2. Aṣṭāṅga Saṅgraha (part 2 of 3)

12.2

अथातो दूतादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः॥ अस

athāto dūtādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| asa

---

12.3

निर्दिष्टं रिष्टमातुराश्रयम्। दूतस्यापि तु जातिवेषभाषाचेष्टितदेशकाला वैद्यस्य च तत्सङ्गमसङ्कल्पप्रस्थानप्रयाणप्रवेशा ग्रहचारोऽपूर्वसम्भवः स्वप्नदर्शनानि च रोगिणः शुभाशुभं सूचयन्ति॥ अस

nirdiṣṭaṃ riṣṭamāturāśrayam| dūtasyāpi tu jātiveṣabhāṣāceṣṭitadeśakālā vaidyasya ca tatsaṅgamasaṅkalpaprasthānaprayāṇapraveśā grahacāro'pūrvasambhavaḥ svapnadarśanāni ca rogiṇaḥ śubhāśubhaṃ sūcayanti|| asa

---

12.4

तत्रातुराद्वर्णोत्तमोऽन्याश्रमः पाषण्डः षण्डो मुण्डी जटिलः स्त्री व्याधितोऽनेकोऽजीर्णविवर्णमलिनच्छिन्नार्द्रैकवसनः पङ्कतैलदिग्धो रक्तमाल्यानुलेपनो विकृताङ्गरूपकर्मा खरोष्ट्रमहिषवाहनो विक्लबः श्वसन् रुदन् निष्टुरामङ्गलाभिधायी दूरादाह्वयमानस्तृणलोष्टतुषाङ्गारभस्मतुषसीसास्थिकेशशिरोललाटनासिकास्यदन्तजिह्वाग्रीवानखानामिकाङ्गुलिस्तनजठरनाभिपृष्ठकटीमेहनजङ्घाकपालपललोपलमुसलशूर्पोपानन्मार्जनीशस्त्रवस्त्रान्तदशाकार्पासभग्नच्युतस्पृक्काष्ठयष्टीतुलारज्जुपाशचर्मवेणुरिक्तभाजनस्नेहभाजनधरः पादाभ्यां भुवं मुञ्चन् विलिखन् गृहीत्वा पक्वं फलप्रसारं वा तद्विधमन्यद्वा विकारतुल्यगुणे च देशे काले वा दूतो वैद्यमुपसर्पन्नशुभः॥ अस

tatrāturādvarṇottamo'nyāśramaḥ pāṣaṇḍaḥ ṣaṇḍo muṇḍī jaṭilaḥ strī vyādhito'neko'jīrṇavivarṇamalinacchinnārdraikavasanaḥ paṅkatailadigdho raktamālyānulepano vikṛtāṅgarūpakarmā kharoṣṭramahiṣavāhano viklabaḥ śvasan rudan niṣṭurāmaṅgalābhidhāyī dūrādāhvayamānastṛṇaloṣṭatuṣāṅgārabhasmatuṣasīsāsthikeśaśirolalāṭanāsikāsyadantajihvāgrīvānakhānāmikāṅgulistanajaṭharanābhipṛṣṭhakaṭīmehanajaṅghākapālapalalopalamusalaśūrpopānanmārjanīśastravastrāntadaśākārpāsabhagnacyutaspṛkkāṣṭhayaṣṭītulārajjupāśacarmaveṇuriktabhājanasnehabhājanadharaḥ pādābhyāṃ bhuvaṃ muñcan vilikhan gṛhītvā pakvaṃ phalaprasāraṃ vā tadvidhamanyadvā vikāratulyaguṇe ca deśe kāle vā dūto vaidyamupasarpannaśubhaḥ|| asa

---

12.5

तद्यथा। घृतोदकादिद्रवसमपि स्थमातिशीतस्तब्धः प्रत्युषसि श्लेष्मामयेऽशुभः। पित्तामये तु शुभः। तथा सेतुभङ्गे छर्दिमेहातिसारादिष्वशुभः सेतुबन्धे तु शुभः। तथा मध्याह्नोभयसन्ध्यार्द्धरात्रिचतुर्थीषष्ठीनवमीपर्वदिनेषु ग्रहोपरागोत्पातदर्शनभ्रणीकृत्तिकार्द्राश्लेषामघामूलपूर्वासु चाशुभो यश्च वैद्यं सुप्तं नग्नं च भूमौ शयानमभ्यक्तं मुक्तकेशं दक्षिणाभिमुखं विक्लवं छिन्दन्तं भिन्दन्तमग्निपितृकार्यप्रवणमशस्तं चिन्तयन्तं कथयन्तं वोपतिष्ठति। यो वा दिशं याम्यां प्रतिकृताञ्जलिर्विषमैकपादस्थः। यस्मिन् व्याधिताश्रयं कथयति दूते भिषगशुभमिन्द्रियार्थमुपलक्षयेत् सङ्कल्पयेद्वा तं च नानुयायात्। अतोऽन्यथा पुनः करुणापेशलेन मनसा सौमनस्यवता मातापितृसमेनातुरस्यात्यन्तमारोग्यमाशसमानेन प्रयातव्यम्॥ अस

tadyathā| ghṛtodakādidravasamapi sthamātiśītastabdhaḥ pratyuṣasi śleṣmāmaye'śubhaḥ| pittāmaye tu śubhaḥ| tathā setubhaṅge chardimehātisārādiṣvaśubhaḥ setubandhe tu śubhaḥ| tathā madhyāhnobhayasandhyārddharātricaturthīṣaṣṭhīnavamīparvadineṣu grahoparāgotpātadarśanabhraṇīkṛttikārdrāśleṣāmaghāmūlapūrvāsu cāśubho yaśca vaidyaṃ suptaṃ nagnaṃ ca bhūmau śayānamabhyaktaṃ muktakeśaṃ dakṣiṇābhimukhaṃ viklavaṃ chindantaṃ bhindantamagnipitṛkāryapravaṇamaśastaṃ cintayantaṃ kathayantaṃ vopatiṣṭhati| yo vā diśaṃ yāmyāṃ pratikṛtāñjalirviṣamaikapādasthaḥ| yasmin vyādhitāśrayaṃ kathayati dūte bhiṣagaśubhamindriyārthamupalakṣayet saṅkalpayedvā taṃ ca nānuyāyāt| ato'nyathā punaḥ karuṇāpeśalena manasā saumanasyavatā mātāpitṛsamenāturasyātyantamārogyamāśasamānena prayātavyam|| asa

---

12.6

प्रस्थानगमनप्रवेशेषु दधिमधुघृतलाजपुष्पाक्षतोदुम्बराश्वत्थमुक्तामणिछत्रदूर्वाङ्कुरादर्शकन्याध्वजस्यन्दनाष्टापदाक्षा नृपश्रीतरुर्भद्रपीठानि सस्यानि मत्स्या हया हंसचाषौ वृषः केसरी दक्षिणावर्तशङ्खाब्जसिद्धार्थकारोचनाः स्वस्तिकस्तोरणं कीचकावेणवो वरवधूर्मदसिक्तगण्डो गजस्तोयलम्बोऽम्बुदः पूर्णकुम्भो हरिद्रात्रिरिन्द्रः फलान्यार्द्रमांसं सितं चामरं गौः सवत्साङ्गना पुत्रिणी मानुषं वर्धमानं सहस्रं भूमिरभ्युद्वृता सिद्धमन्नं वराहश्च तोयोत्थितास्त्रिणयनमधुसूदनस्कन्दपद्मासनाः लोकपालाः सुराः खं दिशोऽग्निः सरांसि स्रवन्त्यः समुद्रा मखा मारुतो ज्योतिषं धर्मशास्त्राणि तीर्थानि काव्यं धर्मार्थकामामृतं वालखिल्यादयो वेदवाक्यं निधिः कौस्तुभः काञ्चनं मणिभद्रः सुमेरुः प्रियङ्गुः प्रदीपो वचामोदकौ दितिरदितिररुन्धती र्द्धिः सावित्र्युमाकाशगङ्गा शची देवसेना स्वधा शान्तिर्लक्ष्मीः सरस्वत्यपत्यं क्षमा स्वस्तिशब्दो वषट्कार औंकारपुण्याहधर्मक्रियाश्चैतदष्टोत्तरं मङ्गलानां शतं दर्शनात् स्पर्शनात् कीर्तनाच्चाशुभानि व्यपोह्यार्थसिद्धिं दिशन्त्युत्तमाम्। अपि च॥ अस

prasthānagamanapraveśeṣu dadhimadhughṛtalājapuṣpākṣatodumbarāśvatthamuktāmaṇichatradūrvāṅkurādarśakanyādhvajasyandanāṣṭāpadākṣā nṛpaśrītarurbhadrapīṭhāni sasyāni matsyā hayā haṃsacāṣau vṛṣaḥ kesarī dakṣiṇāvartaśaṅkhābjasiddhārthakārocanāḥ svastikastoraṇaṃ kīcakāveṇavo varavadhūrmadasiktagaṇḍo gajastoyalambo'mbudaḥ pūrṇakumbho haridrātririndraḥ phalānyārdramāṃsaṃ sitaṃ cāmaraṃ gauḥ savatsāṅganā putriṇī mānuṣaṃ vardhamānaṃ sahasraṃ bhūmirabhyudvṛtā siddhamannaṃ varāhaśca toyotthitāstriṇayanamadhusūdanaskandapadmāsanāḥ lokapālāḥ surāḥ khaṃ diśo'gniḥ sarāṃsi sravantyaḥ samudrā makhā māruto jyotiṣaṃ dharmaśāstrāṇi tīrthāni kāvyaṃ dharmārthakāmāmṛtaṃ vālakhilyādayo vedavākyaṃ nidhiḥ kaustubhaḥ kāñcanaṃ maṇibhadraḥ sumeruḥ priyaṅguḥ pradīpo vacāmodakau ditiraditirarundhatī rddhiḥ sāvitryumākāśagaṅgā śacī devasenā svadhā śāntirlakṣmīḥ sarasvatyapatyaṃ kṣamā svastiśabdo vaṣaṭkāra auṃkārapuṇyāhadharmakriyāścaitadaṣṭottaraṃ maṅgalānāṃ śataṃ darśanāt sparśanāt kīrtanāccāśubhāni vyapohyārthasiddhiṃ diśantyuttamām| api ca|| asa

---

12.7

पुन्नामानः पक्षिणो वामाः शिवाः। शिवा श्यामा पिङ्गला कोकिलारला चुच्छुन्दरी सूकरी गृहगोधिकैकशफाश्च स्त्रीनामानो दक्षिणाः। शिखी चणकश्येनगजाजकपयश्च। प्रवेशे तु विपरीताः। सर्वत्र च दक्षिणाद्वामगमनमिष्टं श्वसृगालयोः। विपरीतं मृगविहङ्गयोः। सर्वथापि दर्शनं भरद्वाजचाषभासनकुलानाम्॥ अस

punnāmānaḥ pakṣiṇo vāmāḥ śivāḥ| śivā śyāmā piṅgalā kokilāralā cucchundarī sūkarī gṛhagodhikaikaśaphāśca strīnāmāno dakṣiṇāḥ| śikhī caṇakaśyenagajājakapayaśca| praveśe tu viparītāḥ| sarvatra ca dakṣiṇādvāmagamanamiṣṭaṃ śvasṛgālayoḥ| viparītaṃ mṛgavihaṅgayoḥ| sarvathāpi darśanaṃ bharadvājacāṣabhāsanakulānām|| asa

---

12.8

शशसर्पाजाविगोधाजाविकसूकराणां तु कीर्तनमिष्टम्। न दर्शनं विरुतं वा। विपरीतमृक्षवानरयोः। सर्पमपि त्वनिष्टं सरटकुक्कुटबिडालोलूकानाम्। तथा ग्रन्थ्यर्बुदादिषु छेदशब्द इष्टो गुल्मोदरादिषु भेदशब्दोऽतीसाररक्तपित्तादिषु रुद्धशब्दोऽश्मर्युदरादिषु प्रवर्तनशब्द इति। एवमन्येऽपि ध्वनयो योज्याः। सर्वत्रैव च स्थिरस्थावरवर्द्धमानत्राताचलध्रुवक्षेमशिवादयः शब्दा धन्यवादित्रस्वराश्च श्रेष्ठाः॥ अस

śaśasarpājāvigodhājāvikasūkarāṇāṃ tu kīrtanamiṣṭam| na darśanaṃ virutaṃ vā| viparītamṛkṣavānarayoḥ| sarpamapi tvaniṣṭaṃ saraṭakukkuṭabiḍālolūkānām| tathā granthyarbudādiṣu chedaśabda iṣṭo gulmodarādiṣu bhedaśabdo'tīsāraraktapittādiṣu ruddhaśabdo'śmaryudarādiṣu pravartanaśabda iti| evamanye'pi dhvanayo yojyāḥ| sarvatraiva ca sthirasthāvaravarddhamānatrātācaladhruvakṣemaśivādayaḥ śabdā dhanyavāditrasvarāśca śreṣṭhāḥ|| asa

---

12.9

क्षतहतपतिताक्रोशप्रहारच्छेदभेददाहहाहाप्रतिषेधादिशब्दाः चिकित्साप्रतिषेधाय॥ अस

kṣatahatapatitākrośaprahāracchedabhedadāhahāhāpratiṣedhādiśabdāḥ cikitsāpratiṣedhāya|| asa

---

12.10

दीप्तायां च दिशि क्रूराः पक्षिमृगध्वनयो वृक्षे वा रूक्षशुष्के सवल्लीकण्टके। तद्विधे वा देशे॥ अस

dīptāyāṃ ca diśi krūrāḥ pakṣimṛgadhvanayo vṛkṣe vā rūkṣaśuṣke savallīkaṇṭake| tadvidhe vā deśe|| asa

---

12.11

दर्शनं च तृणपललकाष्ठभारकर्परकलोष्टादीनां कण्टकोर्ध्वपादयानशयनासनादिभग्नोपस्कररिक्तकुम्भमद्यवसातैलतिलगर्भिणीश्चपाकव्यसनिमृतानां च। प्रवेशे चातुरगृहात् पूर्वोक्तमाङ्गल्यनिर्गमः। प्रविष्टस्य तु भिषजः न सत्कारो लाभतुष्टिस्तुतयश्चाशुभाः॥ अस

darśanaṃ ca tṛṇapalalakāṣṭhabhārakarparakaloṣṭādīnāṃ kaṇṭakordhvapādayānaśayanāsanādibhagnopaskarariktakumbhamadyavasātailatilagarbhiṇīścapākavyasanimṛtānāṃ ca| praveśe cāturagṛhāt pūrvoktamāṅgalyanirgamaḥ| praviṣṭasya tu bhiṣajaḥ na satkāro lābhatuṣṭistutayaścāśubhāḥ|| asa

---

12.12

आतुरस्य वक्रानुवक्ता ग्रहा गर्हितस्थानस्थाः। केतुशनिराहुभिर्जन्मर्क्षाभिभवो गृहदारशयनासनवाहनमणिरत्नोपकरणेषु वा गर्हितलक्षणप्रादुर्भावश्चिकित्साप्रतिषेधाय॥ अस

āturasya vakrānuvaktā grahā garhitasthānasthāḥ| ketuśanirāhubhirjanmarkṣābhibhavo gṛhadāraśayanāsanavāhanamaṇiratnopakaraṇeṣu vā garhitalakṣaṇaprādurbhāvaścikitsāpratiṣedhāya|| asa

---

12.13

स्वप्नस्तु स्वयमन्येन वा दृष्टः शुभाशुभहेतुः सप्तविधो दृष्टः श्रुतोऽनुभूतः प्रार्थितः सङ्कल्पितो भाविको दोषजश्च। तत्राद्यः पञ्चविधोऽफलः। तथा यथास्वप्रकृतिर्विस्मृतो दिवातिह्रस्वोऽतिदोर्घो नातिशुप्तदृष्टश्च॥ अस

svapnastu svayamanyena vā dṛṣṭaḥ śubhāśubhahetuḥ saptavidho dṛṣṭaḥ śruto'nubhūtaḥ prārthitaḥ saṅkalpito bhāviko doṣajaśca| tatrādyaḥ pañcavidho'phalaḥ| tathā yathāsvaprakṛtirvismṛto divātihrasvo'tidorgho nātiśuptadṛṣṭaśca|| asa

---

12.14

पूर्वरात्रेऽल्पं चिराच्च फलं करोति। गोसर्गे महत्सद्यश्च। निद्रया च पुनरनुपहतः प्रतीपैर्वा वचोभिर्दानयमनियमादिभिर्वा॥ अस

pūrvarātre'lpaṃ cirācca phalaṃ karoti| gosarge mahatsadyaśca| nidrayā ca punaranupahataḥ pratīpairvā vacobhirdānayamaniyamādibhirvā|| asa

---

12.15

तत्र यः प्रेतैः सह मद्यं पिबन् शुनाकृष्यते। स हन्यते ज्वरेण। यो लाक्षारक्ताभमम्बरं पश्यति यो वा रक्तदेहमाल्यवस्त्रो हसन्नार्या ह्रियते स रक्तपित्तेन। यो याम्यां दिशं खरोष्ट्रमहिषवराहान्यतमेन स यक्ष्मणा। यस्य कण्टकिनी लता वंशस्तालो वा हृदि जायते स गुल्मेन। यस्य शिरसि स शिरोरोगेण वा शिरच्छेदनेन। यस्य नग्नस्याज्यावसिक्तस्याग्निमनर्चिषं जुह्वतो जायन्ते पद्मान्युरसि स कुष्ठेन। यश्चण्डालैः सह स्नेहं पिबति स प्रमेहेण। यो मत्तः सोऽपस्मारेण। यश्चन्द्रसूर्ययोरुपरागं पश्यति तस्य नेत्ररोग उपजायते। यस्तयोः पतनं तस्य नेत्रविनाशः॥ अस

tatra yaḥ pretaiḥ saha madyaṃ piban śunākṛṣyate| sa hanyate jvareṇa| yo lākṣāraktābhamambaraṃ paśyati yo vā raktadehamālyavastro hasannāryā hriyate sa raktapittena| yo yāmyāṃ diśaṃ kharoṣṭramahiṣavarāhānyatamena sa yakṣmaṇā| yasya kaṇṭakinī latā vaṃśastālo vā hṛdi jāyate sa gulmena| yasya śirasi sa śirorogeṇa vā śiracchedanena| yasya nagnasyājyāvasiktasyāgnimanarciṣaṃ juhvato jāyante padmānyurasi sa kuṣṭhena| yaścaṇḍālaiḥ saha snehaṃ pibati sa prameheṇa| yo mattaḥ so'pasmāreṇa| yaścandrasūryayoruparāgaṃ paśyati tasya netraroga upajāyate| yastayoḥ patanaṃ tasya netravināśaḥ|| asa

---

12.16

यः शष्कुलीरपूरान्वाभ्यवहृत्य प्रतिबुद्धश्छर्दयति यस्य शिरसि लतादयो जायन्ते वयांसि च निलीयन्ते मौड्यं वा भवति यो गृध्रोत्लूककाकाद्यैः प्रेतपिशाचरक्षोद्रविडान्ध्रस्त्रीचण्डालाद्यैर्वा परिवार्यते दक्षिणाभिमुखं वा स्त्रिया नृत्यन्नाकृष्यते अन्तावसायिभिर्वा स्वयं वा दिग्वासा याति शून्याटवीं वा कपिरथेन प्रेतैः प्रव्रजितैर्वा परिष्वज्यते नग्नो वा रक्तां स्रजं धारयति पङ्कदिग्धो हसति नृत्यति वा वेत्रवंशकण्टकतृणगहने संसृज्यते पतति वा पांसूपधानायां भुवि वल्मीकभस्मश्मशानश्वभ्रायतनेषु पङ्ककूपकलुषोदकेषु वा मज्जति स्रोतसा वा ह्रियते रक्तकुसुमवनां भूमिं गुहामन्धकाराचितां पापकर्मालयं संबाधं जननीं वा प्रविशति मत्स्येन वा ग्रस्यते। श्मश्रुकर्म च यो गात्रवृद्धिं विवाहं चानुभवति शैलप्रासादाग्रात्पतत्यारोहति वा यूपपुष्पाड्यशाल्मलीकोविदारकिंशुकपारिभद्रकान्यो वा पराजीयते बध्यते छर्दयति विरिच्यते हृष्यति लभते वा हिरण्यलोहलवणतैलपिण्याककार्पासानश्नाति पक्वान्नं पिबति मद्यं स्नेहं वाभ्यज्यति निर्भर्त्स्यते वा कुपितैः पितृभिः चन्द्रार्कतारादीपदेवतानेत्रदर्शनान्यनुपततो नश्यतो वा पश्यति वक्रं वा बाहुमङ्गं वा विभिद्यमानं पुरुषान् वा नग्नान् कषायवाससोऽसौम्यान् दण्डपाशहस्तान् कृष्णान्रक्ताक्षान् स्त्रियं वा कृष्णशुक्लदर्शनां दीर्घकेशस्तनीं कालरात्रिरूपां ते व्याधिताः पञ्चतामाप्नुवन्ति स्वस्थास्तु जीवितसन्देहमिति। भवन्ति चात्र॥ अस

yaḥ śaṣkulīrapūrānvābhyavahṛtya pratibuddhaśchardayati yasya śirasi latādayo jāyante vayāṃsi ca nilīyante mauḍyaṃ vā bhavati yo gṛdhrotlūkakākādyaiḥ pretapiśācarakṣodraviḍāndhrastrīcaṇḍālādyairvā parivāryate dakṣiṇābhimukhaṃ vā striyā nṛtyannākṛṣyate antāvasāyibhirvā svayaṃ vā digvāsā yāti śūnyāṭavīṃ vā kapirathena pretaiḥ pravrajitairvā pariṣvajyate nagno vā raktāṃ srajaṃ dhārayati paṅkadigdho hasati nṛtyati vā vetravaṃśakaṇṭakatṛṇagahane saṃsṛjyate patati vā pāṃsūpadhānāyāṃ bhuvi valmīkabhasmaśmaśānaśvabhrāyataneṣu paṅkakūpakaluṣodakeṣu vā majjati srotasā vā hriyate raktakusumavanāṃ bhūmiṃ guhāmandhakārācitāṃ pāpakarmālayaṃ saṃbādhaṃ jananīṃ vā praviśati matsyena vā grasyate| śmaśrukarma ca yo gātravṛddhiṃ vivāhaṃ cānubhavati śailaprāsādāgrātpatatyārohati vā yūpapuṣpāḍyaśālmalīkovidārakiṃśukapāribhadrakānyo vā parājīyate badhyate chardayati viricyate hṛṣyati labhate vā hiraṇyalohalavaṇatailapiṇyākakārpāsānaśnāti pakvānnaṃ pibati madyaṃ snehaṃ vābhyajyati nirbhartsyate vā kupitaiḥ pitṛbhiḥ candrārkatārādīpadevatānetradarśanānyanupatato naśyato vā paśyati vakraṃ vā bāhumaṅgaṃ vā vibhidyamānaṃ puruṣān vā nagnān kaṣāyavāsaso'saumyān daṇḍapāśahastān kṛṣṇānraktākṣān striyaṃ vā kṛṣṇaśukladarśanāṃ dīrghakeśastanīṃ kālarātrirūpāṃ te vyādhitāḥ pañcatāmāpnuvanti svasthāstu jīvitasandehamiti| bhavanti cātra|| asa

---

12.17

मनोवहानां पूर्णत्वात् स्रोतसां प्रबलैर्मलैः। दृश्यन्ते दारुणाः स्वप्ना विनाशाभिमुखात्मभिः॥ अस

manovahānāṃ pūrṇatvāt srotasāṃ prabalairmalaiḥ| dṛśyante dāruṇāḥ svapnā vināśābhimukhātmabhiḥ|| asa

---

12.18

अकल्याणमपि स्वप्नं दृष्ट्वा तत्रैव यः पुनः। पश्येत् सौम्यं शुभं तस्य शुभमेव फलं भवेत्॥ अस

akalyāṇamapi svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ| paśyet saumyaṃ śubhaṃ tasya śubhameva phalaṃ bhavet|| asa

---

12.19

देवान् द्विजान् गोवृषभान् जीवतः सुहृदो नृपान्। साधून्यशस्विनो वह्निमिद्धं स्वच्छान् जलाशयान्॥ अस

devān dvijān govṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān| sādhūnyaśasvino vahnimiddhaṃ svacchān jalāśayān|| asa

---

12.20

कन्याः कुमारकान् गौरान् शुक्लवस्त्रान् सुतेजसः। नराशनं दीप्ततनुं समन्ताद्रुधिरोक्षितम्॥ अस

kanyāḥ kumārakān gaurān śuklavastrān sutejasaḥ| narāśanaṃ dīptatanuṃ samantādrudhirokṣitam|| asa

---

12.21

यः पश्येल्लभते यो वा छत्रादर्शविषामिषम्। शुक्लाः सुमनसो वस्त्रममेध्यालेपनं फलम्॥ अस

yaḥ paśyellabhate yo vā chatrādarśaviṣāmiṣam| śuklāḥ sumanaso vastramamedhyālepanaṃ phalam|| asa

---

12.22

शैलप्रासादसफलवृक्षसिंहनरद्विपान्। आरोहेत् गोऽश्वयानं च तरेन्नदह्रदोदधीन्॥ अस

śailaprāsādasaphalavṛkṣasiṃhanaradvipān| ārohet go'śvayānaṃ ca tarennadahradodadhīn|| asa

---

12.23

पूर्वोत्तरेण गमनमगम्यागमनं मृतिः। सम्बाधान्निस्सृतिः स्पर्शास्तारकाचलभास्वताम्॥ अस

pūrvottareṇa gamanamagamyāgamanaṃ mṛtiḥ| sambādhānnissṛtiḥ sparśāstārakācalabhāsvatām|| asa

---

12.24

रोदनं पतितोत्थानं द्विषतां चावमर्दनम्। यस्य स्यादायुरारोग्यं वित्तं स बहुशोऽश्नुते॥ अस

rodanaṃ patitotthānaṃ dviṣatāṃ cāvamardanam| yasya syādāyurārogyaṃ vittaṃ sa bahuśo'śnute|| asa

---

12.25

पितृदेवद्विजातीनां क्रुद्धभीतकृशात्मनाम्। मलिनाम्बरपुष्पाणां दर्शनं न प्रशस्यते॥ अस

pitṛdevadvijātīnāṃ kruddhabhītakṛśātmanām| malināmbarapuṣpāṇāṃ darśanaṃ na praśasyate|| asa

---

12.26

तेषामेव तु तुष्टानां शुद्धपुष्पाम्बरात्मनाम्। दर्शनं शस्यते स्वप्ने तैश्च सम्भाषणं शुभम्॥ अस

teṣāmeva tu tuṣṭānāṃ śuddhapuṣpāmbarātmanām| darśanaṃ śasyate svapne taiśca sambhāṣaṇaṃ śubham|| asa

---

12.27

दृष्ट्वा स्वप्नान् दारुणान् शोभनान् वा। प्रातः स्नातः सर्षपानग्निवर्णान्। हुत्वा सावित्र्या सर्पिषाक्तांस्तिलान्वा। पूतः पापैर्मुच्यते व्याधिभिश्च॥ अस

dṛṣṭvā svapnān dāruṇān śobhanān vā| prātaḥ snātaḥ sarṣapānagnivarṇān| hutvā sāvitryā sarpiṣāktāṃstilānvā| pūtaḥ pāpairmucyate vyādhibhiśca|| asa

---

12.28

मङ्गलाचारसम्पन्नपरिवारस्तथातुरः। श्रद्दधानोऽनुकूलश्च प्रभूतद्रव्यसङ्ग्रहः॥ अस

maṅgalācārasampannaparivārastathāturaḥ| śraddadhāno'nukūlaśca prabhūtadravyasaṅgrahaḥ|| asa

---

12.29

सत्त्वलक्षणसंयोगो भक्तिर्वैद्यद्विजातिषु। चिकित्सायामनिर्वेदस्तदारोग्यस्य लक्षणम्॥ अस

sattvalakṣaṇasaṃyogo bhaktirvaidyadvijātiṣu| cikitsāyāmanirvedastadārogyasya lakṣaṇam|| asa

11.2

अथातो वर्त्मरोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāto vartmarogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

---

11.3

सर्वरोगनिदानोक्तैरहितैः कुपिता मलाः। अचक्षुष्यैर्विशेषेण प्रायः पित्तानुसारिणः॥ अउ

sarvaroganidānoktairahitaiḥ kupitā malāḥ| acakṣuṣyairviśeṣeṇa prāyaḥ pittānusāriṇaḥ|| au

---

11.4

सिराभिरूर्ध्वं प्रसृता नेत्रावयवमाश्रिताः। वर्त्मसन्धिं सितं कृष्णं दृष्टिं वा सर्वमक्षि वा॥ अउ

sirābhirūrdhvaṃ prasṛtā netrāvayavamāśritāḥ| vartmasandhiṃ sitaṃ kṛṣṇaṃ dṛṣṭiṃ vā sarvamakṣi vā|| au

---

11.5

रोगान् कुर्युः चलस्तत्र प्राप्य वर्त्माश्रयाः सिराः। सुप्तोत्थितस्य कुरुते वर्त्मस्तम्भं सवेदनम्॥ अउ

rogān kuryuḥ calastatra prāpya vartmāśrayāḥ sirāḥ| suptotthitasya kurute vartmastambhaṃ savedanam|| au

---

11.6

पांसुपूर्णाभनेत्रत्वं कृच्छ्रोन्मीलनमश्रु च। विमर्दनात् स्याच्च शमः कृच्छ्रोन्मीलं वदन्ति तमू॥ अउ

pāṃsupūrṇābhanetratvaṃ kṛcchronmīlanamaśru ca| vimardanāt syācca śamaḥ kṛcchronmīlaṃ vadanti tamū|| au

---

11.7

चालयन्वर्त्मनी वायुर्निमेषोन्मेषणं मुहुः। करोत्यरुङ्निमेषोऽसौ वर्त्म यत्तु निमील्यते॥ अउ

cālayanvartmanī vāyurnimeṣonmeṣaṇaṃ muhuḥ| karotyaruṅnimeṣo'sau vartma yattu nimīlyate|| au

---

11.8

विमुक्तसन्धि निश्चेष्टं हीनं वातहतं हि तत्॥ अउ

vimuktasandhi niśceṣṭaṃ hīnaṃ vātahataṃ hi tat|| au

---

11.9

कृष्णाः पित्तेन बह्व्योन्तर्वर्त्म कुम्भीकबीजवत्। आध्मायन्ते पुनर्भिन्नाः पिटकाः कुम्भिसंज्ञिकाः॥ अउ

kṛṣṇāḥ pittena bahvyontarvartma kumbhīkabījavat| ādhmāyante punarbhinnāḥ piṭakāḥ kumbhisaṃjñikāḥ|| au

---

11.10

सदाहक्लेदनिस्तोदं रक्ताभं स्पर्शनाक्षमम्। पित्तेन जायते वर्त्म पित्तोत्क्लिष्टमुशन्ति तत्॥ अउ

sadāhakledanistodaṃ raktābhaṃ sparśanākṣamam| pittena jāyate vartma pittotkliṣṭamuśanti tat|| au

---

11.11

करोति कण्डूं दाहं च पित्तं पक्ष्मान्तमाश्रितम्। पक्ष्मणां शतनं चानु पक्ष्मशातं वदन्ति तम्॥ अउ

karoti kaṇḍūṃ dāhaṃ ca pittaṃ pakṣmāntamāśritam| pakṣmaṇāṃ śatanaṃ cānu pakṣmaśātaṃ vadanti tam|| au

---

11.12

पोथक्यः पिटकाः श्वेताः सर्षपाभा घनाः क्कफात्। शोफोपदेहरुक्कण्डूपिच्छिलास्रसमन्विताः॥ अउ

pothakyaḥ piṭakāḥ śvetāḥ sarṣapābhā ghanāḥ kkaphāt| śophopadeharukkaṇḍūpicchilāsrasamanvitāḥ|| au

---

11.13

कफोत्क्लिष्टं भवेद्वर्त्म स्तम्भक्लेदोपदेहवत्॥ अउ

kaphotkliṣṭaṃ bhavedvartma stambhakledopadehavat|| au

---

11.14

ग्रन्थिः पाण्डुररुक्पाकः कण्डूमान्कठिनःकफात्। कोलमात्रः स लगणः किञ्चिदल्पस्ततोऽथवा॥ अउ

granthiḥ pāṇḍurarukpākaḥ kaṇḍūmānkaṭhinaḥkaphāt| kolamātraḥ sa lagaṇaḥ kiñcidalpastato'thavā|| au

---

11.15

रक्ता रक्तेन पिटका तत्तुल्यपिटकाचिता। अउ

raktā raktena piṭakā tattulyapiṭakācitā| au

---

11.16

उत्सङ्गाख्या तथोत्क्लिष्टं राजिमत् स्पर्शनाक्षमम्॥ अउ

utsaṅgākhyā tathotkliṣṭaṃ rājimat sparśanākṣamam|| au

---

11.17

अर्शोऽधिमांसं वर्त्मान्तः स्तब्धं स्निग्धं सदाहरुक्। रक्तं रक्तेन तत्स्रावि च्छिन्नं च्छिन्नं च वर्धते॥ अउ

arśo'dhimāṃsaṃ vartmāntaḥ stabdhaṃ snigdhaṃ sadāharuk| raktaṃ raktena tatsrāvi cchinnaṃ cchinnaṃ ca vardhate|| au

---

11.18

मध्ये वा वर्त्मनोऽन्ते वा कण्डूषारुग्वती स्थिरा। मुद्गमात्रासृजा ताम्रा पिट्Aकाञ्जननामिका॥ अउ

madhye vā vartmano'nte vā kaṇḍūṣārugvatī sthirā| mudgamātrāsṛjā tāmrā piṭAkāñjananāmikā|| au

---

11.19

दोषैर्वर्त्म बहिः शूनं यदन्तः सूक्ष्मखाचितम्। सस्रावमन्तरुदकं बिसाभं बिसवर्त्म तत्॥ अउ

doṣairvartma bahiḥ śūnaṃ yadantaḥ sūkṣmakhācitam| sasrāvamantarudakaṃ bisābhaṃ bisavartma tat|| au

---

11.20

यद्वर्त्मोत्क्लिष्टमुत्क्लिष्टमकस्मान्म्लानतामियात्। रक्तदोषत्रयोत्क्लेशात् भवत्युत्क्लिष्टवर्त्म तत्॥ अउ

yadvartmotkliṣṭamutkliṣṭamakasmānmlānatāmiyāt| raktadoṣatrayotkleśāt bhavatyutkliṣṭavartma tat|| au

---

11.21

श्याववर्त्म मलैः सास्रैः श्यावं रुक्क्लेदशोफवत्॥ अउ

śyāvavartma malaiḥ sāsraiḥ śyāvaṃ rukkledaśophavat|| au

---

11.22

श्लिष्टाख्यं वर्त्मनी श्लिष्टे कण्डूश्वयथुरागिणी॥ अउ

śliṣṭākhyaṃ vartmanī śliṣṭe kaṇḍūśvayathurāgiṇī|| au

---

11.23

वर्त्मान्तः पिटका रूक्षाः कर्कशाः सिकतोपमाः॥ अउ

vartmāntaḥ piṭakā rūkṣāḥ karkaśāḥ sikatopamāḥ|| au

---

11.24

सिकतावर्त्मकृष्णं तु कर्दमं कर्दमोपमम्॥ अउ

sikatāvartmakṛṣṇaṃ tu kardamaṃ kardamopamam|| au

---

11.25

बहलं बहलैर्मांसैः सवर्णैश्चीयते समैः॥ अउ

bahalaṃ bahalairmāṃsaiḥ savarṇaiścīyate samaiḥ|| au

---

11.26

कुकूणकः शिशोरेव दन्तोत्पत्तिनिमित्तजः। स्यात्तेन शिशुरुच्छूनताम्राक्षो वीक्षणाक्षमः। सवर्त्मशूलपैच्छिल्यकर्णनासाक्षिमर्दनः॥ अउ

kukūṇakaḥ śiśoreva dantotpattinimittajaḥ| syāttena śiśurucchūnatāmrākṣo vīkṣaṇākṣamaḥ| savartmaśūlapaicchilyakarṇanāsākṣimardanaḥ|| au

---

11.27

पक्ष्मोपरोधे सङ्कोचो वर्त्मनोर्जायते ततः। खरतान्तर्मुखत्वं च रोम्णामन्यानि वा पुनः॥ अउ

pakṣmoparodhe saṅkoco vartmanorjāyate tataḥ| kharatāntarmukhatvaṃ ca romṇāmanyāni vā punaḥ|| au

---

11.28

कण्टकैरिव तीक्ष्णाग्रैर्घृष्टं तैरक्षि शूयते। ऊष्यते चानिलादिद्विडल्पाहं शान्तिरुद्धृतैः॥ अउ

kaṇṭakairiva tīkṣṇāgrairghṛṣṭaṃ tairakṣi śūyate| ūṣyate cānilādidviḍalpāhaṃ śāntiruddhṛtaiḥ|| au

---

11.29

कनीनके बहिर्वर्त्म कठिनो ग्रन्थिरुन्नतः। ताम्रः पक्वोस्रपूयस्रुदलज्याध्मायते मुहुः॥ अउ

kanīnake bahirvartma kaṭhino granthirunnataḥ| tāmraḥ pakvosrapūyasrudalajyādhmāyate muhuḥ|| au

---

11.30

वर्त्मान्तर्मांसपिण्डाभः श्वयथुर्ग्रथितोऽरुजः। सास्रैः स्यादर्बुदो दोषैर्विषमो बाह्यतश्चलः॥ अउ

vartmāntarmāṃsapiṇḍābhaḥ śvayathurgrathito'rujaḥ| sāsraiḥ syādarbudo doṣairviṣamo bāhyataścalaḥ|| au

---

11.31

चतुर्विंशतिरित्येते व्याधयो वर्त्मसंश्रयाः॥ अउ

caturviṃśatirityete vyādhayo vartmasaṃśrayāḥ|| au

---

11.32

आद्योऽत्रभेषजैः साध्यो द्वौ ततोर्शश्च वर्जयेत्। पक्ष्मोपरोधो याप्यः स्याच्छेषाञ्छस्त्रौषधैर्जयेत्॥ अउ

ādyo'trabheṣajaiḥ sādhyo dvau tatorśaśca varjayet| pakṣmoparodho yāpyaḥ syāccheṣāñchastrauṣadhairjayet|| au

---

11.33

कुट्टयेत् पक्ष्माशतनं छिन्द्यात्तेष्वपि चार्बुदम्। भिन्द्याल्लगणकुम्भीकाबिसोत्सङ्गाञ्जनालजीः॥ अउ

kuṭṭayet pakṣmāśatanaṃ chindyātteṣvapi cārbudam| bhindyāllagaṇakumbhīkābisotsaṅgāñjanālajīḥ|| au

12.2

अथातो वर्त्मरोगप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāto vartmarogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

---

12.3

कृछ्रबोधे पुराणं घृतं द्राक्षाकल्कक्वाथसिद्धं शर्करावचूर्णितं रात्रौ पाययेत्। स्निग्धांश्च नस्यधूमाञ्जनतर्पणपुटपाकान् प्रयोजयेत्। वातहरद्रव्यकल्पितांश्च बस्तीन् क्षीरस्विन्नैरेरण्डपल्लवैः स्वेदं च वर्त्मनाम्॥ अउ

kṛchrabodhe purāṇaṃ ghṛtaṃ drākṣākalkakvāthasiddhaṃ śarkarāvacūrṇitaṃ rātrau pāyayet| snigdhāṃśca nasyadhūmāñjanatarpaṇapuṭapākān prayojayet| vātaharadravyakalpitāṃśca bastīn kṣīrasvinnaireraṇḍapallavaiḥ svedaṃ ca vartmanām|| au

---

12.5

एवमशान्तौ मुद्गमात्रान्तरैः पदैरग्निना त्वग्दाहं बिन्दुभिराचरेत्॥1Aष्.Uत्त्.12.4। कुम्भीकापिटकासु वर्त्म लिखित्वा सैन्धवेनानुप्रतिसार्य पटोलामलकमधुकक्वाथेन सेचयेत् घृतेन च॥ अउ

evamaśāntau mudgamātrāntaraiḥ padairagninā tvagdāhaṃ bindubhirācaret||1Aṣ.Utt.12.4| kumbhīkāpiṭakāsu vartma likhitvā saindhavenānupratisārya paṭolāmalakamadhukakvāthena secayet ghṛtena ca|| au

---

12.6

पित्तरक्तोक्लिष्टयोर्मधुरौषधसिद्धेन सर्पिषा स्निग्धस्य सिरां विध्येत्। विरेचयेच्चैनं त्रिवृत्क्वाथवता त्रिफलाकल्केन। त्रिफलाक्वाथयुक्तेन वा ब्राह्मीचूर्णेन। चन्दनोशीरमधुकमृद्वीकापुनर्नवबृहतीमूलसिद्धं तैलं नावयेत्। लिखिते च वर्त्मनि स्रुतरक्ते यष्ट्याह्वनिर्यूहेण प्रक्षालनम्। चन्दनशृतं पयः परिषेकः। शीतस्निग्धाश्च शिरोवक्त्रलेपाः॥ अउ

pittaraktokliṣṭayormadhurauṣadhasiddhena sarpiṣā snigdhasya sirāṃ vidhyet| virecayeccainaṃ trivṛtkvāthavatā triphalākalkena| triphalākvāthayuktena vā brāhmīcūrṇena| candanośīramadhukamṛdvīkāpunarnavabṛhatīmūlasiddhaṃ tailaṃ nāvayet| likhite ca vartmani srutarakte yaṣṭyāhvaniryūheṇa prakṣālanam| candanaśṛtaṃ payaḥ pariṣekaḥ| śītasnigdhāśca śirovaktralepāḥ|| au

---

12.7

पक्ष्मशाते रोमकूपान् सूच्यग्रेण कुट्ट्Aयेज्जलौकोभिर्वा ग्राहयेत्। पयसेक्षुरसेन वा वमनम्। स्वादुशीतस्कन्धसाधितं सर्पिर्नावनम्। काकजङ्घा रोहित मत्स्यमांसं च काकशोणितभावितमन्तर्धूमं दग्धं चूर्णाञ्जनं कुर्यात्॥ अउ

pakṣmaśāte romakūpān sūcyagreṇa kuṭṭAyejjalaukobhirvā grāhayet| payasekṣurasena vā vamanam| svāduśītaskandhasādhitaṃ sarpirnāvanam| kākajaṅghā rohita matsyamāṃsaṃ ca kākaśoṇitabhāvitamantardhūmaṃ dagdhaṃ cūrṇāñjanaṃ kuryāt|| au

---

12.8

सञ्चूर्ण्य पुष्पकासीसं भावयेत् सुरसारसैः। ताम्रे दशाहं परमं पक्ष्मशाते तदञ्जनम्॥ अउ

sañcūrṇya puṣpakāsīsaṃ bhāvayet surasārasaiḥ| tāmre daśāhaṃ paramaṃ pakṣmaśāte tadañjanam|| au

---

12.9

पोथकीर्विलिख्य शुण्ठीसैन्धवमागधिकाचूर्णैः प्रतिसार्य प्रक्षाल्य चोष्णाम्भसा खदिरसाराढकीशिग्रुपत्रकषायेण सेचयेत्। ततश्चाम्रजम्बूप्रवालक्वाथेनाश्च्योतनम्। त्रिफलाखदिरसारोदकेन वा मधुसंयुक्तेन। विडङ्गलाक्षादार्वीत्वग्गैरिकालमनोह्वाचूर्णः क्षौद्रान्वितोऽञ्जनम्॥ अउ

pothakīrvilikhya śuṇṭhīsaindhavamāgadhikācūrṇaiḥ pratisārya prakṣālya coṣṇāmbhasā khadirasārāḍhakīśigrupatrakaṣāyeṇa secayet| tataścāmrajambūpravālakvāthenāścyotanam| triphalākhadirasārodakena vā madhusaṃyuktena| viḍaṅgalākṣādārvītvaggairikālamanohvācūrṇaḥ kṣaudrānvito'ñjanam|| au

---

12.10

एवमप्यनुपशमे जलौकसो योजयेत्। पुनः पुनर्वा लेखयेत्। परिषेकं च त्रिफलामधुकद्विहरिद्राकषायेण मधुयुक्तेन कुर्यात्। मुस्तशर्कराकपित्थपत्राम्बुना वा॥ अउ

evamapyanupaśame jalaukaso yojayet| punaḥ punarvā lekhayet| pariṣekaṃ ca triphalāmadhukadviharidrākaṣāyeṇa madhuyuktena kuryāt| mustaśarkarākapitthapatrāmbunā vā|| au

---

12.11

कफोत्क्लिष्टं वर्त्म लिखित्वा सैन्धवकासीसपिप्पलीमनश्शिलारसाञ्जनचूर्णैर्मधुमद्भिः प्रतिसारयेत्। कफघ्नानि च वमनधूमनावनाञ्जनान्याहारविधिश्च। वर्त्मापक्लेदे कासीसलवणसुमनोमुकुलरसाञ्जनैर्वर्तिरञ्जनम्॥ अउ

kaphotkliṣṭaṃ vartma likhitvā saindhavakāsīsapippalīmanaśśilārasāñjanacūrṇairmadhumadbhiḥ pratisārayet| kaphaghnāni ca vamanadhūmanāvanāñjanānyāhāravidhiśca| vartmāpaklede kāsīsalavaṇasumanomukularasāñjanairvartirañjanam|| au

---

12.12

लगणं कफोत्क्लिष्टवत् साधयेत्। अशाम्यत्यग्निना दाहो वमनं विरेचनं च। पिप्पलीमधुकनिम्बज्योतिष्मतीदेवदारुविडङ्गप्रियङ्गुत्रिफलाकुष्ठशताह्वासैधवैः सिद्धं तैलं नावयेत्। तीक्ष्णावपीडाञ्जनकवलांश्च विदध्यादुष्णोपचारं च॥ अउ

lagaṇaṃ kaphotkliṣṭavat sādhayet| aśāmyatyagninā dāho vamanaṃ virecanaṃ ca| pippalīmadhukanimbajyotiṣmatīdevadāruviḍaṅgapriyaṅgutriphalākuṣṭhaśatāhvāsaidhavaiḥ siddhaṃ tailaṃ nāvayet| tīkṣṇāvapīḍāñjanakavalāṃśca vidadhyāduṣṇopacāraṃ ca|| au

---

12.13

उत्सङ्गपिटकामञ्जननामिकां च भित्वा निष्पीड्य चोल्लिखितां तगरैलासैन्धवनेपालीचूर्णेन सक्षौद्रेण प्रतिसारयेत्। हरिद्रामधुकपटोललोध्रः समाक्षिकः परिषेकः॥ अउ

utsaṅgapiṭakāmañjananāmikāṃ ca bhitvā niṣpīḍya collikhitāṃ tagarailāsaindhavanepālīcūrṇena sakṣaudreṇa pratisārayet| haridrāmadhukapaṭolalodhraḥ samākṣikaḥ pariṣekaḥ|| au

---

12.14

बिसवर्त्मादिषु बहलवर्त्मान्तेषु सैधवं प्रतिसारणम्। बिसश्लिष्टवर्त्मनोस्तथानुपशमेऽग्निना क्षारेण वा दहनम्॥ अउ

bisavartmādiṣu bahalavartmānteṣu saidhavaṃ pratisāraṇam| bisaśliṣṭavartmanostathānupaśame'gninā kṣāreṇa vā dahanam|| au

---

12.15

कुकूणके निम्बपत्रत्रिफलाखदिरमूलकल्कविपक्वं सर्पिर्धात्रीं पाययित्वा सैन्धवसर्षपोपकुल्यायष्ट्याह्ववतोष्णाम्भसा वामयेत्। पिप्पलीद्राक्षाभयानिर्यूहेण विरेचयेत्। स्तनौ चास्या मागधिकामुस्ताद्विरजनःकल्केनालिप्योद्वर्तयेत्। धूपयेच्च सघृतैः सिद्धार्थकः। पाययेच्चैनां पटोलमुस्तमृद्वीकागुडूचीत्रिफलाकषायम्॥ अउ

kukūṇake nimbapatratriphalākhadiramūlakalkavipakvaṃ sarpirdhātrīṃ pāyayitvā saindhavasarṣapopakulyāyaṣṭyāhvavatoṣṇāmbhasā vāmayet| pippalīdrākṣābhayāniryūheṇa virecayet| stanau cāsyā māgadhikāmustādvirajanaḥkalkenālipyodvartayet| dhūpayecca saghṛtaiḥ siddhārthakaḥ| pāyayeccaināṃ paṭolamustamṛdvīkāguḍūcītriphalākaṣāyam|| au

---

12.16

बालस्य वर्त्मनी लिखित्वा मधुसैन्धवरसाञ्जनैः प्रतिसार्यामलक्यश्मन्तकजम्बूपल्लवक्वाथेन प्रक्षालयेत्। जलौकोभिर्वा ग्राहयेत्। वेदनायां तु कुष्ठगुडूचीकल्कोदकेन सगुडक्षौद्रेण परिषेको मूर्धानं चास्यकटुतैलेनाभ्यज्य पाठाकल्केन प्रलिप्यार्जुनबिल्वनिर्गुण्डीमार्कवतर्कारीसैर्यककार्पासीमालतीपत्रनिर्यूहेण सेचयेत्॥ अउ

bālasya vartmanī likhitvā madhusaindhavarasāñjanaiḥ pratisāryāmalakyaśmantakajambūpallavakvāthena prakṣālayet| jalaukobhirvā grāhayet| vedanāyāṃ tu kuṣṭhaguḍūcīkalkodakena saguḍakṣaudreṇa pariṣeko mūrdhānaṃ cāsyakaṭutailenābhyajya pāṭhākalkena pralipyārjunabilvanirguṇḍīmārkavatarkārīsairyakakārpāsīmālatīpatraniryūheṇa secayet|| au

---

12.17

मरिचविडङ्गहरिद्राकल्कसिद्धं तैलं प्रतिमर्शः। मूर्वाताम्ररजसी स्तन्यपिष्टे पिण्डाञ्जनम्। शङ्खमनश्शिलासैन्धवरसाञ्जनक्षौद्रैर्वा रसक्रिया। लोहशिवाटिकामृदः कपालेऽनेकशः प्रतप्ताः स्तन्येननिर्वापिताः श्लक्ष्णचूर्णमञ्जनम्। लाक्षावेल्लमनश्शिलालगैरिकदार्वीत्वग्भिर्वा। पुनः पुनश्च धात्रीं वमनविरेचनैरुपपादयेत्॥ अउ

maricaviḍaṅgaharidrākalkasiddhaṃ tailaṃ pratimarśaḥ| mūrvātāmrarajasī stanyapiṣṭe piṇḍāñjanam| śaṅkhamanaśśilāsaindhavarasāñjanakṣaudrairvā rasakriyā| lohaśivāṭikāmṛdaḥ kapāle'nekaśaḥ prataptāḥ stanyenanirvāpitāḥ ślakṣṇacūrṇamañjanam| lākṣāvellamanaśśilālagairikadārvītvagbhirvā| punaḥ punaśca dhātrīṃ vamanavirecanairupapādayet|| au

---

12.18

पक्ष्मोपरोधे समुपचितं वर्त्म लेखनेनोत्क्लिष्टं रक्तं विस्रावणेन सशोफं शिरोविरेककवलवमनैर्यापयेत्॥ अउ

pakṣmoparodhe samupacitaṃ vartma lekhanenotkliṣṭaṃ raktaṃ visrāvaṇena saśophaṃ śirovirekakavalavamanairyāpayet|| au

---

12.19

प्रवृद्धेषु तु रोमसु विशुद्धदेहस्य सहिष्णोर्भ्रुवोधस्ताद्द्वौ भागौ पक्ष्मान्तात् भागमेकं समुत्सृज्य यवमात्रं तदाकृति तिर्यक् छेदयेदार्द्रवाससा च रक्तं गृह्णीयात्॥ अउ

pravṛddheṣu tu romasu viśuddhadehasya sahiṣṇorbhruvodhastāddvau bhāgau pakṣmāntāt bhāgamekaṃ samutsṛjya yavamātraṃ tadākṛti tiryak chedayedārdravāsasā ca raktaṃ gṛhṇīyāt|| au

---

12.20

तत्स्तनुभूते रक्ते क्षौमसूत्रेण बालेन वा धनुर्वक्रया सूच्या मुद्गमात्रान्तरैः पदैः सीव्येत्। ततोऽस्य ललाटे पट्टं बध्वा तत्सीवनसूत्रं तत्र सूचीपदैर्नातिगाढश्लथमासज्जेत्। शतधौतघृतेन चास्य सक्षौद्रेण कवलिकां दद्यात्॥ अउ

tatstanubhūte rakte kṣaumasūtreṇa bālena vā dhanurvakrayā sūcyā mudgamātrāntaraiḥ padaiḥ sīvyet| tato'sya lalāṭe paṭṭaṃ badhvā tatsīvanasūtraṃ tatra sūcīpadairnātigāḍhaślathamāsajjet| śatadhautaghṛtena cāsya sakṣaudreṇa kavalikāṃ dadyāt|| au

---

12.21

न चैतत् बध्नीयात्। व्रणवेदनायां वस्त्रबद्धेन यष्टीमधुकचूर्णेन संस्कृतं सर्पिः परिषेको वटादिक्वषायाश्च सक्षीराः। पञ्चमे षष्ठे वाहनि स्थिरीभूतेषु शस्त्रपदेषु सीवनसूत्रमवलम्बकाच्छित्वापनयेत्। व्रणं च स्वर्णगैरिकरजसावचूर्णयेत्। तीक्ष्णनस्याञ्जनानि चावचारयेत्॥ अउ

na caitat badhnīyāt| vraṇavedanāyāṃ vastrabaddhena yaṣṭīmadhukacūrṇena saṃskṛtaṃ sarpiḥ pariṣeko vaṭādikvaṣāyāśca sakṣīrāḥ| pañcame ṣaṣṭhe vāhani sthirībhūteṣu śastrapadeṣu sīvanasūtramavalambakācchitvāpanayet| vraṇaṃ ca svarṇagairikarajasāvacūrṇayet| tīkṣṇanasyāñjanāni cāvacārayet|| au

---

12.22

अत्युत्क्षिप्ते तु सूत्रे श्वयथुः स्यात्। तत्र मृदुः स्वेदः स्नैहिकं च नस्यम्॥ अउ

atyutkṣipte tu sūtre śvayathuḥ syāt| tatra mṛduḥ svedaḥ snaihikaṃ ca nasyam|| au

---

12.23

निर्भुज्य वा वर्त्मदोषोपहतां वलीं विलिख्य तुम्बुरुवक्रकुशाभयाबीजान्यतमकल्केन प्रतिसारयेत् क्षारेण वा दहेत्तप्रया वा शलाकया॥ अउ

nirbhujya vā vartmadoṣopahatāṃ valīṃ vilikhya tumburuvakrakuśābhayābījānyatamakalkena pratisārayet kṣāreṇa vā dahettaprayā vā śalākayā|| au

---

12.24

उपपक्ष्माणि तु लाक्षारसेन लक्षयित्वा सन्दंशेनोद्धृत्य तनुसूच्यग्रेणाग्निवर्णेन रोमकूपान् दहेत्। ततश्च पूर्ववत् परिषेको नावनं च॥ अउ

upapakṣmāṇi tu lākṣārasena lakṣayitvā sandaṃśenoddhṛtya tanusūcyagreṇāgnivarṇena romakūpān dahet| tataśca pūrvavat pariṣeko nāvanaṃ ca|| au

---

12.25

बाह्यालजेर्भिन्नालिखितस्य क्षारेणाग्निना वा दाहो व्रणवच्चोपचारः। अर्बुदस्य च स्विन्नस्यामूलच्छिन्नस्य लिखितप्रतिसारितस्य चेति। भवन्ति चात्र॥ अउ

bāhyālajerbhinnālikhitasya kṣāreṇāgninā vā dāho vraṇavaccopacāraḥ| arbudasya ca svinnasyāmūlacchinnasya likhitapratisāritasya ceti| bhavanti cātra|| au

---

12.26

निवातेऽधिष्ठितस्याप्तैः शुद्धस्योत्तानशायिनः। बहिः कोष्णाम्बुतप्तेन स्वेदितं वर्त्म वाससा॥ अउ

nivāte'dhiṣṭhitasyāptaiḥ śuddhasyottānaśāyinaḥ| bahiḥ koṣṇāmbutaptena sveditaṃ vartma vāsasā|| au

---

12.27

निर्भुज्य वस्त्रान्तरितं वामाङ्गुष्ठाङ्गुलीधृतम्। न स्रंसते चलति वा वर्त्मैवं सर्वतस्ततः॥ अउ

nirbhujya vastrāntaritaṃ vāmāṅguṣṭhāṅgulīdhṛtam| na sraṃsate calati vā vartmaivaṃ sarvatastataḥ|| au

---

12.28

मण्डलाग्रेण तत्तिर्यक् कृत्वा शस्त्रपदाङ्कितम्। लिखेत्तेनैव पत्रैवा शाकशेफालिकादिजैः। फेनेन तोयराशेर्वा पिचुना प्रमृजन्नसृक्॥ अउ

maṇḍalāgreṇa tattiryak kṛtvā śastrapadāṅkitam| likhettenaiva patraivā śākaśephālikādijaiḥ| phenena toyarāśervā picunā pramṛjannasṛk|| au

---

12.29

स्थिते रक्ते सुलिखितं सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्। यथास्वमुक्तैरनु च प्रक्षाल्योष्णेन वारिणा॥ अउ

sthite rakte sulikhitaṃ sakṣaudraiḥ pratisārayet| yathāsvamuktairanu ca prakṣālyoṣṇena vāriṇā|| au

---

12.30

घृतेन सिक्तमभ्यक्तं बध्नीयान्मधुसर्पिषा। ऊर्ध्वाधःकर्णयोर्दत्वा पिण्डीं च यवसक्तुभिः॥ अउ

ghṛtena siktamabhyaktaṃ badhnīyānmadhusarpiṣā| ūrdhvādhaḥkarṇayordatvā piṇḍīṃ ca yavasaktubhiḥ|| au

---

12.31

तृतीयेऽहनि मुक्तस्य परिषेकं यथायथम्। कुर्याच्चतुर्थे नस्यादीन् मुञ्चेदेवाह्नि पञ्चमे॥ अउ

tṛtīye'hani muktasya pariṣekaṃ yathāyatham| kuryāccaturthe nasyādīn muñcedevāhni pañcame|| au

---

12.32

समं नखनिभं शोफकण्डूघर्षाद्यपीडितम्। विद्यात् सुलिखितं वर्त्म लिखेद्भूयो विपर्यये॥ अउ

samaṃ nakhanibhaṃ śophakaṇḍūgharṣādyapīḍitam| vidyāt sulikhitaṃ vartma likhedbhūyo viparyaye|| au

---

12.33

रुक्पक्ष्मवर्त्मशतनस्रंसनान्यतिलेखनात्। स्नेहस्वेदादिकस्तस्मिन्निष्टो वातहरः क्रमः॥ अउ

rukpakṣmavartmaśatanasraṃsanānyatilekhanāt| snehasvedādikastasminniṣṭo vātaharaḥ kramaḥ|| au

---

12.34

अभ्यज्य नवनीतेन श्वेतलोध्रं प्रलेपयेत्। एरण्डमूलकल्केन पुटपाकं पचेत्ततः॥ अउ

abhyajya navanītena śvetalodhraṃ pralepayet| eraṇḍamūlakalkena puṭapākaṃ pacettataḥ|| au

---

12.35

स्विन्नं प्रक्षालितं शुष्कं चूर्णितं पोट्टलीकृतम्। स्त्रियाः क्षीरे छगल्या वा मृदितं नेत्रसेचनम्॥ अउ

svinnaṃ prakṣālitaṃ śuṣkaṃ cūrṇitaṃ poṭṭalīkṛtam| striyāḥ kṣīre chagalyā vā mṛditaṃ netrasecanam|| au

---

12.36

शालितण्डुलकल्केन लिप्तं तद्वत् परिष्कृतम्। कुर्यान्नेत्रेऽतिलिखिते मृदितं दधिमस्तुना। केवलेनापि वा सेकं मस्तुना जाङ्गलाशिनः॥ अउ

śālitaṇḍulakalkena liptaṃ tadvat pariṣkṛtam| kuryānnetre'tilikhite mṛditaṃ dadhimastunā| kevalenāpi vā sekaṃ mastunā jāṅgalāśinaḥ|| au

13.2

अथातः सन्धिसितासितरोगविज्ञानीयं नामा ध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athātaḥ sandhisitāsitarogavijñānīyaṃ nāmā dhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

---

13.3

वायुः क्रुद्धः सिराः प्राप्य जलाभं जलवाहिनीः। अश्रु स्रावयते वर्त्मशुक्लसन्धेः कनीनकात्। तेन नेत्रमरुग्रागशोफं स्यात् स जलास्रवः॥ अउ

vāyuḥ kruddhaḥ sirāḥ prāpya jalābhaṃ jalavāhinīḥ| aśru srāvayate vartmaśuklasandheḥ kanīnakāt| tena netramarugrāgaśophaṃ syāt sa jalāsravaḥ|| au

---

13.4

कफात् कफास्रवे श्वेतं पिच्छिलं बहलं स्रवेत्॥ अउ

kaphāt kaphāsrave śvetaṃ picchilaṃ bahalaṃ sravet|| au

---

13.5

कफेन शोफस्तीक्ष्णाग्रः क्षारबुद्बुदकोपमः। पृथुमूलश्चलः स्निग्धः सवर्णो मृदुपिच्छिलः। महानपाकः कण्डूमानुपनाहः स नीरुजः॥ अउ

kaphena śophastīkṣṇāgraḥ kṣārabudbudakopamaḥ| pṛthumūlaścalaḥ snigdhaḥ savarṇo mṛdupicchilaḥ| mahānapākaḥ kaṇḍūmānupanāhaḥ sa nīrujaḥ|| au

---

13.6

रक्ताद्रक्तास्रवे ताम्रं बहूष्णं चाश्रु संस्रवेत्॥ अउ

raktādraktāsrave tāmraṃ bahūṣṇaṃ cāśru saṃsravet|| au

---

13.7

वर्त्मसन्ध्याश्रया शुक्ले पिटका दाहशूलिनी। ताम्रा मुद्गोपमा भिन्ना रक्तं स्रवति पर्वणी॥ अउ

vartmasandhyāśrayā śukle piṭakā dāhaśūlinī| tāmrā mudgopamā bhinnā raktaṃ sravati parvaṇī|| au

---

13.8

पूयास्रावे मलाः सास्रा वर्त्मसन्धेः कनीनकात्। स्रावयन्ति मुहुः पूयं सासृक् त्वङ्मांसपाकतः॥ अउ

pūyāsrāve malāḥ sāsrā vartmasandheḥ kanīnakāt| srāvayanti muhuḥ pūyaṃ sāsṛk tvaṅmāṃsapākataḥ|| au

---

13.9

पूयालसो व्रणः सूक्ष्मः शोफसंरम्भपूर्वकः। कनीनसन्धावाध्मायी पूयास्रावी सवेदनः॥ अउ

pūyālaso vraṇaḥ sūkṣmaḥ śophasaṃrambhapūrvakaḥ| kanīnasandhāvādhmāyī pūyāsrāvī savedanaḥ|| au

---

13.10

कनीनस्यान्तरलजी शोफो रुक्तोददाहवान्॥ अउ

kanīnasyāntaralajī śopho ruktodadāhavān|| au

---

13.11

अपाङ्गे वा कनीने वा कण्डूषापक्ष्मपोटवान्। पूयास्रावी कृमिग्रन्थिः ग्रन्थिः कृमियुतोऽर्तिमान्॥ अउ

apāṅge vā kanīne vā kaṇḍūṣāpakṣmapoṭavān| pūyāsrāvī kṛmigranthiḥ granthiḥ kṛmiyuto'rtimān|| au

---

13.12

उपनाहकृमिग्रन्थिपूयालसकपर्वणीः। शस्त्रेण साधयेत् पञ्च सालजीनास्रवांस्त्यजेत्॥ अउ

upanāhakṛmigranthipūyālasakaparvaṇīḥ| śastreṇa sādhayet pañca sālajīnāsravāṃstyajet|| au

---

13.13

पित्तं कुर्यात् सिते बिन्दूनसितश्यावपीतकान्। मलाक्तादर्शतुल्यं वा सर्वं शुक्लमदाहरुक्। रोगोऽयं शुक्तिकासंज्ञः सशकृद्भेदतृड्ज्वरः॥ अउ

pittaṃ kuryāt site bindūnasitaśyāvapītakān| malāktādarśatulyaṃ vā sarvaṃ śuklamadāharuk| rogo'yaṃ śuktikāsaṃjñaḥ saśakṛdbhedatṛḍjvaraḥ|| au

---

13.14

कफाच्छुक्ले समं श्वेतं चिरवृध्यधिमांसकम्॥ अउ

kaphācchukle samaṃ śvetaṃ ciravṛdhyadhimāṃsakam|| au

---

13.15

शुक्लार्मशोफस्त्वरुजः सवर्णो बहलो मृदुः। गुरुः स्निग्धोम्बुबिन्द्वाभो बलासग्रथितः स्मृतः॥ अउ

śuklārmaśophastvarujaḥ savarṇo bahalo mṛduḥ| guruḥ snigdhombubindvābho balāsagrathitaḥ smṛtaḥ|| au

---

13.16

बिन्दुभिः पिष्टधवलैरुत्सन्नैः पिष्टकं वदेत्॥ अउ

bindubhiḥ piṣṭadhavalairutsannaiḥ piṣṭakaṃ vadet|| au

---

13.17

रक्तराजीततं शुक्लमूष्यते यत् सवेदनम्। सशोफाश्रूपदेहं च सिरोत्पातः स शोणितात्॥ अउ

raktarājītataṃ śuklamūṣyate yat savedanam| saśophāśrūpadehaṃ ca sirotpātaḥ sa śoṇitāt|| au

---

13.18

उपेक्षितः सिरोत्पातो राजीस्ता एव वर्धयन्। कुर्यात् सास्रं सिराहर्षं तेनाक्ष्युद्वीक्षणाक्षमम्॥ अउ

upekṣitaḥ sirotpāto rājīstā eva vardhayan| kuryāt sāsraṃ sirāharṣaṃ tenākṣyudvīkṣaṇākṣamam|| au

---

13.19

सिराजालं सिराजालं बृहद्रक्तं घनोन्नतम्॥ अउ

sirājālaṃ sirājālaṃ bṛhadraktaṃ ghanonnatam|| au

---

13.20

शोणितार्म समं श्लक्ष्णं पद्माभमाधिमांसकम्॥ अउ

śoṇitārma samaṃ ślakṣṇaṃ padmābhamādhimāṃsakam|| au

---

13.21

नीरुक्श्लक्ष्णोर्जुनो बिन्दुः शशलोहितलोहितः॥ अउ

nīrukślakṣṇorjuno binduḥ śaśalohitalohitaḥ|| au

---

13.22

मृद्वाशुवृध्यरुङ्मांसं प्रस्तारि श्यावलोहितम्॥ अउ

mṛdvāśuvṛdhyaruṅmāṃsaṃ prastāri śyāvalohitam|| au

---

13.23

प्रस्तार्यर्म मलैः सास्रैः स्नावर्म स्नावसन्निभम्॥ अउ

prastāryarma malaiḥ sāsraiḥ snāvarma snāvasannibham|| au

---

13.24

शुष्कासृक्पिण्डवच्छ्यावं यन्मांसं बहलं पृथु॥ अउ

śuṣkāsṛkpiṇḍavacchyāvaṃ yanmāṃsaṃ bahalaṃ pṛthu|| au

---

13.25

अधिमांसार्म तत् दाहघर्षवत्यः सिरावृताः। कृष्णासन्नाः सिरासंज्ञाः पिटकाः सर्षपोपमाः॥ अउ

adhimāṃsārma tat dāhagharṣavatyaḥ sirāvṛtāḥ| kṛṣṇāsannāḥ sirāsaṃjñāḥ piṭakāḥ sarṣapopamāḥ|| au

---

13.26

शुक्तिहर्षसिरोत्पातपिष्टकग्रथितार्जुनम्। साधयेदौषधैः षट्कं शेषं शस्त्रेण सप्तकम्॥ अउ

śuktiharṣasirotpātapiṣṭakagrathitārjunam| sādhayedauṣadhaiḥ ṣaṭkaṃ śeṣaṃ śastreṇa saptakam|| au

---

13.27

नवोत्थं तदपि द्रव्यैरर्मोक्तं यत्तु पञ्चधा। तच्छेद्यमसितप्राप्तं मांसस्नावसिरावृतम्। चर्मोद्दालवदुच्छ्रायि दृष्टिप्राप्तं तु वर्जयेत्॥ अउ

navotthaṃ tadapi dravyairarmoktaṃ yattu pañcadhā| tacchedyamasitaprāptaṃ māṃsasnāvasirāvṛtam| carmoddālavaducchrāyi dṛṣṭiprāptaṃ tu varjayet|| au

---

13.28

पित्तं कृष्णेऽथवा दृष्टौ शुक्लं तोदाश्रुरागवत्। छित्वा त्वचं जनयति तेन स्यात्कृष्णमण्डलम्॥ अउ

pittaṃ kṛṣṇe'thavā dṛṣṭau śuklaṃ todāśrurāgavat| chitvā tvacaṃ janayati tena syātkṛṣṇamaṇḍalam|| au

---

13.29

पक्वजम्बूनिभं किञ्चिन्निम्नं च क्षतशुक्रकम्। तत् कृच्छ्रसाध्यं याप्यं तु द्वितीयपटलव्यधात्॥ अउ

pakvajambūnibhaṃ kiñcinnimnaṃ ca kṣataśukrakam| tat kṛcchrasādhyaṃ yāpyaṃ tu dvitīyapaṭalavyadhāt|| au

---

13.30

तत्र तोदादिबाहुल्यं सूचीविद्धाभकृष्णता। तृतीयपटलच्छेदादसाध्यं निचितं व्रणैः॥ अउ

tatra todādibāhulyaṃ sūcīviddhābhakṛṣṇatā| tṛtīyapaṭalacchedādasādhyaṃ nicitaṃ vraṇaiḥ|| au

---

13.31

शङ्खशुक्लं कफात्साध्यं नातिरुक् शुद्धशुक्रकम्॥ अउ

śaṅkhaśuklaṃ kaphātsādhyaṃ nātiruk śuddhaśukrakam|| au

---

13.32

आताम्रपिच्छिलास्रस्रुदातास्रपिटकातिरुक्। अजाविट्सदृशोच्छ्रायकार्ष्ण्या वर्ज्यासृजाजका॥ अउ

ātāmrapicchilāsrasrudātāsrapiṭakātiruk| ajāviṭsadṛśocchrāyakārṣṇyā varjyāsṛjājakā|| au

---

13.33

सिराशुक्रं मलैः सास्रैस्तज्जुष्टं कृष्णमण्डलम्। सतोददाहताम्राभिः सिराभिरवतन्यते॥ अनिमित्तोष्णशीताच्छघनास्रस्रुच्च तत्त्यजेत्॥ अउ

sirāśukraṃ malaiḥ sāsraistajjuṣṭaṃ kṛṣṇamaṇḍalam| satodadāhatāmrābhiḥ sirābhiravatanyate|| animittoṣṇaśītācchaghanāsrasrucca tattyajet|| au

---

13.34

दोषैः सास्रैः सदृक्कृष्णं नीयते शुक्लरूपताम्। धवलास्रोपलिप्ताभं निष्पावार्धदलाकृति॥ अउ

doṣaiḥ sāsraiḥ sadṛkkṛṣṇaṃ nīyate śuklarūpatām| dhavalāsropaliptābhaṃ niṣpāvārdhadalākṛti|| au

---

13.35

अतितीव्ररुजारागदाहश्वयथुपीडितम्। पाकात्ययेन तच्छुक्रं वर्जयेत्तीव्रवेदनम्॥ अउ

atitīvrarujārāgadāhaśvayathupīḍitam| pākātyayena tacchukraṃ varjayettīvravedanam|| au

---

13.36

यस्य वा लिङ्गनाशोऽन्तःश्यावं यद्वा सलोहितम्। अत्युत्सेधावगाढं वा सास्रनाडीव्रणावृतम्॥ अउ

yasya vā liṅganāśo'ntaḥśyāvaṃ yadvā salohitam| atyutsedhāvagāḍhaṃ vā sāsranāḍīvraṇāvṛtam|| au

14.2

अथातः सन्धिसितासितरोगप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athātaḥ sandhisitāsitarogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

---

14.3

उपनाहं भिषक् स्विन्नं व्रीहिमुखेन भित्वा मण्डलाग्रेण समन्ताल्लेखयेत्। ततः सैधवपिप्पलीचूर्णेन सक्षौद्रेण प्रतिसारयेत्। पूर्ववच्च बध्नीयात्। पटोलपत्रामलकक्वाथेनाश्च्योतयेत्॥ अउ

upanāhaṃ bhiṣak svinnaṃ vrīhimukhena bhitvā maṇḍalāgreṇa samantāllekhayet| tataḥ saidhavapippalīcūrṇena sakṣaudreṇa pratisārayet| pūrvavacca badhnīyāt| paṭolapatrāmalakakvāthenāścyotayet|| au

---

14.4

पर्वणामुत्तरसन्धित्रिभागे बडिशेनावलम्ब्य वृद्धिपत्रेणार्धमात्रे छिन्द्यात्। अन्यथाश्रुनाडी स्यात्। मधुसैन्धवप्रतिसारितां चार्मवच्चिकित्सेत्॥ अउ

parvaṇāmuttarasandhitribhāge baḍiśenāvalambya vṛddhipatreṇārdhamātre chindyāt| anyathāśrunāḍī syāt| madhusaindhavapratisāritāṃ cārmavaccikitset|| au

---

14.5

पूयालसे सिरां विध्येत्ततस्तमुपनाहयेदक्षिपाकोक्तं चक्षेत। सैन्धवार्द्रककासीसायस्ताम्रैः सुसूक्ष्मैः सक्षौद्रैरञ्जनम्॥ अउ

pūyālase sirāṃ vidhyettatastamupanāhayedakṣipākoktaṃ cakṣeta| saindhavārdrakakāsīsāyastāmraiḥ susūkṣmaiḥ sakṣaudrairañjanam|| au

---

14.6

कृमिग्रन्थिं करीषेण स्विन्नं भित्वा विलिख्य च कासीससैन्धवत्रिफलामाक्षिकैः प्रतिसारयेत्॥ अउ

kṛmigranthiṃ karīṣeṇa svinnaṃ bhitvā vilikhya ca kāsīsasaindhavatriphalāmākṣikaiḥ pratisārayet|| au

---

14.7

शुक्तिकां पित्ताभिष्यन्दवत् साधयेत्॥ अउ

śuktikāṃ pittābhiṣyandavat sādhayet|| au

---

14.8

बलासग्रथितं पिष्टकं च सिराव्यधवर्जं कफाभिष्यन्दवत्॥ अउ

balāsagrathitaṃ piṣṭakaṃ ca sirāvyadhavarjaṃ kaphābhiṣyandavat|| au

---

14.9

विशेषतस्तिलनालान् यवनालान् वा हरितशलाकानर्धमासमजाक्षीरेण भावयित्वा शोषयित्वा च दाहयेत्। ततस्तद्भस्म क्षारकल्पेन परिस्राव्यादर्वीप्रलेपाद्विपचेत्। रसक्रियेयं बलासग्रथितशोफोपदेहहरा। अयमेव च कल्पः फणिज्जाअर्जकास्फोतबिल्वकपित्थनिर्गुण्ड्येरण्डकुमुदोत्पलजातीकुसुमेषु पृथक् कार्यः॥ अउ

viśeṣatastilanālān yavanālān vā haritaśalākānardhamāsamajākṣīreṇa bhāvayitvā śoṣayitvā ca dāhayet| tatastadbhasma kṣārakalpena parisrāvyādarvīpralepādvipacet| rasakriyeyaṃ balāsagrathitaśophopadehaharā| ayameva ca kalpaḥ phaṇijjāarjakāsphotabilvakapitthanirguṇḍyeraṇḍakumudotpalajātīkusumeṣu pṛthak kāryaḥ|| au

---

14.10

सैन्धवालमरिचकट्फलशङ्खसमुद्रफेनैर्वर्तिः पिष्टकेऽञ्जनम्। शुण्ठीशिग्रुफलपिप्पलीसैन्धवचूर्णो बीजपूरकरसाप्लुतोऽञ्जनं पिष्टकमपहरति। तद्वत्त्रिकटुककट्फलचूर्णो बलासग्रथितं च॥ अउ

saindhavālamaricakaṭphalaśaṅkhasamudraphenairvartiḥ piṣṭake'ñjanam| śuṇṭhīśigruphalapippalīsaindhavacūrṇo bījapūrakarasāpluto'ñjanaṃ piṣṭakamapaharati| tadvattrikaṭukakaṭphalacūrṇo balāsagrathitaṃ ca|| au

---

14.11

बृहतीफलं पिप्पलीतण्डुलपूरितं पुटपाकेन पचेत्। तैस्तण्डुलैश्चूर्णाञ्जनं बलासग्रथितपिष्टकघ्नम्। अत्यर्थशोफे हरितालसैन्धवशुण्ठीदेवदारुपुनर्नवैर्बिडालकः॥ अउ

bṛhatīphalaṃ pippalītaṇḍulapūritaṃ puṭapākena pacet| taistaṇḍulaiścūrṇāñjanaṃ balāsagrathitapiṣṭakaghnam| atyarthaśophe haritālasaindhavaśuṇṭhīdevadārupunarnavairbiḍālakaḥ|| au

---

14.12

सिरोत्पातहर्षजालार्जुनेषु रक्ताभिष्यन्दवत् प्रतिकुर्यात्। विशेषेण सिराहर्षे स्वर्णगैरिको मधुयुक्तोऽञ्जनम्। स्तन्यान्वितं वा कासीसं क्षौद्रद्रुतं वा कासीससैन्धवमर्जुने मातुलुङ्गरसेन सशर्करेणाश्च्योतनं मस्तुना वा॥ अउ

sirotpātaharṣajālārjuneṣu raktābhiṣyandavat pratikuryāt| viśeṣeṇa sirāharṣe svarṇagairiko madhuyukto'ñjanam| stanyānvitaṃ vā kāsīsaṃ kṣaudradrutaṃ vā kāsīsasaindhavamarjune mātuluṅgarasena saśarkareṇāścyotanaṃ mastunā vā|| au

---

14.13

शङ्खनाभिर्माक्षिकेण युक्ता सितया वा समुद्रफेनकोञ्जनम्। स्फटिककुङ्कुमशङ्खनाभिमधुयष्टिका वा क्षौद्रार्द्रास्तद्वद्वा रसाञ्जनं कासीसं वा॥ अउ

śaṅkhanābhirmākṣikeṇa yuktā sitayā vā samudraphenakoñjanam| sphaṭikakuṅkumaśaṅkhanābhimadhuyaṣṭikā vā kṣaudrārdrāstadvadvā rasāñjanaṃ kāsīsaṃ vā|| au

---

14.14

अर्म तु पञ्चविधमपि यत्तनुरक्तं धूमाविलं दधिनिभं वा तच्छुक्रवत् कायशिरोविरेकलेखनाञ्जनैरुपाचरेत्॥ अउ

arma tu pañcavidhamapi yattanuraktaṃ dhūmāvilaṃ dadhinibhaṃ vā tacchukravat kāyaśirovirekalekhanāñjanairupācaret|| au

---

14.15

अथेतरस्मिन् स्निग्धस्यातुरस्य पेयाविलेपिजाङ्गलरसान्यतमाशितस्य कृतस्वस्त्ययनस्य सुखशयनगतस्योत्तानदेहस्य किञ्चिदवाक्शिरसः सुखोष्णाम्बुप्लुततान्तवस्विन्ननयनस्य सैन्धवेन सबीजपूरकरसेनाञ्जयित्वाङ्गुष्ठकेन निमीलितमक्षि विमृद्गीयादाबलासग्रथितरूपोत्पत्तेः। इत्थं च संरोषिताक्षस्य प्रचलितेऽर्माधिमांसके निश्चलं परिचारकः शिरोधारयेत्॥ अउ

athetarasmin snigdhasyāturasya peyāvilepijāṅgalarasānyatamāśitasya kṛtasvastyayanasya sukhaśayanagatasyottānadehasya kiñcidavākśirasaḥ sukhoṣṇāmbuplutatāntavasvinnanayanasya saindhavena sabījapūrakarasenāñjayitvāṅguṣṭhakena nimīlitamakṣi vimṛdgīyādābalāsagrathitarūpotpatteḥ| itthaṃ ca saṃroṣitākṣasya pracalite'rmādhimāṃsake niścalaṃ paricārakaḥ śirodhārayet|| au

---

14.16

अन्यश्च वामदक्षिणान्यतरपार्श्वेऽनुकूलं स्थितो दृढवस्त्रगर्भाभ्यामङ्गुष्ठाभ्यां वर्त्मनी निक्षिपेत्। अथ वैद्यः कनीनकात् प्रवृद्धेऽर्मण्यपाङ्गमक्षिमाणस्य यत्र यत्र वली जायते तत्र तत्रार्म बडिशेन मुचुट्या वा नात्यायतं गृहीत्वा किञ्चिदुन्नम्य कृष्णशुक्लमण्डलाभ्यां सर्वतः सूच्यग्रेण मोक्षयित्वा किञ्चिदाञ्छेत्। अथ तीक्ष्णेन मण्डलाग्रेण वृद्धिपत्रेण वा विलिख्य कनीनकं चोपानीय कनीनकसममेव चतुर्भागशेषं छिन्द्यात्। वर्जयेच्च कनीनकं सिराश्चाश्रुवहाः। तथा हि नाक्षि व्यापद्यते॥ अउ

anyaśca vāmadakṣiṇānyatarapārśve'nukūlaṃ sthito dṛḍhavastragarbhābhyāmaṅguṣṭhābhyāṃ vartmanī nikṣipet| atha vaidyaḥ kanīnakāt pravṛddhe'rmaṇyapāṅgamakṣimāṇasya yatra yatra valī jāyate tatra tatrārma baḍiśena mucuṭyā vā nātyāyataṃ gṛhītvā kiñcidunnamya kṛṣṇaśuklamaṇḍalābhyāṃ sarvataḥ sūcyagreṇa mokṣayitvā kiñcidāñchet| atha tīkṣṇena maṇḍalāgreṇa vṛddhipatreṇa vā vilikhya kanīnakaṃ copānīya kanīnakasamameva caturbhāgaśeṣaṃ chindyāt| varjayecca kanīnakaṃ sirāścāśruvahāḥ| tathā hi nākṣi vyāpadyate|| au

---

14.17

यत्तु जालवदर्म व्यापि तदेषिण्या यावत्कनीनकमनुसरन्नुन्मोच्योन्नमय्य पूर्ववत् छिन्द्यात्। तद्वदपाङ्गात् प्रवृद्धे कनीनकमीक्षमाणस्य यावदपाङ्गं चोपनीयापाङ्गसममेव तथा यावद्वर्जयेदपाङ्गं सिराश्चेत्यादि। ततः प्लोतेन रक्तं विशोध्य सम्यक् छिन्नमवेक्ष्य सैन्धवचूर्णेन पुनः पुनः प्रतिसारयेद्यवनालभस्मना वा प्लोतशुद्धं च पुनर्मधुना। ततः शीताम्बु परिषिक्तं सर्पिषा सुखोष्णेन परिषिच्य मधुघृताक्तं पूर्ववत् बध्नीयात्। मूर्ध्नि पादयोश्चास्मै शतधौतघृतं शीतांश्च प्रदेहान् दद्यात्॥ अउ

yattu jālavadarma vyāpi tadeṣiṇyā yāvatkanīnakamanusarannunmocyonnamayya pūrvavat chindyāt| tadvadapāṅgāt pravṛddhe kanīnakamīkṣamāṇasya yāvadapāṅgaṃ copanīyāpāṅgasamameva tathā yāvadvarjayedapāṅgaṃ sirāścetyādi| tataḥ plotena raktaṃ viśodhya samyak chinnamavekṣya saindhavacūrṇena punaḥ punaḥ pratisārayedyavanālabhasmanā vā plotaśuddhaṃ ca punarmadhunā| tataḥ śītāmbu pariṣiktaṃ sarpiṣā sukhoṣṇena pariṣicya madhughṛtāktaṃ pūrvavat badhnīyāt| mūrdhni pādayoścāsmai śatadhautaghṛtaṃ śītāṃśca pradehān dadyāt|| au

---

14.18

स्नेहोक्तं चाचारमादिशेत्। द्वितीये चाह्नि सायं प्रातर्मधुकसर्पिषा कोष्णेन शिरस्तथावबद्धमेव चाक्षि सिञ्चेत्। पञ्चाहं चोष्णोदकानुपानं सर्पिः पीत्वा जीर्णे पथ्यमश्नीयात्॥ अउ

snehoktaṃ cācāramādiśet| dvitīye cāhni sāyaṃ prātarmadhukasarpiṣā koṣṇena śirastathāvabaddhameva cākṣi siñcet| pañcāhaṃ coṣṇodakānupānaṃ sarpiḥ pītvā jīrṇe pathyamaśnīyāt|| au

---

14.19

तृतीये दिवसे विमुच्य करञ्जबीजसिद्धेन क्षीरेणाक्षि स्वेदयेत्। लोध्रमधुककिंशुकपटोलद्विहरिद्राकोरण्डमुकुलक्वाथेन मधुमिश्रेणाश्च्योतयेत्। सप्तमेऽहनि सर्वथा मुञ्चेत् आतपाकाशदर्शनं च परिहरेत्॥ अउ

tṛtīye divase vimucya karañjabījasiddhena kṣīreṇākṣi svedayet| lodhramadhukakiṃśukapaṭoladviharidrākoraṇḍamukulakvāthena madhumiśreṇāścyotayet| saptame'hani sarvathā muñcet ātapākāśadarśanaṃ ca pariharet|| au

---

14.20

सशोफे तु नेत्रे धूमः शिरोविरेचनं च। अनुपशान्तरागे सिराविस्रावणम्। सास्रावे नस्यम्॥ अउ

saśophe tu netre dhūmaḥ śirovirecanaṃ ca| anupaśāntarāge sirāvisrāvaṇam| sāsrāve nasyam|| au

---

14.21

तिलान् सुलिखितान् मधुककाकोलीसुनिषण्णकपञ्चमूलशर्कराश्रुतशीते पयसि सप्ताहं भावितांस्तेनैव पयसा पीडयेत्। मधुकशताह्वासारिवानन्तागरुकाकोलीहरेणुकैलावालुकचूर्णं च पीड्यमानेषु षोडशभागेन प्रक्षिपेत्। तत्तैलमेभिरेवौषधैः पयसा चाष्टगुणेन सिद्धं नावनादश्रुरागघ्नं दृष्टिप्रसादनं च कृष्णगते तु व्रणे व्रणशुक्रवत् क्रिया। अर्मशेषे च लेखनाञ्जनानि॥ अउ

tilān sulikhitān madhukakākolīsuniṣaṇṇakapañcamūlaśarkarāśrutaśīte payasi saptāhaṃ bhāvitāṃstenaiva payasā pīḍayet| madhukaśatāhvāsārivānantāgarukākolīhareṇukailāvālukacūrṇaṃ ca pīḍyamāneṣu ṣoḍaśabhāgena prakṣipet| tattailamebhirevauṣadhaiḥ payasā cāṣṭaguṇena siddhaṃ nāvanādaśrurāgaghnaṃ dṛṣṭiprasādanaṃ ca kṛṣṇagate tu vraṇe vraṇaśukravat kriyā| armaśeṣe ca lekhanāñjanāni|| au

---

14.22

तत्र सम्यक्छिन्ने वर्णविशुद्धिः। स्वस्थता च। हीनच्छेदात् पुनर्वृद्धी रागाश्रुपातप्रकाशदर्शनाक्षमत्वादि च। अतिच्छेदादक्षिपाकस्तम्भस्फुरणास्रस्रुतितिमिरसंरम्भविबद्धवर्त्मानि। तेषु यथास्वं दोषोद्रेकात् प्रतिकुर्यात्। नागरमनश्शिलालैलासैन्धवशर्कराभिरर्धकर्षांशाभिर्युक्तं रसाञ्जनार्धपलं क्षौद्रद्रुतमञ्जनादर्मशेषश्लेष्मतिमिरपिल्लामयघ्रम्॥ अउ

tatra samyakchinne varṇaviśuddhiḥ| svasthatā ca| hīnacchedāt punarvṛddhī rāgāśrupātaprakāśadarśanākṣamatvādi ca| aticchedādakṣipākastambhasphuraṇāsrasrutitimirasaṃrambhavibaddhavartmāni| teṣu yathāsvaṃ doṣodrekāt pratikuryāt| nāgaramanaśśilālailāsaindhavaśarkarābhirardhakarṣāṃśābhiryuktaṃ rasāñjanārdhapalaṃ kṣaudradrutamañjanādarmaśeṣaśleṣmatimirapillāmayaghram|| au

---

14.23

सिराजाले सिरा यास्तु स्थूलाः कठिनाश्चता बडिशेन गृहीत्वा मण्डलाग्रेणोल्लिखेत्॥ अउ

sirājāle sirā yāstu sthūlāḥ kaṭhināścatā baḍiśena gṛhītvā maṇḍalāgreṇollikhet|| au

---

14.24

सिरापिटकाः सूच्यग्रेणावलम्बिताः कृष्णमनुपघ्नन् छिन्द्यात्। सूक्ष्मास्त्ववलिखेत्। अर्मवच्चैतयोः शेषमाचरेत्॥ अउ

sirāpiṭakāḥ sūcyagreṇāvalambitāḥ kṛṣṇamanupaghnan chindyāt| sūkṣmāstvavalikhet| armavaccaitayoḥ śeṣamācaret|| au

---

14.25

शुक्रकेषु यथास्वदोषानुसारेण त्रिफलाघृतपानरक्तमोक्षविरेचनाश्च्योतनमुखालेपनस्यतर्पणपुट। पाकान् प्रयुञ्जीत॥ अउ

śukrakeṣu yathāsvadoṣānusāreṇa triphalāghṛtapānaraktamokṣavirecanāścyotanamukhālepanasyatarpaṇapuṭa| pākān prayuñjīta|| au

---

14.26

तत्र व्रणशुक्रे त्रिवृन्निर्यूहेण त्रिर्विपक्वं सर्पिः पाययेत्। सिरां च विध्येत्। दुष्टशेषं च पिण्डितमक्षिगमसृक् जलौकोभिरपहरेत्। मधुककाकोलीमृद्वीकोत्पलविदारीक्वाथेन मञ्जिष्ठाक्षीरकाकोलीमधुकक्वथिताजक्षीरेण वा सशर्करेणाश्च्योतयेत् शीतैश्चास्य शिरोवक्त्रं दिह्यात् सिञ्चेच्च। एवमप्यनुबद्धवेदनं शताह्वायष्ट्याह्ववता घृतमण्डेनानुवासयेत्॥ अउ

tatra vraṇaśukre trivṛnniryūheṇa trirvipakvaṃ sarpiḥ pāyayet| sirāṃ ca vidhyet| duṣṭaśeṣaṃ ca piṇḍitamakṣigamasṛk jalaukobhirapaharet| madhukakākolīmṛdvīkotpalavidārīkvāthena mañjiṣṭhākṣīrakākolīmadhukakvathitājakṣīreṇa vā saśarkareṇāścyotayet śītaiścāsya śirovaktraṃ dihyāt siñcecca| evamapyanubaddhavedanaṃ śatāhvāyaṣṭyāhvavatā ghṛtamaṇḍenānuvāsayet|| au

---

14.27

अश्रुरागरुजाशान्तिं यदा यस्योपलक्षयेत्। तदातदाञ्जनैः शुक्रं लेखनीयैरुपाचरेत्॥ अउ

aśrurāgarujāśāntiṃ yadā yasyopalakṣayet| tadātadāñjanaiḥ śukraṃ lekhanīyairupācaret|| au

---

14.28

वैडूर्यस्फटिकशङ्खमुक्ताविद्रुमरूप्यायस्त्रपुत्ताम्रसीसालमनश्शिलाकुक्कुटाण्डत्वक्समुद्रफेनरसाञ्जनसैन्धवैरजापयःपिष्टैर्वर्तयश्छ्यायाशुष्काः क्षौद्रघृष्टाः प्रातः सायं च प्रयुक्ता व्रणशुक्रनुदः। करिवराहगोगर्दभाश्वाजोष्ट्रदशनाःशङ्खमुक्तासमुद्रफेनाश्च मरिच चतुर्थांशयुता जलपिष्टा वर्तयः क्षतशुक्रहराः। लाक्षासुवर्णगैरिकचन्दनजातीमुकुलैर्वर्तिरसृकूपित्तप्रसादनी व्रणशुक्रहरा च॥ अउ

vaiḍūryasphaṭikaśaṅkhamuktāvidrumarūpyāyastraputtāmrasīsālamanaśśilākukkuṭāṇḍatvaksamudraphenarasāñjanasaindhavairajāpayaḥpiṣṭairvartayaśchyāyāśuṣkāḥ kṣaudraghṛṣṭāḥ prātaḥ sāyaṃ ca prayuktā vraṇaśukranudaḥ| karivarāhagogardabhāśvājoṣṭradaśanāḥśaṅkhamuktāsamudraphenāśca marica caturthāṃśayutā jalapiṣṭā vartayaḥ kṣataśukraharāḥ| lākṣāsuvarṇagairikacandanajātīmukulairvartirasṛkūpittaprasādanī vraṇaśukraharā ca|| au

