3. Aṣṭāṅga Saṅgraha (part 3 of 3)

अथ त्रिंशोऽध्यायः

30.2

अथातो व्रणप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāto vraṇapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

30.3

व्रणस्य शोफावस्थायां शस्त्रकर्मविधौ श्वयथुचिकित्सिते च साधनमुद्दिष्टम्। तत्रापतर्पणमेवादौ प्रधानतमम्। अपि च॥ अउ

vraṇasya śophāvasthāyāṃ śastrakarmavidhau śvayathucikitsite ca sādhanamuddiṣṭam| tatrāpatarpaṇamevādau pradhānatamam| api ca|| au

30.4

दोषोच्छ्रायोपशान्त्यर्थमुपदिष्टं यथायथम्। अवेक्ष्य देहप्राणादीन् कर्तव्यमपतर्पणम्॥ अउ

doṣocchrāyopaśāntyarthamupadiṣṭaṃ yathāyatham| avekṣya dehaprāṇādīn kartavyamapatarpaṇam|| au

30.5

रागसंरम्भरहिताः परिम्लाना हृताश्रयाः। सद्यः शाम्यन्ति शुद्धानां व्रणाः शोफाश्च देहिनाम्॥ अउ

rāgasaṃrambharahitāḥ parimlānā hṛtāśrayāḥ| sadyaḥ śāmyanti śuddhānāṃ vraṇāḥ śophāśca dehinām|| au

30.6

लेपाभ्यङ्गपरीषेकान् यथोक्तांश्च प्रयोजयेत्। यथाम्बुभिः सिच्यमानः शान्तिमग्निर्नियच्छति। दोषाग्निरेवं सहसा प्रलेपाद्यैः प्रयोजितैः॥ अउ

lepābhyaṅgaparīṣekān yathoktāṃśca prayojayet| yathāmbubhiḥ sicyamānaḥ śāntimagnirniyacchati| doṣāgnirevaṃ sahasā pralepādyaiḥ prayojitaiḥ|| au

30.7

प्रतिलोममेव चानुलिपेन्नानुलोमम्। तथाह्यौषधं सम्यगवतिष्ठते। अनुप्रविशति च रोमकूपान्। न तु शुष्यदुपेक्षितव्यमन्यत्रपीडयितव्यात्। शुष्कं हि दाहोषारागश्यावत्वशूलानि वर्धयति॥ अउ

pratilomameva cānulipennānulomam| tathāhyauṣadhaṃ samyagavatiṣṭhate| anupraviśati ca romakūpān| na tu śuṣyadupekṣitavyamanyatrapīḍayitavyāt| śuṣkaṃ hi dāhoṣārāgaśyāvatvaśūlāni vardhayati|| au

30.8

यस्तु शीतस्तनुर्मुहुर्मुहुश्च प्रयुज्यते स प्रदेहो रक्तपित्तत्वचां प्रसादकृत्। प्रलेपस्तूष्णः शीतो वा बहलश्च तथा वातश्लेष्मप्रशमनस्तस्योपयोगः क्षताक्षतेषु। यस्तु क्षतेषूपयुज्यते स भूयः कल्क इति संज्ञां लभते॥ अउ

yastu śītastanurmuhurmuhuśca prayujyate sa pradeho raktapittatvacāṃ prasādakṛt| pralepastūṣṇaḥ śīto vā bahalaśca tathā vātaśleṣmapraśamanastasyopayogaḥ kṣatākṣateṣu| yastu kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ kalka iti saṃjñāṃ labhate|| au

30.9

दशविधश्च समासादालेपः। तद्यथा। स्नैहिको निर्वापणः प्रसादनः स्तम्भनो विलायनः पाचनः पीडनः शोधनो रोपणः सवर्णीकरणश्च॥ अउ

daśavidhaśca samāsādālepaḥ| tadyathā| snaihiko nirvāpaṇaḥ prasādanaḥ stambhano vilāyanaḥ pācanaḥ pīḍanaḥ śodhano ropaṇaḥ savarṇīkaraṇaśca|| au

30.10

तत्र वाते स्निग्धद्रव्यैः स्नेहाढ्यैः स्नेहेनैव वा स्नैहिकः। पित्ते पित्तप्राये च शोफे विषाग्निक्षारदग्धे च शीतैर्निर्वापणः। स एव चान्तर्दुष्टे रक्ते प्रसादनः। स एव च पुनरस्रातिप्रवृत्तौ स्तम्भनसंज्ञः। श्लेष्ममेदोभूयिष्ठे शीतैश्चाविदग्धे पिष्टलब्धे ग्रथिते वा रूक्षैर्विलायनः। तैरेव च विदग्धे पाचनः। सूक्ष्मास्ये व्रणे रूक्षैः पिच्छिलैश्च पीडनः। अशुद्धे यथास्वमुपदिष्टैः शोधनः। शुद्धे रोपणः। रूढे च सवर्णीकरणः। नामभिरेवचैषां स्वरूपमाख्यातम्॥ अउ

tatra vāte snigdhadravyaiḥ snehāḍhyaiḥ snehenaiva vā snaihikaḥ| pitte pittaprāye ca śophe viṣāgnikṣāradagdhe ca śītairnirvāpaṇaḥ| sa eva cāntarduṣṭe rakte prasādanaḥ| sa eva ca punarasrātipravṛttau stambhanasaṃjñaḥ| śleṣmamedobhūyiṣṭhe śītaiścāvidagdhe piṣṭalabdhe grathite vā rūkṣairvilāyanaḥ| taireva ca vidagdhe pācanaḥ| sūkṣmāsye vraṇe rūkṣaiḥ picchilaiśca pīḍanaḥ| aśuddhe yathāsvamupadiṣṭaiḥ śodhanaḥ| śuddhe ropaṇaḥ| rūḍhe ca savarṇīkaraṇaḥ| nāmabhirevacaiṣāṃ svarūpamākhyātam|| au

30.11

न च प्रदेहं रात्रौ प्रयुञ्जीत। माभूच्छैत्यपिहितस्योष्मणो बहिरनिस्सरणाद्विकारपरिवृद्धिः॥ अउ

na ca pradehaṃ rātrau prayuñjīta| mābhūcchaityapihitasyoṣmaṇo bahiranissaraṇādvikāraparivṛddhiḥ|| au

30.12

पुष्कलावतस्तु पठति॥ अउ

puṣkalāvatastu paṭhati|| au

30.13

तमसा पिहितोह्यूष्मा रोमकूपैरनावृतैः। लेपांद्विनैव निर्याति रात्रौ नालेपयेदतः॥ अउ

tamasā pihitohyūṣmā romakūpairanāvṛtaiḥ| lepāṃdvinaiva niryāti rātrau nālepayedataḥ|| au

30.14

न च पर्युषितं लेपं दद्यात् भूयस्तमेव वा। व्यम्लः पर्युषितो हि स्यात् भ्रष्टवीर्यस्तथेतरः॥ अउ

na ca paryuṣitaṃ lepaṃ dadyāt bhūyastameva vā| vyamlaḥ paryuṣito hi syāt bhraṣṭavīryastathetaraḥ|| au

30.15

शोफे व्रणे च कठिने विवर्णे वेदनान्विते। सविषे च विशेषेण जलजाद्यैर्हरेदसृक्। वेदनायाःप्रशान्त्यर्थं पाकस्याप्राप्तयेपि च॥ अउ

śophe vraṇe ca kaṭhine vivarṇe vedanānvite| saviṣe ca viśeṣeṇa jalajādyairharedasṛk| vedanāyāḥpraśāntyarthaṃ pākasyāprāptayepi ca|| au

30.16

निर्वापणान् पुनश्चात्र न्यग्रोधाद्यैः सुशीतलान्। कुर्यात् प्रदेहसेकादीन् सघृतक्षीरशर्करान्॥ अउ

nirvāpaṇān punaścātra nyagrodhādyaiḥ suśītalān| kuryāt pradehasekādīn saghṛtakṣīraśarkarān|| au

30.17

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षवेतसवल्कलैः। प्रदेहो भूरिसर्पिर्भिः शोफनिर्वापणः परम्। प्रदेहः ससितस्तद्वत् सक्तवो मधुकं घृतम्॥ अउ

nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣavetasavalkalaiḥ| pradeho bhūrisarpirbhiḥ śophanirvāpaṇaḥ param| pradehaḥ sasitastadvat saktavo madhukaṃ ghṛtam|| au

30.18

वातोल्बणानां स्तब्धानां कठिनानां महारुजाम्। स्रुतासृजां च शोफानां व्रणानामपि चेदृशाम्॥ अउ

vātolbaṇānāṃ stabdhānāṃ kaṭhinānāṃ mahārujām| srutāsṛjāṃ ca śophānāṃ vraṇānāmapi cedṛśām|| au

30.19

ग्राम्यानूपौदकामिषवेशवारकृसरापायसोत्कारिकाभिः स्वेदो योज्यः॥ अउ

grāmyānūpaudakāmiṣaveśavārakṛsarāpāyasotkārikābhiḥ svedo yojyaḥ|| au

30.20

सदाहशूलांस्तु तिलानतसीश्च भृष्ट्वा पयसि निर्वाप्य तेनैव क्षीरेण पिष्ट्वा प्रलेपयेत्॥ अउ

sadāhaśūlāṃstu tilānatasīśca bhṛṣṭvā payasi nirvāpya tenaiva kṣīreṇa piṣṭvā pralepayet|| au

30.21

बलामधुकपृश्निपर्णीच्छिन्नरुहाभीरुजीवन्तीशर्करामदनक्षीरमहास्नेहसिद्धोत्कारिका कवोष्णा शूलदाहहरा॥ अउ

balāmadhukapṛśniparṇīcchinnaruhābhīrujīvantīśarkarāmadanakṣīramahāsnehasiddhotkārikā kavoṣṇā śūladāhaharā|| au

30.22

तद्वन्मधुकयवचूर्णतैलसर्पिर्भिः कोष्ण आलेपः। तथा सतिलो मुद्गपायसमुपनाहः॥ अउ

tadvanmadhukayavacūrṇatailasarpirbhiḥ koṣṇa ālepaḥ| tathā satilo mudgapāyasamupanāhaḥ|| au

30.23

दशमूलसिद्धेन सुखोष्णेनाम्भसा पयसा वा घृततैलाभ्यां वा परिषेकः शोफे व्रणे वा दाहशूलघ्नः॥ अउ

daśamūlasiddhena sukhoṣṇenāmbhasā payasā vā ghṛtatailābhyāṃ vā pariṣekaḥ śophe vraṇe vā dāhaśūlaghnaḥ|| au

30.24

स्थिराणां मन्दवेदनानां शोफानां विम्लापनं कार्यम्॥ अउ

sthirāṇāṃ mandavedanānāṃ śophānāṃ vimlāpanaṃ kāryam|| au

30.25

अभ्यज्य स्वेदयित्वा च वेणुनाड्या ततः शनैः। विम्लापनार्थं मृद्गीयात्तलेनाङ्गुष्ठकेन वा॥ अउ

abhyajya svedayitvā ca veṇunāḍyā tataḥ śanaiḥ| vimlāpanārthaṃ mṛdgīyāttalenāṅguṣṭhakena vā|| au

30.26

तथास्फोतपत्रमसूरकल्केनालेपः। सुसिद्धपिष्टैः सघृतैर्मुद्गयवगोधूमैर्वा॥ अउ

tathāsphotapatramasūrakalkenālepaḥ| susiddhapiṣṭaiḥ saghṛtairmudgayavagodhūmairvā|| au

30.27

विलीयते स चेन्नैवं ततस्तमुपनाहयेत्। आवदग्धस्तथा शान्तिं विदग्धः पाकमश्नुते॥ अउ

vilīyate sa cennaivaṃ tatastamupanāhayet| āvadagdhastathā śāntiṃ vidagdhaḥ pākamaśnute|| au

30.28

शिग्रुशणफलचित्रककिण्वनिष्पावसर्षपतिलातसीसक्तुकोलगृहधूमैरम्लपिष्टैः सुखोष्णैः स्निग्धैः सलवणैरुत्कारिकां कृत्वा तथा प्रलिप्यैरण्डपत्रेणावच्छाद्यबध्नीयात्॥ अउ

śigruśaṇaphalacitrakakiṇvaniṣpāvasarṣapatilātasīsaktukolagṛhadhūmairamlapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiḥ snigdhaiḥ salavaṇairutkārikāṃ kṛtvā tathā pralipyairaṇḍapatreṇāvacchādyabadhnīyāt|| au

30.29

पाकाभिमुखे च शोफे यथेष्टमातुरं भोजयेत् पाचनार्थं पाकवेदनाशस्त्रकर्मसहनार्थं च॥ अउ

pākābhimukhe ca śophe yatheṣṭamāturaṃ bhojayet pācanārthaṃ pākavedanāśastrakarmasahanārthaṃ ca|| au

30.31

पक्वे तु यथोक्तेन विधिना शस्त्रमवचारयेत्। सुपक्वे पिण्डिते शोफे पीडनैरुपपीडिते। दारणं दारणाअर्हस्य दोषपाकोद्धते हितम्॥ अस30.30। चित्रकचिरबिल्वदन्तीकरवीरमूलकपोतपङ्कगृध्रपुरीषैर्गुग्गुल्वतसीस्नुहीक्षीरपलाशक्षारसुवर्णक्षीरीदक्षशकृन्मुकूलकैर्वा क्षारौषधैर्वा क्षारेण वा॥ अउ

pakve tu yathoktena vidhinā śastramavacārayet| supakve piṇḍite śophe pīḍanairupapīḍite| dāraṇaṃ dāraṇāarhasya doṣapākoddhate hitam|| asa30.30| citrakacirabilvadantīkaravīramūlakapotapaṅkagṛdhrapurīṣairguggulvatasīsnuhīkṣīrapalāśakṣārasuvarṇakṣīrīdakṣaśakṛnmukūlakairvā kṣārauṣadhairvā kṣāreṇa vā|| au

30.32

पूयगर्भानणुद्वारान् सोत्सङ्गान् मर्मगानपि। निःस्रेहैः पीडनद्रव्यैः समन्तात्प्रतिपीडयेत्॥ अउ

pūyagarbhānaṇudvārān sotsaṅgān marmagānapi| niḥsrehaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantātpratipīḍayet|| au

30.33

शुष्यन्तं समुपेक्षेत प्रलेपं पीडनं प्रति। न मुखे चैनमालिम्पेत्तथा दोषः प्रसिच्यते॥ अउ

śuṣyantaṃ samupekṣeta pralepaṃ pīḍanaṃ prati| na mukhe cainamālimpettathā doṣaḥ prasicyate|| au

30.34

कलाययवगोधूममुद्गमाषहरेणवः। द्रव्याणां पिच्छिलानां च त्वङ्मूलानि प्रपीडने॥ अउ

kalāyayavagodhūmamudgamāṣahareṇavaḥ| dravyāṇāṃ picchilānāṃ ca tvaṅmūlāni prapīḍane|| au

30.35

विवर्णान् पिच्छिलान् पूतिगन्धीन् क्लेदरुजावतः। व्रणानशुद्धान् विज्ञाय शोधनैरोभिराचरेत्॥ अउ

vivarṇān picchilān pūtigandhīn kledarujāvataḥ| vraṇānaśuddhān vijñāya śodhanairobhirācaret|| au

30.36

शङ्खिन्यङ्कोलसुमनःकरवीरसुवर्चलाः। त्रिफला खदिरो दार्वी कोलपत्रं पलङ्कषा। प्रक्षालने कषायाणि वर्गश्चारग्वधादिकः॥ अउ

śaṅkhinyaṅkolasumanaḥkaravīrasuvarcalāḥ| triphalā khadiro dārvī kolapatraṃ palaṅkaṣā| prakṣālane kaṣāyāṇi vargaścāragvadhādikaḥ|| au

30.37

पटोलीतिलयष्ट्याह्वत्रिवृद्दन्तीनिशाद्वयम्। निम्बपत्राणि चालेपः सपटुर्व्रणशोधनः॥ अउ

paṭolītilayaṣṭyāhvatrivṛddantīniśādvayam| nimbapatrāṇi cālepaḥ sapaṭurvraṇaśodhanaḥ|| au

30.38

अजगन्धाजशृङ्गी च गवाक्षी लाङ्गली निशा। पूतीकश्चित्रकः पाठा पटोलीवेल्लरेणुकाः॥ अउ

ajagandhājaśṛṅgī ca gavākṣī lāṅgalī niśā| pūtīkaścitrakaḥ pāṭhā paṭolīvellareṇukāḥ|| au

30.39

कटुत्रयं यवक्षारो लवणानि सुराष्ट्रजा। निकुम्भकुम्भकासीसहरितालमनश्शिलाः। कल्काज्यतैलरसजाचूर्णवर्तिषु भेषजम्॥ अउ

kaṭutrayaṃ yavakṣāro lavaṇāni surāṣṭrajā| nikumbhakumbhakāsīsaharitālamanaśśilāḥ| kalkājyatailarasajācūrṇavartiṣu bheṣajam|| au

30.40

तत्र गम्भीरेषु पित्तात्मकेषु दाहपाकवत्सु व्रणेष्वतीक्ष्णोष्णैरेभिः कार्पासीफलमिश्रं कल्कं घृतं च साधयित्वा योजयेत्॥ अउ

tatra gambhīreṣu pittātmakeṣu dāhapākavatsu vraṇeṣvatīkṣṇoṣṇairebhiḥ kārpāsīphalamiśraṃ kalkaṃ ghṛtaṃ ca sādhayitvā yojayet|| au

30.41

उत्सन्नमांसेष्वल्पस्रावेषु रूक्षेषु तिलापामार्गबृहतीद्वययुक्तैः पूर्वोक्तैः पूतीकादिभिः सर्षपं तैलं च॥ अउ

utsannamāṃseṣvalpasrāveṣu rūkṣeṣu tilāpāmārgabṛhatīdvayayuktaiḥ pūrvoktaiḥ pūtīkādibhiḥ sarṣapaṃ tailaṃ ca|| au

30.42

प्रचलप्रदेशजेषु क्लेदबहुलेषूत्सन्नस्थिरमांसेषु तैलेन चासिध्यत्सु रसक्रियां कुर्यात्। यथोक्तानां संशोधनौषधानां कषाये पुनः परिस्राव्याधिशृते मनश्शिलातुवरीकासीसचूर्णप्रतीवापसिद्धां च मातुलुङ्गरसोपेतां सक्षौद्रां युञ्जीत॥ अउ

pracalapradeśajeṣu kledabahuleṣūtsannasthiramāṃseṣu tailena cāsidhyatsu rasakriyāṃ kuryāt| yathoktānāṃ saṃśodhanauṣadhānāṃ kaṣāye punaḥ parisrāvyādhiśṛte manaśśilātuvarīkāsīsacūrṇapratīvāpasiddhāṃ ca mātuluṅgarasopetāṃ sakṣaudrāṃ yuñjīta|| au

30.43

मेदोयुक्तेषु गम्भीरेषु क्लेदिषु कल्कैश्चासिध्यस्सु॥ अउ

medoyukteṣu gambhīreṣu klediṣu kalkaiścāsidhyassu|| au

30.44

वचायां सैन्धवे किण्वे कासीसे रजनीद्वये। शोधनाग्र्येषु चान्येषु चूर्णं कुर्वीत शोधनम्॥ अउ

vacāyāṃ saindhave kiṇve kāsīse rajanīdvaye| śodhanāgryeṣu cānyeṣu cūrṇaṃ kurvīta śodhanam|| au

30.45

अन्तःशल्यानणुद्वारान् गम्भीरान् मांससंश्रितान्। सन्धिमर्मनिविष्टांश्च शोधयेद्वर्तिभिर्व्रणान्॥ अउ

antaḥśalyānaṇudvārān gambhīrān māṃsasaṃśritān| sandhimarmaniviṣṭāṃśca śodhayedvartibhirvraṇān|| au

30.46

वाताभिभूतान् सास्रावान् धूपयेदुग्रवेदनान्। श्रीवेष्टकसर्जरससालदेववारुशिंशपाखदिरासनकैडर्यसारयवमधूच्छिष्टभूर्जपत्रपक्षौमसर्पिर्भिः॥ अउ

vātābhibhūtān sāsrāvān dhūpayedugravedanān| śrīveṣṭakasarjarasasāladevavāruśiṃśapākhadirāsanakaiḍaryasārayavamadhūcchiṣṭabhūrjapatrapakṣaumasarpirbhiḥ|| au

30.47

निर्वापयेत् भृशं शीतैः पित्तरक्तविषोल्बणान्॥ अउ

nirvāpayet bhṛśaṃ śītaiḥ pittaraktaviṣolbaṇān|| au

30.48

शुष्काल्पमांसे गम्भीरे व्रण उत्सादनं हितम्॥ अउ

śuṣkālpamāṃse gambhīre vraṇa utsādanaṃ hitam|| au

30.49

अश्वगन्धापामार्गतालपत्रीसुवर्चलाबलातिबलानन्ताधातकीकुसुमसमङ्गाभिः पद्मकादिवर्गेण न्यग्रोधादिना च कल्कस्तथा सर्पींष्यभ्यञ्जनार्थे॥ अउ

aśvagandhāpāmārgatālapatrīsuvarcalābalātibalānantādhātakīkusumasamaṅgābhiḥ padmakādivargeṇa nyagrodhādinā ca kalkastathā sarpīṃṣyabhyañjanārthe|| au

30.50

अद्यान्मांसादमांसानि विधिनोपहितानि च। मांसं मांसादमांसेन वर्धते शुद्धचेतसः॥ अउ

adyānmāṃsādamāṃsāni vidhinopahitāni ca| māṃsaṃ māṃsādamāṃsena vardhate śuddhacetasaḥ|| au

30.51

उत्सन्नमृदुमांसानां व्रणानामवसादनम्॥ अउ

utsannamṛdumāṃsānāṃ vraṇānāmavasādanam|| au

30.52

मन्थदन्तीशिरीषकरञ्जफलभूर्जग्रन्थिकुक्कुटाण्ड्Aत्वक्कपोतकलविङ्कपुरीषनेपालीहरितालचूर्णानि सक्षौद्राणि॥ अउ

manthadantīśirīṣakarañjaphalabhūrjagranthikukkuṭāṇḍAtvakkapotakalaviṅkapurīṣanepālīharitālacūrṇāni sakṣaudrāṇi|| au

30.53

सरुजे कठिने स्तब्धे रूक्षे शुष्यति च व्रणे॥ अउ

saruje kaṭhine stabdhe rūkṣe śuṣyati ca vraṇe|| au

30.54

मार्दवजननार्थं व्रणाविरोधि वातघ्नसिद्धस्य सर्पिषः पानम्। तद्विधैरेव च सिद्धं तैलमभ्यङ्गः। पूर्वोक्ताश्च स्वेदाः। तथा सर्पिर्मज्जवसाभिर्धूपाः सुस्निग्धसक्तुसैन्धवकिण्वतिलपिष्टकृसरपायसानूपवेशवाराःकिञ्चिदुष्णा बहुशः प्रलेपाः॥ अउ

mārdavajananārthaṃ vraṇāvirodhi vātaghnasiddhasya sarpiṣaḥ pānam| tadvidhaireva ca siddhaṃ tailamabhyaṅgaḥ| pūrvoktāśca svedāḥ| tathā sarpirmajjavasābhirdhūpāḥ susnigdhasaktusaindhavakiṇvatilapiṣṭakṛsarapāyasānūpaveśavārāḥkiñciduṣṇā bahuśaḥ pralepāḥ|| au

30.55

पित्तविद्रधिवीसर्पशोफकुष्ठघृतानि च। सर्वव्रणेषु योज्यानि पानसेकप्रलेपने॥ अउ

pittavidradhivīsarpaśophakuṣṭhaghṛtāni ca| sarvavraṇeṣu yojyāni pānasekapralepane|| au

30.56

अतिमृदुमांसेषु व्रणेषु दारुणीकरणार्थं त्रिफलालोध्राम्रसर्जजम्बूप्रियङ्ग्वशोकवल्कलानि। सौराष्ट्रीकासीसरोचनावचूर्णनम्। सारैर्गन्धैश्च धूपः॥ अउ

atimṛdumāṃseṣu vraṇeṣu dāruṇīkaraṇārthaṃ triphalālodhrāmrasarjajambūpriyaṅgvaśokavalkalāni| saurāṣṭrīkāsīsarocanāvacūrṇanam| sārairgandhaiśca dhūpaḥ|| au

30.57

उत्सन्नमांसान् कठिनान् कण्डूयुक्तांश्चिरोत्थितान्। व्रणान् सुदुःखशोध्यांश्च शोधयेत् क्षारकर्मणा॥ अउ

utsannamāṃsān kaṭhinān kaṇḍūyuktāṃścirotthitān| vraṇān suduḥkhaśodhyāṃśca śodhayet kṣārakarmaṇā|| au

30.58

स्रवन्तोऽश्मरिजा मूत्रं चान्ये रक्तवाहिनः। छिन्नाश्च सन्धयो येषां यथोक्तैर्ये च साधनैः। साध्यमाना न सिध्यन्ति शोध्याःस्युस्तेऽग्निकर्मणा॥ अउ

sravanto'śmarijā mūtraṃ cānye raktavāhinaḥ| chinnāśca sandhayo yeṣāṃ yathoktairye ca sādhanaiḥ| sādhyamānā na sidhyanti śodhyāḥsyuste'gnikarmaṇā|| au

30.59

व्रणानामथ शुद्धानां रोपणानि प्रयोजयेत्। असनादिन्यग्रोधादिवर्गधवसल्लकीकुटजत्वचो मञ्जिष्ठासमङ्गामृताश्वगन्धारग्वधधातकीपुष्पाणि पद्मकादिश्च प्रक्षालनादिषु सप्तसु प्रयोज्या इति। भवन्ति चात्र॥ अउ

vraṇānāmatha śuddhānāṃ ropaṇāni prayojayet| asanādinyagrodhādivargadhavasallakīkuṭajatvaco mañjiṣṭhāsamaṅgāmṛtāśvagandhāragvadhadhātakīpuṣpāṇi padmakādiśca prakṣālanādiṣu saptasu prayojyā iti| bhavanti cātra|| au

30.60

उत्सन्नदुष्टपिशिते सङ्क्लिष्टध्यामशोणिते। व्रणे प्रच्छर्दनं शस्तं कफदुष्टे विशेषतः॥ अउ

utsannaduṣṭapiśite saṅkliṣṭadhyāmaśoṇite| vraṇe pracchardanaṃ śastaṃ kaphaduṣṭe viśeṣataḥ|| au

30.61

विरेचनं पित्तदुष्टे दीर्घकालानुबन्धिनि। रूक्षे सवेदने बस्तिरधःकाये विशेषतः॥ अउ

virecanaṃ pittaduṣṭe dīrghakālānubandhini| rūkṣe savedane bastiradhaḥkāye viśeṣataḥ|| au

30.62

जत्रूर्ध्वजे च श्वयथौ कण्ड्वाढ्ये तीक्ष्णनावनम्। तज्ज एवानिलाढ्ये तु श्वयथौ स्नेहनावनम्॥ अउ

jatrūrdhvaje ca śvayathau kaṇḍvāḍhye tīkṣṇanāvanam| tajja evānilāḍhye tu śvayathau snehanāvanam|| au

30.63

तथा सशोफरुक्स्रावे धूमो वातकफोल्बणे। रुजादिमति वक्त्रस्थे यथास्वं कवलो हितः॥ अउ

tathā saśopharuksrāve dhūmo vātakapholbaṇe| rujādimati vaktrasthe yathāsvaṃ kavalo hitaḥ|| au

30.64

द्वावाद्यौ पञ्चमूलाख्यौ गणो यश्चानिलापहः। ते व्रणे वातिके योज्याः कषायादिषु सप्प्तसु॥ अउ

dvāvādyau pañcamūlākhyau gaṇo yaścānilāpahaḥ| te vraṇe vātike yojyāḥ kaṣāyādiṣu sapptasu|| au

30.65

न्यग्रोधपद्मकाद्यौ तु पैत्ते वर्गश्च पित्तजित्। आरग्वधादिः श्लेष्मघ्रः कफे मिश्रास्तु मिश्रजे॥ अउ

nyagrodhapadmakādyau tu paitte vargaśca pittajit| āragvadhādiḥ śleṣmaghraḥ kaphe miśrāstu miśraje|| au

30.66

पिष्टोम्लैर्वातिके लेपस्तैलसर्पिर्वसायुतः। घनः कोष्णश्च पैत्ते तु पयःपिष्टो घृतान्वितः॥ अउ

piṣṭomlairvātike lepastailasarpirvasāyutaḥ| ghanaḥ koṣṇaśca paitte tu payaḥpiṣṭo ghṛtānvitaḥ|| au

30.67

तनुवस्त्रान्तरः शश्वदुष्णो गोमूत्रपेषितः। रूक्षस्तैलेन वा स्निग्धो बहलः कफजे हितः॥ अउ

tanuvastrāntaraḥ śaśvaduṣṇo gomūtrapeṣitaḥ| rūkṣastailena vā snigdho bahalaḥ kaphaje hitaḥ|| au

30.68

अपेतपूतिमांसानां मांसस्थानामरोहताम्। कल्कं संरोहणं कुर्यात्तिलानां मधुकान्वितम्। स्निग्धोष्णतिक्तमधुरकषायत्वैः स सर्वजित्॥ अउ

apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāmarohatām| kalkaṃ saṃrohaṇaṃ kuryāttilānāṃ madhukānvitam| snigdhoṣṇatiktamadhurakaṣāyatvaiḥ sa sarvajit|| au

30.69

स क्षौद्रनिम्बपत्राभ्यां युक्तः संशोधनः परम्। पूर्वाभ्यां सर्पिषा चासौ युक्तः स्यादाशु रोपणः। तिलवद्यवकल्कं तु केचिदिच्छन्ति तद्विदः॥ अउ

sa kṣaudranimbapatrābhyāṃ yuktaḥ saṃśodhanaḥ param| pūrvābhyāṃ sarpiṣā cāsau yuktaḥ syādāśu ropaṇaḥ| tilavadyavakalkaṃ tu kecidicchanti tadvidaḥ|| au

30.70

सास्रपित्तविषागन्तुगम्भीरान् सोष्मणो व्रणान्। क्षीररोपणभैषज्यशृतेनाज्येन रोपयेत्। रोपणौषधसिद्धेन तैलेन कफवातजान्॥ अउ

sāsrapittaviṣāgantugambhīrān soṣmaṇo vraṇān| kṣīraropaṇabhaiṣajyaśṛtenājyena ropayet| ropaṇauṣadhasiddhena tailena kaphavātajān|| au

30.71

अबध्यानां चलस्थानां शुद्धानां वा प्रदुष्यताम्। यथास्वं रोपणैः कुर्याद्रसजां सनिशाद्वयैः॥ अउ

abadhyānāṃ calasthānāṃ śuddhānāṃ vā praduṣyatām| yathāsvaṃ ropaṇaiḥ kuryādrasajāṃ saniśādvayaiḥ|| au

30.72

समानां स्थिरमांसानां त्वक्स्थानां चूर्ण इष्यते। नीरुजामवगाढानां शुद्धानां वर्तयो हिताः॥ अउ

samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāṃ cūrṇa iṣyate| nīrujāmavagāḍhānāṃ śuddhānāṃ vartayo hitāḥ|| au

30.73

समङ्गामोचसरलसोमवल्काः सचन्दनाः। पद्मकादिश्च कल्कोयं परमं रोपणोऽथवा। पुण्ड्राह्वतिलजीवन्तीगोजिह्वाधातकीबलाः॥ अउ

samaṅgāmocasaralasomavalkāḥ sacandanāḥ| padmakādiśca kalkoyaṃ paramaṃ ropaṇo'thavā| puṇḍrāhvatilajīvantīgojihvādhātakībalāḥ|| au

30.74

प्रप्रौण्डरीकमधुककाकोलीद्वयचन्दनःइ। साधितं तैलमाज्यं वा तद्वत् कम्पिल्लकेन वा। दूर्वारसेन वा दार्व्यास्त्वचा वा व्रणरोपणम्॥ अउ

praprauṇḍarīkamadhukakākolīdvayacandanaḥi| sādhitaṃ tailamājyaṃ vā tadvat kampillakena vā| dūrvārasena vā dārvyāstvacā vā vraṇaropaṇam|| au

30.75

पटोलनिम्बपत्राणि लोध्रमुस्ताप्रियङ्गवः। सूक्ष्मैलाधातकीसर्ज्जखदिरागरुचन्दनम्॥ अउ

paṭolanimbapatrāṇi lodhramustāpriyaṅgavaḥ| sūkṣmailādhātakīsarjjakhadirāgarucandanam|| au

30.76

कम्पिल्लकं विडङ्गानि वत्सकं त्रिफला बला। कल्कैरेभिर्घृतं सिद्धं तैलं वा रोपणं परम्॥ अउ

kampillakaṃ viḍaṅgāni vatsakaṃ triphalā balā| kalkairebhirghṛtaṃ siddhaṃ tailaṃ vā ropaṇaṃ param|| au

30.77

पद्मकं पद्मकिञ्जल्कं दार्वी मूर्वा तिलोत्पलम्। मेदा समङ्गा यष्ट्याह्वं प्रलेपो वर्णसाधनः॥ अउ

padmakaṃ padmakiñjalkaṃ dārvī mūrvā tilotpalam| medā samaṅgā yaṣṭyāhvaṃ pralepo varṇasādhanaḥ|| au

30.78

ककुभोदुम्बराश्वत्थजम्बूकट्फललोध्रजैः। त्वचमाशु निगृह्णन्ति त्वक्चूर्णैश्चूर्णिता व्रणाः॥ अउ

kakubhodumbarāśvatthajambūkaṭphalalodhrajaiḥ| tvacamāśu nigṛhṇanti tvakcūrṇaiścūrṇitā vraṇāḥ|| au

30.79

लाक्षामनोह्वामञ्जिष्ठाहरितालनिशाद्वयैः। प्रलेपः सघृतक्षौद्रस्त्वग्विशुद्धिकरः परम्॥ अउ

lākṣāmanohvāmañjiṣṭhāharitālaniśādvayaiḥ| pralepaḥ saghṛtakṣaudrastvagviśuddhikaraḥ param|| au

30.80

ध्यामकाश्वत्थनिचुलमूलं लाक्षालगैरिकम्। सहेमश्चामृतासङ्गःकासीसं चेति वर्णकृत्॥ अउ

dhyāmakāśvatthaniculamūlaṃ lākṣālagairikam| sahemaścāmṛtāsaṅgaḥkāsīsaṃ ceti varṇakṛt|| au

30.81

कालेयकलताम्रास्थिहेमकालारसोत्तमैः। लेपः सगोमयरसः सवर्णकरणः परम्॥ अउ

kāleyakalatāmrāsthihemakālārasottamaiḥ| lepaḥ sagomayarasaḥ savarṇakaraṇaḥ param|| au

30.82

अयोरजःसकासीसं त्रिफलाकुसुमानि च। प्रलेपः कुरुते कार्ष्ण्यं सद्य एव नवत्वचि॥ अउ

ayorajaḥsakāsīsaṃ triphalākusumāni ca| pralepaḥ kurute kārṣṇyaṃ sadya eva navatvaci|| au

30.83

दग्धयानूपसत्वानां श्लक्ष्णचूर्णितया त्वचा। भल्लाततैलप्लुतया शुक्लमालेपयेद्व्रणम्॥ अउ

dagdhayānūpasatvānāṃ ślakṣṇacūrṇitayā tvacā| bhallātatailaplutayā śuklamālepayedvraṇam|| au

30.84

सप्तरात्रिस्थतं क्षीरे छागले रोहिणीफलम्। तैनेव पिष्ट्वा सुश्लक्ष्णं कृष्णमालेपयेद्व्रणम्॥ अउ

saptarātristhataṃ kṣīre chāgale rohiṇīphalam| taineva piṣṭvā suślakṣṇaṃ kṛṣṇamālepayedvraṇam|| au

30.85

नवं कपालिकामूलं वैदुलं सस्थिराह्वयम्। कासीसं मधुकं लेपो व्रणे कृष्णे मधुद्रुतः॥ अउ

navaṃ kapālikāmūlaṃ vaidulaṃ sasthirāhvayam| kāsīsaṃ madhukaṃ lepo vraṇe kṛṣṇe madhudrutaḥ|| au

30.86

कपित्थान्मांसमुध्दृत्य मूत्रस्याज्यस्य पूरणम्। क्षिपेच्चात्र मनोह्वालवंशनिर्लेखरोचनाः॥ अउ

kapitthānmāṃsamudhdṛtya mūtrasyājyasya pūraṇam| kṣipeccātra manohvālavaṃśanirlekharocanāḥ|| au

30.87

कासीसं प्रपुनाटञ्च मासं न्यस्तं ततो भुवि। अधोऽर्जुनस्य तच्छुक्लव्रणालेपः सवर्णकृत्॥ अउ

kāsīsaṃ prapunāṭañca māsaṃ nyastaṃ tato bhuvi| adho'rjunasya tacchuklavraṇālepaḥ savarṇakṛt|| au

30.88

दग्धो वारणदन्तोऽन्तर्धूमं तैलं रसाञ्जनम्। रोमसञ्जननो लेपस्तद्वत्तैलपरिप्लुता। चतुष्पान्नखरोमास्थित्वक्शृङ्गखुरजा मषी॥ अउ

dagdho vāraṇadanto'ntardhūmaṃ tailaṃ rasāñjanam| romasañjanano lepastadvattailapariplutā| catuṣpānnakharomāsthitvakśṛṅgakhurajā maṣī|| au

अथ एकत्रिंशोऽध्यायः

31.2

अथातः सद्योव्रणप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athātaḥ sadyovraṇapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

31.3

आगन्तोर्व्रणस्य प्रागुपदिष्टः सम्भवः। तत्र तत्र यथायथं प्रतीकारश्च। विविधाभिघातजनितैस्तु सुबह्वाकृतिभिरपि सद्योव्रणैरधिष्ठितमङ्गं समासात् त्रिविधं भवति छिन्नं विद्धं पिच्चितं च। त्रिविधमपि चैतत्त्वगादिक्षणनात् क्षतमित्युच्यते॥ अउ

āgantorvraṇasya prāgupadiṣṭaḥ sambhavaḥ| tatra tatra yathāyathaṃ pratīkāraśca| vividhābhighātajanitaistu subahvākṛtibhirapi sadyovraṇairadhiṣṭhitamaṅgaṃ samāsāt trividhaṃ bhavati chinnaṃ viddhaṃ piccitaṃ ca| trividhamapi caitattvagādikṣaṇanāt kṣatamityucyate|| au

31.4

तत्र छिन्नं पञ्चधा भिद्यते। तद्यथा त्वक्छेदे घृष्टम्। किञ्चिन्मांसस्याप्यवकृत्तम्। तस्यैवावगाढस्य विशेषेण विशालमायतं च विच्छिन्नम्। किञ्चिच्छेषेष्वस्थिस्नाय्वादिषु विलम्बितम्। अशेषाङ्गछेदे पातितम्॥ अउ

tatra chinnaṃ pañcadhā bhidyate| tadyathā tvakchede ghṛṣṭam| kiñcinmāṃsasyāpyavakṛttam| tasyaivāvagāḍhasya viśeṣeṇa viśālamāyataṃ ca vicchinnam| kiñciccheṣeṣvasthisnāyvādiṣu vilambitam| aśeṣāṅgachede pātitam|| au

31.5

विद्धं त्वष्टविधम्। तत्र मांसमनुप्राप्ते शल्येऽनुविद्धम्। द्वितीये पार्श्वे त्वचमुन्नाम्योत्तुण्डितम्। किञ्चिन्निस्सृतेऽतिविद्धम्। सर्वथा निस्सृते निर्विद्धम्। एतदेव चतुर्विधं कोष्ठे पृथुमुखैर्वा प्रहरणैः कुन्तादिभिर्विद्धमनुभिन्नं भिन्नोत्तुण्डितमतिभिन्नं निर्भिन्नमिति च संज्ञां लभते॥ अउ

viddhaṃ tvaṣṭavidham| tatra māṃsamanuprāpte śalye'nuviddham| dvitīye pārśve tvacamunnāmyottuṇḍitam| kiñcinnissṛte'tividdham| sarvathā nissṛte nirviddham| etadeva caturvidhaṃ koṣṭhe pṛthumukhairvā praharaṇaiḥ kuntādibhirviddhamanubhinnaṃ bhinnottuṇḍitamatibhinnaṃ nirbhinnamiti ca saṃjñāṃ labhate|| au

31.6

यत् पुनः प्रहारेण पीडनेन वा गात्रमस्थियुक्तमसृङ्मज्जप्लुतं पृथुतामापद्यते तत् पिच्चितम्। तत् द्विविधम्। सव्रणमव्रणं च। तत्र सव्रणमुक्तम्। अव्रणं पुनर्भङ्गेषूपदेक्ष्यते। भवति चात्र॥ अउ

yat punaḥ prahāreṇa pīḍanena vā gātramasthiyuktamasṛṅmajjaplutaṃ pṛthutāmāpadyate tat piccitam| tat dvividham| savraṇamavraṇaṃ ca| tatra savraṇamuktam| avraṇaṃ punarbhaṅgeṣūpadekṣyate| bhavati cātra|| au

31.7

सद्यः सद्योव्रणं सिञ्चेद्यष्टीमधुकसर्पिषा। तीव्रव्यथं कवोष्णेन बलातैलेन वा पुनः॥ अउ

sadyaḥ sadyovraṇaṃ siñcedyaṣṭīmadhukasarpiṣā| tīvravyathaṃ kavoṣṇena balātailena vā punaḥ|| au

31.8

क्षतोष्माणो निग्रहार्थं तत्कालविसृतस्य च। कषायशीतमधुरस्निग्धा लेपादयो हिताः॥ अउ

kṣatoṣmāṇo nigrahārthaṃ tatkālavisṛtasya ca| kaṣāyaśītamadhurasnigdhā lepādayo hitāḥ|| au

31.9

सद्योव्रणेष्वायतेषु सन्धानार्थं विशेषतः। मधुसर्पिःप्रयुञ्जीत पित्तघ्नीश्च हिमाः क्रियाः॥ अउ

sadyovraṇeṣvāyateṣu sandhānārthaṃ viśeṣataḥ| madhusarpiḥprayuñjīta pittaghnīśca himāḥ kriyāḥ|| au

31.10

ससंरम्भेषु कर्तव्यमूर्ध्वं चाधश्च शोधनम्। उपवासो हितं भक्तं प्रततं रक्तमोक्षणम्॥ अउ

sasaṃrambheṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam| upavāso hitaṃ bhaktaṃ pratataṃ raktamokṣaṇam|| au

31.11

घृष्टपिच्चितयोरेष सुतरामिष्यते विधिः। तयोर्ह्यल्पं स्रवत्यस्रं पाकस्तेनाशु जायते॥ अउ

ghṛṣṭapiccitayoreṣa sutarāmiṣyate vidhiḥ| tayorhyalpaṃ sravatyasraṃ pākastenāśu jāyate|| au

31.12

अत्यर्थमस्रं स्रवति प्रायशोऽन्यत्र विक्षते। ततो रक्तक्षयाद्ग्वायौ कुपितेऽतिरुजाकरे॥ अउ

atyarthamasraṃ sravati prāyaśo'nyatra vikṣate| tato raktakṣayādgvāyau kupite'tirujākare|| au

31.13

स्नेहपानपरीषेकस्वेदलेपोपनाहनम्। स्नेहबस्तिं च कुर्वीत वातघ्नौषधसाधितम्॥ अउ

snehapānaparīṣekasvedalepopanāhanam| snehabastiṃ ca kurvīta vātaghnauṣadhasādhitam|| au

31.14

इति साप्ताहिकः प्रोक्तः सद्योव्रणहितो विधिः। सप्ताहात् गतवेगे तु पूर्वोक्तं विधिमाच्रेत्॥ अउ

iti sāptāhikaḥ proktaḥ sadyovraṇahito vidhiḥ| saptāhāt gatavege tu pūrvoktaṃ vidhimācret|| au

31.15

क्षालनाभ्यङ्गलेपेषु तस्मिन् दुष्टे प्रयोजयेत्। आरग्द्वधादिकं वर्गं सुरसादिं च शोधनम्॥ अउ

kṣālanābhyaṅgalepeṣu tasmin duṣṭe prayojayet| āragdvadhādikaṃ vargaṃ surasādiṃ ca śodhanam|| au

31.16

कल्कस्त्रिवृत्तिलैरण्डपत्रैर्योज्यः ससैन्धवैः। वातिके पैत्तिके कुम्भयष्ट्याह्वरजनीतिलैः। श्लैष्मिके तिलतेजोह्वानिकुम्भस्वर्जिकाग्निकैः॥ अउ

kalkastrivṛttilairaṇḍapatrairyojyaḥ sasaindhavaiḥ| vātike paittike kumbhayaṣṭyāhvarajanītilaiḥ| ślaiṣmike tilatejohvānikumbhasvarjikāgnikaiḥ|| au

31.17

एष दुष्टव्रणविधिः कुष्ठमेहव्रणेष्वपि॥ अउ

eṣa duṣṭavraṇavidhiḥ kuṣṭhamehavraṇeṣvapi|| au

31.18

प्रायः सामान्यकर्मेदं वक्ष्यते तु पृथक् पृथक्॥ अउ

prāyaḥ sāmānyakarmedaṃ vakṣyate tu pṛthak pṛthak|| au

31.19

घृष्टे रुजं निगृह्याशु वर्णे चूर्णानि निक्षिपेत्। कल्कादीन्यवकृत्ते तु विच्छिन्नप्रविलम्बिनोः। सीवनं विधिनोक्तेन बन्धनं चानुपीडनम्॥ अउ

ghṛṣṭe rujaṃ nigṛhyāśu varṇe cūrṇāni nikṣipet| kalkādīnyavakṛtte tu vicchinnapravilambinoḥ| sīvanaṃ vidhinoktena bandhanaṃ cānupīḍanam|| au

31.20

असाध्यं स्फुटितं नेत्रमुदीर्णं लम्बते तु यत्। सन्निवेश्य यथास्थानमव्याविद्धसिरं भिषक्॥ अउ

asādhyaṃ sphuṭitaṃ netramudīrṇaṃ lambate tu yat| sanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ bhiṣak|| au

31.21

पीडयेत् पाणिना पद्मपत्रव्यवहितेन तत्। ततोऽस्य सेचने नस्ये तर्पणे च हितं हविः॥ अउ

pīḍayet pāṇinā padmapatravyavahitena tat| tato'sya secane nasye tarpaṇe ca hitaṃ haviḥ|| au

31.22

विपक्वमाजं यष्ट्याह्वजीवकर्षभकोत्पलैः। सपयस्कैः परं तद्धि सर्वनेत्राभिघातजित्॥ अउ

vipakvamājaṃ yaṣṭyāhvajīvakarṣabhakotpalaiḥ| sapayaskaiḥ paraṃ taddhi sarvanetrābhighātajit|| au

31.23

गलपीडावसन्नेक्ष्णि वमनोऽत्कासनक्षवाः। प्राणायामोऽथवा कार्यः क्रिया च क्षतनेत्रवत्॥ अउ

galapīḍāvasannekṣṇi vamano'tkāsanakṣavāḥ| prāṇāyāmo'thavā kāryaḥ kriyā ca kṣatanetravat|| au

31.24

कर्णे स्थानातुच्युते स्यूते स्रोतस्तैलेन पूरयेत्॥ अउ

karṇe sthānātucyute syūte srotastailena pūrayet|| au

31.25

कृकाटिकायां छिन्नायां निर्गच्छत्यपि मारुते। समं निवेश्य बध्नीयात् स्यूत्व शीघ्रं निरन्तरम्॥ अउ

kṛkāṭikāyāṃ chinnāyāṃ nirgacchatyapi mārute| samaṃ niveśya badhnīyāt syūtva śīghraṃ nirantaram|| au

31.26

आजेन सर्पिषा चात्र परिषेकः प्रशस्यते। उत्तानोन्नानि भुञ्जीत शयीत च सुयन्त्रितः॥ अउ

ājena sarpiṣā cātra pariṣekaḥ praśasyate| uttānonnāni bhuñjīta śayīta ca suyantritaḥ|| au

31.27

घातं शाखासु तिर्यक्स्थं गात्रे सम्यङ्निवेशिते। स्यूत्वा वेल्लितबन्धेन बध्नीयात् घनवाससा। चर्मणा गोष्फणाबन्धः कार्यश्चासङ्गते व्रणे॥ अउ

ghātaṃ śākhāsu tiryaksthaṃ gātre samyaṅniveśite| syūtvā vellitabandhena badhnīyāt ghanavāsasā| carmaṇā goṣphaṇābandhaḥ kāryaścāsaṅgate vraṇe|| au

31.28

पादौ विलम्बिमुष्कस्य प्रोक्ष्य नेत्रे च वारिणा। प्रवेश्य वृषणौ सीव्येत् सीवन्या तुन्नसंज्ञया॥ अउ

pādau vilambimuṣkasya prokṣya netre ca vāriṇā| praveśya vṛṣaṇau sīvyet sīvanyā tunnasaṃjñayā|| au

31.29

कार्यश्च गोष्फणाबन्धः कट्यामावेश्य पट्टकम्। स्नेहसेकं न कुर्वीत तेन क्लिद्यति हि व्रणः॥ अउ

kāryaśca goṣphaṇābandhaḥ kaṭyāmāveśya paṭṭakam| snehasekaṃ na kurvīta tena klidyati hi vraṇaḥ|| au

31.30

कालानुसार्यगुर्वेलाजातीचन्दनपर्पटैः। शिलादार्व्यमृतातुत्थैः सिद्धं तैलं च रोपणम्॥ अउ

kālānusāryagurvelājātīcandanaparpaṭaiḥ| śilādārvyamṛtātutthaiḥ siddhaṃ tailaṃ ca ropaṇam|| au

31.31

छिन्नां निश्शेषतः शाखां दग्ध्वा तेइलेन युक्तितः। बध्नीयात् कोशबन्धेन ततो व्रणवदाचरेत्॥ अउ

chinnāṃ niśśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā teilena yuktitaḥ| badhnīyāt kośabandhena tato vraṇavadācaret|| au

31.32

कार्यः शल्याहृते विद्धे क्रमो भङ्गात्तु पिच्चिते॥ अउ

kāryaḥ śalyāhṛte viddhe kramo bhaṅgāttu piccite|| au

31.33

शिरसोऽपहृते शल्ये बालवर्तिं प्रवेशयेत्। मस्तुलुङ्गस्रुतेः क्रुद्धो हन्यादेनं चलोऽन्यथा। व्रणे रोहति चैकेइकं शनैरपनयेत् कचम्॥ अउ

śiraso'pahṛte śalye bālavartiṃ praveśayet| mastuluṅgasruteḥ kruddho hanyādenaṃ calo'nyathā| vraṇe rohati caikeikaṃ śanairapanayet kacam|| au

31.34

मस्तुलुङ्गस्त्रुतौ खादेन्मस्तिष्कानन्यजीवजान्। शल्ये हृतेङ्गादन्यस्मात् स्नेहवर्तिं निधापयेत्॥ अउ

mastuluṅgastrutau khādenmastiṣkānanyajīvajān| śalye hṛteṅgādanyasmāt snehavartiṃ nidhāpayet|| au

31.35

दूरावगाढाः सूक्ष्मास्या ये व्रणाः स्रुतशोणिताः। सेचयेच्चक्रतैलेन सूक्ष्मनेत्रार्पितेन तान्॥ अउ

dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmāsyā ye vraṇāḥ srutaśoṇitāḥ| secayeccakratailena sūkṣmanetrārpitena tān|| au

31.36

भिन्ने कोष्ठेऽसृजा पूर्णे मूर्च्छा हृत्पार्श्ववेदनाः। ज्वरो दाहस्तृडाध्मानं भक्तस्यानभिनन्दनम्॥ अउ

bhinne koṣṭhe'sṛjā pūrṇe mūrcchā hṛtpārśvavedanāḥ| jvaro dāhastṛḍādhmānaṃ bhaktasyānabhinandanam|| au

31.37

सङ्गो विण्मूत्रमरुतां श्वासः स्वेदोक्षिरक्तता। लोहगन्धित्वमास्येऽस्य स्यात् गात्रे च विगन्धिता॥ अउ

saṅgo viṇmūtramarutāṃ śvāsaḥ svedokṣiraktatā| lohagandhitvamāsye'sya syāt gātre ca vigandhitā|| au

31.38

आमाशयस्थे रुधिरे रुधिरं छर्दयत्यपि। आध्मानेनातिमात्रेण शूलेन च विशस्यते॥ अउ

āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayatyapi| ādhmānenātimātreṇa śūlena ca viśasyate|| au

31.39

पक्वाशयस्थे रुधिरे सशूलं गौरवं भवेत्। नाभेरधस्ताच्छीतत्वं खेभ्यो रक्तस्य चागमः॥ अउ

pakvāśayasthe rudhire saśūlaṃ gauravaṃ bhavet| nābheradhastācchītatvaṃ khebhyo raktasya cāgamaḥ|| au

31.40

अभिन्नोप्याशयः सूक्ष्मैः स्रोतोभिरभिपूर्यते। असृजा स्यन्दमानेन पार्श्वैर्मूत्रेण बस्तिवत्॥ अउ

abhinnopyāśayaḥ sūkṣmaiḥ srotobhirabhipūryate| asṛjā syandamānena pārśvairmūtreṇa bastivat|| au

31.41

तत्रान्तर्लोहितं शीतपादोच्छ्वासकराननम्। रक्ताक्षं पण्डुवदनमानद्धं च विवर्जयेत्॥ अउ

tatrāntarlohitaṃ śītapādocchvāsakarānanam| raktākṣaṃ paṇḍuvadanamānaddhaṃ ca vivarjayet|| au

31.42

आमाशयस्थे वमनं हितं पक्वाशयाश्रिते। विरेचनं निरूहश्च निःस्नेहोष्णैर्विशोधनैः॥ अउ

āmāśayasthe vamanaṃ hitaṃ pakvāśayāśrite| virecanaṃ nirūhaśca niḥsnehoṣṇairviśodhanaiḥ|| au

31.43

यवकोलकुलत्थानां रसैः स्नेहविवर्जितैः। भुञ्जीतान्नंयवागूं वा पिबेत् सैन्धवसंयुताम्॥ अउ

yavakolakulatthānāṃ rasaiḥ snehavivarjitaiḥ| bhuñjītānnaṃyavāgūṃ vā pibet saindhavasaṃyutām|| au

31.44

अतिनिस्सृतरक्तस्तु भिन्नकोष्ठः पिबेदसृक्॥ अउ

atinissṛtaraktastu bhinnakoṣṭhaḥ pibedasṛk|| au

31.45

क्लिष्टच्छिन्नान्त्रभेदेन कोष्ठभेदो द्विधा स्मृतः। मूर्च्छादयोऽल्पाः प्रथमे द्वितीयेत्वतिबाधकाः। क्लिष्टान्त्रः संशये देही छिन्नान्त्रो नैव जीवति॥ अउ

kliṣṭacchinnāntrabhedena koṣṭhabhedo dvidhā smṛtaḥ| mūrcchādayo'lpāḥ prathame dvitīyetvatibādhakāḥ| kliṣṭāntraḥ saṃśaye dehī chinnāntro naiva jīvati|| au

31.46

यथास्वं मार्गमापन्ना यस्य विण्मूत्रमारुताः। व्युपद्रवः सभिन्नेऽपि कोष्ठे जीवत्यसंशयम्॥ अउ

yathāsvaṃ mārgamāpannā yasya viṇmūtramārutāḥ| vyupadravaḥ sabhinne'pi koṣṭhe jīvatyasaṃśayam|| au

31.47

अभिन्नमान्त्रं निष्क्रान्तं प्रवेश्यं नत्वतोन्यथा। उलुङ्गिलशिरोग्रस्तं तदप्येके वदन्ति तु॥ अउ

abhinnamāntraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ natvatonyathā| uluṅgilaśirograstaṃ tadapyeke vadanti tu|| au

31.48

प्रक्षाल्य पयसा दिग्धं तृण शोणित पांसुभिः। प्रवेशयेत् क्लृप्तनखो घृतेनाक्तं शनैः शनैः। क्षीरेणार्द्रीकृतं शुष्कं भूरिसर्पिः परिप्लुतम्॥ अउ

prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇa śoṇita pāṃsubhiḥ| praveśayet klṛptanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ| kṣīreṇārdrīkṛtaṃ śuṣkaṃ bhūrisarpiḥ pariplutam|| au

31.49

अङ्गुल्या प्रमृशेत् कण्ठं जलेनोद्वेजयेच्च तम्। तथान्त्राणि विशन्त्यन्तस्तत्कालं पीडयेत च॥ अउ

aṅgulyā pramṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayecca tam| tathāntrāṇi viśantyantastatkālaṃ pīḍayeta ca|| au

31.50

व्रणसौक्ष्म्यात् बहुत्वाद्वा कोष्ठमान्त्रमनाविशत्। तत्प्रमाणेन जठरं पाटयित्वा प्रवेशयेत्। अउ

vraṇasaukṣmyāt bahutvādvā koṣṭhamāntramanāviśat| tatpramāṇena jaṭharaṃ pāṭayitvā praveśayet| au

31.51

यथास्थानस्थिते सम्यगान्त्रे सीव्येदनु व्रणम्। स्थानादपेतमादत्ते जीवितं गुपितं च तत्॥ अउ

yathāsthānasthite samyagāntre sīvyedanu vraṇam| sthānādapetamādatte jīvitaṃ gupitaṃ ca tat|| au

31.52

वेष्टयित्वानुपट्टेन घृतेन परिषेचयेत्। पाययेत ततः कोष्णं चित्रातैलयुतं पयः। मृदुक्रियार्थं शकृतो वायोश्चाधः प्रवृत्तये॥ अउ

veṣṭayitvānupaṭṭena ghṛtena pariṣecayet| pāyayeta tataḥ koṣṇaṃ citrātailayutaṃ payaḥ| mṛdukriyārthaṃ śakṛto vāyoścādhaḥ pravṛttaye|| au

31.53

त्वगश्वकर्णककुभबदरीसल्लकीधवात्। तत्कल्कसाधितं तैलं प्रधानं व्रणरोपणम्॥ अउ

tvagaśvakarṇakakubhabadarīsallakīdhavāt| tatkalkasādhitaṃ tailaṃ pradhānaṃ vraṇaropaṇam|| au

31.54

अनुवर्तेत वर्षं च यथोक्तां व्रणयन्त्रणाम्॥ अउ

anuvarteta varṣaṃ ca yathoktāṃ vraṇayantraṇām|| au

31.55

उदरान्मेदसो वर्तिं निर्गतां भस्मना मृदा। अवकीर्य कषायैर्वा श्लक्ष्णैर्मूले ततः समम्॥ अउ

udarānmedaso vartiṃ nirgatāṃ bhasmanā mṛdā| avakīrya kaṣāyairvā ślakṣṇairmūle tataḥ samam|| au

31.56

दृढं च बध्वा सूत्रेण वर्द्धयेत् कुशलो भिषक्। तीक्ष्णेनाग्निप्रतप्तेन शस्त्रेण सकृदेव तु॥ अउ

dṛḍhaṃ ca badhvā sūtreṇa varddhayet kuśalo bhiṣak| tīkṣṇenāgniprataptena śastreṇa sakṛdeva tu|| au

31.57

स्यादत्यथा रुगाटोपो मृत्युर्वा छिद्यमानया॥ अउ

syādatyathā rugāṭopo mṛtyurvā chidyamānayā|| au

31.58

सक्षौद्रे च व्रणे बद्धे सुजीर्णेन्ने घृतं पिबेत्। क्षीरं वा शर्कराचित्रालाक्षागोक्षुरकैः शृतम्। रुग्दाहजित् सयष्ट्याह्वैः परं पूर्वोदितो विधिः॥ अउ

sakṣaudre ca vraṇe baddhe sujīrṇenne ghṛtaṃ pibet| kṣīraṃ vā śarkarācitrālākṣāgokṣurakaiḥ śṛtam| rugdāhajit sayaṣṭyāhvaiḥ paraṃ pūrvodito vidhiḥ|| au

31.59

मेदोग्रन्थ्युदितं चात्र तैलमभ्यञ्जने हितम्॥ अउ

medogranthyuditaṃ cātra tailamabhyañjane hitam|| au

31.60

तालीसं पद्मकं मांसी हरेण्वगरुचन्दनम्। हरिद्रे पद्मबीजानि सोशीरं मधुकं च तैः। पक्वं सद्योव्रणेषूक्तं तैलं रोपणमुत्तमम्॥ अउ

tālīsaṃ padmakaṃ māṃsī hareṇvagarucandanam| haridre padmabījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ| pakvaṃ sadyovraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇamuttamam|| au

31.61

मूढप्रहाराभिहते पतिते विषमोच्चकैः। कार्यं वातास्रजित्तृप्तिमर्दनाभ्यङ्गसेचनम्॥ अउ

mūḍhaprahārābhihate patite viṣamoccakaiḥ| kāryaṃ vātāsrajittṛptimardanābhyaṅgasecanam|| au

31.62

विश्लिष्टदेहं मथितं क्षीणं मर्महतं हतम्। वासयेत्तैलपूर्णायां द्रोण्यां मांसरसाशिनम्॥ अउ

viśliṣṭadehaṃ mathitaṃ kṣīṇaṃ marmahataṃ hatam| vāsayettailapūrṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśinam|| au

अथ द्वात्रिंशोऽध्यायः

32.2

अथातो भङ्गप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāto bhaṅgapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

32.3

पतनपीडनप्रहाराक्षेपणव्यालदंशनप्रभृतिभिरभिघातविशेषैरनेकविधमस्थिभङ्गमुपदिशन्ति॥ अउ

patanapīḍanaprahārākṣepaṇavyāladaṃśanaprabhṛtibhirabhighātaviśeṣairanekavidhamasthibhaṅgamupadiśanti|| au

32.4

तत्तुभङ्गजातं द्व्यधिष्ठानं सन्धावसन्धौ च। तत्र सन्धिमुक्तं षड्विधमुत्पिष्टं विश्लिष्टमवक्षिप्तमतिक्षिप्तं तिर्यक्क्षिप्तं विवर्तितमिति॥ अउ

tattubhaṅgajātaṃ dvyadhiṣṭhānaṃ sandhāvasandhau ca| tatra sandhimuktaṃ ṣaḍvidhamutpiṣṭaṃ viśliṣṭamavakṣiptamatikṣiptaṃ tiryakkṣiptaṃ vivartitamiti|| au

32.5

तस्य सामान्यलक्षणं प्रसारणाकुञ्चन विवर्तनाक्षेपणाशक्तिरुग्ररुजता स्पर्शासहिष्णुत्वं च॥ अउ

tasya sāmānyalakṣaṇaṃ prasāraṇākuñcana vivartanākṣepaṇāśaktirugrarujatā sparśāsahiṣṇutvaṃ ca|| au

32.6

अथोत्पिष्टे स्वस्थान एव सन्धावुभयतः शोफो वेदना विशेषतश्च रात्रौ भवति। विश्लिष्टेल्पशोफो वेदनासातत्यं सन्धिविक्रिया च। अवक्षिप्ते सन्धिविश्लेषस्तीव्रा च रुक्। अतिक्षिप्ते द्वयोरपि सन्ध्यस्थ्नोरतिक्रान्तता वेदना च। तिर्यक् क्षिप्तेत्वेकस्यास्थ्नः पार्श्वतो गमनमत्यर्थं वेदना च। विवर्तिते सन्धिपार्श्वगमनाद्विषमाङ्गता वेदना च॥ अउ

athotpiṣṭe svasthāna eva sandhāvubhayataḥ śopho vedanā viśeṣataśca rātrau bhavati| viśliṣṭelpaśopho vedanāsātatyaṃ sandhivikriyā ca| avakṣipte sandhiviśleṣastīvrā ca ruk| atikṣipte dvayorapi sandhyasthnoratikrāntatā vedanā ca| tiryak kṣiptetvekasyāsthnaḥ pārśvato gamanamatyarthaṃ vedanā ca| vivartite sandhipārśvagamanādviṣamāṅgatā vedanā ca|| au

32.7

असन्धिभग्नं पुनर्द्वादशविधम्। तद्यथा। कर्कटकं वक्रं स्थुटितं वेल्लितमस्थिच्छल्लिकाश्वकर्णं पिच्चितं दारितं चूर्णितमतिपातितं शेषितं मज्जानुगतमिति॥ अउ

asandhibhagnaṃ punardvādaśavidham| tadyathā| karkaṭakaṃ vakraṃ sthuṭitaṃ vellitamasthicchallikāśvakarṇaṃ piccitaṃ dāritaṃ cūrṇitamatipātitaṃ śeṣitaṃ majjānugatamiti|| au

32.8

श्वयथुबाहुल्यं स्पन्दनं विवर्तनं स्पर्शासहिष्णुता च पीड्यमाने शब्दः स्रस्ताङ्गता वेदनातिप्रवृत्तिः सर्वासु चावस्थासु शर्म न लभत इति साधारणमसन्धिभग्नरूपम्॥ अउ

śvayathubāhulyaṃ spandanaṃ vivartanaṃ sparśāsahiṣṇutā ca pīḍyamāne śabdaḥ srastāṅgatā vedanātipravṛttiḥ sarvāsu cāvasthāsu śarma na labhata iti sādhāraṇamasandhibhagnarūpam|| au

32.9

वैशेषिकं तु संव्यूढमुभयतोस्थिमध्यभग्नं ग्रन्थिरिवोन्नतं कर्कटकानुकारि कर्कटकम्॥ अउ

vaiśeṣikaṃ tu saṃvyūḍhamubhayatosthimadhyabhagnaṃ granthirivonnataṃ karkaṭakānukāri karkaṭakam|| au

32.10

आभुग्नमविमुक्तमस्थि वक्रम्। शूकपूर्णमिवाध्मातं विपुलैकदारि स्फुटितम्॥ अउ

ābhugnamavimuktamasthi vakram| śūkapūrṇamivādhmātaṃ vipulaikadāri sphuṭitam|| au

32.11

द्विधाभूतं वेल्लते प्रकम्पमानं वेल्लितकम्॥ अउ

dvidhābhūtaṃ vellate prakampamānaṃ vellitakam|| au

32.12

पार्श्वतोऽस्थि हीनमुद्गतमस्थिच्छल्लिका॥ अउ

pārśvato'sthi hīnamudgatamasthicchallikā|| au

32.13

अश्वकर्णवदुद्गतमश्वकर्णम्॥ अउ

aśvakarṇavadudgatamaśvakarṇam|| au

32.14

पृथुतां गतमनल्पशोफं पिच्चितम्॥ अउ

pṛthutāṃ gatamanalpaśophaṃ piccitam|| au

32.15

अणुबहुविदारि वेदनावच्च दारितम्॥ अउ

aṇubahuvidāri vedanāvacca dāritam|| au

32.16

स्पृश्यमानं शब्दवच्चूर्णितम्॥ अउ

spṛśyamānaṃ śabdavaccūrṇitam|| au

32.17

अस्थ्यवयवोस्थिमध्यमनुप्रविशन्नतिपातितम्॥ अउ

asthyavayavosthimadhyamanupraviśannatipātitam|| au

32.18

अन्यतरपार्श्वावशिष्टं शेषितम्॥ अउ

anyatarapārśvāvaśiṣṭaṃ śeṣitam|| au

32.19

क्षतं भग्नमुन्नम्यमानं मज्ञि मज्जति मज्जानुगतम्॥ अउ

kṣataṃ bhagnamunnamyamānaṃ majñi majjati majjānugatam|| au

32.20

एषामन्त्यानि पञ्च कृच्छ्रसाध्यानि कृशातिबालवृद्धासहानामत्याशिनां वातात्मकानां कुष्ठिनामुपद्रववतां च॥ अउ

eṣāmantyāni pañca kṛcchrasādhyāni kṛśātibālavṛddhāsahānāmatyāśināṃ vātātmakānāṃ kuṣṭhināmupadravavatāṃ ca|| au

32.21

असाध्यं तु भिन्नं कटीकपालं सन्धिमुक्तं वा जघनमुत्पिष्टं कूर्परो विवर्तितस्तथा ललाटं चूर्णितमसंश्लिष्टकपालं च शिरः शंखपृष्ठस्तनान्तरभङ्गं चेति। भवन्ति चात्र॥ अउ

asādhyaṃ tu bhinnaṃ kaṭīkapālaṃ sandhimuktaṃ vā jaghanamutpiṣṭaṃ kūrparo vivartitastathā lalāṭaṃ cūrṇitamasaṃśliṣṭakapālaṃ ca śiraḥ śaṃkhapṛṣṭhastanāntarabhaṅgaṃ ceti| bhavanti cātra|| au

32.22

अथावनतमुन्नाम्यमुन्नतं चावपीडयेत्। आञ्छेदधिक्षिप्तमधोगतं चोपरि वर्तयेत्। आञ्छनोत्पडिनोन्नामचर्मसङ्क्षेपबन्धनैः॥ अउ

athāvanatamunnāmyamunnataṃ cāvapīḍayet| āñchedadhikṣiptamadhogataṃ copari vartayet| āñchanotpaḍinonnāmacarmasaṅkṣepabandhanaiḥ|| au

32.23

सन्धीन् शरीरगान् सर्वांश्चलानप्यचलानपि। इत्येतैः स्थापनोपायैः सम्यक्संस्थाप्य निश्चलम्। पट्टैः प्रभूतसर्पिर्भिर्वेष्टयित्वा सुखैस्ततः॥ अउ

sandhīn śarīragān sarvāṃścalānapyacalānapi| ityetaiḥ sthāpanopāyaiḥ samyaksaṃsthāpya niścalam| paṭṭaiḥ prabhūtasarpirbhirveṣṭayitvā sukhaistataḥ|| au

32.24

कदम्बोदुम्बराश्वथसर्जार्जुनपलाशजैः। वंशोद्भवैर्वा पृथुभिस्तनुभिः सुनिवेशितैः॥ अउ

kadambodumbarāśvathasarjārjunapalāśajaiḥ| vaṃśodbhavairvā pṛthubhistanubhiḥ suniveśitaiḥ|| au

32.25

सुश्लक्ष्णैः सप्रतिष्टम्भैर्वल्कलैः शकलैरपि। कुशाह्वयैः समं बन्धं पट्टस्योपरि योजयेत्॥ अउ

suślakṣṇaiḥ sapratiṣṭambhairvalkalaiḥ śakalairapi| kuśāhvayaiḥ samaṃ bandhaṃ paṭṭasyopari yojayet|| au

32.26

शिथिलेन हि हि बन्धेन सन्धिस्थैर्यं न जायते। गाढेनातिरुजादाहपाकश्वयथुसम्भवः॥ अउ

śithilena hi hi bandhena sandhisthairyaṃ na jāyate| gāḍhenātirujādāhapākaśvayathusambhavaḥ|| au

32.27

त्र्यहात्त्र्यहादृतौ घर्मे सप्ताहन्मोक्षयेद्धिमे। साधारणे तु पञ्चाहात् भङ्गदोषवशेन वा॥ अउ

tryahāttryahādṛtau gharme saptāhanmokṣayeddhime| sādhāraṇe tu pañcāhāt bhaṅgadoṣavaśena vā|| au

32.28

न्यग्रोधादिकषायेण ततः शीतेन सेचयेत्। तं पञ्चमूलपक्वेन पयसा तु सवेदनम्॥ अउ

nyagrodhādikaṣāyeṇa tataḥ śītena secayet| taṃ pañcamūlapakvena payasā tu savedanam|| au

32.29

सुखोष्णं चावचार्यं स्याच्चक्रतैलं विजानता। विभज्य देशं कालं च वातघ्नौषधसंयुतम्॥ अउ

sukhoṣṇaṃ cāvacāryaṃ syāccakratailaṃ vijānatā| vibhajya deśaṃ kālaṃ ca vātaghnauṣadhasaṃyutam|| au

32.30

प्रततं लेपसेकांश्च विदध्यात् भृशशीतलान्। गृष्टिक्षीरं ससर्पिष्कं मधुरौषधसाधितम्। प्रातः प्रातः पिबेत् भग्नः शीतलं लाक्षयायुतम्॥ अउ

pratataṃ lepasekāṃśca vidadhyāt bhṛśaśītalān| gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam| prātaḥ prātaḥ pibet bhagnaḥ śītalaṃ lākṣayāyutam|| au

32.31

सव्रणस्य तु भग्नस्य व्रणो मधुघृतोत्तरैः। कषायैः प्रतिसार्योऽथ शेषो भङ्गोदितः क्रमः॥ अउ

savraṇasya tu bhagnasya vraṇo madhughṛtottaraiḥ| kaṣāyaiḥ pratisāryo'tha śeṣo bhaṅgoditaḥ kramaḥ|| au

32.32

लम्बानि व्रणमांसानि प्रलिप्य मधुसर्पिषा। सन्दधीत व्रणान् वैद्यो बन्धनैश्चोपपादयेत्॥ अउ

lambāni vraṇamāṃsāni pralipya madhusarpiṣā| sandadhīta vraṇān vaidyo bandhanaiścopapādayet|| au

32.33

तान्समान्सुस्थितान्ज्ञात्वा फलिनीलोध्रकट्फलैः। समङ्गाधातकीयुक्तैश्चूर्णितैरवचूर्णयेत्॥ अउ

tānsamānsusthitānjñātvā phalinīlodhrakaṭphalaiḥ| samaṅgādhātakīyuktaiścūrṇitairavacūrṇayet|| au

32.34

पञ्चवल्कलचूर्णैर्वा मधुशुक्तसमन्वितैः। धातकीलोध्रचूर्णैर्वा रोहन्त्याशु तथा व्रणाः॥ अउ

pañcavalkalacūrṇairvā madhuśuktasamanvitaiḥ| dhātakīlodhracūrṇairvā rohantyāśu tathā vraṇāḥ|| au

32.35

विश्लिष्टोत्पिष्टयोः सन्धिमेवमेवाविघट्टयन्। उपाचरेद्यथास्वं च विसर्पादीनुपद्रवान्॥ अउ

viśliṣṭotpiṣṭayoḥ sandhimevamevāvighaṭṭayan| upācaredyathāsvaṃ ca visarpādīnupadravān|| au

32.36

इति भङ्ग उपक्रान्तः स्थिरधातोरृतौ हिमे। मांसलस्याल्पदोषस्य सुसाधो दारुणोऽन्यथा॥ अउ

iti bhaṅga upakrāntaḥ sthiradhātorṛtau hime| māṃsalasyālpadoṣasya susādho dāruṇo'nyathā|| au

32.37

पूर्वमध्यान्तवयसामेकद्वित्रिगुणैः क्रमात्। मासैः स्थैर्यं भवेत् सन्धेर्यथोक्तं भजतां विधिम्॥ अउ

pūrvamadhyāntavayasāmekadvitriguṇaiḥ kramāt| māsaiḥ sthairyaṃ bhavet sandheryathoktaṃ bhajatāṃ vidhim|| au

32.38

सामान्यं साधनमिदं विशेषो वक्ष्यतेत्वतः॥ अउ

sāmānyaṃ sādhanamidaṃ viśeṣo vakṣyatetvataḥ|| au

32.39

नखसन्धिं समुत्पिष्टं रक्तानुगतमारया। अवमथ्य स्रुते रक्ते शालिपिष्टेन लेपयेत्॥ अउ

nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ raktānugatamārayā| avamathya srute rakte śālipiṣṭena lepayet|| au

32.40

भग्नान् सन्धिविमुक्तांश्च कृत्वा पूर्ववदङ्गुलीन्। तनुनावेष्ट्य पट्टेन घृतसेकं प्रदापयेत्॥ अउ

bhagnān sandhivimuktāṃśca kṛtvā pūrvavadaṅgulīn| tanunāveṣṭya paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet|| au

32.41

चक्रयोगेन मतिमानाञ्छेदूर्वास्थि निर्गतम्॥ अउ

cakrayogena matimānāñchedūrvāsthi nirgatam|| au

32.42

आञ्च्छेदूर्ध्वमधस्ताच्च कटीभग्नं चिकित्सकः॥ अउ

āñcchedūrdhvamadhastācca kaṭībhagnaṃ cikitsakaḥ|| au

32.43

मुसलेनोत्क्षिपेत् कक्षमंससन्धौ विसङ्गते। स्थानस्थितं च बध्नीयात् स्वस्तिकेन समाहितः॥ अउ

musalenotkṣipet kakṣamaṃsasandhau visaṅgate| sthānasthitaṃ ca badhnīyāt svastikena samāhitaḥ|| au

32.44

कौर्परं तु भिषक्सधिमंगुष्ठेनानुमार्जयेत्। अनुमृज्य ततः सन्धिं पीडयेत् कूर्पराच्च्युतम्। प्रसार्याकुञ्चयेच्चैनं स्नेहसकं च कारयेत्॥ अउ

kaurparaṃ tu bhiṣaksadhimaṃguṣṭhenānumārjayet| anumṛjya tataḥ sandhiṃ pīḍayet kūrparāccyutam| prasāryākuñcayeccainaṃ snehasakaṃ ca kārayet|| au

32.45

मणिबन्धे च जानौ च गुल्फे चैषः क्रियाक्रमः॥ अउ

maṇibandhe ca jānau ca gulphe caiṣaḥ kriyākramaḥ|| au

32.46

उभे तले समे कृत्वा तलभग्नस्य दोहिनः। बध्नीयादामतैलेन परिषेकं च कारयेत्॥ अउ

ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dohinaḥ| badhnīyādāmatailena pariṣekaṃ ca kārayet|| au

32.47

प्राग्गोमयमयं पिण्डं धारयेन्मृन्मयं ततः। हस्ते जातबले कार्यं क्रमात् पाषाणधारणम्॥ अउ

prāggomayamayaṃ piṇḍaṃ dhārayenmṛnmayaṃ tataḥ| haste jātabale kāryaṃ kramāt pāṣāṇadhāraṇam|| au

32.48

सन्नमुन्नामयेत् स्विन्नमक्षकं मुसलेन तु। तथोन्नतं पीडयेत बध्नीयान्निबिडं ततः॥ अउ

sannamunnāmayet svinnamakṣakaṃ musalena tu| tathonnataṃ pīḍayeta badhnīyānnibiḍaṃ tataḥ|| au

32.49

ऊरुवच्च विधातव्यं बाहुभङ्गे प्रसाधनम्॥ अउ

ūruvacca vidhātavyaṃ bāhubhaṅge prasādhanam|| au

32.50

ग्रीवायां तु विवृत्तायां प्रविष्टायामधोपि वा। अवटावथ हन्वोश्च प्रगृह्योन्नमयेच्छिरः। समं कुशाभिर्बध्नीयादुत्तानं शाययेच्च तम्॥ अउ

grīvāyāṃ tu vivṛttāyāṃ praviṣṭāyāmadhopi vā| avaṭāvatha hanvośca pragṛhyonnamayecchiraḥ| samaṃ kuśābhirbadhnīyāduttānaṃ śāyayecca tam|| au

32.51

हन्वस्थिनी समानीय हनुसन्धौ विसङ्गते। स्वेदयित्वा स्थितेसम्यक् पञ्चाङ्गीबन्धमाचरेत्। घृतं वातघ्नमधुरैः सिद्धं नस्यं च पूजितम्॥ अउ

hanvasthinī samānīya hanusandhau visaṅgate| svedayitvā sthitesamyak pañcāṅgībandhamācaret| ghṛtaṃ vātaghnamadhuraiḥ siddhaṃ nasyaṃ ca pūjitam|| au

32.52

दन्तानभग्नांश्चलितान् सरक्तानवपीडयेत्। वयस्थस्याम्बुभिः शीतैः परिषिच्य प्रलेपयेत्॥ अउ

dantānabhagnāṃścalitān saraktānavapīḍayet| vayasthasyāmbubhiḥ śītaiḥ pariṣicya pralepayet|| au

32.53

बहिर्निर्वापणैरन्तः सन्धानीयैरुपाचरेत्। लाद्वयशृते क्षीरे पद्मकादिशृतं घृतम्॥ अउ

bahirnirvāpaṇairantaḥ sandhānīyairupācaret| lādvayaśṛte kṣīre padmakādiśṛtaṃ ghṛtam|| au

32.54

नस्यगण्डूषयोर्योज्यं चलद्विजहितानि च। कल्कितैस्तद्धितैश्चास्य दन्तमांसानि लेपयेत्। त्रीन्मासान्मृदु भुञ्जीत रसान्नं कठिनांस्त्यजेत्॥ अउ

nasyagaṇḍūṣayoryojyaṃ caladvijahitāni ca| kalkitaistaddhitaiścāsya dantamāṃsāni lepayet| trīnmāsānmṛdu bhuñjīta rasānnaṃ kaṭhināṃstyajet|| au

32.55

नासां विवृत्तां सन्नं वा ऋजूकृत्य शलाकया। प्रत्येकं नस्ततो नाडीं द्विमुखीं सम्प्रवेशयेत्। ततः पट्टेन संवेष्त्य घृतसेकं प्रदापयेत्॥ अउ

nāsāṃ vivṛttāṃ sannaṃ vā ṛjūkṛtya śalākayā| pratyekaṃ nastato nāḍīṃ dvimukhīṃ sampraveśayet| tataḥ paṭṭena saṃveṣtya ghṛtasekaṃ pradāpayet|| au

32.56

भग्नं कर्णं घृताभ्यक्तं न्यस्य बन्धेन योजयेत्। सद्यःक्षतविधानं च ततः पश्चात् समाचरेत्॥ अउ

bhagnaṃ karṇaṃ ghṛtābhyaktaṃ nyasya bandhena yojayet| sadyaḥkṣatavidhānaṃ ca tataḥ paścāt samācaret|| au

32.57

कटीजङ्घोरुभग्नानां कवाटशयनं हितम्। यन्त्रणार्थं ततः कीलाः पञ्च कार्या निबन्धनाः। जङ्गो रुपार्श्वयोर्द्वौ द्वौ तल एकश्च कीलकः॥ अउ

kaṭījaṅghorubhagnānāṃ kavāṭaśayanaṃ hitam| yantraṇārthaṃ tataḥ kīlāḥ pañca kāryā nibandhanāḥ| jaṅgo rupārśvayordvau dvau tala ekaśca kīlakaḥ|| au

32.58

श्रोण्यां वा पृष्ट्वंशे वा वक्षस्यक्षकयोस्तथा। विमोक्षे भग्नसन्धीनां विधिमेनं समाचरेत्॥ अउ

śroṇyāṃ vā pṛṣṭvaṃśe vā vakṣasyakṣakayostathā| vimokṣe bhagnasandhīnāṃ vidhimenaṃ samācaret|| au

32.59

सन्धींश्चिरविमुक्तांस्तु स्निग्धस्विन्नान् मृदूकृतान्। ऊक्तैर्विधानैर्बुध्या च यथास्वं स्थानमानयेत्॥ अउ

sandhīṃściravimuktāṃstu snigdhasvinnān mṛdūkṛtān| ūktairvidhānairbudhyā ca yathāsvaṃ sthānamānayet|| au

32.60

असन्धिभग्ने रूढे तु विषमोल्बणसाधिते। आपोथ्य भग्नं यमयेत्तत्तो भग्नवदाचरेत्॥ अउ

asandhibhagne rūḍhe tu viṣamolbaṇasādhite| āpothya bhagnaṃ yamayettatto bhagnavadācaret|| au

32.61

भङ्गो नैति यथा पाकं प्रयतेत तथा भिषक्। पक्वमांससिरास्नायुः सन्धिः श्लेषं न गच्छति॥ अउ

bhaṅgo naiti yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak| pakvamāṃsasirāsnāyuḥ sandhiḥ śleṣaṃ na gacchati|| au

32.62

वातव्याधिविनिर्दिष्टान् स्नेहान् भग्नस्य योजयेत्। चतुष्प्रयोगान् बल्यांश्च बस्तिकर्म च शीलयेत्॥ अउ

vātavyādhivinirdiṣṭān snehān bhagnasya yojayet| catuṣprayogān balyāṃśca bastikarma ca śīlayet|| au

32.63

शालिक्षीररसाज्याद्यैः पौष्टिकैरविदाहिभिः। मात्रयोपचरेत् भग्नं सन्धिसंश्लेषकारिभिः॥ अउ

śālikṣīrarasājyādyaiḥ pauṣṭikairavidāhibhiḥ| mātrayopacaret bhagnaṃ sandhisaṃśleṣakāribhiḥ|| au

32.64

ग्लानिर्न शस्यते तस्य सन्धिविश्लेषकृद्धि सा॥ अउ

glānirna śasyate tasya sandhiviśleṣakṛddhi sā|| au

32.65

लवणं कटुकं क्षारमम्लं मैथुनमातपम्। व्यायामं च न सेवेत भग्नो रूक्षं च भेषजम्॥ अउ

lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam| vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno rūkṣaṃ ca bheṣajam|| au

32.66

सम्यग्यमितमप्यस्थि दुर्न्यासाद्दुर्निबन्धनात्। सङ्क्षोभादपि यत् गच्छेद्विक्रियां तद्विवर्जयेत्। आदितो यच्च दुर्जातमस्थि सन्धिरथापि वा॥ अउ

samyagyamitamapyasthi durnyāsāddurnibandhanāt| saṅkṣobhādapi yat gacchedvikriyāṃ tadvivarjayet| ādito yacca durjātamasthi sandhirathāpi vā|| au

32.67

तरुणास्थीनि भुज्यन्ते भज्यन्ते नलकानि तु। कपालानि विभिद्यन्ते स्फुटन्त्यन्यानि भूयसा॥ अउ

taruṇāsthīni bhujyante bhajyante nalakāni tu| kapālāni vibhidyante sphuṭantyanyāni bhūyasā|| au

32.68

अनुल्बणमनाविद्धं स्वस्थाने पर्यवस्थितम्। अवेदनं च चेष्टायां भग्नं विद्यात् सुसाधितम्॥ अउ

anulbaṇamanāviddhaṃ svasthāne paryavasthitam| avedanaṃ ca ceṣṭāyāṃ bhagnaṃ vidyāt susādhitam|| au

32.69

कृष्णास्तिलान्विरजसो दृढवस्त्रबद्धान् सप्तक्षपा बहति वारिणि वासयेत्। संशोषयेदनुदिनं प्रतिसार्य चैनान् क्षीरे तथैव मधुकक्वथिते च तोये॥ अउ

kṛṣṇāstilānvirajaso dṛḍhavastrabaddhān saptakṣapā bahati vāriṇi vāsayet| saṃśoṣayedanudinaṃ pratisārya cainān kṣīre tathaiva madhukakvathite ca toye|| au

32.70

पुनरपि पीतपयस्कांस्तान् पूर्ववदेव शोषितान् बाढम्। विगततुषानरजस्कान् संचूर्ण्य विचूर्णितैर्युञ्ज्यात्॥ अउ

punarapi pītapayaskāṃstān pūrvavadeva śoṣitān bāḍham| vigatatuṣānarajaskān saṃcūrṇya vicūrṇitairyuñjyāt|| au

32.71

नलदवालकलोहितयष्टिका नखमिसिप्लवकुष्ठबलात्रयैः। अगरुकुङ्कुमचन्दनसारिवा सरलसर्जरसामरदारुभिः॥ अउ

naladavālakalohitayaṣṭikā nakhamisiplavakuṣṭhabalātrayaiḥ| agarukuṅkumacandanasārivā saralasarjarasāmaradārubhiḥ|| au

32.72

पद्मकादिगणोपेतैस्तिलपिष्टं ततश्च तत्। समस्तगन्धभैषज्यसिद्धदुग्धेन पीडयेत्॥ अउ

padmakādigaṇopetaistilapiṣṭaṃ tataśca tat| samastagandhabhaiṣajyasiddhadugdhena pīḍayet|| au

32.73

शैलेयरास्नाशुमतीकशेरुकालानुसारीनतपत्रलोध्रैः। सक्षीरशुक्लैः सपयः सदूर्वैस्तैलं पचेत्तन्नलदादिबिश्च॥ अउ

śaileyarāsnāśumatīkaśerukālānusārīnatapatralodhraiḥ| sakṣīraśuklaiḥ sapayaḥ sadūrvaistailaṃ pacettannaladādibiśca|| au

अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

33.2

अथातो भगन्दरप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāto bhagandarapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

33.3

हस्त्यश्वपृष्ठगमनकठिनोत्कटकासनैः। अर्शोनिदानाभिहितैरपरैश्च निषेवितैः॥ अउ

hastyaśvapṛṣṭhagamanakaṭhinotkaṭakāsanaiḥ| arśonidānābhihitairaparaiśca niṣevitaiḥ|| au

33.4

अनिष्टदिष्टपाकेन सद्यो वा साधुगर्हणैः। प्रायेण पिटकापूर्वो योङ्गुले द्व्यङ्गुलेपि॥ अउ

aniṣṭadiṣṭapākena sadyo vā sādhugarhaṇaiḥ| prāyeṇa piṭakāpūrvo yoṅgule dvyaṅgulepi|| au

33.5

पायोर्व्रणोऽन्तर्बाह्यो वा दुष्टासृङ्मांसगो भवेत्। बस्तिमूत्राशयाभ्याशगतत्वात् स्यन्दनात्मकः॥ अउ

pāyorvraṇo'ntarbāhyo vā duṣṭāsṛṅmāṃsago bhavet| bastimūtrāśayābhyāśagatatvāt syandanātmakaḥ|| au

33.6

भगबस्तिगुदान्तेषु दीर्यमाणेषु भूरिभिः। वातं मूत्रं शकृच्छुक्रं खैः सूक्ष्मैर्वहति क्रमात्॥ अउ

bhagabastigudānteṣu dīryamāṇeṣu bhūribhiḥ| vātaṃ mūtraṃ śakṛcchukraṃ khaiḥ sūkṣmairvahati kramāt|| au

33.7

दोषैः पृथग्युतैः सर्वैरागन्तुः सोऽष्टमः स्मृतः॥ अउ

doṣaiḥ pṛthagyutaiḥ sarvairāgantuḥ so'ṣṭamaḥ smṛtaḥ|| au

33.8

अपक्वं पिटकामाहुः पाकप्राप्तं भगन्दरम्॥ अउ

apakvaṃ piṭakāmāhuḥ pākaprāptaṃ bhagandaram|| au

33.9

गूढमूलां ससंरम्भां रूदाढ्यां रूढकोपिनीम्। भगन्दरकरीं विद्यात् पिटकां नत्वतोन्यथा॥ अउ

gūḍhamūlāṃ sasaṃrambhāṃ rūdāḍhyāṃ rūḍhakopinīm| bhagandarakarīṃ vidyāt piṭakāṃ natvatonyathā|| au

33.10

तत्र श्यावारुणा तोदभेदस्फुरणरुक्वरी। पिटका मारुतात् # अउ

tatra śyāvāruṇā todabhedasphuraṇarukvarī| piṭakā mārutāt # au

33.11

पित्तादुष्ट्रग्रीवावदुच्छ्रिता। रागिणी तनुरूष्माढ्या ज्वरधूमायनान्विता॥ अउ

pittāduṣṭragrīvāvaducchritā| rāgiṇī tanurūṣmāḍhyā jvaradhūmāyanānvitā|| au

33.12

स्थिरा स्निग्धा महामूला पाण्डुःकण्डूमती कफात्॥ अउ

sthirā snigdhā mahāmūlā pāṇḍuḥkaṇḍūmatī kaphāt|| au

33.13

श्यावाताम्रा सदाहोषा घोररुग्वातपित्तजा॥ अउ

śyāvātāmrā sadāhoṣā ghorarugvātapittajā|| au

33.14

पाण्डुरा किञ्चिदाश्यावा कृच्छ्रपाका कफानिलात्॥ अउ

pāṇḍurā kiñcidāśyāvā kṛcchrapākā kaphānilāt|| au

33.15

पादाङ्गुष्ठसमा सर्वैर्दोषैर्नानाविधव्यथा। शूलारोचकतृङ्दाहज्वरच्छार्दिरुपद्रुता॥ अउ

pādāṅguṣṭhasamā sarvairdoṣairnānāvidhavyathā| śūlārocakatṛṅdāhajvaracchārdirupadrutā|| au

33.16

व्रणतां यान्ति ताः पक्वाः प्रमादात् तत्र वातजा। चीयतेऽणुमुखैश्छिद्रैः शतपोनकवत् क्रमात्। अच्छं स्रवद्भिरास्रावमजस्रं फेनसंयुतम्॥ अउ

vraṇatāṃ yānti tāḥ pakvāḥ pramādāt tatra vātajā| cīyate'ṇumukhaiśchidraiḥ śataponakavat kramāt| acchaṃ sravadbhirāsrāvamajasraṃ phenasaṃyutam|| au

33.17

शतपोनकसंज्ञोऽयं उष्ट्रग्रीवस्तु पित्तजः॥ अउ

śataponakasaṃjño'yaṃ uṣṭragrīvastu pittajaḥ|| au

33.18

बहुपिच्छापरिस्रावी परिस्रावी कफोद्भवः॥ अउ

bahupicchāparisrāvī parisrāvī kaphodbhavaḥ|| au

33.19

वातपित्तात् परिक्षेपी परिक्षिप्य गुदं गतिः। जायते परितस्तत्र प्राकारं परिखेव च॥ अउ

vātapittāt parikṣepī parikṣipya gudaṃ gatiḥ| jāyate paritastatra prākāraṃ parikheva ca|| au

33.20

ऋजुर्वातकफादृज्व्या गुदो गत्यावदीर्यते॥ अउ

ṛjurvātakaphādṛjvyā gudo gatyāvadīryate|| au

33.21

कफपित्ते तु पूर्वोत्थं दुर्नामाश्रित्य कुप्यतः। अर्शोमूले ततः शोफः कण्डूदाहादिमान् भवेत्॥ अउ

kaphapitte tu pūrvotthaṃ durnāmāśritya kupyataḥ| arśomūle tataḥ śophaḥ kaṇḍūdāhādimān bhavet|| au

33.22

स शीघ्रं पक्वभिन्नोस्य क्लेदयन् मूलमर्शसः। स्रवत्यजस्रं गतिभिरयमर्शोभगन्दरः॥ अउ

sa śīghraṃ pakvabhinnosya kledayan mūlamarśasaḥ| sravatyajasraṃ gatibhirayamarśobhagandaraḥ|| au

33.23

सर्वजः शम्बुकावर्तः शम्बुकावर्तसन्निभः। गतयो दारयन्त्यस्मिन् रुग्वेगैर्दारुणैर्गुदम्॥ अउ

sarvajaḥ śambukāvartaḥ śambukāvartasannibhaḥ| gatayo dārayantyasmin rugvegairdāruṇairgudam|| au

33.24

अस्थिलेशोऽभ्यवहृतो मांसगृध्या यदा गुदम्। क्षिणोति तिर्यङ्निर्गच्छन्नुन्मार्गं च ततो गतिः॥ अउ

asthileśo'bhyavahṛto māṃsagṛdhyā yadā gudam| kṣiṇoti tiryaṅnirgacchannunmārgaṃ ca tato gatiḥ|| au

33.25

स्यात्तदा पूयदीर्णायां मांसकोथेन तत्र च। जायन्ते कृमयस्तेऽस्य खादन्तः परितो गुदम्। विदारयन्ति न चिरादुन्मार्गी क्षतजश्च सः॥ अउ

syāttadā pūyadīrṇāyāṃ māṃsakothena tatra ca| jāyante kṛmayaste'sya khādantaḥ parito gudam| vidārayanti na cirādunmārgī kṣatajaśca saḥ|| au

33.26

तेषु रुग्दाहकण्ड्वादीन् विद्याद्व्रणविभक्तितः॥ अउ

teṣu rugdāhakaṇḍvādīn vidyādvraṇavibhaktitaḥ|| au

33.27

षट् कृच्छ्रसाधनास्तेषां निचयक्षतजौ त्यजेत्। प्रवाहिणीं बलीं प्राप्तं सेवनीं वा समाश्रितम्॥ अउ

ṣaṭ kṛcchrasādhanāsteṣāṃ nicayakṣatajau tyajet| pravāhiṇīṃ balīṃ prāptaṃ sevanīṃ vā samāśritam|| au

33.28

अथ भगन्दारिणमपक्वपिटकं पाकपरिहाराथमपतर्पणेन व्रणप्रतिषेधविहितेन शीघ्रमुपाचरेत्॥ अउ

atha bhagandāriṇamapakvapiṭakaṃ pākaparihārāthamapatarpaṇena vraṇapratiṣedhavihitena śīghramupācaret|| au

33.29

पक्वपिटकं पुनरुपस्निग्धमर्कादिक्वाथशुद्धं स्वभ्यक्तमवगाहस्विन्नं भुक्तवन्तं शयनस्थमर्शसमिव यन्त्रयित्वा पराचीनमर्वाचीनं बहिर्मुखमन्तर्मुखं वा भगन्दरं सम्यगीक्षेत॥ अउ

pakvapiṭakaṃ punarupasnigdhamarkādikvāthaśuddhaṃ svabhyaktamavagāhasvinnaṃ bhuktavantaṃ śayanasthamarśasamiva yantrayitvā parācīnamarvācīnaṃ bahirmukhamantarmukhaṃ vā bhagandaraṃ samyagīkṣeta|| au

33.30

ततोऽन्तर्मुखे यन्त्रं प्राणिधाय प्रवाहणप्रविष्टं भगन्दरमभिसमीक्ष्य सम्यगेषित्वा शस्त्रेण पाटयेत्। बहिर्मुखेत्वेषाणीं प्रणिधाय साशयमुद्धरेच्छस्त्रेणानन्तरं चोऽभयमप्यग्निना क्षारेण चोपत्रमेत उष्ठग्रीवं तु क्षारेणैव॥ अउ

tato'ntarmukhe yantraṃ prāṇidhāya pravāhaṇapraviṣṭaṃ bhagandaramabhisamīkṣya samyageṣitvā śastreṇa pāṭayet| bahirmukhetveṣāṇīṃ praṇidhāya sāśayamuddharecchastreṇānantaraṃ co'bhayamapyagninā kṣāreṇa copatrameta uṣṭhagrīvaṃ tu kṣāreṇaiva|| au

33.31

ततो निर्वापणशोधनरोपणैर्यथाकालं साधयोदिति सामान्यो विधिः॥ अउ

tato nirvāpaṇaśodhanaropaṇairyathākālaṃ sādhayoditi sāmānyo vidhiḥ|| au

33.32

अथ शतपोनके नाडीरेकान्तरिताः पाटयित्वा रोपयेत्। रूढासु चेतराश्चिकित्सेत्। अन्यथा तु विवृत्तं व्रणं गुदस्रोतोविदारणाद्वातविण्मूत्राण्यनुप्रपद्यन्ते। ततश्चोन्मार्गगो वायुराध्मानाटोपपायुशूलादीनुपजनयति। तत्र स्नेहाभ्यक्तगुदस्य स्निग्धान् पिण्डनाडीकुम्भीस्वेदान् प्रयुञ्जीतावगाहं वा। स्विन्नं च वच हिंगुकुष्ठव्योषलवणपञ्चकाजमोदान् सर्पिर्मद्याकाञ्जिककुलत्थयूषान्यतमेन पाययेत्। व्रणं चास्य मधुकतैलेनोष्णेन सिञ्चेत्। गुदं च बलातैलादिभिर्वातघ्नैः। अनेन विधिना वाय्वादयः स्वमार्गमापतन्ति। तत्कृताश्च विकारा निवर्तन्ते॥ अउ

atha śataponake nāḍīrekāntaritāḥ pāṭayitvā ropayet| rūḍhāsu cetarāścikitset| anyathā tu vivṛttaṃ vraṇaṃ gudasrotovidāraṇādvātaviṇmūtrāṇyanuprapadyante| tataśconmārgago vāyurādhmānāṭopapāyuśūlādīnupajanayati| tatra snehābhyaktagudasya snigdhān piṇḍanāḍīkumbhīsvedān prayuñjītāvagāhaṃ vā| svinnaṃ ca vaca hiṃgukuṣṭhavyoṣalavaṇapañcakājamodān sarpirmadyākāñjikakulatthayūṣānyatamena pāyayet| vraṇaṃ cāsya madhukatailenoṣṇena siñcet| gudaṃ ca balātailādibhirvātaghnaiḥ| anena vidhinā vāyvādayaḥ svamārgamāpatanti| tatkṛtāśca vikārā nivartante|| au

33.33

एवमेव च परिक्षेपिण्यामपि क्रमात् गतिं नाडीविहितेन क्षारसूत्रेण द्विशस्त्रिशोवावदारयेत्। सकृदेवह्यवदरणादसाध्यता याप्यता वा स्यात्॥ अउ

evameva ca parikṣepiṇyāmapi kramāt gatiṃ nāḍīvihitena kṣārasūtreṇa dviśastriśovāvadārayet| sakṛdevahyavadaraṇādasādhyatā yāpyatā vā syāt|| au

33.34

अर्शोभगन्दरे पूर्वमर्शांसि च्छिन्द्यात् ततो गत्यनुसारेण भगन्दरम्॥ अउ

arśobhagandare pūrvamarśāṃsi cchindyāt tato gatyanusāreṇa bhagandaram|| au

33.35

उन्मार्गिणं तु प्रत्याख्यायोपाचरेत्। अनिस्सृतं च शल्यमाहरेत्। तथा कृमिघ्नं क्रममालेपाभ्यवहारयोः कुर्वीत। वेदनायां तु पूर्वोक्ताः स्वेदाः। वचादिपाचनं च। साल्वलप्रदिग्धं वा व्रणं कदलीमृगलोपाकाजिनकौशेयाविकैरुपनाहयेदिति। भवति चात्र॥ अउ

unmārgiṇaṃ tu pratyākhyāyopācaret| anissṛtaṃ ca śalyamāharet| tathā kṛmighnaṃ kramamālepābhyavahārayoḥ kurvīta| vedanāyāṃ tu pūrvoktāḥ svedāḥ| vacādipācanaṃ ca| sālvalapradigdhaṃ vā vraṇaṃ kadalīmṛgalopākājinakauśeyāvikairupanāhayediti| bhavati cātra|| au

33.36

भगन्दरे बहुच्छिद्रे छेदानालोच्य योजयेत्। गोतीर्थं सर्वतोमद्रमर्धलाङ्गललाङ्गलौ॥ अउ

bhagandare bahucchidre chedānālocya yojayet| gotīrthaṃ sarvatomadramardhalāṅgalalāṅgalau|| au

33.37

पार्श्वागतेनशस्त्रेण छेदो गोतीर्थको मतः। सर्वतः सर्वतोभद्रः पार्श्वच्छेदोर्धलाङ्गलः॥ अउ

pārśvāgatenaśastreṇa chedo gotīrthako mataḥ| sarvataḥ sarvatobhadraḥ pārśvacchedordhalāṅgalaḥ|| au

33.38

पार्श्वद्वये लाङ्गलकः समस्तांश्चाग्निना दहेत्। आस्रावमार्गान् निश्शेषं नैवं विकुरुते पुनः॥ अउ

pārśvadvaye lāṅgalakaḥ samastāṃścāgninā dahet| āsrāvamārgān niśśeṣaṃ naivaṃ vikurute punaḥ|| au

33.39

यतेत् कोष्ठशुध्यै च भिषक् तस्यान्तरान्तरा॥ अउ

yatet koṣṭhaśudhyai ca bhiṣak tasyāntarāntarā|| au

33.40

आर्द्रकस्य रसे सिद्धं कल्के वा पाययेत् घृतम्। भगन्दरे मारुतजे पक्वापक्वे विरेचयेत्॥ अउ

ārdrakasya rase siddhaṃ kalke vā pāyayet ghṛtam| bhagandare mārutaje pakvāpakve virecayet|| au

33.41

ज्योतिष्मतीलाङ्गलिकाश्यामादन्तीत्रिवृत्तिलाः। कुष्ठं शतह्वा गोलोमी तिल्वको गिरिकर्णिका। हेमक्षीरी च वर्गोयं लेपाद्यैर्व्रणशोधनः॥ अउ

jyotiṣmatīlāṅgalikāśyāmādantītrivṛttilāḥ| kuṣṭhaṃ śatahvā golomī tilvako girikarṇikā| hemakṣīrī ca vargoyaṃ lepādyairvraṇaśodhanaḥ|| au

33.42

तिलकुम्भवरादन्ती तुत्थसिन्धूत्थमाक्षिकम्। सकृष्णरोचनाकुष्ठं शोधनं मांसकृत् पुनः॥ अउ

tilakumbhavarādantī tutthasindhūtthamākṣikam| sakṛṣṇarocanākuṣṭhaṃ śodhanaṃ māṃsakṛt punaḥ|| au

33.43

मञ्जिष्ठासैन्धवक्षौद्रनागदन्तीत्रिवृत्तिलाः। रसाञ्जनद्विरजनीतेजोह्वानिम्बपल्लवाः॥ अउ

mañjiṣṭhāsaindhavakṣaudranāgadantītrivṛttilāḥ| rasāñjanadvirajanītejohvānimbapallavāḥ|| au

33.44

निकुम्भकुम्भरक्ताह्वकल्को नाडीव्रणापहः॥ अउ

nikumbhakumbharaktāhvakalko nāḍīvraṇāpahaḥ|| au

33.45

सुधाशेलुत्रिवृत्पाठामलयूहयमारकैः। ज्योतिष्मतीलाङ्गलिका स्वर्जिकार्कवचाग्निकैः। विष्यन्दनाख्यं विपचेत्तैलं शोधनरोपणम्॥ अउ

sudhāśelutrivṛtpāṭhāmalayūhayamārakaiḥ| jyotiṣmatīlāṅgalikā svarjikārkavacāgnikaiḥ| viṣyandanākhyaṃ vipacettailaṃ śodhanaropaṇam|| au

33.46

त्रिवृद्दन्तीहरिद्रार्कमूललोहाश्वमारकैः। विडङ्गसारत्रिफलास्नुगर्कक्षीरमाक्षिकैः। तैलं समदनैः सिद्धं भगन्दरनिर्वहणम्॥ अउ

trivṛddantīharidrārkamūlalohāśvamārakaiḥ| viḍaṅgasāratriphalāsnugarkakṣīramākṣikaiḥ| tailaṃ samadanaiḥ siddhaṃ bhagandaranirvahaṇam|| au

33.47

सैन्धवार्कत्रिवृत्पाठासमङ्गपूतिकाग्निकैः। समातुलुङ्गच्छदनैस्तैलंशोधनरोपणम्॥ अउ

saindhavārkatrivṛtpāṭhāsamaṅgapūtikāgnikaiḥ| samātuluṅgacchadanaistailaṃśodhanaropaṇam|| au

33.48

मधुतैलयुता विडङ्गसारत्रिफलामागधिकोषणाश्च लीढा कृमिकुष्ठभगन्दरप्रमेहक्षतनाडीव्रणरोपणाभवन्ति॥ अउ

madhutailayutā viḍaṅgasāratriphalāmāgadhikoṣaṇāśca līḍhā kṛmikuṣṭhabhagandarapramehakṣatanāḍīvraṇaropaṇābhavanti|| au

33.49

अमृतात्रुटिवेल्लवत्सकं कलिपथ्यामलका निगुग्गुलुः। क्रमवृद्धमिदं मधुप्लुतं पिटकास्थौल्यभगन्दरान् जयेत्॥ अउ

amṛtātruṭivellavatsakaṃ kalipathyāmalakā nigugguluḥ| kramavṛddhamidaṃ madhuplutaṃ piṭakāsthaulyabhagandarān jayet|| au

33.50

गुग्गुलुपञ्चपलं पलिकांशा मागधिका त्रिफला च पृथक् स्यात्। त्वक्त्रुटिकर्षयुतं मधुलीढं कुष्ठभगन्दरगुल्मगतिघ्नम्॥ अउ

guggulupañcapalaṃ palikāṃśā māgadhikā triphalā ca pṛthak syāt| tvaktruṭikarṣayutaṃ madhulīḍhaṃ kuṣṭhabhagandaragulmagatighnam|| au

33.51

शृङ्गवेररजोयुक्तं तदेव च सुभावितम्। क्वाथेन दशमूलस्य विशेषाद्वातरोगजित्॥ अउ

śṛṅgaverarajoyuktaṃ tadeva ca subhāvitam| kvāthena daśamūlasya viśeṣādvātarogajit|| au

33.52

उत्तमा खदिरसारजं रजः शीलयन्नसनवारिभावितम्। हन्ति तुल्यमहिषाक्षमाक्षिकं कुष्ठमेहपिटकाभगन्दरान्॥ अउ

uttamā khadirasārajaṃ rajaḥ śīlayannasanavāribhāvitam| hanti tulyamahiṣākṣamākṣikaṃ kuṣṭhamehapiṭakābhagandarān|| au

33.53

भगन्दरेष्वेष विशेष उक्तः शेषाणि तु व्यञ्जनसाधनानि। व्रणाधिकारात् परिशीलनाच्च सम्यग्विदित्वौपयिकं विदध्यात्॥ अउ

bhagandareṣveṣa viśeṣa uktaḥ śeṣāṇi tu vyañjanasādhanāni| vraṇādhikārāt pariśīlanācca samyagviditvaupayikaṃ vidadhyāt|| au

अथ चतुर्त्रिंशोऽध्यायः

34.2

अथातो ग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदापचीनाडीविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāto granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

34.3

कफप्रधानाः कुर्वन्ति मेदोमांसास्रगामलाः। वृत्तोन्नतं यं श्वयथुं स ग्रन्थिर्ग्रथनात् स्मृतः॥ अउ

kaphapradhānāḥ kurvanti medomāṃsāsragāmalāḥ| vṛttonnataṃ yaṃ śvayathuṃ sa granthirgrathanāt smṛtaḥ|| au

34.4

दोषासृङ्मांसमेदोस्थिसिराव्रणभवा नव। तत्रवातादायामतोदभेदान्वितोऽसितः॥ अउ

doṣāsṛṅmāṃsamedosthisirāvraṇabhavā nava| tatravātādāyāmatodabhedānvito'sitaḥ|| au

34.5

स्थानात् स्थानान्तरगतिरकस्माद्धानिवृद्धिमान्। मृदुर्बस्तिरिवानद्धो विभिन्नोच्छं स्रवत्यसृक्॥ अउ

sthānāt sthānāntaragatirakasmāddhānivṛddhimān| mṛdurbastirivānaddho vibhinnocchaṃ sravatyasṛk|| au

34.6

पित्तात् सदाहपीताभो रक्तो वा पच्यते द्रुतम्। भिन्नोऽस्रमुष्णं स्रवति श्लेष्मणा नीरुजो घनः। शीतः सवर्णः कण्डूमान् पक्वः पूयं स्रवेत् घनम्॥ अउ

pittāt sadāhapītābho rakto vā pacyate drutam| bhinno'sramuṣṇaṃ sravati śleṣmaṇā nīrujo ghanaḥ| śītaḥ savarṇaḥ kaṇḍūmān pakvaḥ pūyaṃ sravet ghanam|| au

34.7

दोषैर्दुष्टेसृजि ग्रन्थिर्भवेन्मूर्च्छत्सु जन्तुषु। सिरामांसं च संश्रित्य सस्वापः पैत्तलक्षणः॥ अउ

doṣairduṣṭesṛji granthirbhavenmūrcchatsu jantuṣu| sirāmāṃsaṃ ca saṃśritya sasvāpaḥ paittalakṣaṇaḥ|| au

34.8

मांसलैर्दूषितं मांसमाहारैर्ग्रन्थिमावहेत्। स्निग्धं महान्तं कठिनं सिरानद्धं कफाकृतिम्॥ अउ

māṃsalairdūṣitaṃ māṃsamāhārairgranthimāvahet| snigdhaṃ mahāntaṃ kaṭhinaṃ sirānaddhaṃ kaphākṛtim|| au

34.9

प्रवृद्धं सेदुरैर्मेदो नीतं मांसेऽथ वा त्वचि। वायुना कुरुते ग्रन्थिं भृशं स्निग्धं मृदुं चलम्॥ अउ

pravṛddhaṃ sedurairmedo nītaṃ māṃse'tha vā tvaci| vāyunā kurute granthiṃ bhṛśaṃ snigdhaṃ mṛduṃ calam|| au

34.10

श्लेष्मतुल्याकृतिं देहक्षयवृद्धिक्षयोदयम्। स विभिन्नो घनं मेदस्ताम्रासितसितं स्रवेत्॥ अउ

śleṣmatulyākṛtiṃ dehakṣayavṛddhikṣayodayam| sa vibhinno ghanaṃ medastāmrāsitasitaṃ sravet|| au

34.11

आस्थिभङ्गाभिघाताभ्यामुन्नतावनतं तु यत्। सोस्थिग्रन्थिः पदातेस्तु सहसाम्भोवगाहनात्॥ अउ

āsthibhaṅgābhighātābhyāmunnatāvanataṃ tu yat| sosthigranthiḥ padātestu sahasāmbhovagāhanāt|| au

34.12

व्यायामाद्वा प्रतान्तस्य सिराजालं सशोणितम्। वायुः सम्पीड्य सङ्कोच्य वक्रीकृत्य विशोष्य च। निस्फुरं नीरुजं ग्रन्थिं कुरुते स सिराह्वयः॥ अउ

vyāyāmādvā pratāntasya sirājālaṃ saśoṇitam| vāyuḥ sampīḍya saṅkocya vakrīkṛtya viśoṣya ca| nisphuraṃ nīrujaṃ granthiṃ kurute sa sirāhvayaḥ|| au

34.13

अरूढे रूढमात्रे वा व्रणे सर्वरसाशिनः। सार्द्रे वा बन्धरहिते गात्रेऽश्माभिहतेऽथ वा॥ अउ

arūḍhe rūḍhamātre vā vraṇe sarvarasāśinaḥ| sārdre vā bandharahite gātre'śmābhihate'tha vā|| au

34.14

वातोऽस्रमस्रुतं दुष्टं संशोष्य ग्रथितं व्रणम्। कुर्यात् सदाहः कण्डूमान् व्रणग्रन्थिरयं स्मृतः॥ अउ

vāto'sramasrutaṃ duṣṭaṃ saṃśoṣya grathitaṃ vraṇam| kuryāt sadāhaḥ kaṇḍūmān vraṇagranthirayaṃ smṛtaḥ|| au

34.15

साध्या दोषास्रमेदोजा न तु स्थूलखराश्चलाः। मर्मकण्ठोदरस्थाश्च महत्तुग्रन्थितोर्बुदम्॥ अउ

sādhyā doṣāsramedojā na tu sthūlakharāścalāḥ| marmakaṇṭhodarasthāśca mahattugranthitorbudam|| au

34.16

तल्लक्षणं च मेदोन्तैः षोढा दोषादिभिस्तु तत्। प्रायो मेदःकफाढ्यत्वात् स्थिरत्वाच्च न पच्यते॥ अउ

tallakṣaṇaṃ ca medontaiḥ ṣoḍhā doṣādibhistu tat| prāyo medaḥkaphāḍhyatvāt sthiratvācca na pacyate|| au

34.17

सिरास्थं शोणितं दोषः सङ्कोच्यानुप्रपीड्य च। पाचयेच्च तदानद्धं सास्रावं मांसपिण्डितम्॥ अउ

sirāsthaṃ śoṇitaṃ doṣaḥ saṅkocyānuprapīḍya ca| pācayecca tadānaddhaṃ sāsrāvaṃ māṃsapiṇḍitam|| au

34.18

मांसाङ्क्कुरैश्चितं याति वृद्धिं चाशु स्रवेत्ततः। अजस्रं दुष्टरुधिरं भूरि तच्छोणितर्बुदम्॥ अउ

māṃsāṅkkuraiścitaṃ yāti vṛddhiṃ cāśu sravettataḥ| ajasraṃ duṣṭarudhiraṃ bhūri tacchoṇitarbudam|| au

34.19

तेष्वसृङ्मांसजे वर्ज्ये चत्वार्यन्यानि साधयेत्॥ अउ

teṣvasṛṅmāṃsaje varjye catvāryanyāni sādhayet|| au

34.20

प्रस्थिता वङ्क्षणोर्वादिमधःकायं कफोल्बणाः। दोषा मांसास्रगाः पादौ कालेनाश्रित्य कुर्वते। शनैः शनैर्घनं शोफं श्लीपदं तं प्रचक्षते॥ अउ

prasthitā vaṅkṣaṇorvādimadhaḥkāyaṃ kapholbaṇāḥ| doṣā māṃsāsragāḥ pādau kālenāśritya kurvate| śanaiḥ śanairghanaṃ śophaṃ ślīpadaṃ taṃ pracakṣate|| au

34.21

परिपोटयुतं कृष्णमनिमित्तरुजं खरम्। रूक्षं च वातात् पित्तात्तु पीतं दाहज्वरान्वितम्॥ अउ

paripoṭayutaṃ kṛṣṇamanimittarujaṃ kharam| rūkṣaṃ ca vātāt pittāttu pītaṃ dāhajvarānvitam|| au

34.22

कफात् गुरुस्निग्धमरुक्चितं मांसाङ्कुरैर्बृहत्॥ अउ

kaphāt gurusnigdhamarukcitaṃ māṃsāṅkurairbṛhat|| au

34.23

तत्त्यजे द्वत्सरातीतं सुमहत्सपरिस्रुति॥ अउ

tattyaje dvatsarātītaṃ sumahatsaparisruti|| au

34.24

पाणिनासौष्ठकर्णेषु वदन्त्यन्ये तु पादवत्। श्लीपदं जायते तच्च देशेऽनूपे भृशं भ्रमात्॥ अउ

pāṇināsauṣṭhakarṇeṣu vadantyanye tu pādavat| ślīpadaṃ jāyate tacca deśe'nūpe bhṛśaṃ bhramāt|| au

34.25

मेदस्थाः कण्ठमन्याक्षकक्षवङ्क्षणगा मलाः। सवर्णान् कठिनान् स्निग्धान् वार्ताकामलकाकृतीन्॥ अउ

medasthāḥ kaṇṭhamanyākṣakakṣavaṅkṣaṇagā malāḥ| savarṇān kaṭhinān snigdhān vārtākāmalakākṛtīn|| au

34.26

अवगाढान् बहून् गण्डांश्चिरपाकांश्च कुर्वते। पच्यन्तेल्परुजस्तेन्ये स्रवन्त्यन्येतिकण्डुराः। नश्यन्त्यन्ये भवन्त्यन्ये दीर्घकालानुबन्धिनः॥ अउ

avagāḍhān bahūn gaṇḍāṃścirapākāṃśca kurvate| pacyantelparujastenye sravantyanyetikaṇḍurāḥ| naśyantyanye bhavantyanye dīrghakālānubandhinaḥ|| au

34.27

गण्डमालापची चेयं दूर्वेव क्षयवृद्धिभाक्। तां त्यजेत् सज्वरच्छर्दिपार्श्वरुक्कासपीनसाम्॥ अउ

gaṇḍamālāpacī ceyaṃ dūrveva kṣayavṛddhibhāk| tāṃ tyajet sajvaracchardipārśvarukkāsapīnasām|| au

34.28

अभेदात् पक्वशोफस्य व्रणे चापथ्यसेविनः। अनुप्रविश्य मांसादीन् दूरं पूयोभिधावति॥ अउ

abhedāt pakvaśophasya vraṇe cāpathyasevinaḥ| anupraviśya māṃsādīn dūraṃ pūyobhidhāvati|| au

34.29

गतिः सा दूरगमनान्नाडी नाडीव संस्रुतेः। नाड्येकानृजुरन्येषां सैवानेकगतिर्गतिः॥ अउ

gatiḥ sā dūragamanānnāḍī nāḍīva saṃsruteḥ| nāḍyekānṛjuranyeṣāṃ saivānekagatirgatiḥ|| au

34.30

सा दोषैःपृथगेकस्थैः शल्यहेतुश्च पञ्चमी॥ अउ

sā doṣaiḥpṛthagekasthaiḥ śalyahetuśca pañcamī|| au

34.31

वातात् सरुक्सूक्ष्ममुखी विवर्णा फेनिलोद्वमा। स्रवत्यभ्यधिकं रात्रौ पित्तात्तृङ्ज्वरदाहकृत्। पीतोष्णपूतिपूयस्रुग्दिवा चाति निषिञ्चति॥ अउ

vātāt saruksūkṣmamukhī vivarṇā phenilodvamā| sravatyabhyadhikaṃ rātrau pittāttṛṅjvaradāhakṛt| pītoṣṇapūtipūyasrugdivā cāti niṣiñcati|| au

34.32

घनपिच्छिलसंस्रावा कण्डूला कठिना कफात्। निशि चाभ्यधिकक्लेदा सर्वैः सर्वाकृतिं त्यजेत्॥ अउ

ghanapicchilasaṃsrāvā kaṇḍūlā kaṭhinā kaphāt| niśi cābhyadhikakledā sarvaiḥ sarvākṛtiṃ tyajet|| au

अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः

35.2

अथातो ग्रन्थ्यादिप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāto granthyādipratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

35.3

सर्वेष्वेव पूर्वं ग्रन्थिषु बृहतीद्वयपिप्पलीचित्रकसाधितेन पुराणसपिंषा स्निग्धं वामयेत्। विरेचयेच्च। कृतसंसर्जनस्यचोत्तमाङ्गगतेषु ग्रन्थिषु लाक्षाद्विरजनीविडङ्गशुण्ठीपूतीदारुभिः शिरो विरेचयेत् धूमकवलगण्डूषांश्च स सेवेत॥ अउ

sarveṣveva pūrvaṃ granthiṣu bṛhatīdvayapippalīcitrakasādhitena purāṇasapiṃṣā snigdhaṃ vāmayet| virecayecca| kṛtasaṃsarjanasyacottamāṅgagateṣu granthiṣu lākṣādvirajanīviḍaṅgaśuṇṭhīpūtīdārubhiḥ śiro virecayet dhūmakavalagaṇḍūṣāṃśca sa seveta|| au

35.4

अङ्कोलमधुकमातुलुङ्गहिंस्रापूतीदारुबिल्वमूलसरलकुष्ठवचावरुणत्वक्कालातिविषाजगन्धाभिर्लेपः। श्यामासुरदारु समङ्गाकोशातकीपुनर्नवसर्षपैर्वा॥ अउ

aṅkolamadhukamātuluṅgahiṃsrāpūtīdārubilvamūlasaralakuṣṭhavacāvaruṇatvakkālātiviṣājagandhābhirlepaḥ| śyāmāsuradāru samaṅgākośātakīpunarnavasarṣapairvā|| au

35.5

सशोफरुक्स्तम्भे चोपनाहो यवसक्तुमधुककुष्ठशतपुष्पोदवदारुभिर्घृतयुक्तैः। गोजाविखरोष्ट्राश्वहस्तिमूषीकमांसैर्वा वेशवारीकृतैर्वसातैलवद्भिः॥ अउ

saśopharukstambhe copanāho yavasaktumadhukakuṣṭhaśatapuṣpodavadārubhirghṛtayuktaiḥ| gojāvikharoṣṭrāśvahastimūṣīkamāṃsairvā veśavārīkṛtairvasātailavadbhiḥ|| au

35.6

पलाशवृन्ताग्निमन्थत्वक्कल्केन मांसपिण्डैर्वा। बहुशः स्विन्नमङ्गुष्ठेन वेणुपर्वणा वा शनैश्शनैः पुनः पुनर्विमर्दयेत्। यथायथं च शोफवत् क्रियां प्रयुञ्जीत॥ अउ

palāśavṛntāgnimanthatvakkalkena māṃsapiṇḍairvā| bahuśaḥ svinnamaṅguṣṭhena veṇuparvaṇā vā śanaiśśanaiḥ punaḥ punarvimardayet| yathāyathaṃ ca śophavat kriyāṃ prayuñjīta|| au

35.7

अथ वातजे ग्रन्थौ दशमूलसिद्धं महास्नेहं पिबेत्। अमृतानिम्बबीजभार्ङ्गीस्योनाकबाणतालपत्रीकृष्णगन्धागरुभिः क्षीरपिष्टैः सुखोष्णैर्लेपः। विविधाश्च वातव्याधिविहिताः स्नेहस्वेदोपनाहाः। तथानुपशमे सिराव्यधः॥ अउ

atha vātaje granthau daśamūlasiddhaṃ mahāsnehaṃ pibet| amṛtānimbabījabhārṅgīsyonākabāṇatālapatrīkṛṣṇagandhāgarubhiḥ kṣīrapiṣṭaiḥ sukhoṣṇairlepaḥ| vividhāśca vātavyādhivihitāḥ snehasvedopanāhāḥ| tathānupaśame sirāvyadhaḥ|| au

35.8

पक्वं तु विदार्य निरस्तपूयं कृत्वार्कादिवर्गाम्भसा प्रक्षाल्य तिलकल्केन सचित्रकसैन्धवेनालेपयेत्। तैलं च रोपणं रास्नासरलोशीरविडङ्गमधुकक्षीरसंस्कृतं कुर्यात्॥ अउ

pakvaṃ tu vidārya nirastapūyaṃ kṛtvārkādivargāmbhasā prakṣālya tilakalkena sacitrakasaindhavenālepayet| tailaṃ ca ropaṇaṃ rāsnāsaralośīraviḍaṅgamadhukakṣīrasaṃskṛtaṃ kuryāt|| au

35.9

पित्तजे रक्तजे च जलौकसो न्यग्रोधादिः प्रदेहपरिषेकयोः पद्मकादिः पाने च द्राक्षेक्षुरसयुक्ता हरीतकी विरेकः। पक्वे पाटिते च पित्तव्रणोक्तो विधिः॥ अउ

pittaje raktaje ca jalaukaso nyagrodhādiḥ pradehapariṣekayoḥ padmakādiḥ pāne ca drākṣekṣurasayuktā harītakī virekaḥ| pakve pāṭite ca pittavraṇokto vidhiḥ|| au

35.10

कफजमन्तश्शुद्धस्य भृशं स्वेदयेद्विम्लापयेच्च काकादनीविकङ्कतकाकनन्दिकारग्वधेङ्गुदमूलमदनफलभार्ङ्गीकरञ्जैर्लेपयेत्। नागरविडङ्गैलावालुकचव्यपलाशवृन्तचित्रकैर्वा। भल्लातसैन्धवाजगन्धासर्षषैर्वा॥ अउ

kaphajamantaśśuddhasya bhṛśaṃ svedayedvimlāpayecca kākādanīvikaṅkatakākanandikāragvadheṅgudamūlamadanaphalabhārṅgīkarañjairlepayet| nāgaraviḍaṅgailāvālukacavyapalāśavṛntacitrakairvā| bhallātasaindhavājagandhāsarṣaṣairvā|| au

35.11

एवमप्यपच्यमानममर्मस्थं विदार्य स्थितरक्तं निश्शेषमग्निना दहेत्। सशेषो हि पुनरापूर्यते। ततो निर्वापितं क्षारक्षौद्रगुडोत्तरैरालेपैस्संशुद्धं रोपयेत्॥ अउ

evamapyapacyamānamamarmasthaṃ vidārya sthitaraktaṃ niśśeṣamagninā dahet| saśeṣo hi punarāpūryate| tato nirvāpitaṃ kṣārakṣaudraguḍottarairālepaissaṃśuddhaṃ ropayet|| au

35.12

मांसव्रणग्रन्थींश्चैवमेव यापयेत्। मेदोजेप्ययमेव विधिः अपि च मेदोग्रन्थिं तिलकल्कदिग्धं द्विगुणपटान्तरितं तप्तेन फालेन दर्व्या वा जतुलिप्तया बहुशः प्रमृज्यात्। शस्त्रं चावचार्य पूर्ववन्मेदो दहेत्। सुपक्वं वा विपाट्य मूत्रप्रक्षालितं क्षौद्रसैन्धवसुवर्चिकाकाञ्चनक्षीरीहरितालमिश्रैः क्षीरबकप्रगाढैस्तिलैरालेपयेत्॥ अउ

māṃsavraṇagranthīṃścaivameva yāpayet| medojepyayameva vidhiḥ api ca medogranthiṃ tilakalkadigdhaṃ dviguṇapaṭāntaritaṃ taptena phālena darvyā vā jatuliptayā bahuśaḥ pramṛjyāt| śastraṃ cāvacārya pūrvavanmedo dahet| supakvaṃ vā vipāṭya mūtraprakṣālitaṃ kṣaudrasaindhavasuvarcikākāñcanakṣīrīharitālamiśraiḥ kṣīrabakapragāḍhaistilairālepayet|| au

35.13

गुञ्जाद्विकरञ्जतापसवृक्षवंशावलेखमूत्रसिद्धं तैलमभ्यङ्गः। सम्यक्शुद्धं चैनं रोपयेत्॥ अउ

guñjādvikarañjatāpasavṛkṣavaṃśāvalekhamūtrasiddhaṃ tailamabhyaṅgaḥ| samyakśuddhaṃ cainaṃ ropayet|| au

35.14

सिराग्रन्थौ त्वभिनवे तैलं साहचरं पिबेत् उपनाहञ्च वातहरैर्बस्तिकर्म च कुर्यात्। सिराव्यधञ्च॥ अउ

sirāgranthau tvabhinave tailaṃ sāhacaraṃ pibet upanāhañca vātaharairbastikarma ca kuryāt| sirāvyadhañca|| au

35.15

वातार्बुदमैरण्डप्रियालनारिकेलमज्जोर्वारुकार्कोरुबीजोत्कारिकयोपनाहयेत्। आनूपामिषवेशवारैर्वा। नाडीस्वेदञ्च कुर्यात् बहुशश्चात्रशृङ्गेण रुधिरमवसेचयेत्। वातहरवर्गक्काथपयोम्लसिद्धं त्रिवृतं पिबेत्॥ अउ

vātārbudamairaṇḍapriyālanārikelamajjorvārukārkorubījotkārikayopanāhayet| ānūpāmiṣaveśavārairvā| nāḍīsvedañca kuryāt bahuśaścātraśṛṅgeṇa rudhiramavasecayet| vātaharavargakkāthapayomlasiddhaṃ trivṛtaṃ pibet|| au

35.16

पित्तोत्थे मृदून् स्वेदोपनाहान् कायविरेचनञ्च प्रयोजयेत्। शाककाकोदुम्बरिकापत्रघृष्टे च प्रियङ्गुपतङ्गसर्जरसार्जुनलोध्रमधुमधुकैर्लेपः। श्यामाग्रिकर्णिकाञ्जनक्लीतनकनखद्राक्षासप्तलान्यतमरससाधितं सर्पिः पीतं पित्तार्बुदश्लीपदोदरघ्नम्॥ अउ

pittotthe mṛdūn svedopanāhān kāyavirecanañca prayojayet| śākakākodumbarikāpatraghṛṣṭe ca priyaṅgupataṅgasarjarasārjunalodhramadhumadhukairlepaḥ| śyāmāgrikarṇikāñjanaklītanakanakhadrākṣāsaptalānyatamarasasādhitaṃ sarpiḥ pītaṃ pittārbudaślīpadodaraghnam|| au

35.17

श्लेष्मजे तूर्ध्वमधश्च हृतदोषस्य स्रुतरक्तस्य च वमनविरेचनद्रव्यैः प्रलेपः। काकादनीशुकबर्हाग्निजिह्वामूलदक्षकपोतगृध्रपुरीषकाशमूलैर्वा पलाशक्षीरपिष्टैः। पिण्याककुलत्थनिष्पावैर्मांसप्रगाढैर्दधिपिष्टैर्लेपयेत्। लेपास्वादलोभेन च निलीयमाना मक्षिकाः स मुपेक्षेत। तद्विमुक्तैः कृमिभिरितरैर्वा भक्ष्यमाणञ्च। ततः कृमिभक्षितावशेषं शाकादिपत्रैर्विलिख्याग्निनाप्रतिसारयत्। अल्पमूलं वा त्रपुतास्रायःसीसपट्टकवेष्टितम्। पुनः पुनश्च क्षारान् कालापेक्षया योजयेत्। जात्यास्फोतकरवीरपल्लवांश्च व्रणशोधनाय कल्कादौ। तैलञ्चात्र पाठाविडङ्गभार्ङ्गी त्रिफलाकषायसिद्धमभ्यञ्जनम्॥ अउ

śleṣmaje tūrdhvamadhaśca hṛtadoṣasya srutaraktasya ca vamanavirecanadravyaiḥ pralepaḥ| kākādanīśukabarhāgnijihvāmūladakṣakapotagṛdhrapurīṣakāśamūlairvā palāśakṣīrapiṣṭaiḥ| piṇyākakulatthaniṣpāvairmāṃsapragāḍhairdadhipiṣṭairlepayet| lepāsvādalobhena ca nilīyamānā makṣikāḥ sa mupekṣeta| tadvimuktaiḥ kṛmibhiritarairvā bhakṣyamāṇañca| tataḥ kṛmibhakṣitāvaśeṣaṃ śākādipatrairvilikhyāgnināpratisārayat| alpamūlaṃ vā traputāsrāyaḥsīsapaṭṭakaveṣṭitam| punaḥ punaśca kṣārān kālāpekṣayā yojayet| jātyāsphotakaravīrapallavāṃśca vraṇaśodhanāya kalkādau| tailañcātra pāṭhāviḍaṅgabhārṅgī triphalākaṣāyasiddhamabhyañjanam|| au

35.18

मेदोर्बुदं स्विन्नभिन्नं सुशोधितमेदस्कमुपशान्तरक्तस्रावं सद्यःस्सीव्येत्। ततो गृहधूमलोध्रमनश्शिलाहरिद्रापतङ्गचूर्णैर्मधुमाद्भिः प्रतिसारयेत्। करञ्जतैलञ्चाभ्यञ्जनार्थे नियुञ्जीत। सर्वार्बुदानि च यदृच्छया पर्यागतानि सुपरिशोधितानि रोपयेत्। अपि च॥ अउ

medorbudaṃ svinnabhinnaṃ suśodhitamedaskamupaśāntaraktasrāvaṃ sadyaḥssīvyet| tato gṛhadhūmalodhramanaśśilāharidrāpataṅgacūrṇairmadhumādbhiḥ pratisārayet| karañjatailañcābhyañjanārthe niyuñjīta| sarvārbudāni ca yadṛcchayā paryāgatāni supariśodhitāni ropayet| api ca|| au

35.19

सशेषदोषाणि तु योर्बुदानि करोति तस्याशु पुनर्भवन्ति। तस्मादशेषोद्धरणं प्रशस्तं क्षारेण शस्त्रेण तथाग्निना वा॥ अउ

saśeṣadoṣāṇi tu yorbudāni karoti tasyāśu punarbhavanti| tasmādaśeṣoddharaṇaṃ praśastaṃ kṣāreṇa śastreṇa tathāgninā vā|| au

35.20

श्लीपदे तु वातात्मके स्नेहस्वेदोपनाहान् प्रयुज्य गुल्फस्योपरिष्टाद्व्यङ्गुले सिरां विध्येत्। एरण्डतैलञ्च गोमूत्रेण मासं पिबेत्। जीर्णे नागरक्वथितेन पयसा पुराणधान्यान्यश्नीयात्। त्रिवृतञ्च पाययेत्। बस्तिश्च प्रयुञ्जीत। एवमप्यशाम्यत्याग्निना दहेत्॥ अउ

ślīpade tu vātātmake snehasvedopanāhān prayujya gulphasyopariṣṭādvyaṅgule sirāṃ vidhyet| eraṇḍatailañca gomūtreṇa māsaṃ pibet| jīrṇe nāgarakvathitena payasā purāṇadhānyānyaśnīyāt| trivṛtañca pāyayet| bastiśca prayuñjīta| evamapyaśāmyatyāgninā dahet|| au

35.21

पैत्तिके मृदुरुपनाहो गुल्फस्याधः सिरामोक्षः पित्तार्बुदोक्ताः स्नेहविरेकाः पित्तघ्नाश्च लेपाः॥ श्लैष्मिके त्वङ्गुष्ठे सिरां मुञ्चेत्। सक्षौद्रांश्च कफघ्नान् कषायानभीक्ष्णं पाययेत्। यथाबलं वा हरीतकी वर्धमानाः॥ अउ

paittike mṛdurupanāho gulphasyādhaḥ sirāmokṣaḥ pittārbudoktāḥ snehavirekāḥ pittaghnāśca lepāḥ|| ślaiṣmike tvaṅguṣṭhe sirāṃ muñcet| sakṣaudrāṃśca kaphaghnān kaṣāyānabhīkṣṇaṃ pāyayet| yathābalaṃ vā harītakī vardhamānāḥ|| au

35.22

श्लैष्मिके त्वङ्गुष्ठे सिरां मुञ्चेत्। सक्षौद्रांश्च कफघ्नान् कषायानभीक्ष्णं पाययेत्। यथाबलं वा हरीतकी वर्धमानाः॥ अउ

ślaiṣmike tvaṅguṣṭhe sirāṃ muñcet| sakṣaudrāṃśca kaphaghnān kaṣāyānabhīkṣṇaṃ pāyayet| yathābalaṃ vā harītakī vardhamānāḥ|| au

35.23

आदारीकाकजंघाकाकादनीशुकनासाकदम्बपुष्पबृहतीद्वयमन्तर्धूमं दग्ध्वा गोमूत्रेण बहुशः परिस्रावयेत् ततस्तत् क्षारोदकं क्षारकल्पेन विपचेत्। दद्याच्चात्र परतीवापं फल्गुशुकाख्या मदनफलरसं एष क्षारो मधुराहारेणाभ्यस्तः श्लीपदापचीग्रहणीदोषारोचकान् सर्वविषाणि च नियच्छति॥ अउ

ādārīkākajaṃghākākādanīśukanāsākadambapuṣpabṛhatīdvayamantardhūmaṃ dagdhvā gomūtreṇa bahuśaḥ parisrāvayet tatastat kṣārodakaṃ kṣārakalpena vipacet| dadyāccātra paratīvāpaṃ phalguśukākhyā madanaphalarasaṃ eṣa kṣāro madhurāhāreṇābhyastaḥ ślīpadāpacīgrahaṇīdoṣārocakān sarvaviṣāṇi ca niyacchati|| au

35.24

तैलं वा पिबेद्विडङ्गार्कमरिचचित्रकशुण्ठीदेवदार्वेलावालुकलवणपञ्चकैस्सिद्धम्। आलेपयेच्च नागरामृताविडङ्गकटुकाभद्रदारुभिर्मूत्रपिष्टैरूरुस्तम्भोक्तैश्च भेषजैर्यवान्नं च शीलयेत्॥ अउ

tailaṃ vā pibedviḍaṅgārkamaricacitrakaśuṇṭhīdevadārvelāvālukalavaṇapañcakaissiddham| ālepayecca nāgarāmṛtāviḍaṅgakaṭukābhadradārubhirmūtrapiṣṭairūrustambhoktaiśca bheṣajairyavānnaṃ ca śīlayet|| au

35.25

मण्डमालायां कुम्भनिकुम्भद्रवन्तीजीमूतककोशातकीफलविपक्वं घृतमुभयानुलोमनं पिबेत्। शार्ङ्गेष्टामूलं वा तक्रपिष्टम्। वमनार्थं सुखोदकेन वा जातीबर्हिष्ठनिर्गुण्डीजीमूतकोत्तुण्डकीमूलत्वक्चूर्णम्। सिरा चास्य विध्येत्॥ अउ

maṇḍamālāyāṃ kumbhanikumbhadravantījīmūtakakośātakīphalavipakvaṃ ghṛtamubhayānulomanaṃ pibet| śārṅgeṣṭāmūlaṃ vā takrapiṣṭam| vamanārthaṃ sukhodakena vā jātībarhiṣṭhanirguṇḍījīmūtakottuṇḍakīmūlatvakcūrṇam| sirā cāsya vidhyet|| au

35.26

सशेषदोषं तु कौष्ठिकं नवकं पाययेत्। रसाञ्जनं गोमूत्रतण्डुलोदकान्यतरेण। तदेव च नावयेत्। मधूकसारं वा शिग्रुफलानि वा निम्बकरञ्जकरवीरसिद्धं वा तैलं वैरेचनिकञ्च धूमं पिबेत्॥ अउ

saśeṣadoṣaṃ tu kauṣṭhikaṃ navakaṃ pāyayet| rasāñjanaṃ gomūtrataṇḍulodakānyatareṇa| tadeva ca nāvayet| madhūkasāraṃ vā śigruphalāni vā nimbakarañjakaravīrasiddhaṃ vā tailaṃ vairecanikañca dhūmaṃ pibet|| au

35.27

अपक्वांश्च गण्डान्नाकुलीसैन्धवनागरैर्लेपयेत्। गुञ्जाकरवीरार्कश्यामासिद्धार्थकैरजामूत्रयुक्तैर्दशकृत्वा विपक्वं तैलं लवणपञ्चकपिप्पलीमरिचचूर्णो पेतमभ्यङ्गात्सर्वावस्थानपच्यर्शोर्बुदनाडीदुष्टव्रणवल्मीकानपोहति॥ अउ

apakvāṃśca gaṇḍānnākulīsaindhavanāgarairlepayet| guñjākaravīrārkaśyāmāsiddhārthakairajāmūtrayuktairdaśakṛtvā vipakvaṃ tailaṃ lavaṇapañcakapippalīmaricacūrṇo petamabhyaṅgātsarvāvasthānapacyarśorbudanāḍīduṣṭavraṇavalmīkānapohati|| au

35.28

सौवर्चलसैन्धवौद्भिददन्तीभल्लातकचित्रककल्केन सिद्धं तैलमभ्यङ्गोऽपच्याम्। तण्डूलीयकस्वरसेन वा सनिर्गुण्डीरसं वा तैलं साधितमभ्यङ्गपाननावनैर्गण्डमालानाडीव्रणकुष्ठानिलार्तिहरम्॥ अउ

sauvarcalasaindhavaudbhidadantībhallātakacitrakakalkena siddhaṃ tailamabhyaṅgo'pacyām| taṇḍūlīyakasvarasena vā sanirguṇḍīrasaṃ vā tailaṃ sādhitamabhyaṅgapānanāvanairgaṇḍamālānāḍīvraṇakuṣṭhānilārtiharam|| au

35.29

काकादनीनलिकाग्निजिह्वावन्ध्याकर्कोटकीविशालापाठोत्तुण्डकीजीमूतकोशातकीबीजैरर्द्धपलांशौर्विषकर्षयुक्तैर्निर्गुण्डीस्वरसोपेतं करञ्जतैलप्रस्थं विपचेत्तत्पूर्ववदेवप्रयुक्तं परमपचीघ्नम्॥ अउ

kākādanīnalikāgnijihvāvandhyākarkoṭakīviśālāpāṭhottuṇḍakījīmūtakośātakībījairarddhapalāṃśaurviṣakarṣayuktairnirguṇḍīsvarasopetaṃ karañjatailaprasthaṃ vipacettatpūrvavadevaprayuktaṃ paramapacīghnam|| au

35.30

अमर्मजांश्च गण्डानपक्वानेवोद्भृत्याग्निना क्षारेण वा प्रसाधयेत्। सर्षपवृक्षादनी क्वाथैर्व्रणक्षालनम्। तिलकुन्तलक्ष्Aअरपिष्टस्तिलकल्कः सुखोष्णो लेपः। काककृकलासगोधाहिनिर्मोककूर्माणामन्यतमस्यान्तर्धूमदग्धस्य मषीङ्गुदतैलप्लुताभ्यङ्गः। मांसीसर्जरसकार्पासीफलसैन्धवैः स्तन्यपिष्टैस्तैलं विपक्वमभ्यङ्गो व्रणकाठिन्यघ्नः सर्पाजगरवसे तैलं च समं त्रयमेतदपचीघ्नम्। श्लीपदोक्तानि च तैलानि प्रयोजयेत्॥ अउ

amarmajāṃśca gaṇḍānapakvānevodbhṛtyāgninā kṣāreṇa vā prasādhayet| sarṣapavṛkṣādanī kvāthairvraṇakṣālanam| tilakuntalakṣAarapiṣṭastilakalkaḥ sukhoṣṇo lepaḥ| kākakṛkalāsagodhāhinirmokakūrmāṇāmanyatamasyāntardhūmadagdhasya maṣīṅgudatailaplutābhyaṅgaḥ| māṃsīsarjarasakārpāsīphalasaindhavaiḥ stanyapiṣṭaistailaṃ vipakvamabhyaṅgo vraṇakāṭhinyaghnaḥ sarpājagaravase tailaṃ ca samaṃ trayametadapacīghnam| ślīpadoktāni ca tailāni prayojayet|| au

35.31

एवमनुपशमे वामपार्श्वजायां दक्षिणजङ्घापृष्ठमध्यादिन्द्रबस्तेरधः ऊर्ध्वं वा शस्त्रेणाक्षिमात्रं व्रणं कृत्वा मत्स्याण्डजालनिभं मेदोपनीयाग्निना दहेत्। अनेनेतरपार्श्वजाव्याख्याता। एवमुभयपार्श्वजायामुब्भयतः। यवमुद्गप्रायं च गण्डमालासु भोजनम्॥ अउ

evamanupaśame vāmapārśvajāyāṃ dakṣiṇajaṅghāpṛṣṭhamadhyādindrabasteradhaḥ ūrdhvaṃ vā śastreṇākṣimātraṃ vraṇaṃ kṛtvā matsyāṇḍajālanibhaṃ medopanīyāgninā dahet| anenetarapārśvajāvyākhyātā| evamubhayapārśvajāyāmubbhayataḥ| yavamudgaprāyaṃ ca gaṇḍamālāsu bhojanam|| au

35.32

नाडीमनिलजामुपनाह्य पूयगतिमस्या निश्शेषमोषित्वावदारयेच्छस्त्रेण। ततस्तिलापामार्गफलकल्केन ससैन्धवेन पूरयित्वा बध्नीयात्॥ अउ

nāḍīmanilajāmupanāhya pūyagatimasyā niśśeṣamoṣitvāvadārayecchastreṇa| tatastilāpāmārgaphalakalkena sasaindhavena pūrayitvā badhnīyāt|| au

35.33

पित्तजां सघृतक्षीरया पद्मकादिकृतयोऽल्कारिकयोऽपनाहिताम्। विदारितां च तिलनागदन्तीमञ्जिष्ठाकल्केन पूरयेत् श्यामात्रिभण्डीत्रिफलातिल्वकहरिद्राद्वयकल्कक्षीरसंस्कृतं सर्पिरभ्यङ्गः। परं नाडीनिबर्हणम्॥ अउ

pittajāṃ saghṛtakṣīrayā padmakādikṛtayo'lkārikayo'panāhitām| vidāritāṃ ca tilanāgadantīmañjiṣṭhākalkena pūrayet śyāmātribhaṇḍītriphalātilvakaharidrādvayakalkakṣīrasaṃskṛtaṃ sarpirabhyaṅgaḥ| paraṃ nāḍīnibarhaṇam|| au

35.34

श्लेष्मजां सक्तुकुलत्थकिण्वसर्षपैरुपनाह्य विदार्य च निम्बतिलसैन्धवसौराष्ट्रीनिकुम्भैर्लेपयेत्। दन्तीचित्रकस्वर्जिकासैन्धवतालीसनलदपूतीकापामार्गफलैस्तैलं समूत्रं पाचितमभ्यङ्गः॥ अउ

śleṣmajāṃ saktukulatthakiṇvasarṣapairupanāhya vidārya ca nimbatilasaindhavasaurāṣṭrīnikumbhairlepayet| dantīcitrakasvarjikāsaindhavatālīsanaladapūtīkāpāmārgaphalaistailaṃ samūtraṃ pācitamabhyaṅgaḥ|| au

35.35

शल्यहेतुकीं पाटयित्वा सर्वशः शल्यं विशोध्य मधुघृततिलकल्कप्रतिच्छन्नां बध्नीयात्। बिल्वकपित्थकुम्भीखर्जूरवनस्पतिशलाटुक्वाथे प्रियङ्गुमुस्तोरुपूगशकुनसुगन्धिकालोध्रमोचरसधातकीपुष्पगर्भं तैलं प्रसाधितं साधयत्याशु शल्यजां गतिम्॥ अउ

śalyahetukīṃ pāṭayitvā sarvaśaḥ śalyaṃ viśodhya madhughṛtatilakalkapraticchannāṃ badhnīyāt| bilvakapitthakumbhīkharjūravanaspatiśalāṭukvāthe priyaṅgumustorupūgaśakunasugandhikālodhramocarasadhātakīpuṣpagarbhaṃ tailaṃ prasādhitaṃ sādhayatyāśu śalyajāṃ gatim|| au

35.36

अशस्त्रकृत्यां नाड्यां भेदिन्यैषिण्यान्ते समुद्भिद्य क्षाराक्तं सूत्रं प्रवेशयेत्। तदसन्निधानेत्वितरयैषिण्या च तेनानवदीर्णायां तदनुस्यूतमन्यदन्यत् क्षारसूत्रं सञ्चारयेदा गतिभेदादयमनपायोऽभ्युपायः। सूक्ष्मानेकगतिषु भगन्दरेषु मूलेषु च छिद्रितेषु ग्रन्थ्यर्बुदेष्विति। भवति चात्र॥ अउ

aśastrakṛtyāṃ nāḍyāṃ bhedinyaiṣiṇyānte samudbhidya kṣārāktaṃ sūtraṃ praveśayet| tadasannidhānetvitarayaiṣiṇyā ca tenānavadīrṇāyāṃ tadanusyūtamanyadanyat kṣārasūtraṃ sañcārayedā gatibhedādayamanapāyo'bhyupāyaḥ| sūkṣmānekagatiṣu bhagandareṣu mūleṣu ca chidriteṣu granthyarbudeṣviti| bhavati cātra|| au

35.37

व्रणेषु दुष्टसूक्ष्मास्यगम्भीरादिषु साधनम्। या वर्त्यो यानि तैलानि तन्नाडीष्वपि कल्पयेत्॥ अउ

vraṇeṣu duṣṭasūkṣmāsyagambhīrādiṣu sādhanam| yā vartyo yāni tailāni tannāḍīṣvapi kalpayet|| au

35.38

विभीतकाम्रास्थिवटप्रवाल हरेणुकाशाल्मलिबीजयुक्ता। वराहविष्ठा च मषी सुदग्धा तैलप्लुता सर्वगतीर्निहन्ति॥ अउ

vibhītakāmrāsthivaṭapravāla hareṇukāśālmalibījayuktā| varāhaviṣṭhā ca maṣī sudagdhā tailaplutā sarvagatīrnihanti|| au

35.39

धत्तूरकं मदनकोद्रवजञ्च बीजं कोशातकी शुकनसा मृगभोजनी च। अङ्कोलजञ्च कुसुमं परिकल्प्य चूर्णं लाक्षोदकापहृतदोषगतौ प्रयोज्यम्॥ अउ

dhattūrakaṃ madanakodravajañca bījaṃ kośātakī śukanasā mṛgabhojanī ca| aṅkolajañca kusumaṃ parikalpya cūrṇaṃ lākṣodakāpahṛtadoṣagatau prayojyam|| au

35.40

मिश्रितं तेन तैलञ्च परमं गतिरोपणम्। सौवहेषु च कन्देषु कृतं वज्राह्वयेषु च॥ अउ

miśritaṃ tena tailañca paramaṃ gatiropaṇam| sauvaheṣu ca kandeṣu kṛtaṃ vajrāhvayeṣu ca|| au

अथ एकत्रिंशोऽध्यायः

31.2

अथातो गण्डूषादिविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto gaṇḍūṣādividhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

31.3

चतुर्विधो भवति गण्डूषः। स्नैहिकः शमनः शोधनो रोपणश्च। तेषामाद्यास्त्रयः क्रमेण वातपित्तकफामयघ्नाः। रोपणस्त्वास्यव्रणघ्नः। शमनः स्तम्भनः प्रसादनो निर्वापण इति पर्यायाः॥ अस

caturvidho bhavati gaṇḍūṣaḥ| snaihikaḥ śamanaḥ śodhano ropaṇaśca| teṣāmādyāstrayaḥ krameṇa vātapittakaphāmayaghnāḥ| ropaṇastvāsyavraṇaghnaḥ| śamanaḥ stambhanaḥ prasādano nirvāpaṇa iti paryāyāḥ|| asa

31.4

तत्र स्वाद्वम्ललवणोष्णैरौषधैः सिद्धो युक्तो वा नात्युष्णः स्नेहो मांसरसस्तिलकल्कोदकं क्षीरं वा स्नैहिकः। तिक्तकषायमधुरशीतैः पटोलारिष्टजम्ब्वाम्रमालतीपल्लवोत्पलमधुकक्वाथासितोदकक्षौद्रक्षीरेक्षुरस घृतादिभिः शमनः। कट्वम्ललवणोष्णैः शिरोविरेचनद्रव्यैः शुक्तमद्यधान्याम्लमूत्रान्यतमकल्कितालोडितैः शोधनः। रोपणस्तु कषायमधुरशीतैर्यथास्वं चोपदिष्टैः॥ अस

tatra svādvamlalavaṇoṣṇairauṣadhaiḥ siddho yukto vā nātyuṣṇaḥ sneho māṃsarasastilakalkodakaṃ kṣīraṃ vā snaihikaḥ| tiktakaṣāyamadhuraśītaiḥ paṭolāriṣṭajambvāmramālatīpallavotpalamadhukakvāthāsitodakakṣaudrakṣīrekṣurasa ghṛtādibhiḥ śamanaḥ| kaṭvamlalavaṇoṣṇaiḥ śirovirecanadravyaiḥ śuktamadyadhānyāmlamūtrānyatamakalkitāloḍitaiḥ śodhanaḥ| ropaṇastu kaṣāyamadhuraśītairyathāsvaṃ copadiṣṭaiḥ|| asa

31.5

अपि च। दन्तहर्षे दन्तचाले मुखरोगे च वातिके। सुखोष्णमथवा शीतं तिलकल्कोदकं हितम्॥ अस

api ca| dantaharṣe dantacāle mukharoge ca vātike| sukhoṣṇamathavā śītaṃ tilakalkodakaṃ hitam|| asa

31.6

गण्डूषधारणे नित्यं तैलं मांसरसोऽथवा। ऊषादाहान्विते पाके क्षते चागन्तुसम्भवे॥ अस

gaṇḍūṣadhāraṇe nityaṃ tailaṃ māṃsaraso'thavā| ūṣādāhānvite pāke kṣate cāgantusambhave|| asa

31.7

विषे क्षाराग्निदग्धे च सर्पिर्धार्यं पयोऽथवा। वैशद्यं जनयत्यास्ये सन्दधाति मुखे व्रणान्॥ अस

viṣe kṣārāgnidagdhe ca sarpirdhāryaṃ payo'thavā| vaiśadyaṃ janayatyāsye sandadhāti mukhe vraṇān|| asa

31.8

दाहतृष्णाप्रामनं मधुगण्डूषधारणम्। धान्याम्लमास्यवैरस्यमलदौर्गन्ध्यनाश्नम्॥ अस

dāhatṛṣṇāprāmanaṃ madhugaṇḍūṣadhāraṇam| dhānyāmlamāsyavairasyamaladaurgandhyanāśnam|| asa

31.9

तदेवालवणं शीतं मुखशोषहरं परम्। आशु क्षाराम्बुगण्डूषो भिनत्ति श्लेष्मणश्चयम्॥ अस

tadevālavaṇaṃ śītaṃ mukhaśoṣaharaṃ param| āśu kṣārāmbugaṇḍūṣo bhinatti śleṣmaṇaścayam|| asa

31.10

अथ निवाते सातपे सुखोपविष्टस्तन्मनाः स्विन्नमृदितगलकपोलललाटदेशो वरमध्यावरां क्रमाद्वक्त्रार्धत्रिभागचतुर्भागपूरणीं द्रवमात्रां कल्कं वा कोलप्रमाणं किञ्चिदुन्नमितास्योऽनभ्यवहरन् धारयेत्। कवले तु पर्यायेण कपोलौ कण्ठं च सञ्चारयेत्। अयमेव च कवलगण्डूषयोर्विशेषः॥ अस

atha nivāte sātape sukhopaviṣṭastanmanāḥ svinnamṛditagalakapolalalāṭadeśo varamadhyāvarāṃ kramādvaktrārdhatribhāgacaturbhāgapūraṇīṃ dravamātrāṃ kalkaṃ vā kolapramāṇaṃ kiñcidunnamitāsyo'nabhyavaharan dhārayet| kavale tu paryāyeṇa kapolau kaṇṭhaṃ ca sañcārayet| ayameva ca kavalagaṇḍūṣayorviśeṣaḥ|| asa

31.11

मुखे सञ्चार्यते या तु सा मात्रा कवलः स्मृतः। असञ्चारा तु या मात्रा स गण्डूषः प्रकीर्तितः॥ अस

mukhe sañcāryate yā tu sā mātrā kavalaḥ smṛtaḥ| asañcārā tu yā mātrā sa gaṇḍūṣaḥ prakīrtitaḥ|| asa

31.12

पुनश्च स्वेदमर्दनान्याचरेत्। एवमुत्क्लिष्टः कफो वक्त्रं प्रतिपद्यते। तावच्च धार्यो यावत् कफपूर्णकपोलता स्रवद्घ्राणनेत्रता भेषजस्य वानुपहतिः कफेन। एवं त्रीन् पञ्च सप्त वा गण्डूषान् धारयेत्। यावद्वा सम्यग्धूमपीतलिङ्गोत्पत्तिः। तस्य स्वास्थ्येन योगं जाड्यरसाज्ञानारुचिप्रसेकोपलेपैरयोगं, मुखशोषपाकक्लमारुचिहृदयद्रवस्वरसादकर्णनादैरतियोगमुपलक्षयेत्। तेषां यथास्वं प्रतिकुर्वीत॥ अस

punaśca svedamardanānyācaret| evamutkliṣṭaḥ kapho vaktraṃ pratipadyate| tāvacca dhāryo yāvat kaphapūrṇakapolatā sravadghrāṇanetratā bheṣajasya vānupahatiḥ kaphena| evaṃ trīn pañca sapta vā gaṇḍūṣān dhārayet| yāvadvā samyagdhūmapītaliṅgotpattiḥ| tasya svāsthyena yogaṃ jāḍyarasājñānāruciprasekopalepairayogaṃ, mukhaśoṣapākaklamārucihṛdayadravasvarasādakarṇanādairatiyogamupalakṣayet| teṣāṃ yathāsvaṃ pratikurvīta|| asa

31.13

प्रतिसारणं तु त्रिविधम्। गण्डूषोदितानां द्रव्याणाम्। रसक्रिया कल्कश्चूर्णश्च। तदभिष्यन्दाधिमन्थगलशुण्डिकादिषु युक्त्या प्रयोज्यम्। अतिप्रतिसारणादूषाप्लोषदाहक्लेदशोषादयो भवन्ति॥ अस

pratisāraṇaṃ tu trividham| gaṇḍūṣoditānāṃ dravyāṇām| rasakriyā kalkaścūrṇaśca| tadabhiṣyandādhimanthagalaśuṇḍikādiṣu yuktyā prayojyam| atipratisāraṇādūṣāploṣadāhakledaśoṣādayo bhavanti|| asa

31.14

मुखालेपोऽपि त्रिविधो दोषघ्नो विषघ्नो वर्ण्यश्च। त्रिप्रमाणश्चतुर्भागत्रिभागार्धाङ्गुलोत्सेधः। न चालिप्तमुखोऽतिभाष्यहास्यक्रोधशोकरोदनखादनाग्न्यातपदिवास्वप्नान् सेवेत। कण्डूत्वक्शोषपीनसदृष्ट्युपघातभयात्। न च शुष्यन्नुपेक्षितव्यः। शुष्को हि छविं दूषयति। तमार्दयित्वापनयेत्। आलेपान्ते च मुखमभ्यज्यात्॥ अस

mukhālepo'pi trividho doṣaghno viṣaghno varṇyaśca| tripramāṇaścaturbhāgatribhāgārdhāṅgulotsedhaḥ| na cāliptamukho'tibhāṣyahāsyakrodhaśokarodanakhādanāgnyātapadivāsvapnān seveta| kaṇḍūtvakśoṣapīnasadṛṣṭyupaghātabhayāt| na ca śuṣyannupekṣitavyaḥ| śuṣko hi chaviṃ dūṣayati| tamārdayitvāpanayet| ālepānte ca mukhamabhyajyāt|| asa

31.15

न तु योज्यो रात्रिजागरितानीर्णदत्तनस्यारुचिहनुग्रहप्रतिश्यायिनाम्। सम्यक्प्रयुक्तश्चाकालवलीपलिततिमिरव्यङ्गतिलकादीन् प्रशमयति। स्वस्थस्य तु दृष्टिबलं पुण्ड्द्रीककान्तवक्त्रतां च करोति॥ अस

na tu yojyo rātrijāgaritānīrṇadattanasyārucihanugrahapratiśyāyinām| samyakprayuktaścākālavalīpalitatimiravyaṅgatilakādīn praśamayati| svasthasya tu dṛṣṭibalaṃ puṇḍdrīkakāntavaktratāṃ ca karoti|| asa

31.16

मूर्धतैलं पुनश्चतुर्धा भिद्यते। अभ्यङ्गः परिषेकः पिचुर्बस्तिरिति। यथोत्तरं ते बलिनः तेष्वभ्यङ्गादयः प्रसिद्धस्वरूपाः॥ अस

mūrdhatailaṃ punaścaturdhā bhidyate| abhyaṅgaḥ pariṣekaḥ picurbastiriti| yathottaraṃ te balinaḥ teṣvabhyaṅgādayaḥ prasiddhasvarūpāḥ|| asa

31.17

शिरोबस्तिविधिस्तु बस्तिं सुमृदितं द्विमुखं शिरःप्रमाणमाकर्णप्रवेशं द्वादशाङ्गुलविस्तारं कुर्यात्। अथ शुद्धतनोः सायं रात्रौ वा स्वभ्यक्तस्विन्नस्य जानुसमसोपाश्रयासनोपविष्टस्य केशान्ते श्लक्ष्णं त्र्यङ्गुलं सुसूक्ष्मेण माषपिष्टेन सद्यः सुखाम्बुमृदितेनोभयतः प्रदिग्धं वस्त्रपट्टं बध्नीयात्। ततस्तस्योपरि सन्धाय बस्तिमाकर्णं बस्तिमूलं च दृढमवलीकं समञ्चैलवेणिकया बध्वा पुनर्माषपिष्टेनापरिस्रावि कृत्वा यथाव्याधिदोषदूष्यहितं सिद्धमन्यतमं स्नेहं सुसुखोष्णमासेचयेद्यावत् केशभूमेरुपर्यङ्गुलम्। तावच्च धार्यो यावत् कर्णमुखनासास्रुतिर्वेदनोपशमो वा भवति। विशेषतो वातजेषु विकारेषु दशमात्रासहस्राणि। पित्तरक्तजेष्वष्टौ। षट् कफजेषु। सहस्रमरोगकर्मणि। ततोऽपनीते स्नेहे विमुच्य बस्तिं शिरसः स्कन्धग्रीवापृष्ठललाटादीन्यनुसुखं मर्दयेत्। उष्णाम्बुना स्नातं यथार्हं भोजयेत्। स्नेहोक्तं चास्याचारमादिशेत्। एवं त्रीणि पञ्च सप्त वा दिनानि योजयेदिति। भवति चात्र॥ अस

śirobastividhistu bastiṃ sumṛditaṃ dvimukhaṃ śiraḥpramāṇamākarṇapraveśaṃ dvādaśāṅgulavistāraṃ kuryāt| atha śuddhatanoḥ sāyaṃ rātrau vā svabhyaktasvinnasya jānusamasopāśrayāsanopaviṣṭasya keśānte ślakṣṇaṃ tryaṅgulaṃ susūkṣmeṇa māṣapiṣṭena sadyaḥ sukhāmbumṛditenobhayataḥ pradigdhaṃ vastrapaṭṭaṃ badhnīyāt| tatastasyopari sandhāya bastimākarṇaṃ bastimūlaṃ ca dṛḍhamavalīkaṃ samañcailaveṇikayā badhvā punarmāṣapiṣṭenāparisrāvi kṛtvā yathāvyādhidoṣadūṣyahitaṃ siddhamanyatamaṃ snehaṃ susukhoṣṇamāsecayedyāvat keśabhūmeruparyaṅgulam| tāvacca dhāryo yāvat karṇamukhanāsāsrutirvedanopaśamo vā bhavati| viśeṣato vātajeṣu vikāreṣu daśamātrāsahasrāṇi| pittaraktajeṣvaṣṭau| ṣaṭ kaphajeṣu| sahasramarogakarmaṇi| tato'panīte snehe vimucya bastiṃ śirasaḥ skandhagrīvāpṛṣṭhalalāṭādīnyanusukhaṃ mardayet| uṣṇāmbunā snātaṃ yathārhaṃ bhojayet| snehoktaṃ cāsyācāramādiśet| evaṃ trīṇi pañca sapta vā dināni yojayediti| bhavati cātra|| asa

31.18

तत्राभ्यङ्गः प्रयोक्तव्यो रौक्ष्यकण्डूमलादिषु। अरूंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु तु॥ अस

tatrābhyaṅgaḥ prayoktavyo raukṣyakaṇḍūmalādiṣu| arūṃṣikāśirastodadāhapākavraṇeṣu tu|| asa

31.19

परिषेकः पिचुः केशशातस्फुटनधूपने। नेत्रस्तम्भे च बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितजागरे। नासास्यशोषे तिमिरे शिरोरोगे च दारुणे॥ अस

pariṣekaḥ picuḥ keśaśātasphuṭanadhūpane| netrastambhe ca bastistu prasuptyarditajāgare| nāsāsyaśoṣe timire śiroroge ca dāruṇe|| asa

31.20

कचशतनसितत्वपिञ्जरत्वं परिपुटनं शिरसः समीररोगान्। जयति जनयतीन्द्रियप्रसादं स्वरहनुमूर्धबलं च मूर्धतैलम्॥ अस

kacaśatanasitatvapiñjaratvaṃ paripuṭanaṃ śirasaḥ samīrarogān| jayati janayatīndriyaprasādaṃ svarahanumūrdhabalaṃ ca mūrdhatailam|| asa

31.21

धारयेत् पूरणं कर्णे कर्णमूलं विमर्दयन्। रुजः स्यान्मार्दवं यावन्मात्राशतमवेदने॥ अस

dhārayet pūraṇaṃ karṇe karṇamūlaṃ vimardayan| rujaḥ syānmārdavaṃ yāvanmātrāśatamavedane|| asa

अथ द्वात्रिंशोऽध्यायः

32.2

अथात आश्च्योतनाञ्जनविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāta āścyotanāñjanavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

32.3

आश्च्योतनं सर्वाक्षिरोगेष्वाद्य उपक्रमः। नानाद्रव्यकल्पनया च रागाश्रुघर्षरुग्दाहतोदभेदपाकशोफकण्डूघ्नम्। अव्यकेतेस्वेवंगुणमेव पक्ष्मपरिहारेणाक्षिकेशालेपनम्। तञ्च पुनर्बिडालकसंज्ञम्॥ अस

āścyotanaṃ sarvākṣirogeṣvādya upakramaḥ| nānādravyakalpanayā ca rāgāśrugharṣarugdāhatodabhedapākaśophakaṇḍūghnam| avyaketesvevaṃguṇameva pakṣmaparihāreṇākṣikeśālepanam| tañca punarbiḍālakasaṃjñam|| asa

32.4

तयोरकालो रात्रिः। कालस्तु सर्वमहर्वेदनोत्पत्तिर्वा। निवातशरणशयनस्थस्य विशोध्य नेत्रमपाङ्गे भाजनं कृत्वा वामहस्तेनोन्मील्य दक्षिणहस्तेन शुक्त्यवसक्तया पिचुवर्त्या दशद्वादशाष्टौ वा बिन्दून् कनीनकदेशे द्व्यङ्गुलादवसेचयेत्। एवमस्य न बिन्दुपातेनाक्षिताडनाद्रागादयो जायन्ते। आश्च्योतितं च मृदुना चैलेन शोधयेत्। अन्येन चोष्णाम्बुप्लुतेन वातकफयोः स्वेदयेत्। आश्च्योतनं च तयोः कोष्णम्। सुशीतं पित्तरक्तविषेषु। तत्तु नात्यर्थं तीक्ष्णमुष्णं शीतं प्रभूतमूनमपरिस्रावितं वा योजयेत्। अतितीक्ष्णमुष्णं वा दाहरागपाकदृष्टिदौर्बल्यानि करोति। अतिशीतं स्तम्भाश्रुघर्षनिस्तोदान्। अतिमात्रं कषायवर्त्मतासङ्कोचस्फुरणोन्मीलनप्रवातासहत्वघर्षान्। ऊनप्रमाणं न रोगशान्तिम्। अपरिस्रुतमश्रुघर्षवेदनाः॥ अस

tayorakālo rātriḥ| kālastu sarvamaharvedanotpattirvā| nivātaśaraṇaśayanasthasya viśodhya netramapāṅge bhājanaṃ kṛtvā vāmahastenonmīlya dakṣiṇahastena śuktyavasaktayā picuvartyā daśadvādaśāṣṭau vā bindūn kanīnakadeśe dvyaṅgulādavasecayet| evamasya na bindupātenākṣitāḍanādrāgādayo jāyante| āścyotitaṃ ca mṛdunā cailena śodhayet| anyena coṣṇāmbuplutena vātakaphayoḥ svedayet| āścyotanaṃ ca tayoḥ koṣṇam| suśītaṃ pittaraktaviṣeṣu| tattu nātyarthaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ śītaṃ prabhūtamūnamaparisrāvitaṃ vā yojayet| atitīkṣṇamuṣṇaṃ vā dāharāgapākadṛṣṭidaurbalyāni karoti| atiśītaṃ stambhāśrugharṣanistodān| atimātraṃ kaṣāyavartmatāsaṅkocasphuraṇonmīlanapravātāsahatvagharṣān| ūnapramāṇaṃ na rogaśāntim| aparisrutamaśrugharṣavedanāḥ|| asa

32.5

नेत्रे च प्रणिहितमौषधं कोशसन्धिसिराशृङ्गाटकघ्राणास्यस्रोतांसि गत्वोर्ध्वं प्रवृत्तमपवर्तयति दोषम्॥ अस

netre ca praṇihitamauṣadhaṃ kośasandhisirāśṛṅgāṭakaghrāṇāsyasrotāṃsi gatvordhvaṃ pravṛttamapavartayati doṣam|| asa

32.6

यदा चाश्च्योतनेन पित्तश्लेष्मशोणितोत्थेषु नयनामयेषु संशोधनैर्विशुद्धस्य दूषिकाघनत्वपैच्छिल्यकण्डूद्रेकश्वयथुम्लानतारागविच्छएदैः पक्वलिङ्गमुपलक्षितं भवति। तदा नेत्रमात्राश्रये व्याधावञ्जनं प्रयोज्यम्। न दोषवेगोदये। न चानिर्हृतदोषे। तत्र हि दोषोत्क्लेशेन रागादिवृद्धिः अक्षिपाकतिमिरोत्पत्तिश्च॥ अस

yadā cāścyotanena pittaśleṣmaśoṇitottheṣu nayanāmayeṣu saṃśodhanairviśuddhasya dūṣikāghanatvapaicchilyakaṇḍūdrekaśvayathumlānatārāgavicchaedaiḥ pakvaliṅgamupalakṣitaṃ bhavati| tadā netramātrāśraye vyādhāvañjanaṃ prayojyam| na doṣavegodaye| na cānirhṛtadoṣe| tatra hi doṣotkleśena rāgādivṛddhiḥ akṣipākatimirotpattiśca|| asa

32.7

तत्तु लेखनं रोपणं स्नेहनं प्रसादनमिति चतुर्विधं भवति। तत्राम्लादिभी रसैः पञ्चभिः शुक्लार्मादिषु लेखनम्॥ अस

tattu lekhanaṃ ropaṇaṃ snehanaṃ prasādanamiti caturvidhaṃ bhavati| tatrāmlādibhī rasaiḥ pañcabhiḥ śuklārmādiṣu lekhanam|| asa

32.8

तिक्तकषायैः सस्नेहैरभिष्यन्देषु रोपणम्॥ अस

tiktakaṣāyaiḥ sasnehairabhiṣyandeṣu ropaṇam|| asa

32.9

सर्पादिवसादिभिर्वाततिमिरादिषु स्नेहनम्॥ अस

sarpādivasādibhirvātatimirādiṣu snehanam|| asa

32.10

स्वादुशीतैः सस्नेहैरभिष्यन्दान्ते सूर्योपरागाशनिविद्युत्सम्पातभूतांपिशाचात्यद्भुतदर्शनाद्युपहतायां दृष्टौ स्वस्थवृत्ते च प्रसादनम्॥ अस

svāduśītaiḥ sasnehairabhiṣyandānte sūryoparāgāśanividyutsampātabhūtāṃpiśācātyadbhutadarśanādyupahatāyāṃ dṛṣṭau svasthavṛtte ca prasādanam|| asa

32.11

प्रसादन एव चूर्णस्तीक्ष्णाञ्जनाभिसन्तप्ते चक्षुषि प्रयुज्यमानः प्रत्यञ्जनसंज्ञां लभते। षड्विधं वा प्रतिरसभेदादञ्जनम्। द्विविधमेव वा तीक्ष्णं मृदु च॥ अस

prasādana eva cūrṇastīkṣṇāñjanābhisantapte cakṣuṣi prayujyamānaḥ pratyañjanasaṃjñāṃ labhate| ṣaḍvidhaṃ vā pratirasabhedādañjanam| dvividhameva vā tīkṣṇaṃ mṛdu ca|| asa

32.12

कल्पना तु त्रिविधा। पिण्डो रसक्रिया चूर्णश्च। यथापूर्वं ते बलिनस्तस्मात् प्रबलमध्याबलेष्वामयेषुक्रमात्तान् प्रयोजयेत्। तत्र पिण्डो हरेणुमात्रस्तीक्ष्णस्य। रसक्रिया विडङ्गमात्रा। तद्द्विगुणा मृदोः। चूर्णो द्विशलाकः। मृदोस्त्रिशलाकः॥ अस

kalpanā tu trividhā| piṇḍo rasakriyā cūrṇaśca| yathāpūrvaṃ te balinastasmāt prabalamadhyābaleṣvāmayeṣukramāttān prayojayet| tatra piṇḍo hareṇumātrastīkṣṇasya| rasakriyā viḍaṅgamātrā| taddviguṇā mṛdoḥ| cūrṇo dviśalākaḥ| mṛdostriśalākaḥ|| asa

32.13

पात्रे तु कुर्यात् सौवर्णे मधुरम्। राजतेऽम्लम्। मेषशृङ्गमये लवणम्। कांस्ये तिक्तम्। वैदूर्यमयेऽश्ममये वा कटुकम्। ताम्रमय आयसे वा कषायम्। नलप्लक्षपद्मस्फटिकशङ्खाद्यन्यतमे शीतम्। एवमव्यापन्नगुणं भवति। वर्तिघर्षणार्था च शिलातिश्लक्ष्णा निम्नमध्यानुद्गारिणी पञ्चाङ्गुलायता त्र्यङ्गुलविस्तीर्णा॥ अस

pātre tu kuryāt sauvarṇe madhuram| rājate'mlam| meṣaśṛṅgamaye lavaṇam| kāṃsye tiktam| vaidūryamaye'śmamaye vā kaṭukam| tāmramaya āyase vā kaṣāyam| nalaplakṣapadmasphaṭikaśaṅkhādyanyatame śītam| evamavyāpannaguṇaṃ bhavati| vartigharṣaṇārthā ca śilātiślakṣṇā nimnamadhyānudgāriṇī pañcāṅgulāyatā tryaṅgulavistīrṇā|| asa

32.14

शलाकाः पञ्च कनकरजतताम्रलोहोद्भवा अङ्गुली च। तत्राद्ये प्रसादनेऽञ्जने स्नेहने च। मध्या लेखने। अन्त्ये रोपणे। मृदुत्वादङ्गुल्यत्र प्रधानतमा। अतः सरुजेऽक्ष्णि सैव प्रयोज्या। शेषा दशाङ्गुला राजमाषस्थूलाः। सुश्लक्ष्णास्तनुमध्या मुखयोर्मुकुलाकाराः कलायपरिमण्डलाश्च॥ अस

śalākāḥ pañca kanakarajatatāmralohodbhavā aṅgulī ca| tatrādye prasādane'ñjane snehane ca| madhyā lekhane| antye ropaṇe| mṛdutvādaṅgulyatra pradhānatamā| ataḥ saruje'kṣṇi saiva prayojyā| śeṣā daśāṅgulā rājamāṣasthūlāḥ| suślakṣṇāstanumadhyā mukhayormukulākārāḥ kalāyaparimaṇḍalāśca|| asa

32.15

अथाञ्जनं नातिशीतोष्णाभ्रवातायां वेलायामुभयकालं च योज्यम्। तथा सततं नैव वा॥ अस

athāñjanaṃ nātiśītoṣṇābhravātāyāṃ velāyāmubhayakālaṃ ca yojyam| tathā satataṃ naiva vā|| asa

32.16

सरुजे चाक्ष्णि प्राक् पश्चादितरस्मिन्। अन्यथाञ्जनोद्वेगसङ्कुचितेऽन्तः सम्यगौषधं नानुप्रविशेत्। ततैवमतिशीतादिषु च यथास्वं दोषोत्क्लेशाद्विकारपरिवृद्धिः॥ अस

saruje cākṣṇi prāk paścāditarasmin| anyathāñjanodvegasaṅkucite'ntaḥ samyagauṣadhaṃ nānupraviśet| tataivamatiśītādiṣu ca yathāsvaṃ doṣotkleśādvikāraparivṛddhiḥ|| asa

32.17

न च योज्यं क्रुद्धभीतशङ्कितशोकितश्रान्ताशितमात्रविरिक्तधूममद्यपीतदत्तनस्यरात्रिजागरितवेगितरुदितपिपासित ज्वरितच्छर्दितार्ततान्तनेत्राभिहतशिरोरुजार्तशिरःस्नातानुदितादित्येषु। एष्वञ्जनादूष्मोर्ध्वगः संरम्भाश्रुवेदनाविलत्वोषारागदूषिकानिस्तोदकृछ्रोन्मीलनश्वयथुशुक्रतिमिरादीन् जनयेत्॥ अस

na ca yojyaṃ kruddhabhītaśaṅkitaśokitaśrāntāśitamātraviriktadhūmamadyapītadattanasyarātrijāgaritavegitaruditapipāsita jvaritaccharditārtatāntanetrābhihataśirorujārtaśiraḥsnātānuditādityeṣu| eṣvañjanādūṣmordhvagaḥ saṃrambhāśruvedanāvilatvoṣārāgadūṣikānistodakṛchronmīlanaśvayathuśukratimirādīn janayet|| asa

32.18

अथ समसुखोपविष्टस्योपविष्टो वामांगुष्ठेन वर्त्मोत्तरमुत्क्षिप्य कृष्णभागस्याधःकनीनकादपाङ्गं यावदञ्जनं नयेदनल्पमप्रभूतमनतितक्ष्णिमनच्छमसान्द्रमकर्कशमद्रुतमविलम्बितमतिर्यग्दृष्ट्यकम्पितमघट्टितमनात्रान्तं च। चूर्णे तु गतागतं कुर्यात्। अन्यथा हि रागाश्रुशुक्राद्युत्पत्तिः। ततोऽञ्जनानुगमनायानुन्मीलयन् शनैश्शनैरन्तश्चक्षुः सञ्चारयेत्। एवमक्ष्यनुगच्छति। वर्त्मनी किञ्चिच्चालयेत्। न तु सहसोन्मेषणनिष्पीडनप्रक्षालनानि कुर्यात्। बाष्पोत्क्लिष्टदोषस्तम्भभयात्। अपि च॥ अस

atha samasukhopaviṣṭasyopaviṣṭo vāmāṃguṣṭhena vartmottaramutkṣipya kṛṣṇabhāgasyādhaḥkanīnakādapāṅgaṃ yāvadañjanaṃ nayedanalpamaprabhūtamanatitakṣṇimanacchamasāndramakarkaśamadrutamavilambitamatiryagdṛṣṭyakampitamaghaṭṭitamanātrāntaṃ ca| cūrṇe tu gatāgataṃ kuryāt| anyathā hi rāgāśruśukrādyutpattiḥ| tato'ñjanānugamanāyānunmīlayan śanaiśśanairantaścakṣuḥ sañcārayet| evamakṣyanugacchati| vartmanī kiñciccālayet| na tu sahasonmeṣaṇaniṣpīḍanaprakṣālanāni kuryāt| bāṣpotkliṣṭadoṣastambhabhayāt| api ca|| asa

32.19

अपेतौषधसंरम्भं निर्वृतं नयनं यदा। व्याधिदोषर्तुयोग्याभिरद्भिः प्रक्षालयेत्तदा॥ अस

apetauṣadhasaṃrambhaṃ nirvṛtaṃ nayanaṃ yadā| vyādhidoṣartuyogyābhiradbhiḥ prakṣālayettadā|| asa

32.20

सचैलेनाथ नयनं सव्याङ्गुष्ठेन दक्षिणम्। ऊर्ध्ववर्त्मनि सङ्गृह्य शनैः शोध्यं समन्ततः॥ अस

sacailenātha nayanaṃ savyāṅguṣṭhena dakṣiṇam| ūrdhvavartmani saṅgṛhya śanaiḥ śodhyaṃ samantataḥ|| asa

32.21

दक्षिणाङ्गुष्ठकेनैवं शोध्यं सव्यं च लोचनम्। वर्त्मप्रप्ताञ्जनाद्दोषो रोगान् कुर्यादतोऽन्यथा॥ अस

dakṣiṇāṅguṣṭhakenaivaṃ śodhyaṃ savyaṃ ca locanam| vartmapraptāñjanāddoṣo rogān kuryādato'nyathā|| asa

अथ त्रयत्रिंशोऽध्यायः

33.2

अथातस्तर्पणपुटपाकविधिं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athātastarpaṇapuṭapākavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

33.3

यन्नयनं परिताम्यति परिसुष्कं रूक्षं स्तब्धं जिह्मं निम्नमाविलमवनद्धं शीर्णपक्ष्म तथा कृच्छ्रोन्मीलसिरोत्पातसिराहर्षर्जुनशुष्कतिमिराभिष्यन्दाधिमन्थान्यतोवातवातपर्ययशुष्काल्पशोफादिरोगातुरमपगतरागाश्रुदूषिकावेदनं तत्र तर्पणं योजयेत्। न त्वशान्तोपद्रवेऽक्ष्णि नातिशीतोष्णवर्षदुर्दिने न नस्यानर्हेषु च। तद्वत् पुटपाकमपि॥ अस

yannayanaṃ paritāmyati parisuṣkaṃ rūkṣaṃ stabdhaṃ jihmaṃ nimnamāvilamavanaddhaṃ śīrṇapakṣma tathā kṛcchronmīlasirotpātasirāharṣarjunaśuṣkatimirābhiṣyandādhimanthānyatovātavātaparyayaśuṣkālpaśophādirogāturamapagatarāgāśrudūṣikāvedanaṃ tatra tarpaṇaṃ yojayet| na tvaśāntopadrave'kṣṇi nātiśītoṣṇavarṣadurdine na nasyānarheṣu ca| tadvat puṭapākamapi|| asa

33.4

अथ दिवसस्याष्टमे भागे गते शेषे वा निवातातपरयोधूमे कृतनीलपीतान्यतरयवनिके वेश्मनि जीर्णभक्तस्य सुखशयनगतस्य उत्तानस्य मृदितमाषपिष्टकल्केन नेत्रकोशाद् बहिर्द्व्यङ्गुलोच्छ्रायाधारौ परिमण्डलावसम्बादौ समावपरिस्राविणौ कृत्वा तत्रोष्णोदकप्रविलीनं निमीलिते नेत्रे यथास्वौषधविपक्वं क्षीरं सर्पिः सर्पिर्मण्डं वावसेचयेत्। यावन्निमग्नान्यक्षिपक्ष्माणि भ्रूरोमाणि च। ततः शनैरस्योन्मेषमाचरतो मात्रां गणयेत्। वर्त्मजेषु विकारेषु शतं सन्धिजेषु त्रीणि शुक्लजेषु पञ्च कृष्णजेषु सप्त दृष्टिजेष्वष्टौ सहस्रमधिमन्थेषु। प्रतिदोषं तु वाते सहस्रं पित्ते षट् शतानि कफे पञ्च स्वस्थकर्मणि च॥ अस

atha divasasyāṣṭame bhāge gate śeṣe vā nivātātaparayodhūme kṛtanīlapītānyatarayavanike veśmani jīrṇabhaktasya sukhaśayanagatasya uttānasya mṛditamāṣapiṣṭakalkena netrakośād bahirdvyaṅgulocchrāyādhārau parimaṇḍalāvasambādau samāvaparisrāviṇau kṛtvā tatroṣṇodakapravilīnaṃ nimīlite netre yathāsvauṣadhavipakvaṃ kṣīraṃ sarpiḥ sarpirmaṇḍaṃ vāvasecayet| yāvannimagnānyakṣipakṣmāṇi bhrūromāṇi ca| tataḥ śanairasyonmeṣamācarato mātrāṃ gaṇayet| vartmajeṣu vikāreṣu śataṃ sandhijeṣu trīṇi śuklajeṣu pañca kṛṣṇajeṣu sapta dṛṣṭijeṣvaṣṭau sahasramadhimantheṣu| pratidoṣaṃ tu vāte sahasraṃ pitte ṣaṭ śatāni kaphe pañca svasthakarmaṇi ca|| asa

33.5

ततोऽस्यापाङ्गदेशे शलाकया द्वारं कृत्वा स्नेहं भाजने स्रावयेत्। आधारौ चापनीय यवकल्केनाक्षिकोशौ प्रमृज्य स्नेहेरितकफोपशान्तये यथार्हं धूमं पाययेत्। सुखोदकप्रक्षालितमुखं चैनं यथाव्याधि भोजयेत्। आतपाकाशभास्वद्दर्शनानि च परिहरेत्॥ अस

tato'syāpāṅgadeśe śalākayā dvāraṃ kṛtvā snehaṃ bhājane srāvayet| ādhārau cāpanīya yavakalkenākṣikośau pramṛjya sneheritakaphopaśāntaye yathārhaṃ dhūmaṃ pāyayet| sukhodakaprakṣālitamukhaṃ cainaṃ yathāvyādhi bhojayet| ātapākāśabhāsvaddarśanāni ca pariharet|| asa

33.6

अनेन विधिना प्रत्यहं वायावेकान्तरं रक्तपित्तयोद्र्व्यन्तरं कफे स्वस्थे च। यथादोषोत्कर्षं संसर्गसन्निपातयोः। एवमेकाहं त्र्यहं पञ्चाहं वा कुर्यादातृप्तेर्वा। तृप्तातृप्तातितृप्तलिङ्गानि तु क्रमात् स्वास्थ्यवातकफविकारैरादिशेत्॥ अस

anena vidhinā pratyahaṃ vāyāvekāntaraṃ raktapittayodrvyantaraṃ kaphe svasthe ca| yathādoṣotkarṣaṃ saṃsargasannipātayoḥ| evamekāhaṃ tryahaṃ pañcāhaṃ vā kuryādātṛptervā| tṛptātṛptātitṛptaliṅgāni tu kramāt svāsthyavātakaphavikārairādiśet|| asa

33.7

यदा तु सम्यग्योगप्राप्तं तर्पणं भवति तदा तद्विधेष्वेव रोगेषु पुटपाकं विदध्यात्। स त्रिविधः। स्नेहनो लेखनः प्रसादनश्च॥ अस

yadā tu samyagyogaprāptaṃ tarpaṇaṃ bhavati tadā tadvidheṣveva rogeṣu puṭapākaṃ vidadhyāt| sa trividhaḥ| snehano lekhanaḥ prasādanaśca|| asa

33.8

तत्र स्नेहनमानूपसाधारणमांसमेदोमज्जवसाभिः तथा स्वादुद्रव्यैश्च क्षीरपिष्टै रूक्षेऽक्ष्णि प्रयोजयेत्॥ अस

tatra snehanamānūpasādhāraṇamāṃsamedomajjavasābhiḥ tathā svādudravyaiśca kṣīrapiṣṭai rūkṣe'kṣṇi prayojayet|| asa

33.9

लेखनं जाङ्गलमृगपक्षिमांसयकृद्भिर्मुक्ताप्रवालशङ्खताम्रायस्समुद्रफेनकासीसस्रोतोजसैन्धवादिभिश्च लेखनद्रव्यैर्दधिमस्तुमधुपिष्टैः स्निग्धे॥ अस

lekhanaṃ jāṅgalamṛgapakṣimāṃsayakṛdbhirmuktāpravālaśaṅkhatāmrāyassamudraphenakāsīsasrotojasaindhavādibhiśca lekhanadravyairdadhimastumadhupiṣṭaiḥ snigdhe|| asa

33.10

प्रसादनीयं तु जाङ्गलमृगपक्षियकृद्धृदयमज्जवसाभिर्मधुरद्रव्यैश्च स्त्रीस्तन्यक्षीराज्यपिष्टैः। स तु वातपित्तरक्तदृष्टिदौर्बल्यव्रणनाशनः कफविरुद्धः॥ अस

prasādanīyaṃ tu jāṅgalamṛgapakṣiyakṛddhṛdayamajjavasābhirmadhuradravyaiśca strīstanyakṣīrājyapiṣṭaiḥ| sa tu vātapittaraktadṛṣṭidaurbalyavraṇanāśanaḥ kaphaviruddhaḥ|| asa

33.11

अथ बिल्वमात्रं वेशवारीकृतं मांसपिण्डं तन्मात्रेणैवौषधपिण्डेन संसृज्यैरण्डवटोत्पलपत्रैः स्नेहनादिषु क्रमाद्वेष्टयित्वा कुशमुञ्जसूत्रान्यतमेन बध्नीयात्। मृत्प्रलेपनं चात्र द्व्यङ्गुलोत्सेधं कृत्वा धवधन्वमधूकन्यग्रोधकाश्मर्यराजादनार्जुननक्तमालपाटलीना मन्यतमैः काष्ठैः शकृता वा गोमहिषयोः पचेत्। अग्निवर्णं चैनमपनीय विगतमृत्सूत्रपत्रं कृत्वा वस्त्रेण पीडयेत्। तेन रसेन सायं तर्पणवत् पूरयेन्नेत्रे। धारयेच्च स्नेहने शतद्वयं मात्राणां लेखने शतं प्रसादने त्रीणि शतानि॥ अस

atha bilvamātraṃ veśavārīkṛtaṃ māṃsapiṇḍaṃ tanmātreṇaivauṣadhapiṇḍena saṃsṛjyairaṇḍavaṭotpalapatraiḥ snehanādiṣu kramādveṣṭayitvā kuśamuñjasūtrānyatamena badhnīyāt| mṛtpralepanaṃ cātra dvyaṅgulotsedhaṃ kṛtvā dhavadhanvamadhūkanyagrodhakāśmaryarājādanārjunanaktamālapāṭalīnā manyatamaiḥ kāṣṭhaiḥ śakṛtā vā gomahiṣayoḥ pacet| agnivarṇaṃ cainamapanīya vigatamṛtsūtrapatraṃ kṛtvā vastreṇa pīḍayet| tena rasena sāyaṃ tarpaṇavat pūrayennetre| dhārayecca snehane śatadvayaṃ mātrāṇāṃ lekhane śataṃ prasādane trīṇi śatāni|| asa

33.12

तप्रणवदेव धूमपानं प्रसादनवर्ज्यम्। सुखोष्णौ च पूर्वौ। शीतः प्रसादनः। पुटपाकस्त्वेकाहं द्व्यहं त्र्यहं वा योज्यः। द्विगुणश्च तर्पणपुटपाकयोः परिहारः। बद्धाक्षैश्च मालतीमल्लिकाकुसुमैर्निवसेत्। तथा पक्वातिसारेऽपि पुटपाकस्यायमेव विधिरिति। भवति चात्र श्लोकः॥ अस

tapraṇavadeva dhūmapānaṃ prasādanavarjyam| sukhoṣṇau ca pūrvau| śītaḥ prasādanaḥ| puṭapākastvekāhaṃ dvyahaṃ tryahaṃ vā yojyaḥ| dviguṇaśca tarpaṇapuṭapākayoḥ parihāraḥ| baddhākṣaiśca mālatīmallikākusumairnivaset| tathā pakvātisāre'pi puṭapākasyāyameva vidhiriti| bhavati cātra ślokaḥ|| asa

अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

34.2

अथातो यन्त्रशस्त्रविधिं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto yantraśastravidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

34.3

मनःशरीराबाधकराणि शल्यानि। तेषां नानाविधानां शल्यानां नानादेशनिविष्टानामाहरणेऽभ्युपायो यन्त्राण्यर्शोभगन्दरादिषु शस्त्रक्षाराग्न्यवचारणे शेषाङ्गरक्षणे च। तथा बस्तिप्रणयनादौ शृङ्गालाबुघटिकादयो जाम्बवौष्ठादीनि। अन्यान्यपि चानेकरूपाण्यनेककर्माणि स्वस्थातुरोपकरणानि। अतः कर्मवशात्तेषामियत्तावधारणमशक्यम्॥ अस

manaḥśarīrābādhakarāṇi śalyāni| teṣāṃ nānāvidhānāṃ śalyānāṃ nānādeśaniviṣṭānāmāharaṇe'bhyupāyo yantrāṇyarśobhagandarādiṣu śastrakṣārāgnyavacāraṇe śeṣāṅgarakṣaṇe ca| tathā bastipraṇayanādau śṛṅgālābughaṭikādayo jāmbavauṣṭhādīni| anyānyapi cānekarūpāṇyanekakarmāṇi svasthāturopakaraṇāni| ataḥ karmavaśātteṣāmiyattāvadhāraṇamaśakyam|| asa

34.4

अन्ये पुनरेकोत्तरं यन्त्रशतमित्याचक्षते। इह पुनः समासतः षोढा निर्दिश्यन्ते। तद्यथा स्वस्तिकसन्दंशतालनाडीशलाकाख्यान्यनुयन्त्राणि च॥ अस

anye punarekottaraṃ yantraśatamityācakṣate| iha punaḥ samāsataḥ ṣoḍhā nirdiśyante| tadyathā svastikasandaṃśatālanāḍīśalākākhyānyanuyantrāṇi ca|| asa

34.5

तत्र स्वस्तिकयन्त्राणि कङ्कसिंहगृध्रकुररादिविविधव्यालमुखान्याकारानुगताभिधानानि प्रायशो लौहान्यष्टादशाङ्गुलानि। मसूराकारप्रान्तैः कण्ठे कीलैरवबद्धानि मूलेऽङ्कुशवदावृत्तवारङ्गाण्यस्थिविनष्टशल्योद्धरणार्थानि। तेषां सिंहव्याघ्रभुजङ्गमकरादिमुखानि दृश्यवारङ्गेषु शल्येषु प्रयोजयेत्। इतरेषु तु यथायोगं व्रणाकारानुरोधेन कङ्ककाककुररादिमुखानि॥ अस

tatra svastikayantrāṇi kaṅkasiṃhagṛdhrakurarādivividhavyālamukhānyākārānugatābhidhānāni prāyaśo lauhānyaṣṭādaśāṅgulāni| masūrākāraprāntaiḥ kaṇṭhe kīlairavabaddhāni mūle'ṅkuśavadāvṛttavāraṅgāṇyasthivinaṣṭaśalyoddharaṇārthāni| teṣāṃ siṃhavyāghrabhujaṅgamakarādimukhāni dṛśyavāraṅgeṣu śalyeṣu prayojayet| itareṣu tu yathāyogaṃ vraṇākārānurodhena kaṅkakākakurarādimukhāni|| asa

34.6

सनिबन्धनो निर्निबन्धनश्च षोडशाङ्गुलौ सन्दंशौ द्वौ भवतः। तौ त्वङ्मांससिरास्नायुगतशल्योद्धरणार्थमुपदिश्येते। तथान्यः सन्दंशः षडङ्गुलोऽर्धाङ्गुलविस्तृतो वक्रद्विबाहुरङ्गुष्ठाङ्गुलिप्रान्तसमागमाकृतिः सूक्ष्मशल्याक्षिपक्ष्मव्रणाधिमांसाहरणे॥ अस

sanibandhano nirnibandhanaśca ṣoḍaśāṅgulau sandaṃśau dvau bhavataḥ| tau tvaṅmāṃsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārthamupadiśyete| tathānyaḥ sandaṃśaḥ ṣaḍaṅgulo'rdhāṅgulavistṛto vakradvibāhuraṅguṣṭhāṅguliprāntasamāgamākṛtiḥ sūkṣmaśalyākṣipakṣmavraṇādhimāṃsāharaṇe|| asa

34.7

तद्वच्च मुचुटी। सा तु सूक्ष्मदन्तर्जुर्द्विभुजा मूले रुचकनद्धा वलयपीडनात् छिन्नार्मशेषगम्भीरव्रणाधिमांसाहरणे॥ अस

tadvacca mucuṭī| sā tu sūkṣmadantarjurdvibhujā mūle rucakanaddhā valayapīḍanāt chinnārmaśeṣagambhīravraṇādhimāṃsāharaṇe|| asa

34.8

तालयन्त्रे अपि द्वे द्वादशाङ्गुले मत्स्यगलतालकवदेकतालकद्वितालके कर्णनाडीशल्याहरणार्थे॥ अस

tālayantre api dve dvādaśāṅgule matsyagalatālakavadekatālakadvitālake karṇanāḍīśalyāharaṇārthe|| asa

34.9

नाडीयन्त्राणि सुषिराण्यनेकप्रकाराण्यनेकप्रयोजनान्येनकतोमुखान्येकतोमुखानि च भवन्ति। स्रोतोगतशल्यदर्शनार्थमाहरणार्थं क्रियासौकर्यार्थमाचूषणार्थं चेति। तानि स्रोतोद्वारपरिणाहानि तथायोगप्रदीर्घाणि च कुर्यात्॥ अस

nāḍīyantrāṇi suṣirāṇyanekaprakārāṇyanekaprayojanānyenakatomukhānyekatomukhāni ca bhavanti| srotogataśalyadarśanārthamāharaṇārthaṃ kriyāsaukaryārthamācūṣaṇārthaṃ ceti| tāni srotodvārapariṇāhāni tathāyogapradīrghāṇi ca kuryāt|| asa

34.10

कण्ठशल्यदर्शनार्थं नाडीं दशाङ्गुलायतां पञ्चाङ्गुलपरिणाहां द्विकर्णस्य तु वारङ्गस्य सङ्ग्रहार्थं त्रिच्छिद्रमुखां नाडीं तत्प्रमाणतः कुर्यात्। तथा चतुष्कर्णस्य पञ्चच्छिद्रमुखाम्। शल्यनिर्घातिनीं तु पद्मकर्णिकाकारशीर्षां द्वादशाङ्गुलां त्र्यङ्गुलसुषिराम्॥ अस

kaṇṭhaśalyadarśanārthaṃ nāḍīṃ daśāṅgulāyatāṃ pañcāṅgulapariṇāhāṃ dvikarṇasya tu vāraṅgasya saṅgrahārthaṃ tricchidramukhāṃ nāḍīṃ tatpramāṇataḥ kuryāt| tathā catuṣkarṇasya pañcacchidramukhām| śalyanirghātinīṃ tu padmakarṇikākāraśīrṣāṃ dvādaśāṅgulāṃ tryaṅgulasuṣirām|| asa

34.11

आर्शोयन्त्रं त्रिविधम्। ताम्रायोहैमं दान्तं शार्ङ्गं वार्क्षं वा गोस्तनाकारं चतुरङ्गुलायतं हस्ततलायतमेकं पञ्चाङ्गुलानि परिणाहेन पुंसां षङ्गुलानि स्त्रीणाम्। द्विच्छिद्रं दर्शनार्थमेकच्छिद्रं कर्मणि। तथा हि सुखेन दर्शनं शस्त्रक्षाराग्न्यनतिक्रमश्च। छिद्रं तु त्र्यङ्गुलायतमङ्गुष्ठोदरविस्तारम्। यदङ्गुलमवशिष्टं तस्याधोऽर्धाङ्गुलमुपरि तथार्धाङ्गुलोच्छ्रितोद्वृत्तकर्णिकम्। तृतीयं तु तादृशमेव शम्याख्यं पार्श्वच्छिद्ररहितं पीडनार्थम्। भगन्दरे तु छिद्रादूर्ध्वमोष्ठमपनीय कुर्वीत। तद्वच्च घ्राणार्शोऽर्बुदयन्त्रं नाड्याकारं द्व्यङ्गुलायतमेकच्छिद्रं प्रदेशिनीपरीणाहम्॥ अस

ārśoyantraṃ trividham| tāmrāyohaimaṃ dāntaṃ śārṅgaṃ vārkṣaṃ vā gostanākāraṃ caturaṅgulāyataṃ hastatalāyatamekaṃ pañcāṅgulāni pariṇāhena puṃsāṃ ṣaṅgulāni strīṇām| dvicchidraṃ darśanārthamekacchidraṃ karmaṇi| tathā hi sukhena darśanaṃ śastrakṣārāgnyanatikramaśca| chidraṃ tu tryaṅgulāyatamaṅguṣṭhodaravistāram| yadaṅgulamavaśiṣṭaṃ tasyādho'rdhāṅgulamupari tathārdhāṅgulocchritodvṛttakarṇikam| tṛtīyaṃ tu tādṛśameva śamyākhyaṃ pārśvacchidrarahitaṃ pīḍanārtham| bhagandare tu chidrādūrdhvamoṣṭhamapanīya kurvīta| tadvacca ghrāṇārśo'rbudayantraṃ nāḍyākāraṃ dvyaṅgulāyatamekacchidraṃ pradeśinīparīṇāham|| asa

34.12

तथाङ्गुलीत्राणकमङ्गुलीप्रवेशितं किञ्चित्स्थूलवृत्तौष्ठमूर्ध्वाधश्छिद्रं गोस्तनाकृति चतुरङ्गुलं दान्तं शार्ङ्गं वार्क्षं वा। तद्दृढेन सूत्रेण मणिबन्धप्रतिबद्धमास्यविस्रावणे योज्यम्॥ अस

tathāṅgulītrāṇakamaṅgulīpraveśitaṃ kiñcitsthūlavṛttauṣṭhamūrdhvādhaśchidraṃ gostanākṛti caturaṅgulaṃ dāntaṃ śārṅgaṃ vārkṣaṃ vā| taddṛḍhena sūtreṇa maṇibandhapratibaddhamāsyavisrāvaṇe yojyam|| asa

34.13

योनिव्रणदर्शने यन्त्रं षोडशाङ्गुलम्। मध्ये सुषिरं चतुर्भित्तं चतुश्शलाकं सञ्चारिण्यामुद्रयोर्ध्वं निबद्धमुत्पलमुकुलवक्त्रं मूले शलाकाक्रमणादूर्ध्वविकासि च। नाडीव्रणप्रक्षालनाभ्यञ्जनयन्त्रे षडङ्गुले बस्तियन्त्राकारे मुखतोऽकर्णिके मूलमुखयोरङ्गुष्ठकलायप्रवेशस्रोतसी। दकोदरे नाडीमुभयतोद्वारां पिच्छनाडीं वा युञ्ज्यात्। स्नेहबस्त्युत्तरबस्तिप्रधमनधूममूत्रवृद्धिनिरुद्धमणिप्रभृतिषु यथास्वमेव यन्त्राण्युक्तानि॥ अस

yonivraṇadarśane yantraṃ ṣoḍaśāṅgulam| madhye suṣiraṃ caturbhittaṃ catuśśalākaṃ sañcāriṇyāmudrayordhvaṃ nibaddhamutpalamukulavaktraṃ mūle śalākākramaṇādūrdhvavikāsi ca| nāḍīvraṇaprakṣālanābhyañjanayantre ṣaḍaṅgule bastiyantrākāre mukhato'karṇike mūlamukhayoraṅguṣṭhakalāyapraveśasrotasī| dakodare nāḍīmubhayatodvārāṃ picchanāḍīṃ vā yuñjyāt| snehabastyuttarabastipradhamanadhūmamūtravṛddhiniruddhamaṇiprabhṛtiṣu yathāsvameva yantrāṇyuktāni|| asa

34.14

शृङ्गं तु ह्रस्वमध्यदीर्घमष्टादशद्वादशाङ्गुलायतं त्र्यङ्गुलप्रवेशमुखमग्रे सर्षपोपलच्छिद्रं तनुचर्मनद्धं चूचुकाकारमुखं च। तद्वातविषरक्ताम्बुदुष्टस्तन्यचूषणार्थम्। श्लेष्मरक्ताचूषणार्थस्त्वलाबुः। स द्वादशाङ्गुलदीर्घोऽष्टादशाङ्गुलपरिणाहस्त्रिचतुरङ्गुलवृत्तसमुच्छ्रितमुखः परिवेष्टितदीप्तकुशबल्वजपिचुगर्भश्च प्रयोज्यः। तद्वदेव च मानकर्माभ्यां घटी। सा तु गुल्मोन्नमनविलयनार्थं च॥ अस

śṛṅgaṃ tu hrasvamadhyadīrghamaṣṭādaśadvādaśāṅgulāyataṃ tryaṅgulapraveśamukhamagre sarṣapopalacchidraṃ tanucarmanaddhaṃ cūcukākāramukhaṃ ca| tadvātaviṣaraktāmbuduṣṭastanyacūṣaṇārtham| śleṣmaraktācūṣaṇārthastvalābuḥ| sa dvādaśāṅguladīrgho'ṣṭādaśāṅgulapariṇāhastricaturaṅgulavṛttasamucchritamukhaḥ pariveṣṭitadīptakuśabalvajapicugarbhaśca prayojyaḥ| tadvadeva ca mānakarmābhyāṃ ghaṭī| sā tu gulmonnamanavilayanārthaṃ ca|| asa

34.15

शलाकायन्त्राण्यपि नानाकृतीनि नानार्थानि यथायोगं दैर्घ्यपरिणाहानि च भवन्ति। तेषामेषणकर्मणी द्वे गण्डूपदमुखे। स्रोतोगतशल्याहरणार्थेऽष्टाङ्गुलनवाङ्गुले द्वे मसूरदलमुखे। षट् शङ्कवः। तेषां व्यूहनक्रियौ द्वादशषोडशाङ्गुलौ द्वावहिफणामुखौ। तथा चालनार्थे दशद्वादशाङ्गुलौ शरपुङ्खमुखौ। आहरणार्थे बडिशमुखौ। तथा गर्भशङ्कुः शङ्कुतुल्योऽष्टादशाङ्गुलः प्रणताग्रो मूडगर्भाहरणे। तथा सर्पफणावदेवाग्रवक्रं तदाख्यमश्मर्याहरणार्थम्। तथा दन्तनिर्घातनं चतुरङ्गुलं शरपुङ्खमुखं स्थूलवृत्तप्रान्तम्॥ अस

śalākāyantrāṇyapi nānākṛtīni nānārthāni yathāyogaṃ dairghyapariṇāhāni ca bhavanti| teṣāmeṣaṇakarmaṇī dve gaṇḍūpadamukhe| srotogataśalyāharaṇārthe'ṣṭāṅgulanavāṅgule dve masūradalamukhe| ṣaṭ śaṅkavaḥ| teṣāṃ vyūhanakriyau dvādaśaṣoḍaśāṅgulau dvāvahiphaṇāmukhau| tathā cālanārthe daśadvādaśāṅgulau śarapuṅkhamukhau| āharaṇārthe baḍiśamukhau| tathā garbhaśaṅkuḥ śaṅkutulyo'ṣṭādaśāṅgulaḥ praṇatāgro mūḍagarbhāharaṇe| tathā sarpaphaṇāvadevāgravakraṃ tadākhyamaśmaryāharaṇārtham| tathā dantanirghātanaṃ caturaṅgulaṃ śarapuṅkhamukhaṃ sthūlavṛttaprāntam|| asa

34.16

षट् कार्पासकृतोष्णीषाणि विविधव्रणक्लेदक्षारप्रमार्जनक्रियासु। तेषामपि दूरासन्नघ्राणव्रणोपयोगिनी षट् सप्ताङ्गुले द्वे। पायौ दशद्वादशाङ्गुले। कर्णशोधनं स्रुवमुखमश्वत्थपत्राग्रम्। तथा क्षाराग्निकर्मार्थे जाम्बवोष्ठानि द्वादशाष्टाङ्गुलानि क्रमाद्व्यङ्गुलाङ्गुलार्द्धाङ्गुलफलानि॥ अस

ṣaṭ kārpāsakṛtoṣṇīṣāṇi vividhavraṇakledakṣārapramārjanakriyāsu| teṣāmapi dūrāsannaghrāṇavraṇopayoginī ṣaṭ saptāṅgule dve| pāyau daśadvādaśāṅgule| karṇaśodhanaṃ sruvamukhamaśvatthapatrāgram| tathā kṣārāgnikarmārthe jāmbavoṣṭhāni dvādaśāṣṭāṅgulāni kramādvyaṅgulāṅgulārddhāṅgulaphalāni|| asa

34.17

शलाकाश्च स्थूलसूक्ष्मदीर्घह्रस्वमध्याः। आन्त्रवृद्धौ त्वर्धेन्दुवक्रा मध्योर्ध्वनिर्गतशलाकाः। दहने नासार्शोऽर्बुदयोः कोलास्थिदलमात्रमुखा वेल्लितौष्ठा। क्षारविषौषधप्रणिधानाय च दर्व्यस्तिस्रोऽष्टाङ्गुला दर्व्याकाराः कनिष्ठिकानामिकामध्यमाङ्गुलिनखपरिमाणनिम्नमुखास्तथाञ्जलिसंस्थानाः। उत्तरबस्त्यञ्जनादिषु यथायथमेवोपदिष्टानि॥ अस

śalākāśca sthūlasūkṣmadīrghahrasvamadhyāḥ| āntravṛddhau tvardhenduvakrā madhyordhvanirgataśalākāḥ| dahane nāsārśo'rbudayoḥ kolāsthidalamātramukhā vellitauṣṭhā| kṣāraviṣauṣadhapraṇidhānāya ca darvyastisro'ṣṭāṅgulā darvyākārāḥ kaniṣṭhikānāmikāmadhyamāṅgulinakhaparimāṇanimnamukhāstathāñjalisaṃsthānāḥ| uttarabastyañjanādiṣu yathāyathamevopadiṣṭāni|| asa

34.18

अनुयन्त्राण्ययस्कान्तरज्जुचर्मान्त्रवस्त्राश्ममुद्गरपाणिपादतलाङ्गुलिजिह्वादन्तमुखशाखानखबालाश्वकालपाकहर्षभयानि॥ अस

anuyantrāṇyayaskāntarajjucarmāntravastrāśmamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvādantamukhaśākhānakhabālāśvakālapākaharṣabhayāni|| asa

34.19

एतानि देहे सर्वस्मिन् देहस्यावयवेऽपि वा। सन्धौ कोष्ठधमन्यां च यथायोगं प्रयोजयेत्॥ अस

etāni dehe sarvasmin dehasyāvayave'pi vā| sandhau koṣṭhadhamanyāṃ ca yathāyogaṃ prayojayet|| asa

34.20

यन्त्रकर्माणि तु निर्घातनपूरणबन्धनव्यूहनपरिवर्तनचालनविवरणपीडनमार्गशोधनविकर्षणाहरणव्यथनोन्नमनविनमनभञ्जनोन्मथनाचूषणैषणदारणौजूकरणप्रक्षालनप्रधमनाञ्जनप्रमार्जनानि बाहुल्येनचतुर्विंशतिर्भवन्ति॥ अस

yantrakarmāṇi tu nirghātanapūraṇabandhanavyūhanaparivartanacālanavivaraṇapīḍanamārgaśodhanavikarṣaṇāharaṇavyathanonnamanavinamanabhañjanonmathanācūṣaṇaiṣaṇadāraṇaujūkaraṇaprakṣālanapradhamanāñjanapramārjanāni bāhulyenacaturviṃśatirbhavanti|| asa

34.21

विवर्तते साध्ववगाहते च ग्राह्यं गृहीत्वोद्धरते च यस्मात्। यन्त्रेष्वतः कङ्कमुखं प्रधानं स्थानेषु सर्वेष्वधिकारि यच्च॥ अस

vivartate sādhvavagāhate ca grāhyaṃ gṛhītvoddharate ca yasmāt| yantreṣvataḥ kaṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣvadhikāri yacca|| asa

34.22

शस्त्राणि तु षड्विंशतिर्भवन्ति। तद्यथा दन्तलेखनमण्डलाग्रवृद्धिपत्रोत्पलपत्राध्यर्धधारमुद्रिकाकर्तरीसर्पवक्त्रकरपत्रकुशापत्राटीमुखान्तर्मुखशरारीमुखत्रिकूर्चकुठारिकाव्रीहिमुखशलाकावेतसपत्राराकर्णव्यधनसूचीसूचीकूर्चखजैषिणीबडिशनखशस्त्राणि चेति। प्रायश्च तानि षडङ्गुलानि सुध्मातावर्तितायोघटितान्युत्पलपत्रनीलानि सुग्रहाणि सुरूपाणि सुधाराणि सुसमाहितमुखाग्राण्यकरालानि प्रत्येकं च प्रायो द्वित्राणि स्वप्रमाणार्धचतुर्थभागफलानि। तानि व्याधिदेशवशात् प्रयुञ्जीत। तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण यन्त्रवद्व्याख्याताः॥ अस

śastrāṇi tu ṣaḍviṃśatirbhavanti| tadyathā dantalekhanamaṇḍalāgravṛddhipatrotpalapatrādhyardhadhāramudrikākartarīsarpavaktrakarapatrakuśāpatrāṭīmukhāntarmukhaśarārīmukhatrikūrcakuṭhārikāvrīhimukhaśalākāvetasapatrārākarṇavyadhanasūcīsūcīkūrcakhajaiṣiṇībaḍiśanakhaśastrāṇi ceti| prāyaśca tāni ṣaḍaṅgulāni sudhmātāvartitāyoghaṭitānyutpalapatranīlāni sugrahāṇi surūpāṇi sudhārāṇi susamāhitamukhāgrāṇyakarālāni pratyekaṃ ca prāyo dvitrāṇi svapramāṇārdhacaturthabhāgaphalāni| tāni vyādhideśavaśāt prayuñjīta| teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa yantravadvyākhyātāḥ|| asa

34.23

तत्र त्रयमाद्यं लेखने। वृद्धिपत्रादीनि त्रीणि पाटने। चत्वारि भेदने। मण्डलाग्रादीन्यष्टौ छेदने। कुशपत्रादीनि पञ्च प्रच्छाने। कुठारिकादीनि षट् व्यधने। तेषामाराव्रीहिमुखे भेदने छेदने च। सूच्यः सीवने। सूचीकूर्चः कुट्टने। खजो मथने। एषिण्येषणे भेदने च। बडिशो ग्रहणे। नखशस्त्रमुद्धरणे। छेद्यभेद्यलेख्यप्रच्छानेषु च। इति द्वादशाविधे शस्त्रकर्मण्युपयोगः॥ अस

tatra trayamādyaṃ lekhane| vṛddhipatrādīni trīṇi pāṭane| catvāri bhedane| maṇḍalāgrādīnyaṣṭau chedane| kuśapatrādīni pañca pracchāne| kuṭhārikādīni ṣaṭ vyadhane| teṣāmārāvrīhimukhe bhedane chedane ca| sūcyaḥ sīvane| sūcīkūrcaḥ kuṭṭane| khajo mathane| eṣiṇyeṣaṇe bhedane ca| baḍiśo grahaṇe| nakhaśastramuddharaṇe| chedyabhedyalekhyapracchāneṣu ca| iti dvādaśāvidhe śastrakarmaṇyupayogaḥ|| asa

34.24

विशेषतस्तु दन्तलेखनं सुप्रबन्धवच्चतुरस्रमेकधारं दन्तशर्करालेखने। मण्डलाग्रं प्रदेशिन्यन्तर्नखविस्तृतफलं तल्लेखनच्छेदनयोर्वर्त्मरोगोत्सन्नदन्तमांसदुर्निविष्टव्रणगलशुण्डिकादिषु प्रयोज्यम्॥ अस

viśeṣatastu dantalekhanaṃ suprabandhavaccaturasramekadhāraṃ dantaśarkarālekhane| maṇḍalāgraṃ pradeśinyantarnakhavistṛtaphalaṃ tallekhanacchedanayorvartmarogotsannadantamāṃsadurniviṣṭavraṇagalaśuṇḍikādiṣu prayojyam|| asa

34.25

वृद्धिपत्रं क्षुराकारं तत्तून्नते गम्भीरे वा श्वयथावृजुसूच्यग्रमिष्टम्। विपरीते तु पृष्ठतोऽवनतधारम्॥ अस

vṛddhipatraṃ kṣurākāraṃ tattūnnate gambhīre vā śvayathāvṛjusūcyagramiṣṭam| viparīte tu pṛṣṭhato'vanatadhāram|| asa

34.26

अङ्गुलिशस्त्रकं मुद्रिकानिर्गतमुखं वृद्धिपत्रमण्डलाग्राध्यर्धधारान्यतमतुल्यार्धाङ्गुलायतधारं प्रदेशिनीप्रथमपर्वप्रमाणार्पणवृत्तमुद्रिकं दृढसूत्रप्रतिबन्धं कण्ठरोगेषु प्रयुज्यते॥ अस

aṅguliśastrakaṃ mudrikānirgatamukhaṃ vṛddhipatramaṇḍalāgrādhyardhadhārānyatamatulyārdhāṅgulāyatadhāraṃ pradeśinīprathamaparvapramāṇārpaṇavṛttamudrikaṃ dṛḍhasūtrapratibandhaṃ kaṇṭharogeṣu prayujyate|| asa

34.27

कर्तरी त्रिभागपाशा व्रणस्नायुकेशसूत्रच्छेदनार्था। सर्पवक्त्रं वक्रमर्धाङ्गुलफलं घ्राणकर्णार्शोऽर्बुदच्छेदनार्थम्। करपत्रं दशाङ्गुलं द्व्यङ्गुलविस्तारं सूक्ष्मदन्तं खरधारं सुत्सरुनिबद्धमस्थिच्छेदनार्थम्। कुशपत्राटीमुखे द्व्यङ्गुलफले। अन्तर्मुखमर्धचन्द्राकारमध्यर्धाङ्गुलफलम्॥ अस

kartarī tribhāgapāśā vraṇasnāyukeśasūtracchedanārthā| sarpavaktraṃ vakramardhāṅgulaphalaṃ ghrāṇakarṇārśo'rbudacchedanārtham| karapatraṃ daśāṅgulaṃ dvyaṅgulavistāraṃ sūkṣmadantaṃ kharadhāraṃ sutsarunibaddhamasthicchedanārtham| kuśapatrāṭīmukhe dvyaṅgulaphale| antarmukhamardhacandrākāramadhyardhāṅgulaphalam|| asa

34.28

कुठारिका पृथुदण्डा गोदन्ताकारा अर्धाङ्गुलफलास्थ्याश्रितसिराव्यधार्था। व्रीहिमुखमध्यर्धाङ्गुलफलं मांसलप्रदेशसिराव्यधार्थं वर्ध्मोदरगुल्मविद्रध्यादिव्यधनभेदनार्थं च। शलाकोभयतोमुखी कुरबकमुकुलाग्रा ताम्रमयी लिङ्गनाशव्यधनार्था॥ अस

kuṭhārikā pṛthudaṇḍā godantākārā ardhāṅgulaphalāsthyāśritasirāvyadhārthā| vrīhimukhamadhyardhāṅgulaphalaṃ māṃsalapradeśasirāvyadhārthaṃ vardhmodaragulmavidradhyādivyadhanabhedanārthaṃ ca| śalākobhayatomukhī kurabakamukulāgrā tāmramayī liṅganāśavyadhanārthā|| asa

34.29

आरा चतुरस्रार्धाङ्गुलवृत्तमुखा तावत्प्रवेशा बहलकर्णपालीव्यथार्था पक्वामशोफसन्देहभेदनार्था च। कर्णव्यधनं त्र्यङ्गुलायतमङ्गुलसुषिरं घनं यूथिकामुकुलाग्रम्॥ अस

ārā caturasrārdhāṅgulavṛttamukhā tāvatpraveśā bahalakarṇapālīvyathārthā pakvāmaśophasandehabhedanārthā ca| karṇavyadhanaṃ tryaṅgulāyatamaṅgulasuṣiraṃ ghanaṃ yūthikāmukulāgram|| asa

34.30

सूच्यस्तिस्रो वृत्ता निगूढदृढपाशाः। तत्र मांसलेष्ववकाशेषु त्र्यङ्गुला त्र्यस्रा। सन्ध्यस्थिव्रणेष्वल्पमांसेषु च द्व्यङ्गुला वृत्ता पक्वामाशययोर्मर्मसु च सार्धद्व्यङ्गुला धनुर्वक्रा व्रीहिमुखा च॥ अस

sūcyastisro vṛttā nigūḍhadṛḍhapāśāḥ| tatra māṃsaleṣvavakāśeṣu tryaṅgulā tryasrā| sandhyasthivraṇeṣvalpamāṃseṣu ca dvyaṅgulā vṛttā pakvāmāśayayormarmasu ca sārdhadvyaṅgulā dhanurvakrā vrīhimukhā ca|| asa

34.31

सूचीकूर्चो वृत्तैकमूलोऽग्रे सुनिबद्धसप्ताष्टसूचिकः कुष्टश्वित्रव्यङ्गेन्द्रलुप्तसुप्तादिषु। खजस्त्वर्धाङ्गुलायताष्टकण्टकमुखस्ताम्रो लौहो वा नासाभ्यन्तरगतशोणितमोक्षणार्थः। एषण्या द्वे सुश्लक्ष्णस्पर्शे तयोरेकाष्टाङ्गुला गतिकोथशल्यस्राववत्सु व्रणेषु सुषिरान्वेषणे। अन्या सूचीसंस्थाना क्षाराक्तसूत्रप्रतिबद्धा नाडीनां भगन्दरगतीनां च भेदने। बडिशोऽत्यवनतमुखः सूचीतीक्ष्णाग्रो ग्रहणे गलशुण्डिकार्मादेः। नखशस्त्रमष्टाङ्गुलमेकतोऽश्वकर्णमुखमन्यतो वत्सदन्तमुखं सूक्ष्मशल्योद् वृतौ॥ अस

sūcīkūrco vṛttaikamūlo'gre sunibaddhasaptāṣṭasūcikaḥ kuṣṭaśvitravyaṅgendraluptasuptādiṣu| khajastvardhāṅgulāyatāṣṭakaṇṭakamukhastāmro lauho vā nāsābhyantaragataśoṇitamokṣaṇārthaḥ| eṣaṇyā dve suślakṣṇasparśe tayorekāṣṭāṅgulā gatikothaśalyasrāvavatsu vraṇeṣu suṣirānveṣaṇe| anyā sūcīsaṃsthānā kṣārāktasūtrapratibaddhā nāḍīnāṃ bhagandaragatīnāṃ ca bhedane| baḍiśo'tyavanatamukhaḥ sūcītīkṣṇāgro grahaṇe galaśuṇḍikārmādeḥ| nakhaśastramaṣṭāṅgulamekato'śvakarṇamukhamanyato vatsadantamukhaṃ sūkṣmaśalyod vṛtau|| asa

34.32

अणुशस्त्राणि तु जलौकःक्षाराग्निसूर्यकान्तकाचस्फटिककुरुचिन्दनखशाकशोफालिकादिखरपत्रसमुद्रफेनशुष्कगोमयादीनि। स्वबुद्ध्या च विकल्प्य विविधानि यन्त्रशस्त्राणि तत्कर्माणि चोपकल्पयेत्। हस्त एव चात्र प्रधानतमस्तदधीनत्वाद्यन्त्रशस्त्राणाम्॥ अस

aṇuśastrāṇi tu jalaukaḥkṣārāgnisūryakāntakācasphaṭikakurucindanakhaśākaśophālikādikharapatrasamudraphenaśuṣkagomayādīni| svabuddhyā ca vikalpya vividhāni yantraśastrāṇi tatkarmāṇi copakalpayet| hasta eva cātra pradhānatamastadadhīnatvādyantraśastrāṇām|| asa

34.33

तत्र दीर्घह्रस्वस्थूलतनुवक्रविषमग्राह्यग्राहिशिथिलता इत्यष्टौ यन्त्रदोषाः। अत्राद्याः पञ्च कुण्ठखण्डखरधाराश्चेत्यष्टावेव शस्त्रदोषाः। अन्यत्र करपत्रात्॥ अस

tatra dīrghahrasvasthūlatanuvakraviṣamagrāhyagrāhiśithilatā ityaṣṭau yantradoṣāḥ| atrādyāḥ pañca kuṇṭhakhaṇḍakharadhārāścetyaṣṭāveva śastradoṣāḥ| anyatra karapatrāt|| asa

34.34

तत्र क्षारेण पायितं शस्त्रं शरशल्यास्थिच्छेदनेषु उदकेन मांसच्छेदनेषु। तैलेन पाटनभेदनेषु सिराव्यधस्नायुच्छेदनेषु च प्रयुञ्जीत॥ अस

tatra kṣāreṇa pāyitaṃ śastraṃ śaraśalyāsthicchedaneṣu udakena māṃsacchedaneṣu| tailena pāṭanabhedaneṣu sirāvyadhasnāyucchedaneṣu ca prayuñjīta|| asa

34.35

धारा पुनः छेदनानां मासूरी लेखनानामर्धमासूरी। व्यधनानां विस्रावणानां च कैशिकी॥ अस

dhārā punaḥ chedanānāṃ māsūrī lekhanānāmardhamāsūrī| vyadhanānāṃ visrāvaṇānāṃ ca kaiśikī|| asa

34.36

तेषां छेदनभेदनलेखनानि वृन्तसाधारणे भागे प्रदेशिनीमध्यमाङ्गुष्ठैः सुसमाहितो गृह्णीयात्। वृन्ताग्रे विस्रावणानि प्रदेशिन्यङ्गुष्ठाङ्गुलीभ्याम्। हस्ततलप्रच्छादितवृन्ताग्रं व्रीहिमुखं मुखे। मूलेष्वाहरणार्थानि। पाशस्योपरि मध्ये लघुसन्दंशं कर्तरीं च। शेषाण्यपि यथायोगं क्रियासौकर्येण॥ अस

teṣāṃ chedanabhedanalekhanāni vṛntasādhāraṇe bhāge pradeśinīmadhyamāṅguṣṭhaiḥ susamāhito gṛhṇīyāt| vṛntāgre visrāvaṇāni pradeśinyaṅguṣṭhāṅgulībhyām| hastatalapracchāditavṛntāgraṃ vrīhimukhaṃ mukhe| mūleṣvāharaṇārthāni| pāśasyopari madhye laghusandaṃśaṃ kartarīṃ ca| śeṣāṇyapi yathāyogaṃ kriyāsaukaryeṇa|| asa

34.37

निशातनी तु तेषां सुश्लक्ष्णा शिला माषमुद्गप्रभा। धारासंस्थापनं च शाल्मलीफलकम्॥ अस

niśātanī tu teṣāṃ suślakṣṇā śilā māṣamudgaprabhā| dhārāsaṃsthāpanaṃ ca śālmalīphalakam|| asa

34.38

न चाधिगतशास्त्रोप्यकृतयोग्यः सुबहुशो वाप्यदृष्टकर्मा शस्त्रकर्माणि प्रवर्त्तेत। सिरास्नायुमर्मादिव्याप्तत्वाद्देहस्य। तस्मात् सरोमचर्मपुष्पफलालाबुत्रपुसोदकपङ्कपूर्णदृतिबस्तिवर्ध्ममांसपेशिकोत्पलनालादिषु यथार्हमाहरणादियोग्यां कुर्यात्। तथा घटपार्श्वस्रोतस्यम्भोभिः पूर्णेन नेत्रेण बस्तिपीड्Aनयोग्याम् मृदुमांसखण्डेष्वग्निक्षारावचरणयोग्याम्। पुस्तमयपुरुषाङ्गप्रत्यङ्गेषु बन्धनयोग्याम्। अपि च॥ अस

na cādhigataśāstropyakṛtayogyaḥ subahuśo vāpyadṛṣṭakarmā śastrakarmāṇi pravartteta| sirāsnāyumarmādivyāptatvāddehasya| tasmāt saromacarmapuṣpaphalālābutrapusodakapaṅkapūrṇadṛtibastivardhmamāṃsapeśikotpalanālādiṣu yathārhamāharaṇādiyogyāṃ kuryāt| tathā ghaṭapārśvasrotasyambhobhiḥ pūrṇena netreṇa bastipīḍAnayogyām mṛdumāṃsakhaṇḍeṣvagnikṣārāvacaraṇayogyām| pustamayapuruṣāṅgapratyaṅgeṣu bandhanayogyām| api ca|| asa

34.39

युक्तकारी भिषग् बुभूषुः पुरुषं संपूर्णगात्रमविषहतमदीर्घव्याधिपीडितं निष्कृष्टदृष्टान्त्रमावहन्त्यामापगायां मुञ्जबल्बजवेष्टितं पञ्जरस्थमप्रकाशे देशे कोथयेत्। तं सम्यक्प्रकुथितं चोद्घृत्यायतदेहं कृत्वोशीरवेणुकूर्चादीनामन्यतमेन शनैश्शनैरवघृष्य त्वगादीन् सर्वानेव बाह्याभ्यन्तरानङ्गसिरास्नाय्वादीनवयवानाचार्योपदर्शितेनागमेन चक्षुषा च लक्षयेत्॥ अस

yuktakārī bhiṣag bubhūṣuḥ puruṣaṃ saṃpūrṇagātramaviṣahatamadīrghavyādhipīḍitaṃ niṣkṛṣṭadṛṣṭāntramāvahantyāmāpagāyāṃ muñjabalbajaveṣṭitaṃ pañjarasthamaprakāśe deśe kothayet| taṃ samyakprakuthitaṃ codghṛtyāyatadehaṃ kṛtvośīraveṇukūrcādīnāmanyatamena śanaiśśanairavaghṛṣya tvagādīn sarvāneva bāhyābhyantarānaṅgasirāsnāyvādīnavayavānācāryopadarśitenāgamena cakṣuṣā ca lakṣayet|| asa

34.40

इति शास्त्रेण यद्दृष्टं दृष्टं प्रत्यक्षतश्च यत्। समागतं तदुभयं भूयो ज्ञानं विवर्धयेत्॥ अस

iti śāstreṇa yaddṛṣṭaṃ dṛṣṭaṃ pratyakṣataśca yat| samāgataṃ tadubhayaṃ bhūyo jñānaṃ vivardhayet|| asa

34.41

स्यान्नवाङ्गुलविस्तारः सुघनो द्वादशाङ्गुलः। क्षौमपत्रोर्णकौशेयदुकूलमृदुचर्मजः॥ अस

syānnavāṅgulavistāraḥ sughano dvādaśāṅgulaḥ| kṣaumapatrorṇakauśeyadukūlamṛducarmajaḥ|| asa

अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः

35.2

अथातो जलौकोविधिं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto jalaukovidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

35.3

नृपाढ्यभीरुसुकुमारबालस्थविरनारीणामसृग्विस्रावणाय जलौकसो योजयेत्॥ अस

nṛpāḍhyabhīrusukumārabālasthaviranārīṇāmasṛgvisrāvaṇāya jalaukaso yojayet|| asa

35.4

तास्तु द्विविधाः सविषा निर्विषाश्च। तत्र दुष्टाम्बुसर्पमण्डूकमत्स्यादिशवकोथमूत्रपुरीषजा रक्तश्वेतातिकृष्णतनुस्थूलचपलपिच्छिलाः स्थूलमध्यरोमशाः शक्रायुधवद्विचित्रोर्ध्वराजीचिता वा सविषाः। तद्दंशाद्दाहशोफपाककण्डूपिटकाविसर्पज्वरमूर्छश्वित्रोत्पत्तिः। तत्र विषपित्तरक्तहरां क्रियां कुर्वीत। पद्मोत्पलसौगन्धिकादिसुगन्धिविमलविपुलसलिलशैवालजाः शैवालश्यावा नीलोर्ध्वराजयो वृत्ताश्च निर्विषाः॥ अस

tāstu dvividhāḥ saviṣā nirviṣāśca| tatra duṣṭāmbusarpamaṇḍūkamatsyādiśavakothamūtrapurīṣajā raktaśvetātikṛṣṇatanusthūlacapalapicchilāḥ sthūlamadhyaromaśāḥ śakrāyudhavadvicitrordhvarājīcitā vā saviṣāḥ| taddaṃśāddāhaśophapākakaṇḍūpiṭakāvisarpajvaramūrchaśvitrotpattiḥ| tatra viṣapittaraktaharāṃ kriyāṃ kurvīta| padmotpalasaugandhikādisugandhivimalavipulasalilaśaivālajāḥ śaivālaśyāvā nīlordhvarājayo vṛttāśca nirviṣāḥ|| asa

35.5

सर्वासां च परं प्रमाणमष्टादशाङ्गुलानि। तत्र चतुष्पञ्चषडङ्गुला नृषु योजयेत्। गजवाजिष्वपराः। तासु सुकुमारास्तनुत्वचोऽल्पशिरस्का बृहदधरकायाश्च स्त्रियः। विपरीताः पुमांसोऽर्धचन्द्राकृतिपुरोवृत्ताश्च। तत्र बहुदोषेषु चिरोत्थितेषु चामयेषु पुमांसो योजयितव्याः। स्त्रियो विपरीतेषु। जलौकसस्त्वार्द्रचर्माह्युपायैर्गृहीत्वा सुरभिपङ्कगर्भे नवे घटे स्थापयेत्। शृङ्गाटककशेरुकशालूकशैवालमृणालवल्लूरमृत्स्नापुष्करबीजचूर्णं स्वादुशीतं स्वच्छं च तोयमन्नपानार्थे ताभ्यो दद्यात्। लालादिकोथपरिहारार्थमेवं च त्र्यहात् त्र्यहादूर्ध्वं पूर्वमन्नपानमपनीयान्यद्दद्यात्। पञ्चाहाच्च तद्विध एव घटान्तरे ताः सञ्चारयेत्। तासां तु दुष्टशोणितासम्यग्वमनात् प्रततपातनाच्च मूर्च्छा भवति। तासामम्भोभिः पूर्णभाजनस्थानामचेष्टयाहारानभिलाषेण च ज्ञात्वा ता विवर्जयेत्। इतरास्तु हरिद्रासर्षपकल्काम्भसि मुक्तपुरीषा अवन्तिसोमे तक्रे वा पुनराश्वासिता जले सुखोपविष्टस्य संविष्टस्य वा मृद्गोमयचूर्णाभ्यामनुसुखं विरूक्ष्य दंशदेशं योजयेत्। अलगन्तीषु क्षीरघृतनवनीतरुधिरान्यतमबिन्दून् न्यसेत् प्रच्छेद्वा। अश्वखुरवच्च वक्त्रं निवेश्योन्नतस्कन्धा दशन्ति। यदा च शिशुवच्छ्वसन्त्यो शिरःस्पन्दोर्मिवेगैः पिबन्ति तदार्द्रवाससावच्छादयेत्। सेचयेच्चाम्भसाल्पाल्पम्। यथा च हंसः क्षीरोदकात् क्षीरमादत्ते। तद्वदुत्क्लिष्टे रक्ते जलौकाः प्राग् दुष्टमसृक्। यदा च तद्दंशे तोदः कण्डूर्वा तदा शुद्धरक्तरक्षणार्थमपनयेत्। लौल्याच्च दंशममुञ्चन्त्याः क्षौद्रं लवणचूर्णं वा मुखे दद्यात्॥ अस

sarvāsāṃ ca paraṃ pramāṇamaṣṭādaśāṅgulāni| tatra catuṣpañcaṣaḍaṅgulā nṛṣu yojayet| gajavājiṣvaparāḥ| tāsu sukumārāstanutvaco'lpaśiraskā bṛhadadharakāyāśca striyaḥ| viparītāḥ pumāṃso'rdhacandrākṛtipurovṛttāśca| tatra bahudoṣeṣu cirotthiteṣu cāmayeṣu pumāṃso yojayitavyāḥ| striyo viparīteṣu| jalaukasastvārdracarmāhyupāyairgṛhītvā surabhipaṅkagarbhe nave ghaṭe sthāpayet| śṛṅgāṭakakaśerukaśālūkaśaivālamṛṇālavallūramṛtsnāpuṣkarabījacūrṇaṃ svāduśītaṃ svacchaṃ ca toyamannapānārthe tābhyo dadyāt| lālādikothaparihārārthamevaṃ ca tryahāt tryahādūrdhvaṃ pūrvamannapānamapanīyānyaddadyāt| pañcāhācca tadvidha eva ghaṭāntare tāḥ sañcārayet| tāsāṃ tu duṣṭaśoṇitāsamyagvamanāt pratatapātanācca mūrcchā bhavati| tāsāmambhobhiḥ pūrṇabhājanasthānāmaceṣṭayāhārānabhilāṣeṇa ca jñātvā tā vivarjayet| itarāstu haridrāsarṣapakalkāmbhasi muktapurīṣā avantisome takre vā punarāśvāsitā jale sukhopaviṣṭasya saṃviṣṭasya vā mṛdgomayacūrṇābhyāmanusukhaṃ virūkṣya daṃśadeśaṃ yojayet| alagantīṣu kṣīraghṛtanavanītarudhirānyatamabindūn nyaset pracchedvā| aśvakhuravacca vaktraṃ niveśyonnataskandhā daśanti| yadā ca śiśuvacchvasantyo śiraḥspandormivegaiḥ pibanti tadārdravāsasāvacchādayet| secayeccāmbhasālpālpam| yathā ca haṃsaḥ kṣīrodakāt kṣīramādatte| tadvadutkliṣṭe rakte jalaukāḥ prāg duṣṭamasṛk| yadā ca taddaṃśe todaḥ kaṇḍūrvā tadā śuddharaktarakṣaṇārthamapanayet| laulyācca daṃśamamuñcantyāḥ kṣaudraṃ lavaṇacūrṇaṃ vā mukhe dadyāt|| asa

35.6

पतितां तु तण्डुलकण्डनोपदिग्धगात्रां तैललवणाभ्यक्तमुखीं आपुच्छादामुखमनुलोमं शनैः पीडयन् सम्यग्वामयेत्। ततः पूर्ववत् सन्निदध्यात्। सप्तरात्रं च ताः पुनर्न पातयेत्। अशुद्धे तु रक्ते मधुना गुडेन वा दंशात् किञ्चिदवघट्टयन् स्रावयेत्। स्रुतरक्तस्य च सद्यो दंशं शीताभिरद्भिः प्रक्षाल्य सर्पिःपिचुनावगुण्ठयेत्। स्थितरक्तं चोत्क्लिष्टशोणितशेषप्रसादनाय कषायमधुरशिशिरैः सघृतैः प्रदेहैः प्रदिह्यात्॥ अस

patitāṃ tu taṇḍulakaṇḍanopadigdhagātrāṃ tailalavaṇābhyaktamukhīṃ āpucchādāmukhamanulomaṃ śanaiḥ pīḍayan samyagvāmayet| tataḥ pūrvavat sannidadhyāt| saptarātraṃ ca tāḥ punarna pātayet| aśuddhe tu rakte madhunā guḍena vā daṃśāt kiñcidavaghaṭṭayan srāvayet| srutaraktasya ca sadyo daṃśaṃ śītābhiradbhiḥ prakṣālya sarpiḥpicunāvaguṇṭhayet| sthitaraktaṃ cotkliṣṭaśoṇitaśeṣaprasādanāya kaṣāyamadhuraśiśiraiḥ saghṛtaiḥ pradehaiḥ pradihyāt|| asa

35.7

तत्र योगादीन् सिराव्यधवदुपलक्षयेत्। प्रतिकुर्वीत च। दुष्टरक्तापगमात् श्वयथुशैथिल्यं दाहरागशूलोपशमश्च। रक्तपित्तेन दुष्टमलाबुघटिकाभ्यां न निर्हरेदग्निसंयोगाद्वातकफाभ्यां च दुष्टं निर्हरेत्। तथा कफेन न शृङ्गेण स्कन्नत्वात्। वातपित्ताभ्यां तु दुष्टं निर्हरेत्। अथ प्रच्छाद्याङ्गं तनुवस्त्रपटलावनद्धप्रान्तेन शृङ्गेणाचूषेत्। तथा प्रदीप्तापिचुगर्भाभ्यामलाबुघटिकाभ्यामिति। भवन्ति चात्र श्लोकाः॥ अस

tatra yogādīn sirāvyadhavadupalakṣayet| pratikurvīta ca| duṣṭaraktāpagamāt śvayathuśaithilyaṃ dāharāgaśūlopaśamaśca| raktapittena duṣṭamalābughaṭikābhyāṃ na nirharedagnisaṃyogādvātakaphābhyāṃ ca duṣṭaṃ nirharet| tathā kaphena na śṛṅgeṇa skannatvāt| vātapittābhyāṃ tu duṣṭaṃ nirharet| atha pracchādyāṅgaṃ tanuvastrapaṭalāvanaddhaprāntena śṛṅgeṇācūṣet| tathā pradīptāpicugarbhābhyāmalābughaṭikābhyāmiti| bhavanti cātra ślokāḥ|| asa

35.8

गात्रं बध्वोपरिदृढं रज्ज्वा पट्टेन वा समम्। स्नायुसन्ध्यस्थिमर्माणि त्यजन्प्रच्छानमाचरेत्॥ अस

gātraṃ badhvoparidṛḍhaṃ rajjvā paṭṭena vā samam| snāyusandhyasthimarmāṇi tyajanpracchānamācaret|| asa

35.9

अधोदेशप्रविसृतैः पदैरुपरिगामिभिः। न गाढघनतिर्यग्भिर्न पदे पदमाच्रेत्॥ अस

adhodeśapravisṛtaiḥ padairuparigāmibhiḥ| na gāḍhaghanatiryagbhirna pade padamācret|| asa

35.10

प्रच्छानेनैकदेशस्थं सुप्तं शृङ्गादिभिर्हरेत्। ग्रथितं तु जलौकोभिरसृग्व्यापि सिराव्यधैः॥ अस

pracchānenaikadeśasthaṃ suptaṃ śṛṅgādibhirharet| grathitaṃ tu jalaukobhirasṛgvyāpi sirāvyadhaiḥ|| asa

35.11

प्रच्छानं पिण्डिते वास्यादवगाढे जलौकसः। त्वक्स्थेऽलाबुघटीशृङ्गं सिरैव व्यापकेऽसृजि। वातादिधाम वा शृङ्गजलौकोऽलाबुभिः क्रमात्॥ अस

pracchānaṃ piṇḍite vāsyādavagāḍhe jalaukasaḥ| tvaksthe'lābughaṭīśṛṅgaṃ siraiva vyāpake'sṛji| vātādidhāma vā śṛṅgajalauko'lābubhiḥ kramāt|| asa

अथ षट्त्रिंशोऽध्यायः

36.2

अथातः सिराव्यधविधिं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athātaḥ sirāvyadhavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

36.3

बहवो हि रक्तावसेचनोपायाः प्रागभिहितास्तेषामन्येषां च विरेकादीनामुपक्रमाणां तत्साध्येष्वामयेषु सिराव्यधः प्रधानम्। अमुना हि ते समूलाः शोषमायान्ति केदारसेतुभेदेन शाल्यादय इव। तथा च॥ अस

bahavo hi raktāvasecanopāyāḥ prāgabhihitāsteṣāmanyeṣāṃ ca virekādīnāmupakramāṇāṃ tatsādhyeṣvāmayeṣu sirāvyadhaḥ pradhānam| amunā hi te samūlāḥ śoṣamāyānti kedārasetubhedena śālyādaya iva| tathā ca|| asa