---

14.29

निम्नं च शुक्रं सरुजमुन्नमयेत् स्नेहपाननस्यजाङ्गलरसैः। नीरुजं तर्पणपुटपाकाभ्याम्॥ अउ

nimnaṃ ca śukraṃ sarujamunnamayet snehapānanasyajāṅgalarasaiḥ| nīrujaṃ tarpaṇapuṭapākābhyām|| au

---

14.30

तत्र तर्पणं मृगविष्किरपिशितं काश्मर्यसुनिषण्णोत्पलमृणालशृङ्गाटकशेरुद्राक्षाक्षीरविदारीजीवनीयांश्च क्षीरेण पाचयेत् तस्मान्नवनीतमुद्धृत्य चन्दनमधुशर्करानन्तानीलोत्पलकल्कैरष्टगुणेन च पयसा विपक्वं पूर्ववद्योजयेत्॥ अउ

tatra tarpaṇaṃ mṛgaviṣkirapiśitaṃ kāśmaryasuniṣaṇṇotpalamṛṇālaśṛṅgāṭakaśerudrākṣākṣīravidārījīvanīyāṃśca kṣīreṇa pācayet tasmānnavanītamuddhṛtya candanamadhuśarkarānantānīlotpalakalkairaṣṭaguṇena ca payasā vipakvaṃ pūrvavadyojayet|| au

---

14.31

पुटपाकं च कुक्कुटमुद्धृतान्त्रं वेशवारीकृत्य चन्दनसारिवामधुकशर्करानन्तानीलोत्पलप्रपौण्डरीक जीवनीयकल्कैः समधुघृतैः संसृज्य प्रागिव कल्पयेत्। द्वित्वक्छिन्नमेवं यापयेत्॥ अउ

puṭapākaṃ ca kukkuṭamuddhṛtāntraṃ veśavārīkṛtya candanasārivāmadhukaśarkarānantānīlotpalaprapauṇḍarīka jīvanīyakalkaiḥ samadhughṛtaiḥ saṃsṛjya prāgiva kalpayet| dvitvakchinnamevaṃ yāpayet|| au

---

14.32

शुद्धशुक्रे हरिद्रामधुकसारिवालोध्रनिर्यूहेणाश्च्योतनम्। लोध्रचूर्णेण वा तान्तवबद्धेनोष्णाम्बुमृदितेन। शुद्धकोष्ठस्य च दन्तीज्योतिष्मतीकल्कोऽवपीडकः। शिरोविरेचनद्रव्यविपक्वं वा तैलं मर्शः प्रतिमर्शो वा॥ अउ

śuddhaśukre haridrāmadhukasārivālodhraniryūheṇāścyotanam| lodhracūrṇeṇa vā tāntavabaddhenoṣṇāmbumṛditena| śuddhakoṣṭhasya ca dantījyotiṣmatīkalko'vapīḍakaḥ| śirovirecanadravyavipakvaṃ vā tailaṃ marśaḥ pratimarśo vā|| au

---

14.33

शुण्ठीसैन्धवमधुयष्टिकाबृहतीमूलताम्ररजोभिरामलकरसपिष्टैस्ताम्रपात्रं प्रलेपयेत्। तच्च सघृतैर्यवैरामलकपत्रैश्च बहुशो धूपयेत्। वर्तिरेषा महानीला मधुतोयघृष्टा शुद्धशुक्रं नाशयति। पूर्वोक्ता च दन्तवर्तिः। अशाम्यति तु शुक्रे सर्वत्र पुनः पुनर्यथोक्तमेव पर्यायेण योजयेत्। अन्तरान्तरा च रक्तं विस्रावयेत्। अभिष्यन्दप्रतिषेधं चेक्षेत॥ अउ

śuṇṭhīsaindhavamadhuyaṣṭikābṛhatīmūlatāmrarajobhirāmalakarasapiṣṭaistāmrapātraṃ pralepayet| tacca saghṛtairyavairāmalakapatraiśca bahuśo dhūpayet| vartireṣā mahānīlā madhutoyaghṛṣṭā śuddhaśukraṃ nāśayati| pūrvoktā ca dantavartiḥ| aśāmyati tu śukre sarvatra punaḥ punaryathoktameva paryāyeṇa yojayet| antarāntarā ca raktaṃ visrāvayet| abhiṣyandapratiṣedhaṃ cekṣeta|| au

---

14.34

अथोत्सादनार्थं शुद्धशुक्रे सम्प्रहर्षणानि दद्यात्। त्रिफलारसेन त्र्यहं भावितेन सैन्धवेनाञ्जयेत्। तद्वत् पिप्पलीभिर्वा। मरिचपिप्पलीशिरीषबीजबलासग्रथितोक्तक्षाराञ्जनैर्वा॥ अउ

athotsādanārthaṃ śuddhaśukre sampraharṣaṇāni dadyāt| triphalārasena tryahaṃ bhāvitena saindhavenāñjayet| tadvat pippalībhirvā| maricapippalīśirīṣabījabalāsagrathitoktakṣārāñjanairvā|| au

---

14.35

सम्प्रहर्षणाद्रागाश्रुवेदनासु सन्धावाञ्जनानि युञ्ज्यात्। शङ्खं ताम्रे स्तन्येन घृष्टं सघृतैर्यवैः शमीपत्रैश्च धूपयेत् अनेन सन्धावाञ्जनेनाञ्जयेत्। तद्वत् सुवर्णं रूप्यमयो व घृष्टं सघृतैर्बदरीपत्रैर्धूपितमञ्जनम्। शङ्खो निस्तुषाश्च हरितमुद्गाः पिष्टा वर्तिश्रूर्णो वा मधुयुक्तोऽञ्जनं शुक्रघर्षणम्। मधूकसारश्च मधुना बिभीतकास्थिमज्जा वा॥ अउ

sampraharṣaṇādrāgāśruvedanāsu sandhāvāñjanāni yuñjyāt| śaṅkhaṃ tāmre stanyena ghṛṣṭaṃ saghṛtairyavaiḥ śamīpatraiśca dhūpayet anena sandhāvāñjanenāñjayet| tadvat suvarṇaṃ rūpyamayo va ghṛṣṭaṃ saghṛtairbadarīpatrairdhūpitamañjanam| śaṅkho nistuṣāśca haritamudgāḥ piṣṭā vartiśrūrṇo vā madhuyukto'ñjanaṃ śukragharṣaṇam| madhūkasāraśca madhunā bibhītakāsthimajjā vā|| au

---

14.36

मसूरा निस्तुषाः स्तन्यपिष्टास्तरुणदर्भाङ्कुरा घृतमाजं गोक्षीरं शरश्चायसे ताम्रेण घृष्टं प्रत्यञ्जनं वेदनाघ्नम्। यवगोधूमजीवनीयमांसीचूर्णेन सघृतशर्करोत्कारिका स्वेदोपनाहे प्रणीता वेदनामपनयति शुक्रं चोत्सादयति। तद्वदानूपमांसवेशवारो वसापयः सर्पिर्विमिश्रः सिद्धः॥ अउ

masūrā nistuṣāḥ stanyapiṣṭāstaruṇadarbhāṅkurā ghṛtamājaṃ gokṣīraṃ śaraścāyase tāmreṇa ghṛṣṭaṃ pratyañjanaṃ vedanāghnam| yavagodhūmajīvanīyamāṃsīcūrṇena saghṛtaśarkarotkārikā svedopanāhe praṇītā vedanāmapanayati śukraṃ cotsādayati| tadvadānūpamāṃsaveśavāro vasāpayaḥ sarpirvimiśraḥ siddhaḥ|| au

---

14.37

अथैवमुपनाहप्रचलितस्याञ्जनम्। गोखराश्वोष्ट्रदन्ताः समुद्रफेनः शङ्खश्चार्जुनकषायपिष्टा वर्तिर्लेखनी। समुद्रफेनशङ्खखर्परशुकास्थिखरनागाश्वगोबालास्तिन्दुककषायपिष्टा वा॥ अउ

athaivamupanāhapracalitasyāñjanam| gokharāśvoṣṭradantāḥ samudraphenaḥ śaṅkhaścārjunakaṣāyapiṣṭā vartirlekhanī| samudraphenaśaṅkhakharparaśukāsthikharanāgāśvagobālāstindukakaṣāyapiṣṭā vā|| au

---

14.38

प्रत्यञ्जनं च तरुणबदरखदिरतिन्दुकास्थ्नामन्तर्धूमदग्धानां चूर्णम्। उत्सन्नं वा सशल्यं वा शुक्रं बालादिभिर्लिखेत् पुटपाकेन वा। बलासग्रथितोक्तक्षाररसक्रियया वा॥ अउ

pratyañjanaṃ ca taruṇabadarakhadiratindukāsthnāmantardhūmadagdhānāṃ cūrṇam| utsannaṃ vā saśalyaṃ vā śukraṃ bālādibhirlikhet puṭapākena vā| balāsagrathitoktakṣārarasakriyayā vā|| au

---

14.39

सिराशुक्रे त्वदृष्टिघ्ने तरुणे व्रणशुक्रवत् कुर्यात्॥ अउ

sirāśukre tvadṛṣṭighne taruṇe vraṇaśukravat kuryāt|| au

---

14.40

अञ्जनं चास्य प्रपौण्डरीकमधुकहरिद्रालोहरजोञ्जनबृहतीक्षीरकाकोलीरजापयःपिष्टा यवैर्घृतयुक्तैरामलकीपत्रैश्च पर्यायेण धूपिता वर्तिः॥ अउ

añjanaṃ cāsya prapauṇḍarīkamadhukaharidrāloharajoñjanabṛhatīkṣīrakākolīrajāpayaḥpiṣṭā yavairghṛtayuktairāmalakīpatraiśca paryāyeṇa dhūpitā vartiḥ|| au

---

14.41

अप्रशान्तमेव मर्मवत् साधयेत्। समाक्षिकं तु रसाञ्जनं प्रतिसारणम्। सप्तमे दिवसे कुक्कुटाण्डकपालस्फटिकचन्दनमनश्शिलालैरश्ववराहदशनैश्च वर्तिं कृत्वाञ्जयेत्। उदधिकफशङ्खचन्दनैरजापयःपिष्टैर्वर्तिर्मधुघृष्टा प्रत्यंजनं सिराशुक्रजित्। अनुपशमे पश्यति चातुरे किञ्चिदिदमेवासकृत् कुर्वीत॥ अउ

apraśāntameva marmavat sādhayet| samākṣikaṃ tu rasāñjanaṃ pratisāraṇam| saptame divase kukkuṭāṇḍakapālasphaṭikacandanamanaśśilālairaśvavarāhadaśanaiśca vartiṃ kṛtvāñjayet| udadhikaphaśaṅkhacandanairajāpayaḥpiṣṭairvartirmadhughṛṣṭā pratyaṃjanaṃ sirāśukrajit| anupaśame paśyati cāture kiñcididamevāsakṛt kurvīta|| au

---

14.42

अजकामदृष्ट्युपघातिनीं कृष्णान्तजामस्रविस्रावणैर्मधुरविरेचनैः क्षीरबस्तिभिञ्च साधयेत्। सिराशुक्रवच्च शस्त्रकर्मादिविधिनेति। भवति चात्र॥ अउ

ajakāmadṛṣṭyupaghātinīṃ kṛṣṇāntajāmasravisrāvaṇairmadhuravirecanaiḥ kṣīrabastibhiñca sādhayet| sirāśukravacca śastrakarmādividhineti| bhavati cātra|| au

---

14.43

अजकायामसाध्यायां शुक्रेऽन्यत्र च तद्विधे। वेदनोपशमं स्नेहपानासृक्स्रावणादिभिः। कुर्यात् बीभत्सतां जेतुं शुक्रत्वोत्सेधसाधनम्॥ अउ

ajakāyāmasādhyāyāṃ śukre'nyatra ca tadvidhe| vedanopaśamaṃ snehapānāsṛksrāvaṇādibhiḥ| kuryāt bībhatsatāṃ jetuṃ śukratvotsedhasādhanam|| au

---

14.44

नारिकेलास्थिभल्लाततालवंशकरीरजम्। भस्माद्भिः स्रावयेत्ताभिर्भावयेत् करभास्थिजम्॥ अउ

nārikelāsthibhallātatālavaṃśakarīrajam| bhasmādbhiḥ srāvayettābhirbhāvayet karabhāsthijam|| au

---

14.45

चूर्णं शुक्रेष्वासाध्येषु तद्वैवर्ण्यघ्रमञ्जनम्। साध्येषु साधनायालमिदमेव च शीलितम्॥ अउ

cūrṇaṃ śukreṣvāsādhyeṣu tadvaivarṇyaghramañjanam| sādhyeṣu sādhanāyālamidameva ca śīlitam|| au

---

14.46

अजकां पार्श्वतो विध्वा सूच्या विस्राव्य चोदकम्। समं प्रपीड्याङ्गुष्ठेन वसार्द्रेणानु पूरयेत्॥ अउ

ajakāṃ pārśvato vidhvā sūcyā visrāvya codakam| samaṃ prapīḍyāṅguṣṭhena vasārdreṇānu pūrayet|| au

---

14.47

व्रणं गोमांसचूर्णेन बद्धं बद्धं विमुच्य च। सप्तरात्राद्व्रणे रूढे कृष्णभांगे समे स्थिते॥ अउ

vraṇaṃ gomāṃsacūrṇena baddhaṃ baddhaṃ vimucya ca| saptarātrādvraṇe rūḍhe kṛṣṇabhāṃge same sthite|| au

---

14.48

स्नेहाञ्जनं च कर्तव्यं नस्यं च क्षीरसर्पिषा। तथापि पुनराध्माते भेदच्छेदादिकां क्रियाम्। युक्त्या कुर्याद्यथा नातिच्छेदेन स्यान्निमज्जनम्॥ अउ

snehāñjanaṃ ca kartavyaṃ nasyaṃ ca kṣīrasarpiṣā| tathāpi punarādhmāte bhedacchedādikāṃ kriyām| yuktyā kuryādyathā nāticchedena syānnimajjanam|| au

15.2

अथातो दृष्टिरोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāto dṛṣṭirogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

---

15.3

सिरानुसारिणि मले प्रथमं पटलं श्रिते। अव्यक्तमीक्षते रूपं व्यक्तमप्यनिमित्ततः॥ अउ

sirānusāriṇi male prathamaṃ paṭalaṃ śrite| avyaktamīkṣate rūpaṃ vyaktamapyanimittataḥ|| au

---

15.4

प्राप्ते द्वितीयं पटलमभूतमपि पश्यति। भूतं तु यत्नादासन्नं दूरे सूक्ष्मञ्च नेक्षते॥ अउ

prāpte dvitīyaṃ paṭalamabhūtamapi paśyati| bhūtaṃ tu yatnādāsannaṃ dūre sūkṣmañca nekṣate|| au

---

15.5

दूरान्तिकस्थं रूपञ्च विपर्यासेन मन्यते। दोषे मण्डलसंस्थाने मण्डलानीव पश्यति॥ अउ

dūrāntikasthaṃ rūpañca viparyāsena manyate| doṣe maṇḍalasaṃsthāne maṇḍalānīva paśyati|| au

---

15.6

द्विधैकं दृष्टिमध्यस्थे बहुधा बहुधा स्थिते। दृष्टेरभ्यन्तरगते द्रस्ववढ्रविपर्ययम्॥ अउ

dvidhaikaṃ dṛṣṭimadhyasthe bahudhā bahudhā sthite| dṛṣṭerabhyantaragate drasvavaḍhraviparyayam|| au

---

15.7

नान्तिकस्थमधस्संस्थे दूरगं नोपरिस्थिते। पार्श्वे पश्येन्न पार्श्वस्थे तिमिराख्योयमामयः॥ अउ

nāntikasthamadhassaṃsthe dūragaṃ noparisthite| pārśve paśyenna pārśvasthe timirākhyoyamāmayaḥ|| au

---

15.8

प्राप्तोति काचतां दोषे तृतीयपटलाश्रिते। तेनोर्ध्वमीक्षते नाधस्तनुचैलावृतोपमम्। यथावर्णञ्च रज्येत दृष्टिर्हीयेत च क्रमात्॥ अउ

prāptoti kācatāṃ doṣe tṛtīyapaṭalāśrite| tenordhvamīkṣate nādhastanucailāvṛtopamam| yathāvarṇañca rajyeta dṛṣṭirhīyeta ca kramāt|| au

---

15.9

तथाप्युपेक्षमाणस्य चतुर्थं पटलं गतः। लिङ्गनाशं मलः कुर्वन् छादयेद्दृष्टिमण्डलम्॥ अउ

tathāpyupekṣamāṇasya caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ| liṅganāśaṃ malaḥ kurvan chādayeddṛṣṭimaṇḍalam|| au

---

15.10

तत्र वातेन तिमिरे व्याविद्धमिव पश्यति। चलाविलारुणाभासं प्रसन्नञ्चेक्षते मुहुः॥ अउ

tatra vātena timire vyāviddhamiva paśyati| calāvilāruṇābhāsaṃ prasannañcekṣate muhuḥ|| au

---

15.11

जालानि केशान् मशकान्नश्मींश्चोपोक्षितेत्र च। काचीभूते दृगरुणा पश्यत्यास्यमनासिकम्॥ अउ

jālāni keśān maśakānnaśmīṃścopokṣitetra ca| kācībhūte dṛgaruṇā paśyatyāsyamanāsikam|| au

---

15.12

चन्द्रदीपाद्यनेकत्वं वक्रमृज्वपि मन्यते। वृद्धः काचो दृशं कुर्याद्रजो धूमावृतामिव॥ अउ

candradīpādyanekatvaṃ vakramṛjvapi manyate| vṛddhaḥ kāco dṛśaṃ kuryādrajo dhūmāvṛtāmiva|| au

---

15.13

स्पष्टारुणाभां विस्तीर्णां सूक्ष्मां वा हतदर्शनाम्। सलिङ्गनाशो वाते तु सङ्कोचयति दृक्सिराः। दृङ्मण्डलं विशत्यन्तर्गम्भीरा दृगसौ स्मृता॥ अउ

spaṣṭāruṇābhāṃ vistīrṇāṃ sūkṣmāṃ vā hatadarśanām| saliṅganāśo vāte tu saṅkocayati dṛksirāḥ| dṛṅmaṇḍalaṃ viśatyantargambhīrā dṛgasau smṛtā|| au

---

15.14

पित्तजे तिमिरे विद्युत्खद्योतोद्योतदीपितम्। शिखितित्तिरिपत्राभं प्रायो नीलञ्च पश्यति॥ अउ

pittaje timire vidyutkhadyotodyotadīpitam| śikhitittiripatrābhaṃ prāyo nīlañca paśyati|| au

---

15.15

काचे दृक्कांस्यनीलाभा तादृगेव च पश्यति। अर्केन्दुपरिवेषाग्निमरीचीन्द्रधनूंषि च॥ अउ

kāce dṛkkāṃsyanīlābhā tādṛgeva ca paśyati| arkendupariveṣāgnimarīcīndradhanūṃṣi ca|| au

---

15.16

भृङ्गनीला निरालोका दृक्स्निग्धा लिङ्गनाशतः। दृष्टिः पित्तेन द्रस्वाख्या सा द्रस्वा द्रस्वदर्शिनी। भवेत् पित्तविदग्धाख्या पीता पीताभदर्शना॥ अउ

bhṛṅganīlā nirālokā dṛksnigdhā liṅganāśataḥ| dṛṣṭiḥ pittena drasvākhyā sā drasvā drasvadarśinī| bhavet pittavidagdhākhyā pītā pītābhadarśanā|| au

---

15.17

कफेन तिमिरे प्रायः स्निग्धं श्वेतञ्च पश्यति। शङ्खेन्दुकुन्दकुसुमैः कुमुदैरिव चाचितम्॥ अउ

kaphena timire prāyaḥ snigdhaṃ śvetañca paśyati| śaṅkhendukundakusumaiḥ kumudairiva cācitam|| au

---

15.18

काचे तु निष्प्रभेन्द्वर्कप्रदीपाद्यैरिवाचितम्। सिताभासा च दृष्टिस्स्याल्लिङ्गनाशे तु दृश्यते॥ अउ

kāce tu niṣprabhendvarkapradīpādyairivācitam| sitābhāsā ca dṛṣṭissyālliṅganāśe tu dṛśyate|| au

---

15.19

मूर्तः कफो दृष्टिगतः स्निग्धो दर्शननाशनः। बिन्दुर्जलस्येव चलः पद्मिनीपुटसंश्रितः॥ अउ

mūrtaḥ kapho dṛṣṭigataḥ snigdho darśananāśanaḥ| bindurjalasyeva calaḥ padminīpuṭasaṃśritaḥ|| au

---

15.20

उष्णे सङ्कोचमायाति च्छायायां परिसर्पति। शङ्खकुन्देदुकुमुदस्फटिकोपमशुक्लिमा॥ अउ

uṣṇe saṅkocamāyāti cchāyāyāṃ parisarpati| śaṅkhakundedukumudasphaṭikopamaśuklimā|| au

---

15.21

रक्तेन तिमिरे रक्तं तमोभूतञ्च पश्यति। काचेन रक्ता कृष्णा वा दृष्टिस्तादृक् च पश्यति। लिङ्गनाशेपि दृक् तादृङ्निष्प्रभा हतदर्शना॥ अउ

raktena timire raktaṃ tamobhūtañca paśyati| kācena raktā kṛṣṇā vā dṛṣṭistādṛk ca paśyati| liṅganāśepi dṛk tādṛṅniṣprabhā hatadarśanā|| au

---

15.22

संसर्गसन्निपातेषु विद्यात् सङ्कीर्णलक्षणान्। तिमिरादीनकस्माच्च तैः स्याद्व्यक्ताकुलेक्षणः। तिमिरे शेषयोर्दृष्टौ चित्रो रागः प्रजायते॥ अउ

saṃsargasannipāteṣu vidyāt saṅkīrṇalakṣaṇān| timirādīnakasmācca taiḥ syādvyaktākulekṣaṇaḥ| timire śeṣayordṛṣṭau citro rāgaḥ prajāyate|| au

---

15.23

द्योतते नकुलस्येव यस्य दृङ्निचिता मलैः। नकुलान्धःस तत्राह्नि चित्रं पश्यति नो निशि॥ अउ

dyotate nakulasyeva yasya dṛṅnicitā malaiḥ| nakulāndhaḥsa tatrāhni citraṃ paśyati no niśi|| au

---

15.24

अर्केऽस्तमस्तकन्यस्तगभस्तौ स्तम्भमागताः। स्थगयन्ति दृशं दोषा दोषान्धः स गदोपरः॥ अउ

arke'stamastakanyastagabhastau stambhamāgatāḥ| sthagayanti dṛśaṃ doṣā doṣāndhaḥ sa gadoparaḥ|| au

---

15.25

दिवाकरकरस्पृष्टा भ्रष्टा दृष्टिपथान्मलाः। विलीनलीना यच्छन्ति व्यक्तमत्राह्नि दर्शनम्॥ अउ

divākarakaraspṛṣṭā bhraṣṭā dṛṣṭipathānmalāḥ| vilīnalīnā yacchanti vyaktamatrāhni darśanam|| au

---

15.26

उष्णतप्तस्य सहसा शीतवारिनिमज्जनात्। त्रिदोषरक्तसंपृक्तो यात्यूष्मोर्ध्वं ततोक्षिणी। दाहोषे मलिनं शुक्रमहन्याविलदर्शनम्॥ अउ

uṣṇataptasya sahasā śītavārinimajjanāt| tridoṣaraktasaṃpṛkto yātyūṣmordhvaṃ tatokṣiṇī| dāhoṣe malinaṃ śukramahanyāviladarśanam|| au

---

15.27

रात्रावान्ध्यं च जायेत विदग्धोष्णेन सा स्मृता॥ अउ

rātrāvāndhyaṃ ca jāyeta vidagdhoṣṇena sā smṛtā|| au

---

15.28

भृशमम्लाशनाद्दोषैस्सास्रैर्या दृष्टिराचिता। सक्लेदकण्डूः कलुषा विदग्धाम्लेन सा स्मृता॥ अउ

bhṛśamamlāśanāddoṣaissāsrairyā dṛṣṭirācitā| sakledakaṇḍūḥ kaluṣā vidagdhāmlena sā smṛtā|| au

---

15.29

शोकज्वरशिरोरोगसन्तप्तस्यानिलादयः। धूमाविलां धूमदृशं दृशं कुर्युः स धूमरः॥ अउ

śokajvaraśirorogasantaptasyānilādayaḥ| dhūmāvilāṃ dhūmadṛśaṃ dṛśaṃ kuryuḥ sa dhūmaraḥ|| au

---

15.30

सहसैवाल्पसत्वस्य पश्यतो रूपमद्भुतम्। भास्वरं भास्करादिं वा वाताद्या नयनाश्रिताः॥ अउ

sahasaivālpasatvasya paśyato rūpamadbhutam| bhāsvaraṃ bhāskarādiṃ vā vātādyā nayanāśritāḥ|| au

---

15.31

कुर्वन्ति तेजः संशोष्य दृष्टिं मुषितदर्शनाम्। वैडूर्यवर्णां स्तिमितां प्रकृतिस्थामिवाव्यथाम्। औपसर्गिक इत्येष लिङ्गनाशः अत्र वर्जयेत्॥ अउ

kurvanti tejaḥ saṃśoṣya dṛṣṭiṃ muṣitadarśanām| vaiḍūryavarṇāṃ stimitāṃ prakṛtisthāmivāvyathām| aupasargika ityeṣa liṅganāśaḥ atra varjayet|| au

---

15.32

विना कफाल्लिङ्गनाशान् गम्भीरां द्रस्वजामपि॥ अउ

vinā kaphālliṅganāśān gambhīrāṃ drasvajāmapi|| au

11.1

अचि

aci

---

11.2

अथातोऽतीसारचिकित्सितं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अचि

athāto'tīsāracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aci

---

11.3

प्रायेणातिसारो ह्यग्निमुपहत्य प्रागामाधिष्ठानो भवति। तस्मादनिलजमप्यामपाचनार्थमादौ लङ्घनेनोपक्रमेत। तत्र शूलानाहप्रसेकार्तं लवणाम्बुनोष्णेन वामयेत्। न तु सामे पूर्वं सङ्ग्राहि प्रयुञ्जीत विबद्धे वा मले। स्तिमिताध्मातगुरुसरुजकोष्ठः प्राणदामुष्णाम्बुनोपयुञ्जीत। सव्योष्णां वा धान्याम्लक्वथितां वा। अन्यद्वा स्रंसनदीपनमौषधम्॥ अचि

prāyeṇātisāro hyagnimupahatya prāgāmādhiṣṭhāno bhavati| tasmādanilajamapyāmapācanārthamādau laṅghanenopakrameta| tatra śūlānāhaprasekārtaṃ lavaṇāmbunoṣṇena vāmayet| na tu sāme pūrvaṃ saṅgrāhi prayuñjīta vibaddhe vā male| stimitādhmātagurusarujakoṣṭhaḥ prāṇadāmuṣṇāmbunopayuñjīta| savyoṣṇāṃ vā dhānyāmlakvathitāṃ vā| anyadvā sraṃsanadīpanamauṣadham|| aci

---

11.4

अपिच विशुद्धस्रोतसो ह्यस्य दोषशेषे प्रवाहिते। सुखं सङ्ग्रहणं कर्तुं पाचनैः स्तम्भ्नेन वा॥ अचि

apica viśuddhasrotaso hyasya doṣaśeṣe pravāhite| sukhaṃ saṅgrahaṇaṃ kartuṃ pācanaiḥ stambhnena vā|| aci

---

11.5

मध्यदोषस्तु विशोषयन् मागधीनागरवचाभूतीकधनिकाहरीतकीनां क्वाथं पिबेत्। जलजलदबिल्वपेशिकाशुण्ठीधान्यकानां वा। उभयमपि चैतत् प्रमथ्याख्यम्। वचादिवर्गं क्वथितं चूर्णितं वा। तद्वद्वचाभयाविडङ्गपाठाशुण्ठीबिडलवणानि वा। मुस्तपिप्पलीन्द्रयवपाठातेजोवतीर्वा। विडङ्गाभयाकणलवणपञ्चकानि वा। पिप्पलीन्द्रयवपाठाशुण्ठीर्वा। सरक्ते तु प्रवृत्त आमे गजपिप्पलीं मधुशर्करामधुराम्॥ अचि

madhyadoṣastu viśoṣayan māgadhīnāgaravacābhūtīkadhanikāharītakīnāṃ kvāthaṃ pibet| jalajaladabilvapeśikāśuṇṭhīdhānyakānāṃ vā| ubhayamapi caitat pramathyākhyam| vacādivargaṃ kvathitaṃ cūrṇitaṃ vā| tadvadvacābhayāviḍaṅgapāṭhāśuṇṭhībiḍalavaṇāni vā| mustapippalīndrayavapāṭhātejovatīrvā| viḍaṅgābhayākaṇalavaṇapañcakāni vā| pippalīndrayavapāṭhāśuṇṭhīrvā| sarakte tu pravṛtta āme gajapippalīṃ madhuśarkarāmadhurām|| aci

---

11.6

अल्पदोषं पुनरुपवासयेत्। पानं त्वतिसारिणोम्बु वचातिविषाभ्यां क्वथितम्। शुण्ठ्यतिविषाभ्यां मुस्तपर्पटकाभ्यां नागरधान्यकाभ्यां वा। क्षुद्वतस्तु लघुपञ्चमूलपञ्चकोलहस्तिपिप्पलीबलाबिल्वपाठाहिङ्गुधान्यकजीरकशठीगन्धपलाशहपुषायवानीतिन्तिणीकदाडिमबिडसैन्धवैरन्नपानं यवाग्वादि कल्पयेत्॥ अचि

alpadoṣaṃ punarupavāsayet| pānaṃ tvatisāriṇombu vacātiviṣābhyāṃ kvathitam| śuṇṭhyativiṣābhyāṃ mustaparpaṭakābhyāṃ nāgaradhānyakābhyāṃ vā| kṣudvatastu laghupañcamūlapañcakolahastipippalībalābilvapāṭhāhiṅgudhānyakajīrakaśaṭhīgandhapalāśahapuṣāyavānītintiṇīkadāḍimabiḍasaindhavairannapānaṃ yavāgvādi kalpayet|| aci

---

11.7

बिल्वशलाटुहरीतकीपिप्पलीमूलैर्मूढवातस्य। अंशुमतीद्वयबलाबिल्वशलाटुभिः पित्तोल्बणस्य। पिबेच्च तृषितः पटपूतं तक्रम्। मधुसुराधान्याम्लयवागूमण्डान्यतमं वा। एष क्रमोऽनिलकफघ्नो दीपनपाचनो रोचनः सङ्ग्राही बल्यश्च॥ अचि

bilvaśalāṭuharītakīpippalīmūlairmūḍhavātasya| aṃśumatīdvayabalābilvaśalāṭubhiḥ pittolbaṇasya| pibecca tṛṣitaḥ paṭapūtaṃ takram| madhusurādhānyāmlayavāgūmaṇḍānyatamaṃ vā| eṣa kramo'nilakaphaghno dīpanapācano rocanaḥ saṅgrāhī balyaśca|| aci

---

11.8

पक्वदोषोऽपि तु योऽतिसार्यते बहुशोऽनिलेन विबद्धं सपिच्छं सफेनं सशूलपरिकर्तिकं सरोमहर्षं निष्पुरीषं च तां प्रवाहिकां बिम्बिसीमिति चाचक्षते। तत्रोदावर्तोपदिष्टांस्तेनैव विधिना संस्कृतांश्छागपिशितरसान् दद्यात्॥ अचि

pakvadoṣo'pi tu yo'tisāryate bahuśo'nilena vibaddhaṃ sapicchaṃ saphenaṃ saśūlaparikartikaṃ saromaharṣaṃ niṣpurīṣaṃ ca tāṃ pravāhikāṃ bimbisīmiti cācakṣate| tatrodāvartopadiṣṭāṃstenaiva vidhinā saṃskṛtāṃśchāgapiśitarasān dadyāt|| aci

---

11.9

यूषांश्च वर्चःक्षये तृष्यतो यवमुद्गमाषतिलकृतान्। समेन वा तिलबालबिल्वयोः कल्केन दधिसरस्नेहयुक्तं खलकम्। चित्रकशृङ्गवेरपूतीकरञ्जबिल्वाजमोदैर्वा तक्रदाडिमतैलाढ्यं सैन्धवोपेतमजिताख्यम्। शठीतिन्तिणीकबिडदाडिमक्षारपञ्चकोलमरिचत्रिफलाधातकीधनिकापाठाजमोदाजाजीजीरककपित्थजम्ब्वाम्रास्थिभिर्वा तुल्यभागैः षड्गुणबिल्वमध्यैर्गुडमुद्गरसस्नेहदधिसिद्धोऽपराजिताख्यः खलको दीपनः पाचनो रुच्यो ग्राही बिम्बिसिनाशनः॥ अचि

yūṣāṃśca varcaḥkṣaye tṛṣyato yavamudgamāṣatilakṛtān| samena vā tilabālabilvayoḥ kalkena dadhisarasnehayuktaṃ khalakam| citrakaśṛṅgaverapūtīkarañjabilvājamodairvā takradāḍimatailāḍhyaṃ saindhavopetamajitākhyam| śaṭhītintiṇīkabiḍadāḍimakṣārapañcakolamaricatriphalādhātakīdhanikāpāṭhājamodājājījīrakakapitthajambvāmrāsthibhirvā tulyabhāgaiḥ ṣaḍguṇabilvamadhyairguḍamudgarasasnehadadhisiddho'parājitākhyaḥ khalako dīpanaḥ pācano rucyo grāhī bimbisināśanaḥ|| aci

---

11.10

दधिसरं वा सगुडदाडिमं यमकभृष्टम्। यमकभृष्टान् वा सशुण्ठीचूर्णान् सक्तून्। माषान् वा सुसिद्धान् घृतमण्डोपसेच्नान् मरिचोपदंशान्। छागमेषयोर्वान्तराधिरसं दाडिमाम्लं धान्यनागरोपेतं स्नेहविपक्वं व्यञ्जनं पानं च। तद्वत् सुरां यमकस्निग्धां पिबेद्वा। शुण्ठीबदरचूर्णं दधिघृततैलक्षौद्रफाणितोपेतम्॥ अचि

dadhisaraṃ vā saguḍadāḍimaṃ yamakabhṛṣṭam| yamakabhṛṣṭān vā saśuṇṭhīcūrṇān saktūn| māṣān vā susiddhān ghṛtamaṇḍopasecnān maricopadaṃśān| chāgameṣayorvāntarādhirasaṃ dāḍimāmlaṃ dhānyanāgaropetaṃ snehavipakvaṃ vyañjanaṃ pānaṃ ca| tadvat surāṃ yamakasnigdhāṃ pibedvā| śuṇṭhībadaracūrṇaṃ dadhighṛtatailakṣaudraphāṇitopetam|| aci

---

11.11

हिङ्गुदाडिममहौषधोपकुल्याचूर्णं वा घृतक्षीरोष्णाम्बुमद्यान्यतमेन। लिह्याद्वा लोध्रबिल्वशलाटुगुडांस्त्रिकटुकोत्कटांस्तैलेन। अश्वत्थवातपोतक्वाथसिद्धं वा शाल्योदनं घृततैलक्षौद्रयुक्तं दध्ना खजाहतदधिसरानुपानमश्नीयात्॥ अचि

hiṅgudāḍimamahauṣadhopakulyācūrṇaṃ vā ghṛtakṣīroṣṇāmbumadyānyatamena| lihyādvā lodhrabilvaśalāṭuguḍāṃstrikaṭukotkaṭāṃstailena| aśvatthavātapotakvāthasiddhaṃ vā śālyodanaṃ ghṛtatailakṣaudrayuktaṃ dadhnā khajāhatadadhisarānupānamaśnīyāt|| aci

---

11.12

अपि च दीपनं रोचनं रुच्यं दधि वातहरं परम्। बद्धविड्वा हरत्यस्मात् चिरोत्थामपि बिम्बिसीम्॥ अचि

api ca dīpanaṃ rocanaṃ rucyaṃ dadhi vātaharaṃ param| baddhaviḍvā haratyasmāt cirotthāmapi bimbisīm|| aci

---

11.13

तृष्णोल्बणस्तु सरक्तपिच्छोपवेशी पानान्नविरतो धारोष्णं क्षीरमाकाङ्क्षं पिबेत्। शृतं वा गन्धर्वहस्तमूलेनाथवा बिल्वशलाटुभिः। तदेव वाल्पतृष्णः सगुडतैलम्। शृतेन वा पयसा मरिचकल्कं द्विगुणतिलकल्कयुक्तम्। क्षीरेणैव वा पिप्पलीम्। व्योषसिद्धेन वा पयसान्नानि भुञ्जीत॥ अचि

tṛṣṇolbaṇastu saraktapicchopaveśī pānānnavirato dhāroṣṇaṃ kṣīramākāṅkṣaṃ pibet| śṛtaṃ vā gandharvahastamūlenāthavā bilvaśalāṭubhiḥ| tadeva vālpatṛṣṇaḥ saguḍatailam| śṛtena vā payasā maricakalkaṃ dviguṇatilakalkayuktam| kṣīreṇaiva vā pippalīm| vyoṣasiddhena vā payasānnāni bhuñjīta|| aci

---

11.14

शूलाधिक्ये तु दशमूलक्वथितेन पयसा सक्षौद्रेणास्थापनं दद्यात्। अथवा पिच्छाबस्तिमनुवासनं च वातघ्नं वा पित्तघ्नं वा॥ अचि

śūlādhikye tu daśamūlakvathitena payasā sakṣaudreṇāsthāpanaṃ dadyāt| athavā picchābastimanuvāsanaṃ ca vātaghnaṃ vā pittaghnaṃ vā|| aci

---

11.15

गुदभ्रंशे शूले चाम्लबदरचाङ्गेरीरसदधिक्षारनागरकल्केन शृतमम्लं सर्पिर्निराममातुरं पाययेत्। मरिचपञ्चकोलाजाजीधनिकाबिडदाडिमगर्भं वा पूर्ववदम्लम्। अनुवासयेद्वा दशमूलसिद्धेन स्नेहेन। पिप्पल्यादिना वा॥ अचि

gudabhraṃśe śūle cāmlabadaracāṅgerīrasadadhikṣāranāgarakalkena śṛtamamlaṃ sarpirnirāmamāturaṃ pāyayet| maricapañcakolājājīdhanikābiḍadāḍimagarbhaṃ vā pūrvavadamlam| anuvāsayedvā daśamūlasiddhena snehena| pippalyādinā vā|| aci

---

11.16

गुदं चाभ्यङ्गपूर्वं स्वेदेन मृदुभूतं प्रवेशयेत्। सच्छिद्रेण चास्य चर्मणा गोष्फणाबन्धं कुर्यात्। मूषकमनान्त्रं कृत्वा महापञ्चमूलकषायं च क्षीरे विपचेत्। तेन पयसा वातहरकल्कप्रतीवापं तैलं पाचयेत् तदभ्यञ्जनेन पानेन च सुकृच्छ्रमपि गुदभ्रंशं साधयति॥ अचि

gudaṃ cābhyaṅgapūrvaṃ svedena mṛdubhūtaṃ praveśayet| sacchidreṇa cāsya carmaṇā goṣphaṇābandhaṃ kuryāt| mūṣakamanāntraṃ kṛtvā mahāpañcamūlakaṣāyaṃ ca kṣīre vipacet| tena payasā vātaharakalkapratīvāpaṃ tailaṃ pācayet tadabhyañjanena pānena ca sukṛcchramapi gudabhraṃśaṃ sādhayati|| aci

---

11.17

पित्तातिसारमपि साममादौ तीक्ष्णवर्ज्यैरौषधैर्वातातिसारवत् पाचयेत्। तृष्णायां ससारिवाभूनिम्बं ज्वरविहितमम्भः षडङ्गमवचारयेत्। उपोषितस्य चान्नकालेऽभीरुदृस्वपञ्चमूलबलाद्वयशूर्पर्ण्यादिमृदुमधुरतिक्तदीपनद्रव्यनिर्यूहयुज्क्तान् कालविन्मण्डपेयासक्तुयूषरसादीनीषदम्लाननम्लान् वा कवोष्णान् सुशीतान् वा सक्षौद्रान्॥ अचि

pittātisāramapi sāmamādau tīkṣṇavarjyairauṣadhairvātātisāravat pācayet| tṛṣṇāyāṃ sasārivābhūnimbaṃ jvaravihitamambhaḥ ṣaḍaṅgamavacārayet| upoṣitasya cānnakāle'bhīrudṛsvapañcamūlabalādvayaśūrparṇyādimṛdumadhuratiktadīpanadravyaniryūhayujktān kālavinmaṇḍapeyāsaktuyūṣarasādīnīṣadamlānanamlān vā kavoṣṇān suśītān vā sakṣaudrān|| aci

---

11.18

अनुबन्धे तु मूर्वातिविषेन्द्रयवहरिद्रारसाञ्जनानि क्वथितानि पिबेत्। केवलं वा वृक्षकबीजम्। पाठागुडूचीकटुकाकिराततिक्तानि वा। हरिद्रादिगणं वा। वत्सकबीजातिविषाबिल्वाम्बुमुस्तानि वा। तण्डुलोदकेन वातिविषावृक्षकत्वक्फलानि सक्षौद्राणि। चन्दनोशीरशुण्ठीलोध्रनीलोत्पलानि वा। नागरोत्पलधातकीपुष्पदाडिमत्वचो वा। कमलोत्पललोध्रमोचरससमङ्गातिलान् वा। मधुकशृङ्गवेरदीर्घवृन्तत्वचो वा। मधुयुक्तानि शर्करापद्मकेसरमुस्तापयस्याचन्दनानि वा। शाल्मलीवृन्तकृतं वा शीतकषायं मधुमधुकोपेतम्॥ अचि

anubandhe tu mūrvātiviṣendrayavaharidrārasāñjanāni kvathitāni pibet| kevalaṃ vā vṛkṣakabījam| pāṭhāguḍūcīkaṭukākirātatiktāni vā| haridrādigaṇaṃ vā| vatsakabījātiviṣābilvāmbumustāni vā| taṇḍulodakena vātiviṣāvṛkṣakatvakphalāni sakṣaudrāṇi| candanośīraśuṇṭhīlodhranīlotpalāni vā| nāgarotpaladhātakīpuṣpadāḍimatvaco vā| kamalotpalalodhramocarasasamaṅgātilān vā| madhukaśṛṅgaveradīrghavṛntatvaco vā| madhuyuktāni śarkarāpadmakesaramustāpayasyācandanāni vā| śālmalīvṛntakṛtaṃ vā śītakaṣāyaṃ madhumadhukopetam|| aci

---

11.19

मधुकप्रियङ्गुकट्वङ्गत्वग्दाडिमाङ्कुरकल्केन वा दधियुतां यवागूं खलकं वा। बिल्वकपित्थजम्ब्बाम्रास्थिभिर्वा। मधुयुक्तान् वा लोध्राम्बष्ठाप्रियङ्ग्वादिगणान् क्वाथादिषु पृथक् कल्पितान्। श्यामादिमहाकषायं वा॥ अचि

madhukapriyaṅgukaṭvaṅgatvagdāḍimāṅkurakalkena vā dadhiyutāṃ yavāgūṃ khalakaṃ vā| bilvakapitthajambbāmrāsthibhirvā| madhuyuktān vā lodhrāmbaṣṭhāpriyaṅgvādigaṇān kvāthādiṣu pṛthak kalpitān| śyāmādimahākaṣāyaṃ vā|| aci

---

11.20

शूलार्तस्तु रूक्षकोष्ठो घृतं सक्षारं पिबेत्। क्षीरं वा बृहतीबलांशुमतीकच्छुरामूलसिद्धं मधुककट्वङ्गाजमोदशर्करावचूर्णितं सतैलक्षौद्रम्। क्षीरमेव वा धारोष्णम्॥ अचि

śūlārtastu rūkṣakoṣṭho ghṛtaṃ sakṣāraṃ pibet| kṣīraṃ vā bṛhatībalāṃśumatīkacchurāmūlasiddhaṃ madhukakaṭvaṅgājamodaśarkarāvacūrṇitaṃ satailakṣaudram| kṣīrameva vā dhāroṣṇam|| aci

---

11.21

बलवान् विबद्धमलो विरेकार्थं त्रिफलाचूर्णयुक्तं वा पलाशफलक्वाथसिद्धं वा पयः पीत्वा पय एव कवोष्णमनुपिबेत्। एवमेव च त्रायमाणया शृतम्। ततो निस्सृते शकृति पुराणेऽतिसारः शान्तिमेति॥ अचि

balavān vibaddhamalo virekārthaṃ triphalācūrṇayuktaṃ vā palāśaphalakvāthasiddhaṃ vā payaḥ pītvā paya eva kavoṣṇamanupibet| evameva ca trāyamāṇayā śṛtam| tato nissṛte śakṛti purāṇe'tisāraḥ śāntimeti|| aci

---

11.22

स्रुतदोषस्य च संसर्जनकाले शूलं चेदनुवर्तेत ततो बिल्वमधुकशताह्वाद्वयगर्भं सक्षीरं तैलचतुर्गुणं सर्पिर्विपाच्यानुवासनं दद्यात्। ततः सम्यक्कृतायामपि संसर्ग्यामतीसारानुबन्धे पिच्छाबस्तयो योज्याः। शाल्मलीवृन्तान्यार्द्रदर्भैर्वेष्टयित्वा कृष्णमृदावलिप्य गोमयाग्निना स्वेदयेत्। शुष्कायां मृदि स्विन्नानि ज्ञात्वा वृन्तान्युलूखले समापेथ्य तेषां मुष्टिसम्मितं पिण्डं क्षीरप्रस्थे विमर्दयेत्। ततस्तेन पयसा पूतेन सघृततैलेन मधुमधुककल्कयुक्तेनास्थापयेत्। प्रत्यागते च स्नातः पयसा कच्छुराशृतेन जाङ्गलरसैर्वाश्नीयात्। एष पिच्छाबस्तिः पित्तरक्तातिसारग्रहणीगुल्मशोषज्वरान् विरेचनास्थापनातियोगं च शमयति॥ अचि

srutadoṣasya ca saṃsarjanakāle śūlaṃ cedanuvarteta tato bilvamadhukaśatāhvādvayagarbhaṃ sakṣīraṃ tailacaturguṇaṃ sarpirvipācyānuvāsanaṃ dadyāt| tataḥ samyakkṛtāyāmapi saṃsargyāmatīsārānubandhe picchābastayo yojyāḥ| śālmalīvṛntānyārdradarbhairveṣṭayitvā kṛṣṇamṛdāvalipya gomayāgninā svedayet| śuṣkāyāṃ mṛdi svinnāni jñātvā vṛntānyulūkhale samāpethya teṣāṃ muṣṭisammitaṃ piṇḍaṃ kṣīraprasthe vimardayet| tatastena payasā pūtena saghṛtatailena madhumadhukakalkayuktenāsthāpayet| pratyāgate ca snātaḥ payasā kacchurāśṛtena jāṅgalarasairvāśnīyāt| eṣa picchābastiḥ pittaraktātisāragrahaṇīgulmaśoṣajvarān virecanāsthāpanātiyogaṃ ca śamayati|| aci

---

11.23

चिरोत्थितं त्वतीसारमवेदनं पक्वमप्यशाम्यन्तं पुटपाकैरुपाचरेत्। अरलुकत्वक्कल्कं काश्मर्यपत्रप्रच्छन्नं पुटपाकविधिना पाचयेत् तद्रसं सुशीतं मधुयुतं पिबेत्। वटादित्वक्प्ररोहकल्कमप्येवं कल्पयेत्। अथवा तित्तिरिमपनीतान्त्रपिच्छं न्यग्रोधादेर्वल्कलस्य प्ररोहाणां वा कल्केन पूरयित्वा पूर्ववत् पुटपाकं कुर्यात्। ततः तस्माद्रसमादाय सिताक्षौद्रयुक्तं पाययेत् अनेन सर्वे जाङ्गलसत्वा व्याख्याताः॥ अचि

cirotthitaṃ tvatīsāramavedanaṃ pakvamapyaśāmyantaṃ puṭapākairupācaret| aralukatvakkalkaṃ kāśmaryapatrapracchannaṃ puṭapākavidhinā pācayet tadrasaṃ suśītaṃ madhuyutaṃ pibet| vaṭāditvakprarohakalkamapyevaṃ kalpayet| athavā tittirimapanītāntrapicchaṃ nyagrodhādervalkalasya prarohāṇāṃ vā kalkena pūrayitvā pūrvavat puṭapākaṃ kuryāt| tataḥ tasmādrasamādāya sitākṣaudrayuktaṃ pāyayet anena sarve jāṅgalasatvā vyākhyātāḥ|| aci

---

11.24

यस्तु पित्तातिसारी पित्तलान्यासेवेत तस्य पित्तमतिवृद्धं रक्तातिसारं तृड्दाहमोहज्वरशूलपायुपाकांश्च करोति। तत्र क्षीरमाजं न्यग्रोधादिप्रसवशृतं सितामधुयुक्तमाहारे गुदप्रक्षालने च विदध्यात्। तद्विधं वा सर्पिः सपयस्कं पिबेत्। क्षीरोत्थं वा सर्पिः क्षीरानुपानं कपिञ्जलरसाशी क्षीराशी वा लिह्यात्॥ अचि

yastu pittātisārī pittalānyāseveta tasya pittamativṛddhaṃ raktātisāraṃ tṛḍdāhamohajvaraśūlapāyupākāṃśca karoti| tatra kṣīramājaṃ nyagrodhādiprasavaśṛtaṃ sitāmadhuyuktamāhāre gudaprakṣālane ca vidadhyāt| tadvidhaṃ vā sarpiḥ sapayaskaṃ pibet| kṣīrotthaṃ vā sarpiḥ kṣīrānupānaṃ kapiñjalarasāśī kṣīrāśī vā lihyāt|| aci

---

11.25

सल्लकीप्रियङ्गुतिनिशशाल्मलीप्लक्षत्वक्संसृष्टं सिद्धं वा सक्षौद्रं क्षीरं पिबेत्। यष्टीलोध्रसारिवाभिर्वा शृतं समधुसितम्। तद्वत् कृष्णतिलसमङ्गोत्पलयष्टीमधुभिः। शशकपिञ्जलपारावततण्डुलीयकमुद्गकाश्मर्यबीजादिरसांश्च सेवेत। घृतभृष्टं वा रक्तमाजं मार्गं वा। पूर्वोक्तान् वा पुटपाकान् मधुककृष्णमृत्तिकाशङ्खकल्कं वा सरुधिरं पिबेत् तण्डुलोदकेन। तेन वा समाक्षिकं फलिनीकल्कम्। अथवा ससिताक्षौद्रं चन्दनम्॥ अचि

sallakīpriyaṅgutiniśaśālmalīplakṣatvaksaṃsṛṣṭaṃ siddhaṃ vā sakṣaudraṃ kṣīraṃ pibet| yaṣṭīlodhrasārivābhirvā śṛtaṃ samadhusitam| tadvat kṛṣṇatilasamaṅgotpalayaṣṭīmadhubhiḥ| śaśakapiñjalapārāvatataṇḍulīyakamudgakāśmaryabījādirasāṃśca seveta| ghṛtabhṛṣṭaṃ vā raktamājaṃ mārgaṃ vā| pūrvoktān vā puṭapākān madhukakṛṣṇamṛttikāśaṅkhakalkaṃ vā sarudhiraṃ pibet taṇḍulodakena| tena vā samākṣikaṃ phalinīkalkam| athavā sasitākṣaudraṃ candanam|| aci

---

11.26

एते हि प्रयोगाः तृष्णादिप्रशमना रक्तातियोगघ्नाश्च। वातोत्तरस्तु शतावरीघृतं लिह्यात्। सशर्करं वा नवनीतम्। पिच्छिलस्वरससाधितं वा सर्पिः। लाक्षापिप्पलीशृङ्गवेरकटुकेन्द्रयवदार्वीत्वग्भिर्घृतं सिद्धं पेयामण्डेन पीतमतीसारं त्रिदोषमपि वारयति॥ अचि

ete hi prayogāḥ tṛṣṇādipraśamanā raktātiyogaghnāśca| vātottarastu śatāvarīghṛtaṃ lihyāt| saśarkaraṃ vā navanītam| picchilasvarasasādhitaṃ vā sarpiḥ| lākṣāpippalīśṛṅgaverakaṭukendrayavadārvītvagbhirghṛtaṃ siddhaṃ peyāmaṇḍena pītamatīsāraṃ tridoṣamapi vārayati|| aci

---

11.27

यदा पुनर्वायुना विट् बद्धं सशोणितमल्पाल्पं सफेनं कृच्छ्रादुपवेश्यते तदा पूर्वोक्तं पिच्छाबस्तिं दद्यात्। मधुरौषधसिद्धेन च सर्पिषानुवासयेत्। प्रायेण हि दुर्बलगुदा गुदाश्रयामयिनो भवन्ति। विशेषतश्चिरकालातीसारिणः। अतिसारातिप्रवृत्तौ स्वस्थानबलवृद्धो वायुः पित्तमनुबलमवाप्य दुर्जयतरो भवति तस्मात्तेषामभीक्ष्णमनुवासनं प्रयुञ्जीत। गुददाहे पुनः पटोलमधुकमधूकक्षीरिवृक्षादिकषायेण सघृतशर्कराक्षौद्रेण क्षीरेण वा गुदं तदासन्नांश्च प्रदेशान् सिञ्चेत्। शतधौतादिभिर्घृतैश्च पिचूनभ्यङ्गांश्च दद्यात्। पटोलादीनामेव च कल्केन सघृतेन प्रदिह्यात्। तच्चूर्णौर्धातकीलोध्रमाषचूर्णेन च पायुद्वारमवचूर्णयेत्। एवमेव च शूले वातहरतैलप्रदेहैरुपाचरेत्। यः पुनरेवमपि पित्तलान्यासेवेत स शीघ्रं गुदवलीषु पक्वासु व्यापद्यते॥ अचि

yadā punarvāyunā viṭ baddhaṃ saśoṇitamalpālpaṃ saphenaṃ kṛcchrādupaveśyate tadā pūrvoktaṃ picchābastiṃ dadyāt| madhurauṣadhasiddhena ca sarpiṣānuvāsayet| prāyeṇa hi durbalagudā gudāśrayāmayino bhavanti| viśeṣataścirakālātīsāriṇaḥ| atisārātipravṛttau svasthānabalavṛddho vāyuḥ pittamanubalamavāpya durjayataro bhavati tasmātteṣāmabhīkṣṇamanuvāsanaṃ prayuñjīta| gudadāhe punaḥ paṭolamadhukamadhūkakṣīrivṛkṣādikaṣāyeṇa saghṛtaśarkarākṣaudreṇa kṣīreṇa vā gudaṃ tadāsannāṃśca pradeśān siñcet| śatadhautādibhirghṛtaiśca picūnabhyaṅgāṃśca dadyāt| paṭolādīnāmeva ca kalkena saghṛtena pradihyāt| taccūrṇaurdhātakīlodhramāṣacūrṇena ca pāyudvāramavacūrṇayet| evameva ca śūle vātaharatailapradehairupācaret| yaḥ punarevamapi pittalānyāseveta sa śīghraṃ gudavalīṣu pakvāsu vyāpadyate|| aci

---

11.28

श्लेष्मातीसारं तु प्रागेव नितरामामपाचनार्थं लङ्घनेन साधयेत्। अनुबन्धे च पिबेत् कषायं मुस्ताभयाशुण्ठीबिल्वशलाटूनाम्। वचाविडङ्गभूतीकधनिकादेवदारूणां वा। पाठातिविषाकुष्ठचव्यकटुरोहिणीनां वा चित्रकपिप्पलीद्वयपिप्पलीमूलानां वा। सुखाम्बुना वा हिङ्ग्वाद्यमलसकोक्तम्। पथ्यासैन्धवशुण्ठीचूर्णं व। लिह्याद्वा त्रिकटुचूर्णं क्षौद्रशर्करोपेतम्। कपित्थं क्षौद्रेण वा। कट्फलं वा पिप्पलीर्वा। पूर्ववच्च सर्वं वातपित्तामरक्तसंसर्गमपेक्ष्य यथायथमुपकल्पयेत्। सशूलप्रवाहिकस्य च निरामस्य वातेऽधिके वचाबिल्वपिप्पलीकुष्ठशताह्वाकल्कयुक्तं सलवणं पिच्छाबस्तिमनुवासनं च कोष्णेन बिल्वतैलेन बहुशोवचादिगर्भेण वा तैलेनेति। भवति चात्र॥ अचि

śleṣmātīsāraṃ tu prāgeva nitarāmāmapācanārthaṃ laṅghanena sādhayet| anubandhe ca pibet kaṣāyaṃ mustābhayāśuṇṭhībilvaśalāṭūnām| vacāviḍaṅgabhūtīkadhanikādevadārūṇāṃ vā| pāṭhātiviṣākuṣṭhacavyakaṭurohiṇīnāṃ vā citrakapippalīdvayapippalīmūlānāṃ vā| sukhāmbunā vā hiṅgvādyamalasakoktam| pathyāsaindhavaśuṇṭhīcūrṇaṃ va| lihyādvā trikaṭucūrṇaṃ kṣaudraśarkaropetam| kapitthaṃ kṣaudreṇa vā| kaṭphalaṃ vā pippalīrvā| pūrvavacca sarvaṃ vātapittāmaraktasaṃsargamapekṣya yathāyathamupakalpayet| saśūlapravāhikasya ca nirāmasya vāte'dhike vacābilvapippalīkuṣṭhaśatāhvākalkayuktaṃ salavaṇaṃ picchābastimanuvāsanaṃ ca koṣṇena bilvatailena bahuśovacādigarbheṇa vā taileneti| bhavati cātra|| aci

---

11.29

स्वस्थाने मारुतोऽवश्यं वर्धते कफसङ्क्षयात्। स वृद्धः सहसा हन्यात्तस्मात्तं त्वरया जयेत्॥ अचि

svasthāne māruto'vaśyaṃ vardhate kaphasaṅkṣayāt| sa vṛddhaḥ sahasā hanyāttasmāttaṃ tvarayā jayet|| aci

---

11.30

भीशोकाभ्यामपि मरुच्छीघ्रं कुप्यत्यतस्तयोः। कार्या क्रिया वातहरा हर्षणाश्वासनानि च॥ अचि

bhīśokābhyāmapi marucchīghraṃ kupyatyatastayoḥ| kāryā kriyā vātaharā harṣaṇāśvāsanāni ca|| aci

---

11.31

यस्योच्चाराद्विना मूत्रं पवनो वा प्रवर्तते। दीप्ताग्नेर्लघुकोष्ठस्य शान्तस्तस्योदरामयः॥ अचि

yasyoccārādvinā mūtraṃ pavano vā pravartate| dīptāgnerlaghukoṣṭhasya śāntastasyodarāmayaḥ|| aci

---

11.32

आमस्य पाको मलसङ्ग्रहोऽनु न सङ्ग्रहे रुग्गुदनाभिजन्मा। विलङ्घनैर्ग्राहिभिरीरणघ्नैः क्रमेण तैस्तैर्विधिभिर्विधेयः॥ अचि

āmasya pāko malasaṅgraho'nu na saṅgrahe ruggudanābhijanmā| vilaṅghanairgrāhibhirīraṇaghnaiḥ krameṇa taistairvidhibhirvidheyaḥ|| aci

---

11.33

न रिक्तकोष्ठस्य पुरीषबन्धो न रूक्षकुक्षेः सुहितस्य चाति। पित्तास्रतोऽन्यत्र न चातिशीतैरत्युष्णतीक्ष्णैर्न कदाचिदेव॥ अचि

na riktakoṣṭhasya purīṣabandho na rūkṣakukṣeḥ suhitasya cāti| pittāsrato'nyatra na cātiśītairatyuṣṇatīkṣṇairna kadācideva|| aci

12.1

अचि

aci

---

12.2

अथातो ग्रहणीदोषचिकित्सितं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अचि

athāto grahaṇīdoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aci

---

12.3

ग्रहणीसमाश्रितं दोषमादावेव यथास्वमजीर्णानुसारतो मात्राशीतीयोक्तविधानेनोपक्रमेत। अथातीसारविधिना च। आमपाचनार्थं पिबेन्मुस्तातिविषाविश्वभेषजक्वाथम्। तच्चूर्णं वा सुखोदकेन, तेन वा शुण्ठीम्। तद्वद्वचादिवर्गं ससैन्धवम्। व्वारुणीमण्डेन वा गुल्मविध्युक्तं त्रिलवणादि चूर्णम्॥ अचि

grahaṇīsamāśritaṃ doṣamādāveva yathāsvamajīrṇānusārato mātrāśītīyoktavidhānenopakrameta| athātīsāravidhinā ca| āmapācanārthaṃ pibenmustātiviṣāviśvabheṣajakvātham| taccūrṇaṃ vā sukhodakena, tena vā śuṇṭhīm| tadvadvacādivargaṃ sasaindhavam| vvāruṇīmaṇḍena vā gulmavidhyuktaṃ trilavaṇādi cūrṇam|| aci

---

12.4

सप्रवाहे वा वर्चसि चूर्णीकृतान् बिडलवणयुक्तान् बिल्वमध्यनागरचित्रकान् दाडिमाम्भसा सकफे वा। अतिमात्र आमशूलेऽलसकोक्तं हिङ्ग्वादिमुष्णाम्भसा पिबेत्। छर्दिशूलानाहानुग्रन्थिषु तु मरिचाजाजिसौवर्चलाभयाः। सपित्तकफे चामे कटुकेन्द्रयवपाठापिप्पलीमूलवचाभयानागराणि क्वथितानि चूर्णितानि वा॥ अचि

sapravāhe vā varcasi cūrṇīkṛtān biḍalavaṇayuktān bilvamadhyanāgaracitrakān dāḍimāmbhasā sakaphe vā| atimātra āmaśūle'lasakoktaṃ hiṅgvādimuṣṇāmbhasā pibet| chardiśūlānāhānugranthiṣu tu maricājājisauvarcalābhayāḥ| sapittakaphe cāme kaṭukendrayavapāṭhāpippalīmūlavacābhayānāgarāṇi kvathitāni cūrṇitāni vā|| aci

---

12.5

भोजनकाले च पञ्चकोलपरिगृहीतं पटुलघुदीपनीयं पेयादिकमुपकल्पयेत्। पेयां वा नागरातिविषाभ्यां तक्रदाडिमवृक्षाम्लाम्लाम् पाने च तक्रमस्त्वार नालमदिरारिष्टानतीसारनिर्दिष्टं चाम्बु। यवानीपथ्यामलकमरिचानि त्रिपलिकानि लवणपञ्चकं च पलांशकमेकतश्चूर्णयित्वा कंसे सद्योमथितस्यासुनुयात्। ततो व्यक्ताम्लकटुकं जातं पिबेत्। एष तक्रारिष्टः परमग्निदीपनोऽर्शोगुल्मजठरश्वयथुकृमिप्रमेहहरः॥ अचि

bhojanakāle ca pañcakolaparigṛhītaṃ paṭulaghudīpanīyaṃ peyādikamupakalpayet| peyāṃ vā nāgarātiviṣābhyāṃ takradāḍimavṛkṣāmlāmlām pāne ca takramastvāra nālamadirāriṣṭānatīsāranirdiṣṭaṃ cāmbu| yavānīpathyāmalakamaricāni tripalikāni lavaṇapañcakaṃ ca palāṃśakamekataścūrṇayitvā kaṃse sadyomathitasyāsunuyāt| tato vyaktāmlakaṭukaṃ jātaṃ pibet| eṣa takrāriṣṭaḥ paramagnidīpano'rśogulmajaṭharaśvayathukṛmipramehaharaḥ|| aci

---

12.6

अपि च ग्रहणीदोषिणां तक्रं दीपनग्राहि लाघवात्। पथ्यं मधुरपाकित्वान्न च पित्तप्रदूषणम्॥ अचि

api ca grahaṇīdoṣiṇāṃ takraṃ dīpanagrāhi lāghavāt| pathyaṃ madhurapākitvānna ca pittapradūṣaṇam|| aci

---

12.7

कषायोष्णविकाशित्वाद्भूक्षत्वाच्च कफे हितम्। वाते स्वाद्वम्लसान्द्रत्वात् सद्यस्कमविदाहि तत्॥ अचि

kaṣāyoṣṇavikāśitvādbhūkṣatvācca kaphe hitam| vāte svādvamlasāndratvāt sadyaskamavidāhi tat|| aci

---

12.8

तस्मात्तक्रप्रयोगा ये जठराणां तथार्शसाम्। विहिता ग्रहणीदोषे सर्वशस्तान् प्रयोजयेत्॥ अचि

tasmāttakraprayogā ye jaṭharāṇāṃ tathārśasām| vihitā grahaṇīdoṣe sarvaśastān prayojayet|| aci

---

12.9

दाडिमकपित्थवृक्षाम्लाम्लीकानां पृथक् पृथक् कुडवं लवणपञ्चककुडवं त्र्यूषणत्रिपलं शर्करापलाष्टकं चैकध्यं चूर्णितमन्नपाने प्रणीतमजीर्णारुचिश्वासकासप्लीहगुल्मग्रहणीहृत्पाण्डुरोगघ्नम्। परिपक्वामं च मारुतग्रहणीरोगिणमग्निसन्धुक्षणार्थं सर्पिः पाययेत्। द्विपञ्चमूलपञ्चकोलसरलसुरदारुसुरभिगजपिप्पलीशणबीजयवकोलकुलत्थान्मस्तुनारनालेन वा पाचयेत्। तेन पादावशेषेण पञ्चलवणद्विक्षाराम्लबदरयुक्तं सर्पिर्विपक्वमथवा सैन्धवव्योषक्षारद्वयपञ्चमूलाभयारास्नाजाजीग्रन्थिकशठीविडङ्गगर्भमार्द्रकमातुलुङ्गकोलाम्लीकादाडिमस्वरसशुष्कमूलकक्वाथमस्तुतक्रशुक्तप्रसन्नासौवीरकतुषोदकारनालोपेतं परमग्निदीपनमग्निघृताख्यम्॥ अचि

dāḍimakapitthavṛkṣāmlāmlīkānāṃ pṛthak pṛthak kuḍavaṃ lavaṇapañcakakuḍavaṃ tryūṣaṇatripalaṃ śarkarāpalāṣṭakaṃ caikadhyaṃ cūrṇitamannapāne praṇītamajīrṇāruciśvāsakāsaplīhagulmagrahaṇīhṛtpāṇḍurogaghnam| paripakvāmaṃ ca mārutagrahaṇīrogiṇamagnisandhukṣaṇārthaṃ sarpiḥ pāyayet| dvipañcamūlapañcakolasaralasuradārusurabhigajapippalīśaṇabījayavakolakulatthānmastunāranālena vā pācayet| tena pādāvaśeṣeṇa pañcalavaṇadvikṣārāmlabadarayuktaṃ sarpirvipakvamathavā saindhavavyoṣakṣāradvayapañcamūlābhayārāsnājājīgranthikaśaṭhīviḍaṅgagarbhamārdrakamātuluṅgakolāmlīkādāḍimasvarasaśuṣkamūlakakvāthamastutakraśuktaprasannāsauvīrakatuṣodakāranālopetaṃ paramagnidīpanamagnighṛtākhyam|| aci

---

12.10

अथवा चव्यचित्रकपाठातेजोवतीपिप्पलीमूलानि कुडवोन्मितानि मुस्तद्विकुडवमास्फोतजातीनिम्बसप्तच्छदाश्वमारककर्कोटकपटोलपल्लवानां च मुष्टिं मुष्टिमन्तर्नखमुदकद्रोणे पक्त्वा पादावशेषमवतारयेत्। अर्धपलोन्मितां चात्र कल्कितां दद्यादतिविषां कृष्णासारिवाभद्राश्च द्विपलांशं सैन्धवं बिडं यवक्षारं च मागधिकायाश्चतुष्पलं पात्रं च घृतस्य एतदगस्त्यनिर्मितमलमनलजननम्॥ अचि

athavā cavyacitrakapāṭhātejovatīpippalīmūlāni kuḍavonmitāni mustadvikuḍavamāsphotajātīnimbasaptacchadāśvamārakakarkoṭakapaṭolapallavānāṃ ca muṣṭiṃ muṣṭimantarnakhamudakadroṇe paktvā pādāvaśeṣamavatārayet| ardhapalonmitāṃ cātra kalkitāṃ dadyādativiṣāṃ kṛṣṇāsārivābhadrāśca dvipalāṃśaṃ saindhavaṃ biḍaṃ yavakṣāraṃ ca māgadhikāyāścatuṣpalaṃ pātraṃ ca ghṛtasya etadagastyanirmitamalamanalajananam|| aci

---

12.11

उद्दीपिते तु किञ्चिदनले विबद्धमलमास्थापयेत्। ततो जिते मातरिश्वनि स्रस्तदोषमेरण्डतैलेन तिल्वकसर्पिषा वा क्षारवता मिश्रकस्नेहेन वा विरेचयेत्। कृतसंसर्गक्रमं च बद्धवर्चसमनुवासयेद्वातहरदीपनीयाम्लद्रव्यसिद्धेन तैलेन। ततः पुनरपि लघ्वन्नभोजनः सर्पिरेव यथाग्निबलमल्पशोऽवचारयेत्। अग्निघृतं च छर्दिविबन्धशूलश्वासकासिनः सबीजपूरकरसम्। अभ्यङ्गार्थं च तैलमग्निघृतौषधैः साधयेत्। अनिलकफसंसर्गे तु चूर्णमेषामौषधानामुष्णोदकेन पिबेत्॥ अचि

uddīpite tu kiñcidanale vibaddhamalamāsthāpayet| tato jite mātariśvani srastadoṣameraṇḍatailena tilvakasarpiṣā vā kṣāravatā miśrakasnehena vā virecayet| kṛtasaṃsargakramaṃ ca baddhavarcasamanuvāsayedvātaharadīpanīyāmladravyasiddhena tailena| tataḥ punarapi laghvannabhojanaḥ sarpireva yathāgnibalamalpaśo'vacārayet| agnighṛtaṃ ca chardivibandhaśūlaśvāsakāsinaḥ sabījapūrakarasam| abhyaṅgārthaṃ ca tailamagnighṛtauṣadhaiḥ sādhayet| anilakaphasaṃsarge tu cūrṇameṣāmauṣadhānāmuṣṇodakena pibet|| aci

---

12.12

पित्तदुष्टायां तु ग्रहण्यां स्वस्थानगतमुत्क्लिष्टं द्रवमनलीनर्वापणं पित्तमास्थापनेन वमनेन वा निर्हरेत्। तिक्तलघुद्रव्यैश्च कृतसंसर्जनस्य दोषशेषशमनार्थं मधुनावलेह्यमुष्णाम्बुना वा पातुं प्रणयेत्। मूर्वाकिरातततिक्तपर्पटकवचाचन्दनमुस्तत्रिकटुकत्रायमाणायवानीकलिङ्गत्वक्फलकटुरोहिणीदेवदारुदार्वीत्वक् पद्मकोशीरारिष्टपटोलपत्रातिविषासौराष्ट्रीत्वगेलामधु शिग्रुबीजचूर्णम्। अयं हि ग्रहणीदोषशूलातिसारपाण्डुहृद्रोगगुल्मज्वरप्रमेहकामलामुखरोगारोचकनिबर्हणः॥ अचि

pittaduṣṭāyāṃ tu grahaṇyāṃ svasthānagatamutkliṣṭaṃ dravamanalīnarvāpaṇaṃ pittamāsthāpanena vamanena vā nirharet| tiktalaghudravyaiśca kṛtasaṃsarjanasya doṣaśeṣaśamanārthaṃ madhunāvalehyamuṣṇāmbunā vā pātuṃ praṇayet| mūrvākirātatatiktaparpaṭakavacācandanamustatrikaṭukatrāyamāṇāyavānīkaliṅgatvakphalakaṭurohiṇīdevadārudārvītvak padmakośīrāriṣṭapaṭolapatrātiviṣāsaurāṣṭrītvagelāmadhu śigrubījacūrṇam| ayaṃ hi grahaṇīdoṣaśūlātisārapāṇḍuhṛdrogagulmajvarapramehakāmalāmukharogārocakanibarhaṇaḥ|| aci

---

12.13

भूनिम्बत्रिकटुककटुकामुस्तेन्द्रयवाः समाश्चित्रकभागौ द्वौ कुटजत्वग्भागाश्च षोडश सर्वमेकत्र चूर्णितं सगुडशीतोदकं पीतं समानं पूर्वेण। नागररसाञ्जनातिविषाधातकीघनपाठाकलिङ्गत्वग्बीजबिल्वकटुकाः सक्षौद्रास्तण्डुलाम्बुपीताः पित्तग्रहणीविकारं रक्तातिसारमर्शांसि सप्रवाहिकं गुदशूलं च व्यपोहन्ति। ततश्चैवं शमितपित्तोद्रेकस्याग्नेः स्थिरीकरणाय सर्पिः पूर्वोक्तमूर्वादिक्वाथेन सारिवास्फोतसप्तपर्णाटरूषकेन्द्रयववीराभूनिम्बधान्यन्यग्रोधाश्वत्थोदुम्बरप्लक्षोपकुल्यानीलोत्पलगर्भसिद्धं पानाय प्रयुञ्जीत कुष्ठोक्तं वा तिक्तकम्॥ अचि

bhūnimbatrikaṭukakaṭukāmustendrayavāḥ samāścitrakabhāgau dvau kuṭajatvagbhāgāśca ṣoḍaśa sarvamekatra cūrṇitaṃ saguḍaśītodakaṃ pītaṃ samānaṃ pūrveṇa| nāgararasāñjanātiviṣādhātakīghanapāṭhākaliṅgatvagbījabilvakaṭukāḥ sakṣaudrāstaṇḍulāmbupītāḥ pittagrahaṇīvikāraṃ raktātisāramarśāṃsi sapravāhikaṃ gudaśūlaṃ ca vyapohanti| tataścaivaṃ śamitapittodrekasyāgneḥ sthirīkaraṇāya sarpiḥ pūrvoktamūrvādikvāthena sārivāsphotasaptaparṇāṭarūṣakendrayavavīrābhūnimbadhānyanyagrodhāśvatthodumbaraplakṣopakulyānīlotpalagarbhasiddhaṃ pānāya prayuñjīta kuṣṭhoktaṃ vā tiktakam|| aci

---

12.14

श्लेष्मदुष्टायां पुनर्ग्रहण्यां मागधिकंसिद्धार्थकल्कतीक्ष्णेन मदनफलकषायेण पुनःपुनर्वामयेत्। अब्धातुर्हि प्रवृद्धस्तेजो निर्वापयति। ततः कृतपेयादिक्रमस्य लवणक्षाराम्लकटुकोत्कटैर्यथोक्तैरन्नपानौषधैरनलमुत्तेजयेत्। मञ्जिष्ठाचित्रकारुष्करकृमिघ्नमधूकपुष्पाणि क्रमाद् द्विकुडवार्धाढकाढकार्धद्रोणद्रोणांशान्यपां द्रोणत्रये क्वाथयेत्। द्रोणशेषश्च पूतशीतः स निर्यूहो मधुद्विप्रस्थवांश्चन्दनोशीरसूक्ष्मैलागरुरूषितं जतुसृतं घृतकुम्भमध्युषितो मासमासवः। सर्वदोषघ्नोऽग्निजननो बृंहणः शोषकुष्ठकिलासप्रमेहानाहगुल्मपाण्डुहृद्रोगजिच्च॥ अचि

śleṣmaduṣṭāyāṃ punargrahaṇyāṃ māgadhikaṃsiddhārthakalkatīkṣṇena madanaphalakaṣāyeṇa punaḥpunarvāmayet| abdhāturhi pravṛddhastejo nirvāpayati| tataḥ kṛtapeyādikramasya lavaṇakṣārāmlakaṭukotkaṭairyathoktairannapānauṣadhairanalamuttejayet| mañjiṣṭhācitrakāruṣkarakṛmighnamadhūkapuṣpāṇi kramād dvikuḍavārdhāḍhakāḍhakārdhadroṇadroṇāṃśānyapāṃ droṇatraye kvāthayet| droṇaśeṣaśca pūtaśītaḥ sa niryūho madhudviprasthavāṃścandanośīrasūkṣmailāgarurūṣitaṃ jatusṛtaṃ ghṛtakumbhamadhyuṣito māsamāsavaḥ| sarvadoṣaghno'gnijanano bṛṃhaṇaḥ śoṣakuṣṭhakilāsapramehānāhagulmapāṇḍuhṛdrogajicca|| aci

---

12.15

मधूकपुष्पाणां स्वरसोऽर्धावशेषक्वथितः क्षौद्रपादयुक्तः सर्वथा समानः पूर्वेण। अनेन द्राक्षेक्षुकाश्मर्यफलस्वरसासवा व्याख्याताः॥ अचि

madhūkapuṣpāṇāṃ svaraso'rdhāvaśeṣakvathitaḥ kṣaudrapādayuktaḥ sarvathā samānaḥ pūrveṇa| anena drākṣekṣukāśmaryaphalasvarasāsavā vyākhyātāḥ|| aci

---

12.16

दशमूलवीरारजनीत्रिफलाजीवकर्षभकाणां पृथक् पृथक् पञ्चपलान् भागानपां वहे पक्त्वा पादशेषे रसे शीतीभूते गुडतुलाद्वयं दद्यादर्धकुडवं च माक्षिकात्तत्प्रमाणांश्च चूर्णितान् मुस्तप्रियङ्गुमञ्जिष्ठामधुकविडङ्गप्लवशाबरलोध्रान् एषोऽर्धमासस्थितो मूलासवोऽयं समानः पूर्वेण। महावृक्षकण्डचतुष्पलं द्विगुणार्ककाण्डं लवणत्रयत्रिपलं पक्ववार्ताककुडवं चित्रकमूलपलद्वयं चान्तर्धूमं दग्ध्वा वार्ताकरसेन गुटिकाः कुर्यात्। ता भोजनोत्तरं भक्षिता ग्रहणी दुर्नामविषूचिकालसककासश्वासपीनसप्लीहपाण्डुश्वयथुमेहारोचकगुल्महराः॥ अचि

daśamūlavīrārajanītriphalājīvakarṣabhakāṇāṃ pṛthak pṛthak pañcapalān bhāgānapāṃ vahe paktvā pādaśeṣe rase śītībhūte guḍatulādvayaṃ dadyādardhakuḍavaṃ ca mākṣikāttatpramāṇāṃśca cūrṇitān mustapriyaṅgumañjiṣṭhāmadhukaviḍaṅgaplavaśābaralodhrān eṣo'rdhamāsasthito mūlāsavo'yaṃ samānaḥ pūrveṇa| mahāvṛkṣakaṇḍacatuṣpalaṃ dviguṇārkakāṇḍaṃ lavaṇatrayatripalaṃ pakvavārtākakuḍavaṃ citrakamūlapaladvayaṃ cāntardhūmaṃ dagdhvā vārtākarasena guṭikāḥ kuryāt| tā bhojanottaraṃ bhakṣitā grahaṇī durnāmaviṣūcikālasakakāsaśvāsapīnasaplīhapāṇḍuśvayathumehārocakagulmaharāḥ|| aci

---

12.17

दशमूलार्कमूलदन्तीत्रिवृच्चित्रकास्फोतपाठारास्नास्नुहीकाण्डानां पृथग्दशपलान् भागान् कपालोदरे दग्ध्वा क्षारमुदकद्रोणैश्चतुर्भिः क्वाथयेत्। पादावशेषं च पूतं पुनःपादावशेषमेव क्वथितावतारितं गुडपलशतोन्मिश्रमधिश्रयेत्। घनीभवति च तस्मिन् सुश्लक्ष्णरजसां वृश्चिकालीद्वययावशूकानां त्रिंशत् पलान्यावपेत्। त्रिंशदेव वचाभयाव्योषचित्रकाणाम्। द्विपलं च पृथक् पृथक् हिङ्ग्वम्लवेतसयोः। ततोऽक्षमात्रा गुटिकाः कृत्वा यथाबलमुपयुक्ताः समानाः पूर्वाभिरधिका वा। अर्शोविहितांश्च क्षारतक्रारिष्टान् घृतान्यन्नपानं च सेवेत। षट्पलं भल्लातकघृतं धान्वतरं च। सन्निपाते तु पञ्च कर्माणि कुर्याद्यथावस्थं वा ग्रहणीचिकित्सितमिति। भवति चात्र॥ अचि

daśamūlārkamūladantītrivṛccitrakāsphotapāṭhārāsnāsnuhīkāṇḍānāṃ pṛthagdaśapalān bhāgān kapālodare dagdhvā kṣāramudakadroṇaiścaturbhiḥ kvāthayet| pādāvaśeṣaṃ ca pūtaṃ punaḥpādāvaśeṣameva kvathitāvatāritaṃ guḍapalaśatonmiśramadhiśrayet| ghanībhavati ca tasmin suślakṣṇarajasāṃ vṛścikālīdvayayāvaśūkānāṃ triṃśat palānyāvapet| triṃśadeva vacābhayāvyoṣacitrakāṇām| dvipalaṃ ca pṛthak pṛthak hiṅgvamlavetasayoḥ| tato'kṣamātrā guṭikāḥ kṛtvā yathābalamupayuktāḥ samānāḥ pūrvābhiradhikā vā| arśovihitāṃśca kṣāratakrāriṣṭān ghṛtānyannapānaṃ ca seveta| ṣaṭpalaṃ bhallātakaghṛtaṃ dhānvataraṃ ca| sannipāte tu pañca karmāṇi kuryādyathāvasthaṃ vā grahaṇīcikitsitamiti| bhavati cātra|| aci

---

12.18

प्रसेके श्लैष्मिकेऽल्पाग्नेर्दीपनं रूक्षतिक्तकम्। योज्यं कृशस्य व्यत्यासात् स्निग्धरूक्षं कफोदये॥ अचि

praseke ślaiṣmike'lpāgnerdīpanaṃ rūkṣatiktakam| yojyaṃ kṛśasya vyatyāsāt snigdharūkṣaṃ kaphodaye|| aci

---

12.19

क्षीणक्षामशरीरस्य दीपनं स्नेहसंयुतम्। दीपनं बहुपित्तस्य तिक्तं मधुरकैर्युतम्॥ अचि

kṣīṇakṣāmaśarīrasya dīpanaṃ snehasaṃyutam| dīpanaṃ bahupittasya tiktaṃ madhurakairyutam|| aci

---

12.20

स्नेहोऽम्ललवणैर्युक्तो बहुवातस्य शस्यते। स्नेहमेव परं विद्याद्दुर्बलानलदीपनम्॥ अचि

sneho'mlalavaṇairyukto bahuvātasya śasyate| snehameva paraṃ vidyāddurbalānaladīpanam|| aci

---

12.21

नालं स्नेहसमिद्धस्य शमायान्नं सुगुर्वपि। मलमामं कफे क्षीणे मन्दाग्निर्योऽतिसार्यते॥ अचि

nālaṃ snehasamiddhasya śamāyānnaṃ sugurvapi| malamāmaṃ kaphe kṣīṇe mandāgniryo'tisāryate|| aci

---

12.22

स पिबेत् सर्पिषो मात्रां दीपनीयौषधैर्युताम्। प्रसन्नो मार्गमापन्नः स्वं समानोऽनिलस्तया। अग्नेः समीपचारित्वादाशु प्रकुरुते बलम्॥ अचि

sa pibet sarpiṣo mātrāṃ dīpanīyauṣadhairyutām| prasanno mārgamāpannaḥ svaṃ samāno'nilastayā| agneḥ samīpacāritvādāśu prakurute balam|| aci

---

12.23

पुरीषं यस्तु कृच्छ्रेण कठिनत्वाद्विमुञ्चति। स घृतं लवणैर्युक्तं नरोऽन्नावग्रहं पिबेत्॥ अचि

purīṣaṃ yastu kṛcchreṇa kaṭhinatvādvimuñcati| sa ghṛtaṃ lavaṇairyuktaṃ naro'nnāvagrahaṃ pibet|| aci

---

12.24

रौक्ष्यान्मन्देऽनले सर्पिस्तलं वा दीपनैः पिबेत्। क्षारचूर्णासवारिष्टान् मन्दे स्नेहातिपानतः॥ अचि

raukṣyānmande'nale sarpistalaṃ vā dīpanaiḥ pibet| kṣāracūrṇāsavāriṣṭān mande snehātipānataḥ|| aci

---

12.25

उदावर्तात्तु योक्तव्या निरूहस्नेहबस्तयः। दोषातिवृध्या मन्देऽग्नौ संशुद्धोऽन्नविधिं चरेत्॥ अचि

udāvartāttu yoktavyā nirūhasnehabastayaḥ| doṣātivṛdhyā mande'gnau saṃśuddho'nnavidhiṃ caret|| aci

---

12.26

व्याधिमुक्तस्य मन्देऽग्नौ सर्पिरेव तु दीपनम्। अध्वोपवासक्षामत्वैर्यवाग्वा पाययेत् घृतम्। अन्नावपीडितं बल्यं दीपनं बृंहणं च तत्॥ अचि

vyādhimuktasya mande'gnau sarpireva tu dīpanam| adhvopavāsakṣāmatvairyavāgvā pāyayet ghṛtam| annāvapīḍitaṃ balyaṃ dīpanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca tat|| aci

---

12.27

दीर्घकालप्रसङ्गात्तु क्षामक्षीणकृशान् नरान्। प्रसहानां रसैः साम्लैर्भोजयेत् पिशिताशिनाम्॥ अचि

dīrghakālaprasaṅgāttu kṣāmakṣīṇakṛśān narān| prasahānāṃ rasaiḥ sāmlairbhojayet piśitāśinām|| aci

---

12.28

लघूष्णकटुशोधित्वैर्दीपयन्त्याशु तेऽनलम्। मांसोपचितमांसत्वात् परं च बलवर्धनाः॥ अचि

laghūṣṇakaṭuśodhitvairdīpayantyāśu te'nalam| māṃsopacitamāṃsatvāt paraṃ ca balavardhanāḥ|| aci

---

12.29

स्नेहासवसुरारिष्टचूर्णक्वाथहिताशनैः। सम्यक् प्रयुक्तैर्देहस्य बलमग्नेश्च वर्धते॥ अचि

snehāsavasurāriṣṭacūrṇakvāthahitāśanaiḥ| samyak prayuktairdehasya balamagneśca vardhate|| aci

---

12.30

दीप्तो यथैव स्थास्नुश्च बाह्योऽग्निः सारदारुभिः। सस्नेहैर्जायते तद्वदाहारैः कोष्ठगोऽनलः॥ अचि

dīpto yathaiva sthāsnuśca bāhyo'gniḥ sāradārubhiḥ| sasnehairjāyate tadvadāhāraiḥ koṣṭhago'nalaḥ|| aci

---

12.31

नाभोजनेन कायाग्निर्दीप्यते नातिभोजनात्। यथा निरिन्धनो वह्निरल्पो वातीन्धनावृतः॥ अचि

nābhojanena kāyāgnirdīpyate nātibhojanāt| yathā nirindhano vahniralpo vātīndhanāvṛtaḥ|| aci

---

12.32

यदा क्षीणे कफे पित्तं स्वे स्थाने पवनानुगम्। प्रवृद्धं वर्धयत्यग्निं तदासौ सानिलोऽनलः॥ अचि

yadā kṣīṇe kaphe pittaṃ sve sthāne pavanānugam| pravṛddhaṃ vardhayatyagniṃ tadāsau sānilo'nalaḥ|| aci

---

12.33

पक्त्वान्नमाशु धातूंश्च सर्वानोजश्च सङ्क्षिपन्। मारयेत् स्यात् स ना स्वस्थो भुक्ते जीर्णे तु ताम्यति। तृट्कासदाहमूर्च्छाद्या व्याधयोऽत्यग्निसम्भवाः॥ अचि

paktvānnamāśu dhātūṃśca sarvānojaśca saṅkṣipan| mārayet syāt sa nā svastho bhukte jīrṇe tu tāmyati| tṛṭkāsadāhamūrcchādyā vyādhayo'tyagnisambhavāḥ|| aci

---

12.34

तमत्यग्निं गुरुस्निग्धमन्दसान्द्रहिमस्थिरैः। अन्नपानैर्नयेच्छान्तिं दीप्तमग्निमिवाम्बुभिः॥ अचि

tamatyagniṃ gurusnigdhamandasāndrahimasthiraiḥ| annapānairnayecchāntiṃ dīptamagnimivāmbubhiḥ|| aci

---

12.35

मुहुर्मुहुरजीणापि भोज्यान्यस्योपहारयेत्। निरिन्धनोऽन्तरं लब्ध्वा यथैनं न विपादयेत्॥ अचि

muhurmuhurajīṇāpi bhojyānyasyopahārayet| nirindhano'ntaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet|| aci

---

12.36

कृसरां पायसं स्निग्धं पैष्टिकं गुडवैकृतम्। अश्नीयादौदकानूपपिशितानि भृतानि च॥ अचि

kṛsarāṃ pāyasaṃ snigdhaṃ paiṣṭikaṃ guḍavaikṛtam| aśnīyādaudakānūpapiśitāni bhṛtāni ca|| aci

---

12.37

मत्स्यान् विशेषतः श्लक्ष्णान् स्थिरतोयचराश्च ये। आविकं सुभृतं मांसमद्यादत्यग्निवारणम्॥ अचि

matsyān viśeṣataḥ ślakṣṇān sthiratoyacarāśca ye| āvikaṃ subhṛtaṃ māṃsamadyādatyagnivāraṇam|| aci

---

12.38

पयः सहमधूच्छिष्टं घृतं वा तृषितः पिबेत्। गोधूमचूर्णं पयसा बहुसर्पिःप्लुतं पिबेत्॥ अचि

payaḥ sahamadhūcchiṣṭaṃ ghṛtaṃ vā tṛṣitaḥ pibet| godhūmacūrṇaṃ payasā bahusarpiḥplutaṃ pibet|| aci

---

12.39

आनूपरसयुक्तान् वा स्नेहांस्तैलविवर्जितान्। श्यामात्रिवृद्विपक्वं वा पयो दद्याद्विरेचनम्॥ अचि

ānūparasayuktān vā snehāṃstailavivarjitān| śyāmātrivṛdvipakvaṃ vā payo dadyādvirecanam|| aci

---

12.40

असकृत् पित्तहरणं पयसा प्रतिभोजनम्। यत्किञ्चिद्गुरु मेध्यं च श्लेष्मकारि च भोजनम्। सर्वं तदत्यग्निहितं भुक्त्वा च स्वपनं दिवा॥ अचि

asakṛt pittaharaṇaṃ payasā pratibhojanam| yatkiñcidguru medhyaṃ ca śleṣmakāri ca bhojanam| sarvaṃ tadatyagnihitaṃ bhuktvā ca svapanaṃ divā|| aci

---

12.41

आहारमग्निः पचति दोषानाहारवर्जितः। धातून् क्षीणेषु दोषेषु जीवितं धातुसङ्क्षये॥ अचि

āhāramagniḥ pacati doṣānāhāravarjitaḥ| dhātūn kṣīṇeṣu doṣeṣu jīvitaṃ dhātusaṅkṣaye|| aci

13.1

अचि

aci

---

13.2

अथातो मूत्राघातचिकित्सितं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अचि

athāto mūtrāghātacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aci

---

13.3

वातान्मूत्रकृच्छ्रे वातहरतैलाभ्यक्तगात्रस्याधोनाभेः सर्वमङ्गं पिण्डेन सेकावगाहैश्च वातघ्नैः कुम्भीस्वेदेन च स्वेदयेत्॥ अचि

vātānmūtrakṛcchre vātaharatailābhyaktagātrasyādhonābheḥ sarvamaṅgaṃ piṇḍena sekāvagāhaiśca vātaghnaiḥ kumbhīsvedena ca svedayet|| aci

---

13.4

दशमूलबलैरण्डमूलपुनर्नवाशतावरीवृश्चीवपत्तूरपाषाणभेदककोलकुलत्थयवक्वाथेन तत्कल्केन च तैलं सर्पिः सूरकर्क्षवसालवणपञ्चकोपेतं सिद्धं पानाय दद्यात्। एतान्येव चौषधान्यन्नपाने पिण्डोपनाहस्वेदयोश्च तैलफलस्नेहाम्लयुक्तानि कल्पयेत्। प्रसन्नां च सौवर्चलाढ्यां पिबेत्॥ अचि

daśamūlabalairaṇḍamūlapunarnavāśatāvarīvṛścīvapattūrapāṣāṇabhedakakolakulatthayavakvāthena tatkalkena ca tailaṃ sarpiḥ sūrakarkṣavasālavaṇapañcakopetaṃ siddhaṃ pānāya dadyāt| etānyeva cauṣadhānyannapāne piṇḍopanāhasvedayośca tailaphalasnehāmlayuktāni kalpayet| prasannāṃ ca sauvarcalāḍhyāṃ pibet|| aci