36.4

सिराव्यधश्चिकित्सार्धं संपूर्णं वा चिकित्सितम्। शल्यतन्त्रे स्मृतो यद्वद्बस्तिः कायचिकित्सिते॥ अस

sirāvyadhaścikitsārdhaṃ saṃpūrṇaṃ vā cikitsitam| śalyatantre smṛto yadvadbastiḥ kāyacikitsite|| asa

36.5

यथा रक्तमधिष्ठानं विकाराणां विकारिणाम्। अन्यन्न हि तथा दूष्यं कर्मेदं प्रथमं ततः॥ अस

yathā raktamadhiṣṭhānaṃ vikārāṇāṃ vikāriṇām| anyanna hi tathā dūṣyaṃ karmedaṃ prathamaṃ tataḥ|| asa

36.6

तत्राम्बु शारीरमाहारसारभूतं रसाख्यमविकृतमविकृतेन तेजसा रञ्जितमिन्द्रगोपाकारं च शशशोणितगुञ्जाफलालक्तपद्मसुवर्णवर्णं धौतं च विरज्यमानं मधुरमीषल्लवणं स्निग्धमसंहतमशीतोष्णं गुरु पित्तैकचयप्रकोपोपशमं सौम्याग्रेयं प्रकृत्या रक्तमाहुः। तथा दोषम्। दूष्यमिति केचित्। उभयात्मकमन्ये॥ अस

tatrāmbu śārīramāhārasārabhūtaṃ rasākhyamavikṛtamavikṛtena tejasā rañjitamindragopākāraṃ ca śaśaśoṇitaguñjāphalālaktapadmasuvarṇavarṇaṃ dhautaṃ ca virajyamānaṃ madhuramīṣallavaṇaṃ snigdhamasaṃhatamaśītoṣṇaṃ guru pittaikacayaprakopopaśamaṃ saumyāgreyaṃ prakṛtyā raktamāhuḥ| tathā doṣam| dūṣyamiti kecit| ubhayātmakamanye|| asa

36.7

तच्चैवंविधमेव विधिवदाहारविहाराभ्यासाद्विशुद्धं बलवर्णसुखायुषां योनिः। इतरथा पुनः शरत्कालस्वभावादेव वा प्रदुष्टमभिष्यन्दाधिमन्थशुक्लार्मतिमिररक्तराजीशिरस्तोदभेददाहकण्डूकर्णरोगमुखपाकपूतिघ्राणास्योपदेहत्वगुल्मप्लीहविद्रधिवीसर्पज्वररक्तपित्तकुष्ठपिटकाश्लीपदोपदंशशङ्खशोफवातशोणितरक्तमेहक्षुद्ररोगाग्निस्वरनाशाङ्गगौरवसादारोचकाम्लोद्गारलवणास्यताक्रोधमोहस्वेदमदमूर्छायसन्यासकम्पतन्द्रादीनाम्। ये च शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैः सर्वदोषप्रतिपक्षैः सम्यगप्युपक्रान्ताः साध्या अपि न सिध्यन्ति। ते च रक्तप्रकोपजाः तस्मात्तेष्वत्युद्रिक्तरक्तविस्रावणाय यथास्वं सिरां विध्येत्॥ अस

taccaivaṃvidhameva vidhivadāhāravihārābhyāsādviśuddhaṃ balavarṇasukhāyuṣāṃ yoniḥ| itarathā punaḥ śaratkālasvabhāvādeva vā praduṣṭamabhiṣyandādhimanthaśuklārmatimiraraktarājīśirastodabhedadāhakaṇḍūkarṇarogamukhapākapūtighrāṇāsyopadehatvagulmaplīhavidradhivīsarpajvararaktapittakuṣṭhapiṭakāślīpadopadaṃśaśaṅkhaśophavātaśoṇitaraktamehakṣudrarogāgnisvaranāśāṅgagauravasādārocakāmlodgāralavaṇāsyatākrodhamohasvedamadamūrchāyasanyāsakampatandrādīnām| ye ca śītoṣṇasnigdharūkṣādyaiḥ sarvadoṣapratipakṣaiḥ samyagapyupakrāntāḥ sādhyā api na sidhyanti| te ca raktaprakopajāḥ tasmātteṣvatyudriktaraktavisrāvaṇāya yathāsvaṃ sirāṃ vidhyet|| asa

36.8

न तु स्नेहपीतकृतपञ्चकर्मान्यतमगर्भिणीसूतिकाजीर्णकामलाक्लीबोनषोडशातीतसप्ततिवर्षाभिघातातिस्रुतरक्तादुष्टरक्तास्निग्धातिस्निग्धास्विन्नाक्षेपकपक्षाघातातिसारच्छर्दिश्वासकासोदररक्तपित्तार्शःपाण्डुरोगसर्वाङ्गशोफपीडितानाम्। न चाव्यधनीयाश्चायन्त्रितानुत्थिताः सिराः न तिर्यङ्न चातिशीतोष्णवर्षवाताभ्रेषु। तत्र स्नेहपीतादिषु सम्यग्विद्धा अपि सिरा न स्रवन्त्यतिस्रवन्ति वा सम्यक्स्निग्धस्विन्नस्य पुनर्द्रवीभूता दोषाः शोणितमनुप्रविष्टाः सम्यक् प्रच्यवन्ते। न त्वेष निषेधो विषसंसृष्टोपसर्गात्ययिकव्याधिषु। प्रतिरोगं तु व्यधं प्रति विभागः॥ अस

na tu snehapītakṛtapañcakarmānyatamagarbhiṇīsūtikājīrṇakāmalāklībonaṣoḍaśātītasaptativarṣābhighātātisrutaraktāduṣṭaraktāsnigdhātisnigdhāsvinnākṣepakapakṣāghātātisāracchardiśvāsakāsodararaktapittārśaḥpāṇḍurogasarvāṅgaśophapīḍitānām| na cāvyadhanīyāścāyantritānutthitāḥ sirāḥ na tiryaṅna cātiśītoṣṇavarṣavātābhreṣu| tatra snehapītādiṣu samyagviddhā api sirā na sravantyatisravanti vā samyaksnigdhasvinnasya punardravībhūtā doṣāḥ śoṇitamanupraviṣṭāḥ samyak pracyavante| na tveṣa niṣedho viṣasaṃsṛṣṭopasargātyayikavyādhiṣu| pratirogaṃ tu vyadhaṃ prati vibhāgaḥ|| asa

36.9

शिरोनेत्ररोगेषु लालाट्यामुपनास्यामपाङ्ग्यां वा कर्णरोगेषु परितः कर्णौ। नासारोगेषु नासाग्रे। प्रतिश्याये तु नासाललाटस्थाः। मुखरोगेषु जिह्वौष्ठहनुतालुगाः। जत्रूर्ध्वग्रन्थिषु ग्रीवाकर्णशङ्खमूर्धगाः। अपस्मारे हनुसन्धिमध्यगाः। उन्मादेतूरोऽपाङ्गललाटगाः। विद्रधौ पार्श्वशूले च पार्श्वकक्षास्तनान्तरस्थाः। चतुर्थके स्कन्धाधोगतामन्यतरपार्श्वाश्रयाम्। तृतीयकेऽंसयोरन्तरे त्रिकसन्धिमध्यगताम्। प्रवाहिकायां शूलिन्यां श्रोण्याः समन्तात् द्व्यङ्गुले। निर्वृत्तोपदंशशुक्रव्यापत्सु मेढ्रे। गलगण्डः ऊर्मूलसंश्रिताम्। गृद्ध्रस्यां जानुसन्धेरुपर्यधो वा चतुरङ्गुले। अपच्यामिन्द्रबस्तेरधस्तात् द्व्यङ्गुले। क्रोष्टुकणीर्षे सक्थिवातरुजासु च गुल्फस्योपरिष्टाच्चतुरङ्गुले। श्लीपदेषु यथास्वं वक्ष्यते। दाहहर्षचिप्पवातशोणितवातकण्टकविदारिकापाददारीप्रभृतिषु पादरोगेषु क्षिप्रमर्मण उपरिष्टात् द्व्यङ्गुले। एतेनेतरसक्थिबाहू व्याख्यातौ। विशेषतस्तु वामभागाभ्यन्तरतो बाहुमध्ये प्लीहोदरे। एवमेव दक्षिणे बाहौ यकृदाख्ये। तथा कासश्वासयोरप्यादिशन्ति। गृध्रस्यामिव विश्वाच्याम्। बाहुशोषापबाहुकयोरप्येके। अदृश्यमानासु त्वेतास्वतिवृद्धस्य व्याधेरन्यव्याध्युक्तानामपि यथासन्नं व्यधः॥ अस

śironetrarogeṣu lālāṭyāmupanāsyāmapāṅgyāṃ vā karṇarogeṣu paritaḥ karṇau| nāsārogeṣu nāsāgre| pratiśyāye tu nāsālalāṭasthāḥ| mukharogeṣu jihvauṣṭhahanutālugāḥ| jatrūrdhvagranthiṣu grīvākarṇaśaṅkhamūrdhagāḥ| apasmāre hanusandhimadhyagāḥ| unmādetūro'pāṅgalalāṭagāḥ| vidradhau pārśvaśūle ca pārśvakakṣāstanāntarasthāḥ| caturthake skandhādhogatāmanyatarapārśvāśrayām| tṛtīyake'ṃsayorantare trikasandhimadhyagatām| pravāhikāyāṃ śūlinyāṃ śroṇyāḥ samantāt dvyaṅgule| nirvṛttopadaṃśaśukravyāpatsu meḍhre| galagaṇḍaḥ ūrmūlasaṃśritām| gṛddhrasyāṃ jānusandheruparyadho vā caturaṅgule| apacyāmindrabasteradhastāt dvyaṅgule| kroṣṭukaṇīrṣe sakthivātarujāsu ca gulphasyopariṣṭāccaturaṅgule| ślīpadeṣu yathāsvaṃ vakṣyate| dāhaharṣacippavātaśoṇitavātakaṇṭakavidārikāpādadārīprabhṛtiṣu pādarogeṣu kṣipramarmaṇa upariṣṭāt dvyaṅgule| etenetarasakthibāhū vyākhyātau| viśeṣatastu vāmabhāgābhyantarato bāhumadhye plīhodare| evameva dakṣiṇe bāhau yakṛdākhye| tathā kāsaśvāsayorapyādiśanti| gṛdhrasyāmiva viśvācyām| bāhuśoṣāpabāhukayorapyeke| adṛśyamānāsu tvetāsvativṛddhasya vyādheranyavyādhyuktānāmapi yathāsannaṃ vyadhaḥ|| asa

36.10

प्रागेव चोपकल्पयेच्छयनासनोदकुम्भवस्त्रपट्टादि। तथा यथालाभं च तगरैलाशीतशिवकुष्ठपाठाविडङ्गभद्रदारुत्रिकटुकागारधूमहरिद्रार्काङ्कुरनक्तमालचूर्णमसृक्स्रावणाय। असृक् स्थापनाय च लोद्ध्रमधुकप्रियङ्गुपत्तङ्गगैरिकरसाञ्जनशाल्मलीशङ्खयवगोधूममाषचूर्णम्। वट्Aअश्वत्थाश्वकर्णपलाशबिभीतकसर्जार्जुनधन्वनधातकीसालसारारिमेदतिन्दुकत्वगङ्कुरनिर्यासश्रीवेष्टकमृत्कपालमृणालाञ्जनचूर्णम्। क्षौममषीलाक्षासमुद्रफेनचूर्णं वा। तथान्यच्चातिस्रुतरक्तव्यापत्प्रतीकारोपकरणम्। सज्जोपकरणो हि विद्यो न मोहमाप्नेति॥ अस

prāgeva copakalpayecchayanāsanodakumbhavastrapaṭṭādi| tathā yathālābhaṃ ca tagarailāśītaśivakuṣṭhapāṭhāviḍaṅgabhadradārutrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkuranaktamālacūrṇamasṛksrāvaṇāya| asṛk sthāpanāya ca loddhramadhukapriyaṅgupattaṅgagairikarasāñjanaśālmalīśaṅkhayavagodhūmamāṣacūrṇam| vaṭAaśvatthāśvakarṇapalāśabibhītakasarjārjunadhanvanadhātakīsālasārārimedatindukatvagaṅkuraniryāsaśrīveṣṭakamṛtkapālamṛṇālāñjanacūrṇam| kṣaumamaṣīlākṣāsamudraphenacūrṇaṃ vā| tathānyaccātisrutaraktavyāpatpratīkāropakaraṇam| sajjopakaraṇo hi vidyo na mohamāpneti|| asa

36.11

अथ कृतस्वस्त्ययनमातुरं व्याधिबलसात्म्याद्यवेक्ष्य स्निग्धं जाङ्गलरसं यवागूं वा पाययित्वा मुहूर्तमात्रमाश्वासितं पूर्वाह्णेऽपराह्वे वाङ्गारतापोष्णबाष्पान्यतरेण स्विन्नं जानूच्छ्रिते मृदावासने जानुनिहितकूर्परं समस्थितपादं प्रत्यादित्यमुपवेशयेत्। केशान्ते च प्लोतचर्मवल्कलपट्टान्यतमेन बध्नीयात्। ततश्चायतेन वस्त्राङ्गुष्ठगर्भेण मुष्टिद्वयेनातुरो यथास्वं मन्ये निपीडयेद्दन्तैश्च दन्तान्। गण्डौ चाध्मापयेत्। पुरुषश्चैनं पृष्ठत ऊर्ध्वस्थः वस्त्रकृकाटिकान्तरन्यस्तयन्वस्त्रं प्राणानबाधमानो यन्त्रयेदित्येषोऽन्तर्मुखवर्ज्यानां सिराणां व्यधने यन्त्रविधिः। ततश्चास्य वैद्योऽङ्गुष्ठविष्टब्धया मध्यमयाङ्गुल्या सिरां ताडयेत्। उत्थिताञ्च स्पन्दमानां स्पर्शदां वाभिलक्ष्य वामहस्तेन कुठारिकामूर्ध्वदण्डां कृत्वा सिरामध्येन्यस्य लक्षयित्वा च तथैव च मध्यमयाङ्गुल्या ताडयेदङ्गुष्ठोदरेण वा पीडयेत्। गूडबहलत्वक्प्रतिच्छन्नायामङ्गुष्ठपीडनादुन्नमनमुपलक्षयेत्। उत्कसनेन क्रोधसंरम्भेण चापूर्यन्ते सिराः। अङ्गुष्ठेन तु नासाग्रमुन्नमय्य व्रीहिमुखेनोपनासिकां विध्येत्॥ अस

atha kṛtasvastyayanamāturaṃ vyādhibalasātmyādyavekṣya snigdhaṃ jāṅgalarasaṃ yavāgūṃ vā pāyayitvā muhūrtamātramāśvāsitaṃ pūrvāhṇe'parāhve vāṅgāratāpoṣṇabāṣpānyatareṇa svinnaṃ jānūcchrite mṛdāvāsane jānunihitakūrparaṃ samasthitapādaṃ pratyādityamupaveśayet| keśānte ca plotacarmavalkalapaṭṭānyatamena badhnīyāt| tataścāyatena vastrāṅguṣṭhagarbheṇa muṣṭidvayenāturo yathāsvaṃ manye nipīḍayeddantaiśca dantān| gaṇḍau cādhmāpayet| puruṣaścainaṃ pṛṣṭhata ūrdhvasthaḥ vastrakṛkāṭikāntaranyastayanvastraṃ prāṇānabādhamāno yantrayedityeṣo'ntarmukhavarjyānāṃ sirāṇāṃ vyadhane yantravidhiḥ| tataścāsya vaidyo'ṅguṣṭhaviṣṭabdhayā madhyamayāṅgulyā sirāṃ tāḍayet| utthitāñca spandamānāṃ sparśadāṃ vābhilakṣya vāmahastena kuṭhārikāmūrdhvadaṇḍāṃ kṛtvā sirāmadhyenyasya lakṣayitvā ca tathaiva ca madhyamayāṅgulyā tāḍayedaṅguṣṭhodareṇa vā pīḍayet| gūḍabahalatvakpraticchannāyāmaṅguṣṭhapīḍanādunnamanamupalakṣayet| utkasanena krodhasaṃrambheṇa cāpūryante sirāḥ| aṅguṣṭhena tu nāsāgramunnamayya vrīhimukhenopanāsikāṃ vidhyet|| asa

36.12

उन्नमितविदष्टाग्रजिह्वस्याधो जिह्वायाः। विवृतास्यस्य तालुनि दन्तमूले च। ग्रीवासिरासु स्तनयोरुपरि यन्त्रयेत्। उदरोरसोः प्रसारितोरस्कस्योन्नमितशिरसः। बाहुभ्यामवलम्बमानस्य पार्श्वयोः। उन्नतमेढ्रस्य मेढ्रे। श्रोणिपृष्ठस्कन्धेषून्नमितपृष्ठस्यावाक्शिरस उपविष्टस्य। विश्वाचीगृध्रस्योरनाकुञ्चिते कूर्परे जानुनि च सुखोपविष्टस्य गूढाङ्गुष्ठबद्धमुष्टेर्व्यधनीयप्रदेशस्योपरि चतुरङ्गुले प्लोताद्यन्यतमेन च बध्वा हस्तसिराम्। एवमेकपादं सुसंस्थितं स्थापयित्वान्यपादमीषत्सङ्कुचितं तस्योपरि निधाय जानुसन्धेरधोहस्ताभ्यामागुल्फं निपीड्य पूर्ववद्बध्वा पादसिरां विध्येत्। तत्र तत्र च तैस्तैरुपायैर्विकल्प्य यन्त्रयेत्॥ अस

unnamitavidaṣṭāgrajihvasyādho jihvāyāḥ| vivṛtāsyasya tāluni dantamūle ca| grīvāsirāsu stanayorupari yantrayet| udarorasoḥ prasāritoraskasyonnamitaśirasaḥ| bāhubhyāmavalambamānasya pārśvayoḥ| unnatameḍhrasya meḍhre| śroṇipṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasyāvākśirasa upaviṣṭasya| viśvācīgṛdhrasyoranākuñcite kūrpare jānuni ca sukhopaviṣṭasya gūḍhāṅguṣṭhabaddhamuṣṭervyadhanīyapradeśasyopari caturaṅgule plotādyanyatamena ca badhvā hastasirām| evamekapādaṃ susaṃsthitaṃ sthāpayitvānyapādamīṣatsaṅkucitaṃ tasyopari nidhāya jānusandheradhohastābhyāmāgulphaṃ nipīḍya pūrvavadbadhvā pādasirāṃ vidhyet| tatra tatra ca taistairupāyairvikalpya yantrayet|| asa

36.13

तत्र मांसलेष्ववकाशेषु यवमात्रं व्रीहिमुखेन। अतोऽन्यथार्धयवमात्रं व्रीहिमात्रं वा। अस्थ्नामुपरिकुठारिकयार्धयवमात्रम्। सर्वत्र चानुत्तानावगाढमृज्वसङ्कीर्णं मर्माद्यनुपघातिसिरामध्ये शस्त्रमाशु पातयेत्॥ अस

tatra māṃsaleṣvavakāśeṣu yavamātraṃ vrīhimukhena| ato'nyathārdhayavamātraṃ vrīhimātraṃ vā| asthnāmuparikuṭhārikayārdhayavamātram| sarvatra cānuttānāvagāḍhamṛjvasaṅkīrṇaṃ marmādyanupaghātisirāmadhye śastramāśu pātayet|| asa

36.14

एकप्रहाराभिहता धारया या स्रवेदसृक्। मुहूर्तरुद्धा तिष्ठेच्च सम्यग्विद्धेति तां विदुः॥ अस

ekaprahārābhihatā dhārayā yā sravedasṛk| muhūrtaruddhā tiṣṭhecca samyagviddheti tāṃ viduḥ|| asa

36.15

अल्पकालं वहत्यल्पं दुर्विद्धा तैलचूर्णनैः। सशब्दमतिविद्धा तु स्रवेद्दुःखेन धार्यते॥ अस

alpakālaṃ vahatyalpaṃ durviddhā tailacūrṇanaiḥ| saśabdamatividdhā tu sravedduḥkhena dhāryate|| asa

36.16

सम्यग्विद्धानामपि च सिराणामवहनकारणानि मूर्छा भयं यन्त्रशैथिल्यमतिगाढत्वमत्याशितता क्षामत्वं कुण्ठशस्त्रव्यधो मूत्रितोच्चारितत्वं दुःस्विन्नता कफावृतव्रणद्वारता चेति। अथाप्रवृत्तिकारणं यथास्वमुपलक्ष्य प्रतिकुर्यात्। तगरादिचूर्णेन च तैललवणप्रगाढेन सिरामुखमवचूर्णयेत्। पृष्ठमध्ये चातुरं पीडयेत्। एवं साधु वहति। सम्यक् प्रवृत्ते कफानिलोपशमनरक्ताविच्छेदनार्थष्मुणलवणतैलबिन्दुभिः सिरामुखं सिञ्चेत्॥ अस

samyagviddhānāmapi ca sirāṇāmavahanakāraṇāni mūrchā bhayaṃ yantraśaithilyamatigāḍhatvamatyāśitatā kṣāmatvaṃ kuṇṭhaśastravyadho mūtritoccāritatvaṃ duḥsvinnatā kaphāvṛtavraṇadvāratā ceti| athāpravṛttikāraṇaṃ yathāsvamupalakṣya pratikuryāt| tagarādicūrṇena ca tailalavaṇapragāḍhena sirāmukhamavacūrṇayet| pṛṣṭhamadhye cāturaṃ pīḍayet| evaṃ sādhu vahati| samyak pravṛtte kaphānilopaśamanaraktāvicchedanārthaṣmuṇalavaṇatailabindubhiḥ sirāmukhaṃ siñcet|| asa

36.17

अग्रे स्रवति दुष्टास्रं कुसुम्भादिव पीतिका। सम्यक्स्रुत्वा स्वयं तिष्ठेच्छुद्धं तदिति नाहरेत्॥ अस

agre sravati duṣṭāsraṃ kusumbhādiva pītikā| samyaksrutvā svayaṃ tiṣṭhecchuddhaṃ taditi nāharet|| asa

36.18

यस्य तु स्रवति रक्ते मूर्छा जायते तस्य विमुच्य यन्त्रं शीतसलिलार्द्रपाणिस्पर्शेन व्यजनवायुना श्रोत्रसुखेन वचसा च समाश्वासयन्नुपशमय्य मूर्छां पुनः स्रावयेत्। पुनर्मूर्छत्यपरेद्युस्त्र्यहेऽपि वा। परं तु रुधिरावसेचनप्रमाणं प्रस्थः। अतोऽन्यथा व्याधिदेहर्तुबलमपेक्षेत॥ अस

yasya tu sravati rakte mūrchā jāyate tasya vimucya yantraṃ śītasalilārdrapāṇisparśena vyajanavāyunā śrotrasukhena vacasā ca samāśvāsayannupaśamayya mūrchāṃ punaḥ srāvayet| punarmūrchatyaparedyustryahe'pi vā| paraṃ tu rudhirāvasecanapramāṇaṃ prasthaḥ| ato'nyathā vyādhidehartubalamapekṣeta|| asa

36.19

तत्र फेनिलमरुणं श्यावमच्छं रूक्षमस्कन्दि कषायानुरसं लोहगन्धि वेगस्रावि शीतं च रक्तं वातात्। गृहधूमाञ्जनोदककृष्णं पीतं हरितं विस्रं मत्स्यगन्धि कटुत्वान्मक्षिकानिष्टमौष्ण्यादस्कन्दि सचन्द्रकं गोमूत्राभं च पित्तात्। कोविदारपुष्पगैरिकोदकापाण्डु शीतं स्निग्धं स्कन्दि घनं पिच्छिलं तन्तुमद् व्रणद्वारावसादि लवणरसं वसागन्धि च कफात्। द्वन्द्वसङ्कीर्णं संसर्गात्। कंसनीलमाविलं दुर्गन्धं च सन्निपातात्। शुद्धमुक्तं प्राक्। ततः स्रुतरक्तस्य व्यधमनुलोममङ्गुष्ठेनोपरुध्य शनैश्शनैर्यन्त्रमपनीयाश्वासयेत्। सतैलं च प्लोतं सिरामुखे दत्वा बध्नीयात्। संवेशयेच्चैनम्॥ अस

tatra phenilamaruṇaṃ śyāvamacchaṃ rūkṣamaskandi kaṣāyānurasaṃ lohagandhi vegasrāvi śītaṃ ca raktaṃ vātāt| gṛhadhūmāñjanodakakṛṣṇaṃ pītaṃ haritaṃ visraṃ matsyagandhi kaṭutvānmakṣikāniṣṭamauṣṇyādaskandi sacandrakaṃ gomūtrābhaṃ ca pittāt| kovidārapuṣpagairikodakāpāṇḍu śītaṃ snigdhaṃ skandi ghanaṃ picchilaṃ tantumad vraṇadvārāvasādi lavaṇarasaṃ vasāgandhi ca kaphāt| dvandvasaṅkīrṇaṃ saṃsargāt| kaṃsanīlamāvilaṃ durgandhaṃ ca sannipātāt| śuddhamuktaṃ prāk| tataḥ srutaraktasya vyadhamanulomamaṅguṣṭhenoparudhya śanaiśśanairyantramapanīyāśvāsayet| satailaṃ ca plotaṃ sirāmukhe datvā badhnīyāt| saṃveśayeccainam|| asa

36.20

अतिष्ठति तु रक्ते सिरामुखं सन्धातुं पूर्वोक्तैश्चूर्णैरवचूर्ण्याङ्गुल्यग्रेण पीडयेत्। शाल्मल्युपोदकापिच्छां वा व्रणमुखे दत्वा गाढं बध्नीयात्। मधूच्छिष्टप्रलिप्तं वा पट्टम्। शीताम्बुनावसिञ्चेत्। शीतमधुरकषायान्नपानसेकप्रदेहप्रवातवेश्मभिर्वा स्कन्दनायोपचरेत्। पद्मकादिक्वाथं शर्करामधुमधुरं क्षीरमिक्षुरसमेणहरिणाजोरभ्रमहिषवराहाणामन्यतमस्य सिरां विध्वा रुधिरमामं घृतभृष्टं वा पानं दद्यात्। तेनैव वा दर्भपादमृदितेनानुवासयेत्। स्निग्धैश्च यूषरसैर्भोजयेत्। व्यधादनन्तरं वा पुनस्तामेव सिरां विध्येत्। सर्वथा चानवतिष्ठमाने पाचनाय क्षारं दद्यात्। सङ्कोचयितुं वा सिरामुखं तप्तशलाकया दहेत्। न च क्षणमप्युपेक्षेत। क्षीणरक्तस्य हि वायुर्मर्माण्युपसङ्गृह्य मूर्छासंज्ञानाशाशिरःकम्पभ्रममन्यास्तम्भापतानकहनुभ्रंशहिध्मापाण्डुत्वबाधिर्यधातुक्षयाक्षेपकादीन् करोति। मरणं वा॥ अस

atiṣṭhati tu rakte sirāmukhaṃ sandhātuṃ pūrvoktaiścūrṇairavacūrṇyāṅgulyagreṇa pīḍayet| śālmalyupodakāpicchāṃ vā vraṇamukhe datvā gāḍhaṃ badhnīyāt| madhūcchiṣṭapraliptaṃ vā paṭṭam| śītāmbunāvasiñcet| śītamadhurakaṣāyānnapānasekapradehapravātaveśmabhirvā skandanāyopacaret| padmakādikvāthaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ kṣīramikṣurasameṇahariṇājorabhramahiṣavarāhāṇāmanyatamasya sirāṃ vidhvā rudhiramāmaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ vā pānaṃ dadyāt| tenaiva vā darbhapādamṛditenānuvāsayet| snigdhaiśca yūṣarasairbhojayet| vyadhādanantaraṃ vā punastāmeva sirāṃ vidhyet| sarvathā cānavatiṣṭhamāne pācanāya kṣāraṃ dadyāt| saṅkocayituṃ vā sirāmukhaṃ taptaśalākayā dahet| na ca kṣaṇamapyupekṣeta| kṣīṇaraktasya hi vāyurmarmāṇyupasaṅgṛhya mūrchāsaṃjñānāśāśiraḥkampabhramamanyāstambhāpatānakahanubhraṃśahidhmāpāṇḍutvabādhiryadhātukṣayākṣepakādīn karoti| maraṇaṃ vā|| asa

36.21

प्राणः प्राणभृतां रक्तं तत्क्षयात् क्षीयतेऽनलः। वर्धनं चानिलस्तस्माद्युक्त्या बृंहणमाचरेत्॥ अस

prāṇaḥ prāṇabhṛtāṃ raktaṃ tatkṣayāt kṣīyate'nalaḥ| vardhanaṃ cānilastasmādyuktyā bṛṃhaṇamācaret|| asa

36.22

अशुद्धं तु रक्तमपराह्णेऽन्येद्युर्वा पुनः स्रावयेत्। ततोऽपि शेषं सर्वथा वाप्यविस्राव्यरक्तस्य शीतसेकप्रदेहविरेकोपवासस्निग्धमधुरान्नपानैः प्रसादयेत्। मासमात्रं वा स्नेहादिभिरुपचर्य पुनर्विध्येत्। दुर्व्यधातिव्यधकुटिततिर्यग्व्यधादेर्व्यधदोषाद्व्यापदो याः स्युस्ता यथास्वं साधयेदिति। भवति चात्र॥ अस

aśuddhaṃ tu raktamaparāhṇe'nyedyurvā punaḥ srāvayet| tato'pi śeṣaṃ sarvathā vāpyavisrāvyaraktasya śītasekapradehavirekopavāsasnigdhamadhurānnapānaiḥ prasādayet| māsamātraṃ vā snehādibhirupacarya punarvidhyet| durvyadhātivyadhakuṭitatiryagvyadhādervyadhadoṣādvyāpado yāḥ syustā yathāsvaṃ sādhayediti| bhavati cātra|| asa

36.23

उन्मार्गगा यन्त्रनिपीडनेन स्वस्थानमायान्ति पुनर्न यावत्। दोषाः प्रदुष्टा रुधिरं प्रपन्नास्तावद्धिताहारविहारभाक् स्यात्॥ अस

unmārgagā yantranipīḍanena svasthānamāyānti punarna yāvat| doṣāḥ praduṣṭā rudhiraṃ prapannāstāvaddhitāhāravihārabhāk syāt|| asa

36.24

नात्युष्णशीतं लघु दीपनीयं रक्तेऽपनीते हितमन्नपानम्। तदा शरीरं ह्यनवस्थितासृगग्निर्विशेषादिति रक्षितव्यः॥ अस

nātyuṣṇaśītaṃ laghu dīpanīyaṃ rakte'panīte hitamannapānam| tadā śarīraṃ hyanavasthitāsṛgagnirviśeṣāditi rakṣitavyaḥ|| asa

अथ सप्तत्रिंशोऽध्यायः

37.2

अथातः शल्याहरणविधिं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athātaḥ śalyāharaṇavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

37.3

त्रिविधा हि गतिः शल्यानामूर्ध्वमधस्तिर्यक् च। सा पुनः प्रत्येकमृजुवक्रभेदेन द्विविधा॥ अस

trividhā hi gatiḥ śalyānāmūrdhvamadhastiryak ca| sā punaḥ pratyekamṛjuvakrabhedena dvividhā|| asa

37.4

तत्र ध्यामं पिटकाचितं शोफवेदनावन्तं मुहुर्मुहुः शोणितास्राविणं बुद्बुदवदुद्गतं मृदुमांसं च व्रणं सशल्यं विद्यात्॥ अस

tatra dhyāmaṃ piṭakācitaṃ śophavedanāvantaṃ muhurmuhuḥ śoṇitāsrāviṇaṃ budbudavadudgataṃ mṛdumāṃsaṃ ca vraṇaṃ saśalyaṃ vidyāt|| asa

37.5

विशेषतस्तु त्वग्गते शल्ये विवर्णः शोफो भवत्यायतः कठिनश्च। मांसगते शोफाभिवृद्धिः शल्यमार्गानुपसंरोहः पीडनासहिष्णुता चोषः पाकश्च॥ अस

viśeṣatastu tvaggate śalye vivarṇaḥ śopho bhavatyāyataḥ kaṭhinaśca| māṃsagate śophābhivṛddhiḥ śalyamārgānupasaṃrohaḥ pīḍanāsahiṣṇutā coṣaḥ pākaśca|| asa

37.6

पेश्यन्तरस्थे शोफवर्ज्यं मांसप्राप्तवत्। सिरागते सिराध्मानं शूलं च। स्नावगते स्नावजालावक्षेपणं संरम्भश्चोग्ररुक्॥ अस

peśyantarasthe śophavarjyaṃ māṃsaprāptavat| sirāgate sirādhmānaṃ śūlaṃ ca| snāvagate snāvajālāvakṣepaṇaṃ saṃrambhaścograruk|| asa

37.7

स्रोतोगते स्रोतसां स्वकर्मगुणहानिः। धमनीस्थे सफेनं रक्तमीरयन्ननिलः सशब्दो निर्गच्छत्यङ्गपीडा हृल्लासश्च। अस्थिगते विविधा वेदनाः शोफश्च॥ अस

srotogate srotasāṃ svakarmaguṇahāniḥ| dhamanīsthe saphenaṃ raktamīrayannanilaḥ saśabdo nirgacchatyaṅgapīḍā hṛllāsaśca| asthigate vividhā vedanāḥ śophaśca|| asa

37.8

सन्धिगतेऽस्थिवच्चेष्टोपरोधश्च। अस्थिसन्धिगतेऽस्थिपूर्णता सङ्घर्षो बलवांश्च॥ अस

sandhigate'sthivacceṣṭoparodhaśca| asthisandhigate'sthipūrṇatā saṅgharṣo balavāṃśca|| asa

37.9

कोष्ठगते त्वाटोपानाहौ मूत्रपुरीषाहारदर्शनानि च व्रणमुखाद्भवन्ति। मर्मगते मर्मविद्धवत्॥ अस

koṣṭhagate tvāṭopānāhau mūtrapurīṣāhāradarśanāni ca vraṇamukhādbhavanti| marmagate marmaviddhavat|| asa

37.10

यथायथं चोपदिष्टैः परिस्रावैस्त्वगादिषु शल्यमुपलक्षयेत्। सूक्ष्मगतिषु शल्येष्वेतान्येव लक्षणान्यविस्पष्टानि भवन्ति॥ अस

yathāyathaṃ copadiṣṭaiḥ parisrāvaistvagādiṣu śalyamupalakṣayet| sūkṣmagatiṣu śalyeṣvetānyeva lakṣaṇānyavispaṣṭāni bhavanti|| asa

37.11

शुद्धदेहानामनुलोमसन्निविष्टान्युपरुह्यन्ते। दोषप्रकोपव्यवायव्यायामाभिघातेभ्यश्च प्रचलितानि पुनराबाधयन्ति॥ अस

śuddhadehānāmanulomasanniviṣṭānyuparuhyante| doṣaprakopavyavāyavyāyāmābhighātebhyaśca pracalitāni punarābādhayanti|| asa

37.12

तत्र त्वक्प्रनष्टे स्निग्धस्विन्नायां मृन्माषयवगोधूमगोमयचूर्णमर्दितायां त्वचि यत्र संरम्भो वेदना वा भवति। यत्र वा स्त्यानं सर्पिर्निहितमाशु विलीयते। प्रलेपो वा शुष्यति। तत्र शल्यं जानीयात्। मांसप्रनष्टे स्नेहादिभिः क्रियाभिरातुरमुपपादयेत्। कर्शितस्य च शिथिलीभूतमनवबद्धं क्षुभ्यमानं यत्र यत्र संरम्भं वेदनां वा जनयति तत्र शल्यम्॥ अस

tatra tvakpranaṣṭe snigdhasvinnāyāṃ mṛnmāṣayavagodhūmagomayacūrṇamarditāyāṃ tvaci yatra saṃrambho vedanā vā bhavati| yatra vā styānaṃ sarpirnihitamāśu vilīyate| pralepo vā śuṣyati| tatra śalyaṃ jānīyāt| māṃsapranaṣṭe snehādibhiḥ kriyābhirāturamupapādayet| karśitasya ca śithilībhūtamanavabaddhaṃ kṣubhyamānaṃ yatra yatra saṃrambhaṃ vedanāṃ vā janayati tatra śalyam|| asa

37.13

एवं कोष्ठास्त्निपेशीविवरेष्वपि॥ अस

evaṃ koṣṭhāstnipeśīvivareṣvapi|| asa

37.14

सिरास्रोतोधमनीस्नावप्रणष्टे खण्डचक्रमश्वयुक्तं रथमारोप्यातुरं विषमेऽध्वनि शीघ्रं नयेत्। ततः संरम्भादिभिर्जानीयात्॥ अस

sirāsrotodhamanīsnāvapraṇaṣṭe khaṇḍacakramaśvayuktaṃ rathamāropyāturaṃ viṣame'dhvani śīghraṃ nayet| tataḥ saṃrambhādibhirjānīyāt|| asa

37.15

सन्धिप्रणष्टे स्नेहस्वेदोपपन्नं सन्धिं प्रसारणाकुञ्चनबन्धनपीडनैरुपाचरन् पूर्ववदवगच्छेत्। अस्थिप्रणष्टे स्निग्धस्विन्नान्यस्थीनि बन्धनपीडनाभ्यां भृशमुपचरंस्तद्वदुपलक्षयेत्॥ अस

sandhipraṇaṣṭe snehasvedopapannaṃ sandhiṃ prasāraṇākuñcanabandhanapīḍanairupācaran pūrvavadavagacchet| asthipraṇaṣṭe snigdhasvinnānyasthīni bandhanapīḍanābhyāṃ bhṛśamupacaraṃstadvadupalakṣayet|| asa

37.16

मर्मप्रणष्टे त्वनन्यभावान्मांसादिभ्यो मर्मणामुक्तं परीक्षणं भवति॥ अस

marmapraṇaṣṭe tvananyabhāvānmāṃsādibhyo marmaṇāmuktaṃ parīkṣaṇaṃ bhavati|| asa

37.17

सामान्यलक्षणं तूच्छ्रितहस्तिस्कन्धाश्वमाद्रुरोहणद्रुतयानलङ्घनप्लवनव्यायामैर्जम्भोद्गारकासक्षवथुष्ठीवनहसनप्राणायामैर्मलशुक्रोत्सर्गैर्वा यत्र संरम्भो वेदना वा भवति। यत्र वा स्वल्पेऽप्यायासे स्वापो गौरवं घट्टनं शोफो वा स्यात्तत्र शल्यमादिशेत्॥ अस

sāmānyalakṣaṇaṃ tūcchritahastiskandhāśvamādrurohaṇadrutayānalaṅghanaplavanavyāyāmairjambhodgārakāsakṣavathuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmairmalaśukrotsargairvā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati| yatra vā svalpe'pyāyāse svāpo gauravaṃ ghaṭṭanaṃ śopho vā syāttatra śalyamādiśet|| asa

37.18

समासतश्चतुर्विधं शल्यं भवति। वृत्तद्वित्रिचतुरस्रभेदेन। तददृश्यमानं वृत्तसंस्थानादनुमिमीत॥ अस

samāsataścaturvidhaṃ śalyaṃ bhavati| vṛttadvitricaturasrabhedena| tadadṛśyamānaṃ vṛttasaṃsthānādanumimīta|| asa

37.19

सर्वशल्यानां महतामाहरणे द्वावेवोपायौ प्रतिलोमोऽनुलोमश्च॥ अस

sarvaśalyānāṃ mahatāmāharaṇe dvāvevopāyau pratilomo'nulomaśca|| asa

37.20

तत्र प्रतिलोममर्वाचीनमानयेदनुलोमं पराचीनम्। तिर्यग्गतं यतः सुखाहार्यं भवति। ततः छित्वापहरेत्॥ अस

tatra pratilomamarvācīnamānayedanulomaṃ parācīnam| tiryaggataṃ yataḥ sukhāhāryaṃ bhavati| tataḥ chitvāpaharet|| asa

37.21

प्रतिलोममनुत्तुण्डितं छेदनीयं पृथुमुखं च शल्यं निर्घातयेत्। तथा कक्ष्यावङ्क्षणोरःपरशुकान्तरपतितानि॥ अस

pratilomamanuttuṇḍitaṃ chedanīyaṃ pṛthumukhaṃ ca śalyaṃ nirghātayet| tathā kakṣyāvaṅkṣaṇoraḥparaśukāntarapatitāni|| asa

37.22

नैव चाहरेद्विशल्यघ्नं मर्मप्रणष्टं वाशोफवेदनं पाकविरहितम्॥ अस

naiva cāharedviśalyaghnaṃ marmapraṇaṣṭaṃ vāśophavedanaṃ pākavirahitam|| asa

37.23

अथ हस्तप्राप्यं शल्यं हस्तेनाहरेत्। तदशक्यं यथायथं यन्त्रेण। तथाप्यशक्यं शस्त्रेण विशस्य ततो निर्लोहितं व्रणं कृत्वाग्निघृतमधुप्रभृतिभिः स्वेदयित्वावदह्य तर्पयित्वा सर्पिर्मधुभ्यां बध्वाचारिकमादिशेत्। सिरास्नावलग्नं शलाकाग्रेणाभिमोच्याहरेत्। हृदयेऽभिवर्तमानं शल्यं शीतजलादिभिरुद्वेजितस्याहरेत्। यथामार्गं दुराहरमन्यतोऽप्येवमाहरेत्॥ अस

atha hastaprāpyaṃ śalyaṃ hastenāharet| tadaśakyaṃ yathāyathaṃ yantreṇa| tathāpyaśakyaṃ śastreṇa viśasya tato nirlohitaṃ vraṇaṃ kṛtvāgnighṛtamadhuprabhṛtibhiḥ svedayitvāvadahya tarpayitvā sarpirmadhubhyāṃ badhvācārikamādiśet| sirāsnāvalagnaṃ śalākāgreṇābhimocyāharet| hṛdaye'bhivartamānaṃ śalyaṃ śītajalādibhirudvejitasyāharet| yathāmārgaṃ durāharamanyato'pyevamāharet|| asa

37.24

अस्थिविवरप्रणष्टमस्थिविदष्टं वावगृह्य पद्भ्यां पुरुषं यन्त्रेणापकर्षेत्। अशक्यमेवं वा बलवद्भिः सुगृहीतस्य यन्त्रेण ग्राहयित्वा शल्यवारङ्गं प्रतिभुज्य वा धनुर्गुणैरेकतो बध्वान्यतश्च पञ्चाङ्ग्या सुसंयतस्याश्वस्य वक्त्रकटके बध्नीयात्। अथैनमेवं कशया ताडयेद्यथोन्नमयञ्छिरो वेगेन। शल्यमुद्धरति॥ अस

asthivivarapraṇaṣṭamasthividaṣṭaṃ vāvagṛhya padbhyāṃ puruṣaṃ yantreṇāpakarṣet| aśakyamevaṃ vā balavadbhiḥ sugṛhītasya yantreṇa grāhayitvā śalyavāraṅgaṃ pratibhujya vā dhanurguṇairekato badhvānyataśca pañcāṅgyā susaṃyatasyāśvasya vaktrakaṭake badhnīyāt| athainamevaṃ kaśayā tāḍayedyathonnamayañchiro vegena| śalyamuddharati|| asa

37.25

दृढां वा वृक्षशाखामवनम्य तम्यां पूर्ववद् बध्वोद्धरेत्॥ अस

dṛḍhāṃ vā vṛkṣaśākhāmavanamya tamyāṃ pūrvavad badhvoddharet|| asa

37.26

दुर्बलवारङ्गं तु कुशाभिर्बध्वा। श्वयथुग्रस्तवारङ्गमुत्पीड्य श्वयथुम्॥ अस

durbalavāraṅgaṃ tu kuśābhirbadhvā| śvayathugrastavāraṅgamutpīḍya śvayathum|| asa

37.27

अदेशोत्तुण्डितमश्ममुद्गरप्रहारेण विचाल्य यथामार्गमेव॥ अस

adeśottuṇḍitamaśmamudgaraprahāreṇa vicālya yathāmārgameva|| asa

37.28

कर्णवत्तु यन्त्रेण विमृदितकर्णं कृत्वा। नाडीयन्त्रेण व बहुमुखेन यथास्वमुपसङ्गृह्य शलाकायन्त्रेणान्येन वा पूर्ववदाहरेत्। अनुलोममकर्णमनल्पव्रणमुखमयस्कान्तेन। पक्वाशयगतं विरेचनेन॥ अस

karṇavattu yantreṇa vimṛditakarṇaṃ kṛtvā| nāḍīyantreṇa va bahumukhena yathāsvamupasaṅgṛhya śalākāyantreṇānyena vā pūrvavadāharet| anulomamakarṇamanalpavraṇamukhamayaskāntena| pakvāśayagataṃ virecanena|| asa

37.29

वातविण्मूत्रगर्भसङ्गं प्रवाहणेन दुष्टवातविषस्तन्यादीन्यास्यविषाणचूषणेन॥ अस

vātaviṇmūtragarbhasaṅgaṃ pravāhaṇena duṣṭavātaviṣastanyādīnyāsyaviṣāṇacūṣaṇena|| asa

37.30

कण्ठस्रोतोगते तु शल्ये बिसं सक्तं सूत्रं कण्ठे प्रवेशयेत्। अथ तद्गृहीतं विज्ञाय शल्यं सममेव सूत्रं बिसं चाक्षिपेत्। बिसाभावे मृणालेऽप्ययमेव विधिः। जातुषे तु कण्ठसक्ते कण्ठे नाडीं प्रवेशयेत्तदा चाग्नितप्तां सूक्ष्ममुखीं शलाकामथ तां गृहीतशल्यां शीताभिरद्भिः परिषिच्य स्थिरीभूतामाहरेत्। अजातुषेऽप्येवमेव प्रतप्तां जतुमधूच्छिष्टान्यतरप्रदिग्धां शलाकाम्। मत्स्यकण्टकमन्यद्वा तादृगस्थिशल्यं कण्ठलग्नं सूत्रेण सूत्रप्लोतेन वा वेष्टितयांगुल्यापहरेत्। अथवा केशोण्डुकं दृढदीर्घसूत्रबद्धं द्रवोपहितं पाययेद्वामयेच्च। वमतश्च शल्यैकदेशसक्तं सूत्रं सहसैवाक्षिपेत्। मृदुना वा दन्तधावनकूर्च्चेनापहरेत्। परतो वा प्रणुदेत्। वालोण्डुके विलग्ने तद्वत् कण्टकम्॥ अस

kaṇṭhasrotogate tu śalye bisaṃ saktaṃ sūtraṃ kaṇṭhe praveśayet| atha tadgṛhītaṃ vijñāya śalyaṃ samameva sūtraṃ bisaṃ cākṣipet| bisābhāve mṛṇāle'pyayameva vidhiḥ| jātuṣe tu kaṇṭhasakte kaṇṭhe nāḍīṃ praveśayettadā cāgnitaptāṃ sūkṣmamukhīṃ śalākāmatha tāṃ gṛhītaśalyāṃ śītābhiradbhiḥ pariṣicya sthirībhūtāmāharet| ajātuṣe'pyevameva prataptāṃ jatumadhūcchiṣṭānyatarapradigdhāṃ śalākām| matsyakaṇṭakamanyadvā tādṛgasthiśalyaṃ kaṇṭhalagnaṃ sūtreṇa sūtraplotena vā veṣṭitayāṃgulyāpaharet| athavā keśoṇḍukaṃ dṛḍhadīrghasūtrabaddhaṃ dravopahitaṃ pāyayedvāmayecca| vamataśca śalyaikadeśasaktaṃ sūtraṃ sahasaivākṣipet| mṛdunā vā dantadhāvanakūrccenāpaharet| parato vā praṇudet| vāloṇḍuke vilagne tadvat kaṇṭakam|| asa

37.31

क्षतकण्ठश्च त्रिफलाचूर्णं मधुघृतसितोपेतमनुकण्ठयन् लिह्यात्॥ अस

kṣatakaṇṭhaśca triphalācūrṇaṃ madhughṛtasitopetamanukaṇṭhayan lihyāt|| asa

37.32

अपां पूर्णं पुरुषमवाक्चिरसमवपीडयेद्धुनुयाद्वामयेच्च भस्मराशौ वा निखन्यादामुखात्। अन्यथा ह्युन्मार्गगामिभिरद्भिराध्मानकासश्वासपीनसेन्द्रियोपघातज्वरादयः श्लेष्मविकारा मृत्युश्च। तत्र यथास्वं कफे प्रतिकुर्यात्। ग्रासशल्यमम्बुना प्रवेशयेत्। स्कन्धे वा मुष्टिनाभिहन्यात्। अस

apāṃ pūrṇaṃ puruṣamavākcirasamavapīḍayeddhunuyādvāmayecca bhasmarāśau vā nikhanyādāmukhāt| anyathā hyunmārgagāmibhiradbhirādhmānakāsaśvāsapīnasendriyopaghātajvarādayaḥ śleṣmavikārā mṛtyuśca| tatra yathāsvaṃ kaphe pratikuryāt| grāsaśalyamambunā praveśayet| skandhe vā muṣṭinābhihanyāt| asa

37.33

तथा निर्भुज्य वर्त्म वर्त्मगतमपनीय चोष्णाम्बुबाष्पस्वेदं समधुमधुकक्वाथेन सर्पिषा च परिषेकं कुर्यात्। स्वयमपि शल्यमश्रुक्षवथुकासोद्गारमूत्रपुरीषानिलैर्नयनादिभ्योऽङ्गावयवेभ्यः पतति॥ अस

tathā nirbhujya vartma vartmagatamapanīya coṣṇāmbubāṣpasvedaṃ samadhumadhukakvāthena sarpiṣā ca pariṣekaṃ kuryāt| svayamapi śalyamaśrukṣavathukāsodgāramūtrapurīṣānilairnayanādibhyo'ṅgāvayavebhyaḥ patati|| asa

37.34

कीटे कर्णस्रोतःप्रविष्टे तोदो गौरवं भरभरायमाणं च भवति स्पन्दमाने चाप्यधिकं वेदना। तत्र सलवणेनाम्बुना मधुकयुक्तेन मद्येन वा सुखोष्णेन पूरणम्। निर्गते च कीटे तदुत्सर्जनम्। तत्रैव तु मृते पाककोथक्लेदा भवन्ति। तेषु कर्णस्रावोक्तं कुर्यात्। प्रतीनाहोक्तं च। तोयपूर्णं कर्णं हस्तोन्मथितेन तैलाम्बुना पूरयेत्। पार्श्वावनतं वा कृत्वा हस्तेनाहन्यान्नाड्या वा चूषयेत्। भवन्ति चात्र श्लोकाः॥ अस

kīṭe karṇasrotaḥpraviṣṭe todo gauravaṃ bharabharāyamāṇaṃ ca bhavati spandamāne cāpyadhikaṃ vedanā| tatra salavaṇenāmbunā madhukayuktena madyena vā sukhoṣṇena pūraṇam| nirgate ca kīṭe tadutsarjanam| tatraiva tu mṛte pākakothakledā bhavanti| teṣu karṇasrāvoktaṃ kuryāt| pratīnāhoktaṃ ca| toyapūrṇaṃ karṇaṃ hastonmathitena tailāmbunā pūrayet| pārśvāvanataṃ vā kṛtvā hastenāhanyānnāḍyā vā cūṣayet| bhavanti cātra ślokāḥ|| asa

37.35

जाउषं हेमरूप्यादिधातुजं च चिरस्थितम्। ऊष्मणा प्रायशः शल्यं देहजेन विलीयते॥ अस

jāuṣaṃ hemarūpyādidhātujaṃ ca cirasthitam| ūṣmaṇā prāyaśaḥ śalyaṃ dehajena vilīyate|| asa

37.36

विषाणवेणुदार्वस्थिदन्तवालोपलानि तु। शल्यानि न विशीर्यन्ते शरीरे मृन्मयानि च॥ अस

viṣāṇaveṇudārvasthidantavālopalāni tu| śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni ca|| asa

37.37

विषाणवेण्वयस्तालदारुशल्यं चिरादपि। प्रायो निर्भुज्यते तद्धि पचत्याशु पलासृजी॥ अस

viṣāṇaveṇvayastāladāruśalyaṃ cirādapi| prāyo nirbhujyate taddhi pacatyāśu palāsṛjī|| asa

37.38

शल्ये मांसावगाढे चेत् स देशो न विदह्यते। ततस्तं मर्दनस्वेदशुद्धिकर्शनबृंहणैः॥ अस

śalye māṃsāvagāḍhe cet sa deśo na vidahyate| tatastaṃ mardanasvedaśuddhikarśanabṛṃhaṇaiḥ|| asa

37.39

तीक्ष्णोपनाहपानान्नघनशस्त्रपदाङ्कनैः। पाचयित्वा हरेच्छल्यं पाटनैषणपीडनैः॥ अस

tīkṣṇopanāhapānānnaghanaśastrapadāṅkanaiḥ| pācayitvā harecchalyaṃ pāṭanaiṣaṇapīḍanaiḥ|| asa

37.40

शल्यप्रदेशयन्त्राणामवेक्ष्य बहुरूपताम्। तैस्तैरुपायैर्मतिमान् शल्यं विद्यात्तथाहरेत्॥ अस

śalyapradeśayantrāṇāmavekṣya bahurūpatām| taistairupāyairmatimān śalyaṃ vidyāttathāharet|| asa

37.41

व्रणे प्रशान्ते प्रान्तेषु नातिस्पर्शासहिष्णुषु। अल्पे शोफे च तापे च निःशल्यमिति निर्दिशेत्॥ अस

vraṇe praśānte prānteṣu nātisparśāsahiṣṇuṣu| alpe śophe ca tāpe ca niḥśalyamiti nirdiśet|| asa

अथाष्टत्रिंशोऽध्यायः

38.2

अथातः शस्त्रकर्मविधिं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athātaḥ śastrakarmavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

38.3

द्विविधे हि व्याधावुपायापेक्षे निज गागन्तौ वा भेषजविषयातीते शस्त्रकर्म प्रयुज्यते॥ अस

dvividhe hi vyādhāvupāyāpekṣe nija gāgantau vā bheṣajaviṣayātīte śastrakarma prayujyate|| asa

38.4

स चामयः प्रायेण श्वयथुपूर्वको भवत्यतः शोफावस्थस्यैव वातपित्तकफरक्तसंसर्गसन्निपातात्मकतामुपलक्ष्य पाकभयाद्यथास्वमुपवासलेपसेकासृङ्मोक्षकषायघृतपानशोधनानि प्रयुञ्जीत॥ अस

sa cāmayaḥ prāyeṇa śvayathupūrvako bhavatyataḥ śophāvasthasyaiva vātapittakapharaktasaṃsargasannipātātmakatāmupalakṣya pākabhayādyathāsvamupavāsalepasekāsṛṅmokṣakaṣāyaghṛtapānaśodhanāni prayuñjīta|| asa

38.5

तथाप्यनुपशाम्यति प्रविलयनम्। अविलीयमाने चोपनाहनम्॥ अस

tathāpyanupaśāmyati pravilayanam| avilīyamāne copanāhanam|| asa

38.6

तत्र शोफस्यामलक्षणमल्पता चाल्पोष्मरुजत्वं त्वक्सवर्णता स्थैर्यं च॥ अस

tatra śophasyāmalakṣaṇamalpatā cālpoṣmarujatvaṃ tvaksavarṇatā sthairyaṃ ca|| asa

38.7

पच्यमानस्तु विवर्णो बस्तिरिवाततः। संरम्भशूलरागदाहोषारुचितृष्णाज्वरारतिस्पर्शासहत्वानिद्रतासमन्वितो विष्यन्दयति सर्पिः शोषयति प्रदेहं सर्षपकल्कोपलिप्त इव चिमिचिमायते पिपीलिकाभिरिव संसर्प्यते पीड्यत इव पाणिना घट्यत इवाङ्गुल्या ताड्यत इव दण्डेन तुद्यत इव सूचीभिर्भिद्यत इव शक्तिभिश्छिद्यत इव शस्त्रेण दश्यत इव वृश्चिकैर्दह्यत इवाग्निक्षाराभ्यां मथ्यत इवोमुल्केन॥ अस

pacyamānastu vivarṇo bastirivātataḥ| saṃrambhaśūlarāgadāhoṣārucitṛṣṇājvarāratisparśāsahatvānidratāsamanvito viṣyandayati sarpiḥ śoṣayati pradehaṃ sarṣapakalkopalipta iva cimicimāyate pipīlikābhiriva saṃsarpyate pīḍyata iva pāṇinā ghaṭyata ivāṅgulyā tāḍyata iva daṇḍena tudyata iva sūcībhirbhidyata iva śaktibhiśchidyata iva śastreṇa daśyata iva vṛścikairdahyata ivāgnikṣārābhyāṃ mathyata ivomulkena|| asa

38.8

पक्वे तु गतवेगत्वं प्रम्लानता त्वक्शिथिलता वलीप्रादुर्भावः पाण्डुता मध्योन्नतताङ्गुल्यवपीडितमुक्ते प्रत्युन्नमनं बस्ताविवोदकस्य पूयस्य सञ्चरणं कण्डूः संरम्भशूलाद्युपशमश्च॥ अस

pakve tu gatavegatvaṃ pramlānatā tvakśithilatā valīprādurbhāvaḥ pāṇḍutā madhyonnatatāṅgulyavapīḍitamukte pratyunnamanaṃ bastāvivodakasya pūyasya sañcaraṇaṃ kaṇḍūḥ saṃrambhaśūlādyupaśamaśca|| asa

38.9

शूलं नर्तेऽनिलाद्दाहः पिताच्छोफः कफोदयात्। रागो रक्ताच्च पाकःस्यादतो दोषैः सशोणितैः॥ अस

śūlaṃ narte'nilāddāhaḥ pitācchophaḥ kaphodayāt| rāgo raktācca pākaḥsyādato doṣaiḥ saśoṇitaiḥ|| asa

38.10

पाकेऽतिवृत्ते सुषिरस्तनुत्वग्दोषभाक्षितः। वलीभिराचितः श्यावः शीर्यमाण्तनूरुहः॥ अस

pāke'tivṛtte suṣirastanutvagdoṣabhākṣitaḥ| valībhirācitaḥ śyāvaḥ śīryamāṇtanūruhaḥ|| asa

38.11

कफजेषु तु शोफेषु केषुचित् गम्भीरत्वाद्रक्तमेव विपच्यते। ततश्चास्पष्टं पक्वलिङ्गं भवति। यत्र हि त्वक्सावर्ण्यं शीतशोफतल्परुजताश्मवच्च घनता। न तत्र मोहमुपेयात्। तं रक्तपाकमित्याचक्षते॥ अस

kaphajeṣu tu śopheṣu keṣucit gambhīratvādraktameva vipacyate| tataścāspaṣṭaṃ pakvaliṅgaṃ bhavati| yatra hi tvaksāvarṇyaṃ śītaśophatalparujatāśmavacca ghanatā| na tatra mohamupeyāt| taṃ raktapākamityācakṣate|| asa

38.12

अथैनं सम्यक्पक्वमवधार्य भीरुवृद्धबालदुर्बलक्लीबक्षीणगर्भिणीविषार्दितशस्त्रक्षामेषु पाकोद्धतदोषेषु च पिण्डितेषु सन्धिमर्माश्रितेष्वल्पेषु वा शोफेषु तीक्ष्णोष्णद्रव्यैर्दारणं कुर्वीत। इतरेषु तु पाटनम्॥ अस

athainaṃ samyakpakvamavadhārya bhīruvṛddhabāladurbalaklībakṣīṇagarbhiṇīviṣārditaśastrakṣāmeṣu pākoddhatadoṣeṣu ca piṇḍiteṣu sandhimarmāśriteṣvalpeṣu vā śopheṣu tīkṣṇoṣṇadravyairdāraṇaṃ kurvīta| itareṣu tu pāṭanam|| asa

38.13

आमपाटने सिरास्नायुव्यापादनं शोणितातिप्रवृत्तिर्वेदनातिवृद्धिरवदरणं क्षतविसर्पो वा स्यात्। भवति चात्र॥ अस

āmapāṭane sirāsnāyuvyāpādanaṃ śoṇitātipravṛttirvedanātivṛddhiravadaraṇaṃ kṣatavisarpo vā syāt| bhavati cātra|| asa

38.14

पिष्ठन् पक्वे पुनः पूयः सिरास्नाय्वसृङामिषम्। विवृद्धो दहति क्षिप्रं तृणोलपमिवानलः॥ अस

piṣṭhan pakve punaḥ pūyaḥ sirāsnāyvasṛṅāmiṣam| vivṛddho dahati kṣipraṃ tṛṇolapamivānalaḥ|| asa

38.15

यश्छिनत्त्यममज्ञानाद्यश्च पक्वमुपेक्षते। श्वपचाविव विज्ञेयौ तावनिश्चितकारिणौ॥ अस

yaśchinattyamamajñānādyaśca pakvamupekṣate| śvapacāviva vijñeyau tāvaniścitakāriṇau|| asa

38.16

प्राक् शस्त्राद्भोजयेदिष्टं तीक्ष्णं मद्यं च पाययेत्। न मूर्छत्यन्नसंयोगान्मत्तः शस्त्रं न बुध्यते॥ अस

prāk śastrādbhojayediṣṭaṃ tīkṣṇaṃ madyaṃ ca pāyayet| na mūrchatyannasaṃyogānmattaḥ śastraṃ na budhyate|| asa

38.17

अन्यत्र मूढगर्भोदराश्मरीमुखरोगेभ्यः। अथोपहृतयन्त्रशस्त्रक्षाराग्निजाम्बवौष्ठपिचुप्लोतपत्रसूत्रचर्मपट्टमधुस्नेहकषायालेपकल्कसेकोदकुम्भशीतोष्णोदककटाहव्यजनादिव्रणोपयोगिसर्वोपकरणमाश्रितशयनीयमुपस्थितस्थिरस्नेहबलवदवलम्बकपुरुषमिष्टेऽहनिमुहूर्ते च दध्यक्षतान्नपानरुक्मरत्नार्चितविप्रं प्रणतेष्टदेवतं कृतमङ्गलं भुक्तवन्तमातुरं प्राङ्मुखमुपवेश्य संवेश्य वा यन्त्रयित्वा प्रत्यङ्मुखो वैद्यो मर्मसिरास्नायुसन्ध्यस्थिधमनीः परिहरन्ननुलोमं शस्त्रं निदध्यादापूयदर्शनात्। सकृदेवाहरेच्छस्त्रमाशु च॥ अस

anyatra mūḍhagarbhodarāśmarīmukharogebhyaḥ| athopahṛtayantraśastrakṣārāgnijāmbavauṣṭhapicuplotapatrasūtracarmapaṭṭamadhusnehakaṣāyālepakalkasekodakumbhaśītoṣṇodakakaṭāhavyajanādivraṇopayogisarvopakaraṇamāśritaśayanīyamupasthitasthirasnehabalavadavalambakapuruṣamiṣṭe'hanimuhūrte ca dadhyakṣatānnapānarukmaratnārcitavipraṃ praṇateṣṭadevataṃ kṛtamaṅgalaṃ bhuktavantamāturaṃ prāṅmukhamupaveśya saṃveśya vā yantrayitvā pratyaṅmukho vaidyo marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharannanulomaṃ śastraṃ nidadhyādāpūyadarśanāt| sakṛdevāharecchastramāśu ca|| asa

38.18

महत्स्वपि च पाकेषु द्व्यङ्गुलं शस्त्रपदमुक्तम्। द्व्यङ्गुलान्तरं त्र्यङ्गुलान्तरं वाभिसमीक्ष्य विवृत्ते प्रदेशे वामप्रदेशिन्यैषित्वा नातिविवृत्ते गम्भीरमांसले चैषण्या। विपरीते करीरादिनालेनातिसंवृते सूकरवालेन वा॥ अस

mahatsvapi ca pākeṣu dvyaṅgulaṃ śastrapadamuktam| dvyaṅgulāntaraṃ tryaṅgulāntaraṃ vābhisamīkṣya vivṛtte pradeśe vāmapradeśinyaiṣitvā nātivivṛtte gambhīramāṃsale caiṣaṇyā| viparīte karīrādinālenātisaṃvṛte sūkaravālena vā|| asa

38.19

यतो गतां गतिं विद्यादुत्सङ्गो यत्र यत्र च। तत्र तत्र व्रणं कुर्यात् सुविभक्तं निराशयम्। आयतं च विशालं च यथा दोषो न तिष्ठति॥ अस

yato gatāṃ gatiṃ vidyādutsaṅgo yatra yatra ca| tatra tatra vraṇaṃ kuryāt suvibhaktaṃ nirāśayam| āyataṃ ca viśālaṃ ca yathā doṣo na tiṣṭhati|| asa

38.20

शौर्यमाशुक्रिया तीक्ष्णं शस्त्रमस्वेदवेपथू। असम्मोहश्च वैद्यस्य शस्त्रकर्मणि शस्यते॥ अस

śauryamāśukriyā tīkṣṇaṃ śastramasvedavepathū| asammohaśca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyate|| asa

38.21

तत्र भ्रूगण्डललाटाक्षिकूटौष्ठदन्तवेष्टमन्याकण्ठजत्रुकक्ष्याकुक्षिवङ्क्षणेषु तिर्यक्छेद इष्टः। अन्यत्र तु सिरास्नायूपघातोऽतिवेदना चिराद् व्रणसंरोहो मांसस्कन्दी च तिर्यक्छेदात् भवन्ति॥ अस

tatra bhrūgaṇḍalalāṭākṣikūṭauṣṭhadantaveṣṭamanyākaṇṭhajatrukakṣyākukṣivaṅkṣaṇeṣu tiryakcheda iṣṭaḥ| anyatra tu sirāsnāyūpaghāto'tivedanā cirād vraṇasaṃroho māṃsaskandī ca tiryakchedāt bhavanti|| asa

38.22

ततः शस्त्रमवचार्य शीताभिरद्भिरातुरमाश्वास्य समन्तात् प्रतिपीड्याङ्गुल्या व्रणमपि प्रक्षाल्य कषायेण व्रणात् प्लोतेनाम्भोऽपनीय वेदनारक्षोघ्नैर्गुग्गुल्वगरुसर्जरसवचागौरसर्षपहिङ्गुलवणनिम्बपत्रैः सघृतैर्व्रणं धूपयित्वा यथास्वमौषधेन मधुघृततिलकल्कैश्च दिग्धां वतिं प्रणिधाय कल्केन पूरयित्वा नातिभृष्टयवसक्तुभिर्घृताक्तैर्भाजनान्तेऽम्भसा दक्षिणाङ्गुलीभिः सुमृदितैरवच्छाद्य घनां कबलिकां दत्वा सव्यदक्षिणान्यतरपार्श्वे ऋजुमनाविद्धमसङ्कुचितं मृदुपट्टं निवेश्य बध्नीयात्॥ अस

tataḥ śastramavacārya śītābhiradbhirāturamāśvāsya samantāt pratipīḍyāṅgulyā vraṇamapi prakṣālya kaṣāyeṇa vraṇāt plotenāmbho'panīya vedanārakṣoghnairguggulvagarusarjarasavacāgaurasarṣapahiṅgulavaṇanimbapatraiḥ saghṛtairvraṇaṃ dhūpayitvā yathāsvamauṣadhena madhughṛtatilakalkaiśca digdhāṃ vatiṃ praṇidhāya kalkena pūrayitvā nātibhṛṣṭayavasaktubhirghṛtāktairbhājanānte'mbhasā dakṣiṇāṅgulībhiḥ sumṛditairavacchādya ghanāṃ kabalikāṃ datvā savyadakṣiṇānyatarapārśve ṛjumanāviddhamasaṅkucitaṃ mṛdupaṭṭaṃ niveśya badhnīyāt|| asa

38.23

वातश्लेष्मोद्भवांस्तत्र द्विस्त्रिर्वा वेष्टयेद् व्रणान्। सकृदेव परिक्षिप्य पित्तरक्ताभिघातजान्॥ अस

vātaśleṣmodbhavāṃstatra dvistrirvā veṣṭayed vraṇān| sakṛdeva parikṣipya pittaraktābhighātajān|| asa

38.24

शस्त्रक्षतरुजायां तु प्रततायां यष्टीमधुकसर्पिषोष्णेन व्रणं सिञ्चेत्। उदकुम्भाच्चापो गृहीत्वा प्रोक्षयन् परितो विकीर्य पर्णशबर्यादिभिरस्य रक्षां कुर्याद्रक्षोऽभिभवनिषेधार्थम्। तेभ्यश्च बलिमुपहरेत्। धारयेच्च शिरसा॥ अस

śastrakṣatarujāyāṃ tu pratatāyāṃ yaṣṭīmadhukasarpiṣoṣṇena vraṇaṃ siñcet| udakumbhāccāpo gṛhītvā prokṣayan parito vikīrya parṇaśabaryādibhirasya rakṣāṃ kuryādrakṣo'bhibhavaniṣedhārtham| tebhyaśca balimupaharet| dhārayecca śirasā|| asa

38.25

लक्ष्मीं गुहामतिगुहां जटिलां ब्रह्मचारिणीम्। वचां छत्रामतिच्छत्रां दूर्वां सिद्धार्थकानपि॥ अस

lakṣmīṃ guhāmatiguhāṃ jaṭilāṃ brahmacāriṇīm| vacāṃ chatrāmaticchatrāṃ dūrvāṃ siddhārthakānapi|| asa

38.26

गुग्गुल्वादिभिरेवं शयनासनादि द्विरह्नो धूपयेत्। तथा स्नेहोक्तं दिनचर्योक्तं चाचारमनुवर्तेत॥ अस

guggulvādibhirevaṃ śayanāsanādi dvirahno dhūpayet| tathā snehoktaṃ dinacaryoktaṃ cācāramanuvarteta|| asa

38.27

विशेषतश्च दिवास्वप्नाद् व्रणे शोफकण्डूरागरुक्पूयवृद्धिः॥ अस

viśeṣataśca divāsvapnād vraṇe śophakaṇḍūrāgarukpūyavṛddhiḥ|| asa

38.28

स्त्रीणां तु स्मृतिसंस्पर्शदर्शनैश्चलिते स्रुते। शुक्रे व्यवायजान् दोषानसंसर्गेऽप्यवाप्नुयात्॥ अस

strīṇāṃ tu smṛtisaṃsparśadarśanaiścalite srute| śukre vyavāyajān doṣānasaṃsarge'pyavāpnuyāt|| asa

38.29

भोजयेच्चैनं यथासात्म्यं समातीतशालिषष्टिकयवगोधूमान्यतमं मुद्गमसूराढकीसतीनयूषजाङ्गलरसोपेतं जीवन्तीसुनिषण्णकतण्डुलीयकवास्तुकवार्ताकपटोलकारवेल्लकबालमूलशशाकयुक्तं दाडिमामलकसैन्धवसहितं सर्पिःस्निग्धं लघ्वल्पमुष्णोदकोत्तरं च। एवमस्य सम्यगशितं जरामुपैति। अजीर्णादनिलादीनां विभ्रमो बलवाअन् भवेत्। ततः शोफरुजापाक दाहानाहानवाप्नुयात्॥ अस

bhojayeccainaṃ yathāsātmyaṃ samātītaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānyatamaṃ mudgamasūrāḍhakīsatīnayūṣajāṅgalarasopetaṃ jīvantīsuniṣaṇṇakataṇḍulīyakavāstukavārtākapaṭolakāravellakabālamūlaśaśākayuktaṃ dāḍimāmalakasaindhavasahitaṃ sarpiḥsnigdhaṃ laghvalpamuṣṇodakottaraṃ ca| evamasya samyagaśitaṃ jarāmupaiti| ajīrṇādanilādīnāṃ vibhramo balavāan bhavet| tataḥ śopharujāpāka dāhānāhānavāpnuyāt|| asa

38.30

नवधान्यमाषकलायकुलत्थनिष्पावशिम्बीशीताम्बुमद्येक्षुक्षीरपिष्टतिलविकृतिशुष्कशाकपिशितहरितशाकाम्ललवणकटुकक्षारानूपामिषाणि वर्जयेत्॥ अस

navadhānyamāṣakalāyakulatthaniṣpāvaśimbīśītāmbumadyekṣukṣīrapiṣṭatilavikṛtiśuṣkaśākapiśitaharitaśākāmlalavaṇakaṭukakṣārānūpāmiṣāṇi varjayet|| asa

38.31

वर्गोऽयं नवधान्यादिर्व्रणिनः सर्वदोषकृत्। मद्यं तीक्ष्णोष्णरूक्षाम्लमाशुव्यापादयेद् व्रणम्॥ अस

vargo'yaṃ navadhānyādirvraṇinaḥ sarvadoṣakṛt| madyaṃ tīkṣṇoṣṇarūkṣāmlamāśuvyāpādayed vraṇam|| asa

38.32

बालोशीरैश्च वीज्येत नचैनं परिघट्टयेत्। न तुदेन्नव कण्डूयेच्चेष्टमानश्च पालयेत्॥ अस

bālośīraiśca vījyeta nacainaṃ parighaṭṭayet| na tudennava kaṇḍūyecceṣṭamānaśca pālayet|| asa

38.33

स्निग्धवृद्धद्विजातीनां कथाः शृण्वन्मनःप्रियाः। आशावान् व्याधिमोक्षाय क्षिप्रं व्रणमपोहति॥ अस

snigdhavṛddhadvijātīnāṃ kathāḥ śṛṇvanmanaḥpriyāḥ| āśāvān vyādhimokṣāya kṣipraṃ vraṇamapohati|| asa

38.34

पुनश्च तृतीयेऽहनि पक्षालनादि पूर्ववत् व्रणकर्म कुर्यात्। द्वितीये दिवसे मोक्षणाद्विग्रथितो व्रणश्चिरादुपरोहत्युग्ररुजश्च भवति॥ अस

punaśca tṛtīye'hani pakṣālanādi pūrvavat vraṇakarma kuryāt| dvitīye divase mokṣaṇādvigrathito vraṇaścirāduparohatyugrarujaśca bhavati|| asa

38.35

न च विकेशिकामौषधं वातिस्निग्धरूक्षमतिश्लथमतिगाढमश्लक्ष्णं दुर्न्यस्तं वा दद्यात्। अतिस्नेहात् क्लेदः। अतिरौक्ष्यात् छेदो वेदना च। अतिश्लथत्वादपरिशुद्धिः। गाढतया संरम्भ अश्लक्ष्णत्वाद्दुर्न्यासाच्च व्रणवर्त्मोपघर्षणम्॥ अस

na ca vikeśikāmauṣadhaṃ vātisnigdharūkṣamatiślathamatigāḍhamaślakṣṇaṃ durnyastaṃ vā dadyāt| atisnehāt kledaḥ| atiraukṣyāt chedo vedanā ca| atiślathatvādapariśuddhiḥ| gāḍhatayā saṃrambha aślakṣṇatvāddurnyāsācca vraṇavartmopagharṣaṇam|| asa

38.36

अवश्यं साशये व्रणे विकेशिकां दद्यात्। संपूतिमांसं सोत्सङ्गं सगतिं पूयगर्भिणम्। व्रणं शोधयते शीघ्रं स्थिता ह्यन्तर्विकेशिका॥ अस

avaśyaṃ sāśaye vraṇe vikeśikāṃ dadyāt| saṃpūtimāṃsaṃ sotsaṅgaṃ sagatiṃ pūyagarbhiṇam| vraṇaṃ śodhayate śīghraṃ sthitā hyantarvikeśikā|| asa

38.37

व्यम्लं तु पाटितं शोफं पाचनैः समुपाचरेत्। भोजनैरुपनाहैश्च नातिव्रणविरोधिभिः॥ अस

vyamlaṃ tu pāṭitaṃ śophaṃ pācanaiḥ samupācaret| bhojanairupanāhaiśca nātivraṇavirodhibhiḥ|| asa

38.38

यस्तु सीव्यो व्रणस्तत्र चलास्थिशल्यपांसुतृणरोमशुष्करक्तादीनपोह्य विच्छिन्नप्रविलम्बितं मांसं सन्ध्यस्थीनि च यथास्थानं सम्यक् स्थापयित्वा स्थिते रक्ते यथार्हं सूच्योपहृतेन स्नायुसूत्रवालान्यतमेन सीव्येत्। शणाश्मन्तकमूर्वातसीनां वा वल्कैः॥ अस

yastu sīvyo vraṇastatra calāsthiśalyapāṃsutṛṇaromaśuṣkaraktādīnapohya vicchinnapravilambitaṃ māṃsaṃ sandhyasthīni ca yathāsthānaṃ samyak sthāpayitvā sthite rakte yathārhaṃ sūcyopahṛtena snāyusūtravālānyatamena sīvyet| śaṇāśmantakamūrvātasīnāṃ vā valkaiḥ|| asa

38.39

सीवनविकल्पास्तु समासेन चत्वारः। तद्यथा गोष्फणिकातुन्नसीवनवेल्लितकरज्जुग्रन्थिबन्धनमिति। तेषां नामभिरेवाकृतिविभागः। प्रहारवशाच्चोपयोगः। न चातिसन्निकृष्टां विप्रकृष्टामत्यल्पबहुग्राहिणीं वा सूचीं पातयेत्। एवं सम्यक्स्यूतमवेक्ष्य मधुघृतयुक्तैरञ्जनमधुकनिम्बलोध्रप्रियङ्गुसल्लकीफलक्षौममषीचूर्णैरवकीर्य पूर्ववद् बन्धादि योजयेत्॥ अस

sīvanavikalpāstu samāsena catvāraḥ| tadyathā goṣphaṇikātunnasīvanavellitakarajjugranthibandhanamiti| teṣāṃ nāmabhirevākṛtivibhāgaḥ| prahāravaśāccopayogaḥ| na cātisannikṛṣṭāṃ viprakṛṣṭāmatyalpabahugrāhiṇīṃ vā sūcīṃ pātayet| evaṃ samyaksyūtamavekṣya madhughṛtayuktairañjanamadhukanimbalodhrapriyaṅgusallakīphalakṣaumamaṣīcūrṇairavakīrya pūrvavad bandhādi yojayet|| asa

38.40

असीव्या वङ्क्षणवक्षःकक्षादिषु प्रचलेष्वल्पमांसेषु च वायुनिर्वामिणोऽन्तर्लोहितशल्या विषाग्निक्षारकृताश्च व्रणाः॥ अस

asīvyā vaṅkṣaṇavakṣaḥkakṣādiṣu pracaleṣvalpamāṃseṣu ca vāyunirvāmiṇo'ntarlohitaśalyā viṣāgnikṣārakṛtāśca vraṇāḥ|| asa

38.41

सीव्यास्तु मेदस्समुत्थिता भिन्नलिखिताः कफग्रन्थिरल्पपालिकः कर्णः सद्योव्रणाश्च। शिरोललाटाक्षिकूटकर्णनासागण्डौष्ठकृकाटिकाबाहूदरस्फिक्पायुप्रजननमुष्कादिष्वचलेषु मांसवत्सु च प्रदेशेषु॥ अस

sīvyāstu medassamutthitā bhinnalikhitāḥ kaphagranthiralpapālikaḥ karṇaḥ sadyovraṇāśca| śirolalāṭākṣikūṭakarṇanāsāgaṇḍauṣṭhakṛkāṭikābāhūdarasphikpāyuprajananamuṣkādiṣvacaleṣu māṃsavatsu ca pradeśeṣu|| asa

38.42

कोशदामोत्सङ्गस्वस्तिकानुवेल्लितमुत्तोलीमण्डलस्थविकायमकखट्वाचीनविबन्धवितानगोष्फणाः पञ्चाङ्गी चेति पञ्चदश बन्धविशेषाः। तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः॥ अस

kośadāmotsaṅgasvastikānuvellitamuttolīmaṇḍalasthavikāyamakakhaṭvācīnavibandhavitānagoṣphaṇāḥ pañcāṅgī ceti pañcadaśa bandhaviśeṣāḥ| teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ|| asa

38.43

तत्र कोशमङ्गुलीपर्वसु विदध्यात्। दाम सम्बाधेऽङ्गे। उत्सङ्गं विलम्बिनि। स्वस्तिकं सन्धिकूर्चभ्रूस्तनान्तरकुक्ष्यक्षिकपोलकर्णेषु। अनुवेल्लितं शाखासु। मुत्तोलीं ग्रीवामेढ्रयोः। मण्डलं वृत्तेऽङ्गे। स्थविकामङ्गुष्ठाङ्गुलिमेढ्राग्रमूत्रवृद्धिषु। यमकं यमलव्रणयोः। खट्वां हनुशङ्खगण्डेषु। चीनमपाङ्गयोः। विबन्धमुदरोरुपृष्ठेषु। वितानं मूर्धादौ पृथुलेऽङ्गे। गोष्फणं नासौष्ठचिबुकसन्धिषु। पञ्चाङ्गीं जत्रूर्ध्वमिति। यो यस्मिन् प्रदेशे सुनिविष्टो भवति तं तस्मिन् कुर्वीत। न तु व्रणस्योपरि न चाबाधकरो यथा स्यात्॥ अस

tatra kośamaṅgulīparvasu vidadhyāt| dāma sambādhe'ṅge| utsaṅgaṃ vilambini| svastikaṃ sandhikūrcabhrūstanāntarakukṣyakṣikapolakarṇeṣu| anuvellitaṃ śākhāsu| muttolīṃ grīvāmeḍhrayoḥ| maṇḍalaṃ vṛtte'ṅge| sthavikāmaṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgramūtravṛddhiṣu| yamakaṃ yamalavraṇayoḥ| khaṭvāṃ hanuśaṅkhagaṇḍeṣu| cīnamapāṅgayoḥ| vibandhamudarorupṛṣṭheṣu| vitānaṃ mūrdhādau pṛthule'ṅge| goṣphaṇaṃ nāsauṣṭhacibukasandhiṣu| pañcāṅgīṃ jatrūrdhvamiti| yo yasmin pradeśe suniviṣṭo bhavati taṃ tasmin kurvīta| na tu vraṇasyopari na cābādhakaro yathā syāt|| asa

38.44

बन्धस्त्विष्टोऽनिले दुष्टे दुष्टे भग्ने व्रणेषु च। तत्रान्त्ययोर्द्विधा बन्धः सव्यदक्षिणभेदतः॥ अस

bandhastviṣṭo'nile duṣṭe duṣṭe bhagne vraṇeṣu ca| tatrāntyayordvidhā bandhaḥ savyadakṣiṇabhedataḥ|| asa

38.45

त्रिविधस्त्वेव सर्वत्र गाढश्लथसमत्वतः। कफवाते घनो गाढः पित्तरक्ते तनुः श्लथः॥ अस

trividhastveva sarvatra gāḍhaślathasamatvataḥ| kaphavāte ghano gāḍhaḥ pittarakte tanuḥ ślathaḥ|| asa

38.46

वातपित्ते समो बन्धः कफपित्तव्रणेषु च। तथा स्फिक्कक्ष्यावङ्क्षणोरुशिरस्सु गाढं बध्रीयात्। शाखावदनकण्ठकर्णमेढ्रमुष्कपृष्ठपार्श्वोदरोरस्सु समम्। अक्ष्णोः सन्धिषु च शिथिलम्॥ अस

vātapitte samo bandhaḥ kaphapittavraṇeṣu ca| tathā sphikkakṣyāvaṅkṣaṇoruśirassu gāḍhaṃ badhrīyāt| śākhāvadanakaṇṭhakarṇameḍhramuṣkapṛṣṭhapārśvodarorassu samam| akṣṇoḥ sandhiṣu ca śithilam|| asa

38.47

वातश्लेष्मजेषु शिथिलस्थाने समम्। समस्थाने गाढम्। गाढस्थाने गाढतरम्। तथा शीतवसन्तयोस्त्र्यहात्। पित्तरक्तेषु तु गाढस्थाने समम्। समास्थाने शिथिलम्। शिथिलस्थाने नैव। तथा शरद्ग्रीष्मयोः सायं प्रातश्च। अबध्यमानः पुनर्दंशमशकतृणकाष्ठपांसुशीतवातातपादिसम्पर्काद्विविधोपद्रवोपद्रुतो दुष्टव्रणतामुपैति। स्नेहश्चात्र न चिरं तिष्ठति। भेषजमचिराच्छुष्यति। कृच्छ्रेण रोहति। रूढे च वैवर्ण्यं भवति। अपि च॥ अस

vātaśleṣmajeṣu śithilasthāne samam| samasthāne gāḍham| gāḍhasthāne gāḍhataram| tathā śītavasantayostryahāt| pittarakteṣu tu gāḍhasthāne samam| samāsthāne śithilam| śithilasthāne naiva| tathā śaradgrīṣmayoḥ sāyaṃ prātaśca| abadhyamānaḥ punardaṃśamaśakatṛṇakāṣṭhapāṃsuśītavātātapādisamparkādvividhopadravopadruto duṣṭavraṇatāmupaiti| snehaścātra na ciraṃ tiṣṭhati| bheṣajamacirācchuṣyati| kṛcchreṇa rohati| rūḍhe ca vaivarṇyaṃ bhavati| api ca|| asa

38.48

चूर्णतं मथितं भग्नं विश्लिष्टमथ पाटितम्। अस्थिस्नायुसिराच्छिन्नमाशु बन्धेन रोहति॥ अस

cūrṇataṃ mathitaṃ bhagnaṃ viśliṣṭamatha pāṭitam| asthisnāyusirācchinnamāśu bandhena rohati|| asa

38.49

उत्थानशयनाद्यासु सर्वेहासु न पीड्यते। उद्वृत्तौष्ठः समुत्सन्नो विषमः कठिनोऽतिरुक्॥ अस

utthānaśayanādyāsu sarvehāsu na pīḍyate| udvṛttauṣṭhaḥ samutsanno viṣamaḥ kaṭhino'tiruk|| asa

38.50

समो मृदुररुक् शीघ्रं व्रणः शुध्यति रोहति। स्थिराणामल्पमांसानां रौक्ष्यादनुपरोहताम्। प्रच्छाद्यमौषधं पत्रैर्यथादोषं यथर्तु च॥ अस

samo mṛduraruk śīghraṃ vraṇaḥ śudhyati rohati| sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ raukṣyādanuparohatām| pracchādyamauṣadhaṃ patrairyathādoṣaṃ yathartu ca|| asa

38.51

अजीर्णातरुणाच्छिद्रैः समन्तात् सुनिवेशितैः। धौतैरकर्कशैः क्षीरीभूर्जार्जुनकदम्बजैः॥ अस

ajīrṇātaruṇācchidraiḥ samantāt suniveśitaiḥ| dhautairakarkaśaiḥ kṣīrībhūrjārjunakadambajaiḥ|| asa

38.52

कुष्ठिनामग्निदग्धानां पिटकामधुमेहिनाम्। कर्णिकाश्चोन्दुरुविषे क्षारदग्धा विषान्विताः॥ अस

kuṣṭhināmagnidagdhānāṃ piṭakāmadhumehinām| karṇikāśconduruviṣe kṣāradagdhā viṣānvitāḥ|| asa

38.53

मांसपाके न बद्धव्या गुदपाके च दारुणे। शीर्यमाणाः सरुग्दाहाः शोफावस्थाविसर्पिणः॥ अस

māṃsapāke na baddhavyā gudapāke ca dāruṇe| śīryamāṇāḥ sarugdāhāḥ śophāvasthāvisarpiṇaḥ|| asa

38.54

अरक्षया व्रणे यस्मिन् मक्षिका निक्षिपेत् क्रिमीन्। ते भक्षयन्तः कुर्वन्ति रुजाशोफास्रसंस्रवान्॥ अस

arakṣayā vraṇe yasmin makṣikā nikṣipet krimīn| te bhakṣayantaḥ kurvanti rujāśophāsrasaṃsravān|| asa

38.55

सुरसादिं प्रयुञ्जीत तत्र धावनपूरणे। सप्तपर्णकरञ्जार्कनिम्बराजादनत्वचः॥ अस

surasādiṃ prayuñjīta tatra dhāvanapūraṇe| saptaparṇakarañjārkanimbarājādanatvacaḥ|| asa

38.56

गोमूत्रकल्कितो लेपः सेकः क्षाराम्बुना हितः। प्रच्छाद्य मांसपेश्या वा व्रणं तानाशु निर्हरेत्॥ अस

gomūtrakalkito lepaḥ sekaḥ kṣārāmbunā hitaḥ| pracchādya māṃsapeśyā vā vraṇaṃ tānāśu nirharet|| asa

38.57

उत्पद्यमानासु च तासु तास्ववस्थासु दोषादीनपेक्ष्य यथास्वमुपक्रमैरुपक्रमेत्॥ अस

utpadyamānāsu ca tāsu tāsvavasthāsu doṣādīnapekṣya yathāsvamupakramairupakramet|| asa

38.58

न चैनं त्वरमाणः सान्तर्दोषमुपसंरोहयेत्। स ह्यल्पेनाप्यवचारेणान्तरुत्सङ्गं कृत्वा भूयो विकुरुते। तस्मात्सुशुद्धं रोपयेत्॥ अस

na cainaṃ tvaramāṇaḥ sāntardoṣamupasaṃrohayet| sa hyalpenāpyavacāreṇāntarutsaṅgaṃ kṛtvā bhūyo vikurute| tasmātsuśuddhaṃ ropayet|| asa

38.59

रूढेऽप्यजीर्णव्यायामव्यवायादीन्विवर्जयेत्। मासान् षट् सप्त वा नॄणां विधिरेष प्रशस्यते॥ अस

rūḍhe'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīnvivarjayet| māsān ṣaṭ sapta vā nṝṇāṃ vidhireṣa praśasyate|| asa

अथैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः

39.2

अथातः क्षारपाकविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athātaḥ kṣārapākavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

39.3

क्षारो हि नानौषधसमवायनिर्वृत्तेः सर्वरसाधिष्ठानं कटुकलवणरसभूयिष्ठस्तीक्ष्णोष्णो दहनः पाचनो विदारणो विलायनः शोधनो रोपणः क्रिम्याममेदोविषापहः सर्वशस्त्रानुशस्त्राणां च वरिष्ठः छेदनभेदनपाटनलेखनकरणाद्यतश्च सम्बाधावकाशजेषु दुःखावचारणीयशस्त्रेषु नासार्शोऽर्बुदादिषु शस्त्रेण चासिध्यस्तु दुष्टव्रणेषु बहुशः प्रकोपिषु प्रयुज्यते। स द्विविधो बाह्याभ्यन्तरपरिमार्जनभेदेन॥ अस

kṣāro hi nānauṣadhasamavāyanirvṛtteḥ sarvarasādhiṣṭhānaṃ kaṭukalavaṇarasabhūyiṣṭhastīkṣṇoṣṇo dahanaḥ pācano vidāraṇo vilāyanaḥ śodhano ropaṇaḥ krimyāmamedoviṣāpahaḥ sarvaśastrānuśastrāṇāṃ ca variṣṭhaḥ chedanabhedanapāṭanalekhanakaraṇādyataśca sambādhāvakāśajeṣu duḥkhāvacāraṇīyaśastreṣu nāsārśo'rbudādiṣu śastreṇa cāsidhyastu duṣṭavraṇeṣu bahuśaḥ prakopiṣu prayujyate| sa dvividho bāhyābhyantaraparimārjanabhedena|| asa

39.4

तत्रार्शोऽर्बुदभगन्दरग्रन्थिदुष्टव्रणनाडीचर्मकीलवर्त्ममुखरोगकुष्ठकिलासतिलकालकादिषु बहिः परिमार्जनेन। अन्तःपरिमार्जनेन तु गुल्मगरोदराग्निसादमलसङ्गशूलानाहाश्मरीशर्करादिषु स यथास्वमेवोपदेक्ष्यते॥ अस

tatrārśo'rbudabhagandaragranthiduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlavartmamukharogakuṣṭhakilāsatilakālakādiṣu bahiḥ parimārjanena| antaḥparimārjanena tu gulmagarodarāgnisādamalasaṅgaśūlānāhāśmarīśarkarādiṣu sa yathāsvamevopadekṣyate|| asa

39.5

न तूभयोऽपि योज्यो भीरुदुर्बलक्षामवातपित्तार्दितज्वरातिसारपाण्डुशिरोहृदयरोगमेहाक्षिपाकतिमिरारोचकातुरकृतवमनविरेकर्तुमतीगर्भिण्युद्वृत्तफलयोनिसर्वाङ्गशूलविषमद्यपीतेषु। मर्मसिरास्नायुसन्धितरुणास्थिसेवनीधमनीगलनाभिनखान्तरमुष्कशेफस्रोतस्स्वल्पमांसेषु च देशेष्वक्ष्णोश्चान्यत्र वर्त्मरोगात्। तथा शीतोष्णवर्षदुर्दिनप्रवातेषु च॥ अस

na tūbhayo'pi yojyo bhīrudurbalakṣāmavātapittārditajvarātisārapāṇḍuśirohṛdayarogamehākṣipākatimirārocakāturakṛtavamanavirekartumatīgarbhiṇyudvṛttaphalayonisarvāṅgaśūlaviṣamadyapīteṣu| marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaramuṣkaśephasrotassvalpamāṃseṣu ca deśeṣvakṣṇoścānyatra vartmarogāt| tathā śītoṣṇavarṣadurdinapravāteṣu ca|| asa

39.6

अथ बहिः परिमार्जनस्त्रिविधो मध्यो मृदुस्तीक्ष्णश्च। तस्य पाकविधिः शरदि शुचिरुपोषितः शुक्लवासाः प्रशस्तेऽहनि प्रशस्तदेशजातं मध्यमवयसमनुपहतं महान्तं कालमुष्ककं सुरापललसुमनोऽक्षतादिभिश्चतुर्दिशं बलिं कृत्वा प्रदक्षिणं चाभ्यर्च्यैनमधिवासयेत्॥ अस

atha bahiḥ parimārjanastrividho madhyo mṛdustīkṣṇaśca| tasya pākavidhiḥ śaradi śucirupoṣitaḥ śuklavāsāḥ praśaste'hani praśastadeśajātaṃ madhyamavayasamanupahataṃ mahāntaṃ kālamuṣkakaṃ surāpalalasumano'kṣatādibhiścaturdiśaṃ baliṃ kṛtvā pradakṣiṇaṃ cābhyarcyainamadhivāsayet|| asa

39.7

दैवतेभ्यो नमस्तेभ्यो निवसन्तीह ये श्रिताः। गन्तुमर्हन्त्यसङ्क्रुद्धास्त्यक्त्वेमं वासमव्ययम्॥ अस

daivatebhyo namastebhyo nivasantīha ye śritāḥ| gantumarhantyasaṅkruddhāstyaktvemaṃ vāsamavyayam|| asa

39.8

भेषजार्थं ग्रहीष्यामि सर्वप्राणभृतामिमम्। वृक्षं न लोभान्न क्रोधाद् ब्राह्मणार्थे विशेषतः॥ अस

bheṣajārthaṃ grahīṣyāmi sarvaprāṇabhṛtāmimam| vṛkṣaṃ na lobhānna krodhād brāhmaṇārthe viśeṣataḥ|| asa

39.9

इति। अथापरेद्युस्तत्र यद्यद्भुतं वैकृतं वा किञ्चिन्न पश्येत्ततो युगमात्रमारूढे सवितरि ब्राह्मणान् वाचयित्वा तं पादपं पूर्वाग्रमुत्तराग्रं वा पातयेत्। एवं च पारिभद्रपलाशाश्वकर्णराजवृक्षमहावृक्षवृक्षकेन्द्रवृक्षास्फोतसप्तच्छदनक्तमालतिल्वककदलीबिभीतकाश्वमारकपूतीकचित्रकार्ककाकजङ्घापामार्गाग्निमन्थान् वसन्ते सङ्गृहीतांश्च यवान् सशूकनालांश्चतस्रश्च कोशातकीः सवान् समूलफलपत्रशाखान् खण्डशः कल्पयित्वा नातिशुष्कान् शिलातलस्थान् निवाते पृथङ् निचयीकृत्य मुष्ककनिचये च सुधाशर्कराः प्रक्षिप्य तिलकुन्तलैरादीपयेत्। दग्ध्वा च शान्तेऽग्नौ पृथक् सुधाशर्कराभस्म कृत्वेतरत् सर्वक्षारद्रोणमधिकमुष्ककं सलिलपलसहस्रेण गवादिमूत्रपलसहस्रेण चालोड्य महता वस्त्रेण परिस्रावयेत्। यावदच्छो रक्तस्तीक्ष्णः पिच्छिलश्च जातस्तदा तं क्षारनिष्यन्दं गृहीत्वा भस्म विवर्जयेत्। ततः स्नेहपाकविधिना पाचयेत्। पच्यमाने च तस्मिंस्ताः सुधाभस्मशर्कराः क्षीरबकं शङ्खनाभिचायसे पात्रेऽग्निवर्णान् कृत्वा तत्क्षाराच्छकुडवमात्रे निर्वाप्य तेनैव च सुश्लक्ष्णं पिष्ट्वा प्रतीवापं दद्यात्। ततश्च सुतरां दर्व्यावघट्टयन् विपचेत् यावच्च सबाष्पैर्बुद्बुदैः समुत्तिष्ठेत् सान्द्रतया च दर्वीप्रलेपी स्यात्तदैनमवतार्यायोघटे यवरशौ सुगुप्तं स्थापयेत्। एष मध्यमः क्षारः॥ अस

iti| athāparedyustatra yadyadbhutaṃ vaikṛtaṃ vā kiñcinna paśyettato yugamātramārūḍhe savitari brāhmaṇān vācayitvā taṃ pādapaṃ pūrvāgramuttarāgraṃ vā pātayet| evaṃ ca pāribhadrapalāśāśvakarṇarājavṛkṣamahāvṛkṣavṛkṣakendravṛkṣāsphotasaptacchadanaktamālatilvakakadalībibhītakāśvamārakapūtīkacitrakārkakākajaṅghāpāmārgāgnimanthān vasante saṅgṛhītāṃśca yavān saśūkanālāṃścatasraśca kośātakīḥ savān samūlaphalapatraśākhān khaṇḍaśaḥ kalpayitvā nātiśuṣkān śilātalasthān nivāte pṛthaṅ nicayīkṛtya muṣkakanicaye ca sudhāśarkarāḥ prakṣipya tilakuntalairādīpayet| dagdhvā ca śānte'gnau pṛthak sudhāśarkarābhasma kṛtvetarat sarvakṣāradroṇamadhikamuṣkakaṃ salilapalasahasreṇa gavādimūtrapalasahasreṇa cāloḍya mahatā vastreṇa parisrāvayet| yāvadaccho raktastīkṣṇaḥ picchilaśca jātastadā taṃ kṣāraniṣyandaṃ gṛhītvā bhasma vivarjayet| tataḥ snehapākavidhinā pācayet| pacyamāne ca tasmiṃstāḥ sudhābhasmaśarkarāḥ kṣīrabakaṃ śaṅkhanābhicāyase pātre'gnivarṇān kṛtvā tatkṣārācchakuḍavamātre nirvāpya tenaiva ca suślakṣṇaṃ piṣṭvā pratīvāpaṃ dadyāt| tataśca sutarāṃ darvyāvaghaṭṭayan vipacet yāvacca sabāṣpairbudbudaiḥ samuttiṣṭhet sāndratayā ca darvīpralepī syāttadainamavatāryāyoghaṭe yavaraśau suguptaṃ sthāpayet| eṣa madhyamaḥ kṣāraḥ|| asa

39.10

मृदौ शर्करादीन्निर्वाप्यापनयेन्न तु पिष्ट्वा क्षिपेत्। तीक्ष्णे तु दन्तीचित्रकलाङ्गलिकापूतीकप्रवालतालपत्रीबिडस्वर्जिकाकनकक्षीरीहिङ्गुवचातिविषाः श्लक्ष्णचूर्णीकृता दग्धाश्च शङ्खशुक्तीः पूर्ववत् प्रतिवापं दद्यात्। तांश्च व्याधिबलतः सप्तरात्रादूर्ध्वं प्रयुञ्जीत। क्षीणबले तु बलाधानार्थं पुनः क्षारजलमावपेत्। तत्रनातितीक्ष्णो नातिमृदुः श्वेतः श्लक्ष्णः शीघ्रः पिच्छिलः शिखरी सुखनिर्वाप्योऽल्परुगनभिष्यन्दी चेति दश क्षारस्य गुणाः। दशैव च दोषाः। तद्यथा। अत्युष्णोऽतिशीतोऽतितीक्ष्णोऽतिमृदुरतितनुरतिघनोऽतिपिच्छिलोविसर्पी हीनौषधो हीनपाकश्चेति॥ अस

mṛdau śarkarādīnnirvāpyāpanayenna tu piṣṭvā kṣipet| tīkṣṇe tu dantīcitrakalāṅgalikāpūtīkapravālatālapatrībiḍasvarjikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ ślakṣṇacūrṇīkṛtā dagdhāśca śaṅkhaśuktīḥ pūrvavat prativāpaṃ dadyāt| tāṃśca vyādhibalataḥ saptarātrādūrdhvaṃ prayuñjīta| kṣīṇabale tu balādhānārthaṃ punaḥ kṣārajalamāvapet| tatranātitīkṣṇo nātimṛduḥ śvetaḥ ślakṣṇaḥ śīghraḥ picchilaḥ śikharī sukhanirvāpyo'lparuganabhiṣyandī ceti daśa kṣārasya guṇāḥ| daśaiva ca doṣāḥ| tadyathā| atyuṣṇo'tiśīto'titīkṣṇo'timṛduratitanuratighano'tipicchilovisarpī hīnauṣadho hīnapākaśceti|| asa

39.11

तत्र क्षारकर्मण्युपहारेत् पिचुवर्तिशलाकादर्व्यञ्जलिकाघृतमधुशुक्ततुषोदकमस्तुक्षीरोदकशीतप्रदेहशयनासनादीनि। अथ क्षारार्हस्योपविष्टस्य संविष्टस्य वाप्तपरिचारकगृहीतस्य व्याधिं छित्वावलिख्य प्रच्छाय वा पिचुप्लोतान्यतरावगुण्ठितया शलाकया क्षारं पातयेत्। ततो मात्राशतमुपेक्षेत। वर्त्मरोगे तु निर्भुज्य वर्त्मनी पिचुना मधूच्छिष्टेन वा कृष्णभागं प्रच्छाद्य पद्मपत्रतनुः क्षारलेपः। घ्राणजेषु त्वर्शोऽर्बुदेष्वादित्याभिमुखस्योन्नमय्य नासिकामुपेक्ष्याश्च पञ्चाशन्मात्राः। तद्वच्छ्रोत्रजेषु। गुदार्शस्सु पाणिना यन्त्रद्वारं पिधाय धारयेन्मात्राशतमेव। ततः प्रमार्जनेन प्रमृज्य क्षारं सम्यग्दग्धमवेक्ष्य निर्वापयेत्सर्पिर्मधुभ्यां शुक्ततुषोदकमस्तुक्षीरादिभिश्च। ततः परं शीतमधुरैः सघृतैः प्रदिह्यात्। अभिष्यन्दीनि भोज्यानि भोज्यानि क्लेदनाय च। स्थिरमूलत्वात्तु यदि क्षारदग्धं न विशीर्यते ततो धान्याम्लबीजमधुयष्टिकायुक्तैस्तिलैरालेपयेत्सुवर्णक्षीरीयुतैर्वा त्रिवृद्विडङ्गसारवद्भिर्वा। मालतीवृषाङ्कोलनिम्बास्फोतपटोलीकरवीरपत्रक्वाथेन व्रणप्रक्षालनम्। एषामेव च कल्कक्वाथे सिद्धं सर्पिस्तैलं वा रोपणम्। नागपुष्पमञ्जिष्ठाचन्दनतिलपर्णिकासु वा। यथाव्याधिदोषं च व्रणमुपक्रमेत्। तिलाः सयष्टिमधुका रोपणे चास्य पूजिताः॥ अस

tatra kṣārakarmaṇyupahāret picuvartiśalākādarvyañjalikāghṛtamadhuśuktatuṣodakamastukṣīrodakaśītapradehaśayanāsanādīni| atha kṣārārhasyopaviṣṭasya saṃviṣṭasya vāptaparicārakagṛhītasya vyādhiṃ chitvāvalikhya pracchāya vā picuplotānyatarāvaguṇṭhitayā śalākayā kṣāraṃ pātayet| tato mātrāśatamupekṣeta| vartmaroge tu nirbhujya vartmanī picunā madhūcchiṣṭena vā kṛṣṇabhāgaṃ pracchādya padmapatratanuḥ kṣāralepaḥ| ghrāṇajeṣu tvarśo'rbudeṣvādityābhimukhasyonnamayya nāsikāmupekṣyāśca pañcāśanmātrāḥ| tadvacchrotrajeṣu| gudārśassu pāṇinā yantradvāraṃ pidhāya dhārayenmātrāśatameva| tataḥ pramārjanena pramṛjya kṣāraṃ samyagdagdhamavekṣya nirvāpayetsarpirmadhubhyāṃ śuktatuṣodakamastukṣīrādibhiśca| tataḥ paraṃ śītamadhuraiḥ saghṛtaiḥ pradihyāt| abhiṣyandīni bhojyāni bhojyāni kledanāya ca| sthiramūlatvāttu yadi kṣāradagdhaṃ na viśīryate tato dhānyāmlabījamadhuyaṣṭikāyuktaistilairālepayetsuvarṇakṣīrīyutairvā trivṛdviḍaṅgasāravadbhirvā| mālatīvṛṣāṅkolanimbāsphotapaṭolīkaravīrapatrakvāthena vraṇaprakṣālanam| eṣāmeva ca kalkakvāthe siddhaṃ sarpistailaṃ vā ropaṇam| nāgapuṣpamañjiṣṭhācandanatilaparṇikāsu vā| yathāvyādhidoṣaṃ ca vraṇamupakramet| tilāḥ sayaṣṭimadhukā ropaṇe cāsya pūjitāḥ|| asa

39.12

तत्र पक्वजाम्बवसङ्काशमवसन्नमीषद्यथास्वविकारोपशान्तौ च सम्यग्दग्धं भवति। तद्विपर्ययेण तोदकण्डूजाड्यादिभिश्चदुर्दग्धम्। तत्र पुनः पातयेत्। ऊषादाहरागशोफज्वरपाकविसर्पशिरोरोगवातपित्तकोपैरतिदग्धम्। अपि च। नेत्रेऽतियोगाद्वर्त्मनिर्भेदेनेन्द्रियभ्रंशः। घ्राणे नासावंशतरुणास्थिदरणं सङ्कोचो गन्धाज्ञानं च। तद्वच्छोत्रादिष्वपि च यथास्वं व्यापत्। गुदे विण्मूत्ररोधोऽतीसारः पुंस्त्वोपघातो गुदविदरणाच्च मृत्युर्वा सर्वदा वा शोफतोदवेदनास्रावाः। शकृन्मूत्रवातविधारणाशक्तिर्वा। तमतिप्रवृत्तमाशु पूर्वोक्तैरेव निर्वापणैः पुनःपुनर्निर्वापयेत्। अतश्च दाह्यमतिप्रमाणं न सकृदेव दहेदिति। भवति चात्र॥ अस

tatra pakvajāmbavasaṅkāśamavasannamīṣadyathāsvavikāropaśāntau ca samyagdagdhaṃ bhavati| tadviparyayeṇa todakaṇḍūjāḍyādibhiścadurdagdham| tatra punaḥ pātayet| ūṣādāharāgaśophajvarapākavisarpaśirorogavātapittakopairatidagdham| api ca| netre'tiyogādvartmanirbhedenendriyabhraṃśaḥ| ghrāṇe nāsāvaṃśataruṇāsthidaraṇaṃ saṅkoco gandhājñānaṃ ca| tadvacchotrādiṣvapi ca yathāsvaṃ vyāpat| gude viṇmūtrarodho'tīsāraḥ puṃstvopaghāto gudavidaraṇācca mṛtyurvā sarvadā vā śophatodavedanāsrāvāḥ| śakṛnmūtravātavidhāraṇāśaktirvā| tamatipravṛttamāśu pūrvoktaireva nirvāpaṇaiḥ punaḥpunarnirvāpayet| ataśca dāhyamatipramāṇaṃ na sakṛdeva dahediti| bhavati cātra|| asa

39.13

अम्लो हि शीतः स्पर्शेन क्षारस्तेनोपसंहितः। यात्याशु स्वादुतां तमादम्लैर्निर्वापयेत्तराम्॥ अस

amlo hi śītaḥ sparśena kṣārastenopasaṃhitaḥ| yātyāśu svādutāṃ tamādamlairnirvāpayettarām|| asa

39.14

ज्वरातिसारतृण्मोहमूर्छाहृद्वेदनार्तिभिः॥ कक्षं दहत्यग्निरिव शरीरं क्षारविभ्रमः॥ अस

jvarātisāratṛṇmohamūrchāhṛdvedanārtibhiḥ|| kakṣaṃ dahatyagniriva śarīraṃ kṣāravibhramaḥ|| asa

39.15

पाययेतातियोगेऽतस्तं शीघ्रं सघृतं दधि। सगुडं वा दधिसरं तैलं वा ससितोपलम्॥ अस

pāyayetātiyoge'tastaṃ śīghraṃ saghṛtaṃ dadhi| saguḍaṃ vā dadhisaraṃ tailaṃ vā sasitopalam|| asa

39.16

धात्रीफलकपित्थाम्लदाडिमस्वरसे घृतम्। द्विगुणे साधितं पानसेकैः क्षारातिरुग्धरम्॥ अस

dhātrīphalakapitthāmladāḍimasvarase ghṛtam| dviguṇe sādhitaṃ pānasekaiḥ kṣārātirugdharam|| asa

39.17

दाडिमामलकाम्रातकपित्थकरमर्दकान्। आम्राच्च मातुलुङ्गाच्च रसं मृद्वग्निना पचेत्॥ अस

dāḍimāmalakāmrātakapitthakaramardakān| āmrācca mātuluṅgācca rasaṃ mṛdvagninā pacet|| asa

39.18

ततोऽतिवृत्तक्षाराय दद्यान्मात्रां यथाबलम्। क्षारो निवर्तते तेन प्रसादं त्वक् च गच्छति॥ अस

tato'tivṛttakṣārāya dadyānmātrāṃ yathābalam| kṣāro nivartate tena prasādaṃ tvak ca gacchati|| asa

अथ चत्वारिंशोऽध्यायः

40.2

अथातोऽग्निकर्मविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अस

athāto'gnikarmavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| asa

40.3

अग्निः क्षारादपि गरीयानौषधशस्त्रक्षारैरसिद्धानां तद्दाहसिद्धेरपुनर्भवाच्च। तत्राग्निकर्म त्वचि मांसे सिरास्नायुसन्ध्यस्थिषु च प्रयुज्यते। तत्र मशतिलकालकचर्मकीलसरुक्स्तब्धप्रम्लानाङ्गाभिष्यन्दाधिमन्थशिरोभ्रूशङ्खललाटरुजार्दितेषु सूर्यकान्तपिप्पल्यजाशकृद्गोदन्तशरशलाकाभिस्त्वग्दाहो यथास्वमभिष्यन्दादिषु तु भ्रूशङ्खललाटदेशेषु। ग्रन्थ्यर्बुदार्शोभगन्दरगण्डमालाश्लीपदान्त्रवृद्धिदुष्टव्रणगतिनाड्यवगाढपूयालसकेषु जाम्बवौष्ठसूचीशलाकाघृतगुडमधुमधूच्छिष्टतैलवसाहेमताम्रायोरूप्यकांस्यैर्मांसदाहः। सिरास्नायुसन्ध्यस्थिच्छदेशोणितातिप्रवृत्तिदन्तनाडीश्लिष्टवर्त्मोपपक्ष्मलगणलिङ्गनाशासम्यग्व्यधेषु जाम्ववौष्ठसूचीशलाकामधुमधूच्छिष्ट्Aगुडस्नेहैः सिरादिदाहः॥ अस

agniḥ kṣārādapi garīyānauṣadhaśastrakṣārairasiddhānāṃ taddāhasiddherapunarbhavācca| tatrāgnikarma tvaci māṃse sirāsnāyusandhyasthiṣu ca prayujyate| tatra maśatilakālakacarmakīlasarukstabdhapramlānāṅgābhiṣyandādhimanthaśirobhrūśaṅkhalalāṭarujārditeṣu sūryakāntapippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākābhistvagdāho yathāsvamabhiṣyandādiṣu tu bhrūśaṅkhalalāṭadeśeṣu| granthyarbudārśobhagandaragaṇḍamālāślīpadāntravṛddhiduṣṭavraṇagatināḍyavagāḍhapūyālasakeṣu jāmbavauṣṭhasūcīśalākāghṛtaguḍamadhumadhūcchiṣṭatailavasāhematāmrāyorūpyakāṃsyairmāṃsadāhaḥ| sirāsnāyusandhyasthicchadeśoṇitātipravṛttidantanāḍīśliṣṭavartmopapakṣmalagaṇaliṅganāśāsamyagvyadheṣu jāmvavauṣṭhasūcīśalākāmadhumadhūcchiṣṭAguḍasnehaiḥ sirādidāhaḥ|| asa

40.4

न तु दहेद्भिन्नकोष्ठमन्तश्शोणितमनुद्धृतशल्यमनेकव्रणपीडितमुष्णे च काले तथा क्षारानर्हं च आत्ययिके तु व्याधौ कृतोष्णप्रतीकारस्य पिच्छिलमन्नमशितवतोऽग्निकर्म कुर्यात्॥ अस

na tu dahedbhinnakoṣṭhamantaśśoṇitamanuddhṛtaśalyamanekavraṇapīḍitamuṣṇe ca kāle tathā kṣārānarhaṃ ca ātyayike tu vyādhau kṛtoṣṇapratīkārasya picchilamannamaśitavato'gnikarma kuryāt|| asa

40.5

अथ दाहार्हमातुरं कृतस्वस्त्ययनमुपहृतसर्वोपकरणं प्राक्शिरःसंविष्टमाप्तावलम्बितं कृत्वा वैद्यो निर्धूमबृहत्स्थिरदीप्तखदिरबदराद्यङ्गारैरयोघटनप्रकारेण भस्त्रानिलाध्मातैर्व्यजनेन चोर्ध्वानिर्गच्छज्ज्वालतयापादितापद्यमानभासुराग्निवर्णैर्जाम्बवौष्ठादिभिर्व्याधिप्रदेशवशाद्वलयार्धचन्दस्वस्तिकाष्टापदबिन्दुरेखाप्रतिसारणविकल्पेन मुहुर्मुहुर्हितोपहिताभिर्वाग्भिरद्भिश्चातुरमाश्वासयन् दहेदा सम्यग्दाहलिङ्गोत्पत्तेः। उच्छूनसुषिरप्रलूनदन्तनाडीसजन्तुदुष्टव्रणेषु तु स्नेहमधूच्छिष्टमधुगुडेः पूरयित्वा दहेत्। सम्यग्दग्धे च मधुसर्पिषी दद्याच्छीतस्निग्धाश्च प्रदेहान्॥ अस

atha dāhārhamāturaṃ kṛtasvastyayanamupahṛtasarvopakaraṇaṃ prākśiraḥsaṃviṣṭamāptāvalambitaṃ kṛtvā vaidyo nirdhūmabṛhatsthiradīptakhadirabadarādyaṅgārairayoghaṭanaprakāreṇa bhastrānilādhmātairvyajanena cordhvānirgacchajjvālatayāpāditāpadyamānabhāsurāgnivarṇairjāmbavauṣṭhādibhirvyādhipradeśavaśādvalayārdhacandasvastikāṣṭāpadabindurekhāpratisāraṇavikalpena muhurmuhurhitopahitābhirvāgbhiradbhiścāturamāśvāsayan dahedā samyagdāhaliṅgotpatteḥ| ucchūnasuṣirapralūnadantanāḍīsajantuduṣṭavraṇeṣu tu snehamadhūcchiṣṭamadhuguḍeḥ pūrayitvā dahet| samyagdagdhe ca madhusarpiṣī dadyācchītasnigdhāśca pradehān|| asa

40.6

सम्यग्दग्धलिङ्गं पुनस्सशब्दं दहनं दुर्गन्धित्वं त्वक्सङ्कोचश्च त्वग्दग्धे। कपोतवर्णत्वमल्पशोफरुजता शुष्कसङ्कुचितव्रणता च मांसदग्धे। कृष्णोन्नतव्रणत्वं स्थिते च रक्ते लसीकास्रुतिः सिरादग्धे। कृष्णारुणकर्कशस्थिरव्रणता स्नाय्वादिदग्धे च। दुर्दग्धातिदग्धयोस्तु प्रमाददग्धवल्लक्षणम्। चिकित्सितं च॥ अस

samyagdagdhaliṅgaṃ punassaśabdaṃ dahanaṃ durgandhitvaṃ tvaksaṅkocaśca tvagdagdhe| kapotavarṇatvamalpaśopharujatā śuṣkasaṅkucitavraṇatā ca māṃsadagdhe| kṛṣṇonnatavraṇatvaṃ sthite ca rakte lasīkāsrutiḥ sirādagdhe| kṛṣṇāruṇakarkaśasthiravraṇatā snāyvādidagdhe ca| durdagdhātidagdhayostu pramādadagdhavallakṣaṇam| cikitsitaṃ ca|| asa

40.7

प्रमाददग्धं पुनश्चतुर्विधं भवति। तुत्थं दुर्दग्धं सम्यग्दग्धमतिदग्धं च। तत्र यद्विवर्णमूष्यतेऽतिमात्रं तत्तुथम्। यत्रोत्तिष्ठन्ति स्फोटास्तीव्रोषादाहरुज श्चिराच्चोपशाम्यन्ति तद्दुर्दग्धम्। पक्वतालफलवर्णं समस्थितं पूर्वलक्षणयुक्तं च सम्यग्दग्धम्। अतिदग्धे तूग्ररुजता धूमायनं मांसावलम्बनं सिरादिव्यापदो गम्भीरव्रणता ज्वरदाहतृण्मूर्छाच्छर्दयः शोणितातिप्रवृत्तिस्तन्निमित्ताश्चोपदवाः कृच्छ्रेण रोहणं रूढे च विवर्णतेति। स्नेहदाहस्तु कष्टतरो भवति। स हि स्नेहस्य सूक्ष्ममार्गानुसारित्वाद् दूरमनुप्रविशतीति। भवति चात्र॥ अस

pramādadagdhaṃ punaścaturvidhaṃ bhavati| tutthaṃ durdagdhaṃ samyagdagdhamatidagdhaṃ ca| tatra yadvivarṇamūṣyate'timātraṃ tattutham| yatrottiṣṭhanti sphoṭāstīvroṣādāharuja ścirāccopaśāmyanti taddurdagdham| pakvatālaphalavarṇaṃ samasthitaṃ pūrvalakṣaṇayuktaṃ ca samyagdagdham| atidagdhe tūgrarujatā dhūmāyanaṃ māṃsāvalambanaṃ sirādivyāpado gambhīravraṇatā jvaradāhatṛṇmūrchācchardayaḥ śoṇitātipravṛttistannimittāścopadavāḥ kṛcchreṇa rohaṇaṃ rūḍhe ca vivarṇateti| snehadāhastu kaṣṭataro bhavati| sa hi snehasya sūkṣmamārgānusāritvād dūramanupraviśatīti| bhavati cātra|| asa

40.8

तुत्थस्यग्निप्रतपनं कार्यमुष्णं च भेषजम्। स्त्याने रक्ते हिमैर्नोष्मा निष्क्रामति यतो बहिः॥ अस

tutthasyagnipratapanaṃ kāryamuṣṇaṃ ca bheṣajam| styāne rakte himairnoṣmā niṣkrāmati yato bahiḥ|| asa

40.9

वेदना वर्धते तेन रुधिरं च विदह्यते। उष्णं निष्क्रामयत् कुर्यादूष्माणं मन्दतां रुजः॥ अस

vedanā vardhate tena rudhiraṃ ca vidahyate| uṣṇaṃ niṣkrāmayat kuryādūṣmāṇaṃ mandatāṃ rujaḥ|| asa

40.10

शीतामुष्णां च दुर्दग्धे क्रियां कृत्वा ततः पुनः। घृतालेपनसेकांस्तु शीतानेवावचारयेत्॥ अस

śītāmuṣṇāṃ ca durdagdhe kriyāṃ kṛtvā tataḥ punaḥ| ghṛtālepanasekāṃstu śītānevāvacārayet|| asa

40.11

सम्यग्दग्धे तवक्षीरीप्लक्षचन्दनगैरिकैः। सामृतैः सघृतैर्लेपः कल्कैर्वानूपमांसजैः॥ अस

samyagdagdhe tavakṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ| sāmṛtaiḥ saghṛtairlepaḥ kalkairvānūpamāṃsajaiḥ|| asa

40.12

शान्तोष्मणि परं कुर्यात् पित्तविद्रधिसाधनम्। अतिदग्धे विशीर्णानिमांसान्युद् वृत्य शीतलाम्॥ अस

śāntoṣmaṇi paraṃ kuryāt pittavidradhisādhanam| atidagdhe viśīrṇānimāṃsānyud vṛtya śītalām|| asa

40.13

क्रियां कुर्यात्ततः पश्चाच्छालितण्डुलकण्डनैः। तिन्दुकीत्वक्कषायैर्वा पिष्टैः साज्यैः प्रेलेपयेत्॥ अस

kriyāṃ kuryāttataḥ paścācchālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ| tindukītvakkaṣāyairvā piṣṭaiḥ sājyaiḥ prelepayet|| asa

40.14

गुडूच्याश्छादयेत् पत्रैरथवौपोदकैर्व्रणम्। भेषजं चास्य कुर्वीत सर्वं पित्तविसर्पवत्॥ अस

guḍūcyāśchādayet patrairathavaupodakairvraṇam| bheṣajaṃ cāsya kurvīta sarvaṃ pittavisarpavat|| asa

40.15

स्नेहदग्धे भृशतरं रूक्षं तत्र तु योजयेत्। शस्त्रक्षाराग्नयो यस्मान्मृत्योः परममायुधम्। अप्रमत्तो भिषक् तस्मात्तान् सम्यगवचारयेत्॥ अस

snehadagdhe bhṛśataraṃ rūkṣaṃ tatra tu yojayet| śastrakṣārāgnayo yasmānmṛtyoḥ paramamāyudham| apramatto bhiṣak tasmāttān samyagavacārayet|| asa

अथ षट्त्रिंशोऽध्यायः

36.2

अथातः क्षुद्ररोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athātaḥ kṣudrarogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

36.3

स्निग्धाः सवर्णा ग्रथिता नीरुजा मुद्गसन्निभाः। पिटकाः कफवाताभ्यां बालानामजगल्लिका॥ अउ

snigdhāḥ savarṇā grathitā nīrujā mudgasannibhāḥ| piṭakāḥ kaphavātābhyāṃ bālānāmajagallikā|| au

36.4

यवप्रख्या यवप्रख्या ताभ्यां मांसाश्रिता घना। अवक्त्रा त्वलजी वृत्ताः स्तोकपूया घनोन्नताः। ग्रन्थयः पञ्च वा षड्वा कच्छपी कच्छपोन्नताः॥ अउ

yavaprakhyā yavaprakhyā tābhyāṃ māṃsāśritā ghanā| avaktrā tvalajī vṛttāḥ stokapūyā ghanonnatāḥ| granthayaḥ pañca vā ṣaḍvā kacchapī kacchaponnatāḥ|| au

36.5

कर्णस्योर्ध्वं समन्ताद्वा पिटका कठिनोग्ररुक्। शालूकाभा पनसिका शोफस्त्वल्परुजः स्थिरः। हनुसन्धिसमुद्भूतस्ताभ्यां पाषाणगर्दभः॥ अउ

karṇasyordhvaṃ samantādvā piṭakā kaṭhinograruk| śālūkābhā panasikā śophastvalparujaḥ sthiraḥ| hanusandhisamudbhūtastābhyāṃ pāṣāṇagardabhaḥ|| au

36.6

शाल्मलीकण्टकाकाराः पिटकाः सरुजो घनाः। मेदोगर्भा मुखे शूनां ताभ्यां च मुखदूषिका॥ अउ

śālmalīkaṇṭakākārāḥ piṭakāḥ sarujo ghanāḥ| medogarbhā mukhe śūnāṃ tābhyāṃ ca mukhadūṣikā|| au

36.7

ते पद्मकण्टका ज्ञेया यैः पद्ममिव कण्टकैः। चीयते नीरुजैः श्वेतैः शरीरं कफवातजैः॥ अउ

te padmakaṇṭakā jñeyā yaiḥ padmamiva kaṇṭakaiḥ| cīyate nīrujaiḥ śvetaiḥ śarīraṃ kaphavātajaiḥ|| au

36.8

पित्तेन पिटका वृत्ता पक्वोदुम्बरसन्निभा। महादाहज्वरकरी विवृता विवृतानना॥ अउ

pittena piṭakā vṛttā pakvodumbarasannibhā| mahādāhajvarakarī vivṛtā vivṛtānanā|| au

36.9

गात्रेष्वन्तश्च वक्त्रस्य दाहज्वररुजान्विताः। मसूरमात्रास्तद्वर्णास्तत्संज्ञाः पिटका घनाः॥ अउ

gātreṣvantaśca vaktrasya dāhajvararujānvitāḥ| masūramātrāstadvarṇāstatsaṃjñāḥ piṭakā ghanāḥ|| au

36.10

ततः कष्टतराः स्फोटा विस्फोटाख्या महारुजाः॥ अउ

tataḥ kaṣṭatarāḥ sphoṭā visphoṭākhyā mahārujāḥ|| au

36.11

या पद्मकर्णिकाकारा पिटका पिटकाचिता। सा विद्धा वातपित्ताभ्यां ताभ्यामेव च गर्दभी॥ अउ

yā padmakarṇikākārā piṭakā piṭakācitā| sā viddhā vātapittābhyāṃ tābhyāmeva ca gardabhī|| au

36.12

मण्डला विपुलोत्सन्ना सरागपिटकाचिता॥ अउ

maṇḍalā vipulotsannā sarāgapiṭakācitā|| au

36.13

कक्ष्येति कक्षासन्नेषु प्रायो देशेषु सानिलात्। पित्तात् भवन्ति पिटकाः सूक्ष्मा लाजोपमा घनाः। तादृशी महतीत्वेका गन्धनामेति कीर्तिता॥ अउ

kakṣyeti kakṣāsanneṣu prāyo deśeṣu sānilāt| pittāt bhavanti piṭakāḥ sūkṣmā lājopamā ghanāḥ| tādṛśī mahatītvekā gandhanāmeti kīrtitā|| au

36.14

घर्मस्वेदपरीतेङ्गे पिटकाः सरुजो घनाः। राजिकावर्णसंस्थानप्रमाणा राजिकाह्वयाः॥ अउ

gharmasvedaparīteṅge piṭakāḥ sarujo ghanāḥ| rājikāvarṇasaṃsthānapramāṇā rājikāhvayāḥ|| au

36.15

दोषैः पित्तोल्बणैर्मन्दैर्विसर्पति विसर्पवत्। शोफोऽपाकस्तनुस्ताम्रो ज्वरकृज्जालगर्दभः॥ अउ

doṣaiḥ pittolbaṇairmandairvisarpati visarpavat| śopho'pākastanustāmro jvarakṛjjālagardabhaḥ|| au

35.16

मलैः पित्तोल्बणैः स्फोटा ज्वरिणो मांसदारणाः। कक्ष्याभागेषु जायन्ते येग्न्याभाः साग्निरोहिणी। पञ्चाहात् सप्तरात्राद्वा पक्षाद्वा हन्ति जीवितम्॥ अउ

malaiḥ pittolbaṇaiḥ sphoṭā jvariṇo māṃsadāraṇāḥ| kakṣyābhāgeṣu jāyante yegnyābhāḥ sāgnirohiṇī| pañcāhāt saptarātrādvā pakṣādvā hanti jīvitam|| au

36.17

त्रिलिङ्गा पिटका वृत्ता जत्रूर्ध्वमिरिवेल्लिका॥ अउ

triliṅgā piṭakā vṛttā jatrūrdhvamirivellikā|| au

36.18

विदारीकन्दकठिना विदारी कक्षवङ्क्षणे॥ अउ

vidārīkandakaṭhinā vidārī kakṣavaṅkṣaṇe|| au

36.19

मेदोनिलकफैर्ग्रन्थिः स्नायुमांससिराश्रयैः। भिन्नो वसाज्यमध्वाभं स्रवेत्तत्रोल्वणोनिलः॥ अउ

medonilakaphairgranthiḥ snāyumāṃsasirāśrayaiḥ| bhinno vasājyamadhvābhaṃ sravettatrolvaṇonilaḥ|| au

36.20

मांमं विशोष्य ग्रन्थितां शर्करामुपपादयेत्। दुर्गन्धिं रुधिरं क्लिन्नं नानावर्णं ततो मलाः। तां स्रावयन्ति निचितां विद्यात्तच्छर्करार्बुदम्॥ अउ

māṃmaṃ viśoṣya granthitāṃ śarkarāmupapādayet| durgandhiṃ rudhiraṃ klinnaṃ nānāvarṇaṃ tato malāḥ| tāṃ srāvayanti nicitāṃ vidyāttaccharkarārbudam|| au

36.21

पाणिपादतले सन्धौ जत्रूर्ध्वंवोपचीयते। वल्मीकवच्छनैर्ग्रन्थिस्तद्वत्बह्वणुभिर्मुखैः। रुग्दाहकण्डूक्लेदाढ्यैर्वल्मीकोसौ समस्तजः॥ अउ

pāṇipādatale sandhau jatrūrdhvaṃvopacīyate| valmīkavacchanairgranthistadvatbahvaṇubhirmukhaiḥ| rugdāhakaṇḍūkledāḍhyairvalmīkosau samastajaḥ|| au

36.22

शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः। ग्रन्थिःकीलवदुत्सन्नो जायते कदरं तु तत्॥ अउ

śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ| granthiḥkīlavadutsanno jāyate kadaraṃ tu tat|| au

36.23

वेगसन्धारणाद्वायुरपानोऽपानसंश्रयम्। अणूकरोति बाह्यान्तर्मार्गमस्य ततः शकृत्। कृच्छ्रान्निर्गच्छति व्याधिरयं रुद्धगुदो मतः॥ अउ

vegasandhāraṇādvāyurapāno'pānasaṃśrayam| aṇūkaroti bāhyāntarmārgamasya tataḥ śakṛt| kṛcchrānnirgacchati vyādhirayaṃ ruddhagudo mataḥ|| au

36.24

कुर्यात् पित्तानिलं पाकं नखमांसे सरुग्ज्वरम्। चिप्पमक्षतरोगं च विद्यादुपनखं च तम्॥ अउ

kuryāt pittānilaṃ pākaṃ nakhamāṃse sarugjvaram| cippamakṣatarogaṃ ca vidyādupanakhaṃ ca tam|| au

36.25

कृष्णोभिघाताद्रूक्षश्च खरश्च कुनखो नखः। दुष्टकर्दमसंस्पर्शात् कण्डूक्लेदान्वितान्तराः। अङ्गुल्योऽलसमित्याहुः तिलामांस्तिलकालकान्॥ अउ

kṛṣṇobhighātādrūkṣaśca kharaśca kunakho nakhaḥ| duṣṭakardamasaṃsparśāt kaṇḍūkledānvitāntarāḥ| aṅgulyo'lasamityāhuḥ tilāmāṃstilakālakān|| au

36.26

कृष्णानवेदनांस्त्वक्स्थान् मषांस्तानेव चोन्नतान्। मषेभ्यस्तून्नततरान् चर्मकीलान् सितासितान्। तथाविधो जतुमणिः सरुजो लोहितस्तु सः॥ अउ

kṛṣṇānavedanāṃstvaksthān maṣāṃstāneva connatān| maṣebhyastūnnatatarān carmakīlān sitāsitān| tathāvidho jatumaṇiḥ sarujo lohitastu saḥ|| au

36.27

कृष्णं सितं वा सहजं मण्डलं लाञ्छनं समम्॥ अउ

kṛṣṇaṃ sitaṃ vā sahajaṃ maṇḍalaṃ lāñchanaṃ samam|| au

36.28

शोकक्रोधादिकुपिताद्वातपित्तान्मुखे तनु। श्यामलं मण्डलं व्यङ्गं वक्त्रादन्यत्र नीलिका॥ अउ

śokakrodhādikupitādvātapittānmukhe tanu| śyāmalaṃ maṇḍalaṃ vyaṅgaṃ vaktrādanyatra nīlikā|| au

36.29

परुषं परुषस्पर्शं व्यङ्गं श्यावं च मारुतात्। पित्तात्ताम्रान्तमानीलं श्वेतान्तं कण्डुमत्कफात्। रक्ताद्रक्तान्तमाताम्रं सेषं चिमिचिमायते॥ अउ

paruṣaṃ paruṣasparśaṃ vyaṅgaṃ śyāvaṃ ca mārutāt| pittāttāmrāntamānīlaṃ śvetāntaṃ kaṇḍumatkaphāt| raktādraktāntamātāmraṃ seṣaṃ cimicimāyate|| au

36.30

वायुनोदीरितः श्लेष्मा त्वचं प्राप्य विशुष्यति। ततस्त्वग्जायते पाण्डुः क्रमेण च विचेतना। अल्पकण्डूरविक्लेदा सा प्रसुप्तिः प्रसुप्तितः॥ अउ

vāyunodīritaḥ śleṣmā tvacaṃ prāpya viśuṣyati| tatastvagjāyate pāṇḍuḥ krameṇa ca vicetanā| alpakaṇḍūravikledā sā prasuptiḥ prasuptitaḥ|| au

36.31

असम्यग्वमनोदीर्णपित्तश्लेष्मान्ननिग्रहैः। मण्डलान्यतिकण्डूनि रागवन्ति बहूनि च। उत्कोठः सोनुबन्धस्तु कोठ इत्यभिधीयते॥ अउ

asamyagvamanodīrṇapittaśleṣmānnanigrahaiḥ| maṇḍalānyatikaṇḍūni rāgavanti bahūni ca| utkoṭhaḥ sonubandhastu koṭha ityabhidhīyate|| au

अथ सप्तत्रिंशोऽध्यायः

37.2

अथातः क्षुद्ररोगप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athātaḥ kṣudrarogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

37.3

अजगल्लिकामपक्वां जलौकोभिर्ग्राहयेत्। यवक्षारशुक्तिसौराष्ट्रीकल्कैश्च लेपयेत्॥ अउ

ajagallikāmapakvāṃ jalaukobhirgrāhayet| yavakṣāraśuktisaurāṣṭrīkalkaiśca lepayet|| au

37.4

यवप्रख्यादीन् पाषाणगर्दभान्तान् स्वेदयित्वा सुरदारुकुष्ठमनश्शिलालैर्लेपयेत्॥ अउ

yavaprakhyādīn pāṣāṇagardabhāntān svedayitvā suradārukuṣṭhamanaśśilālairlepayet|| au

37.5

पक्वांस्तु सहाजगल्लिकया व्रणवदुपाचरेत्। अउ

pakvāṃstu sahājagallikayā vraṇavadupācaret| au

37.6

मुखदूषिकां लोध्रतुवरिकाभ्यां वा प्रदिह्यात्। वटपत्रनारिकेलशुक्तिभ्यां वा सैन्धववचाक्षिभेषजसिद्धार्थकैर्वा। एवमशान्तौ छर्दयेत्। ललाटे च सिरां विध्येत्॥ अउ

mukhadūṣikāṃ lodhratuvarikābhyāṃ vā pradihyāt| vaṭapatranārikelaśuktibhyāṃ vā saindhavavacākṣibheṣajasiddhārthakairvā| evamaśāntau chardayet| lalāṭe ca sirāṃ vidhyet|| au

37.7

पद्मकण्टकेषु निम्बाम्बुवान्तं निम्बोदकसिद्धं सर्पिः सक्षौद्रं पाययेत्। निम्बारग्वधकषायेण चोद्वर्तनम्॥ अउ

padmakaṇṭakeṣu nimbāmbuvāntaṃ nimbodakasiddhaṃ sarpiḥ sakṣaudraṃ pāyayet| nimbāragvadhakaṣāyeṇa codvartanam|| au

37.8

विवृतादीन् जालगर्दभान्तनिरिवेल्लिकां च पित्तविसर्पवच्चिकित्सेत्॥ अउ

vivṛtādīn jālagardabhāntanirivellikāṃ ca pittavisarpavaccikitset|| au

37.9

विशेषतो राजिकामपाकशर्करामूर्वाकण्टकशर्कराभिः क्षीरपिष्ट्Aअभिर्लेपयेत्। अभीक्ष्णं च मृजाशीलनम्। जालगर्दभे धात्रीफलान्युपयुञ्जीत॥ अउ

viśeṣato rājikāmapākaśarkarāmūrvākaṇṭakaśarkarābhiḥ kṣīrapiṣṭAabhirlepayet| abhīkṣṇaṃ ca mṛjāśīlanam| jālagardabhe dhātrīphalānyupayuñjīta|| au

37.10

अग्निरोहिणीमपि प्रत्याख्याय पित्तविसर्पदुपाचरेत् पक्वां तु मधुरवर्गसिद्धेन सर्पिषां रोपयेत्॥ अउ

agnirohiṇīmapi pratyākhyāya pittavisarpadupācaret pakvāṃ tu madhuravargasiddhena sarpiṣāṃ ropayet|| au

37.11

विदारिकां जलवासिनीभिर्ग्राहयित्वा बिल्वमूलनगवृत्तिकवर्षाभ्वजकर्णपलाशकल्केन प्रलिम्पेत्। अनुपशाम्यन्तीं त्वभ्यज्य स्वेदयित्वा विम्लापयेत्। पक्वां शस्त्रेण विदार्य निम्बतिलपटोलकल्केन प्रच्छाद्य बध्नीयात्। क्षीरिवृक्षकदरखदिरकषायो व्रणप्रक्षालनम्। शुद्धां मधुरकषायसंस्कृतेन तैलेन रोपयेत्॥ अउ

vidārikāṃ jalavāsinībhirgrāhayitvā bilvamūlanagavṛttikavarṣābhvajakarṇapalāśakalkena pralimpet| anupaśāmyantīṃ tvabhyajya svedayitvā vimlāpayet| pakvāṃ śastreṇa vidārya nimbatilapaṭolakalkena pracchādya badhnīyāt| kṣīrivṛkṣakadarakhadirakaṣāyo vraṇaprakṣālanam| śuddhāṃ madhurakaṣāyasaṃskṛtena tailena ropayet|| au

37.12

शर्करार्बुदं मेदोर्बुदवदुपाचरेत्॥ अउ

śarkarārbudaṃ medorbudavadupācaret|| au

37.13

बल्मीकं हस्तस्य पादस्य चोपरिष्टान्मर्मणि वा जातं प्रवृद्धमतिबहुच्छिद्रावृतं सशोफं च वर्जयेत्॥ अउ

balmīkaṃ hastasya pādasya copariṣṭānmarmaṇi vā jātaṃ pravṛddhamatibahucchidrāvṛtaṃ saśophaṃ ca varjayet|| au

37.14

अतोन्यथा तु प्राक् कृतशुद्धेः शोणितमपहरेत्। सक्तुपलललवणगुडूच्यारेवतश्यामादन्तीकुलत्थिकामूर्लेलैपयेत्॥ अउ

atonyathā tu prāk kṛtaśuddheḥ śoṇitamapaharet| saktupalalalavaṇaguḍūcyārevataśyāmādantīkulatthikāmūrlelaipayet|| au

37.15

पक्वे तु सर्वां गतिं दुष्टमांसानि च शस्त्रेण सम्यक्शोधयित्वाग्निना क्षारेण वा दहेत्॥ अउ

pakve tu sarvāṃ gatiṃ duṣṭamāṃsāni ca śastreṇa samyakśodhayitvāgninā kṣāreṇa vā dahet|| au

37.16

सुशुद्धे तु व्रणे भल्लातकमनश्शिलालैलाकालानुसार्यगरुचन्दनैर्निम्बतैलं रोपणार्थं श्रपयेत्॥ अउ

suśuddhe tu vraṇe bhallātakamanaśśilālailākālānusāryagarucandanairnimbatailaṃ ropaṇārthaṃ śrapayet|| au

37.17

कदरं शस्त्रेणोत्कृत्य स्नेहेन दहेत्॥ अउ

kadaraṃ śastreṇotkṛtya snehena dahet|| au

37.18

रुद्धगुदे निरुद्धमणिवच्चिकित्सा॥ अउ

ruddhagude niruddhamaṇivaccikitsā|| au

37.19

चिप्पं शोणितावसेकसंशोधनैरुपाचरेत्। व्यपगतोष्माणञ्चैनमुष्णाम्बुना परिषिच्य यथायोगं शस्त्रेण परिकर्त्यापनयेत्॥ अउ

cippaṃ śoṇitāvasekasaṃśodhanairupācaret| vyapagatoṣmāṇañcainamuṣṇāmbunā pariṣicya yathāyogaṃ śastreṇa parikartyāpanayet|| au

37.20

ततो रसाञ्जनरोचनानेपालीतेजोह्वाकल्कैरम्लपिष्टैः शोधयित्वा कालेयकागरुहरिद्रारसाञ्जनसिद्धेनतैलेन रोपयेत्। मधुरकषायसिद्धेन वा। अल्पावशिष्टं च सर्जरसचूर्णेन पूरयेत्॥ अउ

tato rasāñjanarocanānepālītejohvākalkairamlapiṣṭaiḥ śodhayitvā kāleyakāgaruharidrārasāñjanasiddhenatailena ropayet| madhurakaṣāyasiddhena vā| alpāvaśiṣṭaṃ ca sarjarasacūrṇena pūrayet|| au

37.21

कुनखमपि प्रदुष्टमेवमेवोपक्रमेत्॥ अउ

kunakhamapi praduṣṭamevamevopakramet|| au

37.22

अलसेत्वम्लकाञ्जिकावसिक्तौ चरणौ निम्बतिलपटोलीकासीसरोचनाकल्केनाकल्केनालेपयेत्। निदिग्धिकारससिद्धेन सर्षपतैलेनाभ्यज्य रोचनाकासीसमनश्शिलाचूर्णैः प्रतिसारयेत्॥ अउ

alasetvamlakāñjikāvasiktau caraṇau nimbatilapaṭolīkāsīsarocanākalkenākalkenālepayet| nidigdhikārasasiddhena sarṣapatailenābhyajya rocanākāsīsamanaśśilācūrṇaiḥ pratisārayet|| au

37.23

तिलकालकान् मषांश्च सूर्यकान्तेनाग्निना वा दहेत् क्षारेण वा। चर्मकलिं जतुमणिं च तद्वच्छस्त्रेणोत्कृत्य॥ अउ

tilakālakān maṣāṃśca sūryakāntenāgninā vā dahet kṣāreṇa vā| carmakaliṃ jatumaṇiṃ ca tadvacchastreṇotkṛtya|| au

37.24

लाञ्च्छनव्यङ्गनीलिकासु यथासन्नां सिरां विध्येत्। क्षीरीवृक्षवल्ककल्कैश्च क्षीरपिष्टैर्लेपयेत्। बलातिबलामधुकहरिद्राभिर्वा। मधुकागरुपयस्याकालीयकैर्वा। तरुणकपित्थतिन्दुकरजनीभिर्वा। अम्लिकामूलेन वा। सूकरदंष्ट्रया वा मधुघृतयुक्तया॥ अउ

lāñcchanavyaṅganīlikāsu yathāsannāṃ sirāṃ vidhyet| kṣīrīvṛkṣavalkakalkaiśca kṣīrapiṣṭairlepayet| balātibalāmadhukaharidrābhirvā| madhukāgarupayasyākālīyakairvā| taruṇakapitthatindukarajanībhirvā| amlikāmūlena vā| sūkaradaṃṣṭrayā vā madhughṛtayuktayā|| au

37.25

विशेषेण व्यङ्गेष्वसृक्स्रावपूर्वमर्जुनपरिपोटैर्लेपः। क्षौद्रेण वा पिष्टा मञ्जिष्ठा। अजाक्षीरेणवार्द्रदाडिमत्वक्। तेनैव वा बालामलकं गोमूत्रेण सप्ताहं स्थितम्। दधिमण्डेन वा कालेयकलोध्रोत्पलकिञ्जल्कम्। नवनीतेन वा श्वेताश्वखुरजमषी॥ अउ

viśeṣeṇa vyaṅgeṣvasṛksrāvapūrvamarjunaparipoṭairlepaḥ| kṣaudreṇa vā piṣṭā mañjiṣṭhā| ajākṣīreṇavārdradāḍimatvak| tenaiva vā bālāmalakaṃ gomūtreṇa saptāhaṃ sthitam| dadhimaṇḍena vā kāleyakalodhrotpalakiñjalkam| navanītena vā śvetāśvakhurajamaṣī|| au

37.26

तत्रापि वातजेषु देवदारुदुरालभाबृहतीमञ्जिष्ठामूर्वापामार्गत्रायन्तीत्रायमाणाशुकनसाबलाविदारीयवबदरकुलत्थबिल्वोत्पलशतावरीदर्भमूलक्वाथे शृङ्गीविडङ्गगर्भं घृतं विपक्वमधोभक्तं पानमभ्यङ्गं नावनं च सायं योजयेत्॥ अउ

tatrāpi vātajeṣu devadārudurālabhābṛhatīmañjiṣṭhāmūrvāpāmārgatrāyantītrāyamāṇāśukanasābalāvidārīyavabadarakulatthabilvotpalaśatāvarīdarbhamūlakvāthe śṛṅgīviḍaṅgagarbhaṃ ghṛtaṃ vipakvamadhobhaktaṃ pānamabhyaṅgaṃ nāvanaṃ ca sāyaṃ yojayet|| au

37.27

प्रलेपं च न्यग्रोधदेवदारुहरीतकीपूतीकरञ्जमदनफलचूर्णैर्घृतयुक्तैः। बदरमज्जाकोद्रवलाजचूर्णेन वा सघृतेन। श्वेतचमरास्थितालपत्रीस्तन्यमधुघृतैर्वा॥ अउ

pralepaṃ ca nyagrodhadevadāruharītakīpūtīkarañjamadanaphalacūrṇairghṛtayuktaiḥ| badaramajjākodravalājacūrṇena vā saghṛtena| śvetacamarāsthitālapatrīstanyamadhughṛtairvā|| au

37.28

पैत्तेषु बलामधुकमागधिकाक्षीरकाकोलीस्वगुप्ताफलकाकमाचीतुगाह्वाभिः सपयः सर्पिः सिद्धं पूर्ववत् प्रयोजयेत्॥ अउ

paitteṣu balāmadhukamāgadhikākṣīrakākolīsvaguptāphalakākamācītugāhvābhiḥ sapayaḥ sarpiḥ siddhaṃ pūrvavat prayojayet|| au

37.29

मृद्वीकाश्वेतपाकीखर्जूरपरूषकसौवीरबदरद्विमेदापुनर्नवकशेरुकाप्रवालविद्रुममृणालैर्वा सक्षीरैः॥ अउ

mṛdvīkāśvetapākīkharjūraparūṣakasauvīrabadaradvimedāpunarnavakaśerukāpravālavidrumamṛṇālairvā sakṣīraiḥ|| au

37.30

उपस्निग्धं चैनमिक्षुरसेनोभयतो विरेचयेत्॥ अउ

upasnigdhaṃ cainamikṣurasenobhayato virecayet|| au

37.31

कृतरुधिरावसेचनानेतांश्च व्यङ्गान् मधुकसारिवाबलाचन्दनलोध्रोत्पलैर्घृतयुक्तैरालेपयेत्। प्रपौण्डरीकमधुकपद्मकनीलोत्पलसारिवाकदलीमूलप्रवालसुवर्णगैरिकैर्वा। शीतमधुरमन्नपानं प्रवातमहःस्वप्नं सौमनस्यं च सेवेत॥ अउ

kṛtarudhirāvasecanānetāṃśca vyaṅgān madhukasārivābalācandanalodhrotpalairghṛtayuktairālepayet| prapauṇḍarīkamadhukapadmakanīlotpalasārivākadalīmūlapravālasuvarṇagairikairvā| śītamadhuramannapānaṃ pravātamahaḥsvapnaṃ saumanasyaṃ ca seveta|| au

37.32

कफजेषु दशमूलदेवदारुहरीतकीश्वदंष्ट्रामलकीक्वाथे मुस्तकुष्ठहरिद्रामरतरुकल्कैस्तद्वत् साधितं सर्पिस्तद्वदेवोपयुञ्जीत॥ अउ

kaphajeṣu daśamūladevadāruharītakīśvadaṃṣṭrāmalakīkvāthe mustakuṣṭhaharidrāmaratarukalkaistadvat sādhitaṃ sarpistadvadevopayuñjīta|| au

37.33

तुत्थरोचनालोध्रप्रियङ्गुकालेयकैः समधुघृतैर्लेपः। देवदारुसरलबलाशिग्रुमूलैर्वा। मनश्शिलातुत्थरसाञ्जनैर्वा। मृदुना वा क्षारेण दशमात्राः प्रलेपः॥ अउ

tuttharocanālodhrapriyaṅgukāleyakaiḥ samadhughṛtairlepaḥ| devadārusaralabalāśigrumūlairvā| manaśśilātuttharasāñjanairvā| mṛdunā vā kṣāreṇa daśamātrāḥ pralepaḥ|| au

37.34

रक्तजेषु क्षीरसर्पिःस्निग्धस्य सिरां विस्रावयेत्। वमनविरेचने च पित्तवत् कुर्यात्। आलेपश्चास्य चन्दनमधुककल्केन घृतवता। सर्जरसनीलोत्पलशङ्खवेतसकदलीमूलमूर्वामधुककल्केन वा॥ अउ

raktajeṣu kṣīrasarpiḥsnigdhasya sirāṃ visrāvayet| vamanavirecane ca pittavat kuryāt| ālepaścāsya candanamadhukakalkena ghṛtavatā| sarjarasanīlotpalaśaṅkhavetasakadalīmūlamūrvāmadhukakalkena vā|| au

37.35

प्रसुप्तौ वातकुष्ठोक्तक्रमोऽन्ते चाग्निना दाहः॥ अउ

prasuptau vātakuṣṭhoktakramo'nte cāgninā dāhaḥ|| au

अथ अष्टत्रिंशोऽध्यायः

38.2

अस38.1। अथातो गुह्यरोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

asa38.1| athāto guhyarogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

38.3

स्त्रीव्यवायनिवृत्तस्य सहसा भजतोथवा। दोषाध्युषितसङ्कीर्णमलिनाणुरजःपथाम्॥ अउ

strīvyavāyanivṛttasya sahasā bhajatothavā| doṣādhyuṣitasaṅkīrṇamalināṇurajaḥpathām|| au

38.4

अन्ययोनिमनिच्छन्तीमगम्यां नवसूतिकाम्। तृषितं स्पृशतस्तोयं रतान्तेष्वपि नैव वा॥ अउ

anyayonimanicchantīmagamyāṃ navasūtikām| tṛṣitaṃ spṛśatastoyaṃ ratānteṣvapi naiva vā|| au

38.5

विवर्धयिषया तीक्ष्णान् प्रलेपादीन् प्रयच्छतः। मुष्टिदन्तनखोत्पीडाविषवच्छूकपातनैः॥ अउ

vivardhayiṣayā tīkṣṇān pralepādīn prayacchataḥ| muṣṭidantanakhotpīḍāviṣavacchūkapātanaiḥ|| au

38.6

वेगनिग्रहदीर्घातिखरशष्पविघट्टनैः। दोषा दुष्टा गता गुह्यं त्रयोविंशतिमामयान्॥ अउ

veganigrahadīrghātikharaśaṣpavighaṭṭanaiḥ| doṣā duṣṭā gatā guhyaṃ trayoviṃśatimāmayān|| au

38.7

जनयन्त्युपदंशादीन् उपदंशोऽत्र पञ्चधा। पृथग्दोषैः सरुधिरैः समस्तैश्च अत्र मारुतात्। मेढ्रशोफो रुजश्चित्राः स्तम्भस्त्वक्परिपोटनम्॥ अउ

janayantyupadaṃśādīn upadaṃśo'tra pañcadhā| pṛthagdoṣaiḥ sarudhiraiḥ samastaiśca atra mārutāt| meḍhraśopho rujaścitrāḥ stambhastvakparipoṭanam|| au

38.8

पक्वोदुम्बरसङ्काशं पित्तेन श्वयथुर्ज्वरः॥ अउ

pakvodumbarasaṅkāśaṃ pittena śvayathurjvaraḥ|| au

38.9

श्लेष्मणा कठिनः स्निग्धः कण्डूमाञ्छीतलो गुरुः॥ अउ

śleṣmaṇā kaṭhinaḥ snigdhaḥ kaṇḍūmāñchītalo guruḥ|| au

38.10

शोणितेनासितस्फोटसम्भवोस्रस्रुतिर्ज्वरः॥ अउ

śoṇitenāsitasphoṭasambhavosrasrutirjvaraḥ|| au

38.11

तीव्रारुगाशुपचनं दरणं कृमिसम्भवः॥ अउ

tīvrārugāśupacanaṃ daraṇaṃ kṛmisambhavaḥ|| au

38.12

याप्यो रक्तोद्भवस्तेषां मृत्यवे सन्निपातजः॥ अउ

yāpyo raktodbhavasteṣāṃ mṛtyave sannipātajaḥ|| au

38.13

जायन्ते कुपितैर्दोषैर्गुह्यासृक्पिशिताश्रयैः। अन्तर्बहिर्वा मेढ्रस्य कण्डूला मांसकीलकाः॥ अउ

jāyante kupitairdoṣairguhyāsṛkpiśitāśrayaiḥ| antarbahirvā meḍhrasya kaṇḍūlā māṃsakīlakāḥ|| au

38.14

पिच्छिलास्रस्रवा योनौ तद्वच्च छत्रसन्निभाः। तेर्शांस्युपेक्षया घ्नन्ति मेढ्रपुंस्त्वभगातर्वम्॥ अउ

picchilāsrasravā yonau tadvacca chatrasannibhāḥ| terśāṃsyupekṣayā ghnanti meḍhrapuṃstvabhagātarvam|| au

38.15

गुह्यस्य बहिरन्तर्वा पिटकाः कफरक्तजाः। सर्षपामानसंस्थाना घनाः सर्षपिकाः स्मृताः॥ अउ

guhyasya bahirantarvā piṭakāḥ kapharaktajāḥ| sarṣapāmānasaṃsthānā ghanāḥ sarṣapikāḥ smṛtāḥ|| au

38.16

पिटका बहवो दीर्घा दीर्यन्ते मध्यतश्च याः। सोऽवमन्थः कफासृग्भ्यां वेदनारोमहर्षवान्॥ अउ

piṭakā bahavo dīrghā dīryante madhyataśca yāḥ| so'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyāṃ vedanāromaharṣavān|| au

38.17

कुम्भीका रक्तपित्तोत्था जाम्बवास्थिनिभाशुजा॥ अउ

kumbhīkā raktapittotthā jāmbavāsthinibhāśujā|| au

38.18

अलजीं मेहवद्विद्यात् उत्तमां रक्तपित्तजाम्। पिटकां माषमुद्गाभाम् पिटका पिटकाचिता। कर्णिका पुष्करस्येव ज्ञेया पुष्करिकेति सा॥ अउ

alajīṃ mehavadvidyāt uttamāṃ raktapittajām| piṭakāṃ māṣamudgābhām piṭakā piṭakācitā| karṇikā puṣkarasyeva jñeyā puṣkariketi sā|| au

38.19

पाणिभ्यां भृशसंव्यूढे संव्यूढपिटका भवेत्॥ अउ

pāṇibhyāṃ bhṛśasaṃvyūḍhe saṃvyūḍhapiṭakā bhavet|| au

38.20

मृदितं मृदितं वस्तु संरब्धं वातकोपतः॥ अउ

mṛditaṃ mṛditaṃ vastu saṃrabdhaṃ vātakopataḥ|| au

38.21

विषमा कठिना भुग्ना वायुनाष्ठीलिका स्मृता॥ अउ

viṣamā kaṭhinā bhugnā vāyunāṣṭhīlikā smṛtā|| au

38.22

विमर्दनादिदुष्टेन वायुना चर्म मेढ्रजम्। निवर्तते सरुग्दाहं क्वचित् पाकं च गच्छति॥ अउ

vimardanādiduṣṭena vāyunā carma meḍhrajam| nivartate sarugdāhaṃ kvacit pākaṃ ca gacchati|| au

38.23

पिण्डितं कुथितं चर्म तत्प्रलम्बमधोमणेः। निवृत्तसंज्ञं सकफं कण्डूकाठिन्यवत्तु तत्॥ अउ

piṇḍitaṃ kuthitaṃ carma tatpralambamadhomaṇeḥ| nivṛttasaṃjñaṃ sakaphaṃ kaṇḍūkāṭhinyavattu tat|| au

38.24

दुरूढं स्फुटितं चर्म निर्दिष्टमवपाटिका॥ अउ

durūḍhaṃ sphuṭitaṃ carma nirdiṣṭamavapāṭikā|| au

38.25

वातेन दूषितं चर्म मणौ सक्तं रुणद्धि चेत्। स्रोतो मूत्रं ततोभ्येति मन्दधारमेवदनम्। मणेर्विकासरोधश्च स निरुद्धमणिर्गदः॥ अउ

vātena dūṣitaṃ carma maṇau saktaṃ ruṇaddhi cet| sroto mūtraṃ tatobhyeti mandadhāramevadanam| maṇervikāsarodhaśca sa niruddhamaṇirgadaḥ|| au

38.26

लिङ्गं शूकैरिवाकीर्णं ग्रथिताख्यं कफोद्भवम्॥ अउ

liṅgaṃ śūkairivākīrṇaṃ grathitākhyaṃ kaphodbhavam|| au

38.27

शूकदूषितरक्तोत्था स्पर्शहानिस्तदाह्वया॥ अउ

śūkadūṣitaraktotthā sparśahānistadāhvayā|| au

38.28

छिद्रैरणुमुखैर्यत्तु मेहनं सर्वतश्चितम्। वातशोणितकोपेन तं विद्याच्छतपोनकम्॥ अउ

chidrairaṇumukhairyattu mehanaṃ sarvataścitam| vātaśoṇitakopena taṃ vidyācchataponakam|| au

38.29

पित्तासृग्भ्यां त्वचः पाकस्त्वक्पाको ज्वरदाहवान्॥ अउ

pittāsṛgbhyāṃ tvacaḥ pākastvakpāko jvaradāhavān|| au

38.30

मांस्पाकः सर्वजः सर्ववेदनो मांसशातनः॥ अउ

māṃspākaḥ sarvajaḥ sarvavedano māṃsaśātanaḥ|| au

38.31

सरागैरसितैः स्फोटैर्वेदनाभिश्च पीडितम्। मेहनं वेदना चोग्रा तं विद्यादसृगर्बुदम्॥ अउ

sarāgairasitaiḥ sphoṭairvedanābhiśca pīḍitam| mehanaṃ vedanā cogrā taṃ vidyādasṛgarbudam|| au

38.32

मांसार्बुदं प्रागुदितं विद्रधिश्च त्रिदोषजः॥ अउ

māṃsārbudaṃ prāguditaṃ vidradhiśca tridoṣajaḥ|| au

38.33

कृष्णानि भूत्वा मांसानि विशीर्यन्ते समन्ततः। पक्वानि सन्निपातेन तान् विद्यात्तिलकालकान्॥ अउ

kṛṣṇāni bhūtvā māṃsāni viśīryante samantataḥ| pakvāni sannipātena tān vidyāttilakālakān|| au

38.34

मांसोत्थमर्बुदं पाकं विद्रधिं तिलकालकान्। चतुरो वर्जयेदोषां शेषान् शीघ्रमुपाचरेत्॥ अउ

māṃsotthamarbudaṃ pākaṃ vidradhiṃ tilakālakān| caturo varjayedoṣāṃ śeṣān śīghramupācaret|| au

38.35

विंशतिर्व्यापदो योनेर्जायन्ते दुष्टभोजनात्। विषमस्थाङ्गशयनभृशमैथुनसेवनैः। दुष्टार्तवादपद्रव्यैर्बीजदोषेण दैवतः॥ अउ

viṃśatirvyāpado yonerjāyante duṣṭabhojanāt| viṣamasthāṅgaśayanabhṛśamaithunasevanaiḥ| duṣṭārtavādapadravyairbījadoṣeṇa daivataḥ|| au

38.36

योनौ क्रुद्धोऽनिलः कुर्याद्रुक्तोदायामसुप्तताः। पिपीलिकासृप्तिमिव स्तम्भं कर्कशतां स्वनम्॥ अउ

yonau kruddho'nilaḥ kuryādruktodāyāmasuptatāḥ| pipīlikāsṛptimiva stambhaṃ karkaśatāṃ svanam|| au

38.37

फेनिलारुणकृष्णाल्पतनुरूक्षार्तवस्रुतिम्। भ्रंशं वङ्क्षणपार्श्वादौ व्यथां गुल्मं क्रमेण च। तांस्तांश्च स्वान् गदान् व्यापद्वातिकी नाम सा स्मृता॥ अउ

phenilāruṇakṛṣṇālpatanurūkṣārtavasrutim| bhraṃśaṃ vaṅkṣaṇapārśvādau vyathāṃ gulmaṃ krameṇa ca| tāṃstāṃśca svān gadān vyāpadvātikī nāma sā smṛtā|| au

38.38

सैवातिचरणा शोफसंयुक्तातिव्यवायतः॥ अउ

saivāticaraṇā śophasaṃyuktātivyavāyataḥ|| au

38.39

मैथुनादतिबालायाः पृष्ठजङ्घोरुवङ्क्षणम्। रुजन् सन्दूषयेद्योनिं वायुः प्राक्चरणेति सः॥ अउ

maithunādatibālāyāḥ pṛṣṭhajaṅghoruvaṅkṣaṇam| rujan sandūṣayedyoniṃ vāyuḥ prākcaraṇeti saḥ|| au

38.40

वेगोदावर्तनाद्योनिं प्रपीडयति मारुतः। सा फेनिलं रजः कृच्छ्रादुदावृत्तं विमुञ्चति॥ अउ

vegodāvartanādyoniṃ prapīḍayati mārutaḥ| sā phenilaṃ rajaḥ kṛcchrādudāvṛttaṃ vimuñcati|| au

38.41

इयं व्यापदुदावृत्ता जातघ्नी तु यदानिलः। जातं जातं सुतं हन्ति रौक्ष्याद्दुष्टार्तवोद्भवम्॥ अउ

iyaṃ vyāpadudāvṛttā jātaghnī tu yadānilaḥ| jātaṃ jātaṃ sutaṃ hanti raukṣyādduṣṭārtavodbhavam|| au

38.42

अत्याशिताया विषमं स्थितायाः सुरते मरुत्। अन्नेनोत्पीडितो योनेः स्थितः स्रोतसि वक्रयेत्। सास्थिमांसं मुखं तीव्ररुजमन्तर्मुखीति सा॥ अउ

atyāśitāyā viṣamaṃ sthitāyāḥ surate marut| annenotpīḍito yoneḥ sthitaḥ srotasi vakrayet| sāsthimāṃsaṃ mukhaṃ tīvrarujamantarmukhīti sā|| au

38.43

वातलाहारसेविन्यां जनन्यां कुपितोनिलः। स्त्रिया योनिमणुद्वारां कुर्यात् सूचिमुखीति सा॥ अउ

vātalāhārasevinyāṃ jananyāṃ kupitonilaḥ| striyā yonimaṇudvārāṃ kuryāt sūcimukhīti sā|| au

38.44

वेगरोधादृतौ वायुर्दुष्टो विण्मूत्रसङ्ग्रहम्। करोति योनिशोषं च शुष्काख्या सातिवेदना॥ अउ

vegarodhādṛtau vāyurduṣṭo viṇmūtrasaṅgraham| karoti yoniśoṣaṃ ca śuṣkākhyā sātivedanā|| au

38.45

षडहात् सप्तरात्राद्वा शुक्रं गर्भाशयान्मरुत्। वमेत् सरुङ्नीरुजो वा यस्यां सा वामिनी मता॥ अउ

ṣaḍahāt saptarātrādvā śukraṃ garbhāśayānmarut| vamet saruṅnīrujo vā yasyāṃ sā vāminī matā|| au

38.46

योनौ वातोपतप्तायां स्त्रीगर्भे बीजदोषतः। नृद्वेषिण्यस्तनी च स्यात् षण्डसंज्ञानुपत्रमा॥ अउ

yonau vātopataptāyāṃ strīgarbhe bījadoṣataḥ| nṛdveṣiṇyastanī ca syāt ṣaṇḍasaṃjñānupatramā|| au

38.47

दुष्टो विष्टभ्य योन्यास्यं गर्भकोष्ठं च मारुतः। कुरुते विवृतां स्रस्तां वातिकीमिव दुःखिताम्। उत्सन्नमांसां तामाहुर्महायोनिं महारुजम्॥ अउ

duṣṭo viṣṭabhya yonyāsyaṃ garbhakoṣṭhaṃ ca mārutaḥ| kurute vivṛtāṃ srastāṃ vātikīmiva duḥkhitām| utsannamāṃsāṃ tāmāhurmahāyoniṃ mahārujam|| au

38.48

यथास्वैर्दूषणैर्दुष्टं पित्तं योनिसमाश्रितम्। करोति दाहपाकोषापूतिगन्धज्वरान्विताम्। भृशोष्णभूरिकुणपनीलपीतासितार्तवाम्॥ अउ

yathāsvairdūṣaṇairduṣṭaṃ pittaṃ yonisamāśritam| karoti dāhapākoṣāpūtigandhajvarānvitām| bhṛśoṣṇabhūrikuṇapanīlapītāsitārtavām|| au

38.49

सा व्यापत् पैत्तिकी रक्तयोन्याख्यासृगतिस्रुतेः॥ अउ

sā vyāpat paittikī raktayonyākhyāsṛgatisruteḥ|| au

38.50

कफोभिष्यन्दिभिः क्रुद्धः कुर्याद्योनिमवेदनाम्। शतिलां कण्डुलां पाण्डु पिच्छिलां तद्विधस्रुतिम्। सा व्यापच्छ्लैष्मिकी # अउ

kaphobhiṣyandibhiḥ kruddhaḥ kuryādyonimavedanām| śatilāṃ kaṇḍulāṃ pāṇḍu picchilāṃ tadvidhasrutim| sā vyāpacchlaiṣmikī # au

38.51

वातपित्ताभ्यां क्षीयते रजः। सदाहकार्श्यवैवर्ण्यं यस्यां सा लोहितक्षया॥ अउ

vātapittābhyāṃ kṣīyate rajaḥ| sadāhakārśyavaivarṇyaṃ yasyāṃ sā lohitakṣayā|| au

38.52

पित्तलाया नृसंवासे क्षवथूद्गारधारणात्। पित्तयुक्तेन मरुता योनिर्भवति दूषिता॥ अउ

pittalāyā nṛsaṃvāse kṣavathūdgāradhāraṇāt| pittayuktena marutā yonirbhavati dūṣitā|| au

38.53

शूना स्पर्शासहा सर्पिर्नीलपीतास्रवाहिनी। बस्तिकुक्षिगुरुत्वातिसारारोचककारिणी। श्रेणिवङ्क्षणरुक्तोदज्वरकृत्सा परिप्लुता॥ अउ

śūnā sparśāsahā sarpirnīlapītāsravāhinī| bastikukṣigurutvātisārārocakakāriṇī| śreṇivaṅkṣaṇaruktodajvarakṛtsā pariplutā|| au

38.54

वातश्लेष्मामयव्याप्ता श्वेतपिच्छिलवाहिनी॥ अउ

vātaśleṣmāmayavyāptā śvetapicchilavāhinī|| au

38.55

उपप्लुता स्मृता योनिः विप्लताख्या त्वधावनात्। सञ्जातजन्तुः कण्डूला कण्ड्वा चातिरतिप्रिया॥ अउ

upaplutā smṛtā yoniḥ viplatākhyā tvadhāvanāt| sañjātajantuḥ kaṇḍūlā kaṇḍvā cātiratipriyā|| au

38.56

अकालवाहनाद्वायुः श्लेष्मरक्तविमूर्च्छितः। कर्णिकां जनयेद्योनौ रजोमार्गनिरोधिनीम्॥ अउ

akālavāhanādvāyuḥ śleṣmaraktavimūrcchitaḥ| karṇikāṃ janayedyonau rajomārganirodhinīm|| au

38.57

सा कर्णिनी त्रिभिर्दोषैर्योनिगर्भाशयाश्रितैः। यथास्वोपद्रवकरैर्व्यापत् सा सान्निपातिकी॥ अउ

sā karṇinī tribhirdoṣairyonigarbhāśayāśritaiḥ| yathāsvopadravakarairvyāpat sā sānnipātikī|| au

अथ एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः

39.2

अथातो गुह्यरोगप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāto guhyarogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

39.3

उपदंशेषूत्पन्नमात्रेषु पाकपरिहारार्थं मेढ्रमध्ये सिरां विध्येत्। उभयतश्चास्य विधिवद्दोषानपहरेद्विशेषतो विरेचनेन। तदयोग्यस्य त्वत्युच्छ्रितानास्थापनेन॥ अउ

upadaṃśeṣūtpannamātreṣu pākaparihārārthaṃ meḍhramadhye sirāṃ vidhyet| ubhayataścāsya vidhivaddoṣānapaharedviśeṣato virecanena| tadayogyasya tvatyucchritānāsthāpanena|| au

39.4

यथादोषं चालेपसेकादीनविरतं विदध्यात्। एवं सद्य एव रुक्तोदशोफरागसंरम्भा निवर्तन्ते॥ अउ

yathādoṣaṃ cālepasekādīnavirataṃ vidadhyāt| evaṃ sadya eva ruktodaśopharāgasaṃrambhā nivartante|| au

39.5

पक्वेषु तु तु शस्त्रमवचारयेत्। सघृतक्षौद्रशर्करेण तिलकल्केनालेपयेत्। अपि च॥ अउ

pakveṣu tu tu śastramavacārayet| saghṛtakṣaudraśarkareṇa tilakalkenālepayet| api ca|| au

39.6

जम्ब्वाम्रसुमनोनीपश्वेतकाम्बोजिकाङ्कुरान्। सल्लकीबदरीबिल्वपलाशतिनिशोद्भवाः॥ अउ

jambvāmrasumanonīpaśvetakāmbojikāṅkurān| sallakībadarībilvapalāśatiniśodbhavāḥ|| au

39.7

त्वचः क्षीरिद्रुमाणां च त्रिफलां च पचेज्जले। स क्वाथः क्षालनं तेन पक्वं तैलं च रोपणम्। गोजीविडङ्गमधुकसर्वगन्धैश्च पेषितैः॥ अउ

tvacaḥ kṣīridrumāṇāṃ ca triphalāṃ ca pacejjale| sa kvāthaḥ kṣālanaṃ tena pakvaṃ tailaṃ ca ropaṇam| gojīviḍaṅgamadhukasarvagandhaiśca peṣitaiḥ|| au

39.8

तुत्थगौरिकलोध्रैलामनोह्वालरसाञ्जनैः। हरेणुपुष्पकासीससौराष्ट्रीलवणोत्तमैः। लेपः क्षौद्रद्रुतैः सूक्ष्मैरुपदंशव्रणापहः॥ अउ

tutthagaurikalodhrailāmanohvālarasāñjanaiḥ| hareṇupuṣpakāsīsasaurāṣṭrīlavaṇottamaiḥ| lepaḥ kṣaudradrutaiḥ sūkṣmairupadaṃśavraṇāpahaḥ|| au

39.9

दार्वीत्वक्शङ्खतार्क्ष्योत्थलाक्षागोक्षीरविड्रसैः। सक्षौद्रतैलसर्पिर्भिर्लेपः श्रेष्ठो व्रणेऽथवा। लाक्षाद्राक्षातसीक्षौद्रैः क्षौद्रशैलेयतार्क्ष्यजैः॥ अउ

dārvītvakśaṅkhatārkṣyotthalākṣāgokṣīraviḍrasaiḥ| sakṣaudratailasarpirbhirlepaḥ śreṣṭho vraṇe'thavā| lākṣādrākṣātasīkṣaudraiḥ kṣaudraśaileyatārkṣyajaiḥ|| au

39.10

कपाले त्रिफलादग्धा सघृता रोपणी परम्॥ अउ

kapāle triphalādagdhā saghṛtā ropaṇī param|| au

39.11

सामान्यं साधनमिदं वातिकं तु प्रलेपयेत्। अपक्वं कुष्ठयष्ट्याह्वसुरदारुपुनर्नवैः॥ अउ

sāmānyaṃ sādhanamidaṃ vātikaṃ tu pralepayet| apakvaṃ kuṣṭhayaṣṭyāhvasuradārupunarnavaiḥ|| au

39.12

स्निग्धोष्णैर्लोहसरलरास्नापुण्ड्राह्वसंयुतैः। अथवा निचुलैरण्डबीजगोधूमचिक्कसैः॥ अउ

snigdhoṣṇairlohasaralarāsnāpuṇḍrāhvasaṃyutaiḥ| athavā niculairaṇḍabījagodhūmacikkasaiḥ|| au

39.13

गैरिकाञ्जनमञ्जिष्ठामधुकोशीरपद्मकैः। सचन्दनोत्पलैः शीतैर्घृताढ्यैः पित्तसम्भवम्॥ अउ

gairikāñjanamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ| sacandanotpalaiḥ śītairghṛtāḍhyaiḥ pittasambhavam|| au

39.14

पद्मोत्पलमृणालैर्वा ससर्जार्जुनवेतसैः। सेचयेच्च घृतक्षीरशर्करेक्षुमधूदकैः॥ अउ

padmotpalamṛṇālairvā sasarjārjunavetasaiḥ| secayecca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ|| au

39.15

धवसालाश्वकर्णाजकर्णत्वग्भिः कफोत्थितम्। सुरापिष्टाभिरुष्णाभिः सतैलाभिः प्रलेपयेत्॥ अउ

dhavasālāśvakarṇājakarṇatvagbhiḥ kaphotthitam| surāpiṣṭābhiruṣṇābhiḥ satailābhiḥ pralepayet|| au

39.16

रजन्यतिविषामुस्तसरलामरदारुभिः। सपत्रपाठापत्तूरैरथवा श्लेष्मसम्भवम्॥ अउ

rajanyativiṣāmustasaralāmaradārubhiḥ| sapatrapāṭhāpattūrairathavā śleṣmasambhavam|| au

39.17

न च याति यथा पाकं प्रयतेत तथा भृशम्। पक्वैः स्नायुसिरामांसैः प्रायो नश्यति हि ध्वजः॥ अउ

na ca yāti yathā pākaṃ prayateta tathā bhṛśam| pakvaiḥ snāyusirāmāṃsaiḥ prāyo naśyati hi dhvajaḥ|| au

39.18

उपदंशद्वये शिष्टे प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम्॥ अउ

upadaṃśadvaye śiṣṭe pratyākhyāyācaret kriyām|| au

39.19

अर्शांसि यथायोगं शुद्धदेहस्य शस्त्रक्षाराग्निभिः साधयेत्। उपदंशोक्ता चात्र रसक्रिया लेपः॥ अउ

arśāṃsi yathāyogaṃ śuddhadehasya śastrakṣārāgnibhiḥ sādhayet| upadaṃśoktā cātra rasakriyā lepaḥ|| au

39.20

सर्षपिकां विलिख्य कषायैरवचूर्णयेत्। तैरेव च तैलं व्रणरोपणं कुर्यात्॥ अउ

sarṣapikāṃ vilikhya kaṣāyairavacūrṇayet| taireva ca tailaṃ vraṇaropaṇaṃ kuryāt|| au

39.21

अवमन्थे जलौकसो योजयेत्। पक्वभिन्नं धवतिन्दुकसल्लकीपतङ्गसर्जकृतेन तैलेन रोपयेत्॥ अउ

avamanthe jalaukaso yojayet| pakvabhinnaṃ dhavatindukasallakīpataṅgasarjakṛtena tailena ropayet|| au

39.22

तद्वत् कुम्भीकामुपचरेत्। लोध्रतिन्दुकत्रिफलाकृतस्तु लेपस्तैलं च रोपणम्॥ अउ

tadvat kumbhīkāmupacaret| lodhratindukatriphalākṛtastu lepastailaṃ ca ropaṇam|| au

39.23

अलजीं स्रुतरक्तां कषायैरवचूर्णयेत्। तेष्वेव च तैलं व्रणरोपणार्थं कुर्वीत॥ अउ

alajīṃ srutaraktāṃ kaṣāyairavacūrṇayet| teṣveva ca tailaṃ vraṇaropaṇārthaṃ kurvīta|| au

39.24

उत्तमां पिटकां शस्त्रेण च्छित्वा कषायचूर्णप्रदेहैर्मधुमाद्भिरुपाचरेत्॥ अउ

uttamāṃ piṭakāṃ śastreṇa cchitvā kaṣāyacūrṇapradehairmadhumādbhirupācaret|| au

39.25

पुष्करिकासंव्यूढास्पर्शहानित्वक्पाकेषु पित्तविसर्पोक्तो विधिः॥ अउ

puṣkarikāsaṃvyūḍhāsparśahānitvakpākeṣu pittavisarpokto vidhiḥ|| au

39.26

मृदितं कोष्णेन बलातैलेन परिषेचयेत्। मधुरद्रव्यकल्कैश्च सुखोष्णैर्घृतस्निग्धैरुपनाहयेत्॥ अउ

mṛditaṃ koṣṇena balātailena pariṣecayet| madhuradravyakalkaiśca sukhoṣṇairghṛtasnigdhairupanāhayet|| au

39.27

अष्ठीलिकां जलौकोभिर्ग्राहयेत्। तथानुपशमे श्लेष्मग्रन्थिमिव शस्त्रेणोद्धरेत्॥ अउ

aṣṭhīlikāṃ jalaukobhirgrāhayet| tathānupaśame śleṣmagranthimiva śastreṇoddharet|| au

39.28

निवृत्तं सर्पिषाभ्यज्य स्वेदयेत्। स्विन्नमुपनाहयेत्त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा साल्वलेन। ततो भूयः स्वेदयित्वा घृतेनाभ्यज्य शनैः शनैश्चर्म समानयन् मणिमवपीडयेत्। पीडयित्वा च पुनरुपनाहयेत्। स्निग्धोष्णं चान्नपानम्॥ अउ

nivṛttaṃ sarpiṣābhyajya svedayet| svinnamupanāhayettrirātraṃ pañcarātraṃ vā sālvalena| tato bhūyaḥ svedayitvā ghṛtenābhyajya śanaiḥ śanaiścarma samānayan maṇimavapīḍayet| pīḍayitvā ca punarupanāhayet| snigdhoṣṇaṃ cānnapānam|| au

39.29

अवपाटिकायामप्ययं विधिः॥ अउ

avapāṭikāyāmapyayaṃ vidhiḥ|| au

39.30

निरुद्धमणौ सुवर्णादिकृतां दारुजां वा जतुसृतां नाडीमुभयतोद्वारां स्नेहाभ्यक्तां स्रोतसि प्रणिधाय सूकरशिंशुमारयोर्वसयामज्ज्ञा वा परिषेचयेत्। चक्रतैलेन वा। वातहरसिद्धेन वा त्रिवृतेन। तृतीये तृतीये चाहनि नाडीं पीनतरां विदध्यात्। एवमस्य स्रोतोद्वारं विवर्धयेत् स्निग्धं चाहारं भोजयेत्। एवमनुपशान्तौ शस्त्रेण सेवनीं परिहृत्य दारयित्वा सद्यःक्षतवदुपाचरेत्॥ अउ

niruddhamaṇau suvarṇādikṛtāṃ dārujāṃ vā jatusṛtāṃ nāḍīmubhayatodvārāṃ snehābhyaktāṃ srotasi praṇidhāya sūkaraśiṃśumārayorvasayāmajjñā vā pariṣecayet| cakratailena vā| vātaharasiddhena vā trivṛtena| tṛtīye tṛtīye cāhani nāḍīṃ pīnatarāṃ vidadhyāt| evamasya srotodvāraṃ vivardhayet snigdhaṃ cāhāraṃ bhojayet| evamanupaśāntau śastreṇa sevanīṃ parihṛtya dārayitvā sadyaḥkṣatavadupācaret|| au

39.31

ग्रथितं नाडीस्वेदेन स्वेदयित्वा स्निग्धोष्णैरुपनाहयेत्। शतपोनकं लिखित्वा कषायचूर्णैः सक्षौद्रैर्लेपयेत्। विदार्यादिसिद्धेन च तैलेन रोपयेत् शर्करार्बुदे रक्तविद्रधिवत् साधनम्॥ अउ

grathitaṃ nāḍīsvedena svedayitvā snigdhoṣṇairupanāhayet| śataponakaṃ likhitvā kaṣāyacūrṇaiḥ sakṣaudrairlepayet| vidāryādisiddhena ca tailena ropayet śarkarārbude raktavidradhivat sādhanam|| au

39.32

सर्वेषु च यथास्वमन्तःशुद्धिं कषायलेपघृततैलरसक्रियाचूर्णशोधनरोपणान् विदध्यात्॥ अउ

sarveṣu ca yathāsvamantaḥśuddhiṃ kaṣāyalepaghṛtatailarasakriyācūrṇaśodhanaropaṇān vidadhyāt|| au

39.33

योनिव्यापदि तु वातिक्यां लवणतैलाक्तां योनिं पिण्डनाडीकुम्भीप्रभृप्रभृतिभिः स्वेदयेत्। ततः सुखोष्णाम्बुपरिषिक्तसर्वगात्रां जाङ्गलरसैर्भोजयेत्॥ अउ

yonivyāpadi tu vātikyāṃ lavaṇatailāktāṃ yoniṃ piṇḍanāḍīkumbhīprabhṛprabhṛtibhiḥ svedayet| tataḥ sukhoṣṇāmbupariṣiktasarvagātrāṃ jāṅgalarasairbhojayet|| au

39.34

बलाद्रोणद्वयनिर्यूहे पयस्यासालपर्णीमागधिकाशतावरीकाकनासाश्रावणीशर्कराजीवनीयगर्भं क्षीरचतुर्गुणं घृततैलाढकं साधयेत् तत्पानात् सर्वान् वातपित्तविकारानपोहति गर्भजननं च॥ अउ

balādroṇadvayaniryūhe payasyāsālaparṇīmāgadhikāśatāvarīkākanāsāśrāvaṇīśarkarājīvanīyagarbhaṃ kṣīracaturguṇaṃ ghṛtatailāḍhakaṃ sādhayet tatpānāt sarvān vātapittavikārānapohati garbhajananaṃ ca|| au

39.35

शतावरीत्रिफलागुडूचीकाश्मर्यमृद्वीकाकासमर्दकपरूषकहरिद्राद्वयसहचरशुकनासापुनर्नवैः कार्षिकैर्घृतप्रस्थः सिद्धः पीतो वातजान् योनिरोगानपोहति गर्भजननश्च॥ अउ

śatāvarītriphalāguḍūcīkāśmaryamṛdvīkākāsamardakaparūṣakaharidrādvayasahacaraśukanāsāpunarnavaiḥ kārṣikairghṛtaprasthaḥ siddhaḥ pīto vātajān yonirogānapohati garbhajananaśca|| au

39.36

सैन्धववचोपकुञ्चिकापिप्पलीवृषकयवक्षाराजमोदाजाजीसितोपलाचित्रकचूर्णो मदिरालुलितः सर्पिषा संयावीकृत्य भक्षितो योनिपार्श्वबास्तिवेदनार्शोगुल्महृद्रोगहरः॥ अउ

saindhavavacopakuñcikāpippalīvṛṣakayavakṣārājamodājājīsitopalācitrakacūrṇo madirālulitaḥ sarpiṣā saṃyāvīkṛtya bhakṣito yonipārśvabāstivedanārśogulmahṛdrogaharaḥ|| au

39.37

शूले वृषकरास्नागोक्षुरकशृतं पयः पिबेत्। वृषकमातुलुङ्गमूलमदयन्तिकासैन्धवपिप्पलीकृष्णजीरककल्कं वा मद्येन। तेनैवचार्जकमूलं बिल्वयुक्तं वा पिप्पली युक्तं वा। सौवर्चलोपकुञ्चिकापिप्पलीर्वा मद्येनावन्तिसोमेन वा॥ अउ

śūle vṛṣakarāsnāgokṣurakaśṛtaṃ payaḥ pibet| vṛṣakamātuluṅgamūlamadayantikāsaindhavapippalīkṛṣṇajīrakakalkaṃ vā madyena| tenaivacārjakamūlaṃ bilvayuktaṃ vā pippalī yuktaṃ vā| sauvarcalopakuñcikāpippalīrvā madyenāvantisomena vā|| au

39.38

दन्तीत्रिफलगुडूचीक्वाथः सुखोष्णो योनेः परिषेकः॥ अउ

dantītriphalaguḍūcīkvāthaḥ sukhoṣṇo yoneḥ pariṣekaḥ|| au

39.39

कुष्ठतगरदेवदारुवार्ताकिनीसैन्धवैः साधितं तैलं पिचुना धारयेत्॥ अउ

kuṣṭhatagaradevadāruvārtākinīsaindhavaiḥ sādhitaṃ tailaṃ picunā dhārayet|| au

39.40

रास्नामालतीच्छिन्नरुहामधुकबलाव्याघ्रीदेवदारुचित्रकयूथिकामूलैः कर्षांशैस्तैलप्रस्थः समूत्रो द्विगुणपयसा विपक्वः पिचुना प्रणीतोऽनिलार्तिहरः॥ अउ

rāsnāmālatīcchinnaruhāmadhukabalāvyāghrīdevadārucitrakayūthikāmūlaiḥ karṣāṃśaistailaprasthaḥ samūtro dviguṇapayasā vipakvaḥ picunā praṇīto'nilārtiharaḥ|| au

39.41

बस्तिकर्म चाभीष्णं स्वेदं च प्रयोजयेद्विशेषतो वातहरैः सुकुमारबलातैलशिरीषतैलैः शतपाकसहस्र पाकैश्चानुवासनमुत्तरबस्तिं च। एष क्रमो विशेषेण योनेर्वेदनाकार्कश्यस्तम्भस्रंसस्पर्शाहानिघ्नश्च॥ अउ

bastikarma cābhīṣṇaṃ svedaṃ ca prayojayedviśeṣato vātaharaiḥ sukumārabalātailaśirīṣatailaiḥ śatapākasahasra pākaiścānuvāsanamuttarabastiṃ ca| eṣa kramo viśeṣeṇa yonervedanākārkaśyastambhasraṃsasparśāhānighnaśca|| au

39.42

अतिचरणादिषु सर्वास्वनिलजास्वयमेव क्रमः॥ अउ

aticaraṇādiṣu sarvāsvanilajāsvayameva kramaḥ|| au

39.43

धारयेच्चातिचरणाय यवगोधूमकिण्वकुष्ठशतपुष्पाश्र्याह्वीप्रयड्गुबलाखुकर्णीकल्ककृतामुत्कारिकाम्॥ अउ

dhārayeccāticaraṇāya yavagodhūmakiṇvakuṣṭhaśatapuṣpāśryāhvīprayaḍgubalākhukarṇīkalkakṛtāmutkārikām|| au

39.44

प्राक्चरणाशुष्काविप्लुताकर्णिनीषुतैलमुत्तरबस्तिं दद्यात्॥ अउ

prākcaraṇāśuṣkāviplutākarṇinīṣutailamuttarabastiṃ dadyāt|| au

39.45

धारयेच्च विप्लुतायां गोमत्स्यान्यतरपित्तेनैकविंशतिकृत्वो भावितान् क्षौमनक्तकान् किण्वं वा माक्षिकयुक्तमेवमस्याः स्रोतांसि विशुध्यन्ति कण्डूक्लेदशोफाश्च निवर्तन्ते॥ अउ

dhārayecca viplutāyāṃ gomatsyānyatarapittenaikaviṃśatikṛtvo bhāvitān kṣaumanaktakān kiṇvaṃ vā mākṣikayuktamevamasyāḥ srotāṃsi viśudhyanti kaṇḍūkledaśophāśca nivartante|| au

39.46

कर्णिन्यां तु कुष्ठार्कपल्लवपिप्पलीसैन्धवैर्बस्तमूत्रपिष्टैर्वर्तिं कृत्वा धारयेत्। श्लेष्महरं च सर्वं कुर्यात्॥ अउ

karṇinyāṃ tu kuṣṭhārkapallavapippalīsaindhavairbastamūtrapiṣṭairvartiṃ kṛtvā dhārayet| śleṣmaharaṃ ca sarvaṃ kuryāt|| au

39.47

उदावृत्तायामानूपमांसरसाः क्षीरं स्वेदो दशमूलत्रिवृताक्वाथकल्कासिद्धश्च स्नेहः पानानुवासनोत्तरबस्तिषु। योनिस्रंसे च महायोनिप्रभृतिष्वेष एव विधिः॥ अउ

udāvṛttāyāmānūpamāṃsarasāḥ kṣīraṃ svedo daśamūlatrivṛtākvāthakalkāsiddhaśca snehaḥ pānānuvāsanottarabastiṣu| yonisraṃse ca mahāyoniprabhṛtiṣveṣa eva vidhiḥ|| au

39.48

जातघ्नीरक्तयोनिरक्तक्षयासु कुट्Aजकाश्मर्यक्वाथसिद्धं सर्पिरुत्तरबस्तौ दद्यात्। अथवा मृगाजाविवराहरुधिराम्लदधिमधुघृतानीति। भवति चात्र॥ अउ

jātaghnīraktayoniraktakṣayāsu kuṭAjakāśmaryakvāthasiddhaṃ sarpiruttarabastau dadyāt| athavā mṛgājāvivarāharudhirāmladadhimadhughṛtānīti| bhavati cātra|| au

39.49

स्नेहन स्वेदबस्त्यादि वातलास्वनिलापहम्। कारयेद्रक्तपित्तघ्नं शीतं पित्तकृतासु च॥ अउ

snehana svedabastyādi vātalāsvanilāpaham| kārayedraktapittaghnaṃ śītaṃ pittakṛtāsu ca|| au

39.50

श्लेष्मलासु च रूक्षोष्णं कर्म कुर्याद्यथायथम्। सन्निपाते विमिश्रं तु संसृष्टासु च कारयेत्॥ अउ

śleṣmalāsu ca rūkṣoṣṇaṃ karma kuryādyathāyatham| sannipāte vimiśraṃ tu saṃsṛṣṭāsu ca kārayet|| au

39.51

स्निग्धस्विन्नां तथा योनिं दुःस्थितां स्थापयेत् समाम्। पाणिना नमयेत् जिह्मां संवृतां प्रथयेत् पुनः॥ अउ

snigdhasvinnāṃ tathā yoniṃ duḥsthitāṃ sthāpayet samām| pāṇinā namayet jihmāṃ saṃvṛtāṃ prathayet punaḥ|| au

39.52

प्रवेशयेन्निस्सृतां च विवृतां परिवर्तयेत्। स्थानापवृत्ता योनिर्हि शल्यभूता स्त्रिया मता॥ अउ

praveśayennissṛtāṃ ca vivṛtāṃ parivartayet| sthānāpavṛttā yonirhi śalyabhūtā striyā matā|| au

39.53

सर्वां व्यापन्नयोनिं च कर्मभिर्वमनादिभिः। मृदुभिः पञ्चभिर्नारीं स्निग्धस्विन्नामुपाचरेत्॥ अउ

sarvāṃ vyāpannayoniṃ ca karmabhirvamanādibhiḥ| mṛdubhiḥ pañcabhirnārīṃ snigdhasvinnāmupācaret|| au

39.54

सर्वतः सुविशुद्धायाः शेषं कर्म विधीयते। बस्त्यभ्यङ्गपरीषेकप्रलेपपिचुधारणम्॥ अउ

sarvataḥ suviśuddhāyāḥ śeṣaṃ karma vidhīyate| bastyabhyaṅgaparīṣekapralepapicudhāraṇam|| au

39.55

हिंस्राकल्कं समीरार्तौ कोष्णमभ्यज्य धारयेत्। पञ्चवल्कस्य पित्तार्तौ श्यामादीनां कफातुरा॥ अउ

hiṃsrākalkaṃ samīrārtau koṣṇamabhyajya dhārayet| pañcavalkasya pittārtau śyāmādīnāṃ kaphāturā|| au

39.56

वामिन्याप्लुतयोश्चैव स्वेदयित्वा प्रयोजयेत्। तर्पणं स्नेहपिचुभिर्भोजनं चानिलापहम्॥ अउ

vāminyāplutayoścaiva svedayitvā prayojayet| tarpaṇaṃ snehapicubhirbhojanaṃ cānilāpaham|| au

39.57

सल्लकीजिङ्गिणीजम्बूधवत्वक्पञ्चवल्कलैः। कषायैः साधितात् स्नेहात् पर्युपप्लुतयोः पिचुम्॥ अउ

sallakījiṅgiṇījambūdhavatvakpañcavalkalaiḥ| kaṣāyaiḥ sādhitāt snehāt paryupaplutayoḥ picum|| au

39.58

कुलीरसूकरवसा सर्पिर्भिर्मधुरैः शृतैः। पूरयित्वा महायोनिं बध्नीयात् क्षौमनक्तकैः॥ अउ

kulīrasūkaravasā sarpirbhirmadhuraiḥ śṛtaiḥ| pūrayitvā mahāyoniṃ badhnīyāt kṣaumanaktakaiḥ|| au

39.59

प्रस्रस्तां सर्पिषाभ्यज्य क्षीरस्विन्नां प्रवेशयेत्। बध्नीयाद्वेशवारस्य पिण्डेनामूत्रकालतः॥ अउ

prasrastāṃ sarpiṣābhyajya kṣīrasvinnāṃ praveśayet| badhnīyādveśavārasya piṇḍenāmūtrakālataḥ|| au

39.60

यच्च वातविकाराणां कर्मोक्तं तच्च कारयेत्। सर्वव्यापत्सु मतिमान्महायोन्यां विशेषतः॥ अउ

yacca vātavikārāṇāṃ karmoktaṃ tacca kārayet| sarvavyāpatsu matimānmahāyonyāṃ viśeṣataḥ|| au

39.61

नहि वातादृते योनिर्वनितानां प्रदुष्यति। अतो जित्वा तमन्यस्य कुर्याद्दोषस्य भेषजम्॥ अउ

nahi vātādṛte yonirvanitānāṃ praduṣyati| ato jitvā tamanyasya kuryāddoṣasya bheṣajam|| au

39.62

पित्तलानां तु योनीनां सेकाभ्यङ्गपिचुक्रियाः। शीताः पित्तजितः कार्याः स्नेहनार्थं घृतानि च॥ अउ

pittalānāṃ tu yonīnāṃ sekābhyaṅgapicukriyāḥ| śītāḥ pittajitaḥ kāryāḥ snehanārthaṃ ghṛtāni ca|| au

39.63

शतावरीमूलतुलाचतुष्कात् क्षुण्णपीडितात्। रसेन क्षीरतुल्येन पाचयेत घृताढकम्॥ अउ

śatāvarīmūlatulācatuṣkāt kṣuṇṇapīḍitāt| rasena kṣīratulyena pācayeta ghṛtāḍhakam|| au

39.64

जीवनीयैः शतावर्या मृद्वीकाभिः परूषकैः। पिष्टैः प्रियालैश्चाक्षांशैर्मधुकार्द्धपलान्वितैः॥ अउ

jīvanīyaiḥ śatāvaryā mṛdvīkābhiḥ parūṣakaiḥ| piṣṭaiḥ priyālaiścākṣāṃśairmadhukārddhapalānvitaiḥ|| au

39.65

सिद्धशीते तु मधुनः पिप्पल्याश्च पलाष्टकम्। शर्कराया दशपलं क्षिपेल्लिह्यात् पिचुं ततः॥ अउ

siddhaśīte tu madhunaḥ pippalyāśca palāṣṭakam| śarkarāyā daśapalaṃ kṣipellihyāt picuṃ tataḥ|| au

39.66

योन्यसृक्शुक्रदोषघ्नं वृष्यं पुंसवनं परम्। क्षतं क्षयमसृक्पित्तं कासं श्वासं हलीमकम्॥ अउ

yonyasṛkśukradoṣaghnaṃ vṛṣyaṃ puṃsavanaṃ param| kṣataṃ kṣayamasṛkpittaṃ kāsaṃ śvāsaṃ halīmakam|| au

39.67

कामिलां वातरुधिरं विसर्पं हृच्छिरोग्रहम्। अपस्मारार्दितायाममदोन्मादांश्च नाशयेत्॥ अउ

kāmilāṃ vātarudhiraṃ visarpaṃ hṛcchirograham| apasmārārditāyāmamadonmādāṃśca nāśayet|| au

39.68

एवमेव पयस्सर्पिर्जीवनीयोपसाधितम्। गर्भदं पित्तजानां च रोगाणां परमं हितम्॥ अउ

evameva payassarpirjīvanīyopasādhitam| garbhadaṃ pittajānāṃ ca rogāṇāṃ paramaṃ hitam|| au

39.69

रक्तयोन्यामसृग्वर्णैरनुबन्धमवेक्ष्य च। यथादोषोदयं युञ्ज्याद्रक्तस्थापनमौषधम्॥ अउ

raktayonyāmasṛgvarṇairanubandhamavekṣya ca| yathādoṣodayaṃ yuñjyādraktasthāpanamauṣadham|| au

39.70

तिलचूर्णं दधि घृतं फाणितं सौकरी वसा। क्षौद्रयुक्तं जयेत् पीतं वातोत्तरमसृग्दरम्॥ अउ

tilacūrṇaṃ dadhi ghṛtaṃ phāṇitaṃ saukarī vasā| kṣaudrayuktaṃ jayet pītaṃ vātottaramasṛgdaram|| au

39.71

वराहस्य रसो मेध्यः सकौलत्थश्च तद्गुणः। पत्रकल्को घृते भृष्टो राजादनकपित्थयोः। शर्कराक्षौद्रयष्ट्याह्वनागरैश्च युतं दधि॥ अउ

varāhasya raso medhyaḥ sakaulatthaśca tadguṇaḥ| patrakalko ghṛte bhṛṣṭo rājādanakapitthayoḥ| śarkarākṣaudrayaṣṭyāhvanāgaraiśca yutaṃ dadhi|| au

39.72

पयस्योत्पलशालूकबिसकालीयवारिजम्। सपयश्शर्कराक्षौद्रं रक्ते पित्तोत्तरे पिबेत्॥ अउ

payasyotpalaśālūkabisakālīyavārijam| sapayaśśarkarākṣaudraṃ rakte pittottare pibet|| au

39.73

तण्डुलीयकमूलं वा सक्षौद्रं तण्डुलाम्भसा। सतार्क्ष्यशैलं लाक्षां वा छागेन पयसा पिबेत्। वासाघृतं महातिक्तं रक्तपित्तहितञ्च यत्॥ अउ

taṇḍulīyakamūlaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbhasā| satārkṣyaśailaṃ lākṣāṃ vā chāgena payasā pibet| vāsāghṛtaṃ mahātiktaṃ raktapittahitañca yat|| au

39.74

मधुकं त्रिफलां लोध्रं मुस्तं सौराष्ट्रिकां मधु। मद्यैर्निमगुडूच्यौ च कफजेऽसृग्दरे पिबेत्॥ अउ

madhukaṃ triphalāṃ lodhraṃ mustaṃ saurāṣṭrikāṃ madhu| madyairnimaguḍūcyau ca kaphaje'sṛgdare pibet|| au

39.75

पाठां जम्ब्वाम्रयोरस्थि शिलोद्भेदं रसाञ्जनम्। अम्बष्ठां शाल्मलीपिच्छां समङ्गां वत्सकत्वचम्॥ अउ

pāṭhāṃ jambvāmrayorasthi śilodbhedaṃ rasāñjanam| ambaṣṭhāṃ śālmalīpicchāṃ samaṅgāṃ vatsakatvacam|| au

39.76

बाल्हीकबिल्वातिविषालोध्रतोयदगैरिकम्। शुण्ठीमधूकमाचीकरक्तचन्दनकट्फलम्॥ अउ

bālhīkabilvātiviṣālodhratoyadagairikam| śuṇṭhīmadhūkamācīkaraktacandanakaṭphalam|| au

39.77

कट्वङ्गवत्सकानन्ताधातकीमधुकार्जुनम्। पुष्ये गृहीत्वा सञ्चूर्ण्य सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना॥ अउ

kaṭvaṅgavatsakānantādhātakīmadhukārjunam| puṣye gṛhītvā sañcūrṇya sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā|| au

39.78

पिबेदर्शस्वतीसारे रक्तं यच्चोपवेश्यते। दोषा जन्तुकृता ये च बालानां तांश्च नाशयेत्॥ अउ

pibedarśasvatīsāre raktaṃ yaccopaveśyate| doṣā jantukṛtā ye ca bālānāṃ tāṃśca nāśayet|| au

39.79

योनिदोषं रजोदोषं श्यावश्वेतारुणासितम्। चूर्णं पुष्यानुगं नाम हितमात्रेयपूजितम्॥ अउ

yonidoṣaṃ rajodoṣaṃ śyāvaśvetāruṇāsitam| cūrṇaṃ puṣyānugaṃ nāma hitamātreyapūjitam|| au

39.80

सर्वेषु गर्भस्रावोक्तं प्रदरेषु प्रशस्यते॥ अउ

sarveṣu garbhasrāvoktaṃ pradareṣu praśasyate|| au

39.81

रक्तक्षयायां क्षीरं च जीवनीयशृतं पिबेत्॥ अउ

raktakṣayāyāṃ kṣīraṃ ca jīvanīyaśṛtaṃ pibet|| au

39.82

योन्यां बलासदुष्टायां वर्तिः संशोधने हिता। वाराहे बहुशः पित्ते भावितैर्नक्तकैः कृता॥ अउ

yonyāṃ balāsaduṣṭāyāṃ vartiḥ saṃśodhane hitā| vārāhe bahuśaḥ pitte bhāvitairnaktakaiḥ kṛtā|| au

39.83

भावितं पयसार्कस्य माषचूर्णं ससैन्धवम्। वर्तिः कृता क्षणं धार्या सेक्तव्यानुसुखाम्बुना॥ अउ

bhāvitaṃ payasārkasya māṣacūrṇaṃ sasaindhavam| vartiḥ kṛtā kṣaṇaṃ dhāryā sektavyānusukhāmbunā|| au

39.84

पिप्पलीमाषमरिचशताह्वाकुष्ठसैन्धवैः। प्रदेशिन्यङ्गुलीतुल्या वर्तिर्योनिविशोधनी॥ अउ

pippalīmāṣamaricaśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ| pradeśinyaṅgulītulyā vartiryoniviśodhanī|| au

39.85

उदुम्बरशलाटूनां द्रोणं द्रोणेम्भसः पचेत्। सपञ्चवल्कतिलकमालतीनिम्बपल्लवे॥ अउ

udumbaraśalāṭūnāṃ droṇaṃ droṇembhasaḥ pacet| sapañcavalkatilakamālatīnimbapallave|| au

39.86

निशास्थिते जले तस्मिंस्तैलप्रस्थं विपाचयेत्। पलाशशाल्मलीलाक्षाधवनिर्यासवल्कलैः॥ अउ

niśāsthite jale tasmiṃstailaprasthaṃ vipācayet| palāśaśālmalīlākṣādhavaniryāsavalkalaiḥ|| au

39.87

पिष्टैर्युक्तं ततःस्नेहपिचुं योनौ निधापयेत्। सशक्ररैः कषायैश्च शीतैः कुर्वीत सेचनम्॥ अउ

piṣṭairyuktaṃ tataḥsnehapicuṃ yonau nidhāpayet| saśakraraiḥ kaṣāyaiśca śītaiḥ kurvīta secanam|| au

39.88

पिच्छिला विवृता योनिश्चिरदुष्टा तु दारुणा। सप्ताहाच्छुध्यति क्षिप्रमपत्यं च समश्नुते॥ अउ

picchilā vivṛtā yoniściraduṣṭā tu dāruṇā| saptāhācchudhyati kṣipramapatyaṃ ca samaśnute|| au

39.89

उदुम्बरस्य दुग्धेन षट्कृत्वो भावितात्तिलात्। तैलं क्वाथेन तस्यैव कार्यं धार्यं च पूर्ववत्॥ अउ

udumbarasya dugdhena ṣaṭkṛtvo bhāvitāttilāt| tailaṃ kvāthena tasyaiva kāryaṃ dhāryaṃ ca pūrvavat|| au

39.90

धातक्यामलकीपत्रस्रोतोजमधुकोत्पलैः। जम्ब्वाम्रसारकासीसलोध्रकट्फलतिन्दुकैः॥ अउ

dhātakyāmalakīpatrasrotojamadhukotpalaiḥ| jambvāmrasārakāsīsalodhrakaṭphalatindukaiḥ|| au

39.91

सौराष्ट्रिकादाडिमत्वगुदुम्बरशलाटुभिः। अक्षमात्रैरजामूत्रे क्षीरे च द्विगुणे पचेत्॥ अउ

saurāṣṭrikādāḍimatvagudumbaraśalāṭubhiḥ| akṣamātrairajāmūtre kṣīre ca dviguṇe pacet|| au

39.92

तैलप्रस्थं तदभ्यङ्गपिचुबस्तिषु योजयेत्। शूनोत्तानोन्नता स्तब्धा पिच्छिला स्राविणी तथा। विप्लुतोपप्लुता योनिः सिध्येत् सस्फोटशूलिनी॥ अउ

tailaprasthaṃ tadabhyaṅgapicubastiṣu yojayet| śūnottānonnatā stabdhā picchilā srāviṇī tathā| viplutopaplutā yoniḥ sidhyet sasphoṭaśūlinī|| au

39.93

अर्कनिम्बाम्रकोशाम्रबिल्वबूकधवोद्बवैः। करीरजिङ्गिणीनम्बूकरञ्जार्जुनशिग्रुजैः॥ अउ

arkanimbāmrakośāmrabilvabūkadhavodbavaiḥ| karīrajiṅgiṇīnambūkarañjārjunaśigrujaiḥ|| au

39.94

पलाशसिध्रकोत्थैश्च कषायैर्धावनं परम्। शुक्तसीधुमधून्मिश्रैर्योनेः स्रावनिवारणम्॥ अउ

palāśasidhrakotthaiśca kaṣāyairdhāvanaṃ param| śuktasīdhumadhūnmiśrairyoneḥ srāvanivāraṇam|| au

39.95

कुर्यात् सतक्रगोमूत्रशुक्तैर्वा त्रिफलारसैः॥ अउ

kuryāt satakragomūtraśuktairvā triphalārasaiḥ|| au

39.96

यवान्नमभयारिष्टं सीधु तैलं च शीलयेत्। पिप्पल्ययोरजःपथ्याप्रयोगांश्चसमाक्षिकान्॥ अउ

yavānnamabhayāriṣṭaṃ sīdhu tailaṃ ca śīlayet| pippalyayorajaḥpathyāprayogāṃścasamākṣikān|| au

39.97

रोहीतकजटाकल्कं पाण्डुरेऽसृग्दरे पिबेत्। धात्रीमज्ज्ञोथवा कल्कं सितामाक्षिकसंयुतम्॥ अउ

rohītakajaṭākalkaṃ pāṇḍure'sṛgdare pibet| dhātrīmajjñothavā kalkaṃ sitāmākṣikasaṃyutam|| au

39.98

मधुनामलकीचूर्णं रसं वा प्राशयेत् सिते। सलोध्रवल्केन वटत्वक्कषायेण धावयेत्॥ अउ

madhunāmalakīcūrṇaṃ rasaṃ vā prāśayet site| salodhravalkena vaṭatvakkaṣāyeṇa dhāvayet|| au

39.99

आस्रावे क्षौमपट्टान् वा भावितांस्तेन धारयेत्। प्लक्षत्वक्चूर्णपिण्डं वा धारयेन्मधुना कृतम्॥ अउ

āsrāve kṣaumapaṭṭān vā bhāvitāṃstena dhārayet| plakṣatvakcūrṇapiṇḍaṃ vā dhārayenmadhunā kṛtam|| au

39.100

योन्या स्नेहाक्तया लोध्रप्रियङ्गुमधुकस्य वा। धार्या मधुकृता वर्तिः कषायाणां च भूरिशः॥ अउ

yonyā snehāktayā lodhrapriyaṅgumadhukasya vā| dhāryā madhukṛtā vartiḥ kaṣāyāṇāṃ ca bhūriśaḥ|| au

39.101

स्रावच्छेदार्थमभ्यक्तां धूपयेद्वा धृताप्लुतैः। सरलागुग्गुलुयवैः सतैलैः कटुमत्स्यकैः॥ अउ

srāvacchedārthamabhyaktāṃ dhūpayedvā dhṛtāplutaiḥ| saralāgugguluyavaiḥ satailaiḥ kaṭumatsyakaiḥ|| au

39.102

कासीसं त्रिफला काङ्क्षी साम्रजम्ब्वस्थि घातकी। पैच्छिल्ये क्षौद्रसंयुक्तश्चूर्णो वैशद्यकारकः॥ अउ

kāsīsaṃ triphalā kāṅkṣī sāmrajambvasthi ghātakī| paicchilye kṣaudrasaṃyuktaścūrṇo vaiśadyakārakaḥ|| au

39.103

पलाशधातकीजम्बूसमङ्गामोचसर्जजः। दुर्गन्धे पिच्छिले क्लेदे स्तम्भनश्चूर्ण इष्यते। आरग्वधादिवर्गस्य कषायः परिषेचनम्॥ अउ

palāśadhātakījambūsamaṅgāmocasarjajaḥ| durgandhe picchile klede stambhanaścūrṇa iṣyate| āragvadhādivargasya kaṣāyaḥ pariṣecanam|| au

39.104

स्तब्धानां कर्कशानां च कार्यं मादर्वकारकम्। धारणं वेशवारस्य कृसरा पायसस्य वा॥ अउ

stabdhānāṃ karkaśānāṃ ca kāryaṃ mādarvakārakam| dhāraṇaṃ veśavārasya kṛsarā pāyasasya vā|| au

39.105

दुर्गन्धानां कषायः स्यात्तैलं वा कल्क एव वा। चूर्णो वा सर्वगन्धानां पूतिगन्धापकर्षणः॥ अउ

durgandhānāṃ kaṣāyaḥ syāttailaṃ vā kalka eva vā| cūrṇo vā sarvagandhānāṃ pūtigandhāpakarṣaṇaḥ|| au

39.106

श्लेष्मलानां कटुप्रायाः समूत्रा बस्तयो हिताः। पित्ते समधुकक्षीरा वाते तैलाम्लसंयुताः। सन्निपातसमुत्थायाः कर्म साधारणं हितम्॥ अउ

śleṣmalānāṃ kaṭuprāyāḥ samūtrā bastayo hitāḥ| pitte samadhukakṣīrā vāte tailāmlasaṃyutāḥ| sannipātasamutthāyāḥ karma sādhāraṇaṃ hitam|| au

39.107

एवं योनिषु शुद्धासु गर्भं विन्दन्ति योषितः। अदुष्टे प्राकृते बीजे बीजोपक्रमणे सति॥ अउ

evaṃ yoniṣu śuddhāsu garbhaṃ vindanti yoṣitaḥ| aduṣṭe prākṛte bīje bījopakramaṇe sati|| au

39.108

पञ्चकर्मविशुद्धस्य पुरुषस्यापि चेन्द्रियम्। परीक्ष्य वर्णैर्दोषाणां दुष्टं तद्घ्नैरुपाचरेत्॥ अउ

pañcakarmaviśuddhasya puruṣasyāpi cendriyam| parīkṣya varṇairdoṣāṇāṃ duṣṭaṃ tadghnairupācaret|| au

39.109

मञ्जिष्ठाकुष्ठतगरत्रिफलाशर्करावचाः। द्वे निशे मधुकं मेदा दीप्यकः कटुरोहिणी॥ अउ

mañjiṣṭhākuṣṭhatagaratriphalāśarkarāvacāḥ| dve niśe madhukaṃ medā dīpyakaḥ kaṭurohiṇī|| au

39.110

पयस्या हिङ्गुकाकोली वाजिगन्धा शतावरी। पिष्ट्वाक्षांशं घृतप्रस्थं पचेत् क्षीरचतुर्गुणम्॥ अउ

payasyā hiṅgukākolī vājigandhā śatāvarī| piṣṭvākṣāṃśaṃ ghṛtaprasthaṃ pacet kṣīracaturguṇam|| au

39.111

योनिशुक्रप्रदोषेषु तत्सर्वेषु प्रशस्यते। आयुष्यं पौष्टिकं मेध्यं धन्यं पुंसवनं परम्॥ अउ

yoniśukrapradoṣeṣu tatsarveṣu praśasyate| āyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ medhyaṃ dhanyaṃ puṃsavanaṃ param|| au

अथ चत्वारिंशोऽध्यायः

40.2

अथातो विषप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāto viṣapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

40.3

पुरा खल्वमृतार्थं सुरासुरैः सलिलनिधेर्विमथ्यमानात् क्रोध इव रूपवान् सत्वं समुद्वभूव कृष्णमनलनयनमूर्ध्वप्रदीप्तकेशं दंष्ट्राकरालं भैरवारावरूपम्। तद्दर्शनादेव यतो देवदानवाश्च विषण्णास्तस्मात्तद्विषसंज्ञामवाप॥ अउ

purā khalvamṛtārthaṃ surāsuraiḥ salilanidhervimathyamānāt krodha iva rūpavān satvaṃ samudvabhūva kṛṣṇamanalanayanamūrdhvapradīptakeśaṃ daṃṣṭrākarālaṃ bhairavārāvarūpam| taddarśanādeva yato devadānavāśca viṣaṇṇāstasmāttadviṣasaṃjñāmavāpa|| au

40.4

तत् सहसैव सर्वभूतानि निर्दग्धुकाममुपयोगविशेषैर्विषममृततां विनयमानो ब्रह्मानुनीयौषधिषु न्यस्तवान्॥ अउ

tat sahasaiva sarvabhūtāni nirdagdhukāmamupayogaviśeṣairviṣamamṛtatāṃ vinayamāno brahmānunīyauṣadhiṣu nyastavān|| au

40.5

ततस्तत् स्थावरासु मूर्तिष्वधिवसनात् स्थावरमित्युच्यते॥ अउ

tatastat sthāvarāsu mūrtiṣvadhivasanāt sthāvaramityucyate|| au

40.6

जङ्गमं पुनः पृथिव्या भारावतारार्थमुरगादिरूपेण विष्णुर्निर्ममे॥ अउ

jaṅgamaṃ punaḥ pṛthivyā bhārāvatārārthamuragādirūpeṇa viṣṇurnirmame|| au

40.7

तयोः स्थावरं मूलपत्रपुष्पफलत्वक्सारनिर्यासक्षीरधातुकन्दभेदाद्दशाधिष्ठानम्॥ अउ

tayoḥ sthāvaraṃ mūlapatrapuṣpaphalatvaksāraniryāsakṣīradhātukandabhedāddaśādhiṣṭhānam|| au

40.8

तत्र मूलविषाणि क्लीतनकाश्वमारकगुञ्जासुगन्धकगर्गककर्करकरघाटकादीनि। पत्रविषं कालपत्रिका लम्बा वरदकरम्भार्कादीनाम्। पुष्पविषं वल्लीरेणुककरम्भ महाकरम्भादीनाम्। फलं कुमुद्वतीरेणुकाकरम्भमहाकरम्भमदनकतुवरकादीनाम्। त्वक्सारनिर्यासाः करककरघाटककरम्भमहाकरम्भनाराचकादीनाम्। क्षीरं कुमुद्वती दन्ती स्नुह्यर्कजालिनी व्यालादीनाम्। धातवो हरितालफेनाश्मभस्मरक्तप्रभृतयः। कन्दजानि तु हालाहलकालकूटवत्सनाभशृङ्गीसाषर्पजालककर्दमकवैराटकमुस्तकमुष्ककसाक्तुकक्रौञ्चकवालकमहाविषपुण्डरीकगालवमूलकमर्कटकर्कटककरवीरकेन्द्रायुधसङ्कोचकलाङ्गलकतैलपेय कुशपुष्पके तु पुष्पकरोहिषाञ्जनाभकादीनि॥ अउ

tatra mūlaviṣāṇi klītanakāśvamārakaguñjāsugandhakagargakakarkarakaraghāṭakādīni| patraviṣaṃ kālapatrikā lambā varadakarambhārkādīnām| puṣpaviṣaṃ vallīreṇukakarambha mahākarambhādīnām| phalaṃ kumudvatīreṇukākarambhamahākarambhamadanakatuvarakādīnām| tvaksāraniryāsāḥ karakakaraghāṭakakarambhamahākarambhanārācakādīnām| kṣīraṃ kumudvatī dantī snuhyarkajālinī vyālādīnām| dhātavo haritālaphenāśmabhasmaraktaprabhṛtayaḥ| kandajāni tu hālāhalakālakūṭavatsanābhaśṛṅgīsāṣarpajālakakardamakavairāṭakamustakamuṣkakasāktukakrauñcakavālakamahāviṣapuṇḍarīkagālavamūlakamarkaṭakarkaṭakakaravīrakendrāyudhasaṅkocakalāṅgalakatailapeya kuśapuṣpake tu puṣpakarohiṣāñjanābhakādīni|| au

40.9

तत्र मूलविषैरुपयुक्तैरुद्वेष्टनप्रलापमोहाः प्रजायन्ते। पत्रविषैर्जृम्भोद्वेष्टनश्वासाः। पुष्पविषैश्छर्द्याध्मानमोहाः। फलविषैर्दाहमुष्कशोफौ। त्वक्सारनिर्यासविषैः प्रसेकास्यदौर्गन्ध्यपारुष्यशिरोवेदनाः। क्षीरविषैर्जिह्वागौरवं शकृत्भेदश्च। धातुविषैस्तालुदाहमूर्च्छाहृदयपीडाः। सर्वमेव च स्थावरं ज्वरहिध्मादन्तहर्षहनुस्तम्भगलग्रहफेनवमनारुचिश्वासमूर्च्छाः करोति विशेषेण कन्दजम्। तद्ध्यतितीक्ष्णत्वादाशुकारितरम्। इतरत्तु प्रायः कालान्तरप्राणहरम्॥ अउ

tatra mūlaviṣairupayuktairudveṣṭanapralāpamohāḥ prajāyante| patraviṣairjṛmbhodveṣṭanaśvāsāḥ| puṣpaviṣaiśchardyādhmānamohāḥ| phalaviṣairdāhamuṣkaśophau| tvaksāraniryāsaviṣaiḥ prasekāsyadaurgandhyapāruṣyaśirovedanāḥ| kṣīraviṣairjihvāgauravaṃ śakṛtbhedaśca| dhātuviṣaistāludāhamūrcchāhṛdayapīḍāḥ| sarvameva ca sthāvaraṃ jvarahidhmādantaharṣahanustambhagalagrahaphenavamanāruciśvāsamūrcchāḥ karoti viśeṣeṇa kandajam| taddhyatitīkṣṇatvādāśukāritaram| itarattu prāyaḥ kālāntaraprāṇaharam|| au

40.10

सर्वमपि चैतन्मौलमित्युच्यते मूलाश्रयत्वात् पत्रादीनाम्॥ अउ

sarvamapi caitanmaulamityucyate mūlāśrayatvāt patrādīnām|| au

40.11

जङ्गमस्य त्वाश्रयाः षोदश। दृष्टिनिश्वासस्पर्शदंष्ट्रामुखनखास्थिमूत्रपुरीषशुक्रार्तवलालाशूकपित्तशोणितशवानि। तानि पुनः सर्पकीटकणभाद्याश्रितानि। तत्कृतान्यथास्वमामयान् साधनं चोत्तरत्र वक्ष्यति॥ अउ

jaṅgamasya tvāśrayāḥ ṣodaśa| dṛṣṭiniśvāsasparśadaṃṣṭrāmukhanakhāsthimūtrapurīṣaśukrārtavalālāśūkapittaśoṇitaśavāni| tāni punaḥ sarpakīṭakaṇabhādyāśritāni| tatkṛtānyathāsvamāmayān sādhanaṃ cottaratra vakṣyati|| au

40.12

सर्वं च प्रायशो जङ्गमं निद्रातन्द्राक्लमदाहरोमहर्षशोफपाकातिसारान् करोति॥ अउ

sarvaṃ ca prāyaśo jaṅgamaṃ nidrātandrāklamadāharomaharṣaśophapākātisārān karoti|| au

40.13

द्विविधमपिचैतद्विषं तीक्ष्णोष्णरूक्षविशदसूक्ष्मव्यवाय्याशुकारिविकाशिलघ्वव्यक्तरसत्वैर्दशभिर्गुणैर्युक्तमपाकि च॥ अउ

dvividhamapicaitadviṣaṃ tīkṣṇoṣṇarūkṣaviśadasūkṣmavyavāyyāśukārivikāśilaghvavyaktarasatvairdaśabhirguṇairyuktamapāki ca|| au

40.14

तत्र तैक्ष्ण्यौष्ण्यात् पित्तं रक्तं च प्रकोपयति। रौक्ष्याद्वायुम्। वैशद्यादसक्तवेगं प्रसरति। सौक्ष्म्याद्व्यवायित्वाच्च दोषधातुमलादीन् समस्तान् शरीरावयवाननुप्रविशति। आशुकारित्वादाशु व्यापादयति। विकाशित्वान्मर्मच्छेदेन मतिं व्यामोहयति। लाघवाद्दुर्निर्हरमव्यक्तरसत्वाच्छ्लेष्मप्रकोपणमन्नरसांश्च सर्वाननुवर्तते। अत एव च प्रयत्नेनान्नानि विषतो रक्षेदित्युक्तम्। अपाकित्वाज्जरां नो याति। तेनाभ्यवहृतमवश्यं मारयति। मन्त्रौषधबलेन चोपशमितमपि प्रत्ययमासाद्य पुनः प्रकृप्यतीति। भवति चात्र॥ अउ

tatra taikṣṇyauṣṇyāt pittaṃ raktaṃ ca prakopayati| raukṣyādvāyum| vaiśadyādasaktavegaṃ prasarati| saukṣmyādvyavāyitvācca doṣadhātumalādīn samastān śarīrāvayavānanupraviśati| āśukāritvādāśu vyāpādayati| vikāśitvānmarmacchedena matiṃ vyāmohayati| lāghavāddurnirharamavyaktarasatvācchleṣmaprakopaṇamannarasāṃśca sarvānanuvartate| ata eva ca prayatnenānnāni viṣato rakṣedityuktam| apākitvājjarāṃ no yāti| tenābhyavahṛtamavaśyaṃ mārayati| mantrauṣadhabalena copaśamitamapi pratyayamāsādya punaḥ prakṛpyatīti| bhavati cātra|| au

40.15

स्थावरं जङ्गमं चेति विषं प्रोक्तमकृत्रिमम्॥ अउ

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ceti viṣaṃ proktamakṛtrimam|| au

40.16

कृत्रिमं गरसंज्ञं तु क्रियते विविधौषधैः। हन्ति योगवशेनाशु चिराच्चिरतराच्च तत्। शोफपाण्डूदरोन्माददुर्नामादीन्करोति वा॥ अउ

kṛtrimaṃ garasaṃjñaṃ tu kriyate vividhauṣadhaiḥ| hanti yogavaśenāśu cirācciratarācca tat| śophapāṇḍūdaronmādadurnāmādīnkaroti vā|| au

40.17

अपि चैतद्विषं सर्वं तीक्ष्णाद्यैरन्वितं गुणैः। वातपित्तोत्तरं नॄणां सद्यो हरति जीवितम्॥ अउ

api caitadviṣaṃ sarvaṃ tīkṣṇādyairanvitaṃ guṇaiḥ| vātapittottaraṃ nṝṇāṃ sadyo harati jīvitam|| au

40.18

विषं हि देहं सम्प्राप्य प्राग्दूषयति शोणितम्। कफपित्तानिलांश्चानु समदोषं सहाशयान्। ततो हृदयमास्थाय देहोच्छेदाय कल्पते॥ अउ

viṣaṃ hi dehaṃ samprāpya prāgdūṣayati śoṇitam| kaphapittānilāṃścānu samadoṣaṃ sahāśayān| tato hṛdayamāsthāya dehocchedāya kalpate|| au

40.19

शरीरं दूषिते रक्ते सर्वं चिमिचिमायते। कोठः समण्डलः स्वेदो रोमहर्षश्च जायते॥ अउ

śarīraṃ dūṣite rakte sarvaṃ cimicimāyate| koṭhaḥ samaṇḍalaḥ svedo romaharṣaśca jāyate|| au

40.20

क्षुद्रकीटा इवाङ्गेषु विसर्पन्तीति मन्यते। विनामयति गात्राणि जृम्भते शिशिरप्रियः॥ अउ

kṣudrakīṭā ivāṅgeṣu visarpantīti manyate| vināmayati gātrāṇi jṛmbhate śiśirapriyaḥ|| au

40.21

व्यापिनस्तस्य दुष्टस्य द्रुतस्य विषतेजसा। वातादयो वशं यान्ति बलिनोप्यबला इव॥ अउ

vyāpinastasya duṣṭasya drutasya viṣatejasā| vātādayo vaśaṃ yānti balinopyabalā iva|| au

40.22

विषं यद्दोषभूयिष्ठं तं दोषं प्राक् प्रपद्यते। आशये यस्य यस्यैव ततस्तदवतिष्ठते। तज्जान् विकारान् कुरुते यान् सर्वेषूपदेक्ष्यति॥ अउ

viṣaṃ yaddoṣabhūyiṣṭhaṃ taṃ doṣaṃ prāk prapadyate| āśaye yasya yasyaiva tatastadavatiṣṭhate| tajjān vikārān kurute yān sarveṣūpadekṣyati|| au

40.23

वाताशयस्थं कुरुते तथा श्लेष्मामयानपि। पित्तश्लेष्माशयगतं तद्वत् पित्तकफोद्भवान्॥ अउ

vātāśayasthaṃ kurute tathā śleṣmāmayānapi| pittaśleṣmāśayagataṃ tadvat pittakaphodbhavān|| au

40.24

तत्रापि चोत्तमाङ्गस्थे सकोठं शूयते शिरः। विशेषादक्षिकूटौष्ठनासास्यं हृष्टदन्तता। ताल्शोषो रुजा मूर्ध्नि वक्त्रे चिमिचिमायनम्॥ अउ

tatrāpi cottamāṅgasthe sakoṭhaṃ śūyate śiraḥ| viśeṣādakṣikūṭauṣṭhanāsāsyaṃ hṛṣṭadantatā| tālśoṣo rujā mūrdhni vaktre cimicimāyanam|| au

40.25

अर्थेषु चक्षुरादीनामप्रवृत्तिर्हनुग्रहः। इत्यन्यापि च विषं स्थितमङ्गेऽभिलक्षयेत्॥ अउ

artheṣu cakṣurādīnāmapravṛttirhanugrahaḥ| ityanyāpi ca viṣaṃ sthitamaṅge'bhilakṣayet|| au

40.26

व्याप्यैवं सकलं देहमुपरुध्य च वाहिनीः। विषं विषमिव क्षिप्रं प्राणानस्य निरस्यति॥ अउ

vyāpyaivaṃ sakalaṃ dehamuparudhya ca vāhinīḥ| viṣaṃ viṣamiva kṣipraṃ prāṇānasya nirasyati|| au

40.27

पीतं मृतस्य हृदये जग्धदिग्धाभिविद्धयोः। दंशे तिष्ठति भूयिष्ठं सर्वतः पिण्डितं विषम्। नाद्यादतो विशेषेण तेषां मांसं तदाश्रयम्॥ अउ

pītaṃ mṛtasya hṛdaye jagdhadigdhābhividdhayoḥ| daṃśe tiṣṭhati bhūyiṣṭhaṃ sarvataḥ piṇḍitaṃ viṣam| nādyādato viśeṣeṇa teṣāṃ māṃsaṃ tadāśrayam|| au

40.28

यथास्वं भक्षिते पीडा यथास्वं च क्रियाक्रमः॥ अउ

yathāsvaṃ bhakṣite pīḍā yathāsvaṃ ca kriyākramaḥ|| au

6.23.7

सप्त वेगान् विषस्याहुरष्टावितिपुनर्वसुः॥(चृ.ष्ष् 5.4.39,Cष्

sapta vegān viṣasyāhuraṣṭāvitipunarvasuḥ||(cṛ.ṣṣ 5.4.39,Cṣ

40.30

दुष्यति प्रथमे वेगे रसश्छर्द्दिप्रसेककृत्। द्वितीयेस्रं चिमिचिमाजृम्भावेपथुकारि तत्॥ अउ

duṣyati prathame vege rasaścharddiprasekakṛt| dvitīyesraṃ cimicimājṛmbhāvepathukāri tat|| au

40.31

तृतीये पिशितं कण्डूकोठमण्डलशोफदम्। दोषाश्चाश्चतुर्थे तेषु स्युर्यथायथमुपद्रवाः॥ अउ

tṛtīye piśitaṃ kaṇḍūkoṭhamaṇḍalaśophadam| doṣāścāścaturthe teṣu syuryathāyathamupadravāḥ|| au

40.32

पञ्चमे दर्शनभ्रान्तिः षष्ठे हिध्मासमुद्भवः। सप्तमे स्कन्धभङ्गोस्य जायते मृत्युरष्टमे॥ अउ

pañcame darśanabhrāntiḥ ṣaṣṭhe hidhmāsamudbhavaḥ| saptame skandhabhaṅgosya jāyate mṛtyuraṣṭame|| au

40.33

दुष्यति प्रथमे रक्तं द्वितीये श्वयथूद्भवः। तृतीयेङ्गे चिमिचिमा चतुर्थे ज्वरमूर्च्छना॥ अउ

duṣyati prathame raktaṃ dvitīye śvayathūdbhavaḥ| tṛtīyeṅge cimicimā caturthe jvaramūrcchanā|| au

40.34

पञ्चमे पाण्डुजिह्वास्य शोषः षष्ठे हृदि व्यथा। सप्तमे मरणं वेग इति गग्नजितो मतम्॥ अउ

pañcame pāṇḍujihvāsya śoṣaḥ ṣaṣṭhe hṛdi vyathā| saptame maraṇaṃ vega iti gagnajito matam|| au

40.35

मूर्च्छा हृदि परं पीडा शिरोरुगपतन्त्रकः। हिध्मा च दारुणो मर्मच्छेदो जीवितसंशयः। सप्तेति वेगा मूर्च्छाद्या विदेहपतिना स्मृताः॥ अउ

mūrcchā hṛdi paraṃ pīḍā śirorugapatantrakaḥ| hidhmā ca dāruṇo marmacchedo jīvitasaṃśayaḥ| sapteti vegā mūrcchādyā videhapatinā smṛtāḥ|| au

40.36

रक्तमांसवसास्नायु तथास्थ्याद्यास्त्रयः क्रमात्। आश्रयाः सप्त सप्तानामित्यालम्बायनोऽब्रवीत्॥ अउ

raktamāṃsavasāsnāyu tathāsthyādyāstrayaḥ kramāt| āśrayāḥ sapta saptānāmityālambāyano'bravīt|| au

40.37

वेगान् धन्वन्तरिस्तद्वत् सर्पदष्टस्य मन्यते। स्नाववर्जं तु तत्स्थाने दोषानिच्छति कोष्ठगान्॥ अउ

vegān dhanvantaristadvat sarpadaṣṭasya manyate| snāvavarjaṃ tu tatsthāne doṣānicchati koṣṭhagān|| au

40.38

धात्वन्तरेषु याः सप्त कलाः पूर्वं प्रकीर्त्तिताः। अतीत्य तासामेकैकां वेगं प्रकुरुते विषम्॥ अउ

dhātvantareṣu yāḥ sapta kalāḥ pūrvaṃ prakīrttitāḥ| atītya tāsāmekaikāṃ vegaṃ prakurute viṣam|| au

40.39

तत्कालकल्पं कालेन कलामभ्येति यावता। ऊह्यमानं समीरेण तावद्वेगान्तरं स्मृतम्॥ अउ

tatkālakalpaṃ kālena kalāmabhyeti yāvatā| ūhyamānaṃ samīreṇa tāvadvegāntaraṃ smṛtam|| au

40.40

मुनिना येन यत्तूक्तं तत्सर्वमिह दर्शितम्॥ अउ

muninā yena yattūktaṃ tatsarvamiha darśitam|| au

40.41

जीर्णं विषघ्नौषधिभिर्हतं वा दवाग्निवातातपशोषितं वा। स्वभावतो वा न गुणैः सुयुक्तं दूषीविषाख्यां विषमभ्युपैति॥ अउ

jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā davāgnivātātapaśoṣitaṃ vā| svabhāvato vā na guṇaiḥ suyuktaṃ dūṣīviṣākhyāṃ viṣamabhyupaiti|| au

40.42

वीर्याल्पभावादविभाव्यमेतत्। कफावृतं वर्षगणानुबन्धि॥ अउ

vīryālpabhāvādavibhāvyametat| kaphāvṛtaṃ varṣagaṇānubandhi|| au

40.43

तेनादिर्तो भिन्नपुरीषवर्णो दुष्टास्ररोगी तृडरोचकार्तः। मूर्च्छन् वमन् गद्गदवाग्विमुह्यन् भवेच्च दूष्योदरलिङ्गजुष्टः॥ अउ

tenādirto bhinnapurīṣavarṇo duṣṭāsrarogī tṛḍarocakārtaḥ| mūrcchan vaman gadgadavāgvimuhyan bhavecca dūṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ|| au

40.44

आमाशयस्थे कफवातरोगी पित्ताशस्थेऽनिलपित्तरोगी। भवेन्नरो ध्वस्थीशरोरुहाङ्गो विलूनपक्षः स यथा विहङ्गः। स्थितं रसादिष्वथवा विचित्रान्। करोति धातुप्रभवान्विकारान्॥ अउ

āmāśayasthe kaphavātarogī pittāśasthe'nilapittarogī| bhavennaro dhvasthīśaroruhāṅgo vilūnapakṣaḥ sa yathā vihaṅgaḥ| sthitaṃ rasādiṣvathavā vicitrān| karoti dhātuprabhavānvikārān|| au

40.45

प्राग्वाताजीर्णशीताभ्रदिवास्वप्नाहिताशनैः। दुष्टं दूषयते धातूनतो दूषीविषं स्मृतम्॥ अउ

prāgvātājīrṇaśītābhradivāsvapnāhitāśanaiḥ| duṣṭaṃ dūṣayate dhātūnato dūṣīviṣaṃ smṛtam|| au

40.46

स्थावरस्योपयुक्तस्य पूर्वे वेगेऽथ जायते। जिह्वायाः श्यावता स्तम्भो मूर्च्छा त्रासः क्लमो वमिः॥ अउ

sthāvarasyopayuktasya pūrve vege'tha jāyate| jihvāyāḥ śyāvatā stambho mūrcchā trāsaḥ klamo vamiḥ|| au

40.47

द्वितीये वेपथुः स्वेदो कण्ठे च वेदनाः। विषं चामाशयं प्राप्तं कुरुते हृदि वेदनाम्॥ अउ

dvitīye vepathuḥ svedo kaṇṭhe ca vedanāḥ| viṣaṃ cāmāśayaṃ prāptaṃ kurute hṛdi vedanām|| au

40.48

तालुशोषस्तृतीये तु शूलं चामाशये भृशम्। दुर्बले हरिते शूने जायेते चास्य लोचने॥ अउ

tāluśoṣastṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye bhṛśam| durbale harite śūne jāyete cāsya locane|| au

40.49

पक्वाशयगते तोदहिध्माकासान्त्रकूजनम्। चतुर्थे जायते वेगे शिरसश्चातिगौरवम्॥ अउ

pakvāśayagate todahidhmākāsāntrakūjanam| caturthe jāyate vege śirasaścātigauravam|| au

40.50

कफप्रसेको वैवर्ण्यं पर्वभेदश्च पञ्चमे। सर्वदोषप्रकोपश्च पक्वाधाने च वेदना॥ अउ

kaphapraseko vaivarṇyaṃ parvabhedaśca pañcame| sarvadoṣaprakopaśca pakvādhāne ca vedanā|| au

40.51

षष्ठे संज्ञाप्रणाशश्च सुभृशं चातिसार्यते। स्कन्धपृष्ठकटीभङ्गो भवेन्मृत्युश्च सप्तमे॥ अउ

ṣaṣṭhe saṃjñāpraṇāśaśca subhṛśaṃ cātisāryate| skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgo bhavenmṛtyuśca saptame|| au

40.52

प्रथमे विषवेगेथ वान्तं शीताम्बुसेचितम्। सर्पिर्मधुभ्यां संयुक्तमगदं पाययेद्द्रुतम्॥ अउ

prathame viṣavegetha vāntaṃ śītāmbusecitam| sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktamagadaṃ pāyayeddrutam|| au

40.53

द्वितीये पूर्ववद्वान्तं विरिक्तं चानु पाययेत्। तृतीयेऽगदपानं च हितं नस्यं तथाञ्जनम्॥ अउ

dvitīye pūrvavadvāntaṃ viriktaṃ cānu pāyayet| tṛtīye'gadapānaṃ ca hitaṃ nasyaṃ tathāñjanam|| au

40.54

चतुर्थे स्नेहसंयुक्तमगदं प्रतिभोजयेत्। पञ्चमे मधुकक्वाथमाक्षिकाभ्यां युतं हितम्॥ अउ

caturthe snehasaṃyuktamagadaṃ pratibhojayet| pañcame madhukakvāthamākṣikābhyāṃ yutaṃ hitam|| au

40.55

षष्ठेऽतिसारवत् सिद्धिरवपीडस्तु सप्तमे। मूर्ध्नि काकपदं कृत्वा सासृग्वा पिशितं क्षिपेत्॥ अउ

ṣaṣṭhe'tisāravat siddhiravapīḍastu saptame| mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā sāsṛgvā piśitaṃ kṣipet|| au

40.56

कोशातक्यग्निकः पाठा सूर्यवल्यमृताभयाः। शेलुः शिरीषः किणिही हरिद्रे क्षुद्रसाह्वया। पुनर्नवे त्रिकटुकं बृहत्यौ सारिवे बले॥ अउ

kośātakyagnikaḥ pāṭhā sūryavalyamṛtābhayāḥ| śeluḥ śirīṣaḥ kiṇihī haridre kṣudrasāhvayā| punarnave trikaṭukaṃ bṛhatyau sārive bale|| au

40.57

एषां यवागूं निर्यूहे शीतां सघृतमाक्षिकाम्। युञ्ज्याद्वेगान्तरे सर्वविषघ्नीं कृतकर्मणः॥ अउ

eṣāṃ yavāgūṃ niryūhe śītāṃ saghṛtamākṣikām| yuñjyādvegāntare sarvaviṣaghnīṃ kṛtakarmaṇaḥ|| au

40.58

तद्वन्मधूकमधुकपद्मकेसरचन्दनैः॥ अउ

tadvanmadhūkamadhukapadmakesaracandanaiḥ|| au

40.59

अगदान् वक्ष्यते चातः सिद्धान् पूर्वर्षिनिर्मितान्। सर्वेषु सर्वावस्थेषु ये विषेषु परं हिताः॥ अउ

agadān vakṣyate cātaḥ siddhān pūrvarṣinirmitān| sarveṣu sarvāvastheṣu ye viṣeṣu paraṃ hitāḥ|| au

40.60

चन्दनं कुङ्कुमं कुष्ठं काङ्क्षी लाक्षा प्रियङ्गवः। मुस्तस्थौणेयशैलेयरोचनामदनप्लवम्॥ अउ

candanaṃ kuṅkumaṃ kuṣṭhaṃ kāṅkṣī lākṣā priyaṅgavaḥ| mustasthauṇeyaśaileyarocanāmadanaplavam|| au

40.61

श्रोवेष्टकीवडैङ्गलाविशालालमनश्शिलाः। सुरसप्रसवस्पृक्कारजनीद्वयवालकम्॥ अउ

śroveṣṭakīvaḍaiṅgalāviśālālamanaśśilāḥ| surasaprasavaspṛkkārajanīdvayavālakam|| au

40.62

हिङ्गुसिद्धार्थकाः पद्मचारिणी पद्मकेसरम्। जात्याःपुष्पं प्रवालश्च पुष्पमर्कशिरीषयोः॥ अउ

hiṅgusiddhārthakāḥ padmacāriṇī padmakesaram| jātyāḥpuṣpaṃ pravālaśca puṣpamarkaśirīṣayoḥ|| au

40.63

द्विरोध्रबृहती कौन्ती मधुकं गन्धनाकुली। मुद्गपर्णीकणाश्यामा ध्यामकं नलदं नतम्॥ अउ

dvirodhrabṛhatī kauntī madhukaṃ gandhanākulī| mudgaparṇīkaṇāśyāmā dhyāmakaṃ naladaṃ natam|| au

40.64

सिन्दुवारकशम्याकदेवदारुमयूरकम्। पुष्ये समाहृतैः पिष्टैर्योज्यस्तैरगदोत्तमः॥ अउ

sinduvārakaśamyākadevadārumayūrakam| puṣye samāhṛtaiḥ piṣṭairyojyastairagadottamaḥ|| au

40.65

सञ्जीवनःप्रागमृताद्विहितोऽयं स्वयम्भुवा। पाननस्याञ्जनाघ्राणधूमालेपनधारणैः॥ अउ

sañjīvanaḥprāgamṛtādvihito'yaṃ svayambhuvā| pānanasyāñjanāghrāṇadhūmālepanadhāraṇaiḥ|| au

40.66

जीवनो विषसुप्तानां राजद्वारे जयावहः। धन्यो धान्यधनायुःश्रीक्षेमपुष्टिसुखप्रदः॥ अउ

jīvano viṣasuptānāṃ rājadvāre jayāvahaḥ| dhanyo dhānyadhanāyuḥśrīkṣemapuṣṭisukhapradaḥ|| au

40.67

गृहे स्थितो विषालक्ष्मीमन्त्रज्वरगरग्रहान्। कृत्याकार्मणकाखोर्दव्यालजन्तुसरीसृपान्॥ अउ

gṛhe sthito viṣālakṣmīmantrajvaragaragrahān| kṛtyākārmaṇakākhordavyālajantusarīsṛpān|| au

40.68

स्वप्नोपघातदुःस्वप्नतोयाग्निरिपुतस्करान्। निहन्त्यकालमरणमरकाशनिविग्रहान्॥ अउ

svapnopaghātaduḥsvapnatoyāgniriputaskarān| nihantyakālamaraṇamarakāśanivigrahān|| au

40.69

चन्दनं वालकं मुस्तं ध्यामकं कटुका नतम्। दाडिमं कुङ्कुमं शुण्ठी कपित्थं वत्सकात्फलम्॥ अउ

candanaṃ vālakaṃ mustaṃ dhyāmakaṃ kaṭukā natam| dāḍimaṃ kuṅkumaṃ śuṇṭhī kapitthaṃ vatsakātphalam|| au

40.70

करञ्जबीजं मरिचमुत्पलं कमलं दलम्। नलमूलमपामार्गं करवीरकमञ्जनम्॥ अउ

karañjabījaṃ maricamutpalaṃ kamalaṃ dalam| nalamūlamapāmārgaṃ karavīrakamañjanam|| au

40.71

लाक्षामालत्यहिच्छत्रनागपुष्पाम्लवेतसम्। विशालारोचनाश्यामा शङ्खपुष्पीप्रियङ्गुका॥ अउ

lākṣāmālatyahicchatranāgapuṣpāmlavetasam| viśālārocanāśyāmā śaṅkhapuṣpīpriyaṅgukā|| au