---

13.5

पित्तजे शीतसेकावगाहप्रदेहान् प्रयुञ्जीत। तृणपञ्चमूलश्वदंष्ट्राभीरुविदारीकशेरुकक्वाथं शीतं समधु शर्करं पिबेत्। तद्वच्च काण्डेक्षुरकमूलम्। कमलोत्पलविदारीशृङ्गाटकानि। द्राक्षारसेन वा त्रपुसकुसुम्भोर्वारुबीजवृषककुङ्कुमकल्कं सर्वमूत्राघातघ्नम्। मधुकदार्व्युर्वारुबीजानि वा तण्डुलधावनेन। समाक्षिकां वा दार्वीमामलकरसेन। मृद्वीकाकल्कं वा पर्युषिताम्भसा॥ अचि

pittaje śītasekāvagāhapradehān prayuñjīta| tṛṇapañcamūlaśvadaṃṣṭrābhīruvidārīkaśerukakvāthaṃ śītaṃ samadhu śarkaraṃ pibet| tadvacca kāṇḍekṣurakamūlam| kamalotpalavidārīśṛṅgāṭakāni| drākṣārasena vā trapusakusumbhorvārubījavṛṣakakuṅkumakalkaṃ sarvamūtrāghātaghnam| madhukadārvyurvārubījāni vā taṇḍuladhāvanena| samākṣikāṃ vā dārvīmāmalakarasena| mṛdvīkākalkaṃ vā paryuṣitāmbhasā|| aci

---

13.6

कफजे यथास्वं स्वेदो वमनं कटुतीक्ष्णोष्णक्षारमन्नपानं यवान्नं तक्रं च। पिबेच्च मद्येन सूक्ष्मैलामामलकरसेन वा मधुयुतां वा कदलीरसेन कैडर्यकरसेन वा शितिवारकबीजं वा तक्रेण। प्रवालचूर्णं वा तण्डुलाम्बुना। धवकुटजकरञ्जामृताकेबुकैलारग्वधसप्तच्छदक्वाथं वा शीतं सक्षौद्रम्। तत्सिद्धां वा यवागूम्। कण्टकारिकास्वरसं वा समाक्षिकम्। व्योषैलागोक्षुरकसारसास्थीनि वा मधुमूत्रयुक्तानि। पाटलीक्षारं वा बहुकृत्वः परिस्रुतं तैलयुक्तम्। तिलपाटलीपारिभद्रयावशूकक्षारोदकानुविद्धां वा त्वगेलोषकचूर्णयुक्तां प्रसन्नाम्। तिलादीनां वा पृथक् क्षारं गुडोपदंशमश्नीयात्। तीक्ष्णोष्णद्रव्यसिद्धं च तैलं पानाभ्यङ्गार्थे॥ अचि

kaphaje yathāsvaṃ svedo vamanaṃ kaṭutīkṣṇoṣṇakṣāramannapānaṃ yavānnaṃ takraṃ ca| pibecca madyena sūkṣmailāmāmalakarasena vā madhuyutāṃ vā kadalīrasena kaiḍaryakarasena vā śitivārakabījaṃ vā takreṇa| pravālacūrṇaṃ vā taṇḍulāmbunā| dhavakuṭajakarañjāmṛtākebukailāragvadhasaptacchadakvāthaṃ vā śītaṃ sakṣaudram| tatsiddhāṃ vā yavāgūm| kaṇṭakārikāsvarasaṃ vā samākṣikam| vyoṣailāgokṣurakasārasāsthīni vā madhumūtrayuktāni| pāṭalīkṣāraṃ vā bahukṛtvaḥ parisrutaṃ tailayuktam| tilapāṭalīpāribhadrayāvaśūkakṣārodakānuviddhāṃ vā tvageloṣakacūrṇayuktāṃ prasannām| tilādīnāṃ vā pṛthak kṣāraṃ guḍopadaṃśamaśnīyāt| tīkṣṇoṣṇadravyasiddhaṃ ca tailaṃ pānābhyaṅgārthe|| aci

---

13.7

सन्निपातात्मके वातादीनां स्थानानुपूर्व्या यथासन्नं प्रतिकुर्वीत। यथोल्बणं वा सर्वेषु समस्थितेषु वा समसितं यवक्षारं भक्षयेत्। अपि च॥ अचि

sannipātātmake vātādīnāṃ sthānānupūrvyā yathāsannaṃ pratikurvīta| yatholbaṇaṃ vā sarveṣu samasthiteṣu vā samasitaṃ yavakṣāraṃ bhakṣayet| api ca|| aci

---

13.8

एलाश्मभेदकशिलाजतुपिप्पलीनां चूर्णानि तण्डुलजलालुलितानि पित्वा। तद्वद्गुडेन सहितान्युपयुज्य मासमासन्नमृत्युरपि जीवति मूत्रकृच्छ्री॥ अचि

elāśmabhedakaśilājatupippalīnāṃ cūrṇāni taṇḍulajalālulitāni pitvā| tadvadguḍena sahitānyupayujya māsamāsannamṛtyurapi jīvati mūtrakṛcchrī|| aci

---

13.9

एलोपकुल्यामधुकाश्मभेदकौन्तीश्वदंष्ट्रावृषकोरुपूगैः। क्वाथं पिबेच्छर्करयावगाढं कृच्छ्रे सदाहे सरुजे बिबन्धे॥ अचि

elopakulyāmadhukāśmabhedakauntīśvadaṃṣṭrāvṛṣakorupūgaiḥ| kvāthaṃ pibeccharkarayāvagāḍhaṃ kṛcchre sadāhe saruje bibandhe|| aci

---

13.10

हरीतकीगोक्षुरराजवृक्षपाषाणभिद्धन्वयवासकानाम्। क्वाथं पिबेदश्मजतुप्रधानं सर्शकरे साश्मरिमूत्रकृच्छ्रे॥ अचि

harītakīgokṣurarājavṛkṣapāṣāṇabhiddhanvayavāsakānām| kvāthaṃ pibedaśmajatupradhānaṃ sarśakare sāśmarimūtrakṛcchre|| aci

---

13.11

अश्मर्यामचिरोत्थितायां वातबस्त्यादिषु च यथादोषमिदमेवाचरेत्॥ अचि

aśmaryāmacirotthitāyāṃ vātabastyādiṣu ca yathādoṣamidamevācaret|| aci

---

13.12

पाषाणभेदकवसुकवसिराश्मन्तकशतावरीश्वदंष्ट्राबृहतीद्वयकपोतवङ्काबलातिबलाकच्छुरोशीरगुन्धुवृक्षादनीभल्लूकवरणयवकोलकुलत्थशाकफलकतकफलक्वाथे सर्पिरूषकादिप्रतीवापं विपाच्य पीतमाशु वाताश्मरीं भिनत्ति। एभिरेव च द्रव्यैः कषायक्षारान्नपानानि कल्पयेत्॥ अचि

pāṣāṇabhedakavasukavasirāśmantakaśatāvarīśvadaṃṣṭrābṛhatīdvayakapotavaṅkābalātibalākacchurośīragundhuvṛkṣādanībhallūkavaraṇayavakolakulatthaśākaphalakatakaphalakvāthe sarpirūṣakādipratīvāpaṃ vipācya pītamāśu vātāśmarīṃ bhinatti| ebhireva ca dravyaiḥ kaṣāyakṣārānnapānāni kalpayet|| aci

---

13.13

सिंहीव्याघ्नीगोक्षुरकेक्षुरकोरुबूकमूलकल्कोऽमधुरेण दध्ना पीतः सप्गाहादश्मरीं भिनत्ति। शिग्रुमूलकल्केन दधिलवणयमकसिद्धो यूषः॥ अचि

siṃhīvyāghnīgokṣurakekṣurakorubūkamūlakalko'madhureṇa dadhnā pītaḥ sapgāhādaśmarīṃ bhinatti| śigrumūlakalkena dadhilavaṇayamakasiddho yūṣaḥ|| aci

---

13.14

वीरतरादिगुन्द्रेत्कटपत्तूरवाराहीपाठापाटलीशिरीषशालिमूलविदारीद्विपुनर्नवक्वाथे त्रपुसकुसुम्भैर्वारुकर्करुबीजमधुकशिलाजतुप्रतीवापं सर्पिर्विपाच्य पीतमाशु पित्ताश्मरीं भिनत्ति। पूर्ववच्च कषायादीनेभिः कल्पयेत्॥ अचि

vīratarādigundretkaṭapattūravārāhīpāṭhāpāṭalīśirīṣaśālimūlavidārīdvipunarnavakvāthe trapusakusumbhairvārukarkarubījamadhukaśilājatupratīvāpaṃ sarpirvipācya pītamāśu pittāśmarīṃ bhinatti| pūrvavacca kaṣāyādīnebhiḥ kalpayet|| aci

---

13.15

वरणादिभद्रदार्वादिगुग्गुल्वेलाद्वयकुष्ठमरिचचित्रकमुस्तासुरसाह्वयैः कल्कीकृतैः साधितमूषकादिप्रतीवापं सर्पिः श्लेष्माश्मरीं भिनत्ति। इति समानं पूर्वेण॥ अचि

varaṇādibhadradārvādiguggulvelādvayakuṣṭhamaricacitrakamustāsurasāhvayaiḥ kalkīkṛtaiḥ sādhitamūṣakādipratīvāpaṃ sarpiḥ śleṣmāśmarīṃ bhinatti| iti samānaṃ pūrveṇa|| aci

---

13.16

मस्तुना बहुशः पाटलीभस्म गालयित्वा भस्म विसर्जयेत्। ततस्तन्मस्तु गृहीत्वा कुलत्थैः सह क्वाथयेत्। तं क्वाथं गोक्षुरकमूलैलात्रपुसकुरण्टकबीजपाषाणभेदकचूर्णं क्षौद्रेण लीढ्वानुपिबेत्। तथा शीघ्रमेवाश्मरी भिद्यते च्यवते च॥ अचि

mastunā bahuśaḥ pāṭalībhasma gālayitvā bhasma visarjayet| tatastanmastu gṛhītvā kulatthaiḥ saha kvāthayet| taṃ kvāthaṃ gokṣurakamūlailātrapusakuraṇṭakabījapāṣāṇabhedakacūrṇaṃ kṣaudreṇa līḍhvānupibet| tathā śīghramevāśmarī bhidyate cyavate ca|| aci

---

13.17

अश्मरीभेषजानां घृताक्तानामन्तर्धूमं दग्धानां क्षारं ग्राम्यपशुशकृत्क्षारं च गोमूत्रेण बहुकृत्वो गालयित्वा तमच्छमग्नौ साधयेत्। घनीभवति च तस्मिंस्त्र्यूषणोषकादिचूर्णं दद्याद्दर्वीप्रलेपं चावतारयेत्। एष क्षीराशिनः क्षारावलेहोऽश्मरीं भिनत्ति पातयति च शर्कराम्॥ अचि

aśmarībheṣajānāṃ ghṛtāktānāmantardhūmaṃ dagdhānāṃ kṣāraṃ grāmyapaśuśakṛtkṣāraṃ ca gomūtreṇa bahukṛtvo gālayitvā tamacchamagnau sādhayet| ghanībhavati ca tasmiṃstryūṣaṇoṣakādicūrṇaṃ dadyāddarvīpralepaṃ cāvatārayet| eṣa kṣīrāśinaḥ kṣārāvaleho'śmarīṃ bhinatti pātayati ca śarkarām|| aci

---

13.18

तिलकदलीयवापामार्गपलाशक्षारोऽविमूत्रेण पीतः समानः पूर्वेण। केतकपत्रक्वाथेन हिङ्गुक्रौञ्चास्थिक्षारयुक्तः पाटलीकरवीरक्षारश्च। क्रौञ्चोष्ट्रगर्दभास्थिश्वदंष्ट्राकदम्बमूलतालपत्रिकाजमोदनागरचूर्णश्च सुरामण्डोष्णोदकान्यतरप्रयुक्तः॥ अचि

tilakadalīyavāpāmārgapalāśakṣāro'vimūtreṇa pītaḥ samānaḥ pūrveṇa| ketakapatrakvāthena hiṅgukrauñcāsthikṣārayuktaḥ pāṭalīkaravīrakṣāraśca| krauñcoṣṭragardabhāsthiśvadaṃṣṭrākadambamūlatālapatrikājamodanāgaracūrṇaśca surāmaṇḍoṣṇodakānyataraprayuktaḥ|| aci

---

13.19

पिचुकाङ्कोलशाककतकेन्दीवरफलक्वाथश्च सुखोष्णो गुडयुक्तः। नृत्यकुण्डकबीजचूर्णश्च समाक्षिकोऽविक्षीरयुक्तः॥ अचि

picukāṅkolaśākakatakendīvaraphalakvāthaśca sukhoṣṇo guḍayuktaḥ| nṛtyakuṇḍakabījacūrṇaśca samākṣiko'vikṣīrayuktaḥ|| aci

---

13.20

कपोतवङ्कामूलं च सुरया। तत्सिद्धं वा पयोऽश्मरीवेदनार्तः पिबेत्। सिद्धं वाभयास्थिभिः पुनर्नवेन वा॥ अचि

kapotavaṅkāmūlaṃ ca surayā| tatsiddhaṃ vā payo'śmarīvedanārtaḥ pibet| siddhaṃ vābhayāsthibhiḥ punarnavena vā|| aci

---

13.21

शेषेष्वेवं मूत्राघातेष्वत एव चिकित्सां विभजेत्॥ अचि

śeṣeṣvevaṃ mūtrāghāteṣvata eva cikitsāṃ vibhajet|| aci

---

13.22

द्रस्वपञ्चमूलेन द्विगुणत्रिकण्टकेन साधितं तोयं पयो वा केवलं घृतमिश्रं वा पिबेत् सर्वमूत्राघातघ्नम्॥ अचि

drasvapañcamūlena dviguṇatrikaṇṭakena sādhitaṃ toyaṃ payo vā kevalaṃ ghṛtamiśraṃ vā pibet sarvamūtrāghātaghnam|| aci

---

13.23

गोक्षुरककण्टकारिकाकृतां वा सफाणितां यवागूम्। ताम्रचूडरससिद्धां वा। वीरतरादिक्वाथेन वा। तेन वा तद्भावितं शिलाजतु। वाजिरासभान्यतरशकृद्रसं वा। दुरालभास्वरसं वा। ककुभकषायं वा। मूर्वाभयामुस्तदेवदारुमधुककल्कं वा। वारुणीक्षीरोष्णोदकान्यतमेन। त्रिफलाकल्कं वा ससैन्धवं सुखाम्भसा। केवलमेव वा बिभीतक बीजं सुरया। विहगपिशितोपदंशं वा निगदमदिरामण्डं मार्द्वीकमासवान् वा विविधान् पिबेत्। पीतमद्यश्च शीघ्रवेगेन वाजिना रथेन वा यायात्। एवमश्मरी शर्करा चप्रच्यवते। सर्वेषु च मूत्राघातेषु विशेषतोऽश्मरीशर्करासु वीरतरादिः सर्वथा प्रयोज्यः। तिल्वकघृतं च विरेकार्थम्। बस्तिकर्म चाभीक्ष्णं विशेषेणोत्तरबस्तिः॥ अचि

gokṣurakakaṇṭakārikākṛtāṃ vā saphāṇitāṃ yavāgūm| tāmracūḍarasasiddhāṃ vā| vīratarādikvāthena vā| tena vā tadbhāvitaṃ śilājatu| vājirāsabhānyataraśakṛdrasaṃ vā| durālabhāsvarasaṃ vā| kakubhakaṣāyaṃ vā| mūrvābhayāmustadevadārumadhukakalkaṃ vā| vāruṇīkṣīroṣṇodakānyatamena| triphalākalkaṃ vā sasaindhavaṃ sukhāmbhasā| kevalameva vā bibhītaka bījaṃ surayā| vihagapiśitopadaṃśaṃ vā nigadamadirāmaṇḍaṃ mārdvīkamāsavān vā vividhān pibet| pītamadyaśca śīghravegena vājinā rathena vā yāyāt| evamaśmarī śarkarā capracyavate| sarveṣu ca mūtrāghāteṣu viśeṣato'śmarīśarkarāsu vīratarādiḥ sarvathā prayojyaḥ| tilvakaghṛtaṃ ca virekārtham| bastikarma cābhīkṣṇaṃ viśeṣeṇottarabastiḥ|| aci

---

13.24

तत्र श्यामादिरर्धार्धविहितो गोमूत्रसिद्धो निरूहः। बिल्वादिमूलैश्च सुरासौवीरकादिसिद्धैस्तृणपञ्चमूलश्वदंष्ट्राशृतक्षीरवांश्च त्रपुसैर्वारुकशताह्वाबीजकर्षभकयवानीकल्कितः। पीतदारुसिद्धं तैलमनुवासनम्॥ अचि

tatra śyāmādirardhārdhavihito gomūtrasiddho nirūhaḥ| bilvādimūlaiśca surāsauvīrakādisiddhaistṛṇapañcamūlaśvadaṃṣṭrāśṛtakṣīravāṃśca trapusairvārukaśatāhvābījakarṣabhakayavānīkalkitaḥ| pītadārusiddhaṃ tailamanuvāsanam|| aci

---

13.25

शतावरीगोक्षुरकबृहतीद्वयपुनर्नवोशीरमधुकद्विसारिवाश्रेयसीलोध्रतृणपञ्चमूलकषाये क्षीरचतुर्गुणं बलावृक्षकखराह्वोपकुञ्चिकावत्सकत्रपुसोर्वारुबीजशितिवारकमधुकषड्ग्रन्थाशताह्वाश्मभेदमदनहपुषाकल्कगर्भं तैलमुत्तरबस्तिः। तद्विशुद्धस्रोतसा च पुनः शुक्राश्मर्यां शुक्राशयशोधनार्थं बलत्थेन पुंसा वृष्याण मांसानां कुक्कुटमांसस्य च तृप्तेनानुकूलाः प्रकर्षेण प्रियाः प्रमदा यथाकालमासेव्या इति॥ अचि

śatāvarīgokṣurakabṛhatīdvayapunarnavośīramadhukadvisārivāśreyasīlodhratṛṇapañcamūlakaṣāye kṣīracaturguṇaṃ balāvṛkṣakakharāhvopakuñcikāvatsakatrapusorvārubījaśitivārakamadhukaṣaḍgranthāśatāhvāśmabhedamadanahapuṣākalkagarbhaṃ tailamuttarabastiḥ| tadviśuddhasrotasā ca punaḥ śukrāśmaryāṃ śukrāśayaśodhanārthaṃ balatthena puṃsā vṛṣyāṇa māṃsānāṃ kukkuṭamāṃsasya ca tṛptenānukūlāḥ prakarṣeṇa priyāḥ pramadā yathākālamāsevyā iti|| aci

---

13.26

क्रियाभिराभिः सिद्धाभिर्नचेच्छान्तिस्ततो भिषक्। इति राजानमापृच्छ्य शस्त्रं साध्ववचारयेत्॥ अचि

kriyābhirābhiḥ siddhābhirnacecchāntistato bhiṣak| iti rājānamāpṛcchya śastraṃ sādhvavacārayet|| aci

---

13.28

अक्रियायां ध्रुवो मृत्युः क्रियायां संशयो भवेत्। निश्चितस्यापि वैद्यस्य बहुशः सिद्धकर्मणः॥ अस13.27। अथातुरमुपस्निग्धमपकृष्टदोषमीषत्कर्शितमभ्यक्त स्विन्नशरीरमभुक्तवन्तं कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनमुपकल्पितसम्भारमाश्वास्य ततो बलवन्तमविक्लवमाजानुसमे फलके प्रागुपवेश्य पुरुषं तस्योत्सङ्गे सुनिषष्णपूर्वकायमुत्तानं वस्त्रचुंबलोपविष्टं सङ्कुचितजानुकूर्परमितरेण पुंसा सहबद्धं सूत्रैः शाटकेन वा ततोऽस्यस्वभ्यक्तं नाभिप्रदेशं वामपार्श्वे विमृद्य मुष्टिनावपीडयेत्। अधोनाभेर्यावदश्मर्यधः प्रतिपन्ना ततस्तैलाभ्यक्ते कृत्तनखे वामहस्तप्रदेशिनीमध्यमे पायौ प्रणिधायानुसेवन्यासाद्य च प्रयत्नबलाभ्यामश्मरीं मेढ्रगुदयोरन्तरमानीय निर्वलीकमनायतमविषमं च बस्तिं सन्निवेश्य भृशमुत्पीडयेदङ्गुलीभ्यां यावत् ग्रन्थिरिवोन्नतं शल्यं भवति। ततः सेवन्याः सव्ये पार्श्वे सेवनीं यवमात्रं मुक्त्वा निदध्याच्छस्त्रमश्मरीप्रमाणेन। दक्षिणतो वा क्रियासौकर्यहेतोरित्येके। यथा न विभिद्यते विचूर्ण्यते वा तथा प्रयतेत। तच्चूर्णमल्पमप्यवस्थितं पुनः परिवृद्धिमेति। तस्मात् समग्रामग्रवक्रेणाददीत॥ अचि

akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet| niścitasyāpi vaidyasya bahuśaḥ siddhakarmaṇaḥ|| asa13.27| athāturamupasnigdhamapakṛṣṭadoṣamīṣatkarśitamabhyakta svinnaśarīramabhuktavantaṃ kṛtamaṅgalasvastivācanamupakalpitasambhāramāśvāsya tato balavantamaviklavamājānusame phalake prāgupaveśya puruṣaṃ tasyotsaṅge suniṣaṣṇapūrvakāyamuttānaṃ vastracuṃbalopaviṣṭaṃ saṅkucitajānukūrparamitareṇa puṃsā sahabaddhaṃ sūtraiḥ śāṭakena vā tato'syasvabhyaktaṃ nābhipradeśaṃ vāmapārśve vimṛdya muṣṭināvapīḍayet| adhonābheryāvadaśmaryadhaḥ pratipannā tatastailābhyakte kṛttanakhe vāmahastapradeśinīmadhyame pāyau praṇidhāyānusevanyāsādya ca prayatnabalābhyāmaśmarīṃ meḍhragudayorantaramānīya nirvalīkamanāyatamaviṣamaṃ ca bastiṃ sanniveśya bhṛśamutpīḍayedaṅgulībhyāṃ yāvat granthirivonnataṃ śalyaṃ bhavati| tataḥ sevanyāḥ savye pārśve sevanīṃ yavamātraṃ muktvā nidadhyācchastramaśmarīpramāṇena| dakṣiṇato vā kriyāsaukaryahetorityeke| yathā na vibhidyate vicūrṇyate vā tathā prayateta| taccūrṇamalpamapyavasthitaṃ punaḥ parivṛddhimeti| tasmāt samagrāmagravakreṇādadīta|| aci

---

13.29

स्त्रीणां तु बस्तिः पार्श्वगतो गर्भाशयसन्निकृष्टः। तस्मात्तासामुत्सङ्गवदधः शस्त्रं पातयेत्। अतोऽन्यथा खल्वासां मूत्रस्रावी व्रणो भवति पुरुषस्य च मूत्रप्रसेकक्षणनात्। अश्मरीनिमित्तमेकतो भिन्नो बस्तिः सिध्यति। क्रियाभ्यासाच्छास्त्रविहितच्छेदादीनष्पन्दपरिवृद्धत्वाच्च शल्यस्येति। न तु द्विधा भिन्नबस्तिरश्मरीमानमपि॥ अचि

strīṇāṃ tu bastiḥ pārśvagato garbhāśayasannikṛṣṭaḥ| tasmāttāsāmutsaṅgavadadhaḥ śastraṃ pātayet| ato'nyathā khalvāsāṃ mūtrasrāvī vraṇo bhavati puruṣasya ca mūtraprasekakṣaṇanāt| aśmarīnimittamekato bhinno bastiḥ sidhyati| kriyābhyāsācchāstravihitacchedādīnaṣpandaparivṛddhatvācca śalyasyeti| na tu dvidhā bhinnabastiraśmarīmānamapi|| aci

---

13.30

उद्धृतशल्यं तूष्णोदकद्रोण्यामवगाह्य स्वेदयेत्। तथा बस्तिरसृजा नापूर्यते। पूर्णे तु क्षीरिवृक्षकषायं पुष्पनेत्रेण विदध्यात्। स हि तथा बस्तिगतमश्मरीचूर्णं रक्तं च निर्हरति। मूत्रविशुद्ध्यर्थं च गुडसौहित्यं कारयेत्॥ अचि

uddhṛtaśalyaṃ tūṣṇodakadroṇyāmavagāhya svedayet| tathā bastirasṛjā nāpūryate| pūrṇe tu kṣīrivṛkṣakaṣāyaṃ puṣpanetreṇa vidadhyāt| sa hi tathā bastigatamaśmarīcūrṇaṃ raktaṃ ca nirharati| mūtraviśuddhyarthaṃ ca guḍasauhityaṃ kārayet|| aci

---

13.31

उत्थाप्य चैनं मधुघृताभ्यक्तव्रणं मूत्रविशोधनद्रव्यसिद्धामुष्णां यवागूं सघृतां पाययेदुभयकालं त्रिरात्रम्। त्रिरात्रादूर्ध्वं गुडप्रगाडेन पयसा मृदुमोदनमल्पं भोजयेदादशरात्रात्। अत ऊर्ध्वं फलाम्लैर्जाङ्गलरसैः। व्रणं च क्षीरिवृक्षकषायेण प्रक्षाल्य लोध्रमधुकमञ्जिष्ठाप्रपौण्डरीककल्केन लेपयेत्। द्वादशरात्रं चैनमप्रमत्तः स्वेदयेत्। एतेष्वेव च हरिद्रादियुक्तेषु तैलं विपक्वं व्रणाभ्यञ्जनम्। सप्तरात्राच्च स्वमार्गमप्रतिपद्यमाने मूत्रे यथोक्तमग्निना व्रणं दहेत्। स्वमार्गप्रतिपन्ने चोत्तरबस्त्यास्थापनानुवासनैर्मधुरप्रायैरुपाचरेत्॥ अचि

utthāpya cainaṃ madhughṛtābhyaktavraṇaṃ mūtraviśodhanadravyasiddhāmuṣṇāṃ yavāgūṃ saghṛtāṃ pāyayedubhayakālaṃ trirātram| trirātrādūrdhvaṃ guḍapragāḍena payasā mṛdumodanamalpaṃ bhojayedādaśarātrāt| ata ūrdhvaṃ phalāmlairjāṅgalarasaiḥ| vraṇaṃ ca kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa prakṣālya lodhramadhukamañjiṣṭhāprapauṇḍarīkakalkena lepayet| dvādaśarātraṃ cainamapramattaḥ svedayet| eteṣveva ca haridrādiyukteṣu tailaṃ vipakvaṃ vraṇābhyañjanam| saptarātrācca svamārgamapratipadyamāne mūtre yathoktamagninā vraṇaṃ dahet| svamārgapratipanne cottarabastyāsthāpanānuvāsanairmadhuraprāyairupācaret|| aci

---

13.32

यदृच्छया मूत्रमार्गप्रतिपन्नामन्तरासक्तां शुक्राश्मरीं शर्करां वा स्रोतसापहरेत्। विदार्य वा नाडिं बडिशेनोद्धरेत्। रूढव्रणश्च वर्षमङ्गनाश्च नगनागरथद्रुमात् नारोहेत्। नाप्सु प्लवेत भुञ्जीत वा गुरूणि॥ अचि

yadṛcchayā mūtramārgapratipannāmantarāsaktāṃ śukrāśmarīṃ śarkarāṃ vā srotasāpaharet| vidārya vā nāḍiṃ baḍiśenoddharet| rūḍhavraṇaśca varṣamaṅganāśca naganāgarathadrumāt nārohet| nāpsu plaveta bhuñjīta vā gurūṇi|| aci

---

13.33

कर्मणि तु मूत्रवहशुक्रवहमुष्कस्रोतोमूत्रप्रसेकसेवनीयोनिगुदबस्तयोऽष्टौ परिहर्तव्याः। तत्र मूत्रवहच्छेदात् मूत्रपूर्णबस्तेर्मरणम्। शुक्रवहच्छेदान्मरणं क्लैब्यं वा। मुष्कस्रोतसोरुपघातात् ध्वजभङ्गः। मूत्रप्रसेकच्छेदान्मूत्रस्रवणम्। सेवनीयोनिच्छेदनाद्रुजाप्रादुर्भावः। गुदबस्तिविद्धस्य सद्योमरणमुक्तं प्रागिति॥ अचि

karmaṇi tu mūtravahaśukravahamuṣkasrotomūtraprasekasevanīyonigudabastayo'ṣṭau parihartavyāḥ| tatra mūtravahacchedāt mūtrapūrṇabastermaraṇam| śukravahacchedānmaraṇaṃ klaibyaṃ vā| muṣkasrotasorupaghātāt dhvajabhaṅgaḥ| mūtraprasekacchedānmūtrasravaṇam| sevanīyonicchedanādrujāprādurbhāvaḥ| gudabastividdhasya sadyomaraṇamuktaṃ prāgiti|| aci

14.1

अचि

aci

---

14.2

अथातः प्रमेहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अचि

athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aci

---

14.3

प्रायेण हि प्रमेहिणोऽभिष्यण्णदेहत्वादुपहताग्नेर्भक्ष्यादिपञ्चविधमप्यन्नमुपयुक्तं मूत्राय मेदसे च विपरिणमते। तस्मादस्य तेजोधातुवृद्धये क्लेदमेदः प्रशमनाय च बलिनः संशोधनानि प्रयुञ्जीत। दुर्बलस्य तु संशमनानि। सर्वस्य च बद्धमूत्राण्यमेदस्कराण्यबृंहणान्यग्निदीपनानि बलजननानि चान्नपानानि। बलं हि विधिनोपचितमशेषामयक्षयाय सम्प्रवर्तते॥ अचि

prāyeṇa hi pramehiṇo'bhiṣyaṇṇadehatvādupahatāgnerbhakṣyādipañcavidhamapyannamupayuktaṃ mūtrāya medase ca vipariṇamate| tasmādasya tejodhātuvṛddhaye kledamedaḥ praśamanāya ca balinaḥ saṃśodhanāni prayuñjīta| durbalasya tu saṃśamanāni| sarvasya ca baddhamūtrāṇyamedaskarāṇyabṛṃhaṇānyagnidīpanāni balajananāni cānnapānāni| balaṃ hi vidhinopacitamaśeṣāmayakṣayāya sampravartate|| aci

---

14.4

अथ संशोधनार्हं प्रमेहिणमादवेव बिभीतकसर्षपेङ्गुदीकरञ्जनिम्बनिकुम्भान्यतमतैलेन त्रिकण्टकादिना वा यथास्वं सिद्धेन स्नेहेन प्रियङ्वादिशृतेन वा हविषा स्नेहयित्वा कल्पविहितैः प्रयोगैर्वामयेद्विरेचयेच्च॥ अचि

atha saṃśodhanārhaṃ pramehiṇamādaveva bibhītakasarṣapeṅgudīkarañjanimbanikumbhānyatamatailena trikaṇṭakādinā vā yathāsvaṃ siddhena snehena priyaṅvādiśṛtena vā haviṣā snehayitvā kalpavihitaiḥ prayogairvāmayedvirecayecca|| aci

---

14.5

ततो जातबलं मुस्तामरदारुनागरप्रतिवापेन सुरसादिकषायेणास्थापयेत्। पित्तोत्तरं तु न्यग्रोधादिकषायेण। ततश्च जाङ्गलरसैः क्रमेण सन्तर्पयेत्। अत्यपतर्पणेन हि प्रमेहिणो विशेषेण मूत्रकृच्छ्रबस्तिमेढ्रशूलगुल्मातिकार्श्यभ्रमादीनां सम्भवः। ततोऽनुबन्धरक्षणार्थं शमनार्हस्य च शमनान्यवचारयेत्॥ अचि

tato jātabalaṃ mustāmaradārunāgaraprativāpena surasādikaṣāyeṇāsthāpayet| pittottaraṃ tu nyagrodhādikaṣāyeṇa| tataśca jāṅgalarasaiḥ krameṇa santarpayet| atyapatarpaṇena hi pramehiṇo viśeṣeṇa mūtrakṛcchrabastimeḍhraśūlagulmātikārśyabhramādīnāṃ sambhavaḥ| tato'nubandharakṣaṇārthaṃ śamanārhasya ca śamanānyavacārayet|| aci

---

14.6

प्रातः सर्वप्रमेहेषु हरिद्रां मधुना युक्तामामलकरसेन पिबेत्। अथवा सालसप्तपर्णकुटजकपित्थकम्पिल्लकबिभीतकरोहितककुसुमानि तच्चूर्णं वा क्षौद्रेण लिह्यात्। हरीतकीचूर्णं वा। पिबेद्वा त्रिफलामुस्तादेवदारुहरिद्राक्वाथम्। असनचित्रकत्रिफलादार्वीकलिङ्गकानां वा सक्षौद्रम्। तद्वद् गुडूच्या वा स्वरसमामलकानां वा॥ अचि

prātaḥ sarvaprameheṣu haridrāṃ madhunā yuktāmāmalakarasena pibet| athavā sālasaptaparṇakuṭajakapitthakampillakabibhītakarohitakakusumāni taccūrṇaṃ vā kṣaudreṇa lihyāt| harītakīcūrṇaṃ vā| pibedvā triphalāmustādevadāruharidrākvātham| asanacitrakatriphalādārvīkaliṅgakānāṃ vā sakṣaudram| tadvad guḍūcyā vā svarasamāmalakānāṃ vā|| aci

---

14.7

विशेषतस्तु कफमेहेषु कट्फलमुस्तालोध्राभयानां समाक्षिकं कषायम्। तगरविडङ्गद्विहरिद्राणां वा। चन्दनागरुकुष्ठदेवदारूणां वा। पाठाग्निमन्थचविकात्रिफलानां वा। पित्तप्रमेहेषु तु लोध्रसेव्यार्जुनचन्दनानाम्। निम्बामृतामलकपटोलीनां वा। शिरीषसर्जार्जुनकेसराणां वा। फलिनीकमलोत्पलकिंशुकानां वा। कुटजोत्पलकटङ्कटेरीणां वा॥ अचि

viśeṣatastu kaphameheṣu kaṭphalamustālodhrābhayānāṃ samākṣikaṃ kaṣāyam| tagaraviḍaṅgadviharidrāṇāṃ vā| candanāgarukuṣṭhadevadārūṇāṃ vā| pāṭhāgnimanthacavikātriphalānāṃ vā| pittaprameheṣu tu lodhrasevyārjunacandanānām| nimbāmṛtāmalakapaṭolīnāṃ vā| śirīṣasarjārjunakesarāṇāṃ vā| phalinīkamalotpalakiṃśukānāṃ vā| kuṭajotpalakaṭaṅkaṭerīṇāṃ vā|| aci

---

14.8

तेष्वपि च विशेषेण पिबेदुदकमेहादिषु क्रमात् कषायं पारिजातस्य वैजयन्त्याः सप्तच्छदस्यारिष्टस्य निशायाः ककुभचन्दयोश्चित्रकस्य पाठाजोङ्गकयोः खदिरस्य त्रिफलारग्वधयोश्च मधुयुतम्। पिबेच्च सिकतामेहे हिङ्गुप्रवालकैलालवणानि मद्येन मूत्रेण क्षारोदकेन वा। क्षारमेहादिषु त्रिफलाया असनादेः न्यग्रोधादेः शम्याकस्य चन्दनमञ्जिष्ठयोः गुडूचीतिन्दुकास्थिकाश्मर्यखर्जूराणां च मधुयुक्तम्। शोणितमेहे मदयन्तीपत्रकल्कं च सक्षौद्रं शीताम्बुना॥ अचि

teṣvapi ca viśeṣeṇa pibedudakamehādiṣu kramāt kaṣāyaṃ pārijātasya vaijayantyāḥ saptacchadasyāriṣṭasya niśāyāḥ kakubhacandayościtrakasya pāṭhājoṅgakayoḥ khadirasya triphalāragvadhayośca madhuyutam| pibecca sikatāmehe hiṅgupravālakailālavaṇāni madyena mūtreṇa kṣārodakena vā| kṣāramehādiṣu triphalāyā asanādeḥ nyagrodhādeḥ śamyākasya candanamañjiṣṭhayoḥ guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjūrāṇāṃ ca madhuyuktam| śoṇitamehe madayantīpatrakalkaṃ ca sakṣaudraṃ śītāmbunā|| aci

---

14.9

वातयेष्वपि यापनार्थं कफपित्तोल्बणेषु पिबेत् कषायम्। तत्र वसामेहेऽग्निमन्थस्य। मज्जमेहेऽमृतचित्रकयोः। कुष्ठकुटजपाठाकटुरोहिणीकल्कमिश्रम् हस्तमेहे हस्तिसूकरखरोष्ट्रास्थिक्षारम्। मधुमेहे कदरखदिरपुरकषायम्॥ अचि

vātayeṣvapi yāpanārthaṃ kaphapittolbaṇeṣu pibet kaṣāyam| tatra vasāmehe'gnimanthasya| majjamehe'mṛtacitrakayoḥ| kuṣṭhakuṭajapāṭhākaṭurohiṇīkalkamiśram hastamehe hastisūkarakharoṣṭrāsthikṣāram| madhumehe kadarakhadirapurakaṣāyam|| aci

---

14.10

कफानुगतेषु तु वसादिमेहेषु यथास्वकषायेण साधितानि तैलानि। पित्तानुगतेषु च घृतानि यमकं वा प्रयुञ्जीत॥ अचि

kaphānugateṣu tu vasādimeheṣu yathāsvakaṣāyeṇa sādhitāni tailāni| pittānugateṣu ca ghṛtāni yamakaṃ vā prayuñjīta|| aci

---

14.11

एतेन शेषेष्वपि मेहेषु स्नेहविकल्प उक्तो वेदितव्यः॥ अचि

etena śeṣeṣvapi meheṣu snehavikalpa ukto veditavyaḥ|| aci

---

14.12

तथा कषायसम्पृक्तैः स्नेहैः कफपित्तमूत्रमेदसामनिलस्य चोपशमो भवति॥ अचि

tathā kaṣāyasampṛktaiḥ snehaiḥ kaphapittamūtramedasāmanilasya copaśamo bhavati|| aci

---

14.13

त्रिकण्टकातिविषाभल्लातकलोध्रवचापिचुमन्दघननिशाजमोदार्जुनाश्मन्तकपटोलसोमवल्कमञ्जिष्ठापद्मकचन्दनागरुभिश्च स्नेहो विपक्वः सर्वमेहघ्नः॥ अचि

trikaṇṭakātiviṣābhallātakalodhravacāpicumandaghananiśājamodārjunāśmantakapaṭolasomavalkamañjiṣṭhāpadmakacandanāgarubhiśca sneho vipakvaḥ sarvamehaghnaḥ|| aci

---

14.14

दशमूलहरीतकीदेवदारुकरञ्जद्वयद्विवर्षाभूदन्तीभूकदम्बभल्लातकशठीपुष्करमूलार्कमूलस्नुहीमूलवरणमूलपिप्पलीमूलानि प्रत्येकशो दशपलोन्मितानि यवकोलकुलत्थप्रस्थत्रयं चाष्टगुणेऽम्भसि साधयित्वा पादशेषं कषायमवतारयेत्। तेन वचाविडङ्गकम्पिल्लकभल्लातकभार्ङ्गीरोहिषचविकापिप्पलीद्वयत्रिवृन्निचुलविश्वभेषजप्रतीवापं घृतप्रस्थं विपचेत्। एतद्धान्वन्तरं सर्पिः सर्वमेहपिटकाकुष्ठविषशोफार्शोगुल्मविद्रधिप्लीहजठरश्वासकासवर्ध्मपाण्डुरोगवातशोणितोन्मादापस्मारहरम्॥ अचि

daśamūlaharītakīdevadārukarañjadvayadvivarṣābhūdantībhūkadambabhallātakaśaṭhīpuṣkaramūlārkamūlasnuhīmūlavaraṇamūlapippalīmūlāni pratyekaśo daśapalonmitāni yavakolakulatthaprasthatrayaṃ cāṣṭaguṇe'mbhasi sādhayitvā pādaśeṣaṃ kaṣāyamavatārayet| tena vacāviḍaṅgakampillakabhallātakabhārṅgīrohiṣacavikāpippalīdvayatrivṛnniculaviśvabheṣajapratīvāpaṃ ghṛtaprasthaṃ vipacet| etaddhānvantaraṃ sarpiḥ sarvamehapiṭakākuṣṭhaviṣaśophārśogulmavidradhiplīhajaṭharaśvāsakāsavardhmapāṇḍurogavātaśoṇitonmādāpasmāraharam|| aci

---

14.15

आहारं च यवविकृतिप्रायं मध्वामलकोपेतमाहारयेत्। यथायथं प्रमेहघ्नौषधनिर्यूहैः सुबहुशो यवान् भावयित्वा सक्तुमन्थापूपधानालाजवाट्यादीन् विविधांश्च लघून् भक्ष्यानुपकल्पयेत्। तद्वच्च गोधूमान्। गवाश्वखरजठरस्थितैश्च यवैर्वंशयवैर्वा। यवो हि बद्धमूत्रो मेदःपित्तकफहरः स्थैर्यकरश्च। तथा शालिषष्टिकतृणधान्यानि मुद्गादयस्तिक्तानि शाकानि जाङ्गलानि च पिशितानि शूल्यानि परिशुष्काणि प्रदिग्धानि भृष्टचणकोपदंशानि विविधासवानुपानान्युपयुञ्जीत॥ अचि

āhāraṃ ca yavavikṛtiprāyaṃ madhvāmalakopetamāhārayet| yathāyathaṃ pramehaghnauṣadhaniryūhaiḥ subahuśo yavān bhāvayitvā saktumanthāpūpadhānālājavāṭyādīn vividhāṃśca laghūn bhakṣyānupakalpayet| tadvacca godhūmān| gavāśvakharajaṭharasthitaiśca yavairvaṃśayavairvā| yavo hi baddhamūtro medaḥpittakaphaharaḥ sthairyakaraśca| tathā śāliṣaṣṭikatṛṇadhānyāni mudgādayastiktāni śākāni jāṅgalāni ca piśitāni śūlyāni pariśuṣkāṇi pradigdhāni bhṛṣṭacaṇakopadaṃśāni vividhāsavānupānānyupayuñjīta|| aci

---

14.16

लोध्रमूर्वाशठीविडङ्गत्रिफलापुष्करमूलचातुर्जातकक्रमुकचविकायवानीश्यामाभार्ङ्गीद्विविशालाभूनिम्बतगरचित्रकपिप्पलीमूलकटुरोहिणीकुष्ठपाठेन्द्रयवातिविषाप्लवनखमरिचानि कर्षांशान्यपां कलशेऽधिशृत्य तुर्यशेषे रसे पूते जतुशृतपुराणघृतभाजनस्थेऽर्धभागेन मधु निधाय पक्षमुपेक्षितोऽयं लोध्रासवः सर्वप्रमेहकुष्ठकिलासस्थौल्यारुचककृमिपाण्डुशोफार्शोग्रहणीदोषान्निहन्ति॥ अचि

lodhramūrvāśaṭhīviḍaṅgatriphalāpuṣkaramūlacāturjātakakramukacavikāyavānīśyāmābhārṅgīdviviśālābhūnimbatagaracitrakapippalīmūlakaṭurohiṇīkuṣṭhapāṭhendrayavātiviṣāplavanakhamaricāni karṣāṃśānyapāṃ kalaśe'dhiśṛtya turyaśeṣe rase pūte jatuśṛtapurāṇaghṛtabhājanasthe'rdhabhāgena madhu nidhāya pakṣamupekṣito'yaṃ lodhrāsavaḥ sarvapramehakuṣṭhakilāsasthaulyārucakakṛmipāṇḍuśophārśograhaṇīdoṣānnihanti|| aci

---

14.17

दशमूलदन्तीत्रिवृच्छ्यामाश्रेयसीचित्रकपुनर्नवसुधाधवैकैषिकागण्डीरगुडूचीनां पृथक् पञ्चविंशतिपलान् भागांस्त्रिफलाढकं च सलिलद्रोणैर्दशभिः पादशेषं निर्यूहमवतारयेत्। तस्मिन् पूतशीते शुचिभाजनस्थे पुराणगुडतुलाद्वयं गोमूत्राढकमयोरजोर्धाढकं मागधिकाप्रस्थं कुटजार्जुनकुष्ठकृमिघ्नवचाचित्रकपलानि च द्वादश प्रतीवापं दत्वा मासं स्थापयेत्। एष दशमूलारिष्टः समानः पूर्वेण॥ अचि

daśamūladantītrivṛcchyāmāśreyasīcitrakapunarnavasudhādhavaikaiṣikāgaṇḍīraguḍūcīnāṃ pṛthak pañcaviṃśatipalān bhāgāṃstriphalāḍhakaṃ ca saliladroṇairdaśabhiḥ pādaśeṣaṃ niryūhamavatārayet| tasmin pūtaśīte śucibhājanasthe purāṇaguḍatulādvayaṃ gomūtrāḍhakamayorajordhāḍhakaṃ māgadhikāprasthaṃ kuṭajārjunakuṣṭhakṛmighnavacācitrakapalāni ca dvādaśa pratīvāpaṃ datvā māsaṃ sthāpayet| eṣa daśamūlāriṣṭaḥ samānaḥ pūrveṇa|| aci

---

14.18

असनादिद्रव्याणि पृथक् विंशतिपलान्यम्भसां घटाष्टकेन क्वाथयेत्। चतुर्थस्थितं च परिस्रुतं सुशीतं गुडपलशतद्वयेन मध्वर्धाढकेन श्लक्ष्णपिष्टेन च पृथक् पलांशेन वत्सकादिना संयोज्य सक्षौद्रेण पिप्पलीचूर्णेनान्तःप्रलिप्ते जतुसृते घृतकुम्भे आवाप्य यवप्ल्ले निधापयेत्। तत्र च तनूनि खदिराङ्गारप्रतप्तानि त्रींश्चतुरो वा मासानयं विवृतो लोहारिष्टः पूर्वस्मादधिकगुणः। शीघुमधुमाधवानपि च निगदान् पिबेत्॥ अचि

asanādidravyāṇi pṛthak viṃśatipalānyambhasāṃ ghaṭāṣṭakena kvāthayet| caturthasthitaṃ ca parisrutaṃ suśītaṃ guḍapalaśatadvayena madhvardhāḍhakena ślakṣṇapiṣṭena ca pṛthak palāṃśena vatsakādinā saṃyojya sakṣaudreṇa pippalīcūrṇenāntaḥpralipte jatusṛte ghṛtakumbhe āvāpya yavaplle nidhāpayet| tatra ca tanūni khadirāṅgāraprataptāni trīṃścaturo vā māsānayaṃ vivṛto lohāriṣṭaḥ pūrvasmādadhikaguṇaḥ| śīghumadhumādhavānapi ca nigadān pibet|| aci

---

14.19

निवृत्तमद्यस्तु सारोदकं दर्भाम्भो मधुकपित्थतिन्दुकमरिचानुविद्धानि पानकानि रागषाडवांश्च सार्षपिकान्यनुपानानि च तद्विधानि। उष्ट्राश्वतरखरपुरीषचूर्णानुविद्धं चास्मै दद्यादशनम्॥ अचि

nivṛttamadyastu sārodakaṃ darbhāmbho madhukapitthatindukamaricānuviddhāni pānakāni rāgaṣāḍavāṃśca sārṣapikānyanupānāni ca tadvidhāni| uṣṭrāśvatarakharapurīṣacūrṇānuviddhaṃ cāsmai dadyādaśanam|| aci

---

14.20

मुस्तामृतागण्डीरद्विहरिद्राद्विसारिवाद्विदर्भवर्षाभूत्रिकण्टकव्योषफल्गुरोहिषपल्लवश्यामासुरदारुकालाविडङ्गपाठाकम्पिल्लकभार्ङ्गीनिदिग्धिकादन्तीचित्रककटुकैरण्डमूलानि समांशान्यैकध्यं चूर्णयित्वा तच्चूर्णादयश्चूर्णं द्विगुणं श्लक्ष्णमावाप्य मद्यानुपानं मधुनावलिह्यात् पिबेद्वा सुखोदकेन त्रिफलाम्भसा वा। तेन मेहप्लीहहलीमकपाण्डुरोगश्वयथुदुर्नामगुल्मोदराणि शीघ्रमुपशाम्यन्ति। द्विविधोपक्रमणीयोक्तांश्चातिस्थौल्यादिगदयोगांश्च शीलयेत्। प्रवृद्धमेदाः प्रगाढव्यायामोद्वर्तनस्नानविलेपनानि च रूक्षाभिरौषधीभिः॥ अचि

mustāmṛtāgaṇḍīradviharidrādvisārivādvidarbhavarṣābhūtrikaṇṭakavyoṣaphalgurohiṣapallavaśyāmāsuradārukālāviḍaṅgapāṭhākampillakabhārṅgīnidigdhikādantīcitrakakaṭukairaṇḍamūlāni samāṃśānyaikadhyaṃ cūrṇayitvā taccūrṇādayaścūrṇaṃ dviguṇaṃ ślakṣṇamāvāpya madyānupānaṃ madhunāvalihyāt pibedvā sukhodakena triphalāmbhasā vā| tena mehaplīhahalīmakapāṇḍurogaśvayathudurnāmagulmodarāṇi śīghramupaśāmyanti| dvividhopakramaṇīyoktāṃścātisthaulyādigadayogāṃśca śīlayet| pravṛddhamedāḥ pragāḍhavyāyāmodvartanasnānavilepanāni ca rūkṣābhirauṣadhībhiḥ|| aci

---

14.21

अधनस्तु छत्रपादत्रविरहितो मुनिवृत्तिर्योजनशतमधिकं वा गच्छेत्। श्यामाकनीवारामतिन्दुककपित्थाश्मन्तकफलमूलाहारो वा मृगैः सह वसेत्। गोभिर्वा सह तन्मूत्रशकृद्वृत्तिः परिभ्रमेत्। तडागानि वा खनेत्। कृशं त्वविरुद्धैर्बृंहयेत्॥ अचि

adhanastu chatrapādatravirahito munivṛttiryojanaśatamadhikaṃ vā gacchet| śyāmākanīvārāmatindukakapitthāśmantakaphalamūlāhāro vā mṛgaiḥ saha vaset| gobhirvā saha tanmūtraśakṛdvṛttiḥ paribhramet| taḍāgāni vā khanet| kṛśaṃ tvaviruddhairbṛṃhayet|| aci

---

14.22

शराविकाद्यास्तु अपक्वाः शोफवदुपाचरेत्। पक्वाश्च व्रणवत्। पूर्वरूपेष्वेव तु तासां पाने वनस्पतिकषायं बस्तमूत्रं चोपदिशन्ति। तीक्ष्णं च संशोधनं। दुर्विरेच्या हि मेहिनो भवन्ति मेदोभिव्याप्तदेहत्वात्। तैलं च व्रणरोपणार्थमेलादौ कुर्वीत। आरग्वधादेः कषायमुद्वर्तने। असनादेः परिषेचने। वत्सकादेः पानभोजनेषु॥ अचि

śarāvikādyāstu apakvāḥ śophavadupācaret| pakvāśca vraṇavat| pūrvarūpeṣveva tu tāsāṃ pāne vanaspatikaṣāyaṃ bastamūtraṃ copadiśanti| tīkṣṇaṃ ca saṃśodhanaṃ| durvirecyā hi mehino bhavanti medobhivyāptadehatvāt| tailaṃ ca vraṇaropaṇārthamelādau kurvīta| āragvadhādeḥ kaṣāyamudvartane| asanādeḥ pariṣecane| vatsakādeḥ pānabhojaneṣu|| aci

---

14.23

पाठाचित्रकशार्ङ्गेष्टाक्षुद्रवृहतीसारिवासोमवल्कसप्तपर्णारग्वधकुटजमूलचूर्णं मधुनालिह्यान्नवायसं वा। असनादिवर्गस्य कषायं पादशेषं परिगृह्य परिस्राव्य च पुनः प्रियङ्ग्वामलकलोध्रदन्तीकृष्णायस्ताम्रचूर्णावापं दर्वीप्रलेपिनमवतारयेत् तं यथाबलमवलिह्यात्। यथास्वं च प्रमेहघ्नौषधनिर्यूहैर्भावितशिलाजतुतुलोपयुक्ता सर्वमेहान् सपिटकानपकर्षतीति॥ अचि

pāṭhācitrakaśārṅgeṣṭākṣudravṛhatīsārivāsomavalkasaptaparṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇaṃ madhunālihyānnavāyasaṃ vā| asanādivargasya kaṣāyaṃ pādaśeṣaṃ parigṛhya parisrāvya ca punaḥ priyaṅgvāmalakalodhradantīkṛṣṇāyastāmracūrṇāvāpaṃ darvīpralepinamavatārayet taṃ yathābalamavalihyāt| yathāsvaṃ ca pramehaghnauṣadhaniryūhairbhāvitaśilājatutulopayuktā sarvamehān sapiṭakānapakarṣatīti|| aci

---

14.24

भवति चात्र मागधीमधुकं लेध्रं कुष्ठमेलाहरेणवः। समङ्गा धातकीपुष्पं सारिवा रजनीद्वयम्॥ अचि

bhavati cātra māgadhīmadhukaṃ ledhraṃ kuṣṭhamelāhareṇavaḥ| samaṅgā dhātakīpuṣpaṃ sārivā rajanīdvayam|| aci

---

14.25

प्रियङ्गवः सर्जरसः पद्मकं पद्मकेसरम्। मातुलुङ्गस्य पत्राणि मधूच्छिष्टं ससैन्धवम्॥ अचि

priyaṅgavaḥ sarjarasaḥ padmakaṃ padmakesaram| mātuluṅgasya patrāṇi madhūcchiṣṭaṃ sasaindhavam|| aci

---

14.26

तैस्तैलं सिद्धमभ्यङ्गाच्छोधयेद्रोपयेत च। दुष्टारुःपिटकागण्डगण्डमालाभगन्दरान्॥ अचि

taistailaṃ siddhamabhyaṅgācchodhayedropayeta ca| duṣṭāruḥpiṭakāgaṇḍagaṇḍamālābhagandarān|| aci

---

14.27

पिटकाः साधयेच्छीघ्नं ता ह्यसून् घ्नन्ति मेहिनः। अनुशेषानपि भिषग्यथाबलमुपद्रवान्॥ अचि

piṭakāḥ sādhayecchīghnaṃ tā hyasūn ghnanti mehinaḥ| anuśeṣānapi bhiṣagyathābalamupadravān|| aci

15.1

अचि

aci

---

15.2

अथातो विद्रधिवृद्धिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अचि

athāto vidradhivṛddhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| aci

---

15.3

सर्वमेव विद्रधिमामं शोफविधिना यथादोषमुपाचरेत्। प्रततं च शोणितमपहरेत्। पाकाभिमुखं चोपनाह्य पक्वं पाटयित्वा व्रणवच्चिकित्सेत्॥ अचि

sarvameva vidradhimāmaṃ śophavidhinā yathādoṣamupācaret| pratataṃ ca śoṇitamapaharet| pākābhimukhaṃ copanāhya pakvaṃ pāṭayitvā vraṇavaccikitset|| aci

---

15.4

आभ्यन्तरे तु विद्रधौ वरणादिक्वाथमूषकादिप्रतीवापं पिबेत्। आभ्यामेव च वर्गाभ्यां विरेचनद्रव्यैश्च पानाय् सर्पिः प्रकल्पयेत्। आस्थापनमनुवासनं च। मधुशिग्रुम् च पानभोजनलेपनेषु। शिलाह्वयं वा कल्पविधानेनोपयुञ्जीत। गुग्गुलुं वा यथादोषं च सर्वशो गुल्मवदुपक्रमेत्॥ अचि

ābhyantare tu vidradhau varaṇādikvāthamūṣakādipratīvāpaṃ pibet| ābhyāmeva ca vargābhyāṃ virecanadravyaiśca pānāy sarpiḥ prakalpayet| āsthāpanamanuvāsanaṃ ca| madhuśigrum ca pānabhojanalepaneṣu| śilāhvayaṃ vā kalpavidhānenopayuñjīta| gugguluṃ vā yathādoṣaṃ ca sarvaśo gulmavadupakramet|| aci

---

15.5

त्रिफलापिचुमन्दमधुककटुकापटोलानि शाणांशानि। त्रिवृत्त्रायमाणयोः कर्षम्। मसूरपलं चैकध्यमष्टगुणेऽम्भसि साधयित्वा पूतं रसं घृतमूर्छितं पिबेत्। तेन विद्रधिगुल्मज्वरदाहशूलतृष्णाहृद्रोगभ्रमारतिमूर्छारक्तपित्तकामलाकुष्ठविसर्पाः प्रशाम्यन्ति॥ अचि

triphalāpicumandamadhukakaṭukāpaṭolāni śāṇāṃśāni| trivṛttrāyamāṇayoḥ karṣam| masūrapalaṃ caikadhyamaṣṭaguṇe'mbhasi sādhayitvā pūtaṃ rasaṃ ghṛtamūrchitaṃ pibet| tena vidradhigulmajvaradāhaśūlatṛṣṇāhṛdrogabhramāratimūrchāraktapittakāmalākuṣṭhavisarpāḥ praśāmyanti|| aci

---

15.6

त्रायमाणाप्रस्थक्वाथे मुस्तकटुकातामलकीत्रायमाणाचन्दनदुरालभाजीवन्तीवीरोत्पलैः पालिकैर्घृतप्रस्थं क्षीरामलकरसप्रस्थद्वयोपेतं विपक्वं समानं पूर्वेण॥ अचि

trāyamāṇāprasthakvāthe mustakaṭukātāmalakītrāyamāṇācandanadurālabhājīvantīvīrotpalaiḥ pālikairghṛtaprasthaṃ kṣīrāmalakarasaprasthadvayopetaṃ vipakvaṃ samānaṃ pūrveṇa|| aci

---

15.7

द्राक्षामधूकखर्जूराभीरुविदारीपरूषकत्रिफलाक्वाथे क्षीरेक्षुधात्रीस्वरससमेतमभयागर्भं सर्पिर्विपाचयेत्। तच्छीतं मधुशर्करापादयुक्तं समानं पूर्वेण। भृशं च शृङ्गादिभिः शोणितमवसेचयेद्यथासन्नम्। बाहुमध्ये वा सिरां व्यधेत्। पच्यमानं च कोष्ठगतं बहिरुन्नतमुपनाहयेत्॥ अचि

drākṣāmadhūkakharjūrābhīruvidārīparūṣakatriphalākvāthe kṣīrekṣudhātrīsvarasasametamabhayāgarbhaṃ sarpirvipācayet| tacchītaṃ madhuśarkarāpādayuktaṃ samānaṃ pūrveṇa| bhṛśaṃ ca śṛṅgādibhiḥ śoṇitamavasecayedyathāsannam| bāhumadhye vā sirāṃ vyadhet| pacyamānaṃ ca koṣṭhagataṃ bahirunnatamupanāhayet|| aci

---

15.8

तत्रैव च पिण्डिते शूले तत्पार्श्वपीडनेन लब्धसुप्तौ शस्त्रकर्मविधिनिर्दिष्टैश्च चिह्नैः पक्वमुपलक्ष्य भित्त्वा व्रणवत् साधयेत्॥ अचि

tatraiva ca piṇḍite śūle tatpārśvapīḍanena labdhasuptau śastrakarmavidhinirdiṣṭaiśca cihnaiḥ pakvamupalakṣya bhittvā vraṇavat sādhayet|| aci

---

15.9

आभ्यन्तर एव च पक्वमूर्ध्वमधो वा प्रवृत्तं पूयमुपद्रवान् परिरक्षन् उपेक्षेत दशाहमात्रम्॥ अचि

ābhyantara eva ca pakvamūrdhvamadho vā pravṛttaṃ pūyamupadravān parirakṣan upekṣeta daśāhamātram|| aci

---

15.10

असम्यग्वहति वा क्लेदे तन्निर्वाहणार्थमम्लसुरासवमैरेयोष्णोदकान्यतमेन वरणादिं मधुशिग्रुं वा पिबेत्। तन्मूलैर्वा कृतां यवागूं यवकोलकुलत्थयूषेण चाश्नीयात्। ऊर्ध्वं च दशाहात्तिल्वकघृतेन त्रायमाणा घृतेन वा यथाबलं शोधयेत्॥ अचि

asamyagvahati vā klede tannirvāhaṇārthamamlasurāsavamaireyoṣṇodakānyatamena varaṇādiṃ madhuśigruṃ vā pibet| tanmūlairvā kṛtāṃ yavāgūṃ yavakolakulatthayūṣeṇa cāśnīyāt| ūrdhvaṃ ca daśāhāttilvakaghṛtena trāyamāṇā ghṛtena vā yathābalaṃ śodhayet|| aci

---

15.11

विशुद्धश्च तिक्तकमल्पमल्पं सर्पिर्मधुनोपेतमुपयुञ्जीत। यथा च नोपैति पाकं तथा प्रयतितव्यम्। शीघ्रविदाहित्वात्तस्य विद्रधिरिति संज्ञा। पक्वे तु पुनर्दैविकी सिद्धिराशुकारितरश्च सर्वामयेभ्यो विद्रधिः। सति च प्रमेहे प्रमेहचिकित्सितमीक्षेत॥ अचि

viśuddhaśca tiktakamalpamalpaṃ sarpirmadhunopetamupayuñjīta| yathā ca nopaiti pākaṃ tathā prayatitavyam| śīghravidāhitvāttasya vidradhiriti saṃjñā| pakve tu punardaivikī siddhirāśukāritaraśca sarvāmayebhyo vidradhiḥ| sati ca pramehe pramehacikitsitamīkṣeta|| aci

---

15.12

स्तनविद्रधिमपि व्रणविधानेनोपचरेत्। पच्यमानं यथेष्टभोजनेन पाचयेत्। न पुनरुपनाहयेत्। उपनद्धो हि स्तनो मृदुमांसतया शीघ्रमेव पक्वः सङ्कोथमवाप्यावदीर्येत। पक्वं च स्तनविद्रधिं स्तन्यवाहिनीः सिराः सचूचुकं च कृष्णमण्डलं परिहरन् शस्त्रेणोपक्रमेत। सर्वासु चामविदग्धपक्वव्रणावस्थासु स्तनं निर्दुहीत। दन्तादिविद्रधीनामपि यथास्वमेव वक्ष्यते लक्षणं साधनं च॥ ॥इति विद्रधिचिकित्सा॥ अचि

stanavidradhimapi vraṇavidhānenopacaret| pacyamānaṃ yatheṣṭabhojanena pācayet| na punarupanāhayet| upanaddho hi stano mṛdumāṃsatayā śīghrameva pakvaḥ saṅkothamavāpyāvadīryeta| pakvaṃ ca stanavidradhiṃ stanyavāhinīḥ sirāḥ sacūcukaṃ ca kṛṣṇamaṇḍalaṃ pariharan śastreṇopakrameta| sarvāsu cāmavidagdhapakvavraṇāvasthāsu stanaṃ nirduhīta| dantādividradhīnāmapi yathāsvameva vakṣyate lakṣaṇaṃ sādhanaṃ ca|| ||iti vidradhicikitsā|| aci

---

15.13

वृद्धौ तु मारुतजे त्रिवृता स्निग्धमातुरं स्विन्नं च मिश्रकसुकुमारकतिल्वकैरण्डकोशाम्रफलस्नेहानामन्यतमेन विरेचयेत्। ततोऽनिलघ्नक्वाथकल्कैर्निरूहयेत् निरूढं च मांसरसेनाशितं यष्टीमधुकतैलेनानुवासयेत्। स्वेदप्रलेपोपनाहांश्च प्रयुञ्जीत। पक्वं च भित्वा व्रणमिव चिकित्सेत्॥ अचि

vṛddhau tu mārutaje trivṛtā snigdhamāturaṃ svinnaṃ ca miśrakasukumārakatilvakairaṇḍakośāmraphalasnehānāmanyatamena virecayet| tato'nilaghnakvāthakalkairnirūhayet nirūḍhaṃ ca māṃsarasenāśitaṃ yaṣṭīmadhukatailenānuvāsayet| svedapralepopanāhāṃśca prayuñjīta| pakvaṃ ca bhitvā vraṇamiva cikitset|| aci

---

15.14

पित्तवृद्धिं पित्तशोफवत्। पक्वं च पित्तव्रणवत्॥ अचि

pittavṛddhiṃ pittaśophavat| pakvaṃ ca pittavraṇavat|| aci

---

15.15

कफवृद्धिमपि कफशोफवत्। पिबेच्च पीतदारुकषायं मूत्रेण। कफग्रन्थिवच्च सर्वं विम्लापनवर्ज्यमाचरेत्। पक्वं च पाटितं श्लेष्मव्रणवत्। रक्तजं पित्तवृद्धिवत्। प्रततं चात्र रक्तमपहरेत्॥ अचि

kaphavṛddhimapi kaphaśophavat| pibecca pītadārukaṣāyaṃ mūtreṇa| kaphagranthivacca sarvaṃ vimlāpanavarjyamācaret| pakvaṃ ca pāṭitaṃ śleṣmavraṇavat| raktajaṃ pittavṛddhivat| pratataṃ cātra raktamapaharet|| aci

---

15.16

मेदोवृद्धिं गवादिकरीषतुषकिण्वसुरसादिभिरुष्णरूक्षैर्मूत्रयुक्तैः स्वेदयित्वा पुनस्तद्विधैरेव सुखोष्णैः सोत्सेधं लेपयेत्। तद्वच्छिरोविरेकद्रव्यैर्वा। स्विन्नं चैवं फलसेवनीं परिहरन् वृद्धिपत्रेण विदार्यापनीयमेदः कासीससैन्धवमाक्षिकैः प्रतिसार्य सीव्येत्। ततः सुमनोग्रन्थिमनःशिलैलाभल्लातकैस्तैलमभ्यङ्गार्थं कुर्यात्। आव्रणसन्धानाच्च स्नेहस्वेदौ॥ अचि

medovṛddhiṃ gavādikarīṣatuṣakiṇvasurasādibhiruṣṇarūkṣairmūtrayuktaiḥ svedayitvā punastadvidhaireva sukhoṣṇaiḥ sotsedhaṃ lepayet| tadvacchirovirekadravyairvā| svinnaṃ caivaṃ phalasevanīṃ pariharan vṛddhipatreṇa vidāryāpanīyamedaḥ kāsīsasaindhavamākṣikaiḥ pratisārya sīvyet| tataḥ sumanogranthimanaḥśilailābhallātakaistailamabhyaṅgārthaṃ kuryāt| āvraṇasandhānācca snehasvedau|| aci

---

15.17

मूत्रवृद्धिं स्निग्धैः स्वेदयित्वा वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत्। ततोऽधस्तात् सेवन्या दकोदरवद्व्रीहिमुखेन भित्वा नाड्या स्रावयेत्। ततः स्थगिकाबन्धं कुर्यात्। व्रणे च शोधनरोपणानि॥ अचि

mūtravṛddhiṃ snigdhaiḥ svedayitvā vastrapaṭṭena veṣṭayet| tato'dhastāt sevanyā dakodaravadvrīhimukhena bhitvā nāḍyā srāvayet| tataḥ sthagikābandhaṃ kuryāt| vraṇe ca śodhanaropaṇāni|| aci

---

15.18

आन्त्रवृद्धिं फलकोशमसंप्राप्तं वातवृद्धिवदुपचरेत्। पुनर्नवशतपलं दशपलानि च पृथक् दशमूलपयस्याश्वगन्धाशतावर्येरण्डमूलान्यपां वहेऽष्टांशावशेषं साधयेत्। पूतशीते च तस्मिन् निर्यूहे त्रिंशद्गुडपलान्येरण्डतैलप्रस्थं घृतद्विप्रस्थं क्षीरद्विप्रस्थं कल्कीकृतानि च द्विपलिकानि द्राक्षानागरपिप्पलीपिप्पलीमूलयवानीयवक्षारचित्रकमधुकसैन्धवान्यावाप्यैकध्यं विपचेत्। एतत् सर्वयन्त्रणास्वपरिक्लेशेन मुकुमाराख्यं सुकुमाराणामीश्वराणां नारीणां क्षीणरेतसामप्रजानामल्पाग्नीनां विषमाग्नीनां च कामतोन्नपाने वा प्रयुक्तमलक्ष्मीघ्नं कान्तिकरं बल्यं बृंहणं वयस्थापनं वर्ध्मविद्रधिप्लीहगुल्मोदावर्तशोफोदरार्शोमेढ्रयोनिरोगेषु महावातव्याधिषु च परममौषधम्। गन्धर्वहस्तमूलतुलां यवाढकं नागरार्धकुडवं च सलिलद्रोणे पादशेषं विपचेत्। तेन द्विगुणक्षीरेणैरण्डतैलप्रस्थं साधयेत्। कल्कपिष्टं चात्र दद्यात् पुनर्गन्धर्वहस्तमूलकुडवं शुण्ठीपलं च। एतत् गन्धर्वहस्ततैलं तुल्यं पूर्वेण। भवति चात्र॥ अचि

āntravṛddhiṃ phalakośamasaṃprāptaṃ vātavṛddhivadupacaret| punarnavaśatapalaṃ daśapalāni ca pṛthak daśamūlapayasyāśvagandhāśatāvaryeraṇḍamūlānyapāṃ vahe'ṣṭāṃśāvaśeṣaṃ sādhayet| pūtaśīte ca tasmin niryūhe triṃśadguḍapalānyeraṇḍatailaprasthaṃ ghṛtadviprasthaṃ kṣīradviprasthaṃ kalkīkṛtāni ca dvipalikāni drākṣānāgarapippalīpippalīmūlayavānīyavakṣāracitrakamadhukasaindhavānyāvāpyaikadhyaṃ vipacet| etat sarvayantraṇāsvaparikleśena mukumārākhyaṃ sukumārāṇāmīśvarāṇāṃ nārīṇāṃ kṣīṇaretasāmaprajānāmalpāgnīnāṃ viṣamāgnīnāṃ ca kāmatonnapāne vā prayuktamalakṣmīghnaṃ kāntikaraṃ balyaṃ bṛṃhaṇaṃ vayasthāpanaṃ vardhmavidradhiplīhagulmodāvartaśophodarārśomeḍhrayonirogeṣu mahāvātavyādhiṣu ca paramamauṣadham| gandharvahastamūlatulāṃ yavāḍhakaṃ nāgarārdhakuḍavaṃ ca saliladroṇe pādaśeṣaṃ vipacet| tena dviguṇakṣīreṇairaṇḍatailaprasthaṃ sādhayet| kalkapiṣṭaṃ cātra dadyāt punargandharvahastamūlakuḍavaṃ śuṇṭhīpalaṃ ca| etat gandharvahastatailaṃ tulyaṃ pūrveṇa| bhavati cātra|| aci

---

15.19

यायाद्वर्ध्म न चेच्छातिं स्नेहरेकानुवासनैः। बस्तिकर्म पुरः कृत्वा वङ्क्षणस्थं ततो दहेत्। अग्निना मार्गरोधार्थं मरुतोऽर्धेन्दुवक्रया॥ अचि

yāyādvardhma na cecchātiṃ sneharekānuvāsanaiḥ| bastikarma puraḥ kṛtvā vaṅkṣaṇasthaṃ tato dahet| agninā mārgarodhārthaṃ maruto'rdhenduvakrayā|| aci

---

15.20

अङ्गुष्ठस्योपरि स्नाव पीतं तन्तुसमं च यत्। उत्क्षिप्य सूच्या तत्तिर्यक् दहेच्छित्वा यतो गदः॥ अचि

aṅguṣṭhasyopari snāva pītaṃ tantusamaṃ ca yat| utkṣipya sūcyā tattiryak dahecchitvā yato gadaḥ|| aci

---

15.21

ततोऽन्यपार्श्वेऽन्ये त्वाहुर्दहेद्वानामिकाङ्गुलेः॥ अचि

tato'nyapārśve'nye tvāhurdahedvānāmikāṅguleḥ|| aci

11.2

अथातो विद्रधिवृद्धिगुल्मनिदानं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto vidradhivṛddhigulmanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

---

11.3

भुक्तैः षर्युषितास्युष्णरूक्षशुष्कविदाहिभिः। जिह्मशय्याविचेष्टाभिस्तैस्तैश्चासृक्प्रदूषणैः॥ अस

bhuktaiḥ ṣaryuṣitāsyuṣṇarūkṣaśuṣkavidāhibhiḥ| jihmaśayyāviceṣṭābhistaistaiścāsṛkpradūṣaṇaiḥ|| asa

---

11.5

दुष्टत्वङ्मांसमेदोस्थिस्नावासृक्कण्डराश्रयः। यः शोफो बहिरन्तर्वा महामूलो महारुजः॥ अस11.4। वृत्तः स्यादायतो यो वा स्मृतः षोढा स विद्रधिः। दोषैः पृथक् समुदितैः शोणितेन क्षतेन च॥ अस

duṣṭatvaṅmāṃsamedosthisnāvāsṛkkaṇḍarāśrayaḥ| yaḥ śopho bahirantarvā mahāmūlo mahārujaḥ|| asa11.4| vṛttaḥ syādāyato yo vā smṛtaḥ ṣoḍhā sa vidradhiḥ| doṣaiḥ pṛthak samuditaiḥ śoṇitena kṣatena ca|| asa

---

11.6

बाह्योऽत्र तत्र तत्राङ्गे दारुणो ग्रथितोन्नतः। आन्तरो दारुणतरो गम्भीरो गुल्मवद्घनः॥ अस

bāhyo'tra tatra tatrāṅge dāruṇo grathitonnataḥ| āntaro dāruṇataro gambhīro gulmavadghanaḥ|| asa

---

11.7

वल्मीकवत् समुच्छ्रायी शीघ्रघात्यग्निशस्त्रवत्। नाभिबस्तियकृत्प्लीहक्लोमहृत्कुक्षिवङ्क्षणे॥ अस

valmīkavat samucchrāyī śīghraghātyagniśastravat| nābhibastiyakṛtplīhaklomahṛtkukṣivaṅkṣaṇe|| asa

---

11.8

स्याद्वृक्कयोरपाने वा वातात्तत्रातितीव्ररुक्। श्यावारुणश्चिरोत्थानपाको विषमसंस्थितिः॥ अस

syādvṛkkayorapāne vā vātāttatrātitīvraruk| śyāvāruṇaścirotthānapāko viṣamasaṃsthitiḥ|| asa

---

11.9

व्यधच्छेदभ्रमानाहस्पन्दसर्पणशब्दवान्। रक्तताम्रासितः पित्तात्तृण्मोहज्वरदाहवान्॥ अस

vyadhacchedabhramānāhaspandasarpaṇaśabdavān| raktatāmrāsitaḥ pittāttṛṇmohajvaradāhavān|| asa

---

11.10

क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च पाण्डुः कण्डूयुतः कफात्। सोत्क्लेशशीतकस्तम्भजृम्भारोचकगौरवः॥ अस

kṣiprotthānaprapākaśca pāṇḍuḥ kaṇḍūyutaḥ kaphāt| sotkleśaśītakastambhajṛmbhārocakagauravaḥ|| asa

---

11.11

चिरोत्थानविदाहशच् सङ्कीर्णः सन्निपाततः। सामर्थ्याच्चात्र विभजेद्बाह्याभ्यन्तरलक्षणम्॥ अस

cirotthānavidāhaśac saṅkīrṇaḥ sannipātataḥ| sāmarthyāccātra vibhajedbāhyābhyantaralakṣaṇam|| asa

---

11.12

कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाज्वरः। पित्तलिङ्गोऽसृजा बाह्यः स्त्रीणामेव तथान्तरः॥ अस

kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvastīvradāharujājvaraḥ| pittaliṅgo'sṛjā bāhyaḥ strīṇāmeva tathāntaraḥ|| asa

---

11.13

शस्त्राद्यैरभिघातेन क्षते वापथ्यकारिणः। क्षतोष्मा वायुविक्षिप्तः सरक्तं पित्तमीरयन्॥ अस

śastrādyairabhighātena kṣate vāpathyakāriṇaḥ| kṣatoṣmā vāyuvikṣiptaḥ saraktaṃ pittamīrayan|| asa

---

11.14

पित्तासृग्लक्षणं कुर्याद्विद्रधिं भूर्यपद्रवम्। तेषूपद्रवभेदश्च स्मृतोऽधिष्ठानभेदतः॥ अस

pittāsṛglakṣaṇaṃ kuryādvidradhiṃ bhūryapadravam| teṣūpadravabhedaśca smṛto'dhiṣṭhānabhedataḥ|| asa

---

11.15

नाभ्यां हिध्मा भवेद्बस्तौ मूत्रं कृच्छ्रेण पूति च। श्वासो यकृति रोधस्तु प्लीहन्युच्छूवासस्यतृट्पुनः॥ अस

nābhyāṃ hidhmā bhavedbastau mūtraṃ kṛcchreṇa pūti ca| śvāso yakṛti rodhastu plīhanyucchūvāsasyatṛṭpunaḥ|| asa

---

11.16

गलग्रहश्च क्लोम्नि स्यात् सर्वाङ्गप्रग्रहो हृदि। प्रमेहस्तमकः कासो हृदयोद्धटनं व्यथा॥ अस

galagrahaśca klomni syāt sarvāṅgapragraho hṛdi| pramehastamakaḥ kāso hṛdayoddhaṭanaṃ vyathā|| asa

---

11.17

कुक्षिपार्श्वान्तरांसार्तिः कुक्षावाटोपजन्म च। सक्थ्नोर्ग्रहो वङ्क्षणयोर्वृक्कयोः कटिपृष्ठयोः॥ अस

kukṣipārśvāntarāṃsārtiḥ kukṣāvāṭopajanma ca| sakthnorgraho vaṅkṣaṇayorvṛkkayoḥ kaṭipṛṣṭhayoḥ|| asa

---

11.18

पार्श्वयोश्च व्यथा पायौ पवनस्य निरोधनम्। आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोफवदादिशेत्॥ अस

pārśvayośca vyathā pāyau pavanasya nirodhanam| āmapakvavidagdhatvaṃ teṣāṃ śophavadādiśet|| asa

---

11.19

नाभेरूर्ध्वं मुखात् पक्वाः प्रस्रवन्त्यधरे गुदात्। गुदास्यान्नाभिजो विद्याद्दोषं क्लेदाच्च विद्रधौ॥ अस

nābherūrdhvaṃ mukhāt pakvāḥ prasravantyadhare gudāt| gudāsyānnābhijo vidyāddoṣaṃ kledācca vidradhau|| asa

---

11.20

यथास्वं व्रणवत्तत्र विवर्ज्यः सन्निपातजः। पक्वो हृन्नाभिबस्तिस्थो भिन्नोऽन्तर्बहिरेव वा॥ अस

yathāsvaṃ vraṇavattatra vivarjyaḥ sannipātajaḥ| pakvo hṛnnābhibastistho bhinno'ntarbahireva vā|| asa

---

11.21

पक्वश्चान्तःस्रवन् वक्त्रात् क्षीणस्योपद्रवान्वितः॥ अस

pakvaścāntaḥsravan vaktrāt kṣīṇasyopadravānvitaḥ|| asa

---

11.22

एवमेव स्तनसिरा विवृताः प्राप्य योषिताम्। सूतानां गर्भिणीनां वा सम्भवेच्छ्रवयथुर्घनः॥ अस

evameva stanasirā vivṛtāḥ prāpya yoṣitām| sūtānāṃ garbhiṇīnāṃ vā sambhavecchravayathurghanaḥ|| asa

---

11.23

नाडीनां सूक्ष्मवक्त्रत्वात् कन्यानां तु न जायते॥ अस

nāḍīnāṃ sūkṣmavaktratvāt kanyānāṃ tu na jāyate|| asa

---

11.24

क्रुद्धो रुद्धगतिर्वायुः शोफशूलकरश्चरन्। मुष्कौ वङ्क्षणतः प्राप्य फलकोशाभिवाहिनीः॥ अस

kruddho ruddhagatirvāyuḥ śophaśūlakaraścaran| muṣkau vaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakośābhivāhinīḥ|| asa

---

11.25

प्रपीड्य धमनीर्वृद्धिं करोति फलकोशयोः। दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः॥ अस

prapīḍya dhamanīrvṛddhiṃ karoti phalakośayoḥ| doṣāsramedomūtrāntraiḥ sa vṛddhiḥ saptadhā gadaḥ|| asa

---

11.26

मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलम्। वातपूर्णदृतिस्पर्शो रूक्षो वातादहेतुरुक्॥ अस

mūtrāntrajāvapyanilāddhetubhedastu kevalam| vātapūrṇadṛtisparśo rūkṣo vātādaheturuk|| asa

---

11.27

पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान्। कफाच्छीतो गुरुः स्निग्धः पण्डूमान्कठिनोल्परुक्॥ अस

pakvodumbarasaṅkāśaḥ pittāddāhoṣmapākavān| kaphācchīto guruḥ snigdhaḥ paṇḍūmānkaṭhinolparuk|| asa

---

11.28

कृष्णस्फोटावृतः पित्तवृद्धिलिङ्गश्च रक्ततः। कफवन्मेदसा वृद्धिर्मृदुस्तालफलोपमः॥ अस

kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ pittavṛddhiliṅgaśca raktataḥ| kaphavanmedasā vṛddhirmṛdustālaphalopamaḥ|| asa

---

11.29

मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजः स तु गच्छतः। अम्भोभिः पूर्णदृतिवत्क्षोभं याति सरुङ्मृदुः॥ अस

mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajaḥ sa tu gacchataḥ| ambhobhiḥ pūrṇadṛtivatkṣobhaṃ yāti saruṅmṛduḥ|| asa

---

11.30

मूत्रकृच्छ्रमधः स्याच्च वलयः फलकोशयोः। वातकोपिभिराहारैः शीततोयावगाहनैः॥ अस

mūtrakṛcchramadhaḥ syācca valayaḥ phalakośayoḥ| vātakopibhirāhāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ|| asa

---

11.31

धारणेरणभाराध्वंविषमाङ्गप्रवव्र्तनैः। क्षोभणैः क्षुभितोऽन्यैश्च क्षुद्रान्त्रावयवं यदा॥ अस

dhāraṇeraṇabhārādhvaṃviṣamāṅgapravavrtanaiḥ| kṣobhaṇaiḥ kṣubhito'nyaiśca kṣudrāntrāvayavaṃ yadā|| asa

---

11.32

पवनो विगुणीकृत्य स्वनिवेशादधो नयेत्। कुर्याद्वङ्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभं श्वयथुं तदा॥ अस

pavano viguṇīkṛtya svaniveśādadho nayet| kuryādvaṅkṣaṇasandhistho granthyābhaṃ śvayathuṃ tadā|| asa

---

11.33

उपेक्षमाणस्य च मुष्कवृद्धिमाध्मानरुक्स्तम्भवतीं स वायुः। प्रपीडितोऽन्तः स्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नोति पुनश्च मुक्तः॥ अस

upekṣamāṇasya ca muṣkavṛddhimādhmānarukstambhavatīṃ sa vāyuḥ| prapīḍito'ntaḥ svanavān prayāti pradhmāpayannoti punaśca muktaḥ|| asa

---

11.34

आन्त्रवृद्धिरसाध्योऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः। रूक्षकृष्णारुणसिरातन्तुजालगवाक्षितः॥ अस

āntravṛddhirasādhyo'yaṃ vātavṛddhisamākṛtiḥ| rūkṣakṛṣṇāruṇasirātantujālagavākṣitaḥ|| asa

---

11.35

गुल्मोऽष्टधा पृथग्दोषैः संसृष्टैर्निचयं गतैः। आर्तवस्य च दोषेण नारीणां जायतेऽष्टमः॥ अस

gulmo'ṣṭadhā pṛthagdoṣaiḥ saṃsṛṣṭairnicayaṃ gataiḥ| ārtavasya ca doṣeṇa nārīṇāṃ jāyate'ṣṭamaḥ|| asa

---

11.36

अथ यो ज्वरातिसारादिभिर्वमनादिभिर्वा कर्मभिः कर्शितो वातलान्याहारयत्याहाराभिलाषी वा शीतमुदकं पिबत्यन्नपानानन्तरं वा लङ्घनप्लवनव्यवाययानयानादीन् देहविक्षोभिणः सेवतेऽनुदीर्णां वा छिर्दिमुदीरयत्युदीर्णान् वा वातादीन् निश्वासोच्छ्वासौ वा निगृह्णात्यस्नेहपूर्वं वा वमनविरेचने करोति तथा शोधित एव वातिविदाहिनोऽभिष्यन्दिनो वा निषेवते तस्य यथास्वं वातप्रधानाः कुपिता दोषाः पृथक् संसृष्टाः समस्ताः सरक्ता वा महास्रोतोऽनुप्रविश्यावृत्योर्ध्वमधश्च मार्गमवश्यं शूलमुपजनयन्तो गुल्ममभिनिर्वर्तयन्ति। यतश्च तस्मिन् शूलविद्ध इव व्यथते तीव्रवेदनार्दितः कृच्छ्रोच्छ्वासस्तस्माच्छूलमित्युच्यते॥ अस

atha yo jvarātisārādibhirvamanādibhirvā karmabhiḥ karśito vātalānyāhārayatyāhārābhilāṣī vā śītamudakaṃ pibatyannapānānantaraṃ vā laṅghanaplavanavyavāyayānayānādīn dehavikṣobhiṇaḥ sevate'nudīrṇāṃ vā chirdimudīrayatyudīrṇān vā vātādīn niśvāsocchvāsau vā nigṛhṇātyasnehapūrvaṃ vā vamanavirecane karoti tathā śodhita eva vātividāhino'bhiṣyandino vā niṣevate tasya yathāsvaṃ vātapradhānāḥ kupitā doṣāḥ pṛthak saṃsṛṣṭāḥ samastāḥ saraktā vā mahāsroto'nupraviśyāvṛtyordhvamadhaśca mārgamavaśyaṃ śūlamupajanayanto gulmamabhinirvartayanti| yataśca tasmin śūlaviddha iva vyathate tīvravedanārditaḥ kṛcchrocchvāsastasmācchūlamityucyate|| asa

---

11.37

तत्रातिकर्शनात् कफपित्ताभ्यां वा मार्गनिरोधाल्लब्धाश्रयो वायुरुत्प्लुतो रौक्ष्यात् कठिनीभूतः स्वाश्रये स्वतन्त्रः परतन्त्रो वा पित्तश्लेष्माश्रये स्पर्शोपलभ्यः पिण्डितत्वादमूर्तोऽपि मूर्ततामिवोपगतो ग्रन्थिरूपेणावतिष्ठमानो गुल्मसंज्ञां लभते। तस्य पञ्च स्थानानि बस्तिर्नाभिः पार्श्वे हृदयं च। अथास्य पूर्वरूपाणि सदनमग्निशरीरयोररुचिः सौहित्यासहिष्णुता कुक्षिशूलमाध्मानमुद्गिरणं बहुशो विदग्धेऽन्ने छर्दिराटोपो मलस्य प्रादुर्भावोऽप्रवृत्तिश्च॥ अस

tatrātikarśanāt kaphapittābhyāṃ vā mārganirodhāllabdhāśrayo vāyurutpluto raukṣyāt kaṭhinībhūtaḥ svāśraye svatantraḥ paratantro vā pittaśleṣmāśraye sparśopalabhyaḥ piṇḍitatvādamūrto'pi mūrtatāmivopagato granthirūpeṇāvatiṣṭhamāno gulmasaṃjñāṃ labhate| tasya pañca sthānāni bastirnābhiḥ pārśve hṛdayaṃ ca| athāsya pūrvarūpāṇi sadanamagniśarīrayoraruciḥ sauhityāsahiṣṇutā kukṣiśūlamādhmānamudgiraṇaṃ bahuśo vidagdhe'nne chardirāṭopo malasya prādurbhāvo'pravṛttiśca|| asa

---

11.38

तत्र वातात् सूच्येव च शङ्कुनेव च व्यधो मन्याशिरःशङ्खशूलज्वराङ्गमर्दप्लीहाटोपान्त्रकूजोदावर्तोच्छ्वासोपरोधमुखशोषस्तब्धगात्रताः वायुकालेषूपद्रववृद्धिर्विषमाग्निता कृष्णारुणपरुषत्वङ्नखादित्वं गुल्मश्चास्य चलत्वाद्वायोरनियतस्थानसंस्थानोदयप्रलयाल्पमहारुजः पिपीलिकापरिगत इव तोदस्फुरणबहुलो विस्ताअरयतीव स्वदेशे चर्म कदाचित् कदाचित्सङ्कोचयतीव हर्षयति रोमाणि वेदनातिप्रवृत्तौ तु सर्वस्मिन्नपि देहे प्रायो बस्त्याश्रयश्च भवति॥ अस

tatra vātāt sūcyeva ca śaṅkuneva ca vyadho manyāśiraḥśaṅkhaśūlajvarāṅgamardaplīhāṭopāntrakūjodāvartocchvāsoparodhamukhaśoṣastabdhagātratāḥ vāyukāleṣūpadravavṛddhirviṣamāgnitā kṛṣṇāruṇaparuṣatvaṅnakhāditvaṃ gulmaścāsya calatvādvāyoraniyatasthānasaṃsthānodayapralayālpamahārujaḥ pipīlikāparigata iva todasphuraṇabahulo vistāarayatīva svadeśe carma kadācit kadācitsaṅkocayatīva harṣayati romāṇi vedanātipravṛttau tu sarvasminnapi dehe prāyo bastyāśrayaśca bhavati|| asa

---

11.39

पित्ताद्दाहो धूमकोऽम्लकस्तृष्णा ज्वरः स्वेदो विड्भेदो मूर्च्छा शीतोपशयता हरितहारिद्रत्वगादित्वं गुल्मश्चास्य तप्तायःपिण्ड इव तमवकाशं दहति दूयते धूमायत ऊष्मायते शिथिल इव व्रण इवास्पर्शसहो निर्लोमा प्रायो नाभ्याश्रयश्च॥ अस

pittāddāho dhūmako'mlakastṛṣṇā jvaraḥ svedo viḍbhedo mūrcchā śītopaśayatā haritahāridratvagāditvaṃ gulmaścāsya taptāyaḥpiṇḍa iva tamavakāśaṃ dahati dūyate dhūmāyata ūṣmāyate śithila iva vraṇa ivāsparśasaho nirlomā prāyo nābhyāśrayaśca|| asa

---

11.40

कफात् स्तैमित्यमरोचकाविपाकौ हृदयोपलेपः शीतज्वरस्तृप्तिः सदनं कासो हृल्लासः पीनसोनिद्रालस्यं नखादिशुक्लता गुल्मश्च सुप्तस्थिरगुरुकठिनोऽवगाढोऽल्परुक् प्रायो हृत्पार्श्वाश्रयश्च। संसृष्टलिङ्गः संसर्गात्। स त्रिविधः। सर्वलिङ्गनिचये निचयगुल्मः सोऽसाध्यः॥ अस

kaphāt staimityamarocakāvipākau hṛdayopalepaḥ śītajvarastṛptiḥ sadanaṃ kāso hṛllāsaḥ pīnasonidrālasyaṃ nakhādiśuklatā gulmaśca suptasthiragurukaṭhino'vagāḍho'lparuk prāyo hṛtpārśvāśrayaśca| saṃsṛṣṭaliṅgaḥ saṃsargāt| sa trividhaḥ| sarvaliṅganicaye nicayagulmaḥ so'sādhyaḥ|| asa

---

11.41

रक्तगुल्मस्तु गर्भकोष्ठार्तवागमनवैशेष्यात् पारतन्त्र्यादवैशारद्यादुपचारानुरोधाच्च स्त्रिया एव भवति॥ अस

raktagulmastu garbhakoṣṭhārtavāgamanavaiśeṣyāt pāratantryādavaiśāradyādupacārānurodhācca striyā eva bhavati|| asa