40.72

अजाजी सारिवाकुष्ठमजमोजः कुरण्डकः। वयस्था सिन्दुवारैला कायस्था चारटी वचा॥ अउ

ajājī sārivākuṣṭhamajamojaḥ kuraṇḍakaḥ| vayasthā sinduvārailā kāyasthā cāraṭī vacā|| au

40.73

कर्कटी पूतना केशी श्वेता च गिरिकर्णिका। गोलोमी सिंहलोमी च वर्षाभूर्गजपिप्पली। अगदो यापनाख्योयं पूर्वेण सदृशो गुणैः॥ अउ

karkaṭī pūtanā keśī śvetā ca girikarṇikā| golomī siṃhalomī ca varṣābhūrgajapippalī| agado yāpanākhyoyaṃ pūrveṇa sadṛśo guṇaiḥ|| au

40.74

श्रीवेष्टकं हरिद्रे द्वे कोविदारं मनःशिलाम्। पिप्पलीं पाटलीं पद्मां श्वेतां च गिरिकर्णिकाम्। मञ्जिष्ठां बृहतीं वक्रं यष्टी मरिचकेसरम्॥ अउ

śrīveṣṭakaṃ haridre dve kovidāraṃ manaḥśilām| pippalīṃ pāṭalīṃ padmāṃ śvetāṃ ca girikarṇikām| mañjiṣṭhāṃ bṛhatīṃ vakraṃ yaṣṭī maricakesaram|| au

40.75

फलीनीं किणिहीं चेति गवां पित्तेन भावयेत्। सूर्योदयो हन्ति विषं तमः सूर्योदयो यथा॥ अउ

phalīnīṃ kiṇihīṃ ceti gavāṃ pittena bhāvayet| sūryodayo hanti viṣaṃ tamaḥ sūryodayo yathā|| au

40.76

निम्बपत्रं गृहाद्धूमं फाणितं बृहतीफलम्। गोपित्तयुक्तमगदः परमं मृतजीवनः॥ अउ

nimbapatraṃ gṛhāddhūmaṃ phāṇitaṃ bṛhatīphalam| gopittayuktamagadaḥ paramaṃ mṛtajīvanaḥ|| au

40.77

गोपित्तकुष्ठसुरसं मधुकद्विनिशं तथा। विशालारजनीकुष्ठश्वपित्तव्योषतुम्बुरु॥ अउ

gopittakuṣṭhasurasaṃ madhukadviniśaṃ tathā| viśālārajanīkuṣṭhaśvapittavyoṣatumburu|| au

40.78

वचाशिरीषपञ्चाङ्गी मृतसञ्जीवनो गदः। पञ्चाङ्गानि शिरीषस्य श्वपित्तं च वरोऽगदः॥ अउ

vacāśirīṣapañcāṅgī mṛtasañjīvano gadaḥ| pañcāṅgāni śirīṣasya śvapittaṃ ca varo'gadaḥ|| au

40.79

प्रियङ्गु तगरं लाक्षा मञ्जिष्ठा मधुकं मधु। हरिद्राचेत्ययं श्रेष्ठः कौटिल्यदयितोऽगदः॥ अउ

priyaṅgu tagaraṃ lākṣā mañjiṣṭhā madhukaṃ madhu| haridrācetyayaṃ śreṣṭhaḥ kauṭilyadayito'gadaḥ|| au

40.80

विसंज्ञानां विषैर्घोरैः प्रहाअरैर्नष्टचेतसाम्। उद्बन्धानां जलौघे च मृतानां चेतनावहः॥ अउ

visaṃjñānāṃ viṣairghoraiḥ prahāarairnaṣṭacetasām| udbandhānāṃ jalaughe ca mṛtānāṃ cetanāvahaḥ|| au

40.81

शिरीषफलकाकाण्डसुरसाग्रपुनर्नवैः। कक्ष्यावायसिसंयुक्तैरगदः पूर्ववत् गुणैः॥ अउ

śirīṣaphalakākāṇḍasurasāgrapunarnavaiḥ| kakṣyāvāyasisaṃyuktairagadaḥ pūrvavat guṇaiḥ|| au

40.82

कटुकालाबुमूलानि गवां पित्तेन कल्कयेत्। ब्राह्मो धार्योयमगदः सर्वकर्मसु पूजितः॥ अउ

kaṭukālābumūlāni gavāṃ pittena kalkayet| brāhmo dhāryoyamagadaḥ sarvakarmasu pūjitaḥ|| au

40.83

अगारधूमस्रिवृता गोपित्तं त्र्यूषणं वचा। प्राजापत्योयमगदः सर्वरक्षोविषापहः॥ अउ

agāradhūmasrivṛtā gopittaṃ tryūṣaṇaṃ vacā| prājāpatyoyamagadaḥ sarvarakṣoviṣāpahaḥ|| au

40.84

श्वेतापुष्करतुल्यांशैर्जीवन्त्याः कुसुमैः कृतः। रुक्मपिष्टो मणिर्द्धार्यश्चाणक्येष्टो विषापहः॥ अउ

śvetāpuṣkaratulyāṃśairjīvantyāḥ kusumaiḥ kṛtaḥ| rukmapiṣṭo maṇirddhāryaścāṇakyeṣṭo viṣāpahaḥ|| au

40.85

मांसीत्वक्पत्रसुरसमनोह्वाशीतकुङ्कुमम्। निशाव्याघ्रन्नखं शुण्ठी दशाङ्गोऽयं विषापहः। उत्पातगण्डपिटकादिग्धविद्धविषापहः॥ अउ

māṃsītvakpatrasurasamanohvāśītakuṅkumam| niśāvyāghrannakhaṃ śuṇṭhī daśāṅgo'yaṃ viṣāpahaḥ| utpātagaṇḍapiṭakādigdhaviddhaviṣāpahaḥ|| au

40.86

उदुम्बरत्वग्जम्ब्वस्थिमधुकोत्पलगैरिकैः। चन्दनोशीरनलद नागकेसरपद्मकैः। विशेषाद्विषविस्फोटविसर्पज्वरदाहहा॥ अउ

udumbaratvagjambvasthimadhukotpalagairikaiḥ| candanośīranalada nāgakesarapadmakaiḥ| viśeṣādviṣavisphoṭavisarpajvaradāhahā|| au

40.87

शिरीषोदुम्बरप्लक्षन्यग्रोधाश्वत्थवल्कलैः। सघृतो दाहतृष्णास्रविषवीसर्पपित्तहा॥ अउ

śirīṣodumbaraplakṣanyagrodhāśvatthavalkalaiḥ| saghṛto dāhatṛṣṇāsraviṣavīsarpapittahā|| au

40.88

गजपिप्पलिकासीसक्षारयष्टीमयूरकम्। रक्ता नतं वचा दन्ती शिवः शिवकृतोऽगदः॥ अउ

gajapippalikāsīsakṣārayaṣṭīmayūrakam| raktā nataṃ vacā dantī śivaḥ śivakṛto'gadaḥ|| au

40.89

सुराला पावकी सोमा भोगवत्यमृता नतम्। आढकी किणिही सोमराजी चौशनसोऽगदः॥ अउ

surālā pāvakī somā bhogavatyamṛtā natam| āḍhakī kiṇihī somarājī cauśanaso'gadaḥ|| au

40.90

श्लेष्मातकार्ककुसुमं तण्डुलीयो मयूरकः। सुरसा मञ्जरी काकमाची पानेऽगदो वरः॥ अउ

śleṣmātakārkakusumaṃ taṇḍulīyo mayūrakaḥ| surasā mañjarī kākamācī pāne'gado varaḥ|| au

40.91

दध्याज्यक्षौद्रलवणं पीतं मूलविषापहम्। हरिद्रासैन्धवक्षौद्रघृतं संसृज्य पाययेत्। आर्तान् मूलविषैर्घोरैर्दिग्धविद्धान् विशेषतः॥ अउ

dadhyājyakṣaudralavaṇaṃ pītaṃ mūlaviṣāpaham| haridrāsaindhavakṣaudraghṛtaṃ saṃsṛjya pāyayet| ārtān mūlaviṣairghorairdigdhaviddhān viśeṣataḥ|| au

40.92

हरिद्रान्तर्बहिःशस्ता विषदोषातुरे परम्॥ अउ

haridrāntarbahiḥśastā viṣadoṣāture param|| au

40.93

निशाश्वमारसुरसकरञ्ञव्योषदारुभिः। अञ्जनं बस्तमूत्रेण पिष्टैर्नेत्रोपरोधजित्॥ अउ

niśāśvamārasurasakaraññavyoṣadārubhiḥ| añjanaṃ bastamūtreṇa piṣṭairnetroparodhajit|| au

40.94

कर्णाक्षिनासिकाकण्ठजिह्वारोगेषु नावनम्। बीजपूरार्यबृहतीफलज्योतिष्मतीकृतम्॥ अउ

karṇākṣināsikākaṇṭhajihvārogeṣu nāvanam| bījapūrāryabṛhatīphalajyotiṣmatīkṛtam|| au

40.95

श्वेता वचा हिङ्ग्वमृता सुगन्धा कुष्ठसैन्धवम्। शिरीषपुष्पद्विनिशाव्योषटुण्टुकसर्षपाः॥ अउ

śvetā vacā hiṅgvamṛtā sugandhā kuṣṭhasaindhavam| śirīṣapuṣpadviniśāvyoṣaṭuṇṭukasarṣapāḥ|| au

40.96

कपित्थमध्यं लशुनं करञ्जो वंशलेखनम्। पिष्ट्वा गोबस्तमूत्रेण तत्पित्तेनैव भावयेत्॥ अउ

kapitthamadhyaṃ laśunaṃ karañjo vaṃśalekhanam| piṣṭvā gobastamūtreṇa tatpittenaiva bhāvayet|| au

40.97

दिनानि सप्त व्यत्यासाद्विनिहन्ति ततोञ्जनात्। विषं शिरस्थं मूर्द्धार्तिज्वरजीर्णविषूचिकाः॥ अउ

dināni sapta vyatyāsādvinihanti tatoñjanāt| viṣaṃ śirasthaṃ mūrddhārtijvarajīrṇaviṣūcikāḥ|| au

40.98

अपस्मारग्रहोन्मादपाण्डुमेहमदात्ययान्। शुष्कनेत्रामयशिरोरोगपैल्लगलार्बुदान्॥ अउ

apasmāragrahonmādapāṇḍumehamadātyayān| śuṣkanetrāmayaśirorogapaillagalārbudān|| au

40.99

काचान्धकारपटलकण्डूदौर्बल्ययक्ष्मणः। लेपात् पीतक्षतालीढदष्टदिग्धविषं जयेत्॥ अउ

kācāndhakārapaṭalakaṇḍūdaurbalyayakṣmaṇaḥ| lepāt pītakṣatālīḍhadaṣṭadigdhaviṣaṃ jayet|| au

40.100

श्वित्रं कृच्छ्राणि कुष्ठानि दुष्टनाडी महाव्रणान्। आनाहार्शो गुदे लेपाल्ललाटे दुष्टपीनसम्॥ अउ

śvitraṃ kṛcchrāṇi kuṣṭhāni duṣṭanāḍī mahāvraṇān| ānāhārśo gude lepāllalāṭe duṣṭapīnasam|| au

40.101

योनिलेपेन नारीणां मूढगर्भानुलोमनः। उन्मूलयत्येष विषं गन्धहस्तीव काननम्॥ अउ

yonilepena nārīṇāṃ mūḍhagarbhānulomanaḥ| unmūlayatyeṣa viṣaṃ gandhahastīva kānanam|| au

40.102

विडङ्गपाठा त्रिफलाजमोदा हिङ्ग्वग्निवक्रं लवणस्यवर्गः। व्योषान्वितं स्थावरजङ्गमानां जेता विषाणामगदोऽजिताख्यः॥ अउ

viḍaṅgapāṭhā triphalājamodā hiṅgvagnivakraṃ lavaṇasyavargaḥ| vyoṣānvitaṃ sthāvarajaṅgamānāṃ jetā viṣāṇāmagado'jitākhyaḥ|| au

40.103

मनोह्वा रोचना चण्डा त्वगेलासितसर्षपैः। स्पृक्काहिंगुलकाश्मीरकान्ताभिःकल्कितोऽगदः। विषघ्नो बालसूर्योयं श्रीरक्षाविजयर्द्धिदः॥ अउ

manohvā rocanā caṇḍā tvagelāsitasarṣapaiḥ| spṛkkāhiṃgulakāśmīrakāntābhiḥkalkito'gadaḥ| viṣaghno bālasūryoyaṃ śrīrakṣāvijayarddhidaḥ|| au

40.104

अजगन्धा सगोमूत्रा गृहधूमः सुगुग्गुलुः। एष माहेश्वरो योगो न क्वचित् प्रतिहन्यते॥ अउ

ajagandhā sagomūtrā gṛhadhūmaḥ sugugguluḥ| eṣa māheśvaro yogo na kvacit pratihanyate|| au

40.105

विषदिग्धेन विद्धस्तु प्रताम्यति मुहुर्मुहुः। विवर्णभावं भजते विषादं चाशु गच्छति॥ अउ

viṣadigdhena viddhastu pratāmyati muhurmuhuḥ| vivarṇabhāvaṃ bhajate viṣādaṃ cāśu gacchati|| au

40.106

कीटैरिवावृतं चास्य गात्रं चिमिचिमायते। श्रोणिपृष्ठशिरःस्कन्धसन्धयः स्युः सवेदनाः॥ अउ

kīṭairivāvṛtaṃ cāsya gātraṃ cimicimāyate| śroṇipṛṣṭhaśiraḥskandhasandhayaḥ syuḥ savedanāḥ|| au

40.107

कृष्णदुष्टास्रविस्रावी तृण्मूर्च्छाज्वरदाहवान्। दृष्टिकालुष्यवमथुश्वासकासकरः क्षणात्॥ अउ

kṛṣṇaduṣṭāsravisrāvī tṛṇmūrcchājvaradāhavān| dṛṣṭikāluṣyavamathuśvāsakāsakaraḥ kṣaṇāt|| au

40.108

शूयते पच्यते सद्यो गत्वा मांसं च कृष्णताम्। प्रक्लिन्नं शीर्यतेऽभीक्ष्णं सपिच्छिलपरिस्रवम्॥ अउ

śūyate pacyate sadyo gatvā māṃsaṃ ca kṛṣṇatām| praklinnaṃ śīryate'bhīkṣṇaṃ sapicchilaparisravam|| au

40.109

कुर्यादमर्मविद्धस्य हृदयावरणं द्रुतम्। शल्यमाकृष्य तप्तेन लोहेनानु दहेद्व्रणम्॥ अउ

kuryādamarmaviddhasya hṛdayāvaraṇaṃ drutam| śalyamākṛṣya taptena lohenānu dahedvraṇam|| au

40.110

अथवा मुष्ककश्वेतासोमत्वक्ताम्रवल्लितः। शिरीषात् गृध्रनख्याश्च क्षारेण प्रतिसारयेत्। शुकनासाप्रतिविषाव्याघ्रीमूलैश्च लेपयेत्॥ अउ

athavā muṣkakaśvetāsomatvaktāmravallitaḥ| śirīṣāt gṛdhranakhyāśca kṣāreṇa pratisārayet| śukanāsāprativiṣāvyāghrīmūlaiśca lepayet|| au

40.111

पीतदष्टचिकित्सां च कुर्यात्तस्य यथार्हतः। व्रणे तु पूतिपिशिते क्रिया पित्तविसर्पवत्॥ अउ

pītadaṣṭacikitsāṃ ca kuryāttasya yathārhataḥ| vraṇe tu pūtipiśite kriyā pittavisarpavat|| au

40.112

सौभाग्यार्थं स्त्रियो भर्त्रे राज्ञे वारातिचोदिताः। गरमाहारसम्पृक्तं यच्छन्त्यासन्नवर्तिनः॥ अउ

saubhāgyārthaṃ striyo bhartre rājñe vārāticoditāḥ| garamāhārasampṛktaṃ yacchantyāsannavartinaḥ|| au

40.113

नानाप्राण्यङ्गशमलविरुद्धौषधिभस्मनाम्। विषाणां चाल्पवीर्याणां योगो गर इति स्मृतः॥ अउ

nānāprāṇyaṅgaśamalaviruddhauṣadhibhasmanām| viṣāṇāṃ cālpavīryāṇāṃ yogo gara iti smṛtaḥ|| au

40.114

तेन पाण्डुः कृशोल्पाग्निः कासश्वासज्वरार्दितः। वायुना प्रतिलोमेन स्वप्नचिन्तापरायणः॥ अउ

tena pāṇḍuḥ kṛśolpāgniḥ kāsaśvāsajvarārditaḥ| vāyunā pratilomena svapnacintāparāyaṇaḥ|| au

40.115

महोदरयकृत्प्लीहो दीनवाग्दुर्बलोऽलसः। शोफवान् सतताध्मातः शुष्कपादकरः क्षयी॥ अउ

mahodarayakṛtplīho dīnavāgdurbalo'lasaḥ| śophavān satatādhmātaḥ śuṣkapādakaraḥ kṣayī|| au

40.116

स्वप्ने गोमायुमार्जारनकुलव्यालवानरान्। प्रायः पश्यति शुष्कांश्च वनस्पतिजलाशयान्॥ अउ

svapne gomāyumārjāranakulavyālavānarān| prāyaḥ paśyati śuṣkāṃśca vanaspatijalāśayān|| au

40.117

मन्यते कृष्णमात्मानं गौरो गौरं च कालकः। विकर्णनासानयनं पश्येत्तद्विहतेन्द्रियः॥ अउ

manyate kṛṣṇamātmānaṃ gauro gauraṃ ca kālakaḥ| vikarṇanāsānayanaṃ paśyettadvihatendriyaḥ|| au

40.118

एतैरन्यैश्च बहुभिः क्लिष्टो घोरैरुद्रवैः। गरार्तो नाशमाप्नोति कश्चित्सद्योऽचिकित्सितः॥ अउ

etairanyaiśca bahubhiḥ kliṣṭo ghorairudravaiḥ| garārto nāśamāpnoti kaścitsadyo'cikitsitaḥ|| au

40.120

गरार्तो वान्तवान् भुक्त्वा तत्पथ्यं पानभोजनम्। शुद्धहृच्छीलयेद्धेम सूत्रस्थानविधेः स्मरन्॥ अस40.119। शर्कराक्षौद्रसंयुक्तश्चूर्णस्ताप्यसुवर्णयोः। लेहः प्रशमयत्युग्रं सर्वं योगकृतं विषम्॥ अउ

garārto vāntavān bhuktvā tatpathyaṃ pānabhojanam| śuddhahṛcchīlayeddhema sūtrasthānavidheḥ smaran|| asa40.119| śarkarākṣaudrasaṃyuktaścūrṇastāpyasuvarṇayoḥ| lehaḥ praśamayatyugraṃ sarvaṃ yogakṛtaṃ viṣam|| au

40.121

मूर्वामृतानतकणापटोलीचव्यचित्रकान्। वचामुस्तविडङ्गानि तक्रकोष्णाम्बुमस्तुभिः। पिबेद्रसेन चाम्लेन गरोपहतपावकः॥ अउ

mūrvāmṛtānatakaṇāpaṭolīcavyacitrakān| vacāmustaviḍaṅgāni takrakoṣṇāmbumastubhiḥ| pibedrasena cāmlena garopahatapāvakaḥ|| au

40.122

पारावतामिषशठीपुष्कराह्वशृतं हिमम्। गरतृष्णारुजाकासश्वासहिध्माज्वरापहम्॥ अउ

pārāvatāmiṣaśaṭhīpuṣkarāhvaśṛtaṃ himam| garatṛṣṇārujākāsaśvāsahidhmājvarāpaham|| au

40.123

वायसी श्वासकासघ्नी भृष्टाज्यत्रिफलारसे। भार्ङ्गीनागरनिर्यूहः शिशिरश्च समाक्षिकः॥ अउ

vāyasī śvāsakāsaghnī bhṛṣṭājyatriphalārase| bhārṅgīnāgaraniryūhaḥ śiśiraśca samākṣikaḥ|| au

40.124

हरेणुचन्दनश्यामानलदं श्लक्ष्णपेषितम्। विलेपनं प्रयोक्तव्यं गरेणोपहतत्वचः॥ अउ

hareṇucandanaśyāmānaladaṃ ślakṣṇapeṣitam| vilepanaṃ prayoktavyaṃ gareṇopahatatvacaḥ|| au

40.125

मञ्जिष्ठा किणिहीनिम्बरजन्यश्वत्थचन्दनैः। प्रघर्षणं कृशानां तु गरेण क्षपितौजसाम्॥ अउ

mañjiṣṭhā kiṇihīnimbarajanyaśvatthacandanaiḥ| pragharṣaṇaṃ kṛśānāṃ tu gareṇa kṣapitaujasām|| au

40.126

पथ्यं परममुद्दिष्टं शीलनं क्षीरसर्पिषोः॥ अउ

pathyaṃ paramamuddiṣṭaṃ śīlanaṃ kṣīrasarpiṣoḥ|| au

40.127

वृषनिम्बपटोलीनां क्वाथेन् विपचेत् घृतम्। अभयागार्भिणं श्रेष्ठं तत् गरस्य निबर्हणम्॥ अउ

vṛṣanimbapaṭolīnāṃ kvāthen vipacet ghṛtam| abhayāgārbhiṇaṃ śreṣṭhaṃ tat garasya nibarhaṇam|| au

40.128

हरिद्रां नाकुलीं जातीं पृथक्पिष्ट्वा विपाचयेत्। घृतत्रयं विषार्तानामेतदारोग्यदं परम्॥ अउ

haridrāṃ nākulīṃ jātīṃ pṛthakpiṣṭvā vipācayet| ghṛtatrayaṃ viṣārtānāmetadārogyadaṃ param|| au

40.129

तण्डुलीयकमूलेन गृहधूमेन चैकतः। क्षीरेण च घृतं सिद्धं समस्तविषरोगजित्॥ अउ

taṇḍulīyakamūlena gṛhadhūmena caikataḥ| kṣīreṇa ca ghṛtaṃ siddhaṃ samastaviṣarogajit|| au

40.130

नागदन्ती त्रिवृद्दन्ती द्रवन्ती स्नुक्पयः पलैः। साधितं माहिषं सर्पिः सगोमूत्राढकं हितम्। सर्पकीटविषार्तानां गरार्तानां च शान्तये॥ अउ

nāgadantī trivṛddantī dravantī snukpayaḥ palaiḥ| sādhitaṃ māhiṣaṃ sarpiḥ sagomūtrāḍhakaṃ hitam| sarpakīṭaviṣārtānāṃ garārtānāṃ ca śāntaye|| au

40.131

मधुकं तगरं कुष्ठभद्रदारुहरेणवः। मञ्जिष्ठैलैलवालूनि नागपुष्पोत्पलं प्लवम्॥ अउ

madhukaṃ tagaraṃ kuṣṭhabhadradāruhareṇavaḥ| mañjiṣṭhailailavālūni nāgapuṣpotpalaṃ plavam|| au

40.132

विडङ्गं चन्दनं पत्रं प्रियङ्गुर्ध्यामकं बला। अंशुमत्यौ हरिद्रे द्वे बृहत्यौ सारिवाद्वयम्॥ अउ

viḍaṅgaṃ candanaṃ patraṃ priyaṅgurdhyāmakaṃ balā| aṃśumatyau haridre dve bṛhatyau sārivādvayam|| au

40.133

एषां कल्कैर्घृतं सिद्धमजेयं नाम विश्रुतम्। विषाणि हन्ति सर्वाणि शीघ्रमेव प्रयोजितम्॥ अउ

eṣāṃ kalkairghṛtaṃ siddhamajeyaṃ nāma viśrutam| viṣāṇi hanti sarvāṇi śīghrameva prayojitam|| au

40.134

श्वेते कपोते बीजानि प्रत्यक्पुषीशिरीषयोः। गोमूत्रपिष्टैस्तैः सर्पिः सिद्धं बिषहरं परम्। अमृतं नाम विख्यातमपि सञ्जीवयेन्मृतम्॥ अउ

śvete kapote bījāni pratyakpuṣīśirīṣayoḥ| gomūtrapiṣṭaistaiḥ sarpiḥ siddhaṃ biṣaharaṃ param| amṛtaṃ nāma vikhyātamapi sañjīvayenmṛtam|| au

40.135

शिरीषत्वक् त्रिकटुकं विदारी चन्दनोत्पलम्। द्वे बले सारिवास्फोतबृहतीनिम्बपल्लवाः॥ अउ

śirīṣatvak trikaṭukaṃ vidārī candanotpalam| dve bale sārivāsphotabṛhatīnimbapallavāḥ|| au

40.136

बन्धुजीवाढकीमूर्वावासासुरसवत्सकाः। पाठाङ्कोलाश्वगन्धार्कमूलयष्ट्याह्वपद्मकम्॥ अउ

bandhujīvāḍhakīmūrvāvāsāsurasavatsakāḥ| pāṭhāṅkolāśvagandhārkamūlayaṣṭyāhvapadmakam|| au

40.137

विशाला बृहती लाक्षा कोविदारशतावरीः। कटभीदन्त्यपामार्ग पृश्निपर्णी रसाञ्जनम्॥ अउ

viśālā bṛhatī lākṣā kovidāraśatāvarīḥ| kaṭabhīdantyapāmārga pṛśniparṇī rasāñjanam|| au

40.138

श्वेतौ बाणाश्वखुरकौ कुष्ठदारुप्रियङ्गुकाः। सारं मधूकात्रिफलां करञ्जस्यफलं वचाम्॥ अउ

śvetau bāṇāśvakhurakau kuṣṭhadārupriyaṅgukāḥ| sāraṃ madhūkātriphalāṃ karañjasyaphalaṃ vacām|| au

40.139

रजन्यौ लोध्रमक्षांशं पिष्ट्वा साध्यं घृताढकम्। तुल्याम्बुछागगोमूत्रत्र्याढके तद्विषापहम्॥ अउ

rajanyau lodhramakṣāṃśaṃ piṣṭvā sādhyaṃ ghṛtāḍhakam| tulyāmbuchāgagomūtratryāḍhake tadviṣāpaham|| au

40.140

अपस्मारक्षयोन्मादभूतग्रहगरोदरान्। पाण्डुरोगकृमिप्लीहगुल्मोरुस्तम्भकार्मलाः॥ अउ

apasmārakṣayonmādabhūtagrahagarodarān| pāṇḍurogakṛmiplīhagulmorustambhakārmalāḥ|| au

40.141

हनुस्तम्भग्रहादींश्च पानाभ्यञ्जननावनैः। हन्ति सञ्जीवयति च विषोद्बन्धमृतान् नरान्॥ अउ

hanustambhagrahādīṃśca pānābhyañjananāvanaiḥ| hanti sañjīvayati ca viṣodbandhamṛtān narān|| au

40.142

भक्षिते हरिताले तु हृदि दाहोरसाग्रहः। आनाहोम्लस्य वमनं पीतहारिद्रविट्स्रुतिः। तथा मण्डलिसर्पोक्ता विकारास्तच्च भेषजम्॥ अउ

bhakṣite haritāle tu hṛdi dāhorasāgrahaḥ| ānāhomlasya vamanaṃ pītahāridraviṭsrutiḥ| tathā maṇḍalisarpoktā vikārāstacca bheṣajam|| au

40.143

विभज्य योजयेत् ऊर्ध्वमधः संशोधितं च तम्। अङ्कोलजालिनीबीजशुकनासाप्रियङ्गुकाः। लोध्रध्यामकतालीसनतयष्ट्याह्वगुग्गुलुः॥ अउ

vibhajya yojayet ūrdhvamadhaḥ saṃśodhitaṃ ca tam| aṅkolajālinībījaśukanāsāpriyaṅgukāḥ| lodhradhyāmakatālīsanatayaṣṭyāhvagugguluḥ|| au

40.144

हीबेरं भद्रकाष्ठं च लेहयेन्मधुसर्पिषा। दद्यान्नकुलगोपित्तयुक्तं नस्येञ्जने च तत्॥ अउ

hīberaṃ bhadrakāṣṭhaṃ ca lehayenmadhusarpiṣā| dadyānnakulagopittayuktaṃ nasyeñjane ca tat|| au

40.145

धुर्धूरकोपयोगेन सर्वं पश्यति पीतकम्। कम्पलालामदच्छर्दिस्मृतिभ्रंशभ्रमान्वितः। तं वामयेत मधुरैः पाययेद्वा सितापयः॥ अउ

dhurdhūrakopayogena sarvaṃ paśyati pītakam| kampalālāmadacchardismṛtibhraṃśabhramānvitaḥ| taṃ vāmayeta madhuraiḥ pāyayedvā sitāpayaḥ|| au

40.146

कोरदूषैर्मदनकैः प्रायो धुर्धूरवत् गदाः। उन्मादोक्षिविनाशश्च तत्रापि वमनं हितम्। कूष्माण्डकं च सगुडं बहुशस्तत्र भक्षयेत्॥ अउ

koradūṣairmadanakaiḥ prāyo dhurdhūravat gadāḥ| unmādokṣivināśaśca tatrāpi vamanaṃ hitam| kūṣmāṇḍakaṃ ca saguḍaṃ bahuśastatra bhakṣayet|| au

40.147

नानाप्रकारैः संयोगैः कोद्रवा मदहेतवः। तान्विभज्य यथादोषं चिकित्सेदविरोधिभिः॥ अउ

nānāprakāraiḥ saṃyogaiḥ kodravā madahetavaḥ| tānvibhajya yathādoṣaṃ cikitsedavirodhibhiḥ|| au

40.148

दूंषीविषार्तं सुस्विन्नमूर्ध्वं चाधश्च शोधितम्। दूषीविषारिमगदं लेहयेन्मधुनाप्लुतम्॥ अउ

dūṃṣīviṣārtaṃ susvinnamūrdhvaṃ cādhaśca śodhitam| dūṣīviṣārimagadaṃ lehayenmadhunāplutam|| au

40.149

पिप्पल्योध्यामकं मांसी लोध्रमेला सुवर्चिका। कुटन्नटं नतं कुष्ठं यष्टी चन्दनगैरिकम्। दूषीविषारिर्नाम्नायं नचान्यत्रापि वार्यते॥ अउ

pippalyodhyāmakaṃ māṃsī lodhramelā suvarcikā| kuṭannaṭaṃ nataṃ kuṣṭhaṃ yaṣṭī candanagairikam| dūṣīviṣārirnāmnāyaṃ nacānyatrāpi vāryate|| au

40.150

हरीतकी सलवणा मागधी मरिचानि च। एतद्दूषीविषार्तानां काश्यपोक्तं विरेचनम्॥ अउ

harītakī salavaṇā māgadhī maricāni ca| etaddūṣīviṣārtānāṃ kāśyapoktaṃ virecanam|| au

40.151

युञ्ज्याद्वा विषरोगेषु रेके व्योषादिकं भिषक्॥ अउ

yuñjyādvā viṣarogeṣu reke vyoṣādikaṃ bhiṣak|| au

40.152

तरुणस्य पलाशस्य स्रुतं क्षारोदकं पचेत्। क्वाथे तत्र प्रतीवापं प्रक्षिपेच्छ्रलक्ष्णचूर्णितम्॥ अउ

taruṇasya palāśasya srutaṃ kṣārodakaṃ pacet| kvāthe tatra pratīvāpaṃ prakṣipecchralakṣṇacūrṇitam|| au

40.153

व्योषं शिरीषकुसुमं मधुकं सारिवे मिसिम्। कुष्ठं वेल्लनिशे लाक्षां शुक्लां सुरसमञ्जरीम्॥ अउ

vyoṣaṃ śirīṣakusumaṃ madhukaṃ sārive misim| kuṣṭhaṃ vellaniśe lākṣāṃ śuklāṃ surasamañjarīm|| au

40.154

सिन्धूत्थं रक्तमृन्मांसीं रेणुकां हिङ्गुबाल्हिकम्। दर्वीप्रलेपि तज्जातं गोविषाणे निधापयेत्॥ अउ

sindhūtthaṃ raktamṛnmāṃsīṃ reṇukāṃ hiṅgubālhikam| darvīpralepi tajjātaṃ goviṣāṇe nidhāpayet|| au

40.155

क्षयगुल्मोदरार्शांसि मेहं मन्दाग्नितां ज्वरम्। त्वग्दोषकासापस्मारग्रहोन्मादभगन्दरान्॥ अउ

kṣayagulmodarārśāṃsi mehaṃ mandāgnitāṃ jvaram| tvagdoṣakāsāpasmāragrahonmādabhagandarān|| au

40.156

पाण्डुं कण्ठस्वरगदान् प्लीहानं श्वयथुं कृमीन्। कोलमात्रमतः खादन् जयेत् सर्वविषाणि च॥ अउ

pāṇḍuṃ kaṇṭhasvaragadān plīhānaṃ śvayathuṃ kṛmīn| kolamātramataḥ khādan jayet sarvaviṣāṇi ca|| au

40.157

विषं तेजोमयं मन्त्रैः सत्यब्रह्मतपोमयैः। यथा निवार्यते शीघ्रं प्रयुक्तैर्न तथौषधैः॥ अउ

viṣaṃ tejomayaṃ mantraiḥ satyabrahmatapomayaiḥ| yathā nivāryate śīghraṃ prayuktairna tathauṣadhaiḥ|| au

40.158

न तु सर्वमनुष्याणां सन्ति भेषजसम्पदः। अज्ञातरोगसद्भावे योग्यता चातिदुर्लभा॥ अउ

na tu sarvamanuṣyāṇāṃ santi bheṣajasampadaḥ| ajñātarogasadbhāve yogyatā cātidurlabhā|| au

40.159

प्रकुप्यति विषं भूयः केवलैश्चौषधैर्जितम्। अवाप्तौ सिद्धमन्त्राणां यतेतातश्चिकित्सकः॥ अउ

prakupyati viṣaṃ bhūyaḥ kevalaiścauṣadhairjitam| avāptau siddhamantrāṇāṃ yatetātaścikitsakaḥ|| au

40.160

तेऽपि च व्रतहीनस्य हीना वा स्वरवर्णतः। यस्मान्न सिद्धिमायान्ति तस्माद्योज्योऽगदक्रमः॥ अउ

te'pi ca vratahīnasya hīnā vā svaravarṇataḥ| yasmānna siddhimāyānti tasmādyojyo'gadakramaḥ|| au

40.161

विषप्रकृतिकालान्नदोषदूष्यादिसङ्गमे। विषसङ्कटमुद्दिष्टं शतस्यैकोत्र जीवति॥ अउ

viṣaprakṛtikālānnadoṣadūṣyādisaṅgame| viṣasaṅkaṭamuddiṣṭaṃ śatasyaikotra jīvati|| au

40.162

क्षुत्तृष्णाघर्म्मदौर्बल्यक्रोधशोकभयश्रमैः। अजीर्णवर्चोद्रवता पित्तमारुतवृद्धिभिः॥ अउ

kṣuttṛṣṇāgharmmadaurbalyakrodhaśokabhayaśramaiḥ| ajīrṇavarcodravatā pittamārutavṛddhibhiḥ|| au

40.163

तिलपुष्पफलाध्राणभूबाष्पघनगर्जितैः। हस्तिमूषिकवादित्रनिस्वनैर्विषसङ्कटैः। पुरोवातोत्पलामोदमदनैर्बर्धते विषम्॥ अउ

tilapuṣpaphalādhrāṇabhūbāṣpaghanagarjitaiḥ| hastimūṣikavāditranisvanairviṣasaṅkaṭaiḥ| purovātotpalāmodamadanairbardhate viṣam|| au

40.164

वर्षासु चाम्बुयोनित्वात् सङ्क्लेदं गुडवद्गतम्। विसर्पति घनापाये तदगस्त्यो हिनास्ति च। प्रयाति मन्दवीर्यत्वं विषं तस्मात् घनात्यये॥ अउ

varṣāsu cāmbuyonitvāt saṅkledaṃ guḍavadgatam| visarpati ghanāpāye tadagastyo hināsti ca| prayāti mandavīryatvaṃ viṣaṃ tasmāt ghanātyaye|| au

40.165

इति प्रकृतिसात्म्यर्तुस्थानवेगबलाबलम्। आलोच्य निपुणं बुध्या कर्मानन्तरमाचरेत्॥ अउ

iti prakṛtisātmyartusthānavegabalābalam| ālocya nipuṇaṃ budhyā karmānantaramācaret|| au

40.166

श्लैष्मिकं वमनैरुष्णरूक्षतीक्ष्णैः प्रलेपनैः। कषायकटुतिक्तैश्च भोजनैः शमयेद्विषम्॥ अउ

ślaiṣmikaṃ vamanairuṣṇarūkṣatīkṣṇaiḥ pralepanaiḥ| kaṣāyakaṭutiktaiśca bhojanaiḥ śamayedviṣam|| au

40.167

पैत्तिकं स्रंसनैः सेकप्रदेहैर्भृशशीतलैः। कषायतिक्तमधुरैर्घृतयुक्तैश्च भोजनैः॥ अउ

paittikaṃ sraṃsanaiḥ sekapradehairbhṛśaśītalaiḥ| kaṣāyatiktamadhurairghṛtayuktaiśca bhojanaiḥ|| au

40.168

वातात्मकंजयेत्स्वादुस्निग्धाम्ललवणान्वितैः। सघृतैर्भोजनालेपैस्तथैव पिशिताशनैः॥ अउ

vātātmakaṃjayetsvādusnigdhāmlalavaṇānvitaiḥ| saghṛtairbhojanālepaistathaiva piśitāśanaiḥ|| au

40.169

नाघृतं स्रंसनं शस्तं प्रलेपो भोज्यमौषधम्। सर्वेषु सर्वावस्थासु विषेषु न घृतोपमम्। विद्यते भेषजं किञ्चिद्विशेषात् प्रबलानिले॥ अउ

nāghṛtaṃ sraṃsanaṃ śastaṃ pralepo bhojyamauṣadham| sarveṣu sarvāvasthāsu viṣeṣu na ghṛtopamam| vidyate bheṣajaṃ kiñcidviśeṣāt prabalānile|| au

40.170

रक्तगे स्रावयेद्रक्तं पित्तवच्च क्रियाक्रमः। दूषीविषे पुनस्तत्स्थे पञ्चकर्माणि चाचरेत्॥ अउ

raktage srāvayedraktaṃ pittavacca kriyākramaḥ| dūṣīviṣe punastatsthe pañcakarmāṇi cācaret|| au

40.171

गण्डूषैः कवलैः प्राशैस्तीक्ष्णैः प्रधमनाञ्जनैः। शिरोगतं प्रशमयेद्विषसङ्क्रमणैस्तथा॥ अउ

gaṇḍūṣaiḥ kavalaiḥ prāśaistīkṣṇaiḥ pradhamanāñjanaiḥ| śirogataṃ praśamayedviṣasaṅkramaṇaistathā|| au

40.172

विषदुष्टकफस्रोतोरुद्धवायुर्मृतोपमः। यःस्यादसाध्यलिङ्गैश्च रहितस्तस्य योजयेत्॥ अउ

viṣaduṣṭakaphasrotoruddhavāyurmṛtopamaḥ| yaḥsyādasādhyaliṅgaiśca rahitastasya yojayet|| au

40.173

मूर्ध्निं काकपदं कृत्वा कल्कं चर्मकसोद्भवम्। ध्मापनं चास्य कटभीजालिनी कटुकैर्हितम्॥ अउ

mūrdhniṃ kākapadaṃ kṛtvā kalkaṃ carmakasodbhavam| dhmāpanaṃ cāsya kaṭabhījālinī kaṭukairhitam|| au

अथ चत्वारिंशोऽध्यायः (cont. 2)

40.174

आशये यस्य दोषस्य विषं तिष्ठति तं पुनः। आश्रयाश्रयिणोर्विद्वानविरोधेन साधयेत्॥ अउ

āśaye yasya doṣasya viṣaṃ tiṣṭhati taṃ punaḥ| āśrayāśrayiṇorvidvānavirodhena sādhayet|| au

40.175

क्षारागदः कफस्थानस्थिते स्वेदः सिराव्यधः। पित्ते क्षौद्रपयोम्लाज्यपानसेकावगाहनम्। स्वेदो वाताशये दध्ना पानं च नतकुष्ठयोः॥ अउ

kṣārāgadaḥ kaphasthānasthite svedaḥ sirāvyadhaḥ| pitte kṣaudrapayomlājyapānasekāvagāhanam| svedo vātāśaye dadhnā pānaṃ ca natakuṣṭhayoḥ|| au

40.176

क्षीरेणागदगर्मेण मदनस्य फलेन च। आस्थापनं प्रयुञ्जीत वाताशयगते विषे॥ अउ

kṣīreṇāgadagarmeṇa madanasya phalena ca| āsthāpanaṃ prayuñjīta vātāśayagate viṣe|| au

40.177

पचेद्यष्टीमधुक्वाथे तैलं क्षीरचतुर्गुणम्। त्रिफला सर्पवेताली शतपुष्पेन्दुराजिभिः॥ अउ

pacedyaṣṭīmadhukvāthe tailaṃ kṣīracaturguṇam| triphalā sarpavetālī śatapuṣpendurājibhiḥ|| au

40.178

अनन्तया च तत्पाननावनाभ्यङ्गबस्तिषु। भोजने च प्रणिहितं हन्ति वाताशयाद्विषम्॥ अउ

anantayā ca tatpānanāvanābhyaṅgabastiṣu| bhojane ca praṇihitaṃ hanti vātāśayādviṣam|| au

40.179

वलया सोमराज्या वा पचेत् पाटलयाथवा। घृतमण्डसमं तैलमानुवासनिकं परम्॥ अउ

valayā somarājyā vā pacet pāṭalayāthavā| ghṛtamaṇḍasamaṃ tailamānuvāsanikaṃ param|| au

40.180

विषोपद्रवपथ्यं च वीक्ष्य युञ्ज्याद्यथामयम्॥ अउ

viṣopadravapathyaṃ ca vīkṣya yuñjyādyathāmayam|| au

अथ एकचत्वारिंशोऽध्यायः

41.2

अथातः सर्पविषविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athātaḥ sarpaviṣavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

41.3

दिव्यभौमविभागेन द्विविधाः पन्नगाः स्मृताः। वासुकिस्तक्षकोनन्तः सगरः सागरालयः॥ अउ

divyabhaumavibhāgena dvividhāḥ pannagāḥ smṛtāḥ| vāsukistakṣakonantaḥ sagaraḥ sāgarālayaḥ|| au

41.4

तथा नन्दोपनन्दाद्याः समिद्धाग्निसमप्रभाः। दिव्या गर्जन्ति वर्षन्ति द्योतन्ते द्योतयन्ति ते॥ अउ

tathā nandopanandādyāḥ samiddhāgnisamaprabhāḥ| divyā garjanti varṣanti dyotante dyotayanti te|| au

41.5

धारयन्ति जगत्कृत्स्नं कुर्युःक्रुद्धाश्च भस्मसात्। दृङ्निश्वासैर्नमस्तेभ्यो नतेष्वस्ति चिकित्सितम्॥ अउ

dhārayanti jagatkṛtsnaṃ kuryuḥkruddhāśca bhasmasāt| dṛṅniśvāsairnamastebhyo nateṣvasti cikitsitam|| au

41.6

दर्वीकरा मण्डलिनो राजीमन्तश्च पन्नगाः। त्रिधा समासतो भौमा भिद्यन्ते तेत्वनेकधा। व्यासतो योनिभेदेन नोच्यन्तेऽनुपयोगतः॥ अउ

darvīkarā maṇḍalino rājīmantaśca pannagāḥ| tridhā samāsato bhaumā bhidyante tetvanekadhā| vyāsato yonibhedena nocyante'nupayogataḥ|| au

41.7

विशेषाद्रूक्षकटुकमम्लोष्णं स्वादु शीतलम्। विषं दर्वीकरादीनां क्रमाद्वातादिकोपनम्॥ अउ

viśeṣādrūkṣakaṭukamamloṣṇaṃ svādu śītalam| viṣaṃ darvīkarādīnāṃ kramādvātādikopanam|| au

41.8

तारुण्यमध्यवृद्धत्वे वृष्टिशीतातपेषु च। विषोल्बणा भवन्त्येते व्यन्तरा ऋतुसन्धिषु॥ अउ

tāruṇyamadhyavṛddhatve vṛṣṭiśītātapeṣu ca| viṣolbaṇā bhavantyete vyantarā ṛtusandhiṣu|| au

41.9

रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः। फणिनः शीघ्रगतयः सर्पा दर्वीकराः स्मृताः॥ अउ

rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṅkuśadhāriṇaḥ| phaṇinaḥ śīghragatayaḥ sarpā darvīkarāḥ smṛtāḥ|| au

41.10

ज्ञेया मण्डलिनोऽभोगा मण्डलैर्विविधैश्चिताः। प्रांशवो मन्दगमनाः राजीमन्तस्तु राजिभिः। स्निग्धा विचित्रवर्णाभिस्तिर्यगूर्ध्वं च चित्रिताः॥ अउ

jñeyā maṇḍalino'bhogā maṇḍalairvividhaiścitāḥ| prāṃśavo mandagamanāḥ rājīmantastu rājibhiḥ| snigdhā vicitravarṇābhistiryagūrdhvaṃ ca citritāḥ|| au

41.11

गोधासुतस्तु गौधेरो विषे दर्वीकरैः समः॥ अउ

godhāsutastu gaudhero viṣe darvīkaraiḥ samaḥ|| au

41.12

चतुष्पात् व्यन्तरान् विद्योदतेषामेव सङ्करात्। व्यामिश्रलक्षणास्ते हि सन्निपातप्रकोपणाः॥ अउ

catuṣpāt vyantarān vidyodateṣāmeva saṅkarāt| vyāmiśralakṣaṇāste hi sannipātaprakopaṇāḥ|| au

41.13

दिव्यकोजगरः सर्पः पताको वृक्षशायिकः। शकली पुष्पकः क्षीरी लासिनी सारसाहिकः॥ अउ

divyakojagaraḥ sarpaḥ patāko vṛkṣaśāyikaḥ| śakalī puṣpakaḥ kṣīrī lāsinī sārasāhikaḥ|| au

41.14

वर्षाहिको ज्योतिरथः शुकवक्त्रो बलाहकः। गजभक्षःप्लवोद्वाही निर्विषाः षोडशाहयः॥ अउ

varṣāhiko jyotirathaḥ śukavaktro balāhakaḥ| gajabhakṣaḥplavodvāhī nirviṣāḥ ṣoḍaśāhayaḥ|| au

41.15

प्रायेणर्तुमती मासं ज्येष्ठं तिष्ठति पन्नगी। आषाढे सर्पसंयोगादण्डानां मासि कार्तिके॥ अउ

prāyeṇartumatī māsaṃ jyeṣṭhaṃ tiṣṭhati pannagī| āṣāḍhe sarpasaṃyogādaṇḍānāṃ māsi kārtike|| au

41.16

द्वेशते विंशती द्वे च सा सूते तत्र जायते। कर्केतनसवर्णेऽण्डे समुद्भिन्ने भुजङ्गमः॥ अउ

dveśate viṃśatī dve ca sā sūte tatra jāyate| karketanasavarṇe'ṇḍe samudbhinne bhujaṅgamaḥ|| au

41.17

दीर्घलोहितराजीभिश्चित्रे योषिन्नपुंसकम्। शिरीषपुष्पसदृशे दंष्ट्राः सर्पस्य सप्तमे। चतस्रः सम्भवन्त्यह्नि विषं तासु चतुर्दशे॥ अउ

dīrghalohitarājībhiścitre yoṣinnapuṃsakam| śirīṣapuṣpasadṛśe daṃṣṭrāḥ sarpasya saptame| catasraḥ sambhavantyahni viṣaṃ tāsu caturdaśe|| au

41.18

वामाधरासिता पीता तदूर्ध्वा दक्षिणात्वधः। रक्ता श्यावोत्तरैकद्वित्रिचतुर्विषबिन्दुकाः॥ अउ

vāmādharāsitā pītā tadūrdhvā dakṣiṇātvadhaḥ| raktā śyāvottaraikadvitricaturviṣabindukāḥ|| au

41.19

ताः क्रमान्मुद्गमात्रोत्रबिन्दुः एष हि भोगिनाम्। विषे विकल्पो नान्येषां विद्यांद्दष्ट्रास्तथापराः। चत्वारिंशद् भुजङ्गस्य विर्विषाश्चतुरुत्तराः॥ अउ

tāḥ kramānmudgamātrotrabinduḥ eṣa hi bhoginām| viṣe vikalpo nānyeṣāṃ vidyāṃddaṣṭrāstathāparāḥ| catvāriṃśad bhujaṅgasya virviṣāścaturuttarāḥ|| au

41.20

आयुर्वर्षशतं विंशं पञ्चवर्षशतायुषः। गोनसा घर्मतप्तानां गवां नासासमुद्भवाः॥ अउ

āyurvarṣaśataṃ viṃśaṃ pañcavarṣaśatāyuṣaḥ| gonasā gharmataptānāṃ gavāṃ nāsāsamudbhavāḥ|| au

41.21

तत्रोर्ध्वदृङ्महाकायनेत्रजिह्वाशिरःस्वरः। व्यक्तभोगः पुनान्धीरः स्त्री स्यात्तस्माद्विपर्यये॥ अउ

tatrordhvadṛṅmahākāyanetrajihvāśiraḥsvaraḥ| vyaktabhogaḥ punāndhīraḥ strī syāttasmādviparyaye|| au

41.22

आयता चपला क्लीबः सुकुमारो जडाकृतिः। मन्दवेगस्वनक्रोधः सिताभस्तिर्यशीर्षकः॥ अउ

āyatā capalā klībaḥ sukumāro jaḍākṛtiḥ| mandavegasvanakrodhaḥ sitābhastiryaśīrṣakaḥ|| au

41.23

दिनत्रियामासन्ध्यासु प्रबलास्ते यथाक्रमम्। तदैव चापराध्यन्ति सर्वदैव तु पन्नगी॥ अउ

dinatriyāmāsandhyāsu prabalāste yathākramam| tadaiva cāparādhyanti sarvadaiva tu pannagī|| au

41.24

ब्राह्मणाः क्रोधना नीलकपिलाः श्वेतलोहिताः। रक्तास्याः पिङ्गनयना मेध्यदेशविचारिणः॥ अउ

brāhmaṇāḥ krodhanā nīlakapilāḥ śvetalohitāḥ| raktāsyāḥ piṅganayanā medhyadeśavicāriṇaḥ|| au

41.25

भोगे यज्ञोपवीतादिद्विजचिह्नोपचिह्निताः। बिल्वपुष्पहिमोशीरपद्मगुग्गुलुगन्धयः॥ अउ

bhoge yajñopavītādidvijacihnopacihnitāḥ| bilvapuṣpahimośīrapadmaguggulugandhayaḥ|| au

41.26

क्षत्रिया मानिनो धीरा रक्ताक्षा भृशकोपनाः। पक्वजाम्बवखर्जूरद्राक्षाभिन्नाञ्जनप्रभाः॥ अउ

kṣatriyā mānino dhīrā raktākṣā bhṛśakopanāḥ| pakvajāmbavakharjūradrākṣābhinnāñjanaprabhāḥ|| au

41.27

भोगेर्द्ध चन्द्रश्रीवत्सशङ्खचक्रहलाङ्किताः। जातीचम्पकपुन्नागपत्रजोङ्गकगन्धयः॥ अउ

bhogerddha candraśrīvatsaśaṅkhacakrahalāṅkitāḥ| jātīcampakapunnāgapatrajoṅgakagandhayaḥ|| au

41.28

वैश्याः पारावताभासा वज्रगोमेदकप्रभाः। बिन्दुमण्डलचित्राङ्गा धूम्रपाटललोहिताः। बस्तकुष्ठविकक्षीरसर्पिषां गन्धतः समाः॥ अउ

vaiśyāḥ pārāvatābhāsā vajragomedakaprabhāḥ| bindumaṇḍalacitrāṅgā dhūmrapāṭalalohitāḥ| bastakuṣṭhavikakṣīrasarpiṣāṃ gandhataḥ samāḥ|| au

41.29

शूद्राः सवर्णा गोधूममहिषद्विपकर्दमैः। बिन्दुरेखाचिता रूक्षाः सुराशोणितगन्धयः॥ अउ

śūdrāḥ savarṇā godhūmamahiṣadvipakardamaiḥ| bindurekhācitā rūkṣāḥ surāśoṇitagandhayaḥ|| au

41.30

पूर्वमध्यापराह्णेषु चरन्ति ब्राह्मणादयः। अस्तंगते रवौ शूद्राः दशन्ति ब्राह्मणाः पुरः। संस्थिता दक्षिणे पार्श्वे क्षत्रिया वामतो विशः॥ अउ

pūrvamadhyāparāhṇeṣu caranti brāhmaṇādayaḥ| astaṃgate ravau śūdrāḥ daśanti brāhmaṇāḥ puraḥ| saṃsthitā dakṣiṇe pārśve kṣatriyā vāmato viśaḥ|| au

41.31

शूद्रास्तु पृष्ठतो विप्रास्त्रीनप्यनिलपूर्वकान्। कोपयन्ति क्रमाद्दोषांस्त्रींस्त्रयः क्षत्रियादयः॥ अउ

śūdrāstu pṛṣṭhato viprāstrīnapyanilapūrvakān| kopayanti kramāddoṣāṃstrīṃstrayaḥ kṣatriyādayaḥ|| au

41.32

दंशगन्धोङ्गगन्धेन ज्ञेयस्तेषां यथायथम्॥ अउ

daṃśagandhoṅgagandhena jñeyasteṣāṃ yathāyatham|| au

41.33

वायुमूषिकमण्डूकसर्वभक्षाः क्रमेण ते॥ अउ

vāyumūṣikamaṇḍūkasarvabhakṣāḥ krameṇa te|| au

41.34

आहारार्थं भयात् पादस्पर्शादतिविषात् क्रुधः। पापवृत्ततया वैराद्देवर्षियमचोदनात्। दशन्ति सर्पास्तेषूक्तं विषाधिक्यं यथोत्तरम्॥ अउ

āhārārthaṃ bhayāt pādasparśādativiṣāt krudhaḥ| pāpavṛttatayā vairāddevarṣiyamacodanāt| daśanti sarpāsteṣūktaṃ viṣādhikyaṃ yathottaram|| au

41.35

आविष्टात् कारणं ज्ञात्वा प्रतिकुर्याद्यथायथम्॥ अउ

āviṣṭāt kāraṇaṃ jñātvā pratikuryādyathāyatham|| au

41.36

व्यन्तरः पापशीलत्वान्मार्गमावृत्य तिष्ठति॥ अउ

vyantaraḥ pāpaśīlatvānmārgamāvṛtya tiṣṭhati|| au

41.37

यत्र लालापरिक्लेदमात्रं गात्रे प्रदृश्यते। न तु दंष्ट्राकृतं दंशं तत्तुण्डाहतमादिशेत्॥ अउ

yatra lālāparikledamātraṃ gātre pradṛśyate| na tu daṃṣṭrākṛtaṃ daṃśaṃ tattuṇḍāhatamādiśet|| au

41.38

एकं दंष्ट्रापदं द्वे वा व्यालीढाख्यमशोणितम्। दंष्ट्रापदे सरक्ते द्वे व्यालुप्तं त्रीणि तानि तु॥ अउ

ekaṃ daṃṣṭrāpadaṃ dve vā vyālīḍhākhyamaśoṇitam| daṃṣṭrāpade sarakte dve vyāluptaṃ trīṇi tāni tu|| au

41.39

मांसच्छेदादविच्छिन्नरक्तवाहीनि दष्टकम्। दंष्ट्रापदानि चत्वारि तद्वद्दष्टनिपीडितम्॥ अउ

māṃsacchedādavicchinnaraktavāhīni daṣṭakam| daṃṣṭrāpadāni catvāri tadvaddaṣṭanipīḍitam|| au

41.40

निर्विषं द्वयमत्राद्यमसाध्यं पश्चिमं वदेत्॥ अउ

nirviṣaṃ dvayamatrādyamasādhyaṃ paścimaṃ vadet|| au

41.41

विषं नाहेयमप्राप्य रक्तं दूषयते वपुः। रक्तमण्वपि तु प्राप्तं वर्धते तैलबिन्दुवत्॥ अउ

viṣaṃ nāheyamaprāpya raktaṃ dūṣayate vapuḥ| raktamaṇvapi tu prāptaṃ vardhate tailabinduvat|| au

41.42

भीरोः सर्पाङ्गसंस्पर्शाद् भयेन कुपितोनिलः। कदाचित् कुरुते शोफं सर्पाङ्गाभिहतं तु तत्॥ अउ

bhīroḥ sarpāṅgasaṃsparśād bhayena kupitonilaḥ| kadācit kurute śophaṃ sarpāṅgābhihataṃ tu tat|| au

41.43

दुर्गान्धकारे विद्धस्य केनचिद्दष्टशङ्कया। विषोद्वेगो ज्वरश्छर्द्दिर्मूर्च्छा दाहोपि वा भवेत्। ग्लानिर्मोहोतिसारो वा तच्छङ्काविषमुच्यते॥ अउ

durgāndhakāre viddhasya kenaciddaṣṭaśaṅkayā| viṣodvego jvaraścharddirmūrcchā dāhopi vā bhavet| glānirmohotisāro vā tacchaṅkāviṣamucyate|| au

41.44

दंआस्तु सविषः सर्वः सशोफो वेदनान्वितः। तुद्यते ग्रथितः किञ्चित् कण्डूमान् दह्यते भृशम्। निर्विषो विपरीतोस्मात् #॥ अउ

daṃāstu saviṣaḥ sarvaḥ saśopho vedanānvitaḥ| tudyate grathitaḥ kiñcit kaṇḍūmān dahyate bhṛśam| nirviṣo viparītosmāt #|| au

41.45

तत्र दंशः फणावताम्। कूर्मपृष्ठोन्नतो रूक्षः सूक्ष्मदंष्ट्रापदान्वितः॥ अउ

tatra daṃśaḥ phaṇāvatām| kūrmapṛṣṭhonnato rūkṣaḥ sūkṣmadaṃṣṭrāpadānvitaḥ|| au

41.46

विकाराः श्यावता वक्त्रनखमूत्राक्षिविट्त्वचाम्। शीतज्वरः सन्धिरुजा निद्रानाशो विजृम्भिका॥ अउ

vikārāḥ śyāvatā vaktranakhamūtrākṣiviṭtvacām| śītajvaraḥ sandhirujā nidrānāśo vijṛmbhikā|| au

41.47

मन्यास्तभ्भःसिराध्मानं पृष्ठकट्यस्थिवाग्ग्रहाः। शिरोगुरुत्वमरुचिः कासश्वासौ हनुग्रहः॥ अउ

manyāstabhbhaḥsirādhmānaṃ pṛṣṭhakaṭyasthivāggrahāḥ| śirogurutvamaruciḥ kāsaśvāsau hanugrahaḥ|| au

41.48

शूलमुद्वेष्टनं कोष्ठे शोषरोधौ मलाश्रयौ। सन्दिग्धवाक्त्वं नैश्चेष्ट्यं मृतस्येव विसंज्ञता॥ अउ

śūlamudveṣṭanaṃ koṣṭhe śoṣarodhau malāśrayau| sandigdhavāktvaṃ naiśceṣṭyaṃ mṛtasyeva visaṃjñatā|| au

41.49

फेनलालोद्गमौ हिध्मा कण्ठे घुरुघुरायणम्। शुष्कोद्गारो मुहुस्ते ते वातजाश्चापरे गदाः॥ अउ

phenalālodgamau hidhmā kaṇṭhe ghurughurāyaṇam| śuṣkodgāro muhuste te vātajāścāpare gadāḥ|| au

41.50

दंशो मण्डलिनां सोष्मा सशोषः पीतलोहितः। पृथुर्विसर्पदाहोषाक्लेदकोथैर्विशीर्यते॥ अउ

daṃśo maṇḍalināṃ soṣmā saśoṣaḥ pītalohitaḥ| pṛthurvisarpadāhoṣākledakothairviśīryate|| au

41.51

विकारा वक्त्रदन्तादिपीतता तृट्श्रमो भ्रमः। दाहो मूर्च्छा ज्वरस्तिक्तवक्त्रत्वं पीतदर्शनम्॥ अउ

vikārā vaktradantādipītatā tṛṭśramo bhramaḥ| dāho mūrcchā jvarastiktavaktratvaṃ pītadarśanam|| au

41.52

रक्तागमनमूर्ध्वाधःशीतेच्छा धूमको मदः। आशुसर्वाङ्गविसृतिर्गदास्ते ते च पित्तजाः॥ अउ

raktāgamanamūrdhvādhaḥśītecchā dhūmako madaḥ| āśusarvāṅgavisṛtirgadāste te ca pittajāḥ|| au

41.53

दंशो राजीमतां स्निग्धःस्थिरपिच्छिलशोफकृत्। सान्द्रास्रःशिशिरः पाण्डुस्तद्विकाराःशिरोव्यथा॥ अउ

daṃśo rājīmatāṃ snigdhaḥsthirapicchilaśophakṛt| sāndrāsraḥśiśiraḥ pāṇḍustadvikārāḥśirovyathā|| au

41.54

अरुचिश्छर्दिरालस्यं हृल्लासो मधुरास्यता। कण्ठे घुरुघुरः पाको कण्डूरक्ष्णोर्हिमो ज्वरः॥ अउ

aruciśchardirālasyaṃ hṛllāso madhurāsyatā| kaṇṭhe ghurughuraḥ pāko kaṇḍūrakṣṇorhimo jvaraḥ|| au

41.55

कृच्छ्रादुच्छ्रवसनं निद्रा कासः श्वेतनखादिता। स्तम्भो गुरुत्वं चाङ्गानां नासिकाक्षिमुखस्रुतिः। रोमहर्षस्तमश्वासो रोगाश्चान्ये कफोद्भवाः॥ अउ

kṛcchrāducchravasanaṃ nidrā kāsaḥ śvetanakhāditā| stambho gurutvaṃ cāṅgānāṃ nāsikākṣimukhasrutiḥ| romaharṣastamaśvāso rogāścānye kaphodbhavāḥ|| au

41.56

व्यन्तरे मिश्रलिङ्गत्वं दष्टः पुंसोर्ध्वमीक्षते। प्रक्षिपेद्दक्षिणं पादं पूर्वकायसमुद्यतः॥ अउ

vyantare miśraliṅgatvaṃ daṣṭaḥ puṃsordhvamīkṣate| prakṣipeddakṣiṇaṃ pādaṃ pūrvakāyasamudyataḥ|| au

41.57

धीरोल्पवेगः शर्वर्यां विपरीतस्तु योषिता। हीनस्वरोतिसारार्तः कम्पते त्रस्यते ज्वरी॥ अउ

dhīrolpavegaḥ śarvaryāṃ viparītastu yoṣitā| hīnasvarotisārārtaḥ kampate trasyate jvarī|| au

41.58

नपुंसकेन तिर्यग्दृगधीरः प्रियमैथुनः। बहुवादी च वृद्धेन चिरान्मन्दाश्च वेदनाः॥ अउ

napuṃsakena tiryagdṛgadhīraḥ priyamaithunaḥ| bahuvādī ca vṛddhena cirānmandāśca vedanāḥ|| au

41.59

बालेन शीघ्रं तीक्ष्णाश्च कुमारेणाक्ष्णि दक्षिणे। रोगी कुमार्या वामे तु गर्भिण्या कृष्णजिह्वदृक्॥ अउ

bālena śīghraṃ tīkṣṇāśca kumāreṇākṣṇi dakṣiṇe| rogī kumāryā vāme tu garbhiṇyā kṛṣṇajihvadṛk|| au

41.60

जृम्भा क्रोधोपजिह्वार्तः स शूनोष्ठः सिताननः। गुरूदरः शिरोरोगी सूतादष्टस्तु मेहति। शोणितं कृच्छ्रशूलार्तः सूचीभिरिव भिद्यते॥ अउ

jṛmbhā krodhopajihvārtaḥ sa śūnoṣṭhaḥ sitānanaḥ| gurūdaraḥ śirorogī sūtādaṣṭastu mehati| śoṇitaṃ kṛcchraśūlārtaḥ sūcībhiriva bhidyate|| au

41.61

वेगानां रक्तमांसाद्याः सप्तोक्ताः पूर्वमाश्रयाः॥ अउ

vegānāṃ raktamāṃsādyāḥ saptoktāḥ pūrvamāśrayāḥ|| au

41.62

दर्वीकृताथ दष्टस्य दुष्टं श्यावीभवत्यसृक्। श्यावता तेन वक्त्रादौ सर्पन्तीव च कीटकाः॥ अउ

darvīkṛtātha daṣṭasya duṣṭaṃ śyāvībhavatyasṛk| śyāvatā tena vaktrādau sarpantīva ca kīṭakāḥ|| au

41.63

द्वितीये ग्रन्थयो वेगे तृतीये मूर्द्धगौरवम्। दृग्रोधो दंशविक्लेदश्चतुर्थे ष्ठीवनं वमिः॥ अउ

dvitīye granthayo vege tṛtīye mūrddhagauravam| dṛgrodho daṃśavikledaścaturthe ṣṭhīvanaṃ vamiḥ|| au

41.64

सन्धिविश्लेषणं तन्द्रा पञ्चमे पर्वभेदनम्। दाहो हिध्मा च षष्ठे तु हृत्पीडा गात्रगौरवम्॥ अउ

sandhiviśleṣaṇaṃ tandrā pañcame parvabhedanam| dāho hidhmā ca ṣaṣṭhe tu hṛtpīḍā gātragauravam|| au

41.65

मूर्च्छाविपाकोऽतीसारः प्राप्य शुक्रन्तु सप्तमे। स्कन्धपृष्ठकटीभङ्गः सर्वचेष्टानिवर्तनम्॥ अउ

mūrcchāvipāko'tīsāraḥ prāpya śukrantu saptame| skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sarvaceṣṭānivartanam|| au

41.66

अथ मण्डलिदष्टस्य दुष्टं पीतीभवत्यसृक्। तेन पीताङ्गता दाहो द्वितीये श्वयथूद्भवः॥ अउ

atha maṇḍalidaṣṭasya duṣṭaṃ pītībhavatyasṛk| tena pītāṅgatā dāho dvitīye śvayathūdbhavaḥ|| au

41.67

तृतीये दंशविक्लेदः स्वेदस्तृष्णा च जायेते। चतुर्थे ज्वर्यते दाहः पञ्चमे सर्वगात्रगः॥ अउ

tṛtīye daṃśavikledaḥ svedastṛṣṇā ca jāyete| caturthe jvaryate dāhaḥ pañcame sarvagātragaḥ|| au

41.68

दज्टस्य राजिलैर्दुष्टं पाण्डुतां याति शोणितम्। पाण्डुता तेन गात्राणां द्वितीये गुरुताति च॥ अउ

dajṭasya rājilairduṣṭaṃ pāṇḍutāṃ yāti śoṇitam| pāṇḍutā tena gātrāṇāṃ dvitīye gurutāti ca|| au

41.69

तृतीये दंशविक्लेदनासिकाक्षिमुखस्रवाः। चतुर्थे गरिमा मूर्ध्नो मन्यास्तम्भश्च पञ्चमे। वाक्यसङ्गो ज्वरः शीतः शेषयोः पूर्ववद्वदेत्॥ अउ

tṛtīye daṃśavikledanāsikākṣimukhasravāḥ| caturthe garimā mūrdhno manyāstambhaśca pañcame| vākyasaṅgo jvaraḥ śītaḥ śeṣayoḥ pūrvavadvadet|| au

41.70

कुर्यात् पञ्चसु वेगेषु चिकित्सां न ततः परम्॥ अउ

kuryāt pañcasu vegeṣu cikitsāṃ na tataḥ param|| au

41.71

जलप्लुता रतिक्षीणा भीता नकुलनिर्जिताः। शीतवातातपव्याधिक्षुत्तृष्णाश्रमपीडिताः॥ अउ

jalaplutā ratikṣīṇā bhītā nakulanirjitāḥ| śītavātātapavyādhikṣuttṛṣṇāśramapīḍitāḥ|| au

41.72

तूर्णं देशान्तरायातां विमुक्तविषकञ्चुकाः। कुशौषधीकण्टकवद्ये चरन्ति च काननम्। देशं च विद्याध्युषितं सर्पास्तेल्पविषा मताः॥ अउ

tūrṇaṃ deśāntarāyātāṃ vimuktaviṣakañcukāḥ| kuśauṣadhīkaṇṭakavadye caranti ca kānanam| deśaṃ ca vidyādhyuṣitaṃ sarpāstelpaviṣā matāḥ|| au

41.73

श्मशानचैत्यवल्मीकयज्ञाश्रयसुरालये। चतुष्पथे जलस्थाने जीर्णोद्यानेषु कोटरे॥ अउ

śmaśānacaityavalmīkayajñāśrayasurālaye| catuṣpathe jalasthāne jīrṇodyāneṣu koṭare|| au

41.74

क्षीरिद्रुमे निम्बतरौ निर्झरे गिरिगह्वरे। चक्रवज्रगदाकुन्तत्रिशूलाङ्कजटाधराः॥ अउ

kṣīridrume nimbatarau nirjhare girigahvare| cakravajragadākuntatriśūlāṅkajaṭādharāḥ|| au

41.75

रक्तास्यनयना ये च ते स्युराशीविषोपमाः। न तेषां कालनियमो न च वेगेष्वनुक्रमः॥ अउ

raktāsyanayanā ye ca te syurāśīviṣopamāḥ| na teṣāṃ kālaniyamo na ca vegeṣvanukramaḥ|| au

41.76

मन्त्रतन्त्रबलान्नापि प्रसह्य विनिवर्तनम्। उपहारनमस्कारजपशान्तिपरायणः। कश्चिज्जीवति तैर्दष्टो विरूपो विकलोऽपि वा॥ अउ

mantratantrabalānnāpi prasahya vinivartanam| upahāranamaskārajapaśāntiparāyaṇaḥ| kaścijjīvati tairdaṣṭo virūpo vikalo'pi vā|| au

41.77

श्मशानचितिचैत्यादौ पञ्चमीपक्षसन्धिषु। अष्टमीनवमीसन्ध्यामध्यरात्रिदिनेषु च॥ अउ

śmaśānaciticaityādau pañcamīpakṣasandhiṣu| aṣṭamīnavamīsandhyāmadhyarātridineṣu ca|| au

41.78

याम्याग्नेयमघाश्लेषाविशाखापूर्वनैरृते। नैरृताख्ये मुहूर्ते च दष्टं मर्मसु च त्यजेत्॥ अउ

yāmyāgneyamaghāśleṣāviśākhāpūrvanairṛte| nairṛtākhye muhūrte ca daṣṭaṃ marmasu ca tyajet|| au

41.79

दष्टमात्रे सितास्याक्षः शीर्यमाणशिरोरुहः। स्तब्धजिह्वो मुहुर्मूर्च्छन् शीतोच्छ्वासो न जीवति॥ अउ

daṣṭamātre sitāsyākṣaḥ śīryamāṇaśiroruhaḥ| stabdhajihvo muhurmūrcchan śītocchvāso na jīvati|| au

41.80

हिध्मा श्वासो वमिः कासो दष्टमात्रस्य देहिनः। जायते युगपद्यस्य स हृच्छूली न जीवति॥ अउ

hidhmā śvāso vamiḥ kāso daṣṭamātrasya dehinaḥ| jāyate yugapadyasya sa hṛcchūlī na jīvati|| au

41.81

वेपथुर्वेदनास्तीव्रा ग्रीवाभङ्गोक्षिरक्तता। मूर्च्छा गलग्रहश्छर्दिः प्रेतराजस्यकिङ्कराः॥ अउ

vepathurvedanāstīvrā grīvābhaṅgokṣiraktatā| mūrcchā galagrahaśchardiḥ pretarājasyakiṅkarāḥ|| au

41.82

जाम्बवप्रतिमो दंशः कूर्मपृष्ठवदुन्नतः। रक्तं खेभ्यः समस्तेभ्यो वर्तते न तु दंशतः॥ अउ

jāmbavapratimo daṃśaḥ kūrmapṛṣṭhavadunnataḥ| raktaṃ khebhyaḥ samastebhyo vartate na tu daṃśataḥ|| au

41.83

रोम्णां न शीतलैर्हर्षः श्वयथुर्लोहितासितः। हृष्टमेहनता वक्रवक्त्रत्वं यस्य तं त्यजेत्॥ अउ

romṇāṃ na śītalairharṣaḥ śvayathurlohitāsitaḥ| hṛṣṭamehanatā vakravaktratvaṃ yasya taṃ tyajet|| au

41.84

फेनं वमति निस्संज्ञः श्यावपादकराननः। नासावसादो भङ्गोङ्गे विड्भेदः श्लथसन्धिता॥ अउ

phenaṃ vamati nissaṃjñaḥ śyāvapādakarānanaḥ| nāsāvasādo bhaṅgoṅge viḍbhedaḥ ślathasandhitā|| au

41.85

विषपीतस्य दष्टस्य दिग्धेनाभिहतस्य च। भवन्त्येतानि रूपाणि सम्प्राप्ते जीवितक्षये॥ अउ

viṣapītasya daṣṭasya digdhenābhihatasya ca| bhavantyetāni rūpāṇi samprāpte jīvitakṣaye|| au

41.86

न नस्यैश्चेतना तीक्ष्णैर्न क्षतात् क्षतजागमः। दण्डाहतस्य नो राजिः प्रयातस्य यमान्तिकम्॥ अउ

na nasyaiścetanā tīkṣṇairna kṣatāt kṣatajāgamaḥ| daṇḍāhatasya no rājiḥ prayātasya yamāntikam|| au

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

42.2

अथातः सर्पविषप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयोमहर्षयः॥ अउ

athātaḥ sarpaviṣapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayomaharṣayaḥ|| au

42.3

मात्राशतं विषं स्थित्वा दंशे दष्टस्य देहिनः। देहं प्रक्रमते धातून् रुधिरादीन् प्रदूषयत्॥ अउ

mātrāśataṃ viṣaṃ sthitvā daṃśe daṣṭasya dehinaḥ| dehaṃ prakramate dhātūn rudhirādīn pradūṣayat|| au

42.4

एतस्मिन्नन्तरे कर्म दंशस्योत्कर्तनादिकम्। कुर्याच्छीघ्रं यथा देहे विषवल्ली न रोहति॥ अउ

etasminnantare karma daṃśasyotkartanādikam| kuryācchīghraṃ yathā dehe viṣavallī na rohati|| au

42.5

दष्टमात्रो दशेदाशु तमेव पवनाशिनम्। लोष्टं महीं वा दशनैश्छित्वा वानु ससम्भ्रमम्॥ अउ

daṣṭamātro daśedāśu tameva pavanāśinam| loṣṭaṃ mahīṃ vā daśanaiśchitvā vānu sasambhramam|| au

42.6

निष्ठीवेन समालिम्पेद्दंशं कर्णमलेन वा। दंशस्योपरि बध्नीयादरिष्टां चतुरङ्गुले। क्षौमादिभिर्वेणिकया सिद्धैर्मन्त्रैश्च मन्त्रवित्॥ अउ

niṣṭhīvena samālimpeddaṃśaṃ karṇamalena vā| daṃśasyopari badhnīyādariṣṭāṃ caturaṅgule| kṣaumādibhirveṇikayā siddhairmantraiśca mantravit|| au

42.7

बन्धो देशानुसारेण नातिगाढश्लथो हितः। दंशपूतित्वशोफादीन् कुरुते ह्यतिपीडितः। अशक्तः शिथिलो रोध्दुं विषं देशान्तरं व्रजत्॥ अउ

bandho deśānusāreṇa nātigāḍhaślatho hitaḥ| daṃśapūtitvaśophādīn kurute hyatipīḍitaḥ| aśaktaḥ śithilo rodhduṃ viṣaṃ deśāntaraṃ vrajat|| au

42.8

अम्बुवत् सेतुबन्धेन बन्धेन स्तभ्यते विषम्। न वहन्ति सिराश्चास्य विषं बन्धाभिपीडिताः॥ अउ

ambuvat setubandhena bandhena stabhyate viṣam| na vahanti sirāścāsya viṣaṃ bandhābhipīḍitāḥ|| au

42.9

निष्पीड्य चोद्धरेद्दंशं मर्मसन्ध्यगतं तथा। न जायते विषावेगो बीजनाशादिवाङ्कुरः। मर्मगे प्राप्नुयान्मृत्युं सन्धिस्थे विकलाङ्गताम्॥ अउ

niṣpīḍya coddhareddaṃśaṃ marmasandhyagataṃ tathā| na jāyate viṣāvego bījanāśādivāṅkuraḥ| marmage prāpnuyānmṛtyuṃ sandhisthe vikalāṅgatām|| au

42.10

दंशं मण्डलिनां मुक्त्वा पित्तलत्वादथापरम्। प्रतप्तैर्हेमलोहाद्यैर्दहेदाशूल्मुकेन वा। करोति भस्मसात् सद्यो वह्निः कि नाम न क्षणात्॥ अउ

daṃśaṃ maṇḍalināṃ muktvā pittalatvādathāparam| prataptairhemalohādyairdahedāśūlmukena vā| karoti bhasmasāt sadyo vahniḥ ki nāma na kṣaṇāt|| au

42.11

आचूषेत् पूर्णवक्त्रो वा मृद्भस्मागदगोमयैः। प्रच्छायान्तररिष्टायां मांसलं तु विशेषतः॥ अउ

ācūṣet pūrṇavaktro vā mṛdbhasmāgadagomayaiḥ| pracchāyāntarariṣṭāyāṃ māṃsalaṃ tu viśeṣataḥ|| au

42.12

अङ्गं सहैव दंशेन लेपयेदगदैर्मुहुः। चन्दनोशीरयुक्तेन सलिलेन च सेचयेत्॥ अउ

aṅgaṃ sahaiva daṃśena lepayedagadairmuhuḥ| candanośīrayuktena salilena ca secayet|| au

42.13

विषे प्रविसृते विध्येत् सिरां सा परमा क्रिया॥ अउ

viṣe pravisṛte vidhyet sirāṃ sā paramā kriyā|| au

42.14

रक्ते निर्द्द्रियमाणे हि कृत्स्नं निर्द्द्रियते विषम्। दुष्टे हि व्याप्नुयादङ्गं ध्रुवं मृत्युर्भवत्यतः॥ अउ

rakte nirddriyamāṇe hi kṛtsnaṃ nirddriyate viṣam| duṣṭe hi vyāpnuyādaṅgaṃ dhruvaṃ mṛtyurbhavatyataḥ|| au

42.15

सिराव्यधोदितैरस्रमप्रवृत्तं प्रवर्तयेत्। स्तम्भयेदतिवृत्तं च तैरेव प्राणरक्षया॥ अउ

sirāvyadhoditairasramapravṛttaṃ pravartayet| stambhayedativṛttaṃ ca taireva prāṇarakṣayā|| au

42.16

दुर्गन्धं सविषं रक्तमग्नौ चटचटायते। यथादोषं विशुद्धं च पूर्ववल्लक्षयेदसृक्॥ अउ

durgandhaṃ saviṣaṃ raktamagnau caṭacaṭāyate| yathādoṣaṃ viśuddhaṃ ca pūrvavallakṣayedasṛk|| au

42.17

सिरास्वदृश्यमानासु योज्याः शृङ्गजलौकसः॥ अउ

sirāsvadṛśyamānāsu yojyāḥ śṛṅgajalaukasaḥ|| au

42.18

शोणितं स्रुतशेषं च प्रविलीनं विषोष्मणा। लेपसेकैः सुबहुशः स्तम्भयेद् भृशशीतलैः॥ अउ

śoṇitaṃ srutaśeṣaṃ ca pravilīnaṃ viṣoṣmaṇā| lepasekaiḥ subahuśaḥ stambhayed bhṛśaśītalaiḥ|| au

42.19

अस्कन्ने विषवेगाद्धि मूर्च्छायमदहृद्द्रवाः। भवन्ति तान् जयेच्छीतैर्वीजेच्चारोमहर्षतः॥ अउ

askanne viṣavegāddhi mūrcchāyamadahṛddravāḥ| bhavanti tān jayecchītairvījeccāromaharṣataḥ|| au

42.20

विषं कर्षति तीक्ष्णत्वाद्धृदयं तस्य गुप्तये। पिबेद् घृतं घृतक्षौद्रमगदं वा घृताप्लुतम्॥ अउ

viṣaṃ karṣati tīkṣṇatvāddhṛdayaṃ tasya guptaye| pibed ghṛtaṃ ghṛtakṣaudramagadaṃ vā ghṛtāplutam|| au

42.21

मज्जानं गोमयरसं भस्माम्भः कृष्णमृज्जलम्। ऐकध्यं पञ्चगव्यं वा दधि गैरिकवारि वा॥ अउ

majjānaṃ gomayarasaṃ bhasmāmbhaḥ kṛṣṇamṛjjalam| aikadhyaṃ pañcagavyaṃ vā dadhi gairikavāri vā|| au

42.22

खादेद्वा कोविदारार्कशिरीषकटभीच्छदान्। छागमेषवराहासृक्शिशुस्थविरयोषितः॥ अउ

khādedvā kovidārārkaśirīṣakaṭabhīcchadān| chāgameṣavarāhāsṛkśiśusthavirayoṣitaḥ|| au

42.23

पिबेयुर्गर्भिणी शीतमधुरान् पयसा गदान्। तथा मूर्च्छादयो न स्युर्विषं चाश्वेतिनानिलम्॥ अउ

pibeyurgarbhiṇī śītamadhurān payasā gadān| tathā mūrcchādayo na syurviṣaṃ cāśvetinānilam|| au

42.24

हृदयावरणेनास्य श्लेष्मा हृद्युपचीयते। प्रवृत्तगौरवोत्क्लेशहृल्लासं वामयेत्ततः॥ अउ

hṛdayāvaraṇenāsya śleṣmā hṛdyupacīyate| pravṛttagauravotkleśahṛllāsaṃ vāmayettataḥ|| au

42.25

द्रवैः काञ्जिककौलत्थतैलमद्यादिवर्जितैः। वमनैर्विषहृद्भिश्च नैवं व्याप्नोति तद्वपुः॥ अउ

dravaiḥ kāñjikakaulatthatailamadyādivarjitaiḥ| vamanairviṣahṛdbhiśca naivaṃ vyāpnoti tadvapuḥ|| au

42.26

भुजङ्गदोषप्रकृतिस्थानवेगविशेषतः। सुसूक्ष्मं सम्यगालोच्य विशिष्टां चाचरेत्क्रियाम्॥ अउ

bhujaṅgadoṣaprakṛtisthānavegaviśeṣataḥ| susūkṣmaṃ samyagālocya viśiṣṭāṃ cācaretkriyām|| au

42.27

सिन्दुवारकमूलानि रसेन स्वेन पेषयेत्। मधुयुक्तोयमगदः पानं दर्वीकृतां विषे॥ अउ

sinduvārakamūlāni rasena svena peṣayet| madhuyuktoyamagadaḥ pānaṃ darvīkṛtāṃ viṣe|| au

42.28

सिन्दुवारकमूलानि श्वेता च गिरिकर्णिका। पानं दर्वीकरैर्दष्टे नस्यं मधु सपाकलम्॥ अउ

sinduvārakamūlāni śvetā ca girikarṇikā| pānaṃ darvīkarairdaṣṭe nasyaṃ madhu sapākalam|| au

42.29

कृष्णसर्पेण दष्टस्य लिम्पेद्दंशं हृतेऽसृजि। चारटीनाकुलीभ्यां वा तीक्ष्णमूलविषेण वा॥ अउ

kṛṣṇasarpeṇa daṣṭasya limpeddaṃśaṃ hṛte'sṛji| cāraṭīnākulībhyāṃ vā tīkṣṇamūlaviṣeṇa vā|| au

42.30

पानं च क्षौद्रमञ्जिष्ठागृहधूमयुतं घृतम्॥ अउ

pānaṃ ca kṣaudramañjiṣṭhāgṛhadhūmayutaṃ ghṛtam|| au

42.31

तण्डुलीयककाश्मर्यकिणिहीगिरिकर्णिकाः। मातुलुङ्गी सिता शेलुः पाननस्याञ्जने हितः। अगदः फणिनां घोरे विषे राजीमतामपि॥ अउ

taṇḍulīyakakāśmaryakiṇihīgirikarṇikāḥ| mātuluṅgī sitā śeluḥ pānanasyāñjane hitaḥ| agadaḥ phaṇināṃ ghore viṣe rājīmatāmapi|| au

42.32

समाः सुगन्धामृद्वीकाश्वेताख्यागजकर्णिकाः। अर्द्धांशं सौरसं पत्रं कपित्थं बिल्वदाडिमम्। सक्षौद्रो मण्डलिविषे विशेषादगदो हितः॥ अउ

samāḥ sugandhāmṛdvīkāśvetākhyāgajakarṇikāḥ| arddhāṃśaṃ saurasaṃ patraṃ kapitthaṃ bilvadāḍimam| sakṣaudro maṇḍaliviṣe viśeṣādagado hitaḥ|| au

42.33

पञ्चवल्कवरायष्टी नागपुष्पैलवालुकम्। जीवकर्षभकौ शीतं सिता पद्मकमुत्पलम्॥ अउ

pañcavalkavarāyaṣṭī nāgapuṣpailavālukam| jīvakarṣabhakau śītaṃ sitā padmakamutpalam|| au

42.34

सक्षौद्रो हिमवान् नाम हन्ति मण्डलिनां विषम्। लेपाच्छ्वयथुवीसर्पविस्फोटज्वरदाहहा॥ अउ

sakṣaudro himavān nāma hanti maṇḍalināṃ viṣam| lepācchvayathuvīsarpavisphoṭajvaradāhahā|| au

42.35

काश्मर्यं वटशृङ्गाणि जीवकर्षभकौ सिताम्। मञ्जिष्ठां मधुकं चेति दष्टो मण्डलिना पिबेत्॥ अउ

kāśmaryaṃ vaṭaśṛṅgāṇi jīvakarṣabhakau sitām| mañjiṣṭhāṃ madhukaṃ ceti daṣṭo maṇḍalinā pibet|| au

42.36

वंशत्वग्बीजकटुका पाटलीबीजनागरम्। शिरीषबीजातिविषे मूलं गावेधुकं वचाम्। पिष्टो गोवारिणाष्टाङ्गो हन्ति गोनसजं विषम्॥ अउ

vaṃśatvagbījakaṭukā pāṭalībījanāgaram| śirīṣabījātiviṣe mūlaṃ gāvedhukaṃ vacām| piṣṭo govāriṇāṣṭāṅgo hanti gonasajaṃ viṣam|| au

42.37

कटुकातिविषाकुष्ठगृहधूमहरेणुकाः। सक्षौद्रव्योष्Aतगरा घ्नन्ति राजमितां विषम्॥ अउ

kaṭukātiviṣākuṣṭhagṛhadhūmahareṇukāḥ| sakṣaudravyoṣAtagarā ghnanti rājamitāṃ viṣam|| au

42.38

निखनेत्काण्डचित्राया दंशं यामद्वयं भुवि। उद्धृत्य प्रच्छितं सर्पिर्द्धान्यमृद्भ्यां प्रलेपयेत्॥ अउ

nikhanetkāṇḍacitrāyā daṃśaṃ yāmadvayaṃ bhuvi| uddhṛtya pracchitaṃ sarpirddhānyamṛdbhyāṃ pralepayet|| au

42.39

पिबेत् पुराणं च घृतं वराचूर्णावचूर्णितम्। जीर्णे विरिक्तो भुञ्जीत यवान्नं सूपसंस्कृतम्॥ अउ

pibet purāṇaṃ ca ghṛtaṃ varācūrṇāvacūrṇitam| jīrṇe virikto bhuñjīta yavānnaṃ sūpasaṃskṛtam|| au

42.40

करवीरार्ककुसुममूललाङ्गलिका कणाः। कल्कयेदारनालेन पाठामरिचसंयुताः। एष व्यन्तरदष्टानामगदः सार्वकार्मिकः॥ अउ

karavīrārkakusumamūlalāṅgalikā kaṇāḥ| kalkayedāranālena pāṭhāmaricasaṃyutāḥ| eṣa vyantaradaṣṭānāmagadaḥ sārvakārmikaḥ|| au

42.41

शिरीषपुष्पस्वरसे सप्ताहं मरिचं सितम्। भावितं सर्पदष्टानां पाननस्याञ्जने हितम्॥ अउ

śirīṣapuṣpasvarase saptāhaṃ maricaṃ sitam| bhāvitaṃ sarpadaṣṭānāṃ pānanasyāñjane hitam|| au

42.42

द्विपलं वक्रकुष्ठाभ्यां घृतक्षौद्रं चतुष्पलम्। अपि तक्षकदष्टानां पानमेतत् सुखप्रदम्॥ अउ

dvipalaṃ vakrakuṣṭhābhyāṃ ghṛtakṣaudraṃ catuṣpalam| api takṣakadaṣṭānāṃ pānametat sukhapradam|| au

42.43

गृहधूमं हरिद्रे द्वे समूलं तण्डुलीयकम्। अपि वासुकिना दष्टः पिबेन्मधुघृताप्लुतम्॥ अउ

gṛhadhūmaṃ haridre dve samūlaṃ taṇḍulīyakam| api vāsukinā daṣṭaḥ pibenmadhughṛtāplutam|| au

42.44

रक्तं मांसं च गोधायाः शुष्कं चूर्णीकृतं हितम्। विषे रसगते पानं कपित्थरससंयुतम्॥ अउ

raktaṃ māṃsaṃ ca godhāyāḥ śuṣkaṃ cūrṇīkṛtaṃ hitam| viṣe rasagate pānaṃ kapittharasasaṃyutam|| au

42.45

शेलुमूलत्वगग्राणि बादरोदुम्बराणि च। कटभ्याश्च पिबेद्रक्तगते मांसगते पुनः॥ अउ

śelumūlatvagagrāṇi bādarodumbarāṇi ca| kaṭabhyāśca pibedraktagate māṃsagate punaḥ|| au

42.46

सक्षौद्रं खादिरारिष्टकौटजं मूलमम्भसा। सर्वेष्वपि बलायुग्मं मधुकं मदनं नतम्॥ अउ

sakṣaudraṃ khādirāriṣṭakauṭajaṃ mūlamambhasā| sarveṣvapi balāyugmaṃ madhukaṃ madanaṃ natam|| au

42.47

शिरोगते विषे मूलं नस्यकर्मणि योजयेत्। बन्धुजीवस्य भाङ्र्ग्याश्च सुरसस्यासितस्य च॥ अउ

śirogate viṣe mūlaṃ nasyakarmaṇi yojayet| bandhujīvasya bhāṅrgyāśca surasasyāsitasya ca|| au

42.48

अथवा पिप्पलीहिङ्गुवृश्चिकालीमनश्शिलाः। शिरीषबीजापामार्गलवणं चेतनाकरम्। कल्कश्रूर्णोथवा कृष्णाक्षवकातिविषोषणात्॥ अउ

athavā pippalīhiṅguvṛścikālīmanaśśilāḥ| śirīṣabījāpāmārgalavaṇaṃ cetanākaram| kalkaśrūrṇothavā kṛṣṇākṣavakātiviṣoṣaṇāt|| au

42.49

पिप्पली मरिचक्षारवचासैन्धवशिग्रुकाः। पिष्टा रोहितपित्तेन घ्नन्त्यक्षिगतमञ्जनात्॥ अउ

pippalī maricakṣāravacāsaindhavaśigrukāḥ| piṣṭā rohitapittena ghnantyakṣigatamañjanāt|| au

42.50

चन्दनं मधुकं मांसी पिप्पलीमरिचोत्पलम्। सैन्धवं चाञ्जनं श्रेष्ठं गवां पित्तेन कल्कितम्॥ अउ

candanaṃ madhukaṃ māṃsī pippalīmaricotpalam| saindhavaṃ cāñjanaṃ śreṣṭhaṃ gavāṃ pittena kalkitam|| au

42.51

नक्तमालफलं व्योषं बिल्बमूलं निशाद्वयम्। पुष्पं च सौरासं पिष्टमञ्जनं बस्तवारिणा। भोजवैतरणोद्दिष्टं विषसुप्तप्रबोधनम्॥ अउ

naktamālaphalaṃ vyoṣaṃ bilbamūlaṃ niśādvayam| puṣpaṃ ca saurāsaṃ piṣṭamañjanaṃ bastavāriṇā| bhojavaitaraṇoddiṣṭaṃ viṣasuptaprabodhanam|| au

42.52

वारिगुञ्जाफलोशीरं नेत्रयोर्विषदुष्टयोः। अञ्जनं वारिणा पिष्टं गारुडं गरुडोपमम्॥ अउ

vāriguñjāphalośīraṃ netrayorviṣaduṣṭayoḥ| añjanaṃ vāriṇā piṣṭaṃ gāruḍaṃ garuḍopamam|| au

42.53

समुद्रफेनं मरिचं कणासौवीरकाञ्जम्। चूर्णाञ्जनं ससिन्धूत्थं विषोपहतचक्षुषाम्॥ अउ

samudraphenaṃ maricaṃ kaṇāsauvīrakāñjam| cūrṇāñjanaṃ sasindhūtthaṃ viṣopahatacakṣuṣām|| au

42.54

कपित्थमांसं ससिताक्षौद्रं कण्ठगते विषे। लिह्यादामाशयगते ताभ्यां चूर्णपलं नतात्॥ अउ

kapitthamāṃsaṃ sasitākṣaudraṃ kaṇṭhagate viṣe| lihyādāmāśayagate tābhyāṃ cūrṇapalaṃ natāt|| au

42.55

विषे पक्वाशयगते मञ्जिष्ठारजनीद्वयम्। पिप्पलीं च समं पिष्ट्वा गव्यपित्तेन पाययेत्॥ अउ

viṣe pakvāśayagate mañjiṣṭhārajanīdvayam| pippalīṃ ca samaṃ piṣṭvā gavyapittena pāyayet|| au

42.56

पिप्पलीनागरक्षारं नवनीतेन मूर्च्छितम्। प्रवृद्धे कण्ठगे दद्याच्छ्लेष्मणि प्रतिसारणम्॥ अउ

pippalīnāgarakṣāraṃ navanītena mūrcchitam| pravṛddhe kaṇṭhage dadyācchleṣmaṇi pratisāraṇam|| au

42.57

जयेत् सङ्क्रामणैराशु विषं शिरसि संश्रितम्। दद्यादधस्ताद्दष्टस्य मूर्ध्नि काकपदे कृते॥ अउ

jayet saṅkrāmaṇairāśu viṣaṃ śirasi saṃśritam| dadyādadhastāddaṣṭasya mūrdhni kākapade kṛte|| au

42.58

काकदक्षशिखिच्छागगव्यमाहिषकौक्कुटम्। बिल्वप्रमाणं मांसास्नमूर्ध्वदष्टस्य पादयोः। विषं सङ्क्रमते तत्र निहन्याच्छीघ्रमन्यथा॥ अउ

kākadakṣaśikhicchāgagavyamāhiṣakaukkuṭam| bilvapramāṇaṃ māṃsāsnamūrdhvadaṣṭasya pādayoḥ| viṣaṃ saṅkramate tatra nihanyācchīghramanyathā|| au

42.59

तीक्ष्णनस्याञ्जनान्ते च भूरिमात्रं पिबेत् घृतम्। विषं हि नेत्रं रूक्षस्य तीक्ष्णैर्हन्ति समीरितम्॥ अउ

tīkṣṇanasyāñjanānte ca bhūrimātraṃ pibet ghṛtam| viṣaṃ hi netraṃ rūkṣasya tīkṣṇairhanti samīritam|| au

42.60

वामयेत ततश्चैनं विषशेषोपशान्तये। श्लेष्मलं श्लेष्मलैर्दष्टं नाभेरूर्ध्वं विशेषतः॥ अउ

vāmayeta tataścainaṃ viṣaśeṣopaśāntaye| śleṣmalaṃ śleṣmalairdaṣṭaṃ nābherūrdhvaṃ viśeṣataḥ|| au

42.61

धामार्गवः शक्रयवाः सर्षपा मदनं मधु। सैन्धवं वमनं कोष्णं विषे श्लेष्माश्रयश्रिते॥ अउ

dhāmārgavaḥ śakrayavāḥ sarṣapā madanaṃ madhu| saindhavaṃ vamanaṃ koṣṇaṃ viṣe śleṣmāśrayaśrite|| au

42.62

सुरसं सर्पवेतालीमीश्वरां गौरसर्षपम्। पटोलनिम्बपत्रं च पिबेत् सक्षौद्रसैन्धवम्॥ अउ

surasaṃ sarpavetālīmīśvarāṃ gaurasarṣapam| paṭolanimbapatraṃ ca pibet sakṣaudrasaindhavam|| au

42.63

शुकाह्वाजालिनीदन्तीमदनेक्ष्वाकुकौटजम्। काला लाङ्गलिका तिक्ता वमनं तण्डुलांबुना॥ अउ

śukāhvājālinīdantīmadanekṣvākukauṭajam| kālā lāṅgalikā tiktā vamanaṃ taṇḍulāṃbunā|| au

42.64

पैत्तिकं पैत्तिकैर्दष्टमधो नाभेर्विशेषतः। विषे पित्ताशयगते पाययेत विरेचनम्॥ अउ

paittikaṃ paittikairdaṣṭamadho nābherviśeṣataḥ| viṣe pittāśayagate pāyayeta virecanam|| au

42.65

सनीलीफलदां दन्तीं पयसा मस्तुनाथवा। श्लक्ष्णचूर्णीकृतं कुम्भं क्वाथेन त्रैफलेन वा। क्षीरेण वा त्रिवृच्छ्यामासुरसानीलिनीरजः॥ अउ

sanīlīphaladāṃ dantīṃ payasā mastunāthavā| ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ kumbhaṃ kvāthena traiphalena vā| kṣīreṇa vā trivṛcchyāmāsurasānīlinīrajaḥ|| au

42.66

पिण्डीतकफलं व्योषं त्रिवृद्वेल्लं हरीतकी। विरेचनं कफप्राये लवणं मूत्रसम्प्लुतम्॥ अउ

piṇḍītakaphalaṃ vyoṣaṃ trivṛdvellaṃ harītakī| virecanaṃ kaphaprāye lavaṇaṃ mūtrasamplutam|| au

42.67

घृताप्लुतं सलवणं मारुते नीलिनीफलम्॥ अउ

ghṛtāplutaṃ salavaṇaṃ mārute nīlinīphalam|| au

42.68

शयानः शयने छिद्रे विरेच्यो विषपीडितः। मुहुरुत्तिष्ठतो ह्यस्य विषं दूषयतेनिलम्। पिबेद्वान्तो विरिक्तो वा यवागूं विषनाशिनीम्॥ अउ

śayānaḥ śayane chidre virecyo viṣapīḍitaḥ| muhuruttiṣṭhato hyasya viṣaṃ dūṣayatenilam| pibedvānto virikto vā yavāgūṃ viṣanāśinīm|| au

42.69

विषे वाताशयगते सर्पिषः पानमिष्यते। आद्यपश्चिमयोर्यच्च प्रोक्तं विषनिषेधयोः॥ अउ

viṣe vātāśayagate sarpiṣaḥ pānamiṣyate| ādyapaścimayoryacca proktaṃ viṣaniṣedhayoḥ|| au

42.70

अथ दर्वीकृतां वेगे पूर्वे विस्राव्य शोणितम्। अगदं मधुसर्पिर्भ्यां संयुक्तं त्वरितं पिबेत्॥ अउ

atha darvīkṛtāṃ vege pūrve visrāvya śoṇitam| agadaṃ madhusarpirbhyāṃ saṃyuktaṃ tvaritaṃ pibet|| au

42.71

द्वितीये वमनं कृत्वा तद्वदेवागदं पिबेत्। विषापहे प्रयुञ्जीत तृतीयेञ्जननावने॥ अउ

dvitīye vamanaṃ kṛtvā tadvadevāgadaṃ pibet| viṣāpahe prayuñjīta tṛtīyeñjananāvane|| au

42.72

पिबेच्चतुर्थे पूर्वोक्तां यवागूं वमने कृते। षष्ठपञ्चमयोः शीतैर्दिग्धसिक्तमभीक्ष्णशः॥ अउ

pibeccaturthe pūrvoktāṃ yavāgūṃ vamane kṛte| ṣaṣṭhapañcamayoḥ śītairdigdhasiktamabhīkṣṇaśaḥ|| au

42.73

पाययेद्वमनं तीक्ष्णं यगागूं यथोदिताम्। अगदं सप्तमे तीक्ष्णं युञ्ज्यादञ्जननस्ययोः॥ अउ

pāyayedvamanaṃ tīkṣṇaṃ yagāgūṃ yathoditām| agadaṃ saptame tīkṣṇaṃ yuñjyādañjananasyayoḥ|| au

42.74

कृत्वावगाढं शस्त्रेण मूर्ध्नि काकपदं ततः। मांसं सरुधिरं तस्य चर्म वा तत्र निक्षिपेत्॥ अउ

kṛtvāvagāḍhaṃ śastreṇa mūrdhni kākapadaṃ tataḥ| māṃsaṃ sarudhiraṃ tasya carma vā tatra nikṣipet|| au

42.75

तृतीये वामितः पेयां वेगे मण्डलिनां पिबेत्। अतीक्ष्णमगदं षष्ठे गणं वा पद्मकादिकम्॥ अउ

tṛtīye vāmitaḥ peyāṃ vege maṇḍalināṃ pibet| atīkṣṇamagadaṃ ṣaṣṭhe gaṇaṃ vā padmakādikam|| au

42.76

आद्येवगाढं प्रच्छाय वेगे दष्टस्य राजिलैः। अलाबुना हरेद्रक्तं पूर्ववच्चाअगदं पिबेत्॥ अउ

ādyevagāḍhaṃ pracchāya vege daṣṭasya rājilaiḥ| alābunā haredraktaṃ pūrvavaccāagadaṃ pibet|| au

42.77

षष्ठे वेगेञ्जनं तीक्ष्णमवपीडं च योजयेत्। अनुक्तेषु च वेगेषु क्रियां दर्वीकरोदिताम्॥ अउ

ṣaṣṭhe vegeñjanaṃ tīkṣṇamavapīḍaṃ ca yojayet| anukteṣu ca vegeṣu kriyāṃ darvīkaroditām|| au

42.78

गर्भिणीबालवृद्धेषु मृदु विध्येत् सिराञ्च न॥ अउ

garbhiṇībālavṛddheṣu mṛdu vidhyet sirāñca na|| au

42.79

त्वङ्मनोह्वा निशे वक्रं रसः शार्दूलजो नखः। तमालः केसरं शीतं पीतं तण्डुलवारिणा। हन्ति सर्वविषाण्येतद्वज्रं वज्रमिवासुरान्॥ अउ

tvaṅmanohvā niśe vakraṃ rasaḥ śārdūlajo nakhaḥ| tamālaḥ kesaraṃ śītaṃ pītaṃ taṇḍulavāriṇā| hanti sarvaviṣāṇyetadvajraṃ vajramivāsurān|| au

42.80

प्रपौण्डरीकं कटुका देवदारुसुवर्चिका। कालानुसारी स्थौणेयशैलेयघनपद्मकम्॥ अउ

prapauṇḍarīkaṃ kaṭukā devadārusuvarcikā| kālānusārī sthauṇeyaśaileyaghanapadmakam|| au

42.81

कुटन्नेटलापुन्नागनतकुष्ठीप्रयङ्गुकम्। लोध्रगुग्गुलुतालीसपिप्पलीस्वर्णगैरिकम्॥ अउ

kuṭanneṭalāpunnāganatakuṣṭhīprayaṅgukam| lodhraguggulutālīsapippalīsvarṇagairikam|| au

42.82

सिन्दुवारः सितः शुण्ठी ध्यामकं लवणोत्तमम्। श्लक्ष्णचूर्णीकृतं शृङ्गे निदध्यान्माक्षिकद्रुतम्॥ अउ

sinduvāraḥ sitaḥ śuṇṭhī dhyāmakaṃ lavaṇottamam| ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ śṛṅge nidadhyānmākṣikadrutam|| au

42.83

तार्क्ष्यस्तार्क्ष्योपमः पाननावनाभ्यञ्जनाञ्जनैः। अगदस्तक्षकस्यापि विषवेगं निवर्तयेत्॥ अउ

tārkṣyastārkṣyopamaḥ pānanāvanābhyañjanāñjanaiḥ| agadastakṣakasyāpi viṣavegaṃ nivartayet|| au

42.84

लोध्रं शिरीषषुष्पाणि समङ्गा हिङ्गु रेणुकाः। कणोषणैलानेपाली वचा यष्टी मधूत्पलम्॥ अउ

lodhraṃ śirīṣaṣuṣpāṇi samaṅgā hiṅgu reṇukāḥ| kaṇoṣaṇailānepālī vacā yaṣṭī madhūtpalam|| au

42.85

सिन्दुवारकमन्दारमूलं बीजं करञ्जजम्। ज्योतिष्मती नतं कुष्ठं श्वेता च गिरिकर्णिका॥ अउ

sinduvārakamandāramūlaṃ bījaṃ karañjajam| jyotiṣmatī nataṃ kuṣṭhaṃ śvetā ca girikarṇikā|| au

42.86

चूर्णितः कन्यया क्षौद्रगोपित्ताभ्यां च वर्तितः। अगदो हन्ति सर्पाखुकणभं च सृगालजम्॥ अउ

cūrṇitaḥ kanyayā kṣaudragopittābhyāṃ ca vartitaḥ| agado hanti sarpākhukaṇabhaṃ ca sṛgālajam|| au

42.87

बिडालकाण्डचित्रोत्थं विषं भूतग्रहं ज्वरम्। अपस्मारग्रहोन्मादगुल्माजीर्णं विषूचिकाम्॥ अउ

biḍālakāṇḍacitrotthaṃ viṣaṃ bhūtagrahaṃ jvaram| apasmāragrahonmādagulmājīrṇaṃ viṣūcikām|| au

42.88

बिल्वस्य मूलं सुरसस्य पुष्पं फलं करञ्जस्य नतं सुराह्वम्। फलत्रयं व्योषनिशाद्वयं च बस्तस्य मूत्रेण सुसूक्ष्मपिष्टम्॥ अउ

bilvasya mūlaṃ surasasya puṣpaṃ phalaṃ karañjasya nataṃ surāhvam| phalatrayaṃ vyoṣaniśādvayaṃ ca bastasya mūtreṇa susūkṣmapiṣṭam|| au

42.89

भुजङ्गलूतोन्दुरुवृश्चिकाद्यैर्विषूचिकाजीर्णगाज्वरैश्च। आर्त्तान् नरान् भूतविधर्षितांश्च स्वस्थीकरोत्यञ्जनपाननस्यैः॥ अउ

bhujaṅgalūtonduruvṛścikādyairviṣūcikājīrṇagājvaraiśca| ārttān narān bhūtavidharṣitāṃśca svasthīkarotyañjanapānanasyaiḥ|| au

42.90

त्रिवृद्विशल्या मधुकं निशे लवणपञ्चकम्। मंजिष्ठा त्र्यूषणं तद्वत् कल्कयेत् स महागदः॥ अउ

trivṛdviśalyā madhukaṃ niśe lavaṇapañcakam| maṃjiṣṭhā tryūṣaṇaṃ tadvat kalkayet sa mahāgadaḥ|| au

42.91

मांसीहरेणुत्रिफला मुरुङ्गी मधुयष्टिका। मंजिष्टा पद्मकाशोककुष्ठतालीसचन्दनम्॥ अउ

māṃsīhareṇutriphalā muruṅgī madhuyaṣṭikā| maṃjiṣṭā padmakāśokakuṣṭhatālīsacandanam|| au

42.92

सुगन्धिकैला किणिही त्वक्पटोली मृगादिनी। भार्ङ्गी विडङ्गं पालिन्दी पाठा क्रोष्टुकमेखला॥ अउ

sugandhikailā kiṇihī tvakpaṭolī mṛgādinī| bhārṅgī viḍaṅgaṃ pālindī pāṭhā kroṣṭukamekhalā|| au

42.93

पुष्पमारुष्करं पत्रं सौरसं क्रमुकं पुरम्। पित्तं नकुलमार्जारगोधाशल्यकसूकरात्॥ अउ

puṣpamāruṣkaraṃ patraṃ saurasaṃ kramukaṃ puram| pittaṃ nakulamārjāragodhāśalyakasūkarāt|| au

42.94

पृषताच्चित्रपत्राच्च गोशृङ्गे पूर्ववत् स्थितः। यत्र गेहे न तत्राहिकीटादिभ्यो भयोद्भवः॥ अउ

pṛṣatāccitrapatrācca gośṛṅge pūrvavat sthitaḥ| yatra gehe na tatrāhikīṭādibhyo bhayodbhavaḥ|| au

42.95

एतेन भेरीपटहाः पताकाश्च प्रलेपिताः। आर्षभेण विषं घ्नन्ति स्पर्शश्रवणदर्शनैः॥ अउ

etena bherīpaṭahāḥ patākāśca pralepitāḥ| ārṣabheṇa viṣaṃ ghnanti sparśaśravaṇadarśanaiḥ|| au

42.96

प्रलेपाद्यैश्च निश्शेषं दंशादप्युद्धरेद्विषम्। भूयो वेगाय जायेत शेषं दूषीविषाय वा॥ अउ

pralepādyaiśca niśśeṣaṃ daṃśādapyuddharedviṣam| bhūyo vegāya jāyeta śeṣaṃ dūṣīviṣāya vā|| au

42.97

विषापायेनिलं क्रुद्धं स्नेहादिभिरुपाचरेत्। तैलमद्यकुलत्थाम्लवर्ज्यैः पवननाशनैः॥ अउ

viṣāpāyenilaṃ kruddhaṃ snehādibhirupācaret| tailamadyakulatthāmlavarjyaiḥ pavananāśanaiḥ|| au

42.98

पित्तं पित्तज्वरहरैः कषायस्नेहबस्तिभिः॥ अउ

pittaṃ pittajvaraharaiḥ kaṣāyasnehabastibhiḥ|| au

42.99

समाक्षिकेण वर्गेण कफमारग्वधादिना॥ अउ

samākṣikeṇa vargeṇa kaphamāragvadhādinā|| au

42.100

सिता वैगन्धिको द्राक्षा पयस्या मधुकं मधु। पानं समन्त्रपूताम्बुप्रोक्षणं सान्त्वहर्षणम्। सर्पाङ्गाभिहते युञ्ज्यात्तथा शङ्काविषार्दिते॥ अउ

sitā vaigandhiko drākṣā payasyā madhukaṃ madhu| pānaṃ samantrapūtāmbuprokṣaṇaṃ sāntvaharṣaṇam| sarpāṅgābhihate yuñjyāttathā śaṅkāviṣārdite|| au

42.101

पूतनोप्रतकूष्माण्डपिशाचाद्या नरद्विषः। हन्युरौषधवीर्याणि रक्षाकर्मण्यवारिताः। तस्माद्रक्षां प्रयुञ्जीत रक्षोगणनिवारिणीम्॥ अउ

pūtanopratakūṣmāṇḍapiśācādyā naradviṣaḥ| hanyurauṣadhavīryāṇi rakṣākarmaṇyavāritāḥ| tasmādrakṣāṃ prayuñjīta rakṣogaṇanivāriṇīm|| au

42.102

गोमयेन सुसम्मृष्टे धूपागरुसुधूपिते। गन्धमाल्योपहाराद्यैर्गृहे पूजितदैवते॥ अउ

gomayena susammṛṣṭe dhūpāgarusudhūpite| gandhamālyopahārādyairgṛhe pūjitadaivate|| au

42.103

सूत्रकारान् समभ्यर्च्य शङ्करास्तिककाश्यपान्। सन्तर्प्य हव्यकव्याभ्यां समिद्धाननलद्विजान्॥ अउ

sūtrakārān samabhyarcya śaṅkarāstikakāśyapān| santarpya havyakavyābhyāṃ samiddhānanaladvijān|| au

42.104

प्राङ्मुखायोपविष्टाय विषार्ताय चिकित्सकः। उत्तराभिमुखो युञ्ज्याद्विद्यां मन्त्राणि भेषजम्॥ अउ

prāṅmukhāyopaviṣṭāya viṣārtāya cikitsakaḥ| uttarābhimukho yuñjyādvidyāṃ mantrāṇi bheṣajam|| au

42.105

समप्रमाणैर्हरितैर्दर्भैः प्रागभिमन्त्रितैः। अच्छिन्नाग्रैः समूलैश्च कुर्यात्तस्यापमार्जनम्॥ अउ

samapramāṇairharitairdarbhaiḥ prāgabhimantritaiḥ| acchinnāgraiḥ samūlaiśca kuryāttasyāpamārjanam|| au

42.106

ब्राह्माद्यै रगदैरेनं नित्यमेवानुलेपयेत्। सञ्जीवनादीन् पानादौ दंशलेपे च योजयेत्॥ अउ

brāhmādyai ragadairenaṃ nityamevānulepayet| sañjīvanādīn pānādau daṃśalepe ca yojayet|| au

42.107

पूर्णकुम्भं सकुसुमं सर्षपान् छागलं पयः। शस्त्रं दूर्वां मधु घृतं कुर्याद्दष्टस्य मूर्द्धतः। एवं शाम्यति सप्ताहाद्विषमात्मवतः सतः॥ अउ

pūrṇakumbhaṃ sakusumaṃ sarṣapān chāgalaṃ payaḥ| śastraṃ dūrvāṃ madhu ghṛtaṃ kuryāddaṣṭasya mūrddhataḥ| evaṃ śāmyati saptāhādviṣamātmavataḥ sataḥ|| au

42.108

कर्केतनं मरकतं वज्रं वारणमौक्तिकम्। वैडूर्यं गर्दभमणिं पिचुकां विषमुष्टिकाम्॥ अउ

karketanaṃ marakataṃ vajraṃ vāraṇamauktikam| vaiḍūryaṃ gardabhamaṇiṃ picukāṃ viṣamuṣṭikām|| au

42.109

हिमवद्गिरिसम्भूतां सोमराजीं पुनर्नवाम्। तथा द्रोणं महाद्रोणं मानसीं सर्पजं मणिम्। विषाणि विषशान्त्यर्थं वीर्यवन्ति च धारयेत्॥ अउ

himavadgirisambhūtāṃ somarājīṃ punarnavām| tathā droṇaṃ mahādroṇaṃ mānasīṃ sarpajaṃ maṇim| viṣāṇi viṣaśāntyarthaṃ vīryavanti ca dhārayet|| au

अथ त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

43.2

अथातः कीटविषप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athātaḥ kīṭaviṣapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

43.3

सर्पाणामेव विण्मूत्रशुक्राण्डशवकोथजाः। दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च युक्ताः कीटाश्चतुर्विधाः॥ अउ

sarpāṇāmeva viṇmūtraśukrāṇḍaśavakothajāḥ| doṣairvyastaiḥ samastaiśca yuktāḥ kīṭāścaturvidhāḥ|| au

43.4

कुम्भीनसस्तुण्डिकेरी शृङ्गी शतकुलीरकः। उच्चिटिङ्गोग्निनामा च चिच्चिटाङ्गो मयूरकः। अहिजोरभ्रकाबर्तशारिकामुखवैदलाः॥ अउ

kumbhīnasastuṇḍikerī śṛṅgī śatakulīrakaḥ| ucciṭiṅgognināmā ca cicciṭāṅgo mayūrakaḥ| ahijorabhrakābartaśārikāmukhavaidalāḥ|| au

43.5

शरावकुर्दौ परुषश्चित्रशीर्षो हि जारकः। अष्टादशेति वायव्याः कीटा वातप्रकोपनाः॥ अउ

śarāvakurdau paruṣaścitraśīrṣo hi jārakaḥ| aṣṭādaśeti vāyavyāḥ kīṭā vātaprakopanāḥ|| au

43.6

कौण्डिन्यकः कणभको वरटी पत्रवृश्चिकः। विनासिका ब्राह्मणिका विन्दुलो भ्रमरस्तथा॥ अउ

kauṇḍinyakaḥ kaṇabhako varaṭī patravṛścikaḥ| vināsikā brāhmaṇikā vindulo bhramarastathā|| au

43.7

बाह्यकी पिच्चिटः कुम्भी वर्चःकीटोरिमेदकः। दुन्दुभिः पद्मकीटश्च मकरः शतपादकः॥ अउ

bāhyakī picciṭaḥ kumbhī varcaḥkīṭorimedakaḥ| dundubhiḥ padmakīṭaśca makaraḥ śatapādakaḥ|| au

43.8

पञ्चालः पाकमत्स्यश्च सूक्ष्मतुण्डोथ गर्दभिः। क्लीतः कृमिशरारी च यश्चाप्युत्क्लेशकः स्मृतः। चतुर्विंशतिराग्रेयाः कीटाः पित्तविकारदाः॥ अउ

pañcālaḥ pākamatsyaśca sūkṣmatuṇḍotha gardabhiḥ| klītaḥ kṛmiśarārī ca yaścāpyutkleśakaḥ smṛtaḥ| caturviṃśatirāgreyāḥ kīṭāḥ pittavikāradāḥ|| au

43.9

विश्वम्भरः पञ्चशुष्कः पञ्चकृष्णोथ कोकिलः। स्थैर्यकः प्रचलाकश्च वटभः किटिभो जटी॥ अउ

viśvambharaḥ pañcaśuṣkaḥ pañcakṛṣṇotha kokilaḥ| sthairyakaḥ pracalākaśca vaṭabhaḥ kiṭibho jaṭī|| au

43.10

सूचीमुखः कृष्णगोधा दभ्रः काषायवासिकः। त्रयोदशैते निर्दिष्टाः सौम्याः श्लेष्मप्रकोपणाः॥ अउ

sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhā dabhraḥ kāṣāyavāsikaḥ| trayodaśaite nirdiṣṭāḥ saumyāḥ śleṣmaprakopaṇāḥ|| au

43.11

तुङ्गनासश्चिपिलकस्तालको वाहकस्तथा। कोष्ठागारी कृमिकरो यश्च मण्डलपुच्छकः॥ अउ

tuṅganāsaścipilakastālako vāhakastathā| koṣṭhāgārī kṛmikaro yaśca maṇḍalapucchakaḥ|| au

43.12

तुण्डनाभः सर्षपको मद्गुलिः शम्बुकस्तथा। अग्निकीटश्च सङ्कीर्णा द्वादश प्राणनाशनाः॥ अउ

tuṇḍanābhaḥ sarṣapako madguliḥ śambukastathā| agnikīṭaśca saṅkīrṇā dvādaśa prāṇanāśanāḥ|| au

43.13

दष्टस्यकीटैर्वायव्यैर्दंशस्तोदरुजोल्बणः। आग्नेयैरल्पसंस्रावो दाहरागविसर्पवान्। पक्कपीलुफलप्रख्यः खर्जूरसदृशोथ वा॥ अउ

daṣṭasyakīṭairvāyavyairdaṃśastodarujolbaṇaḥ| āgneyairalpasaṃsrāvo dāharāgavisarpavān| pakkapīluphalaprakhyaḥ kharjūrasadṛśotha vā|| au

43.14

कफाधिकैर्मन्दरुजः पक्कोदुम्बरसन्निभः। स्रावाढ्यःसर्वलिङ्गस्तुदंशः स्यात्सान्निपातिकैः॥ अउ

kaphādhikairmandarujaḥ pakkodumbarasannibhaḥ| srāvāḍhyaḥsarvaliṅgastudaṃśaḥ syātsānnipātikaiḥ|| au

43.15

वेगाश्च सर्पवच्छोफो वर्द्धिष्णुर्विस्ररक्तता। शिरोक्षिगौरवं मूर्च्छा भ्रमः श्वासोतिवेदना॥ अउ

vegāśca sarpavacchopho varddhiṣṇurvisraraktatā| śirokṣigauravaṃ mūrcchā bhramaḥ śvāsotivedanā|| au

43.16

सर्वेषां कर्णिका शोफो ज्वरः कण्डूररोचकः॥ अउ

sarveṣāṃ karṇikā śopho jvaraḥ kaṇḍūrarocakaḥ|| au

43.17

वातिकः पक्षवातेन स्पर्शाद्दशति पैत्तिकः। मुखेन श्लैष्मिकः कीटः सर्वथा सान्निपातिकः॥ अउ

vātikaḥ pakṣavātena sparśāddaśati paittikaḥ| mukhena ślaiṣmikaḥ kīṭaḥ sarvathā sānnipātikaḥ|| au

43.18

दष्टस्य कणभैः शोफो विसर्पो वमथुर्ज्वरः। दंशश्च कर्णिकाकारः श्यावरक्तो विशीर्यते॥ अउ

daṣṭasya kaṇabhaiḥ śopho visarpo vamathurjvaraḥ| daṃśaśca karṇikākāraḥ śyāvarakto viśīryate|| au

43.19

त्रिकण्टकैस्तु दष्टस्य नानावर्णोथ वा सितः। दंशो भवेच्छ्वयथुमान् मोहो भेदश्च वर्चसः॥ अउ

trikaṇṭakaistu daṣṭasya nānāvarṇotha vā sitaḥ| daṃśo bhavecchvayathumān moho bhedaśca varcasaḥ|| au

43.20

कृकलासेर्द्धचन्द्राभः स्राववात् भृशलोहितः। दंशो रक्तैश्चितः स्फोटैः सशूलैर्दम्भवोद्भवः॥ अउ

kṛkalāserddhacandrābhaḥ srāvavāt bhṛśalohitaḥ| daṃśo raktaiścitaḥ sphoṭaiḥ saśūlairdambhavodbhavaḥ|| au

43.21

एकदंष्ट्रार्पितः पीतः कण्डूमान् दार्दुरः सरुक्। दंशो दष्टः सतृण्निद्रो मूर्च्छावान् हरितं वमेत्॥ अउ

ekadaṃṣṭrārpitaḥ pītaḥ kaṇḍūmān dārduraḥ saruk| daṃśo daṣṭaḥ satṛṇnidro mūrcchāvān haritaṃ vamet|| au

43.22

मात्स्यो दंशः सरुग्दाहः प्रागेवोक्तो जलौकसाम्। विश्वम्भरकृतो दंशः शोफकण्डूरुजान्वितः। कफोद्वममतीसारं कुरुते कोठजन्म च॥ अउ

mātsyo daṃśaḥ sarugdāhaḥ prāgevokto jalaukasām| viśvambharakṛto daṃśaḥ śophakaṇḍūrujānvitaḥ| kaphodvamamatīsāraṃ kurute koṭhajanma ca|| au

43.23

पीतः शतपदीदंशः स्वेदरुग्रागशोफवान्। अतसीपुष्पवर्णो वा पिटकावान् भ्रमग्रदः॥ अउ

pītaḥ śatapadīdaṃśaḥ svedarugrāgaśophavān| atasīpuṣpavarṇo vā piṭakāvān bhramagradaḥ|| au

43.24

गृहगोधिकया स्घेदतोदश्वयथुदाहवान्। क्लेदी च दंशो दष्टस्य हृस्पीडा ग्रन्थिसम्भवः॥ अउ

gṛhagodhikayā sghedatodaśvayathudāhavān| kledī ca daṃśo daṣṭasya hṛspīḍā granthisambhavaḥ|| au

43.25

कण्डूमान् मशकैरीषच्छ्वयथुर्मन्दवेदनः। असाध्यकीटसदृशमसाध्यमशकक्षतम्॥ अउ

kaṇḍūmān maśakairīṣacchvayathurmandavedanaḥ| asādhyakīṭasadṛśamasādhyamaśakakṣatam|| au

43.26

प्रायेण मक्षिका नेत्रे दशन्ति श्वयथूल्वणः। तद्दंशो दाहकण्डूमांस्तासां तु स्थालिकां त्यजेत्। तदृष्टे पिटका श्यावा स्राविणी भूर्युपद्रवा॥ अउ

prāyeṇa makṣikā netre daśanti śvayathūlvaṇaḥ| taddaṃśo dāhakaṇḍūmāṃstāsāṃ tu sthālikāṃ tyajet| tadṛṣṭe piṭakā śyāvā srāviṇī bhūryupadravā|| au

43.27

रुग्वान् पिपीलिकादंशो वह्निनेव च दह्यते॥ अउ

rugvān pipīlikādaṃśo vahnineva ca dahyate|| au

43.28

जलबिन्दुनिभैः स्फोटैर्दाहकण्डूरुजान्वितैः। यत् गात्रमाचितं सोष्म तद्विद्यादवमूत्रितम्॥ अउ

jalabindunibhaiḥ sphoṭairdāhakaṇḍūrujānvitaiḥ| yat gātramācitaṃ soṣma tadvidyādavamūtritam|| au

43.29

वृश्चिकस्य विषं तीक्ष्णमादौ दहति वह्निवत्। ऊर्ध्वमारोहति क्षिप्रं दंशे पश्चात्तु तिष्ठति। दंशः सद्योतिरुक् श्यावस्तुद्यते स्फुटतीव च॥ अउ

vṛścikasya viṣaṃ tīkṣṇamādau dahati vahnivat| ūrdhvamārohati kṣipraṃ daṃśe paścāttu tiṣṭhati| daṃśaḥ sadyotiruk śyāvastudyate sphuṭatīva ca|| au

43.30

ते गवादिशकृत्कोथद्दिग्धदष्टादिकोथतः। सर्पकोथाच्च सम्भूता मन्दमध्यमहाविषाः॥ अउ

te gavādiśakṛtkothaddigdhadaṣṭādikothataḥ| sarpakothācca sambhūtā mandamadhyamahāviṣāḥ|| au

43.31

मन्दाः पीताः सिताः श्यावा रुक्षाः कर्बुरमेचकाः। रोमशा बहुपर्वाणो लोहिताः पाण्डुरोदराः॥ अउ

mandāḥ pītāḥ sitāḥ śyāvā rukṣāḥ karburamecakāḥ| romaśā bahuparvāṇo lohitāḥ pāṇḍurodarāḥ|| au

43.32

धूम्रोदरास्त्रिपर्वाणो मध्यास्तु कपिलारुणाः॥ अउ

dhūmrodarāstriparvāṇo madhyāstu kapilāruṇāḥ|| au

43.33

पिशङ्गाः शबलाश्चित्राः शोणिताभा महाविषाः॥ अउ

piśaṅgāḥ śabalāścitrāḥ śoṇitābhā mahāviṣāḥ|| au

43.34

अग्न्याभा द्व्येकपर्याणो रक्तासितसितोदराः॥ अउ

agnyābhā dvyekaparyāṇo raktāsitasitodarāḥ|| au

43.35

तैर्दष्टः शूनरसनः स्तब्धगात्रो रुजार्दितः। खर्वमन् शोणितं कृष्णमिन्द्रियार्थनसंविदन्॥ अउ

tairdaṣṭaḥ śūnarasanaḥ stabdhagātro rujārditaḥ| kharvaman śoṇitaṃ kṛṣṇamindriyārthanasaṃvidan|| au

43.36

स्विद्यन् मूर्च्छन् विशुष्कास्यो विह्णलो वेदनातुरः। विशीर्यमाणमांसश्च प्रायशो विजहात्यसून्॥ अउ

svidyan mūrcchan viśuṣkāsyo vihṇalo vedanāturaḥ| viśīryamāṇamāṃsaśca prāyaśo vijahātyasūn|| au

43.37

उच्चिटिङ्गस्तु वक्त्रेण दशत्यभ्यधिकव्यथः॥ अउ

ucciṭiṅgastu vaktreṇa daśatyabhyadhikavyathaḥ|| au

43.38

साध्यतो वृश्चिकात् स्तम्भं शेफसो हृष्टरोमताम्। करोति सेकमङ्गानां दंशः शीताम्बुनेव च॥ अउ

sādhyato vṛścikāt stambhaṃ śephaso hṛṣṭaromatām| karoti sekamaṅgānāṃ daṃśaḥ śītāmbuneva ca|| au

43.39

उष्ट्रवर्णतया प्रोक्तः स एव ह्युष्ट्रधूमकः। रात्रिको रात्रिचाराच्च पृथक् तु कणभादिषु। विकारसाधनाभेदात् भेदाः सन्तोपि नोदिताः॥ अउ

uṣṭravarṇatayā proktaḥ sa eva hyuṣṭradhūmakaḥ| rātriko rātricārācca pṛthak tu kaṇabhādiṣu| vikārasādhanābhedāt bhedāḥ santopi noditāḥ|| au

43.40

वातपित्तोत्तराः कीटा श्लैष्मिकाः कणभोन्दुराः। प्रायो वातोल्बणविषा वश्चिकाः सोष्ट्रधूमकाः॥ अउ

vātapittottarāḥ kīṭā ślaiṣmikāḥ kaṇabhondurāḥ| prāyo vātolbaṇaviṣā vaścikāḥ soṣṭradhūmakāḥ|| au

43.41

यत्र यस्यैव दोषस्य लिङ्गाधिक्यं प्रतर्कयेत्। तत्र तस्यौषधैः कुर्याद्विपरीतगुणैः क्रियाम्॥ अउ

yatra yasyaiva doṣasya liṅgādhikyaṃ pratarkayet| tatra tasyauṣadhaiḥ kuryādviparītaguṇaiḥ kriyām|| au

43.42

हृत्पीडोर्ध्वानिलः स्तम्भाः सिरायामोस्थि पर्वरुक्। घूर्णनोद्वेष्टनं गात्रश्यावता वातिके विषे॥ अउ

hṛtpīḍordhvānilaḥ stambhāḥ sirāyāmosthi parvaruk| ghūrṇanodveṣṭanaṃ gātraśyāvatā vātike viṣe|| au

43.43

संज्ञानाशोष्णनिश्वासौ हृदाहः कटुकास्यता। मांसावदरणं शोफो रक्तपित्तं च पैत्तिके॥ अउ

saṃjñānāśoṣṇaniśvāsau hṛdāhaḥ kaṭukāsyatā| māṃsāvadaraṇaṃ śopho raktapittaṃ ca paittike|| au

43.44

छर्द्यरोचकहृल्लासप्रसेकोत्क्लेशपीनसैः। सशैत्यमुखमाधुर्यैर्विद्याच्छ्रलेष्माधिकंविषम्॥ अउ

chardyarocakahṛllāsaprasekotkleśapīnasaiḥ| saśaityamukhamādhuryairvidyācchraleṣmādhikaṃviṣam|| au

43.45

पिण्याकेन व्रणालेपस्तैलाभ्यङ्गश्च वातिके। स्वेदो नाडीपुलाकाद्यैर्बृंहणश्च विधिर्हितः॥ अउ

piṇyākena vraṇālepastailābhyaṅgaśca vātike| svedo nāḍīpulākādyairbṛṃhaṇaśca vidhirhitaḥ|| au

43.46

पैत्तिकं स्तम्भयेत् सेकैः प्रदेहैश्चातिशीतलैः॥ अउ

paittikaṃ stambhayet sekaiḥ pradehaiścātiśītalaiḥ|| au

43.47

लेखनच्छेदनस्वेदवमनैः श्लैष्मिकं जयेत्॥ अउ

lekhanacchedanasvedavamanaiḥ ślaiṣmikaṃ jayet|| au

43.48

कीटानां त्रिप्रकाराणां त्रैविध्येन क्रिया हिता॥ अउ

kīṭānāṃ triprakārāṇāṃ traividhyena kriyā hitā|| au

43.49

स्स्वेदालेपनसेकांस्तु कोष्णान् प्रायोवचारयेत्। अन्यत्र मूर्च्छिताद्दंशपाकतः कोथतोपि वा॥ अउ

ssvedālepanasekāṃstu koṣṇān prāyovacārayet| anyatra mūrcchitāddaṃśapākataḥ kothatopi vā|| au

43.50

नृकेशाः सर्षपाः पीता गुडो जीर्णश्च धूपनम्। विषदंशस्य सर्वस्य काश्यपः परमब्रवीत्॥ अउ

nṛkeśāḥ sarṣapāḥ pītā guḍo jīrṇaśca dhūpanam| viṣadaṃśasya sarvasya kāśyapaḥ paramabravīt|| au

43.51

विषघ्नं च विधिं सर्वं कुर्यात् संशोधनानि च॥ अउ

viṣaghnaṃ ca vidhiṃ sarvaṃ kuryāt saṃśodhanāni ca|| au

43.53

साधयेत् सर्पवद्दष्टान् विषोग्रैः कीटवृश्चिकैः॥ अस43.52। तण्डुलीयकतुल्यांशां त्रिवृतां सर्पिषा पिबेन्। याति कीटविषैः कम्पं न कैलास इवानिलैः॥ अउ

sādhayet sarpavaddaṣṭān viṣograiḥ kīṭavṛścikaiḥ|| asa43.52| taṇḍulīyakatulyāṃśāṃ trivṛtāṃ sarpiṣā piben| yāti kīṭaviṣaiḥ kampaṃ na kailāsa ivānilaiḥ|| au

43.54

क्षीरिवृक्षत्वगालेपः शुद्धे कीटविषापहः। मुक्तालेपो वरः शोफतोददाहज्वरप्रणुत्॥ अउ

kṣīrivṛkṣatvagālepaḥ śuddhe kīṭaviṣāpahaḥ| muktālepo varaḥ śophatodadāhajvarapraṇut|| au

43.55

वचा हिङ्गुविडङ्गानि सैन्धवं गजपिप्पली। पाठाप्रतिविषाव्योषं काश्ययेन विनिर्मितम्। दशाङ्गमगदं पीत्वा सर्वकीटविषं जयेत्॥ अउ

vacā hiṅguviḍaṅgāni saindhavaṃ gajapippalī| pāṭhāprativiṣāvyoṣaṃ kāśyayena vinirmitam| daśāṅgamagadaṃ pītvā sarvakīṭaviṣaṃ jayet|| au

43.56

ऐकध्यं कीटविषजिन्महास्नेहं पयो मधु। शिखिकुक्कुटजैः पिच्छैः सतैललवणोत्तमैः। धूपो हन्ति कृतः शीघ्रं कीटवृश्चिकजं विषम्॥ अउ

aikadhyaṃ kīṭaviṣajinmahāsnehaṃ payo madhu| śikhikukkuṭajaiḥ picchaiḥ satailalavaṇottamaiḥ| dhūpo hanti kṛtaḥ śīghraṃ kīṭavṛścikajaṃ viṣam|| au

43.57

विषे कणभजे कुर्यादुन्दुरोक्तमुपक्रमम्। शिरीषबीजं मण्डूके लेपः स्नुक्क्षीरकल्कितम्। मधु त्रिकटुकं श्वेतपिण्डामूलं च मत्स्यजे॥ अउ

viṣe kaṇabhaje kuryādunduroktamupakramam| śirīṣabījaṃ maṇḍūke lepaḥ snukkṣīrakalkitam| madhu trikaṭukaṃ śvetapiṇḍāmūlaṃ ca matsyaje|| au

43.58

वचां वंशत्वचं पाठां नतं सुरसमञ्जरीम्। द्वे बले नाकुलीं कुष्ठं शिरीषं रजनीद्वयम्॥ अउ

vacāṃ vaṃśatvacaṃ pāṭhāṃ nataṃ surasamañjarīm| dve bale nākulīṃ kuṣṭhaṃ śirīṣaṃ rajanīdvayam|| au

43.59

गुहामतिगुहां श्वेतामजगन्धां शिलाजतु। कत्तृणं कटभीक्षारं गृहधूमं भनश्शिलाम्॥ अउ

guhāmatiguhāṃ śvetāmajagandhāṃ śilājatu| kattṛṇaṃ kaṭabhīkṣāraṃ gṛhadhūmaṃ bhanaśśilām|| au

43.60

रोहीतकं च पित्तेन कल्कयेत् स वरोऽगदः। विश्वम्भरादिष्वालेपनावनाञ्जनपानतः॥ अउ

rohītakaṃ ca pittena kalkayet sa varo'gadaḥ| viśvambharādiṣvālepanāvanāñjanapānataḥ|| au

43.61

स्वर्जिकाजशकृत्क्षारः सुरसः साक्षिपीडकः। मदिरामण्डसंयुक्तो हितः शतपदीविषे॥ अउ

svarjikājaśakṛtkṣāraḥ surasaḥ sākṣipīḍakaḥ| madirāmaṇḍasaṃyukto hitaḥ śatapadīviṣe|| au

43.62

कपित्थमक्षिपीडोर्कबीजं त्रिकटुकान्वितम्। करञ्जो द्वे हरिद्रे च गृहगोधीविषापहः॥ अउ

kapitthamakṣipīḍorkabījaṃ trikaṭukānvitam| karañjo dve haridre ca gṛhagodhīviṣāpahaḥ|| au

43.63

काकाण्डयुक्तः सर्वेषां विषाणां तण्डुलीयकः। प्रशस्तो बर्हिणोण्डेन तद्वद्वायसपीलुकः॥ अउ

kākāṇḍayuktaḥ sarveṣāṃ viṣāṇāṃ taṇḍulīyakaḥ| praśasto barhiṇoṇḍena tadvadvāyasapīlukaḥ|| au

43.64

तगरं नागरं नागकेसरं मरिचानि च। प्रयुक्तं पानलेपाभ्यां मक्षिकाविषनाशनम्॥ अउ

tagaraṃ nāgaraṃ nāgakesaraṃ maricāni ca| prayuktaṃ pānalepābhyāṃ makṣikāviṣanāśanam|| au

43.65

सितासिते च लवणे मरिचं च सनागरम्। फणिज्जकरसोपेतं वरटीनां विषापहम्॥ अउ

sitāsite ca lavaṇe maricaṃ ca sanāgaram| phaṇijjakarasopetaṃ varaṭīnāṃ viṣāpaham|| au

43.66

सद्यो वृश्चिकजं दंशं चक्रतैलेन सेचयेत्। विदारिगन्धासिद्धेन कवोष्णेनेतरेण वा॥ अउ

sadyo vṛścikajaṃ daṃśaṃ cakratailena secayet| vidārigandhāsiddhena kavoṣṇenetareṇa vā|| au

43.67

लवणोत्तमयुक्तेन सर्पिषा वा पुनः पुनः। सिञ्चेत्कोष्णारनालेन सक्षीरलवणेन वा। उपनाहो घृते भृष्टः कल्कोजाज्याः ससैन्धवः॥ अउ

lavaṇottamayuktena sarpiṣā vā punaḥ punaḥ| siñcetkoṣṇāranālena sakṣīralavaṇena vā| upanāho ghṛte bhṛṣṭaḥ kalkojājyāḥ sasaindhavaḥ|| au

43.68

आदंशं स्वेदितं चूर्णैः प्रच्छाय प्रतिसारयेत्। रजनीसैन्धवव्योषशिरीषफलपुष्पजैः॥ अउ

ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇaiḥ pracchāya pratisārayet| rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ|| au

43.69

मातुलुङ्गाम्लगोमूत्रपिष्टं च सुरसाग्रजम्। लेपः सुखोष्णश्च हितः पिण्याको गोमयोपि वा॥ अउ

mātuluṅgāmlagomūtrapiṣṭaṃ ca surasāgrajam| lepaḥ sukhoṣṇaśca hitaḥ piṇyāko gomayopi vā|| au

43.70

पाने सर्पिर्मधुयुतं क्षीरं वा भूरिशर्करम्। गुडोदकं वा सुहिमं चातुर्जातकवासितम्॥ अउ

pāne sarpirmadhuyutaṃ kṣīraṃ vā bhūriśarkaram| guḍodakaṃ vā suhimaṃ cāturjātakavāsitam|| au

43.71

पलाशबीजं शूलघ्नो लेपोर्कक्षीरभावितम्। पारावतशकुत्पथ्या तगरं विश्वभेषजम्। बीज पूररसोन्मिश्रं वरोऽयं वृश्चिकागदः॥ अउ

palāśabījaṃ śūlaghno leporkakṣīrabhāvitam| pārāvataśakutpathyā tagaraṃ viśvabheṣajam| bīja pūrarasonmiśraṃ varo'yaṃ vṛścikāgadaḥ|| au

43.72

मनोह्ना सैन्धवं हिङ्गु मालतीपल्लवानि च। गोशकृद्रसपिष्टेयं गुटिका वृश्चिकार्दिते॥ अउ

manohnā saindhavaṃ hiṅgu mālatīpallavāni ca| gośakṛdrasapiṣṭeyaṃ guṭikā vṛścikārdite|| au

43.73

लशुनो मरिचं हिङ्गु सुरसं विश्वभेषजम्। अर्कक्षीरेण गुटिका वृश्चिकार्दितशङ्करी॥ अउ

laśuno maricaṃ hiṅgu surasaṃ viśvabheṣajam| arkakṣīreṇa guṭikā vṛścikārditaśaṅkarī|| au

43.74

सशैवलोष्ट्रदंष्ट्रा च हन्ति वृश्चिकजं विषम्॥ अउ

saśaivaloṣṭradaṃṣṭrā ca hanti vṛścikajaṃ viṣam|| au

43.75

हिङ्गुना हरितालेन मातुलुङ्गरसेन च। लेपाञ्जनाभ्यां गुटिका परमं वृश्चिकापहा॥ अउ

hiṅgunā haritālena mātuluṅgarasena ca| lepāñjanābhyāṃ guṭikā paramaṃ vṛścikāpahā|| au

43.76

करञ्जार्जुनशेलूनां कटभ्याः कुटजस्य च। शिरीषस्य च पुष्पाणि मस्तुना दंशलेपनम्॥ अउ

karañjārjunaśelūnāṃ kaṭabhyāḥ kuṭajasya ca| śirīṣasya ca puṣpāṇi mastunā daṃśalepanam|| au

43.77

पिप्पलीं मरिचं यष्टिं श्वेतां सुरसमञ्जरीम्। सहदेवामपामार्गं तण्डुलीयं च कल्कयेत्। कुतलक्षारतोयेन लेपोऽलिविषनाशनः॥ अउ

pippalīṃ maricaṃ yaṣṭiṃ śvetāṃ surasamañjarīm| sahadevāmapāmārgaṃ taṇḍulīyaṃ ca kalkayet| kutalakṣāratoyena lepo'liviṣanāśanaḥ|| au

43.78

यो मुह्यति प्रश्वसिति प्रलपत्युग्रवेदनः। तस्य पथ्यानिशाकृष्णामञ्जिष्ठातिविषोषणम्। सालाबुवृन्तं वार्ताकरसपिष्टं प्रलेपनम्॥ अउ

yo muhyati praśvasiti pralapatyugravedanaḥ| tasya pathyāniśākṛṣṇāmañjiṣṭhātiviṣoṣaṇam| sālābuvṛntaṃ vārtākarasapiṣṭaṃ pralepanam|| au

43.79

आदंशे यस्य कण्डूःस्यात् कोथः कोठं च दारुणम्। तस्य लेपस्त्रिकटुकं यवक्षारोक्षिपीडकः॥ अउ

ādaṃśe yasya kaṇḍūḥsyāt kothaḥ koṭhaṃ ca dāruṇam| tasya lepastrikaṭukaṃ yavakṣārokṣipīḍakaḥ|| au

43.80

पारावतशकृत्कान्तास्वर्ज्जिकाग्निहरेणवः। रसेन मातुलुङ्गस्य क्षीरेणार्कस्यवा द्रुताः॥ अउ

pārāvataśakṛtkāntāsvarjjikāgnihareṇavaḥ| rasena mātuluṅgasya kṣīreṇārkasyavā drutāḥ|| au

43.81

हृदयं पीड्यते यस्य मूर्च्छा चिमिचिमायनम्। दन्तौष्ठदंशो रोम्णां च हर्षस्तस्य निवर्तते। वेगो विषस्य पञ्चाहान्नैव वा क्रियया विना॥ अउ

hṛdayaṃ pīḍyate yasya mūrcchā cimicimāyanam| dantauṣṭhadaṃśo romṇāṃ ca harṣastasya nivartate| vego viṣasya pañcāhānnaiva vā kriyayā vinā|| au

43.82

तत्र कुर्वीत दंशस्य लेपनं मस्तुकल्कितैः। श्वेतपाटल्यतिविषाहरिद्राहरिणीनतैः। बिल्वमूलयवक्षारसूक्ष्ममागधिकायुतैः॥ अउ

tatra kurvīta daṃśasya lepanaṃ mastukalkitaiḥ| śvetapāṭalyativiṣāharidrāhariṇīnataiḥ| bilvamūlayavakṣārasūkṣmamāgadhikāyutaiḥ|| au

43.83

उत्कृत्यत इवादंशः शूनः क्लिन्नो हतच्छविः। जम्बूफलनिभं रक्तं कूजन् वमति वेष्टते॥ अउ

utkṛtyata ivādaṃśaḥ śūnaḥ klinno hatacchaviḥ| jambūphalanibhaṃ raktaṃ kūjan vamati veṣṭate|| au

43.84

इन्द्रियार्थं न जानाति प्रस्विद्यति च यो मुहुः। स्वर्जिकाकुष्ठतगरनाकुलीपीलुपिप्पलीः। बृहतीं चाच्छसुरया तस्य पिष्ट्वा विलेपनम्॥ अउ

indriyārthaṃ na jānāti prasvidyati ca yo muhuḥ| svarjikākuṣṭhatagaranākulīpīlupippalīḥ| bṛhatīṃ cācchasurayā tasya piṣṭvā vilepanam|| au

43.85

सर्वत्र चोग्रालिविषे पाययेन्मधुसर्पिषी। विध्येत् सिरां विदध्याच्च वमनाञ्जननावनम्। उष्णस्निग्धाम्लमधुरं भोजनं चानिलापहम्॥ अउ

sarvatra cogrāliviṣe pāyayenmadhusarpiṣī| vidhyet sirāṃ vidadhyācca vamanāñjananāvanam| uṣṇasnigdhāmlamadhuraṃ bhojanaṃ cānilāpaham|| au

43.86

नागरं गृहकपोतपुरीषं बीजपूरकरसो हरितालम्। सैन्धवं च विनिहन्त्यगदोऽयं लेपतोऽलिकुलजं विषमाशु॥ अउ

nāgaraṃ gṛhakapotapurīṣaṃ bījapūrakaraso haritālam| saindhavaṃ ca vinihantyagado'yaṃ lepato'likulajaṃ viṣamāśu|| au

43.87

अन्ते वृश्चिकदष्टानां समुदीर्णे भृशं विषे। विषेणालेपयेद्दंशं स्थावरेण यथोचितम्॥ अउ

ante vṛścikadaṣṭānāṃ samudīrṇe bhṛśaṃ viṣe| viṣeṇālepayeddaṃśaṃ sthāvareṇa yathocitam|| au

43.88

क्रियेयमुच्चिटिङ्गेपि प्रतिलोमं च पांसुभिः। उद्वर्तनं सुखाम्लोष्णैस्तथा प्रच्छादनं घनैः॥ अउ

kriyeyamucciṭiṅgepi pratilomaṃ ca pāṃsubhiḥ| udvartanaṃ sukhāmloṣṇaistathā pracchādanaṃ ghanaiḥ|| au

43.89

कुटजस्य फलं कुष्ठं मालती फलिनी नतम्। तिक्तेक्ष्वाकुश्च पिष्टानि पानप्नध्द्मनादिभिः॥ अउ

kuṭajasya phalaṃ kuṣṭhaṃ mālatī phalinī natam| tiktekṣvākuśca piṣṭāni pānapnadhdmanādibhiḥ|| au

43.90

वृश्चिकोन्दुरुलूतानां सर्पाणां च विषापहम्। समानममृतेनेदं गरशेषं च नाशयेत्॥ अउ

vṛścikondurulūtānāṃ sarpāṇāṃ ca viṣāpaham| samānamamṛtenedaṃ garaśeṣaṃ ca nāśayet|| au

अथ चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः

44.2

अथातो लूताप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāto lūtāpratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

44.3

विश्वामित्राय रुष्टस्य वसिष्ठस्य ललाटजाः। स्वेदलेशाः स्मृता लूता लूने ये पतितास्तृणे॥ अउ

viśvāmitrāya ruṣṭasya vasiṣṭhasya lalāṭajāḥ| svedaleśāḥ smṛtā lūtā lūne ye patitāstṛṇe|| au

44.4

खाण्डवे दह्यमानानामसुराणां शरीरतः। ये स्फुलिङ्गा विनिश्चेरुस्ते लूता इति केचन॥ अउ

khāṇḍave dahyamānānāmasurāṇāṃ śarīrataḥ| ye sphuliṅgā viniśceruste lūtā iti kecana|| au

44.5

अन्ये वदन्ति भुक्तस्य दुष्टस्यान्नस्य मूर्च्छनात्। सम्भवन्ति विषस्फोटा ये लूताः कीटलक्षणम्। यथास्वं धारयन्तस्ते लूताः कीटाश्च संज्ञिताः॥ अउ

anye vadanti bhuktasya duṣṭasyānnasya mūrcchanāt| sambhavanti viṣasphoṭā ye lūtāḥ kīṭalakṣaṇam| yathāsvaṃ dhārayantaste lūtāḥ kīṭāśca saṃjñitāḥ|| au

44.6

तत्र घोरतमा लूता भिद्यन्ते ता अपि त्रिधा। तक्ष्णिमध्यावरत्वेन घ्नन्ति वाश्वचिकित्सिताः। सप्ताहेन दशाहेन पक्षेण च परं क्रमात्॥ अउ

tatra ghoratamā lūtā bhidyante tā api tridhā| takṣṇimadhyāvaratvena ghnanti vāśvacikitsitāḥ| saptāhena daśāhena pakṣeṇa ca paraṃ kramāt|| au

44.7

कपिलाग्निमुखी पीता पद्मा मूत्रा सितासिता। आग्नेय्यः स्वेदजाः सप्त लूताः पित्तविकारदाः॥ अउ

kapilāgnimukhī pītā padmā mūtrā sitāsitā| āgneyyaḥ svedajāḥ sapta lūtāḥ pittavikāradāḥ|| au

44.8

पाण्डुरा रक्तपदिका भृङ्गा पिङ्गा त्रिमण्डला। पूतिर्वीराण्डजाःसप्त सौम्याः श्लेष्मविकारदाः॥ अउ

pāṇḍurā raktapadikā bhṛṅgā piṅgā trimaṇḍalā| pūtirvīrāṇḍajāḥsapta saumyāḥ śleṣmavikāradāḥ|| au

44.9

कुमुदालविषा रक्ता श्चित्रा सन्ता निमेचका। कसना चोद्भिदाः सप्त वायव्या वायुरोगदाः॥ अउ

kumudālaviṣā raktā ścitrā santā nimecakā| kasanā codbhidāḥ sapta vāyavyā vāyurogadāḥ|| au

44.11

काकाण्ड्येणपदी लाजा वैदेही जालिनी तथा। मालागुणा सुवर्णा च मिश्राः सप्तोपपादिकाः॥ अस44.10। व्याप्नुवन्त्याशु गात्राणि ज्वलत्पावकसन्निभाः। सन्निपातकृतोऽसाध्याः साध्याः कृच्छ्रेणचेतराः॥ अउ

kākāṇḍyeṇapadī lājā vaidehī jālinī tathā| mālāguṇā suvarṇā ca miśrāḥ saptopapādikāḥ|| asa44.10| vyāpnuvantyāśu gātrāṇi jvalatpāvakasannibhāḥ| sannipātakṛto'sādhyāḥ sādhyāḥ kṛcchreṇacetarāḥ|| au

44.12

ता दशन्ति सिते पक्षेऽसिते सन्धौ सदैव च॥ अउ

tā daśanti site pakṣe'site sandhau sadaiva ca|| au

44.13

दंशः सामान्यतस्तासां दद्रुमण्डलसन्निभः। सितोऽसितोऽरुणःपीतःश्यावो वा मृदुरुन्नतः॥ अउ

daṃśaḥ sāmānyatastāsāṃ dadrumaṇḍalasannibhaḥ| sito'sito'ruṇaḥpītaḥśyāvo vā mṛdurunnataḥ|| au

44.14

मध्ये कृष्णोऽथवा श्यावः पर्यन्ते जालकावृतः। विसर्पवाञ्छोफयुतस्तप्यते बहुवेदनः॥ अउ

madhye kṛṣṇo'thavā śyāvaḥ paryante jālakāvṛtaḥ| visarpavāñchophayutastapyate bahuvedanaḥ|| au

44.15

ज्वराशुपाकविक्लेदकोथावदरणान्वितः। क्लेदेन यत्स्पृशत्यङ्गं तत्रापि कुरुते व्रणम्॥ अउ

jvarāśupākavikledakothāvadaraṇānvitaḥ| kledena yatspṛśatyaṅgaṃ tatrāpi kurute vraṇam|| au

44.16

श्वासदंष्ट्राशकृन्मूत्रशुक्रलालानखार्तवैः। अष्टाभिरुद्वमन्त्येता विषं वक्त्राद्विशेषतः॥ अउ

śvāsadaṃṣṭrāśakṛnmūtraśukralālānakhārtavaiḥ| aṣṭābhirudvamantyetā viṣaṃ vaktrādviśeṣataḥ|| au

44.17

श्वासेन दंशः सहसा शूयते ज्वरदाहवान्। दंष्ट्राकृतस्तूग्रतरो विवर्णः कठितः स्थिरः॥ अउ

śvāsena daṃśaḥ sahasā śūyate jvaradāhavān| daṃṣṭrākṛtastūgrataro vivarṇaḥ kaṭhitaḥ sthiraḥ|| au

44.18

गम्भीरशोफवस्तोदवेदनादाहसंयुतः। दुर्गन्धी शकृता दाहकण्डूचिमिचिमान्वितः॥ अउ

gambhīraśophavastodavedanādāhasaṃyutaḥ| durgandhī śakṛtā dāhakaṇḍūcimicimānvitaḥ|| au

44.19

पच्यते चाशु पक्वश्च पाण्डुः पीलुफलोपमः। मूत्रेण रक्तपर्यन्तो मध्ये कृष्णो विशीर्यते॥ अउ

pacyate cāśu pakvaśca pāṇḍuḥ pīluphalopamaḥ| mūtreṇa raktaparyanto madhye kṛṣṇo viśīryate|| au

44.20

आवर्तसदृशः शूनः पूतिः सर्पति दह्यते। शुक्रेण ग्रन्थिसंस्थानः कठिनस्तीव्रवेदनः॥ अउ

āvartasadṛśaḥ śūnaḥ pūtiḥ sarpati dahyate| śukreṇa granthisaṃsthānaḥ kaṭhinastīvravedanaḥ|| au

44.21

अल्पमूलोल्परुक्वोठो लालया कण्डुरो मृदुः। नखेन चोषपिटकाकण्डूधूमायनान्वितः। किंशुकोदरवर्णस्तु रजसा चञ्चुमालवान्॥ अउ

alpamūlolparukvoṭho lālayā kaṇḍuro mṛduḥ| nakhena coṣapiṭakākaṇḍūdhūmāyanānvitaḥ| kiṃśukodaravarṇastu rajasā cañcumālavān|| au

44.22

लूता नाभेर्दशन्त्यूर्ध्वमूर्ध्वं चाधश्च कीटकाः। तद्दूषितं च वस्त्रादि देहे पृक्तं विकारकृत्॥ अउ

lūtā nābherdaśantyūrdhvamūrdhvaṃ cādhaśca kīṭakāḥ| taddūṣitaṃ ca vastrādi dehe pṛktaṃ vikārakṛt|| au

44.23

दिनार्धं लक्ष्यते नैव दंशो लूताविषोद्भवः॥ अउ

dinārdhaṃ lakṣyate naiva daṃśo lūtāviṣodbhavaḥ|| au

44.24

सूचीव्यधवदाभाति ततोसौ प्रथमेऽहनि। अव्यक्तवर्णः प्रचलः किञ्चित् कण्डूरुजान्वितः॥ अउ

sūcīvyadhavadābhāti tatosau prathame'hani| avyaktavarṇaḥ pracalaḥ kiñcit kaṇḍūrujānvitaḥ|| au

44.25

द्वितीयेऽत्युन्नतोन्तेषु पिटकैरिव चाचितः। व्यक्तवर्णो नतो मध्ये कण्डूमान् ग्रन्थिसन्निभः॥ अउ

dvitīye'tyunnatonteṣu piṭakairiva cācitaḥ| vyaktavarṇo nato madhye kaṇḍūmān granthisannibhaḥ|| au

44.26

तृतीये सज्वरो रोमहर्षकृद्रक्तमण्डलः। शरावरूपस्तोदाढ्यो रोमकूपेषु सास्रवः॥ अउ

tṛtīye sajvaro romaharṣakṛdraktamaṇḍalaḥ| śarāvarūpastodāḍhyo romakūpeṣu sāsravaḥ|| au

44.27

महांश्चतुर्थे श्वयथुस्तापश्वासभ्रमप्रदः॥ अउ

mahāṃścaturthe śvayathustāpaśvāsabhramapradaḥ|| au

44.28

विकारान् कुरुते तांस्तान् पञ्चमे विषकोपजान्। षष्ठे व्याप्नोति मर्माणि सप्तमे हन्ति जीवित॥ अउ

vikārān kurute tāṃstān pañcame viṣakopajān| ṣaṣṭhe vyāpnoti marmāṇi saptame hanti jīvita|| au

44.29

विषमित्यतितीक्ष्णानामितरे विभजेदतः॥ अउ

viṣamityatitīkṣṇānāmitare vibhajedataḥ|| au

44.30

विषं शाम्यति सर्वासामेकविंशतिरात्रतः॥ अउ

viṣaṃ śāmyati sarvāsāmekaviṃśatirātrataḥ|| au

44.31

दंशः पित्तात्मको दाहतृट्स्फोटज्वरदाहवान्। सशोफः कठिनः पाण्डुः कण्डूमान् श्लैष्मिकोल्परुक्। वातिकः परुषः श्यावः पर्वभेदादिरुक्करः॥ अउ

daṃśaḥ pittātmako dāhatṛṭsphoṭajvaradāhavān| saśophaḥ kaṭhinaḥ pāṇḍuḥ kaṇḍūmān ślaiṣmikolparuk| vātikaḥ paruṣaḥ śyāvaḥ parvabhedādirukkaraḥ|| au

44.32

सर्पज्ञानोदितैर्लिङ्गैर्द्दोषोद्रेकं च लक्षयेत्॥ अउ

sarpajñānoditairliṅgairddoṣodrekaṃ ca lakṣayet|| au

44.33

त्रिदोषाः प्रायशः सर्वा लूताः पित्तकफाधिकाः॥ अउ

tridoṣāḥ prāyaśaḥ sarvā lūtāḥ pittakaphādhikāḥ|| au

44.34

प्राणान्तिकीषु हृन्मोहश्वासहिध्माशिरोग्रहाः। श्वेतासिताः पीतरक्ताः पिटकाः श्वयथूद्भवः॥ अउ

prāṇāntikīṣu hṛnmohaśvāsahidhmāśirograhāḥ| śvetāsitāḥ pītaraktāḥ piṭakāḥ śvayathūdbhavaḥ|| au

44.35

वेपुथुर्वमथुर्दाहस्तृडान्ध्यं वक्रनासता। श्यावोष्ठवक्त्रदन्तत्वं पृष्ठग्रीवावभञ्जनम्। पक्वजम्बूसवर्णं च दंशात् स्रवति शोणितम्॥ अउ

veputhurvamathurdāhastṛḍāndhyaṃ vakranāsatā| śyāvoṣṭhavaktradantatvaṃ pṛṣṭhagrīvāvabhañjanam| pakvajambūsavarṇaṃ ca daṃśāt sravati śoṇitam|| au

44.36

अथाशु लूतादष्टस्य शस्त्रेणादंशमुद्धरेत्। दहेत् जांबवोष्ठाद्यैर्न तु पित्तोत्तरं दहेत्॥ अउ

athāśu lūtādaṣṭasya śastreṇādaṃśamuddharet| dahet jāṃbavoṣṭhādyairna tu pittottaraṃ dahet|| au

44.37

कर्कशं भिन्नरोमाणं मर्मसन्ध्यादिसांश्रितम्। प्रसृतं सर्वतो दंशं न छिन्दीत दहेत् वा॥ अउ

karkaśaṃ bhinnaromāṇaṃ marmasandhyādisāṃśritam| prasṛtaṃ sarvato daṃśaṃ na chindīta dahet vā|| au

44.38

लेपयेद्दग्धमगदैर्मधुसैन्धवसंयुतैः। सुशीतैः सेचयेच्चानु कषायैः क्षीरिवृक्षजैः॥ अउ

lepayeddagdhamagadairmadhusaindhavasaṃyutaiḥ| suśītaiḥ secayeccānu kaṣāyaiḥ kṣīrivṛkṣajaiḥ|| au

44.39

सर्वतोपहरेद्रक्तं शृङ्गाद्यैः सिरयापि वा। स्रुते रक्ते परीषेको घृतक्षीरादिभिर्हितः॥ अउ

sarvatopaharedraktaṃ śṛṅgādyaiḥ sirayāpi vā| srute rakte parīṣeko ghṛtakṣīrādibhirhitaḥ|| au

44.40

प्रपौण्डरीकद्द्रीबेरसारिवोशीरजीवकाः। लोध्रचन्दनजीवन्तीमञ्जिष्ठासर्जवञ्जुलाः॥ अउ

prapauṇḍarīkaddrīberasārivośīrajīvakāḥ| lodhracandanajīvantīmañjiṣṭhāsarjavañjulāḥ|| au

44.41

मृणालबिसशैवालकुमुदोत्पलगैरिकाः। न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थनिचुलप्लक्षवेतसाः॥ अउ

mṛṇālabisaśaivālakumudotpalagairikāḥ| nyagrodhodumbarāśvatthaniculaplakṣavetasāḥ|| au

44.42

समङ्गापाटलीगुन्द्राकाकोलीशतपर्विकाः। शिरीषधातकीमूर्वाविदारीपद्मकिंशुकाः॥ अउ

samaṅgāpāṭalīgundrākākolīśataparvikāḥ| śirīṣadhātakīmūrvāvidārīpadmakiṃśukāḥ|| au

44.43

शृङ्गाटकं कोशवतीवायसीसोमराजयः। मधुकांशुमतीमूर्वा यथालाभं समाहृताः। शस्तः पर्युषितो लेपः सघृतः पैत्तिके वर्णे॥ अउ

śṛṅgāṭakaṃ kośavatīvāyasīsomarājayaḥ| madhukāṃśumatīmūrvā yathālābhaṃ samāhṛtāḥ| śastaḥ paryuṣito lepaḥ saghṛtaḥ paittike varṇe|| au

44.44

श्यामाद्वयनिशामुस्तानखरास्नामहासहाः। वासापत्तङ्गसुवहानाकुलीगिरिकर्णिकाः॥ अउ

śyāmādvayaniśāmustānakharāsnāmahāsahāḥ| vāsāpattaṅgasuvahānākulīgirikarṇikāḥ|| au

44.45

सर्पगन्धायवफलानिर्गुण्ड्यश्मन्तकस्थिराः। शुकाख्या महिषक्रान्ता कुष्ठेन्द्रयवकुङ्कुमम्॥ अउ

sarpagandhāyavaphalānirguṇḍyaśmantakasthirāḥ| śukākhyā mahiṣakrāntā kuṣṭhendrayavakuṅkumam|| au

44.46

करवीरागरुनतं सुगन्धा सिन्दुवारकम्। आस्फोटगुन्द्रा च हिता प्रलेपः श्लैष्मिके विषे॥ अउ

karavīrāgarunataṃ sugandhā sinduvārakam| āsphoṭagundrā ca hitā pralepaḥ ślaiṣmike viṣe|| au

44.47

बिम्बीविदुलबन्धूककोविदारपलाशकाः। सुवहारिष्टकब्राह्मीगुडूचीविश्वसैर्यकाः॥ अउ

bimbīvidulabandhūkakovidārapalāśakāḥ| suvahāriṣṭakabrāhmīguḍūcīviśvasairyakāḥ|| au

44.48

सिद्धार्थका देवदारु विडङ्गानीन्द्रवारुणी। शतावरीलाङ्गलिकीराजवृक्षपुनर्नवाः॥ अउ

siddhārthakā devadāru viḍaṅgānīndravāruṇī| śatāvarīlāṅgalikīrājavṛkṣapunarnavāḥ|| au

44.49

जीवन्ती वायसी भार्ङ्गी कतकेन्द्रयवार्जुनाः। मिसिव्याघ्रपदीसिंहपुच्छीमण्डलपर्णिकाः॥ अउ

jīvantī vāyasī bhārṅgī katakendrayavārjunāḥ| misivyāghrapadīsiṃhapucchīmaṇḍalaparṇikāḥ|| au

44.50

श्वदंष्ट्रा कोलबृहती रेवती श्वेतपुष्पिका। प्रपुन्नाटः कुरवकः प्रलेपो वातिके विषे॥ अउ

śvadaṃṣṭrā kolabṛhatī revatī śvetapuṣpikā| prapunnāṭaḥ kuravakaḥ pralepo vātike viṣe|| au

44.51

सर्वत्रैव च शस्यन्ते बोधिश्लेष्मातकाक्षकाः॥ अउ

sarvatraiva ca śasyante bodhiśleṣmātakākṣakāḥ|| au

44.52

उदीर्णदोषान् बलिनो विषे महति वाभयेन्। काकण्डकीकोशवती लोध्रेन्द्रयवसैन्धवैः॥ अउ

udīrṇadoṣān balino viṣe mahati vābhayen| kākaṇḍakīkośavatī lodhrendrayavasaindhavaiḥ|| au

44.53

पटोलपत्रमरिचकरघाटप्रियङ्गुभिः। कृष्णाशुकनसानीपनिम्बसप्ताह्वयष्टिभिः॥ अउ

paṭolapatramaricakaraghāṭapriyaṅgubhiḥ| kṛṣṇāśukanasānīpanimbasaptāhvayaṣṭibhiḥ|| au

44.54

विरेचयेच्च त्रिफलात्रिवृत्त्रिकटुसैन्धवैः। सदन्तीपूगमृद्वीका विडङ्गैरथवा पचेत्। एभिः पलार्धिकैः प्रस्थं समब्राह्मीरसं घृतात्॥ अउ

virecayecca triphalātrivṛttrikaṭusaindhavaiḥ| sadantīpūgamṛdvīkā viḍaṅgairathavā pacet| ebhiḥ palārdhikaiḥ prasthaṃ samabrāhmīrasaṃ ghṛtāt|| au

44.55

पञ्चमूलशृतं क्षीरं तोयं वा शोधनौषधैः। यथास्वं कल्कितैर्युक्तं पृथग्दद्याद्विरेचनम्॥ अउ

pañcamūlaśṛtaṃ kṣīraṃ toyaṃ vā śodhanauṣadhaiḥ| yathāsvaṃ kalkitairyuktaṃ pṛthagdadyādvirecanam|| au

44.56

पिप्पलीपिप्पलीमूलशुण्ठीन्द्रयवसैन्धवैः। पाठाजमोदायष्ट्याह्वमुस्तासर्षपदारुभिः॥ अउ

pippalīpippalīmūlaśuṇṭhīndrayavasaindhavaiḥ| pāṭhājamodāyaṣṭyāhvamustāsarṣapadārubhiḥ|| au

44.57

लघुना पञ्चमूलेन सरलेन च साधिता। पेया संसर्जने योज्या सघृता विषनाशिनी॥ अउ

laghunā pañcamūlena saralena ca sādhitā| peyā saṃsarjane yojyā saghṛtā viṣanāśinī|| au

44.58

आध्मानहिध्माश्वासेषु पृष्ठग्रीवावभञ्जने। सङ्कोचस्तम्भकम्पेषु शूलेष्वर्धावभेदके॥ अउ

ādhmānahidhmāśvāseṣu pṛṣṭhagrīvāvabhañjane| saṅkocastambhakampeṣu śūleṣvardhāvabhedake|| au

44.59

वातरोगेषु चान्येषु पर्वभेदार्दितादिषु। एरण्डविल्वसरलचिरिविल्वार्कपाटलीः॥ अउ

vātarogeṣu cānyeṣu parvabhedārditādiṣu| eraṇḍavilvasaralacirivilvārkapāṭalīḥ|| au

44.60

शिग्रुपाठा कुशवृषं विदुलं च जले पचेत्। कनीयः पश्चमूलं च तस्मिन् मण्डं पचेत् घृतात्॥ अउ

śigrupāṭhā kuśavṛṣaṃ vidulaṃ ca jale pacet| kanīyaḥ paścamūlaṃ ca tasmin maṇḍaṃ pacet ghṛtāt|| au

44.61

द्विगुणे तुल्यगोक्षीरे पिष्टैर्यष्टीनिशानतैः। सुराह्ववेल्लसरलशताह्वालोध्रगैरिकैः॥ अउ

dviguṇe tulyagokṣīre piṣṭairyaṣṭīniśānataiḥ| surāhvavellasaralaśatāhvālodhragairikaiḥ|| au

44.62

पयस्याकुष्ठागाङ्गेयीकृष्णामदनसैन्धवैः। बस्तौ प्रत्यागतेश्नीयात् पञ्चमूलान्वितैः रसैः॥ अउ

payasyākuṣṭhāgāṅgeyīkṛṣṇāmadanasaindhavaiḥ| bastau pratyāgateśnīyāt pañcamūlānvitaiḥ rasaiḥ|| au

44.63

नावनं गौरवे शोफे लालास्रावे हनुग्रहे। गिरिकर्णी फलसरो बन्धूकं किणिही सिता॥ अउ

nāvanaṃ gaurave śophe lālāsrāve hanugrahe| girikarṇī phalasaro bandhūkaṃ kiṇihī sitā|| au

44.64

षड्ग्रन्थालशुनव्योषबृहतीवेल्लसैन्धवम्। अपामार्गफलं भार्ङ्गी नाकुली सर्पगन्धिका॥ अउ

ṣaḍgranthālaśunavyoṣabṛhatīvellasaindhavam| apāmārgaphalaṃ bhārṅgī nākulī sarpagandhikā|| au

44.65

श्यामा यवफला बीजं फणिज्जकशिरीषयोः। वार्ताकरसपिष्टानि नस्यं विषहरं परम्॥ अउ

śyāmā yavaphalā bījaṃ phaṇijjakaśirīṣayoḥ| vārtākarasapiṣṭāni nasyaṃ viṣaharaṃ param|| au

44.66

विरिक्तशिरसश्चास्य सर्पिर्मण्डोनु नावनम्॥ अउ

viriktaśirasaścāsya sarpirmaṇḍonu nāvanam|| au

44.67

नेत्रोपरोधश्वयथुकण्डूनिद्रासमागमे। वचामनोह्वात्रिकटुत्रिफलालोध्रगैरिकाः॥ अउ

netroparodhaśvayathukaṇḍūnidrāsamāgame| vacāmanohvātrikaṭutriphalālodhragairikāḥ|| au

44.68

शङ्खो नीलोत्पलं ताम्रं हेम प्रवालकम्। जीवन्ती लशुनं कुष्ठं कतकं मार्कवं नतम्॥ अउ

śaṅkho nīlotpalaṃ tāmraṃ hema pravālakam| jīvantī laśunaṃ kuṣṭhaṃ katakaṃ mārkavaṃ natam|| au

44.69

प्रपैण्डरीकं मधुकं करञ्जफलसैन्धवम्। निशे फणिज्जकं तुत्थं स्रोतोञ्जनरसाञ्जने। मेषशृङ्गयाश्च कुसुमं पिष्टं गोवारिणाञ्जनम्॥ अउ

prapaiṇḍarīkaṃ madhukaṃ karañjaphalasaindhavam| niśe phaṇijjakaṃ tutthaṃ srotoñjanarasāñjane| meṣaśṛṅgayāśca kusumaṃ piṣṭaṃ govāriṇāñjanam|| au

44.70

सुरसप्रसवव्योषविल्वमूलसुराह्वयम्। हरिद्रा छागलीमूत्रं लूताकीटघ्नमञ्जनम्॥ अउ

surasaprasavavyoṣavilvamūlasurāhvayam| haridrā chāgalīmūtraṃ lūtākīṭaghnamañjanam|| au

44.71

शिरीषपद्मकोशीरपाटलीसिन्दुवारकम्। क्षीरिशुङ्गनतोदीच्यसारिवाकुष्ठचन्दनम्॥ अउ

śirīṣapadmakośīrapāṭalīsinduvārakam| kṣīriśuṅganatodīcyasārivākuṣṭhacandanam|| au

44.72

शेलुस्वरसपिष्टोयमगदो नावनेञ्जने। पाने प्रलेपे सेके च लूतासु परमं हितः॥ अउ

śelusvarasapiṣṭoyamagado nāvaneñjane| pāne pralepe seke ca lūtāsu paramaṃ hitaḥ|| au

44.73

पयस्या मधुमृद्वीकाश्वदंष्ट्राक्षीरमोरटाः। गोजीविदारीयष्ट्याह्वमधुकानि च तद्गुणः॥ अउ

payasyā madhumṛdvīkāśvadaṃṣṭrākṣīramoraṭāḥ| gojīvidārīyaṣṭyāhvamadhukāni ca tadguṇaḥ|| au

44.74

तथा शिरीषकुसुमं चन्द्रलेखोद्भवं फलम्। सुराला कटभी जातिः श्वेता च गिरिकर्णिका॥ अउ

tathā śirīṣakusumaṃ candralekhodbhavaṃ phalam| surālā kaṭabhī jātiḥ śvetā ca girikarṇikā|| au

44.75

तद्वच्च युञ्ज्यात्तगरकुष्ठनागबलाबलाः॥ अउ

tadvacca yuñjyāttagarakuṣṭhanāgabalābalāḥ|| au

44.76

हरिद्रायुगलं नागदन्ती लोध्रं च शाबरम्। शिरीषपुष्पं तगरं सहदेवा शतावरी॥ अउ

haridrāyugalaṃ nāgadantī lodhraṃ ca śābaram| śirīṣapuṣpaṃ tagaraṃ sahadevā śatāvarī|| au

44.77

पुनर्नवा नागबला सर्पगन्धा कुटन्नटम्। गवादनी दन्तशठसोमवल्केन्दुराजयः। विषेषु सर्वेष्वगदः सक्षौद्रः सर्वकर्मकृत्॥ अउ

punarnavā nāgabalā sarpagandhā kuṭannaṭam| gavādanī dantaśaṭhasomavalkendurājayaḥ| viṣeṣu sarveṣvagadaḥ sakṣaudraḥ sarvakarmakṛt|| au

44.78

सर्पाक्षी चन्दनं वक्रं मृगाक्षी गन्धनाकुली। एला महासुगन्धा च बस्तमूत्रेण कल्कितः। लेपे पाने च लूतासु नानेन सदृशोगदः॥ अउ

sarpākṣī candanaṃ vakraṃ mṛgākṣī gandhanākulī| elā mahāsugandhā ca bastamūtreṇa kalkitaḥ| lepe pāne ca lūtāsu nānena sadṛśogadaḥ|| au

44.79

कटभीमूलतगरसमङ्गोदवदारुभिः। बृहतीद्वयगाङ्गेयीरोचनाचन्दनैर्घृतम्॥ अउ

kaṭabhīmūlatagarasamaṅgodavadārubhiḥ| bṛhatīdvayagāṅgeyīrocanācandanairghṛtam|| au

44.80

सिद्धं चतुर्गुणक्षीरं पानाभ्यञ्जनयोर्हितम्। लूताकणभकीटानां विषे परमदारुणे॥ अउ

siddhaṃ caturguṇakṣīraṃ pānābhyañjanayorhitam| lūtākaṇabhakīṭānāṃ viṣe paramadāruṇe|| au

44.81

निवृत्ते दाहशोफादौ कर्णिकां पातयेद्व्रणात्॥ अउ

nivṛtte dāhaśophādau karṇikāṃ pātayedvraṇāt|| au

44.82

कुसुम्भपुष्पं गोदन्तः स्वर्णक्षीरी कपोतविट्। त्रिवृता सैन्धवं दन्ती कर्णिकापातनं तथा॥ अउ

kusumbhapuṣpaṃ godantaḥ svarṇakṣīrī kapotaviṭ| trivṛtā saindhavaṃ dantī karṇikāpātanaṃ tathā|| au

44.83

हरिद्रा गुग्गुलुः किण्वं वंशलेखः कपोतविड्। तद्वच्च सैन्धवं कुष्ठं दन्तीकटुकदौग्धिकम्। राजक्रोशातकीमूलं किण्वो वा मथितोद्भवः॥ अउ

haridrā gugguluḥ kiṇvaṃ vaṃśalekhaḥ kapotaviḍ| tadvacca saindhavaṃ kuṣṭhaṃ dantīkaṭukadaugdhikam| rājakrośātakīmūlaṃ kiṇvo vā mathitodbhavaḥ|| au

44.84

कर्णिकापातसमये बृंहयेत विषापहैः॥ अउ

karṇikāpātasamaye bṛṃhayeta viṣāpahaiḥ|| au

44.85

ऋतुकाले च लूतानां यावन्तः शुक्रविन्दवः। देहे पतन्ति तावत्यो जायन्ते कर्णिकाः समम्॥ अउ

ṛtukāle ca lūtānāṃ yāvantaḥ śukravindavaḥ| dehe patanti tāvatyo jāyante karṇikāḥ samam|| au

44.86

गोदन्तदन्ती त्रिवृता हरिद्रे सैन्धवं तिलाः। मधुकं निम्बपत्राणि घृतं च व्रणशोधनम्॥ अउ

godantadantī trivṛtā haridre saindhavaṃ tilāḥ| madhukaṃ nimbapatrāṇi ghṛtaṃ ca vraṇaśodhanam|| au

44.87

कान्ताविडङ्गखदिरनिम्बकम्पिल्लकाम्बुदैः। सर्जैलाधातकीलोहैः सिद्धं सर्पिर्व्रणापहम्॥ अउ

kāntāviḍaṅgakhadiranimbakampillakāmbudaiḥ| sarjailādhātakīlohaiḥ siddhaṃ sarpirvraṇāpaham|| au

44.88

शिरीषकटभीशेलुक्षीरिवृक्षार्जुनत्वचः। कल्कचूर्णपरीषेकैः कीटलूताव्रणापहाः॥ अउ

śirīṣakaṭabhīśelukṣīrivṛkṣārjunatvacaḥ| kalkacūrṇaparīṣekaiḥ kīṭalūtāvraṇāpahāḥ|| au

44.89

शताह्वालोध्रकासीसदार्वीजम्ब्वस्थिरोचनाः। हरीतकी पूगफलं चूर्णोयं व्रणरोपणः॥ अउ

śatāhvālodhrakāsīsadārvījambvasthirocanāḥ| harītakī pūgaphalaṃ cūrṇoyaṃ vraṇaropaṇaḥ|| au

44.90

लाक्षा रजन्यौ मञ्जिष्ठा हरितालं मनश्शिला। सर्पिर्मधु च लेपोयं त्वग्विशुद्धिकरः परम्॥ अउ

lākṣā rajanyau mañjiṣṭhā haritālaṃ manaśśilā| sarpirmadhu ca lepoyaṃ tvagviśuddhikaraḥ param|| au

44.91

रोमसञ्जननं कुर्याद्यदुक्तं व्रणसाधने॥ अउ

romasañjananaṃ kuryādyaduktaṃ vraṇasādhane|| au

अथ पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः

45.2

अथातः प्रत्येकलूताप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athātaḥ pratyekalūtāpratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

45.3

आदंशे पिटका ताम्रा भवेत् कपिलया स्थिरा। लसीका रोमकूपेषु दाहोऽक्ष्णो मूर्ध्नि गौरवम्॥ अउ

ādaṃśe piṭakā tāmrā bhavet kapilayā sthirā| lasīkā romakūpeṣu dāho'kṣṇo mūrdhni gauravam|| au

45.4

पाननस्याञ्जनालेपसेकेष्वत्र प्रयोजयेत्। निशापद्मककुष्ठैलाकरञ्जककुभत्वचः॥ अउ

pānanasyāñjanālepasekeṣvatra prayojayet| niśāpadmakakuṣṭhailākarañjakakubhatvacaḥ|| au

45.5

स्थिरार्कपर्ण्यपामार्गब्राह्मीज्वलननाकुलीः। अथवा कुष्ठपत्तङ्गनखजोङ्गककुङ्कुमम्॥ अउ

sthirārkaparṇyapāmārgabrāhmījvalananākulīḥ| athavā kuṣṭhapattaṅganakhajoṅgakakuṅkumam|| au

45.6

अग्निमुख्यातिरुक्स्फोटः सम्भवत्यग्निदग्धवत्। अग्निज्वालासमानेन प्रस्विद्यति विषोष्मणा॥ अउ

agnimukhyātiruksphoṭaḥ sambhavatyagnidagdhavat| agnijvālāsamānena prasvidyati viṣoṣmaṇā|| au

45.7

तृड्दाहकम्पमूर्च्छावान् पित्तास्रमतिसार्यते। योजयेत् पूर्ववत्तत्र प्रत्याख्याय त्वरान्वितः॥ अउ

tṛḍdāhakampamūrcchāvān pittāsramatisāryate| yojayet pūrvavattatra pratyākhyāya tvarānvitaḥ|| au

45.8

कुष्ठलामज्जकोशीरमधूकं मधुकं मधु। लाभतः शीतवीर्याणि तालीसं गोपकन्यकाम्॥ अउ

kuṣṭhalāmajjakośīramadhūkaṃ madhukaṃ madhu| lābhataḥ śītavīryāṇi tālīsaṃ gopakanyakām|| au

45.9

पीतया पीतविण्मूत्रदंशक्लेदाक्षिदर्शनम्। मूर्च्छाच्छर्दिंशिरोदुःखज्वरारोचकशूलवान्॥ अउ

pītayā pītaviṇmūtradaṃśakledākṣidarśanam| mūrcchācchardiṃśiroduḥkhajvarārocakaśūlavān|| au

45.10

तत्रेष्टाः कटभोशीरमुञ्जावञ्जुलपद्मकाः। वंशकाशार्जुनकुशाः शिरीषकिणिहीत्वचः। अथवा वन्यबाल्हीककुष्ठकेसरजोङ्गफम्॥ अउ

tatreṣṭāḥ kaṭabhośīramuñjāvañjulapadmakāḥ| vaṃśakāśārjunakuśāḥ śirīṣakiṇihītvacaḥ| athavā vanyabālhīkakuṣṭhakesarajoṅgapham|| au

45.11

पद्माभः पद्मया स्फोटो भिन्नोऽभिन्नः पुनर्भवेत्। क्लिद्यत्याशु स्रवत्युष्णं क्लेदं स्पर्शेऽतिरुक्करः॥ अउ

padmābhaḥ padmayā sphoṭo bhinno'bhinnaḥ punarbhavet| klidyatyāśu sravatyuṣṇaṃ kledaṃ sparśe'tirukkaraḥ|| au

45.12

तत्र पद्मोत्पलान्नालो हिमवेतसवञ्जुलाः। समृणालाः सकुमुदाः सक्षौद्रघृतशर्कराः॥ अउ

tatra padmotpalānnālo himavetasavañjulāḥ| samṛṇālāḥ sakumudāḥ sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ|| au

45.13

पूतिर्मूत्रविषादंशो विसर्पी कृष्णशोणितः। श्वासकासज्वरच्छर्दिंमूर्छादाहभ्रमान्वितः॥ अउ

pūtirmūtraviṣādaṃśo visarpī kṛṣṇaśoṇitaḥ| śvāsakāsajvaracchardiṃmūrchādāhabhramānvitaḥ|| au

45.14

मनश्शिलालमधुकमधूकोत्पलचन्दनम्। कुष्ठालामज्जकोशीरपद्मकं तत्र भेषजम्॥ अउ

manaśśilālamadhukamadhūkotpalacandanam| kuṣṭhālāmajjakośīrapadmakaṃ tatra bheṣajam|| au

45.15

आदंशे श्वेतया श्वेता पिटका भृशकण्डुला। दाहमूर्छाज्वररुजाविसर्पक्लेदकारिणी॥ अउ

ādaṃśe śvetayā śvetā piṭakā bhṛśakaṇḍulā| dāhamūrchājvararujāvisarpakledakāriṇī|| au

45.16

तत्रेष्टाः शीतरास्नैलाहरेणुनलवञ्जुलाः। कुष्ठमांसीनतोशीरकान्ताध्यामकपद्मकाः॥ अउ

tatreṣṭāḥ śītarāsnailāhareṇunalavañjulāḥ| kuṣṭhamāṃsīnatośīrakāntādhyāmakapadmakāḥ|| au

45.17

आदंशः कृष्णया कृष्णो विङ्गन्धिः क्लेदशोफवान्। उत्थाप्यते कृष्णमसृग्दुष्टं तत्र च भेषजम्। महासुगन्धा सर्पक्षी वक्रैला गन्धनाकुली॥ अउ

ādaṃśaḥ kṛṣṇayā kṛṣṇo viṅgandhiḥ kledaśophavān| utthāpyate kṛṣṇamasṛgduṣṭaṃ tatra ca bheṣajam| mahāsugandhā sarpakṣī vakrailā gandhanākulī|| au

45.18

शूनः पाण्डूरया दंशः शोफो वक्त्रस्य गौरवम्। ज्वरो विघूर्णनं जृम्भा शिरोरुक् तत्र भेषजम्। मूलं वारुणपुष्पाया रोचना गोशकृद्रसः॥ अउ

śūnaḥ pāṇḍūrayā daṃśaḥ śopho vaktrasya gauravam| jvaro vighūrṇanaṃ jṛmbhā śiroruk tatra bheṣajam| mūlaṃ vāruṇapuṣpāyā rocanā gośakṛdrasaḥ|| au

45.19

आपाण्डुपिटको दंशः शोफवान् रक्तपादया। अस्रस्रुत्तत्र नलदसेव्योदीच्यहिमं मधु॥ अउ

āpāṇḍupiṭako daṃśaḥ śophavān raktapādayā| asrasruttatra naladasevyodīcyahimaṃ madhu|| au

45.20

भृङ्गाभो भृङ्गया दंशः पिटका दाहरुक्करी। कोठैश्च चीयते गात्रं तत्र शस्तं भिषग्जितम्। अङ्कोलसारः फलिनी गवां पित्तं मिसिर्गदः॥ अउ

bhṛṅgābho bhṛṅgayā daṃśaḥ piṭakā dāharukkarī| koṭhaiśca cīyate gātraṃ tatra śastaṃ bhiṣagjitam| aṅkolasāraḥ phalinī gavāṃ pittaṃ misirgadaḥ|| au

45.21

पिङ्गया वह्निदग्धाभो दंशः स्फोटो बहुस्रुतिः। तीब्रशोफज्वररुजाहृत्पीडादाहतृङ्युतः॥ अउ

piṅgayā vahnidagdhābho daṃśaḥ sphoṭo bahusrutiḥ| tībraśophajvararujāhṛtpīḍādāhatṛṅyutaḥ|| au

45.22

तत्रागदः सिता गुन्द्रा मल्लिका मधुकोत्पलम्। जीवंकः क्षीरिणां शुङ्गा द्विहिमं नागकेसरम्॥ अउ

tatrāgadaḥ sitā gundrā mallikā madhukotpalam| jīvaṃkaḥ kṣīriṇāṃ śuṅgā dvihimaṃ nāgakesaram|| au

45.23

त्रिमण्डलाया बहलो दंशः कृष्णं स्रवत्यसृक्। अरुचिर्नेत्रयोर्दाहः कलुषस्रुतिदृष्टिता॥ अउ

trimaṇḍalāyā bahalo daṃśaḥ kṛṣṇaṃ sravatyasṛk| arucirnetrayordāhaḥ kaluṣasrutidṛṣṭitā|| au

45.24

विविधैर्मण्डलैश्चास्य शरीरमुपचीयते। तत्रार्कमूलद्विनिशासुरालापृश्निपर्णिकाः। दधित्थनाकुलीब्राह्मीज्योतिष्मत्यो हितोऽगदः॥ अउ

vividhairmaṇḍalaiścāsya śarīramupacīyate| tatrārkamūladviniśāsurālāpṛśniparṇikāḥ| dadhitthanākulībrāhmījyotiṣmatyo hito'gadaḥ|| au

45.25

आदंशः पूतिगन्धाया विसर्पक्लेददाहवान्। अलजीसन्निभो रुग्वान् विबद्धपिटकाचितः॥ अउ

ādaṃśaḥ pūtigandhāyā visarpakledadāhavān| alajīsannibho rugvān vibaddhapiṭakācitaḥ|| au

45.26

भार्ङ्गीनिदिग्धिकानिम्बपाटलीसिन्दुवारकम्। दूर्वा हरिद्रे वासा च पूतिगन्धाविषापहम्॥ अउ

bhārṅgīnidigdhikānimbapāṭalīsinduvārakam| dūrvā haridre vāsā ca pūtigandhāviṣāpaham|| au

45.27

चित्रमण्डलवान् दंशः पिटकाजालकावृतः। वीराया मूर्धरुक् शीतज्वरान्नद्वेषसंयुतः॥ अउ

citramaṇḍalavān daṃśaḥ piṭakājālakāvṛtaḥ| vīrāyā mūrdharuk śītajvarānnadveṣasaṃyutaḥ|| au

45.28

हरिद्रे नलदं कुष्ठमेला सुरसमञ्जरी। तगरं च श्वपित्तेन पिष्टं वीराविषापहम्॥ अउ

haridre naladaṃ kuṣṭhamelā surasamañjarī| tagaraṃ ca śvapittena piṣṭaṃ vīrāviṣāpaham|| au

45.29

दंशः कुमुदया दाहस्फोटस्फुरणतोदवान्। पिच्छिलक्लेदविस्रावी सश्वासस्सगलग्रहः। प्रत्याख्यायात्र कुर्वीत सामान्योक्तं क्रियाक्रमम्॥ अउ

daṃśaḥ kumudayā dāhasphoṭasphuraṇatodavān| picchilakledavisrāvī saśvāsassagalagrahaḥ| pratyākhyāyātra kurvīta sāmānyoktaṃ kriyākramam|| au

45.30

भवन्त्यलविषादंशे पीतलोहितमण्डलाः। पिटकाः सर्षपप्रख्यास्तालुशोषो रुजा ज्वरः॥ अउ

bhavantyalaviṣādaṃśe pītalohitamaṇḍalāḥ| piṭakāḥ sarṣapaprakhyāstāluśoṣo rujā jvaraḥ|| au

45.31

छर्दिर्दाहः शिरःकम्पस्तत्र सेव्यः समाक्षिकः। सकासीसकह्रीबेरः सपिप्पलिवटाङ्कुरः॥ अउ

chardirdāhaḥ śiraḥkampastatra sevyaḥ samākṣikaḥ| sakāsīsakahrīberaḥ sapippalivaṭāṅkuraḥ|| au

45.32

रक्तान्तो रक्तया दंशः सपाण्डुपिटकाज्वरः। श्वेतोतिसारः श्वसनं दाहः क्लेदः सशोणितः। शस्तं शेल्वर्जुनाम्रातात्त्वङ्मूलं सिन्दुवारतः॥ अउ

raktānto raktayā daṃśaḥ sapāṇḍupiṭakājvaraḥ| śvetotisāraḥ śvasanaṃ dāhaḥ kledaḥ saśoṇitaḥ| śastaṃ śelvarjunāmrātāttvaṅmūlaṃ sinduvārataḥ|| au

45.33

आदंशे चित्रया रक्ता पिटका विसृता स्थिरा। पर्वभेदशिरस्तापज्वरशोफा विसर्पिणी॥ अउ

ādaṃśe citrayā raktā piṭakā visṛtā sthirā| parvabhedaśirastāpajvaraśophā visarpiṇī|| au

45.34

भिन्ना कृष्णत्वमभ्येति पीतास्रावा महाव्रणा। तत्रेष्टाः कुष्ठनलदशिरीषनलरेणुकाः॥ अउ

bhinnā kṛṣṇatvamabhyeti pītāsrāvā mahāvraṇā| tatreṣṭāḥ kuṣṭhanaladaśirīṣanalareṇukāḥ|| au

45.35

दंशे च सन्तानिकया शूलमाकुलताश्रुणः। प्रदराक्षेपकौ तत्र केसरं क्षीरिणां त्वचः। आम्रस्य सिन्दुवारस्य मूलमश्मन्तकस्य च॥ अउ

daṃśe ca santānikayā śūlamākulatāśruṇaḥ| pradarākṣepakau tatra kesaraṃ kṣīriṇāṃ tvacaḥ| āmrasya sinduvārasya mūlamaśmantakasya ca|| au

45.36

पिटका मेचका दंशमध्ये जतुकणोपमा। ज्वरः शोफोत्र वारुण्यां रोचना रजनीद्वयम्॥ अउ

piṭakā mecakā daṃśamadhye jatukaṇopamā| jvaraḥ śophotra vāruṇyāṃ rocanā rajanīdvayam|| au

45.37

राजीमान् कसनादंशः शिरोरुक् श्वासकासवान्। शीतपिच्छिलरक्तस्रुद्रक्तोकं तत्र मेषजम्॥ अउ

rājīmān kasanādaṃśaḥ śiroruk śvāsakāsavān| śītapicchilaraktasrudraktokaṃ tatra meṣajam|| au

45.38

पाण्डुरक्तोऽतिरुग्दंशः काकाण्ड्याः स्मृतिमोषकृत्। हिध्मा श्वसनतृण्मूर्च्छा निद्राक्षेपकहृद्गदाः॥ अउ

pāṇḍurakto'tirugdaṃśaḥ kākāṇḍyāḥ smṛtimoṣakṛt| hidhmā śvasanatṛṇmūrcchā nidrākṣepakahṛdgadāḥ|| au

45.39

रक्तान्तर्स्त्वेणपादाया दंशः कृष्णतिलाकृतिः। दाहमोहाग्निवीसर्पतृङ्वमिश्वासकासवान्॥ अउ

raktāntarstveṇapādāyā daṃśaḥ kṛṣṇatilākṛtiḥ| dāhamohāgnivīsarpatṛṅvamiśvāsakāsavān|| au

45.40

पूतिः श्यावोतिरुक् सासृगादंशो लाजवर्णया। शीतज्वरसमुत्थानो दाहमूर्छातिसारवान्॥ अउ

pūtiḥ śyāvotiruk sāsṛgādaṃśo lājavarṇayā| śītajvarasamutthāno dāhamūrchātisāravān|| au

45.41

अग्निदग्धनिभो दंशो वैदेह्या भृशवेदनः। गम्भीरः सज्वरस्तीक्ष्णमोहो हृदयपीडनम्॥ अउ

agnidagdhanibho daṃśo vaidehyā bhṛśavedanaḥ| gambhīraḥ sajvarastīkṣṇamoho hṛdayapīḍanam|| au

45.42

ऊर्ध्वराजीचितो दंशो जालिन्यास्तीव्रशोफरुक्। उदीर्णतृङ्भ्रमश्वासस्तम्भमोहविदीर्यते॥ अउ

ūrdhvarājīcito daṃśo jālinyāstīvraśopharuk| udīrṇatṛṅbhramaśvāsastambhamohavidīryate|| au

45.43

रक्तो मालागुणादंशो धूमगन्धिः सपीव्ररुक्। दीर्यते पार्श्वतस्तैस्तैः संरब्धैर्मण्डलैर्युतः॥ अउ

rakto mālāguṇādaṃśo dhūmagandhiḥ sapīvraruk| dīryate pārśvatastaistaiḥ saṃrabdhairmaṇḍalairyutaḥ|| au

45.44

अन्तर्दाहो बहिः शैत्यमाध्मानं मूत्रकृच्छ्रता। मूर्च्छाप्रलापातीसारज्वराः प्राणान्तकारिणः॥ अउ

antardāho bahiḥ śaityamādhmānaṃ mūtrakṛcchratā| mūrcchāpralāpātīsārajvarāḥ prāṇāntakāriṇaḥ|| au

45.45

ध्मातः सौवर्णिकादंशः स्यन्दते मत्स्यगन्धिकः। शिरोक्षिरुग्ज्वरः कासस्तृणा शोफो वमिर्भ्रमः॥ अउ

dhmātaḥ sauvarṇikādaṃśaḥ syandate matsyagandhikaḥ| śirokṣirugjvaraḥ kāsastṛṇā śopho vamirbhramaḥ|| au

45.46

आसाध्यानामपि हितं प्रत्याख्यायाशु योजयेत्। दोषोच्छ्रायविशेषेण छेददाहादिवर्जितम्॥ अउ

āsādhyānāmapi hitaṃ pratyākhyāyāśu yojayet| doṣocchrāyaviśeṣeṇa chedadāhādivarjitam|| au

45.47

कपिला तत्र नासायामग्निर्दशति जत्रुणि। पीता तु गण्डयोः पद्मा दक्षिणांसेथ कक्षयोः॥ अउ

kapilā tatra nāsāyāmagnirdaśati jatruṇi| pītā tu gaṇḍayoḥ padmā dakṣiṇāṃsetha kakṣayoḥ|| au

45.48

लूता मूत्रविषा श्वेता चिबुके कालिकाक्षिणि। पाण्डुरा दक्षिणस्कन्धे करयो रक्तपादिका॥ अउ

lūtā mūtraviṣā śvetā cibuke kālikākṣiṇi| pāṇḍurā dakṣiṇaskandhe karayo raktapādikā|| au

45.49

वामपार्श्वे दशेत् भृङ्गा वामांसे पिङ्गला दशेत्। त्रिमण्डलोदरे पूतिः पृष्ठे वीरा तु दक्षिणे॥ अउ

vāmapārśve daśet bhṛṅgā vāmāṃse piṅgalā daśet| trimaṇḍalodare pūtiḥ pṛṣṭhe vīrā tu dakṣiṇe|| au

45.50

बाहौ नाभ्यां कुमुदिका वामस्कन्धेऽलसंज्ञिता। कण्ठे रक्ता ललाटे तु चित्रा सन्तानिकौष्ठयोः॥ अउ

bāhau nābhyāṃ kumudikā vāmaskandhe'lasaṃjñitā| kaṇṭhe raktā lalāṭe tu citrā santānikauṣṭhayoḥ|| au

45.51

मेचका मूर्ध्नि कसनाद्धस्तयोः कक्षमूलयोः। काकाण्ड्येणी तु हृदये लाजवर्णा स्तनान्तरे॥ अउ

mecakā mūrdhni kasanāddhastayoḥ kakṣamūlayoḥ| kākāṇḍyeṇī tu hṛdaye lājavarṇā stanāntare|| au

45.52

बाहुसन्धिषु वैदेही लूतापाङ्गे तु जालिनी। मालागुणाख्या ग्रीवायां सौवर्णी कर्णमूलयोः॥ अउ

bāhusandhiṣu vaidehī lūtāpāṅge tu jālinī| mālāguṇākhyā grīvāyāṃ sauvarṇī karṇamūlayoḥ|| au

अथ षट्चत्वारिंशोऽध्यायः

46.2

अथातो मूषिकालर्कप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāto mūṣikālarkapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

46.3

लालनश्चपलः पुत्रो हसिरश्चिकिरोऽजिनः। कषायदन्तः कुलकः कोकिलः कपिलोऽसितः॥ अउ

lālanaścapalaḥ putro hasiraścikiro'jinaḥ| kaṣāyadantaḥ kulakaḥ kokilaḥ kapilo'sitaḥ|| au

46.4

अरुणः शबलः श्वेतः कपोतः पलितोन्दुरुः। चुच्छुन्दारो रसालाख्यो दशाष्टौ चेति मूषिकाः॥ अउ

aruṇaḥ śabalaḥ śvetaḥ kapotaḥ palitonduruḥ| cucchundāro rasālākhyo daśāṣṭau ceti mūṣikāḥ|| au

46.5

यस्मिन्नङ्गे पतत्येषां शुक्रमङ्गैः स्पृशन्ति वा। यच्छुक्रदिग्धैस्तत्रास्रे दूषिते पाण्डुतां गते॥ अउ

yasminnaṅge patatyeṣāṃ śukramaṅgaiḥ spṛśanti vā| yacchukradigdhaistatrāsre dūṣite pāṇḍutāṃ gate|| au

46.6

ग्रन्थयः श्वयथुः कोठो मण्डलानि भ्रमोरुचिः। शीतज्वररोतिरुक्सादो वेपथुः पर्वभेदनम्॥ अउ

granthayaḥ śvayathuḥ koṭho maṇḍalāni bhramoruciḥ| śītajvararotiruksādo vepathuḥ parvabhedanam|| au

46.7

रोमहर्षः स्नुतिर्मूर्च्छा दीर्घकालानुबन्धनम्। श्लेष्मानुविद्धबह्वाखुपोतकछर्दनं सकृत्॥ अउ

romaharṣaḥ snutirmūrcchā dīrghakālānubandhanam| śleṣmānuviddhabahvākhupotakachardanaṃ sakṛt|| au

46.8

व्यवाय्याखुविषं कृच्छ्रं भूयो भूयश्च कुप्यति॥ अउ

vyavāyyākhuviṣaṃ kṛcchraṃ bhūyo bhūyaśca kupyati|| au

46.9

मूर्च्छाङ्गशोफवैवर्ण्यक्लेदशब्दाश्रुतिज्वराः। शिरोगुरुत्वं लालासृक्छर्दिश्चासाध्यलक्षणम्॥ अउ

mūrcchāṅgaśophavaivarṇyakledaśabdāśrutijvarāḥ| śirogurutvaṃ lālāsṛkchardiścāsādhyalakṣaṇam|| au

46.10

शूनबस्तिं विवर्णौष्ठमाख्वाभैर्ग्रन्थिभिश्चितम्। चुच्छुन्दुरुसगन्धं च वर्जयेदाखुदूषितम्॥ अउ

śūnabastiṃ vivarṇauṣṭhamākhvābhairgranthibhiścitam| cucchundurusagandhaṃ ca varjayedākhudūṣitam|| au

46.11

शुनः श्लेष्मोल्बणा दोषाः संज्ञां संज्ञावहाश्रिताः। मुष्णन्तः कुर्वते क्षोभं धातूनामतिदारुणम्॥ अउ

śunaḥ śleṣmolbaṇā doṣāḥ saṃjñāṃ saṃjñāvahāśritāḥ| muṣṇantaḥ kurvate kṣobhaṃ dhātūnāmatidāruṇam|| au

46.12

लालावानन्धबधिरः सर्वतः सोभिधावति। स्रस्तपुच्छहनुस्कन्धः शिरोदुःखी नताननः॥ अउ

lālāvānandhabadhiraḥ sarvataḥ sobhidhāvati| srastapucchahanuskandhaḥ śiroduḥkhī natānanaḥ|| au

46.13

दंशस्तेन विदष्टस्य सुप्तः कृष्णं क्षरत्यसृक्। हृच्छिरोरुग्ज्वरस्तम्भतृष्णामूर्छोद्भवोऽनु च॥ अउ

daṃśastena vidaṣṭasya suptaḥ kṛṣṇaṃ kṣaratyasṛk| hṛcchirorugjvarastambhatṛṣṇāmūrchodbhavo'nu ca|| au

46.14

अनेनान्येपि बोद्धव्या व्याला दंष्ट्राप्रहारिणः। सृगालाश्वतराश्वर्क्षद्वीपिव्याघ्रवृकादयः॥ अउ

anenānyepi boddhavyā vyālā daṃṣṭrāprahāriṇaḥ| sṛgālāśvatarāśvarkṣadvīpivyāghravṛkādayaḥ|| au

46.15

कण्डूनिस्तोदवैवर्ण्यसुप्तिक्लेदज्वरभ्रमाः। विदाहरागरुक्पाकशोफग्रन्थि विकुञ्चनम्॥ अउ

kaṇḍūnistodavaivarṇyasuptikledajvarabhramāḥ| vidāharāgarukpākaśophagranthi vikuñcanam|| au

46.16

दंशावदरणं स्फोटाः कर्णिका मण्डलानि च। सर्वत्र सविषे लिङ्गं विपरीतं तु निर्विषे॥ अउ

daṃśāvadaraṇaṃ sphoṭāḥ karṇikā maṇḍalāni ca| sarvatra saviṣe liṅgaṃ viparītaṃ tu nirviṣe|| au

46.17

दष्टो येन तु तच्चेष्टारुतं कुर्वन् विनश्यति। पश्यंस्तमेव चाकस्मादादर्शसलिलादिषु॥ अउ

daṣṭo yena tu tacceṣṭārutaṃ kurvan vinaśyati| paśyaṃstameva cākasmādādarśasalilādiṣu|| au

46.18

जलदर्शनसंस्पर्शशब्देभ्यो यश्च सन्त्रसेत्। अदष्टमपि तं जह्याज्जलसन्त्रासरोगिणम्॥ अउ

jaladarśanasaṃsparśaśabdebhyo yaśca santraset| adaṣṭamapi taṃ jahyājjalasantrāsarogiṇam|| au

46.19

आखुना दष्टमात्रस्य दंशं काण्डेन दाहयेत्। दर्पणेनाथवा तीव्ररुजा स्यात् कर्णिकान्यथा॥ अउ

ākhunā daṣṭamātrasya daṃśaṃ kāṇḍena dāhayet| darpaṇenāthavā tīvrarujā syāt karṇikānyathā|| au

46.20

दग्धं विस्रावयेद्दंशं प्रच्छितं च प्रलेपयेत्। शिरीषरजनीवक्रकुङ्कुमामृतवल्लिभिः॥ अउ

dagdhaṃ visrāvayeddaṃśaṃ pracchitaṃ ca pralepayet| śirīṣarajanīvakrakuṅkumāmṛtavallibhiḥ|| au

46.21

अगारधूममञ्जिष्ठा रजनी लवणोत्तमैः। लेपो जयत्याखुविषं कर्णिकायाश्च पातनः॥ अउ

agāradhūmamañjiṣṭhā rajanī lavaṇottamaiḥ| lepo jayatyākhuviṣaṃ karṇikāyāśca pātanaḥ|| au

46.22

ततोम्लैः क्षालयित्वा तु तोयैरनु च लेपयेत्। पालिन्दी श्वेतकटभी बिल्वमूलगुडूचिभिः। अन्यैश्च विषशोफघ्नैः सिरां वा मोक्षयेत् द्रुतम्॥ अउ

tatomlaiḥ kṣālayitvā tu toyairanu ca lepayet| pālindī śvetakaṭabhī bilvamūlaguḍūcibhiḥ| anyaiśca viṣaśophaghnaiḥ sirāṃ vā mokṣayet drutam|| au

46.23

छर्दनं जालिनीकाथैः शुकाख्याङ्कोलयोरपि। कोशवत्याः शुकाख्यायाः फलं जीमूतकस्य च। मदनस्य च सञ्चूर्ण्य दध्ना पीत्वा विषं वमेत्॥ अउ

chardanaṃ jālinīkāthaiḥ śukākhyāṅkolayorapi| kośavatyāḥ śukākhyāyāḥ phalaṃ jīmūtakasya ca| madanasya ca sañcūrṇya dadhnā pītvā viṣaṃ vamet|| au

46.24

वचामदनजीमूतकुष्ठं वा मूत्रपेषितम्। पूर्वकल्पेन पातव्यं सर्वोन्दुरुविषापहम्॥ अउ

vacāmadanajīmūtakuṣṭhaṃ vā mūtrapeṣitam| pūrvakalpena pātavyaṃ sarvonduruviṣāpaham|| au

46.25

निष्पावाः कदलीमूलं बन्धुजीवफलानि च। सुवर्चलारामठकं स्वर्जिकातिविषाद्वयम्। श्यामाद्रिकर्णिकामूलमूर्धचैंवमनत्रयम्॥ अउ

niṣpāvāḥ kadalīmūlaṃ bandhujīvaphalāni ca| suvarcalārāmaṭhakaṃ svarjikātiviṣādvayam| śyāmādrikarṇikāmūlamūrdhacaiṃvamanatrayam|| au

46.26

वान्तस्य शुद्धे हृदये शूलं हिध्मारुचिर्वमिः। उष्णोद्गारानुबन्धो वा स्याच्चेत्तत्रैतदौषधम्॥ अउ

vāntasya śuddhe hṛdaye śūlaṃ hidhmārucirvamiḥ| uṣṇodgārānubandho vā syāccettatraitadauṣadham|| au

46.27

जीरकं त्र्यूषणं कुष्ठं तुङ्गाख्यं नागकेसरम्। रजन्यौ सैन्धवं सेव्यं यष्टीमधुसुवर्चलाम्॥ अउ

jīrakaṃ tryūṣaṇaṃ kuṣṭhaṃ tuṅgākhyaṃ nāgakesaram| rajanyau saindhavaṃ sevyaṃ yaṣṭīmadhusuvarcalām|| au

46.28

मधुरं च गणं पिष्ट्वा बीजपूरकपित्थयोः। रसेन षाडवं कुर्यान्मधुमत्स्यण्डिकान्वितम्। गन्धवर्णरसोपेतः स पीतो विषदोषजित्॥ अउ

madhuraṃ ca gaṇaṃ piṣṭvā bījapūrakapitthayoḥ| rasena ṣāḍavaṃ kuryānmadhumatsyaṇḍikānvitam| gandhavarṇarasopetaḥ sa pīto viṣadoṣajit|| au

46.29

द्विपिप्पलीद्व्यंशुमतीक्वाथे पेया च तद्गुणा॥ अउ

dvipippalīdvyaṃśumatīkvāthe peyā ca tadguṇā|| au

46.30

विरेचने त्रिवृन्नीलीत्रिफलाकल्क इष्यते। शिरोविरेचने सारः शिरीषस्य फलानि च॥ अउ

virecane trivṛnnīlītriphalākalka iṣyate| śirovirecane sāraḥ śirīṣasya phalāni ca|| au

46.31

अञ्जने गोमयरसो व्योषसूक्ष्मरजोन्वितः। कपित्थगोमयरसो मधुमानवलेहने॥ अउ

añjane gomayaraso vyoṣasūkṣmarajonvitaḥ| kapitthagomayaraso madhumānavalehane|| au

46.32

तण्डुलीयकमूलेन सिद्धं पाने हितं घृतम्। द्विनिशा कटभी रक्ता यष्ट्याह्वैर्वामृतान्वितैः। आस्फोतमूलसिद्धं वा पञ्चकापित्थमेव वा॥ अउ

taṇḍulīyakamūlena siddhaṃ pāne hitaṃ ghṛtam| dviniśā kaṭabhī raktā yaṣṭyāhvairvāmṛtānvitaiḥ| āsphotamūlasiddhaṃ vā pañcakāpitthameva vā|| au

46.33

अधोभागे विशुद्धस्य शूलं नाभ्यां भवेद्यदि। पुरीषं वा विबध्येत गुदे स्याद्वा विकर्तिका॥ अउ

adhobhāge viśuddhasya śūlaṃ nābhyāṃ bhavedyadi| purīṣaṃ vā vibadhyeta gude syādvā vikartikā|| au

46.34

तत्र पेयां पिबेच्छीतां शर्करामधुसंयुताम्। पिप्पली पिप्पलीमूलसारिवा कटुकाह्वयैः। शृतैः सिद्धां सह बलासमङ्गाविश्वभेषजैः॥ अउ

tatra peyāṃ pibecchītāṃ śarkarāmadhusaṃyutām| pippalī pippalīmūlasārivā kaṭukāhvayaiḥ| śṛtaiḥ siddhāṃ saha balāsamaṅgāviśvabheṣajaiḥ|| au

46.35

नलदध्यामकव्योषलोध्रचित्रकदीप्यकम्। कुतलक्षारतोयेन पिष्टं माक्षिकसर्पिषा॥ अउ

naladadhyāmakavyoṣalodhracitrakadīpyakam| kutalakṣāratoyena piṣṭaṃ mākṣikasarpiṣā|| au

46.36

दध्ना वा प्राशयेत् क्षौद्रं यवक्षारपयोदधि। फणितं तैलमाज्यं च विषघ्नं पीतमेकतः॥ अउ

dadhnā vā prāśayet kṣaudraṃ yavakṣārapayodadhi| phaṇitaṃ tailamājyaṃ ca viṣaghnaṃ pītamekataḥ|| au

46.37

सिन्दुवारं नतं शिग्रु बिल्वमूलं पुनर्नवम्। वचा श्वदंष्ट्रा जीमूतमेषां क्वाथं समाक्षिकम्। पिबेच्छाल्योदनं दध्ना भुञ्जानो मूषिकार्दितः॥ अउ

sinduvāraṃ nataṃ śigru bilvamūlaṃ punarnavam| vacā śvadaṃṣṭrā jīmūtameṣāṃ kvāthaṃ samākṣikam| pibecchālyodanaṃ dadhnā bhuñjāno mūṣikārditaḥ|| au

46.38

तक्रेण शरपुङ्खाया बीजं सञ्चूर्ण्य वा पिबेत्। अङ्कोलमूलवल्को वा बस्तमूत्रेण कल्कितः। पानलेपनयोर्युक्तः सर्वोन्दुरुविषापहः॥ अउ

takreṇa śarapuṅkhāyā bījaṃ sañcūrṇya vā pibet| aṅkolamūlavalko vā bastamūtreṇa kalkitaḥ| pānalepanayoryuktaḥ sarvonduruviṣāpahaḥ|| au

46.39

पयः पयस्यया युक्तं सितया मधुकेन च॥ अउ

payaḥ payasyayā yuktaṃ sitayā madhukena ca|| au

46.40

किराततिक्तममृतां समङ्गां ककुभत्वचम्। बाणं पलाशं काश्मर्यं पयस्यां तण्डुलीयकम्॥ अउ

kirātatiktamamṛtāṃ samaṅgāṃ kakubhatvacam| bāṇaṃ palāśaṃ kāśmaryaṃ payasyāṃ taṇḍulīyakam|| au

46.41

आखुविन्नां महानिम्बं सप्तपर्णं मधूलिकाम्। कपित्थं राजवृक्षं वा पिबेदन्यतमं ज्वरी॥ अउ

ākhuvinnāṃ mahānimbaṃ saptaparṇaṃ madhūlikām| kapitthaṃ rājavṛkṣaṃ vā pibedanyatamaṃ jvarī|| au

46.42

स्थिरां मन्दरुजां प्रच्छेत् कर्णिकां पातयेत वा। श्यामा लाङ्गलिका दन्ती किणिही गिरिकर्णिका॥ अउ

sthirāṃ mandarujāṃ pracchet karṇikāṃ pātayeta vā| śyāmā lāṅgalikā dantī kiṇihī girikarṇikā|| au

46.43

आखुवृक्षो महावृक्षस्त्रिवृदञ्जनकी स्नुही। कर्णिकापातनं कल्कमेकैकं तिलकल्कवत्॥ अउ

ākhuvṛkṣo mahāvṛkṣastrivṛdañjanakī snuhī| karṇikāpātanaṃ kalkamekaikaṃ tilakalkavat|| au

46.44

क्षीरिप्रवालमञ्जिष्ठाबलादार्वीहयाह्वयाः। रोपण्यः कल्कितास्तैलं घृतं वा साधितं तथा। द्विनिशा तिलयष्ट्याह्वतगरोशीरपद्मकैः॥ अउ

kṣīripravālamañjiṣṭhābalādārvīhayāhvayāḥ| ropaṇyaḥ kalkitāstailaṃ ghṛtaṃ vā sādhitaṃ tathā| dviniśā tilayaṣṭyāhvatagarośīrapadmakaiḥ|| au

46.45

सामान्येनेति निर्दिष्टा क्रियाखूनां विशेषतः॥ अउ

sāmānyeneti nirdiṣṭā kriyākhūnāṃ viśeṣataḥ|| au

46.46

लालनेन वमिर्मूर्च्छा लालास्रावश्च जायते। लिह्यात् समाक्षिकं तत्र चूर्णितं तण्डुलीयकम्॥ अउ

lālanena vamirmūrcchā lālāsrāvaśca jāyate| lihyāt samākṣikaṃ tatra cūrṇitaṃ taṇḍulīyakam|| au

46.47

चपलेन वमिर्मूर्च्छा तृड्वा तत्रावलेहयेत्। सदारुमुस्तां त्रिफलां पुत्रकेण तु पाण्डुता॥ अउ

capalena vamirmūrcchā tṛḍvā tatrāvalehayet| sadārumustāṃ triphalāṃ putrakeṇa tu pāṇḍutā|| au

46.48

सादोङ्गे सर्वतश्चाखुसदृशग्रन्थिसम्भवः। शिरीषबीजं कुष्ठं च मधुना तत्र लेहयेत्॥ अउ

sādoṅge sarvataścākhusadṛśagranthisambhavaḥ| śirīṣabījaṃ kuṣṭhaṃ ca madhunā tatra lehayet|| au

46.49

हसिरेणान्नविद्वेषो जृम्भणं रोमहर्षणम्। आरग्वधदिनिर्यूहं सुवान्तं तत्र पाययेत्॥ अउ

hasireṇānnavidveṣo jṛmbhaṇaṃ romaharṣaṇam| āragvadhadiniryūhaṃ suvāntaṃ tatra pāyayet|| au

46.50

चिकिरेण शिरोदुःखं शोफो हिध्मा वमिर्भ्रमः। वान्तोत्र जालिनीक्वाथैः सारमङ्कोलजं पिबेत्॥ अउ

cikireṇa śiroduḥkhaṃ śopho hidhmā vamirbhramaḥ| vāntotra jālinīkvāthaiḥ sāramaṅkolajaṃ pibet|| au

46.51

अजिनेनाङ्गकृष्णत्वं मूर्च्छा छर्दिश्च हृद्ग्रहः। मधुना तत्र मञ्जिष्ठां लिह्यात् स्नुक्क्षीरकल्किताम्॥ अउ

ajinenāṅgakṛṣṇatvaṃ mūrcchā chardiśca hṛdgrahaḥ| madhunā tatra mañjiṣṭhāṃ lihyāt snukkṣīrakalkitām|| au

46.52

निद्रा कषायदन्तेन हृच्छोषः कृशताति च। शिरीषसारत्वग्बीजं तत्र क्षौद्रेण लेहयेत्॥ अउ

nidrā kaṣāyadantena hṛcchoṣaḥ kṛśatāti ca| śirīṣasāratvagbījaṃ tatra kṣaudreṇa lehayet|| au

46.53

कुलकेन रुजास्रावौ राजयो दंशमण्डले। स सिन्दुवारकौ तत्र सहौ लिह्यान्मधुप्लुतौ॥ अउ

kulakena rujāsrāvau rājayo daṃśamaṇḍale| sa sinduvārakau tatra sahau lihyānmadhuplutau|| au

46.54

ग्रन्थयः कोकिलेनोग्रा ज्वरो दाहश्च दारुणः। नीलीपुनर्नवाक्वाथे सिद्धं तत्र पिबेत् घृतम्॥ अउ

granthayaḥ kokilenogrā jvaro dāhaśca dāruṇaḥ| nīlīpunarnavākvāthe siddhaṃ tatra pibet ghṛtam|| au

46.55

कपिलेन व्रणे कोथो ज्वरो ग्रन्थिर्भ्रमः सतृट्। लेहयेन्मधुना श्वेतां श्वेतां चात्र पुनर्नवाम्॥ अउ

kapilena vraṇe kotho jvaro granthirbhramaḥ satṛṭ| lehayenmadhunā śvetāṃ śvetāṃ cātra punarnavām|| au

46.56

रक्तं कृष्णेन वमति विशेषाद् दुर्दिने पिबेत्। तत्र किंशुकभस्माम्बु शिरीषफलवालकम्॥ अउ

raktaṃ kṛṣṇena vamati viśeṣād durdine pibet| tatra kiṃśukabhasmāmbu śirīṣaphalavālakam|| au

46.57

अरुणाद्याः पृथग्दोषसन्निपातास्रसम्भवान्। जनयन्ति क्रमाद्रोगान् सर्वे च ग्रन्थिकर्णिकाः॥ अउ

aruṇādyāḥ pṛthagdoṣasannipātāsrasambhavān| janayanti kramādrogān sarve ca granthikarṇikāḥ|| au

46.58

करञ्जारग्वधव्योषबृहत्यंशुमतीद्वयात्। क्वाथे दधिपयः सर्पिः पृथक्प्रस्थोन्मितं पचेत्॥ अउ

karañjāragvadhavyoṣabṛhatyaṃśumatīdvayāt| kvāthe dadhipayaḥ sarpiḥ pṛthakprasthonmitaṃ pacet|| au

46.59

कपित्थदाडिमवरी विशालात्रिसुगन्धिकाः। त्रिवृतामृत्तिका वक्रगुडूचीश्चात्रकल्किताः॥ अउ

kapitthadāḍimavarī viśālātrisugandhikāḥ| trivṛtāmṛttikā vakraguḍūcīścātrakalkitāḥ|| au

46.60

क्षिपेत्तदरुणादीनां पञ्चानां विषनाशनम्। काकादनी काकमाची स्वरसेन शृतं घृतम्॥ अउ

kṣipettadaruṇādīnāṃ pañcānāṃ viṣanāśanam| kākādanī kākamācī svarasena śṛtaṃ ghṛtam|| au

46.61

क्लमश्चुच्छुन्दरेणोग्रो ग्रीवास्तम्भो विषूचिका। यवनालर्षभक्षारं बृहत्यौ वात्र पाययेत्॥ अउ

klamaścucchundareṇogro grīvāstambho viṣūcikā| yavanālarṣabhakṣāraṃ bṛhatyau vātra pāyayet|| au

46.62

ग्रीवास्तम्भो रसालेन वेदना दंशमण्डले। लिह्यान्महागदं तत्र घृतमाक्षिकसंयुतम्॥ अउ

grīvāstambho rasālena vedanā daṃśamaṇḍale| lihyānmahāgadaṃ tatra ghṛtamākṣikasaṃyutam|| au

46.63

सशेषं मूषिकविषं प्रकुप्यत्यभ्रदर्शने। यथायथं वा लाकेषु दोषाणां वृद्धिहेतुषु॥ अउ

saśeṣaṃ mūṣikaviṣaṃ prakupyatyabhradarśane| yathāyathaṃ vā lākeṣu doṣāṇāṃ vṛddhihetuṣu|| au

46.64

तत्र सर्वे यथावस्थं प्रयोज्याः स्युरुपक्रमाः। यथास्वं ये च निर्दिष्टास्तथा दूषीविषापहाः॥ अउ

tatra sarve yathāvasthaṃ prayojyāḥ syurupakramāḥ| yathāsvaṃ ye ca nirdiṣṭāstathā dūṣīviṣāpahāḥ|| au

46.65

दंशत्वलर्कदष्टस्य दग्धमुष्णेन सर्पिषा। प्रदिह्यादगदैस्तैस्तैः पुराणं च घृतं पिबेत्। व्रणस्योपरि निष्पीड्यः प्रत्यक्पुष्पीरसोथवा॥ अउ

daṃśatvalarkadaṣṭasya dagdhamuṣṇena sarpiṣā| pradihyādagadaistaistaiḥ purāṇaṃ ca ghṛtaṃ pibet| vraṇasyopari niṣpīḍyaḥ pratyakpuṣpīrasothavā|| au

46.66

तिलगुग्गुलुदूर्वाणां दाडिमस्य गुडस्य च। कल्को मुहुर्मुहुर्लेपः श्वदंशविषजित्परम्॥ अउ

tilagugguludūrvāṇāṃ dāḍimasya guḍasya ca| kalko muhurmuhurlepaḥ śvadaṃśaviṣajitparam|| au

46.67

नलमूलं जले पिष्टं पानलेपनयोर्हितम्। मातुलुङ्गच्छदैर्दंशं बध्नीयाद्दन्तचर्वितैः॥ अउ

nalamūlaṃ jale piṣṭaṃ pānalepanayorhitam| mātuluṅgacchadairdaṃśaṃ badhnīyāddantacarvitaiḥ|| au

46.68

अर्कक्षीरयुतं चास्य योज्यमाशु विरेचनम्॥ अउ

arkakṣīrayutaṃ cāsya yojyamāśu virecanam|| au

46.69

पिबेत् पुनर्नवां श्वेतां धुर्धूरकफलान्विताम्॥ अउ

pibet punarnavāṃ śvetāṃ dhurdhūrakaphalānvitām|| au

46.70

फलं धुर्धूरकान्मूलं काकोदुम्बरिकोद्भवम्। शीधुना श्वविषं हन्ति पीतं वा तण्डुलाम्बुना॥ अउ

phalaṃ dhurdhūrakānmūlaṃ kākodumbarikodbhavam| śīdhunā śvaviṣaṃ hanti pītaṃ vā taṇḍulāmbunā|| au

46.71

ऐकध्यं पललं तैलं रूपिकायाः पयो गुडः। भिनत्ति विषमालर्कं घनवृन्दमिवानिलः॥ अउ

aikadhyaṃ palalaṃ tailaṃ rūpikāyāḥ payo guḍaḥ| bhinatti viṣamālarkaṃ ghanavṛndamivānilaḥ|| au

46.72

लशुनोषणवैदेही वरा गोपित्तकल्किताः। पाननस्याञ्जनालेपैः श्वदष्टस्यौषधं परम्॥ अउ

laśunoṣaṇavaidehī varā gopittakalkitāḥ| pānanasyāñjanālepaiḥ śvadaṣṭasyauṣadhaṃ param|| au

46.73

जलवेतसपत्रत्वङ्मूलं क्षुण्णं पचेज्जले। स क्वाथः शीतलः पीतः परं श्वविषभेषजम्॥ अउ

jalavetasapatratvaṅmūlaṃ kṣuṇṇaṃ pacejjale| sa kvāthaḥ śītalaḥ pītaḥ paraṃ śvaviṣabheṣajam|| au

46.74

तत्सिद्धं च घृतं पाननस्याभ्यञ्जनलेपनम्। जलत्रासे समस्ते च विषे तत् गरुडोपमम्॥ अउ

tatsiddhaṃ ca ghṛtaṃ pānanasyābhyañjanalepanam| jalatrāse samaste ca viṣe tat garuḍopamam|| au

46.75

यवमाषकुलत्थानां पञ्चमूलस्य चाम्भसि। क्षीरद्विगुणिते सर्पिः साधयेच्छ्लक्ष्णकल्कितैः॥ अउ

yavamāṣakulatthānāṃ pañcamūlasya cāmbhasi| kṣīradviguṇite sarpiḥ sādhayecchlakṣṇakalkitaiḥ|| au

46.76

अश्वगन्धासहाकुष्ठबृहतीरजनीद्वयैः। विदारीनतकट्वङ्ग पयस्यासिन्दुवारकैः॥ अउ

aśvagandhāsahākuṣṭhabṛhatīrajanīdvayaiḥ| vidārīnatakaṭvaṅga payasyāsinduvārakaiḥ|| au

46.78

सर्पगन्धानखाभीरुशर्करारक्तचन्दनैः। श्वसंष्ट्रोपद्रवान् सर्वान् पानाभ्यङ्गैर्निहन्तितत्॥ अस46.77। हृद्विदाहे प्रसेके च विरेकवमने भृशम्। विषदोषहरे योज्ये शुद्धे संसर्जनक्रमः॥ अउ

sarpagandhānakhābhīruśarkarāraktacandanaiḥ| śvasaṃṣṭropadravān sarvān pānābhyaṅgairnihantitat|| asa46.77| hṛdvidāhe praseke ca virekavamane bhṛśam| viṣadoṣahare yojye śuddhe saṃsarjanakramaḥ|| au

46.79

दद्यात् संशोधनं तीक्ष्णमवश्यं विषनाशनम्। अशुद्धस्य निरूढेपि व्रणे कुप्यति तद्विषम्॥ अउ

dadyāt saṃśodhanaṃ tīkṣṇamavaśyaṃ viṣanāśanam| aśuddhasya nirūḍhepi vraṇe kupyati tadviṣam|| au

46.80

सरत्रबीजौषधिभिः कुम्भैः शीताम्बुपूरितैः। अष्टोत्तरशतं वारान् सिद्धमन्त्राभिमन्त्रितै॥ अउ

saratrabījauṣadhibhiḥ kumbhaiḥ śītāmbupūritaiḥ| aṣṭottaraśataṃ vārān siddhamantrābhimantritai|| au

46.81

अष्टोत्तरशतोन्मानैः पुष्पमालावगुण्ठितैः। गोचर्ममात्रके लिप्ते ज्वलिताग्नौ कुशास्तृते। स्थण्डिले सरितस्तीरे स्नानं वास्य चतुष्पथे॥ अउ

aṣṭottaraśatonmānaiḥ puṣpamālāvaguṇṭhitaiḥ| gocarmamātrake lipte jvalitāgnau kuśāstṛte| sthaṇḍile saritastīre snānaṃ vāsya catuṣpathe|| au

46.82

अलर्काधिपते यक्ष सारमेयगणाधिप। अलर्कजुष्टमेतं मे निर्विषं कुरु मा चिरात्। स्वाहेतिमन्त्रोलर्कार्त्ते सर्वकर्मसु शस्यते॥ अउ

alarkādhipate yakṣa sārameyagaṇādhipa| alarkajuṣṭametaṃ me nirviṣaṃ kuru mā cirāt| svāhetimantrolarkārtte sarvakarmasu śasyate|| au

46.83

चतुष्पाद्भिद्विपाद्भिर्वा नखदन्तपरिक्षतम्। शूयते पच्यते रागज्वरस्रावरुजान्वितम्॥ अउ

catuṣpādbhidvipādbhirvā nakhadantaparikṣatam| śūyate pacyate rāgajvarasrāvarujānvitam|| au

अथ सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः

47.2

अथातो विषोपद्रवप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāto viṣopadravapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|| au

47.3

ज्वरकासवमिश्वासहिध्मा तृष्णातिमूर्च्छनम्। विशोभेदोऽतिकाठिन्यमानाहो बस्तिमूर्द्धरुक्॥ अउ

jvarakāsavamiśvāsahidhmā tṛṣṇātimūrcchanam| viśobhedo'tikāṭhinyamānāho bastimūrddharuk|| au

47.4

श्वयथुः पूतिदंशत्वं रक्तस्रावो विषानिलः। इति षोडश निर्दिष्टा विषार्तानामुपद्रवाः। गच्छन्त्युपोक्षिता नाशं यैर्जुष्टा विषरोगिणः॥ अउ

śvayathuḥ pūtidaṃśatvaṃ raktasrāvo viṣānilaḥ| iti ṣoḍaśa nirdiṣṭā viṣārtānāmupadravāḥ| gacchantyupokṣitā nāśaṃ yairjuṣṭā viṣarogiṇaḥ|| au

47.5

राजवृक्षफलोशीरकाश्मर्यघनपद्मकात्। क्वाथः सशर्कराक्षौद्रो विषज्वरहरः परम्॥ अउ

rājavṛkṣaphalośīrakāśmaryaghanapadmakāt| kvāthaḥ saśarkarākṣaudro viṣajvaraharaḥ param|| au

47.6

पीता तण्डुलतोयेन कटुका ससितोपला। विषज्वरहराजाजी जीवकर्षभकोत्पलम्॥ अउ

pītā taṇḍulatoyena kaṭukā sasitopalā| viṣajvaraharājājī jīvakarṣabhakotpalam|| au

47.7

कोलमज्जसिताधान्यभार्ङ्गीयष्ट्याह्वकेसरम्। विषज्वरवमिश्वासकासतृष्णानिबर्हणम्॥ अउ

kolamajjasitādhānyabhārṅgīyaṣṭyāhvakesaram| viṣajvaravamiśvāsakāsatṛṣṇānibarhaṇam|| au

47.8

त्रिफलारग्वधव्याघ्रीक्वाथो ज्वरविबन्धजित्। बालबिल्ववचामुस्ता कषायः सपुनर्नवः। ज्वराग्निसादश्वयथून्निहन्ति विषसम्भवान्॥ अउ

triphalāragvadhavyāghrīkvātho jvaravibandhajit| bālabilvavacāmustā kaṣāyaḥ sapunarnavaḥ| jvarāgnisādaśvayathūnnihanti viṣasambhavān|| au

47.9

वैदेहिकारामठकं कपित्थरससैन्धवम्। ससितामाक्षिकं लीढं श्वासकासज्वरापहम्॥ अउ

vaidehikārāmaṭhakaṃ kapittharasasaindhavam| sasitāmākṣikaṃ līḍhaṃ śvāsakāsajvarāpaham|| au

47.10

सद्राक्षानागरां कृष्णामथवा सवराघनाम्। लीढ्वाज्यमधुना कासान्मुच्यते विषसम्भवात्॥ अउ

sadrākṣānāgarāṃ kṛṣṇāmathavā savarāghanām| līḍhvājyamadhunā kāsānmucyate viṣasambhavāt|| au

47.11

सपाठाञ्जनमञ्जिष्ठाद्विनिशामधुकां तथा। यष्ट्याह्वमम्भसा पीत्वा मरिचैरवचूर्णितम्॥ अउ

sapāṭhāñjanamañjiṣṭhādviniśāmadhukāṃ tathā| yaṣṭyāhvamambhasā pītvā maricairavacūrṇitam|| au

47.12

विषवम्यां पिबेत् क्वाथं विल्बमूलाद्रजोऽथवा। धात्रीषरूपकद्राक्षा मधुकं पयसा द्रुतम्॥ अउ

viṣavamyāṃ pibet kvāthaṃ vilbamūlādrajo'thavā| dhātrīṣarūpakadrākṣā madhukaṃ payasā drutam|| au

47.13

वेल्लाग्र्याञ्जनसोशीरयष्ट्यैलाकणकेसरम्। लिह्यान्मरिचकुम्भीं वा घृतपुष्परसद्रुताम्॥ अउ

vellāgryāñjanasośīrayaṣṭyailākaṇakesaram| lihyānmaricakumbhīṃ vā ghṛtapuṣparasadrutām|| au

47.14

क्षीरिवृक्षाङ्कुरक्षौद्रसितास्तृड्वमथुच्छिदः॥ अउ

kṣīrivṛkṣāṅkurakṣaudrasitāstṛḍvamathucchidaḥ|| au

47.15

जीर्णशाल्योदनं क्षौद्रं क्षीरं चन्दनसाधितम्। शीतान्भोनुपिबेत् भुक्त्वा विषच्छर्दिमपोहति॥ अउ

jīrṇaśālyodanaṃ kṣaudraṃ kṣīraṃ candanasādhitam| śītānbhonupibet bhuktvā viṣacchardimapohati|| au

47.16

तैलगोविड्रसक्षौद्रैलिह्यात् कृष्णाप्रियङ्गुके॥ अउ

tailagoviḍrasakṣaudrailihyāt kṛṣṇāpriyaṅguke|| au

47.17

श्वासी क्षौद्रेण वा द्राक्षाशृङ्गीमागधिकासिताः। गुडनागरवैदेहीविजयामलकानि वा॥ अउ

śvāsī kṣaudreṇa vā drākṣāśṛṅgīmāgadhikāsitāḥ| guḍanāgaravaidehīvijayāmalakāni vā|| au

47.18

हिध्मायां शङ्खकनककटुकास्वर्णगैरिकम्। वेल्लशुण्ठीकणोशीररजनीद्वितयानि वा॥ अउ

hidhmāyāṃ śaṅkhakanakakaṭukāsvarṇagairikam| vellaśuṇṭhīkaṇośīrarajanīdvitayāni vā|| au

47.19

लिह्याद्वा व्योषमृद्वीकां बीजपूररसेन वा। सक्षौद्रं वालकरजः क्वाथं वा सगुडं पिबेत्॥ अउ

lihyādvā vyoṣamṛdvīkāṃ bījapūrarasena vā| sakṣaudraṃ vālakarajaḥ kvāthaṃ vā saguḍaṃ pibet|| au

47.20

विश्वभेषजगायत्रीहरिद्रामरदारुजम्। दन्तीन्द्रवारुणीद्वीपीकल्कं सौवीरकेण वा॥ अउ

viśvabheṣajagāyatrīharidrāmaradārujam| dantīndravāruṇīdvīpīkalkaṃ sauvīrakeṇa vā|| au

47.21

तृण्मूर्च्छयोरशिरसो लेपसेका हिमा हिताः। अम्भोजनालकुसुमचन्दनोशरीमौक्तिकैः। वैहायससितातोयक्षीराज्येक्षुरसाप्लुतैः॥ अउ

tṛṇmūrcchayoraśiraso lepasekā himā hitāḥ| ambhojanālakusumacandanośarīmauktikaiḥ| vaihāyasasitātoyakṣīrājyekṣurasāplutaiḥ|| au

47.22

वीजनं तालवृन्तेन शीते सिकतिले स्थितिः॥ अउ

vījanaṃ tālavṛntena śīte sikatile sthitiḥ|| au

47.23

कमलोत्पलकिञ्जल्कपटलावृतवारिषु। विषतृड्दाहमूर्च्छाघ्नं सरसीष्ववगाहनम्॥ अउ

kamalotpalakiñjalkapaṭalāvṛtavāriṣu| viṣatṛḍdāhamūrcchāghnaṃ sarasīṣvavagāhanam|| au

47.24

विषवेगसमुत्थायां तृष्णायां लाजतर्पणम्। शर्करादाडिमक्षौद्रसलिलाप्लावितं पिबेत्। वटवेतसजम्ब्वाम्रसेव्यतोयं च शीतलम्॥ अउ

viṣavegasamutthāyāṃ tṛṣṇāyāṃ lājatarpaṇam| śarkarādāḍimakṣaudrasalilāplāvitaṃ pibet| vaṭavetasajambvāmrasevyatoyaṃ ca śītalam|| au

47.25

भूनिम्बमुस्तकटुकात्रायन्तीन्द्रयवान् समान्। द्वौ भागौ चित्रकादष्टौ कुटजाद्वारिणा पिबेत्। विषातिसारोदावर्तकासश्वासज्वरापहम्॥ अउ

bhūnimbamustakaṭukātrāyantīndrayavān samān| dvau bhāgau citrakādaṣṭau kuṭajādvāriṇā pibet| viṣātisārodāvartakāsaśvāsajvarāpaham|| au

47.26

लोध्रमोचरसाम्बष्ठाधातकीस्तण्डुलाम्बुना। समाक्षिकाः पिबेत्तद्वन्नागरातिविषाभयाः॥ अउ

lodhramocarasāmbaṣṭhādhātakīstaṇḍulāmbunā| samākṣikāḥ pibettadvannāgarātiviṣābhayāḥ|| au

47.27

सधातकीः सकुटजाः साञ्जनाः श्लक्ष्णचूर्णिताः। पाठानागरचूर्णं वा दध्ना युक्तं समाक्षिकम्॥ अउ

sadhātakīḥ sakuṭajāḥ sāñjanāḥ ślakṣṇacūrṇitāḥ| pāṭhānāgaracūrṇaṃ vā dadhnā yuktaṃ samākṣikam|| au

47.28

बस्तिरुग्वर्तनाहेषु फलवर्तिं प्रयोजयेत्। सारग्वधां सत्रिवृतां सोपकुल्यां हरीतकीम्। पिबेत् घृतेन सक्षौद्रां बस्तिशूलादिनाशिनीम्॥ अउ

bastirugvartanāheṣu phalavartiṃ prayojayet| sāragvadhāṃ satrivṛtāṃ sopakulyāṃ harītakīm| pibet ghṛtena sakṣaudrāṃ bastiśūlādināśinīm|| au

47.29

गृहधूमनतश्यामा नीलिनी तण्डुलीयकैः। सिद्धं वाज्यं तथासिद्धं वरा क्वाथत्रिवृद्युतम्॥ अउ

gṛhadhūmanataśyāmā nīlinī taṇḍulīyakaiḥ| siddhaṃ vājyaṃ tathāsiddhaṃ varā kvāthatrivṛdyutam|| au

47.30

काकोली क्षीरिवृक्षत्वग्द्राक्षायष्ट्याह्वशर्कराः। नस्यं विषशिरोरुघ्नं संयोज्यं शीतवारिणा॥ अउ

kākolī kṣīrivṛkṣatvagdrākṣāyaṣṭyāhvaśarkarāḥ| nasyaṃ viṣaśirorughnaṃ saṃyojyaṃ śītavāriṇā|| au

47.31

श्वयथौ शुद्धकोष्ठस्य पयः पाने हितं शृतम्। विश्वभेषजवैदेहीकटुकादेवदारुभिः। सुरसाम्लकल्कैर्वा छागं वा पिप्पलीशृतम्॥ अउ

śvayathau śuddhakoṣṭhasya payaḥ pāne hitaṃ śṛtam| viśvabheṣajavaidehīkaṭukādevadārubhiḥ| surasāmlakalkairvā chāgaṃ vā pippalīśṛtam|| au

47.32

त्रिफलायाः कषायेण त्रिवृता भाविता त्र्यहम्। आलोड्य सर्पिषा पीता विषश्वयथुनाशिनी॥ अउ

triphalāyāḥ kaṣāyeṇa trivṛtā bhāvitā tryaham| āloḍya sarpiṣā pītā viṣaśvayathunāśinī|| au

47.33

मधुवेल्लवराव्योषसुराह्वोशीरपद्मकैः। विषश्वयथुजिल्लेपस्तथा स्वादुकषायकैः॥ अउ

madhuvellavarāvyoṣasurāhvośīrapadmakaiḥ| viṣaśvayathujillepastathā svādukaṣāyakaiḥ|| au

47.34

शिरीषपुष्पाहिशिरोनतकुष्ठैर्घृतान्वितः। धूपोऽगदः श्वयथुजित् समस्तविषनाशनः॥ अउ

śirīṣapuṣpāhiśironatakuṣṭhairghṛtānvitaḥ| dhūpo'gadaḥ śvayathujit samastaviṣanāśanaḥ|| au

47.35

अल्पेनाप्यपचारेण दंशः पूतित्वमश्नुते। प्रायो न सहते तीक्ष्णमुष्णं वा भेषजं विषम्॥ अउ

alpenāpyapacāreṇa daṃśaḥ pūtitvamaśnute| prāyo na sahate tīkṣṇamuṣṇaṃ vā bheṣajaṃ viṣam|| au

47.36

मधुरस्निग्धशीतानि युञ्यात्तस्माद्विषव्रणे। सेकालेपांश्च सक्षीरैः कषायैः क्षीरिवृक्षजैः॥ अउ

madhurasnigdhaśītāni yuñyāttasmādviṣavraṇe| sekālepāṃśca sakṣīraiḥ kaṣāyaiḥ kṣīrivṛkṣajaiḥ|| au

47.37

न्यग्रोधशुङ्गमधुकतिलसर्षपसैन्धवम्। साभया निम्बपत्राज्यं दंशपूतित्वनाशनम्। कर्णिकापातनं श्रेष्ठं विषव्रणविनाशनम्॥ अउ

nyagrodhaśuṅgamadhukatilasarṣapasaindhavam| sābhayā nimbapatrājyaṃ daṃśapūtitvanāśanam| karṇikāpātanaṃ śreṣṭhaṃ viṣavraṇavināśanam|| au

47.38

रक्ते स्रवत्यतिभृशं घृतं समरिचं पिबेत्। तण्डुलीयकमूलेन सितया वा समन्वितम्॥ अउ

rakte sravatyatibhṛśaṃ ghṛtaṃ samaricaṃ pibet| taṇḍulīyakamūlena sitayā vā samanvitam|| au

47.39

दंशं प्रलेपयेच्चास्य दार्व्या सुश्लक्ष्णपिष्टया। सितोपलाक्षौद्रघृतच्छागदुग्धानि नावनम्॥ अउ

daṃśaṃ pralepayeccāsya dārvyā suślakṣṇapiṣṭayā| sitopalākṣaudraghṛtacchāgadugdhāni nāvanam|| au

47.40

शमीकल्कं पिबेच्छ्लक्ष्णमङ्गं लिम्पोद्विशालया। नावने हेमं शुक्ला च ततः शाम्यति शोणितम्॥ अउ

śamīkalkaṃ pibecchlakṣṇamaṅgaṃ limpodviśālayā| nāvane hemaṃ śuklā ca tataḥ śāmyati śoṇitam|| au

47.41

क्द्शस्यातिस्रुते रक्ते रूक्षैरत्यर्थसेवितैः। विषस्य च स्वभावेन मातरिश्वा प्रकुप्यति॥ अउ

kdśasyātisrute rakte rūkṣairatyarthasevitaiḥ| viṣasya ca svabhāvena mātariśvā prakupyati|| au