---

11.42

तत्र यदासावृतुमती नवप्रसूता योनिरोगिणी वा वातलान्यासेवेत तदास्या वायुः प्रकुपितो योन्या मुखमनुप्रविश्यार्तवमपरुणद्धि। तदुपरुध्यमानं मासे मासे कुक्षिमभिनिर्वर्तयति गर्भलिङ्गानि च हृल्लासतन्द्राङ्गसाददौहृदस्तन्यदर्शनादीनि। वायुसंसर्गात् पुनः पित्तैकप्रकोपतया च वातपित्तगुल्मरूपाणि क्रमाच्छूलस्तम्भदाहातीसारादीनि गर्भाशये च सुतरां शूलं तया योन्या दौर्गन्ध्यमास्रावं च करोति। गुल्मश्च न गर्भ इवाङ्गैः पिण्डित इव तु चिरेण सशूलं स्पन्दते। गुल्म एव वर्द्धते न कुक्षिः॥ अस

tatra yadāsāvṛtumatī navaprasūtā yonirogiṇī vā vātalānyāseveta tadāsyā vāyuḥ prakupito yonyā mukhamanupraviśyārtavamaparuṇaddhi| taduparudhyamānaṃ māse māse kukṣimabhinirvartayati garbhaliṅgāni ca hṛllāsatandrāṅgasādadauhṛdastanyadarśanādīni| vāyusaṃsargāt punaḥ pittaikaprakopatayā ca vātapittagulmarūpāṇi kramācchūlastambhadāhātīsārādīni garbhāśaye ca sutarāṃ śūlaṃ tayā yonyā daurgandhyamāsrāvaṃ ca karoti| gulmaśca na garbha ivāṅgaiḥ piṇḍita iva tu cireṇa saśūlaṃ spandate| gulma eva varddhate na kukṣiḥ|| asa

---

11.43

स्वदोषाधिष्ठानश्च सर्वो भवति गुल्मः। तस्माच्च्चिरेण नैव वा पाकमेति। भृशदुष्टरक्ताश्रयत्त्वात्तु विद्रधिः शीघ्रपाको भवतीति। भवति चात्र॥ अस

svadoṣādhiṣṭhānaśca sarvo bhavati gulmaḥ| tasmācccireṇa naiva vā pākameti| bhṛśaduṣṭaraktāśrayattvāttu vidradhiḥ śīghrapāko bhavatīti| bhavati cātra|| asa

---

11.44

गुल्मेऽन्तराश्रये बस्तिकुक्षिहृत्प्लीहवेदनाः। अग्निवर्णबलभ्रंशो वेगानां चाप्रवर्तनम्॥ अस

gulme'ntarāśraye bastikukṣihṛtplīhavedanāḥ| agnivarṇabalabhraṃśo vegānāṃ cāpravartanam|| asa

---

11.45

अतो विपर्ययो बाह्ये कोष्ठाङ्गेषु तु नातिरुक्। वैवर्ण्यमवकाशस्य बहिरुन्नतताधिकम्॥ अस

ato viparyayo bāhye koṣṭhāṅgeṣu tu nātiruk| vaivarṇyamavakāśasya bahirunnatatādhikam|| asa

---

11.46

साटोपमत्युग्ररुजमाध्मानमुदरे भृशम्। ऊर्ध्वाधोवातरोधेन तमानाहं प्रचक्षते॥ अस

sāṭopamatyugrarujamādhmānamudare bhṛśam| ūrdhvādhovātarodhena tamānāhaṃ pracakṣate|| asa

---

11.47

घनोऽष्ठीलोपमो ग्रन्थिरष्ठीलोर्ध्वं समुन्नतः। आनाहलिङ्गस्तिर्यक् तु प्रत्यष्ठीला तदाकृतिः॥ अस

ghano'ṣṭhīlopamo granthiraṣṭhīlordhvaṃ samunnataḥ| ānāhaliṅgastiryak tu pratyaṣṭhīlā tadākṛtiḥ|| asa

12.2

अथात उदरनिदानं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāta udaranidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

---

12.3

रोगाः सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदराणि तु। अजीर्णान्मलिनैश्चान्नैर्जायन्ते मलसञ्चयात्॥ अस

rogāḥ sarve'pi mande'gnau sutarāmudarāṇi tu| ajīrṇānmalinaiścānnairjāyante malasañcayāt|| asa

---

12.4

ऊर्ध्वाधो धातवो रुध्वा वाहिनीरम्बुवाहिनीः। प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य कुर्युस्त्वङ्मांससन्धिगाः॥ अस

ūrdhvādho dhātavo rudhvā vāhinīrambuvāhinīḥ| prāṇāgnyapānān sandūṣya kuryustvaṅmāṃsasandhigāḥ|| asa

---

12.5

आध्माप्य कुक्षिमुदरम् अष्टधा तच्च भिद्यते॥ अस

ādhmāpya kukṣimudaram aṣṭadhā tacca bhidyate|| asa

---

12.6

पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः। तेनार्ताः शुष्कताल्वोष्ठाः शूनपादकरोदराः॥ अस

pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ| tenārtāḥ śuṣkatālvoṣṭhāḥ śūnapādakarodarāḥ|| asa

---

12.7

नष्टचेष्टाबलाहाराः कृशाः प्रध्मातकुक्षयः। स्युः प्रेतरूपाः पुरुषा भाविनस्तस्य लक्षणम्॥ अस

naṣṭaceṣṭābalāhārāḥ kṛśāḥ pradhmātakukṣayaḥ| syuḥ pretarūpāḥ puruṣā bhāvinastasya lakṣaṇam|| asa

---

12.8

क्षुन्नाशोऽन्नं चिरात्सर्वं सविदाहं च पच्यते। जीर्णाजीर्णं न जानाति सौहित्यं सहते न च॥ अस

kṣunnāśo'nnaṃ cirātsarvaṃ savidāhaṃ ca pacyate| jīrṇājīrṇaṃ na jānāti sauhityaṃ sahate na ca|| asa

---

12.9

क्षीयते बलतः शश्वच्छ्वसित्यल्पेऽपि चेष्टिते। वृद्धिर्विशोऽप्रवृत्तिश्च किञ्चिच्छोफश्च पादयोः॥ अस

kṣīyate balataḥ śaśvacchvasityalpe'pi ceṣṭite| vṛddhirviśo'pravṛttiśca kiñcicchophaśca pādayoḥ|| asa

---

12.10

रुग्बस्तिसन्धौ ततता लघ्वल्पाभोजनैरपि। राजीजन्म वलीनाशो जठरे जठरेषु तु॥ अस

rugbastisandhau tatatā laghvalpābhojanairapi| rājījanma valīnāśo jaṭhare jaṭhareṣu tu|| asa

---

12.11

सर्वेषु तन्द्रा सदनं मलसङ्गोऽल्पवह्निता। दाहः श्वयथुराध्मानमन्ते सलिलसम्भवः॥ अस

sarveṣu tandrā sadanaṃ malasaṅgo'lpavahnitā| dāhaḥ śvayathurādhmānamante salilasambhavaḥ|| asa

---

12.12

सर्वं त्वतोयमरुणमशोफं नातिभारिकम्। गवाक्षितं सिराजालः सदा गुडुगुडायते॥ अस

sarvaṃ tvatoyamaruṇamaśophaṃ nātibhārikam| gavākṣitaṃ sirājālaḥ sadā guḍuguḍāyate|| asa

---

12.13

नाभिमन्त्रं च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति। मारुतो हृत्कटीनाभिपायुवङ्क्षणवेदनः॥ अस

nābhimantraṃ ca viṣṭabhya vegaṃ kṛtvā praṇaśyati| māruto hṛtkaṭīnābhipāyuvaṅkṣaṇavedanaḥ|| asa

---

12.14

सशब्दो निश्चरेद्वायुर्विड् बद्धा मूत्र्मल्पकम्। नातिमन्दोऽनलो लौल्यं न च स्याद्विरसं मुखम्॥ अस

saśabdo niścaredvāyurviḍ baddhā mūtrmalpakam| nātimando'nalo laulyaṃ na ca syādvirasaṃ mukham|| asa

---

12.15

तत्र वातोदरे शोफः पाणिपान्मुष्कसन्धिषु। कुक्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक् पर्वभेदनम्॥ अस

tatra vātodare śophaḥ pāṇipānmuṣkasandhiṣu| kukṣipārśvodarakaṭīpṛṣṭharuk parvabhedanam|| asa

---

12.16

शुष्ककासोऽङ्गमर्दोऽधोगुरुता मलसङ्ग्रहः। श्यावारुणत्वगादित्वमकस्माद्ध्रासवृद्धिमत्॥ अस

śuṣkakāso'ṅgamardo'dhogurutā malasaṅgrahaḥ| śyāvāruṇatvagāditvamakasmāddhrāsavṛddhimat|| asa

---

12.17

सतोदभेदमुदरं तनुकृष्णसिराततम्। आध्मातदृतिवच्छब्दमाहंतं प्रकरोति च॥ अस

satodabhedamudaraṃ tanukṛṣṇasirātatam| ādhmātadṛtivacchabdamāhaṃtaṃ prakaroti ca|| asa

---

12.18

वायुश्चात्र सरुक्शब्दो विचरेत्सर्वतोगतिः। पित्तोदरे ज्वरो मूर्च्छा दाहस्तृट् कटुकास्यता॥ अस

vāyuścātra sarukśabdo vicaretsarvatogatiḥ| pittodare jvaro mūrcchā dāhastṛṭ kaṭukāsyatā|| asa

---

12.19

भ्रमोऽतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित्। पीतताम्रसिरानद्धं सस्वेदं सोष्म दह्यते॥ अस

bhramo'tisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit| pītatāmrasirānaddhaṃ sasvedaṃ soṣma dahyate|| asa

---

12.20

धूमायति मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं प्रदूयते। श्लेष्मोदरेऽङ्गसदनं स्वापः श्वयथुगौरवम्॥ अस

dhūmāyati mṛdusparśaṃ kṣiprapākaṃ pradūyate| śleṣmodare'ṅgasadanaṃ svāpaḥ śvayathugauravam|| asa

---

12.21

निद्रोत्क्लेशारुचिश्वासकासशुक्लत्वगादिता। उदरं स्तिमितं स्निग्धं शुक्लराजीततं महत्॥ अस

nidrotkleśāruciśvāsakāsaśuklatvagāditā| udaraṃ stimitaṃ snigdhaṃ śuklarājītataṃ mahat|| asa

---

12.22

चिराभिवृद्धि कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम्। त्रिदोषकोपनैस्तैस्तैःस्त्रीदत्तैश्च रजोमलैः॥ अस

cirābhivṛddhi kaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram| tridoṣakopanaistaistaiḥstrīdattaiśca rajomalaiḥ|| asa

---

12.23

गरदूषीविषाद्यैश्च सरक्ताः सञ्चिता मलाः। कोष्ठं प्राप्य विकुर्वाणाः शोफमूर्च्छाभ्रमान्वितम्॥ अस

garadūṣīviṣādyaiśca saraktāḥ sañcitā malāḥ| koṣṭhaṃ prāpya vikurvāṇāḥ śophamūrcchābhramānvitam|| asa

---

12.24

कुर्युस्त्रिलिङ्गमुदरं शीघ्रपाकं सुदारुणम्। बाधते तच्च सुतरां शीतवाताभ्रदर्शने॥ अस

kuryustriliṅgamudaraṃ śīghrapākaṃ sudāruṇam| bādhate tacca sutarāṃ śītavātābhradarśane|| asa

---

12.25

अत्याशितस्य सङ्क्षोभाद्यानयानादिचेष्टितैः। अतिव्यवायभाराध्वगमनव्याधिकर्शनैः॥ अस

atyāśitasya saṅkṣobhādyānayānādiceṣṭitaiḥ| ativyavāyabhārādhvagamanavyādhikarśanaiḥ|| asa

---

12.26

वामपार्श्वाश्रितः प्लीहा च्युतः स्थानाद्विवर्द्धते। शोणितं वा रसादिभ्यो विवृद्धं तं विवर्द्धयेत्॥ अस

vāmapārśvāśritaḥ plīhā cyutaḥ sthānādvivarddhate| śoṇitaṃ vā rasādibhyo vivṛddhaṃ taṃ vivarddhayet|| asa

---

12.27

सोऽष्ठीलेवातिकठिनः प्रोन्नतः कूर्मपृष्ठवत्। क्रमेण वर्धमानश्च कुक्षावुदरमावहेत्॥ अस

so'ṣṭhīlevātikaṭhinaḥ pronnataḥ kūrmapṛṣṭhavat| krameṇa vardhamānaśca kukṣāvudaramāvahet|| asa

---

12.28

श्वासकासपिपासास्यवैरस्याध्मानरुग्ज्वरैः। पाण्डुत्वमूर्च्छाच्छर्दीभिर्दाहमोहैश्च संयुतम्॥ अस

śvāsakāsapipāsāsyavairasyādhmānarugjvaraiḥ| pāṇḍutvamūrcchācchardībhirdāhamohaiśca saṃyutam|| asa

---

12.29

अरुणाभं विवर्णं वा नीलहारिद्रराजिमत्। उदावर्तरुजानाहैर्मोहतृड्दहनज्वरैः॥ अस

aruṇābhaṃ vivarṇaṃ vā nīlahāridrarājimat| udāvartarujānāhairmohatṛḍdahanajvaraiḥ|| asa

---

12.30

गौरवारुचिकाठिन्यैर्विद्यात्तत्र मलान् क्रमात्। प्लीहवद्दक्षिणात् पार्श्वात् कुर्याद्यकृदपि च्युतम्॥ अस

gauravārucikāṭhinyairvidyāttatra malān kramāt| plīhavaddakṣiṇāt pārśvāt kuryādyakṛdapi cyutam|| asa

---

12.31

पक्ष्मवालैः सहान्नेन भुक्तैर्बद्धायने गुदे। दुर्नामभिरुदावर्तैरन्नैर्वान्त्रोपलेपिभिः॥ अस

pakṣmavālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude| durnāmabhirudāvartairannairvāntropalepibhiḥ|| asa

---

12.32

वर्चः पित्तकफान् रुध्वा करोति कुपितोऽनिलः। अपानो जठरं तेन स्युर्दाहज्वरतृट्क्षवाः॥ अस

varcaḥ pittakaphān rudhvā karoti kupito'nilaḥ| apāno jaṭharaṃ tena syurdāhajvaratṛṭkṣavāḥ|| asa

---

12.33

कासश्वासोरुसदनं शिरोहृन्नाभिपायुरुक् मलसङ्गोऽरुचिच्छर्दिरुदरं मूढमारुतम्॥ अस

kāsaśvāsorusadanaṃ śirohṛnnābhipāyuruk malasaṅgo'rucicchardirudaraṃ mūḍhamārutam|| asa

---

12.34

स्थिरं नीलारुणसिराराजीनद्धमराजि वा। नाभेरुपरि च प्रायो गोपुच्छाकृति जायते॥ अस

sthiraṃ nīlāruṇasirārājīnaddhamarāji vā| nābherupari ca prāyo gopucchākṛti jāyate|| asa

---

12.35

अस्थ्यादिशल्यैः सान्नैश्च भुक्तैरत्यशनेन वा। भिद्यते पच्यते चान्त्रं तच्छिद्रैश्च स्रवन् बहिः॥ अस

asthyādiśalyaiḥ sānnaiśca bhuktairatyaśanena vā| bhidyate pacyate cāntraṃ tacchidraiśca sravan bahiḥ|| asa

---

12.36

आम एव गुदादेति ततोल्पाल्पं सविड्रसः। तुल्यः कुणपगन्धेन पिच्छिलः पीतलोहितः॥ अस

āma eva gudādeti tatolpālpaṃ saviḍrasaḥ| tulyaḥ kuṇapagandhena picchilaḥ pītalohitaḥ|| asa

---

12.37

शेषश्चापूर्य जठरं जठरं घोरमावहेत्। वर्धते तदधोनाभेराशु चैति जलात्मताम्॥ अस

śeṣaścāpūrya jaṭharaṃ jaṭharaṃ ghoramāvahet| vardhate tadadhonābherāśu caiti jalātmatām|| asa

---

12.38

उद्रिक्तदोषरूपं च व्याप्तं च श्वासतृट्भ्रमैः। छिद्रोदरमिदं प्राहुः परिस्रावीति चापरे॥ अस

udriktadoṣarūpaṃ ca vyāptaṃ ca śvāsatṛṭbhramaiḥ| chidrodaramidaṃ prāhuḥ parisrāvīti cāpare|| asa

---

12.39

प्रवृत्तस्नेहपानादेः सहसामाम्बुपायिनः। अत्यम्बुपानान्मन्दाग्रेः क्षीणस्यातिकृशस्य वा॥ अस

pravṛttasnehapānādeḥ sahasāmāmbupāyinaḥ| atyambupānānmandāgreḥ kṣīṇasyātikṛśasya vā|| asa

---

12.40

रुध्वाम्बुमार्गाननिलः कफश्च जलमूर्च्छितः। वर्द्धयेतां तदेवाम्बु तत्स्थानादुदराश्रितौ॥ अस

rudhvāmbumārgānanilaḥ kaphaśca jalamūrcchitaḥ| varddhayetāṃ tadevāmbu tatsthānādudarāśritau|| asa

---

12.41

ततः स्यादुदरं तृष्णागुदस्रुतिरुजान्वितम्। कासश्वासारुचियुतं नावणसिराततम्॥ अस

tataḥ syādudaraṃ tṛṣṇāgudasrutirujānvitam| kāsaśvāsāruciyutaṃ nāvaṇasirātatam|| asa

---

12.42

तोयपूर्णदृतिस्पर्शशब्दप्रक्षोभवेपथु। दकोदरं महत् स्निग्धं स्थिरमावृत्तनाभि तत्॥ अस

toyapūrṇadṛtisparśaśabdaprakṣobhavepathu| dakodaraṃ mahat snigdhaṃ sthiramāvṛttanābhi tat|| asa

---

12.43

उपेक्षया च सर्वेषु दोषाः स्वस्थानतश्च्युताः। पाकाद्द्रवा द्रवीकुर्युः सन्धिस्रोतोमुखान्यपि॥ अस

upekṣayā ca sarveṣu doṣāḥ svasthānataścyutāḥ| pākāddravā dravīkuryuḥ sandhisrotomukhānyapi|| asa

---

12.44

स्वेदश्च बाह्यस्रोतस्सु विहतस्तिर्यगास्थितः। तदेवोदकमाप्याय्य पिच्छां कुर्यात्तदा भवेत्॥ अस

svedaśca bāhyasrotassu vihatastiryagāsthitaḥ| tadevodakamāpyāyya picchāṃ kuryāttadā bhavet|| asa

---

12.45

गुरूदरं स्थिरं वृत्तमाहतं च न शब्दवत्। मृदु व्यपेतराजीकं नाभ्यां स्पृष्टं च सर्पति॥ अस

gurūdaraṃ sthiraṃ vṛttamāhataṃ ca na śabdavat| mṛdu vyapetarājīkaṃ nābhyāṃ spṛṣṭaṃ ca sarpati|| asa

---

12.46

तदनूदकजन्मास्मिन् कुक्षिवृद्धिस्ततोऽधिकम्। सिरान्तर्द्धानमुदकजठरोक्तं च लक्षणम्॥ अस

tadanūdakajanmāsmin kukṣivṛddhistato'dhikam| sirāntarddhānamudakajaṭharoktaṃ ca lakṣaṇam|| asa

---

12.47

वातपित्तकफप्लीहसन्निपातदकोदरम्। कृच्छ्रं यथोत्तरं पक्षात् परं प्रायोऽपरे हतः॥ अस

vātapittakaphaplīhasannipātadakodaram| kṛcchraṃ yathottaraṃ pakṣāt paraṃ prāyo'pare hataḥ|| asa

---

12.48

सर्वं च जातसलिलं रिष्ठोक्तोपद्रवान्वितम्। जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम्॥ अस

sarvaṃ ca jātasalilaṃ riṣṭhoktopadravānvitam| janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam|| asa

13.2

अथातः पाण्डुशोफविसर्पनिदानं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athātaḥ pāṇḍuśophavisarpanidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

---

13.3

पित्तप्रधानाः कुपिता यथोक्तैः कोपनैर्मलाः। तत्रानिलेन बलिना क्षिप्तं पित्तं हृदि स्थितम्॥ अस

pittapradhānāḥ kupitā yathoktaiḥ kopanairmalāḥ| tatrānilena balinā kṣiptaṃ pittaṃ hṛdi sthitam|| asa

---

13.4

धमनीलेन सम्प्राप्य व्याप्नुवत्सकलां तनुम्। श्लेष्मत्वग्रक्तमांसानि प्रदूष्यान्तरमाश्रितम्॥ अस

dhamanīlena samprāpya vyāpnuvatsakalāṃ tanum| śleṣmatvagraktamāṃsāni pradūṣyāntaramāśritam|| asa

---

13.5

त्वङ्मांसयोस्तत् कुरुते त्वचि वर्णान्पृथग्विधान्। पाण्डुहारिद्रहरितान् पाण्डुत्वं तेषु चाधिकम्॥ अस

tvaṅmāṃsayostat kurute tvaci varṇānpṛthagvidhān| pāṇḍuhāridraharitān pāṇḍutvaṃ teṣu cādhikam|| asa

---

13.6

यतोऽतः पाण्डुरित्युक्तः स रोगः तेन गौरवम्। धातूनां स्याच्च शैथिल्यमोजसश्च गुणक्षयः॥ अस

yato'taḥ pāṇḍurityuktaḥ sa rogaḥ tena gauravam| dhātūnāṃ syācca śaithilyamojasaśca guṇakṣayaḥ|| asa

---

13.7

ततोऽल्परक्तमेदस्को निःसारः स्याच्छ्लथेन्द्रियः। मृद्यमानैरिवाङ्गैर्ना द्रवता हृदयेन च॥ अस

tato'lparaktamedasko niḥsāraḥ syācchlathendriyaḥ| mṛdyamānairivāṅgairnā dravatā hṛdayena ca|| asa

---

13.8

शूनाक्षिकूटवदनः कोपनः ष्ठीवनोल्पवाक्। अन्नद्विट्शिशिरद्वेषी शीर्णरोमा हतानलः॥ अस

śūnākṣikūṭavadanaḥ kopanaḥ ṣṭhīvanolpavāk| annadviṭśiśiradveṣī śīrṇaromā hatānalaḥ|| asa

---

13.9

सन्नसक्थी ज्वरी श्वासी कर्णक्ष्वेडी श्रमी भ्रमी। स पञ्चधा पृथग्दोषैः समस्तैर्मृत्तिकादनात्॥ अस

sannasakthī jvarī śvāsī karṇakṣveḍī śramī bhramī| sa pañcadhā pṛthagdoṣaiḥ samastairmṛttikādanāt|| asa

---

13.10

प्राग्रूपमस्य हृदयस्पन्दनं रूक्षता त्वचि। अरुचिः पीतमूत्रत्वं स्वेदाभावोऽल्पवाह्निता॥ अस

prāgrūpamasya hṛdayaspandanaṃ rūkṣatā tvaci| aruciḥ pītamūtratvaṃ svedābhāvo'lpavāhnitā|| asa

---

13.11

सादः श्रमोऽनिलात्तत्र गात्ररुक्तोदकम्पनम्। कृष्णरूक्षारुणसिरानखविण्मूत्रनेत्रता॥ अस

sādaḥ śramo'nilāttatra gātraruktodakampanam| kṛṣṇarūkṣāruṇasirānakhaviṇmūtranetratā|| asa

---

13.12

शोफानाहास्यवैरस्यविट्शोषाः पार्श्वमूर्धरुक्। पित्ताद्धरितपीताभसिरादित्वं ज्वरस्तमः॥ अस

śophānāhāsyavairasyaviṭśoṣāḥ pārśvamūrdharuk| pittāddharitapītābhasirāditvaṃ jvarastamaḥ|| asa

---

13.13

तृट्स्वेदमूर्च्छा शीतेच्छा दौर्गन्ध्यं कटुवक्त्रता। वर्चोभेदोऽम्लको दाहः कफाच्छुक्लसिरादिता॥ अस

tṛṭsvedamūrcchā śītecchā daurgandhyaṃ kaṭuvaktratā| varcobhedo'mlako dāhaḥ kaphācchuklasirāditā|| asa

---

13.14

तन्द्रा लवणवक्त्रत्वं रोमहर्षः स्वरक्षयः। कासश्छर्दिश्च निचयान्मिश्रलिङ्गोऽतिदुस्सहः॥ अस

tandrā lavaṇavaktratvaṃ romaharṣaḥ svarakṣayaḥ| kāsaśchardiśca nicayānmiśraliṅgo'tidussahaḥ|| asa

---

13.15

मृत् कषायानिलं पित्तमूषरा मधुरा कफम्। दूषयित्वा रसादींश्च रौक्ष्याद्भुक्तं विरूक्ष्य च॥ अस

mṛt kaṣāyānilaṃ pittamūṣarā madhurā kapham| dūṣayitvā rasādīṃśca raukṣyādbhuktaṃ virūkṣya ca|| asa

---

13.16

स्रोतांस्यपक्वैवापूर्य कुर्याद्रुध्वा च पूर्ववत्। पाण्डुरोगं ततः शूननाभिपादास्यमेहनः॥ अस

srotāṃsyapakvaivāpūrya kuryādrudhvā ca pūrvavat| pāṇḍurogaṃ tataḥ śūnanābhipādāsyamehanaḥ|| asa

---

13.17

पुरीषं कृमिवन्मुञ्चेद्भिन्नं सासृक्कफं नरः। यः पाण्डुरोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामलाम्॥ अस

purīṣaṃ kṛmivanmuñcedbhinnaṃ sāsṛkkaphaṃ naraḥ| yaḥ pāṇḍurogī seveta pittalaṃ tasya kāmalām|| asa

---

13.18

कोष्ठशाखाश्रयं पित्तं दग्ध्वासृङ्मांसमावहेत्। हारिद्रनेत्रमूत्रत्वङ्नखवक्त्रशकृत्तया॥ अस

koṣṭhaśākhāśrayaṃ pittaṃ dagdhvāsṛṅmāṃsamāvahet| hāridranetramūtratvaṅnakhavaktraśakṛttayā|| asa

---

13.19

दाहाविपाकतृष्णावान् भेकाभो दुर्बलेन्द्रियः। भवेत् पित्तोल्बणस्यासौ पाण्डुरोगादृतेऽपि च॥ अस

dāhāvipākatṛṣṇāvān bhekābho durbalendriyaḥ| bhavet pittolbaṇasyāsau pāṇḍurogādṛte'pi ca|| asa

---

13.20

उपेक्षया च शोफाढ्या सा कृछ्रा कुम्भकामला। हरितश्यावपीतत्वं पाण्डुरोगे यदा भवेत्॥ अस

upekṣayā ca śophāḍhyā sā kṛchrā kumbhakāmalā| haritaśyāvapītatvaṃ pāṇḍuroge yadā bhavet|| asa

---

13.21

वातपित्ताद्भ्रमस्तृष्णा स्त्रीष्वहर्षो मृदुज्वरः। तन्द्राबलानलभ्रंशो लोढरं तं हलीमकम्॥ अस

vātapittādbhramastṛṣṇā strīṣvaharṣo mṛdujvaraḥ| tandrābalānalabhraṃśo loḍharaṃ taṃ halīmakam|| asa

---

13.22

अलसं चेति शंसन्ति तेषां पूर्वमुपद्रवाः। शोफप्रधानाः कथिताः स एवातो निगद्यते॥ अस

alasaṃ ceti śaṃsanti teṣāṃ pūrvamupadravāḥ| śophapradhānāḥ kathitāḥ sa evāto nigadyate|| asa

---

13.23

पित्तरक्तकफान् वायुर्दुष्टो दुष्टान् बहिःसिराः। नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात् त्वङ्मांससंश्रयम्॥ अस

pittaraktakaphān vāyurduṣṭo duṣṭān bahiḥsirāḥ| nītvā ruddhagatistairhi kuryāt tvaṅmāṃsasaṃśrayam|| asa

---

13.24

उत्सेधं संहतं शोफं तमाहुर्निचयादतः। सर्वम् हेतुविशेषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम्॥ अस

utsedhaṃ saṃhataṃ śophaṃ tamāhurnicayādataḥ| sarvam hetuviśeṣaistu rūpabhedānnavātmakam|| asa

---

13.25

दोषैः पृथग्द्वयैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि। द्विधा वा निजमागन्तुं सर्वाङ्गैकाङ्गजं च तम्॥ अस

doṣaiḥ pṛthagdvayaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi| dvidhā vā nijamāgantuṃ sarvāṅgaikāṅgajaṃ ca tam|| asa

---

13.26

पृथून्नतग्रथितताविशेषैश्च त्रिधा विदुः। सामान्यहेतुः शोफानां दोषजानां विशेषतः॥ अस

pṛthūnnatagrathitatāviśeṣaiśca tridhā viduḥ| sāmānyahetuḥ śophānāṃ doṣajānāṃ viśeṣataḥ|| asa

---

13.27

व्याधिकर्मोपवासादिक्षीणस्य भजतो द्रुतम्। अतिमात्रमथान्यस्य गुर्वम्लस्निग्धशीतलम्। लवणक्षारतीक्ष्णोष्णशाकाम्बुस्वप्नजागरम्॥ अस

vyādhikarmopavāsādikṣīṇasya bhajato drutam| atimātramathānyasya gurvamlasnigdhaśītalam| lavaṇakṣāratīkṣṇoṣṇaśākāmbusvapnajāgaram|| asa

---

13.28

मृद्ग्राम्यमांसवल्लूरमजीर्णश्रममैथुनम्। पदातेर्मार्गगमनं यानेन क्षोभिणापि वा॥ अस

mṛdgrāmyamāṃsavallūramajīrṇaśramamaithunam| padātermārgagamanaṃ yānena kṣobhiṇāpi vā|| asa

---

13.29

श्वासकासातिसारार्शोजठरप्रदरज्वराः। विषूच्यलसकच्छर्दिगर्भवीसर्पपाण्डवः॥ अस

śvāsakāsātisārārśojaṭharapradarajvarāḥ| viṣūcyalasakacchardigarbhavīsarpapāṇḍavaḥ|| asa

---

13.30

अन्ये च मिथ्योपक्रान्तास्तैर्दोषा वक्षसि स्थिताः। ऊर्ध्वं शोफमधो बस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्यगाः॥ अस

anye ca mithyopakrāntāstairdoṣā vakṣasi sthitāḥ| ūrdhvaṃ śophamadho bastau madhye kurvanti madhyagāḥ|| asa

---

13.31

सर्वाङ्गाः सर्वगतं प्रत्यङ्गेषु तदाश्रयाः। तत्पूर्वरूपं दवथुः सिरायामोऽङ्गगौरवम्॥ अस

sarvāṅgāḥ sarvagataṃ pratyaṅgeṣu tadāśrayāḥ| tatpūrvarūpaṃ davathuḥ sirāyāmo'ṅgagauravam|| asa

---

13.32

वाताच्छोफश्चलो रूक्षः खररोमारुणासितः। सङ्कोचस्पन्दहर्षार्तितोदभेदप्रसुप्तिमान्॥ अस

vātācchophaścalo rūkṣaḥ khararomāruṇāsitaḥ| saṅkocaspandaharṣārtitodabhedaprasuptimān|| asa

---

13.33

क्षिप्रोत्थानशमः शीघ्रमुन्नमेत् पीडितस्तनुः। स्निग्धोष्णमर्दनैः शाम्येद्रात्रावल्पो दिवा महान्॥ अस

kṣiprotthānaśamaḥ śīghramunnamet pīḍitastanuḥ| snigdhoṣṇamardanaiḥ śāmyedrātrāvalpo divā mahān|| asa

---

13.34

त्वक्च सर्षपलिप्तेव तस्मिंश्चिमिचिमायते। पीतरक्तासिताभासः पित्तादाताम्ररोमकृत्॥ अस

tvakca sarṣapalipteva tasmiṃścimicimāyate| pītaraktāsitābhāsaḥ pittādātāmraromakṛt|| asa

---

13.35

शीघ्रानुसारप्रशमो मध्ये प्राग्जायते तनोः। सतृड्दाहज्वरस्वेददवक्लेदमदभ्रमः॥ अस

śīghrānusārapraśamo madhye prāgjāyate tanoḥ| satṛḍdāhajvarasvedadavakledamadabhramaḥ|| asa

---

13.36

शीताभिलाषी विड्भेदी गन्धी स्पर्शासहो मृदुः। कण्डूमान् पाण्डुरोमत्वक्कठिनः शीतलो गुरुः॥ अस

śītābhilāṣī viḍbhedī gandhī sparśāsaho mṛduḥ| kaṇḍūmān pāṇḍuromatvakkaṭhinaḥ śītalo guruḥ|| asa

---

13.37

स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिर स्त्यानो निद्राच्छर्द्यग्निसादकृत्। आक्रान्तो नोन्नमेत् कृच्छ्रशमजन्मा निशाबलः॥ अस

snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthira styāno nidrācchardyagnisādakṛt| ākrānto nonnamet kṛcchraśamajanmā niśābalaḥ|| asa

---

13.38

स्रवेन्नासृक् चिरात् पिच्छां कुशशस्त्रादिविक्षतः। स्पर्शोष्णकाङ्क्षी च कफाद्यथास्वं द्वन्द्वजास्त्रयः॥ अस

sravennāsṛk cirāt picchāṃ kuśaśastrādivikṣataḥ| sparśoṣṇakāṅkṣī ca kaphādyathāsvaṃ dvandvajāstrayaḥ|| asa

---

13.39

सङ्कराद्धेतुलिङ्गानां निचयान्निचयात्मकः। अभिघातेन शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः॥ अस

saṅkarāddhetuliṅgānāṃ nicayānnicayātmakaḥ| abhighātena śastrādicchedabhedakṣatādibhiḥ|| asa

---

13.40

हिमानिलोदध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छुजैः। रसैश्शूकैश्चसंस्पर्शाच्छ्रवयथुः स्याद्विसर्पवान्॥ अस

himānilodadhyanilairbhallātakapikacchujaiḥ| rasaiśśūkaiścasaṃsparśācchravayathuḥ syādvisarpavān|| asa

---

13.41

भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः॥ अस

bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ|| asa

---

13.42

विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात्। दंष्ट्रादन्तनखापातादविषप्राणिनामपि॥ अस

viṣajaḥ saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt| daṃṣṭrādantanakhāpātādaviṣaprāṇināmapi|| asa

---

13.43

विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्त्रसङ्करात्। विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात्॥ अस

viṇmūtraśukropahatamalavadvastrasaṅkarāt| viṣavṛkṣānilasparśādgarayogāvacūrṇanāt|| asa

---

13.44

मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीघ्रदाहरुजाकरः। नवोऽनुपद्रवः शोफः साध्योऽसाध्यः पुरेरितः॥ अस

mṛduścalo'valambī ca śīghradāharujākaraḥ| navo'nupadravaḥ śophaḥ sādhyo'sādhyaḥ pureritaḥ|| asa

---

13.45

स्याद्विसर्पोऽभिघातान्तैर्दोषैर्दूष्यैश्च शोफवत्। त्र्यधिष्ठानं च तं प्राहुर्बाह्यान्तरुभयाश्रयात्॥ अस

syādvisarpo'bhighātāntairdoṣairdūṣyaiśca śophavat| tryadhiṣṭhānaṃ ca taṃ prāhurbāhyāntarubhayāśrayāt|| asa

---

13.46

यथोत्तरं च दुःसाध्यास्तत्र दोषा यथायथम्। प्रकोपणैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः॥ अस

yathottaraṃ ca duḥsādhyāstatra doṣā yathāyatham| prakopaṇaiḥ prakupitā viśeṣeṇa vidāhibhiḥ|| asa

---

13.47

देहे शीघ्रं विसर्पन्ति तेऽन्तरन्तःस्थिता बहिः। बहिःस्था द्वितये द्विस्थाः विद्यात्तत्रान्तराश्रयम्॥ अस

dehe śīghraṃ visarpanti te'ntarantaḥsthitā bahiḥ| bahiḥsthā dvitaye dvisthāḥ vidyāttatrāntarāśrayam|| asa

---

13.48

मर्मोपतापात्सम्मोहादयनानां विघट्टनात्। तृष्णातियोगाद्वेगानां विषमं च प्रवर्तनात्॥ अस

marmopatāpātsammohādayanānāṃ vighaṭṭanāt| tṛṣṇātiyogādvegānāṃ viṣamaṃ ca pravartanāt|| asa

---

13.49

आशु चाग्निबलभ्रंशादतो बाह्यं विपर्ययात्। तत्र वातात् परीसर्पो वातज्वरसमव्यथः॥ अस

āśu cāgnibalabhraṃśādato bāhyaṃ viparyayāt| tatra vātāt parīsarpo vātajvarasamavyathaḥ|| asa

---

13.50

शोफस्फुरणनिस्तोदभेदायामार्तिहर्षवान्। पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः॥ अस

śophasphuraṇanistodabhedāyāmārtiharṣavān| pittāddrutagatiḥ pittajvaraliṅgo'tilohitaḥ|| asa

---

13.51

कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक्। स्वदोषलिङ्गैश्चीयन्ते सर्वे स्फोटैरुपेक्षिताः॥ अस

kaphātkaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk| svadoṣaliṅgaiścīyante sarve sphoṭairupekṣitāḥ|| asa

---

13.52

ते पक्वभिन्नाः स्वं स्वं च बिभ्रति व्रणलक्षणम्। वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्छातीसारतृड्भ्रमैः॥ अस

te pakvabhinnāḥ svaṃ svaṃ ca bibhrati vraṇalakṣaṇam| vātapittājjvaracchardimūrchātīsāratṛḍbhramaiḥ|| asa

---

13.53

अस्तिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः। करोति सर्वमङ्गं च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत्॥ अस

astibhedāgnisadanatamakārocakairyutaḥ| karoti sarvamaṅgaṃ ca dīptāṅgārāvakīrṇavat|| asa

---

13.54

यं यं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत्स सः। शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वाशु च चीयते॥ अस

yaṃ yaṃ deśaṃ visarpaśca visarpati bhavetsa saḥ| śāntāṅgārāsito nīlo rakto vāśu ca cīyate|| asa

---

13.55

अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद्द्रुतञ्च सः। मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातोऽतिबलस्ततः॥ अस

agnidagdha iva sphoṭaiḥ śīghragatvāddrutañca saḥ| marmānusārī vīsarpaḥ syādvāto'tibalastataḥ|| asa

---

13.56

व्यथेताङ्गं हरेत्संज्ञां निद्रां च श्वासमीरयेत्। हिध्मां च स गतोऽवस्थामीदृशीं लभते न ना॥ अस

vyathetāṅgaṃ haretsaṃjñāṃ nidrāṃ ca śvāsamīrayet| hidhmāṃ ca sa gato'vasthāmīdṛśīṃ labhate na nā|| asa

---

13.57

क्वचिच्छर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु। चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहश्रमोद्भवाम्॥ अस

kvaciccharmāratigrasto bhūmiśayyāsanādiṣu| ceṣṭamānastataḥ kliṣṭo manodehaśramodbhavām|| asa

---

13.58

दुष्प्रबोधोऽश्नुते निद्रां सोऽग्निवीसर्प उच्यते॥ अस

duṣprabodho'śnute nidrāṃ so'gnivīsarpa ucyate|| asa

---

13.59

कफेन रुद्धः पवनो भित्वा तं बहुधा कफम्। रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्सिरास्नावमांसगम्॥ अस

kaphena ruddhaḥ pavano bhitvā taṃ bahudhā kapham| raktaṃ vā vṛddharaktasya tvaksirāsnāvamāṃsagam|| asa

---

13.60

दूषयित्वा च दीर्घाणुवृत्तस्थूलखरात्मनाम्। ग्रन्थीनां कुरुते मालां रक्तानां तीव्ररुग्ज्वराम्॥ अस

dūṣayitvā ca dīrghāṇuvṛttasthūlakharātmanām| granthīnāṃ kurute mālāṃ raktānāṃ tīvrarugjvarām|| asa

---

13.61

श्वासकासातिसारास्यशोषहिध्मावमिभ्रमैः। मोहवैवर्ण्यमूर्च्छाङ्गभङ्गाग्निसदनैर्युताम्॥ अस

śvāsakāsātisārāsyaśoṣahidhmāvamibhramaiḥ| mohavaivarṇyamūrcchāṅgabhaṅgāgnisadanairyutām|| asa

---

13.62

इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः॥ अस

ityayaṃ granthivīsarpaḥ kaphamārutakopajaḥ|| asa

---

13.63

कफपित्तात् ज्वरः स्तम्भो तन्द्रानिद्राशिरोरुजः। अङ्गावसादविक्षेपप्रलापारोचकभ्रमाः॥ अस

kaphapittāt jvaraḥ stambho tandrānidrāśirorujaḥ| aṅgāvasādavikṣepapralāpārocakabhramāḥ|| asa

---

13.64

मूर्छाग्निहानिर्भेदोऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम्। आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति॥ अस

mūrchāgnihānirbhedo'sthnāṃ pipāsendriyagauravam| āmopaveśanaṃ lepaḥ srotasāṃ sa ca sarpati|| asa

---

13.65

प्रायेणामाशये गृह्णन्नेकदेशञ्च नातिरुक्। पिटकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः॥ अस

prāyeṇāmāśaye gṛhṇannekadeśañca nātiruk| piṭakairavakīrṇo'tipītalohitapāṇḍuraiḥ|| asa

---

13.66

मेचकाभोऽसितःस्निग्धो मलिनःशोफवान् गुरुः। गम्भीरपाकः प्राज्योष्मा स्पृष्टः क्लिन्नोऽवदीर्याते॥ अस

mecakābho'sitaḥsnigdho malinaḥśophavān guruḥ| gambhīrapākaḥ prājyoṣmā spṛṣṭaḥ klinno'vadīryāte|| asa

---

13.67

पङ्कवच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुसिरागणः। शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम्॥ अस

paṅkavacchīrṇamāṃsaśca spaṣṭasnāyusirāgaṇaḥ| śavagandhī ca vīsarpaḥ kardamākhyamuśanti tam|| asa

---

13.68

सर्वजो लक्षणैः सर्वैः सर्वधात्वभिदर्पणः। बाह्यहेतोः क्षतात् क्रुद्धः सरक्तं पित्तमीरयन्॥ अस

sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvaiḥ sarvadhātvabhidarpaṇaḥ| bāhyahetoḥ kṣatāt kruddhaḥ saraktaṃ pittamīrayan|| asa

---

13.69

विसर्पं मारुतः कुर्यात् कुलत्थसदृशैश्चितम्। स्फोटैः शोफज्वररुजादाहाढ्यं श्यावलोहितम्॥ अस

visarpaṃ mārutaḥ kuryāt kulatthasadṛśaiścitam| sphoṭaiḥ śophajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvalohitam|| asa

---

13.70

असाध्यौ क्षतसर्वोत्थौ सर्वे चाक्रान्तमर्मकाः॥ अस

asādhyau kṣatasarvotthau sarve cākrāntamarmakāḥ|| asa

14.2

अथातः कुष्ठश्वित्रकृमिनिदानं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athātaḥ kuṣṭhaśvitrakṛminidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

---

14.3

मिथ्याहारविहारेण विशेषेण विरोधिना। साधुनिन्दावधान्यस्वहरणाद्यैश्च सेवितैः॥ अस

mithyāhāravihāreṇa viśeṣeṇa virodhinā| sādhunindāvadhānyasvaharaṇādyaiśca sevitaiḥ|| asa

---

14.4

पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैर्वेरिता मलाः। सिराः प्रपद्य तिर्यग्गास्त्वग्लसीकासृगामिषम्॥ अस

pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ prāktanairveritā malāḥ| sirāḥ prapadya tiryaggāstvaglasīkāsṛgāmiṣam|| asa

---

14.5

दूषयन्तः श्लथीकृत्य निश्चरन्तस्ततो बहिः। त्वचः कुर्वन्ति वैवर्ण्यं दुष्टाः कुष्ठमुशन्ति तत्॥ अस

dūṣayantaḥ ślathīkṛtya niścarantastato bahiḥ| tvacaḥ kurvanti vaivarṇyaṃ duṣṭāḥ kuṣṭhamuśanti tat|| asa

---

14.6

कालेनोपेक्षितं यस्मात् सर्वं कुष्णाति तद्वपुः। प्रपद्य धातून्व्याप्यान्तः सर्वान्सङ्क्लेद्यचावहेत्॥ अस

kālenopekṣitaṃ yasmāt sarvaṃ kuṣṇāti tadvapuḥ| prapadya dhātūnvyāpyāntaḥ sarvānsaṅkledyacāvahet|| asa

---

14.7

सस्वेदक्लेदसङ्कोथान् कृमीन् सूक्ष्मान् सुदारुणान्। लोमत्वक्स्नायुधमनीतरुणास्थीनि यैः क्रमात्॥ अस

sasvedakledasaṅkothān kṛmīn sūkṣmān sudāruṇān| lomatvaksnāyudhamanītaruṇāsthīni yaiḥ kramāt|| asa

---

14.8

भक्षयेत् श्वित्रमस्माच्च कुष्ठबाह्यमुदाहृतम्। कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथङ्मिश्रैः समागतैः॥ अस

bhakṣayet śvitramasmācca kuṣṭhabāhyamudāhṛtam| kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ pṛthaṅmiśraiḥ samāgataiḥ|| asa

---

14.9

सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकत्वतः। वातेन कुष्ठं कापालं पित्तादौदुम्बरं कफात्॥ अस

sarveṣvapi tridoṣeṣu vyapadeśo'dhikatvataḥ| vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ pittādaudumbaraṃ kaphāt|| asa

---

14.10

मण्डलाख्यं विचर्ची च ऋष्याख्यं वातापित्तजम्। चर्मैककुष्ठकिटिभसिध्मालसविपादिकाः॥ अस

maṇḍalākhyaṃ vicarcī ca ṛṣyākhyaṃ vātāpittajam| carmaikakuṣṭhakiṭibhasidhmālasavipādikāḥ|| asa

---

14.11

वातश्लेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद्दद्रुशतारुषी। पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा॥ अस

vātaśleṣmodbhavāḥ śleṣmapittāddadruśatāruṣī| puṇḍarīkaṃ savisphoṭaṃ pāmā carmadalaṃ tathā|| asa

---

14.12

सर्वैः स्यात् काकणं पूर्वं त्रिकं दद्रु सकाकणम्। पुण्डरीकर्ष्यजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु॥ अस

sarvaiḥ syāt kākaṇaṃ pūrvaṃ trikaṃ dadru sakākaṇam| puṇḍarīkarṣyajihve ca mahākuṣṭhāni sapta tu|| asa

---

14.13

अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शस्वेदास्वेदविवर्णताः। दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोठोन्नतिःश्रमः॥ अस

atiślakṣṇakharasparśasvedāsvedavivarṇatāḥ| dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastodaḥ koṭhonnatiḥśramaḥ|| asa

---

14.14

व्रणानामधिकं शूलं शीघ्नोत्पत्तिश्चिरस्थितिः। रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तेऽल्पेऽपि कोथनम्॥ अस

vraṇānāmadhikaṃ śūlaṃ śīghnotpattiścirasthitiḥ| rūḍhānāmapi rūkṣatvaṃ nimitte'lpe'pi kothanam|| asa

---

14.15

रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम्। कृष्णारुणकपालाभं रूक्षं सुप्तं खरं तनु॥ अस

romaharṣo'sṛjaḥ kārṣṇyaṃ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam| kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ rūkṣaṃ suptaṃ kharaṃ tanu|| asa

---

14.16

विस्तृतासमपर्यन्तं हृषितैर्लोमभिश्चितम्। तोदाढ्यमल्पकण्डूकं कापालं शीघ्रसर्पि च॥ अस

vistṛtāsamaparyantaṃ hṛṣitairlomabhiścitam| todāḍhyamalpakaṇḍūkaṃ kāpālaṃ śīghrasarpi ca|| asa

---

14.17

पक्वोदुम्बरताम्रत्वग्रोमगौरसिराचितम्। बहलं बहुलक्लेदं रक्तं दाहरुजाकरम्॥ अस

pakvodumbaratāmratvagromagaurasirācitam| bahalaṃ bahulakledaṃ raktaṃ dāharujākaram|| asa

---

14.18

आशूत्थानावदरणकृमि विद्यादुदुम्बरम्॥ अस

āśūtthānāvadaraṇakṛmi vidyādudumbaram|| asa

---

14.19

स्थिरं स्त्यानं गुरु स्निग्धं श्वेतरक्तमनाशुगम्। अन्योन्यासक्तमुत्सन्नं बहुकण्डूस्रुतिक्रिमि॥ अस

sthiraṃ styānaṃ guru snigdhaṃ śvetaraktamanāśugam| anyonyāsaktamutsannaṃ bahukaṇḍūsrutikrimi|| asa

---

14.20

श्लक्ष्णपीताभपर्यन्तं मण्डलं परिमण्डलम्। सकण्डूपिटका श्यावा लसीकाढ्या विचर्चिका॥ अस

ślakṣṇapītābhaparyantaṃ maṇḍalaṃ parimaṇḍalam| sakaṇḍūpiṭakā śyāvā lasīkāḍhyā vicarcikā|| asa

---

14.21

परुषं तनुरक्तान्तमन्तःश्यावं समुन्नतम्। सतोददाहरुक्क्लेदं कर्कशैः पिटकैश्चितम्॥ अस

paruṣaṃ tanuraktāntamantaḥśyāvaṃ samunnatam| satodadāharukkledaṃ karkaśaiḥ piṭakaiścitam|| asa

---

14.22

ऋष्यजिह्वाकृति प्रोक्तमृष्यजिह्वं बहुक्रिमि। हस्तिचर्मखरस्पर्शं चमकाख्यं महाश्रयम्॥ अस

ṛṣyajihvākṛti proktamṛṣyajihvaṃ bahukrimi| hasticarmakharasparśaṃ camakākhyaṃ mahāśrayam|| asa

---

14.23

अस्वेदं मत्स्यशकलसन्निभं किटिभं पुनः। रूक्षं किणखरस्पर्शं कण्डूमत् परुषासितम्॥ अस

asvedaṃ matsyaśakalasannibhaṃ kiṭibhaṃ punaḥ| rūkṣaṃ kiṇakharasparśaṃ kaṇḍūmat paruṣāsitam|| asa

---

14.24

सिध्म रूक्षं बहिःस्निग्धमन्तर्घृष्टं रजः किरेत्। श्लक्ष्णस्पर्शं तनुश्वेतताम्रं दौग्धिकपुष्पवत्॥ अस

sidhma rūkṣaṃ bahiḥsnigdhamantarghṛṣṭaṃ rajaḥ kiret| ślakṣṇasparśaṃ tanuśvetatāmraṃ daugdhikapuṣpavat|| asa

---

14.25

प्रायेण चोर्ध्वकाये स्याद्गण्डैः कण्डूयुतैश्चितम्। रक्तैरलसकं पाणिपाददार्यो विपादिकाः॥ अस

prāyeṇa cordhvakāye syādgaṇḍaiḥ kaṇḍūyutaiścitam| raktairalasakaṃ pāṇipādadāryo vipādikāḥ|| asa

---

14.26

तीव्रार्त्यो मन्दकण्ड्वश्च सरागपिटकाचिताः। दीर्घप्रताना दूर्वावदतसीकुसुमच्छविः॥ अस

tīvrārtyo mandakaṇḍvaśca sarāgapiṭakācitāḥ| dīrghapratānā dūrvāvadatasīkusumacchaviḥ|| asa

---

14.27

उत्सन्नमण्डला दद्रुः कण्डूमत्यनुषङ्गिणी। स्थूलमूलं सदाहार्ति रक्तश्यावं बहुव्रणम्॥ अस

utsannamaṇḍalā dadruḥ kaṇḍūmatyanuṣaṅgiṇī| sthūlamūlaṃ sadāhārti raktaśyāvaṃ bahuvraṇam|| asa

---

14.28

शतारुः क्लेदजन्त्वाढ्यं प्रायशः पर्वजन्म च। रक्तान्तमन्तरापाण्डुकण्डुदाहरुजान्वितम्॥ अस

śatāruḥ kledajantvāḍhyaṃ prāyaśaḥ parvajanma ca| raktāntamantarāpāṇḍukaṇḍudāharujānvitam|| asa

---

14.29

सोत्सेधमाचितं रक्तैः पद्मपत्रमिवांशुभिः। घनभूरिलसीकासृक्प्रायमाशु विभेदि च॥ अस

sotsedhamācitaṃ raktaiḥ padmapatramivāṃśubhiḥ| ghanabhūrilasīkāsṛkprāyamāśu vibhedi ca|| asa

---

14.30

पुण्डरीकम् तनुत्वग्भिश्चितं स्फोटैः सितारुणैः। विस्फोटं पिटकाः पामाकण्डूक्लेदरुजाधिकाः॥ अस

puṇḍarīkam tanutvagbhiścitaṃ sphoṭaiḥ sitāruṇaiḥ| visphoṭaṃ piṭakāḥ pāmākaṇḍūkledarujādhikāḥ|| asa

---

14.31

सूक्ष्माः श्यावारुणा बहूव्यः प्रायः स्फिक्पाणिकूर्परे। सस्फोटमस्पर्शसहं कण्डूषातोददाहवत्॥ अस

sūkṣmāḥ śyāvāruṇā bahūvyaḥ prāyaḥ sphikpāṇikūrpare| sasphoṭamasparśasahaṃ kaṇḍūṣātodadāhavat|| asa

---

14.32

रक्तं दलच्चर्मदलं काकणं तीव्रदाहरुक्। पूर्वं रक्तं च कृष्णं च काकणन्तीफलोपमम्॥ अस

raktaṃ dalaccarmadalaṃ kākaṇaṃ tīvradāharuk| pūrvaṃ raktaṃ ca kṛṣṇaṃ ca kākaṇantīphalopamam|| asa

---

14.33

कुष्ठलिङ्गैर्युतं सर्वैर्नैकवर्णं ततो भवेत्। दोषभेदीयविहितैरादिशेल्लिङ्गकर्मभिः॥ अस

kuṣṭhaliṅgairyutaṃ sarvairnaikavarṇaṃ tato bhavet| doṣabhedīyavihitairādiśelliṅgakarmabhiḥ|| asa

---

14.34

कुष्ठेषु दोषोल्बणतां सर्वदोषोल्बणं त्यजेत्। रिष्ठोक्तं यच्च यच्चास्थिमज्जशुक्रसमाश्रयम्॥ अस

kuṣṭheṣu doṣolbaṇatāṃ sarvadoṣolbaṇaṃ tyajet| riṣṭhoktaṃ yacca yaccāsthimajjaśukrasamāśrayam|| asa

---

14.35

याप्यं मेदोगतं कृच्छ्रं पित्तद्वन्द्वास्रमांसगम्। अकृच्छ्रं कफवाताढ्यं त्वक्स्थमेकमलं च यत्॥ अस

yāpyaṃ medogataṃ kṛcchraṃ pittadvandvāsramāṃsagam| akṛcchraṃ kaphavātāḍhyaṃ tvaksthamekamalaṃ ca yat|| asa

---

14.36

तत्र त्वचि स्थिते कुष्ठे तोदवैवर्ण्यरूक्षताः। स्वेदस्वापश्वयथवः शोणिते पिशिते पुनः॥ अस

tatra tvaci sthite kuṣṭhe todavaivarṇyarūkṣatāḥ| svedasvāpaśvayathavaḥ śoṇite piśite punaḥ|| asa

---

14.37

पाणिपादाश्रिताः स्फोटाः क्लेदः सन्धिषु चाधिकम्। कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां दलनं स्याच्च मेदसि॥ अस

pāṇipādāśritāḥ sphoṭāḥ kledaḥ sandhiṣu cādhikam| kauṇyaṃ gatikṣayo'ṅgānāṃ dalanaṃ syācca medasi|| asa

---

14.38

नासाभङ्गोऽस्थिमज्जस्थे नेत्ररागः स्वरक्षयः। क्षते च कृमयः शुक्रे स्वदारापत्यबाधनम्॥ अस

nāsābhaṅgo'sthimajjasthe netrarāgaḥ svarakṣayaḥ| kṣate ca kṛmayaḥ śukre svadārāpatyabādhanam|| asa

---

14.39

यथापूर्वं च सर्वाणि स्युर्लिङ्गान्यसृगादिषु। कुष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं चारुणं च तत्॥ अस

yathāpūrvaṃ ca sarvāṇi syurliṅgānyasṛgādiṣu| kuṣṭhaikasambhavaṃ śvitraṃ kilāsaṃ cāruṇaṃ ca tat|| asa

---

14.40

निर्दिष्टमपरिस्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम्॥ अस

nirdiṣṭamaparisrāvi tridhātūdbhavasaṃśrayam|| asa

---

14.41

वाताद्रूक्षारुणं पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत्। सदाहं रोमविध्वंसि कफाच्छ्वेतं घनं गुरु॥ अस

vātādrūkṣāruṇaṃ pittāttāmraṃ kamalapatravat| sadāhaṃ romavidhvaṃsi kaphācchvetaṃ ghanaṃ guru|| asa

---

14.42

सकण्डु च क्रमाद्रक्तमांसमेदस्सु चादिशेत्। वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम्॥ अस

sakaṇḍu ca kramādraktamāṃsamedassu cādiśet| varṇenaivedṛgubhayaṃ kṛcchraṃ taccottarottaram|| asa

---

14.43

अशुक्लरोमाबहुलमसंसृष्टं मिथो नवम्। अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यमतोऽन्यथा॥ अस

aśuklaromābahulamasaṃsṛṣṭaṃ mitho navam| anagnidagdhajaṃ sādhyaṃ śvitraṃ varjyamato'nyathā|| asa

---

14.44

गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातमप्यचिरन्तनम्। स्पर्शैकाहारशय्यादिसेवनात् प्रायशो गदाः॥ अस

guhyapāṇitalauṣṭheṣu jātamapyacirantanam| sparśaikāhāraśayyādisevanāt prāyaśo gadāḥ|| asa

---

14.45

सर्वे सञ्चारिणो नेत्रत्वग्विकारा विशेषतः। कृमयस्तु द्विधा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तरभेदतः॥ अस

sarve sañcāriṇo netratvagvikārā viśeṣataḥ| kṛmayastu dvidhā proktā bāhyābhyantarabhedataḥ|| asa

---

14.46

बहिर्मलकफासृग्विड्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः। नामतो विंशतिविधा बाह्यास्तत्रामृजोद्भवाः॥ अस

bahirmalakaphāsṛgviḍjanmabhedāccaturvidhāḥ| nāmato viṃśatividhā bāhyāstatrāmṛjodbhavāḥ|| asa

---

14.47

तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः। बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिक्षाश्च नामतः॥ अस

tilapramāṇasaṃsthānavarṇāḥ keśāmbarāśrayāḥ| bahupādāśca sūkṣmāśca yūkā likṣāśca nāmataḥ|| asa

---

14.48

द्विधा ते कोठपिटकाकण्डूगण्डान् प्रकुर्वते। कुष्ठैकहेतवोऽन्तर्जाः श्लेष्मजास्तेषु चाधिकम्॥ अस

dvidhā te koṭhapiṭakākaṇḍūgaṇḍān prakurvate| kuṣṭhaikahetavo'ntarjāḥ śleṣmajāsteṣu cādhikam|| asa

---

14.49

मधुरान्नगुडक्षीरदधिसक्तुनवोदनैः। शकृज्जा बहुविड्धान्यपर्णशाकौकुलादिभिः॥ अस

madhurānnaguḍakṣīradadhisaktunavodanaiḥ| śakṛjjā bahuviḍdhānyaparṇaśākaukulādibhiḥ|| asa

---

14.50

कफादामाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः। पृथुव्रद्ध्ननिभाः केचित् केचित् गण्डूपदोपमाः॥ अस

kaphādāmāśaye jātā vṛddhāḥ sarpanti sarvataḥ| pṛthuvraddhnanibhāḥ kecit kecit gaṇḍūpadopamāḥ|| asa

---

14.51

रूढधान्याङ्कुराकारास्तनुदीर्घास्तथाणवः। श्वेतास्ताम्रावभासाश्च नामतः सप्तधा तु ते॥ अस

rūḍhadhānyāṅkurākārāstanudīrghāstathāṇavaḥ| śvetāstāmrāvabhāsāśca nāmataḥ saptadhā tu te|| asa

---

14.52

अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादा महारुहाः। चुरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धास्ते तु कुर्वते॥ अस

antrādā udarāveṣṭā hṛdayādā mahāruhāḥ| curavo darbhakusumāḥ sugandhāste tu kurvate|| asa

---

14.53

हृल्लासमास्यस्रवणमविपाकमरोचकम्। मूर्छाच्छर्दिज्वरानाहकार्श्यक्षवथुपीनसान्॥ अस

hṛllāsamāsyasravaṇamavipākamarocakam| mūrchācchardijvarānāhakārśyakṣavathupīnasān|| asa

---

14.54

रक्तवाहिसिरास्थाना रक्तजा जन्तवोऽणवः। अपादा वृत्तताम्राश्च सौक्ष्म्यात् केचिददर्शनाः॥ अस

raktavāhisirāsthānā raktajā jantavo'ṇavaḥ| apādā vṛttatāmrāśca saukṣmyāt kecidadarśanāḥ|| asa

---

14.55

केशादा लोमविध्वंसा लोमद्वीपा उदुम्बराः। षट् ते कुष्ठैककर्माणः सहसौरसमातरः॥ अस

keśādā lomavidhvaṃsā lomadvīpā udumbarāḥ| ṣaṭ te kuṣṭhaikakarmāṇaḥ sahasaurasamātaraḥ|| asa

---

14.56

पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्तेऽधोविसर्पिणः। वृद्धास्ते स्युर्भवेयुश्च ते यदामाशयोन्मुखाः॥ अस

pakvāśaye purīṣotthā jāyante'dhovisarpiṇaḥ| vṛddhāste syurbhaveyuśca te yadāmāśayonmukhāḥ|| asa

---

14.57

तदास्योद्गारनिश्वासा विड्गन्धानुविधायिनः। पृथुवृत्ततनुस्थूलाः श्यावपीतसितासिताः॥ अस

tadāsyodgāraniśvāsā viḍgandhānuvidhāyinaḥ| pṛthuvṛttatanusthūlāḥ śyāvapītasitāsitāḥ|| asa

---

14.58

ते पञ्च नाम्ना कृमयः ककेरुकमकेरुकाः। सौसुरादाः सलूनाख्या लेलिहा जनयन्ति च॥ अस

te pañca nāmnā kṛmayaḥ kakerukamakerukāḥ| sausurādāḥ salūnākhyā lelihā janayanti ca|| asa

15.2

अथातो वातव्याधिनिदानं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

---

15.3

सर्वार्थानर्थकरणे विश्वस्यास्यैककारणम्। अदुष्टदुष्टः पवनः शरीरस्य विशेषतः॥ अस

sarvārthānarthakaraṇe viśvasyāsyaikakāraṇam| aduṣṭaduṣṭaḥ pavanaḥ śarīrasya viśeṣataḥ|| asa

---

15.4

स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः। स्रष्टा धाता विभुर्विष्णुः संहर्ता मृत्युरन्तकः॥ अस

sa viśvakarmā viśvātmā viśvarūpaḥ prajāpatiḥ| sraṣṭā dhātā vibhurviṣṇuḥ saṃhartā mṛtyurantakaḥ|| asa

---

15.5

तददुष्टौ प्रयत्नेन यतितव्यमतः सदा। तस्योक्तं दोषविज्ञाने कर्म प्राकृतवैकृतम्॥ अस

tadaduṣṭau prayatnena yatitavyamataḥ sadā| tasyoktaṃ doṣavijñāne karma prākṛtavaikṛtam|| asa

---

15.6

समासाद्व्यासतो दोषभेदीये नाम धाम च। प्रत्येकं पञ्चधा चारो व्यापारश्चेह वैकृतम्॥ अस

samāsādvyāsato doṣabhedīye nāma dhāma ca| pratyekaṃ pañcadhā cāro vyāpāraśceha vaikṛtam|| asa

---

15.7

तस्योच्यते विभागेन सनिदानं सलक्षणम्। असङ्ख्यमपि सङ्ख्यायै यदशीत्या पुरेरितम्॥ अस

tasyocyate vibhāgena sanidānaṃ salakṣaṇam| asaṅkhyamapi saṅkhyāyai yadaśītyā pureritam|| asa

---

15.8

धातुक्षयकरैर्वायुः कुप्यत्यतिनिषोवितैः। चरन् स्रोतःसु रिक्तेषु भृशं तान्येव पूरयन्॥ अस

dhātukṣayakarairvāyuḥ kupyatyatiniṣovitaiḥ| caran srotaḥsu rikteṣu bhṛśaṃ tānyeva pūrayan|| asa

---

15.9

तेभ्योऽन्यदोषपूर्णेभ्यः प्राप्य वावरणं बली। तत्र पक्वाशयं क्रुद्धः शूलानाहान्त्रकुजनम्॥ अस

tebhyo'nyadoṣapūrṇebhyaḥ prāpya vāvaraṇaṃ balī| tatra pakvāśayaṃ kruddhaḥ śūlānāhāntrakujanam|| asa

---

15.10

मलरोधाश्मवर्ध्मार्शस्त्रिकपृष्ठकटीग्रहम्। करोत्यधरकाये च तांस्तान् कृच्छ्रानुपद्रवान्॥ अस

malarodhāśmavardhmārśastrikapṛṣṭhakaṭīgraham| karotyadharakāye ca tāṃstān kṛcchrānupadravān|| asa

---

15.11

आमाशये तृड्वमथुश्वासकासविषूचिकाः। कण्ठोपरोधमुद्गारान् व्याधीनूर्ध्वं च नाभितः॥ अस

āmāśaye tṛḍvamathuśvāsakāsaviṣūcikāḥ| kaṇṭhoparodhamudgārān vyādhīnūrdhvaṃ ca nābhitaḥ|| asa

---

15.12

श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं त्वचि स्फुटनरूक्षते। रक्ते तीव्रां रुजां स्वापं तापं रागं विवर्णताम्॥ अस

śrotrādiṣvindriyavadhaṃ tvaci sphuṭanarūkṣate| rakte tīvrāṃ rujāṃ svāpaṃ tāpaṃ rāgaṃ vivarṇatām|| asa

---

15.13

अरुंष्यन्नस्य विष्टम्भमरुचिं कृशतां भ्रमम्। मांसमेदोगतो ग्रन्थींस्तोदाढ्यान् कर्कशान् भ्रमम्॥ अस

aruṃṣyannasya viṣṭambhamaruciṃ kṛśatāṃ bhramam| māṃsamedogato granthīṃstodāḍhyān karkaśān bhramam|| asa

---

15.14

गुर्वङ्गं चातिरुक् स्तब्धं मुष्टिदण्डहतोपमम्। अस्थिस्थः सक्थिसन्ध्यस्थिशूलं तीव्रं बलक्षयम्॥ अस

gurvaṅgaṃ cātiruk stabdhaṃ muṣṭidaṇḍahatopamam| asthisthaḥ sakthisandhyasthiśūlaṃ tīvraṃ balakṣayam|| asa

---

15.15

मज्जस्थोऽस्थिषु सौषिर्यमस्वप्नं सन्ततं रुजम्। शुक्रस्य शीघ्रमुत्सर्गं सङ्गं विकृतिमेव वा॥ अस

majjastho'sthiṣu sauṣiryamasvapnaṃ santataṃ rujam| śukrasya śīghramutsargaṃ saṅgaṃ vikṛtimeva vā|| asa

---

15.16

तद्वद्गर्भस्य शुक्रस्थः सिरास्वाध्मानरिक्तते। तत्स्थः स्नावस्थितः कुर्यात्गृध्रस्यायामकुब्जताः॥ अस

tadvadgarbhasya śukrasthaḥ sirāsvādhmānariktate| tatsthaḥ snāvasthitaḥ kuryātgṛdhrasyāyāmakubjatāḥ|| asa

---

15.17

वातपूर्णदृतिस्पर्शं शोफं सन्धिगतोऽनिलः। प्रसारणाकुञ्चनयोः प्रवृत्तिं च सवेदनाम्॥ अस

vātapūrṇadṛtisparśaṃ śophaṃ sandhigato'nilaḥ| prasāraṇākuñcanayoḥ pravṛttiṃ ca savedanām|| asa

---

15.18

सर्वाङ्गसंश्रयस्तोदभेदस्फुरणभञ्जनम्। स्तम्भनाक्षेपणस्वापसन्ध्याकुञ्चनकम्पनम्॥ अस

sarvāṅgasaṃśrayastodabhedasphuraṇabhañjanam| stambhanākṣepaṇasvāpasandhyākuñcanakampanam|| asa

---

15.19

यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धोऽभ्येति मुहुर्मुहुः। तदाङ्गमाक्षिपत्येष व्याधिराक्षेपकः स्मृतः॥ अस

yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kruddho'bhyeti muhurmuhuḥ| tadāṅgamākṣipatyeṣa vyādhirākṣepakaḥ smṛtaḥ|| asa

---

15.20

अधःप्रतिहतो वायुर्व्रजन्नूर्ध्वं हृदाश्रिताः। नाडीः प्रविश्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयन्॥ अस

adhaḥpratihato vāyurvrajannūrdhvaṃ hṛdāśritāḥ| nāḍīḥ praviśya hṛdayaṃ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan|| asa

---

15.21

आक्षिपेत् परितो गात्रं धनुर्वच्चास्य नामयेत्। कृच्छ्रादुच्छ्वसिति स्तब्धस्रस्तमीलितदृक् ततः॥ अस

ākṣipet parito gātraṃ dhanurvaccāsya nāmayet| kṛcchrāducchvasiti stabdhasrastamīlitadṛk tataḥ|| asa

---

15.22

कपोत इव कूजेच्च निस्संज्ञः सोऽपतन्त्रकः॥ अस

kapota iva kūjecca nissaṃjñaḥ so'patantrakaḥ|| asa

---

15.23

स एव चापतानाख्यो मुक्ते तु मरुता हृदि। अश्नुवीत मुहुः स्वास्थ्यं मुहुरस्वास्थ्यमावृते॥ अस

sa eva cāpatānākhyo mukte tu marutā hṛdi| aśnuvīta muhuḥ svāsthyaṃ muhurasvāsthyamāvṛte|| asa

---

15.24

गर्भपातसमुत्पन्नः शोणितातिस्रवोत्थितः। अभिघातसमुत्थश्च दुश्चिकित्स्यतमो हि सः॥ अस

garbhapātasamutpannaḥ śoṇitātisravotthitaḥ| abhighātasamutthaśca duścikitsyatamo hi saḥ|| asa

---

15.25

मन्ये संस्तभ्य वातोऽन्तरायच्छन् धमनीर्यदा। व्याप्नोति सकलं देहं जत्रुरायम्यते तदा॥ अस

manye saṃstabhya vāto'ntarāyacchan dhamanīryadā| vyāpnoti sakalaṃ dehaṃ jatrurāyamyate tadā|| asa

---

15.26

अन्तर्धनुरिवाङ्गं च वेगैः स्तम्भं च नेत्रयोः। करोति जृम्भां दशनं दशनानां कफोद्वमम्॥ अस

antardhanurivāṅgaṃ ca vegaiḥ stambhaṃ ca netrayoḥ| karoti jṛmbhāṃ daśanaṃ daśanānāṃ kaphodvamam|| asa

---

15.27

पार्श्वयोर्वेदनां वाक्यहनुपृष्ठशिरोग्रहत्। अन्तरायाम इत्येष बाह्यायामश्च तद्विधः॥ अस

pārśvayorvedanāṃ vākyahanupṛṣṭhaśirograhat| antarāyāma ityeṣa bāhyāyāmaśca tadvidhaḥ|| asa

---

15.28

देहस्यबहिरायामात् पृष्ठतो ह्रियते शिरः। उरश्चेत्क्षिप्यते तत्र कन्धरा चावमृद्यते॥ अस

dehasyabahirāyāmāt pṛṣṭhato hriyate śiraḥ| uraścetkṣipyate tatra kandharā cāvamṛdyate|| asa

---

15.29

दन्तेष्वास्ये च वैवर्ण्यं प्रस्वेदः स्तब्धगात्रता। बाह्यायामं धनुष्कम्पं ब्रुवते वेगिनं च तम्॥ अस

danteṣvāsye ca vaivarṇyaṃ prasvedaḥ stabdhagātratā| bāhyāyāmaṃ dhanuṣkampaṃ bruvate veginaṃ ca tam|| asa

---

15.30

व्रणं मर्माश्रितं प्राप्य समीरणसमीरणात्। व्यायच्छन्ति तनुं दोषाः सर्वामापादमस्तकम्॥ अस

vraṇaṃ marmāśritaṃ prāpya samīraṇasamīraṇāt| vyāyacchanti tanuṃ doṣāḥ sarvāmāpādamastakam|| asa

---

15.31

तृष्यतः पाण्डुगात्रस्य व्रणायामः स वर्जितः। गते वेगे भवेत् स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपकेषु तु॥ अस

tṛṣyataḥ pāṇḍugātrasya vraṇāyāmaḥ sa varjitaḥ| gate vege bhavet svāsthyaṃ sarveṣvākṣepakeṣu tu|| asa

---

15.32

जिह्वातिलेखनाच्छुष्कभक्षणादभिघाततः। कुपितो हनुमूलस्थः स्रंसयित्वानिलो हनू॥ अस

jihvātilekhanācchuṣkabhakṣaṇādabhighātataḥ| kupito hanumūlasthaḥ sraṃsayitvānilo hanū|| asa

---

15.33

करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम्। हनुस्रंसः स तेन स्यात् कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम्॥ अस

karoti vivṛtāsyatvamathavā saṃvṛtāsyatām| hanusraṃsaḥ sa tena syāt kṛcchrāccarvaṇabhāṣaṇam|| asa

---

15.34

वाग्वाहिनीसिरासंस्थो जिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः। जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता॥ अस

vāgvāhinīsirāsaṃstho jihvāṃ stambhayate'nilaḥ| jihvāstambhaḥ sa tenānnapānavākyeṣvanīśatā|| asa

---

15.35

शिरसा भारभरणादतिहास्यप्रभाषणात्। उत्त्रासवक्रक्षवथुखरकार्मुककर्षणात्॥ अस

śirasā bhārabharaṇādatihāsyaprabhāṣaṇāt| uttrāsavakrakṣavathukharakārmukakarṣaṇāt|| asa

---

15.36

विषमादुपधानाच्च कठिनानां च चर्वणात्। वायुर्विवृद्धस्तैस्तैश्च वातलैरूर्ध्वमास्थितः॥ अस

viṣamādupadhānācca kaṭhinānāṃ ca carvaṇāt| vāyurvivṛddhastaistaiśca vātalairūrdhvamāsthitaḥ|| asa

---

15.37

वक्रीकरोति वक्त्रार्धमुक्तं हसितमीक्षितम्। ततोऽस्य कम्पते मुर्धा वाक्सङ्गः स्तब्धनेत्रता॥ अस

vakrīkaroti vaktrārdhamuktaṃ hasitamīkṣitam| tato'sya kampate murdhā vāksaṅgaḥ stabdhanetratā|| asa

---

15.38

दन्तचालः स्वरभ्रंशः श्रुतिहानिः क्षवग्रहः। गन्धाज्ञानं स्मृतेर्मोषस्त्रासः सुप्तस्य जायते॥ अस

dantacālaḥ svarabhraṃśaḥ śrutihāniḥ kṣavagrahaḥ| gandhājñānaṃ smṛtermoṣastrāsaḥ suptasya jāyate|| asa

---

15.39

निष्ठीवः पार्श्वतो यायादेकस्याक्ष्णोर्निमीलनम्। जत्रोरूर्धवं रुजास्तीव्राः शरीरार्धेऽधरेऽपि वा॥ अस

niṣṭhīvaḥ pārśvato yāyādekasyākṣṇornimīlanam| jatrorūrdhavaṃ rujāstīvrāḥ śarīrārdhe'dhare'pi vā|| asa

---

15.40

तमाहुरर्दितं केचिदेकायाममथापरे। रक्तमाश्रित्य पवनः कुर्यान्मूर्धधराः सिराः॥ अस

tamāhurarditaṃ kecidekāyāmamathāpare| raktamāśritya pavanaḥ kuryānmūrdhadharāḥ sirāḥ|| asa

---

15.41

रूक्षाः सवेदनाः कृष्णाः सोऽसाध्यः स्यात् सिराग्रहः। गृहीत्वार्धं तनोर्वायुः सिराः स्नायूर्विशोष्य च॥ अस

rūkṣāḥ savedanāḥ kṛṣṇāḥ so'sādhyaḥ syāt sirāgrahaḥ| gṛhītvārdhaṃ tanorvāyuḥ sirāḥ snāyūrviśoṣya ca|| asa

---

15.42

पक्षमन्यतरं हन्ति सन्धिबन्धान् विमोक्षयन्। कृत्स्नोऽर्धकायस्तस्य स्यादकर्मण्यो विचेतनः॥ अस

pakṣamanyataraṃ hanti sandhibandhān vimokṣayan| kṛtsno'rdhakāyastasya syādakarmaṇyo vicetanaḥ|| asa

---

15.43

एकाङ्गरोगं तं केचिदन्ये पक्षवधं विदुः। सर्वाङ्गरोगं तद्वच्च सर्वकायाश्रितेऽनिले॥ अस

ekāṅgarogaṃ taṃ kecidanye pakṣavadhaṃ viduḥ| sarvāṅgarogaṃ tadvacca sarvakāyāśrite'nile|| asa

---

15.44

शुद्धवातहतः पक्षः कृच्छ्रसाध्यतमो मतः। कृच्छ्रस्त्वन्येन संसृष्टो विवर्ज्यः क्षतहेतुकः॥ अस

śuddhavātahataḥ pakṣaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ| kṛcchrastvanyena saṃsṛṣṭo vivarjyaḥ kṣatahetukaḥ|| asa

---

15.45

आमबद्धायनः कुर्यात् संस्तभ्याङ्गं कफान्वितः। असाध्यं हतसर्वेहं दण्डवद्दण्डकं मरुत्॥ अस

āmabaddhāyanaḥ kuryāt saṃstabhyāṅgaṃ kaphānvitaḥ| asādhyaṃ hatasarvehaṃ daṇḍavaddaṇḍakaṃ marut|| asa

---

15.46

अंसमूलस्थितो वायुः सिराः सङ्कोच्य तत्रगाः। बाहुप्रस्पन्दितहरं जनयत्यपवाहुकम्॥ अस

aṃsamūlasthito vāyuḥ sirāḥ saṅkocya tatragāḥ| bāhupraspanditaharaṃ janayatyapavāhukam|| asa

---

15.47

तलं प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा बाहुपृष्ठतः। बाहुचेष्टापहरणी विश्वाची नाम सा स्मृता॥ अस

talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ| bāhuceṣṭāpaharaṇī viśvācī nāma sā smṛtā|| asa

---

15.48

वायुःकट्यां स्थितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा। तदा खञ्जो भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोरपि॥ अस

vāyuḥkaṭyāṃ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā| tadā khañjo bhavejjantuḥ paṅguḥ sakthnordvayorapi|| asa

---

15.49

कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्निव च याति यः। कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम्॥ अस

kampate gamanārambhe khañjanniva ca yāti yaḥ| kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam|| asa

---

15.50

शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः। जीर्णाजीर्णे तथायाससङ्क्षोभस्वप्नजागरैः॥ अस

śītoṣṇadravasaṃśuṣkagurusnigdhairniṣevitaiḥ| jīrṇājīrṇe tathāyāsasaṅkṣobhasvapnajāgaraiḥ|| asa

---

15.51

सश्लेष्ममेदःपवनमाममत्यर्थसञ्चितम्। अभिभूयेतरं दोषमुरू चेत् प्रतिपद्यते॥ अस

saśleṣmamedaḥpavanamāmamatyarthasañcitam| abhibhūyetaraṃ doṣamurū cet pratipadyate|| asa

---

15.52

सक्थ्यास्थना प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन तत्। तदा स्तभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ॥ अस

sakthyāsthanā prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stimitena tat| tadā stabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau|| asa

---

15.53

परकीयाविव गुरू स्यातामतिभृशव्यथौ। ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छर्द्यरुचिज्वरैः॥ अस

parakīyāviva gurū syātāmatibhṛśavyathau| dhyānāṅgamardastaimityatandrācchardyarucijvaraiḥ|| asa

---

15.54

संयुतः पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः। तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे॥ अस

saṃyutaḥ pādasadanakṛcchroddharaṇasuptibhiḥ| tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāpare|| asa

---

15.55

वातशोणितजः शोफो जानुमध्ये महारुजः। ज्ञेयः क्रोष्टुकणीर्षस्तु स्थूलः क्रोष्टुकशीर्षवत्॥ अस

vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ| jñeyaḥ kroṣṭukaṇīrṣastu sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat|| asa

---

15.56

रुक् पादे विषमन्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा। वातेन गुल्फमाश्रित्य तमाहुर्वातकण्टकम्॥ अस

ruk pāde viṣamanyaste śramādvā jāyate yadā| vātena gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam|| asa

---

15.57

पार्ष्णि प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा मारुतार्दिता। सक्थ्युत्क्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते॥ अस

pārṣṇi pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā mārutārditā| sakthyutkṣepaṃ nigṛhṇāti gṛdhrasīṃ tāṃ pracakṣate|| asa

---

15.58

विश्वाची गृद्ध्रसी चोक्ता खल्ली तीव्ररुजान्विता। हृष्येते चरणौ यस्य भ्वेतां च प्रसुप्तवत्॥ अस

viśvācī gṛddhrasī coktā khallī tīvrarujānvitā| hṛṣyete caraṇau yasya bhvetāṃ ca prasuptavat|| asa

---

15.59

पादहर्षः स विज्ञेयः कफमारुतकोपजः। पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृकसहितोऽनिलः॥ अस

pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphamārutakopajaḥ| pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛkasahito'nilaḥ|| asa

16.2

अथातो वातशोणितनिदानं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto vātaśoṇitanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

---

16.3

विदाह्यन्नं विरुद्धं च तत्तच्चासृक्प्रदूषणम्। भजतां विधिहीनं च स्वप्नजागरमैथुनम्॥ अस

vidāhyannaṃ viruddhaṃ ca tattaccāsṛkpradūṣaṇam| bhajatāṃ vidhihīnaṃ ca svapnajāgaramaithunam|| asa

---

16.4

प्रायेण सुकुमारणामचङ्क्रमणशीलिनाम्। अभिघातादशुद्धेश्च नृणामसृजि दूषिते॥ अस

prāyeṇa sukumāraṇāmacaṅkramaṇaśīlinām| abhighātādaśuddheśca nṛṇāmasṛji dūṣite|| asa

---

16.5

वातलैः शीतलैर्वायुर्वृद्धः क्रुद्धो विमार्गगः। तादृशेनासृजा रुद्धः प्राक्तदेव प्रदूषयेत्॥ अस

vātalaiḥ śītalairvāyurvṛddhaḥ kruddho vimārgagaḥ| tādṛśenāsṛjā ruddhaḥ prāktadeva pradūṣayet|| asa

---

16.6

आढ्यरोगं खुडं वातबलासं वातशोणितम्। तदाहुर्नामभिस्तच्च पूर्वं पादौ प्रधावति॥ अस

āḍhyarogaṃ khuḍaṃ vātabalāsaṃ vātaśoṇitam| tadāhurnāmabhistacca pūrvaṃ pādau pradhāvati|| asa

---

16.7

विशेषाद्यानयानाद्यैः प्रलम्बौ तस्य लक्षणम्। भविष्यतः कुष्ठसमं तथा सादः श्लथाङ्गता॥ अस

viśeṣādyānayānādyaiḥ pralambau tasya lakṣaṇam| bhaviṣyataḥ kuṣṭhasamaṃ tathā sādaḥ ślathāṅgatā|| asa

---

16.8

जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु। कण्डूस्फुरणनिस्तोदभेदगौरवसुप्तताः॥ अस

jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu| kaṇḍūsphuraṇanistodabhedagauravasuptatāḥ|| asa

---

16.9

भूत्वा भूत्वा प्रणश्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति च। पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि॥ अस

bhūtvā bhūtvā praṇaśyanti muhurāvirbhavanti ca| pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi|| asa

---

16.10

आखोरिव विषं क्रुद्धं कृत्स्नं देहं प्रधावति। त्वङ्मांसाश्रयमुत्तानं तत् पूर्वं जायते ततः॥ अस

ākhoriva viṣaṃ kruddhaṃ kṛtsnaṃ dehaṃ pradhāvati| tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ tat pūrvaṃ jāyate tataḥ|| asa

---

16.11

कालान्तरेण गम्भीरं सर्वान् धातूनाभिद्रवत्। कण्ड्वादिसंयुतोत्ताने त्वक् ताम्रश्यावलोहिता॥ अस

kālāntareṇa gambhīraṃ sarvān dhātūnābhidravat| kaṇḍvādisaṃyutottāne tvak tāmraśyāvalohitā|| asa

---

16.12

सायामा भृशदाहोषा गम्भीरेऽधिकपूर्वरुक्। श्वयथुर्ग्रथितः पाकी सन्ध्यस्थिमज्जसु॥ अस

sāyāmā bhṛśadāhoṣā gambhīre'dhikapūrvaruk| śvayathurgrathitaḥ pākī sandhyasthimajjasu|| asa

---

16.13

भिन्दन्निव चरत्यन्तर्वक्रीकुवश्च वेगवान्। करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरे सर्वतश्चरन्॥ अस

bhindanniva caratyantarvakrīkuvaśca vegavān| karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīre sarvataścaran|| asa

---

16.14

वातेऽधिकेऽधिकं तत्र शूलस्फुरणतोदनम्। शोफस्य रौक्ष्यकृष्णत्वश्यावतावृद्धिहानयः॥ अस

vāte'dhike'dhikaṃ tatra śūlasphuraṇatodanam| śophasya raukṣyakṛṣṇatvaśyāvatāvṛddhihānayaḥ|| asa

---

16.15

धमन्यङ्गुलिसन्धीनां सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक्। शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः॥ अस

dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṅkoco'ṅgagraho'tiruk| śītadveṣānupaśayau stambhavepathusuptayaḥ|| asa

---

16.16

रक्ते शोफोऽतिरुक् तोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते। स्निग्धरूक्षैः शमं नैति कण्डूक्लेदसमन्वितः॥ अस

rakte śopho'tiruk todastāmraścimicimāyate| snigdharūkṣaiḥ śamaṃ naiti kaṇḍūkledasamanvitaḥ|| asa

---

16.17

पित्ते विदाहःसम्मोहः स्वेदो मूर्छा मदः सतृट्। स्पर्शाक्षमत्वं रुग्रागः शोफः पाको भृशोष्मता॥ अस

pitte vidāhaḥsammohaḥ svedo mūrchā madaḥ satṛṭ| sparśākṣamatvaṃ rugrāgaḥ śophaḥ pāko bhṛśoṣmatā|| asa

---

16.18

कफे स्तैमित्यगुरुतासुप्तिस्निग्धत्वशीतताः। कण्डूर्मन्दा च रुग्द्वन्द्वसर्वलिङ्गं च सङ्करे॥ अस

kaphe staimityagurutāsuptisnigdhatvaśītatāḥ| kaṇḍūrmandā ca rugdvandvasarvaliṅgaṃ ca saṅkare|| asa

---

16.19

एकदोषानुगं साध्यं नवं याप्यं द्विदोषजम्। त्रिदोषजं त्यजेत् स्रावि स्तब्धमर्बुदकारि च॥ अस

ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ yāpyaṃ dvidoṣajam| tridoṣajaṃ tyajet srāvi stabdhamarbudakāri ca|| asa

---

16.20

रक्तमार्गं निहन्त्याशु शाखासन्धिषु मारुतः। निविश्यान्योन्यमावार्य वेदनाभिर्हरत्यसून्॥ अस

raktamārgaṃ nihantyāśu śākhāsandhiṣu mārutaḥ| niviśyānyonyamāvārya vedanābhirharatyasūn|| asa

---

16.21

वायौ पञ्चात्मके प्राणो रौक्ष्यव्यायामलङ्घनैः। अत्याहाराभिघाताध्ववेगोदीरणधारणैः॥ अस

vāyau pañcātmake prāṇo raukṣyavyāyāmalaṅghanaiḥ| atyāhārābhighātādhvavegodīraṇadhāraṇaiḥ|| asa

---

16.22

कुपितश्चक्षुरादीनामुपघातं प्रवर्तयेत्। पीनसार्दिततृट्कासश्वासादींश्चामयान्बहून्॥ अस

kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṃ pravartayet| pīnasārditatṛṭkāsaśvāsādīṃścāmayānbahūn|| asa

---

16.24

उदानः क्षवथूद्गारच्छर्दिनिद्राविधारणैः। गुरुभारातिरुदितहास्याद्यैर्विकृतो गदान्॥ अस16.23। कण्ठरोधमनोभ्रंशच्छर्द्यरोचकपनिसान्। कुर्याच्च गलगण्डादीन्तांतान्जत्रूर्ध्वसंश्रयान्॥ अस

udānaḥ kṣavathūdgāracchardinidrāvidhāraṇaiḥ| gurubhārātiruditahāsyādyairvikṛto gadān|| asa16.23| kaṇṭharodhamanobhraṃśacchardyarocakapanisān| kuryācca galagaṇḍādīntāṃtānjatrūrdhvasaṃśrayān|| asa

---

16.25

व्यानोऽतिगमनस्थानक्रीडाविषमचेष्टितैः। विरोधिरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः॥ अस

vyāno'tigamanasthānakrīḍāviṣamaceṣṭitaiḥ| virodhirūkṣabhīharṣaviṣādādyaiśca dūṣitaḥ|| asa

---

16.26

पुंस्त्वोत्साहबलभ्रंशशोफचित्तोत्प्लवज्वरान्। सर्वाङ्गरोगनिस्तोदरोमहर्षाङ्गसुप्तताः॥ अस

puṃstvotsāhabalabhraṃśaśophacittotplavajvarān| sarvāṅgaroganistodaromaharṣāṅgasuptatāḥ|| asa

---

16.27

कुष्ठं विसर्पमन्यांश्च कुर्यात्सर्वाङ्गगान् गदान्। समानो विषमाजीर्णशीतसङ्कीर्णभोजनैः॥ अस

kuṣṭhaṃ visarpamanyāṃśca kuryātsarvāṅgagān gadān| samāno viṣamājīrṇaśītasaṅkīrṇabhojanaiḥ|| asa

---

16.28

करोत्यकालशयनजागराद्यैश्च दूषितः। शूलगुल्मग्रहण्यादीन् पक्वामाश्यजान् गदान्॥ अस

karotyakālaśayanajāgarādyaiśca dūṣitaḥ| śūlagulmagrahaṇyādīn pakvāmāśyajān gadān|| asa

---

16.29

अपानो रूक्षगुर्वन्नवेगाघातातिवाहनैः। यानयानासनस्थानचङ्क्रमैश्चातिसेवितैः॥ अस

apāno rūkṣagurvannavegāghātātivāhanaiḥ| yānayānāsanasthānacaṅkramaiścātisevitaiḥ|| asa

---

16.30

कुपितः कुरुते रोगान्कृच्छ्रान्पक्वाशयाश्रयान्। मूत्रशुक्रप्रदोषार्शोगुदभ्रंशादिकान् बहून्॥ अस

kupitaḥ kurute rogānkṛcchrānpakvāśayāśrayān| mūtraśukrapradoṣārśogudabhraṃśādikān bahūn|| asa

---

16.31

सर्वं च मारुतं सामं तन्द्रास्तैमित्यगौरवैः। स्निग्धत्वारोचकालस्यशैत्यशोफाग्निहानिभिः॥ अस

sarvaṃ ca mārutaṃ sāmaṃ tandrāstaimityagauravaiḥ| snigdhatvārocakālasyaśaityaśophāgnihānibhiḥ|| asa

---

16.32

कटुरूक्षाभिलाषेण तद्विधोपशयेन च। युक्तं विद्यान्निरामं तु तन्द्रादीनां विपर्ययात्॥ अस

kaṭurūkṣābhilāṣeṇa tadvidhopaśayena ca| yuktaṃ vidyānnirāmaṃ tu tandrādīnāṃ viparyayāt|| asa

---

16.33

वायोरावरणं चातो बहुभेदं प्रवक्ष्यते। लिङ्गं पित्तावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः॥ अस

vāyorāvaraṇaṃ cāto bahubhedaṃ pravakṣyate| liṅgaṃ pittāvṛte dāhastṛṣṇā śūlaṃ bhramastamaḥ|| asa

---

16.34

कटुकोष्णाम्ललवणैर्विदाहः शीतकमता। शैत्यगौरवशूलानि कट्वाद्युपशयोऽधिकम्॥ अस

kaṭukoṣṇāmlalavaṇairvidāhaḥ śītakamatā| śaityagauravaśūlāni kaṭvādyupaśayo'dhikam|| asa

---

16.35

लङ्घनायासरूक्षोष्णकामता च कफावृते। रक्तावृते सदाहार्तिस्त्वङ्मांसान्तरजा भृशम्॥ अस

laṅghanāyāsarūkṣoṣṇakāmatā ca kaphāvṛte| raktāvṛte sadāhārtistvaṅmāṃsāntarajā bhṛśam|| asa

---

16.36

भवेच्च रागी श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च। मांसेन कठिनः शोफो विवर्णः पिटकास्तथा॥ अस

bhavecca rāgī śvayathurjāyante maṇḍalāni ca| māṃsena kaṭhinaḥ śopho vivarṇaḥ piṭakāstathā|| asa