47.42

उन्मादाक्षेपकमनोभ्रंशापस्मृतयस्ततः। तत्रेष्टं स्नेहनं बस्तिनस्यप्रधमानाञ्जनम्॥ अउ

unmādākṣepakamanobhraṃśāpasmṛtayastataḥ| tatreṣṭaṃ snehanaṃ bastinasyapradhamānāñjanam|| au

47.43

नागदन्त्यभयाकुष्ठपिप्पलीवृषकट्फलम्। भल्लातकास्थिकटुकाबिल्वप्रतिविषाग्निकाः। सक्षीरं तैर्घृतं सिद्धं विषवातविकारजित्॥ अउ

nāgadantyabhayākuṣṭhapippalīvṛṣakaṭphalam| bhallātakāsthikaṭukābilvaprativiṣāgnikāḥ| sakṣīraṃ tairghṛtaṃ siddhaṃ viṣavātavikārajit|| au

47.44

पिबेदेरण्डतैलं वा छागमांसरसान्वितम्। ऐकध्यं घृततैलं वा मेध्यमांसरसाशनः॥ अउ

pibederaṇḍatailaṃ vā chāgamāṃsarasānvitam| aikadhyaṃ ghṛtatailaṃ vā medhyamāṃsarasāśanaḥ|| au

47.45

कार्पासमूलं मरिचं हरिद्रे नलदं नलम्। पिप्पलीं स्वर्जिकां कुष्ठं जलेनालोड्य पाययेत्। उन्मत्तं विषवातेन तथापस्मारिणं नरम्॥ अउ

kārpāsamūlaṃ maricaṃ haridre naladaṃ nalam| pippalīṃ svarjikāṃ kuṣṭhaṃ jalenāloḍya pāyayet| unmattaṃ viṣavātena tathāpasmāriṇaṃ naram|| au

47.46

वचाहंसपदीव्योषदधित्थं हस्तिपिप्पलीम्। देवदारुबलाबिल्वकृमिजित् कुष्ठटुण्टुकम्॥ अउ

vacāhaṃsapadīvyoṣadadhitthaṃ hastipippalīm| devadārubalābilvakṛmijit kuṣṭhaṭuṇṭukam|| au

47.47

लोध्राखुकर्ण्यतिविषाः क्षीरं सर्पिश्च पाययेत्। निहन्ति पानाभ्यङ्गाभ्यां घृतं सर्वविषाणि तत्॥ अउ

lodhrākhukarṇyativiṣāḥ kṣīraṃ sarpiśca pāyayet| nihanti pānābhyaṅgābhyāṃ ghṛtaṃ sarvaviṣāṇi tat|| au

47.48

प्रतिकुर्याद्यथास्वं च रोगेष्वेवं परेषु च। दोषानुबन्धमालोच्य विषतन्त्राविरोधतः॥ अउ

pratikuryādyathāsvaṃ ca rogeṣvevaṃ pareṣu ca| doṣānubandhamālocya viṣatantrāvirodhataḥ|| au

47.49

दृश्यशब्दागदैरस्य विषशेषं निवर्तयेत्। अल्पमप्यवशिष्टं हि व्याधये मरणाय वा॥ अउ

dṛśyaśabdāgadairasya viṣaśeṣaṃ nivartayet| alpamapyavaśiṣṭaṃ hi vyādhaye maraṇāya vā|| au

47.50

धवाश्वकर्णतिनिशकरघाटकपीतनान्। पलाशाम्रातककुभपारिभद्रकतिल्वकान्॥ अउ

dhavāśvakarṇatiniśakaraghāṭakapītanān| palāśāmrātakakubhapāribhadrakatilvakān|| au

47.51

कपित्थकुटजाङ्कोलप्रग्रहामलकीभुजान्। शमीश्लेष्मातकाश्मन्तगोजीयमलकण्टकान्॥ अउ

kapitthakuṭajāṅkolapragrahāmalakībhujān| śamīśleṣmātakāśmantagojīyamalakaṇṭakān|| au

47.52

चिरिविल्वार्ककट्वङ्गसमङ्गामधुशिग्रुकान्। गोपघोण्टाहिमारौ च भस्मीकृत्याम्भसा गवाम्॥ अउ

cirivilvārkakaṭvaṅgasamaṅgāmadhuśigrukān| gopaghoṇṭāhimārau ca bhasmīkṛtyāmbhasā gavām|| au

47.53

क्षारकल्पेनविस्राव्य पचेत् क्षिप्त्वावचूर्णितान्। पिप्पलीद्वयकोशास्रसप्तपर्णैलवालुकान्॥ अउ

kṣārakalpenavisrāvya pacet kṣiptvāvacūrṇitān| pippalīdvayakośāsrasaptaparṇailavālukān|| au

47.54

वराङ्गचोचमञ्जिष्ठाकुष्ठवञ्जुलटुण्टुकान्। विडङ्गातिविषानन्तासर्षपतण्डुलीयकान्॥ अउ

varāṅgacocamañjiṣṭhākuṣṭhavañjulaṭuṇṭukān| viḍaṅgātiviṣānantāsarṣapataṇḍulīyakān|| au

47.55

सुराह्वसरलप्लक्षगृहधूमकरञ्जकान्। नागदन्ती सुतश्रेणी निचुलं वरुणं वचाम्॥ अउ

surāhvasaralaplakṣagṛhadhūmakarañjakān| nāgadantī sutaśreṇī niculaṃ varuṇaṃ vacām|| au

47.56

वर्द्धमानमयो बिल्वं क्षारवत्पाकमागतम्। तत् लोहकुम्भे निहितं कार्यं सन्निहितं सदा॥ अउ

varddhamānamayo bilvaṃ kṣāravatpākamāgatam| tat lohakumbhe nihitaṃ kāryaṃ sannihitaṃ sadā|| au

47.57

तेन दुन्दुभिमालिम्बेत् पताकास्तरणानि च। दर्शनश्रवणस्पर्शैर्निर्विषं तानि कुर्वते॥ अउ

tena dundubhimālimbet patākāstaraṇāni ca| darśanaśravaṇasparśairnirviṣaṃ tāni kurvate|| au

47.58

पानात् क्षारागदश्चैष विषं स्थावरजङ्गमम्। शूलगुल्मोदराजर्णिश्वासकासाश्मशर्कराः॥ अउ

pānāt kṣārāgadaścaiṣa viṣaṃ sthāvarajaṅgamam| śūlagulmodarājarṇiśvāsakāsāśmaśarkarāḥ|| au

47.59

शोफार्शोग्रहणीदोषानरुचिं च नियच्छति। अपि तक्षकतुल्यानां सर्पाणां दर्पनाशनः॥ अउ

śophārśograhaṇīdoṣānaruciṃ ca niyacchati| api takṣakatulyānāṃ sarpāṇāṃ darpanāśanaḥ|| au

47.60

श्रीवेष्टकमनोह्वालं ससर्जरसवालकम्। कर्षांशं नागपुष्पस्य प्रकुञ्चं त्रुटिविंशकम्॥ अउ

śrīveṣṭakamanohvālaṃ sasarjarasavālakam| karṣāṃśaṃ nāgapuṣpasya prakuñcaṃ truṭiviṃśakam|| au

47.61

हरेणवश्चतुःषष्टिः कुटन्नटचतुष्टयम्। शताह्वां षोडशैतानि पुष्ये सम्भृत्य पेषयेत्॥ अउ

hareṇavaścatuḥṣaṣṭiḥ kuṭannaṭacatuṣṭayam| śatāhvāṃ ṣoḍaśaitāni puṣye sambhṛtya peṣayet|| au

47.62

आश्लेषासु गवां मध्ये शस्त्रमन्त्राभिरक्षितम्। कुमार्या स्नातया तत्र मन्त्रोयं विष्णुनिर्मितः॥ अउ

āśleṣāsu gavāṃ madhye śastramantrābhirakṣitam| kumāryā snātayā tatra mantroyaṃ viṣṇunirmitaḥ|| au

47.63

माता मे विजयानाम जयो नाम पिता मम। अजय्यस्य च पुत्रोसौ विजये च जयामि वः॥ अउ

mātā me vijayānāma jayo nāma pitā mama| ajayyasya ca putrosau vijaye ca jayāmi vaḥ|| au

47.64

सुगन्धाख्योयमगदो नित्यं देहविलेपनात्। अभङ्गकरणो युद्धे विवादे च जयावहः॥ अउ

sugandhākhyoyamagado nityaṃ dehavilepanāt| abhaṅgakaraṇo yuddhe vivāde ca jayāvahaḥ|| au

47.65

अमुना लेपिताश्छत्रदुन्दुभिध्वजतोरणाः। दृष्टस्पृष्टश्रुता घ्नन्ति विषं स्थावरजङ्गमम्। भूतबालग्रहोन्मादान् गेहस्थोपि निवारयेत्॥ अउ

amunā lepitāśchatradundubhidhvajatoraṇāḥ| dṛṣṭaspṛṣṭaśrutā ghnanti viṣaṃ sthāvarajaṅgamam| bhūtabālagrahonmādān gehasthopi nivārayet|| au

47.66

प्रपौण्डरीकसरलदेवदारुकुटन्नटम्। जटाशताह्वातिविषातिलपर्णीसुगन्धिका॥ अउ

prapauṇḍarīkasaraladevadārukuṭannaṭam| jaṭāśatāhvātiviṣātilaparṇīsugandhikā|| au

47.67

नीलीयिवफलाभार्ङ्गीमधुयष्ट्यैलवालुकम्। तोयतोयदकालीयतगरध्यामकत्वचः॥ अउ

nīlīyivaphalābhārṅgīmadhuyaṣṭyailavālukam| toyatoyadakālīyatagaradhyāmakatvacaḥ|| au

47.68

नखपद्मकपुन्नागपत्रकालानुसारिवाः। तालीसपत्रं मरिचं जोङ्गकं चन्दनद्वयम्॥ अउ

nakhapadmakapunnāgapatrakālānusārivāḥ| tālīsapatraṃ maricaṃ joṅgakaṃ candanadvayam|| au

47.69

द्व्येलाद्विसेव्यद्विता द्विनिशा नलदद्वयम्। लाक्षाशीतशिवव्योषफलिनीधान्यगैरिकम्॥ अउ

dvyelādvisevyadvitā dviniśā naladadvayam| lākṣāśītaśivavyoṣaphalinīdhānyagairikam|| au

47.70

शैलेयकशिलापुष्पग्रन्थिला चोरकाभयाः। अर्कस्थौणेयपृथ्वीका कटुका चन्द्रराजयः॥ अउ

śaileyakaśilāpuṣpagranthilā corakābhayāḥ| arkasthauṇeyapṛthvīkā kaṭukā candrarājayaḥ|| au

47.71

कलिङ्गकः सर्जरसः कुष्ठं लवणपञ्चकम्। श्रीपर्णिकाश्मरीशेलुशिंशपा सिन्दुवारजः॥ अउ

kaliṅgakaḥ sarjarasaḥ kuṣṭhaṃ lavaṇapañcakam| śrīparṇikāśmarīśeluśiṃśapā sinduvārajaḥ|| au

47.72

चम्पकाशोकसुरससुमनस्तिल्वकोद्भवाः। पाटल्यास्तृणशूल्याश्च प्रसवाः कुमुदोत्पलम्॥ अउ

campakāśokasurasasumanastilvakodbhavāḥ| pāṭalyāstṛṇaśūlyāśca prasavāḥ kumudotpalam|| au

47.73

तिनिशार्जुनशम्याकधवपुष्पं सपङ्कजम्। पञ्चाशीतेरिदं चूर्णं समूत्रघृतमाक्षिकम्॥ अउ

tiniśārjunaśamyākadhavapuṣpaṃ sapaṅkajam| pañcāśīteridaṃ cūrṇaṃ samūtraghṛtamākṣikam|| au

47.74

निधापयेत् गवां शृङ्गे मनुष्यं पुनराहरेत्।(मनुष्यं तेन जीवयेत्) भग्नस्कन्धं विवृत्ताक्षं मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतम्॥ अउ

nidhāpayet gavāṃ śṛṅge manuṣyaṃ punarāharet|(manuṣyaṃ tena jīvayet) bhagnaskandhaṃ vivṛttākṣaṃ mṛtyordaṃṣṭrāntaraṃ gatam|| au

47.75

महासुगन्धो नाम्नायमतिवीर्योतितेजसा। वारयत्यतिदुर्वारं विषाग्निं वासुकेरपि॥ अउ

mahāsugandho nāmnāyamativīryotitejasā| vārayatyatidurvāraṃ viṣāgniṃ vāsukerapi|| au

47.76

नृपोनेनानुलिप्ताङ्गो भवेत् सर्वजनप्रियः। तेजस्वितां च लभते राजकस्यापि मध्यगः॥ अउ

nṛponenānuliptāṅgo bhavet sarvajanapriyaḥ| tejasvitāṃ ca labhate rājakasyāpi madhyagaḥ|| au

47.77

शीतमेव च कुर्वीत विधानं विषरोगिणाम्। मुक्त्वा कीटविषं तद्धि शीतेनातिप्रबर्द्धते॥ अउ

śītameva ca kurvīta vidhānaṃ viṣarogiṇām| muktvā kīṭaviṣaṃ taddhi śītenātiprabarddhate|| au

47.78

शालयः षष्टिका जीर्णाः कोरदूषाः प्रियङ्गवः। मुद्गो हरेणुस्तुवरी पटोलं वेत्रपल्लवाः॥ अउ

śālayaḥ ṣaṣṭikā jīrṇāḥ koradūṣāḥ priyaṅgavaḥ| mudgo hareṇustuvarī paṭolaṃ vetrapallavāḥ|| au

47.79

तण्डुलीयकजीवन्ती वार्ताकं सुनिषण्णकः। जाङ्गलं दाडिमं धात्री कपित्थं सैन्धवं सिता॥ अउ

taṇḍulīyakajīvantī vārtākaṃ suniṣaṇṇakaḥ| jāṅgalaṃ dāḍimaṃ dhātrī kapitthaṃ saindhavaṃ sitā|| au

47.80

अविदाहियदन्यच्च विज्ञायान्नस्वरूपतः। तत्तद्दद्याद्विषार्तेभ्यः कार्या व्यञ्जनसंस्कृतिः। कषायैर्विषहन्तॄणां घृनैः कल्याणकादिभिः॥ अउ

avidāhiyadanyacca vijñāyānnasvarūpataḥ| tattaddadyādviṣārtebhyaḥ kāryā vyañjanasaṃskṛtiḥ| kaṣāyairviṣahantṝṇāṃ ghṛnaiḥ kalyāṇakādibhiḥ|| au

47.81

दिव्यसारसकूपोत्थमन्यद्वा शृतशीतलम्। मध्वामलकयुक्तं वा विषार्त्तः सलिलं पिबेत्। नदीतटाकजं त्याज्यं विशेषेण घनागमे॥ अउ

divyasārasakūpotthamanyadvā śṛtaśītalam| madhvāmalakayuktaṃ vā viṣārttaḥ salilaṃ pibet| nadītaṭākajaṃ tyājyaṃ viśeṣeṇa ghanāgame|| au

47.82

शुक्लवस्त्रोदरायातैः सुकृताः सक्तवो यवैः। तक्रेण सघृताः पीताः परमं विषनाशनाः॥ अउ

śuklavastrodarāyātaiḥ sukṛtāḥ saktavo yavaiḥ| takreṇa saghṛtāḥ pītāḥ paramaṃ viṣanāśanāḥ|| au

47.83

तिलमद्यकुलत्थक्षुत्क्रुद्भयायासमैथुनम्। वर्जयेद्विषमुक्तोपि दिवास्वप्नं विशेषतः॥ अउ

tilamadyakulatthakṣutkrudbhayāyāsamaithunam| varjayedviṣamuktopi divāsvapnaṃ viśeṣataḥ|| au

अथ अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः

48.2

अथातो विषोपयोगीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः। विषे प्रतिविषं योज्यं मन्त्रतन्त्रैरसिध्यति। अतीते पञ्चमे वेगे सप्तमस्यानतिक्रमे। प्रभोनिर्वद्ये प्रयतो नैव वाख्याय कस्यचित्॥ अउ

athāto viṣopayogīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| viṣe prativiṣaṃ yojyaṃ mantratantrairasidhyati| atīte pañcame vege saptamasyānatikrame| prabhonirvadye prayato naiva vākhyāya kasyacit|| au

48.3

सिद्धमन्त्रधरः कृत्वा धरणीबन्धमादितः। नहि मन्त्रसहायस्य विषं यात्यविधेयताम्॥ अउ

siddhamantradharaḥ kṛtvā dharaṇībandhamāditaḥ| nahi mantrasahāyasya viṣaṃ yātyavidheyatām|| au

48.4

श्लेष्मतुल्यगुणं प्रायः स्थिरमूर्ध्वगमं विषम्। प्रायः पित्तगुणैर्युक्तमधोगामि च जङ्गमम्॥ अउ

śleṣmatulyaguṇaṃ prāyaḥ sthiramūrdhvagamaṃ viṣam| prāyaḥ pittaguṇairyuktamadhogāmi ca jaṅgamam|| au

48.5

गुणैरिति विपर्यस्तैर्निहतस्ते परस्परम्। युञ्ज्यान्मूलविषं तस्माद्दष्टानां पानलेपयोः॥ अउ

guṇairiti viparyastairnihataste parasparam| yuñjyānmūlaviṣaṃ tasmāddaṣṭānāṃ pānalepayoḥ|| au

48.6

विषपीतं च कुशलो दंशयेत् पवनाशिभिः। न विषप्रतिमं किञ्चिन्निर्विषीकरणं विषे॥ अउ

viṣapītaṃ ca kuśalo daṃśayet pavanāśibhiḥ| na viṣapratimaṃ kiñcinnirviṣīkaraṇaṃ viṣe|| au

48.7

चतुर्भिः षड्भिरष्टाभिर्हीनमध्योत्तमां यवैः। मात्रां विषस्य मौलस्य प्रयुञ्जीत यथायथम्॥ अउ

caturbhiḥ ṣaḍbhiraṣṭābhirhīnamadhyottamāṃ yavaiḥ| mātrāṃ viṣasya maulasya prayuñjīta yathāyatham|| au

48.8

दष्टस्य द्वौ यवौ कीटैस्तिलमात्रं तु वृश्चिकैः। नैव स्वसृक्स्थे पाने तु लूतादष्टस्य नेष्यते॥ अउ

daṣṭasya dvau yavau kīṭaistilamātraṃ tu vṛścikaiḥ| naiva svasṛksthe pāne tu lūtādaṣṭasya neṣyate|| au

48.9

सविषे युक्तममृतं विषमेवाविषे विषम्। अबले चातिबलवद्व्यापन्नं च प्रयोगतः॥ अउ

saviṣe yuktamamṛtaṃ viṣamevāviṣe viṣam| abale cātibalavadvyāpannaṃ ca prayogataḥ|| au

48.10

सविषाविषशङ्कायामगदानुपयोजयेत्। अविरुद्धान् प्रयुक्तो हि निर्विषस्यागदो गदः॥ अउ

saviṣāviṣaśaṅkāyāmagadānupayojayet| aviruddhān prayukto hi nirviṣasyāgado gadaḥ|| au

48.11

तद्वच्च सविषत्यापि क्रियाकालातिपाततः। जानीयाद्विषसद्भावं भिषक्तस्मात् प्रयत्नतः॥ अउ

tadvacca saviṣatyāpi kriyākālātipātataḥ| jānīyādviṣasadbhāvaṃ bhiṣaktasmāt prayatnataḥ|| au

48.12

साक्तुकं मुस्तकं शृङ्गी वालकं सर्षपाह्वयम्। वत्स्स्नाभं च कर्मण्यं विषं स्निग्धं घनं गुरु। नजात्वन्यत् प्रयोक्तव्यं कालकूटं विशेषतः॥ अउ

sāktukaṃ mustakaṃ śṛṅgī vālakaṃ sarṣapāhvayam| vatssnābhaṃ ca karmaṇyaṃ viṣaṃ snigdhaṃ ghanaṃ guru| najātvanyat prayoktavyaṃ kālakūṭaṃ viśeṣataḥ|| au

48.13

विषेऽवचारिते तीक्ष्णे पेयं घृतमनन्तरम्। सभार्ङ्गीदधिधूमोत्थसारिवातण्डुलीयकम्॥ अउ

viṣe'vacārite tīkṣṇe peyaṃ ghṛtamanantaram| sabhārṅgīdadhidhūmotthasārivātaṇḍulīyakam|| au

48.14

अगारधूममञ्जिष्ठायष्ट्याह्वैर्वा समन्वितम्। लिह्याद्वा मधुसर्पिर्भ्यां चूर्णितामर्जुनत्वचम्॥ अउ

agāradhūmamañjiṣṭhāyaṣṭyāhvairvā samanvitam| lihyādvā madhusarpirbhyāṃ cūrṇitāmarjunatvacam|| au

48.15

क्षीरक्षौद्रघृतैर्युक्तं पीतं हन्ति विषं विषम्। अउ

kṣīrakṣaudraghṛtairyuktaṃ pītaṃ hanti viṣaṃ viṣam| au

48.16

ससिन्दुवारतगरं मृतसञ्जीवनं विषम्॥ अउ

sasinduvāratagaraṃ mṛtasañjīvanaṃ viṣam|| au

48.17

शिरीषकुसुमं वक्रं विषमाखुविषापहम्॥ देवदारुनतंमांसी द्रामिलीबाकुचीविषम्। कुष्ठं च पानलेपाभ्यां समस्तविषशाशनम्॥ अउ

śirīṣakusumaṃ vakraṃ viṣamākhuviṣāpaham|| devadārunataṃmāṃsī drāmilībākucīviṣam| kuṣṭhaṃ ca pānalepābhyāṃ samastaviṣaśāśanam|| au

48.18

मनश्शिलाज्जनालैला सिन्दुवारामराह्वयम्। सरक्ताकुंकुमविषं ध्मानं निस्संज्ञबोधनम्॥ अउ

manaśśilājjanālailā sinduvārāmarāhvayam| saraktākuṃkumaviṣaṃ dhmānaṃ nissaṃjñabodhanam|| au

48.19

दाहे विषोद्भवे लेपः सक्तुक्षीरघृतैर्हितः॥ अउ

dāhe viṣodbhave lepaḥ saktukṣīraghṛtairhitaḥ|| au

48.20

यस्तु संरोषितो भोगी धूमं वक्त्राद्विमुञ्ज्चति। दण्डाग्रे पिशितं बध्वा बहुशस्तेन दंशयेत्॥ अउ

yastu saṃroṣito bhogī dhūmaṃ vaktrādvimuñjcati| daṇḍāgre piśitaṃ badhvā bahuśastena daṃśayet|| au

48.21

अशक्यमगदैरन्यैर्विषपीतं चिकित्सकः। पाययेन्मांसचूर्णं तं ज्ञात्वा विषबलाबलम्॥ अउ

aśakyamagadairanyairviṣapītaṃ cikitsakaḥ| pāyayenmāṃsacūrṇaṃ taṃ jñātvā viṣabalābalam|| au

48.22

अन्येष्वपि च रोगेषु शेषोपायपरिक्षये। विषं युञ्जीत नित्यं च रसायनगवेषिणः॥ अउ

anyeṣvapi ca rogeṣu śeṣopāyaparikṣaye| viṣaṃ yuñjīta nityaṃ ca rasāyanagaveṣiṇaḥ|| au

48.23

घृतोपस्कृतदेहस्य विशुद्धस्य हिताशिनः। सात्विकस्योदिते भानौ योज्यं शीतवसन्तयोः॥ अउ

ghṛtopaskṛtadehasya viśuddhasya hitāśinaḥ| sātvikasyodite bhānau yojyaṃ śītavasantayoḥ|| au

48.24

ग्रीष्मेप्यात्ययिके व्याधौ न च वर्षासु दुर्दिने॥ अउ

grīṣmepyātyayike vyādhau na ca varṣāsu durdine|| au

48.25

न क्रोधने न पित्तार्ते न क्लीबे राजनि द्विजे। क्षुत्तृष्णाश्रमघर्माध्वव्याध्यन्तरनिपीडिते। गर्भिणीबालवृद्धेषु न रूक्षेषु न मर्मसु॥ अउ

na krodhane na pittārte na klībe rājani dvije| kṣuttṛṣṇāśramagharmādhvavyādhyantaranipīḍite| garbhiṇībālavṛddheṣu na rūkṣeṣu na marmasu|| au

48.26

अभ्यस्तेपि विषे यत्नाद्वर्जनीयान् विवर्जयेत्। कट्वम्लतैललवणदिवास्वप्नातपानलान्। रूक्षमन्नं विशेषेण भयं वाजीर्णतः सदा॥ अउ

abhyastepi viṣe yatnādvarjanīyān vivarjayet| kaṭvamlatailalavaṇadivāsvapnātapānalān| rūkṣamannaṃ viśeṣeṇa bhayaṃ vājīrṇataḥ sadā|| au

48.27

दृग्विभ्रमं कर्णरुजामन्यांश्चानिलजान् गदान्। विषं रूक्षाशिनः कुर्यान्मृत्युमेव त्वजीर्णतः॥ अउ

dṛgvibhramaṃ karṇarujāmanyāṃścānilajān gadān| viṣaṃ rūkṣāśinaḥ kuryānmṛtyumeva tvajīrṇataḥ|| au

48.28

अलं गोमूत्रसंयुक्तमातपे शोषयेत् त्र्यहम्। विषं बृंहणमेतद्धि विषस्यादौ प्रशस्यते॥ अउ

alaṃ gomūtrasaṃyuktamātape śoṣayet tryaham| viṣaṃ bṛṃhaṇametaddhi viṣasyādau praśasyate|| au

48.29

तत् पिबेन्मस्तुना वातज्वरे क्षीरेण पैत्तिके। युक्तं मूत्रेण कफजे सर्वजे त्रिफलाम्भसा॥ अउ

tat pibenmastunā vātajvare kṣīreṇa paittike| yuktaṃ mūtreṇa kaphaje sarvaje triphalāmbhasā|| au

48.30

लोध्रचन्दनषड्ग्रन्थाशर्कराघृतमाक्षिकैः। क्षीरेण च विषं युक्तं जीर्णज्वरहरं परम्॥ अउ

lodhracandanaṣaḍgranthāśarkarāghṛtamākṣikaiḥ| kṣīreṇa ca viṣaṃ yuktaṃ jīrṇajvaraharaṃ param|| au

48.31

निकुम्भकुम्भत्रिफलासर्पिर्मधुविषैःकृतः। निहन्ति मोदको जीर्णज्वरमेहत्वगामयान्। शिखिकर्किरसोपेतं विषमज्वरजिद्विषम्॥ अउ

nikumbhakumbhatriphalāsarpirmadhuviṣaiḥkṛtaḥ| nihanti modako jīrṇajvaramehatvagāmayān| śikhikarkirasopetaṃ viṣamajvarajidviṣam|| au

48.32

विषं यष्ट्याह्वयं रास्नासेव्यमुत्पलकन्दकम्। तण्डुलोदकपीतानि रक्तपित्तस्य भेषजम्॥ अउ

viṣaṃ yaṣṭyāhvayaṃ rāsnāsevyamutpalakandakam| taṇḍulodakapītāni raktapittasya bheṣajam|| au

48.33

विषं रसाञ्जनं भार्ङ्गी वृश्चिकाली महासहा। सवेदने सपाके च व्रणे दुष्टे प्रलेपनम्॥ अउ

viṣaṃ rasāñjanaṃ bhārṅgī vṛścikālī mahāsahā| savedane sapāke ca vraṇe duṣṭe pralepanam|| au

48.34

सिताविषक्षीरतरुप्रवाला मधुना द्रुताः। श्वासहिध्मापहा लीढाश्छर्दिध्न्यस्तु विषान्विताः। क्षौद्रोशीरमधुक्षाररजनीकुटजत्वचः॥ अउ

sitāviṣakṣīratarupravālā madhunā drutāḥ| śvāsahidhmāpahā līḍhāśchardidhnyastu viṣānvitāḥ| kṣaudrośīramadhukṣārarajanīkuṭajatvacaḥ|| au

48.35

विजयापिप्पलीमूलपिप्पलीद्वयचित्रकैः। पुष्कराह्वशठीद्राक्षायवानीक्षारदीप्यकैः॥ अउ

vijayāpippalīmūlapippalīdvayacitrakaiḥ| puṣkarāhvaśaṭhīdrākṣāyavānīkṣāradīpyakaiḥ|| au

48.36

सितायष्टीद्विबृहतीसैन्धवैः पालिकैः पचेत्। सविषार्द्धपलैः प्रस्थं घृतात्तज्जीर्णभुक्पिबेत्॥ अउ

sitāyaṣṭīdvibṛhatīsaindhavaiḥ pālikaiḥ pacet| saviṣārddhapalaiḥ prasthaṃ ghṛtāttajjīrṇabhukpibet|| au

48.37

दुर्नाममेहगुल्मार्मतिमिरक्रिमिपाण्डुताः। गलग्रहग्रहोन्मादकुष्ठानि च नियच्छति॥ अउ

durnāmamehagulmārmatimirakrimipāṇḍutāḥ| galagrahagrahonmādakuṣṭhāni ca niyacchati|| au

48.38

कृच्छ्रघ्ना विषपथ्याग्निदन्तीद्राक्षानिशाविषाः। शिलाजतु विषं मूत्रमुदावर्ताश्मरीहरम्॥ अउ

kṛcchraghnā viṣapathyāgnidantīdrākṣāniśāviṣāḥ| śilājatu viṣaṃ mūtramudāvartāśmarīharam|| au

48.39

गोमूत्रक्षारसिन्धूत्थं विषं पाषाणभेदकम्। वज्रवद्दारयत्येतदेकतः पीतमश्मरीम्॥ अउ

gomūtrakṣārasindhūtthaṃ viṣaṃ pāṣāṇabhedakam| vajravaddārayatyetadekataḥ pītamaśmarīm|| au

48.40

समूला पिप्पली मूत्रं विषं शूलहरं तथा। विषद्रवन्तीमधुकद्राक्षारास्नाशठी कणाः॥ अउ

samūlā pippalī mūtraṃ viṣaṃ śūlaharaṃ tathā| viṣadravantīmadhukadrākṣārāsnāśaṭhī kaṇāḥ|| au

48.41

एरण्डतैलं त्रिफला गोमूत्रं चित्रको विषम्। सर्पिषा सहितं पीतं वाताण्डत्वमपोहति॥ अउ

eraṇḍatailaṃ triphalā gomūtraṃ citrako viṣam| sarpiṣā sahitaṃ pītaṃ vātāṇḍatvamapohati|| au

48.42

त्रिफला स्वर्जिकाक्षारो विषं गुल्मप्रभेदनम्। विषवेल्लमिसिक्षीरं गुल्मप्लीहनिबर्हणम्॥ अउ

triphalā svarjikākṣāro viṣaṃ gulmaprabhedanam| viṣavellamisikṣīraṃ gulmaplīhanibarhaṇam|| au

48.43

प्लीहोदरघ्नं पयसा शताह्वा क्रिमिजिद्विषम्॥ अउ

plīhodaraghnaṃ payasā śatāhvā krimijidviṣam|| au

48.44

वायसीमूलनिष्क्काथपीतं कुष्ठहरं विषम्॥ अउ

vāyasīmūlaniṣkkāthapītaṃ kuṣṭhaharaṃ viṣam|| au

48.45

वायस्याराजवृक्षत्वक्त्रायन्तीबाकुचीफलात्। प्लीहघ्नेभकणाभ्यां च विषं क्वाथेन कुष्ठजित्॥ अउ

vāyasyārājavṛkṣatvaktrāyantībākucīphalāt| plīhaghnebhakaṇābhyāṃ ca viṣaṃ kvāthena kuṣṭhajit|| au

48.46

अवल्गुजैडगजयोर्बीजं क्षारद्वयं विषम्। लेपः ससैन्धवः पिष्टो वारिणा कुष्ठनाशनः॥ अउ

avalgujaiḍagajayorbījaṃ kṣāradvayaṃ viṣam| lepaḥ sasaindhavaḥ piṣṭo vāriṇā kuṣṭhanāśanaḥ|| au

48.47

चित्रकार्कजटाहस्तिपिप्पलीबाकुचीविषैः। गोमूत्रपिष्टैरन्योन्योमनोह्वास्नुक्पयोविषैः॥ अउ

citrakārkajaṭāhastipippalībākucīviṣaiḥ| gomūtrapiṣṭairanyonyomanohvāsnukpayoviṣaiḥ|| au

48.48

सचन्द्रलेखैडगजकरञ्जफलसैन्धवैः। सव्योषस्वर्जिकाक्षारयवक्षारनिशाद्वयैः। अगारधूमसहितैर्बस्तमूत्रेण कल्कितैः। भल्लातकाग्निशम्याकविषैर्गोमूत्रपेषितैः। लेपो विचर्चिकाददुशतारुःकिटिभापहः। शम्याकपत्रत्वङ्मूलं विषं तक्रं च तद्गुणम्॥ अउ

sacandralekhaiḍagajakarañjaphalasaindhavaiḥ| savyoṣasvarjikākṣārayavakṣāraniśādvayaiḥ| agāradhūmasahitairbastamūtreṇa kalkitaiḥ| bhallātakāgniśamyākaviṣairgomūtrapeṣitaiḥ| lepo vicarcikādaduśatāruḥkiṭibhāpahaḥ| śamyākapatratvaṅmūlaṃ viṣaṃ takraṃ ca tadguṇam|| au

48.49

विषभल्लातकद्वीपिगुञ्जानिम्बफलैर्जयेत्। लेपोम्लपिष्टैः श्वित्राणि पुण्डरीकं च दारुणम्॥ अउ

viṣabhallātakadvīpiguñjānimbaphalairjayet| lepomlapiṣṭaiḥ śvitrāṇi puṇḍarīkaṃ ca dāruṇam|| au

48.50

वक्रकुष्ठरसद्वीपिस्पृक्कापत्रैलवालुकम्। पिष्टं खदिरतोयेन त्रिरात्रमुषितं पिबेत्॥ अउ

vakrakuṣṭharasadvīpispṛkkāpatrailavālukam| piṣṭaṃ khadiratoyena trirātramuṣitaṃ pibet|| au

48.51

श्वित्री विषेण संसृष्टं ततः स्फोटान् किलासजान्। कण्टकेन विभिद्यानु लेपैर्लिम्पेत कौष्ठिकैः॥ अउ

śvitrī viṣeṇa saṃsṛṣṭaṃ tataḥ sphoṭān kilāsajān| kaṇṭakena vibhidyānu lepairlimpeta kauṣṭhikaiḥ|| au

48.52

अथवा करवीरार्कमूलबाकुचिकाविषैः। बताम्बुपिष्टैः सद्वीपिद्विपपिप्पल्यरुष्करैः॥ अउ

athavā karavīrārkamūlabākucikāviṣaiḥ| batāmbupiṣṭaiḥ sadvīpidvipapippalyaruṣkaraiḥ|| au

48.53

लाक्षासुराह्वामञ्जिष्ठाकुष्ठपद्मकसारिवाः। गुञ्जाफलं कुरबको लाङ्गली वज्रकन्दकः॥ अउ

lākṣāsurāhvāmañjiṣṭhākuṣṭhapadmakasārivāḥ| guñjāphalaṃ kurabako lāṅgalī vajrakandakaḥ|| au

48.54

वाराहीकन्दकास्फोता सप्ताह्वगिरिकर्णिकाः। अर्काश्वमारयोर्मूलं नागपुष्पं नतं निशे॥ अउ

vārāhīkandakāsphotā saptāhvagirikarṇikāḥ| arkāśvamārayormūlaṃ nāgapuṣpaṃ nataṃ niśe|| au

48.55

दन्ती विषं सातिविषं पिप्पली मरिचानि च। तैस्तैलं कटुतैलं वा श्वित्रस्याभ्यञ्जनं पचेत्। सवर्णीकरणं श्रेष्ठमास्तिकस्य वचो यथा॥ अउ

dantī viṣaṃ sātiviṣaṃ pippalī maricāni ca| taistailaṃ kaṭutailaṃ vā śvitrasyābhyañjanaṃ pacet| savarṇīkaraṇaṃ śreṣṭhamāstikasya vaco yathā|| au

48.56

वीरा लाङ्गलिकी दन्ती विषपाषाणभेदकैः। प्रयोज्यो मूढगर्भाणां प्रलेपो गर्भमोचनः॥ अउ

vīrā lāṅgalikī dantī viṣapāṣāṇabhedakaiḥ| prayojyo mūḍhagarbhāṇāṃ pralepo garbhamocanaḥ|| au

48.57

स्वरसं बीजपूरस्य वचां ब्राह्मीरसं घृतम्। बन्ध्या पिबन्ती सविषं सुपुत्रैः परिवार्यते॥ अउ

svarasaṃ bījapūrasya vacāṃ brāhmīrasaṃ ghṛtam| bandhyā pibantī saviṣaṃ suputraiḥ parivāryate|| au

48.58

नष्टशुक्रः पयो द्राक्षाकपिकच्छु वचा विषम्॥ अउ

naṣṭaśukraḥ payo drākṣākapikacchu vacā viṣam|| au

48.59

विषं सर्पिः सिता क्षौद्रं तिमिरापहमञ्जनम्। विषं चैकमजाक्षीरकल्कितं घृतधूपितम्॥ अउ

viṣaṃ sarpiḥ sitā kṣaudraṃ timirāpahamañjanam| viṣaṃ caikamajākṣīrakalkitaṃ ghṛtadhūpitam|| au

48.60

विषं धात्रीफलरसैरसकृत् परिभावितम्। अञ्जनं शङ्खसहितं प्रगाढतिमिरप्रणुत्॥ अउ

viṣaṃ dhātrīphalarasairasakṛt paribhāvitam| añjanaṃ śaṅkhasahitaṃ pragāḍhatimirapraṇut|| au

48.61

विषमिन्द्रायुधं स्तन्ये घृष्टं काचजिदञ्जनम्। बीजपूररसे घृष्टं विषं तद्वत्सितायुतम्। विषं मागधिका द्वे च निशे काचघ्रमञ्जनम्॥ अउ

viṣamindrāyudhaṃ stanye ghṛṣṭaṃ kācajidañjanam| bījapūrarase ghṛṣṭaṃ viṣaṃ tadvatsitāyutam| viṣaṃ māgadhikā dve ca niśe kācaghramañjanam|| au

48.62

शुक्लार्मजिद्विषं कृष्णायुक्तं गोमूत्रभावितम्॥ अउ

śuklārmajidviṣaṃ kṛṣṇāyuktaṃ gomūtrabhāvitam|| au

48.63

समुद्रफेनस्फटिककुरुविन्दसुधाञ्जनम्। कूर्मपृष्ठं च तुल्यानि तेभ्योर्द्धांशा मनश्शिला॥ अउ

samudraphenasphaṭikakuruvindasudhāñjanam| kūrmapṛṣṭhaṃ ca tulyāni tebhyorddhāṃśā manaśśilā|| au

48.64

अर्द्धहीनानि मरिचसैन्धवायोरजांसि च। अतो यथोत्तरं दद्यादयसा च समं विषम्। रसक्रियेयं मधुना शुक्लपिल्लार्मकाचहृत्॥ अउ

arddhahīnāni maricasaindhavāyorajāṃsi ca| ato yathottaraṃ dadyādayasā ca samaṃ viṣam| rasakriyeyaṃ madhunā śuklapillārmakācahṛt|| au

48.65

अभीक्ष्णं शीततोयेन सिञ्ज्चेन्नेत्रे विषाञ्जिते॥ अउ

abhīkṣṇaṃ śītatoyena siñjcennetre viṣāñjite|| au

48.66

रसोनकन्दमरिचविषसर्षपसैन्धवैः। पिल्लेक्षि लिखितं पूर्वं सुरसारसपेषितैः॥ अउ

rasonakandamaricaviṣasarṣapasaindhavaiḥ| pillekṣi likhitaṃ pūrvaṃ surasārasapeṣitaiḥ|| au

48.67

पूरयेत् सर्पिषा चानु सर्पिरेव च पाययेत्। मधूकसारमधुकविषक्षीरजलैर्घृतम्। पक्वं सन्तर्पणं श्रेष्ठं रात्र्यन्धत्वे चिरोत्थिते॥ अउ

pūrayet sarpiṣā cānu sarpireva ca pāyayet| madhūkasāramadhukaviṣakṣīrajalairghṛtam| pakvaṃ santarpaṇaṃ śreṣṭhaṃ rātryandhatve cirotthite|| au

48.68

नस्यं शिरोरुक्शमनं प्रत्यक्पुष्पी सिता विषम्। अथवा घृतयष्ट्याह्वशर्करा विषसंयुताः॥ अउ

nasyaṃ śirorukśamanaṃ pratyakpuṣpī sitā viṣam| athavā ghṛtayaṣṭyāhvaśarkarā viṣasaṃyutāḥ|| au

48.69

शुण्ठी पथ्या विषं पाठा द्रवन्ती पूतिनासजित्॥ अउ

śuṇṭhī pathyā viṣaṃ pāṭhā dravantī pūtināsajit|| au

48.70

कटुतैलं विषं नस्यं पलितारूंषिकापहम्॥ अउ

kaṭutailaṃ viṣaṃ nasyaṃ palitārūṃṣikāpaham|| au

48.71

स्वर्जिकाक्षारसिन्धूत्थशुक्तयुक्तं विषं परम्। कर्णयोः पूरणं तीव्रकर्णशूलनिबर्हणम्॥ अउ

svarjikākṣārasindhūtthaśuktayuktaṃ viṣaṃ param| karṇayoḥ pūraṇaṃ tīvrakarṇaśūlanibarhaṇam|| au

48.72

प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठाविषसिन्धुसमुद्भवैः। निहन्ति साधितं तैलं गण्डूषेण मुखामयान्॥ अउ

prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāviṣasindhusamudbhavaiḥ| nihanti sādhitaṃ tailaṃ gaṇḍūṣeṇa mukhāmayān|| au

48.73

देवदारु विषं सर्पिर्गोमूत्रं कण्टकारिका। वाचःस्खलनतां हन्ति पीतमित्याह काश्यपः॥ अउ

devadāru viṣaṃ sarpirgomūtraṃ kaṇṭakārikā| vācaḥskhalanatāṃ hanti pītamityāha kāśyapaḥ|| au

अथ एकोनपञ्चाशोऽध्यायः

49.2

अथातो रसायनविधिं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः। दीर्घमायुः स्मृतिं मेधामारोग्यंअ तरुणं वयः। प्रभा वर्णस्वरौदार्यं देहेन्द्रियबलोदयम्॥ अउ

athāto rasāyanavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| dīrghamāyuḥ smṛtiṃ medhāmārogyaṃa taruṇaṃ vayaḥ| prabhā varṇasvaraudāryaṃ dehendriyabalodayam|| au

49.3

वाक्सिद्धिं वृषतां कान्तिमवाप्नोति रसायनात्। लाभोपायो हि शस्यानां रसादीनां रसायनम्॥ अउ

vāksiddhiṃ vṛṣatāṃ kāntimavāpnoti rasāyanāt| lābhopāyo hi śasyānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam|| au

49.4

पूर्वे वयसि मध्ये वा तत्प्रयोज्यं जितात्मनः। स्निग्धस्य स्रुतरक्तस्य विशुद्धस्य च सर्वथा॥ अउ

pūrve vayasi madhye vā tatprayojyaṃ jitātmanaḥ| snigdhasya srutaraktasya viśuddhasya ca sarvathā|| au

49.5

अविशुद्धे शरीरे हि युक्तो रासायनो विधिः। न भाति मलसंसृष्टे वस्त्रे राग इवार्पितः॥ अउ

aviśuddhe śarīre hi yukto rāsāyano vidhiḥ| na bhāti malasaṃsṛṣṭe vastre rāga ivārpitaḥ|| au

49.6

युक्तं संस्कारहीनस्य सम्यगप्यप्रमादिनः। यथैव पौरुषं तद्वन्नसिध्यति रसायनम्॥ अउ

yuktaṃ saṃskārahīnasya samyagapyapramādinaḥ| yathaiva pauruṣaṃ tadvannasidhyati rasāyanam|| au

49.7

सर्वे च दोषा भवन्ति ग्राम्यादाहारादम्ललवणकटुकक्षारविरुद्वासात्म्यरूक्षाभिष्यन्दिक्लिन्नगुरुपूतिपुर्युषितनवधान्यशुष्कशाकाममांसतिलकुलत्थदधिशुक्तकाञ्जिकपिष्टान्नविरूढकनिषेविणां दिवास्वप्नस्त्रीमद्यनित्यानां विषमातिमात्रव्यायामायामसङ्क्षोभितवपुषां क्रोधलोभभयशोकायासबहुलाना पापकर्मणामसमञ्जसाहारविहारनिर्हारनिरतानाम्॥ अउ

sarve ca doṣā bhavanti grāmyādāhārādamlalavaṇakaṭukakṣāravirudvāsātmyarūkṣābhiṣyandiklinnagurupūtipuryuṣitanavadhānyaśuṣkaśākāmamāṃsatilakulatthadadhiśuktakāñjikapiṣṭānnavirūḍhakaniṣeviṇāṃ divāsvapnastrīmadyanityānāṃ viṣamātimātravyāyāmāyāmasaṅkṣobhitavapuṣāṃ krodhalobhabhayaśokāyāsabahulānā pāpakarmaṇāmasamañjasāhāravihāranirhāraniratānām|| au

49.8

अतो निमित्तं ह्यविशुद्धः सञ्जायते रसो विदह्यते रक्तं शिथिलीभवन्ति मांसानि विष्यन्दते मेदो दूष्यन्ते दोषा विमुच्यन्ते सन्धयो न सन्धीयन्तेस्थिषु मज्जानो नाप्यायते शुक्रं नौजो न बलं न वीर्यम्॥ अउ

ato nimittaṃ hyaviśuddhaḥ sañjāyate raso vidahyate raktaṃ śithilībhavanti māṃsāni viṣyandate medo dūṣyante doṣā vimucyante sandhayo na sandhīyantesthiṣu majjāno nāpyāyate śukraṃ naujo na balaṃ na vīryam|| au

49.9

ततः स एवंभूतो ग्लायति सीदति निद्रातन्द्रालस्यसमन्वितः खिद्यते निर्विद्यते निरुत्साहोऽसमर्थः शारीरमानसानां विशिष्टानां चेष्टानां भ्रष्टच्छायो नष्टस्मृतिरल्पबुद्धिरसम्पाद्यमानाभिलषितार्थोऽहर्निशमनिशमनिशं निश्वसन्नधिष्ठानभूतो रोगाणां नोपात्तमपि सर्वमायुरवाप्नोति॥ अउ

tataḥ sa evaṃbhūto glāyati sīdati nidrātandrālasyasamanvitaḥ khidyate nirvidyate nirutsāho'samarthaḥ śārīramānasānāṃ viśiṣṭānāṃ ceṣṭānāṃ bhraṣṭacchāyo naṣṭasmṛtiralpabuddhirasampādyamānābhilaṣitārtho'harniśamaniśamaniśaṃ niśvasannadhiṣṭhānabhūto rogāṇāṃ nopāttamapi sarvamāyuravāpnoti|| au

49.10

तस्मात् बुद्धिमानपास्य यथोक्तानाहारादिदोषान् निर्वाह्य च पूर्वोपचितान् रसायनं विधिविहितमुपसेवेत॥ अउ

tasmāt buddhimānapāsya yathoktānāhārādidoṣān nirvāhya ca pūrvopacitān rasāyanaṃ vidhivihitamupaseveta|| au

49.11

तत्तु द्विविधं कुटीप्रावेशिकं वातातपिकं च। तत्र वीर्यप्रभावप्रयोगपरिहारगुरुत्वात् कुटीप्रावेशिकं महाफलतरम्॥ अउ

tattu dvividhaṃ kuṭīprāveśikaṃ vātātapikaṃ ca| tatra vīryaprabhāvaprayogaparihāragurutvāt kuṭīprāveśikaṃ mahāphalataram|| au

49.12

तस्य विधिः क्षेमसुभिक्षधार्मिकशद्दधानजननृपवैद्यविप्रे सुलभमहौषधिघृतक्षीरपथ्यभोजनोपकरणे ग्रमे नगरे वा पूर्वोत्तरस्यांदिशि प्रागुदक्प्रवणे सुविभक्तविहारोद्देशे देशे दृढघनसुमृष्टभित्तिमुत्सेधविस्तारसम्पन्नां सूक्ष्मलोचनां त्रिगर्भामृतुसुखां निर्वातां प्रवातैकदेशां प्राग्द्वारामुदग्द्वारां वा शमीविल्वक्षीरिवृक्षपरिगृहीतामनिष्टेन्द्रियार्थवातातपरजोधूमस्वेदक्लेददंशमशकसरीसृपव्यालबालस्त्रीदासान्तावसायिनामगम्यां सन्निहितसद्वैद्यपरिचारकोपकरणां कुटीं कारयेत्॥ अउ

tasya vidhiḥ kṣemasubhikṣadhārmikaśaddadhānajananṛpavaidyavipre sulabhamahauṣadhighṛtakṣīrapathyabhojanopakaraṇe grame nagare vā pūrvottarasyāṃdiśi prāgudakpravaṇe suvibhaktavihāroddeśe deśe dṛḍhaghanasumṛṣṭabhittimutsedhavistārasampannāṃ sūkṣmalocanāṃ trigarbhāmṛtusukhāṃ nirvātāṃ pravātaikadeśāṃ prāgdvārāmudagdvārāṃ vā śamīvilvakṣīrivṛkṣaparigṛhītāmaniṣṭendriyārthavātātaparajodhūmasvedakledadaṃśamaśakasarīsṛpavyālabālastrīdāsāntāvasāyināmagamyāṃ sannihitasadvaidyaparicārakopakaraṇāṃ kuṭīṃ kārayet|| au

49.13

तस्यां रसायनार्थी शरदि वसन्ते वा शुक्लपक्षे प्रशस्ते अहनि पूजयित्वा यथार्हं देवगुरुविप्रान् प्रणम्य ब्रह्मदक्षाश्विप्रभृतीन् परिमृश्य सुवर्णघृतमधुसिद्धार्थकप्रियङ्गुरोचनाः प्रदक्षिणीकृत्य गोब्राह्मणाननु प्रविशेत्॥ अउ

tasyāṃ rasāyanārthī śaradi vasante vā śuklapakṣe praśaste ahani pūjayitvā yathārhaṃ devaguruviprān praṇamya brahmadakṣāśviprabhṛtīn parimṛśya suvarṇaghṛtamadhusiddhārthakapriyaṅgurocanāḥ pradakṣiṇīkṛtya gobrāhmaṇānanu praviśet|| au

49.14

तत्र संशोधनैः शुद्धः सुखी जातबलः पुनः। ब्रह्मचारी धृतियुतः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः॥ अउ

tatra saṃśodhanaiḥ śuddhaḥ sukhī jātabalaḥ punaḥ| brahmacārī dhṛtiyutaḥ śraddadhāno jitendriyaḥ|| au

49.15

दानशीलदयासत्यव्रतधर्मपरायणः। देवतानुस्मृतौ युक्तो युक्तस्वप्नप्रजागरः। प्रियौषधः पेशलबागारभेत रसायनम्॥ अउ

dānaśīladayāsatyavratadharmaparāyaṇaḥ| devatānusmṛtau yukto yuktasvapnaprajāgaraḥ| priyauṣadhaḥ peśalabāgārabheta rasāyanam|| au

49.16

हरीतकीमामलकं सैन्धवं नागरं वचाम्। हरिद्रां पिप्पलीं वेल्लं गुडं चोष्णाम्बुना पिबेत्। स्निग्धस्विन्नो नरः पूर्वं तेन साधु विरिच्यते॥ अउ

harītakīmāmalakaṃ saindhavaṃ nāgaraṃ vacām| haridrāṃ pippalīṃ vellaṃ guḍaṃ coṣṇāmbunā pibet| snigdhasvinno naraḥ pūrvaṃ tena sādhu viricyate|| au

49.17

ततः शुद्धशरीराय कृतसंसर्जनाय च। त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा सप्ताहं वा घृतान्वितम्। दद्याद्यावकमाशुद्धेः पुराणशकृतोऽथवा॥ अउ

tataḥ śuddhaśarīrāya kṛtasaṃsarjanāya ca| trirātraṃ pañcarātraṃ vā saptāhaṃ vā ghṛtānvitam| dadyādyāvakamāśuddheḥ purāṇaśakṛto'thavā|| au

49.18

इत्थं संस्कृतकोष्ठस्य रसायनमुपाहरेत्। यस्य यद्यौगिकं पश्येत् सर्वमालोच्य सात्म्यवित्॥ अउ

itthaṃ saṃskṛtakoṣṭhasya rasāyanamupāharet| yasya yadyaugikaṃ paśyet sarvamālocya sātmyavit|| au

49.19

हरणात् सर्वरोगाणां यासावुक्ता हरीतकी। पथ्यत्वात् सर्वधातूनां पथ्या शिवतया शिवा॥ अउ

haraṇāt sarvarogāṇāṃ yāsāvuktā harītakī| pathyatvāt sarvadhātūnāṃ pathyā śivatayā śivā|| au

49.20

यस्माद्विजयते व्याधीन् समग्रान्विजया ततः। अभयं सर्वरोगेभ्यो भवत्यायुश्च शाश्वतम्। यतः शीलयतामेनां तेनेयमभया स्मृता॥ अउ

yasmādvijayate vyādhīn samagrānvijayā tataḥ| abhayaṃ sarvarogebhyo bhavatyāyuśca śāśvatam| yataḥ śīlayatāmenāṃ teneyamabhayā smṛtā|| au

49.21

नवा वृत्ता घना स्निग्धा गुर्वी मज्जति चाप्सु या। बालस्य सा प्रयोक्तव्या नवनीतसमन्विता॥ अउ

navā vṛttā ghanā snigdhā gurvī majjati cāpsu yā| bālasya sā prayoktavyā navanītasamanvitā|| au

49.22

वाते ससर्पिर्लवणा पित्ते सगुडशर्करा। कफे सपिप्पलीक्षौद्रा सर्वदा सा प्रशस्यते॥ अउ

vāte sasarpirlavaṇā pitte saguḍaśarkarā| kaphe sapippalīkṣaudrā sarvadā sā praśasyate|| au

49.23

अथ हरीतकीनां हिमवच्छैलसम्भवानां कालजातानामापूर्णरसवीर्याणामनामयानां द्विशस्त्रिशो वा शकलितानामनस्थ्नामाढकं चतुर्गुणेन पयसा संस्वेद्य मृदुभूतमवतार्य शीतं सर्पिर्मध्वाढकाभ्यां संसृज्य सुगुप्तं स्थापयेत्। ततस्त्रिरात्रादूर्ध्वमाहारानुपरोधिनीं मात्रां प्रत्यहमुपयोजयेत् जीएणे शालिषष्टिकं पयसा भुञ्जीत। प्रयोगान्ते च तावन्तमेव कालम्। अस्य प्रयोगाद्वर्षशतमजरो निर्वलीखलतिपलितामयः श्रुतिस्मृतिसम्पन्नः समिद्धानलश्च पुरुषो भवति॥ अउ

atha harītakīnāṃ himavacchailasambhavānāṃ kālajātānāmāpūrṇarasavīryāṇāmanāmayānāṃ dviśastriśo vā śakalitānāmanasthnāmāḍhakaṃ caturguṇena payasā saṃsvedya mṛdubhūtamavatārya śītaṃ sarpirmadhvāḍhakābhyāṃ saṃsṛjya suguptaṃ sthāpayet| tatastrirātrādūrdhvamāhārānuparodhinīṃ mātrāṃ pratyahamupayojayet jīeṇe śāliṣaṣṭikaṃ payasā bhuñjīta| prayogānte ca tāvantameva kālam| asya prayogādvarṣaśatamajaro nirvalīkhalatipalitāmayaḥ śrutismṛtisampannaḥ samiddhānalaśca puruṣo bhavati|| au

49.24

बृहच्छरीरं गिरिसारसारं स्वरो घनौघस्तनितानुकारी। भवत्यपत्यं विपुलं स्थिरं च समश्नतो योगमिमं प्रयत्नात्॥ अउ

bṛhaccharīraṃ girisārasāraṃ svaro ghanaughastanitānukārī| bhavatyapatyaṃ vipulaṃ sthiraṃ ca samaśnato yogamimaṃ prayatnāt|| au

49.25

पथ्यासहस्त्रं त्रिगुणधात्रीफलसमन्वितम्। पञ्चानां पञ्चमूलानां सार्द्धं पलशतद्वयम्॥ अउ

pathyāsahastraṃ triguṇadhātrīphalasamanvitam| pañcānāṃ pañcamūlānāṃ sārddhaṃ palaśatadvayam|| au

49.26

जले दशगुणे पक्त्वा दशभागस्थिते रसे। आपोथ्य कृत्वा व्यस्थीनि विजयामलकान्यथा॥ अउ

jale daśaguṇe paktvā daśabhāgasthite rase| āpothya kṛtvā vyasthīni vijayāmalakānyathā|| au

49.27

विनीय तस्मिन् निर्यूहे योजयेत् कुडवांशकम्। त्वगेलामुस्तरजनीपिप्पल्यगरुचन्दनम्॥ अउ

vinīya tasmin niryūhe yojayet kuḍavāṃśakam| tvagelāmustarajanīpippalyagarucandanam|| au

49.28

मण्डूकपर्णीकनकशङ्खपुष्पीवचाप्लवम्। यष्ट्याह्वयं विडङ्गं च चूर्णितं तुलयाधिकम्॥ अउ

maṇḍūkaparṇīkanakaśaṅkhapuṣpīvacāplavam| yaṣṭyāhvayaṃ viḍaṅgaṃ ca cūrṇitaṃ tulayādhikam|| au

49.29

सितोपलार्द्धभारं च प्रात्राणि त्रीणि सर्पिषः। द्वे च तैलात् पचेत् सर्वं तदग्नौ लेहतां गतम्॥ अउ

sitopalārddhabhāraṃ ca prātrāṇi trīṇi sarpiṣaḥ| dve ca tailāt pacet sarvaṃ tadagnau lehatāṃ gatam|| au

49.30

अवतीर्णं हिमं युञ्ज्याद्विंशैः क्षौद्रशतैस्त्रिभिः। ततः खजेन मथितं निदध्यात् घृतभाजने॥ अउ

avatīrṇaṃ himaṃ yuñjyādviṃśaiḥ kṣaudraśataistribhiḥ| tataḥ khajena mathitaṃ nidadhyāt ghṛtabhājane|| au

49.31

एतद्रसायनं ब्राह्मं समं पूर्वेण सर्वथा। वैखानसा बालखिल्याः प्राश्य प्राप्ता नवं वयः। आरोग्यममितंचायुर्वीततन्द्राश्रमक्लमाः॥ अउ

etadrasāyanaṃ brāhmaṃ samaṃ pūrveṇa sarvathā| vaikhānasā bālakhilyāḥ prāśya prāptā navaṃ vayaḥ| ārogyamamitaṃcāyurvītatandrāśramaklamāḥ|| au

49.32

अभयामलकविभीतकपञ्चात्मकपञ्चमूलनिर्यूहे। वल्लीपलाशकरसे द्विगुणे क्षीरेष्टगुणे च विपचेत्॥ अउ

abhayāmalakavibhītakapañcātmakapañcamūlaniryūhe| vallīpalāśakarase dviguṇe kṣīreṣṭaguṇe ca vipacet|| au

49.33

घृतस्यकुम्भं मधुकं मधूकं काकोलियुग्मं च बलां स्वगुप्ताम्। सक्षीरशुक्लामृषभं सजीवं सुखाम्बुपस्तच्चपिबेत् गुणाढ्यम्॥ अउ

ghṛtasyakumbhaṃ madhukaṃ madhūkaṃ kākoliyugmaṃ ca balāṃ svaguptām| sakṣīraśuklāmṛṣabhaṃ sajīvaṃ sukhāmbupastaccapibet guṇāḍhyam|| au

49.34

आमलकसहस्त्रं पिष्टस्वेदनविधानेन क्षीरोष्मणा सुस्विन्नमनातपशुष्कमनस्थि चूर्णयेत्। तदामलकसहस्रस्वरसपरिपीतं स्थिराजीवन्तीपुनर्नवानागबलामण्डूकपर्णीब्रह्मसुवर्चलाभीरुशङ्खपुष्पीवचापिप्पलीविडङ्गस्वगुप्तामृतागरुचन्दनमधुकमधूकपुष्पपद्मोत्पलनवमालिकायुवतियूथिकाचूर्णाष्टभागसम्पृक्तं पुनर्नागबलापलसहस्रस्वरसपरिपीतं छायोपशोषितं द्विगुणितसर्पिषा क्षौद्रेण क्षुद्रगुडाकृति कृत्वा घृतभाजनस्थं भस्मराशेरधः स्थापयेदन्तर्भूमेः पक्षमथर्ववेदवित्कृतरक्षं पक्षात्यये चोद्धृत्य कनकरजतताम्रप्रवालकालायश्चूर्णाष्टभागसंयुक्तमर्द्धकर्षाभिवृद्ध्या यथाग्नि प्रातः प्रयोजयेदिति समानं पूर्वेण॥ अउ

āmalakasahastraṃ piṣṭasvedanavidhānena kṣīroṣmaṇā susvinnamanātapaśuṣkamanasthi cūrṇayet| tadāmalakasahasrasvarasaparipītaṃ sthirājīvantīpunarnavānāgabalāmaṇḍūkaparṇībrahmasuvarcalābhīruśaṅkhapuṣpīvacāpippalīviḍaṅgasvaguptāmṛtāgarucandanamadhukamadhūkapuṣpapadmotpalanavamālikāyuvatiyūthikācūrṇāṣṭabhāgasampṛktaṃ punarnāgabalāpalasahasrasvarasaparipītaṃ chāyopaśoṣitaṃ dviguṇitasarpiṣā kṣaudreṇa kṣudraguḍākṛti kṛtvā ghṛtabhājanasthaṃ bhasmarāśeradhaḥ sthāpayedantarbhūmeḥ pakṣamatharvavedavitkṛtarakṣaṃ pakṣātyaye coddhṛtya kanakarajatatāmrapravālakālāyaścūrṇāṣṭabhāgasaṃyuktamarddhakarṣābhivṛddhyā yathāgni prātaḥ prayojayediti samānaṃ pūrveṇa|| au

49.35

आमलकसहस्रमार्द्रपलाशद्रोण्यां सापिधानायां बाष्पमनुद्वमन्त्यामारण्यगोमयाग्निभिरुपस्वेदयेत्। तानि सुस्विन्नशीतान्युद्धृत्य निष्कुलीकृतान्यापोथ्य पिप्पली विडङ्गतण्डुलानां पृथगाढकेनाध्यर्द्धेन शर्करायाः षड्भिर्मधुघृततैलानां संयोज्य घृतकुम्भे स्थापयेद्विंशतिरात्रं परं चोपयोजयेदिति समानं पूर्वेण॥ अउ

āmalakasahasramārdrapalāśadroṇyāṃ sāpidhānāyāṃ bāṣpamanudvamantyāmāraṇyagomayāgnibhirupasvedayet| tāni susvinnaśītānyuddhṛtya niṣkulīkṛtānyāpothya pippalī viḍaṅgataṇḍulānāṃ pṛthagāḍhakenādhyarddhena śarkarāyāḥ ṣaḍbhirmadhughṛtatailānāṃ saṃyojya ghṛtakumbhe sthāpayedviṃśatirātraṃ paraṃ copayojayediti samānaṃ pūrveṇa|| au

49.36

अभयामलकसहस्रं पिप्पलीसहस्रयुक्तं तरुणपलाशक्षारोदकेनाप्लाव्य शुचौ भाण्डे स्थापयेत्। ततोनुगतक्षारमनातपशुष्कमास्थिरहितं चूर्णयित्वा सितोपलापादेन चतुर्गुणाभ्यां च मधुघृताभ्यां संयोज्य घृतभाजने षण्मासानन्तर्भूमेः स्थापयित्वा परतो यथाग्निबलमुपयुञ्जीतेति समानं पूर्वेण॥ अउ

abhayāmalakasahasraṃ pippalīsahasrayuktaṃ taruṇapalāśakṣārodakenāplāvya śucau bhāṇḍe sthāpayet| tatonugatakṣāramanātapaśuṣkamāsthirahitaṃ cūrṇayitvā sitopalāpādena caturguṇābhyāṃ ca madhughṛtābhyāṃ saṃyojya ghṛtabhājane ṣaṇmāsānantarbhūmeḥ sthāpayitvā parato yathāgnibalamupayuñjīteti samānaṃ pūrveṇa|| au

49.37

आमलकचूर्णाढकमेकविंशतिरात्रमामलकस्वरसभावितं मधुघृताढकाभ्यां पिप्पलीचूर्णाष्टभागेन शर्कराचतुर्भागेन च संसृष्टं घृतभाजनस्थं प्रावृषि भस्मराशौ निदध्यात्। तच्छरदि चोपयोजयेदिति समानं पूर्वेण॥ अउ

āmalakacūrṇāḍhakamekaviṃśatirātramāmalakasvarasabhāvitaṃ madhughṛtāḍhakābhyāṃ pippalīcūrṇāṣṭabhāgena śarkarācaturbhāgena ca saṃsṛṣṭaṃ ghṛtabhājanasthaṃ prāvṛṣi bhasmarāśau nidadhyāt| taccharadi copayojayediti samānaṃ pūrveṇa|| au

49.38

विडङ्गतण्डुलानामाढकमाढकं पिप्पलीतण्डुलानामध्यर्द्धं सितोपलानां मधुघृततैलाढकैः षड्भिरेकीकृतं घृतभाजनस्थं प्रावृषि भस्मराशावितिसमानं पूर्वेण॥ अउ

viḍaṅgataṇḍulānāmāḍhakamāḍhakaṃ pippalītaṇḍulānāmadhyarddhaṃ sitopalānāṃ madhughṛtatailāḍhakaiḥ ṣaḍbhirekīkṛtaṃ ghṛtabhājanasthaṃ prāvṛṣi bhasmarāśāvitisamānaṃ pūrveṇa|| au

49.39

अभयामलकबिभीतकानां द्विशस्त्रिशो वा संयोजितानां पलाशत्वगवनद्धानां मृदावलिप्तानां कुकूलस्विन्नानां निरस्थीकृतानां पलसहस्त्रमुलूखले सङ्क्षुद्य दधिभधुघृततैलपललशर्करासम्पृक्तं भक्षयेदनन्नभुग्यथोक्तेन विधिना प्रयोगान्ते ततो द्विगुणं कालं यवागूयूषक्षीरघृतषष्टिकान्नमाहारोभ्यञ्जनं सर्पिरुद्वर्तनं यवचूर्णमिति समानं पूर्वेणाभ्यधिकफलं वा॥ अउ

abhayāmalakabibhītakānāṃ dviśastriśo vā saṃyojitānāṃ palāśatvagavanaddhānāṃ mṛdāvaliptānāṃ kukūlasvinnānāṃ nirasthīkṛtānāṃ palasahastramulūkhale saṅkṣudya dadhibhadhughṛtatailapalalaśarkarāsampṛktaṃ bhakṣayedanannabhugyathoktena vidhinā prayogānte tato dviguṇaṃ kālaṃ yavāgūyūṣakṣīraghṛtaṣaṣṭikānnamāhārobhyañjanaṃ sarpirudvartanaṃ yavacūrṇamiti samānaṃ pūrveṇābhyadhikaphalaṃ vā|| au

49.40

दशमूलबलामुस्तजीवकर्षभकोत्पलम्। पर्णिन्यौ पिप्पली शृङ्गी मेदा तामलकी त्रुटिः॥ अउ

daśamūlabalāmustajīvakarṣabhakotpalam| parṇinyau pippalī śṛṅgī medā tāmalakī truṭiḥ|| au

49.41

जीवन्ती जोङ्गकं द्राक्षा पौष्करं चन्दनं शठी। पुनर्नवद्विकाकोली काकनासामृताद्वयम्॥ अउ

jīvantī joṅgakaṃ drākṣā pauṣkaraṃ candanaṃ śaṭhī| punarnavadvikākolī kākanāsāmṛtādvayam|| au

49.42

विदारी वृषमूलं च तदैकध्यं पलेन्मितम्। जलद्रोणे पचेत् पञ्च धात्रीफलशतानि च॥ अउ

vidārī vṛṣamūlaṃ ca tadaikadhyaṃ palenmitam| jaladroṇe pacet pañca dhātrīphalaśatāni ca|| au

49.43

पादशेषं रसं तस्माद्व्यस्थीन्यामलकानि च। गृहीत्वा भर्जयेत्तैलघृताद्वादशभिःपलैः॥ अउ

pādaśeṣaṃ rasaṃ tasmādvyasthīnyāmalakāni ca| gṛhītvā bharjayettailaghṛtādvādaśabhiḥpalaiḥ|| au

49.44

मत्स्यण्डिकातुलार्धेन युक्तं तल्लेहवत् पचेत्। स्नेहार्द्धं मधुनः शीते तुगाक्षीर्याश्चतुष्पलम्॥ अउ

matsyaṇḍikātulārdhena yuktaṃ tallehavat pacet| snehārddhaṃ madhunaḥ śīte tugākṣīryāścatuṣpalam|| au

49.45

पिप्पल्या द्वे पले दद्याचतुर्जातं कणार्धिकम्। अतोवलेहयेन्मात्रां कुटीस्थं पथ्यभोजिनम्॥ अउ

pippalyā dve pale dadyācaturjātaṃ kaṇārdhikam| atovalehayenmātrāṃ kuṭīsthaṃ pathyabhojinam|| au

49.46

इत्येष च्यवनप्राशो यं प्राश्य चय्वनो मुनिः। जराजर्जरितोप्यासीन्नारीनयननन्दनः॥ अउ

ityeṣa cyavanaprāśo yaṃ prāśya cayvano muniḥ| jarājarjaritopyāsīnnārīnayananandanaḥ|| au

49.47

कासं श्वासं ज्वरं शोषं हृद्रोगं वातशोणितम्। मूत्रशुक्राश्रयान्तोषान् वैस्वर्यं च व्यपोहति। बालवृद्धक्षतक्षीणकृशानामङ्गवर्द्धनः॥ अउ

kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ śoṣaṃ hṛdrogaṃ vātaśoṇitam| mūtraśukrāśrayāntoṣān vaisvaryaṃ ca vyapohati| bālavṛddhakṣatakṣīṇakṛśānāmaṅgavarddhanaḥ|| au

49.48

मेधां स्मृतिं कान्तिमनामयत्वमायुःप्रकर्षं पवनानुलोम्यम्। स्त्रीषु प्रहर्पं बलमिन्द्रियाणामग्नेश्च कुर्याद्विधिनोपयुक्तः॥ अउ

medhāṃ smṛtiṃ kāntimanāmayatvamāyuḥprakarṣaṃ pavanānulomyam| strīṣu praharpaṃ balamindriyāṇāmagneśca kuryādvidhinopayuktaḥ|| au

49.49

मधुकेन तवक्षीर्या पिपल्या सिन्धुजन्मना। पृथग्लोहैः सुवर्णेन वचया मधुसर्पिषा॥ अउ

madhukena tavakṣīryā pipalyā sindhujanmanā| pṛthaglohaiḥ suvarṇena vacayā madhusarpiṣā|| au

49.50

सितया वा समायुक्ता समायुक्ता रसायनम्। त्रिफला सर्वरोगघ्नी मेधायुःस्मृतिबुद्धिदा॥ अउ

sitayā vā samāyuktā samāyuktā rasāyanam| triphalā sarvarogaghnī medhāyuḥsmṛtibuddhidā|| au

49.51

त्रैफलेनायसीं पात्रीं कल्केनालेपयेन्नवाम्। तमहोरात्रिकं लेपं पिबेत् क्षौद्रोदकाप्लुतम्॥ अउ

traiphalenāyasīṃ pātrīṃ kalkenālepayennavām| tamahorātrikaṃ lepaṃ pibet kṣaudrodakāplutam|| au

49.52

प्रभूतस्नेहशमनं जीर्णे तत्र प्रशस्यते। जीवत्यरुग्जरस्तस्य समाभ्यासात्समाः शतम्॥ अउ

prabhūtasnehaśamanaṃ jīrṇe tatra praśasyate| jīvatyarugjarastasya samābhyāsātsamāḥ śatam|| au

49.53

वर्षं खादेत् प्राणदां प्रातरेकामश्नन्नन्नात् पूर्वमक्षद्वयं च। साज्यक्षौद्रं भोजनान्ते चतुष्कं धात्रीकानां तद्वयःस्थापनेऽलम्॥ अउ

varṣaṃ khādet prāṇadāṃ prātarekāmaśnannannāt pūrvamakṣadvayaṃ ca| sājyakṣaudraṃ bhojanānte catuṣkaṃ dhātrīkānāṃ tadvayaḥsthāpane'lam|| au

49.54

अथायसानि चतुरङ्गुलदीर्घविस्तृतानि तिलोत्सेधानि पत्राणि कारयेत्। तन्न्यग्निवर्णानि कृत्वामलकस्वरसे निर्वापयेदेकविंशतिकृत्वः। तेषां तादृशानां पलशतमायस्यां स्थाल्यां प्रक्षिप्यामलकस्वरसोत्तरं कृत्वा सुपिहितं भस्महितं भस्मराशौ निखनेत्। मासि मासि चोद्दृत्यायसेन दण्डेन घट्टयेत्। शुष्यत्यामलकस्वरसं पूर्ववदावपेत्। एवं तानि लोहपत्राणि संवत्सरात् द्रवीभवन्ति। ततश्चोत्तरकालं कृत्वा वमनविरेचनं स्निग्धतनुरेव केवलं समन्ततोङ्गुष्ठपर्वमात्रमुखेनायसेन स्रुवेणायस एव भाजने तस्मात् कल्कीकृतात् स्रुवमेकं गृहीत्वा मधुधृताभ्यां पृथक् स्रुवेण संयोज्य प्राश्नीयात्। जीर्णे क्षीररसयूषाणामन्यतमेन सर्पिर्मिश्रं नवं षष्टिकौदनमश्नीयात्। अनेन विधिना वर्षमुपयुज्य वर्षमेव चान्यदप्युद्दिष्टाहारो यन्त्रितात्मा कुटीं समधिवसेत्। ततः सर्वोपतापान् जित्वा व्याधिजरामरणशस्त्राग्नितोयविषाणामगम्यः सर्वभावेष्वतीन्दिर्यो वर्षसहस्रद्वयं जीवति॥ अउ

athāyasāni caturaṅguladīrghavistṛtāni tilotsedhāni patrāṇi kārayet| tannyagnivarṇāni kṛtvāmalakasvarase nirvāpayedekaviṃśatikṛtvaḥ| teṣāṃ tādṛśānāṃ palaśatamāyasyāṃ sthālyāṃ prakṣipyāmalakasvarasottaraṃ kṛtvā supihitaṃ bhasmahitaṃ bhasmarāśau nikhanet| māsi māsi coddṛtyāyasena daṇḍena ghaṭṭayet| śuṣyatyāmalakasvarasaṃ pūrvavadāvapet| evaṃ tāni lohapatrāṇi saṃvatsarāt dravībhavanti| tataścottarakālaṃ kṛtvā vamanavirecanaṃ snigdhatanureva kevalaṃ samantatoṅguṣṭhaparvamātramukhenāyasena sruveṇāyasa eva bhājane tasmāt kalkīkṛtāt sruvamekaṃ gṛhītvā madhudhṛtābhyāṃ pṛthak sruveṇa saṃyojya prāśnīyāt| jīrṇe kṣīrarasayūṣāṇāmanyatamena sarpirmiśraṃ navaṃ ṣaṣṭikaudanamaśnīyāt| anena vidhinā varṣamupayujya varṣameva cānyadapyuddiṣṭāhāro yantritātmā kuṭīṃ samadhivaset| tataḥ sarvopatāpān jitvā vyādhijarāmaraṇaśastrāgnitoyaviṣāṇāmagamyaḥ sarvabhāveṣvatīndiryo varṣasahasradvayaṃ jīvati|| au

49.55

वाजिवेगो गजप्राणो भवेच्च स्मृतिबुद्धिमान्। वाग्मी वृषः श्रुतधरो महाभोगो महाधनः॥ अउ

vājivego gajaprāṇo bhavecca smṛtibuddhimān| vāgmī vṛṣaḥ śrutadharo mahābhogo mahādhanaḥ|| au

49.56

ताम्ररूप्यसुवर्णानामयमेव पृथग्विधिः। द्विगुणं तद्गुणोत्कर्षं जानीयादुत्तरोत्तरम्॥ अउ

tāmrarūpyasuvarṇānāmayameva pṛthagvidhiḥ| dviguṇaṃ tadguṇotkarṣaṃ jānīyāduttarottaram|| au

49.57

हेमधात्रीफलक्षौद्रं गायत्रीपरिमन्त्रितम्। लिहन्ननुपिबन् क्षीरं दृप्टरिष्टोपि जीवति॥ अउ

hemadhātrīphalakṣaudraṃ gāyatrīparimantritam| lihannanupiban kṣīraṃ dṛpṭariṣṭopi jīvati|| au

49.58

सुवर्णं पद्मबीजानि मधु लाजाः प्रियङ्गवः। क्षीरेण पीतं परममलक्ष्मीविनिवारणम्॥ अउ

suvarṇaṃ padmabījāni madhu lājāḥ priyaṅgavaḥ| kṣīreṇa pītaṃ paramamalakṣmīvinivāraṇam|| au

49.59

सपद्मबीजामलकाभयाक्षं सर्पिर्मधुभ्यां कनकं लिहन्तः। दीर्घायुषो मन्दजरोपतापाः सरीसृपाणां च भवन्त्यगम्याः॥ अउ

sapadmabījāmalakābhayākṣaṃ sarpirmadhubhyāṃ kanakaṃ lihantaḥ| dīrghāyuṣo mandajaropatāpāḥ sarīsṛpāṇāṃ ca bhavantyagamyāḥ|| au

49.60

मधुमागधिकाविडङ्गसारत्रिफला हेम घृतं सितां च खादन्। जरसानवलीढदेहकान्तिः समधातुश्च समाः शतं च जीवेत्॥ अउ

madhumāgadhikāviḍaṅgasāratriphalā hema ghṛtaṃ sitāṃ ca khādan| jarasānavalīḍhadehakāntiḥ samadhātuśca samāḥ śataṃ ca jīvet|| au

49.61

हेमबिल्ववचार्सीपरैकध्यमुपयोजितम्। मेध्यमायुष्यमारोग्यकान्तिसौभाग्यपुष्टिदम्॥ अउ

hemabilvavacārsīparaikadhyamupayojitam| medhyamāyuṣyamārogyakāntisaubhāgyapuṣṭidam|| au

49.62

शतावरीघृतं लीढं ससुवर्णं समाक्षिकम्। करोति चिरजीवित्वं राजानं च वशानुगम्॥ अउ

śatāvarīghṛtaṃ līḍhaṃ sasuvarṇaṃ samākṣikam| karoti cirajīvitvaṃ rājānaṃ ca vaśānugam|| au

49.63

आयुष्कामः शङ्खपुष्प्यासमेतं मेधाकामः काञ्चनं सोग्रगन्धम्। लक्ष्मीकामः पद्मकिञ्जल्कयुक्तं युक्तं खादेत् कामकामो विदार्या॥ अउ

āyuṣkāmaḥ śaṅkhapuṣpyāsametaṃ medhākāmaḥ kāñcanaṃ sogragandham| lakṣmīkāmaḥ padmakiñjalkayuktaṃ yuktaṃ khādet kāmakāmo vidāryā|| au

49.64

मण्डूकपर्ण्याः स्वरसं यथाग्नि क्षीरेण यष्टीमधुकस्यचूर्णम्। रसं गुडूच्याः सहमूलपुष्प्याः कल्कं प्रयुञ्जीत च शङ्खपुष्प्याः॥ अउ

maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaṃ yathāgni kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasyacūrṇam| rasaṃ guḍūcyāḥ sahamūlapuṣpyāḥ kalkaṃ prayuñjīta ca śaṅkhapuṣpyāḥ|| au

49.65

आयुःप्रदान्यामयनाशनानि बलाग्निवर्णस्वरवर्द्धनानि। मेध्यानि चैतानि रसायनानि मेध्या विशेषेण तु शङ्खपुष्पी॥ अउ

āyuḥpradānyāmayanāśanāni balāgnivarṇasvaravarddhanāni| medhyāni caitāni rasāyanāni medhyā viśeṣeṇa tu śaṅkhapuṣpī|| au

49.66

नलदं कटुरोहिणी पयस्या मधुकं चन्दनसारिवोग्रगन्धाः। त्रिफला कटुकत्रयं हरिद्रे सपटोलं लवणं च तैः सुपिष्टैः॥ अउ

naladaṃ kaṭurohiṇī payasyā madhukaṃ candanasārivogragandhāḥ| triphalā kaṭukatrayaṃ haridre sapaṭolaṃ lavaṇaṃ ca taiḥ supiṣṭaiḥ|| au

49.67

त्रिगुणेन रसेन शङ्खपुष्प्याः सपयस्कं घृतनल्वणं विपक्वम्। उपयुज्य भवेज्जडोपि वाग्मी श्रुतधारी प्रतिभानवानरोगः॥ अउ

triguṇena rasena śaṅkhapuṣpyāḥ sapayaskaṃ ghṛtanalvaṇaṃ vipakvam| upayujya bhavejjaḍopi vāgmī śrutadhārī pratibhānavānarogaḥ|| au

49.68

पेष्यैर्मृणालविसकेसरपत्रबीजैः सिद्धं सहेमशकलं पयसा च सर्पिः। पञ्चारविन्दमिति तत्प्रथितं पृथिव्यां प्रभ्रष्टपौरुषबलप्रतिभैर्निषेव्यम्॥ अउ

peṣyairmṛṇālavisakesarapatrabījaiḥ siddhaṃ sahemaśakalaṃ payasā ca sarpiḥ| pañcāravindamiti tatprathitaṃ pṛthivyāṃ prabhraṣṭapauruṣabalapratibhairniṣevyam|| au

49.69

यन्नालकन्ददलकेसरवद्विपकं नीलोत्पलस्यतदपि प्रथितं पृथिव्याम्। सर्पिश्चतुष्कुवलयं सहिरण्यपत्रं मेध्यं गवामपि भवेत् किमुमानुषाणाम्॥ अउ

yannālakandadalakesaravadvipakaṃ nīlotpalasyatadapi prathitaṃ pṛthivyām| sarpiścatuṣkuvalayaṃ sahiraṇyapatraṃ medhyaṃ gavāmapi bhavet kimumānuṣāṇām|| au

49.70

ब्राह्मीवचासैन्धवशङ्खपुष्पी मत्स्याक्षकब्रह्मसुवर्चलैन्द्रयः। वैदेहिका च त्रियवाः पृथक्स्युर्यवौ सुवर्णस्य तिलो विषस्य॥ अउ

brāhmīvacāsaindhavaśaṅkhapuṣpī matsyākṣakabrahmasuvarcalaindrayaḥ| vaidehikā ca triyavāḥ pṛthaksyuryavau suvarṇasya tilo viṣasya|| au

49.71

सर्पिषश्च पलमेकत एत द्योजयेत् परिणते च घृताढ्याम्। भोजनं समधु वत्सरमेवं शीलयन्नधिकधीस्मृतिमेधाः॥ अउ

sarpiṣaśca palamekata eta dyojayet pariṇate ca ghṛtāḍhyām| bhojanaṃ samadhu vatsaramevaṃ śīlayannadhikadhīsmṛtimedhāḥ|| au

49.72

अतिक्रान्तजराव्याधितन्द्रालस्यश्रमक्लमः। जीवत्यब्दशतं पूर्णं श्रीतेजःकान्तिदीप्तिमान्॥ अउ

atikrāntajarāvyādhitandrālasyaśramaklamaḥ| jīvatyabdaśataṃ pūrṇaṃ śrītejaḥkāntidīptimān|| au

49.73

विशेषतः कुष्ठकिलासगुल्म विषज्वरोन्मादगरोदराणि। अथर्वमन्त्रादिकृताश्च कृत्याः शाम्यन्त्यनेनातिबलाश्च वाताः॥ अउ

viśeṣataḥ kuṣṭhakilāsagulma viṣajvaronmādagarodarāṇi| atharvamantrādikṛtāśca kṛtyāḥ śāmyantyanenātibalāśca vātāḥ|| au

49.74

यथोक्तगुणायां भूमौ जातामबालामजीर्णां शीर्णपुराणपर्णामसञ्जातान्यपर्णां तपे तपस्ये वा मासे यथोक्तेन विधिना पुष्ययुक्ते चन्द्रमसि सुमुहुर्ते नागबलां समूलामुद्धरेत्। तस्या मूलानां त्वक्पिण्डमाम्रमात्रमक्षमात्रं वा श्लक्ष्णपिष्टमवचूर्णितं वा पयसा पिबेन्मधुघृताभ्यां वा लिह्यात्। जीर्णे क्षीरवृत्तिरेव स्यात्। क्षीरेणैव वा ससर्षिष्कं शालिषष्टिकमश्नीयात्। एवं संवत्सरप्रयोगाद्वर्षशतमजर इत्यादि समानं पूर्वेण॥ अउ

yathoktaguṇāyāṃ bhūmau jātāmabālāmajīrṇāṃ śīrṇapurāṇaparṇāmasañjātānyaparṇāṃ tape tapasye vā māse yathoktena vidhinā puṣyayukte candramasi sumuhurte nāgabalāṃ samūlāmuddharet| tasyā mūlānāṃ tvakpiṇḍamāmramātramakṣamātraṃ vā ślakṣṇapiṣṭamavacūrṇitaṃ vā payasā pibenmadhughṛtābhyāṃ vā lihyāt| jīrṇe kṣīravṛttireva syāt| kṣīreṇaiva vā sasarṣiṣkaṃ śāliṣaṣṭikamaśnīyāt| evaṃ saṃvatsaraprayogādvarṣaśatamajara ityādi samānaṃ pūrveṇa|| au

49.75

बलातिबलाचन्दनागरुधवतिनिशखदिरकदरशाकशिंशपासनसुरसापुनर्नवानन्ताश्च वयःस्थापनोक्ता दशौषधयः सविदारीश्वदंष्ट्राश्वगन्धावाराहीशतावर्यो नागबलया व्याख्याताः॥ अउ

balātibalācandanāgarudhavatiniśakhadirakadaraśākaśiṃśapāsanasurasāpunarnavānantāśca vayaḥsthāpanoktā daśauṣadhayaḥ savidārīśvadaṃṣṭrāśvagandhāvārāhīśatāvaryo nāgabalayā vyākhyātāḥ|| au

49.76

तत्र सारवृक्षाणां सर्वेषां स्वरसार्थी कुष्ठचिकित्सिते खदिरकल्पमीक्षेत। आर्द्रवृक्षासम्भवे तु सारशकलानिद्व्यङ्गुलत्र्यङ्गुलानि तनूनि चतुर्गुणेम्भ्स्या प्लाव्यातपे त्रिरात्रं स्थापयेत्। ततस्तान्युद्धृत्यान्यानि तत्र क्षिपेत्। त्रिरात्राच्च पुनरन्यान्येवं नवरात्रेण त्रिःप्रक्षेपणोद्धारेण च स्वरसः परिकल्पितो भवति॥ अउ

tatra sāravṛkṣāṇāṃ sarveṣāṃ svarasārthī kuṣṭhacikitsite khadirakalpamīkṣeta| ārdravṛkṣāsambhave tu sāraśakalānidvyaṅgulatryaṅgulāni tanūni caturguṇembhsyā plāvyātape trirātraṃ sthāpayet| tatastānyuddhṛtyānyāni tatra kṣipet| trirātrācca punaranyānyevaṃ navarātreṇa triḥprakṣepaṇoddhāreṇa ca svarasaḥ parikalpito bhavati|| au

49.77

फलानां पुनर्वीरुदौषधीनां च यन्त्रेणोलूखलेन वा सङ्क्षुद्य निष्पीड्य स्वरसं गृह्णीयात्॥ अउ

phalānāṃ punarvīrudauṣadhīnāṃ ca yantreṇolūkhalena vā saṅkṣudya niṣpīḍya svarasaṃ gṛhṇīyāt|| au

49.78

परिशुष्काणां तु चूर्णिकृतानामाढकमाढकमुदकस्याहोरात्रस्थितं विमृदितपूतं स्वरसवत् प्रयोज्यम्। तुवरकभल्लातकादीनां पुनः पृथगेवोपदेशः॥ अउ

pariśuṣkāṇāṃ tu cūrṇikṛtānāmāḍhakamāḍhakamudakasyāhorātrasthitaṃ vimṛditapūtaṃ svarasavat prayojyam| tuvarakabhallātakādīnāṃ punaḥ pṛthagevopadeśaḥ|| au

49.79

वृक्षास्तुवरका नाम पश्चिमार्णवतीरजाः। वीचीतरङ्गविक्षोभमारुतोद्धूतपल्लवाः॥ अउ

vṛkṣāstuvarakā nāma paścimārṇavatīrajāḥ| vīcītaraṅgavikṣobhamārutoddhūtapallavāḥ|| au

49.80

तेभ्यः फलान्याददीत सुपक्वान्यम्बुदागमे। मज्ञः फलेम्यश्चादाय शोषयित्वावचूर्ण्यं च॥ अउ

tebhyaḥ phalānyādadīta supakvānyambudāgame| majñaḥ phalemyaścādāya śoṣayitvāvacūrṇyaṃ ca|| au

49.81

तिलवत्पीडयेद्रोण्यां क्वाथयेद्वा कुसुम्भवत्। तत्तैलं सम्भृतं भूयः पचेदासलिलक्षयात्॥ अउ

tilavatpīḍayedroṇyāṃ kvāthayedvā kusumbhavat| tattailaṃ sambhṛtaṃ bhūyaḥ pacedāsalilakṣayāt|| au

49.82

अवतार्य करीषे च पक्षमात्रं निधापयेत्। स्निग्धस्वैन्नो हृतमलः पक्षादुद्धृत्य यत्नवान्॥ अउ

avatārya karīṣe ca pakṣamātraṃ nidhāpayet| snigdhasvainno hṛtamalaḥ pakṣāduddhṛtya yatnavān|| au

49.83

चतुर्थभक्तान्तरितः प्रातः पाणितलं पिबेत्। मन्त्रेणानेन एतस्य तैलस्य दिवसे शुभे॥ अउ

caturthabhaktāntaritaḥ prātaḥ pāṇitalaṃ pibet| mantreṇānena etasya tailasya divase śubhe|| au

49.84

मज्जसार महावीर्य सर्वान् धातून् विशोधय। शङ्खचक्रगदापाणिस्त्वामाज्ञापयतेऽच्युतः॥ अउ

majjasāra mahāvīrya sarvān dhātūn viśodhaya| śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate'cyutaḥ|| au

49.85

तेनास्योर्ध्वमधस्ताच्च दोषा यान्त्यसकृत्ततः। सायमस्नेहलवणां यवागूं शीतलां पिबेत्॥ अउ

tenāsyordhvamadhastācca doṣā yāntyasakṛttataḥ| sāyamasnehalavaṇāṃ yavāgūṃ śītalāṃ pibet|| au

49.86

पञ्चाहानि पिबेत्तैलमित्थं वर्ज्यानि वर्जयेत्। पक्षं मुद्गरसान्नाशी सर्वकुष्ठैर्विमुच्यते॥ अउ

pañcāhāni pibettailamitthaṃ varjyāni varjayet| pakṣaṃ mudgarasānnāśī sarvakuṣṭhairvimucyate|| au

49.87

तदेवखदिरक्वाथे त्रिगुणे साधु साधितम्। निहितं पूर्ववत् पक्षं पिबेन्मासं सुयन्त्रितः॥ अउ

tadevakhadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitam| nihitaṃ pūrvavat pakṣaṃ pibenmāsaṃ suyantritaḥ|| au

49.88

तेनाभ्यक्तशरीरश्च कुर्वन्नाहारमीरितम्। भिन्नस्वरं रक्तनेत्रं शीर्णाङ्गं कृमिभक्षितम्। अनेनाशु प्रयोगेण साधयेत् कुष्ठिनं नरम्॥ अउ

tenābhyaktaśarīraśca kurvannāhāramīritam| bhinnasvaraṃ raktanetraṃ śīrṇāṅgaṃ kṛmibhakṣitam| anenāśu prayogeṇa sādhayet kuṣṭhinaṃ naram|| au

49.89

सर्पिर्मधुयुतं पीतं तदेव खदिराद्विना। पक्षं मांसरसाहारं करोति द्विशतायुषम्॥ अउ

sarpirmadhuyutaṃ pītaṃ tadeva khadirādvinā| pakṣaṃ māṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣam|| au

49.90

तदेव नस्ये पञ्चाशद्दिवसानुपयोजितम्। वलीपलितनिर्मुक्तस्थिरस्मृतिकचद्विजम्॥ अउ

tadeva nasye pañcāśaddivasānupayojitam| valīpalitanirmuktasthirasmṛtikacadvijam|| au

49.91

वपुष्मन्तं श्रुतधरं करोति त्रिशतायुषम्। अन्त्र्धूमं तस्य मज्जा सुदग्धः क्षिप्तस्तैले सैन्धवं चाग्निवर्णम्। तुल्यं हन्यादर्मनक्तान्ध्यकाचान् नीलीरोगं तैमिरं चाञ्जनेन॥ अउ

vapuṣmantaṃ śrutadharaṃ karoti triśatāyuṣam| antrdhūmaṃ tasya majjā sudagdhaḥ kṣiptastaile saindhavaṃ cāgnivarṇam| tulyaṃ hanyādarmanaktāndhyakācān nīlīrogaṃ taimiraṃ cāñjanena|| au

49.92

एकान्तरं तौवरकञ्च तैलं पिबेद्धिताशी नियमेन मासम्। प्रभिन्नकोष्ठो गलिताङ्गदेशस्त्वचं त्यजेत् सर्पैवाशु जीर्णम्॥ अउ

ekāntaraṃ tauvarakañca tailaṃ pibeddhitāśī niyamena māsam| prabhinnakoṣṭho galitāṅgadeśastvacaṃ tyajet sarpaivāśu jīrṇam|| au

49.93

साधयेत् षोडशगुणे सलिले तुवराढकम्। अष्टांशशेषे विस्राव्य सङ्क्षुद्योलूखले ततः॥ अउ

sādhayet ṣoḍaśaguṇe salile tuvarāḍhakam| aṣṭāṃśaśeṣe visrāvya saṅkṣudyolūkhale tataḥ|| au

49.94

शुष्कारग्वधवल्कपादरजसा व्यामिश्रित कल्कितं। तस्य क्वाथजलैरुदुम्बरसमान् छायाविशुष्कान् गुडान्॥ अउ

śuṣkāragvadhavalkapādarajasā vyāmiśrita kalkitaṃ| tasya kvāthajalairudumbarasamān chāyāviśuṣkān guḍān|| au

49.95

कुर्यादेकतमं च सार्द्धमथवा गोवारिणालोडितं। कुष्ठी तद्दिवसास्थितो निरशनः सूर्ये गतेऽस्तं पिबेत्॥ अउ

kuryādekatamaṃ ca sārddhamathavā govāriṇāloḍitaṃ| kuṣṭhī taddivasāsthito niraśanaḥ sūrye gate'staṃ pibet|| au

49.96

तावदेव च तथैव च भूयः पाययेत्तमरुणोदयकाले। अप्यजीर्णमविचिन्त्य वमिं वा भेषजं पुरुषदोषबलज्ञः॥ अउ

tāvadeva ca tathaiva ca bhūyaḥ pāyayettamaruṇodayakāle| apyajīrṇamavicintya vamiṃ vā bheṣajaṃ puruṣadoṣabalajñaḥ|| au

49.97

मध्याह्नेऽद्यात् भूरिनिष्पावतैलं कङ्गूकूरं शिग्रुकन्दोपदंशम्। दध्नायुक्तं स्वल्पसिन्धूत्थचूर्णं गव्येनानु स्तोकतक्राम्बुपायी॥ अउ

madhyāhne'dyāt bhūriniṣpāvatailaṃ kaṅgūkūraṃ śigrukandopadaṃśam| dadhnāyuktaṃ svalpasindhūtthacūrṇaṃ gavyenānu stokatakrāmbupāyī|| au

49.98

तैलाक्तगात्रो दिवसान्तरं च कङ्ग्विष्टिकाचूर्णकृतप्रघर्षः। स्नायात् सुखाम्भोभिरमद्यमांस स्त्रीसङ्गतिः स्यात्त्रिगुणं च योगात्॥ अउ

tailāktagātro divasāntaraṃ ca kaṅgviṣṭikācūrṇakṛtapragharṣaḥ| snāyāt sukhāmbhobhiramadyamāṃsa strīsaṅgatiḥ syāttriguṇaṃ ca yogāt|| au

49.99

उपयुज्य योगमखिलं प्रतिदिनमेव द्विकालमभियुक्तः। कुष्ठी कुष्ठमपोहति विशीर्णकर्णौष्ठनासमपि॥ अउ

upayujya yogamakhilaṃ pratidinameva dvikālamabhiyuktaḥ| kuṣṭhī kuṣṭhamapohati viśīrṇakarṇauṣṭhanāsamapi|| au

49.100

अथ भल्लातकान्यनुपहतान्यनामयान्यापूर्णरसप्र्पमाणवीर्याणि पक्रजाम्बवप्रकाशानि शुचौ शुक्रे वा मासे सङ्गृह्य यवपल्ले माषपल्ले वा निधापयेत्। तानि चतुर्मासस्थितानि सहे सहस्ये वा मासे प्रयोक्तुमारभेत। शीतस्निग्धमधुरोपस्कृतशरीरः पूर्वं दशभल्लातकान्यापोथ्याष्टगुणेनाम्भसा साधु साधयेत्। तेषां रसमष्टभागावशिष्टमनुष्णं सपयस्कं सर्पिर्गण्डूषाभ्यक्तोष्ठतालुजिह्वः प्रातः पिबेत्। एवमेतानी दशभल्लातकान्येकैकोत्कर्षापकर्षेण त्रिंशत्प्रयोज्यानि। विधिनानेन सहस्रप्रयोगस्त्रिगुणश्च कालो घृतक्षीराभ्यां शालिषष्टिकमशनमेवं विशेषाद्विगतकुष्ठदुर्नामकृमिप्रमेहमेदोदोषो वर्षशतमजर इत्यादि समानं पूर्वेण॥ अउ

atha bhallātakānyanupahatānyanāmayānyāpūrṇarasaprpamāṇavīryāṇi pakrajāmbavaprakāśāni śucau śukre vā māse saṅgṛhya yavapalle māṣapalle vā nidhāpayet| tāni caturmāsasthitāni sahe sahasye vā māse prayoktumārabheta| śītasnigdhamadhuropaskṛtaśarīraḥ pūrvaṃ daśabhallātakānyāpothyāṣṭaguṇenāmbhasā sādhu sādhayet| teṣāṃ rasamaṣṭabhāgāvaśiṣṭamanuṣṇaṃ sapayaskaṃ sarpirgaṇḍūṣābhyaktoṣṭhatālujihvaḥ prātaḥ pibet| evametānī daśabhallātakānyekaikotkarṣāpakarṣeṇa triṃśatprayojyāni| vidhinānena sahasraprayogastriguṇaśca kālo ghṛtakṣīrābhyāṃ śāliṣaṣṭikamaśanamevaṃ viśeṣādvigatakuṣṭhadurnāmakṛmipramehamedodoṣo varṣaśatamajara ityādi samānaṃ pūrveṇa|| au

49.101

पूर्वमेकैकभल्लातकक्वाथं सपयस्कं पिबेदेकैकं च भल्लातकमभिवर्द्धयेद्यावत् पञ्च। ततः पञ्च पञ्चवर्धयेद्यावत् सप्ततिः। प्राप्य च सप्ततिमपकर्षयेत् भूयः पञ्च पञ्च यावत् पञ्च। पञ्चभ्यश्चैकैकं यावदेकम्। विधिनानेनसहस्रं प्रयोग इत्यादि समानं पूर्वेण॥ अउ

pūrvamekaikabhallātakakvāthaṃ sapayaskaṃ pibedekaikaṃ ca bhallātakamabhivarddhayedyāvat pañca| tataḥ pañca pañcavardhayedyāvat saptatiḥ| prāpya ca saptatimapakarṣayet bhūyaḥ pañca pañca yāvat pañca| pañcabhyaścaikaikaṃ yāvadekam| vidhinānenasahasraṃ prayoga ityādi samānaṃ pūrveṇa|| au

49.102

सप्ततिवच्च शतमुपयुञ्जीत। तथा च सहस्रद्वयन्। प्रयोग इत्यादि समानं पूर्वेण। द्विगुणस्त्वायुषः कालः॥ अउ

saptativacca śatamupayuñjīta| tathā ca sahasradvayan| prayoga ityādi samānaṃ pūrveṇa| dviguṇastvāyuṣaḥ kālaḥ|| au

49.103

भल्लातकानां जर्जरीकृतानां पिष्टस्वेदनं पूरयित्वा भूमावाकाण्ठनिखातस्य स्नेहभावितस्य दृढस्योपरिकुम्भस्यारोप्योडुपेनापिधायकृष्णभृदावलिप्तं गोमयाग्निनोपस्वेदयेत्। तेषां यः स्वरसः कुम्भं प्रपद्यते तमष्टभागमधुसंयुक्तं द्विगुणितघृतमद्यात्। त्रिगुणश्च कालो घृतक्षीराभ्यामित्यादि समानं पूर्वेण॥ अउ

bhallātakānāṃ jarjarīkṛtānāṃ piṣṭasvedanaṃ pūrayitvā bhūmāvākāṇṭhanikhātasya snehabhāvitasya dṛḍhasyoparikumbhasyāropyoḍupenāpidhāyakṛṣṇabhṛdāvaliptaṃ gomayāgninopasvedayet| teṣāṃ yaḥ svarasaḥ kumbhaṃ prapadyate tamaṣṭabhāgamadhusaṃyuktaṃ dviguṇitaghṛtamadyāt| triguṇaśca kālo ghṛtakṣīrābhyāmityādi samānaṃ pūrveṇa|| au

49.104

अनेनैव विधिना भल्लातकस्य रसं गृहीत्वा केवलमेव मासमेकं प्रयुञ्जीत। त्रिगुणश्च काल इत्यादि समानं पूर्वेण। मासि मासि वर्षशतमायुषोभिवृद्धिः। एवं दशमासानुपयुज्य वर्षसहस्रमायुर्भवति॥ अउ

anenaiva vidhinā bhallātakasya rasaṃ gṛhītvā kevalameva māsamekaṃ prayuñjīta| triguṇaśca kāla ityādi samānaṃ pūrveṇa| māsi māsi varṣaśatamāyuṣobhivṛddhiḥ| evaṃ daśamāsānupayujya varṣasahasramāyurbhavati|| au

49.105

भल्लातकतैलपात्रं सपयस्कं मधुकाक्षमात्रेण शतपाकमुपयुञ्जीत। त्रिगुणश्चकाल इत्यादि समानं पूर्वेण॥ अउ

bhallātakatailapātraṃ sapayaskaṃ madhukākṣamātreṇa śatapākamupayuñjīta| triguṇaścakāla ityādi samānaṃ pūrveṇa|| au

49.106

भल्लातकतैलं कृष्णतिलतैलं सर्पिरामलकरसोऽसनादिसारकषाय इत्येषां द्रोणं द्रोणं त्रिफलात्रिकटुकविडङ्गसारचित्रकहरिद्राद्वयत्रिवृद्दन्तीन्द्रयवयष्टीमधुकविषातिविषारसाञ्जनप्रियङ्गूनां पालिकाभागास्तदैकध्यं स्नेहपाकविधिना विपाच्यावतार्य परिपूयचानुगुप्तं निदध्यात्। तत उपस्कृतशरीरः प्रातः प्रातः पाणिशुक्तिमात्रं क्षौद्रेण प्रतिसंसृज्योपयुञ्जीत। जीर्णे मुद्वामलकयूषेणालवणेन सर्पिष्मता खदिरोदकसिद्धं मृदुमोदनमश्नीयात्। खदिरोदकेनोदककार्याणीत्येवमतो द्रोणमुपयुज्य विगतकुष्ठदुर्नामेत्यादि समानं पूर्वेण॥ अउ

bhallātakatailaṃ kṛṣṇatilatailaṃ sarpirāmalakaraso'sanādisārakaṣāya ityeṣāṃ droṇaṃ droṇaṃ triphalātrikaṭukaviḍaṅgasāracitrakaharidrādvayatrivṛddantīndrayavayaṣṭīmadhukaviṣātiviṣārasāñjanapriyaṅgūnāṃ pālikābhāgāstadaikadhyaṃ snehapākavidhinā vipācyāvatārya paripūyacānuguptaṃ nidadhyāt| tata upaskṛtaśarīraḥ prātaḥ prātaḥ pāṇiśuktimātraṃ kṣaudreṇa pratisaṃsṛjyopayuñjīta| jīrṇe mudvāmalakayūṣeṇālavaṇena sarpiṣmatā khadirodakasiddhaṃ mṛdumodanamaśnīyāt| khadirodakenodakakāryāṇītyevamato droṇamupayujya vigatakuṣṭhadurnāmetyādi samānaṃ pūrveṇa|| au

49.107

पुष्टानि पाकेनपरिच्युतानि भल्लातकान्याढकसम्मितानि। घृष्ट्वेष्टिकाचूर्णकणैर्जलेन प्रक्षाल्य संशोष्य च मारुतेन॥ अउ

puṣṭāni pākenaparicyutāni bhallātakānyāḍhakasammitāni| ghṛṣṭveṣṭikācūrṇakaṇairjalena prakṣālya saṃśoṣya ca mārutena|| au

49.108

जर्जराणि विपचेज्जलकुम्भे पादशेषधृतगालितशीतम्। तद्रसं पुनरपि श्रपयेत क्षीरकुम्भसहितं चरणस्थे॥ अउ

jarjarāṇi vipacejjalakumbhe pādaśeṣadhṛtagālitaśītam| tadrasaṃ punarapi śrapayeta kṣīrakumbhasahitaṃ caraṇasthe|| au

49.109

सर्पिः पक्वं तेन तुल्यप्रमाणं युञ्ज्यात् स्वेच्छं शर्कराया रजोभिः। एकीभूतं तत्खजक्षोभणेन स्थाप्यं धान्ये सप्तरात्रं सुगुप्तम्॥ अउ

sarpiḥ pakvaṃ tena tulyapramāṇaṃ yuñjyāt svecchaṃ śarkarāyā rajobhiḥ| ekībhūtaṃ tatkhajakṣobhaṇena sthāpyaṃ dhānye saptarātraṃ suguptam|| au

49.110

तममृतरसपाकं यः प्रगे प्राशमश्नन्ननु पिबति यथेष्टं वारि दुग्धं रसं वा। स्मृतिमतिबलमेधासत्वसारैरुपेतः कनकनिकषगौरः सोश्नुते दीर्घमायुः॥ अउ

tamamṛtarasapākaṃ yaḥ prage prāśamaśnannanu pibati yatheṣṭaṃ vāri dugdhaṃ rasaṃ vā| smṛtimatibalamedhāsatvasārairupetaḥ kanakanikaṣagauraḥ sośnute dīrghamāyuḥ|| au

49.111

द्रोणेऽम्भसो व्रणकृतां त्रिशताद्विपक्वात् क्वाथाढके पलसमैस्तिलतैलपात्रम्। तिक्ताविषाद्वयवरा गिरिजन्मतार्क्ष्यैः सिद्धं परं निखिलकुष्ठनिषूदनाय॥ अउ

droṇe'mbhaso vraṇakṛtāṃ triśatādvipakvāt kvāthāḍhake palasamaistilatailapātram| tiktāviṣādvayavarā girijanmatārkṣyaiḥ siddhaṃ paraṃ nikhilakuṣṭhaniṣūdanāya|| au

49.112

सहामलकशुक्तिभिर्दधिसरेण तैलेन वा। गुडेन पयसा घृतेन यवसक्तुभिर्वा सह। तिलेन सह माक्षिकेण पललेन सूपेन वा। वपुष्करमरुष्करं परममेध्यमायुष्करम्॥ अउ

sahāmalakaśuktibhirdadhisareṇa tailena vā| guḍena payasā ghṛtena yavasaktubhirvā saha| tilena saha mākṣikeṇa palalena sūpena vā| vapuṣkaramaruṣkaraṃ paramamedhyamāyuṣkaram|| au

49.113

भल्लातकानि तीक्ष्ष्णानि पाकीन्यग्निसमानि च। भवन्य्तमृतकल्पानि प्रयुक्तानि यथाविधि॥ अउ

bhallātakāni tīkṣṣṇāni pākīnyagnisamāni ca| bhavanytamṛtakalpāni prayuktāni yathāvidhi|| au

49.114

कफजो न स रोगास्ति न विबन्धोस्तिकश्चन। यं न भल्लातकं हन्याच्छीघ्रमग्निबलप्रदम्॥ अउ

kaphajo na sa rogāsti na vibandhostikaścana| yaṃ na bhallātakaṃ hanyācchīghramagnibalapradam|| au

49.115

वातातपविधानेपि विशेषेण विवर्जयेत्। कुलत्थदधिशुक्तानि तैलाभ्यङ्गाग्निसेवनम्॥ अउ

vātātapavidhānepi viśeṣeṇa vivarjayet| kulatthadadhiśuktāni tailābhyaṅgāgnisevanam|| au

49.116

पञ्चाष्टौ सप्त दश वा पिप्पलीर्मधुसर्पिषा। रसायनगुणान्वेषी समामेकां प्रयोजयेत्॥ अउ

pañcāṣṭau sapta daśa vā pippalīrmadhusarpiṣā| rasāyanaguṇānveṣī samāmekāṃ prayojayet|| au

49.117

तिस्रस्तिस्रस्तु पूर्वाह्ने भुक्त्वाग्रे भोजनस्य च। पिप्पल्यः किंशुकक्षारभाविता घृतभर्जिताः। प्रयोज्या मधुसम्मिश्रा रसायनगुणौषिणा॥ अउ

tisrastisrastu pūrvāhne bhuktvāgre bhojanasya ca| pippalyaḥ kiṃśukakṣārabhāvitā ghṛtabharjitāḥ| prayojyā madhusammiśrā rasāyanaguṇauṣiṇā|| au

49.118

क्रमवृध्या दशाहानि दशपैप्पलिकं दिनम्। वर्धयेत् पयसा सार्द्धं तथैवापनयेत् पुनः॥ अउ

kramavṛdhyā daśāhāni daśapaippalikaṃ dinam| vardhayet payasā sārddhaṃ tathaivāpanayet punaḥ|| au

49.119

जीर्णौषधश्च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीरसर्पिषा। पिप्पलीनां सहस्रस्य प्रयोगोयं रसायनम्॥ अउ

jīrṇauṣadhaśca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā| pippalīnāṃ sahasrasya prayogoyaṃ rasāyanam|| au

49.120

पिष्टास्ता बलिभिः पेयाः शृता मध्यबलैर्नरैः। शीतीकृता द्रस्वबलैर्योज्या दोषामयान् प्रति॥ अउ

piṣṭāstā balibhiḥ peyāḥ śṛtā madhyabalairnaraiḥ| śītīkṛtā drasvabalairyojyā doṣāmayān prati|| au

49.121

तद्वच छागदुग्धेन द्वे सहस्रे प्रयोजयेत्॥ अउ

tadvaca chāgadugdhena dve sahasre prayojayet|| au

49.122

एभिः प्रयोगैः पिप्पल्यः कासश्वासगलग्रहान्। यक्ष्ममेहग्रहण्यर्शः पाण्डुत्वविषमज्वरान्। घ्नन्ति शोफं वमिं हिध्मां प्लीहानं वातशोणितम्॥ अउ

ebhiḥ prayogaiḥ pippalyaḥ kāsaśvāsagalagrahān| yakṣmamehagrahaṇyarśaḥ pāṇḍutvaviṣamajvarān| ghnanti śophaṃ vamiṃ hidhmāṃ plīhānaṃ vātaśoṇitam|| au

अथ एकोनपञ्चाशोऽध्यायः (cont. 2)

49.123

विडङ्गचूर्णं यष्टीमधुकचूर्णयुक्तं शीततोयेन समाशमुपयुञ्जीत। जीर्णे मुद्गयूषेणालवणेन सघृतमोदनमश्नीयात्। तेन विशेषाद्विगतकृमिदुर्नामकुष्ठप्रमेहमेदोदोषो वर्षशतमजर इत्यादि समानं पूर्वेण। विडङ्गचूर्णं क्षौद्रभल्लातकक्वाथाभ्यां मध्वामलकरसाभ्यां गुडूचीक्वाथेन च एतांश्चतुरो योगान् मासमुपयुञ्जीतेति समानं पूर्वेण। सर्वेषु च मासिमासि वर्षशतमायुषोऽभिवृद्धिः॥ अउ

viḍaṅgacūrṇaṃ yaṣṭīmadhukacūrṇayuktaṃ śītatoyena samāśamupayuñjīta| jīrṇe mudgayūṣeṇālavaṇena saghṛtamodanamaśnīyāt| tena viśeṣādvigatakṛmidurnāmakuṣṭhapramehamedodoṣo varṣaśatamajara ityādi samānaṃ pūrveṇa| viḍaṅgacūrṇaṃ kṣaudrabhallātakakvāthābhyāṃ madhvāmalakarasābhyāṃ guḍūcīkvāthena ca etāṃścaturo yogān māsamupayuñjīteti samānaṃ pūrveṇa| sarveṣu ca māsimāsi varṣaśatamāyuṣo'bhivṛddhiḥ|| au

49.124

अलम्बुषां स्वेन रसेन भावितां पृथग्घृतक्षीरमधूष्णवारिभिः। पिबेत्तथा काञ्जिकतक्रमस्तुभिर्भगन्दरोरुग्रहगुल्मकासवान्॥ अउ

alambuṣāṃ svena rasena bhāvitāṃ pṛthagghṛtakṣīramadhūṣṇavāribhiḥ| pibettathā kāñjikatakramastubhirbhagandarorugrahagulmakāsavān|| au

49.125

उष्णा विपाके कटुका कषायमधुरा रसे। अत्यन्तदीपनी मेध्या वातश्लेष्महरा च सा॥ अउ

uṣṇā vipāke kaṭukā kaṣāyamadhurā rase| atyantadīpanī medhyā vātaśleṣmaharā ca sā|| au

49.126

वर्षोपयोगात् कुरुते नरं वर्षशतायुषम्। दृढेन्द्रियानलबलं निर्वलीपलितामयम्॥ अउ

varṣopayogāt kurute naraṃ varṣaśatāyuṣam| dṛḍhendriyānalabalaṃ nirvalīpalitāmayam|| au

49.127

श्वेतावल्गुजफलान्यातपशुष्काणी चूर्णयित्वा तत्तुल्यगुडेन सङ्क्षुद्य घृतकुम्भे धान्यराशौ सप्त्परात्रं निदध्यात्। ततोऽनुदिते भास्वति यथाबलं मात्रां सुखोदकानुपानामुपयोजयेत्। जीर्णे सुखाम्बुपरिषितः शालिषष्टिकौदनं सशर्करेण पयसाश्नीयात्। तस्य मासप्रयोगाद्विशेषेण विगतकुष्ठो ग्रहणधारणवान् वर्षशतमजर इत्यादि समानं पूर्वेण। प्रयोगतश्चोर्ध्वं द्विगुणं परिहारः॥ अउ

śvetāvalgujaphalānyātapaśuṣkāṇī cūrṇayitvā tattulyaguḍena saṅkṣudya ghṛtakumbhe dhānyarāśau saptparātraṃ nidadhyāt| tato'nudite bhāsvati yathābalaṃ mātrāṃ sukhodakānupānāmupayojayet| jīrṇe sukhāmbupariṣitaḥ śāliṣaṣṭikaudanaṃ saśarkareṇa payasāśnīyāt| tasya māsaprayogādviśeṣeṇa vigatakuṣṭho grahaṇadhāraṇavān varṣaśatamajara ityādi samānaṃ pūrveṇa| prayogataścordhvaṃ dviguṇaṃ parihāraḥ|| au

49.128

वाकुचिकाकर्षचूर्णं सुखाम्बुना पिबेत्। पीत्वा चातपे निर्वातोष्णे वा गर्भगृहे तिष्ठेदपराह्णे तद्वदेव स्रानमशनं च। यूषरसाभ्यां वा। तस्य त्रिसप्तरात्रप्रयोगाद्विगतकुष्ठ इत्यादि समानं पूर्वेण॥ अउ

vākucikākarṣacūrṇaṃ sukhāmbunā pibet| pītvā cātape nirvātoṣṇe vā garbhagṛhe tiṣṭhedaparāhṇe tadvadeva srānamaśanaṃ ca| yūṣarasābhyāṃ vā| tasya trisaptarātraprayogādvigatakuṣṭha ityādi samānaṃ pūrveṇa|| au

49.129

त्वग्रोमकेशदशनान् नखांश्चमुक्त्वा पुनर्नवान् लभते। स्वरवर्णबलोत्साहं नवं वयो नष्टपलितं च॥ अउ

tvagromakeśadaśanān nakhāṃścamuktvā punarnavān labhate| svaravarṇabalotsāhaṃ navaṃ vayo naṣṭapalitaṃ ca|| au

49.130

पलानि दश बाकुच्या दशैव च फलत्रयात्। सप्त क्रिमिघ्नादयसस्त्रीणि द्वे गिरिसम्भवात्॥ अउ

palāni daśa bākucyā daśaiva ca phalatrayāt| sapta krimighnādayasastrīṇi dve girisambhavāt|| au

49.131

पुरपुष्करमूलाभ्यामाहरेत पलं पलम्। सूक्ष्मैलार्धपलं व्योषघनकेसरकुङ्कुमम्॥ अउ

purapuṣkaramūlābhyāmāhareta palaṃ palam| sūkṣmailārdhapalaṃ vyoṣaghanakesarakuṅkumam|| au

49.132

लोध्रत्वक्पत्रयष्ट्याह्वचित्रकं कार्षिकं पृथक्। शतंभल्लातकानां च सर्वं खण्डसमांसकम्॥ अउ

lodhratvakpatrayaṣṭyāhvacitrakaṃ kārṣikaṃ pṛthak| śataṃbhallātakānāṃ ca sarvaṃ khaṇḍasamāṃsakam|| au

49.133

चूर्णयेदथ तन्मात्रां भक्षयेत् पालिकीं पराम्। यथेष्टचेष्टो लभते वर्षाद्रासायनान् गुणान्॥ अउ

cūrṇayedatha tanmātrāṃ bhakṣayet pālikīṃ parām| yatheṣṭaceṣṭo labhate varṣādrāsāyanān guṇān|| au

49.134

सर्वरोगान् विजयते त्वग्विकारान् विशेषतः। अर्शोभगन्दरश्वासकासपाण्ड्वामयक्रिमीन्॥ अउ

sarvarogān vijayate tvagvikārān viśeṣataḥ| arśobhagandaraśvāsakāsapāṇḍvāmayakrimīn|| au

49.135

गुल्मप्लीहाश्मरीवर्धमप्रमेहारुचिपीनसान्। मन्दानलत्वं कृशतां शोफग्रन्थ्यर्बुदानपि॥ अउ

gulmaplīhāśmarīvardhamapramehārucipīnasān| mandānalatvaṃ kṛśatāṃ śophagranthyarbudānapi|| au

49.136

वाकुचिकाफलानि गोमूत्रे सप्तरात्रं वासयेत्। ततो निस्तुषीकृत्य छायायां विशोषयित्वा सुसूक्ष्मं च सञ्चूर्ण्य त्र्यहं त्र्यहं क्रमशो भावयेत्त्रिफलाक्वथेन कारवल्लीवासाब्राह्मीगुडूचीभृङ्गराजस्वरसैः पृथक्पृथक् खदिरासनराजवृक्षपिचुमन्दक्वाथैः॥ अउ

vākucikāphalāni gomūtre saptarātraṃ vāsayet| tato nistuṣīkṛtya chāyāyāṃ viśoṣayitvā susūkṣmaṃ ca sañcūrṇya tryahaṃ tryahaṃ kramaśo bhāvayettriphalākvathena kāravallīvāsābrāhmīguḍūcībhṛṅgarājasvarasaiḥ pṛthakpṛthak khadirāsanarājavṛkṣapicumandakvāthaiḥ|| au

49.137

तस्य पीतः प्रतिदिनं धात्रीफलरसाप्लुतः। कर्षः सर्वामयान् हन्ति त्वग्विकारान्विशेषतः॥ अउ

tasya pītaḥ pratidinaṃ dhātrīphalarasāplutaḥ| karṣaḥ sarvāmayān hanti tvagvikārānviśeṣataḥ|| au

49.138

असनखदिरयूषैर्भावितां सोमराजीं। मधुघृतशिखिपथ्यालोहचूर्णैरुपेताम्। शरदमवलिहानः पारिणामान् विकारां। स्त्यजति मितहिताशी तद्वदाहारजातान्॥ अउ

asanakhadirayūṣairbhāvitāṃ somarājīṃ| madhughṛtaśikhipathyālohacūrṇairupetām| śaradamavalihānaḥ pāriṇāmān vikārāṃ| styajati mitahitāśī tadvadāhārajātān|| au

49.139

तीव्रेण कुष्ठेन परीतमूर्त्तिर्यःसोमराजीं नियमेन खादेत्। संवत्सरं कृष्णतिलद्वितीयां ससोमराजीं वपुषातिशेते॥ अउ

tīvreṇa kuṣṭhena parītamūrttiryaḥsomarājīṃ niyamena khādet| saṃvatsaraṃ kṛṣṇatiladvitīyāṃ sasomarājīṃ vapuṣātiśete|| au