---

16.37

हर्षः पिपीलिकानां च सञ्चार इव जायते। चलः स्निग्धो मृदुः शीतः शोफो गात्रेष्वरोचकः॥ अस

harṣaḥ pipīlikānāṃ ca sañcāra iva jāyate| calaḥ snigdho mṛduḥ śītaḥ śopho gātreṣvarocakaḥ|| asa

---

16.38

आढ्यवात इति ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसावृते। स्पर्शमस्थ्यावृतेऽत्युष्णं पीडनं चाभिनन्दति॥ अस

āḍhyavāta iti jñeyaḥ sa kṛcchro medasāvṛte| sparśamasthyāvṛte'tyuṣṇaṃ pīḍanaṃ cābhinandati|| asa

---

16.39

सूच्येव तुद्यतेऽत्यर्थमङ्गं सीदति शूल्यते। मज्जावृते विनमनं जृम्भणं परिवेष्टनम्॥ अस

sūcyeva tudyate'tyarthamaṅgaṃ sīdati śūlyate| majjāvṛte vinamanaṃ jṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam|| asa

---

16.40

शूलं च पीड्यमाने च पाणिभ्यां लभते सुखम्। शुक्रावृतेऽतिवेगो वा न वा निष्फलतापि वा॥ अस

śūlaṃ ca pīḍyamāne ca pāṇibhyāṃ labhate sukham| śukrāvṛte'tivego vā na vā niṣphalatāpi vā|| asa

---

16.41

भुक्ते कुक्षौ रुजा जीर्णे शाम्यत्यन्नावृतेऽनिले। मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं बस्तेर्मूत्रावृते भवेत्॥ अस

bhukte kukṣau rujā jīrṇe śāmyatyannāvṛte'nile| mūtrāpravṛttirādhmānaṃ bastermūtrāvṛte bhavet|| asa

---

16.42

विडावृते विबन्धोऽधः स्वे स्थाने परिकृन्तति॥ अस

viḍāvṛte vibandho'dhaḥ sve sthāne parikṛntati|| asa

---

16.43

व्रजत्याशु जरां स्नेहो भुक्ते चानह्यते नरः। शकृत्पीडितमन्नेन दुःखं शुष्कं चिरात्सृजेत्॥ अस

vrajatyāśu jarāṃ sneho bhukte cānahyate naraḥ| śakṛtpīḍitamannena duḥkhaṃ śuṣkaṃ cirātsṛjet|| asa

---

16.44

सर्वधात्वावृते वायौ श्रोणिवङ्क्षणपृष्ठरुक्। विलोमो मारुतोऽस्वास्थ्यं हृदयं पीड्यतेऽतिच॥ अस

sarvadhātvāvṛte vāyau śroṇivaṅkṣaṇapṛṣṭharuk| vilomo māruto'svāsthyaṃ hṛdayaṃ pīḍyate'tica|| asa

---

16.45

भ्रमो मूर्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते। विदग्धेऽन्ने च वमनमुदाने विभ्रमादयः॥ अस

bhramo mūrchā rujā dāhaḥ pittena prāṇa āvṛte| vidagdhe'nne ca vamanamudāne vibhramādayaḥ|| asa

---

16.46

दाहोऽन्तरूर्जाभ्रंशश्च दाहो व्याने तु सर्वगः। क्लमोऽङ्गचेष्टासङ्गश्च सन्तापः सहवेदनः॥ अस

dāho'ntarūrjābhraṃśaśca dāho vyāne tu sarvagaḥ| klamo'ṅgaceṣṭāsaṅgaśca santāpaḥ sahavedanaḥ|| asa

---

16.47

समान उष्मोपहतिरतिस्वेदोऽरतिः सतृट्। दाहश्च स्यादपाने तु मले हारिद्रवर्णता॥ अस

samāna uṣmopahatiratisvedo'ratiḥ satṛṭ| dāhaśca syādapāne tu male hāridravarṇatā|| asa

---

16.48

रुजोऽतिवृद्धिस्तापश्च योनिमेहनपायुषु॥ अस

rujo'tivṛddhistāpaśca yonimehanapāyuṣu|| asa

---

16.49

श्लेष्मणा त्वावऋते प्राणे सादस्तन्द्रारुचिर्वमिः। ष्ठीवनक्षवथूद्गारनिश्वासोच्छ्वाससङ्ग्रहः॥ अस

śleṣmaṇā tvāvaṛte prāṇe sādastandrārucirvamiḥ| ṣṭhīvanakṣavathūdgāraniśvāsocchvāsasaṅgrahaḥ|| asa

---

16.50

उदाने गुरुगात्रत्वमरुचिर्वाक्स्वरग्रहः। बलवर्णप्रणाशश्च व्याने पर्वास्थिवाग्ग्रहः॥ अस

udāne gurugātratvamarucirvāksvaragrahaḥ| balavarṇapraṇāśaśca vyāne parvāsthivāggrahaḥ|| asa

---

16.51

गुरुताङ्गेषु सर्वेषु स्खलितं च गतौ भृशम्। समानेऽतिहिमाङ्गत्वमस्वेदो मन्दवह्निता॥ अस

gurutāṅgeṣu sarveṣu skhalitaṃ ca gatau bhṛśam| samāne'tihimāṅgatvamasvedo mandavahnitā|| asa

---

16.52

अपाने सकफं मूत्रशकृतोः स्यात् प्रवर्तनम्। इति द्वाविंशतिविधं वायोरावरणं विदुः॥ अस

apāne sakaphaṃ mūtraśakṛtoḥ syāt pravartanam| iti dvāviṃśatividhaṃ vāyorāvaraṇaṃ viduḥ|| asa

---

16.53

प्राणादयस्तथान्योन्यमावृण्वन्ति यथाक्रमम्। सर्वेपि विंशतिविधं विद्यादावरणं च तत्॥ अस

prāṇādayastathānyonyamāvṛṇvanti yathākramam| sarvepi viṃśatividhaṃ vidyādāvaraṇaṃ ca tat|| asa

---

16.54

निश्वासोच्छ्ववाससंरोधःप्रतिश्यायःशिरोग्रहः। हृद्रोगो मुखशोषश्च प्राणेनोदान आवृते॥ अस

niśvāsocchvavāsasaṃrodhaḥpratiśyāyaḥśirograhaḥ| hṛdrogo mukhaśoṣaśca prāṇenodāna āvṛte|| asa

---

16.55

उदानेनावृते प्राणे वर्णौजोबलसङ्क्षयः। दिशानया च विभजेत् सर्वमावरणं भिषक्॥ अस

udānenāvṛte prāṇe varṇaujobalasaṅkṣayaḥ| diśānayā ca vibhajet sarvamāvaraṇaṃ bhiṣak|| asa

---

16.56

स्थानान्यवेक्ष्य वातानां वृद्धिं हानिं च कर्मणाम्। प्राणादीनां च पञ्चानां मिश्रमावरणं मिथः॥ अस

sthānānyavekṣya vātānāṃ vṛddhiṃ hāniṃ ca karmaṇām| prāṇādīnāṃ ca pañcānāṃ miśramāvaraṇaṃ mithaḥ|| asa

---

16.57

पित्तादिभिर्द्वादशभिर्मिश्राणां मिश्रितैश्च तैः। मिश्रैः पित्तादिभिस्तद्वन्मिश्रणाभिरनेकधा॥ अस

pittādibhirdvādaśabhirmiśrāṇāṃ miśritaiśca taiḥ| miśraiḥ pittādibhistadvanmiśraṇābhiranekadhā|| asa

---

16.58

तारतम्यविकल्पाच्च यात्यावृतिरसङ्ख्यताम्। तां लक्षयेदवहितो यथास्वं लक्षणोदयात्॥ अस

tāratamyavikalpācca yātyāvṛtirasaṅkhyatām| tāṃ lakṣayedavahito yathāsvaṃ lakṣaṇodayāt|| asa

---

16.59

शनैश्शनैश्चोपशयाद् गूढामपि मुहुर्मुहुः। विशेषाज्जीवितं प्राण उदानो बलमुच्यते॥ अस

śanaiśśanaiścopaśayād gūḍhāmapi muhurmuhuḥ| viśeṣājjīvitaṃ prāṇa udāno balamucyate|| asa

---

16.60

स्यात्तयोः पीडनाद्धानिरायुषश्च बलस्य च॥ अस

syāttayoḥ pīḍanāddhānirāyuṣaśca balasya ca|| asa

---

16.61

आवृता वायवोऽज्ञाता ज्ञाता वा वत्सरं स्थिताः। प्रयत्नेनापि दुःसाध्या भवेयुर्वानुपक्रमाः॥ अस

āvṛtā vāyavo'jñātā jñātā vā vatsaraṃ sthitāḥ| prayatnenāpi duḥsādhyā bhaveyurvānupakramāḥ|| asa

11.2

अथातो मात्राशितीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति हस्माहुरात्त्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto mātrāśitīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti hasmāhurāttreyādayo maharṣayaḥ|| asa

---

11.3

मात्राशी स्यात्। मात्रा पुनरग्निबलाहारद्रव्यापेक्षिणी। कुक्षेरप्रतिपीडनमाहारेण हृदयस्यासंरोधः पार्श्वयोरविपाटनमनतिगौरवमुदरस्य प्रीणनमिन्द्रियाणां क्षुत्पिपासोपरतिः स्थानासनशयनगमनोच्छ्वासप्रश्वासभाष्यसङ्कथासु सुखानुवृत्तिः सायं प्रातश्च सुखेन परिणमनं बलवर्णोपचयकरत्वं चेति मात्राया लक्षणम्॥ अस

mātrāśī syāt| mātrā punaragnibalāhāradravyāpekṣiṇī| kukṣerapratipīḍanamāhāreṇa hṛdayasyāsaṃrodhaḥ pārśvayoravipāṭanamanatigauravamudarasya prīṇanamindriyāṇāṃ kṣutpipāsoparatiḥ sthānāsanaśayanagamanocchvāsapraśvāsabhāṣyasaṅkathāsu sukhānuvṛttiḥ sāyaṃ prātaśca sukhena pariṇamanaṃ balavarṇopacayakaratvaṃ ceti mātrāyā lakṣaṇam|| asa

---

11.4

त्रिभागसौहित्यमर्द्धसौहित्यं वा गुरूणामुपदिश्यते। लघूनामपि नातिसौहित्यम्। अनिलानलगुणबहुलानि हि लघूनि तुल्यगुणत्वादग्निसन्धुक्षणान्यविधिना चाल्पदोषाणि। इतराणि तु पृथिवीसलिलगुणबहुलान्यसामान्याद्विपरीतान्यन्यत्र व्यायामाग्निबलात्। अमात्रा पुनरशनस्य हीनताधिक्यं च। तत्र हीनमात्रमशनं बलवर्णोपचयमनोबुद्धीन्द्रियोपघातकरं विबन्धकृदवृष्यमनौजस्यं सारविध्मापनमलक्ष्मीजननमशीतेश्च वातविकाराणामायतनम्। अतिमात्रं पुनः सर्वदोषप्रकोपनमाहुः। तेन हि प्रपीड्यमाना वातादयो युगपत्प्रकुपिताः कुक्ष्यैकदेशस्थास्तदेवापरिपक्वमाविश्य विष्टम्भयन्तोऽलसकमभिनिर्वर्तयन्ति। सहसा वाधरोत्तराभ्यां मार्गाभ्यां प्रत्त्यावयन्तो विषूचिकाम्॥ अस

tribhāgasauhityamarddhasauhityaṃ vā gurūṇāmupadiśyate| laghūnāmapi nātisauhityam| anilānalaguṇabahulāni hi laghūni tulyaguṇatvādagnisandhukṣaṇānyavidhinā cālpadoṣāṇi| itarāṇi tu pṛthivīsalilaguṇabahulānyasāmānyādviparītānyanyatra vyāyāmāgnibalāt| amātrā punaraśanasya hīnatādhikyaṃ ca| tatra hīnamātramaśanaṃ balavarṇopacayamanobuddhīndriyopaghātakaraṃ vibandhakṛdavṛṣyamanaujasyaṃ sāravidhmāpanamalakṣmījananamaśīteśca vātavikārāṇāmāyatanam| atimātraṃ punaḥ sarvadoṣaprakopanamāhuḥ| tena hi prapīḍyamānā vātādayo yugapatprakupitāḥ kukṣyaikadeśasthāstadevāparipakvamāviśya viṣṭambhayanto'lasakamabhinirvartayanti| sahasā vādharottarābhyāṃ mārgābhyāṃ prattyāvayanto viṣūcikām|| asa

---

11.5

अपि च। प्रयाति नोर्ध्वं नाधस्तादाहारो न च पच्यते। आमाशयेऽलसीभूतस्तेन सोऽलसकः स्मृतः॥ अस

api ca| prayāti nordhvaṃ nādhastādāhāro na ca pacyate| āmāśaye'lasībhūtastena so'lasakaḥ smṛtaḥ|| asa

---

11.6

विविधैर्वेदनोद्भेदैर्वाय्वादिभृशकोपतः। सूचीभिरिव गात्राणि विध्यतीति विषूचिका॥ अस

vividhairvedanodbhedairvāyvādibhṛśakopataḥ| sūcībhiriva gātrāṇi vidhyatīti viṣūcikā|| asa

---

11.7

तत्र वातः शूलानाहाङ्गमर्दमुखशोषप्रलापकम्पमूर्च्छभ्रमजृम्भोद्वेष्टनाक्षिप्रवेशशिरोहृदयातिरुक्सिरा कुञ्चनस्तम्भनानि करोति। पित्तं पुनर्ज्वरातिसारान्तर्दाहवैवर्ण्यतृष्णामदभ्रमप्रलयानि। श्लेष्मा तु छर्द्यरोचकप्रसेकाङ्गसादाविपाकशीतज्वरगात्रगौरवाणि विशेषतस्तु दुर्बलस्याल्पवह्नेर्बहुश्लेष्मणोवातमूत्रपुरीषवेगविधारिणोऽन्नपानमनिलप्रपीडितं श्लेष्मणाविबद्धमार्गमलसत्वादबहिर्मुखीभवत् छर्द्यतीसारवर्ज्यानि यथोक्तानि शूलादीन्युपजनयत्यतिमात्राणि। सोऽलसः। अतिमात्रदुष्टास्तु दोषाः शरीरं दण्डवत् स्तम्भयन्ति ततस्तमलसकमसाध्यं ब्रुवते॥ अस

tatra vātaḥ śūlānāhāṅgamardamukhaśoṣapralāpakampamūrcchabhramajṛmbhodveṣṭanākṣipraveśaśirohṛdayātiruksirā kuñcanastambhanāni karoti| pittaṃ punarjvarātisārāntardāhavaivarṇyatṛṣṇāmadabhramapralayāni| śleṣmā tu chardyarocakaprasekāṅgasādāvipākaśītajvaragātragauravāṇi viśeṣatastu durbalasyālpavahnerbahuśleṣmaṇovātamūtrapurīṣavegavidhāriṇo'nnapānamanilaprapīḍitaṃ śleṣmaṇāvibaddhamārgamalasatvādabahirmukhībhavat chardyatīsāravarjyāni yathoktāni śūlādīnyupajanayatyatimātrāṇi| so'lasaḥ| atimātraduṣṭāstu doṣāḥ śarīraṃ daṇḍavat stambhayanti tatastamalasakamasādhyaṃ bruvate|| asa

---

11.8

विरुद्धाध्यशनाजीर्णशीलिनः पुनरामदोषमामविषमामनन्ति। विषसदृशलिङ्गत्वात्। तत्परमसाध्यानाम्। अशुकारितया विरुद्धोपक्रमत्वाच्च। न च केवलं मात्रयैव कृत्स्नमाहारफलमवाप्तुं शक्यं स्वभावादीनां भिन्नफलत्वात्॥ अस

viruddhādhyaśanājīrṇaśīlinaḥ punarāmadoṣamāmaviṣamāmananti| viṣasadṛśaliṅgatvāt| tatparamasādhyānām| aśukāritayā viruddhopakramatvācca| na ca kevalaṃ mātrayaiva kṛtsnamāhāraphalamavāptuṃ śakyaṃ svabhāvādīnāṃ bhinnaphalatvāt|| asa

---

11.9

तथा हि। गुरुरूक्षशुष्कशीतद्विष्टविष्टम्भिविदाअह्यशुचिविरुद्धात्यम्बुपानद्रवमकाले काले वा कामक्रोधलोभेर्ष्याद्व्रीशोकोद्वेगभयक्षुदुपतप्तेन वा यदन्नपानमुपयुज्यते तदप्याममेव प्रदूषयति॥ अस

tathā hi| gururūkṣaśuṣkaśītadviṣṭaviṣṭambhividāahyaśuciviruddhātyambupānadravamakāle kāle vā kāmakrodhalobherṣyādvrīśokodvegabhayakṣudupataptena vā yadannapānamupayujyate tadapyāmameva pradūṣayati|| asa

---

11.10

तत्र साध्यमानं दुष्टमलसीभूतमुल्लिखेत् पाययित्वा सलवणमुष्णं वारि। तथात्वच्छर्दयन्तमतिलीनदोषं कृष्णानागदन्तीकल्कयुक्तं पाययेत्। मदनफलकषायं वा पिप्पलीसिद्धार्थकल्कयुक्तम्। दन्तीमागधिकावचूर्णितं वा कोशातकीरसम्। अवस्थापेक्षी वा वमनकल्पोक्तानि तीक्ष्णवमनानि। ततः स्वेदवर्त्तिप्रणिधानाभ्यामुपाचरेत्॥ अस

tatra sādhyamānaṃ duṣṭamalasībhūtamullikhet pāyayitvā salavaṇamuṣṇaṃ vāri| tathātvacchardayantamatilīnadoṣaṃ kṛṣṇānāgadantīkalkayuktaṃ pāyayet| madanaphalakaṣāyaṃ vā pippalīsiddhārthakalkayuktam| dantīmāgadhikāvacūrṇitaṃ vā kośātakīrasam| avasthāpekṣī vā vamanakalpoktāni tīkṣṇavamanāni| tataḥ svedavarttipraṇidhānābhyāmupācaret|| asa

---

11.11

अपि च। सद्यः सम्यग्विशुद्धस्य शाम्यन्ति तदुपद्रवाः। शूले निरन्नकोष्ठेऽद्भिः कोष्णाभिश्चूर्णिताः पिबेत्॥ अस

api ca| sadyaḥ samyagviśuddhasya śāmyanti tadupadravāḥ| śūle nirannakoṣṭhe'dbhiḥ koṣṇābhiścūrṇitāḥ pibet|| asa

---

11.12

हिङ्गुप्रतिविषाव्योषसौवर्चलवचाभयाः। अथवा पिप्पलीमूलं त्रिवृतादारुसैन्धवम्॥ अस

hiṅguprativiṣāvyoṣasauvarcalavacābhayāḥ| athavā pippalīmūlaṃ trivṛtādārusaindhavam|| asa

---

11.13

शुण्ठीः सक्षीरलवणपिप्पलीमरिचानि च। पाठाम्लवेतसक्षारयवानीपौष्कराणि वा॥ अस

śuṇṭhīḥ sakṣīralavaṇapippalīmaricāni ca| pāṭhāmlavetasakṣārayavānīpauṣkarāṇi vā|| asa

---

11.14

द्विरुत्तरं हिङ्गुवचाग्निकुष्ठ सुवर्चिकाक्षारबिडाजमोजम्। शूलोदरानाहविषूचिकार्शोहृद्रोगगुल्मोर्ध्वसमीरणघ्नम्॥ अस

dviruttaraṃ hiṅguvacāgnikuṣṭha suvarcikākṣārabiḍājamojam| śūlodarānāhaviṣūcikārśohṛdrogagulmordhvasamīraṇaghnam|| asa

---

11.15

मुस्ताजमोजपूजीकवचाशुण्ठ्यग्निधान्यकैः। सवालकशठीबिल्वैः क्वाथं तृट्च्छूलवान् पिबेत्॥ अस

mustājamojapūjīkavacāśuṇṭhyagnidhānyakaiḥ| savālakaśaṭhībilvaiḥ kvāthaṃ tṛṭcchūlavān pibet|| asa

---

11.16

रास्नाकट्फलषङ्ग्रन्थाबृहतीद्वयजोङ्गकैः। गुग्गुल्वतिविषाकुष्ठपत्रत्र्याघ्रनखाम्बुदैः। कुर्याच्छुष्कैः समूत्रैर्वा लेपोद्वर्त्तनधूपनम्॥ अस

rāsnākaṭphalaṣaṅgranthābṛhatīdvayajoṅgakaiḥ| guggulvativiṣākuṣṭhapatratryāghranakhāmbudaiḥ| kuryācchuṣkaiḥ samūtrairvā lepodvarttanadhūpanam|| asa

---

11.17

सरुक्चानद्धमुदरमम्लपिष्टैः प्रलेपयेत्। दारुहैमवतीकुष्ठशताह्वाहिङ्गुसैन्धवैः॥ अस

sarukcānaddhamudaramamlapiṣṭaiḥ pralepayet| dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ|| asa

---

11.18

यवचूर्णश्च सक्षारतक्रः कोष्ठार्तिजित् परम्। योजयेत्सैन्धवान्तैश्च वर्तिं विण्मूत्रसङ्ग्रहे॥ अस

yavacūrṇaśca sakṣāratakraḥ koṣṭhārtijit param| yojayetsaindhavāntaiśca vartiṃ viṇmūtrasaṅgrahe|| asa

---

11.19

नाम्यमानानि चाङ्गानि भृशं स्विन्नानि वेष्टयेत्। विषूच्यामतिवृद्धायां पार्ष्ण्योर्दाहः प्रशस्यते॥ अस

nāmyamānāni cāṅgāni bhṛśaṃ svinnāni veṣṭayet| viṣūcyāmativṛddhāyāṃ pārṣṇyordāhaḥ praśasyate|| asa

---

11.20

द्विक्षारजीर्णपिण्याककुष्ठारुष्करचित्रकैः। सशुक्तसैन्धवैस्तैलं पक्वमभ्यञ्जने हितम्॥ अस

dvikṣārajīrṇapiṇyākakuṣṭhāruṣkaracitrakaiḥ| saśuktasaindhavaistailaṃ pakvamabhyañjane hitam|| asa

---

11.21

सुच्छर्दितविरिक्तस्य गात्रायामेऽतिदारुणे। भल्लातकमधूच्छिष्टजीर्णपिण्याकनागरैः। घृततैलं पचेत्साम्लैस्तच्च खल्लीघ्नमुत्तमम्॥ अस

succharditaviriktasya gātrāyāme'tidāruṇe| bhallātakamadhūcchiṣṭajīrṇapiṇyākanāgaraiḥ| ghṛtatailaṃ pacetsāmlaistacca khallīghnamuttamam|| asa

---

11.22

त्वक्पत्ररास्नागरुशिग्रुकुष्ठैरम्लप्रपिष्टैः सवचाशताह्वैः। उद्वर्त्तनं खल्लिविषूचिकाघ्नं तैलं विपक्वं च तदर्थकारि॥ अस

tvakpatrarāsnāgaruśigrukuṣṭhairamlaprapiṣṭaiḥ savacāśatāhvaiḥ| udvarttanaṃ khalliviṣūcikāghnaṃ tailaṃ vipakvaṃ ca tadarthakāri|| asa

---

11.23

तदहश्चोपवास्यैनं विरिक्तवदुपाचरेत्। सामान्येनेति सिद्धोक्ता विषूच्यलसकक्रिया॥ अस

tadahaścopavāsyainaṃ viriktavadupācaret| sāmānyeneti siddhoktā viṣūcyalasakakriyā|| asa

---

11.24

आमदोषेषु त्वन्नकाले जीर्णाहारं दोषोपलिप्तामाशयं स्तिमितगुरुकोष्ठमनन्नाभिलाषिणमभिसमीक्ष्य पाययेद्दोषशेषपाचनार्थमौषधं वह्निसन्धुक्षणार्थं च। अजीर्णाहारं पुनर्न पाययेत्। यत आमदोषदुर्बलो ह्यग्निर्युगपदामदोषमौषधमाहारजातं चाशक्तः पक्तुम्॥ अस

āmadoṣeṣu tvannakāle jīrṇāhāraṃ doṣopaliptāmāśayaṃ stimitagurukoṣṭhamanannābhilāṣiṇamabhisamīkṣya pāyayeddoṣaśeṣapācanārthamauṣadhaṃ vahnisandhukṣaṇārthaṃ ca| ajīrṇāhāraṃ punarna pāyayet| yata āmadoṣadurbalo hyagniryugapadāmadoṣamauṣadhamāhārajātaṃ cāśaktaḥ paktum|| asa

---

11.25

अपि चैषा विभ्रमोऽतिबलत्वादुपरतानलबलमातुरं सहसैवातिपातत्येत्। आमदोषजानां पुनर्विकाराणामपतर्पणेनैवोपशमो भवति॥ अस

api caiṣā vibhramo'tibalatvāduparatānalabalamāturaṃ sahasaivātipātatyet| āmadoṣajānāṃ punarvikārāṇāmapatarpaṇenaivopaśamo bhavati|| asa

---

11.26

तत्तु त्रिविधम्। लङ्घनं लङ्घनपाचनमवसेचनं च। तत्र लङ्घनमल्पदोषाणाम्। तेन ह्यनिलानलवृध्या वातातपपरीत इवाल्पः सलिलाशयोऽल्पदोषः प्रशोषमापद्यते। लङ्घनपाचनाभ्यां मध्यदोषे वातातपाभ्यां पांसुभस्मावकिरणैरिव चानतिमहान् सलिलाशयः। बहुदोषाणां पुनर्दोषावसेचनमेव कार्यम्। न ह्यस्राविते पल्वलोदकौघे शाल्यादिपुष्टिर्भवति॥ अस

tattu trividham| laṅghanaṃ laṅghanapācanamavasecanaṃ ca| tatra laṅghanamalpadoṣāṇām| tena hyanilānalavṛdhyā vātātapaparīta ivālpaḥ salilāśayo'lpadoṣaḥ praśoṣamāpadyate| laṅghanapācanābhyāṃ madhyadoṣe vātātapābhyāṃ pāṃsubhasmāvakiraṇairiva cānatimahān salilāśayaḥ| bahudoṣāṇāṃ punardoṣāvasecanameva kāryam| na hyasrāvite palvalodakaughe śālyādipuṣṭirbhavati|| asa

---

11.27

तस्मात्सन्तर्पणनिमित्तानां नान्तरेणापतर्पणमस्ति शान्तिः। अपतर्पणनिमित्तानां च नान्तरेण सन्तर्पणमिति। एवमन्येषामपि व्याधीनां यथास्वं निदानविपरीतमौषधमेवावचारयेत्। सति त्वनुबन्धे निदानविपरीतमपास्य व्याधिविपरीतमेव तदर्थकारि वा। विमुक्तामदोषस्य पुनः परिपक्वामदोषशेषस्य दीप्ते चाग्नावभ्यङ्गास्थापनानुवासनं विविधस्नेहपानं च युक्त्या प्रयोज्यम्। प्रसमीक्ष्य दोषौषधादीनामवस्थान्तराणि। भवन्ति चात्र॥ अस

tasmātsantarpaṇanimittānāṃ nāntareṇāpatarpaṇamasti śāntiḥ| apatarpaṇanimittānāṃ ca nāntareṇa santarpaṇamiti| evamanyeṣāmapi vyādhīnāṃ yathāsvaṃ nidānaviparītamauṣadhamevāvacārayet| sati tvanubandhe nidānaviparītamapāsya vyādhiviparītameva tadarthakāri vā| vimuktāmadoṣasya punaḥ paripakvāmadoṣaśeṣasya dīpte cāgnāvabhyaṅgāsthāpanānuvāsanaṃ vividhasnehapānaṃ ca yuktyā prayojyam| prasamīkṣya doṣauṣadhādīnāmavasthāntarāṇi| bhavanti cātra|| asa

---

11.28

यः श्यावदन्तौष्ठनखोऽल्पसंज्ञः छर्द्यर्दितोऽन्तर्गतताम्रनेत्रः। क्षामस्वरः स्रस्तसमस्तसन्धिर्यायान्नरोऽसौ पुनरागमाय॥ अस

yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho'lpasaṃjñaḥ chardyardito'ntargatatāmranetraḥ| kṣāmasvaraḥ srastasamastasandhiryāyānnaro'sau punarāgamāya|| asa

---

11.29

व्योषं करञ्जस्य फलं हरिद्रे मूलं समावाप्य च मातुलुङ्ग्याः। छयाविशुष्का गुलिकाः कृतास्ता हन्युर्विषूचीं नयनाञ्जनेन॥ अस

vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridre mūlaṃ samāvāpya ca mātuluṅgyāḥ| chayāviśuṣkā gulikāḥ kṛtāstā hanyurviṣūcīṃ nayanāñjanena|| asa

---

11.30

शिरीषनक्ताह्वफणिज्जबीजत्रायन्त्यपामाअर्गफलैश्च वर्त्तिः। बस्तस्य मूत्रेण विषूचिकाघ्नी प्रलेपधूपाञ्जननस्ययोगैः॥ अस

śirīṣanaktāhvaphaṇijjabījatrāyantyapāmāargaphalaiśca varttiḥ| bastasya mūtreṇa viṣūcikāghnī pralepadhūpāñjananasyayogaiḥ|| asa

---

11.31

अजीर्णं च कफादामं विष्टब्धमनिलाद्भवेत्। विदग्धं पित्तकोपेन त्रिप्रकारमिति स्मृतम्॥ अस

ajīrṇaṃ ca kaphādāmaṃ viṣṭabdhamanilādbhavet| vidagdhaṃ pittakopena triprakāramiti smṛtam|| asa

---

11.32

तत्रामे गुरुतोत्क्लेदः शोफो गण्डाक्षिकूटयोः। उद्गारश्च यथाभुक्तमविदग्धः प्रवर्त्तते॥ अस

tatrāme gurutotkledaḥ śopho gaṇḍākṣikūṭayoḥ| udgāraśca yathābhuktamavidagdhaḥ pravarttate|| asa

---

11.33

विष्टब्धे शूलमाध्मानं विविधा वातवेदनाः। मलवाताप्रवृत्तिश्च स्तम्भो मोहोऽङ्गपीडनम्॥ अस

viṣṭabdhe śūlamādhmānaṃ vividhā vātavedanāḥ| malavātāpravṛttiśca stambho moho'ṅgapīḍanam|| asa

---

11.34

विदग्धे भ्रमतृण्मूर्छाः पित्तच्च विविधा रुजाः। उद्गारश्च साधूमाम्लः स्वेदो दाहश्च जायते॥ अस

vidagdhe bhramatṛṇmūrchāḥ pittacca vividhā rujāḥ| udgāraśca sādhūmāmlaḥ svedo dāhaśca jāyate|| asa

---

11.35

लङ्घनं कार्यमामे तु विष्टब्धे स्वेदनं भृशम्। विदग्धे वमनं यद्वा यथावस्थं हितं भवेत्॥ अस

laṅghanaṃ kāryamāme tu viṣṭabdhe svedanaṃ bhṛśam| vidagdhe vamanaṃ yadvā yathāvasthaṃ hitaṃ bhavet|| asa

---

11.36

रगीयसो भवेल्लीनादामादेव विलम्बिका। कफवातानुविद्धामलिङ्गा तत्समसाधना॥ अस

ragīyaso bhavellīnādāmādeva vilambikā| kaphavātānuviddhāmaliṅgā tatsamasādhanā|| asa

---

11.37

रसशेषेऽन्नविद्वेषो हृदयाशुद्धिगौरवे। तत्राभुक्त्वा दिवस्वप्यात् क्षुद्वानद्याल्लघुप्रति॥ अस

rasaśeṣe'nnavidveṣo hṛdayāśuddhigaurave| tatrābhuktvā divasvapyāt kṣudvānadyāllaghuprati|| asa

---

11.38

यामैश्चतुर्भिर्द्वाभ्यां च भोज्यभैषज्ययोः समे। पाकोऽग्नौयुक्तयोर्द्राक्च तीक्ष्णे मन्दे पुनश्चिरात्॥ अस

yāmaiścaturbhirdvābhyāṃ ca bhojyabhaiṣajyayoḥ same| pāko'gnauyuktayordrākca tīkṣṇe mande punaścirāt|| asa

---

11.39

सभक्तमौषधं तस्मान्मन्दाग्नेरवचारयेत्। पूर्वाह्णे भोजनं सात्म्यं लघु दीपनबृंहणम्॥ अस

sabhaktamauṣadhaṃ tasmānmandāgneravacārayet| pūrvāhṇe bhojanaṃ sātmyaṃ laghu dīpanabṛṃhaṇam|| asa

---

11.40

प्रातराशे त्वजीर्णेऽपि सायमाशो न दुष्यति। अजीर्णे सायमाशे तु प्रातराशो हि दुष्यति॥ अस

prātarāśe tvajīrṇe'pi sāyamāśo na duṣyati| ajīrṇe sāyamāśe tu prātarāśo hi duṣyati|| asa

---

11.41

दिवा प्रबोध्यतेऽर्केण हृदयं पुण्डरीकवत्। तस्मिन्विबुद्धे स्रोतांसि स्फुटत्वं यान्ति सर्वशः॥ अस

divā prabodhyate'rkeṇa hṛdayaṃ puṇḍarīkavat| tasminvibuddhe srotāṃsi sphuṭatvaṃ yānti sarvaśaḥ|| asa

---

11.42

व्यायामाच्च विचाराच्च विक्षिप्तत्वाच्च चेतसः। न क्लेदमुपगच्छन्ति दिवा तेनास्य धातवः॥ अस

vyāyāmācca vicārācca vikṣiptatvācca cetasaḥ| na kledamupagacchanti divā tenāsya dhātavaḥ|| asa

---

11.43

अक्लिन्नेष्वन्नमासिक्तमत्यन्तेन न दुष्यति। अविदग्धेष्विव पयस्स्वन्यत्संमिश्रितं पयः॥ अस

aklinneṣvannamāsiktamatyantena na duṣyati| avidagdheṣviva payassvanyatsaṃmiśritaṃ payaḥ|| asa

---

11.44

रात्रौ तु हृदये म्लाने संवृतेष्वयनेषु च। यान्ति कोष्ठे परिक्लेदं संवृते सर्वधातवः॥ अस

rātrau tu hṛdaye mlāne saṃvṛteṣvayaneṣu ca| yānti koṣṭhe parikledaṃ saṃvṛte sarvadhātavaḥ|| asa

---

11.45

क्लिन्नेष्वन्यदपक्वेषु तेष्वासिक्तं प्रदुष्यति। विदग्धेषु पयस्स्वन्यात् पयस्तप्तेष्विवापितम्। नैशे तस्मादजीर्णेऽन्ने नान्यद्भुञ्जीत भोजनम्॥ अस

klinneṣvanyadapakveṣu teṣvāsiktaṃ praduṣyati| vidagdheṣu payassvanyāt payastapteṣvivāpitam| naiśe tasmādajīrṇe'nne nānyadbhuñjīta bhojanam|| asa

---

11.46

उद्गारशुद्धिरुत्साहो वेगोत्सर्गो यथोचितः। लघुता क्षुत्पिपास च जीर्णाहारस्य लक्षणम्॥ अस

udgāraśuddhirutsāho vegotsargo yathocitaḥ| laghutā kṣutpipāsa ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam|| asa

---

11.47

प्रायः प्रज्ञापराधेन रोगग्रामः प्रजायते। नृणामशनलुब्धानां विशेषेण विषूचिका॥ अस

prāyaḥ prajñāparādhena rogagrāmaḥ prajāyate| nṛṇāmaśanalubdhānāṃ viśeṣeṇa viṣūcikā|| asa

12.2

अथातो द्विविधौषधविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति हस्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto dvividhauṣadhavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

---

12.3

द्विविधमौषधमूर्जस्करं रोगघ्नं च। उभयमपि चोभयात्मकम्। बाहुल्येन तु निर्देशः। तत्रोर्जस्करं द्विविधं रसायनं वाजीकरणं च। रोगघ्नमपि द्विविधम्। रोगस्य प्रशमनमपुनर्भवकरं च। पुनश्च द्विविधम्। द्रव्यमद्रव्यम् च। तत्र द्रव्यम् त्रिविधम्। भौममौद्भिदं जङ्गममिति। तेषु वक्ष्यमाणं हेमादि लवणान्तं प्रायेण भौमम्। औद्भिदं पुनर्वनस्पतिवानस्पत्यवीरुदौषधिभेदेन चतुर्विधं भवति। तत्र फलिनो वनस्पतिः। पुष्पफलवान् वानस्पत्यः। वल्लीगुल्मवीरुत्। फलपाकान्ताश्चौषध्य इति। जङ्गमोद्भवं मधुघृतादि जङ्गमद्रव्यमाहुः॥ अस

dvividhamauṣadhamūrjaskaraṃ rogaghnaṃ ca| ubhayamapi cobhayātmakam| bāhulyena tu nirdeśaḥ| tatrorjaskaraṃ dvividhaṃ rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca| rogaghnamapi dvividham| rogasya praśamanamapunarbhavakaraṃ ca| punaśca dvividham| dravyamadravyam ca| tatra dravyam trividham| bhaumamaudbhidaṃ jaṅgamamiti| teṣu vakṣyamāṇaṃ hemādi lavaṇāntaṃ prāyeṇa bhaumam| audbhidaṃ punarvanaspativānaspatyavīrudauṣadhibhedena caturvidhaṃ bhavati| tatra phalino vanaspatiḥ| puṣpaphalavān vānaspatyaḥ| vallīgulmavīrut| phalapākāntāścauṣadhya iti| jaṅgamodbhavaṃ madhughṛtādi jaṅgamadravyamāhuḥ|| asa

---

12.4

अद्रव्यं पुनरुपवासानिलातपच्छायामन्त्रसान्त्वदानभयोत्त्राससङ्क्षोभणहर्षणभर्त्सनहसनस्वप्नजागरण संवाहनादीनि। पुनरपि च त्रिविधं दैवव्यपाश्रयं युक्तिव्यपाश्रयं सत्वावजयश्चेति। तत्र दैवव्यपाश्रयं मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तो पवासस्वस्त्ययनप्रणिधानगमनादि। युक्तिव्यपाश्रयमाहारौषधयोजनादि। सत्वावजयः पुनरहितान्मनोनिग्रहः। पुनरपि च त्रिविधम्। अपकर्षणं प्रकृतिविघातो निदानत्यागश्च॥ अस

adravyaṃ punarupavāsānilātapacchāyāmantrasāntvadānabhayottrāsasaṅkṣobhaṇaharṣaṇabhartsanahasanasvapnajāgaraṇa saṃvāhanādīni| punarapi ca trividhaṃ daivavyapāśrayaṃ yuktivyapāśrayaṃ satvāvajayaśceti| tatra daivavyapāśrayaṃ mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścitto pavāsasvastyayanapraṇidhānagamanādi| yuktivyapāśrayamāhārauṣadhayojanādi| satvāvajayaḥ punarahitānmanonigrahaḥ| punarapi ca trividham| apakarṣaṇaṃ prakṛtivighāto nidānatyāgaśca|| asa

---

12.5

ते पुनरपकर्षणादयो द्विविधाः बाह्याभ्यन्तरभेदेन। तत्र बाह्यमपकर्षणं ग्रन्थ्यर्बुदोपपक्ष्मक्रिमिशल्यादिषु शस्त्रहस्तयन्त्रादिभिः। आभ्यन्तरं पुनर्वमनविरेचनादिभिः। प्रकृतिविघातः संशमनम्। तत् बाह्यमभ्यङ्गस्वेदप्रदेहपरिषेकोपमर्दनादि। आभ्यन्तरं यदन्तरमनुप्रविश्याविक्षोभयद्दोषान् शमयति। निदानत्यागो यथादोषं शीतोष्णशनव्यायामादीनां वर्जनं स्निग्धरुक्षाद्यनभ्यवहारश्च। तत्र शस्त्रादिसाध्ये भेषजमनुक्रमते न तु भेषजसाध्ये शस्त्रादि॥ अस

te punarapakarṣaṇādayo dvividhāḥ bāhyābhyantarabhedena| tatra bāhyamapakarṣaṇaṃ granthyarbudopapakṣmakrimiśalyādiṣu śastrahastayantrādibhiḥ| ābhyantaraṃ punarvamanavirecanādibhiḥ| prakṛtivighātaḥ saṃśamanam| tat bāhyamabhyaṅgasvedapradehapariṣekopamardanādi| ābhyantaraṃ yadantaramanupraviśyāvikṣobhayaddoṣān śamayati| nidānatyāgo yathādoṣaṃ śītoṣṇaśanavyāyāmādīnāṃ varjanaṃ snigdharukṣādyanabhyavahāraśca| tatra śastrādisādhye bheṣajamanukramate na tu bheṣajasādhye śastrādi|| asa

---

12.6

पुनरपि त्रिविधं हेतुविपरीतं व्याधिविपरीतमुभयार्थकारि च। तत्र हेतुविपरीतं गुरुस्निग्धशीतादिजे व्याधौ लघुरूक्षोष्णादि। तथेतरस्मिन्नितरत्। व्याधिविपरीतम्। द्वौ मूलोपक्रमौ लङ्घनबृंहणे। पञ्च कर्माणि वमनादीनि सधूमधूपाञ्जनादीनि च। तथा विम्लापनोपनाहनपाटनादीनि॥ अस

punarapi trividhaṃ hetuviparītaṃ vyādhiviparītamubhayārthakāri ca| tatra hetuviparītaṃ gurusnigdhaśītādije vyādhau laghurūkṣoṣṇādi| tathetarasminnitarat| vyādhiviparītam| dvau mūlopakramau laṅghanabṛṃhaṇe| pañca karmāṇi vamanādīni sadhūmadhūpāñjanādīni ca| tathā vimlāpanopanāhanapāṭanādīni|| asa

---

12.7

यच्च दोषशमनत्वे सत्यपि ज्वरे विशेषतो हितं मुस्ता पर्पटकं यवाग्वश्च प्रमेहे रजनी यवान्नं चेत्यादि। रक्तपित्ते चोर्ध्वागे विरेचनमधोगे वमनम्। उभयार्थकारि पुनर्दैवव्यपाश्रयमौषधम्। तथा छर्द्यां छर्दनमतिसारे विरेचनं मदात्ययेमद्यपानं तुत्थदग्धेऽग्निप्रतपनं पित्तेऽन्तर्न्निगूढे विमार्गगे वा स्वेदः कट्वम्ललवणतीक्ष्णोष्णाभ्यवहारश्च बहिः प्रवर्त्तनाय स्वमार्गापादनाय च। श्लेष्मणि चान्तर्निगूढे स्तब्धे बहिः शीतोपचारस्तत्पीडितस्योष्मणोऽन्तःप्रवेशेन कफो विलयतामुपयाति। एवंविधं ह्यविपरीतमेव सत् भेषजं हेतुव्याधिविपरीतमर्थं करोति॥ अस

yacca doṣaśamanatve satyapi jvare viśeṣato hitaṃ mustā parpaṭakaṃ yavāgvaśca pramehe rajanī yavānnaṃ cetyādi| raktapitte cordhvāge virecanamadhoge vamanam| ubhayārthakāri punardaivavyapāśrayamauṣadham| tathā chardyāṃ chardanamatisāre virecanaṃ madātyayemadyapānaṃ tutthadagdhe'gnipratapanaṃ pitte'ntarnnigūḍhe vimārgage vā svedaḥ kaṭvamlalavaṇatīkṣṇoṣṇābhyavahāraśca bahiḥ pravarttanāya svamārgāpādanāya ca| śleṣmaṇi cāntarnigūḍhe stabdhe bahiḥ śītopacārastatpīḍitasyoṣmaṇo'ntaḥpraveśena kapho vilayatāmupayāti| evaṃvidhaṃ hyaviparītameva sat bheṣajaṃ hetuvyādhiviparītamarthaṃ karoti|| asa

---

12.8

अनौषधं पुनर्द्विविधं बाधनमनुबाधनं च। तत्र सद्यः प्राणहरं बाधनम्। कालान्तरेणानुबाधनमिति। परं चातो रसवीर्यादिभेदेन यथास्थूलमौषधैकदेश उपदिश्यते॥ अस

anauṣadhaṃ punardvividhaṃ bādhanamanubādhanaṃ ca| tatra sadyaḥ prāṇaharaṃ bādhanam| kālāntareṇānubādhanamiti| paraṃ cāto rasavīryādibhedena yathāsthūlamauṣadhaikadeśa upadiśyate|| asa

---

12.9

सुवर्णं बृंहणं स्निग्धं मधुरं रसपाकयोः। विषदोषहरं शीतं सकषायं रसायनम्॥ अस

suvarṇaṃ bṛṃhaṇaṃ snigdhaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| viṣadoṣaharaṃ śītaṃ sakaṣāyaṃ rasāyanam|| asa

---

12.10

रूप्यं स्निग्धं कषायाम्ल विपाके मधुरं रसम्। वयसः स्थापनं शीतं लेखनं वातपित्तजित्॥ अस

rūpyaṃ snigdhaṃ kaṣāyāmla vipāke madhuraṃ rasam| vayasaḥ sthāpanaṃ śītaṃ lekhanaṃ vātapittajit|| asa

---

12.11

ताम्रं सतिक्तमधुरं कषायं लेखनं लघु। कटुपाकरसं शीतं रोषणं कफपित्तजित्॥ अस

tāmraṃ satiktamadhuraṃ kaṣāyaṃ lekhanaṃ laghu| kaṭupākarasaṃ śītaṃ roṣaṇaṃ kaphapittajit|| asa

---

12.12

कस्यं कषायानुरसं विशदं लेखन लघु। दृष्टिप्रसादनं रूक्षं तिक्तं पित्तकफापहम्॥ अस

kasyaṃ kaṣāyānurasaṃ viśadaṃ lekhana laghu| dṛṣṭiprasādanaṃ rūkṣaṃ tiktaṃ pittakaphāpaham|| asa

---

12.13

सतिक्तलवणं भेदि पाण्डुत्वकृमिवातनुत्। लेखनं पित्तलं किञ्चित् त्रपु सीसं च तद्गुणम्॥ अस

satiktalavaṇaṃ bhedi pāṇḍutvakṛmivātanut| lekhanaṃ pittalaṃ kiñcit trapu sīsaṃ ca tadguṇam|| asa

---

12.14

चक्षुष्यं कृष्णलोहं तु कषायं स्वादुतिक्तकम्। लेखनं वातलं शीतं कृमिकुष्ठकफप्रणुत्॥ अस

cakṣuṣyaṃ kṛṣṇalohaṃ tu kaṣāyaṃ svādutiktakam| lekhanaṃ vātalaṃ śītaṃ kṛmikuṣṭhakaphapraṇut|| asa

---

12.15

गात्रशैथिल्यपालित्यपाण्डुघ्नं शोषशोफजित्। तद्वत्तीक्ष्णं विशेषेण तद्विकाषि सुदुर्जरम्॥ अस

gātraśaithilyapālityapāṇḍughnaṃ śoṣaśophajit| tadvattīkṣṇaṃ viśeṣeṇa tadvikāṣi sudurjaram|| asa

---

12.16

पद्मरागमहानीलपुष्परागविदूरकाः। मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्रवैडूर्यस्फटिकादिकम्॥ अस

padmarāgamahānīlapuṣparāgavidūrakāḥ| muktāvidrumavajrendravaiḍūryasphaṭikādikam|| asa

---

12.17

मणिरत्नं सरं शीतं कषायं स्वादुलेखनम्। चक्षुष्यं धारणात्तत्तु पाप्मालक्ष्मीविषापहम्॥ अस

maṇiratnaṃ saraṃ śītaṃ kaṣāyaṃ svādulekhanam| cakṣuṣyaṃ dhāraṇāttattu pāpmālakṣmīviṣāpaham|| asa

---

12.18

धन्यमायुष्यमोजस्यं हर्षोत्साहकरं शिवम्। सक्षार उष्णवीर्यश्च काचो दृष्टिकृदञ्जनात्॥ अस

dhanyamāyuṣyamojasyaṃ harṣotsāhakaraṃ śivam| sakṣāra uṣṇavīryaśca kāco dṛṣṭikṛdañjanāt|| asa

---

12.19

शङ्खोदधिमलौ शीतौ कषायावतिलेखनौ। तुत्थकं कटु सक्षारं कषायं विषदं लघु॥ अस

śaṅkhodadhimalau śītau kaṣāyāvatilekhanau| tutthakaṃ kaṭu sakṣāraṃ kaṣāyaṃ viṣadaṃ laghu|| asa

---

12.20

लेखनं भेदि चक्षुष्यं कण्डूकृमिविषापहम्। विशदो गैरिकः स्निग्धः कषायमधुरो हिमः॥ अस

lekhanaṃ bhedi cakṣuṣyaṃ kaṇḍūkṛmiviṣāpaham| viśado gairikaḥ snigdhaḥ kaṣāyamadhuro himaḥ|| asa

---

12.21

कफघ्नी तिक्तकटुका मनोह्वा लेखनी सरा। स्निग्धं कषायकटुकं हरितालं विषप्रणुत्॥ अस

kaphaghnī tiktakaṭukā manohvā lekhanī sarā| snigdhaṃ kaṣāyakaṭukaṃ haritālaṃ viṣapraṇut|| asa

---

12.22

कषायं मधुरं शीतं लेखनं स्निग्धमञ्जनम्। रक्तपित्तविषच्छर्दिहिध्माघ्नं दृक्प्रसादनम्॥ अस

kaṣāyaṃ madhuraṃ śītaṃ lekhanaṃ snigdhamañjanam| raktapittaviṣacchardihidhmāghnaṃ dṛkprasādanam|| asa

---

12.23

स्रोतोऽञ्जनं वरं तत्र ततः सौवीरकाञ्जनम्। कफघ्नं तित्तकटुकं छेदि सोष्णं रसाञ्जनम्॥ अस

sroto'ñjanaṃ varaṃ tatra tataḥ sauvīrakāñjanam| kaphaghnaṃ tittakaṭukaṃ chedi soṣṇaṃ rasāñjanam|| asa

---

12.24

स्वादु हिध्माप्रशमनं कासमेहक्षयापहम्। कफघ्नमुष्णं कटुकं शिलाजतु रसायनम्॥ अस

svādu hidhmāpraśamanaṃ kāsamehakṣayāpaham| kaphaghnamuṣṇaṃ kaṭukaṃ śilājatu rasāyanam|| asa

---

12.25

तिक्तं च छेदनं योगवाहित्वात्सर्वरोगजित्। विशेषात् कृछ्रमेहार्शःपाण्डुशोफकफापहम्॥ अस

tiktaṃ ca chedanaṃ yogavāhitvātsarvarogajit| viśeṣāt kṛchramehārśaḥpāṇḍuśophakaphāpaham|| asa

---

12.26

कषाया मधुरा रूक्षा कासघ्नी वंशरोचना। तुगाक्षीरी क्षयश्वासकासघ्नी मधुरा हिमा॥ अस

kaṣāyā madhurā rūkṣā kāsaghnī vaṃśarocanā| tugākṣīrī kṣayaśvāsakāsaghnī madhurā himā|| asa

---

12.27

विष्यन्दि लवणं सर्वं सूक्ष्मं सृष्टमलं विदुः। वातघ्नं पाकि तीक्ष्णोष्णं रोचनं कफपित्तकृत्॥ अस

viṣyandi lavaṇaṃ sarvaṃ sūkṣmaṃ sṛṣṭamalaṃ viduḥ| vātaghnaṃ pāki tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ kaphapittakṛt|| asa

---

12.28

सैधन्वं तत्र सस्वादु वृष्यं हृद्यं त्रिदोषनुत्। लघ्वनुष्णं दृशः पथ्यमविदाह्यग्निदीपनम्॥ अस

saidhanvaṃ tatra sasvādu vṛṣyaṃ hṛdyaṃ tridoṣanut| laghvanuṣṇaṃ dṛśaḥ pathyamavidāhyagnidīpanam|| asa

---

12.29

लघु सौवर्चलं हृद्यं सुगन्ध्युद्गारशोधनम्। कटुपाकं विबन्धघ्नं दीपनीयं रुचिप्रदम्॥ अस

laghu sauvarcalaṃ hṛdyaṃ sugandhyudgāraśodhanam| kaṭupākaṃ vibandhaghnaṃ dīpanīyaṃ rucipradam|| asa

---

12.30

ऊर्ध्वाधःकफवातानुलोमनं दीपनं विडम्। विबन्धानाहविष्टम्भशूलगौरवनाशनम्॥ अस

ūrdhvādhaḥkaphavātānulomanaṃ dīpanaṃ viḍam| vibandhānāhaviṣṭambhaśūlagauravanāśanam|| asa

---

12.31

विपाके स्वादु सामुद्रं गुरु श्लेष्मविवर्धनम्। सतिक्तकटुकक्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि चौद्भिदम्॥ अस

vipāke svādu sāmudraṃ guru śleṣmavivardhanam| satiktakaṭukakṣāraṃ tīkṣṇamutkledi caudbhidam|| asa

---

12.32

कृष्णे सौवर्चलगुणा लवणे गन्धवर्जिताः। रोमकं लघु पांसूत्थं सक्षारं श्लेष्मलं गुरु॥ अस

kṛṣṇe sauvarcalaguṇā lavaṇe gandhavarjitāḥ| romakaṃ laghu pāṃsūtthaṃ sakṣāraṃ śleṣmalaṃ guru|| asa

---

12.33

लवणानां प्रयोगे तु सैन्धवादीन् प्रयोजयेत्। गुल्महृत् ग्रहणीपाण्डुप्लीहानाहगलामयान्॥ अस

lavaṇānāṃ prayoge tu saindhavādīn prayojayet| gulmahṛt grahaṇīpāṇḍuplīhānāhagalāmayān|| asa

---

12.34

श्वासार्शःकफवातांश्च शमयेद्यवशूकजः। स्वर्जिका तद्गुणान्न्यूना क्षारेण तु ततोऽधिका॥ अस

śvāsārśaḥkaphavātāṃśca śamayedyavaśūkajaḥ| svarjikā tadguṇānnyūnā kṣāreṇa tu tato'dhikā|| asa

---

12.35

क्षारः सर्वश्च परमं तीक्ष्णोष्णः कृमिजिल्लघुः। पित्तासृग्दूषणः पाकी छेद्यहृद्यो विदारणः। अपथ्यः कटुलावण्याच्शुक्रौजःकेशचक्षुषाम्॥ अस

kṣāraḥ sarvaśca paramaṃ tīkṣṇoṣṇaḥ kṛmijillaghuḥ| pittāsṛgdūṣaṇaḥ pākī chedyahṛdyo vidāraṇaḥ| apathyaḥ kaṭulāvaṇyācśukraujaḥkeśacakṣuṣām|| asa

---

12.36

कषाया मधुरा पाके रूक्षा विलवणा लघुः। दीपनी पाचनी मेध्या वयसः स्थापनी परम्॥ अस

kaṣāyā madhurā pāke rūkṣā vilavaṇā laghuḥ| dīpanī pācanī medhyā vayasaḥ sthāpanī param|| asa

---

12.37

उष्णवीर्या सरायुष्या बुद्धीन्द्रियबलप्रदा। कुष्ठवैवर्ण्यवैस्वर्यपुराणविषमज्वरान्॥ अस

uṣṇavīryā sarāyuṣyā buddhīndriyabalapradā| kuṣṭhavaivarṇyavaisvaryapurāṇaviṣamajvarān|| asa

---

12.38

शिरोऽक्षिपाण्डुहृद्रोगकामलाग्रहणीगदान्। सशोषशोफातीसारमेहमोहवमिक्रिमीन्॥ अस

śiro'kṣipāṇḍuhṛdrogakāmalāgrahaṇīgadān| saśoṣaśophātīsāramehamohavamikrimīn|| asa

---

12.39

श्वासकासप्रसेकार्शःप्लीहानाहगरोदरम्। विबन्धं स्रोतसां गुल्ममूरुस्तम्भमरोचकम्॥ अस

śvāsakāsaprasekārśaḥplīhānāhagarodaram| vibandhaṃ srotasāṃ gulmamūrustambhamarocakam|| asa

---

12.40

हरीतकी जयेद्व्याधींस्ताअंस्तांश्चकफवातजान्। तद्वदामलकं शीतं माधुर्यात् पित्तजित् परम्॥ अस

harītakī jayedvyādhīṃstāaṃstāṃścakaphavātajān| tadvadāmalakaṃ śītaṃ mādhuryāt pittajit param|| asa

---

12.41

कफं कटुविपाकित्वादम्लत्वान्मारुतं जयेत्। परं च कण्ठ्यं चक्षुष्यं हृद्यं दाहज्वरापहम्॥ अस

kaphaṃ kaṭuvipākitvādamlatvānmārutaṃ jayet| paraṃ ca kaṇṭhyaṃ cakṣuṣyaṃ hṛdyaṃ dāhajvarāpaham|| asa

---

12.42

अक्षं तु तद्गुणान्न्यूनं कषायमधुरं हिमम्। कासश्वासगलश्लेष्मपित्तशुक्रहरं लघु॥ अस

akṣaṃ tu tadguṇānnyūnaṃ kaṣāyamadhuraṃ himam| kāsaśvāsagalaśleṣmapittaśukraharaṃ laghu|| asa

---

12.43

परं केश्यस्तु तन्मज्जा शुक्रघ्नं च ततोऽञ्जनम्। इय रसायनवरा त्रिफलाक्ष्यामयापहा। रोपणी त्वग्गदक्लेदमेदोमेहकफास्रजित्॥ अस

paraṃ keśyastu tanmajjā śukraghnaṃ ca tato'ñjanam| iya rasāyanavarā triphalākṣyāmayāpahā| ropaṇī tvaggadakledamedomehakaphāsrajit|| asa

---

12.44

सकेसरं चतुर्जातं त्वक्पत्रैलं त्रिजातकम्। पित्तप्रकोपि तीष्णोष्णं रूक्षं रोचनदीपनम्॥ अस

sakesaraṃ caturjātaṃ tvakpatrailaṃ trijātakam| pittaprakopi tīṣṇoṣṇaṃ rūkṣaṃ rocanadīpanam|| asa

---

12.45

रसे पाके च कटुकं कफघ्नं मरिचं लघु। श्लेष्मला स्वादु शीतार्द्रा गुर्वीं स्निग्धा च पिप्पली॥ अस

rase pāke ca kaṭukaṃ kaphaghnaṃ maricaṃ laghu| śleṣmalā svādu śītārdrā gurvīṃ snigdhā ca pippalī|| asa

---

12.46

सा शुष्का विपरीतातःस्निग्धा वृष्या रसे कटुः। स्वादुपाकानिलश्लेष्मश्वासकासापहा सरा॥ अस

sā śuṣkā viparītātaḥsnigdhā vṛṣyā rase kaṭuḥ| svādupākānilaśleṣmaśvāsakāsāpahā sarā|| asa

---

12.47

न तामत्युपयुञ्जीत रसायनविधिं विना। नागरं दीपनं वृष्यं ग्राहि हृद्यं विबन्धनुत्॥ अस

na tāmatyupayuñjīta rasāyanavidhiṃ vinā| nāgaraṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ grāhi hṛdyaṃ vibandhanut|| asa

---

12.48

रुच्य लघु स्वादुपाकं स्निग्धोष्णं कफवातजित्। तद्वदार्द्रकमेतच्च त्रयं त्रिकटुकं जयेत्॥ अस

rucya laghu svādupākaṃ snigdhoṣṇaṃ kaphavātajit| tadvadārdrakametacca trayaṃ trikaṭukaṃ jayet|| asa

---

12.49

स्थौल्याग्निसदनश्वासकासश्लीपदपीनसान्। चविका पिप्पलीमूलं मरिचाल्पान्तरं गुणैः॥ अस

sthaulyāgnisadanaśvāsakāsaślīpadapīnasān| cavikā pippalīmūlaṃ maricālpāntaraṃ guṇaiḥ|| asa

---

12.50

चित्रकोऽग्निसमः पाके शोफार्शःकृमिकुष्ठहा। पञ्चकोलकमेतच्च मरिचेन विना स्मृतम्। गुल्मप्लीहोदरानाहशूलघ्नं दीपनं परम्॥ अस

citrako'gnisamaḥ pāke śophārśaḥkṛmikuṣṭhahā| pañcakolakametacca maricena vinā smṛtam| gulmaplīhodarānāhaśūlaghnaṃ dīpanaṃ param|| asa

---

12.51

बिल्वकाश्मर्यतर्कारीपाटलाटुण्टुकैर्महत्। जयेत् कषायं तिक्तोष्णं पञ्चमूलं कफानिलौ॥ अस

bilvakāśmaryatarkārīpāṭalāṭuṇṭukairmahat| jayet kaṣāyaṃ tiktoṣṇaṃ pañcamūlaṃ kaphānilau|| asa

---

12.52

ह्रस्वं बृहत्यंशुमतीद्वयगोक्षुरकैः स्मृतम्। स्वादुपाकरसं नातिशीतोष्णं सर्वदोषजित्॥ अस

hrasvaṃ bṛhatyaṃśumatīdvayagokṣurakaiḥ smṛtam| svādupākarasaṃ nātiśītoṣṇaṃ sarvadoṣajit|| asa

---

12.53

बलापुनर्नवैरण्डशूर्पपर्णीद्वयेन च। मध्यमं कफवातघ्नं नातिपित्तकरं लघु॥ अस

balāpunarnavairaṇḍaśūrpaparṇīdvayena ca| madhyamaṃ kaphavātaghnaṃ nātipittakaraṃ laghu|| asa

---

12.54

अभीरुवीराजीवन्तीजीवकर्षभकैः स्मृतम्। जीवनाख्यं तु चक्षुष्यं वृष्यं पित्तानिलापहम्॥ अस

abhīruvīrājīvantījīvakarṣabhakaiḥ smṛtam| jīvanākhyaṃ tu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ pittānilāpaham|| asa

---

12.55

तृणाख्यं शरदर्भेक्षुशालिकाशैस्तु पित्तजित्। अजशृङ्गी हरिद्रा च विदारीशारिवामृताः॥ अस

tṛṇākhyaṃ śaradarbhekṣuśālikāśaistu pittajit| ajaśṛṅgī haridrā ca vidārīśārivāmṛtāḥ|| asa

---

12.56

बल्याख्यं कण्टकाख्यं तु श्वदंष्ट्राभीरुसैर्यकैः। सहिस्त्राकरमर्दीकैस्सर्वदोषहरे च ते॥ अस

balyākhyaṃ kaṇṭakākhyaṃ tu śvadaṃṣṭrābhīrusairyakaiḥ| sahistrākaramardīkaissarvadoṣahare ca te|| asa

---

12.57

कारवीकुञ्चिवाजाजीकवरीधान्यतुम्बरु। अन्नगन्धहरं रुच्यं दीपनं कफवातजित्॥ अस

kāravīkuñcivājājīkavarīdhānyatumbaru| annagandhaharaṃ rucyaṃ dīpanaṃ kaphavātajit|| asa

---

12.58

वाष्पिका कटुतिक्तोष्णा कृमिश्लेष्महरा परम्। शूलाटोपहरा रुच्या दीप्यकः कोष्ठशूलजित्॥ अस

vāṣpikā kaṭutiktoṣṇā kṛmiśleṣmaharā param| śūlāṭopaharā rucyā dīpyakaḥ koṣṭhaśūlajit|| asa

---

12.59

अहृद्याः सर्षपाः स्निग्धा बाष्पिकावच्च कीर्त्तिताः। हिङ्गु वातकफानाहशूलघ्नं पित्तकोपनम्॥ अस

ahṛdyāḥ sarṣapāḥ snigdhā bāṣpikāvacca kīrttitāḥ| hiṅgu vātakaphānāhaśūlaghnaṃ pittakopanam|| asa

---

12.60

कटुपाकरसं रुच्यं दीपनं पाचनं लघु। पित्तास्रकोपि तच्चैव श्रेष्ठं बोष्काणदेशजम्॥ अस

kaṭupākarasaṃ rucyaṃ dīpanaṃ pācanaṃ laghu| pittāsrakopi taccaiva śreṣṭhaṃ boṣkāṇadeśajam|| asa

---

12.61

ततो न्यूनगुणं त्वन्यद्द्रव्यव्यञ्जनधूपनम्। शताह्वाकुष्ठतगरसुरदारुहरेणवः॥ अस

tato nyūnaguṇaṃ tvanyaddravyavyañjanadhūpanam| śatāhvākuṣṭhatagarasuradāruhareṇavaḥ|| asa

---

12.62

एलैलवालुसरलत्वग्व्याघ्रनखचोरकाः। लघूष्णाः कटुकाः पाके कफवातनिबर्हणाः॥ अस

elailavālusaralatvagvyāghranakhacorakāḥ| laghūṣṇāḥ kaṭukāḥ pāke kaphavātanibarhaṇāḥ|| asa

---

12.63

सैर्यकस्तिक्तमधुरः स्निग्धोष्णः कफवातजित्। बस्तिमूत्रविबन्धघ्नो वृष्यो गोक्षुरको हिमः॥ अस

sairyakastiktamadhuraḥ snigdhoṣṇaḥ kaphavātajit| bastimūtravibandhaghno vṛṣyo gokṣurako himaḥ|| asa

---

12.64

पाचनं कफपित्तघ्नं तिक्तं शीतं विषाद्वयम्। कफघ्नं तिक्तकटुकं मुस्तं संग्राहि पाचनम्॥ अस

pācanaṃ kaphapittaghnaṃ tiktaṃ śītaṃ viṣādvayam| kaphaghnaṃ tiktakaṭukaṃ mustaṃ saṃgrāhi pācanam|| asa

---

12.65

तिक्तामृता त्रिदोषघ्नी ग्राहिण्युष्णा रसायनी। दीपनी ज्वरतृड्दाहकामलावातरक्तनुत्॥ अस

tiktāmṛtā tridoṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī| dīpanī jvaratṛḍdāhakāmalāvātaraktanut|| asa

---

12.66

तिक्तशीतौ ज्वरहरौ लघू भूनिम्बपर्पटौ। निम्बस्तिक्तो हिमः कुष्ठकृमिपित्तकफापहः॥ अस

tiktaśītau jvaraharau laghū bhūnimbaparpaṭau| nimbastikto himaḥ kuṣṭhakṛmipittakaphāpahaḥ|| asa

---

12.67

महानिम्बः परं ग्राही कषायो रूक्षशीतलः। गुग्गुलुः पिच्छिलः स्पर्शे विशदोऽभ्यवहारतः॥ अस

mahānimbaḥ paraṃ grāhī kaṣāyo rūkṣaśītalaḥ| gugguluḥ picchilaḥ sparśe viśado'bhyavahārataḥ|| asa

---

12.68

सस्वादु सकटुस्तिक्तः सकषायो रसायनम्। व्रण्यः स्वर्यः कटुः पाके रुक्षः सूक्ष्मोऽग्निदीपनः॥ अस

sasvādu sakaṭustiktaḥ sakaṣāyo rasāyanam| vraṇyaḥ svaryaḥ kaṭuḥ pāke rukṣaḥ sūkṣmo'gnidīpanaḥ|| asa

---

12.69

क्लेदमेदोनिलश्लेष्मगण्डमेहापचीक्रिमीन्। पिटकाग्रन्थिशोफांश्च हन्त्युष्णः स्रंसनो लघुः॥ अस

kledamedonilaśleṣmagaṇḍamehāpacīkrimīn| piṭakāgranthiśophāṃśca hantyuṣṇaḥ sraṃsano laghuḥ|| asa

---

12.70

शङ्खपुष्पी सरा तिक्ता मेध्या कृमिविषापहा। कटुतिक्तोष्णमगरु स्निग्धं वातकफापहम्॥ अस

śaṅkhapuṣpī sarā tiktā medhyā kṛmiviṣāpahā| kaṭutiktoṣṇamagaru snigdhaṃ vātakaphāpaham|| asa

---

12.71

पित्तास्रविषतृड्दाहक्लमघ्नं गुरु रूक्षणम्। सर्वं सतिक्तमधुरं चन्दनं शिशिरं परम्॥ अस

pittāsraviṣatṛḍdāhaklamaghnaṃ guru rūkṣaṇam| sarvaṃ satiktamadhuraṃ candanaṃ śiśiraṃ param|| asa

---

12.72

लघु रक्तं तथोशीरं वालकं पाचनं च तत्। ज्वरातिसारवमथुरक्तपित्तक्षतापहम्॥ अस

laghu raktaṃ tathośīraṃ vālakaṃ pācanaṃ ca tat| jvarātisāravamathuraktapittakṣatāpaham|| asa

---

12.73

मधुकं रक्तपित्तघ्नं व्रणशोधनरोपणम्। गुरु स्वादु हिमं वृष्यं चक्षुष्यं स्वरवर्णकृत्॥ अस

madhukaṃ raktapittaghnaṃ vraṇaśodhanaropaṇam| guru svādu himaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyaṃ svaravarṇakṛt|| asa

---

12.74

कटुतिक्ते निशे कुष्ठमेहपित्तकफापहे। प्रलेपाज्जयतः कण्डूं शोफं दुष्टव्रणं विषम्॥ अस

kaṭutikte niśe kuṣṭhamehapittakaphāpahe| pralepājjayataḥ kaṇḍūṃ śophaṃ duṣṭavraṇaṃ viṣam|| asa

---

12.75

प्रपौण्डरीकं चक्षुष्यं शिशिरं व्रणरोपणम्। कषायतिक्तमधुरं रक्तपित्तप्रसादनम्॥ अस

prapauṇḍarīkaṃ cakṣuṣyaṃ śiśiraṃ vraṇaropaṇam| kaṣāyatiktamadhuraṃ raktapittaprasādanam|| asa

---

12.76

बलात्रयं स्वादु वृष्यं स्निग्धं शीतं बलप्रदम्। तत्र नागबला बल्या क्षतक्षीणहिता गुरुः॥ अस

balātrayaṃ svādu vṛṣyaṃ snigdhaṃ śītaṃ balapradam| tatra nāgabalā balyā kṣatakṣīṇahitā guruḥ|| asa

---

12.77

ताम्बुलं कटु सक्षारं रुच्यमुष्णं कफप्रणुत्। भेदि सम्मोहकृत् पूगं कषायं स्वादु रोचनम्॥ अस

tāmbulaṃ kaṭu sakṣāraṃ rucyamuṣṇaṃ kaphapraṇut| bhedi sammohakṛt pūgaṃ kaṣāyaṃ svādu rocanam|| asa

---

12.78

जातिपत्री कटुफलं कङ्कोलकलवङ्गकम्। लघु तृष्णापहं हृद्यं वक्त्रदौर्गन्ध्यनाशनम्॥ अस

jātipatrī kaṭuphalaṃ kaṅkolakalavaṅgakam| laghu tṛṣṇāpahaṃ hṛdyaṃ vaktradaurgandhyanāśanam|| asa

---

12.79

सस्वादुतिक्तस्तृष्णाघ्नः कर्पूरश्च्छेदनो हिमः। लताकस्तूरिका तद्वन्मुखशोषहरा परम्॥ अस

sasvādutiktastṛṣṇāghnaḥ karpūraścchedano himaḥ| latākastūrikā tadvanmukhaśoṣaharā param|| asa

---

12.80

कषायमधुरं शीतं पद्मं पित्तकफास्रजित्। तद्वत् बकुलपुन्नागकुमुदोत्पलपाटलम्॥ अस

kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ padmaṃ pittakaphāsrajit| tadvat bakulapunnāgakumudotpalapāṭalam|| asa

---

12.81

सचम्पकं ततो न्यूनं गुणैः कोरण्डकिंशुकम्। मालतीमल्लिकापुष्पं तिक्तं जयति मारुतम्॥ अस

sacampakaṃ tato nyūnaṃ guṇaiḥ koraṇḍakiṃśukam| mālatīmallikāpuṣpaṃ tiktaṃ jayati mārutam|| asa

---

12.82

विषपित्तकफान्नगं सिन्दुवारं च तद्गुणम्। कफघ्नं कैतकं तिक्तं शैरीषं विषहारि च॥ अस

viṣapittakaphānnagaṃ sinduvāraṃ ca tadguṇam| kaphaghnaṃ kaitakaṃ tiktaṃ śairīṣaṃ viṣahāri ca|| asa

---

12.83

वातलं पुष्पमागस्त्यं कषायं कफपित्तजित्। चातुर्थिकज्वरहरं नावनेनोपयोजितम्॥ अस

vātalaṃ puṣpamāgastyaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit| cāturthikajvaraharaṃ nāvanenopayojitam|| asa

---

12.84

बन्धूकं श्लेष्मलं ग्राहि तद्वदेव च यूथिका। कफघ्नमुष्णवीर्यं च कुङ्कुमं व्रणशोधनम्। अवल्वेडकजं बीजं कटिवातकफप्रणुत्॥ अस

bandhūkaṃ śleṣmalaṃ grāhi tadvadeva ca yūthikā| kaphaghnamuṣṇavīryaṃ ca kuṅkumaṃ vraṇaśodhanam| avalveḍakajaṃ bījaṃ kaṭivātakaphapraṇut|| asa

---

12.85

आस्या वर्णश्लेष्ममेदःसौकुमार्यकृदन्यथा। अतोऽध्वाग्निबलांयूषि कुर्याच्चङ्क्रमणं सुखम्॥ अस

āsyā varṇaśleṣmamedaḥsaukumāryakṛdanyathā| ato'dhvāgnibalāṃyūṣi kuryāccaṅkramaṇaṃ sukham|| asa

---

12.86

मारुतस्यानुलोम्यं च खुडस्तम्भश्रमापहम्। अन्वर्थसंज्ञं पादत्रं बलदृक्शुक्रवर्द्धनम्॥ अस

mārutasyānulomyaṃ ca khuḍastambhaśramāpaham| anvarthasaṃjñaṃ pādatraṃ baladṛkśukravarddhanam|| asa

---

12.87

वर्ण्यं नेत्रहितं छत्रं वातवर्षातपापहम्। प्रवातो रौक्ष्यवैवर्ण्यस्तम्भकृद्दाहतृड्भ्रमान्॥ अस

varṇyaṃ netrahitaṃ chatraṃ vātavarṣātapāpaham| pravāto raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhatṛḍbhramān|| asa

---

12.88

श्रमाग्निमूर्च्छाश्च जयेदप्रवातस्त्वतोऽन्यथा। प्राग्वायुरुष्णोऽभिष्यन्दी त्वग्दोषार्शोविषक्रिमीन्॥ अस

śramāgnimūrcchāśca jayedapravātastvato'nyathā| prāgvāyuruṣṇo'bhiṣyandī tvagdoṣārśoviṣakrimīn|| asa

---

12.89

सन्निपातज्वरं श्वासमामं वायुं च कोपयेत्। पश्चिमः शिशिरो हन्ति मूर्च्छां दाहं तृषं विषम्॥ अस

sannipātajvaraṃ śvāsamāmaṃ vāyuṃ ca kopayet| paścimaḥ śiśiro hanti mūrcchāṃ dāhaṃ tṛṣaṃ viṣam|| asa

---

12.90

दक्षिणो मारुतः श्रेष्ठो नेत्र्योऽङ्गबलवर्द्धनः। रक्तपित्तप्रशमनो न च वातप्रकोपनः॥ अस

dakṣiṇo mārutaḥ śreṣṭho netryo'ṅgabalavarddhanaḥ| raktapittapraśamano na ca vātaprakopanaḥ|| asa

---

12.91

उत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्मधुर एव च। कषायानुरसः शीतो दोषाणामप्रकोपनः॥ अस

uttaro mārutaḥ snigdho mṛdurmadhura eva ca| kaṣāyānurasaḥ śīto doṣāṇāmaprakopanaḥ|| asa

---

12.92

आतपो भ्रमतृट्स्वेददाहमूर्च्छाविवर्णताः। कुर्यात् पित्तास्रवह्नींश्च छाया चैतानपोहति। तमः कषायकटुकं ज्योत्स्ना मधुरशीतला॥ अस

ātapo bhramatṛṭsvedadāhamūrcchāvivarṇatāḥ| kuryāt pittāsravahnīṃśca chāyā caitānapohati| tamaḥ kaṣāyakaṭukaṃ jyotsnā madhuraśītalā|| asa

13.2

अथातोऽग्र्यसङ्ग्रहणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto'gryasaṅgrahaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

---

13.3

श्रेष्ठमुदकमाश्वासनस्तम्भनक्लेदनानाम्। स्नानं सुरा च श्रमहराणाम्। क्षीरं जीवनीयानाम्। मांसं बृंहणीयानाम्। रसः प्रीणनानाम्। लवणमन्नद्रव्यरुचिकराणाम्। तिन्दुकमन्नद्रव्यारुचिकराणाम्। अम्लं हृद्यानाम्। कुक्कुटो बल्यानाम्। तैलं वातश्लेष्मप्रशमनानाम्। सर्पिर्वातपित्तप्रशमनानाम्। मधु श्लेष्मपित्तप्रशमनानाम्। स्वेदो मार्दवकराणाम्। व्यायामः स्थैर्यकराणाम्। क्षारः पुंस्त्वोपघातिनाम्। आमं कपित्थमकण्ठ्यानाम्। आविकं सर्पिरहृद्यानाम्। महिषीक्षीरं स्वप्नजननानाम्। मन्दकं दध्यभिष्यन्दकराणाम्। इक्षुर्मूत्रजननानाम्। यवाः पुरीषजननानाम्। जाम्बवं वातजननानाम्। कुलत्थोऽम्लपित्तजननानाम्। माषाः शष्कुल्योऽविक्षीरं च पित्तश्लेष्मजननानाम्। दुरालभा पित्तश्लेष्मोपशोषणानाम्। उपवासो ज्वरहराणां। वृषो रक्तपित्तप्रशमनानाम्। कण्टकारिका कासघ्नानाम्। लाक्षा सद्यःक्षतघ्नानाम्। नागबलाभ्यासः क्षतक्षयघ्नानाम्। पुष्करमूलं हिध्माश्वासकासपार्श्वशूलारुचिहराणाम्। अजापयः शोषघ्नस्तन्यकररक्तसङ्ग्रहणप्रशमनानाम्। मृद्भृष्टलोष्टप्रसादः छर्दितृष्णातियोगप्रशमनानाम्। अरुष्करश्चित्रकमूलं च शुष्कार्शःप्रशमनानाम्। कुटजो रक्तर्शःप्रशमनानाम्। लाजाश्छर्दिघ्नानाम्। यावशूकः स्रंसनीयपाचनीयार्शोघ्नानाम्। तक्राभ्यासोऽर्शःश्वयथुग्रहणीदोषघृतव्यापत्प्रशमनानाम्। क्रव्यान्मांसाभ्यासोऽर्शःशोषग्रहणीदोषघ्नानाम्। मुस्तं सङ्ग्रहणीयदीपनीयपाचनीयानाम्। अतिविषा सङ्ग्रहणीयपाचनीयसर्वदोषहराणाम्। बिल्वं सङ्ग्रहणीयदीपनीयवातकफप्रशमनानाम्। उदीच्यं निर्वापणदीपनीयछर्द्यतीसारहराणाम्। कट्वङ्गं सङ्ग्रहणीयदीपनीयानाम्। कुटजत्वक् श्लेष्मपित्तरक्तसङ्ग्रहणीयोपशोषणीयानाम्। उत्पलकुमुदकिञ्जल्कोऽनन्ता च सङ्ग्रहणीयरक्तपित्तप्रशमनानाम्। काश्मर्यफलं रक्तसङ्ग्रहणीयरक्तपित्तप्रशमनानाम्। गन्धप्रियङ्गुः शोणितपित्तातियोगप्रशमनानाम्। पृश्निपर्णी रक्तसङ्ग्रहणीयदीपनीयपाचनीयवातहरवृष्याणाम्। सालपर्णी वृष्यसर्वदोषहराणाम्। बला सङ्ग्रहणीयबल्यवातहराणाम्। पिप्पलीमूलं दीपनीयपाचनीयानाहहराणाम् चित्रकमूलं दीपनीयपाचनीयगुदशोफशूलहराणाम्। गोक्षुरको मूत्रकृच्छ्रानिलहराणाम्। हरिद्रा प्रमेहहराणाम्। रक्तावसेको विद्रधिविसर्पपिटकागण्डमालापहराणाम्। एरण्डतैलाभ्यासो वर्ध्मगुल्मानिलशूलहराणाम्। लशुनो गुल्मानिलहराणाम्। हिङ्गुनिर्यासःश्छेदनीयपाचनीयानुलोमिकवातकफप्रशमनानाम्। अम्लवेतसो भेदनीयदीपनीयानुलोमिकवातकफप्रशमनानाम्। उष्ट्रीक्षीरमुदरश्वयथुघ्नानाम्। अयोरजः पाण्डुरोगघ्नानाम्। खदिरः कुष्ठघ्नानाम्। विडङ्गः कृमिघ्नानाम्। रास्ना वातहराणाम्। एरण्डमूलं वृष्यवातहराणाम्। गुग्गुलुर्मेदोनिलहराणाम्। अमृता सङ्ग्रहणीयदीपनीयवातश्लेष्मशोणितविबन्धप्रशमनानाम्। मदनफलं वमनास्थापनानुवासनोपयोगिनाम्। त्रिवृत्सुखविरेचनानाम्। चतुरङ्गुलो मृदुविरेचनानाम्। स्नुक्पयस्तीक्ष्णविरेचनानाम्। प्रत्यक्पुष्पी शिरोविरेचनानाम्। त्रिफलातिमिरघ्नानाम्। गुग्गुलुर्व्रण्यानाम्। शिरीषो विषघ्नानाम्। आमलकं वयस्थापनानाम्। हरीतकी पथ्यानाम्। क्षीरघृताभ्यासो रसायनानाम्। समघृतसक्तुप्राशाभ्यासो वृष्योदावर्तहराणाम्। सङ्कल्पो नक्ररेतश्च वृष्याणाम्॥ अस

śreṣṭhamudakamāśvāsanastambhanakledanānām| snānaṃ surā ca śramaharāṇām| kṣīraṃ jīvanīyānām| māṃsaṃ bṛṃhaṇīyānām| rasaḥ prīṇanānām| lavaṇamannadravyarucikarāṇām| tindukamannadravyārucikarāṇām| amlaṃ hṛdyānām| kukkuṭo balyānām| tailaṃ vātaśleṣmapraśamanānām| sarpirvātapittapraśamanānām| madhu śleṣmapittapraśamanānām| svedo mārdavakarāṇām| vyāyāmaḥ sthairyakarāṇām| kṣāraḥ puṃstvopaghātinām| āmaṃ kapitthamakaṇṭhyānām| āvikaṃ sarpirahṛdyānām| mahiṣīkṣīraṃ svapnajananānām| mandakaṃ dadhyabhiṣyandakarāṇām| ikṣurmūtrajananānām| yavāḥ purīṣajananānām| jāmbavaṃ vātajananānām| kulattho'mlapittajananānām| māṣāḥ śaṣkulyo'vikṣīraṃ ca pittaśleṣmajananānām| durālabhā pittaśleṣmopaśoṣaṇānām| upavāso jvaraharāṇāṃ| vṛṣo raktapittapraśamanānām| kaṇṭakārikā kāsaghnānām| lākṣā sadyaḥkṣataghnānām| nāgabalābhyāsaḥ kṣatakṣayaghnānām| puṣkaramūlaṃ hidhmāśvāsakāsapārśvaśūlāruciharāṇām| ajāpayaḥ śoṣaghnastanyakararaktasaṅgrahaṇapraśamanānām| mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprasādaḥ charditṛṣṇātiyogapraśamanānām| aruṣkaraścitrakamūlaṃ ca śuṣkārśaḥpraśamanānām| kuṭajo raktarśaḥpraśamanānām| lājāśchardighnānām| yāvaśūkaḥ sraṃsanīyapācanīyārśoghnānām| takrābhyāso'rśaḥśvayathugrahaṇīdoṣaghṛtavyāpatpraśamanānām| kravyānmāṃsābhyāso'rśaḥśoṣagrahaṇīdoṣaghnānām| mustaṃ saṅgrahaṇīyadīpanīyapācanīyānām| ativiṣā saṅgrahaṇīyapācanīyasarvadoṣaharāṇām| bilvaṃ saṅgrahaṇīyadīpanīyavātakaphapraśamanānām| udīcyaṃ nirvāpaṇadīpanīyachardyatīsāraharāṇām| kaṭvaṅgaṃ saṅgrahaṇīyadīpanīyānām| kuṭajatvak śleṣmapittaraktasaṅgrahaṇīyopaśoṣaṇīyānām| utpalakumudakiñjalko'nantā ca saṅgrahaṇīyaraktapittapraśamanānām| kāśmaryaphalaṃ raktasaṅgrahaṇīyaraktapittapraśamanānām| gandhapriyaṅguḥ śoṇitapittātiyogapraśamanānām| pṛśniparṇī raktasaṅgrahaṇīyadīpanīyapācanīyavātaharavṛṣyāṇām| sālaparṇī vṛṣyasarvadoṣaharāṇām| balā saṅgrahaṇīyabalyavātaharāṇām| pippalīmūlaṃ dīpanīyapācanīyānāhaharāṇām citrakamūlaṃ dīpanīyapācanīyagudaśophaśūlaharāṇām| gokṣurako mūtrakṛcchrānilaharāṇām| haridrā pramehaharāṇām| raktāvaseko vidradhivisarpapiṭakāgaṇḍamālāpaharāṇām| eraṇḍatailābhyāso vardhmagulmānilaśūlaharāṇām| laśuno gulmānilaharāṇām| hiṅguniryāsaḥśchedanīyapācanīyānulomikavātakaphapraśamanānām| amlavetaso bhedanīyadīpanīyānulomikavātakaphapraśamanānām| uṣṭrīkṣīramudaraśvayathughnānām| ayorajaḥ pāṇḍurogaghnānām| khadiraḥ kuṣṭhaghnānām| viḍaṅgaḥ kṛmighnānām| rāsnā vātaharāṇām| eraṇḍamūlaṃ vṛṣyavātaharāṇām| guggulurmedonilaharāṇām| amṛtā saṅgrahaṇīyadīpanīyavātaśleṣmaśoṇitavibandhapraśamanānām| madanaphalaṃ vamanāsthāpanānuvāsanopayoginām| trivṛtsukhavirecanānām| caturaṅgulo mṛduvirecanānām| snukpayastīkṣṇavirecanānām| pratyakpuṣpī śirovirecanānām| triphalātimiraghnānām| guggulurvraṇyānām| śirīṣo viṣaghnānām| āmalakaṃ vayasthāpanānām| harītakī pathyānām| kṣīraghṛtābhyāso rasāyanānām| samaghṛtasaktuprāśābhyāso vṛṣyodāvartaharāṇām| saṅkalpo nakraretaśca vṛṣyāṇām|| asa

---

13.4

दौर्मनस्यमवृष्याणाम्। तैलगण्डूषाभयासो दन्तबलरुचिकराणाम्। चन्दनोदुम्बरं दाहनिर्वापणलेपनानाम्। रास्नागरुणी शीतापनयनप्रलेपनानाम्। लामज्जकोशीरे दाहत्वग्दोषस्वेदापनयनप्रलेपनानाम्। कुष्ठं वातहराभ्यङ्गोपनाहोपयोगिनाम्। मधुकं चक्षुष्यवृष्यकेश्यकण्ठ्यबल्यविरेचनीयरोपणीयानाम्। अजीर्णाशनं ग्रहणीदूषणानाम्। विरुद्धवीर्याशनं निन्दितव्याधिकराणाम्। गुरुभोजनं दुर्विपाकानाम्। अतिमात्राशनमामदोषहेतूनाम्। यथाग्न्यभ्यवहारोऽग्निसन्धुक्षणानाम्। यथासात्म्यमाहारविहारौ सेव्यानाम्। एकासनशयनभोजनं सुखनाशकराणाम्। विषमाशनमग्निवैषम्यकराणाम्। काले भोजनमारोग्यकराणाम्। सुदर्शनमन्नं श्रद्धाजननानाम्। वेगधारणमनारोग्यकराणाम्। तृप्तिराहारगुणानाम्। अनशनमायुषो ह्रासकराणाम्। प्रमिताशनं गवेधुकान्नं च कर्शनीयानाम्। उद्दालकान्नं रूक्षणीयानाम् मद्यं सौमनस्यजननानाम्। मद्याक्षेपो धीधृतिस्मृतिहराणाम्। स्त्रीष्वतिप्रसङ्गः शोषकराणाम्। शुक्रवेगविनिग्रहः षाण्ढ्यकराणाम् पादाभ्यामुद्वर्तनमन्नश्रद्धाजननानाम्। सूनादर्शनमन्नाश्रद्धाजननानाम्॥ अस

daurmanasyamavṛṣyāṇām| tailagaṇḍūṣābhayāso dantabalarucikarāṇām| candanodumbaraṃ dāhanirvāpaṇalepanānām| rāsnāgaruṇī śītāpanayanapralepanānām| lāmajjakośīre dāhatvagdoṣasvedāpanayanapralepanānām| kuṣṭhaṃ vātaharābhyaṅgopanāhopayoginām| madhukaṃ cakṣuṣyavṛṣyakeśyakaṇṭhyabalyavirecanīyaropaṇīyānām| ajīrṇāśanaṃ grahaṇīdūṣaṇānām| viruddhavīryāśanaṃ ninditavyādhikarāṇām| gurubhojanaṃ durvipākānām| atimātrāśanamāmadoṣahetūnām| yathāgnyabhyavahāro'gnisandhukṣaṇānām| yathāsātmyamāhāravihārau sevyānām| ekāsanaśayanabhojanaṃ sukhanāśakarāṇām| viṣamāśanamagnivaiṣamyakarāṇām| kāle bhojanamārogyakarāṇām| sudarśanamannaṃ śraddhājananānām| vegadhāraṇamanārogyakarāṇām| tṛptirāhāraguṇānām| anaśanamāyuṣo hrāsakarāṇām| pramitāśanaṃ gavedhukānnaṃ ca karśanīyānām| uddālakānnaṃ rūkṣaṇīyānām madyaṃ saumanasyajananānām| madyākṣepo dhīdhṛtismṛtiharāṇām| strīṣvatiprasaṅgaḥ śoṣakarāṇām| śukravegavinigrahaḥ ṣāṇḍhyakarāṇām pādābhyāmudvartanamannaśraddhājananānām| sūnādarśanamannāśraddhājananānām|| asa

---

13.5

मिथ्यायोगो व्याधिमुखानाम्। रजस्वलागमनमलक्ष्मीमुखानाम्। ब्रह्मचर्यमायुष्याणम्। परदारगमनमनायुष्याणाम्। अयथाप्राणमारम्भः प्राणोपरोधिनाम्। विषादो रोगवर्द्धनानाम्। हर्षः प्रीणनानाम्। शोकः शोषणानाम्। आश्वासो बलकराणाम्। निर्वृतिः पुष्टिकराणाम्। पुष्टिः स्वप्नकराणाम्। स्वप्नः तन्द्रीकराणाम्। सर्वरसाभ्यासो बलकराणाम्। एकरसाभ्यासो दौर्बल्यारोचकान्यतमदोषप्रकोपकराणाम्। गर्भशल्यमाहार्याणाम्। अग्निरामस्तम्भशीतशूलोद्वेष्टकप्रशमनानाम्। अजीर्णमुद्धार्याणाम्। बालो मृदुभेषजार्हाणाम्। वृद्धो याप्यानाम्। गर्भिणी तीक्ष्णौषधव्यवायव्यायामवर्जनीयानाम्। सौमनस्यं गर्भधारणानाम्। असौमनस्यं दुःखजनानाम्। सन्निपातो दुश्चिकित्स्यानाम्। आमविषमचिकित्स्यानाम्। ज्वरः शीघ्ररोगाणाम्। कुष्ठं दीर्घरोगाणाम्। राजयक्ष्मा रोगसमूहानाम्। प्रमेहोऽनुषङ्गिणाम्। जलौकसोऽनुशस्त्राणाम्। बस्तिर्यन्त्राणाम्। हिमवानौषधभूमीनाम्। सोम औषधीनाम्। मरुभूमिरारोग्यदेशानाम्। आनूपभूमिरहितदेशानाम्। निर्देशकारित्वमातुरगुणानाम्। अनिर्देशकारित्वमरिष्टानाम्। भिषक्चिकित्साङ्गानाम्। सिद्धिर्वैद्याङ्गानाम्। नास्तिको वर्ज्यानाम्। लौल्यं क्लेशकराणाम्। आत्मवत्तोपकारिणाम्। शास्त्रसहितस्तर्कः साधकानाम्। दृष्टकर्मता निस्संशयकराणाम्। असमर्थता भयंकराणाम्। तद्विद्यसम्भाषा बुद्धिवर्द्धनानाम्। आचार्यः शास्त्राधिगमहेतूनाम्। आयुर्वेदोऽमृतानाम्। सद्वैद्यद्वेषः प्राणत्यागहेतूनाम्। सद्वचनमनुष्ठेयानाम्। वायुः प्राणसंज्ञाप्रदानहेतूनाम्। सर्वसन्यासः सुखानामिति। तत्रोदकाग्निमृद्भृष्टलोष्टप्रसादतक्राभ्यासरक्तावसेकैरण्डतैलाभ्यासोष्ट्रीक्षीरमदनफलमद्याक्षेपैकरसगर्भिणीनामेकैकस्मात् समुदायाच्च निर्द्धारणम्। पुष्करमूलादीनां तु समुदायादेवेति॥ अस

mithyāyogo vyādhimukhānām| rajasvalāgamanamalakṣmīmukhānām| brahmacaryamāyuṣyāṇam| paradāragamanamanāyuṣyāṇām| ayathāprāṇamārambhaḥ prāṇoparodhinām| viṣādo rogavarddhanānām| harṣaḥ prīṇanānām| śokaḥ śoṣaṇānām| āśvāso balakarāṇām| nirvṛtiḥ puṣṭikarāṇām| puṣṭiḥ svapnakarāṇām| svapnaḥ tandrīkarāṇām| sarvarasābhyāso balakarāṇām| ekarasābhyāso daurbalyārocakānyatamadoṣaprakopakarāṇām| garbhaśalyamāhāryāṇām| agnirāmastambhaśītaśūlodveṣṭakapraśamanānām| ajīrṇamuddhāryāṇām| bālo mṛdubheṣajārhāṇām| vṛddho yāpyānām| garbhiṇī tīkṣṇauṣadhavyavāyavyāyāmavarjanīyānām| saumanasyaṃ garbhadhāraṇānām| asaumanasyaṃ duḥkhajanānām| sannipāto duścikitsyānām| āmaviṣamacikitsyānām| jvaraḥ śīghrarogāṇām| kuṣṭhaṃ dīrgharogāṇām| rājayakṣmā rogasamūhānām| prameho'nuṣaṅgiṇām| jalaukaso'nuśastrāṇām| bastiryantrāṇām| himavānauṣadhabhūmīnām| soma auṣadhīnām| marubhūmirārogyadeśānām| ānūpabhūmirahitadeśānām| nirdeśakāritvamāturaguṇānām| anirdeśakāritvamariṣṭānām| bhiṣakcikitsāṅgānām| siddhirvaidyāṅgānām| nāstiko varjyānām| laulyaṃ kleśakarāṇām| ātmavattopakāriṇām| śāstrasahitastarkaḥ sādhakānām| dṛṣṭakarmatā nissaṃśayakarāṇām| asamarthatā bhayaṃkarāṇām| tadvidyasambhāṣā buddhivarddhanānām| ācāryaḥ śāstrādhigamahetūnām| āyurvedo'mṛtānām| sadvaidyadveṣaḥ prāṇatyāgahetūnām| sadvacanamanuṣṭheyānām| vāyuḥ prāṇasaṃjñāpradānahetūnām| sarvasanyāsaḥ sukhānāmiti| tatrodakāgnimṛdbhṛṣṭaloṣṭaprasādatakrābhyāsaraktāvasekairaṇḍatailābhyāsoṣṭrīkṣīramadanaphalamadyākṣepaikarasagarbhiṇīnāmekaikasmāt samudāyācca nirddhāraṇam| puṣkaramūlādīnāṃ tu samudāyādeveti|| asa

14.2

अथ शोधनादिगणसङ्ग्रहमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

atha śodhanādigaṇasaṅgrahamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

---

14.3

मदननीमूतकेक्ष्वाकुकोशातकीद्वयफलपुष्पपत्राणि कुटजकरञ्जत्रपुससर्षपपिप्पलीविडङ्गैलाप्रत्यक्पुष्पीहरेणुपृथ्वीकाकुस्तुम्बरुप्रपुन्नाटानां फलानि शारदानि च हस्तिपर्ण्याः कोविदारकर्बुदारारिष्टश्वगन्धानीपविदुलबिल्वबिम्बीबन्धुजीवकश्वेताशणपुष्पीसदापुष्पीवचाचित्राचित्रकमृगेन्द्रवारुणीसुषवीचतुरङ्गुलस्वादु कण्टकपाठापाटलीशार्ङ्गेष्टामधुकमूर्वासप्तपर्णसोमवल्कद्वीपिशिग्रुसुमनस्सौमनस्यायवानीवृश्चीवपुनर्नवामहा सहाक्षुद्रसहेक्षुकाण्डकालक्तपिप्पलीमूलचविकानलदोशीरह्रीबेरमूलानि। शाल्मलीशेलुकाभद्रपण्यैरावण्यावर्त्तक्युपोदकोद्दालधन्वनरसाञ्जनराजादनोपचित्रागोपशृङ्गाटिकापिच्छाः। प्रियङ्गुपूष्पम्। तालीसपत्रम्। हरिद्राशृङ्गवेरकन्दौ। मधुयष्टीदारुहरिद्रासासौ। तगरगुडूचीमधुफणितक्षीरक्षारलवणानि चेति वमनोपयोगीनि॥ अस

madananīmūtakekṣvākukośātakīdvayaphalapuṣpapatrāṇi kuṭajakarañjatrapusasarṣapapippalīviḍaṅgailāpratyakpuṣpīhareṇupṛthvīkākustumbaruprapunnāṭānāṃ phalāni śāradāni ca hastiparṇyāḥ kovidārakarbudārāriṣṭaśvagandhānīpavidulabilvabimbībandhujīvakaśvetāśaṇapuṣpīsadāpuṣpīvacācitrācitrakamṛgendravāruṇīsuṣavīcaturaṅgulasvādu kaṇṭakapāṭhāpāṭalīśārṅgeṣṭāmadhukamūrvāsaptaparṇasomavalkadvīpiśigrusumanassaumanasyāyavānīvṛścīvapunarnavāmahā sahākṣudrasahekṣukāṇḍakālaktapippalīmūlacavikānaladośīrahrīberamūlāni| śālmalīśelukābhadrapaṇyairāvaṇyāvarttakyupodakoddāladhanvanarasāñjanarājādanopacitrāgopaśṛṅgāṭikāpicchāḥ| priyaṅgupūṣpam| tālīsapatram| haridrāśṛṅgaverakandau| madhuyaṣṭīdāruharidrāsāsau| tagaraguḍūcīmadhuphaṇitakṣīrakṣāralavaṇāni ceti vamanopayogīni|| asa

---

14.4

त्रिवृच्छामादन्तीद्रवन्तीशङ्खिनीसप्तलाजगन्धाजशृङ्गीवचागवाक्षीछगलान्त्रीसुवर्णक्षीरीचित्रककिणिहीह्रस्वपञ्चमूलवृश्चीवपुनर्नवापलङ्कषावास्तुकशाकसालमूलानि। तिल्वकरम्यककाम्पिल्यकपाटलीत्वच। त्रिफलापीलुप्रियालकुवलबदरकर्कन्धुकाश्मर्यपरूषकद्राक्षानीलिनीक्लीतनकोदकीर्याविडङ्गपूगपञ्चाङ्गुलफलानि। चतुरङ्गुलफलपत्राणि। पूतीकस्य त्वक्फलपत्राणि। महावृक्षसप्तच्छदज्योतिष्मतीक्षीराणि। क्षीरमद्यमस्तुतक्रधान्याम्लमूत्राणि चेति विरेचनोपयोगीनि॥ अस

trivṛcchāmādantīdravantīśaṅkhinīsaptalājagandhājaśṛṅgīvacāgavākṣīchagalāntrīsuvarṇakṣīrīcitrakakiṇihīhrasvapañcamūlavṛścīvapunarnavāpalaṅkaṣāvāstukaśākasālamūlāni| tilvakaramyakakāmpilyakapāṭalītvaca| triphalāpīlupriyālakuvalabadarakarkandhukāśmaryaparūṣakadrākṣānīlinīklītanakodakīryāviḍaṅgapūgapañcāṅgulaphalāni| caturaṅgulaphalapatrāṇi| pūtīkasya tvakphalapatrāṇi| mahāvṛkṣasaptacchadajyotiṣmatīkṣīrāṇi| kṣīramadyamastutakradhānyāmlamūtrāṇi ceti virecanopayogīni|| asa

---

14.5

कोशातकीदेवदालीसप्तलाकारवोल्लिकास्वरसमर्कक्षीरमुष्णोदकं चेत्युभयात्मकानि। बस्तिषु तु तेषु तेष्ववस्थान्तरेषुयान्युपयुज्यन्ते द्रव्याणि तान्यसङ्ख्येयत्वान्नोपदिश्यन्ते। रसस्कन्धेभ्य एव यथादोषं यथावस्थं च विभजेत्। सर्वेषु तु प्रायो मदनकुटज जीमूतकेक्ष्वाकुकोशातकीद्वयत्रपुंसासिद्धार्थकशताह्वाफलानि। बलादशमूलैरण्डत्रिवृद्वचायष्ट्याह्वकुष्ठरास्नापुनर्नवकत्तृणमूलानि। सरलदेवदारुहपुषाहिङ्गुरसाञ्जनव्योषपत्रैलामृतायवकोलकुलत्थगुडलवणमस्तुधान्याम्लमूत्रस्नेहक्षीरक्षौद्राणि चेति निरूहोपयोगीनि॥ अस

kośātakīdevadālīsaptalākāravollikāsvarasamarkakṣīramuṣṇodakaṃ cetyubhayātmakāni| bastiṣu tu teṣu teṣvavasthāntareṣuyānyupayujyante dravyāṇi tānyasaṅkhyeyatvānnopadiśyante| rasaskandhebhya eva yathādoṣaṃ yathāvasthaṃ ca vibhajet| sarveṣu tu prāyo madanakuṭaja jīmūtakekṣvākukośātakīdvayatrapuṃsāsiddhārthakaśatāhvāphalāni| balādaśamūlairaṇḍatrivṛdvacāyaṣṭyāhvakuṣṭharāsnāpunarnavakattṛṇamūlāni| saraladevadāruhapuṣāhiṅgurasāñjanavyoṣapatrailāmṛtāyavakolakulatthaguḍalavaṇamastudhānyāmlamūtrasnehakṣīrakṣaudrāṇi ceti nirūhopayogīni|| asa

---

14.6

अपामार्गविडङ्गमरिचपिप्पलीशिरीषविल्वाजाज्यजमोजवार्ताकपृथ्वीकैलाहरेणुफलानि। तालीसतमालतर्कारीहरितकवर्गपत्राणि। सर्षपाफलपत्राणि। शिग्रुफलपत्रत्वचः। हरिद्रामूलकलशुननागरकन्दपत्राणि। अतिविषाकन्दाः। कुष्ठवचाभार्ङ्गीश्वेताकिणिहीनागदन्तीज्योतिष्मतीगवाक्षीवयस्थावृश्चिकालीबम्बीकरञ्जमूलानि। अर्कालर्कपुष्पमूलानि। लोध्रमदनसप्तपर्णनिम्बपीलुबीजानि। मुरुङ्गीमातुलुङ्गीलवङ्गपुष्पाणि। अगरुसुरदारुसरलसल्लकीजिङ्गिण्यसनरसाञ्जनहिङ्गुलाक्षानिर्यासाः। तमालसालतालमधूकदार्वीसाराः। तेजस्विनीमेषशृङ्गीवराङ्गेङ्गुदीबृहतीद्वयचोचत्वचः। राजादनमज्जक्षौद्रलवणानि मद्यानि गवादिशकृद्रसमूत्रपित्तान्येवंविधानि चेन्द्रियोपशयान्यन्यान्यपि तथा स्नेहाः क्षीरं रक्तं मांसरसो धान्यरसस्तोयमिति शिरोविरेचनोपयोगीनि॥ अस

apāmārgaviḍaṅgamaricapippalīśirīṣavilvājājyajamojavārtākapṛthvīkailāhareṇuphalāni| tālīsatamālatarkārīharitakavargapatrāṇi| sarṣapāphalapatrāṇi| śigruphalapatratvacaḥ| haridrāmūlakalaśunanāgarakandapatrāṇi| ativiṣākandāḥ| kuṣṭhavacābhārṅgīśvetākiṇihīnāgadantījyotiṣmatīgavākṣīvayasthāvṛścikālībambīkarañjamūlāni| arkālarkapuṣpamūlāni| lodhramadanasaptaparṇanimbapīlubījāni| muruṅgīmātuluṅgīlavaṅgapuṣpāṇi| agarusuradārusaralasallakījiṅgiṇyasanarasāñjanahiṅgulākṣāniryāsāḥ| tamālasālatālamadhūkadārvīsārāḥ| tejasvinīmeṣaśṛṅgīvarāṅgeṅgudībṛhatīdvayacocatvacaḥ| rājādanamajjakṣaudralavaṇāni madyāni gavādiśakṛdrasamūtrapittānyevaṃvidhāni cendriyopaśayānyanyānyapi tathā snehāḥ kṣīraṃ raktaṃ māṃsaraso dhānyarasastoyamiti śirovirecanopayogīni|| asa

---

14.7

मधुकपद्मकमञ्जिष्ठाशारिवामुस्तापुन्नागनागकेसरैलवालुकसुवर्णत्वक्तमालपृथ्वीकाहरेणुलाक्षाशतपुष्पासल्लकीशर्करामदनकमरुबकन्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षलोध्रत्वक् पद्मोत्पलानि सर्वगन्धद्रव्याणि च कुष्ठतगरवर्ज्यानि प्रायोगिकधूमोपयोगीनि अगरुगुग्गुलुसल्लकीशैलेयकनलदह्रीबेरहरेणूशीरमुस्ताध्यामकवराङ्गश्रीवेष्टकस्थौणेयकपरिपेलवैलवालुककुन्दुरुकसर्जरसयष्ट्याह्वफलसारस्नेहमधूच्छिष्टबिल्वफलमज्जयवतिलमाषकुङ्कुमानि मेदोमज्जवसासर्पीषि च स्नैहिकधूमोपयोगीनि। शिरोविरेचनद्रव्याणि गन्धद्रव्याणि च तीक्ष्णानि मनोह्वा हरितालं चेति तीक्ष्णधूमोपयोगीनि॥ अस

madhukapadmakamañjiṣṭhāśārivāmustāpunnāganāgakesarailavālukasuvarṇatvaktamālapṛthvīkāhareṇulākṣāśatapuṣpāsallakīśarkarāmadanakamarubakanyagrodhodumbarāśvatthaplakṣalodhratvak padmotpalāni sarvagandhadravyāṇi ca kuṣṭhatagaravarjyāni prāyogikadhūmopayogīni agaruguggulusallakīśaileyakanaladahrīberahareṇūśīramustādhyāmakavarāṅgaśrīveṣṭakasthauṇeyakaparipelavailavālukakundurukasarjarasayaṣṭyāhvaphalasārasnehamadhūcchiṣṭabilvaphalamajjayavatilamāṣakuṅkumāni medomajjavasāsarpīṣi ca snaihikadhūmopayogīni| śirovirecanadravyāṇi gandhadravyāṇi ca tīkṣṇāni manohvā haritālaṃ ceti tīkṣṇadhūmopayogīni|| asa

---

14.8

भद्रदारुकुष्ठतगरवरुणबलातिबलार्तगलकच्छुराह्लादिनीकुबेराक्षीवत्सादिन्यर्कालर्ककतकभार्ङ्गीकार्पासीवृश्चिकालीपत्तूरप्रभृतीनि विदार्यादिगणो वीरतरादि स्तृणाख्यवर्ज्यानि षट् पञ्चमूलानि चेति वातशमनानि। दूर्वानन्तामोचरसमञ्जिष्ठापरिपेलवकालाकालीयककदलीकन्दलीपयस्यात्मगुप्तानालिकेरखर्ज्जूरद्राक्षाविदारीबदरीबलानागबलानागपुष्पशतावरीशीत पाक्योदनपाकीतृणशूल्यांशुमतीद्वयारिष्टकारिष्टाटरूषकेत्कटर्प्रियङ्गुधातकीधवधवधन्वनस्यन्दनखदिरकदरप्रियालतालसालसर्जतिनिशाश्वकर्णगुन्द्रावानीरपद्मापद्मकपद्मबीजमृणालकुमुदनलिनसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रशैवालकल्हारोत्पलकाकोल्युत्पलिकाशलूकशृङ्गाटककशेरुकक्रौञ्चादनप्रभृतीनि अन्यानि च शीतवीर्याणि सारिवादिः पद्मकादिः पटोलाअदिर्न्यग्रोधादिर्दाहहरो महाकषायस्तृणपञ्चमूलं चेति पित्तशमनानि। शीतशिवशतपुष्पासरलसुरदारुरास्नेङ्गु दीसातलासुमनःकाकादनीलाङ्गलिकाहस्तिकर्णमुञ्जातलामज्जकप्रभृतीन्यन्यानि च रूक्षोष्णवीर्याण्यारग्वधादिरसनादिरर्कादिः सुरसादिर्मुष्ककादिर्वत्सकादिर्मुस्तादिः शीतघ्नश्च महाकषायो वल्लीकण्टकपञ्चमूले च श्लेष्मशमनानीति॥ अस

bhadradārukuṣṭhatagaravaruṇabalātibalārtagalakacchurāhlādinīkuberākṣīvatsādinyarkālarkakatakabhārṅgīkārpāsīvṛścikālīpattūraprabhṛtīni vidāryādigaṇo vīratarādi stṛṇākhyavarjyāni ṣaṭ pañcamūlāni ceti vātaśamanāni| dūrvānantāmocarasamañjiṣṭhāparipelavakālākālīyakakadalīkandalīpayasyātmaguptānālikerakharjjūradrākṣāvidārībadarībalānāgabalānāgapuṣpaśatāvarīśīta pākyodanapākītṛṇaśūlyāṃśumatīdvayāriṣṭakāriṣṭāṭarūṣaketkaṭarpriyaṅgudhātakīdhavadhavadhanvanasyandanakhadirakadarapriyālatālasālasarjatiniśāśvakarṇagundrāvānīrapadmāpadmakapadmabījamṛṇālakumudanalinasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatraśaivālakalhārotpalakākolyutpalikāśalūkaśṛṅgāṭakakaśerukakrauñcādanaprabhṛtīni anyāni ca śītavīryāṇi sārivādiḥ padmakādiḥ paṭolāadirnyagrodhādirdāhaharo mahākaṣāyastṛṇapañcamūlaṃ ceti pittaśamanāni| śītaśivaśatapuṣpāsaralasuradārurāsneṅgu dīsātalāsumanaḥkākādanīlāṅgalikāhastikarṇamuñjātalāmajjakaprabhṛtīnyanyāni ca rūkṣoṣṇavīryāṇyāragvadhādirasanādirarkādiḥ surasādirmuṣkakādirvatsakādirmustādiḥ śītaghnaśca mahākaṣāyo vallīkaṇṭakapañcamūle ca śleṣmaśamanānīti|| asa

15.2

अथातो महाकषायसङ्ग्रहमध्यायं व्याख्यास्यामः इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto mahākaṣāyasaṅgrahamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

---

15.3

आनन्त्यादौषधानामामयानां चानन्ता एव कषायाः। ये तु सुतरामुपयोगवन्तः प्रकर्षवर्तिनो वा ते जीवनीयादिसंज्ञाः। प्रत्येकं दशकषायसंयोगात् पञ्चचत्वारिंशन्महाकषाया वक्ष्यन्ते। तत्प्रतिपत्यर्थमेव मन्दबुद्धीनाम्। बुद्धिमतामुदाहरणामात्रप्रदर्शनार्थम्। शक्यं हि बुद्धिमद्भिः स्वादुशीतस्निग्धादीन् जीवन्त्यादिषु साधारणान् गुणानालोच्य क्षीरेक्षुद्राक्षाक्षोडविदारीकन्दादिष्वपि तद्गुणेषु जीवनीयादित्वमवधारयितुम्। यथोक्तानुसरणमेव तु श्रेयो मन्दबुद्धेरिति। व्यस्ताश्च ते चत्वारि पञ्चाशदधिकानि तदभिधानान्येव। यद्यपि तानि तान्येव द्रव्याणीति द्रव्यसङ्करः कषायेषु तथापि न संज्ञाविरोधः। एकस्यापि बहुकार्यनिर्वर्तनात्। तत्र लवणवर्ज्या रसाः कल्पनायां कषाया इत्युचयन्ते। तद्योनित्वात्। लवणस्य यतो निर्यासादिकल्पनानामसम्भवः। पृथगुपयोगोपकाररहितत्वाच्च नैरथक्यमिति॥ अस

ānantyādauṣadhānāmāmayānāṃ cānantā eva kaṣāyāḥ| ye tu sutarāmupayogavantaḥ prakarṣavartino vā te jīvanīyādisaṃjñāḥ| pratyekaṃ daśakaṣāyasaṃyogāt pañcacatvāriṃśanmahākaṣāyā vakṣyante| tatpratipatyarthameva mandabuddhīnām| buddhimatāmudāharaṇāmātrapradarśanārtham| śakyaṃ hi buddhimadbhiḥ svāduśītasnigdhādīn jīvantyādiṣu sādhāraṇān guṇānālocya kṣīrekṣudrākṣākṣoḍavidārīkandādiṣvapi tadguṇeṣu jīvanīyāditvamavadhārayitum| yathoktānusaraṇameva tu śreyo mandabuddheriti| vyastāśca te catvāri pañcāśadadhikāni tadabhidhānānyeva| yadyapi tāni tānyeva dravyāṇīti dravyasaṅkaraḥ kaṣāyeṣu tathāpi na saṃjñāvirodhaḥ| ekasyāpi bahukāryanirvartanāt| tatra lavaṇavarjyā rasāḥ kalpanāyāṃ kaṣāyā ityucayante| tadyonitvāt| lavaṇasya yato niryāsādikalpanānāmasambhavaḥ| pṛthagupayogopakārarahitatvācca nairathakyamiti|| asa

---

15.4

भवति चात्र। जीवन्तीकाकोल्यौ द्वे मेदे मुद्गमाषपर्ण्यौ च। ऋषभकजीवकमधुकं चेति गणो जीवनीयाख्यः॥ अस

bhavati cātra| jīvantīkākolyau dve mede mudgamāṣaparṇyau ca| ṛṣabhakajīvakamadhukaṃ ceti gaṇo jīvanīyākhyaḥ|| asa

---

15.5

वाट्या बला पयस्याकाकोल्याविक्षुवाजिगन्धे च। क्षीरिणिराजक्षवके भारद्वाजी च बृंहणीयोऽयम्॥ अस

vāṭyā balā payasyākākolyāvikṣuvājigandhe ca| kṣīriṇirājakṣavake bhāradvājī ca bṛṃhaṇīyo'yam|| asa

---

15.6

हैमवती चिरिबिल्वं मुस्ता कुष्ठं वचा हरिद्रे च। चित्रककटुकातिविषा वर्गोयं लेखनीयाख्यः॥ अस

haimavatī ciribilvaṃ mustā kuṣṭhaṃ vacā haridre ca| citrakakaṭukātiviṣā vargoyaṃ lekhanīyākhyaḥ|| asa

---

15.7

अर्कैरण्डौ चित्रा चित्रकचिरिबिल्वशङ्खिनीसरला। हेमक्षीरी कटुका वह्निमुखी भेदनीयोऽयम्॥ अस

arkairaṇḍau citrā citrakaciribilvaśaṅkhinīsaralā| hemakṣīrī kaṭukā vahnimukhī bhedanīyo'yam|| asa

---

15.8

मधुमधुकपृश्निपर्णीकट्फललोध्रप्रियङ्गुधातक्यः। अम्बष्ठकी समङ्गा मोचरसश्चेति सन्धानः॥ अस

madhumadhukapṛśniparṇīkaṭphalalodhrapriyaṅgudhātakyaḥ| ambaṣṭhakī samaṅgā mocarasaśceti sandhānaḥ|| asa

---

15.9

हिङ्गुमरिचाम्लवेतस दीप्यकभल्लातकास्थिसंयोगात्। वर्गः सपञ्चकोलो निर्दिष्टो दीपनीयोऽयम्॥ अस

hiṅgumaricāmlavetasa dīpyakabhallātakāsthisaṃyogāt| vargaḥ sapañcakolo nirdiṣṭo dīpanīyo'yam|| asa

---

15.10

ऐन्द्र्यतिरसा पयस्या ऋष्यप्रोक्ता स्थिरा बलातिबला। इति बल्यो दशकोऽयं हयगन्धा रोहिणी ऋषभः॥ अस

aindryatirasā payasyā ṛṣyaproktā sthirā balātibalā| iti balyo daśako'yaṃ hayagandhā rohiṇī ṛṣabhaḥ|| asa

---

15.11

चन्दनतुङ्गपयस्या सितालतामधुकपद्मकोशरिम्। वर्ण्यो गणोयमुदितो मञ्जिष्ठासारिवासहितः॥ अस

candanatuṅgapayasyā sitālatāmadhukapadmakośarim| varṇyo gaṇoyamudito mañjiṣṭhāsārivāsahitaḥ|| asa

---

15.12

हंसपदीबृहतीद्वयमृद्वीकासारिवेक्षुमूलानि। कैडर्यमधुककृष्णाः सविदार्यः कण्ठजननानि॥ अस

haṃsapadībṛhatīdvayamṛdvīkāsārivekṣumūlāni| kaiḍaryamadhukakṛṣṇāḥ savidāryaḥ kaṇṭhajananāni|| asa

---

15.13

वृक्षाम्लबदरदाडिमकुवलाम्राम्रातालिकुचकरमर्दम्। हृद्यं समातुलुङ्गाम्लवेतसं विद्धि वर्गमिमम्॥ अस

vṛkṣāmlabadaradāḍimakuvalāmrāmrātālikucakaramardam| hṛdyaṃ samātuluṅgāmlavetasaṃ viddhi vargamimam|| asa

---

15.14

नागरचविकाचित्रकविडङ्गमूर्वामृतावचामुस्ताः। सहपिप्पलीपटोलास्तृप्तिघ्नोऽयं गणः प्रथितः॥ अस

nāgaracavikācitrakaviḍaṅgamūrvāmṛtāvacāmustāḥ| sahapippalīpaṭolāstṛptighno'yaṃ gaṇaḥ prathitaḥ|| asa

---

15.15

कुटजफलबिल्वचित्रकमहौषधप्रतिविषावचाचविकाः। धन्वयवासं पथ्या दारुहरिद्रागणोऽयमर्शोघ्नः॥ अस

kuṭajaphalabilvacitrakamahauṣadhaprativiṣāvacācavikāḥ| dhanvayavāsaṃ pathyā dāruharidrāgaṇo'yamarśoghnaḥ|| asa

---

15.16

खदिरामलकारुष्करनिशाभयासप्तपर्णकरवीराः। कुष्ठाघ्नाश्चतुङ्गुलविडङ्गजातिप्रवालाश्च॥ अस

khadirāmalakāruṣkaraniśābhayāsaptaparṇakaravīrāḥ| kuṣṭhāghnāścatuṅgulaviḍaṅgajātipravālāśca|| asa

---

15.17

नलदकृतमालचन्दनसर्षपघननिम्बकुटजमधुकानि। कण्डूं दारुहरिद्रासनक्तमालानि निघ्नन्ति॥ अस

naladakṛtamālacandanasarṣapaghananimbakuṭajamadhukāni| kaṇḍūṃ dāruharidrāsanaktamālāni nighnanti|| asa

---

15.18

अक्षीवमरिचकेबुकविडङ्गगण्डीरकिणिहिनिर्गुण्ड्यः। घ्नन्ति क्रिमीन् श्वदंष्ट्राविषाखुपर्ण्यस्तथा न चिरात्॥ अस

akṣīvamaricakebukaviḍaṅgagaṇḍīrakiṇihinirguṇḍyaḥ| ghnanti krimīn śvadaṃṣṭrāviṣākhuparṇyastathā na cirāt|| asa

---

15.19

मञ्जिष्ठाश्लेष्मातकरजनीसुवहाशिरीषपालिन्द्यः। सैलाचन्दनकत्काः ससिन्दुवारा विषं घ्नन्ति॥ अस

mañjiṣṭhāśleṣmātakarajanīsuvahāśirīṣapālindyaḥ| sailācandanakatkāḥ sasinduvārā viṣaṃ ghnanti|| asa

---

15.20

शालिकुशकाशषष्टिकवीरणदर्भेक्षुवालिकेक्षूणाम्। तद्वद् गुन्द्रोत्कटयोर्मूलमलं स्तन्यजननाय॥ अस

śālikuśakāśaṣaṣṭikavīraṇadarbhekṣuvālikekṣūṇām| tadvad gundrotkaṭayormūlamalaṃ stanyajananāya|| asa

---

15.21

पाठानागरसुरतरुघनामृतासारिवेन्द्रयवमूर्वाः। कटुकाकिराततिक्तं वर्गोऽयं स्तन्यशुद्धिकरः॥ अस

pāṭhānāgarasuratarughanāmṛtāsārivendrayavamūrvāḥ| kaṭukākirātatiktaṃ vargo'yaṃ stanyaśuddhikaraḥ|| asa

---

15.22

मेदाकाकोलीद्वयवृक्षरुहाजीवकर्षभकुलिङ्गाः। शुक्रजननो गणोऽयं सह जटिलाशूर्पपर्णीभिः॥ अस

medākākolīdvayavṛkṣaruhājīvakarṣabhakuliṅgāḥ| śukrajanano gaṇo'yaṃ saha jaṭilāśūrpaparṇībhiḥ|| asa

---

15.23

कुष्ठैलवालुककट्फलकाण्डेक्ष्विक्ष्वब्धिफेनकोशीरैः। वसुकेक्षुरकैः शुक्रं शुध्येत् सकदम्बनिर्यासैः॥ अस

kuṣṭhailavālukakaṭphalakāṇḍekṣvikṣvabdhiphenakośīraiḥ| vasukekṣurakaiḥ śukraṃ śudhyet sakadambaniryāsaiḥ|| asa

---

15.24

द्राक्षाकाकोलीद्वय मधुपर्णीमधुकजीवकविदार्यः। स्नेहोपगाः समेदा जीवन्तीशालिपर्णीकाः॥ अस

drākṣākākolīdvaya madhuparṇīmadhukajīvakavidāryaḥ| snehopagāḥ samedā jīvantīśāliparṇīkāḥ|| asa

---

15.25

सौभञ्जनकपुनर्नववृश्चीवकुलत्थमाषबदराणि। स्वेदोपगानि विद्यात् सयवतिलार्कोरुपूगानि॥ अस

saubhañjanakapunarnavavṛścīvakulatthamāṣabadarāṇi| svedopagāni vidyāt sayavatilārkorupūgāni|| asa

---

15.26

लाजाम्रबदरदाडिमयवषष्टिकमातुलुङ्गसेव्यानि। जम्ब्वाम्रपल्लवानि च वमिनिग्रहणानि मृत्सा च॥ अस

lājāmrabadaradāḍimayavaṣaṣṭikamātuluṅgasevyāni| jambvāmrapallavāni ca vaminigrahaṇāni mṛtsā ca|| asa

---

15.27

नागरधन्वयवासकवालकपर्पटकचन्दनगुडूच्यः। भूनिम्बघनपटोली कुस्तुम्बर्यस्तृषं घ्नन्ति॥ अस

nāgaradhanvayavāsakavālakaparpaṭakacandanaguḍūcyaḥ| bhūnimbaghanapaṭolī kustumbaryastṛṣaṃ ghnanti|| asa

---

15.28

बृहतीद्वयवृक्षरुहापुष्करमूलाभयाकणाशृङ्ग्यः। हिध्मां निघ्नन्ति शटी दुरालभा बदरबीजं च॥ अस

bṛhatīdvayavṛkṣaruhāpuṣkaramūlābhayākaṇāśṛṅgyaḥ| hidhmāṃ nighnanti śaṭī durālabhā badarabījaṃ ca|| asa

---

15.29

शामानन्ता पद्मा कट्वङ्गः पद्मकेसरं लोध्रम्। धातकिकुसुमसमङ्गामोचरसाम्रास्थि विड्ग्रहणम्॥ अस

śāmānantā padmā kaṭvaṅgaḥ padmakesaraṃ lodhram| dhātakikusumasamaṅgāmocarasāmrāsthi viḍgrahaṇam|| asa

---

15.30

जम्बूसल्लकिमधुकं नीलोत्पलकच्छुरातिलश्र्याह्वम्। भृष्टा च मृत् पयस्या सशाल्मली विड्विरजनानि॥ अस

jambūsallakimadhukaṃ nīlotpalakacchurātilaśryāhvam| bhṛṣṭā ca mṛt payasyā saśālmalī viḍvirajanāni|| asa

---

15.31

जम्ब्वाम्रोदुम्बरवटकपीतनप्लक्षपिप्पलाश्मन्तम्। भल्लातसोमवल्कं मूत्रग्रहणाय् निर्दिष्टम्॥ अस

jambvāmrodumbaravaṭakapītanaplakṣapippalāśmantam| bhallātasomavalkaṃ mūtragrahaṇāy nirdiṣṭam|| asa

---

15.32

कमलनलिनकुमुद मधुकसौगन्धिकधातकीलताकुसुमम् मूत्रं नयति विरागं सोत्पलशतपत्रपुण्डरीकं च॥ अस

kamalanalinakumuda madhukasaugandhikadhātakīlatākusumam mūtraṃ nayati virāgaṃ sotpalaśatapatrapuṇḍarīkaṃ ca|| asa

---

15.33

वृक्षादनीश्वदंष्ट्रादर्भेत्कटवसुकवशिरकुशकाशाः। मूत्रं विरेचयेयुर्गुन्द्रा पाषाणभेदश्च॥ अस

vṛkṣādanīśvadaṃṣṭrādarbhetkaṭavasukavaśirakuśakāśāḥ| mūtraṃ virecayeyurgundrā pāṣāṇabhedaśca|| asa

---

15.34

द्राक्षामलकपुनर्नबवृश्चीवदुरालभाभयाकृष्णाः। कासं घ्नन्ति सशृङ्गी तामलकी कण्टकारी च॥ अस

drākṣāmalakapunarnabavṛścīvadurālabhābhayākṛṣṇāḥ| kāsaṃ ghnanti saśṛṅgī tāmalakī kaṇṭakārī ca|| asa

---

15.35

चण्डाम्लवेतसशटी तामलकीसुरसहिङ्गुजीवन्त्यः। पुष्करमूलैलागुरुवर्गोऽयं श्वासशमनाय॥ अस

caṇḍāmlavetasaśaṭī tāmalakīsurasahiṅgujīvantyaḥ| puṣkaramūlailāguruvargo'yaṃ śvāsaśamanāya|| asa

---

15.36

द्राक्षापीलुपरूषकमञ्जिष्ठासारिवामृतापाठाः। त्रिफला चेति गणोऽयं ज्वरस्य शमनाय् निर्दिष्टः॥ अस

drākṣāpīluparūṣakamañjiṣṭhāsārivāmṛtāpāṭhāḥ| triphalā ceti gaṇo'yaṃ jvarasya śamanāy nirdiṣṭaḥ|| asa

---

15.37

दाडिमफल्गुपरूषकप्रियालयवषष्टिकेक्षुबदराणि। श्रमनाशनानि विद्याद् द्राक्षाखर्ज्जूरसहितानि॥ अस

dāḍimaphalguparūṣakapriyālayavaṣaṣṭikekṣubadarāṇi| śramanāśanāni vidyād drākṣākharjjūrasahitāni|| asa

---

15.38

पद्मकलाजोशीरं मधुकोत्पलसारिवासितोदीच्यम्। काश्मर्यफलं चन्दनमेष गणो दाहहा प्रोक्तः॥ अस

padmakalājośīraṃ madhukotpalasārivāsitodīcyam| kāśmaryaphalaṃ candanameṣa gaṇo dāhahā proktaḥ|| asa

---

15.39

नतनागरागुरुवचाधान्यकभूतीकपिप्पलीव्याघ्रयः। शीतं शमयन्त्यचिरात् स्योनाकः साग्निमन्थश्च॥ अस

natanāgarāguruvacādhānyakabhūtīkapippalīvyāghrayaḥ| śītaṃ śamayantyacirāt syonākaḥ sāgnimanthaśca|| asa

---

15.40

तिन्दुकप्रियालवीजकसप्तच्छदखदिरकदरबदराणि। अरिमेदवाजिकर्णौ ककुभश्चोदर्दशमनानि॥ अस

tindukapriyālavījakasaptacchadakhadirakadarabadarāṇi| arimedavājikarṇau kakubhaścodardaśamanāni|| asa

---

15.41

काकोल्येला सेव्यं निदिग्धिके शालिपृश्निपर्ण्यौ च। घ्नन्त्यङ्गमर्दमचिराचन्दनमधुकोरुबूकं च॥ अस

kākolyelā sevyaṃ nidigdhike śālipṛśniparṇyau ca| ghnantyaṅgamardamacirācandanamadhukorubūkaṃ ca|| asa

---

15.42

दीप्यकमरिचाजाजीगण्डीरं साजगन्धमथ शूलम्। शमयति सपञ्चकोलं शोफं दशमूलमाद्यं च॥ अस

dīpyakamaricājājīgaṇḍīraṃ sājagandhamatha śūlam| śamayati sapañcakolaṃ śophaṃ daśamūlamādyaṃ ca|| asa

---

15.43

मधुमधुकलाजगैरिकफलिनीमोचरसमृत्कपालानि। संस्थापयन्ति रुधिरं रुधिरं च सशर्करं लोध्रम्॥ अस

madhumadhukalājagairikaphalinīmocarasamṛtkapālāni| saṃsthāpayanti rudhiraṃ rudhiraṃ ca saśarkaraṃ lodhram|| asa

---

15.44

शैलैलवालुकट्फलमोचरसाशोकपद्मकशिरीषम्। स्थापयति वेदनामथ सहतुङ्गकदम्बविदुलं च॥ अस

śailailavālukaṭphalamocarasāśokapadmakaśirīṣam| sthāpayati vedanāmatha sahatuṅgakadambavidulaṃ ca|| asa

---

15.45

कैडर्यहिङ्गुचोरकपलङ्कषाशोकरोहिणिवयस्थाः। पूत्यरिमेदो जटिलागोलोमिवचाश्च संज्ञादाः॥ अस

kaiḍaryahiṅgucorakapalaṅkaṣāśokarohiṇivayasthāḥ| pūtyarimedo jaṭilāgolomivacāśca saṃjñādāḥ|| asa

---

15.46

ऐन्द्री दूर्वामोघाविष्वक्सेना व्यथा शिवारिष्टा। ब्राह्मी सवाट्यपुष्पी शतवीर्या स्थापयेद् गर्भम्॥ अस

aindrī dūrvāmoghāviṣvaksenā vyathā śivāriṣṭā| brāhmī savāṭyapuṣpī śatavīryā sthāpayed garbham|| asa

---

15.47

अमृता पथ्या धात्री जीवन्ती श्रेयसी स्थिरायुक्ता। मण्डूकपर्ण्यतिरसा स्थापयति पुनर्नवा च वयः॥ अस

amṛtā pathyā dhātrī jīvantī śreyasī sthirāyuktā| maṇḍūkaparṇyatirasā sthāpayati punarnavā ca vayaḥ|| asa

16.2

अथातो विविधद्रव्यगणसङ्ग्रहमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto vividhadravyagaṇasaṅgrahamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

---

16.3

विदारिपञ्चाड्गुलवृश्चिकालीवृश्चीवदेवाह्वयशूर्पपर्ण्यः। कण्डूकरी जीवनह्रस्वसंज्ञे द्वे पञ्चके गोपसुता त्रिपादी॥ अस

vidāripañcāḍgulavṛścikālīvṛścīvadevāhvayaśūrpaparṇyaḥ| kaṇḍūkarī jīvanahrasvasaṃjñe dve pañcake gopasutā tripādī|| asa

---

16.4

विदार्यादिरयं हृद्यो बृंहणो वातपित्तहा। शोषगुल्माङ्गमर्दोर्ध्वश्वासकासहरो गणः॥ अस

vidāryādirayaṃ hṛdyo bṛṃhaṇo vātapittahā| śoṣagulmāṅgamardordhvaśvāsakāsaharo gaṇaḥ|| asa

---

16.5

सारिवोशीरकाश्मर्यमधूकशिशिरद्वयम्। यष्टीपरूषकं हन्ति दाहपित्तास्रतृड्ज्वरान्॥ अस

sārivośīrakāśmaryamadhūkaśiśiradvayam| yaṣṭīparūṣakaṃ hanti dāhapittāsratṛḍjvarān|| asa

---

16.6

पद्मकपुण्ड्रौ वृद्धितुगर्ध्यः शृङ्ग्यमृता दश जीवनसंज्ञाः। स्तन्यकरा घ्नन्तीरणपित्तं प्रीणनबृंहणजीवनवृष्याः॥ अस

padmakapuṇḍrau vṛddhitugardhyaḥ śṛṅgyamṛtā daśa jīvanasaṃjñāḥ| stanyakarā ghnantīraṇapittaṃ prīṇanabṛṃhaṇajīvanavṛṣyāḥ|| asa

---

16.7

परूषकं वरा द्राक्षा कट्फलं कतकात् फलम्। राजाह्वं दाडिमं शाकं तृण्मूत्रामयवातजित्। अञ्जनं फलिनी मांसी पद्मोत्पलरसाञ्जनम्। सैलामधुकनागाह्वं विषान्तर्दाहपित्तनुत्॥ अस

parūṣakaṃ varā drākṣā kaṭphalaṃ katakāt phalam| rājāhvaṃ dāḍimaṃ śākaṃ tṛṇmūtrāmayavātajit| añjanaṃ phalinī māṃsī padmotpalarasāñjanam| sailāmadhukanāgāhvaṃ viṣāntardāhapittanut|| asa

---

16.8

पटोलकटुरोहिणीचन्दनं मधुस्रवगुडूचिपाठान्वितम्। निहन्ति कफपित्तकुष्ठज्वरान् विषं वमिमरोचकं कामलाम्॥ अस

paṭolakaṭurohiṇīcandanaṃ madhusravaguḍūcipāṭhānvitam| nihanti kaphapittakuṣṭhajvarān viṣaṃ vamimarocakaṃ kāmalām|| asa

---

16.9

गुडूचीपद्मकारिष्टधानका रक्तचन्दनम्। पित्तश्लेष्मज्वरच्छर्दिदाहतृष्णाघ्नमग्निकृत्॥ अस

guḍūcīpadmakāriṣṭadhānakā raktacandanam| pittaśleṣmajvaracchardidāhatṛṣṇāghnamagnikṛt|| asa

---

16.10

आरग्वधेन्द्रयवपाटलिकाकतिक्तानिम्बामृतामधुरसास्रुववृक्षपाठाः। भूनिम्बसैर्यकपटोलकरञ्जयुग्मसप्तच्छदाग्निसुषवीफलबाणघोण्टाः॥ अस

āragvadhendrayavapāṭalikākatiktānimbāmṛtāmadhurasāsruvavṛkṣapāṭhāḥ| bhūnimbasairyakapaṭolakarañjayugmasaptacchadāgnisuṣavīphalabāṇaghoṇṭāḥ|| asa

---

16.11

आरग्वधादिर्जयति छर्दिकुष्ठविषज्वरान्। कफं कण्डूं प्रमेहं च दुष्टव्रणविशोधनः॥ अस

āragvadhādirjayati chardikuṣṭhaviṣajvarān| kaphaṃ kaṇḍūṃ pramehaṃ ca duṣṭavraṇaviśodhanaḥ|| asa

---

16.12

असनतिनिशभूर्जश्वेतवाहप्रकीर्याः खदिरकदरभण्डीशिंशपामेषशृङ्ग्यः। त्रिहिमनतपलाशाजोङ्गकः शाकसालौ धवकबुककलिङ्गच्छागकर्णाश्वकर्णाः॥ अस

asanatiniśabhūrjaśvetavāhaprakīryāḥ khadirakadarabhaṇḍīśiṃśapāmeṣaśṛṅgyaḥ| trihimanatapalāśājoṅgakaḥ śākasālau dhavakabukakaliṅgacchāgakarṇāśvakarṇāḥ|| asa

---

16.13

असनादिर्विजयते श्वित्रकुष्ठकफक्रिमीन्। पाण्डुरोगं प्रमेहं च मेदोदोषनिबर्हणः॥ अस

asanādirvijayate śvitrakuṣṭhakaphakrimīn| pāṇḍurogaṃ pramehaṃ ca medodoṣanibarhaṇaḥ|| asa

---

16.14

वरणसैर्यकयुग्मशतावरीदहनमोरटबिल्वविषाणिकाः। द्विबृहतीद्विकरञ्जजयाद्वयं बहलपल्लवदर्भरुजाकराः॥ अस

varaṇasairyakayugmaśatāvarīdahanamoraṭabilvaviṣāṇikāḥ| dvibṛhatīdvikarañjajayādvayaṃ bahalapallavadarbharujākarāḥ|| asa

---

16.15

वरणादिः कफं मेदो मन्दाग्नित्वं नियच्छति। आढ्यवातं शिरश्शूलं गुल्मं चान्तः सविद्रधिम्॥ अस

varaṇādiḥ kaphaṃ medo mandāgnitvaṃ niyacchati| āḍhyavātaṃ śiraśśūlaṃ gulmaṃ cāntaḥ savidradhim|| asa

---

16.16

ऊषकस्तुत्थकं हिङ्गुकासीसद्वयसैन्धवम्। सशिलाजतु कृच्छ्राश्मगुल्ममेदः कफापहम्॥ अस

ūṣakastutthakaṃ hiṅgukāsīsadvayasaindhavam| saśilājatu kṛcchrāśmagulmamedaḥ kaphāpaham|| asa

---

16.17

भवन्ति चात्र वीरतरारणिकौ नगगुच्छौ मोरटटुण्टुकसैर्यकयुग्मम्। मुस्तकमञ्जरिकर्कशपार्था मूत्रविरेककरो दशकश्च॥ अस

bhavanti cātra vīratarāraṇikau nagagucchau moraṭaṭuṇṭukasairyakayugmam| mustakamañjarikarkaśapārthā mūtravirekakaro daśakaśca|| asa

---

16.18

वर्गो वीरतराद्योऽयं हन्ति वातकृतान् गदान्। अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्राघातरुजापहः॥ अस

vargo vīratarādyo'yaṃ hanti vātakṛtān gadān| aśmarīśarkarāmūtrakṛcchrāghātarujāpahaḥ|| asa

---

16.19

लोध्रशाबरकलोध्रपलाशाजिङ्गिणीसरलकट्फलयुक्ताः। कुत्सिताम्बकदलीगतशोकाः सेलवालुपरिपेलवमोचाः॥ अस

lodhraśābarakalodhrapalāśājiṅgiṇīsaralakaṭphalayuktāḥ| kutsitāmbakadalīgataśokāḥ selavāluparipelavamocāḥ|| asa

---

16.20

एष लोध्रादिको नाम मेदःकफहरोगणः। योनिदोषहरः स्तम्भी वर्ण्यो विषविनाशनः॥ अस

eṣa lodhrādiko nāma medaḥkaphaharogaṇaḥ| yonidoṣaharaḥ stambhī varṇyo viṣavināśanaḥ|| asa

---

16.21

अर्कालर्कौ नागदन्ती विशल्या भार्ङ्गी रास्ना वृश्चिकाली प्रकीर्या। प्रत्यक्पुष्पी पीततैलोदकीर्याः श्वेतायुग्मं तापसानां च वृक्षः॥ अस

arkālarkau nāgadantī viśalyā bhārṅgī rāsnā vṛścikālī prakīryā| pratyakpuṣpī pītatailodakīryāḥ śvetāyugmaṃ tāpasānāṃ ca vṛkṣaḥ|| asa

---

16.22

अयमर्कादिको वर्गः कफमेदोविषापहः। कृमिकुष्ठप्रशमनो विशेषात् व्रणशोधनः॥ अस

ayamarkādiko vargaḥ kaphamedoviṣāpahaḥ| kṛmikuṣṭhapraśamano viśeṣāt vraṇaśodhanaḥ|| asa

---

16.23

सुरसयुगफणिज्जं कालमाला विडङ्गं खरबुकवृषकर्णीकट्फलं कासमर्दः। क्षवकसरसिभार्ङ्गीकार्मुकाः काकमाची कुलहलविषमुष्टी भूस्तृणो भूतकेशी॥ अस

surasayugaphaṇijjaṃ kālamālā viḍaṅgaṃ kharabukavṛṣakarṇīkaṭphalaṃ kāsamardaḥ| kṣavakasarasibhārṅgīkārmukāḥ kākamācī kulahalaviṣamuṣṭī bhūstṛṇo bhūtakeśī|| asa

---

16.24

सुरसादिर्गणः श्लेष्ममेदःक्रिमिनिषूदनः। प्रतिश्यायारुचिश्वासकासघ्नो व्रणशोधनः॥ अस

surasādirgaṇaḥ śleṣmamedaḥkriminiṣūdanaḥ| pratiśyāyāruciśvāsakāsaghno vraṇaśodhanaḥ|| asa

---

16.25

मुष्ककस्नुग्वराद्वीपीपलाशधवशिंशपाः। गुल्ममेहाश्मरीपाण्डुमेदोऽर्शःकफशुक्रजित्॥ अस

muṣkakasnugvarādvīpīpalāśadhavaśiṃśapāḥ| gulmamehāśmarīpāṇḍumedo'rśaḥkaphaśukrajit|| asa

---

16.26

वत्सको मधुरसा त्रुटिर्वचा दीर्घवृन्तफलवेल्लसर्षपाः। रोहिणीस्थपनिहिंगुभार्ङ्गयः शूलघाति दशकं घुणप्रिया॥ अस

vatsako madhurasā truṭirvacā dīrghavṛntaphalavellasarṣapāḥ| rohiṇīsthapanihiṃgubhārṅgayaḥ śūlaghāti daśakaṃ ghuṇapriyā|| asa

---

16.27

वत्सकाद्योऽनिलश्लेष्ममेदोऽरोचकपीनसान्। शूलार्शोज्वरगुल्मांश्च हन्ति दीपनपाचनः॥ अस

vatsakādyo'nilaśleṣmamedo'rocakapīnasān| śūlārśojvaragulmāṃśca hanti dīpanapācanaḥ|| asa

---

16.28

वचाजलददेवाह्वनागरातिविषाभयाः। हरिद्राद्वययष्ट्याह्वकलशीकुटजोद्भवाः॥ अस

vacājaladadevāhvanāgarātiviṣābhayāḥ| haridrādvayayaṣṭyāhvakalaśīkuṭajodbhavāḥ|| asa

---

16.29

वचाहरिद्रादिगणावामातीसारनाशनौ। मेदःकफाढ्यपवनस्तन्यदोषनिबर्हणौ॥ अस

vacāharidrādigaṇāvāmātīsāranāśanau| medaḥkaphāḍhyapavanastanyadoṣanibarhaṇau|| asa

---

16.30

प्रियङ्गुपुष्पाञ्जनयुग्मपद्माः पद्माद्रजो योजनवल्यनन्ता। सालद्रुमो मोचरसः समङ्गा पुन्नागशीतं मदनीयहेतुः॥ अस

priyaṅgupuṣpāñjanayugmapadmāḥ padmādrajo yojanavalyanantā| sāladrumo mocarasaḥ samaṅgā punnāgaśītaṃ madanīyahetuḥ|| asa

---

16.31

अम्बष्ठामधुकनमस्करीनन्दीवृक्षपलाशकच्छुराः। लोध्रं घातकिविल्वपेशिका वटवङ्गः कमलोद्भवं रजः॥ अस

ambaṣṭhāmadhukanamaskarīnandīvṛkṣapalāśakacchurāḥ| lodhraṃ ghātakivilvapeśikā vaṭavaṅgaḥ kamalodbhavaṃ rajaḥ|| asa

---

16.32

गणौ प्रियङ्ग्वम्बष्ठादी पक्वतीसारनाशनौ। सन्धानीयौ हितौ पित्ते व्रणानामपि रोपणौ॥ अस

gaṇau priyaṅgvambaṣṭhādī pakvatīsāranāśanau| sandhānīyau hitau pitte vraṇānāmapi ropaṇau|| asa

---

16.33

मुस्तावचाग्निद्विनिशाद्वितिक्ताभल्लातपाठात्रिफलाविषाख्याः। कुष्ठं त्रुटी हैमवती च योनिस्तन्यामयघ्ना मलपाचनाश्च॥ अस

mustāvacāgnidviniśādvitiktābhallātapāṭhātriphalāviṣākhyāḥ| kuṣṭhaṃ truṭī haimavatī ca yonistanyāmayaghnā malapācanāśca|| asa

---

16.34

न्यग्रोधपिप्पलसदाफललोध्रयुग्मजम्बूद्वयार्जुनकपीतनसोमवल्काः। प्लक्षास्रवञ्जुलप्रियालपलाशनन्दीकोलीकदम्बविरलामधुकं मधूकम्॥ अस

nyagrodhapippalasadāphalalodhrayugmajambūdvayārjunakapītanasomavalkāḥ| plakṣāsravañjulapriyālapalāśanandīkolīkadambaviralāmadhukaṃ madhūkam|| asa

---

16.35

न्यग्रोधादिर्गणो व्रण्यः सङ्ग्राही भग्नसाधनः मेदःपित्तास्रतृड्दाहयोनिरोगनिबर्हणः॥ अस

nyagrodhādirgaṇo vraṇyaḥ saṅgrāhī bhagnasādhanaḥ medaḥpittāsratṛḍdāhayoniroganibarhaṇaḥ|| asa

---

16.36

एलायुग्मतुरुष्ककुष्ठफलिनीमांसीजलध्यामकस्पृक्काचोरकचोचपत्रतगरस्थौणेयजातीरसाः। शुक्तिव्याघ्रनखौ सुराह्वमगरुःश्रीवासकःकुङ्कुमं चण्डागुग्गुलुदेवधूपखपुराःपुन्नागनागाह्वयम्॥ अस

elāyugmaturuṣkakuṣṭhaphalinīmāṃsījaladhyāmakaspṛkkācorakacocapatratagarasthauṇeyajātīrasāḥ| śuktivyāghranakhau surāhvamagaruḥśrīvāsakaḥkuṅkumaṃ caṇḍāgugguludevadhūpakhapurāḥpunnāganāgāhvayam|| asa

---

16.37

एलादिको वातकफौ विषं च विनियच्छति। वर्णप्रसादनः कण्डूपिटकाकोठनाशनः॥ अस

elādiko vātakaphau viṣaṃ ca viniyacchati| varṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiṭakākoṭhanāśanaḥ|| asa

---

16.38

श्यामादन्तीद्रवन्तीक्रमुककुठरणाशङ्खिनीचर्मसाह्वास्वर्णक्षीरिगवाक्षीशिखरिरजनिका छिन्नरोहा करञ्जः। बस्तान्त्री व्याधिघातो बहलबहुरसस्तीक्ष्णवृक्षात् फलानि श्यामाद्यो हन्ति गुल्मं विषमरुचिकफौ हृद्रुजं मूत्रकृछ्रम्॥ अस

śyāmādantīdravantīkramukakuṭharaṇāśaṅkhinīcarmasāhvāsvarṇakṣīrigavākṣīśikharirajanikā chinnarohā karañjaḥ| bastāntrī vyādhighāto bahalabahurasastīkṣṇavṛkṣāt phalāni śyāmādyo hanti gulmaṃ viṣamarucikaphau hṛdrujaṃ mūtrakṛchram|| asa

---

16.39

पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचहस्तिपिप्पलीहरेणुकैलाजमोजेन्द्रयवपाठाजीरकसर्षपमहानिम्बफल्गुहिङ्गुभार्ङ्गीवचामुस्तामधुरसातिविषाविडङ्गानि कटुरोहिणी चेति॥ अस

pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveramaricahastipippalīhareṇukailājamojendrayavapāṭhājīrakasarṣapamahānimbaphalguhiṅgubhārṅgīvacāmustāmadhurasātiviṣāviḍaṅgāni kaṭurohiṇī ceti|| asa

---

16.40

पिप्पल्यादिः कफहरः प्रतिश्यायानिलारुचीः। निहन्याद्दीपनो गुल्मशूलघ्नश्चामपाचनः॥ अस

pippalyādiḥ kaphaharaḥ pratiśyāyānilārucīḥ| nihanyāddīpano gulmaśūlaghnaścāmapācanaḥ|| asa

---

16.41

पञ्चविंशीतरित्युक्ता वर्गास्तेषु त्वलाभतः। युञ्ज्यात्तद्विधमन्यच्च द्रव्यं जह्यादयौगिकम्॥ अस

pañcaviṃśītarityuktā vargāsteṣu tvalābhataḥ| yuñjyāttadvidhamanyacca dravyaṃ jahyādayaugikam|| asa

17.2

अथातो द्रव्यादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto dravyādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

---

17.3

इह हि द्रव्यं पञ्चमहाभूतात्मकम्। तस्याधिष्ठानं पृथिवी योनिरुदकं खानिलानलसमवायान्निर्वृत्तिविशेषौ। उत्कर्षेण तु व्यपदेशः। तस्माद्भूतसमवायसम्भवान्नैकरसं द्रव्यम्। ततश्च नैकदोषा व्याधयः॥ अस

iha hi dravyaṃ pañcamahābhūtātmakam| tasyādhiṣṭhānaṃ pṛthivī yonirudakaṃ khānilānalasamavāyānnirvṛttiviśeṣau| utkarṣeṇa tu vyapadeśaḥ| tasmādbhūtasamavāyasambhavānnaikarasaṃ dravyam| tataśca naikadoṣā vyādhayaḥ|| asa

---

17.4

तत्र व्यक्तो रसः। अनुरसस्तु रसेनाभिभूतत्वादव्यक्तो व्यक्तो वा किञ्चिदन्ते। रसस्य तु छेदनोपशमने द्वे कर्मणी। हिताहितौ प्रभावौ। तदाश्रयेषु च द्रव्यसंज्ञकेषु पृथिव्यादिषु गुणाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाद्गुर्वादयो रसेषु साहचर्यादुपचर्यन्ते॥ अस

tatra vyakto rasaḥ| anurasastu rasenābhibhūtatvādavyakto vyakto vā kiñcidante| rasasya tu chedanopaśamane dve karmaṇī| hitāhitau prabhāvau| tadāśrayeṣu ca dravyasaṃjñakeṣu pṛthivyādiṣu guṇāḥ prakṛtivikṛtivicāradeśakālavaśādgurvādayo raseṣu sāhacaryādupacaryante|| asa

---

17.5

तत्र द्रव्यं गुरुकठिनविशदमन्दसान्द्रस्थूलस्थिरगन्धगुणबहुलं पार्थिवं उपचयगौरवसङ्घातस्थैर्यकरम्॥ अस

tatra dravyaṃ gurukaṭhinaviśadamandasāndrasthūlasthiragandhaguṇabahulaṃ pārthivaṃ upacayagauravasaṅghātasthairyakaram|| asa

---

17.6

द्रवस्निग्धशीतगुरुमन्दसान्द्रसरमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलमौदकं उपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकरम्॥ अस

dravasnigdhaśītagurumandasāndrasaramṛdupicchilarasaguṇabahulamaudakaṃ upakledasnehabandhaviṣyandamārdavaprahlādakaram|| asa

---

17.7

तीक्ष्णोष्णरूक्षसूक्ष्मलघुविशदरूपगुणबहुलमाग्नेयं दाहपाकप्रकाशप्रभावर्णकरम्॥ अस

tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmalaghuviśadarūpaguṇabahulamāgneyaṃ dāhapākaprakāśaprabhāvarṇakaram|| asa

---

17.8

रूक्षसूक्ष्मलघुविशदविकाषिव्यवायिशीतखरस्पर्शगुणबहुलं वाय्व्यं रौक्ष्यलाघववैशद्यग्लानिविचारकरम्॥ अस

rūkṣasūkṣmalaghuviśadavikāṣivyavāyiśītakharasparśaguṇabahulaṃ vāyvyaṃ raukṣyalāghavavaiśadyaglānivicārakaram|| asa

---

17.9

सूक्ष्मलघुविशदश्लक्ष्णव्यवायिविविक्तशब्दगुणबहुलमाकाशात्मकं सौषिर्यलाघवकरम्॥ अस

sūkṣmalaghuviśadaślakṣṇavyavāyiviviktaśabdaguṇabahulamākāśātmakaṃ sauṣiryalāghavakaram|| asa

---

17.10

इत्थं च नानौषधभूतं जगति किञ्चिद् द्रव्यमस्ति विविधार्थप्रयोगवशात्॥ अस

itthaṃ ca nānauṣadhabhūtaṃ jagati kiñcid dravyamasti vividhārthaprayogavaśāt|| asa

---

17.11

तत्राग्निमारुतात्मकं प्रायेणोर्ध्वभागिकम्। तयोर्हिलाघवादूर्ध्वगतित्वाच्चाग्नेः प्लवनत्वाच्च मारुतस्य॥ अस

tatrāgnimārutātmakaṃ prāyeṇordhvabhāgikam| tayorhilāghavādūrdhvagatitvāccāgneḥ plavanatvācca mārutasya|| asa

---

17.12

भूम्यौदकात्मकं तु प्रायेणाधोभागिकम्। तयोर्हि गौरवानिम्नगत्वाच्च तोयस्य॥ अस

bhūmyaudakātmakaṃ tu prāyeṇādhobhāgikam| tayorhi gauravānimnagatvācca toyasya|| asa

---

17.13

व्यामिश्रात्मकमुभयतोभागम्॥ अस

vyāmiśrātmakamubhayatobhāgam|| asa

---

17.14

शमनं तु दोषविपरीतगुणमुक्तं प्राक्। तत्सङ्करे च यतो बाहुल्येन कार्यकर्तृत्वं भवति यदेवाधिकं तदेव तत्कार्यकरमिति व्यपदेशः। तथानिलात्मकं ग्राहि। अनलात्मकं दीपनपाचनम्। उभयात्मकं लेखनम्। भूम्युदकात्मकं बृंहणम्॥ अस

śamanaṃ tu doṣaviparītaguṇamuktaṃ prāk| tatsaṅkare ca yato bāhulyena kāryakartṛtvaṃ bhavati yadevādhikaṃ tadeva tatkāryakaramiti vyapadeśaḥ| tathānilātmakaṃ grāhi| analātmakaṃ dīpanapācanam| ubhayātmakaṃ lekhanam| bhūmyudakātmakaṃ bṛṃhaṇam|| asa

---

17.15

तत्र कट्वम्ललवणा वीर्येण यथोत्तरमुष्णाः। तिक्तकषायमधुराः शीताः॥ अस

tatra kaṭvamlalavaṇā vīryeṇa yathottaramuṣṇāḥ| tiktakaṣāyamadhurāḥ śītāḥ|| asa

---

17.16

तिक्तकटुकषाया रूक्षा बद्धविण्मूत्रमारुताः। लवणाम्लमधूराःस्निग्धाःसृष्टविण्मूत्रमारुताः॥ अस

tiktakaṭukaṣāyā rūkṣā baddhaviṇmūtramārutāḥ| lavaṇāmlamadhūrāḥsnigdhāḥsṛṣṭaviṇmūtramārutāḥ|| asa

---

17.17

लवणकषायमधुरा गुरवः। तद्वदम्लकटुकतिक्ता लघवः। अन्ये पुनर्गुरुलघुस्निग्धरूक्षसाधारणं लवणमिच्छन्ति॥ अस

lavaṇakaṣāyamadhurā guravaḥ| tadvadamlakaṭukatiktā laghavaḥ| anye punargurulaghusnigdharūkṣasādhāraṇaṃ lavaṇamicchanti|| asa

---

17.18

वीर्यं तु केचिद् गुरुलघुस्निग्धरूक्षतीक्ष्णमन्दशीतोष्णभेदेनाष्टविधमाहुः। अपरे पुनः पठन्ति॥ अस

vīryaṃ tu kecid gurulaghusnigdharūkṣatīkṣṇamandaśītoṣṇabhedenāṣṭavidhamāhuḥ| apare punaḥ paṭhanti|| asa

---

17.19

वीर्यं द्रव्यस्य तद्ज्ञेयं यद्योगात् क्रियते क्रिया। नावीर्यं कुरुते किञ्चित् सर्वा वीर्यकृता हि सा॥ अस

vīryaṃ dravyasya tadjñeyaṃ yadyogāt kriyate kriyā| nāvīryaṃ kurute kiñcit sarvā vīryakṛtā hi sā|| asa

---

17.20

तैरपि चैवमतिप्रकृष्टशक्तियुक्तानामशेषौधगुणसारभूतानामष्टानामेव गुर्वादीनां वीर्यसंज्ञा विशिष्टाम्नायविहितापि लौकिकीति समुद्भाव्यते। तथा हि तया रसविपाकगुणान्तरविजयिनो भूयांसश्च वरिष्ठाश्च गुणाः सङ्गृहीताः। विशेषवृत्या च तत्र तत्र द्रव्यस्वरूपकथने व्यवहारः प्रवृत्तितो भवति। अत एव सर्वातिशायी द्रव्यस्वभावः प्रभाव इत्याम्नातः। सत्यपि च क्रियानिर्वर्त्तनसामान्ये तद्विपरीता रसादयो वीर्याख्यया प्रभावसंज्ञया वा न परामृश्यन्ते॥ अस

tairapi caivamatiprakṛṣṭaśaktiyuktānāmaśeṣaudhaguṇasārabhūtānāmaṣṭānāmeva gurvādīnāṃ vīryasaṃjñā viśiṣṭāmnāyavihitāpi laukikīti samudbhāvyate| tathā hi tayā rasavipākaguṇāntaravijayino bhūyāṃsaśca variṣṭhāśca guṇāḥ saṅgṛhītāḥ| viśeṣavṛtyā ca tatra tatra dravyasvarūpakathane vyavahāraḥ pravṛttito bhavati| ata eva sarvātiśāyī dravyasvabhāvaḥ prabhāva ityāmnātaḥ| satyapi ca kriyānirvarttanasāmānye tadviparītā rasādayo vīryākhyayā prabhāvasaṃjñayā vā na parāmṛśyante|| asa

---

17.21

अन्ये तु गुर्वादीनामग्नीषोमात्मकत्वादादानविसर्गविभाअगेन कालस्य चोष्णशीतात्मकत्वाद् द्विविधमेवामनन्ति। एवं चाहुः॥ अस

anye tu gurvādīnāmagnīṣomātmakatvādādānavisargavibhāagena kālasya coṣṇaśītātmakatvād dvividhamevāmananti| evaṃ cāhuḥ|| asa

---

17.22

नानात्मकमपि द्रव्यमग्नीषोमौ महाबलौ। व्यक्ताव्यक्तं जगदिव नातिक्रामति जातुचित्॥ अस

nānātmakamapi dravyamagnīṣomau mahābalau| vyaktāvyaktaṃ jagadiva nātikrāmati jātucit|| asa

---

17.23

तत्रोष्णं दहनपचनस्वेदनविलयनानिलकफशमनानि करोति॥ अस

tatroṣṇaṃ dahanapacanasvedanavilayanānilakaphaśamanāni karoti|| asa

---

17.24

शीतं ह्लादनस्तम्भनजीवनरक्तपित्तप्रसादनादीनि॥ अस

śītaṃ hlādanastambhanajīvanaraktapittaprasādanādīni|| asa

---

17.25

इति वीर्यमुक्तं विपाकस्तूच्यते। विपाकस्तु प्रायः स्वादुः स्वादुलवणयोरम्लोऽम्लस्य कटुरितरेषाम्। रसैरसौ तुल्यफलः॥ अस

iti vīryamuktaṃ vipākastūcyate| vipākastu prāyaḥ svāduḥ svādulavaṇayoramlo'mlasya kaṭuritareṣām| rasairasau tulyaphalaḥ|| asa

---

17.26

द्रव्यगुणविशेषेण चास्याल्पमध्यभूयस्त्वमुपलक्षयेत्॥ अस

dravyaguṇaviśeṣeṇa cāsyālpamadhyabhūyastvamupalakṣayet|| asa

---

17.27

पराशरस्तु पठति। पाकास्त्रयो रसानामम्लोऽम्लं पच्यते कटुः कटुकम्। चत्वारोऽन्ये मधुरं सङ्कीर्णरसास्तु सङ्कीर्णम्॥ अस

parāśarastu paṭhati| pākāstrayo rasānāmamlo'mlaṃ pacyate kaṭuḥ kaṭukam| catvāro'nye madhuraṃ saṅkīrṇarasāstu saṅkīrṇam|| asa

---

17.28

कटुतिक्तकषायाणां कटुको येषां विपाक इति पक्षः। तेषां पित्तविघाते तिक्तकषायौ कथं भवतः॥ अस

kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ kaṭuko yeṣāṃ vipāka iti pakṣaḥ| teṣāṃ pittavighāte tiktakaṣāyau kathaṃ bhavataḥ|| asa

---

17.29

तत्र यन्मधुरं रसविपाकयोः शीतवीर्यं च द्रव्यं यच्चाम्लं तयोरुष्णवीर्यं च यद्वा कटुकं तेषां यथास्वं रसेभ्यः प्रायो गुणान् दोषकोपशमनत्वं च विद्यात्। तद्यथा क्षीरमदिरामरिचादीनाम्॥ अस

tatra yanmadhuraṃ rasavipākayoḥ śītavīryaṃ ca dravyaṃ yaccāmlaṃ tayoruṣṇavīryaṃ ca yadvā kaṭukaṃ teṣāṃ yathāsvaṃ rasebhyaḥ prāyo guṇān doṣakopaśamanatvaṃ ca vidyāt| tadyathā kṣīramadirāmaricādīnām|| asa

---

17.30

रसादिसङ्करेण त्वन्यथात्वम्। यथा मधु मधुरं श्लेष्माणं शमयति कटुविपाकतया। सकषायत्वाद्रौक्ष्याच्च वातं जनयति शीतवीर्यत्वाच्च। तथा यवोऽपि। आनूपौदकपिशितं शीतमपि पित्तं करोत्युष्णवीर्यत्वात्। तथा तैलं कटुविपाकतया च विपाकत एव बद्धविण्मूत्रम्। अम्लं काञ्जिकं कफं जयति रूक्षोष्णत्वात् कपित्थं तु रौक्ष्यात् पित्तं तु शीतवीर्यत्वात्। आमलकं पित्तं शीतवीर्यत्वात् स्वादुपाकतया च कफं रौक्ष्याल्लाघवाच्च शैत्यरौक्ष्यलाघवैस्तु न वातम्। लवणं सैन्धवं स्वादुपाकतया पित्तं जयति लाघवात् कफं जयति। कटुकापि शुण्ठी स्नेहौष्ण्यस्वादुपाकैर्वातं क्षपयति पिप्पली च। लशुनोऽपि स्नेहौष्ण्यगौरवैः। पलाण्डुश्च। स तु स्नेहगौरवाभ्यां जनयति श्लेष्माणम्। वृद्धं च मूलकं स्वादुपाकतया। स्निग्धानि तिक्तानि व्याघ्रीविशल्यार्कागरूण्युष्णवीर्यत्वात् पित्तं जनयन्ति। कषायतिक्तं महत् पञ्चमूलं वातं जयति न तु पित्तं उष्णवीर्यत्वात्। कषायश्च कुलत्थोऽम्लपाकतया चेत्येतन्निदर्शनमात्रमुक्तम्॥ अस

rasādisaṅkareṇa tvanyathātvam| yathā madhu madhuraṃ śleṣmāṇaṃ śamayati kaṭuvipākatayā| sakaṣāyatvādraukṣyācca vātaṃ janayati śītavīryatvācca| tathā yavo'pi| ānūpaudakapiśitaṃ śītamapi pittaṃ karotyuṣṇavīryatvāt| tathā tailaṃ kaṭuvipākatayā ca vipākata eva baddhaviṇmūtram| amlaṃ kāñjikaṃ kaphaṃ jayati rūkṣoṣṇatvāt kapitthaṃ tu raukṣyāt pittaṃ tu śītavīryatvāt| āmalakaṃ pittaṃ śītavīryatvāt svādupākatayā ca kaphaṃ raukṣyāllāghavācca śaityaraukṣyalāghavaistu na vātam| lavaṇaṃ saindhavaṃ svādupākatayā pittaṃ jayati lāghavāt kaphaṃ jayati| kaṭukāpi śuṇṭhī snehauṣṇyasvādupākairvātaṃ kṣapayati pippalī ca| laśuno'pi snehauṣṇyagauravaiḥ| palāṇḍuśca| sa tu snehagauravābhyāṃ janayati śleṣmāṇam| vṛddhaṃ ca mūlakaṃ svādupākatayā| snigdhāni tiktāni vyāghrīviśalyārkāgarūṇyuṣṇavīryatvāt pittaṃ janayanti| kaṣāyatiktaṃ mahat pañcamūlaṃ vātaṃ jayati na tu pittaṃ uṣṇavīryatvāt| kaṣāyaśca kulattho'mlapākatayā cetyetannidarśanamātramuktam|| asa

---

17.31

तस्मात्। किञ्चिद्रसेन कुरुते कर्म पाकेन चापरम्। द्रव्यं गुणेन वीर्येण प्रभावेणैव किञ्चन॥ अस

tasmāt| kiñcidrasena kurute karma pākena cāparam| dravyaṃ guṇena vīryeṇa prabhāveṇaiva kiñcana|| asa

---

17.32

यदद् द्रव्ये रसादीनां बलवत्त्वेन वर्तते। अभिभूयेतरांस्तत्तत् कारणत्त्वं प्रपद्यते॥ अस

yadad dravye rasādīnāṃ balavattvena vartate| abhibhūyetarāṃstattat kāraṇattvaṃ prapadyate|| asa

---

17.33

विरुद्धगुणसंयोगे भूयसाल्पं हि जीयते॥ अस

viruddhaguṇasaṃyoge bhūyasālpaṃ hi jīyate|| asa

---

17.34

रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तान्यपोहति। बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्॥ अस

rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānyapohati| balasāmye rasādīnāmiti naisargikaṃ balam|| asa

---

17.35

विरुद्धा अपि चान्योन्यं रसाद्याः कार्यसाधने। नावश्यं स्युर्विघाताय गुणदोषा मिथो यथा॥ अस

viruddhā api cānyonyaṃ rasādyāḥ kāryasādhane| nāvaśyaṃ syurvighātāya guṇadoṣā mitho yathā|| asa

---

17.36

रसवीर्यप्रभृतयो भूतोत्कर्षापकर्षतः। एकरूपा विरूपा वा द्रव्यं समधिशेरते॥ अस

rasavīryaprabhṛtayo bhūtotkarṣāpakarṣataḥ| ekarūpā virūpā vā dravyaṃ samadhiśerate|| asa

---

17.37

माधुर्यशैत्यपैच्छिल्यस्नेहगौरवमन्दताः। सह वृत्त्या स्थिताः क्षीरे नत्वानूपौदकामिषे॥ अस

mādhuryaśaityapaicchilyasnehagauravamandatāḥ| saha vṛttyā sthitāḥ kṣīre natvānūpaudakāmiṣe|| asa

---

17.38

गुणा द्रव्येषु ये चोक्तास्त एव तनुदोषयोः। स्थितिवृद्धिक्षयास्तस्मात्तेषां हि द्रव्यहेतुकाः॥ अस

guṇā dravyeṣu ye coktāsta eva tanudoṣayoḥ| sthitivṛddhikṣayāstasmātteṣāṃ hi dravyahetukāḥ|| asa

---

17.39

रसं विद्यान्निपातेन तेनाधिवसनेन च। वीर्यं विपाकं द्रव्याणां कर्मणः परिनिष्ठया॥ अस

rasaṃ vidyānnipātena tenādhivasanena ca| vīryaṃ vipākaṃ dravyāṇāṃ karmaṇaḥ pariniṣṭhayā|| asa

---

17.40

मधुरस्कन्धनिर्दिष्टघृततैलगुडादिषु। गुणास्वादादीभेदेन रसषट्कं न युज्यते॥ अस

madhuraskandhanirdiṣṭaghṛtatailaguḍādiṣu| guṇāsvādādībhedena rasaṣaṭkaṃ na yujyate|| asa

---

17.41

अस्तु भेदादसङ्ख्यत्वमैक्यं वास्वादलक्षणात्। भूतोत्कर्षापकर्षेण भेदो योऽल्पेन कल्प्यते॥ अस

astu bhedādasaṅkhyatvamaikyaṃ vāsvādalakṣaṇāt| bhūtotkarṣāpakarṣeṇa bhedo yo'lpena kalpyate|| asa

---

17.42

सङ्कीर्णत्वात् फले चासौ तुल्यत्वान्न विवक्ष्यते। गुर्वादीनां विशेषेऽपि स्वजातेरनतिक्रमात्॥ अस

saṅkīrṇatvāt phale cāsau tulyatvānna vivakṣyate| gurvādīnāṃ viśeṣe'pi svajāteranatikramāt|| asa

---

17.43

सङ्ख्याभेदो यथा नास्ति रसानामपि स क्रमः। दृष्टं मुखोपलेपादि यत्सर्वेषु घृतादिषु॥ अस

saṅkhyābhedo yathā nāsti rasānāmapi sa kramaḥ| dṛṣṭaṃ mukhopalepādi yatsarveṣu ghṛtādiṣu|| asa

---

17.44

न च तद्दाडिमाद्येषु षडेवातो रसाः स्मृताः। आनन्त्यैकत्वयोश्च स्यान्न विचित्रार्थतन्त्रणम्॥ अस

na ca taddāḍimādyeṣu ṣaḍevāto rasāḥ smṛtāḥ| ānantyaikatvayośca syānna vicitrārthatantraṇam|| asa

---

17.45

गुर्वाअंद्या वीर्यमुच्यन्ते शक्तिमन्तोऽन्यथागुणाः। परसामर्थ्यहीनत्वात् गुणा एवेतरे गुणाः॥ अस

gurvāaṃdyā vīryamucyante śaktimanto'nyathāguṇāḥ| parasāmarthyahīnatvāt guṇā evetare guṇāḥ|| asa

---

17.46

यथारसं जगुः पाकान् षट् केचित्तदसाम्प्रतम्। यत्स्वादुर्व्रीहिरम्लत्वं न चाम्लमपि दाडिमम्॥ अस

yathārasaṃ jaguḥ pākān ṣaṭ kecittadasāmpratam| yatsvādurvrīhiramlatvaṃ na cāmlamapi dāḍimam|| asa

---

17.47

याति तैलं च कटुतां कटुकापि न पिप्पली। यथारसत्वे पाकानां न स्यादेवं विपर्ययः॥ अस

yāti tailaṃ ca kaṭutāṃ kaṭukāpi na pippalī| yathārasatve pākānāṃ na syādevaṃ viparyayaḥ|| asa

---

17.48

यस्मादृद्ष्टो यवः स्यादुर्गुरुरप्यनिलप्रदः। दीपनं शीतमप्याज्यं वसोष्णाप्यग्निसादिनी॥ अस

yasmādṛdṣṭo yavaḥ syādurgururapyanilapradaḥ| dīpanaṃ śītamapyājyaṃ vasoṣṇāpyagnisādinī|| asa

---

17.49

कटुपाकोऽपि पित्तघ्नो मुद्गो माषस्तु पित्तलः। स्वादुपाकोऽपि चलकृत् स्निग्धोष्णं गुरु फाणितम्॥ अस

kaṭupāko'pi pittaghno mudgo māṣastu pittalaḥ| svādupāko'pi calakṛt snigdhoṣṇaṃ guru phāṇitam|| asa

---

17.50

रसः स्वादुर्यथा चैतत्तथान्येष्वपि दृश्यते। वातलं कफपित्तघ्नमम्लमप्याक्षकीफलम्॥ अस

rasaḥ svāduryathā caitattathānyeṣvapi dṛśyate| vātalaṃ kaphapittaghnamamlamapyākṣakīphalam|| asa

---

17.51

कुरुते दधि गुर्वेव वह्निं पारावतं न तु। कपित्थं दाडिमं साम्लं ग्राहि नामलकीफलम्॥ अस

kurute dadhi gurveva vahniṃ pārāvataṃ na tu| kapitthaṃ dāḍimaṃ sāmlaṃ grāhi nāmalakīphalam|| asa

---

17.52

कषाया ग्राहिणी शीता धातकी न हरीतकी। अप्रधानाः पृथक् तस्माद्रसाद्याः संश्रितास्तुते॥ अस

kaṣāyā grāhiṇī śītā dhātakī na harītakī| apradhānāḥ pṛthak tasmādrasādyāḥ saṃśritāstute|| asa

---

17.53

प्रभावश्च यतो द्रव्ये द्रव्यं श्रेष्ठमतो मतम्। रसादिसाम्ये यत् कर्म विशिष्टं तत् प्रभावजम्॥ अस

prabhāvaśca yato dravye dravyaṃ śreṣṭhamato matam| rasādisāmye yat karma viśiṣṭaṃ tat prabhāvajam|| asa

---

17.54

दन्ती रसाद्यैस्तुल्यापि चित्रकस्य विरेचनी। मधुकस्य च मृद्वीका घृतं क्षीरस्य दीपनम्॥ अस

dantī rasādyaistulyāpi citrakasya virecanī| madhukasya ca mṛdvīkā ghṛtaṃ kṣīrasya dīpanam|| asa

---

17.55

कटुपाकरसस्निग्धगुरुत्वैः कफवातजित्। लशुनो वातकफकृन्न तु तैरेव यद्गुणैः॥ अस

kaṭupākarasasnigdhagurutvaiḥ kaphavātajit| laśuno vātakaphakṛnna tu taireva yadguṇaiḥ|| asa

---

17.56

मिथो विरुद्धान् वातादीन् लोहिताद्या जयन्ति यत्। कुर्वन्ति यवकाद्याश्च तत्प्रभावविजृम्भितम्॥ अस

mitho viruddhān vātādīn lohitādyā jayanti yat| kurvanti yavakādyāśca tatprabhāvavijṛmbhitam|| asa

---

17.57

शिरीषादिर्विषं हन्ति स्वप्नाद्यं तद्विवृद्धये। मणिमन्त्रौषधीनां च यत् कर्मविविधात्मकम्॥ अस

śirīṣādirviṣaṃ hanti svapnādyaṃ tadvivṛddhaye| maṇimantrauṣadhīnāṃ ca yat karmavividhātmakam|| asa

---

17.58

शल्याहरणपुञ्जन्मरक्षायुर्द्धीवशादिकम्। दर्शनाद्यैरपि विषं यन्नियच्छति चागदः॥ अस

śalyāharaṇapuñjanmarakṣāyurddhīvaśādikam| darśanādyairapi viṣaṃ yanniyacchati cāgadaḥ|| asa

---

17.59

विरेचयति यद् वृष्यमाशु शुक्रं करोति वा। ऊर्ध्वाधोभागिकं यच्च द्रव्यं यच्छमनादि च॥ अस

virecayati yad vṛṣyamāśu śukraṃ karoti vā| ūrdhvādhobhāgikaṃ yacca dravyaṃ yacchamanādi ca|| asa

---

17.60

मात्रादि प्राप्य तत्तच्च यत् प्रपञ्चेन वर्णितम्। तच्च प्रभावजं सर्वमतोऽचिन्त्यः स उच्यते॥ अस

mātrādi prāpya tattacca yat prapañcena varṇitam| tacca prabhāvajaṃ sarvamato'cintyaḥ sa ucyate|| asa

18.2

अथातो रसभेदीयमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto rasabhedīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

---

18.3

रसः खल्वाप्यः प्रागव्यक्तश्च। स षडृतुकत्वात् कालस्य महाभूतगुणैरूनातिरिक्तैः संसृष्टो विषमं विदग्धः षोढा पृथग्विपरिणमते मधुरादिभेदेन॥ अस

rasaḥ khalvāpyaḥ prāgavyaktaśca| sa ṣaḍṛtukatvāt kālasya mahābhūtaguṇairūnātiriktaiḥ saṃsṛṣṭo viṣamaṃ vidagdhaḥ ṣoḍhā pṛthagvipariṇamate madhurādibhedena|| asa

---

18.4

तत्र भूजलयोर्बाहुल्यान्मधुरो रसः। भूतेजसोरम्लः। जलतेजसोर्लवणः। वाय्वाकाशयोस्तिक्तः। वायुतेजसोः कटुकः। वायूर्व्योः कषायः॥ अस

tatra bhūjalayorbāhulyānmadhuro rasaḥ| bhūtejasoramlaḥ| jalatejasorlavaṇaḥ| vāyvākāśayostiktaḥ| vāyutejasoḥ kaṭukaḥ| vāyūrvyoḥ kaṣāyaḥ|| asa

---

18.5

तेषां स्वादुरास्वाद्यमानो मुखमुपलिम्पतीन्द्रियाणि प्रसादयति। देहं प्रह्लादयति। षट्पदपिपीलिकादीनामपीष्टतमः। अम्लस्तु जिह्वामुद्वेजयत्युरःकण्ठं विदहति। मुखं स्रावयत्यक्षिभ्रुवं सङ्कोचयति दशनान् हर्षयति रोमाणि च। लवणो मुखं विष्यन्दयति कण्ठकपोलं विदहति अन्नं प्ररोचयति। तिक्तो विशदयति वदनं विशोधयति कण्ठं प्रतिहन्ति रसनाम्। कटुको भृशमुद्वेजयति जिह्वाग्रं चिमिचिमायति कण्ठकपोलं स्रावयति मुखाक्षिनासिकं विदहति देहम्। कषायस्तु जडयति जिह्वां बध्नाति कण्ठं पीडयति हृदयम्॥ अस

teṣāṃ svādurāsvādyamāno mukhamupalimpatīndriyāṇi prasādayati| dehaṃ prahlādayati| ṣaṭpadapipīlikādīnāmapīṣṭatamaḥ| amlastu jihvāmudvejayatyuraḥkaṇṭhaṃ vidahati| mukhaṃ srāvayatyakṣibhruvaṃ saṅkocayati daśanān harṣayati romāṇi ca| lavaṇo mukhaṃ viṣyandayati kaṇṭhakapolaṃ vidahati annaṃ prarocayati| tikto viśadayati vadanaṃ viśodhayati kaṇṭhaṃ pratihanti rasanām| kaṭuko bhṛśamudvejayati jihvāgraṃ cimicimāyati kaṇṭhakapolaṃ srāvayati mukhākṣināsikaṃ vidahati deham| kaṣāyastu jaḍayati jihvāṃ badhnāti kaṇṭhaṃ pīḍayati hṛdayam|| asa

---

18.6

तत्र मधुरो रसो जन्मप्रभृतिसात्म्यात् सर्वधातुविवर्धनः आयुष्यो बालवृद्धक्षतक्षीणबलवर्णेन्द्रियत्वक्केशकण्ठहितः प्रीणनो बृंहणो जीवनस्तर्पणः स्थैर्यसन्धानः स्तन्यकरो वातपित्तविषदाहमूर्छातृष्णाप्रशमनः स्निग्धः शीतो मृदुर्गुरुश्च॥ अस

tatra madhuro raso janmaprabhṛtisātmyāt sarvadhātuvivardhanaḥ āyuṣyo bālavṛddhakṣatakṣīṇabalavarṇendriyatvakkeśakaṇṭhahitaḥ prīṇano bṛṃhaṇo jīvanastarpaṇaḥ sthairyasandhānaḥ stanyakaro vātapittaviṣadāhamūrchātṛṣṇāpraśamanaḥ snigdhaḥ śīto mṛdurguruśca|| asa

---

18.7

एवंगुणोऽपि स सदात्युपयुज्यमानः स्थौल्याग्निसादगुरुतालसकातिन्द्रियाः। श्वासप्रमेहगलरोगाविसंज्ञतास्यमाधुर्यलोचनगलार्बुदगण्डमालाः॥ अस

evaṃguṇo'pi sa sadātyupayujyamānaḥ sthaulyāgnisādagurutālasakātindriyāḥ| śvāsapramehagalarogāvisaṃjñatāsyamādhuryalocanagalārbudagaṇḍamālāḥ|| asa

---

18.8

छर्द्युदर्दमूर्द्धरुक्कासपीनसक्रिमीन् श्लीपदज्वरोदरष्ठीवनानि चावहेत्॥ अस

chardyudardamūrddharukkāsapīnasakrimīn ślīpadajvarodaraṣṭhīvanāni cāvahet|| asa

---

18.9

अम्लोऽनिलनिबर्हणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही रक्तपित्तकृदुष्णवीर्यः शीतस्पर्शोबोधयतीन्द्रियाणि। रोचनः पाचनो दीपनो बृंहणस्तर्पणः प्रीणनः क्लेदनो व्यवायी लघुः स्निग्धो हृद्यश्च॥ अस

amlo'nilanibarhaṇo'nulomanaḥ koṣṭhavidāhī raktapittakṛduṣṇavīryaḥ śītasparśobodhayatīndriyāṇi| rocanaḥ pācano dīpano bṛṃhaṇastarpaṇaḥ prīṇanaḥ kledano vyavāyī laghuḥ snigdho hṛdyaśca|| asa

---

18.10

जनयति शिथिलत्वं सेवितः सोतिदेहे कफविलयनकण्डूपाण्डुतादृग्विघातान्। क्षतविहितविसर्पं रक्तपित्तं पिपासां श्वयथुमपि कृशानां तैजसत्वात् भ्रमं च॥ अस

janayati śithilatvaṃ sevitaḥ sotidehe kaphavilayanakaṇḍūpāṇḍutādṛgvighātān| kṣatavihitavisarpaṃ raktapittaṃ pipāsāṃ śvayathumapi kṛśānāṃ taijasatvāt bhramaṃ ca|| asa

---

18.11

लवणः स्तम्भबन्धसङ्घातविध्मापनः सर्वरसप्रत्यनीको दीपनो रोचनः पाचनः क्लेदनः शोषणः स्नेहनः स्वेदनो भेदनः छेदनः सरो व्यवायी विकाषी हरति पवनं विष्यन्दयति कफं विशोधयति स्रोतांसि नातिगुरुः स्निग्धतीक्ष्णोष्णश्च॥ अस

lavaṇaḥ stambhabandhasaṅghātavidhmāpanaḥ sarvarasapratyanīko dīpano rocanaḥ pācanaḥ kledanaḥ śoṣaṇaḥ snehanaḥ svedano bhedanaḥ chedanaḥ saro vyavāyī vikāṣī harati pavanaṃ viṣyandayati kaphaṃ viśodhayati srotāṃsi nātiguruḥ snigdhatīkṣṇoṣṇaśca|| asa

---

18.12

खलतिपलिततृष्णातापमूर्च्छाविसर्पश्वयथुकिटिभकोष्ठाक्षेपरोधास्रपित्तम्। क्षतविषमदवृद्धिं वातरक्तं करोति क्षपयति बलभोजः सोति वा सेवनेन॥ अस

khalatipalitatṛṣṇātāpamūrcchāvisarpaśvayathukiṭibhakoṣṭhākṣeparodhāsrapittam| kṣataviṣamadavṛddhiṃ vātaraktaṃ karoti kṣapayati balabhojaḥ soti vā sevanena|| asa

---

18.13

तिक्तः स्वयमरोचिष्णुररुचिविषकृमिमूर्च्छोत्क्लेदज्वरदाहतृटकुष्ठकण्डूहरः क्लेदमेदोवसामज्जविण्मूत्रपित्तश्लेष्मोपशोषणो दीपनः पाचनो लेखनः स्तन्यकण्ठविशोधनो मेध्यो नातिरूक्षः शीतो लघुश्च॥ अस

tiktaḥ svayamarociṣṇuraruciviṣakṛmimūrcchotkledajvaradāhatṛṭakuṣṭhakaṇḍūharaḥ kledamedovasāmajjaviṇmūtrapittaśleṣmopaśoṣaṇo dīpanaḥ pācano lekhanaḥ stanyakaṇṭhaviśodhano medhyo nātirūkṣaḥ śīto laghuśca|| asa

---

18.14

धातुबलक्षयमूर्च्छाग्लानिभ्रमवातरोगपरुषत्वम्। खरविशदरौक्ष्यभावैः सोति समासेवितःकुर्यात्॥ अस

dhātubalakṣayamūrcchāglānibhramavātarogaparuṣatvam| kharaviśadaraukṣyabhāvaiḥ soti samāsevitaḥkuryāt|| asa

---

18.15

कटुकोऽलसकश्वयथूदर्दस्थौल्याभिष्यन्दकृमिवक्त्ररोगविषकुष्ठकण्डूप्रसाधनो व्रणावसादनः स्नेह क्लेदशोषणो रोचनः पाचनो दीपनो लेखनः शोधनः शोषयत्यन्नं स्फुटयतीन्द्रियाणि भिनत्ति शोणितसंघातं छिन्नत्ति बन्धान् विवृणोति स्रोतांसि क्षपयति श्लेष्माणं लघुरूक्षतीक्ष्णोष्णश्च॥ अस

kaṭuko'lasakaśvayathūdardasthaulyābhiṣyandakṛmivaktrarogaviṣakuṣṭhakaṇḍūprasādhano vraṇāvasādanaḥ sneha kledaśoṣaṇo rocanaḥ pācano dīpano lekhanaḥ śodhanaḥ śoṣayatyannaṃ sphuṭayatīndriyāṇi bhinatti śoṇitasaṃghātaṃ chinnatti bandhān vivṛṇoti srotāṃsi kṣapayati śleṣmāṇaṃ laghurūkṣatīkṣṇoṣṇaśca|| asa

---

18.16

कुरुतेऽतिनिषोवितः स तृष्णामदमूर्च्छावमिमोहदेहसादान्। बलशुक्रगलोपशोषकम्पभ्रमतापग्लपनातिकर्शनानि॥ अस

kurute'tiniṣovitaḥ sa tṛṣṇāmadamūrcchāvamimohadehasādān| balaśukragalopaśoṣakampabhramatāpaglapanātikarśanāni|| asa

---

18.17

करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिष्वनिलस्यकोपमतितीव्रम्। सङ्काचतोदभेदैर्वाव्यग्निगुणाधिकत्वेन॥ अस

karacaraṇapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣvanilasyakopamatitīvram| saṅkācatodabhedairvāvyagniguṇādhikatvena|| asa

---

18.18

कषायो बलासं सपित्तं सरक्तं निहन्त्याशु बध्नाति वर्चोतिरूक्षः। गुरुस्त्वक्सवर्णत्वकृत् क्लेदशोषी हिमः प्रीणनो रोपणो लेखनश्च॥ अस

kaṣāyo balāsaṃ sapittaṃ saraktaṃ nihantyāśu badhnāti varcotirūkṣaḥ| gurustvaksavarṇatvakṛt kledaśoṣī himaḥ prīṇano ropaṇo lekhanaśca|| asa

---

18.19

अत्यभ्यासात् सोऽपि शुक्रोपरोधं तृष्णाध्मानस्तम्भविष्टम्भकार्श्यम्। स्रोतोबन्धं वातविण्मूत्रसङ्गं पक्षाघाताक्षेपकादींश्च कुर्यात्॥ अस

atyabhyāsāt so'pi śukroparodhaṃ tṛṣṇādhmānastambhaviṣṭambhakārśyam| srotobandhaṃ vātaviṇmūtrasaṅgaṃ pakṣāghātākṣepakādīṃśca kuryāt|| asa

---

18.20

अथ मधुरस्कन्धो घृतमधुतैलक्षीरमेदोमज्जेक्षुविकृतिद्राक्षाक्षोडखर्जूरमोचचोचपनससिञ्चतिकाप्रियालराजादनखर्यूरीतालमस्तककाश्मर्यमधूकपरूषकतामलकीवीराविदारीशतावरीतुगाक्षीरीजीवकर्षभक्षीरशुक्लामधूलिकात्मगुप्ताबलातिबलाविश्वदेवासहदेवासालपर्णीमुद्गपर्णीपृश्निपर्णीमषपर्णीमहासहाक्षुद्रसहाऋद्धिवृद्धिश्रावणीच्छत्रातिच्छत्रर्श्यर्पोक्ताश्व गन्धाश्वदंष्ट्रामृणालिकापुष्करबीजशृङ्गाटककशेरुकतककनकबिम्बीप्रपौण्डरीकप्रभृतीनि जीवनीयो गणस्तृणपञ्चमूलं च॥ अस

atha madhuraskandho ghṛtamadhutailakṣīramedomajjekṣuvikṛtidrākṣākṣoḍakharjūramocacocapanasasiñcatikāpriyālarājādanakharyūrītālamastakakāśmaryamadhūkaparūṣakatāmalakīvīrāvidārīśatāvarītugākṣīrījīvakarṣabhakṣīraśuklāmadhūlikātmaguptābalātibalāviśvadevāsahadevāsālaparṇīmudgaparṇīpṛśniparṇīmaṣaparṇīmahāsahākṣudrasahāṛddhivṛddhiśrāvaṇīcchatrāticchatrarśyarpoktāśva gandhāśvadaṃṣṭrāmṛṇālikāpuṣkarabījaśṛṅgāṭakakaśerukatakakanakabimbīprapauṇḍarīkaprabhṛtīni jīvanīyo gaṇastṛṇapañcamūlaṃ ca|| asa

---

18.21

अम्लद्रव्यस्कन्धो दाडिमामलकाम्राम्रातककोशाम्रमातुलुङ्गवृक्षाम्लाम्लीकाम्लेवतसकुवललकुचपारावतभव्यकरमर्दधवधन्वनकोलबदरैरावतकपित्थदन्तशठप्राचीनामलकनारङ्गतिलकण्टकरूप्यदधिमस्तुतक्रधान्याम्लमद्यशुक्तप्रभृतीनि॥ अस

amladravyaskandho dāḍimāmalakāmrāmrātakakośāmramātuluṅgavṛkṣāmlāmlīkāmlevatasakuvalalakucapārāvatabhavyakaramardadhavadhanvanakolabadarairāvatakapitthadantaśaṭhaprācīnāmalakanāraṅgatilakaṇṭakarūpyadadhimastutakradhānyāmlamadyaśuktaprabhṛtīni|| asa

---

18.23

लवणद्रव्यस्कन्धः सैन्धवादीनि क्षारान्तानि त्रपुसीसप्रभृतीनि॥ अस18.22। तिक्तद्रव्यस्कन्धोऽगरुतगरोशीरवालकचन्दननलदकृतमालनक्तमालापामार्गहरिद्राद्वयमुस्तमूर्वामदनफलाजशृङ्गीत्रायमाणाकटुकाकिराततिक्तककरवीरविशालासुषव्यतिविषायवासकज्योतिष्मतीपाठाविकङ्कतार्ककाकमाचीवचावरणवत्सकवैजयन्तीवेतससप्तपर्णसोमवल्कसुमनःकांस्यलोहप्रभृतीनि पटोलादिश्च शाकवर्गः॥ अस

lavaṇadravyaskandhaḥ saindhavādīni kṣārāntāni trapusīsaprabhṛtīni|| asa18.22| tiktadravyaskandho'garutagarośīravālakacandananaladakṛtamālanaktamālāpāmārgaharidrādvayamustamūrvāmadanaphalājaśṛṅgītrāyamāṇākaṭukākirātatiktakakaravīraviśālāsuṣavyativiṣāyavāsakajyotiṣmatīpāṭhāvikaṅkatārkakākamācīvacāvaraṇavatsakavaijayantīvetasasaptaparṇasomavalkasumanaḥkāṃsyalohaprabhṛtīni paṭolādiśca śākavargaḥ|| asa

---

18.24

कटुकद्रव्यस्कन्धो मरिचहिङ्गुतेजोवतीहस्तिपिप्पलीविडङ्गभल्लातकास्थिमूलकसर्षपलशुनपलाण्डुकरञ्जमनश्शिलालदेवदारुकुष्ठैलासुरसचोरकहरेणुकामूत्रपित्तप्रभृतीनि कुठेरादिश्च हरितवर्गः पञ्चकोलं च॥ अस

kaṭukadravyaskandho maricahiṅgutejovatīhastipippalīviḍaṅgabhallātakāsthimūlakasarṣapalaśunapalāṇḍukarañjamanaśśilāladevadārukuṣṭhailāsurasacorakahareṇukāmūtrapittaprabhṛtīni kuṭherādiśca haritavargaḥ pañcakolaṃ ca|| asa

---

18.25

कषायद्रव्यस्कन्धो हरीतकीप्रियङ्ग्वनन्ताक्षौद्रलोध्रकट्फलधवधन्वनधात्रीफलधातकीपुष्पपद्मापद्मकपद्मपुष्पनागकेसरकुमुकोत्पलतुङ्गतिन्दुककदम्बोदुम्बरजम्ब्वाम्रप्लक्षवटबिभीतकविकङ्कतजम्ब्वाम्रास्थ्यामकपित्थाश्वत्थमोचरससमङ्गासोमवल्कसप्तपर्णस्यन्दनासनसल्लकीसालतालप्रियालैलावास्तुकपरिपेलवजिङ्गिणीबदरीखदिरकदरारिमेदकाशकशेरुकवंशाश्मन्तकाशोकशिरीषशिंशपापलाशशमशिणशङ्खनाभिमेषशृङ्गीतरुणखर्ज्जूरस्फूर्ज्जकभूर्ज्जार्जुनाजकर्णवरणप्रियालमुक्ताञ्जनैगरिकबिसमृणालप्रभृतीनि॥ अस

kaṣāyadravyaskandho harītakīpriyaṅgvanantākṣaudralodhrakaṭphaladhavadhanvanadhātrīphaladhātakīpuṣpapadmāpadmakapadmapuṣpanāgakesarakumukotpalatuṅgatindukakadambodumbarajambvāmraplakṣavaṭabibhītakavikaṅkatajambvāmrāsthyāmakapitthāśvatthamocarasasamaṅgāsomavalkasaptaparṇasyandanāsanasallakīsālatālapriyālailāvāstukaparipelavajiṅgiṇībadarīkhadirakadarārimedakāśakaśerukavaṃśāśmantakāśokaśirīṣaśiṃśapāpalāśaśamaśiṇaśaṅkhanābhimeṣaśṛṅgītaruṇakharjjūrasphūrjjakabhūrjjārjunājakarṇavaraṇapriyālamuktāñjanaigarikabisamṛṇālaprabhṛtīni|| asa

---

18.26

तत्र प्रायो मधुरं श्लेष्मलमन्यत्र पुराणशालियवगोधूममुद्गमधुशर्कराजाङ्गलमांसात्। प्रायोऽम्लं पित्तलमन्यत्र दाडिमामलकात्। प्रायोलवणमचक्षुष्यमन्यत्र सैन्धवात्। प्रायस्तिक्तकटुकं वातलमवृष्यं चान्यत्रामृतापटोलीनागरपिप्पलीलशुनात्। प्रायः कषायं शीतं स्तम्भनं चान्यत्र हरीतक्याः॥ अस

tatra prāyo madhuraṃ śleṣmalamanyatra purāṇaśāliyavagodhūmamudgamadhuśarkarājāṅgalamāṃsāt| prāyo'mlaṃ pittalamanyatra dāḍimāmalakāt| prāyolavaṇamacakṣuṣyamanyatra saindhavāt| prāyastiktakaṭukaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatrāmṛtāpaṭolīnāgarapippalīlaśunāt| prāyaḥ kaṣāyaṃ śītaṃ stambhanaṃ cānyatra harītakyāḥ|| asa

---

18.27

इति यथास्थूलं नित्योपयोगिनां प्रधानतमानां चोपसङ्ग्रहः॥ अस

iti yathāsthūlaṃ nityopayogināṃ pradhānatamānāṃ copasaṅgrahaḥ|| asa

---

18.28

घृतामलकसिन्धूत्थपटोलीनागराभयाः। श्रेष्ठा यथास्वं स्कन्धेषु रसदेशस्तु वक्ष्यते॥ अस

ghṛtāmalakasindhūtthapaṭolīnāgarābhayāḥ| śreṣṭhā yathāsvaṃ skandheṣu rasadeśastu vakṣyate|| asa

---

18.29

अथ यः शिशिरपवनधरणीधरविविधवनगहननदीतटाकपल्वलोदपानकमलकुमुदकुवलयावकीर्णोरम्यः स्थिरस्निग्धभूमिर्भूरिहरिततृणोऽतिदूरविस्तृतप्रतानप्रवालोपसंच्छन्नपादपः सस्यसरीसृपखगबहुलः श्लेष्मपित्तप्रायो गुर्वौषधिसलिलः श्लीपदगलरोगापाचींज्वराद्यामयोपद्रुतजनपदः सोऽनूपो मधुररसयोनिः॥ अस

atha yaḥ śiśirapavanadharaṇīdharavividhavanagahananadītaṭākapalvalodapānakamalakumudakuvalayāvakīrṇoramyaḥ sthirasnigdhabhūmirbhūriharitatṛṇo'tidūravistṛtapratānapravālopasaṃcchannapādapaḥ sasyasarīsṛpakhagabahulaḥ śleṣmapittaprāyo gurvauṣadhisalilaḥ ślīpadagalarogāpācīṃjvarādyāmayopadrutajanapadaḥ so'nūpo madhurarasayoniḥ|| asa

---

18.30

यस्तु विषमविपुलसिकतास्थलबहुलोऽतिदूरावगाढविरससलिलः क्लेशसहारोगशरीरदीर्घायुःप्रायो जनपदोऽनूपरीतश्च स जाङ्गलः कटुकरसयोनिः। अत एव चानूपसाधारणो जाङ्गलसाधारणश्च विकल्प्यः। तयोराद्यो लवणाम्लयोर्योनिरितरश्चेतरयोः। संयोगास्त्वेषां सप्तपञ्चाशद्भवन्ति। भवन्ति चात्र॥ अस

yastu viṣamavipulasikatāsthalabahulo'tidūrāvagāḍhavirasasalilaḥ kleśasahārogaśarīradīrghāyuḥprāyo janapado'nūparītaśca sa jāṅgalaḥ kaṭukarasayoniḥ| ata eva cānūpasādhāraṇo jāṅgalasādhāraṇaśca vikalpyaḥ| tayorādyo lavaṇāmlayoryoniritaraścetarayoḥ| saṃyogāstveṣāṃ saptapañcāśadbhavanti| bhavanti cātra|| asa

---

18.31

स्वादुर्द्विकेषु पञ्चाम्लश्चतुरो लवणस्त्रयम्। द्वौ तिक्तः कटुकश्चैकं याति पञ्चदशैव ते॥ अस

svādurdvikeṣu pañcāmlaścaturo lavaṇastrayam| dvau tiktaḥ kaṭukaścaikaṃ yāti pañcadaśaiva te|| asa

---

18.32

त्रिकेषु मधुरः साम्लश्चतुरो लवणान्वितः। त्रीन्युक्तस्तिक्तकेन द्वौ कटुनैकं निषेवते॥ अस

trikeṣu madhuraḥ sāmlaścaturo lavaṇānvitaḥ| trīnyuktastiktakena dvau kaṭunaikaṃ niṣevate|| asa

---

18.33

स्वादुर्दशैवमम्लः षट् संयोगान् पूर्ववत्क्रिया। लवणस्त्रीन् भजत्येकं तिक्त एवं तु विंशतिः॥ अस

svādurdaśaivamamlaḥ ṣaṭ saṃyogān pūrvavatkriyā| lavaṇastrīn bhajatyekaṃ tikta evaṃ tu viṃśatiḥ|| asa

---

18.34

स्वादुश्चाम्लश्चतुष्केषु षट् त्रयं लवणानुगः। एकं तिक्तयुतो याति दशैव मधुरो रसः॥ अस

svāduścāmlaścatuṣkeṣu ṣaṭ trayaṃ lavaṇānugaḥ| ekaṃ tiktayuto yāti daśaiva madhuro rasaḥ|| asa

---

18.35

चत्वारोऽम्लः पटुश्चैकं भेदाः पञ्चदशेति च। एकैकस्य परित्यागात् संयोगाः पञ्चके च षट्॥ अस

catvāro'mlaḥ paṭuścaikaṃ bhedāḥ pañcadaśeti ca| ekaikasya parityāgāt saṃyogāḥ pañcake ca ṣaṭ|| asa

19.2

अथातो दोषादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः। दोषधातुमलमूलो हि देहः। तस्मात्तेषां लक्षणमुपदेक्ष्यामः। तमुच्छ्वासनिश्वासोत्साहप्रस्पन्दनेन्द्रियपाटववेगप्रवर्तनादिभिर्वायुरनुगृह्णाति। पक्त्यूष्माभिलाषक्षुत्पिपासाप्रभाप्रसाददर्शनमेधाशौर्यमार्दवादिभिः पित्तम्। स्थैर्यस्नेहसन्धिबन्धवृषताक्षमाधीधृतिबलालौल्यादिभिः श्लेष्मा॥ अस

athāto doṣādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| doṣadhātumalamūlo hi dehaḥ| tasmātteṣāṃ lakṣaṇamupadekṣyāmaḥ| tamucchvāsaniśvāsotsāhapraspandanendriyapāṭavavegapravartanādibhirvāyuranugṛhṇāti| paktyūṣmābhilāṣakṣutpipāsāprabhāprasādadarśanamedhāśauryamārdavādibhiḥ pittam| sthairyasnehasandhibandhavṛṣatākṣamādhīdhṛtibalālaulyādibhiḥ śleṣmā|| asa

---

19.3

तुष्टिप्रीणनरक्तपुष्टिभिस्तु रसः। जीवनवर्णप्रसादनमांसपोषणैरसृक्। देहलेपमलमेदःपुष्टिभिर्मांसम्। नेत्रगात्रस्निग्धतास्नेहदार्ढ्यास्थिपुष्टिभिर्मेदः। देहोर्ध्वताधारणमज्जपोषणाभ्यामस्थि। स्नेहबलास्थिपूरणशुक्रपुष्टिभिर्मज्जा। हर्षबलगर्भोत्पादनैः शुक्रम्। अवष्टम्भानिलानलधारणैः शकृत्। अन्नक्लेदनिर्वाहणेन मूत्रम्। क्लेदत्वक्स्नेहरोमधारणैः स्वेद इति॥ अस

tuṣṭiprīṇanaraktapuṣṭibhistu rasaḥ| jīvanavarṇaprasādanamāṃsapoṣaṇairasṛk| dehalepamalamedaḥpuṣṭibhirmāṃsam| netragātrasnigdhatāsnehadārḍhyāsthipuṣṭibhirmedaḥ| dehordhvatādhāraṇamajjapoṣaṇābhyāmasthi| snehabalāsthipūraṇaśukrapuṣṭibhirmajjā| harṣabalagarbhotpādanaiḥ śukram| avaṣṭambhānilānaladhāraṇaiḥ śakṛt| annakledanirvāhaṇena mūtram| kledatvaksneharomadhāraṇaiḥ sveda iti|| asa

---

19.4

कार्श्यकार्ष्ण्यगात्रकम्पस्फुरणोष्णकामितासंज्ञानिद्रानाशबलेन्द्रियोपघातास्थिशूलमज्जाशोषमलसङ्गाध्मानाटोपमोहदैन्यभयशोकप्रलापादिभिर्वृद्धो वायुः पीडयति। पीतत्वग्ग्लानीन्द्रियदौर्बल्यौजोविस्रंसशीताभिलाषदाहतिक्तास्यतातृण्मूर्च्छाल्पनिद्रताक्रोधादिभिः पित्तम्। श्वैत्यशैत्यस्थौल्यालस्यगौरवाङ्गसादस्रोतःपिधानमूर्च्छातन्द्रानिद्राश्वासकासप्रसेकहृल्लासाग्निसादसन्धिविश्लेषादिभिः श्लेष्मा॥ अस

kārśyakārṣṇyagātrakampasphuraṇoṣṇakāmitāsaṃjñānidrānāśabalendriyopaghātāsthiśūlamajjāśoṣamalasaṅgādhmānāṭopamohadainyabhayaśokapralāpādibhirvṛddho vāyuḥ pīḍayati| pītatvagglānīndriyadaurbalyaujovisraṃsaśītābhilāṣadāhatiktāsyatātṛṇmūrcchālpanidratākrodhādibhiḥ pittam| śvaityaśaityasthaulyālasyagauravāṅgasādasrotaḥpidhānamūrcchātandrānidrāśvāsakāsaprasekahṛllāsāgnisādasandhiviśleṣādibhiḥ śleṣmā|| asa

---

19.5

प्रसेकारोचकास्यवैरस्यहृल्लासस्रोतोरोधस्वादुद्वेषाङ्गमर्दादिभिरन्यैश्च श्लेष्मविकारप्रायैः रसः। कुष्ठविसर्पपिटकासृग्दराक्षिमुखमेढ्रगुददाहगुल्मविद्रधिप्लीहव्यङ्गकामलाग्निनाशतमःप्रवेशरक्ताङ्गनेत्रतावातरक्तपित्तादिभिरन्यैश्च पित्तविकारप्रायैरसृक्। गलगण्ड गण्डमालार्बुदग्रन्थितालुजिह्वाकण्ठरोगस्फिग्गलौष्ठबाहूदरोरुजङ्घागौरववृद्धिभिः श्लेष्मरक्तविकारप्रायैश्च मांसम्। प्रमेहपूर्वरूपैः स्थौल्योपद्रवैश्चान्यैरपि श्लेष्मरक्तमांसविकारप्रायैर्मेदः। अध्यस्थिभिरधिदन्तैश्चास्थि। नेत्राङ्गरक्तगौरवैः पर्वसु च स्थूलमूलारुर्भिर्मज्जा। अतिस्त्रीकामताशुक्राश्मरीसम्भवाभ्यां शुक्राधिक्यम्। कुक्षिशूलाटोपगौरवैः शकृदाधिक्यम्। बस्तितोदाध्मानैर्मूत्राधिक्यम्। कण्डूदौर्गन्ध्यैः स्वेदः। अन्येऽपि च दूषिकादिमला बाहुल्यद्रवताकण्डूगौरवैः॥ अस

prasekārocakāsyavairasyahṛllāsasrotorodhasvādudveṣāṅgamardādibhiranyaiśca śleṣmavikāraprāyaiḥ rasaḥ| kuṣṭhavisarpapiṭakāsṛgdarākṣimukhameḍhragudadāhagulmavidradhiplīhavyaṅgakāmalāgnināśatamaḥpraveśaraktāṅganetratāvātaraktapittādibhiranyaiśca pittavikāraprāyairasṛk| galagaṇḍa gaṇḍamālārbudagranthitālujihvākaṇṭharogasphiggalauṣṭhabāhūdarorujaṅghāgauravavṛddhibhiḥ śleṣmaraktavikāraprāyaiśca māṃsam| pramehapūrvarūpaiḥ sthaulyopadravaiścānyairapi śleṣmaraktamāṃsavikāraprāyairmedaḥ| adhyasthibhiradhidantaiścāsthi| netrāṅgaraktagauravaiḥ parvasu ca sthūlamūlārurbhirmajjā| atistrīkāmatāśukrāśmarīsambhavābhyāṃ śukrādhikyam| kukṣiśūlāṭopagauravaiḥ śakṛdādhikyam| bastitodādhmānairmūtrādhikyam| kaṇḍūdaurgandhyaiḥ svedaḥ| anye'pi ca dūṣikādimalā bāhulyadravatākaṇḍūgauravaiḥ|| asa

---

19.6

प्रसेकारुचिहृल्लाससंज्ञामोहाल्पवाक्चेष्टताप्रहर्षाङ्गसादाग्निवैषम्यादिभिः क्षीणो वायुः पीडयति। स्तम्भशैत्यानियततोदारोचकाविपाकाङ्गपारुष्यकम्पगौरवनखनयनशौक्ल्यादिभिः पित्तम्। भ्रमोद्वेष्टनानिद्राङ्गमर्दपरिप्लोषतोददवदाहस्फोटनवेपनधूमायनसन्धिशैथिल्यहृदयद्रवश्लेष्माशयशून्यतादिभिः श्लेष्मा॥ अस

prasekārucihṛllāsasaṃjñāmohālpavākceṣṭatāpraharṣāṅgasādāgnivaiṣamyādibhiḥ kṣīṇo vāyuḥ pīḍayati| stambhaśaityāniyatatodārocakāvipākāṅgapāruṣyakampagauravanakhanayanaśauklyādibhiḥ pittam| bhramodveṣṭanānidrāṅgamardapariploṣatodadavadāhasphoṭanavepanadhūmāyanasandhiśaithilyahṛdayadravaśleṣmāśayaśūnyatādibhiḥ śleṣmā|| asa

---

19.7

शब्दासहत्वहृदयद्रवकम्पशोषशूलशून्यतास्पन्दनघट्टनैरल्पयापि च चेष्टया श्रमतर्षाभ्यां रसः। त्वग्रौक्ष्याम्लशीताभिलाषसिराशैथिल्यैरसृक्। स्फिग्गण्डादिशुष्कतातोदरौक्ष्याक्षग्लानिसन्धिस्फोटनधमनीशैथिल्यैर्मांसम्। प्लीहवृद्धिकटीस्वापसन्धिशून्यताङ्गरौक्ष्यकार्श्यश्रमशोषमेदुरमांसाभिलाषैर्मांसक्षयोक्तैश्च मेदः। दन्तनखरोमकेशशातनरौक्ष्यपारुष्यसन्धिशैथिल्यास्थितोदास्थिबद्धमांसाभिलाषैरस्थि। अस्थिसौषिर्यनिस्तोददौर्बल्यभ्रमतमोदर्शनैर्मज्जा। श्रमदौर्बल्यास्यशोषतिमिरदर्शनाङ्गमर्दपाण्डुतासदनक्लैब्यमुष्कतोदमेढ्रधूमायनैश्चिराच्च निषेकेण सरक्तनिषेकेण वा शुक्रम्। सशब्दस्य वायोः कुक्षौ तिर्यगूर्ध्वं च भ्रमणेनान्त्रवेष्टनेन पार्श्वहृदयपीडनेनाल्पतया च शकृत्। बस्तिनिस्तोदमुखशोषकृछ्राल्पविवर्णमूत्रतादिभिः सरुधिरमूत्रतया वा मूत्रम्। स्तब्धरोमकूपतारोमच्यवनत्वक्परिपाटनस्वापपारुष्यस्वेदनाशैः स्वेदः॥ अस

śabdāsahatvahṛdayadravakampaśoṣaśūlaśūnyatāspandanaghaṭṭanairalpayāpi ca ceṣṭayā śramatarṣābhyāṃ rasaḥ| tvagraukṣyāmlaśītābhilāṣasirāśaithilyairasṛk| sphiggaṇḍādiśuṣkatātodaraukṣyākṣaglānisandhisphoṭanadhamanīśaithilyairmāṃsam| plīhavṛddhikaṭīsvāpasandhiśūnyatāṅgaraukṣyakārśyaśramaśoṣameduramāṃsābhilāṣairmāṃsakṣayoktaiśca medaḥ| dantanakharomakeśaśātanaraukṣyapāruṣyasandhiśaithilyāsthitodāsthibaddhamāṃsābhilāṣairasthi| asthisauṣiryanistodadaurbalyabhramatamodarśanairmajjā| śramadaurbalyāsyaśoṣatimiradarśanāṅgamardapāṇḍutāsadanaklaibyamuṣkatodameḍhradhūmāyanaiścirācca niṣekeṇa saraktaniṣekeṇa vā śukram| saśabdasya vāyoḥ kukṣau tiryagūrdhvaṃ ca bhramaṇenāntraveṣṭanena pārśvahṛdayapīḍanenālpatayā ca śakṛt| bastinistodamukhaśoṣakṛchrālpavivarṇamūtratādibhiḥ sarudhiramūtratayā vā mūtram| stabdharomakūpatāromacyavanatvakparipāṭanasvāpapāruṣyasvedanāśaiḥ svedaḥ|| asa

---

19.8

अन्येऽपि च मला यथायथं मलायनं शोषशून्यत्वलाघवैः। विपरीतगुणक्षयवृद्धिभ्यां च वृद्धिक्षयावुपलक्षयेत्। मलानां त्वतिसङ्गोत्सर्गाभ्यां च वृद्धिक्षयौ। वृद्धेस्तु मलानां क्षयः पीडयति सुतरामनौचित्यात्॥ अस

anye'pi ca malā yathāyathaṃ malāyanaṃ śoṣaśūnyatvalāghavaiḥ| viparītaguṇakṣayavṛddhibhyāṃ ca vṛddhikṣayāvupalakṣayet| malānāṃ tvatisaṅgotsargābhyāṃ ca vṛddhikṣayau| vṛddhestu malānāṃ kṣayaḥ pīḍayati sutarāmanaucityāt|| asa

---

19.9

तत्रास्थनि स्थितो वायुरसृक्स्वेदयोः पित्तम्। शेषेषु श्लेष्मा। तस्मादेकवृद्धिक्षयकारणत्वमेषाम्। न त्वेवमस्थिवाय्वोः। सर्वैव हि वृद्धिः प्रायोऽतिसन्तर्पणनिमित्तत्वाच्छ्लेष्मणानुगता। तद्विपर्ययाच्च क्षयो वायुना। तस्माल्लङ्घनबृंहणाभ्यां वृद्धिक्षयजान् विकारानुपचरेत्। पवने तु बृंहणलङ्घनाभ्याम्। सर्वत्र च द्रव्यगुणकर्मविपर्ययतुल्यभावेनाविरुद्धेन॥ अस

tatrāsthani sthito vāyurasṛksvedayoḥ pittam| śeṣeṣu śleṣmā| tasmādekavṛddhikṣayakāraṇatvameṣām| na tvevamasthivāyvoḥ| sarvaiva hi vṛddhiḥ prāyo'tisantarpaṇanimittatvācchleṣmaṇānugatā| tadviparyayācca kṣayo vāyunā| tasmāllaṅghanabṛṃhaṇābhyāṃ vṛddhikṣayajān vikārānupacaret| pavane tu bṛṃhaṇalaṅghanābhyām| sarvatra ca dravyaguṇakarmaviparyayatulyabhāvenāviruddhena|| asa

---

19.10

धातवः खलु शारीराः समानैः समानगुणभूयिष्ठैर्वाहारविहारैरभ्यस्यमानैर्वृद्धिमाप्नुवन्ति। ह्रासं तु विपरीतैर्विपरीतगुणभूयिष्ठैर्वा। तथा हि देहधातवो ये गुरवस्ते गुरुभिरैक्यकारितयोपचीयन्ते। लघवस्तु लघुभिस्तद्विपरीतैस्तु पृथक्त्वकारिभिरपचीयन्ते। तस्मादन्येभ्यो द्रव्येभ्योऽपि सुतरां रक्तमाप्याय्यते रक्तेन मांसं मांसेन मेदो मेदसास्थि तरुणास्थ्ना मज्जा मज्ञा शुक्रं शुक्रेणामगर्भेण गर्भः। यत्र त्वेवं लक्षणेन सामान्येन सामान्यवतामाहारविहाराणामसान्निध्यं स्यात् सन्निहितानां चाभ्यवहरणमशक्यं विरुद्धत्वाद् घृणित्वादरुचेरन्यस्माद्वा कारणान्तरात्। तत्र समानगुणभूयिष्ठानामन्यप्रकृतीनामाहारविहाराणामभ्यवहारः श्रेयान्॥ अस

dhātavaḥ khalu śārīrāḥ samānaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhairvāhāravihārairabhyasyamānairvṛddhimāpnuvanti| hrāsaṃ tu viparītairviparītaguṇabhūyiṣṭhairvā| tathā hi dehadhātavo ye guravaste gurubhiraikyakāritayopacīyante| laghavastu laghubhistadviparītaistu pṛthaktvakāribhirapacīyante| tasmādanyebhyo dravyebhyo'pi sutarāṃ raktamāpyāyyate raktena māṃsaṃ māṃsena medo medasāsthi taruṇāsthnā majjā majñā śukraṃ śukreṇāmagarbheṇa garbhaḥ| yatra tvevaṃ lakṣaṇena sāmānyena sāmānyavatāmāhāravihārāṇāmasānnidhyaṃ syāt sannihitānāṃ cābhyavaharaṇamaśakyaṃ viruddhatvād ghṛṇitvādaruceranyasmādvā kāraṇāntarāt| tatra samānaguṇabhūyiṣṭhānāmanyaprakṛtīnāmāhāravihārāṇāmabhyavahāraḥ śreyān|| asa

---

19.11

तद्यथा शुक्रक्षये क्षीरसर्पिषोरुपयोगो मधुरस्निग्धशीतानामपरेषां च द्रव्याणाम्। कर्मापि यद्यस्य धातोः समानक्रियतया वृद्धिकरं तस्य तस्य वृद्धिमभिलषता तत्तदासेव्यम्। तथैव चतुल्यक्रियतया ह्रासकरं तदर्थिनेति। अपि च। विशेषतो रक्तवृद्धिजान् रक्तनिर्हरणप्रसादनकायविरेचनेन। मांसवृद्धिजान् संशोधनशस्त्रक्षाराग्निकर्मभिः। मेदोजान् स्थौल्यकार्श्यक्रियाक्रमेण। रसक्षयजान् मांसरसमद्यक्षीरैः। अस्थिक्षयजान् बस्तिभिस्तिक्तोपहितैः क्षीरबस्तिभिश्च। शकृद्वृद्धिजानतीसारविधानेन। शकृत्क्षयजान्यवमाषकुल्माषाजमेषमध्यादिभिः। मूत्रवृद्धिक्षयजान् मेहकृछ्रचिकित्सया। स्वेदक्षयजानभ्यङ्गव्यायाममद्यस्वप्ननिवातशरणस्वेदैरिति। भवति चात्र॥ अस

tadyathā śukrakṣaye kṣīrasarpiṣorupayogo madhurasnigdhaśītānāmapareṣāṃ ca dravyāṇām| karmāpi yadyasya dhātoḥ samānakriyatayā vṛddhikaraṃ tasya tasya vṛddhimabhilaṣatā tattadāsevyam| tathaiva catulyakriyatayā hrāsakaraṃ tadarthineti| api ca| viśeṣato raktavṛddhijān raktanirharaṇaprasādanakāyavirecanena| māṃsavṛddhijān saṃśodhanaśastrakṣārāgnikarmabhiḥ| medojān sthaulyakārśyakriyākrameṇa| rasakṣayajān māṃsarasamadyakṣīraiḥ| asthikṣayajān bastibhistiktopahitaiḥ kṣīrabastibhiśca| śakṛdvṛddhijānatīsāravidhānena| śakṛtkṣayajānyavamāṣakulmāṣājameṣamadhyādibhiḥ| mūtravṛddhikṣayajān mehakṛchracikitsayā| svedakṣayajānabhyaṅgavyāyāmamadyasvapnanivātaśaraṇasvedairiti| bhavati cātra|| asa

---

19.12

ये पाचकांशा धातुस्थास्तेषां मान्द्यातितैक्ष्ण्यतः। वृद्धिः क्षयश्च धातूनां जायते शृणु चापरम्॥ अस

ye pācakāṃśā dhātusthāsteṣāṃ māndyātitaikṣṇyataḥ| vṛddhiḥ kṣayaśca dhātūnāṃ jāyate śṛṇu cāparam|| asa

---

19.13

पारम्पर्येऽपि दावाग्नेस्तत्तत् प्राप्येन्धनं शिखा। वृद्धिक्षयौ यथा याति तद्वद्धातुपरम्परा॥ अस

pāramparye'pi dāvāgnestattat prāpyendhanaṃ śikhā| vṛddhikṣayau yathā yāti tadvaddhātuparamparā|| asa

---

19.14

द्रव्यं तुल्यं विशिष्टं हि स्वं स्वं वृद्ध्यै क्षयाय च। प्रत्यात्मबीजनियतं भृशमाशु प्रजायते॥ अस

dravyaṃ tulyaṃ viśiṣṭaṃ hi svaṃ svaṃ vṛddhyai kṣayāya ca| pratyātmabījaniyataṃ bhṛśamāśu prajāyate|| asa

---

19.15

पूर्वो धातुः परं कुर्यात् वृद्धः क्षीणश्च तद्विधम्। दोषा दुष्टा रसैर्धातून् दूषयन्त्युभये मलान्॥ अस

pūrvo dhātuḥ paraṃ kuryāt vṛddhaḥ kṣīṇaśca tadvidham| doṣā duṣṭā rasairdhātūn dūṣayantyubhaye malān|| asa

---

19.16

अधो द्वे सप्त शिरसि खानि स्वेदवहानि च। मला मलायनानि स्युर्यथास्वं तेष्वतो गदाः॥ अस

adho dve sapta śirasi khāni svedavahāni ca| malā malāyanāni syuryathāsvaṃ teṣvato gadāḥ|| asa

---

19.17

वक्ष्यन्ते वातजास्तत्र निदाने वातरौगिके। पित्तं त्वचि स्थितं कुर्याद्विस्फोटकमसूरिकाः॥ अस

vakṣyante vātajāstatra nidāne vātaraugike| pittaṃ tvaci sthitaṃ kuryādvisphoṭakamasūrikāḥ|| asa

---

19.18

रक्ते विसर्पं दाहं च मांसे मांस्पाककोथनम्। सदाहान्मेदसि ग्रन्थीन् स्वेदात्युद्वमनं तृषम्॥ अस

rakte visarpaṃ dāhaṃ ca māṃse māṃspākakothanam| sadāhānmedasi granthīn svedātyudvamanaṃ tṛṣam|| asa

---

19.19

अस्थ्नि दाहं भृशं मज्ञि हारिद्रनखनेत्रताम्। पूतिपीतावभासं च शुक्रं शुक्रसमाश्रितम्॥ अस

asthni dāhaṃ bhṛśaṃ majñi hāridranakhanetratām| pūtipītāvabhāsaṃ ca śukraṃ śukrasamāśritam|| asa

---

19.20

सिरागतं क्रोधनतां प्रलापं स्नावगं तृषम्। कोष्ठगं मदतृड्दाहान् व्यापिनोऽन्यांश्चयक्ष्मणः॥ अस

sirāgataṃ krodhanatāṃ pralāpaṃ snāvagaṃ tṛṣam| koṣṭhagaṃ madatṛḍdāhān vyāpino'nyāṃścayakṣmaṇaḥ|| asa

---

19.21

श्लेष्मा त्वचि स्थितः कुर्यात् स्तम्भं श्वेतावभासताम्। पाण्ड्वामयं शोणितगो मांससंस्थोऽर्बुदापचीः॥ अस

śleṣmā tvaci sthitaḥ kuryāt stambhaṃ śvetāvabhāsatām| pāṇḍvāmayaṃ śoṇitago māṃsasaṃstho'rbudāpacīḥ|| asa

---

19.22

आर्द्रचर्मावनद्धाभगात्रतां चातिगौरवम्। मेदोगः स्थूलतां मेहमस्थ्नां स्तब्धत्वमस्थिगः॥ अस

ārdracarmāvanaddhābhagātratāṃ cātigauravam| medogaḥ sthūlatāṃ mehamasthnāṃ stabdhatvamasthigaḥ|| asa

---

19.23

मज्जगः शुक्लनेत्रत्वं शुक्रस्थः शुक्रसञ्चयम्। विबन्धं गौरवं चाति सिरास्थः स्तब्धगात्रताम्॥ अस

majjagaḥ śuklanetratvaṃ śukrasthaḥ śukrasañcayam| vibandhaṃ gauravaṃ cāti sirāsthaḥ stabdhagātratām|| asa

---

19.24

स्नायुगः सन्धिशूलत्वं कोष्ठगो जठरोन्नतिम्। अरोचकाविपाकौ च तांस्तांश्च कफसम्भवान्॥ अस

snāyugaḥ sandhiśūlatvaṃ koṣṭhago jaṭharonnatim| arocakāvipākau ca tāṃstāṃśca kaphasambhavān|| asa

---

19.25

विण्मूत्रयोः साश्रययोस्तत्र तत्रोपदेक्ष्यते। उपतापोपघातौ तु स्वाश्रयेन्द्रियगा मलाः॥ अस

viṇmūtrayoḥ sāśrayayostatra tatropadekṣyate| upatāpopaghātau tu svāśrayendriyagā malāḥ|| asa

---

19.26

व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्यादहिताचरणादपि। कोष्ठाच्छाखास्थिमर्माणि द्रुतत्वान्मारुतस्य च॥ अस

vyāyāmādūṣmaṇastaikṣṇyādahitācaraṇādapi| koṣṭhācchākhāsthimarmāṇi drutatvānmārutasya ca|| asa

---

19.27

दोषा यान्ति तथा तेभ्यः स्रोतोमुखविशोधनात्। वृध्याभिष्यन्दनात्पाकात्कोष्ठं वायोश्च निग्रहात्॥ अस

doṣā yānti tathā tebhyaḥ srotomukhaviśodhanāt| vṛdhyābhiṣyandanātpākātkoṣṭhaṃ vāyośca nigrahāt|| asa

---

19.28

तत्रस्थाश्च विलम्बेरन् भूयो हेतुप्रतीक्षिणः। ते कालादिबलं लब्ध्वा कुप्यन्त्यन्याश्रयेष्वपि॥ अस

tatrasthāśca vilamberan bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ| te kālādibalaṃ labdhvā kupyantyanyāśrayeṣvapi|| asa

---

19.29

तत्रान्यस्थानसंस्थेषु तदीयामबलेषु तु। कुर्याच्चिकित्सां स्वामेव बलेनान्याभिभाविषु॥ अस

tatrānyasthānasaṃstheṣu tadīyāmabaleṣu tu| kuryāccikitsāṃ svāmeva balenānyābhibhāviṣu|| asa

---

19.30

आगन्तुं शमयेद्दोषं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा। तेजो यत्सर्वधातूनामोजस्तत् परमुच्यते। मृदु सोमात्मकं शुद्धं रक्तमीषत्सपीतकम्॥ अस

āgantuṃ śamayeddoṣaṃ sthāninaṃ pratikṛtya vā| tejo yatsarvadhātūnāmojastat paramucyate| mṛdu somātmakaṃ śuddhaṃ raktamīṣatsapītakam|| asa

---

19.31

यत्सारमादौ गर्भस्य यच्च गर्भरसाद्रसः। संवर्तमानं हृदयं समाश्रयति यत्पुरा॥ अस

yatsāramādau garbhasya yacca garbharasādrasaḥ| saṃvartamānaṃ hṛdayaṃ samāśrayati yatpurā|| asa

---

19.32

यच्छरीररसः स्नेहः प्राणो यत्र प्रतिष्ठितः। यस्यानाशान्ननाशोऽस्ति प्रीणिता येन देहिनः॥ अस

yaccharīrarasaḥ snehaḥ prāṇo yatra pratiṣṭhitaḥ| yasyānāśānnanāśo'sti prīṇitā yena dehinaḥ|| asa

---

19.33

हृदयस्थमपि व्यापि तत् परं जीवितास्पदम्। ओजः क्षीयेत कोपक्षुद्ध्यानशोकश्रमादिभिः॥ अस

hṛdayasthamapi vyāpi tat paraṃ jīvitāspadam| ojaḥ kṣīyeta kopakṣuddhyānaśokaśramādibhiḥ|| asa

---

19.34

बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायति व्यथितेन्द्रियः। दुश्च्छायो दुर्मना रूक्षो भवेत् क्षामश्च तत्क्षये॥ अस

bibheti durbalo'bhīkṣṇaṃ dhyāyati vyathitendriyaḥ| duścchāyo durmanā rūkṣo bhavet kṣāmaśca tatkṣaye|| asa

---

19.35

जीवनीयौषधक्षीररसाद्यास्तत्र भेषजम्। ओजोवृद्धौ हि देहस्य तुष्टिपुष्टिबलोदयः॥ अस

jīvanīyauṣadhakṣīrarasādyāstatra bheṣajam| ojovṛddhau hi dehasya tuṣṭipuṣṭibalodayaḥ|| asa

---

19.36

यदन्नं द्वेष्टि यदपि प्रार्थयेताविरोधि तु। तत्तत्यजन् समश्नंश्च तौ तौ वृद्धिक्षयौ जयेत्॥ अस

yadannaṃ dveṣṭi yadapi prārthayetāvirodhi tu| tattatyajan samaśnaṃśca tau tau vṛddhikṣayau jayet|| asa

---

19.37

कुर्वतेऽभिरुचिं दोषा विपरीतसमानयोः। वृद्धाः क्षीणाश्च भूयिष्ठं लक्षयन्त्यबुधा न तत्॥ अस

kurvate'bhiruciṃ doṣā viparītasamānayoḥ| vṛddhāḥ kṣīṇāśca bhūyiṣṭhaṃ lakṣayantyabudhā na tat|| asa

---

19.38

यथाबलं यथास्वं च दोषा वृद्धा वितन्वते। रूपाणि जहति क्षीणाः समाः स्वं कर्म कुर्वते॥ अस

yathābalaṃ yathāsvaṃ ca doṣā vṛddhā vitanvate| rūpāṇi jahati kṣīṇāḥ samāḥ svaṃ karma kurvate|| asa

20.2

अथातो दोषभेदीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः। वाय्वाकाशधातुभ्यां वायुः। आग्नेयं पित्तम्। अम्भःपृथिवीभ्यां श्लेष्मा। तत्र पक्वाशयः कटिः सक्थिनी पादावस्थि श्रोत्रं स्पर्शनं च वातस्थानानि। अत्र च पक्वाशयो विशेषेण। नाभिरामाशयः स्वेदो लसीका रुधिरं चक्षुः स्पर्शनं च पित्तस्थानानि। अत्र नाभिर्विशेषेण। उरः कण्ठः शिरः क्लोम पर्वाण्यामाशयो रसो मेदो घ्राणं रसनं च श्लेष्मस्थानानि। अत्राप्युरो विशेषेण। इत्थमधोमध्योर्ध्वसन्निवेशिना दोषत्रयेण शरीरमगारमिव स्थूणात्रितयेन स्थिरीकृतम्। अतश्च दोषा देहस्य स्थिरीकरणात् स्थूणा इत्युच्यन्ते। धारणाद्धातवः। मलिनीकरणादाहारमलत्वाच्च मलाः। दूषणस्वभावाद्दोषा इति॥ अस

athāto doṣabhedīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| vāyvākāśadhātubhyāṃ vāyuḥ| āgneyaṃ pittam| ambhaḥpṛthivībhyāṃ śleṣmā| tatra pakvāśayaḥ kaṭiḥ sakthinī pādāvasthi śrotraṃ sparśanaṃ ca vātasthānāni| atra ca pakvāśayo viśeṣeṇa| nābhirāmāśayaḥ svedo lasīkā rudhiraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca pittasthānāni| atra nābhirviśeṣeṇa| uraḥ kaṇṭhaḥ śiraḥ kloma parvāṇyāmāśayo raso medo ghrāṇaṃ rasanaṃ ca śleṣmasthānāni| atrāpyuro viśeṣeṇa| itthamadhomadhyordhvasanniveśinā doṣatrayeṇa śarīramagāramiva sthūṇātritayena sthirīkṛtam| ataśca doṣā dehasya sthirīkaraṇāt sthūṇā ityucyante| dhāraṇāddhātavaḥ| malinīkaraṇādāhāramalatvācca malāḥ| dūṣaṇasvabhāvāddoṣā iti|| asa

---

20.3

त एते प्रत्येकं पञ्चधा भिद्यन्ते। तद्यथा प्राणोदानव्यानसमानापानभेदैर्वायुः। तत्र प्राणो मूर्द्धन्यवस्थितः कण्ठोरश्चरो बुद्धीन्द्रियहृदयमनोधमनीधारणष्ठीवनक्षवथूद्गारप्रश्वासोच्छ्वासान्नप्रवेशादिक्रियः। उदान उरस्यवस्थितः कण्ठनासिकानाभिचरो वाक्प्रवृत्तिप्रयत्नोर्जाबलवर्णस्रोतःप्रीणनधीधृतिस्मृतिमनोबोधनादिक्रियः। व्यानो हृद्यवस्थितः कृत्स्नदेहचरः शीघ्रतरगतिः गतिप्रसारणाकुञ्चनोत्क्षेपावक्षेपनिमेषोन्मेषजृम्भणान्नास्वादनस्रोतोविशोधनस्वेदासृक्स्रावणादिक्रियो योनौ च शुक्रप्रतिपादनो विभज्य चान्नस्य किट्टात् सारं तेन क्रमशो धातूंस्तर्पयति। समानोऽन्तरग्निसमीपस्थस्तत्सन्धुक्षणः पक्वामाशयदोषमलशुक्रार्तवाम्बुवहः स्रोतोविचारी तदवलम्बनान्नधारणपाचनविवेचनकिट्टाधोनयनादिक्रियः। अपानस्त्वपानस्थितो बस्तिश्रोणिमेढ्रवृषणवङ्क्षणोरुचरोविण्मूत्रशुक्रार्तवगर्भनिष्क्रमणादिक्रिय इति॥ अस

ta ete pratyekaṃ pañcadhā bhidyante| tadyathā prāṇodānavyānasamānāpānabhedairvāyuḥ| tatra prāṇo mūrddhanyavasthitaḥ kaṇṭhoraścaro buddhīndriyahṛdayamanodhamanīdhāraṇaṣṭhīvanakṣavathūdgārapraśvāsocchvāsānnapraveśādikriyaḥ| udāna urasyavasthitaḥ kaṇṭhanāsikānābhicaro vākpravṛttiprayatnorjābalavarṇasrotaḥprīṇanadhīdhṛtismṛtimanobodhanādikriyaḥ| vyāno hṛdyavasthitaḥ kṛtsnadehacaraḥ śīghrataragatiḥ gatiprasāraṇākuñcanotkṣepāvakṣepanimeṣonmeṣajṛmbhaṇānnāsvādanasrotoviśodhanasvedāsṛksrāvaṇādikriyo yonau ca śukrapratipādano vibhajya cānnasya kiṭṭāt sāraṃ tena kramaśo dhātūṃstarpayati| samāno'ntaragnisamīpasthastatsandhukṣaṇaḥ pakvāmāśayadoṣamalaśukrārtavāmbuvahaḥ srotovicārī tadavalambanānnadhāraṇapācanavivecanakiṭṭādhonayanādikriyaḥ| apānastvapānasthito bastiśroṇimeḍhravṛṣaṇavaṅkṣaṇorucaroviṇmūtraśukrārtavagarbhaniṣkramaṇādikriya iti|| asa

---

20.4

पाचकरञ्जकसाधकालोचकभ्राजकत्वभेदैः पित्तम्। तत्र यदामाशयपक्वाशयमध्यस्थं पञ्चमहाभूतात्मकत्वेऽपि तेजोगुणोत्कर्षात् क्षपितसोमगुणं ततश्च त्यक्तद्रवस्वभावं सहकारिकारणैर्वायुक्लेदादिभिरनुग्रहाद्दहनपचनादिक्रियया लब्धाग्निशब्दं पित्तमन्नं पचति सारकिट्टौ विभजति शेषाणि च पित्तस्थानानि तत्रस्थमेवानुगृह्णाति तत् पाचकमित्युच्यते। आमाशयस्यं तु रसस्य रञ्जनाद्रञ्जकम्। हृदयस्थं बुद्धिमेधाभिमानोत्साहैरभिप्रेतार्थसाधनात्साधकम्। दृष्टिस्थं रूपालोचनादालोचकम्। त्वक्स्थं त्वचो भ्राजनात् भ्राजकम्। तदभ्यङ्गपरिषेकालेपादीन् पाचयति छायाश्च प्रकाशयति॥ अस

pācakarañjakasādhakālocakabhrājakatvabhedaiḥ pittam| tatra yadāmāśayapakvāśayamadhyasthaṃ pañcamahābhūtātmakatve'pi tejoguṇotkarṣāt kṣapitasomaguṇaṃ tataśca tyaktadravasvabhāvaṃ sahakārikāraṇairvāyukledādibhiranugrahāddahanapacanādikriyayā labdhāgniśabdaṃ pittamannaṃ pacati sārakiṭṭau vibhajati śeṣāṇi ca pittasthānāni tatrasthamevānugṛhṇāti tat pācakamityucyate| āmāśayasyaṃ tu rasasya rañjanādrañjakam| hṛdayasthaṃ buddhimedhābhimānotsāhairabhipretārthasādhanātsādhakam| dṛṣṭisthaṃ rūpālocanādālocakam| tvaksthaṃ tvaco bhrājanāt bhrājakam| tadabhyaṅgapariṣekālepādīn pācayati chāyāśca prakāśayati|| asa

---

20.5

अवलम्बकक्लेदकबोधकतर्पकश्लेषकत्वभेदैः श्लेष्मा। स तूरस्थः स्ववीर्येण त्रिकस्यान्नवीर्येण च सह हृदयस्य च शेषाणां च श्लेष्मस्थानानां तत्रस्थ एवोदककर्मणावलम्बनादवलम्बक इत्युच्यते। आमाशयस्थितोऽन्नसङ्घातस्य क्लेदनात् क्लेदकः। रसनास्थः सम्यग्रसबोधनात् बोधकः। शिरस्थश्चक्षुरादीन्द्रियतर्पणात् तर्पकः। पर्वस्थोऽस्थिसन्धिश्लेषणात् श्लेषक इति॥ अस

avalambakakledakabodhakatarpakaśleṣakatvabhedaiḥ śleṣmā| sa tūrasthaḥ svavīryeṇa trikasyānnavīryeṇa ca saha hṛdayasya ca śeṣāṇāṃ ca śleṣmasthānānāṃ tatrastha evodakakarmaṇāvalambanādavalambaka ityucyate| āmāśayasthito'nnasaṅghātasya kledanāt kledakaḥ| rasanāsthaḥ samyagrasabodhanāt bodhakaḥ| śirasthaścakṣurādīndriyatarpaṇāt tarpakaḥ| parvastho'sthisandhiśleṣaṇāt śleṣaka iti|| asa

---

20.6

एवममीषु स्थानेषु भूयिष्ठमविकृताः सकलशरीरव्यापिनोऽपि वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते। तेषां वृद्धिहेतुर्वक्ष्यते निदानेषु। सामान्यतश्च वृद्धिक्षयलक्षणमुक्तं पूर्वाध्याये। वृद्धिर्हि द्वेधा चयप्रकोपभेदेन। तत्रोष्णगुणोपहिता रुक्षादयो वायोः सञ्चयमापादयन्ति। शीतगुणोपहिताः प्रकोपमुष्णगुणोपहिताः स्निग्धादयः प्रशमम्। शीतगुणोपहितास्तीक्ष्णादयः पित्तस्य चयमुष्णगुणोपहिताः कोपं शीतगुणोपहिता मन्दादयः प्रशमम्। शीतगुणोपहिताः स्निग्धादयः कफस्य चयमुष्णगुणोपहिताः कोपं तथा तु रूक्षादयः प्रशमम्॥ अस

evamamīṣu sthāneṣu bhūyiṣṭhamavikṛtāḥ sakalaśarīravyāpino'pi vātapittaśleṣmāṇo vartante| teṣāṃ vṛddhiheturvakṣyate nidāneṣu| sāmānyataśca vṛddhikṣayalakṣaṇamuktaṃ pūrvādhyāye| vṛddhirhi dvedhā cayaprakopabhedena| tatroṣṇaguṇopahitā rukṣādayo vāyoḥ sañcayamāpādayanti| śītaguṇopahitāḥ prakopamuṣṇaguṇopahitāḥ snigdhādayaḥ praśamam| śītaguṇopahitāstīkṣṇādayaḥ pittasya cayamuṣṇaguṇopahitāḥ kopaṃ śītaguṇopahitā mandādayaḥ praśamam| śītaguṇopahitāḥ snigdhādayaḥ kaphasya cayamuṣṇaguṇopahitāḥ kopaṃ tathā tu rūkṣādayaḥ praśamam|| asa

---

20.7

चयो वृद्धिः स्वधाम्न्येव प्रद्वेषो वृद्धिहेतुषु। विपरीतगुणेच्छा च कोपस्तून्मार्गगामिता॥ अस

cayo vṛddhiḥ svadhāmnyeva pradveṣo vṛddhihetuṣu| viparītaguṇecchā ca kopastūnmārgagāmitā|| asa

---

20.8

लिङ्गानां दर्शनं स्वेषामस्वास्थ्यं रोगसम्भवः। स्वस्थानस्थस्य समता विकारासम्भवः शमः॥ अस

liṅgānāṃ darśanaṃ sveṣāmasvāsthyaṃ rogasambhavaḥ| svasthānasthasya samatā vikārāsambhavaḥ śamaḥ|| asa

---

20.9

देहेऽक्रुद्धोऽनिलवशात् कृत्स्नेऽर्द्धेऽवयवेऽपि वा। दोषो विकारं कुरुते खे वर्षमिव तोयदः॥ अस

dehe'kruddho'nilavaśāt kṛtsne'rddhe'vayave'pi vā| doṣo vikāraṃ kurute khe varṣamiva toyadaḥ|| asa

---

20.10

अथ प्रकुपिता वातादयो नानाविधैर्विकारैः शरीरमुपतपन्ति। आविष्कृततमास्तु वायोरशीतिर्विकाराः तद्यथा। नखभेदो विपादिका पादशूलं पादभ्रंशः सुप्तपादता वातखुडता गुल्फग्रहः पिण्डिकोद्वेष्टनं गृद्ध्रसी जानुभेदो जानुविश्लेषः ऊरुसाद ऊरुस्तम्भः पङ्गुत्वं गुदभ्रंशो गुदार्तिर्वृषणाक्षेपो मेढ्रस्तम्भो वङ्क्षणानाहः श्रेणिभेदो विङ्भेद उदावर्तः खञ्जत्वं कुब्जत्वं वामनत्वं त्रिकग्रहः पृष्ठग्रहः पार्श्वावमर्द उदरावेष्टो हृन्मोहो हृद्द्रवो वक्षोद्घर्षस्तथा वक्षोपरोधो वक्षस्तोदो बाहुशोषस्तथा ग्रीवास्तम्भो मन्यास्तम्भः कण्ठोद्ध्वंसो हनुस्तम्भस्ताल्वोष्ठभेदो दन्तभेदो दन्तशैथिल्यं मूकत्वं वाक्सङ्गः प्रलापः कषायाम्यता मुखशोषो रसाज्ञत्वं घ्राणनाशः कर्णशूलमशब्दश्रुतिरुच्चैःश्रुतिर्बाधिर्यं वर्त्मस्तम्भो वर्त्मसङ्कोचस्तिमिरमक्षिशूलमक्षिव्युदासो भ्रूव्युदासः शङ्खभेदो ललाटभेदः शिरोरुक्केशभूमिस्फुटनमर्दितमेकाङ्गरोगः सर्वाङ्गरोग आक्षेपको दण्डकः श्रमो भ्रमो वेपथुर्जृम्भा ग्लानिर्विषादो रौक्ष्यं पारुष्यं श्यावारुणाभासत्वमस्वप्नोऽनवस्थितचित्तता च॥ अस

atha prakupitā vātādayo nānāvidhairvikāraiḥ śarīramupatapanti| āviṣkṛtatamāstu vāyoraśītirvikārāḥ tadyathā| nakhabhedo vipādikā pādaśūlaṃ pādabhraṃśaḥ suptapādatā vātakhuḍatā gulphagrahaḥ piṇḍikodveṣṭanaṃ gṛddhrasī jānubhedo jānuviśleṣaḥ ūrusāda ūrustambhaḥ paṅgutvaṃ gudabhraṃśo gudārtirvṛṣaṇākṣepo meḍhrastambho vaṅkṣaṇānāhaḥ śreṇibhedo viṅbheda udāvartaḥ khañjatvaṃ kubjatvaṃ vāmanatvaṃ trikagrahaḥ pṛṣṭhagrahaḥ pārśvāvamarda udarāveṣṭo hṛnmoho hṛddravo vakṣodgharṣastathā vakṣoparodho vakṣastodo bāhuśoṣastathā grīvāstambho manyāstambhaḥ kaṇṭhoddhvaṃso hanustambhastālvoṣṭhabhedo dantabhedo dantaśaithilyaṃ mūkatvaṃ vāksaṅgaḥ pralāpaḥ kaṣāyāmyatā mukhaśoṣo rasājñatvaṃ ghrāṇanāśaḥ karṇaśūlamaśabdaśrutiruccaiḥśrutirbādhiryaṃ vartmastambho vartmasaṅkocastimiramakṣiśūlamakṣivyudāso bhrūvyudāsaḥ śaṅkhabhedo lalāṭabhedaḥ śirorukkeśabhūmisphuṭanamarditamekāṅgarogaḥ sarvāṅgaroga ākṣepako daṇḍakaḥ śramo bhramo vepathurjṛmbhā glānirviṣādo raukṣyaṃ pāruṣyaṃ śyāvāruṇābhāsatvamasvapno'navasthitacittatā ca|| asa

---

20.11

पित्तविकाराः पुनरोषः प्लोषो दवो दवथुर्विदाहोऽन्तर्दाहस्त्वग्दाहोऽंसदाहो धूमकोऽम्लक ऊष्माधिक्यमतिस्वेदोऽङ्गगन्धोऽवयवसदनं शोणितक्लेदो मांसक्लेदस्त्वङ्मांसावदरणं चर्मदरणं रक्तकोठो रक्तविस्फोटो रक्तमण्डलानि रक्तपित्तं हरितत्वं हारिद्रत्वं नीलिका कक्ष्या कामला तिक्तास्यता लोहितगन्धास्यता पूतिमुखत्वं तृष्णाधिक्यमतृप्तिरास्यपाको गलपाकोऽक्षिपाकः पायुपाको मेढ्रपाको जीवादानं तमःप्रवेशो हरितहारिद्रनेत्रमूत्रशकृत्त्वं च॥ अस

pittavikārāḥ punaroṣaḥ ploṣo davo davathurvidāho'ntardāhastvagdāho'ṃsadāho dhūmako'mlaka ūṣmādhikyamatisvedo'ṅgagandho'vayavasadanaṃ śoṇitakledo māṃsakledastvaṅmāṃsāvadaraṇaṃ carmadaraṇaṃ raktakoṭho raktavisphoṭo raktamaṇḍalāni raktapittaṃ haritatvaṃ hāridratvaṃ nīlikā kakṣyā kāmalā tiktāsyatā lohitagandhāsyatā pūtimukhatvaṃ tṛṣṇādhikyamatṛptirāsyapāko galapāko'kṣipākaḥ pāyupāko meḍhrapāko jīvādānaṃ tamaḥpraveśo haritahāridranetramūtraśakṛttvaṃ ca|| asa

---

20.12

श्लेष्मविकारास्तु तृप्तिस्तन्द्रा निद्राधिक्यं स्तैमित्यं गुरुगात्रतालस्यं मुखमाधुर्यं प्रसेकः श्लेष्मोद्गिरणं मलाधिक्यं बलासो हृदयोपलेपः कण्ठोपलेपो धमनीप्रतिचयो गलगण्डोऽतिस्थौल्यं शीताग्नित्वमुदर्दः श्वेतावभासता श्वेतनेत्रमूत्रशकृत्त्वं च॥ अस

śleṣmavikārāstu tṛptistandrā nidrādhikyaṃ staimityaṃ gurugātratālasyaṃ mukhamādhuryaṃ prasekaḥ śleṣmodgiraṇaṃ malādhikyaṃ balāso hṛdayopalepaḥ kaṇṭhopalepo dhamanīpraticayo galagaṇḍo'tisthaulyaṃ śītāgnitvamudardaḥ śvetāvabhāsatā śvetanetramūtraśakṛttvaṃ ca|| asa

---

20.13

तत्र सर्वाङ्गीणस्तीव्रः सन्तापो दाहः। स्वेदारतिमानोषः। प्रादेशिकः स्वेदरहितोऽग्न्यर्चिषेव दाहः प्लोषः। मुखोष्ठतालुषु दाहो दवः। चक्षुरादीन्द्रियेषु दाहो दवथुः। पाणिपादांसमूलेषु विविधः सन्तापो विदाहः। कोष्ठे दाहोऽन्तर्दाहः। शिरोग्रीवाकण्ठतालुषु धूमायनं धूमकः। सान्तर्दाहहृदयशूलोद्गारोऽम्लकः। शोणितस्य कृष्णतादौर्गन्ध्यतनुत्वानि क्लेदः। मांसस्य तु कृष्णता दैर्गन्ध्यं च। बाह्यत्वक्संहतिश्चर्मकोथः। कोष्ठगौरवादाहारास्पृहा तृप्तिः। अन्ये पुनराहुरन्नानभिनन्दता तृप्तिरिव तृप्तिररोचकः। निद्रार्त्तस्येव विषयाग्रहणं तन्द्रा। स्तैमित्यं तु प्रमीलक इत्यन्यैः पठितम्। उपलेप इवोपलेपः। तदतिशयः प्रतिचयोऽतिपूरणम्। अग्नेरतिमन्दता शैल्यम्। उरसोऽभिष्यन्द उदर्दः। केषाञ्चिच्छीतवेपथुरुदर्दः। अन्ये पुनराहुः॥ अस

tatra sarvāṅgīṇastīvraḥ santāpo dāhaḥ| svedāratimānoṣaḥ| prādeśikaḥ svedarahito'gnyarciṣeva dāhaḥ ploṣaḥ| mukhoṣṭhatāluṣu dāho davaḥ| cakṣurādīndriyeṣu dāho davathuḥ| pāṇipādāṃsamūleṣu vividhaḥ santāpo vidāhaḥ| koṣṭhe dāho'ntardāhaḥ| śirogrīvākaṇṭhatāluṣu dhūmāyanaṃ dhūmakaḥ| sāntardāhahṛdayaśūlodgāro'mlakaḥ| śoṇitasya kṛṣṇatādaurgandhyatanutvāni kledaḥ| māṃsasya tu kṛṣṇatā dairgandhyaṃ ca| bāhyatvaksaṃhatiścarmakothaḥ| koṣṭhagauravādāhārāspṛhā tṛptiḥ| anye punarāhurannānabhinandatā tṛptiriva tṛptirarocakaḥ| nidrārttasyeva viṣayāgrahaṇaṃ tandrā| staimityaṃ tu pramīlaka ityanyaiḥ paṭhitam| upalepa ivopalepaḥ| tadatiśayaḥ praticayo'tipūraṇam| agneratimandatā śailyam| uraso'bhiṣyanda udardaḥ| keṣāñcicchītavepathurudardaḥ| anye punarāhuḥ|| asa

---

20.14

शीतपानीयसंस्पर्शाच्छीतकाले विशेषतः। सरागकण्डूः शोफः स्यादुदर्दः स कफोद्भव इति॥ अस

śītapānīyasaṃsparśācchītakāle viśeṣataḥ| sarāgakaṇḍūḥ śophaḥ syādudardaḥ sa kaphodbhava iti|| asa

---

20.15

महाविकारास्तु यथास्वमेवोपदेक्ष्यन्ते। क्षुद्रविकाराः पुनर्यदेवाङ्गमाविशन्ति तदुपपदमेव नाम लभन्ते। यथा नखशङ्खललाटभेदाः सान्तर्दाहकण्ठहृदयोपलेपादयः। तेषां हि तथैव स्वरूपमुपदिष्टं भवति॥ अस

mahāvikārāstu yathāsvamevopadekṣyante| kṣudravikārāḥ punaryadevāṅgamāviśanti tadupapadameva nāma labhante| yathā nakhaśaṅkhalalāṭabhedāḥ sāntardāhakaṇṭhahṛdayopalepādayaḥ| teṣāṃ hi tathaiva svarūpamupadiṣṭaṃ bhavati|| asa

---

20.16

सर्वेषु तेषु तेष्वनुक्तेषु चान्येष्वसङ्ख्येयत्वाद्विकारेष्विमान्येव दोषाणामात्मलिङ्गानि सकलशरीरव्यापीन्यव्यभिवारीणि च। तथा कर्माण्युपक्रमश्च। तत्रात्मलिङ्गान्यायुष्कामीये निर्दिष्टानि॥ अस

sarveṣu teṣu teṣvanukteṣu cānyeṣvasaṅkhyeyatvādvikāreṣvimānyeva doṣāṇāmātmaliṅgāni sakalaśarīravyāpīnyavyabhivārīṇi ca| tathā karmāṇyupakramaśca| tatrātmaliṅgānyāyuṣkāmīye nirdiṣṭāni|| asa

---

20.17

कर्माणि तु वायोः स्रंसव्याससङ्गसाधेदतोदहर्षतर्षवर्त्ताङ्गमर्दकम्पव्यथवेष्टभङ्गशूलशोषस्वापपारुष्यसौषिर्यसङ्कोचस्पन्दनानि कषायरसत्वं श्यावारुणवर्णता च। पित्तस्य दाहोष्मपाकस्वेदक्लेदकोथस्रावरागाः कट्वम्लरसत्वं शुक्लारुणवर्ज्यवर्णता च। श्लेष्मणः कण्डूस्थैर्यगौरवोपदेहस्नेहशैत्यबन्धचिरकारित्वानि मधुरलवणरसत्वं श्वेतवर्णता चेति॥ अस

karmāṇi tu vāyoḥ sraṃsavyāsasaṅgasādhedatodaharṣatarṣavarttāṅgamardakampavyathaveṣṭabhaṅgaśūlaśoṣasvāpapāruṣyasauṣiryasaṅkocaspandanāni kaṣāyarasatvaṃ śyāvāruṇavarṇatā ca| pittasya dāhoṣmapākasvedakledakothasrāvarāgāḥ kaṭvamlarasatvaṃ śuklāruṇavarjyavarṇatā ca| śleṣmaṇaḥ kaṇḍūsthairyagauravopadehasnehaśaityabandhacirakāritvāni madhuralavaṇarasatvaṃ śvetavarṇatā ceti|| asa

---

20.18

कपिलबलस्त्वेषां स्वलक्षणानि रसतो निर्दिदेश। कट्वम्ललवणं पित्तं स्वाद्वम्ललवणः कफः। कषायतिक्तकटुको वायुर्दृष्टोऽनुमानतः॥ अस

kapilabalastveṣāṃ svalakṣaṇāni rasato nirdideśa| kaṭvamlalavaṇaṃ pittaṃ svādvamlalavaṇaḥ kaphaḥ| kaṣāyatiktakaṭuko vāyurdṛṣṭo'numānataḥ|| asa

---

20.19

सुश्रुतः पुनः पठति। पित्तं विद्ग्धमम्लतामुपैति श्लेष्मा लवणताम्। तदेवमेतानि वाय्वादिरूपकर्माण्यवहितः सम्यगुपलक्षयेदागमप्रत्यक्षानुमानैः। अनन्तरं च देशकालमात्रादीन् प्रमाणीकृत्याश्वेवोपक्रमेतेति। भवन्ति चात्र॥ अस

suśrutaḥ punaḥ paṭhati| pittaṃ vidgdhamamlatāmupaiti śleṣmā lavaṇatām| tadevametāni vāyvādirūpakarmāṇyavahitaḥ samyagupalakṣayedāgamapratyakṣānumānaiḥ| anantaraṃ ca deśakālamātrādīn pramāṇīkṛtyāśvevopakrameteti| bhavanti cātra|| asa

---

20.20

वक्ष्यन्तेऽतः परं दोषा वृद्धिक्षयविभेदतः। पृथक् त्रीन् विद्धि संसर्गस्त्रिधा तत्र तु तान्नव॥ अस

vakṣyante'taḥ paraṃ doṣā vṛddhikṣayavibhedataḥ| pṛthak trīn viddhi saṃsargastridhā tatra tu tānnava|| asa

---

20.21

त्रीनेव समया वृद्ध्या षडेकस्यातिशायने। त्रयोदश समस्तेषु षड् द्व्येकातिशयेन तु॥ अस

trīneva samayā vṛddhyā ṣaḍekasyātiśāyane| trayodaśa samasteṣu ṣaḍ dvyekātiśayena tu|| asa

---

20.22

एकं तुल्याधिकैः षट् च तारतम्यविकल्पनात्। पञ्चविंशतिरित्येवं वृद्धैः क्षीणैश्च तावतः॥ अस

ekaṃ tulyādhikaiḥ ṣaṭ ca tāratamyavikalpanāt| pañcaviṃśatirityevaṃ vṛddhaiḥ kṣīṇaiśca tāvataḥ|| asa

---

20.23

एकैकवृद्धिसमताक्षयैः षट् ते पुनश्च षट्। एकक्षयद्वन्द्ववृद्ध्या सविपर्यययापि ते॥ अस

ekaikavṛddhisamatākṣayaiḥ ṣaṭ te punaśca ṣaṭ| ekakṣayadvandvavṛddhyā saviparyayayāpi te|| asa

---

20.24

भेदा द्विषाष्टिर्निर्दिष्टास्त्रिषष्टिः स्वाथ्यकारणम्। रोग्यवस्थासु युगपद् वृद्धिसाम्यक्षयानुगम्॥ अस

bhedā dviṣāṣṭirnirdiṣṭāstriṣaṣṭiḥ svāthyakāraṇam| rogyavasthāsu yugapad vṛddhisāmyakṣayānugam|| asa

---

20.25

षट्कं हि दुर्बोधतरं विकारैरुपदेक्ष्यते। प्रकृतिस्थं यदा पित्तं वृद्धो वायुः कफक्षये। स्थानादादाय गात्रेषु यत्र यत्र विसर्पति॥ अस

ṣaṭkaṃ hi durbodhataraṃ vikārairupadekṣyate| prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ vṛddho vāyuḥ kaphakṣaye| sthānādādāya gātreṣu yatra yatra visarpati|| asa

---

20.26

तदा भेदश्च दाहश्च तत्र तत्रानवस्थितौ। गात्रोद्देशे तथा स्यातां बलहानिपरिश्रमौ॥ अस

tadā bhedaśca dāhaśca tatra tatrānavasthitau| gātroddeśe tathā syātāṃ balahānipariśramau|| asa

---

20.27

प्रकुतिस्थं कफं क्षीणे पित्ते वायुर्यदा बली। कर्षेत् कुर्यात् तदा शूलं सशैत्यस्तम्भगौरवम्॥ अस

prakutisthaṃ kaphaṃ kṣīṇe pitte vāyuryadā balī| karṣet kuryāt tadā śūlaṃ saśaityastambhagauravam|| asa

---

20.28

प्रकृतिस्थं यदा वातं पित्तं वृद्धं कफक्षये। संरुणद्धि तदा दाहः शूलं चास्योपजायते॥ अस

prakṛtisthaṃ yadā vātaṃ pittaṃ vṛddhaṃ kaphakṣaye| saṃruṇaddhi tadā dāhaḥ śūlaṃ cāsyopajāyate|| asa

---

20.29

प्रकृतिस्थं कफं वृद्धं पित्तं वायुक्षये यदा। सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यात् सतन्द्रागौरव ज्वरम्॥ अस

prakṛtisthaṃ kaphaṃ vṛddhaṃ pittaṃ vāyukṣaye yadā| sannirundhyāttadā kuryāt satandrāgaurava jvaram|| asa

---

20.30

प्रकृतिस्थं यदा वायुं वृद्धः पित्तक्षये कफः। सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्याच्छीतकं गौरवं ज्वरम्॥ अस

prakṛtisthaṃ yadā vāyuṃ vṛddhaḥ pittakṣaye kaphaḥ| sannirundhyāttadā kuryācchītakaṃ gauravaṃ jvaram|| asa

---

20.31

प्रकृतिस्थं यदा पित्तं वृद्धः श्लेष्मानिलक्षये। सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यान्मन्दाग्नित्वं शिरोग्रहम्॥ अस

prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ vṛddhaḥ śleṣmānilakṣaye| sannirundhyāttadā kuryānmandāgnitvaṃ śirograham|| asa

---

20.32

निद्रातन्द्रोपलेपांश्च हृद्रोगं गात्रगौरवम्। ष्ठीवनं पित्तकफयोर्नखादीनां च पीतताम्॥ अस

nidrātandropalepāṃśca hṛdrogaṃ gātragauravam| ṣṭhīvanaṃ pittakaphayornakhādīnāṃ ca pītatām|| asa

---

20.33

ये दोषवृद्धिक्षययोर्विकाराः कीर्तिताः पृथक्। शेषेष्वपि तु तानेव कल्पयेत्तद्यथायथम्॥ अस

ye doṣavṛddhikṣayayorvikārāḥ kīrtitāḥ pṛthak| śeṣeṣvapi tu tāneva kalpayettadyathāyatham|| asa

16.2

अथातस्तिमिरप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athātastimirapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

---

16.3

तिमिरं काचतां याति काचोऽप्यान्ध्यमुपेक्षया। नेत्ररोगेष्वतो घोरं तिमिरं साधयेत् द्रुतम्॥ अउ

timiraṃ kācatāṃ yāti kāco'pyāndhyamupekṣayā| netrarogeṣvato ghoraṃ timiraṃ sādhayet drutam|| au

---

16.4

तुलां पचेत जीवन्त्या द्रोणेऽपां पादशेषिते। तत्क्वाथे द्विगुणक्षीरं घृतप्रस्थं विपाचयेत्॥ अउ

tulāṃ paceta jīvantyā droṇe'pāṃ pādaśeṣite| tatkvāthe dviguṇakṣīraṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet|| au

---

16.5

प्रपौण्डरीककाकोलीपिप्पलीलोध्रसैन्धवैः। शताह्वामधुकद्राक्षा सितादारुफलत्रयैः। कार्षिकैर्निशि तत्पीतं तिमिरापहरं परम्॥ अउ

prapauṇḍarīkakākolīpippalīlodhrasaindhavaiḥ| śatāhvāmadhukadrākṣā sitādāruphalatrayaiḥ| kārṣikairniśi tatpītaṃ timirāpaharaṃ param|| au

---

16.6

द्राक्षाचन्दनमञ्जिष्ठाकाकोलीद्वयजीवकैः। सिताशतावरीमेदापुण्ड्राह्वमधुकोत्पलैः॥ अउ

drākṣācandanamañjiṣṭhākākolīdvayajīvakaiḥ| sitāśatāvarīmedāpuṇḍrāhvamadhukotpalaiḥ|| au

---

16.7

पचेज्जीर्णघृतपस्थं समक्षीरं पिचून्मितैः। हन्ति तच्छ्रुक्रतिमिररक्तराजीशिरोरुजः॥ अउ

pacejjīrṇaghṛtapasthaṃ samakṣīraṃ picūnmitaiḥ| hanti tacchrukratimiraraktarājīśirorujaḥ|| au

---

16.8

पटोलनिम्बकटुकादार्वीसेव्यवरावृषम्। सधन्वयासत्रायन्तीपर्पटं पालिकं पृथक्॥ अउ

paṭolanimbakaṭukādārvīsevyavarāvṛṣam| sadhanvayāsatrāyantīparpaṭaṃ pālikaṃ pṛthak|| au

---

16.9

प्रस्थमामलकानां च क्वाथयेदर्मणेऽम्भसः। तदाढकेर्धपलिकैः पिष्टैः प्रस्थं घृतात् पचेत्॥ अउ

prasthamāmalakānāṃ ca kvāthayedarmaṇe'mbhasaḥ| tadāḍhakerdhapalikaiḥ piṣṭaiḥ prasthaṃ ghṛtāt pacet|| au

---

16.10

मुस्तभूनिम्बयष्ट्याह्वकुटयोदीच्यचन्दनैः। सव्योषचव्यैस्तत्सर्पिर्घ्राणकर्णाक्षिरोगजित्॥ अउ

mustabhūnimbayaṣṭyāhvakuṭayodīcyacandanaiḥ| savyoṣacavyaistatsarpirghrāṇakarṇākṣirogajit|| au

---

16.11

विद्रधिज्वरदुष्टारुर्विसर्पापचिकुष्ठनुत्। विशेषाच्छ्रुक्रतिमिरनक्तान्ध्योष्णाम्लदाहहृत्॥ अउ

vidradhijvaraduṣṭārurvisarpāpacikuṣṭhanut| viśeṣācchrukratimiranaktāndhyoṣṇāmladāhahṛt|| au

---

16.12

त्रिफलाष्टपलं क्वाथ्यं पादशेषं जलाढके। तेन तुल्यपयस्केन त्रिफलापलकल्कवान्॥ अउ

triphalāṣṭapalaṃ kvāthyaṃ pādaśeṣaṃ jalāḍhake| tena tulyapayaskena triphalāpalakalkavān|| au

---

16.13

अर्धप्रस्थो घृतात्सिद्धः सितया माक्षिकेण वा। युक्तं पिबेत्तत्तिमिरी तद्युक्तं वा वरारसम्॥ अउ

ardhaprastho ghṛtātsiddhaḥ sitayā mākṣikeṇa vā| yuktaṃ pibettattimirī tadyuktaṃ vā varārasam|| au

---

16.14

यष्टीमधुद्विकाकोलीव्याघ्रीकृष्णामृतोत्पलैः। पालिकैः ससिताद्राक्षैर्घृतप्रस्थं पचेत् समैः॥ अउ

yaṣṭīmadhudvikākolīvyāghrīkṛṣṇāmṛtotpalaiḥ| pālikaiḥ sasitādrākṣairghṛtaprasthaṃ pacet samaiḥ|| au

---

16.15

अजाक्षीरवरावासामार्कवस्वरसैः पृथक्। महात्रैफलमित्येतत् परं दृष्टिविकारजित्॥ अउ

ajākṣīravarāvāsāmārkavasvarasaiḥ pṛthak| mahātraiphalamityetat paraṃ dṛṣṭivikārajit|| au

---

16.16

त्रैफलेनाथ हविषा लिहानस्त्रिफलां निशि। यष्टीमधुकसंयुक्तां मधुना च परिप्लुताम्॥ अउ

traiphalenātha haviṣā lihānastriphalāṃ niśi| yaṣṭīmadhukasaṃyuktāṃ madhunā ca pariplutām|| au

---

16.17

मासमेकं हिताहारः पिबन्नामलकोदकम्। सौपर्णं लभते चक्षुरित्याह भगवान् निमिः॥ अउ

māsamekaṃ hitāhāraḥ pibannāmalakodakam| sauparṇaṃ labhate cakṣurityāha bhagavān nimiḥ|| au

---

16.18

गव्यं घृतं लोहरजो भाजने बादरे स्थितम्। त्रिफलाचूर्णसहितं पीतं तिमिरनाशनम्॥ अउ

gavyaṃ ghṛtaṃ loharajo bhājane bādare sthitam| triphalācūrṇasahitaṃ pītaṃ timiranāśanam|| au

---

16.19

पुराणं च सिताभीरुयष्टीमधुकचूर्णवत्। निषिक्तमग्निवर्णैर्वा जीर्णं सर्पिरयोगुडैः॥ अउ

purāṇaṃ ca sitābhīruyaṣṭīmadhukacūrṇavat| niṣiktamagnivarṇairvā jīrṇaṃ sarpirayoguḍaiḥ|| au

---

16.20

हेमरूप्यायसैश्चूर्णैर्युक्तां वा त्रिफलां पृथक्। घृतक्षौद्रान्वितामद्यात् केवलां वा विचूर्णिताम्॥ अउ

hemarūpyāyasaiścūrṇairyuktāṃ vā triphalāṃ pṛthak| ghṛtakṣaudrānvitāmadyāt kevalāṃ vā vicūrṇitām|| au

---

16.21

ताप्यायस्त्रिफलाचूर्णं मधुजीर्णघृतद्रुतम्। लोहपात्रे स्थितं मासं माषराशौ च भक्षयेत्॥ अउ

tāpyāyastriphalācūrṇaṃ madhujīrṇaghṛtadrutam| lohapātre sthitaṃ māsaṃ māṣarāśau ca bhakṣayet|| au

---

16.22

सक्तून् वाद्यात्ससर्पिष्कांस्त्रिफलाचूर्णसंयुतान्। भुञ्जीत वा सुसिद्धेन सूपेनामलकैः सह॥ अउ

saktūn vādyātsasarpiṣkāṃstriphalācūrṇasaṃyutān| bhuñjīta vā susiddhena sūpenāmalakaiḥ saha|| au

---

16.23

प्रातर्भक्तस्य वा पूर्वमद्यात् पथ्यां पृथक् पृथक्। मृद्वीकाशर्कराक्षौद्रैः सततं तिमिरातुरः॥ अउ

prātarbhaktasya vā pūrvamadyāt pathyāṃ pṛthak pṛthak| mṛdvīkāśarkarākṣaudraiḥ satataṃ timirāturaḥ|| au

---

16.24

क्वाथोसनात् भृङ्गरसस्तैलं कालतिलोद्भवम्। लोहपात्रे तदेकत्र साधितं नावनं हितम्॥ अउ

kvāthosanāt bhṛṅgarasastailaṃ kālatilodbhavam| lohapātre tadekatra sādhitaṃ nāvanaṃ hitam|| au

---

16.25

स्रोतोजांशांश्चतुष्षष्टिं हेमायोरूप्यताम्रकैः। युक्तान् प्रत्येकमेकांशैरन्धमूषोदरस्थितान्॥ अउ

srotojāṃśāṃścatuṣṣaṣṭiṃ hemāyorūpyatāmrakaiḥ| yuktān pratyekamekāṃśairandhamūṣodarasthitān|| au

---

16.26

ध्मापयित्वा समावृत्तं ततस्तच्च निषेचयेत्। रसस्कन्धकषायेण सप्तकृत्वः पृत्थक् पृथक्॥ अउ

dhmāpayitvā samāvṛttaṃ tatastacca niṣecayet| rasaskandhakaṣāyeṇa saptakṛtvaḥ pṛtthak pṛthak|| au

---

16.27

वैडूर्यमुक्ताशङ्खानां त्रिभिर्भागैर्युतं ततः। चूर्णाञ्जनं प्रयुञ्जीत तत्सर्वतिमिरापहम्॥ अउ

vaiḍūryamuktāśaṅkhānāṃ tribhirbhāgairyutaṃ tataḥ| cūrṇāñjanaṃ prayuñjīta tatsarvatimirāpaham|| au

---

16.28

निर्दग्धं बदराङ्गारैस्तुत्थं चेत्थं निषेचितम्। क्रमादजापयः सर्पिः क्षौद्रैस्तस्मात् पलद्वयम्॥ अउ

nirdagdhaṃ badarāṅgāraistutthaṃ cetthaṃ niṣecitam| kramādajāpayaḥ sarpiḥ kṣaudraistasmāt paladvayam|| au

---

16.29

कार्षिकैस्ताप्यमरिचस्रोतोजकटुकानतैः। पटुलोध्रशिलापथ्याकणैलाञ्जनफेनकैः॥ अउ

kārṣikaistāpyamaricasrotojakaṭukānataiḥ| paṭulodhraśilāpathyākaṇailāñjanaphenakaiḥ|| au

---

16.30

युक्तं पलेन यष्ट्याश्च मूषान्तर्ध्मातचूर्णितम्। हन्ति काचार्मनक्तान्ध्यरक्तराजीः सुशीलितः। चूर्णो विशेषात्तिमिरं भास्करो भास्करो यथा॥ अउ

yuktaṃ palena yaṣṭyāśca mūṣāntardhmātacūrṇitam| hanti kācārmanaktāndhyaraktarājīḥ suśīlitaḥ| cūrṇo viśeṣāttimiraṃ bhāskaro bhāskaro yathā|| au

---

16.31

मनोह्वासैन्ध्हवव्योषशङ्खनाभीरसाञ्जनम्। कतकं चन्दनं फेनो विडङ्गानि सितोपला॥ अउ

manohvāsaindhhavavyoṣaśaṅkhanābhīrasāñjanam| katakaṃ candanaṃ pheno viḍaṅgāni sitopalā|| au

---

16.32

कुक्कुटाण्डकपालं च जलपिष्टा सुखावती। हन्त्येषा मधुना घृष्टा काचतैमिर्यशुक्लकान्॥ अउ

kukkuṭāṇḍakapālaṃ ca jalapiṣṭā sukhāvatī| hantyeṣā madhunā ghṛṣṭā kācataimiryaśuklakān|| au

---

16.33

त्रिफलाकुक्कुटाण्डत्वक्कासीसमयसो रजः। नीलोत्पलं विडङ्गानि फेनं च सरितां पतेः॥ अउ

triphalākukkuṭāṇḍatvakkāsīsamayaso rajaḥ| nīlotpalaṃ viḍaṅgāni phenaṃ ca saritāṃ pateḥ|| au

---

16.34

आजेन पयसा पिष्ट्वा लेपयेत्ताम्रभाजनम्। सप्तरात्रे गते भूयः पिष्टं क्षीरेण वर्तयेत्। एषा दृष्टिप्रदा वर्तिरपि स्याद्भिन्नचक्षुषः॥ अउ

ājena payasā piṣṭvā lepayettāmrabhājanam| saptarātre gate bhūyaḥ piṣṭaṃ kṣīreṇa vartayet| eṣā dṛṣṭipradā vartirapi syādbhinnacakṣuṣaḥ|| au

---

16.35

अञ्जनं कृष्णसर्पास्ये निहितं कुशवेष्टिते। ततस्ततः समुद्वृत्य मासात् सञ्चूर्णयेत् सह॥ अउ

añjanaṃ kṛṣṇasarpāsye nihitaṃ kuśaveṣṭite| tatastataḥ samudvṛtya māsāt sañcūrṇayet saha|| au

---

16.36

सुमनःक्षारकैः शुष्कैरर्धांशैः सैन्धवेन च। प्रयोजयेद्रागवति तिमिरे तद्वराञ्जनम्॥ अउ

sumanaḥkṣārakaiḥ śuṣkairardhāṃśaiḥ saindhavena ca| prayojayedrāgavati timire tadvarāñjanam|| au

---

16.37

पयसा त्रयमेतच्च चूर्णयित्वा सुभावितम्॥ अउ

payasā trayametacca cūrṇayitvā subhāvitam|| au

---

16.38

सामान्यं साधनं त्वेतत्प्रतिदोषमतः शृणु॥ अउ

sāmānyaṃ sādhanaṃ tvetatpratidoṣamataḥ śṛṇu|| au

---

16.39

वातजे तिमिरे तत्र दशमूलाम्भसा घृतम्। क्षीरे चतुर्गुणे श्रेष्ठाकल्कपक्वं पिबेत्ततः॥ अउ

vātaje timire tatra daśamūlāmbhasā ghṛtam| kṣīre caturguṇe śreṣṭhākalkapakvaṃ pibettataḥ|| au

---

16.40

त्रिफलापञ्चमूलानां कषायं क्षीरसंयुतम्। एरण्डतैलसंयुक्तं योजयेत विरेचनम्॥ अउ

triphalāpañcamūlānāṃ kaṣāyaṃ kṣīrasaṃyutam| eraṇḍatailasaṃyuktaṃ yojayeta virecanam|| au

---

16.41

शङ्खिनीतिल्वकश्यामादन्तीर्निष्काथ्य वा जले। त्रिवृत्कल्कप्रतीवापं तेन पक्वं घृतं पिबेत्॥ अउ

śaṅkhinītilvakaśyāmādantīrniṣkāthya vā jale| trivṛtkalkapratīvāpaṃ tena pakvaṃ ghṛtaṃ pibet|| au

---

16.42

प्रपौण्डरीकबृहतीबलानलदसैन्धवैः। दारुबिल्वाडकीकृष्णा हरिद्द्रामधुयष्टिभिः। सिद्धं चतुर्गुणक्षीरं तैलं नस्तो निषेचयेत्॥ अउ

prapauṇḍarīkabṛhatībalānaladasaindhavaiḥ| dārubilvāḍakīkṛṣṇā hariddrāmadhuyaṣṭibhiḥ| siddhaṃ caturguṇakṣīraṃ tailaṃ nasto niṣecayet|| au

---

16.43

सितैरण्डजटासिंहीफलदारुनिशानतैः। शताह्वाबिल्वमूलैश्च तैलं पक्वं पयोऽन्वितम्। नस्यं सर्वोर्ध्वजत्रूत्थवातश्लेष्मामयार्तिषु॥ अउ

sitairaṇḍajaṭāsiṃhīphaladāruniśānataiḥ| śatāhvābilvamūlaiśca tailaṃ pakvaṃ payo'nvitam| nasyaṃ sarvordhvajatrūtthavātaśleṣmāmayārtiṣu|| au

---

16.44

वसाञ्जने च वैयाघ्री वाराही वा प्रशस्यते। गृध्राहिकुक्कुटोत्था वा मधुकेनान्विता पृथक्॥ अउ

vasāñjane ca vaiyāghrī vārāhī vā praśasyate| gṛdhrāhikukkuṭotthā vā madhukenānvitā pṛthak|| au

---

16.45

प्रत्यञ्जनं च स्रोतोजं रसक्षीरघृतैः क्रमात्। निषिक्तं पूर्ववद्योज्यं तिमिरघ्नमनुत्तमम्॥ अउ

pratyañjanaṃ ca srotojaṃ rasakṣīraghṛtaiḥ kramāt| niṣiktaṃ pūrvavadyojyaṃ timiraghnamanuttamam|| au

---

16.46

नचेदेवं शमं याति ततस्तर्पणमाचरेत्॥ अउ

nacedevaṃ śamaṃ yāti tatastarpaṇamācaret|| au

---

16.47

शताह्वाकुष्ठनलदकाकोलीद्वययष्टिभिः। प्रपौण्डरीकसरलपिप्पलीदेवदारुभिः। सर्पिरष्टगुणक्षीरं पक्वं तर्पणमुत्तमम्॥ अउ

śatāhvākuṣṭhanaladakākolīdvayayaṣṭibhiḥ| prapauṇḍarīkasaralapippalīdevadārubhiḥ| sarpiraṣṭaguṇakṣīraṃ pakvaṃ tarpaṇamuttamam|| au

---

16.48

प्रसादनं स्नेहनं च पुटपाकं प्रयोजयेत्॥ अउ

prasādanaṃ snehanaṃ ca puṭapākaṃ prayojayet|| au

---

16.49

वातपीनसवच्चात्र निरूहं सानुवासनम्॥ अउ

vātapīnasavaccātra nirūhaṃ sānuvāsanam|| au

---

16.50

पित्तजे तिमिरे सर्पिर्जीवनीयफलत्रयैः। विपाचितं पाययित्वा स्निग्धस्य व्यधयेत्सिराम्। शर्करैलात्रिवृच्चूर्णैर्मधुयुक्तैर्विरेचयेत्॥ अउ

pittaje timire sarpirjīvanīyaphalatrayaiḥ| vipācitaṃ pāyayitvā snigdhasya vyadhayetsirām| śarkarailātrivṛccūrṇairmadhuyuktairvirecayet|| au

---

16.51

मञ्जिष्ठालोध्रमधुकसारिवाचन्दनैः शृतम्। जलं सशर्करास्तन्यं नेत्रसेके प्रशस्यते॥ अउ

mañjiṣṭhālodhramadhukasārivācandanaiḥ śṛtam| jalaṃ saśarkarāstanyaṃ netraseke praśasyate|| au

---

16.52

स्तन्यं वा पद्मकोशीरक्षीरिवृक्षाङ्कुरैः शृतम्। तप्तैर्निर्वापितं सर्पिरसकृल्लोहपिण्डकैः॥ अउ

stanyaṃ vā padmakośīrakṣīrivṛkṣāṅkuraiḥ śṛtam| taptairnirvāpitaṃ sarpirasakṛllohapiṇḍakaiḥ|| au

---

16.53

विमर्दितसिताद्राक्षं हिमं तच्चाक्षिसेचनम्। शीतानालेपसेकादीन् मुखे मूर्ध्नि च शीलयेत्॥ अउ

vimarditasitādrākṣaṃ himaṃ taccākṣisecanam| śītānālepasekādīn mukhe mūrdhni ca śīlayet|| au

---

16.54

सारिवापद्मकोशीरमुस्ताशाबरचन्दनैः। वर्तिः शस्ताञ्जने चूर्णस्तथा पद्मोत्पलाञ्जनैः। सनागपुष्पकर्पूरयष्ट्याह्वस्वर्णगौरिकैः॥ अउ

sārivāpadmakośīramustāśābaracandanaiḥ| vartiḥ śastāñjane cūrṇastathā padmotpalāñjanaiḥ| sanāgapuṣpakarpūrayaṣṭyāhvasvarṇagaurikaiḥ|| au

---

16.55

लोध्रमूर्वाप्रपुण्ड्राह्वमांसीयष्ट्याह्वचन्दनैः। सोशीरैः साधितं सर्पिः सक्षीरं तर्पणं हितम्॥ अउ

lodhramūrvāprapuṇḍrāhvamāṃsīyaṣṭyāhvacandanaiḥ| sośīraiḥ sādhitaṃ sarpiḥ sakṣīraṃ tarpaṇaṃ hitam|| au

---

16.56

एभिरेवौषधैश्छागे पक्वे यकृति तद्रसे। पूर्ववत् पुटपाकश्च कार्यस्तिमिरनाशनः॥ अउ

ebhirevauṣadhaiśchāge pakve yakṛti tadrase| pūrvavat puṭapākaśca kāryastimiranāśanaḥ|| au

---

16.57

श्लेष्मोद्भवेऽमृताक्वाथवराकणशृतं घृतम्। विध्येत् सिरां पीतवतो दद्याच्चानु विरेचनम्। क्वाथं पूगाभयाशुण्ठीकृष्णाकुम्भनिकुम्भजम्॥ अउ

śleṣmodbhave'mṛtākvāthavarākaṇaśṛtaṃ ghṛtam| vidhyet sirāṃ pītavato dadyāccānu virecanam| kvāthaṃ pūgābhayāśuṇṭhīkṛṣṇākumbhanikumbhajam|| au

---

16.59

करञ्जकट्फलवचात्रिफलापञ्चकोलकैः। सदार्वीकैः पयो युक्तं सिद्धं तैलं च नावनम्॥ अस16.58। शङ्खप्रियङ्गुनैपालीकटुत्रिकफत्रिकैः। दृग्वैमल्याय विमला वर्तिः स्यात् कोकिला पुनः॥ अउ

karañjakaṭphalavacātriphalāpañcakolakaiḥ| sadārvīkaiḥ payo yuktaṃ siddhaṃ tailaṃ ca nāvanam|| asa16.58| śaṅkhapriyaṅgunaipālīkaṭutrikaphatrikaiḥ| dṛgvaimalyāya vimalā vartiḥ syāt kokilā punaḥ|| au

---

16.60

कृष्णलोहरजोव्योषसैन्धवत्रिफलाञ्जनैः। पीताख्या द्विनिशाकुष्ठनतपत्रकणोषणैः॥ अउ

kṛṣṇaloharajovyoṣasaindhavatriphalāñjanaiḥ| pītākhyā dviniśākuṣṭhanatapatrakaṇoṣaṇaiḥ|| au

---

16.61

पत्रपीतावराव्योषशिलालनतसैन्धवैः॥ अउ

patrapītāvarāvyoṣaśilālanatasaindhavaiḥ|| au

---

16.62

मनोह्वाशङ्खसिन्धूत्थमरिचैस्तिमिरं जयेत्। वर्तिः प्रगाढमप्याशु शुक्रपिल्लामयार्म च॥ अउ

manohvāśaṅkhasindhūtthamaricaistimiraṃ jayet| vartiḥ pragāḍhamapyāśu śukrapillāmayārma ca|| au

---

16.63

तालीसपाठाकिणिहीवेल्लमांसीनिशाभयैः। पिष्टैः क्षीरिद्रुमक्वाथे घृतं सिद्धं च तर्पणम्॥ अउ

tālīsapāṭhākiṇihīvellamāṃsīniśābhayaiḥ| piṣṭaiḥ kṣīridrumakvāthe ghṛtaṃ siddhaṃ ca tarpaṇam|| au

---

16.64

पुटपाकं च पिशितैर्जाङ्गलैः सैन्धवान्वितैः। सपिप्पलीमधुघृतैः कल्कितैः प्रागिवाचरेत्॥ अउ

puṭapākaṃ ca piśitairjāṅgalaiḥ saindhavānvitaiḥ| sapippalīmadhughṛtaiḥ kalkitaiḥ prāgivācaret|| au

---

16.65

शिग्रुपत्रैर्जलस्विन्नैः कार्यः स्वेदश्च मात्रया॥ अउ

śigrupatrairjalasvinnaiḥ kāryaḥ svedaśca mātrayā|| au

---

16.66

रक्तजे पित्तवत् कार्यं सन्निपाते यथोल्बणम्॥ अउ

raktaje pittavat kāryaṃ sannipāte yatholbaṇam|| au

---

16.67

व्याघ्रर्ष्यगोशिखिवसा यवक्वाथपयोयुता। दूर्वामधुककल्केन विपक्वा तर्पणे हिता॥ अउ

vyāghrarṣyagośikhivasā yavakvāthapayoyutā| dūrvāmadhukakalkena vipakvā tarpaṇe hitā|| au

---

16.68

यष्ट्यनन्ताद्विबृहतीपिप्पलीलवणद्वयैः। सलोहचन्दनैः पक्वं यकृता शल्यकस्य च। मृगगोधाशशानां च पुटपाकं प्रकल्पयेत्॥ अउ

yaṣṭyanantādvibṛhatīpippalīlavaṇadvayaiḥ| salohacandanaiḥ pakvaṃ yakṛtā śalyakasya ca| mṛgagodhāśaśānāṃ ca puṭapākaṃ prakalpayet|| au

---

16.69

दद्यादुशीरनिर्यूहे चूर्णितं कणसैन्धवम्। तत्स्रुतं सघृतं भूयः पचेत् क्षौद्रं क्षिपेद्धने। शीते चास्मिन् हितमिदं सर्वजे तिमिरेऽञ्जनम्॥ अउ

dadyāduśīraniryūhe cūrṇitaṃ kaṇasaindhavam| tatsrutaṃ saghṛtaṃ bhūyaḥ pacet kṣaudraṃ kṣipeddhane| śīte cāsmin hitamidaṃ sarvaje timire'ñjanam|| au

---

16.70

कुष्ठं वा शर्करोपेतमान्तरिक्षेण वारिणा। निष्काथ्यं सर्पिःक्षौद्राभ्यां संसृष्टं प्रागिवाञ्जनम्॥ अउ

kuṣṭhaṃ vā śarkaropetamāntarikṣeṇa vāriṇā| niṣkāthyaṃ sarpiḥkṣaudrābhyāṃ saṃsṛṣṭaṃ prāgivāñjanam|| au

---

16.71

स्रोतोऽञ्जनं ससौवीरं वेष्टयित्वाजमेदसा। वटपत्रैरनु तथा दर्भैः कृष्णमृदानु च। गोमयानलपक्वं तत् प्रशस्तं चूर्णमञ्जनम्॥ अउ

sroto'ñjanaṃ sasauvīraṃ veṣṭayitvājamedasā| vaṭapatrairanu tathā darbhaiḥ kṛṣṇamṛdānu ca| gomayānalapakvaṃ tat praśastaṃ cūrṇamañjanam|| au

---

16.72

उरभ्रशल्यकश्वाविण्मार्जारशिखिजन्ममिः। वसाभिर्विधिनानेन योगा योज्याः पृथक् पृथक्॥ अउ

urabhraśalyakaśvāviṇmārjāraśikhijanmamiḥ| vasābhirvidhinānena yogā yojyāḥ pṛthak pṛthak|| au

---

16.73

वटप्ररोहमधुकदूर्वालोध्रतिलोत्पलैः। वयोम्बुपिष्टैः सघृतैः शिरो वक्त्रं च लेपयेत्॥ अउ

vaṭaprarohamadhukadūrvālodhratilotpalaiḥ| vayombupiṣṭaiḥ saghṛtaiḥ śiro vaktraṃ ca lepayet|| au

---

16.74

कुर्याच्छिरः परीषेकमेभिरेव पयःशृतैः॥ अउ

kuryācchiraḥ parīṣekamebhireva payaḥśṛtaiḥ|| au

---

16.75

सन्निपाते यदुदितं दोषोद्रेकं विभज्य तत्। संसर्गेऽपि प्रयुञ्जीत काचे तिमिरवत् क्रिया॥ अउ

sannipāte yaduditaṃ doṣodrekaṃ vibhajya tat| saṃsarge'pi prayuñjīta kāce timiravat kriyā|| au

---

16.76

न तु तत्र सिरां विध्येत् दृक्स्थिता यन्त्रपीडनात्। कुर्युरान्ध्यं मला दद्यात् स्रव्ये त्वस्रे जलौकसः॥ अउ

na tu tatra sirāṃ vidhyet dṛksthitā yantrapīḍanāt| kuryurāndhyaṃ malā dadyāt sravye tvasre jalaukasaḥ|| au

---

16.77

धूमराख्याम्लपित्तोष्णविदाहे जीर्णसर्पिषा। स्निग्धं विरेचयेच्छीतैश्शीतैर्दिह्या च सर्वतः॥ अउ

dhūmarākhyāmlapittoṣṇavidāhe jīrṇasarpiṣā| snigdhaṃ virecayecchītaiśśītairdihyā ca sarvataḥ|| au

---

16.78

गोशकृद्रसदुग्धाज्यैर्विपक्वं शस्यतेऽञ्जनम्। स्वर्णगौरिकतालीसचूर्णावापा रसक्रिया॥ अउ

gośakṛdrasadugdhājyairvipakvaṃ śasyate'ñjanam| svarṇagaurikatālīsacūrṇāvāpā rasakriyā|| au

---

16.79

पुराणगुडकासीसपिप्पलीकट्फलाद्रजः। भावितं त्रिफलाम्भोभिः शुष्कं गोविड्रसाप्लुतम्। निशान्ध्वतिमिरे सद्यो गुटिका हन्ति तत्कृता॥ अउ

purāṇaguḍakāsīsapippalīkaṭphalādrajaḥ| bhāvitaṃ triphalāmbhobhiḥ śuṣkaṃ goviḍrasāplutam| niśāndhvatimire sadyo guṭikā hanti tatkṛtā|| au

---

16.80

दध्ना विघृष्टं मरिचं रात्र्यन्धांजनमुत्तमम्। भृष्टं घृतं कुम्भयोनेः पत्रैः पाने च पूजितम्॥ अउ

dadhnā vighṛṣṭaṃ maricaṃ rātryandhāṃjanamuttamam| bhṛṣṭaṃ ghṛtaṃ kumbhayoneḥ patraiḥ pāne ca pūjitam|| au

---

16.81

कारञ्जिकोत्पलस्वर्णगौरिकाम्भोजकेसरैः। गोविड्रसेन पिष्टेयं वर्तिर्नक्तान्ध्यनाशिनी॥ अउ

kārañjikotpalasvarṇagaurikāmbhojakesaraiḥ| goviḍrasena piṣṭeyaṃ vartirnaktāndhyanāśinī|| au

---

16.82

क्षौद्रजातीरसाभ्यां वा द्विहरिद्रारसाञ्जनैः। अजामूत्रेण वा कौन्तीकृष्णास्त्रोतोजसैन्धवैः॥ अउ

kṣaudrajātīrasābhyāṃ vā dviharidrārasāñjanaiḥ| ajāmūtreṇa vā kauntīkṛṣṇāstrotojasaindhavaiḥ|| au

---

16.83

गोशकृद्रसपिष्टैर्वा द्विनिशापिप्पलीयुतैः। कालानुसारीतालीसपत्रयष्ट्याह्वनागरैः॥ अउ

gośakṛdrasapiṣṭairvā dviniśāpippalīyutaiḥ| kālānusārītālīsapatrayaṣṭyāhvanāgaraiḥ|| au

---

16.84

कणा वा कापिले पित्ते मासार्धं परिभाविता। यकृत्पित्तेषु वा गोधाशशर्ष्यरुरुबर्हिणाम्॥ अउ

kaṇā vā kāpile pitte māsārdhaṃ paribhāvitā| yakṛtpitteṣu vā godhāśaśarṣyarurubarhiṇām|| au

---

16.85

खादेच्च प्लीहयकृती माहिषे तैलसर्पिषा। घृते सिद्धानि जीवन्त्याः पल्लवानि च भक्षयेत्। तथातिमुक्तकैरण्डसोहलाभीरुजानि च॥ अउ

khādecca plīhayakṛtī māhiṣe tailasarpiṣā| ghṛte siddhāni jīvantyāḥ pallavāni ca bhakṣayet| tathātimuktakairaṇḍasohalābhīrujāni ca|| au

---

16.86

व्रणवच्चाक्षिरोगेषु भोज्याभोज्यानि निर्दिशेत्॥ अउ

vraṇavaccākṣirogeṣu bhojyābhojyāni nirdiśet|| au

---

16.87

अविधारितवेगस्य भजतोऽञ्जननावनम्। त्यजतः क्रोधशोकौ च तिमिरं नाश्नुतेऽन्तरम्॥ अउ

avidhāritavegasya bhajato'ñjananāvanam| tyajataḥ krodhaśokau ca timiraṃ nāśnute'ntaram|| au

---

16.88

त्रिफलामश्नतो रात्रौ संस्कृतं पिबतो घृतम्। भुक्त्वा चापिबतस्तोयं तिमिरं लघु शाम्यति॥ अउ

triphalāmaśnato rātrau saṃskṛtaṃ pibato ghṛtam| bhuktvā cāpibatastoyaṃ timiraṃ laghu śāmyati|| au

---

16.89

सुषभव्यं सुकन्यां च स्कन्दं च्यवनमश्विनौ। पडेतान् यः स्मरेन्नित्यं तस्य चक्षुर्न हीयते॥ अउ

suṣabhavyaṃ sukanyāṃ ca skandaṃ cyavanamaśvinau| paḍetān yaḥ smarennityaṃ tasya cakṣurna hīyate|| au

---

16.90

चिन्ताभिघातभीशोकरौक्ष्यामोत्कुटिकासनात्। विरेकनस्यवमनपुटपाकादिविभ्रमात्॥ अउ

cintābhighātabhīśokaraukṣyāmotkuṭikāsanāt| virekanasyavamanapuṭapākādivibhramāt|| au

---

16.91

विदग्धाहारवमनात् क्षुत्तृष्णादिविधारणात्। अक्षिरोगावसानाच्च पश्येत्तिमिररोगिवत्॥ अउ

vidagdhāhāravamanāt kṣuttṛṣṇādividhāraṇāt| akṣirogāvasānācca paśyettimirarogivat|| au

---

16.92

सूर्योपरागानलविद्युदादिविलोकनेनोपहतेक्षणस्य। सन्तर्पणं स्निग्धहिमादि योज्यं तथाञ्जनं हेम घृतेन घृष्टम्॥ अउ

sūryoparāgānalavidyudādivilokanenopahatekṣaṇasya| santarpaṇaṃ snigdhahimādi yojyaṃ tathāñjanaṃ hema ghṛtena ghṛṣṭam|| au

---

16.93

चक्षूरक्षायां सर्वकालं मनुष्यैर्यत्नः कर्तव्यो जीविते यावदिच्छा। व्यार्थो लोकोऽयं तुल्यरात्रिन्दिवानां पुंसामन्धानां विद्यामानेऽपि वित्ते॥ अउ

cakṣūrakṣāyāṃ sarvakālaṃ manuṣyairyatnaḥ kartavyo jīvite yāvadicchā| vyārtho loko'yaṃ tulyarātrindivānāṃ puṃsāmandhānāṃ vidyāmāne'pi vitte|| au

---

16.94

त्रिफलारुधिरस्रुतिर्विशुद्धिर्मनसो निर्वृतिरञ्जनं सनस्यम्। शकुनाशनता सपादपूजा घृतपानं च सदैव नेत्ररक्षा॥ अउ

triphalārudhirasrutirviśuddhirmanaso nirvṛtirañjanaṃ sanasyam| śakunāśanatā sapādapūjā ghṛtapānaṃ ca sadaiva netrarakṣā|| au

---

16.95

अहितादशनात् सदा निवृत्तिर्भृशभास्वच्चलसूक्ष्मवीक्षणाच्च। मुनिना निमिनोपदिष्टमेतत् परमं रक्षणमीक्षणस्य पुंसाम्॥ अउ

ahitādaśanāt sadā nivṛttirbhṛśabhāsvaccalasūkṣmavīkṣaṇācca| muninā niminopadiṣṭametat paramaṃ rakṣaṇamīkṣaṇasya puṃsām|| au

17.2

अथातो लिङ्गनाशप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयोमहर्षयः॥ अउ

athāto liṅganāśapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayomaharṣayaḥ|| au

---

17.3

लिङ्गनाशे नीलिका पटलमान्ध्यमिति पर्यायाः। सः श्लैष्मिक एव प्राक् साध्योऽभिहितः। तस्य पुनः षडुपद्रवाः। आवर्तकी, शर्करा, राजीमती, छिन्नांशुका, चन्द्रकी, छत्रकी चेति॥ अउ

liṅganāśe nīlikā paṭalamāndhyamiti paryāyāḥ| saḥ ślaiṣmika eva prāk sādhyo'bhihitaḥ| tasya punaḥ ṣaḍupadravāḥ| āvartakī, śarkarā, rājīmatī, chinnāṃśukā, candrakī, chatrakī ceti|| au

---

17.4

तत्र श्वेतारुणावर्तवदनवस्थिता दृष्टिरावर्तकी। अर्कक्षीरलेशेनेव कूर्चिकापिण्डेनेव चाचिता शर्करा। शालिशूकाभराज्यावृता राजीमती। छिन्नविषमदग्धाभा सरुक् छिन्नांशुका। कांस्यसमच्छाया चन्द्रकसंस्थाना चन्द्रकी। नैकवर्णा छत्रनिभा छत्रकी। ता न विध्येत्। अपि च॥ अउ

tatra śvetāruṇāvartavadanavasthitā dṛṣṭirāvartakī| arkakṣīraleśeneva kūrcikāpiṇḍeneva cācitā śarkarā| śāliśūkābharājyāvṛtā rājīmatī| chinnaviṣamadagdhābhā saruk chinnāṃśukā| kāṃsyasamacchāyā candrakasaṃsthānā candrakī| naikavarṇā chatranibhā chatrakī| tā na vidhyet| api ca|| au

---

17.5

न विध्येदसिरार्हाणां न तृट्पीनसकासिनाम्। नाजीर्णभीरुवमितशिरःकर्णाक्षिशूलिनाम्। नात्युष्णशीतवाताभ्रे नासम्पूर्णां च नीलिकाम्॥ अउ

na vidhyedasirārhāṇāṃ na tṛṭpīnasakāsinām| nājīrṇabhīruvamitaśiraḥkarṇākṣiśūlinām| nātyuṣṇaśītavātābhre nāsampūrṇāṃ ca nīlikām|| au

---

17.6

असञ्जाता हि विषमा दधिमस्तुतनुश्च सा। शलाकयावघृष्टापि पुनरूर्ध्वं प्रपद्यते। करोति वेदनां तीव्रां दृष्टिं च स्थगयेत् पुनः॥ अउ

asañjātā hi viṣamā dadhimastutanuśca sā| śalākayāvaghṛṣṭāpi punarūrdhvaṃ prapadyate| karoti vedanāṃ tīvrāṃ dṛṣṭiṃ ca sthagayet punaḥ|| au

---

17.7

सा च सम्पूर्यते शीघ्रं श्लेष्मलर्वातपित्तलैः। चिरात्सोपद्रवा च स्यान्निष्प्रेक्ष्यात्वर्हति व्यधम्॥ अउ

sā ca sampūryate śīghraṃ śleṣmalarvātapittalaiḥ| cirātsopadravā ca syānniṣprekṣyātvarhati vyadham|| au

---

17.8

अथ स्निग्धस्य विरिक्तस्य घृतैः सम्भोजितस्य निशि रसेन प्रीणितोत्तमाङ्गस्याभुक्तवतः सज्जोपकरणस्य विमलेऽहनि साधके च कृतस्वस्त्ययनस्य विहितादित्यविदेहाधिपतिप्रणामस्य पूर्वाह्णे निवातप्रकाशदेशस्थस्य प्रत्यादित्यमास्तरणेन लब्धमार्दवायां भामौ प्रसारितचरणयुग्ममुपविष्टस्य क्षितितलगतसमतलोभयपाणेः पृष्ठतः सुखोपविष्टेन परिचारकेण हस्ताभ्यां निश्चलमवलम्बितशिरसः किश्चिदुत्तानास्यस्य स्वां नासामितरच्चेक्षणमीक्षमाणस्यातुरस्य जङ्घयोरुपरिष्टान्नात्युच्छ्रितासननिविष्टो भिषग् दक्षिणहस्तानुलोममक्षि मुखबाष्पस्विन्नं निमीलितमीषदङ्गुष्ठोदरविमृदिततारकतया परिप्लुतदोषं सव्याङ्गुष्ठप्रदेशिनीभ्यामुन्मील्य दक्षिणमध्यमाप्रदेशिन्यङ्गुष्ठैर्निष्कम्पं गृहीतया शलाकया कृष्णभागाद्भागद्वयस्यापाङ्गादेकभागस्य च सङ्गमे दृष्टेरार्जवं नात्यूर्ध्वमधो वा नेत्रसहजन्मनि सन्धौ विध्येत्॥ अउ

atha snigdhasya viriktasya ghṛtaiḥ sambhojitasya niśi rasena prīṇitottamāṅgasyābhuktavataḥ sajjopakaraṇasya vimale'hani sādhake ca kṛtasvastyayanasya vihitādityavidehādhipatipraṇāmasya pūrvāhṇe nivātaprakāśadeśasthasya pratyādityamāstaraṇena labdhamārdavāyāṃ bhāmau prasāritacaraṇayugmamupaviṣṭasya kṣititalagatasamatalobhayapāṇeḥ pṛṣṭhataḥ sukhopaviṣṭena paricārakeṇa hastābhyāṃ niścalamavalambitaśirasaḥ kiściduttānāsyasya svāṃ nāsāmitaraccekṣaṇamīkṣamāṇasyāturasya jaṅghayorupariṣṭānnātyucchritāsananiviṣṭo bhiṣag dakṣiṇahastānulomamakṣi mukhabāṣpasvinnaṃ nimīlitamīṣadaṅguṣṭhodaravimṛditatārakatayā pariplutadoṣaṃ savyāṅguṣṭhapradeśinībhyāmunmīlya dakṣiṇamadhyamāpradeśinyaṅguṣṭhairniṣkampaṃ gṛhītayā śalākayā kṛṣṇabhāgādbhāgadvayasyāpāṅgādekabhāgasya ca saṅgame dṛṣṭerārjavaṃ nātyūrdhvamadho vā netrasahajanmani sandhau vidhyet|| au

---

17.9

एवमेव दक्षिणं दक्षिणाङ्गुष्ठप्रदेशिन्युन्मीलितमितरेण करेणैव चातुरस्य दक्षिणपार्श्वे स्थित्वा॥ अउ

evameva dakṣiṇaṃ dakṣiṇāṅguṣṭhapradeśinyunmīlitamitareṇa kareṇaiva cāturasya dakṣiṇapārśve sthitvā|| au

---

17.10

अथ शब्दवदवेदनं साम्बुबिन्दुस्रुति च सम्यग्विद्धं विद्यात्। प्रविष्टमात्रां च शलाकां धारयेत्। रागाश्रुवेदनानुत्पादनार्थं च स्तन्येन सेचयेत्। ततः पुनरातुरमाश्वास्य भ्रमयन् शलाकामा दृष्टिमध्यात् प्रवेशयेत्॥ अउ

atha śabdavadavedanaṃ sāmbubindusruti ca samyagviddhaṃ vidyāt| praviṣṭamātrāṃ ca śalākāṃ dhārayet| rāgāśruvedanānutpādanārthaṃ ca stanyena secayet| tataḥ punarāturamāśvāsya bhramayan śalākāmā dṛṣṭimadhyāt praveśayet|| au

---

17.11

अधश्चास्यावलिकयतो लिङ्गनाशमद्रुतमविलम्बितमनुसुखमधोमुखमपनयेदुच्छिङ्खयेच्चैनम्। तथा हि दृक् स्रस्तकफस्य विशुध्यति। विशुद्धदृष्टेश्चाङ्गुलिं तन्तून् ज्ञातीन् सन्ततींश्च दर्शयेत्। प्रेक्षमाणस्य चानिमीलितान्नेत्राच्छन्नैः शनैः भ्रमयन्नेव शलाकामपकर्षेत्। अथ व्यपगतदोषस्य यथावत् पश्यतः सुखोष्णघृताप्लुतं पिचुमीक्षणस्योपरि दत्वा बध्नीयात्। ततो निवातमागारमनुप्रवेश्य संवेश्य च सोपधाने मृदुशयने शयानं दक्षिणेऽक्षिणि विद्धे वामेन पार्श्वेन वामे दक्षिणेनोभयस्मिन्नुत्तानमनुकूलाभिः कथाभिरुपाचरेत्। यथाशक्ति चैनमुपवासयेत्। उद्गारक्षवथुकासनिष्ठीवनोत्क्षेपणानि त्र्यहं परिहरेत्। स्नानाम्बुपानदन्तधावनाधोमुखावस्थानानिसप्ताहम्॥ अउ

adhaścāsyāvalikayato liṅganāśamadrutamavilambitamanusukhamadhomukhamapanayeducchiṅkhayeccainam| tathā hi dṛk srastakaphasya viśudhyati| viśuddhadṛṣṭeścāṅguliṃ tantūn jñātīn santatīṃśca darśayet| prekṣamāṇasya cānimīlitānnetrācchannaiḥ śanaiḥ bhramayanneva śalākāmapakarṣet| atha vyapagatadoṣasya yathāvat paśyataḥ sukhoṣṇaghṛtāplutaṃ picumīkṣaṇasyopari datvā badhnīyāt| tato nivātamāgāramanupraveśya saṃveśya ca sopadhāne mṛduśayane śayānaṃ dakṣiṇe'kṣiṇi viddhe vāmena pārśvena vāme dakṣiṇenobhayasminnuttānamanukūlābhiḥ kathābhirupācaret| yathāśakti cainamupavāsayet| udgārakṣavathukāsaniṣṭhīvanotkṣepaṇāni tryahaṃ pariharet| snānāmbupānadantadhāvanādhomukhāvasthānānisaptāham|| au

---

17.12

स्नेहविधिं चेक्षेत। मूर्ध्नि पादयोश्च घृताभ्यङ्गमाचरेत्। तृतीये चाह्नि मुक्त्वाक्षि परिषेचयेदेरण्डपल्लवशृतेन दुग्धोष्णेन दुग्धेन। जीवनीयैर्वा सिद्धेन पयसा हविषा वा। तद्वल्लघुना पञ्चमूलेन। ततः पूर्ववद् बध्नीयात्॥ अउ

snehavidhiṃ cekṣeta| mūrdhni pādayośca ghṛtābhyaṅgamācaret| tṛtīye cāhni muktvākṣi pariṣecayederaṇḍapallavaśṛtena dugdhoṣṇena dugdhena| jīvanīyairvā siddhena payasā haviṣā vā| tadvallaghunā pañcamūlena| tataḥ pūrvavad badhnīyāt|| au

---

17.13

ततः प्रभृत्येवमेव प्रत्यहमासप्ताहम्। सप्तमे तु दिवसे सर्वथा मोक्षयेत्। दशमे वा। भोजयेच्चैनं व्योषामलकयुक्तं द्रवमीषत्स्नेहलवणं वाट्यमुष्णोदकद्वितीयं विलेपीं वा। एवमाचरतो रुजारागादयो नानुवर्तन्ते॥ अउ

tataḥ prabhṛtyevameva pratyahamāsaptāham| saptame tu divase sarvathā mokṣayet| daśame vā| bhojayeccainaṃ vyoṣāmalakayuktaṃ dravamīṣatsnehalavaṇaṃ vāṭyamuṣṇodakadvitīyaṃ vilepīṃ vā| evamācarato rujārāgādayo nānuvartante|| au

---

17.14

तदनुवृत्तौ तु यष्टीमधुकलोध्रमृद्वीकासैन्धवैः सिद्धेन ससितेनाजपयसा नयनमाश्च्योतयेत्। मधुककुष्ठोत्पलद्राक्षालाक्षाशर्कराभिर्वा। पृश्निपर्णीमुस्तमधुकशतावरीपंद्मकसैन्धवैर्वा॥ अउ

tadanuvṛttau tu yaṣṭīmadhukalodhramṛdvīkāsaindhavaiḥ siddhena sasitenājapayasā nayanamāścyotayet| madhukakuṣṭhotpaladrākṣālākṣāśarkarābhirvā| pṛśniparṇīmustamadhukaśatāvarīpaṃdmakasaindhavairvā|| au

---

17.15

शिरोवक्त्रलेपं च सारिवागैरिकयवदूर्वाघृतैः कुर्यात्। मातुलुङ्गरसाप्लुतैर्वा मृदुभृष्टैस्तिलैः ससर्षपैः। अजाक्षीरद्रुतैर्वा मृदुभृष्टैस्तिलैः ससर्षपैः। अजाक्षीरद्रुतैर्वा पयस्यासारिवापत्रमञ्जिष्ठायष्ट्याह्वैर्हिमः सुखोष्णो वा लेपः। तद्वद्देवदारुनागरमद्मकैर्वा॥ अउ

śirovaktralepaṃ ca sārivāgairikayavadūrvāghṛtaiḥ kuryāt| mātuluṅgarasāplutairvā mṛdubhṛṣṭaistilaiḥ sasarṣapaiḥ| ajākṣīradrutairvā mṛdubhṛṣṭaistilaiḥ sasarṣapaiḥ| ajākṣīradrutairvā payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāyaṣṭyāhvairhimaḥ sukhoṣṇo vā lepaḥ| tadvaddevadārunāgaramadmakairvā|| au

---

17.16

जाङ्गलरसेन च जीवनीयक्वाथवता भोजयेत्। वातहरवर्गसिद्धेन च पयसा। पद्मकादिगर्भसिद्धं सर्पिः पाननावनसेकेषु विदध्यात्। तथानुपशमे सिरां विध्येत्। अधिमन्थसाधनं चेक्षेत॥ अउ

jāṅgalarasena ca jīvanīyakvāthavatā bhojayet| vātaharavargasiddhena ca payasā| padmakādigarbhasiddhaṃ sarpiḥ pānanāvanasekeṣu vidadhyāt| tathānupaśame sirāṃ vidhyet| adhimanthasādhanaṃ cekṣeta|| au

---

17.17

यथोक्ताचारातिक्रमात्तु व्यधः पाकमुपयाति। अभिष्यन्दाधिमन्थादयः स्युर्व्यधदोषाच्च। तान्यथास्वमुपत्रमेत॥ अउ

yathoktācārātikramāttu vyadhaḥ pākamupayāti| abhiṣyandādhimanthādayaḥ syurvyadhadoṣācca| tānyathāsvamupatrameta|| au

---

17.18

व्यधदोषाः पुनरध ऊर्ध्वं कृष्णासन्नमपाङ्गासन्नं सिराव्यधश्च॥ अउ

vyadhadoṣāḥ punaradha ūrdhvaṃ kṛṣṇāsannamapāṅgāsannaṃ sirāvyadhaśca|| au

---

17.19

तत्राधोव्यधादत्यर्थशूलास्रस्रुतिरागाः शलाकायांश्चोपलेपो बहलपिच्छिलः कृष्णां वलिभिरुपचीयते नयनं स्रवति तद्वर्जयेत्॥ अउ

tatrādhovyadhādatyarthaśūlāsrasrutirāgāḥ śalākāyāṃścopalepo bahalapicchilaḥ kṛṣṇāṃ valibhirupacīyate nayanaṃ sravati tadvarjayet|| au

---

17.20

ऊर्ध्वव्यधादतिमात्ररुक्। तत्रात्युष्णघृतपरिषेको वातहरं च कर्म॥ अउ

ūrdhvavyadhādatimātraruk| tatrātyuṣṇaghṛtapariṣeko vātaharaṃ ca karma|| au

---

17.21

कृष्णासन्नव्यधान्नसुखमपनीयते पटलम्। कृष्णे च रुजा। दृष्टिरपि च रक्तावच्छादिता कृष्णमण्डलाभा भवति। तत्र सर्पिस्सेकविरेकरक्तमोक्षैः सिद्धिः॥ अउ

kṛṣṇāsannavyadhānnasukhamapanīyate paṭalam| kṛṣṇe ca rujā| dṛṣṭirapi ca raktāvacchāditā kṛṣṇamaṇḍalābhā bhavati| tatra sarpissekavirekaraktamokṣaiḥ siddhiḥ|| au

---

17.22

अपाङ्गासन्नव्यधाच्छोफशूलतोदभेदाः सास्राः स्रुतयः। तत्र घृतसेकोपवासौ भ्रुवोरन्तरे च दाहः॥ अउ

apāṅgāsannavyadhācchophaśūlatodabhedāḥ sāsrāḥ srutayaḥ| tatra ghṛtasekopavāsau bhruvorantare ca dāhaḥ|| au

---

17.23

सिराव्यधाद्रक्तागमो विविधाश्च वेदनाः। तत्र स्तन्यमधुकविपक्वेन सर्पिषा परिषेकोऽपाङ्गे वा दाहः॥ अउ

sirāvyadhādraktāgamo vividhāśca vedanāḥ| tatra stanyamadhukavipakvena sarpiṣā pariṣeko'pāṅge vā dāhaḥ|| au

---

17.24

सिराजालवति तु नेत्रे प्राक् सिराजालमपनयेत्। ततो लब्धबलं स्निग्धं च विध्येत्॥ अउ

sirājālavati tu netre prāk sirājālamapanayet| tato labdhabalaṃ snigdhaṃ ca vidhyet|| au

---

17.25

अथ शलाकाभ्रमणदोषाः। क्षोभणमूर्ध्वमधोऽत्यर्थदृष्टिघट्टनमतिदृष्टिप्रेरणं च। शलाकाक्षोभणाद्धिस्पन्दनतोदभेदपरिमन्थाः। तस्मिन्यष्टीमधुकपोट्टल्या घृतमृदितया सेको जलौकसश्च। ऊर्ध्वप्रणयनाद्रागोऽतिवेदना च। तत्रोपवासो घृतसेकश्च स्पर्शसुखः। अधोनयनाच्छूलं रक्तागमश्च। तत्र क्षोभणवत् सिद्धिः। अत्यर्थदृष्टिघट्टनाद्दृष्ट्याकुलता। तत्र सर्पिर्मण्डोनुवासनं नावनं च। अतीत्य दृष्टिं शलाकायाः प्रेरणाद्रक्तस्रवणं रक्ताभरूपदर्शनं च। तत्र सर्पिस्सेकोपवासजलौकसः॥ अउ

atha śalākābhramaṇadoṣāḥ| kṣobhaṇamūrdhvamadho'tyarthadṛṣṭighaṭṭanamatidṛṣṭipreraṇaṃ ca| śalākākṣobhaṇāddhispandanatodabhedaparimanthāḥ| tasminyaṣṭīmadhukapoṭṭalyā ghṛtamṛditayā seko jalaukasaśca| ūrdhvapraṇayanādrāgo'tivedanā ca| tatropavāso ghṛtasekaśca sparśasukhaḥ| adhonayanācchūlaṃ raktāgamaśca| tatra kṣobhaṇavat siddhiḥ| atyarthadṛṣṭighaṭṭanāddṛṣṭyākulatā| tatra sarpirmaṇḍonuvāsanaṃ nāvanaṃ ca| atītya dṛṣṭiṃ śalākāyāḥ preraṇādraktasravaṇaṃ raktābharūpadarśanaṃ ca| tatra sarpissekopavāsajalaukasaḥ|| au

---

17.26

लिङ्गनाशदोषास्तु स्फुटनमवगलनं विस्तरणमुत्प्लवनं लीनता च। तत्र शलाकया स्पृष्टो लिङ्गनाशो यः स्फुटति तमेरण्डपत्रस्विन्नं खण्डशः शोधयेत्। ततः कृष्णासैन्धवमधुभिरवपीडनम्। अवगलति तु शलाकामपनीय स्तन्यसेकं दद्यादवपीडनं च शुण्ठीगुडं जलौकसश्च। विस्तीर्यमाणे सुखोष्णाम्बुप्लुतेन वाससा स्वेदो घृतमण्डश्च प्रतिमर्शः। तद्वदुत्प्लवमाने वित्रासनं शीताम्भसा प्रततं चोच्छिङ्खनं च॥ अउ

liṅganāśadoṣāstu sphuṭanamavagalanaṃ vistaraṇamutplavanaṃ līnatā ca| tatra śalākayā spṛṣṭo liṅganāśo yaḥ sphuṭati tameraṇḍapatrasvinnaṃ khaṇḍaśaḥ śodhayet| tataḥ kṛṣṇāsaindhavamadhubhiravapīḍanam| avagalati tu śalākāmapanīya stanyasekaṃ dadyādavapīḍanaṃ ca śuṇṭhīguḍaṃ jalaukasaśca| vistīryamāṇe sukhoṣṇāmbuplutena vāsasā svedo ghṛtamaṇḍaśca pratimarśaḥ| tadvadutplavamāne vitrāsanaṃ śītāmbhasā pratataṃ cocchiṅkhanaṃ ca|| au

---

17.27

स्थिरे चले च दोषे पत्रभङ्गस्वेदः। तथाप्यनपगच्छति शलाकापगमने वा पुनरुत्प्लवने स्नेहपाननस्यादिभिरुपपाद्य पुनर्विध्येत्। एवमपि पुनरुत्प्लवने भ्रुवोरन्तरे दाहः॥ अउ

sthire cale ca doṣe patrabhaṅgasvedaḥ| tathāpyanapagacchati śalākāpagamane vā punarutplavane snehapānanasyādibhirupapādya punarvidhyet| evamapi punarutplavane bhruvorantare dāhaḥ|| au

---

17.28

यस्त्वपकृष्यमाणो दृष्टिमण्डले लीयते तत्र क्षीरेण नाडीस्वेदं दद्यात्। शताह्वामधुकचूर्णसंसृष्टं च घृतं प्रतिमर्श इति। भवति चात्र॥ अउ

yastvapakṛṣyamāṇo dṛṣṭimaṇḍale līyate tatra kṣīreṇa nāḍīsvedaṃ dadyāt| śatāhvāmadhukacūrṇasaṃsṛṣṭaṃ ca ghṛtaṃ pratimarśa iti| bhavati cātra|| au

---

17.29

स्वेददाहप्रतीमर्शान् सद्योविद्धे तु सेचनम्॥ अउ

svedadāhapratīmarśān sadyoviddhe tu secanam|| au

---

17.30

अवपीडं तृतीयेऽह्नि युञ्ज्यात्तद्वज्जलौकसः। सप्ताहान्ते सिरामोक्षं विरेकं बस्तिकर्म च॥ अउ

avapīḍaṃ tṛtīye'hni yuñjyāttadvajjalaukasaḥ| saptāhānte sirāmokṣaṃ virekaṃ bastikarma ca|| au

---

17.31

यन्त्रणामनुरुध्येत दृष्टेरा स्थैर्यलाभतः। रूपाणि सूक्ष्मदीप्तानि सहसा नावलोकयेत्॥ अउ

yantraṇāmanurudhyeta dṛṣṭerā sthairyalābhataḥ| rūpāṇi sūkṣmadīptāni sahasā nāvalokayet|| au

---

17.32

कुर्याच्छ्लाकास्थूलाग्रा विशालव्रणतां तनुः। पटलोत्प्लवनं तीक्ष्णा क्षतमन्तः खरारुजः। कण्ठा च विषमाश्रूणि द्रस्वा दीर्घा च दुर्ग्रहा॥ अउ

kuryācchlākāsthūlāgrā viśālavraṇatāṃ tanuḥ| paṭalotplavanaṃ tīkṣṇā kṣatamantaḥ kharārujaḥ| kaṇṭhā ca viṣamāśrūṇi drasvā dīrghā ca durgrahā|| au

---

17.33

आढकीमूलमरिचहरितालरसाञ्जनैः। विद्धेऽक्ष्णि सगुडा वर्तिर्योज्या दिव्याम्बुपेषिता॥ अउ

āḍhakīmūlamaricaharitālarasāñjanaiḥ| viddhe'kṣṇi saguḍā vartiryojyā divyāmbupeṣitā|| au

---

17.34

जातीशिरीषधवमेषविषाणषुष्पवैडूर्यमौक्तिकफलं पयसा सुपिष्टम्। आजेन ताम्रममुना प्रतनुप्रदिग्धं सप्ताहतः पुनरिदं पयसैव पिष्टम्॥ अउ

jātīśirīṣadhavameṣaviṣāṇaṣuṣpavaiḍūryamauktikaphalaṃ payasā supiṣṭam| ājena tāmramamunā pratanupradigdhaṃ saptāhataḥ punaridaṃ payasaiva piṣṭam|| au

18.2

अथातः सर्वगाक्षिरोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athātaḥ sarvagākṣirogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

---

18.3

वातेन नेत्रेऽभिष्यण्णे नासानाहोऽल्पशोफता। शङ्खाक्षिभ्रूललाटास्यतोदस्फुरणभेदनम्॥ अउ

vātena netre'bhiṣyaṇṇe nāsānāho'lpaśophatā| śaṅkhākṣibhrūlalāṭāsyatodasphuraṇabhedanam|| au

---

18.4

शुष्काल्पा दूषिका शीतमल्पं चाश्रु चला रुजः। निमेषोन्मेषणं कृच्छ्राज्जन्तूनामिव सर्पणम्॥ अउ

śuṣkālpā dūṣikā śītamalpaṃ cāśru calā rujaḥ| nimeṣonmeṣaṇaṃ kṛcchrājjantūnāmiva sarpaṇam|| au

---

18.5

अक्ष्याध्मातमिवाभाति सूक्ष्मैश्शल्यैरिवाचितम्। स्निग्धोष्णैश्चोपशमनम् सोभिष्यन्द उपेक्षितः॥ अउ

akṣyādhmātamivābhāti sūkṣmaiśśalyairivācitam| snigdhoṣṇaiścopaśamanam sobhiṣyanda upekṣitaḥ|| au

---

18.6

अधिमन्थो भवेत्तत्र कर्णयोर्नदनं भ्रमः। अरण्येव च मथ्यन्ते ललाटाक्षिभ्रुवादयः॥ अउ

adhimantho bhavettatra karṇayornadanaṃ bhramaḥ| araṇyeva ca mathyante lalāṭākṣibhruvādayaḥ|| au

---

18.7

हताधिमन्थः सोपि स्यात् प्रमादात्तेन वेदनाः। अनेकरूपा जायन्ते व्रणो दृष्टौ च दृष्टिहा॥ अउ

hatādhimanthaḥ sopi syāt pramādāttena vedanāḥ| anekarūpā jāyante vraṇo dṛṣṭau ca dṛṣṭihā|| au

---

18.8

मन्याक्षिशङ्खतो वायुरन्यतो वा प्रवर्तयेत्। व्यथां तीव्रामपैच्छिल्यरागशोफं विलोचनम्। सङ्गोचयति पर्यश्रु सोन्यतोवातसंज्ञितः॥ अउ

manyākṣiśaṅkhato vāyuranyato vā pravartayet| vyathāṃ tīvrāmapaicchilyarāgaśophaṃ vilocanam| saṅgocayati paryaśru sonyatovātasaṃjñitaḥ|| au

---

18.9

तद्वज्जिह्मं भवेन्नेत्रमूनं वा वातपर्यये॥ अउ

tadvajjihmaṃ bhavennetramūnaṃ vā vātaparyaye|| au

---

18.10

दाहो धूमायनं शोफः श्यावता वर्त्मनोर्बहिः। अन्तःक्लेदोऽश्रु पीतोष्णं रागः पीताभदर्शनम्। क्षारोक्षितक्षताक्षित्वं पित्ताभिष्यन्दलक्षणम्॥ अउ

dāho dhūmāyanaṃ śophaḥ śyāvatā vartmanorbahiḥ| antaḥkledo'śru pītoṣṇaṃ rāgaḥ pītābhadarśanam| kṣārokṣitakṣatākṣitvaṃ pittābhiṣyandalakṣaṇam|| au

---

18.11

ज्वलदङ्गारकीर्णाभं यकृत्पिण्डसमप्रभम्। अधिमन्थे भवेन्नेत्रम् स्यन्दे तु कफसम्भवे॥ अउ

jvaladaṅgārakīrṇābhaṃ yakṛtpiṇḍasamaprabham| adhimanthe bhavennetram syande tu kaphasambhave|| au

---

18.12

अधिमन्थे भवेन्नेत्रम् स्यन्दे तु कफसम्भवे। जाड्यं शोफो महान् कण्डूर्निद्रान्नानभिनन्दनम्। सान्द्रस्निग्धबहुश्वेतपिच्छावद्दूषिकाश्रुता॥ अउ

adhimanthe bhavennetram syande tu kaphasambhave| jāḍyaṃ śopho mahān kaṇḍūrnidrānnānabhinandanam| sāndrasnigdhabahuśvetapicchāvaddūṣikāśrutā|| au

---

18.13

अधिमन्थे नतं कृष्णमुन्नतं शुक्लमण्डलम्। प्रसेको नासिकाध्मानं पांसुपूर्णमिवेक्षणम्॥ अउ

adhimanthe nataṃ kṛṣṇamunnataṃ śuklamaṇḍalam| praseko nāsikādhmānaṃ pāṃsupūrṇamivekṣaṇam|| au

---

18.14

रक्ताश्रुराजीदूषीका रक्तमण्डलदर्शनम्। रक्तस्यन्देन नयनं सपित्तस्यन्दलक्षणम्॥ अउ

raktāśrurājīdūṣīkā raktamaṇḍaladarśanam| raktasyandena nayanaṃ sapittasyandalakṣaṇam|| au

---

18.15

मन्थेऽक्षिताम्रपर्यन्तमुत्पाटनसमानरुक्। रागेण बन्धूकनिभं ताम्यति श्पर्शनाक्षमम्। असृङ्निमग्नारिष्टाभं कृष्णमग्न्याभदर्शनम्॥ अउ

manthe'kṣitāmraparyantamutpāṭanasamānaruk| rāgeṇa bandhūkanibhaṃ tāmyati śparśanākṣamam| asṛṅnimagnāriṣṭābhaṃ kṛṣṇamagnyābhadarśanam|| au

---

18.16

अधिमन्था यथास्वं च सर्वे स्यन्दाधिकव्यथाः। शङ्खदन्तकफोलेषु कपाले चातिरुक्कराः॥ अउ

adhimanthā yathāsvaṃ ca sarve syandādhikavyathāḥ| śaṅkhadantakapholeṣu kapāle cātirukkarāḥ|| au

---

18.17

वातपित्तातुरं घर्षतोदभेदोपदेहवत्। रूक्षदारुणवर्त्माक्षिकृच्छ्रोन्मीलनिमीलनम्॥ अउ

vātapittāturaṃ gharṣatodabhedopadehavat| rūkṣadāruṇavartmākṣikṛcchronmīlanimīlanam|| au

---

18.18

विकूणनविशुष्कत्वशीतेच्छाशूलपाकवत्। उक्तः शुष्काक्षिपाकोऽयम् सशोफः स्यात्त्रिभिर्मलैः॥ अउ

vikūṇanaviśuṣkatvaśītecchāśūlapākavat| uktaḥ śuṣkākṣipāko'yam saśophaḥ syāttribhirmalaiḥ|| au

---

18.19

सरक्तैस्तत्र शोफोऽतिरुग्दाहष्ठीवनादिमान्॥ अउ

saraktaistatra śopho'tirugdāhaṣṭhīvanādimān|| au

---

18.20

अश्रूष्णशीतविशदपिच्छिलाच्छघनं मुहुः॥ अउ

aśrūṣṇaśītaviśadapicchilācchaghanaṃ muhuḥ|| au

---

18.21

अल्पशोफोऽल्पशोफस्तु पाकोऽन्यैर्लक्षणैस्तथा॥ अउ

alpaśopho'lpaśophastu pāko'nyairlakṣaṇaistathā|| au

---

18.22

अक्षिपाकात्यये शोफः संरम्भः कलुषाश्रुता। कफोपदिग्धमसितं सितं प्रक्लेदरागवत्। दाहो दर्शनसंरोधो वेदनाश्चानवस्थिताः॥ अउ

akṣipākātyaye śophaḥ saṃrambhaḥ kaluṣāśrutā| kaphopadigdhamasitaṃ sitaṃ prakledarāgavat| dāho darśanasaṃrodho vedanāścānavasthitāḥ|| au

---

18.23

अन्नसारोऽम्लतां नीतः पित्तरक्तोल्बणैर्मलैः। सिराभिर्नेत्रमारूढः करोति श्यावलोहितम्॥ अउ

annasāro'mlatāṃ nītaḥ pittaraktolbaṇairmalaiḥ| sirābhirnetramārūḍhaḥ karoti śyāvalohitam|| au

---

18.24

सशोफदाहपाकाश्रु भृशं चाविलदर्शनम्। अम्लोषितोऽयमित्युक्ता गदाः षोडश सर्वगाः॥ अउ

saśophadāhapākāśru bhṛśaṃ cāviladarśanam| amloṣito'yamityuktā gadāḥ ṣoḍaśa sarvagāḥ|| au

---

18.25

हताधिमन्थमेतेषु साक्षिपाकात्ययं त्यजेत्॥ अउ

hatādhimanthameteṣu sākṣipākātyayaṃ tyajet|| au

19.2

अथातोऽभिष्यन्दप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयोमहर्षयः॥ अउ

athāto'bhiṣyandapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayomaharṣayaḥ|| au

---

19.3

अथ खलु सर्वगाक्षिरोगाणां पूर्वरूप एव शिरोविरेककवलधूमोपवासानासेवेतान्यत्र मारुतोद्रेकात्॥ अउ

atha khalu sarvagākṣirogāṇāṃ pūrvarūpa eva śirovirekakavaladhūmopavāsānāsevetānyatra mārutodrekāt|| au

---

19.4

सर्वत्र तु चन्दनमरिचपत्रैलास्वर्णगैरिकतगररसाञ्जनलवणयष्ट्याह्वैर्बिडालकं कुर्यात्॥ अउ

sarvatra tu candanamaricapatrailāsvarṇagairikatagararasāñjanalavaṇayaṣṭyāhvairbiḍālakaṃ kuryāt|| au

---

19.5

तथा दार्वीतुत्थहरीतकीभिर्वातपित्ते। कफे तु हरीतकीनागररसाञ्जनस्वर्णगैरिकैः॥ अउ

tathā dārvītutthaharītakībhirvātapitte| kaphe tu harītakīnāgararasāñjanasvarṇagairikaiḥ|| au

---

19.6

अपि च। कुष्ठामिसिपिप्पलीचन्दनोत्पलैर्बिडालको वेदनाघ्नः। मुस्तागरुचन्दनैः क्षौद्रयुतैः शूलदाहरागघ्नः। सन्धवागरुत्रिजातकत्रिकटुकस्वर्णगैरिककुष्ठतगरशैलेयकैः शूलश्वयथुदाहरागनुत्॥ अउ

api ca| kuṣṭhāmisipippalīcandanotpalairbiḍālako vedanāghnaḥ| mustāgarucandanaiḥ kṣaudrayutaiḥ śūladāharāgaghnaḥ| sandhavāgarutrijātakatrikaṭukasvarṇagairikakuṣṭhatagaraśaileyakaiḥ śūlaśvayathudāharāganut|| au

---

19.7

शिग्रुफलमनोह्वाशाबरलोध्रैः क्रमाच्चतुर्गुणप्रवृद्धैः श्लक्ष्णरजोभिः सूक्ष्मतान्तवस्थैर्नयनमवचूर्णयेत्॥ अउ

śigruphalamanohvāśābaralodhraiḥ kramāccaturguṇapravṛddhaiḥ ślakṣṇarajobhiḥ sūkṣmatāntavasthairnayanamavacūrṇayet|| au

---

19.8

श्वेतलोध्रत्वचं बहिर्विलिखितां निम्बपत्रकल्केन प्रदिग्धां पुटपाके विपक्वामर्धपलोन्मितां मरिचचतुष्टययुक्तां श्लक्ष्णरजीकृतां वस्त्रबद्धामक्ष्ण्यवकिरेत्। एतदवगुण्ठनं शूलदाहाश्रुश्वयथुकण्डूषापाकक्लेदोपदेहहरम्। तयैव च पोट्टलिकयाश्च्योतनकालेऽवन्तिसोमाप्लुतयाश्च्योतयेत्॥ अउ

śvetalodhratvacaṃ bahirvilikhitāṃ nimbapatrakalkena pradigdhāṃ puṭapāke vipakvāmardhapalonmitāṃ maricacatuṣṭayayuktāṃ ślakṣṇarajīkṛtāṃ vastrabaddhāmakṣṇyavakiret| etadavaguṇṭhanaṃ śūladāhāśruśvayathukaṇḍūṣāpākakledopadehaharam| tayaiva ca poṭṭalikayāścyotanakāle'vantisomāplutayāścyotayet|| au

---

19.9

पूर्ववद्वा लोध्रवल्कलकल्कमुपस्कृतं तन्मात्रमेव मरिचद्वयेन मनश्शिलापादेनाष्टांशकैश्च यष्टीमधुकशतपुष्पाञ्जनैर्युक्तं प्रकल्पयेत्। अपि च॥ अउ

pūrvavadvā lodhravalkalakalkamupaskṛtaṃ tanmātrameva maricadvayena manaśśilāpādenāṣṭāṃśakaiśca yaṣṭīmadhukaśatapuṣpāñjanairyuktaṃ prakalpayet| api ca|| au

---

19.10

आरण्याश्छगणरसे पटावबद्धाः सुस्विन्ना नखवितुषीकृताः कुलत्थाः। तच्चूर्णं सकृचूदवर्णनान्निशीथे नेत्राणां विधमति सद्य एव कोपम्॥ अउ

āraṇyāśchagaṇarase paṭāvabaddhāḥ susvinnā nakhavituṣīkṛtāḥ kulatthāḥ| taccūrṇaṃ sakṛcūdavarṇanānniśīthe netrāṇāṃ vidhamati sadya eva kopam|| au

---

19.11

अथ दारुहरिद्रापलमुदकार्धप्रस्थेनाष्टांशशेषं क्वथितं माक्षिकयुक्तमाश्च्योतनं कुर्वीत॥ अउ

atha dāruharidrāpalamudakārdhaprasthenāṣṭāṃśaśeṣaṃ kvathitaṃ mākṣikayuktamāścyotanaṃ kurvīta|| au

---

19.12

एवं चानुपशमे वाताभिष्यन्दिनमादावेव जाङ्गलरसैर्भेजयित्वा दशमूलरास्नात्रिफलाक्वाथेन जीवनीयकल्केन च पयोयुतं सिद्धमितरद्वा पुराणसर्पिः पाययेत्॥ अउ

evaṃ cānupaśame vātābhiṣyandinamādāveva jāṅgalarasairbhejayitvā daśamūlarāsnātriphalākvāthena jīvanīyakalkena ca payoyutaṃ siddhamitaradvā purāṇasarpiḥ pāyayet|| au

---

19.13

आश्च्योतनं चास्यैरण्डमूलपल्लवैः शृतमजाक्षीरं कुर्यात्। सालपर्णीपृश्निपर्णीद्विबृहतीमधुकोरुपूगैर्वा। तद्वत्तगरद्रीबेरशार्ङ्गेष्ठोदुम्बरमधुकपिप्पलीबृहतीद्वयैरण्डमूलैर्वा॥ अउ

āścyotanaṃ cāsyairaṇḍamūlapallavaiḥ śṛtamajākṣīraṃ kuryāt| sālaparṇīpṛśniparṇīdvibṛhatīmadhukorupūgairvā| tadvattagaradrīberaśārṅgeṣṭhodumbaramadhukapippalībṛhatīdvayairaṇḍamūlairvā|| au

---

19.14

अंशुमतीद्वयबृहतीकण्टकारिकाभिर्वा तान्तवावबद्धाभिः सुरामद्यधान्याम्लान्यतमाप्लुताभिरानूपमांसाम्लक्वाथेन वा॥ अउ

aṃśumatīdvayabṛhatīkaṇṭakārikābhirvā tāntavāvabaddhābhiḥ surāmadyadhānyāmlānyatamāplutābhirānūpamāṃsāmlakvāthena vā|| au

---

19.15

तैरेव च मांसैर्वेशवारीकृतस्विन्नैर्महास्नेहवद्भिर्यवचूर्णलवणप्रगाढामुत्कारिकां कृत्वा ललाटगण्डादीन् स्वेदयेत्॥ अउ

taireva ca māṃsairveśavārīkṛtasvinnairmahāsnehavadbhiryavacūrṇalavaṇapragāḍhāmutkārikāṃ kṛtvā lalāṭagaṇḍādīn svedayet|| au

---

19.16

अथवा रास्नाभीरुदशमूलबलाकोलकुलत्थयवानामजाक्षीरस्विन्नानां बाष्पेण। रास्नादिभिरेव सिद्धं तैलं सर्पिर्वा नावनम्। एवंविधैरेव नाडीस्वेदं कुर्यात्॥ अउ

athavā rāsnābhīrudaśamūlabalākolakulatthayavānāmajākṣīrasvinnānāṃ bāṣpeṇa| rāsnādibhireva siddhaṃ tailaṃ sarpirvā nāvanam| evaṃvidhaireva nāḍīsvedaṃ kuryāt|| au

---

19.17

सरलसुरभिघनदेवदारुहिंस्राकरञ्जफलबिल्वसर्षपैश्च सभृष्टतिलैः पयसा पिष्टैः सुखोष्णैर्मुखालेपोऽक्षिवेदनास्तम्भप्रशमनः॥ अउ

saralasurabhighanadevadāruhiṃsrākarañjaphalabilvasarṣapaiśca sabhṛṣṭatilaiḥ payasā piṣṭaiḥ sukhoṣṇairmukhālepo'kṣivedanāstambhapraśamanaḥ|| au

---

19.18

एवमस्यानुपशान्तरुजः सिरां मोक्षयेत्। स्नेहस्वेदविष्यन्दं हि वातदुष्टमसृङ्निर्द्रियमाणं नानिलप्रकोपाय। पुनश्च स्निग्धाय तिल्वकेन संयुक्तं वा तिल्वककषायानुपानं सर्पिर्विरेचनं दद्यात्। शुद्धं च वातप्रतिश्यायवदास्थापयेदनुवासयेच्च॥ अउ

evamasyānupaśāntarujaḥ sirāṃ mokṣayet| snehasvedaviṣyandaṃ hi vātaduṣṭamasṛṅnirdriyamāṇaṃ nānilaprakopāya| punaśca snigdhāya tilvakena saṃyuktaṃ vā tilvakakaṣāyānupānaṃ sarpirvirecanaṃ dadyāt| śuddhaṃ ca vātapratiśyāyavadāsthāpayedanuvāsayecca|| au

---

19.19

अथ तिलान् निस्तुषान् बिल्वफलक्वाथेन भावयेन्निशि दिवा शोषयेदेवं पञ्चाहम्। तेभ्यस्तैलं गृहीत्वा वराहमेदोयुक्तं बिल्वमूलमधुयष्टिकाकल्केन पयसा च पचेत्। तेन नस्यं शिरोबस्तिं च कुर्यात्। सर्वगन्धनिर्यूहेण वा मधुकगर्भं सक्षीरं तैलम्। स्नैहिकं च धूमं पिबेत्॥ अउ

atha tilān nistuṣān bilvaphalakvāthena bhāvayenniśi divā śoṣayedevaṃ pañcāham| tebhyastailaṃ gṛhītvā varāhamedoyuktaṃ bilvamūlamadhuyaṣṭikākalkena payasā ca pacet| tena nasyaṃ śirobastiṃ ca kuryāt| sarvagandhaniryūheṇa vā madhukagarbhaṃ sakṣīraṃ tailam| snaihikaṃ ca dhūmaṃ pibet|| au

---

19.20

उपशान्तरुजोऽस्य च तर्पणम्। काश्मर्यमधुकः कुमुदोत्पलोरुपूगकुष्ठबृहतीतमालमांसीसारिवाप्रपौण्डरीकदर्भमूलकशेरुकाभिः पयः साधयेत् तत्तर्पणनस्याभ्यङ्गेषु विदध्यात्॥ अउ

upaśāntarujo'sya ca tarpaṇam| kāśmaryamadhukaḥ kumudotpalorupūgakuṣṭhabṛhatītamālamāṃsīsārivāprapauṇḍarīkadarbhamūlakaśerukābhiḥ payaḥ sādhayet tattarpaṇanasyābhyaṅgeṣu vidadhyāt|| au

---

19.21

कृष्णसर्पशिरो वा क्षीरे क्वाथयेत्। ततः स्नेहमुद्धृत्य चन्दनोशीरशर्करोत्पलकल्केन क्षीरवता पक्वं तर्पणम्। अथवा पञ्चमूलजीवनीयकुक्कुटमांसैःपयो विपचेत्, ततो नवनीतं घनानन्तासारिवोशीरचन्दनैः सपयस्कैः साधयेत्॥ अउ

kṛṣṇasarpaśiro vā kṣīre kvāthayet| tataḥ snehamuddhṛtya candanośīraśarkarotpalakalkena kṣīravatā pakvaṃ tarpaṇam| athavā pañcamūlajīvanīyakukkuṭamāṃsaiḥpayo vipacet, tato navanītaṃ ghanānantāsārivośīracandanaiḥ sapayaskaiḥ sādhayet|| au

---

19.22

पुटपाकं च छागोरभ्रवराहाणामन्यतमस्य यकृत् पिप्पलीसैन्धवमधुघृतोपेतं कुर्यात्। अञ्जनं चास्य दृक्प्रसादनार्थम्॥ अउ

puṭapākaṃ ca chāgorabhravarāhāṇāmanyatamasya yakṛt pippalīsaindhavamadhughṛtopetaṃ kuryāt| añjanaṃ cāsya dṛkprasādanārtham|| au

---

19.23

कृष्णतिलान् निस्तुषान् कृत्वा स्तन्येन सप्ताहं भावयेच्छोषयेच्च। तच्चूर्णं सितोपलासमं कृत्वा मधुकार्धभागेन सैन्धवांशेन कृष्णसर्पशिरसश्चान्तर्धूमदग्धस्य भागेन संसृष्टं दिव्योदकपिष्टां गुटिकां कारयेत्॥ अउ

kṛṣṇatilān nistuṣān kṛtvā stanyena saptāhaṃ bhāvayecchoṣayecca| taccūrṇaṃ sitopalāsamaṃ kṛtvā madhukārdhabhāgena saindhavāṃśena kṛṣṇasarpaśirasaścāntardhūmadagdhasya bhāgena saṃsṛṣṭaṃ divyodakapiṣṭāṃ guṭikāṃ kārayet|| au

---

19.24

गोधासर्पवसायामाजमेदसि च सैन्धवपिप्पलीचूर्णं रसाञ्जनं चावपेत्। एषा मासं स्थिता रसक्रिया दृष्टिप्रसादनी रुजाहरा च॥ अउ

godhāsarpavasāyāmājamedasi ca saindhavapippalīcūrṇaṃ rasāñjanaṃ cāvapet| eṣā māsaṃ sthitā rasakriyā dṛṣṭiprasādanī rujāharā ca|| au

---

19.25

उद्धृतसरेण गव्येन दध्नाम्लेन राजतं भाजनमालिम्पेत्। नीलीभूतं च तद्विशुष्कं मस्तुना वर्तयः कृताः छायाविशोषिता वाताक्षिरोगं जयन्ति। मागधिकाकण्टकारिकाद्वयमूलत्वङ्मधुकसितासैन्धवताम्ररजांस्यजाक्षीरेण पिष्ट्वा ताम्रपात्रमालेपयेत्। सप्ताहात् सप्ताहादपनीय पुनस्तथैव पिष्ट्वा लेपयेत्। सप्तभिः सप्तरात्रैर्गुटिका कृताः परं वाताक्षिरोगवेदनारागशोफतिमिरकाचनक्तान्ध्यतापाधिमन्थाभिघातहराः॥ अउ

uddhṛtasareṇa gavyena dadhnāmlena rājataṃ bhājanamālimpet| nīlībhūtaṃ ca tadviśuṣkaṃ mastunā vartayaḥ kṛtāḥ chāyāviśoṣitā vātākṣirogaṃ jayanti| māgadhikākaṇṭakārikādvayamūlatvaṅmadhukasitāsaindhavatāmrarajāṃsyajākṣīreṇa piṣṭvā tāmrapātramālepayet| saptāhāt saptāhādapanīya punastathaiva piṣṭvā lepayet| saptabhiḥ saptarātrairguṭikā kṛtāḥ paraṃ vātākṣirogavedanārāgaśophatimirakācanaktāndhyatāpādhimanthābhighātaharāḥ|| au

---

19.26

प्रत्यञ्जनं चात्र स्फटिकशङ्खनाभिमधुकगैरिकैरिक्षुरसपिष्टैर्वर्त्तिः॥ अउ

pratyañjanaṃ cātra sphaṭikaśaṅkhanābhimadhukagairikairikṣurasapiṣṭairvarttiḥ|| au

---

19.27

अयमेव च सर्वो विधिरधिमन्धादिष्वपि प्रयोज्यः॥ अउ

ayameva ca sarvo vidhiradhimandhādiṣvapi prayojyaḥ|| au

---

19.28

विशेषतस्त्वधिमन्थे सहचरस्फूर्जातककतकबीजबिल्ववृक्षादनीनिर्यूहेण सपयस्कं सर्पिः सिद्धं पिबेत्॥ अउ

viśeṣatastvadhimanthe sahacarasphūrjātakakatakabījabilvavṛkṣādanīniryūheṇa sapayaskaṃ sarpiḥ siddhaṃ pibet|| au

---

19.29

सर्पिषानुपशमे तैलं वसां मज्जानं पूर्वोक्तविधिवद्व्यत्यासेन कुर्यात्। सर्वथानुपशान्तावुपरिभ्रुवोर्यथोक्तो दाहः॥ अउ

sarpiṣānupaśame tailaṃ vasāṃ majjānaṃ pūrvoktavidhivadvyatyāsena kuryāt| sarvathānupaśāntāvuparibhruvoryathokto dāhaḥ|| au

---

19.30

पित्ताभिष्यन्दाधिमन्थयोः शर्करावचूर्णितं सर्पिः पानम्। तिक्तकानामन्यतमं वा॥ अउ

pittābhiṣyandādhimanthayoḥ śarkarāvacūrṇitaṃ sarpiḥ pānam| tiktakānāmanyatamaṃ vā|| au

---

19.31

प्रपौण्डरीकामलकद्विबृहतीदर्भदशमूलशतावरीतालीसपत्रमञ्जिष्ठानीलोत्पलक्वाथः सितास्तन्येनाश्च्योतनम्। मधुककटङ्कटेरीनिर्यूहो वा। सक्षौद्रश्चन्दनमधुकलोध्रमञ्जिष्ठास्वर्णगैरिकक्वाथस्तीव्रशूलदाहहरः॥ अउ

prapauṇḍarīkāmalakadvibṛhatīdarbhadaśamūlaśatāvarītālīsapatramañjiṣṭhānīlotpalakvāthaḥ sitāstanyenāścyotanam| madhukakaṭaṅkaṭerīniryūho vā| sakṣaudraścandanamadhukalodhramañjiṣṭhāsvarṇagairikakvāthastīvraśūladāhaharaḥ|| au

---

19.32

लोध्रदार्वीमधुकप्रपौण्डरीकान्यापोथ्य नन्तकेन बध्नीयात्। तेन क्षौद्रसलिलाप्लुतेन सेको वेदनाघ्नः। तेनैव च सशर्करस्त्रीस्तन्ये च्छागदुग्धे वा दाहरागघ्नः॥ अउ

lodhradārvīmadhukaprapauṇḍarīkānyāpothya nantakena badhnīyāt| tena kṣaudrasalilāplutena seko vedanāghnaḥ| tenaiva ca saśarkarastrīstanye cchāgadugdhe vā dāharāgaghnaḥ|| au

---

19.33

श्वेतलोध्रं मधुकं च समं घृतेन भर्जयित्वा चूर्णयेत्। ततः पोट्टलिकावबद्धं स्तन्येन तोयेन वा मृदितमाशु शूलदाहरागशोफानपोहति। चन्दननलिनकुमुदनलदादिभिर्वा क्षीरसंस्कृतैः। तैश्च शिरोवक्त्रप्रलेपपरिषेकाः॥ अउ

śvetalodhraṃ madhukaṃ ca samaṃ ghṛtena bharjayitvā cūrṇayet| tataḥ poṭṭalikāvabaddhaṃ stanyena toyena vā mṛditamāśu śūladāharāgaśophānapohati| candananalinakumudanaladādibhirvā kṣīrasaṃskṛtaiḥ| taiśca śirovaktrapralepapariṣekāḥ|| au

---

19.34

एवमसिद्धौ सिराव्यधः पुनः स्निग्धस्य च त्रिफलाकाश्मर्यक्वाथशर्करात्रिवृच्चूर्णौर्विरेकः॥ अउ

evamasiddhau sirāvyadhaḥ punaḥ snigdhasya ca triphalākāśmaryakvāthaśarkarātrivṛccūrṇaurvirekaḥ|| au

---

19.35

शङ्खमधुकसैन्धवबृहतीमूलत्वचः पयसाजेन पिष्ट्वा ताम्रपात्रं परलेपयेत्। पुनः सप्ताहादेवं सप्तभिः सप्तरात्रैर्गुटिकाः कुर्यात्। ताः स्तन्यघृष्टाः पित्तामयेष्वञ्जनाद्रुजमपहरन्ति॥ अउ

śaṅkhamadhukasaindhavabṛhatīmūlatvacaḥ payasājena piṣṭvā tāmrapātraṃ paralepayet| punaḥ saptāhādevaṃ saptabhiḥ saptarātrairguṭikāḥ kuryāt| tāḥ stanyaghṛṣṭāḥ pittāmayeṣvañjanādrujamapaharanti|| au

---

19.36

सुवर्णगैरिकं निशां देव्येम्भासि स्थितमहः शोषयेत् सप्ताह मेवमेव च सुशीतेन मधुरवर्गकषायेण भावयेदेतच्चूर्णाञ्जनं दाहरागघ्नम्॥ अउ

suvarṇagairikaṃ niśāṃ devyembhāsi sthitamahaḥ śoṣayet saptāha mevameva ca suśītena madhuravargakaṣāyeṇa bhāvayedetaccūrṇāñjanaṃ dāharāgaghnam|| au

---

19.37

पञ्चाशद्दार्वीपलानि पलिकानि च सारिवामधुककाकोलीद्विनिशामृद्वीकाकाश्मर्यसुनिषण्णकमञ्जिष्ठालोध्रोशीरचन्दानि जलद्रोणेष्टभागावशेषं पचेत्। परिस्रुतं च पुनरादर्वीलेपादवतार्य च सितोपलासमांशं मधुघृतद्विपलं प्रक्षिपेत्। रसक्रियेयं मधुरा सर्वाक्षिरोगेषु हिता॥ अउ

pañcāśaddārvīpalāni palikāni ca sārivāmadhukakākolīdviniśāmṛdvīkākāśmaryasuniṣaṇṇakamañjiṣṭhālodhrośīracandāni jaladroṇeṣṭabhāgāvaśeṣaṃ pacet| parisrutaṃ ca punarādarvīlepādavatārya ca sitopalāsamāṃśaṃ madhughṛtadvipalaṃ prakṣipet| rasakriyeyaṃ madhurā sarvākṣirogeṣu hitā|| au

---

19.38

काश्मर्यस्वरसपिष्टः सारिवाशर्कराकल्को नस्यमिक्षुरसपिष्टं वा यष्ट्याह्वम्। क्षतशुक्रोक्तं चात्र तर्पणं पुटपाकश्च॥ अउ

kāśmaryasvarasapiṣṭaḥ sārivāśarkarākalko nasyamikṣurasapiṣṭaṃ vā yaṣṭyāhvam| kṣataśukroktaṃ cātra tarpaṇaṃ puṭapākaśca|| au

---

19.39

श्लेष्माभिष्यन्देधिमन्थे च त्र्यहमुपवासस्तीक्ष्णानि धूमकवलनावनानि। शार्ङ्गेष्ठाकुष्ठतगरमुरुङ्गीव्योषैलादारुभिर्बिडालकः॥ अउ

śleṣmābhiṣyandedhimanthe ca tryahamupavāsastīkṣṇāni dhūmakavalanāvanāni| śārṅgeṣṭhākuṣṭhatagaramuruṅgīvyoṣailādārubhirbiḍālakaḥ|| au

---

19.40

तिल्वकबृहतीनिदिग्धिकालोध्रारग्वधमूलत्वग्भिर्गोमूत्रक्वथितैराश्च्योतनं शोफोपदेहकण्डूघ्नम्॥ अउ

tilvakabṛhatīnidigdhikālodhrāragvadhamūlatvagbhirgomūtrakvathitairāścyotanaṃ śophopadehakaṇḍūghnam|| au

---

19.41

निम्बपत्रकल्कदिग्धं वा लोध्रमङ्गारस्वेदितं चूर्णितं तान्तवावबद्धमुष्णाम्बुमृदितम्। तद्वदेवाभयामलकोपकुल्यापाटलीचूर्णानि। शिग्रुपल्लवरसो वा मधुमिश्रः। मधुशिग्रुपाटलीबिल्वमूलशुण्ठीक्वाथो वा॥ अउ

nimbapatrakalkadigdhaṃ vā lodhramaṅgārasveditaṃ cūrṇitaṃ tāntavāvabaddhamuṣṇāmbumṛditam| tadvadevābhayāmalakopakulyāpāṭalīcūrṇāni| śigrupallavaraso vā madhumiśraḥ| madhuśigrupāṭalībilvamūlaśuṇṭhīkvātho vā|| au

---

19.42

निम्बपटोलजातिपत्रलोध्रद्वयमहौषधैः खण्डशः कल्पितैर्वस्त्रबद्धैः सक्षौद्रैर्गौडे सीधौ वा परिप्लुतैः सेकः परं श्लेष्मशूलध्रः॥ अउ

nimbapaṭolajātipatralodhradvayamahauṣadhaiḥ khaṇḍaśaḥ kalpitairvastrabaddhaiḥ sakṣaudrairgauḍe sīdhau vā pariplutaiḥ sekaḥ paraṃ śleṣmaśūladhraḥ|| au

---

19.43

रोहिषपूतीककरञ्जकपित्थास्फोतपीलुबिल्वपत्रशिग्रुसुरसार्कनिम्बपत्रैर्गोमूत्रक्वथितैः स्वेदः॥ अउ

rohiṣapūtīkakarañjakapitthāsphotapīlubilvapatraśigrusurasārkanimbapatrairgomūtrakvathitaiḥ svedaḥ|| au

---

19.44

तथापि शोफघर्षानुबन्धे यवमदनभूर्जशमीपत्रैः सघृतैर्घृतेनैव वा नाड्याक्षि धूपयेत्। लघ्वशितं च द्वितीयेह्नि प्रातर्व्योषविपक्वं यवक्षारावचूर्णितं सर्पिः पाययेत्। ततः सिराव्यधो विरेकश्च॥ अउ

tathāpi śophagharṣānubandhe yavamadanabhūrjaśamīpatraiḥ saghṛtairghṛtenaiva vā nāḍyākṣi dhūpayet| laghvaśitaṃ ca dvitīyehni prātarvyoṣavipakvaṃ yavakṣārāvacūrṇitaṃ sarpiḥ pāyayet| tataḥ sirāvyadho virekaśca|| au

---

19.45

बृहतीत्वक्शुण्ठीताम्रकांस्यरजांसि दधिमस्तुना पिष्ट्वा तास्रपात्रे प्रलेपयेत्। तथैव च सप्ताहे। सप्तसप्ताहे च गते वर्तयः कार्याः मरिचहरिद्राभयाञ्जनैर्वा जलपिष्टा वर्तिः। त्रिकटुकत्रिफलाविडङ्गसारहरिद्राभिर्वा॥ अउ

bṛhatītvakśuṇṭhītāmrakāṃsyarajāṃsi dadhimastunā piṣṭvā tāsrapātre pralepayet| tathaiva ca saptāhe| saptasaptāhe ca gate vartayaḥ kāryāḥ maricaharidrābhayāñjanairvā jalapiṣṭā vartiḥ| trikaṭukatriphalāviḍaṅgasāraharidrābhirvā|| au

---

19.46

हरीतकी तुत्थं च समभागं तुत्थादष्टांशेन मरिचमेषा वर्तिः कुमारी सर्वश्लेष्माक्षिरोगघ्नी॥ अउ

harītakī tutthaṃ ca samabhāgaṃ tutthādaṣṭāṃśena maricameṣā vartiḥ kumārī sarvaśleṣmākṣirogaghnī|| au

---

19.47

विडङ्गचूर्णो वा वारुण्या भावितः शङ्खो बीजपूररसेन मधुकं त्रिफलारसेन पृथगैकध्यं वा चूर्णाञ्जनं वा पिण्डो वा पोथकीबहलकफोत्क्लेशाभिष्यन्दानपहरति॥ अउ

viḍaṅgacūrṇo vā vāruṇyā bhāvitaḥ śaṅkho bījapūrarasena madhukaṃ triphalārasena pṛthagaikadhyaṃ vā cūrṇāñjanaṃ vā piṇḍo vā pothakībahalakaphotkleśābhiṣyandānapaharati|| au

---

19.48

स्वर्णगैरिकसैन्धवमनश्शिलालाक्षानतकरञ्जिकासुरसशङ्खव्योषतालीसकुष्ठकलिङ्गकदेवदारुनलदजातीमुकुलरसाञ्जनैः सुरामण्डपिष्टैर्वर्त्तिः सर्वश्लेष्माक्षिरोगविकारहरा॥ अउ

svarṇagairikasaindhavamanaśśilālākṣānatakarañjikāsurasaśaṅkhavyoṣatālīsakuṣṭhakaliṅgakadevadārunaladajātīmukularasāñjanaiḥ surāmaṇḍapiṣṭairvarttiḥ sarvaśleṣmākṣirogavikāraharā|| au

---

19.49

पुष्पकासीसचूर्णं ताम्रसमुद्गे सुरसपत्रस्वरसेन सप्ताहं भावयेत्। तच्चूर्णाञ्जनं वर्त्मोपचयपक्ष्मशातघ्नम्॥ अउ

puṣpakāsīsacūrṇaṃ tāmrasamudge surasapatrasvarasena saptāhaṃ bhāvayet| taccūrṇāñjanaṃ vartmopacayapakṣmaśātaghnam|| au

---

19.50

सैन्धवव्योषवराविडङ्गलोध्रप्रपौण्डरीकमधुकतुत्थकतार्क्ष्यशैलताम्रचूर्णैः छागपयःपिष्टैर्मार्कवस्वरसपरिपीतैर्वर्त्तिः काण्डचित्राख्या सर्वाक्षिरोगान् जयति॥ अउ

saindhavavyoṣavarāviḍaṅgalodhraprapauṇḍarīkamadhukatutthakatārkṣyaśailatāmracūrṇaiḥ chāgapayaḥpiṣṭairmārkavasvarasaparipītairvarttiḥ kāṇḍacitrākhyā sarvākṣirogān jayati|| au

---

19.51

कण्ड्वां मनश्शिलासैन्धवश्वेतमरिचैर्मातुलुङ्गरसपिष्टैर्वर्त्तिः। सशोफायां नागरदेवदारुसैन्धवजातिक्षारकैः सुरामण्डपिष्टैः॥ अउ

kaṇḍvāṃ manaśśilāsaindhavaśvetamaricairmātuluṅgarasapiṣṭairvarttiḥ| saśophāyāṃ nāgaradevadārusaindhavajātikṣārakaiḥ surāmaṇḍapiṣṭaiḥ|| au

---

19.52

नक्तमाललशुनशिग्रुशिग्रुकबीजैर्वा रसक्रिया। तर्पणं च॥ अउ

naktamālalaśunaśigruśigrukabījairvā rasakriyā| tarpaṇaṃ ca|| au

---

19.53

यकृदाजमगरुप्रियङ्गुनलददेवदारुयुतं पयसि क्वाथयेत्तस्मिन् शीते खजमथिते यन्नवनीतं तदेभिरेवौषधैर्विपक्वम्। पुटपाकश्च कुष्ठतगरदार्वीसर्वगन्धैराजेन यकृता सह पिष्टैर्मधुघृतयुतैः॥ अउ

yakṛdājamagarupriyaṅgunaladadevadāruyutaṃ payasi kvāthayettasmin śīte khajamathite yannavanītaṃ tadebhirevauṣadhairvipakvam| puṭapākaśca kuṣṭhatagaradārvīsarvagandhairājena yakṛtā saha piṣṭairmadhughṛtayutaiḥ|| au

---

19.54

रक्तजं पुनरभिष्यन्दमधिमन्थं च पित्तवदुपत्रमेत्। स्तन्येक्षुरसशर्करोदकान्यतमेन वाश्च्योतयेत्। पुनःपुनश्चास्य रुधिरमवसेचयेत् सिराव्यधेन जलौकोभिश्च। तीव्रवेदनायां महतीं घृतमात्रां पाययेत्॥ अउ

raktajaṃ punarabhiṣyandamadhimanthaṃ ca pittavadupatramet| stanyekṣurasaśarkarodakānyatamena vāścyotayet| punaḥpunaścāsya rudhiramavasecayet sirāvyadhena jalaukobhiśca| tīvravedanāyāṃ mahatīṃ ghṛtamātrāṃ pāyayet|| au

---

19.55

आढकीकुर्यटपाटलीश्रीपर्णीविदुलार्जुनबृहतीचम्पकमालतीमूलानि खर्जूररसपिष्टानि गुटिकाञ्जनम्॥ अउ

āḍhakīkuryaṭapāṭalīśrīparṇīvidulārjunabṛhatīcampakamālatīmūlāni kharjūrarasapiṣṭāni guṭikāñjanam|| au

---

19.56

केशैर्जलार्द्रैः कांस्यमुद्घर्षयेत् तान् कांस्यमलदिग्धानन्तर्धूमं दग्ध्वा तत् भस्म त्रिफलाक्वाथे सुरसास्वरसे क्षीरे च छागे पञ्चाहं भावयेत्। एतच्चूर्णं स्रोतोजतुल्यं प्रत्यञ्जनम्॥ अउ

keśairjalārdraiḥ kāṃsyamudgharṣayet tān kāṃsyamaladigdhānantardhūmaṃ dagdhvā tat bhasma triphalākvāthe surasāsvarase kṣīre ca chāge pañcāhaṃ bhāvayet| etaccūrṇaṃ srotojatulyaṃ pratyañjanam|| au

---

19.57

कृष्णसर्पं पयसि क्वाथयेत्ततः पूतशीतमथितात् स्नेहमुपोषिताय कृकवाकवे दद्यात्। तस्य यत् पुरीषं तत् स्नेहाञ्जनम्॥ अउ

kṛṣṇasarpaṃ payasi kvāthayettataḥ pūtaśītamathitāt snehamupoṣitāya kṛkavākave dadyāt| tasya yat purīṣaṃ tat snehāñjanam|| au

---

19.58

कृष्णसर्पमुखमञ्जनसर्पिषोः पूर्णं दर्भवेष्टितं मृदवलिप्तमधोमुखं गोमयेनाग्निनादग्ध्वा ततोञ्जनमादाय पत्रनलदनीलोत्पलतुल्यं चूर्णीकृतं परं दृक्प्रसादजननमञ्जनम्॥ अउ

kṛṣṇasarpamukhamañjanasarpiṣoḥ pūrṇaṃ darbhaveṣṭitaṃ mṛdavaliptamadhomukhaṃ gomayenāgninādagdhvā tatoñjanamādāya patranaladanīlotpalatulyaṃ cūrṇīkṛtaṃ paraṃ dṛkprasādajananamañjanam|| au

---

19.59

घृतमण्डश्च शर्करामधुकनीलोत्पलैर्मानुषीदुग्धयुक्तैः सिद्धो नस्यमिति। भवति चात्र॥ अउ

ghṛtamaṇḍaśca śarkarāmadhukanīlotpalairmānuṣīdugdhayuktaiḥ siddho nasyamiti| bhavati cātra|| au

---

19.60

सर्वेक्षिरोगा यत् प्रायो जायन्ते स्यन्दपूर्वकाः। यतश्च रक्तं सन्दूष्य तानतस्त्वरया जयेत्॥ अउ

sarvekṣirogā yat prāyo jāyante syandapūrvakāḥ| yataśca raktaṃ sandūṣya tānatastvarayā jayet|| au

---

19.61

सर्वोर्ध्वजत्रुगस्रोतस्यन्दनात् स्यन्द उच्यते। तत्स्थानां तद्वदङ्गानामधिमन्थोऽतिमन्थनात्॥ अउ

sarvordhvajatrugasrotasyandanāt syanda ucyate| tatsthānāṃ tadvadaṅgānāmadhimantho'timanthanāt|| au

---

19.62

वातेऽक्षिसेकस्सैरण्डबृहतीमधुशिग्रुणा। सिद्धेन पञ्चमूलेन ससितैः पित्तरक्तयोः॥ अउ

vāte'kṣisekassairaṇḍabṛhatīmadhuśigruṇā| siddhena pañcamūlena sasitaiḥ pittaraktayoḥ|| au

---

19.63

दार्वीलाक्षोत्पलद्राक्षामञ्जिष्ठामधुकद्वयैः। श्लेष्मणि त्रिफलाशुण्ठीनिम्बलोध्राटरूषकैः। समस्तैस्सन्निपातोत्थे कुर्यात् स्यन्देऽक्षिसेचनम्॥ अउ

dārvīlākṣotpaladrākṣāmañjiṣṭhāmadhukadvayaiḥ| śleṣmaṇi triphalāśuṇṭhīnimbalodhrāṭarūṣakaiḥ| samastaissannipātotthe kuryāt syande'kṣisecanam|| au

---

19.64

तुत्थव्योषाभयालोध्रयष्ट्याह्वैस्ताम्रसंस्थितैः। धान्याम्लपिष्टैः सेकोयं सर्वाभिष्यन्दरुक्प्रणुत्॥ अउ

tutthavyoṣābhayālodhrayaṣṭyāhvaistāmrasaṃsthitaiḥ| dhānyāmlapiṣṭaiḥ sekoyaṃ sarvābhiṣyandarukpraṇut|| au

---

19.65

तद्वतुत्थाभयालोध्रयष्टीमधुरसाञ्जनैः। शताह्वार्द्धांशसंयुक्तैः सेकः सर्वाक्षिशूलजित्॥ अउ

tadvatutthābhayālodhrayaṣṭīmadhurasāñjanaiḥ| śatāhvārddhāṃśasaṃyuktaiḥ sekaḥ sarvākṣiśūlajit|| au

---

19.66

पुष्पाञ्जनसिताक्षौद्रैस्ताम्रसंस्थैस्तिलाम्भसा। सेचनं हन्ति रुग्रागदाहश्वयथुघर्षणम्॥ अउ

puṣpāñjanasitākṣaudraistāmrasaṃsthaistilāmbhasā| secanaṃ hanti rugrāgadāhaśvayathugharṣaṇam|| au

---

19.67

द्विनिशात्रिफलामुस्तैः प्रमदादुग्धकल्कितैः। सेकः सशर्कराक्षौद्रैरभिघातरुजापहः॥ अउ

dviniśātriphalāmustaiḥ pramadādugdhakalkitaiḥ| sekaḥ saśarkarākṣaudrairabhighātarujāpahaḥ|| au

---

19.68

निषिक्तं तुत्थकं वारान् गोर्जले पञ्चविंशतिम्। स्तन्ये वा छागदुग्धे वा सद्यःकोपे तदञ्जनम्॥ अउ

niṣiktaṃ tutthakaṃ vārān gorjale pañcaviṃśatim| stanye vā chāgadugdhe vā sadyaḥkope tadañjanam|| au

---

19.69

बदरीदलयष्ट्याह्वतुत्थधात्रीफलैः समैः। पुट्Aअन्तर्बादराग्नीद्धैर्दृगुत्कोपघ्नमञ्जनम्॥ अउ

badarīdalayaṣṭyāhvatutthadhātrīphalaiḥ samaiḥ| puṭAantarbādarāgnīddhairdṛgutkopaghnamañjanam|| au

---

19.70

बृहत्यैरण्डमूलत्वक्शिग्रुमूलैः ससैन्धवैः। वर्त्तिराजपयःपिष्टैस्सर्ववाताक्षिरोगजित्॥ अउ

bṛhatyairaṇḍamūlatvakśigrumūlaiḥ sasaindhavaiḥ| varttirājapayaḥpiṣṭaissarvavātākṣirogajit|| au

---

19.71

सुमनःक्षारकाः शङ्खस्त्रिफला मधुकं बला। पित्तरक्तापहा वर्त्तिः पिष्टा दिव्येन वारिणा॥ अउ

sumanaḥkṣārakāḥ śaṅkhastriphalā madhukaṃ balā| pittaraktāpahā varttiḥ piṣṭā divyena vāriṇā|| au

---

19.72

सैन्धवं त्रिफला व्योषं शङ्खनाभिस्समुद्रजः। फेनः शैलेयकं सर्जो वर्त्तिः श्लेष्माक्षिरोगजित्॥ अउ

saindhavaṃ triphalā vyoṣaṃ śaṅkhanābhissamudrajaḥ| phenaḥ śaileyakaṃ sarjo varttiḥ śleṣmākṣirogajit|| au

---

19.73

शङ्खविद्रुमवैडूर्यलोहिताक्षप्लवास्थिभिः। स्रोतोजश्वेतमरिचैर्वर्त्तिः सर्वाक्षिरोगजित्॥ अउ

śaṅkhavidrumavaiḍūryalohitākṣaplavāsthibhiḥ| srotojaśvetamaricairvarttiḥ sarvākṣirogajit|| au

---

19.74

पिप्पल्यः किंशुकरसो वसा सर्पस्य सैधवम्। घृतं च जीर्णं सर्वाक्षिविकारघ्नी रसक्रिया॥ अउ

pippalyaḥ kiṃśukaraso vasā sarpasya saidhavam| ghṛtaṃ ca jīrṇaṃ sarvākṣivikāraghnī rasakriyā|| au

---

19.75

कृष्णसर्पवसा क्षौद्रं रसो धात्र्या रसक्रिया। शस्ता सर्वाक्षिरोगेषु काचार्मपटलेषु च॥ अउ

kṛṣṇasarpavasā kṣaudraṃ raso dhātryā rasakriyā| śastā sarvākṣirogeṣu kācārmapaṭaleṣu ca|| au

---

19.76

रसाञ्जनं शृङ्गवेरमभया तुत्थकं शुभम्। यथोत्तरं द्विगुणितैस्तैर्वर्त्तिरपराजिता॥ अउ

rasāñjanaṃ śṛṅgaveramabhayā tutthakaṃ śubham| yathottaraṃ dviguṇitaistairvarttiraparājitā|| au

---

19.77

ऋते वातादभिष्यन्दात्तिमिराणि कुकूणकम्। पोथकीपिटकाः पिल्लानर्माणि च नियच्छति॥ अउ

ṛte vātādabhiṣyandāttimirāṇi kukūṇakam| pothakīpiṭakāḥ pillānarmāṇi ca niyacchati|| au

---

19.78

ताम्रे मस्तुसमुद्घृष्टं तुत्थकं श्यावतां गतम्। सर्वाभिष्यन्दशुक्लार्मसिराजालजिदञ्जनम्॥ अउ

tāmre mastusamudghṛṣṭaṃ tutthakaṃ śyāvatāṃ gatam| sarvābhiṣyandaśuklārmasirājālajidañjanam|| au

---

19.79

मरिचवरलवणभागो भागौ द्वौ कणसमुद्रफेनाभ्याम्। सौवीरभागनवकं चित्रायां चूर्णितं कफामयजित्॥ अउ

maricavaralavaṇabhāgo bhāgau dvau kaṇasamudraphenābhyām| sauvīrabhāganavakaṃ citrāyāṃ cūrṇitaṃ kaphāmayajit|| au

---

19.80

मरिचामलकजलोद्भवतुत्थाञ्जनताप्यधातुभिः क्रमवृद्धैः। षण्माक्षिक इति योगस्तिमिरार्मक्लेदकाचकण्डूघ्रः॥ अउ

maricāmalakajalodbhavatutthāñjanatāpyadhātubhiḥ kramavṛddhaiḥ| ṣaṇmākṣika iti yogastimirārmakledakācakaṇḍūghraḥ|| au