49.140

ये सोमराज्या वितुषीकृतायाश्चूर्णैरुपेतात् पयसः सुजातात्। उद्धृत्य सारं मधुना लिहन्ति तक्रं तदेवानु पिबन्ति चान्ते॥ अउ

ye somarājyā vituṣīkṛtāyāścūrṇairupetāt payasaḥ sujātāt| uddhṛtya sāraṃ madhunā lihanti takraṃ tadevānu pibanti cānte|| au

49.141

ते कुष्ठिनः पक्ष्मदरिद्रनेत्रा। विशीर्णकर्णाङ्गुलिनासिका वा। विहायवैरूप्यमपास्य रूपं। पुनः प्ररूढा इव भान्ति वृक्षाः॥ अउ

te kuṣṭhinaḥ pakṣmadaridranetrā| viśīrṇakarṇāṅgulināsikā vā| vihāyavairūpyamapāsya rūpaṃ| punaḥ prarūḍhā iva bhānti vṛkṣāḥ|| au

49.142

खदिराम्भसा पिबेद्वा रविसेवी तां तया यवागूं वा। गायत्रीजलसिद्धां कुष्ठी तत्तोयकार्यकरः॥ अउ

khadirāmbhasā pibedvā ravisevī tāṃ tayā yavāgūṃ vā| gāyatrījalasiddhāṃ kuṣṭhī tattoyakāryakaraḥ|| au

49.143

गजलिण्डक्षारयुता तत्क्षारपायिनो विलेपिभुजः। श्वित्राणि सोमराजी प्रसह्य हन्यात् प्रलेपाच्च॥ अउ

gajaliṇḍakṣārayutā tatkṣārapāyino vilepibhujaḥ| śvitrāṇi somarājī prasahya hanyāt pralepācca|| au

49.144

गोमूत्रे सप्तरात्रं शशिशकलफलं वासितं लोलयित्वा। कुर्याच्छायाविशुष्कं पृथगिति च फलं प्रापुनाटं च शुष्कम्॥ अउ

gomūtre saptarātraṃ śaśiśakalaphalaṃ vāsitaṃ lolayitvā| kuryācchāyāviśuṣkaṃ pṛthagiti ca phalaṃ prāpunāṭaṃ ca śuṣkam|| au

49.145

अंशस्ताभ्यां तथांशः कृमिरिपुदहन स्फोटकृद्भ्यः स चूर्णो गोमूत्रेणोपयुक्तः प्रमितहितभुजः श्चित्रमाश्वेव हन्ति॥ अउ

aṃśastābhyāṃ tathāṃśaḥ kṛmiripudahana sphoṭakṛdbhyaḥ sa cūrṇo gomūtreṇopayuktaḥ pramitahitabhujaḥ ścitramāśveva hanti|| au

49.146

इक्षुरगोक्षुरसिंही व्याघ्री पञ्चांगुलाम्बुना पीता। उपलमघनं घनं वा रसाशिनां हन्ति बाकुचिका॥ अउ

ikṣuragokṣurasiṃhī vyāghrī pañcāṃgulāmbunā pītā| upalamaghanaṃ ghanaṃ vā rasāśināṃ hanti bākucikā|| au

49.147

उष्णोदकेन पिष्टा पीता च घृतान्विता जयेत् गुल्मम् लघुपञ्चमूलसिद्धां पेयामुपयोजयेज्जीर्णे॥ अउ

uṣṇodakena piṣṭā pītā ca ghṛtānvitā jayet gulmam laghupañcamūlasiddhāṃ peyāmupayojayejjīrṇe|| au

49.148

कट्वङ्गकुटजयूषैरर्शींसि भगन्दरं च नाशयति। मेहान् मद्यैर्निगदैर्निषोविता बाकुची प्रबलान्॥ अउ

kaṭvaṅgakuṭajayūṣairarśīṃsi bhagandaraṃ ca nāśayati| mehān madyairnigadairniṣovitā bākucī prabalān|| au

49.149

विष्किररसेन पीता दशमूलरसेन वा गुडूच्या वा। अपतन्त्रकं निहन्यादायामं वा रसान्नभुजः॥ अउ

viṣkirarasena pītā daśamūlarasena vā guḍūcyā vā| apatantrakaṃ nihanyādāyāmaṃ vā rasānnabhujaḥ|| au

49.150

जठरेषु पिबेन्मूत्रैर्जलोदरे त्रैवृतेन यूषेण। शोफे पाण्डुव्याधाववल्गुजं शीघ्वरिष्टाभ्याम्॥ अउ

jaṭhareṣu pibenmūtrairjalodare traivṛtena yūṣeṇa| śophe pāṇḍuvyādhāvavalgujaṃ śīghvariṣṭābhyām|| au

49.151

इक्षुरकादिक्वाथैर्वर्ध्मनि मूत्रेण वा गवां शस्तः। धारोष्णेन तु पयसा युक्तः शोफज्वरौ हन्ति॥ अउ

ikṣurakādikvāthairvardhmani mūtreṇa vā gavāṃ śastaḥ| dhāroṣṇena tu payasā yuktaḥ śophajvarau hanti|| au

49.152

उष्णाम्बुना प्रयोज्यो लूताकीटाखुसर्पदष्टेषु। कृमिहरचतुरङ्गुलयोः क्वाथः कोष्णः कृमिणकोष्हेषु॥ अउ

uṣṇāmbunā prayojyo lūtākīṭākhusarpadaṣṭeṣu| kṛmiharacaturaṅgulayoḥ kvāthaḥ koṣṇaḥ kṛmiṇakoṣheṣu|| au

49.153

लेखामिन्दोः सघृतां सुखाम्बुना पुत्रिणी भवति पीत्वा पुष्षोदयेश्वगन्धाशृतेन पयसा च भुञ्जाना॥ अउ

lekhāmindoḥ saghṛtāṃ sukhāmbunā putriṇī bhavati pītvā puṣṣodayeśvagandhāśṛtena payasā ca bhuñjānā|| au

49.154

वन्ध्यापि सप्ताहमिमंप्रयोगं करोति या हर्षयती सुगन्धिः। प्रियंवदा सद्व्रतशौचयुक्ता सूते सुतान् सा नियमात् गुणाढ्यान्॥ अउ

vandhyāpi saptāhamimaṃprayogaṃ karoti yā harṣayatī sugandhiḥ| priyaṃvadā sadvrataśaucayuktā sūte sutān sā niyamāt guṇāḍhyān|| au

49.155

स्निग्धैरुष्णैर्मधुरैर्हरति गदान्वातजान् युता पैत्तान्। तिक्तकमधुरकषायैः कफजांस्त्रिफलारसमधुभ्यां च॥ अउ

snigdhairuṣṇairmadhurairharati gadānvātajān yutā paittān| tiktakamadhurakaṣāyaiḥ kaphajāṃstriphalārasamadhubhyāṃ ca|| au

49.156

इति शमनी धन्येयं विषगरभूतोपसर्गपाप्मघ्नी। गेहे स्थितापि रेखा चान्द्रमसी किमुत कोष्ठस्था॥ अउ

iti śamanī dhanyeyaṃ viṣagarabhūtopasargapāpmaghnī| gehe sthitāpi rekhā cāndramasī kimuta koṣṭhasthā|| au

49.157

मनुष्यमप्यागतमृत्युशासनं प्रणष्टबुद्धीन्द्रियमल्पचेतसम्। अवल्गुजो मोक्षयते महाभयाच्छ्रियं च मेधां च ददाति पुप्कलाम्॥ अउ

manuṣyamapyāgatamṛtyuśāsanaṃ praṇaṣṭabuddhīndriyamalpacetasam| avalgujo mokṣayate mahābhayācchriyaṃ ca medhāṃ ca dadāti pupkalām|| au

49.158

हैमवत्या वचायाः पिण्डमामलकमात्रं पयसालोड्य पिबेज्जीर्णे पयस्सर्पिरोदन इत्याहारः। एवं सप्तरात्रेण मेधावी भवति। सप्तभिः सप्तरात्रैः श्रुतधरो वर्षशतमजर इत्यादि समानं पूर्वेण॥ अउ

haimavatyā vacāyāḥ piṇḍamāmalakamātraṃ payasāloḍya pibejjīrṇe payassarpirodana ityāhāraḥ| evaṃ saptarātreṇa medhāvī bhavati| saptabhiḥ saptarātraiḥ śrutadharo varṣaśatamajara ityādi samānaṃ pūrveṇa|| au

49.159

इतरस्या अपि वचाया द्विपलक्वाथं पिबेत् जीर्णे पयः सर्पिरित्यादि समानं पूर्वेण। तच्चूर्णं वा क्षौद्रसर्पिभ्यां यथाबलमवलिह्यात्। जीर्णे पयः सर्पिरित्यादि समानं पूर्वेण॥ अउ

itarasyā api vacāyā dvipalakvāthaṃ pibet jīrṇe payaḥ sarpirityādi samānaṃ pūrveṇa| taccūrṇaṃ vā kṣaudrasarpibhyāṃ yathābalamavalihyāt| jīrṇe payaḥ sarpirityādi samānaṃ pūrveṇa|| au

49.160

वचाकल्कशतपाकं घृतद्रोणमुपयुज्य विशेषात् ग्रहोन्मादापस्मारगलगण्डगण्डमालाश्लीपदस्वरभेदविमुक्तः सर्वार्थेषु सिद्धिमान् वर्षशतायुर्भवति॥ अउ

vacākalkaśatapākaṃ ghṛtadroṇamupayujya viśeṣāt grahonmādāpasmāragalagaṇḍagaṇḍamālāślīpadasvarabhedavimuktaḥ sarvārtheṣu siddhimān varṣaśatāyurbhavati|| au

49.161

शीतवातहिमदग्धतनूनां स्तब्धभग्रकुटिलव्यधितास्थ्नाम्। भेषजस्य पवनोपहतानां वक्ष्यते विधिरतो लशुनस्य॥ अउ

śītavātahimadagdhatanūnāṃ stabdhabhagrakuṭilavyadhitāsthnām| bheṣajasya pavanopahatānāṃ vakṣyate vidhirato laśunasya|| au

49.162

राहोरमृतचौर्येण लूनाद्ये पतिता गलात्। अमृतस्य कणा भूमौ ते रसोनत्वमागताः॥ अउ

rāhoramṛtacauryeṇa lūnādye patitā galāt| amṛtasya kaṇā bhūmau te rasonatvamāgatāḥ|| au

49.163

द्विजानाश्नन्ति तमतो दैत्यदेहसुमुद्भवम्। साक्षादमृतसम्भूतेर्ग्रामणीः स रसायनम्॥ अउ

dvijānāśnanti tamato daityadehasumudbhavam| sākṣādamṛtasambhūtergrāmaṇīḥ sa rasāyanam|| au

49.164

शीलयेल्लशुनं शीते वसन्ते च कफोल्बणः। घनोदयेपि वातार्त्तः सदा वा ग्रीष्मलीलया। रक्तपित्तभवारोगा जायन्ते रक्तपित्तिनः॥ अउ

śīlayellaśunaṃ śīte vasante ca kapholbaṇaḥ| ghanodayepi vātārttaḥ sadā vā grīṣmalīlayā| raktapittabhavārogā jāyante raktapittinaḥ|| au

49.165

मासः परोस्य रसकल्कनिषेवणाय स्वच्छन्दमप्युपदिशन्ति विमर्दकैस्तु। षण्मासमन्यविधिना न तु शस्तमाहुः पक्षप्रयोगमपि हीनतरं रसोने॥ अउ

māsaḥ parosya rasakalkaniṣevaṇāya svacchandamapyupadiśanti vimardakaistu| ṣaṇmāsamanyavidhinā na tu śastamāhuḥ pakṣaprayogamapi hīnataraṃ rasone|| au

49.166

स्रिग्धशुद्धतनु शीतमधुरोपस्कृताशयः। तदुत्तंसावतंसाभ्यां चर्चितानुचराजिरः॥ अउ

srigdhaśuddhatanu śītamadhuropaskṛtāśayaḥ| taduttaṃsāvataṃsābhyāṃ carcitānucarājiraḥ|| au

49.167

तस्य कन्दान् वसन्तान्ते हिमवच्छकदेशजान्। अपनीतत्वचो रात्रौ निमयेन्मदिरादिभिः॥ अउ

tasya kandān vasantānte himavacchakadeśajān| apanītatvaco rātrau nimayenmadirādibhiḥ|| au

49.168

तत्कल्कस्वरसं प्रातः शुचितान्तवपीडितम्। मदिरायाः सुरूढायास्त्रिभागेन समन्वितम्॥ अउ

tatkalkasvarasaṃ prātaḥ śucitāntavapīḍitam| madirāyāḥ surūḍhāyāstribhāgena samanvitam|| au

49.169

मद्यस्यान्यस्य तक्रस्य मस्तुनः कञ्जिकस्य वा। तत्काल एव वा युक्तं युक्तमालोच्य मात्रया॥ अउ

madyasyānyasya takrasya mastunaḥ kañjikasya vā| tatkāla eva vā yuktaṃ yuktamālocya mātrayā|| au

49.170

तैलसर्पिर्वसामज्जक्षीरमासरसैः पृथक्। क्वाथेन वा यथाव्याधि रसं केवलमेव वा॥ अउ

tailasarpirvasāmajjakṣīramāsarasaiḥ pṛthak| kvāthena vā yathāvyādhi rasaṃ kevalameva vā|| au

49.171

पिबेत् गण्डूषमात्र प्राक्कण्ठनाडीविशुद्धये। प्रततं स्वेदनंचानु वेदनायां प्रशस्यते॥ अउ

pibet gaṇḍūṣamātra prākkaṇṭhanāḍīviśuddhaye| pratataṃ svedanaṃcānu vedanāyāṃ praśasyate|| au

49.172

शीताम्बुसेकः सहसा वमिमूर्च्छाययोर्मुखे। शेषं पिबेत् क्लमापाये स्थिरतां गत ओजसि॥ अउ

śītāmbusekaḥ sahasā vamimūrcchāyayormukhe| śeṣaṃ pibet klamāpāye sthiratāṃ gata ojasi|| au

49.173

विदाहपरिहाराय परं शीतानुलेपनः। धारयेत्साम्बुकणिका मुक्ताकर्पूरमालिकाः॥ अउ

vidāhaparihārāya paraṃ śītānulepanaḥ| dhārayetsāmbukaṇikā muktākarpūramālikāḥ|| au

49.174

सहिमसलिलगर्भाश्चन्द्रशुभ्रामृणालीः कुवलयदलमाला हारयष्टीश्च लोलाः। स्तनतटविनिविष्टाश्चारुगात्र्यो दधानास्तनुसरसविलिता गाढमेनं स्वजेरन्॥ अउ

sahimasalilagarbhāścandraśubhrāmṛṇālīḥ kuvalayadalamālā hārayaṣṭīśca lolāḥ| stanataṭaviniviṣṭāścārugātryo dadhānāstanusarasavilitā gāḍhamenaṃ svajeran|| au

49.175

नलिनीदलतालवृन्तवातैः प्रगलद्वारिलवैर्जलार्द्रया च। दयिताकरपल्लवैश्च शीतैर् शुनस्वेदकृतं क्लमं हरेयुः॥ अउ

nalinīdalatālavṛntavātaiḥ pragaladvārilavairjalārdrayā ca| dayitākarapallavaiśca śītair śunasvedakṛtaṃ klamaṃ hareyuḥ|| au

49.176

कुडवोस्यपरा मात्रा तदर्द्धं केवलस्य तु। पलं पिष्टस्य तन्मज्ज्ञः सभक्तं प्राक्च शीलयेत्॥ अउ

kuḍavosyaparā mātrā tadarddhaṃ kevalasya tu| palaṃ piṣṭasya tanmajjñaḥ sabhaktaṃ prākca śīlayet|| au

49.177

रसोग्निकल्पो मृदुनौजसा हि। संयुज्यमानः सहसैव तस्य। दाहातिसारारतिचित्तनाशान्। कुर्यादतस्तं त्वरितो न युञ्ज्यात्॥ अउ

rasognikalpo mṛdunaujasā hi| saṃyujyamānaḥ sahasaiva tasya| dāhātisārāraticittanāśān| kuryādatastaṃ tvarito na yuñjyāt|| au

49.178

जीर्णशाल्योद्दनं जीर्णे शङ्खकृन्देन्दुपाण्डुरम्। भुञ्जीत यूषैः पयसा रसैर्वा धन्वचारिणाम्॥ अउ

jīrṇaśālyoddanaṃ jīrṇe śaṅkhakṛndendupāṇḍuram| bhuñjīta yūṣaiḥ payasā rasairvā dhanvacāriṇām|| au

49.179

दीप्ताग्निर्मण्डकान् खादेत् सर्पिप्र्मण्डोपसेचनान्। अखण्डमण्डलेन्द्वाभानिण्डरीखण्डमण्डितान्॥ अउ

dīptāgnirmaṇḍakān khādet sarpiprmaṇḍopasecanān| akhaṇḍamaṇḍalendvābhāniṇḍarīkhaṇḍamaṇḍitān|| au

49.180

राजिकाशुक्तसम्पर्कविनिवर्तितगौरवैः। पिष्टकाचूर्णधवलैर्वध्रैः सौकरकैर्युतान्॥ अउ

rājikāśuktasamparkavinivartitagauravaiḥ| piṣṭakācūrṇadhavalairvadhraiḥ saukarakairyutān|| au

49.181

मद्यमेकं पिबेत्तत्तु तृट्प्रबन्धे जलान्वितम्। गन्धमत्तक्वणदलि प्रियावक्त्रेन्दुबोधितम्॥ अउ

madyamekaṃ pibettattu tṛṭprabandhe jalānvitam| gandhamattakvaṇadali priyāvaktrendubodhitam|| au

49.182

अमद्यपो यस्तु फलाम्बुतुक्रमवन्तिसोमं च सुगन्धि शीतम्। सौवीरकं जाङ्गलजं रसं वा तुषोदक्वं वा परिसिक्थिकां वा॥ अउ

amadyapo yastu phalāmbutukramavantisomaṃ ca sugandhi śītam| sauvīrakaṃ jāṅgalajaṃ rasaṃ vā tuṣodakvaṃ vā parisikthikāṃ vā|| au

49.183

तत्कल्कं वा समघृतं घृतपात्रे खजाहतम्। स्थितं दशाहादश्नीयात्तद्वद्वा वसया समम्॥ अउ

tatkalkaṃ vā samaghṛtaṃ ghṛtapātre khajāhatam| sthitaṃ daśāhādaśnīyāttadvadvā vasayā samam|| au

49.184

सद्यः पिष्टं सर्पिषा संयुतं वा निर्यासेन स्वेन युक्तं च कामम्। युञ्जीतैनं पूर्वकैरेव पानैः कोष्णाम्भोभिर्वैष कल्पोतिवीर्यः॥ अउ

sadyaḥ piṣṭaṃ sarpiṣā saṃyutaṃ vā niryāsena svena yuktaṃ ca kāmam| yuñjītainaṃ pūrvakaireva pānaiḥ koṣṇāmbhobhirvaiṣa kalpotivīryaḥ|| au

49.185

रसोनकल्कः सदृशाजसर्पिः षण्मासमुर्व्यामुषितो निहन्ति। अभ्यङ्गपानाञ्जननस्ययुक्तो मनोविकारान् विषमज्वरं च॥ अउ

rasonakalkaḥ sadṛśājasarpiḥ ṣaṇmāsamurvyāmuṣito nihanti| abhyaṅgapānāñjananasyayukto manovikārān viṣamajvaraṃ ca|| au

49.186

समतैलं सशुक्तं वा यवराशौ समास्थितम्। वातरोगान् जयेत् खादन् घृतमांसोत्तराशनः॥ अउ

samatailaṃ saśuktaṃ vā yavarāśau samāsthitam| vātarogān jayet khādan ghṛtamāṃsottarāśanaḥ|| au

49.187

तैलसर्पिर्गुडसिताः पृथक्कुर्यात्तुलान्मिताः। द्वे तुले लशुनाच्छ्रुद्धात् त्र्यूषणात् कुडयत्रयम्॥ अउ

tailasarpirguḍasitāḥ pṛthakkuryāttulānmitāḥ| dve tule laśunācchruddhāt tryūṣaṇāt kuḍayatrayam|| au

49.188

पलं त्वचश्च तच्श्लक्ष्णं निहितं घृतभाजने। द्वे समे यवमध्यस्थं पूर्वस्मादधिकं गुणैः॥ अउ

palaṃ tvacaśca tacślakṣṇaṃ nihitaṃ ghṛtabhājane| dve same yavamadhyasthaṃ pūrvasmādadhikaṃ guṇaiḥ|| au

49.189

क्षुण्णां क्षिपेत् कन्दतुलां तक्रस्य पलविंशतौ। गते च सप्तरात्रे तु तुलार्द्धमसितात्तिलात्॥ अउ

kṣuṇṇāṃ kṣipet kandatulāṃ takrasya palaviṃśatau| gate ca saptarātre tu tulārddhamasitāttilāt|| au

49.190

धौतक्षुण्णात् पृथक्क्षौद्रघृतशुण्ठीचतुष्पलम्। अजाजीचव्यधान्याग्निद्विकृष्णाग्रन्थिदीप्यकान्॥ अउ

dhautakṣuṇṇāt pṛthakkṣaudraghṛtaśuṇṭhīcatuṣpalam| ajājīcavyadhānyāgnidvikṛṣṇāgranthidīpyakān|| au

49.191

पलोन्मितांश्चतुर्जातात् पलमेकं सुचूर्णितम्। पृथक्पलाष्टकं तैलात्घृतात्क्षुण्णाच्चसर्षपात्॥ अउ

palonmitāṃścaturjātāt palamekaṃ sucūrṇitam| pṛthakpalāṣṭakaṃ tailātghṛtātkṣuṇṇāccasarṣapāt|| au

49.192

पटूनि पञ्च क्षारौ द्वौ दद्यात्तत्राक्षमानतः। एकादशाहं तद्धान्ये स्थितमश्नन् प्रगे प्रगे। गुणान्रासायनान्सर्वान् स प्राप्नोति निरामयः॥ अउ

paṭūni pañca kṣārau dvau dadyāttatrākṣamānataḥ| ekādaśāhaṃ taddhānye sthitamaśnan prage prage| guṇānrāsāyanānsarvān sa prāpnoti nirāmayaḥ|| au

49.193

द्विपश्चमूलनिष्क्वाथे नल्वणे लशुनाढकम्। पिष्टं पर्युषितं वर्षं हन्ति वातकफामयान्॥ अउ

dvipaścamūlaniṣkvāthe nalvaṇe laśunāḍhakam| piṣṭaṃ paryuṣitaṃ varṣaṃ hanti vātakaphāmayān|| au

49.194

तत्कन्दकल्कस्वरसे घृततैलं पृथक्पचेत्। शीलयेच्च यथासात्म्यं दारुणानलपीडितः॥ अउ

tatkandakalkasvarase ghṛtatailaṃ pṛthakpacet| śīlayecca yathāsātmyaṃ dāruṇānalapīḍitaḥ|| au

49.195

नवनीतसमांशं वा खोदत्तत्कल्कमर्दिती॥ अउ

navanītasamāṃśaṃ vā khodattatkalkamarditī|| au

49.196

विकञ्चुकप्राज्यरसोनगर्भान् सशूल्यमांसान् विविधोपदंशान्। निमर्दकान् वा घृतशुक्तयुक्तान् प्रकाममद्याल्लघुतुच्छमश्नन्॥ अउ

vikañcukaprājyarasonagarbhān saśūlyamāṃsān vividhopadaṃśān| nimardakān vā ghṛtaśuktayuktān prakāmamadyāllaghutucchamaśnan|| au

49.197

कुस्तुम्बरी जीरकभृष्टमुद्गसौवर्चलश्लक्ष्णरजोवकीर्णैः। रसोनकन्दाङ्कुरपत्रचित्रैः सव्यञ्जनैर्नैकरसानुयातैः॥ अउ

kustumbarī jīrakabhṛṣṭamudgasauvarcalaślakṣṇarajovakīrṇaiḥ| rasonakandāṅkurapatracitraiḥ savyañjanairnaikarasānuyātaiḥ|| au

49.198

तत्कन्दसिद्धान् क्रमशो यूषक्षीररसान् पिबेत्। कफपित्तानिलाशङ्की यथास्वौषधसंस्कृतान्॥ अउ

tatkandasiddhān kramaśo yūṣakṣīrarasān pibet| kaphapittānilāśaṅkī yathāsvauṣadhasaṃskṛtān|| au

49.199

कृशोश्वगन्धोद्भवचूर्णकीर्णं सन्नस्वरो यष्टिमधूपधानम्। तैलेन गुल्मी खदिरेण कुष्ठी खादेत् कृमिघ्नैः कृमिमान् रसोनम्॥ अउ

kṛśośvagandhodbhavacūrṇakīrṇaṃ sannasvaro yaṣṭimadhūpadhānam| tailena gulmī khadireṇa kuṣṭhī khādet kṛmighnaiḥ kṛmimān rasonam|| au

49.200

मांसादमांसैर्यक्ष्माणमर्शांसि कुटजत्वचा। हन्ति स श्रेष्ठया मेहकासश्वासविलम्बिकाः॥ अउ

māṃsādamāṃsairyakṣmāṇamarśāṃsi kuṭajatvacā| hanti sa śreṣṭhayā mehakāsaśvāsavilambikāḥ|| au

49.201

अन्नस्वरूपविज्ञानात् स्वरूपमुपलभ्य च। यथायथं प्रयोगोस्य कार्यस्तं तं गदं प्रति॥ अउ

annasvarūpavijñānāt svarūpamupalabhya ca| yathāyathaṃ prayogosya kāryastaṃ taṃ gadaṃ prati|| au

49.202

लशुनस्वरसात् प्रस्थान्द्वात्रिंशत्तिलतैलतः। द्वावपेतमलात् किण्वादष्टौपिष्टाच्चषड्यवात्॥ अउ

laśunasvarasāt prasthāndvātriṃśattilatailataḥ| dvāvapetamalāt kiṇvādaṣṭaupiṣṭāccaṣaḍyavāt|| au

49.203

मेषशृङ्गीभवात् क्वाथाद्रोणं पूताच्च शीतलात्। स्नेहपात्रे तदैकध्यं निदध्याच्च शुचौ दृढे॥ अउ

meṣaśṛṅgībhavāt kvāthādroṇaṃ pūtācca śītalāt| snehapātre tadaikadhyaṃ nidadhyācca śucau dṛḍhe|| au

49.204

क्रमात्तत्र पुनर्दद्यात् पिष्टं प्रस्थचतुष्टयम्। पक्षात्परमियं पेया सुरा वातविकारिभिः॥ अउ

kramāttatra punardadyāt piṣṭaṃ prasthacatuṣṭayam| pakṣātparamiyaṃ peyā surā vātavikāribhiḥ|| au

49.205

त्रिरात्रमुषितां धेनुं लशुनं खादयेत्ततः। क्षीरदध्याज्यमथितं ब्राह्मणस्यापि शस्यते॥ अउ

trirātramuṣitāṃ dhenuṃ laśunaṃ khādayettataḥ| kṣīradadhyājyamathitaṃ brāhmaṇasyāpi śasyate|| au

49.206

पित्तरक्तविनिर्मुक्तसमस्तावरणावृते। शुद्धे वा विद्यते वायौ न द्रव्यं लशुनात्परम्॥ अउ

pittaraktavinirmuktasamastāvaraṇāvṛte| śuddhe vā vidyate vāyau na dravyaṃ laśunātparam|| au

49.207

सुखात्मनां विशेषेण प्रयोज्यो लशुनासवः। नारदेनोद्धवस्यैष वातभग्नस्य कल्पितः॥ अउ

sukhātmanāṃ viśeṣeṇa prayojyo laśunāsavaḥ| nāradenoddhavasyaiṣa vātabhagnasya kalpitaḥ|| au

49.208

आमाम्बुपानेक्षुविकारमत्स्ययानाध्ववातातपभाष्यचिन्ताः। स्वप्नं दिवा जागरणं निशासु पिष्टं व्यवायं दधि चात्र नेच्छेत्॥ अउ

āmāmbupānekṣuvikāramatsyayānādhvavātātapabhāṣyacintāḥ| svapnaṃ divā jāgaraṇaṃ niśāsu piṣṭaṃ vyavāyaṃ dadhi cātra necchet|| au

49.209

स्नेहकल्पविधानेन स्नेहयुक्तं प्रयोजयेत्। लशुनं स्नेहसंयोगात् गरीयान् जायते हि सः॥ अउ

snehakalpavidhānena snehayuktaṃ prayojayet| laśunaṃ snehasaṃyogāt garīyān jāyate hi saḥ|| au

49.210

पित्तकोपभयादन्ते युञ्ज्यान्मृदुविएचनम्। रसायनगुणानेवं परिपूर्णान् समश्नुते॥ अउ

pittakopabhayādante yuñjyānmṛduviecanam| rasāyanaguṇānevaṃ paripūrṇān samaśnute|| au

49.211

प्रियाम्बुगुडदुग्धस्य मांसमद्याम्लविद्विषः। अतितिक्षोरजीर्णं च रसोनो व्यापदे ध्रुवम्॥ अउ

priyāmbuguḍadugdhasya māṃsamadyāmlavidviṣaḥ| atitikṣorajīrṇaṃ ca rasono vyāpade dhruvam|| au

49.212

पाण्डूदरोरक्षतशोफतृष्णापानात्ययच्छर्दिविषव्रणेषु। पैत्ते विकारेक्षिगदेतिसारे क्षामे शरीरे च स वर्जनीयः॥ अउ

pāṇḍūdarorakṣataśophatṛṣṇāpānātyayacchardiviṣavraṇeṣu| paitte vikārekṣigadetisāre kṣāme śarīre ca sa varjanīyaḥ|| au

49.213

शीलित एष करोति दुरापं वह्निशरीरबलं सममेव। वङ्मतिरूपगुणाढ्यसुतेप्सोः स्त्रीपुरुषस्य च बीजविशुद्धिम्॥ अउ

śīlita eṣa karoti durāpaṃ vahniśarīrabalaṃ samameva| vaṅmatirūpaguṇāḍhyasutepsoḥ strīpuruṣasya ca bījaviśuddhim|| au

49.214

अमृतकणसमुत्थं यो रसोनं रसोनं विधियुतमितिखादेच्छीतकाले सदैव। स नयति शतजीवी स्त्रीसहायो जरान्तं कनकरुचिरवर्णो नीरुजस्तुष्टिजुष्टः॥ अउ

amṛtakaṇasamutthaṃ yo rasonaṃ rasonaṃ vidhiyutamitikhādecchītakāle sadaiva| sa nayati śatajīvī strīsahāyo jarāntaṃ kanakaruciravarṇo nīrujastuṣṭijuṣṭaḥ|| au

49.215

रसोनानन्तरं वायोः पलाण्डुः परमौषधम्। साक्षादिवस्थितं यत्र शकाधिपतिजीवितम्॥ अउ

rasonānantaraṃ vāyoḥ palāṇḍuḥ paramauṣadham| sākṣādivasthitaṃ yatra śakādhipatijīvitam|| au

49.216

यस्योपयोगेन शकाङ्गनानां लावण्यसारादिविनिर्मितानाम्। कपोलकान्त्या विजितः शशाङ्को रसातलं गच्छति निर्विदेव॥ अउ

yasyopayogena śakāṅganānāṃ lāvaṇyasārādivinirmitānām| kapolakāntyā vijitaḥ śaśāṅko rasātalaṃ gacchati nirvideva|| au

49.217

स्निग्धाङ्गत्वं गौरता कान्तिमत्ता वनेर्दीप्तिर्वर्ष्मपुष्टिर्वृषत्वम्। सम्प्राप्यन्ते यन्त्रणोद्वेगमुक्तैः र्यस्याभ्यासाद्धारि दीर्घं सुखं च॥ अउ

snigdhāṅgatvaṃ gauratā kāntimattā vanerdīptirvarṣmapuṣṭirvṛṣatvam| samprāpyante yantraṇodvegamuktaiḥ ryasyābhyāsāddhāri dīrghaṃ sukhaṃ ca|| au

49.218

अप्याहारे शीलितो दीर्घारात्रं बल्यश्चक्षुष्यस्तर्पणः स्थैर्यकारी। तैस्तैर्योगैर्योजितोयं पलाण्डुस्तांस्तानातङ्कान् मेहिनामुच्छिनत्ति॥ अउ

apyāhāre śīlito dīrghārātraṃ balyaścakṣuṣyastarpaṇaḥ sthairyakārī| taistairyogairyojitoyaṃ palāṇḍustāṃstānātaṅkān mehināmucchinatti|| au

49.219

रसं रसोनवत्तस्य पीत्वाश्नीयात्तथैव च। सबीजपूरस्वरसमदिरामधुशीधुपः॥ अउ

rasaṃ rasonavattasya pītvāśnīyāttathaiva ca| sabījapūrasvarasamadirāmadhuśīdhupaḥ|| au

49.220

मरकतमणिनीलं नालमस्यातिबालं परिणतशशिगौरं यच्च बीजं सुपिष्टम्। ससुरससुमुखाभ्यां प्राज्यमांसं सशुक्तं मृदुधवलसुवृत्तैर्मण्डकैरात्तमूर्तिम्॥ अउ

marakatamaṇinīlaṃ nālamasyātibālaṃ pariṇataśaśigauraṃ yacca bījaṃ supiṣṭam| sasurasasumukhābhyāṃ prājyamāṃsaṃ saśuktaṃ mṛdudhavalasuvṛttairmaṇḍakairāttamūrtim|| au

49.221

वहुशःशोभितं शुभ्रैः शशाङ्कशकलोपमैः। घारिकेण्डरिकावल्लैः क्षीरोदावयवैरिव॥ अउ

vahuśaḥśobhitaṃ śubhraiḥ śaśāṅkaśakalopamaiḥ| ghārikeṇḍarikāvallaiḥ kṣīrodāvayavairiva|| au

49.222

यवमुद्गमाषगोधूम बहुविध विकारकल्पितान् भक्ष्यान्। काम्बलिकरागषाडवसट्टकखलकान् सफलसारान्॥ अउ

yavamudgamāṣagodhūma bahuvidha vikārakalpitān bhakṣyān| kāmbalikarāgaṣāḍavasaṭṭakakhalakān saphalasārān|| au

49.223

पटुसुरभिमधुरगन्धान् धवलाक्षकधवलबहुलरसान्। खर्जूरदाडिमसिताद्राक्षापानानुपोभ्यस्येत्॥ अउ

paṭusurabhimadhuragandhān dhavalākṣakadhavalabahularasān| kharjūradāḍimasitādrākṣāpānānupobhyasyet|| au

49.224

लभते बलवर्णौजोवीर्यस्वरसौमनस्यतेजांसि। क्षीणशकृद्रुधिरोपि च रसोनवत्तद्रसं पीत्वा॥ अउ

labhate balavarṇaujovīryasvarasaumanasyatejāṃsi| kṣīṇaśakṛdrudhiropi ca rasonavattadrasaṃ pītvā|| au

49.225

सुरासुरैःक्षीरसमुद्रमन्थे गतास्तटान् येऽमृतविप्रुषः पुरा। बबूव तेभ्यः किल कुक्कुटी यया व्रजन्ति देवत्वमिवाद्य मानुषाः॥ अउ

surāsuraiḥkṣīrasamudramanthe gatāstaṭān ye'mṛtavipruṣaḥ purā| babūva tebhyaḥ kila kukkuṭī yayā vrajanti devatvamivādya mānuṣāḥ|| au

49.226

कुक्कुटाण्डनिभैः कन्दैः किञ्चित् कटुकपिच्छिलैः। स्निग्धैर्मरकतच्छायैः खर्जूरसदृशैच्छदैः॥ अउ

kukkuṭāṇḍanibhaiḥ kandaiḥ kiñcit kaṭukapicchilaiḥ| snigdhairmarakatacchāyaiḥ kharjūrasadṛśaicchadaiḥ|| au

49.227

निस्विलरोगहरापि विशेषतो जयति दारुणमप्यनिलामयम्। गुदजगुल्मतमोविषनाशिनी जनयति स्थिरतां वपुषः पराम्॥ अउ

nisvilarogaharāpi viśeṣato jayati dāruṇamapyanilāmayam| gudajagulmatamoviṣanāśinī janayati sthiratāṃ vapuṣaḥ parām|| au

49.228

कुटीं प्रविश्यतत्कन्दान् भक्षयेत्घृतभर्जितान्। पयोनुपानं धारोष्णं तत्रेष्टमसनाम्बु वा॥ अउ

kuṭīṃ praviśyatatkandān bhakṣayetghṛtabharjitān| payonupānaṃ dhāroṣṇaṃ tatreṣṭamasanāmbu vā|| au

49.229

तन्मात्रवृत्तिस्तुभवेद्दशाहं विंशत्यहं स्वादुभुगप्रमादी। जत्रूर्ध्वकोष्ठत्रिकसन्धिवातपाण्डवामयार्शस्तिमिराणि जित्वा॥ अउ

tanmātravṛttistubhaveddaśāhaṃ viṃśatyahaṃ svādubhugapramādī| jatrūrdhvakoṣṭhatrikasandhivātapāṇḍavāmayārśastimirāṇi jitvā|| au

49.230

वलीपलितनिर्मुक्तः स्थिरकेशद्विजश्रुतिः। मेधामतिस्मृतियुतो जीवेद्वर्षशतद्वयम्॥ अउ

valīpalitanirmuktaḥ sthirakeśadvijaśrutiḥ| medhāmatismṛtiyuto jīvedvarṣaśatadvayam|| au

49.231

आपूर्यमाणचन्द्रप्रतिपदमारभ्यवर्धयेत्कन्दम्। एकैकं घृतभृष्टं प्राग्भक्तं पथ्यभुक्खादेत्॥ अउ

āpūryamāṇacandrapratipadamārabhyavardhayetkandam| ekaikaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ prāgbhaktaṃ pathyabhukkhādet|| au

49.232

भुञ्जीताल्पतरं दिनार्दितमृषिः पक्षक्षये भक्षयन् क्षीरं बीजकवारि तक्रमथवा पीत्वा स्थितिं कल्पयेत्। मांसं प्राश्य तथा नखद्विजकचः शीर्णोत्थितैः कान्तिमान् जीवत्यब्दशतत्रयं धृतिमतिस्मृत्यादिभिर्भूषितः॥ अउ

bhuñjītālpataraṃ dinārditamṛṣiḥ pakṣakṣaye bhakṣayan kṣīraṃ bījakavāri takramathavā pītvā sthitiṃ kalpayet| māṃsaṃ prāśya tathā nakhadvijakacaḥ śīrṇotthitaiḥ kāntimān jīvatyabdaśatatrayaṃ dhṛtimatismṛtyādibhirbhūṣitaḥ|| au

49.233

क्षीरेण कन्दचूर्णं पिबन्यवागूं च परिणते मासम्। लवणस्नेहविनां दृढदृग्जीवेच्छरद्द्विशतम्॥ अउ

kṣīreṇa kandacūrṇaṃ pibanyavāgūṃ ca pariṇate māsam| lavaṇasnehavināṃ dṛḍhadṛgjīveccharaddviśatam|| au

49.234

तिमिरं क्षौद्रघृताभ्यां पथ्यभुजस्तद्रजो जयेन्मासात्। कन्दत्रयं च भृष्टं घृतेश्नतो भक्षितं वातान्॥ अउ

timiraṃ kṣaudraghṛtābhyāṃ pathyabhujastadrajo jayenmāsāt| kandatrayaṃ ca bhṛṣṭaṃ ghṛteśnato bhakṣitaṃ vātān|| au

49.235

तत्कन्दसूक्ष्मरजसा त्रिभागगोधूमचूर्णमिश्रेण। पयसा पक्त्वा खादेत् घृतपूरानान्त्रवृद्धिहरान्॥ अउ

tatkandasūkṣmarajasā tribhāgagodhūmacūrṇamiśreṇa| payasā paktvā khādet ghṛtapūrānāntravṛddhiharān|| au

49.236

त्रीन् कन्दकांश्च निशि भक्षयताज्यभृष्टान् धात्रीफलाम्बु ससितं चह्गलीपयो वा। पेयं दृगामयजयाय निषेवितव्या कामं च रोगशममात्रफलार्थिभिः सा॥ अउ

trīn kandakāṃśca niśi bhakṣayatājyabhṛṣṭān dhātrīphalāmbu sasitaṃ cahgalīpayo vā| peyaṃ dṛgāmayajayāya niṣevitavyā kāmaṃ ca rogaśamamātraphalārthibhiḥ sā|| au

49.237

क्षीरान्विता मूलकतुल्यकन्दा सप्ताष्टपत्रासितरक्तकाण्डा। विभर्त्ति या पल्लवमब्दशब्दात् सा कञ्चुकी श्वेतवपुर्वरेण्या॥ अउ

kṣīrānvitā mūlakatulyakandā saptāṣṭapatrāsitaraktakāṇḍā| vibhartti yā pallavamabdaśabdāt sā kañcukī śvetavapurvareṇyā|| au

49.238

आषाढे कार्तिके वात्तं तत्कन्दं शीतलं स्थितम्। अङ्गुष्ठपर्वद्वयसं पिष्टं क्षीरपलाष्टके॥ अउ

āṣāḍhe kārtike vāttaṃ tatkandaṃ śītalaṃ sthitam| aṅguṣṭhaparvadvayasaṃ piṣṭaṃ kṣīrapalāṣṭake|| au

49.239

कुटीप्रवेशस्तं पीत्वा क्षीरमेव पिबेदनु। क्षीरमेव च जीर्णेपि पेयां वा स्नेहभर्जिताम्॥ अउ

kuṭīpraveśastaṃ pītvā kṣīrameva pibedanu| kṣīrameva ca jīrṇepi peyāṃ vā snehabharjitām|| au

49.240

किञ्चिदुष्णामलवणां स्पृशेदुष्णाम्बु नो हिमम्। एकेन सप्तरात्रेण कुष्ठान्येवं नियच्छति॥ अउ

kiñciduṣṇāmalavaṇāṃ spṛśeduṣṇāmbu no himam| ekena saptarātreṇa kuṣṭhānyevaṃ niyacchati|| au

49.241

सर्वव्याधीन् द्वितीयेन तृतीयेन तु सर्पवत्। त्यक्त्वा त्वचं ततो जीर्णां केशदन्तनखानपि। धीमेधारूपवान् जीवेत् पञ्चवर्षशतानि च॥ अउ

sarvavyādhīn dvitīyena tṛtīyena tu sarpavat| tyaktvā tvacaṃ tato jīrṇāṃ keśadantanakhānapi| dhīmedhārūpavān jīvet pañcavarṣaśatāni ca|| au

49.242

कञ्चुकीकन्दचूर्णं वा स्वेन क्षीरेण भावितम्। गोक्षीरकुडवे न्यतं कर्षं खण्डपलान्वितम्। पीतं सर्वाभयान् हन्ति नखकेशस्थितानपि॥ अउ

kañcukīkandacūrṇaṃ vā svena kṣīreṇa bhāvitam| gokṣīrakuḍave nyataṃ karṣaṃ khaṇḍapalānvitam| pītaṃ sarvābhayān hanti nakhakeśasthitānapi|| au

49.243

पीततत्स्वरसं चूर्णं तस्या मधुघृतान्वितम्। खादन्हिताशी सप्ताहं त्वग्दोषांस्तिमिरं जयेत्॥ अउ

pītatatsvarasaṃ cūrṇaṃ tasyā madhughṛtānvitam| khādanhitāśī saptāhaṃ tvagdoṣāṃstimiraṃ jayet|| au

49.244

विडङ्गताप्यत्रिफलालोहकञ्चुकिजं रजः। सप्तरात्रत्रयं लिह्यान्मधुना संयतेन्द्रियः॥ अउ

viḍaṅgatāpyatriphalālohakañcukijaṃ rajaḥ| saptarātratrayaṃ lihyānmadhunā saṃyatendriyaḥ|| au

49.245

क्षीरेण भोजनं जीर्णे शालेर्लाबरसेन वा। तथास्य काचत्यिमिरे सुकृच्छ्राः शिरसो गदाः॥ अउ

kṣīreṇa bhojanaṃ jīrṇe śālerlābarasena vā| tathāsya kācatyimire sukṛcchrāḥ śiraso gadāḥ|| au

49.246

मेधाविनः प्रणश्यन्ति गात्रं सुप्तं च बुध्यते। एष सप्तामृतश्चूर्णः सर्वव्याधिषु पूजितः॥ अउ

medhāvinaḥ praṇaśyanti gātraṃ suptaṃ ca budhyate| eṣa saptāmṛtaścūrṇaḥ sarvavyādhiṣu pūjitaḥ|| au

49.247

पलं चूर्णस्य कञ्चुक्याः क्षीरप्रस्थे समावपेत्। स्नेहं दध्नस्ततो लिह्याज्जितात्मा ससितामधु॥ अउ

palaṃ cūrṇasya kañcukyāḥ kṣīraprasthe samāvapet| snehaṃ dadhnastato lihyājjitātmā sasitāmadhu|| au

49.248

शालेरन्नं पयः पानं मासमेवं प्रयोजयेत्। चतुर्गुणः परीहारः शोषशाब्दसमद्युतिः। शतानि पञ्च वर्षाणां जीवेद्देव इवोर्जितः॥ अउ

śālerannaṃ payaḥ pānaṃ māsamevaṃ prayojayet| caturguṇaḥ parīhāraḥ śoṣaśābdasamadyutiḥ| śatāni pañca varṣāṇāṃ jīveddeva ivorjitaḥ|| au

49.249

पचेत् पलानि द्रोणेपां कञ्चुक्याः पञ्चविंशतिः। अष्टांशशिष्टे तु घृतात् प्रस्थं क्षीरसमं पचेत्॥ अउ

pacet palāni droṇepāṃ kañcukyāḥ pañcaviṃśatiḥ| aṣṭāṃśaśiṣṭe tu ghṛtāt prasthaṃ kṣīrasamaṃ pacet|| au

49.250

शङ्खपुष्पीवचाकुष्ठत्रिवृतामरदारुभिः। वरायष्टीसिताद्राक्षामहिषाक्षैः पलांशिकैः॥ अउ

śaṅkhapuṣpīvacākuṣṭhatrivṛtāmaradārubhiḥ| varāyaṣṭīsitādrākṣāmahiṣākṣaiḥ palāṃśikaiḥ|| au

49.251

युक्तैः कमलकिञ्जल्कत्रिपलेन हिमेऽत्र च। क्षौद्राच्चतुष्पलं दद्यादेतन्मर्त्यामृताह्वयम्। चक्षुष्यं बृंहणं मेध्यं वर्ण्यं वर्षशतप्रदम्॥ अउ

yuktaiḥ kamalakiñjalkatripalena hime'tra ca| kṣaudrāccatuṣpalaṃ dadyādetanmartyāmṛtāhvayam| cakṣuṣyaṃ bṛṃhaṇaṃ medhyaṃ varṇyaṃ varṣaśatapradam|| au

49.252

पचेत्पलानि कञ्चुक्यास्त्रीणि लोहात्सुचूर्णितात्। पलाशबीजाच्चत्वारि दश द्वे च फलत्रयात्॥ अउ

pacetpalāni kañcukyāstrīṇi lohātsucūrṇitāt| palāśabījāccatvāri daśa dve ca phalatrayāt|| au

49.253

अष्टादश शतावर्या बीजकस्यैकाविंशतिः। जीवन्त्याः षोडशैकध्यं पौर्णमास्यां विपाचयेत्॥ अउ

aṣṭādaśa śatāvaryā bījakasyaikāviṃśatiḥ| jīvantyāḥ ṣoḍaśaikadhyaṃ paurṇamāsyāṃ vipācayet|| au

49.254

वहेऽपां पादशेषे च पृथगर्द्धाढकेन च। पचेत् काञ्जिकमस्तुभ्यां घृतप्रस्थं पिचून्मितैः॥ अउ

vahe'pāṃ pādaśeṣe ca pṛthagarddhāḍhakena ca| pacet kāñjikamastubhyāṃ ghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ|| au

49.255

शताह्वारुष्करवचाकुष्ठैलाबिडहिङ्गुभिः। सौवर्चलान्वितैः पद्मकेसराच्च त्रिभिः पलैः॥ अउ

śatāhvāruṣkaravacākuṣṭhailābiḍahiṅgubhiḥ| sauvarcalānvitaiḥ padmakesarācca tribhiḥ palaiḥ|| au

49.256

पञ्चभिः पद्मबीजानां पद्मद्वादशकेन च। एतत् सोमामृतं पीत्वा यस्सोमोऽद्यापि राजते॥ अउ

pañcabhiḥ padmabījānāṃ padmadvādaśakena ca| etat somāmṛtaṃ pītvā yassomo'dyāpi rājate|| au

49.257

इदमुपयुज्य सर्पिरतिवीर्यमुदारगुणं भवति सुवाक्सुधीः सुदृढसुबलः सुभगः। ग्रहमरकोपसर्गविषभीतिभिरधृष्यवपुर्विजितजराज्वरो नयति वर्षशतद्वितयम्॥ अउ

idamupayujya sarpirativīryamudāraguṇaṃ bhavati suvāksudhīḥ sudṛḍhasubalaḥ subhagaḥ| grahamarakopasargaviṣabhītibhiradhṛṣyavapurvijitajarājvaro nayati varṣaśatadvitayam|| au

49.258

दानवेन्द्र विजितान् पुरा सुरान् भ्रष्टकान्तिधृतिधर्यतेजसः। वीक्ष्य विष्णुरमृतं किलासृजत् गुग्गुलुं बलवपुर्जयप्रदम्॥ अउ

dānavendra vijitān purā surān bhraṣṭakāntidhṛtidharyatejasaḥ| vīkṣya viṣṇuramṛtaṃ kilāsṛjat gugguluṃ balavapurjayapradam|| au

49.259

अद्याप्यतः सुरगणाः किल धूपमुख्यान् हित्वा वरागरुतुरुष्कहिमेन्दुदर्पान्। निर्दह्यमानवपुष्षोऽपि शिखां पिबन्तो गन्धेन यस्य मुदिता दधति प्रसादम्॥ अउ

adyāpyataḥ suragaṇāḥ kila dhūpamukhyān hitvā varāgaruturuṣkahimendudarpān| nirdahyamānavapuṣṣo'pi śikhāṃ pibanto gandhena yasya muditā dadhati prasādam|| au

49.260

स योगवाही स शिवः स सार्वः सर्वर्तुसेव्यः सुखशीलनीयः। हन्ता जरापाप्ममलामयानां कर्ताग्निमेधास्मृतिपाटवानाम्॥ अउ

sa yogavāhī sa śivaḥ sa sārvaḥ sarvartusevyaḥ sukhaśīlanīyaḥ| hantā jarāpāpmamalāmayānāṃ kartāgnimedhāsmṛtipāṭavānām|| au

49.261

गन्धोत्कटः स दाहे स्निग्धद्रवपिच्छिलो विगतशल्यः। महिषाक्षः पुष्पराग स्फटिकासितनीरदच्छायः॥ अउ

gandhotkaṭaḥ sa dāhe snigdhadravapicchilo vigataśalyaḥ| mahiṣākṣaḥ puṣparāga sphaṭikāsitanīradacchāyaḥ|| au

49.262

यः पद्मरागरागो यः कनकच्छेदपाटलो यो वा। जयतीन्द्रनीलममलं भग्नोप्यन्तिकान्तिमत्वेन॥ अउ

yaḥ padmarāgarāgo yaḥ kanakacchedapāṭalo yo vā| jayatīndranīlamamalaṃ bhagnopyantikāntimatvena|| au

49.263

आत्रेयमुनिगीतश्च मन्त्रोयं कर्मसिद्धिकृत्। भगवान् पुण्डरीकाक्षो देवाश्च सपुरन्दराः॥ अउ

ātreyamunigītaśca mantroyaṃ karmasiddhikṛt| bhagavān puṇḍarīkākṣo devāśca sapurandarāḥ|| au

49.264

जरामरणदुःखेभ्यो यथा तेग्युत्थिताः सुराः। उपयोक्तुस्तथैवास्य भव त्वं हि महाबल॥ अउ

jarāmaraṇaduḥkhebhyo yathā tegyutthitāḥ surāḥ| upayoktustathaivāsya bhava tvaṃ hi mahābala|| au

49.265

पञ्चमूलस्य महतः क्वाथेन हितभोजिना। गुग्गुलुः शीलितो हन्ति सर्वान् वातकफामयान्॥ अउ

pañcamūlasya mahataḥ kvāthena hitabhojinā| gugguluḥ śīlito hanti sarvān vātakaphāmayān|| au

49.266

लघीयसोपि तद्वच्च सुखोष्णेन जलेन वा। मस्तुधान्याम्लमद्यैर्वा वचादेः सलिलेन वा॥ अउ

laghīyasopi tadvacca sukhoṣṇena jalena vā| mastudhānyāmlamadyairvā vacādeḥ salilena vā|| au

49.267

वरणादेस्तु बाधिर्यदन्तकर्णशिरोरुजः। स्वरभेदोदरश्वासवर्ध्मान्तर्गुल्मविद्रधीन्॥ अउ

varaṇādestu bādhiryadantakarṇaśirorujaḥ| svarabhedodaraśvāsavardhmāntargulmavidradhīn|| au

49.268

वातपित्तास्ररोगेषु बृंहणार्थिनि चेष्यते। क्वाथेन वाजिगन्धाया जीवनीयगणस्य वा॥ अउ

vātapittāsrarogeṣu bṛṃhaṇārthini ceṣyate| kvāthena vājigandhāyā jīvanīyagaṇasya vā|| au

49.269

क्वाथेनोत्पलमृद्वीकारक्तचन्दनजन्मना। वातपित्तं निहन्त्येष पद्मकादिगणस्य वा॥ अउ

kvāthenotpalamṛdvīkāraktacandanajanmanā| vātapittaṃ nihantyeṣa padmakādigaṇasya vā|| au

49.270

चव्यकुष्ठविडङ्गानां यान्या नागरस्य वा। प्रसारिण्याश्च तोयेन गुग्गुलुः कफवातजित्॥ अउ

cavyakuṣṭhaviḍaṅgānāṃ yānyā nāgarasya vā| prasāriṇyāśca toyena gugguluḥ kaphavātajit|| au

49.271

त्र्यूषणाग्निघनवेल्लवराभिर्भक्षयन् समघृतं महिषाक्षम्। आशु हन्ति कफमारुतमेदोदोषजान् बलवतोपि विकारान्॥ अउ

tryūṣaṇāgnighanavellavarābhirbhakṣayan samaghṛtaṃ mahiṣākṣam| āśu hanti kaphamārutamedodoṣajān balavatopi vikārān|| au

49.272

पटोलनिम्बत्रिफलागुडूची गायत्रिरात्रिद्वयबीजकानाम्। क्वाथैः पृथक्पथ्यपरस्य हन्ति मासेन घोरान् कफपित्तरोगान्॥ अउ

paṭolanimbatriphalāguḍūcī gāyatrirātridvayabījakānām| kvāthaiḥ pṛthakpathyaparasya hanti māsena ghorān kaphapittarogān|| au

49.273

विशेषाच्छोफवीसर्पदुष्टव्रणभगन्दरान्। शुक्रार्तवमनोदोषप्रमेहश्वित्रपाण्डुताः॥ अउ

viśeṣācchophavīsarpaduṣṭavraṇabhagandarān| śukrārtavamanodoṣapramehaśvitrapāṇḍutāḥ|| au

49.274

पटोलारिष्टीर्नयूहपिष्टस्तुल्यरसाञ्जनः। गलगोगापचीव्यङ्गग्रन्थिस्थौल्यकृमिप्रणुत्॥ अउ

paṭolāriṣṭīrnayūhapiṣṭastulyarasāñjanaḥ| galagogāpacīvyaṅgagranthisthaulyakṛmipraṇut|| au

49.275

शिलाजतुसमःपीतः पयसा वातशोणितम्। निवर्तयत्यतिबलं क्षीरमांसघृताशिनः॥ अउ

śilājatusamaḥpītaḥ payasā vātaśoṇitam| nivartayatyatibalaṃ kṣīramāṃsaghṛtāśinaḥ|| au

49.276

रसेन पयसा मूत्रैर्वातपित्तकफापहः। ब्राह्मीमण्डूकशङ्खानां पृथङ्मेधादिकृद्रसैः॥ अउ

rasena payasā mūtrairvātapittakaphāpahaḥ| brāhmīmaṇḍūkaśaṅkhānāṃ pṛthaṅmedhādikṛdrasaiḥ|| au

49.277

मागधिकाग्निकलिङ्गबिडगैर्बिल्वधृतैः सवरापलषट्कैः। गुग्गुलुना सदृशेन समेतैः क्षौद्रयुतैः सकलामयनाशः॥ अउ

māgadhikāgnikaliṅgabiḍagairbilvadhṛtaiḥ savarāpalaṣaṭkaiḥ| guggulunā sadṛśena sametaiḥ kṣaudrayutaiḥ sakalāmayanāśaḥ|| au

49.278

पिबेत् पलशतं योस्य विधिना नियतो यतिः। नाकालमृत्योर्न व्याधेर्न तस्य जरसो भयम्॥ अउ

pibet palaśataṃ yosya vidhinā niyato yatiḥ| nākālamṛtyorna vyādherna tasya jaraso bhayam|| au

49.279

कल्पयेदौषधैः स्वै स्वैर्व्याधिषु व्याधिनाशनैः॥ अउ

kalpayedauṣadhaiḥ svai svairvyādhiṣu vyādhināśanaiḥ|| au

49.280

शिलाजतुविधानं च गुग्गुलोः सर्वमिष्यते॥ अउ

śilājatuvidhānaṃ ca gugguloḥ sarvamiṣyate|| au

49.281

गुणनिधिरपिकुर्यात् सोतिमात्रोपयुक्तस्तिमिरवदनशोषक्लबिताकार्श्यमोहान्। शमलशिथिलभावं देहरौक्ष्यं च तस्माद्रजनिचरनिषेवीस्य्यान्न रोगेष्वमीषु॥ अउ

guṇanidhirapikuryāt sotimātropayuktastimiravadanaśoṣaklabitākārśyamohān| śamalaśithilabhāvaṃ deharaukṣyaṃ ca tasmādrajanicaraniṣevīsyyānna rogeṣvamīṣu|| au

49.282

ग्रीष्मेर्कतप्ता गिरयो जतुतुल्यं वमन्ति यत्। हेमादिषट्धातुरसं प्रोच्यते तच्छिलाजतु॥ अउ

grīṣmerkataptā girayo jatutulyaṃ vamanti yat| hemādiṣaṭdhāturasaṃ procyate tacchilājatu|| au

49.283

सर्वदोषप्रशमनं सर्वरोगविनाशनम्। शिलाभ्यो यस्य यज्जातं धातोस्तत्तद्गुणं वदेत्॥ अउ

sarvadoṣapraśamanaṃ sarvarogavināśanam| śilābhyo yasya yajjātaṃ dhātostattadguṇaṃ vadet|| au

49.284

सर्वं च तिक्तकटुकं नात्युष्णं कटु पाकतः। छेदनं च विशेषेण लौहं तत्र प्रशस्यते॥ अउ

sarvaṃ ca tiktakaṭukaṃ nātyuṣṇaṃ kaṭu pākataḥ| chedanaṃ ca viśeṣeṇa lauhaṃ tatra praśasyate|| au

49.285

गोमूत्रगन्धि कृष्णं गुग्गुल्वाभं विशर्करं मृत्स्नम्। स्निग्धमनम्लकषायं म्दृउ गुरु च शिलाजतु श्रेष्ठम्॥ अउ

gomūtragandhi kṛṣṇaṃ guggulvābhaṃ viśarkaraṃ mṛtsnam| snigdhamanamlakaṣāyaṃ mdṛu guru ca śilājatu śreṣṭham|| au

49.286

रास्नादशमूलबला पुनर्नवैरण्डशुण्ठिमधुकानाम्। क्वाथेन भावितं तद्विशेषतो वातरोगघ्नम्॥ अउ

rāsnādaśamūlabalā punarnavairaṇḍaśuṇṭhimadhukānām| kvāthena bhāvitaṃ tadviśeṣato vātarogaghnam|| au

अथ एकोनपञ्चाशोऽध्यायः (cont. 3)

49.287

द्राक्षाभीरुपटोलत्रायन्तिगुडूचिजीवनीयानाम्। निर्यूहेण सुभिन्नं शस्तं पित्तामये सुतराम्॥ अउ

drākṣābhīrupaṭolatrāyantiguḍūcijīvanīyānām| niryūheṇa subhinnaṃ śastaṃ pittāmaye sutarām|| au

49.288

क्रिमिजिद्वचाफलत्रय करञ्जघनमुख्यपञ्चमूलानाम्। सहपञ्चकोलकानां क्वाथेन कफामये भाव्यम्॥ अउ

krimijidvacāphalatraya karañjaghanamukhyapañcamūlānām| sahapañcakolakānāṃ kvāthena kaphāmaye bhāvyam|| au

49.289

लघुपञ्चमूलशुण्ठी द्राक्षाकाश्मर्यवाजिगन्धानाम्। सगुडूचिशरबलानां रसेन पित्तानिलगदेषु॥ अउ

laghupañcamūlaśuṇṭhī drākṣākāśmaryavājigandhānām| saguḍūciśarabalānāṃ rasena pittānilagadeṣu|| au

49.290

घनकुष्ठवचात्रिफला सुरदारुविडङ्गपञ्चकोलानाम्। रजनीमरिचातिविषा युक्तानां वातकफजेषु॥ अउ

ghanakuṣṭhavacātriphalā suradāruviḍaṅgapañcakolānām| rajanīmaricātiviṣā yuktānāṃ vātakaphajeṣu|| au

49.291

पाठापटोलनिम्बत्रिफलाघनकुटजसप्तपर्णानाम्। त्रायन्त्यमृतातिविषासहितानां पित्तकफजेषु॥ अउ

pāṭhāpaṭolanimbatriphalāghanakuṭajasaptaparṇānām| trāyantyamṛtātiviṣāsahitānāṃ pittakaphajeṣu|| au

49.292

निचयेऽपिदोषबलतो योगानेतान् विकल्प्य युज्जीत। विविधगणसङ्ग्रहोक्तैस्तैस्तैश्च गणैर्गिरेस्सारम्॥ अउ

nicaye'pidoṣabalato yogānetān vikalpya yujjīta| vividhagaṇasaṅgrahoktaistaistaiśca gaṇairgiressāram|| au

49.293

व्याधिव्याधितसात्म्यं समनुसरन् भावयेदयः पात्रे। प्राक्केवलजलधौतं शुष्कं क्वाथैस्ततो भाव्यम्॥ अउ

vyādhivyādhitasātmyaṃ samanusaran bhāvayedayaḥ pātre| prākkevalajaladhautaṃ śuṣkaṃ kvāthaistato bhāvyam|| au

49.294

समगिरिजमष्टगुणिते निष्क्काथ्यं भावनौषधं तोये। तन्निर्यूहेऽष्टांशे पूतोष्णे प्रक्षिपेत् गिरिजम्॥ अउ

samagirijamaṣṭaguṇite niṣkkāthyaṃ bhāvanauṣadhaṃ toye| tanniryūhe'ṣṭāṃśe pūtoṣṇe prakṣipet girijam|| au

49.295

तत् समरसतां यातं संशुष्कं प्रक्षिपेद्रसे भूयः। स्वैस्वैरेवं क्वाथैर्भाव्यं वारान् भवेत् सप्त॥ अउ

tat samarasatāṃ yātaṃ saṃśuṣkaṃ prakṣipedrase bhūyaḥ| svaisvairevaṃ kvāthairbhāvyaṃ vārān bhavet sapta|| au

49.296

अथ स्निग्धस्य शुद्धस्य घृतं तिक्तकसाधितम्। त्र्यहं युञ्जीत गिरिजमेकैकेन तथा त्र्यहम्॥ अउ

atha snigdhasya śuddhasya ghṛtaṃ tiktakasādhitam| tryahaṃ yuñjīta girijamekaikena tathā tryaham|| au

49.297

फलत्रयस्य यूषेण पटोल्या मधुकस्य च। योगयोग्यं ततस्तस्य कालापेक्षं प्रयोजयेत्॥ अउ

phalatrayasya yūṣeṇa paṭolyā madhukasya ca| yogayogyaṃ tatastasya kālāpekṣaṃ prayojayet|| au

49.298

शिलाजमेवं देहस्य भवत्यत्युपकारकम्। गुणान् समग्रान् कुरुते सहसा व्यापदश्च न॥ अउ

śilājamevaṃ dehasya bhavatyatyupakārakam| guṇān samagrān kurute sahasā vyāpadaśca na|| au

49.299

एकत्रिसप्तसप्ताहं कर्षमर्द्धपलं पलम्। हीनमध्योत्तमो योगः शिलाजस्य क्रमान्मतः॥ अउ

ekatrisaptasaptāhaṃ karṣamarddhapalaṃ palam| hīnamadhyottamo yogaḥ śilājasya kramānmataḥ|| au

49.300

संस्कृतं संस्कृते देहे प्रयुक्तं गिरिजाह्वयम्। युक्तं व्यस्तैः समस्तैर्वा ताम्रायोरूप्यहेमभिः॥ अउ

saṃskṛtaṃ saṃskṛte dehe prayuktaṃ girijāhvayam| yuktaṃ vyastaiḥ samastairvā tāmrāyorūpyahemabhiḥ|| au

49.301

क्षीरेणालोडितं कुर्याच्छीघ्रं रासायनं फलम्। हन्याद्रोगानशेषांश्च जीर्णे हितमिताशिनः॥ अउ

kṣīreṇāloḍitaṃ kuryācchīghraṃ rāsāyanaṃ phalam| hanyādrogānaśeṣāṃśca jīrṇe hitamitāśinaḥ|| au

49.302

व्यायामातपमारुतचेतःसन्तापगुरुविदाह्यादि। उपयोगादपि परतो द्विगुणं परिवर्जयेत् कालम्॥ अउ

vyāyāmātapamārutacetaḥsantāpaguruvidāhyādi| upayogādapi parato dviguṇaṃ parivarjayet kālam|| au

49.303

कुलत्थान् काकमाचीं च कपोतांश्च सदा त्यजेत्। पिबेन्माहेन्द्रमुदकं कौपं प्रास्रवणाम्बु वा॥ अउ

kulatthān kākamācīṃ ca kapotāṃśca sadā tyajet| pibenmāhendramudakaṃ kaupaṃ prāsravaṇāmbu vā|| au

49.304

ज्वरी ज्वरघ्नाम्बुदपर्पटादेः क्वाथेन रक्ती मधुयष्टिकायाः। शोषी सरैः क्रव्यभुगामिषोत्थैर्मायुरमांसैः पयसा च कार्श्ये॥ अउ

jvarī jvaraghnāmbudaparpaṭādeḥ kvāthena raktī madhuyaṣṭikāyāḥ| śoṣī saraiḥ kravyabhugāmiṣotthairmāyuramāṃsaiḥ payasā ca kārśye|| au

49.305

मध्वम्बुना मेदसि सम्प्रवृद्धे क्षीरेण पयाकुलबुद्धिसत्वः। पाण्ड्वामयार्त्तावुदरे सशोफे पिबेच्छिलाजं महिषीजलेन॥ अउ

madhvambunā medasi sampravṛddhe kṣīreṇa payākulabuddhisatvaḥ| pāṇḍvāmayārttāvudare saśophe pibecchilājaṃ mahiṣījalena|| au

49.306

अश्म वीरतराद्येन कुष्ठं खदिरवारिणा। विषं विषघ्नैरगदैर्हन्त्येवं तद्यथामयम्॥ अउ

aśma vīratarādyena kuṣṭhaṃ khadiravāriṇā| viṣaṃ viṣaghnairagadairhantyevaṃ tadyathāmayam|| au

49.308

शैलजत्रिकटुक्षौद्रक्षौद्रधातून् निषेवते। क्षीरौदनाशी यो जीर्णे यक्ष्मणा न स बाध्यते॥ अस49.307। सुभावितात्सारगणैस्तुलां पीत्वा शिलोद्भवात्। सारांबुनैव भुञ्जानः शालिं जाङ्गलजै रसैः॥ अउ

śailajatrikaṭukṣaudrakṣaudradhātūn niṣevate| kṣīraudanāśī yo jīrṇe yakṣmaṇā na sa bādhyate|| asa49.307| subhāvitātsāragaṇaistulāṃ pītvā śilodbhavāt| sārāṃbunaiva bhuñjānaḥ śāliṃ jāṅgalajai rasaiḥ|| au

49.309

व्यपोह्य मधुमेहाख्यमन्तकं रोगसङ्करम्। वपुर्वर्णबलोपेतः शतं जीवत्यनामयः॥ अउ

vyapohya madhumehākhyamantakaṃ rogasaṅkaram| vapurvarṇabalopetaḥ śataṃ jīvatyanāmayaḥ|| au

49.310

शिलाह्वात् षोडशपलं त्रिस्त्रिरेकत्र भावयेत्। वराया दशमूलस्य गुडूच्याः कर्कशस्य च॥ अउ

śilāhvāt ṣoḍaśapalaṃ tristrirekatra bhāvayet| varāyā daśamūlasya guḍūcyāḥ karkaśasya ca|| au

49.311

बलाया मधुयष्ट्याश्च रसे गव्ये च वारिणि। क्षीरे सकृत्क्रमेणैवं सप्तकृत्वस्तथा पुनः॥ अउ

balāyā madhuyaṣṭyāśca rase gavye ca vāriṇi| kṣīre sakṛtkrameṇaivaṃ saptakṛtvastathā punaḥ|| au

49.312

काकोलियुग्मघनपुष्करवह्निरास्ना मेदायुगर्द्धिचविकागजपिप्पलीनाम्। पाठाद्विजीवकनिकुम्भविदारियुग्म वीरावरीमधुफलांशुमतीद्वयानाम्॥ अउ

kākoliyugmaghanapuṣkaravahnirāsnā medāyugarddhicavikāgajapippalīnām| pāṭhādvijīvakanikumbhavidāriyugma vīrāvarīmadhuphalāṃśumatīdvayānām|| au

49.313

पलिकानामब्द्रोणे सिद्धानां पादशेषिते क्वाथे। भावितमित्थं गिरिजं द्विपलैश्चूर्णीकृतैर्युञ्ज्यात्॥ अउ

palikānāmabdroṇe siddhānāṃ pādaśeṣite kvāthe| bhāvitamitthaṃ girijaṃ dvipalaiścūrṇīkṛtairyuñjyāt|| au

49.314

कर्कटशृङ्गीधात्रीव्योषैस्तालीसपत्रकुडबेन। चूर्णपलेन विदार्यास्त्वक्षीर्याः कर्षयुग्मेन॥ अउ

karkaṭaśṛṅgīdhātrīvyoṣaistālīsapatrakuḍabena| cūrṇapalena vidāryāstvakṣīryāḥ karṣayugmena|| au

49.315

द्विपलेन चतुर्जातात्तैल घृतक्षौद्रशर्कराभिश्च। द्विपलाद्द्विगुणाभिः कार्या गुटिकास्ततोक्षसमाः॥ अउ

dvipalena caturjātāttaila ghṛtakṣaudraśarkarābhiśca| dvipalāddviguṇābhiḥ kāryā guṭikāstatokṣasamāḥ|| au

49.316

ताः शुष्का नवकुम्भे जातीपुष्पाधिवासिते स्थाप्याः। तासामेकां खादेत् प्रतिदिनमनुपानमत्रेष्टम्॥ अउ

tāḥ śuṣkā navakumbhe jātīpuṣpādhivāsite sthāpyāḥ| tāsāmekāṃ khādet pratidinamanupānamatreṣṭam|| au

49.317

क्षीररसदाडिमाम्भो मार्द्वीकसुरासवान्यतमम्। जीर्णेन्नं लघु भोज्यं यूषपयःपिशितनिर्यूहैः॥ अउ

kṣīrarasadāḍimāmbho mārdvīkasurāsavānyatamam| jīrṇennaṃ laghu bhojyaṃ yūṣapayaḥpiśitaniryūhaiḥ|| au

49.318

सप्ताहमात्रमेवं सर्वान्नीनः क्रमात् भवेत् परतः। भक्तस्यान्ते प्राग्वा गुटिका न विरुध्यते सैषा॥ अउ

saptāhamātramevaṃ sarvānnīnaḥ kramāt bhavet parataḥ| bhaktasyānte prāgvā guṭikā na virudhyate saiṣā|| au

49.319

निरपाया भूरिफला परिहारसुखोपयोजिता जयति। प्रबलमपि वातशोणितमूरुस्तम्भं ज्वरं दीर्घम्॥ अउ

nirapāyā bhūriphalā parihārasukhopayojitā jayati| prabalamapi vātaśoṇitamūrustambhaṃ jvaraṃ dīrgham|| au

49.320

भगमूत्रशुक्रदोषप्लीहयकृद्रक्तपाण्डुहृद्रोगान्। वर्ध्मवमिगुल्मपीनसहिध्माकासारुचिश्वासान्॥ अउ

bhagamūtraśukradoṣaplīhayakṛdraktapāṇḍuhṛdrogān| vardhmavamigulmapīnasahidhmākāsāruciśvāsān|| au

49.321

विद्रधिमुदरं कुष्ठं श्वित्रं जाड्यं क्षयं मदं मूर्च्छाम्। उन्मादमपस्मारं मुखनेत्रशिरोगदांस्तांतान्॥ अउ

vidradhimudaraṃ kuṣṭhaṃ śvitraṃ jāḍyaṃ kṣayaṃ madaṃ mūrcchām| unmādamapasmāraṃ mukhanetraśirogadāṃstāṃtān|| au

49.322

आनाहमतीसारं हलीमकं कामलाग्रहणिरोगान्। ग्रन्थ्यर्बुदान् सपिटकान् भगन्दरं गण्डमालां च॥ अउ

ānāhamatīsāraṃ halīmakaṃ kāmalāgrahaṇirogān| granthyarbudān sapiṭakān bhagandaraṃ gaṇḍamālāṃ ca|| au

49.323

अतिकार्श्यमतिस्थौल्यं स्वेदमथश्लीपदं गुदे कीलान्। दंष्ट्राविषं समूलं गरप्रयोगान् सुघोरांश्च॥ अउ

atikārśyamatisthaulyaṃ svedamathaślīpadaṃ gude kīlān| daṃṣṭrāviṣaṃ samūlaṃ garaprayogān sughorāṃśca|| au

49.324

अभिचारमरातिकृतं दुःस्वप्नं भौतिकीं तथा बाधाम्। पाप्मालक्ष्मीं चेयं गुटिका शमयेच्छिवा नाम्ना॥ अउ

abhicāramarātikṛtaṃ duḥsvapnaṃ bhautikīṃ tathā bādhām| pāpmālakṣmīṃ ceyaṃ guṭikā śamayecchivā nāmnā|| au

49.325

वृष्यायुष्या धन्या कान्तियशःश्रीविबोधिनी मेध्या। कुरुते नृपवल्लभतां जयं विवादे च वक्त्रस्था॥ अउ

vṛṣyāyuṣyā dhanyā kāntiyaśaḥśrīvibodhinī medhyā| kurute nṛpavallabhatāṃ jayaṃ vivāde ca vaktrasthā|| au

49.326

जितखलतिवलीपलिता जीवयति सुखं शतद्वयं शरदाम्। वर्षद्वयप्रयोगाद्वर्षशतचतुष्टयं जीवेत्॥ अउ

jitakhalativalīpalitā jīvayati sukhaṃ śatadvayaṃ śaradām| varṣadvayaprayogādvarṣaśatacatuṣṭayaṃ jīvet|| au

49.327

न सोस्तिरोगो भुवि साध्यरूपो जत्वश्मजं यं न जयेत् प्रसह्य। तत्कालयोगैर्विधिवत्प्रयुक्तैः स्वस्थस्य चोर्जां विपुलां दधाति॥ अउ

na sostirogo bhuvi sādhyarūpo jatvaśmajaṃ yaṃ na jayet prasahya| tatkālayogairvidhivatprayuktaiḥ svasthasya corjāṃ vipulāṃ dadhāti|| au

49.328

अमरमन्दिरमन्दरसम्भवाच्छतपलं गिरिजादुपयोजय। यदि जरामयदुःखविवर्जितां सुचिरमिच्छसि जीवितसन्ततिम्॥ अउ

amaramandiramandarasambhavācchatapalaṃ girijādupayojaya| yadi jarāmayaduḥkhavivarjitāṃ suciramicchasi jīvitasantatim|| au

49.329

दशगुणमुपयुङ्क्ते यः शतं शैलजाताल्लघुहितमितभोजी वर्जयन् वर्जनीयान्। सततसमनुषक्तान् वर्जितान् वैद्यवृन्दैर्विधमति सगदौघान् नेक्षते चायुषोन्तम्॥ अउ

daśaguṇamupayuṅkte yaḥ śataṃ śailajātāllaghuhitamitabhojī varjayan varjanīyān| satatasamanuṣaktān varjitān vaidyavṛndairvidhamati sagadaughān nekṣate cāyuṣontam|| au

49.330

समुद्वभूवामृतमन्थनोत्थः स्वेदः शिलाभ्योऽमृतवान् गिरेः प्राक्। यो मन्दरस्यात्मभुवा हिताय न्यस्तः स शैलेषु शिलाजरूपी॥ अउ

samudvabhūvāmṛtamanthanotthaḥ svedaḥ śilābhyo'mṛtavān gireḥ prāk| yo mandarasyātmabhuvā hitāya nyastaḥ sa śaileṣu śilājarūpī|| au

49.331

सुवर्णशैलप्रभवो विष्णुना काञ्चनो रसः। तापी किरातचीनेषु यवनेषु च निर्मितः॥ अउ

suvarṇaśailaprabhavo viṣṇunā kāñcano rasaḥ| tāpī kirātacīneṣu yavaneṣu ca nirmitaḥ|| au

49.332

ताप्यां सूर्यांशुसन्तप्तो माधवे मासि दृश्यते। मधुरः काञ्चनाभासः साम्लो रजतसन्निभः॥ अउ

tāpyāṃ sūryāṃśusantapto mādhave māsi dṛśyate| madhuraḥ kāñcanābhāsaḥ sāmlo rajatasannibhaḥ|| au

49.333

किंचित् कषाय उभयः शीतः पाके कटुर्लघुः। शिलानिर्यासवच्चात्र कुलत्थादीन् परित्यजेत्॥ अउ

kiṃcit kaṣāya ubhayaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ| śilāniryāsavaccātra kulatthādīn parityajet|| au

49.334

न तन्निषेवी जरसाभिभृयते न पन्नगैर्नापि गरैर्न वृश्चिकैः। न पाण्डुमेहज्वरशोफयक्ष्मभिर्न कण्ठनेत्रश्रवणत्वगामयैः॥ अउ

na tanniṣevī jarasābhibhṛyate na pannagairnāpi garairna vṛścikaiḥ| na pāṇḍumehajvaraśophayakṣmabhirna kaṇṭhanetraśravaṇatvagāmayaiḥ|| au

49.335

सोदश्वित्को माक्षिकधातुः सघृतो वा सक्षौद्रो वा क्षौद्रघृताभ्यां सहितो वा। साम्भस्को वा तैलयुतो वा विनिहन्ता त्वग्दोषाणां सर्वविषाणां सगराणाम्॥ अउ

sodaśvitko mākṣikadhātuḥ saghṛto vā sakṣaudro vā kṣaudraghṛtābhyāṃ sahito vā| sāmbhasko vā tailayuto vā vinihantā tvagdoṣāṇāṃ sarvaviṣāṇāṃ sagarāṇām|| au

49.336

अक्षद्राक्षायोमलमुस्तामलकानां सव्योषाणां पर्वतनिर्यासयुतानाम्। दत्वा तुल्यं माक्षिकधातुं मधुमिश्रं लिह्यात्पाण्डुव्याध्यभिभूतः शिवमिच्छन्॥ अउ

akṣadrākṣāyomalamustāmalakānāṃ savyoṣāṇāṃ parvataniryāsayutānām| datvā tulyaṃ mākṣikadhātuṃ madhumiśraṃ lihyātpāṇḍuvyādhyabhibhūtaḥ śivamicchan|| au

49.337

अंशः शुण्ठ्या लोहमलांशो बदरांशः पिप्पल्यंशो माक्षिकधातुर्द्विगुणांशः। क्षौद्रं कामं कृष्णतिलानामपि चांशः श्रेष्ठा पिण्डी पाण्डुविकारश्वयथुघ्नी॥ अउ

aṃśaḥ śuṇṭhyā lohamalāṃśo badarāṃśaḥ pippalyaṃśo mākṣikadhāturdviguṇāṃśaḥ| kṣaudraṃ kāmaṃ kṛṣṇatilānāmapi cāṃśaḥ śreṣṭhā piṇḍī pāṇḍuvikāraśvayathughnī|| au

49.338

सायश्चूर्णं माक्षिकधातुं मधुमिश्रं व्योषोपेतं पर्वतनिर्याससमेतम्। क्षीराहारो योऽवलिहानः प्रयतात्मा कृत्युद्वारं शोषमपोहत्यचिरेण॥ अउ

sāyaścūrṇaṃ mākṣikadhātuṃ madhumiśraṃ vyoṣopetaṃ parvataniryāsasametam| kṣīrāhāro yo'valihānaḥ prayatātmā kṛtyudvāraṃ śoṣamapohatyacireṇa|| au

49.339

लोहं सर्पिर्माक्षिकधातुर्मधुमात्रा धात्रीचूर्णं के सरमम्बुप्रभवानाम्। योगः कुर्यादेष सिताभागविमिश्रश्चक्षुर्घ्राणश्रोत्ररसज्ञानविबोधम्॥ अउ

lohaṃ sarpirmākṣikadhāturmadhumātrā dhātrīcūrṇaṃ ke saramambuprabhavānām| yogaḥ kuryādeṣa sitābhāgavimiśraścakṣurghrāṇaśrotrarasajñānavibodham|| au

49.340

कृत्यैकस्थं माक्षिकधातुं त्रिफलां च भ्राष्ट्रे पक्त्वा ये सहविष्कं विलिहन्ति। पथ्यादास्तान् वार्धकदोषा न भजन्ते मातुर्दोषाः स्तन्यनिवृत्तानिव वालान्॥ अउ

kṛtyaikasthaṃ mākṣikadhātuṃ triphalāṃ ca bhrāṣṭre paktvā ye sahaviṣkaṃ vilihanti| pathyādāstān vārdhakadoṣā na bhajante māturdoṣāḥ stanyanivṛttāniva vālān|| au

49.341

समश्नतो माक्षिकधातुचूर्णं सर्पिर्मधुभ्यां त्रिफलारजश्च। शनैः शनैर्याति जरा विनाशं प्रत्यन्तवासादिव लोकयात्रा॥ अउ

samaśnato mākṣikadhātucūrṇaṃ sarpirmadhubhyāṃ triphalārajaśca| śanaiḥ śanairyāti jarā vināśaṃ pratyantavāsādiva lokayātrā|| au

49.342

त्रिकोणकाण्डा सुबहुप्रताना फलेषु पीता कुसुमेषु रक्ता। पत्रैःसदुग्धैर्मृदुरोमवद्भिस्ताम्बूलतुल्यैर्घनकन्दमूला॥ अउ

trikoṇakāṇḍā subahupratānā phaleṣu pītā kusumeṣu raktā| patraiḥsadugdhairmṛduromavadbhistāmbūlatulyairghanakandamūlā|| au

49.343

पवनविवस्वदंशुवनितादिषुकामचरा विविधमनःशरीरगदवृन्दनिवृत्तिकरी। भुवि परमौषधिर्महिषवल्लरीति प्रथिता क्वचिदपि वृद्धदारक इयत्वपि वेल्लरिका॥ अउ

pavanavivasvadaṃśuvanitādiṣukāmacarā vividhamanaḥśarīragadavṛndanivṛttikarī| bhuvi paramauṣadhirmahiṣavallarīti prathitā kvacidapi vṛddhadāraka iyatvapi vellarikā|| au

49.344

वसन्ते सङ्गृहीतानां शोषितानामनातपे। वृद्धदारकमूलानां तुलां संचूर्ण्यं सर्पिषा॥ अउ

vasante saṅgṛhītānāṃ śoṣitānāmanātape| vṛddhadārakamūlānāṃ tulāṃ saṃcūrṇyaṃ sarpiṣā|| au

49.345

आप्लाव्य घृतपात्रस्थां धान्ये पक्षमुपेक्षिताम्। लिह्यादनु पिवेत्क्षीरं जीर्णे क्षीरघृताशनः॥ अउ

āplāvya ghṛtapātrasthāṃ dhānye pakṣamupekṣitām| lihyādanu pivetkṣīraṃ jīrṇe kṣīraghṛtāśanaḥ|| au

49.346

तत्प्रयोगाज्जराजीणा वृद्धा दारकतामियात्। भग्नास्थिर्गद्गदः पङ्गुः कृशो ह्रस्वोन्यरूपताम्॥ अउ

tatprayogājjarājīṇā vṛddhā dārakatāmiyāt| bhagnāsthirgadgadaḥ paṅguḥ kṛśo hrasvonyarūpatām|| au

49.347

निरस्ताशेषदोषोत्थनखभेदाद्युपद्रवः। अपस्मारग्रहोन्मादपाप्मालक्ष्मीविवर्जितः। दीप्ताग्निर्बलवान् वाग्मी जीवेद्वर्षशतानि षट्॥ अउ

nirastāśeṣadoṣotthanakhabhedādyupadravaḥ| apasmāragrahonmādapāpmālakṣmīvivarjitaḥ| dīptāgnirbalavān vāgmī jīvedvarṣaśatāni ṣaṭ|| au

49.348

चूर्णितैरश्वगन्धायाः संयुतं त्रिंशता पलैः। तत्तुल्यं दारकं प्राश्य पयसा सर्पिषाथवा॥ अउ

cūrṇitairaśvagandhāyāḥ saṃyutaṃ triṃśatā palaiḥ| tattulyaṃ dārakaṃ prāśya payasā sarpiṣāthavā|| au

49.349

जीर्णो पूर्ववदश्नीयाद्यो जीवेत् स समाः शतम्। वाजिवेगो गजप्राणः सुरूपो भास्करद्युतिः॥ अउ

jīrṇo pūrvavadaśnīyādyo jīvet sa samāḥ śatam| vājivego gajaprāṇaḥ surūpo bhāskaradyutiḥ|| au

49.350

अश्वगन्धेन संयोज्यौ वरीगोक्षुरकौ पृथक्॥ अउ

aśvagandhena saṃyojyau varīgokṣurakau pṛthak|| au

49.351

यो लिह्यात् सर्पिषा चूर्णं वृद्धदारकमूलजम्। सप्ताहं यूषभक्ताशी स्यात् स किन्नरतुल्यवाक्॥ अउ

yo lihyāt sarpiṣā cūrṇaṃ vṛddhadārakamūlajam| saptāhaṃ yūṣabhaktāśī syāt sa kinnaratulyavāk|| au

49.352

स्वरसेन शतावर्या सप्ताहं भावितं च तत्। लिहानः पूर्ववन्मासं शतं जीवेन्महामतिः॥ अउ

svarasena śatāvaryā saptāhaṃ bhāvitaṃ ca tat| lihānaḥ pūrvavanmāsaṃ śataṃ jīvenmahāmatiḥ|| au

49.353

लिह्याद्वा मधुसर्पिर्भ्यां धात्रीस्वरसभावितम्। क्षीरेण वा पिबन्मासं शतं जीवेदरुक्सुधीः॥ अउ

lihyādvā madhusarpirbhyāṃ dhātrīsvarasabhāvitam| kṣīreṇa vā pibanmāsaṃ śataṃ jīvedaruksudhīḥ|| au

49.354

वृद्धदारकमूलानां रसं क्षीरेण यः पिबेत्। तत्कल्कसिद्धं सर्पिर्वा सजीवेन्नीरुजः शतम्॥ अउ

vṛddhadārakamūlānāṃ rasaṃ kṣīreṇa yaḥ pibet| tatkalkasiddhaṃ sarpirvā sajīvennīrujaḥ śatam|| au

49.355

पीतं वेल्लरिकामूलं गोमूत्रेण सहोषितम्। कुष्ठगुल्मोदरगरश्लीपदार्शोपचीर्जयेत्॥ अउ

pītaṃ vellarikāmūlaṃ gomūtreṇa sahoṣitam| kuṣṭhagulmodaragaraślīpadārśopacīrjayet|| au

49.356

पिप्पली त्रिफला दार्वी महौषधपुनर्नवाः। पृथग्दशपलाः सर्वैस्तुल्यांशो वृद्धदारकः॥ अउ

pippalī triphalā dārvī mahauṣadhapunarnavāḥ| pṛthagdaśapalāḥ sarvaistulyāṃśo vṛddhadārakaḥ|| au

49.357

धान्याम्लपीतस्तच्चूर्णो जीर्णे स्वच्छन्दभोजनः। श्लीपदाममरुद्वर्ध्मगुल्मोदरगरान् हरेत्॥ अउ

dhānyāmlapītastaccūrṇo jīrṇe svacchandabhojanaḥ| ślīpadāmamarudvardhmagulmodaragarān haret|| au

49.358

शौण्डी विश्ववराद्वीपिवेल्लमुस्ताः समांशकाः। तुल्यवेल्लरिकामूलाः साज्यक्षौद्रास्तथागुणाः॥ अउ

śauṇḍī viśvavarādvīpivellamustāḥ samāṃśakāḥ| tulyavellarikāmūlāḥ sājyakṣaudrāstathāguṇāḥ|| au

49.359

तत्फलात् स्वरसं कर्षं लिहंस्तुल्याज्यमाक्षिकम्। गव्यं पिबेदनु पयो माहिषं वा यथेष्टभुक्॥ अउ

tatphalāt svarasaṃ karṣaṃ lihaṃstulyājyamākṣikam| gavyaṃ pibedanu payo māhiṣaṃ vā yatheṣṭabhuk|| au

49.360

पञ्चाहेन जयेत् कासान् सप्ताहेन त्वगामयान्। महाकुष्ठानि मासेन भवेन्मासद्वयेन तु। पञ्चवर्षशतायुष्को धीमेधाबलरूपवान्॥ अउ

pañcāhena jayet kāsān saptāhena tvagāmayān| mahākuṣṭhāni māsena bhavenmāsadvayena tu| pañcavarṣaśatāyuṣko dhīmedhābalarūpavān|| au

49.361

वेल्लरीफलमूलानां पिप्पल्याश्च समं रजः। वेल्लरीफलमूलोत्थस्वरसेनैव भावयेत्॥ अउ

vellarīphalamūlānāṃ pippalyāśca samaṃ rajaḥ| vellarīphalamūlotthasvarasenaiva bhāvayet|| au

49.362

अमृताया रसेनानु ततः शुष्कं घृताप्लुतम्। निखनेत् घृतकुम्भस्थं करीषे बहुसञ्चये॥ अउ

amṛtāyā rasenānu tataḥ śuṣkaṃ ghṛtāplutam| nikhanet ghṛtakumbhasthaṃ karīṣe bahusañcaye|| au

49.363

मासादुद्धृत्य तं लेहं यो वर्षमुपयोजयेत्। सहस्रायुः स जरसा सहसा नाभिभूयते॥ अउ

māsāduddhṛtya taṃ lehaṃ yo varṣamupayojayet| sahasrāyuḥ sa jarasā sahasā nābhibhūyate|| au

49.364

कुष्ठचूर्णतुलां क्षौद्रघृतस्य द्वितुलान्विताम्। धान्यराशौ दिनशतं निहितामुपयोजयेत्॥ अउ

kuṣṭhacūrṇatulāṃ kṣaudraghṛtasya dvitulānvitām| dhānyarāśau dinaśataṃ nihitāmupayojayet|| au

49.365

सुगन्धिकायो दृक्श्रोत्रस्वरवर्णेष्वतीन्द्रियः। गतव्याधिजरो जीवेत् सप्तवर्षशतानि ना॥ अउ

sugandhikāyo dṛkśrotrasvaravarṇeṣvatīndriyaḥ| gatavyādhijaro jīvet saptavarṣaśatāni nā|| au

49.366

कुटीप्रवेशः क्षणिनां परिच्छदवतां हितः। अतोन्यथा तु ये तेषां सौर्यमारुतिको विधिः॥ अउ

kuṭīpraveśaḥ kṣaṇināṃ paricchadavatāṃ hitaḥ| atonyathā tu ye teṣāṃ sauryamārutiko vidhiḥ|| au

49.367

वातातपसहा योगा वक्ष्यन्तेऽतो विशेषतः। सुखोपचारा भ्रंशेऽपि ये न देहस्य बाधकाः॥ अउ

vātātapasahā yogā vakṣyante'to viśeṣataḥ| sukhopacārā bhraṃśe'pi ye na dehasya bādhakāḥ|| au

49.368

शीतोदकं पयः क्षौद्रं घृतमेकैकशो द्विशः। त्रिशः समस्तमथवा प्राक्पीतं स्थापयेद्वयः॥ अउ

śītodakaṃ payaḥ kṣaudraṃ ghṛtamekaikaśo dviśaḥ| triśaḥ samastamathavā prākpītaṃ sthāpayedvayaḥ|| au

49.369

हरीतकीमागधिकाक्षधात्रीश्चूर्णीकृता लोहरजोविमिश्राः। सर्पिर्मधुभ्यामदतः शरीरं कालाग्रदूती न जरा दुनोति॥ अउ

harītakīmāgadhikākṣadhātrīścūrṇīkṛtā loharajovimiśrāḥ| sarpirmadhubhyāmadataḥ śarīraṃ kālāgradūtī na jarā dunoti|| au

49.370

हरीतकीमागधिकाविडङ्गशशाङ्कलेखामलकच्छवीनाम्। सितोपलौतपघृतान्वितानां रोगा न लेढारमभिद्रवन्ति॥ अउ

harītakīmāgadhikāviḍaṅgaśaśāṅkalekhāmalakacchavīnām| sitopalautapaghṛtānvitānāṃ rogā na leḍhāramabhidravanti|| au

49.371

त्रिफलामसनोदकेन पिष्टां रजनीं पर्युषितामयः कपाले। मधुना मधुरां लिहन् हिनस्ति स्थविमानं जरसं गदांश्च सर्वान्॥ अउ

triphalāmasanodakena piṣṭāṃ rajanīṃ paryuṣitāmayaḥ kapāle| madhunā madhurāṃ lihan hinasti sthavimānaṃ jarasaṃ gadāṃśca sarvān|| au

49.372

खदिरासनयूषभावितायास्त्रिफलाया घृतमाक्षिकप्लुतायाः। नियमेन नरा निषेवितारो यदि जीवन्त्यजराः किमत्र चित्रम्॥ अउ

khadirāsanayūṣabhāvitāyāstriphalāyā ghṛtamākṣikaplutāyāḥ| niyamena narā niṣevitāro yadi jīvantyajarāḥ kimatra citram|| au

49.373

असनस्वरसेन भावितानामभयानां सविडङ्गतण्डुलानाम्। मधुलोहरजोघृताप्लुतानां न हि लेढारमभिद्रवन्ति रोगाः॥ अउ

asanasvarasena bhāvitānāmabhayānāṃ saviḍaṅgataṇḍulānām| madhuloharajoghṛtāplutānāṃ na hi leḍhāramabhidravanti rogāḥ|| au

49.374

बीजकम्य रसमङ्गुलिहार्यं शर्करामधुघृतं त्रिफलां च। शीलयत्सु पुरुषेषु जरत्तास्वागतापि विनिवर्त्तत एव॥ अउ

bījakamya rasamaṅgulihāryaṃ śarkarāmadhughṛtaṃ triphalāṃ ca| śīlayatsu puruṣeṣu jarattāsvāgatāpi vinivarttata eva|| au

49.375

दर्वीप्रलेपास्रिफलाकषायः सितोपला तैलमधुप्रगाढः। सपिप्पलीनागरलोहरेणुस्तनोः सपत्नीं जरसं निहन्ति॥ अउ

darvīpralepāsriphalākaṣāyaḥ sitopalā tailamadhupragāḍhaḥ| sapippalīnāgaralohareṇustanoḥ sapatnīṃ jarasaṃ nihanti|| au

49.376

फलत्रयत्र्यूषणचूर्णयुक्तां द्राक्षां ससर्पिर्मधुशर्करां च। क्षीरानुपानं पुरुषा लिहन्तो जीवन्ति निर्धूतजराविकाराः॥ अउ

phalatrayatryūṣaṇacūrṇayuktāṃ drākṣāṃ sasarpirmadhuśarkarāṃ ca| kṣīrānupānaṃ puruṣā lihanto jīvanti nirdhūtajarāvikārāḥ|| au

49.377

हरीतकीं सर्पिषि सम्प्रताप्य समश्नतस्तत् पिबतो घृतं च। भवेच्चिरस्थायि बलं शरीरे सक्द्त्कृतं साधु यथा कृतज्ञे॥ अउ

harītakīṃ sarpiṣi sampratāpya samaśnatastat pibato ghṛtaṃ ca| bhaveccirasthāyi balaṃ śarīre sakdtkṛtaṃ sādhu yathā kṛtajñe|| au

49.378

आराच्चितानां कलशं पुराणं धात्रीफलानां मधुनश्च पूर्णम्। संवत्सरार्द्धं निहितं यवेषु निषेवमाणो जरसं निहन्ति॥ अउ

ārāccitānāṃ kalaśaṃ purāṇaṃ dhātrīphalānāṃ madhunaśca pūrṇam| saṃvatsarārddhaṃ nihitaṃ yaveṣu niṣevamāṇo jarasaṃ nihanti|| au

49.379

धात्रीकृमिघ्नासनसारचूर्णं सतैलसर्पिर्मधुलोहरेणु। निषेवमाणस्य भवेन्नरस्य तारुण्यलावण्यमपि प्रणष्टम्॥ अउ

dhātrīkṛmighnāsanasāracūrṇaṃ satailasarpirmadhulohareṇu| niṣevamāṇasya bhavennarasya tāruṇyalāvaṇyamapi praṇaṣṭam|| au

49.380

नवामलकशुक्तयो मधु घृतं रजश्चायसं चतुष्टयमयोघटस्थमिति चूर्णितं वत्सरम्॥ अउ

navāmalakaśuktayo madhu ghṛtaṃ rajaścāyasaṃ catuṣṭayamayoghaṭasthamiti cūrṇitaṃ vatsaram|| au

49.381

क्रमेण लिहतः पयोनुपिबतश्च पथ्याशिनश्चिरं भवति जीवितं क्षयमुपैति पृथवीजरा॥ अउ

krameṇa lihataḥ payonupibataśca pathyāśinaściraṃ bhavati jīvitaṃ kṣayamupaiti pṛthavījarā|| au

49.382

चूर्णं श्वदंष्ट्रामलकामृतानां लिहन् ससर्पिर्मधुभागयुक्तम्। वृषस्थिरःशान्तविकारदुःखः समाः शतं जीवति कृष्णकेशः॥ अउ

cūrṇaṃ śvadaṃṣṭrāmalakāmṛtānāṃ lihan sasarpirmadhubhāgayuktam| vṛṣasthiraḥśāntavikāraduḥkhaḥ samāḥ śataṃ jīvati kṛṣṇakeśaḥ|| au

49.383

विडङ्गसारं मधुकं च पिष्टं भल्लातकक्वाथमधुप्रगाढम्। अर्शांसि जन्तूंश्च जयत्युदीर्णान् वह्निं च सन्धुक्षयति क्षणेन॥ अउ

viḍaṅgasāraṃ madhukaṃ ca piṣṭaṃ bhallātakakvāthamadhupragāḍham| arśāṃsi jantūṃśca jayatyudīrṇān vahniṃ ca sandhukṣayati kṣaṇena|| au

49.384

विडङ्गभल्लातकचित्रकाणां गुडोत्तराणामभयान्वितानाम्। तैलेन चूर्णानि निषेवमाणान् शरीरिणो नोपतपन्ति रोगाः॥ अउ

viḍaṅgabhallātakacitrakāṇāṃ guḍottarāṇāmabhayānvitānām| tailena cūrṇāni niṣevamāṇān śarīriṇo nopatapanti rogāḥ|| au

49.385

विडङ्गभल्लातकनागराणि येऽश्नन्ति सर्पिर्मधुसंयुतानि। जरानदीं रोगतरङ्गिणीं ते लावण्ययुक्ताः पुरुषास्तरन्ति॥ अउ

viḍaṅgabhallātakanāgarāṇi ye'śnanti sarpirmadhusaṃyutāni| jarānadīṃ rogataraṅgiṇīṃ te lāvaṇyayuktāḥ puruṣāstaranti|| au

49.386

विडङ्गकल्कं स्वरसेन धात्र्याः क्षौद्रेण युक्तं च पिबेन्नरो यः। द्राक्षारसक्षौद्रपरिप्लुतं वा विजित्य रोगान् स भवेच्छतायुः॥ अउ

viḍaṅgakalkaṃ svarasena dhātryāḥ kṣaudreṇa yuktaṃ ca pibennaro yaḥ| drākṣārasakṣaudrapariplutaṃ vā vijitya rogān sa bhavecchatāyuḥ|| au

49.387

चूर्णं समं मागधिकाकणानां विडङ्गचूर्णेन सचित्रकेण। निषेवमाणो मधुतैलमिश्रं वयःपरीणामजले न मज्जेत्॥ अउ

cūrṇaṃ samaṃ māgadhikākaṇānāṃ viḍaṅgacūrṇena sacitrakeṇa| niṣevamāṇo madhutailamiśraṃ vayaḥparīṇāmajale na majjet|| au

49.388

पुनर्नवस्यार्द्धपलं पलं वा पिष्टं पिबेद्यः पयसार्द्धामासम्। मासद्वयं तत्त्रिगुणं समां वा जीर्णोपि भूयः सपुनर्नवः स्यात्॥ अउ

punarnavasyārddhapalaṃ palaṃ vā piṣṭaṃ pibedyaḥ payasārddhāmāsam| māsadvayaṃ tattriguṇaṃ samāṃ vā jīrṇopi bhūyaḥ sapunarnavaḥ syāt|| au

49.389

मूर्वाबृहत्यंशुमतीबलानामुशीरपाठासनसारिवाणाम्। कालानुसार्यागरुचन्दनानां वदन्ति पौनर्नवमेव कल्पम्॥ अउ

mūrvābṛhatyaṃśumatībalānāmuśīrapāṭhāsanasārivāṇām| kālānusāryāgarucandanānāṃ vadanti paunarnavameva kalpam|| au

49.390

शतवरीकल्ककषायसिद्धं ये सर्पिरश्नन्ति सिताद्वितीयम्। तान् जीविताध्वानमभिप्रपन्नान् न विप्रलुम्पन्ति विकारचोराः॥ अउ

śatavarīkalkakaṣāyasiddhaṃ ye sarpiraśnanti sitādvitīyam| tān jīvitādhvānamabhiprapannān na vipralumpanti vikāracorāḥ|| au

49.391

पीताश्वगन्धा पयसार्द्धमासं घृतेन तैलेन सुखाम्बुना वा। कृशस्य पुष्टिं वपुषो विधत्ते बालस्य सस्यस्य यथा सुवृष्टिः॥ अउ

pītāśvagandhā payasārddhamāsaṃ ghṛtena tailena sukhāmbunā vā| kṛśasya puṣṭiṃ vapuṣo vidhatte bālasya sasyasya yathā suvṛṣṭiḥ|| au

49.392

दिने दिने कृष्णतिलप्रकुञ्चं समश्नतः शीतजलानुपानम्। पोषः शरीरस्य भवत्यनल्पो दृढीभवन्त्यामरणाच्च दन्ताः॥ अउ

dine dine kṛṣṇatilaprakuñcaṃ samaśnataḥ śītajalānupānam| poṣaḥ śarīrasya bhavatyanalpo dṛḍhībhavantyāmaraṇācca dantāḥ|| au

49.393

शिलाजतुक्षौद्रविडङ्गसर्पिर्लोहाभयापारदताप्यभक्षः। आपूर्यते दुर्बलदेहधातुस्त्रिपञ्चरात्रेण यथा शशाङ्कः॥ अउ

śilājatukṣaudraviḍaṅgasarpirlohābhayāpāradatāpyabhakṣaḥ| āpūryate durbaladehadhātustripañcarātreṇa yathā śaśāṅkaḥ|| au

49.394

मधु मधुरसा लाजा भार्ङ्गी मधूकशतावरी। कमलकुसुमत्वक्षीरीभिः समं जतु पार्वतम्। प्रचुरहविषा लेहं लीढ्वा समृद्धसितोपलं। शिथिलजरसो मन्दातका भवन्ति चिरायुषः॥ अउ

madhu madhurasā lājā bhārṅgī madhūkaśatāvarī| kamalakusumatvakṣīrībhiḥ samaṃ jatu pārvatam| pracurahaviṣā lehaṃ līḍhvā samṛddhasitopalaṃ| śithilajaraso mandātakā bhavanti cirāyuṣaḥ|| au

49.395

गायत्रीशिखिशिंशपासनशिवा वेल्लाक्षकारुष्करान् पिष्ट्वाष्टौ दशषट्गुणेम्भसि दृतान् खण्डैः सहायोमयैः। पात्रे लोहकृते त्र्यहं रविकरैरालोडयन् पाचयेदग्नौ चानु मृदौ सलोहशकलं पादस्थितं तत् पचेत्॥ अउ

gāyatrīśikhiśiṃśapāsanaśivā vellākṣakāruṣkarān piṣṭvāṣṭau daśaṣaṭguṇembhasi dṛtān khaṇḍaiḥ sahāyomayaiḥ| pātre lohakṛte tryahaṃ ravikarairāloḍayan pācayedagnau cānu mṛdau salohaśakalaṃ pādasthitaṃ tat pacet|| au

49.396

पूतस्यांशः क्षीरतोंशस्तथांशौ भार्ङ्गान्निर्यासात् पिबर्यास्त्रयोंशाः। अंशाश्चत्वारस्तत्र हय्यङ्गवीनादेकीकृत्यैतत् साधयेत् कृष्णलौहे॥ अउ

pūtasyāṃśaḥ kṣīratoṃśastathāṃśau bhārṅgānniryāsāt pibaryāstrayoṃśāḥ| aṃśāścatvārastatra hayyaṅgavīnādekīkṛtyaitat sādhayet kṛṣṇalauhe|| au

49.397

विमलया सितया मधुनाथवा युतमयुक्तमिदं यदि वा घृतम्। स्वरुचिभोजनपानविचेष्टितो भवति ना पलशः परिशीलयन्॥ अउ

vimalayā sitayā madhunāthavā yutamayuktamidaṃ yadi vā ghṛtam| svarucibhojanapānaviceṣṭito bhavati nā palaśaḥ pariśīlayan|| au

49.398

श्रीमान् निर्धूतपाप्मा वनमहिषबलो वाजिवेगः स्थिराङ्गो केशैर्भृङ्गाङ्गनीलैर्मधुसुरभिमुखो नैकयोषिन्निषेवी। वाङ्मेधाधीसमृद्धः सुपटुहुतवहो मासमात्रोपयोगाद्धत्तेसौ नारसिंहं वपुरनलशिखातप्तचामीकराभम्॥ अउ

śrīmān nirdhūtapāpmā vanamahiṣabalo vājivegaḥ sthirāṅgo keśairbhṛṅgāṅganīlairmadhusurabhimukho naikayoṣinniṣevī| vāṅmedhādhīsamṛddhaḥ supaṭuhutavaho māsamātropayogāddhattesau nārasiṃhaṃ vapuranalaśikhātaptacāmīkarābham|| au

49.399

हविरिदमतिप्रभावं स्वमिव वपुर्निर्मितं नृसिंहेन। नश्यन्ति यतो भीता व्याध्याधिजरासुरा दूरात्॥ अउ

haviridamatiprabhāvaṃ svamiva vapurnirmitaṃ nṛsiṃhena| naśyanti yato bhītā vyādhyādhijarāsurā dūrāt|| au

49.400

भृङ्गप्रवालानमुनैवभृष्टान् घृतेन यः खादति यन्त्रितात्मा। विशुद्धकोष्ठोऽसनसारासिद्धदुग्धानुपस्तत्कृतभोजनार्थः॥ अउ

bhṛṅgapravālānamunaivabhṛṣṭān ghṛtena yaḥ khādati yantritātmā| viśuddhakoṣṭho'sanasārāsiddhadugdhānupastatkṛtabhojanārthaḥ|| au

49.401

मासोपयोगात् स सुखी जीवत्यब्दशत त्रयम्। गृह्णाति सकृदप्युक्तमविलुप्तस्मृतीन्दिर्यः॥ अउ

māsopayogāt sa sukhī jīvatyabdaśata trayam| gṛhṇāti sakṛdapyuktamaviluptasmṛtīndiryaḥ|| au

49.402

अनेनैव च कल्पेन यस्तैलमुपयोजयेत्। तानेवाप्नोति स गुणान् कृष्णकेशश्च जायते॥ अउ

anenaiva ca kalpena yastailamupayojayet| tānevāpnoti sa guṇān kṛṣṇakeśaśca jāyate|| au

49.403

काश्मर्याणां तुलां मासं स्थितां मधुघृतोक्षिताम्। उपयुज्य पयोन्नाशी चिरं जीवति कान्तिमान्॥ अउ

kāśmaryāṇāṃ tulāṃ māsaṃ sthitāṃ madhughṛtokṣitām| upayujya payonnāśī ciraṃ jīvati kāntimān|| au

49.404

उक्तानि शक्यानि फलान्वितानि युगानुरूपाणि रसायनानि। महानुशंसान्यपि चापराणि प्राप्त्यादिकष्टानि न कीर्त्तितानि॥ अउ

uktāni śakyāni phalānvitāni yugānurūpāṇi rasāyanāni| mahānuśaṃsānyapi cāparāṇi prāptyādikaṣṭāni na kīrttitāni|| au

49.405

अमानुषाणामतिविस्मयानां सत्कर्मणां यद्यपि तानि हेतुः। समूलकाषं तु कषन्ति देहं भ्रंशाद्विधेस्तेन विवर्जितानि॥ अउ

amānuṣāṇāmativismayānāṃ satkarmaṇāṃ yadyapi tāni hetuḥ| samūlakāṣaṃ tu kaṣanti dehaṃ bhraṃśādvidhestena vivarjitāni|| au

49.406

युगस्वभावाद्यदि चौषधीनां क्रियासु शक्तिः परिकल्प्यतेऽल्पा। आयुर्बलादिष्वपि सा तथेति यत्नान्निषेव्याणि रसायनानि॥ अउ

yugasvabhāvādyadi cauṣadhīnāṃ kriyāsu śaktiḥ parikalpyate'lpā| āyurbalādiṣvapi sā tatheti yatnānniṣevyāṇi rasāyanāni|| au

49.407

न चौषधीनामपि सर्वथैव प्रभावहानिः परिकल्पनीया। फलं प्रयात्यूर्ध्वमधस्त्रिवृत्तु प्रत्यक्षतः कस्य न सिद्धमेतत्॥ अउ

na cauṣadhīnāmapi sarvathaiva prabhāvahāniḥ parikalpanīyā| phalaṃ prayātyūrdhvamadhastrivṛttu pratyakṣataḥ kasya na siddhametat|| au

49.408

अदेशकालोपहितान्यसात्म्यान्यत्युष्णतीक्ष्णानि यथौषधानि। नाशं नयन्ते सहसैव देहं सम्यक्प्रयुक्तानि तथैव वृद्धिम्॥ अउ

adeśakālopahitānyasātmyānyatyuṣṇatīkṣṇāni yathauṣadhāni| nāśaṃ nayante sahasaiva dehaṃ samyakprayuktāni tathaiva vṛddhim|| au

49.409

जित्वा तस्मादिन्द्रियादीन् सुदुष्टान् कालोपेतः श्वद्दधानो यथावत्। आयुःप्रज्ञातेजसां यद्विवृध्यै वीर्योपेतं शीलयेदौषधं तत्॥ अउ

jitvā tasmādindriyādīn suduṣṭān kālopetaḥ śvaddadhāno yathāvat| āyuḥprajñātejasāṃ yadvivṛdhyai vīryopetaṃ śīlayedauṣadhaṃ tat|| au

49.410

उत्साहवीरैरपि सर्वकालं नरैरगम्यानि तपोदरिद्रैः। महार्णवानामिव दुस्तराणां पाराण्यपाराणि रसायनानाम्॥ अउ

utsāhavīrairapi sarvakālaṃ narairagamyāni tapodaridraiḥ| mahārṇavānāmiva dustarāṇāṃ pārāṇyapārāṇi rasāyanānām|| au

49.411

रसायनानामुपयोगसम्पदा कृतप्रसादैर्मलदोषधातुभिः। स्थिरं शरीरं क्रियते शरीरिणां कुलं यथा सत्पुरुषैरधिष्ठितम्॥ अउ

rasāyanānāmupayogasampadā kṛtaprasādairmaladoṣadhātubhiḥ| sthiraṃ śarīraṃ kriyate śarīriṇāṃ kulaṃ yathā satpuruṣairadhiṣṭhitam|| au

49.412

दान्तेन्द्रियेण शास्त्रार्थं यथावदनुतिष्ठाता। कियद्वा दीर्घदर्शित्वं नेन्द्रत्वमपि दुर्लभम्॥ अउ

dāntendriyeṇa śāstrārthaṃ yathāvadanutiṣṭhātā| kiyadvā dīrghadarśitvaṃ nendratvamapi durlabham|| au

49.413

रसायनविधिभ्रंशाज्जायेरन् व्याधयो यदि। यथास्वमौषधं तेषां कार्यं मुक्त्वा रसायनम्॥ अउ

rasāyanavidhibhraṃśājjāyeran vyādhayo yadi| yathāsvamauṣadhaṃ teṣāṃ kāryaṃ muktvā rasāyanam|| au

49.414

अध्याक्रान्ता येऽम्लपटुक्षारकटूष्णैर्द्रव्यैस्तीक्ष्णैः सन्निहिता तेषु जरत्ता। सन्धुक्ष्योग्निस्तैरुपजाते च विवर्ज्या योगास्तेग्नौ धातुसमृद्धेः स हि मूलम्॥ अउ

adhyākrāntā ye'mlapaṭukṣārakaṭūṣṇairdravyaistīkṣṇaiḥ sannihitā teṣu jarattā| sandhukṣyognistairupajāte ca vivarjyā yogāstegnau dhātusamṛddheḥ sa hi mūlam|| au

49.415

आयुर्योगाः साध्वपि युक्ता मृदुवह्नौ नैरर्थक्यं यान्ति कृतघ्नेऽप्युपकाराः। दीप्ते वह्नौ ते तु गुणौघैरपि तुच्छा विस्तीर्यन्ते पात्रनिसृष्टा इव भोगाः॥ अउ

āyuryogāḥ sādhvapi yuktā mṛduvahnau nairarthakyaṃ yānti kṛtaghne'pyupakārāḥ| dīpte vahnau te tu guṇaughairapi tucchā vistīryante pātranisṛṣṭā iva bhogāḥ|| au

49.416

सत्यवादिनमक्रोधमध्यात्मप्रवणेन्द्रियम्। शान्तं सद्वृत्तनिरतं विद्यान्नित्यरसायनम्॥ अउ

satyavādinamakrodhamadhyātmapravaṇendriyam| śāntaṃ sadvṛttanirataṃ vidyānnityarasāyanam|| au

49.417

गुणैरोभिः समुदितः सेवते यो रसायनम्। सनिर्वृतात्मा दीर्घायुः परत्रेह च मोदते॥ अउ

guṇairobhiḥ samuditaḥ sevate yo rasāyanam| sanirvṛtātmā dīrghāyuḥ paratreha ca modate|| au

49.418

शास्त्रानुसारिणी चर्या चित्तज्ञाः पार्श्ववर्त्तिनः। बुद्धिरस्खलितार्थेषु परिपूर्णं रसायनम्॥ अउ

śāstrānusāriṇī caryā cittajñāḥ pārśvavarttinaḥ| buddhiraskhalitārtheṣu paripūrṇaṃ rasāyanam|| au

49.419

गवामृजुत्वेन कृतानुकारैरनन्यवागाशयदेहचेष्टैः। स्थिरेन्द्रियायुर्ज्वलनैः सुशीलैः सुवृद्ध गोपैः समधिष्ठितेषु॥ अउ

gavāmṛjutvena kṛtānukārairananyavāgāśayadehaceṣṭaiḥ| sthirendriyāyurjvalanaiḥ suśīlaiḥ suvṛddha gopaiḥ samadhiṣṭhiteṣu|| au

अथ पञ्चशोऽध्यायः

50.2

अथातो वाजीकरणविधिं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहु रात्रेयादयो महर्षयः॥ अउ

athāto vājīkaraṇavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhu rātreyādayo maharṣayaḥ|| au

50.3

वाजीकरणमन्विच्छेत् सततं विषयी पुमान्। तुष्टिः पुष्टिरपत्यं च गुणवत्तत्र संश्रितम्। अपत्यसन्तानकरं यत्सद्यः सम्प्रहर्षणम्॥ अउ

vājīkaraṇamanvicchet satataṃ viṣayī pumān| tuṣṭiḥ puṣṭirapatyaṃ ca guṇavattatra saṃśritam| apatyasantānakaraṃ yatsadyaḥ sampraharṣaṇam|| au

50.4

वाजीवातिबलो येन यात्यप्रतिहतोऽङ्गनाः। भवत्यतिप्रियः स्त्रीणां येन येनोपचीयते। तद्वाजीकरणं तद्धि देहस्यौजस्करं परम्॥ अउ

vājīvātibalo yena yātyapratihato'ṅganāḥ| bhavatyatipriyaḥ strīṇāṃ yena yenopacīyate| tadvājīkaraṇaṃ taddhi dehasyaujaskaraṃ param|| au

50.5

सारो हि जीवलोकस्य स्त्री स्त्रीगुणसमन्विता। स्त्रियः साद्ध्व्यः प्रसुवते नरान् गुणमयानिव॥ अउ

sāro hi jīvalokasya strī strīguṇasamanvitā| striyaḥ sāddhvyaḥ prasuvate narān guṇamayāniva|| au

50.6

गोत्रवृद्धिकराह्येता गृहिण्यो गृहदेवताः। गृहं हि जीनमेताभिर्न श्रीमदपि शोभते॥ अउ

gotravṛddhikarāhyetā gṛhiṇyo gṛhadevatāḥ| gṛhaṃ hi jīnametābhirna śrīmadapi śobhate|| au

50.7

न तु ता अपि शोभन्ते जरसानुगता इव। पुंयोगेन विना स्त्रीणां स हि संवननं परम्॥ अउ

na tu tā api śobhante jarasānugatā iva| puṃyogena vinā strīṇāṃ sa hi saṃvananaṃ param|| au

50.8

वाजीकरणनित्यस्य कामं कामं सिषेविषोः। न शरीरमवाप्नोति न वा रतिरतिः क्षयम्॥ अउ

vājīkaraṇanityasya kāmaṃ kāmaṃ siṣeviṣoḥ| na śarīramavāpnoti na vā ratiratiḥ kṣayam|| au

50.9

अच्छायः पूतिकुसुमः फलेन रहितो द्रुमः। यथैकश्चैकशाखश्च निरपत्यस्तथा नरः॥ अउ

acchāyaḥ pūtikusumaḥ phalena rahito drumaḥ| yathaikaścaikaśākhaśca nirapatyastathā naraḥ|| au

50.10

अदृष्टपुत्रपौत्रस्य कुलतन्त्वन्तवर्त्तिनः। संसारसुखबाह्यस्य कीदृशं नाम जीवितम्॥ अउ

adṛṣṭaputrapautrasya kulatantvantavarttinaḥ| saṃsārasukhabāhyasya kīdṛśaṃ nāma jīvitam|| au

50.11

असम्बन्धोह्यपुत्रस्य नित्यमेव परः परः। सीदत्यस्यावसाने च गृहं सुस्थेप्यनायकम्। अतो वाजीकरा योगा निषेव्याः शुक्रवर्द्धनाः॥ अउ

asambandhohyaputrasya nityameva paraḥ paraḥ| sīdatyasyāvasāne ca gṛhaṃ susthepyanāyakam| ato vājīkarā yogā niṣevyāḥ śukravarddhanāḥ|| au

50.12

कल्यस्योदग्रवयसो वाजीकरणसेविनः। सर्वेष्वृतुष्वहरहर्व्यवायो न निवार्यते॥ अउ

kalyasyodagravayaso vājīkaraṇasevinaḥ| sarveṣvṛtuṣvaharaharvyavāyo na nivāryate|| au

50.13

चिन्ताजराभ्यां शुक्रं तु व्याधिभिः कर्मकर्शनात्। क्षयं गच्छत्यनशनात् स्त्रीणां चातिनिषेवणात्॥ अउ

cintājarābhyāṃ śukraṃ tu vyādhibhiḥ karmakarśanāt| kṣayaṃ gacchatyanaśanāt strīṇāṃ cātiniṣevaṇāt|| au

50.14

शुक्रक्षयात् भयाच्छोकादविस्रम्भादसेवनात्। अतिहर्षादतिस्थौल्यान्मलोपचयतः श्रमात्॥ अउ

śukrakṣayāt bhayācchokādavisrambhādasevanāt| atiharṣādatisthaulyānmalopacayataḥ śramāt|| au

50.15

स्त्रीणामकौशलाद्दोषदर्शनादभिचारतः। मेढ्रामयात् सुमहतः क्रोधतोऽधर्मकीर्त्तनात्। तृप्तस्यापि स्त्रियो गन्तुं न शक्तिरुपजायते॥ अउ

strīṇāmakauśalāddoṣadarśanādabhicārataḥ| meḍhrāmayāt sumahataḥ krodhato'dharmakīrttanāt| tṛptasyāpi striyo gantuṃ na śaktirupajāyate|| au

50.16

नहि जातबलाः सर्वे नराश्चापत्यभागिनः। बृहच्छरीरा बलिनः केचिन्नारीषु दुर्बलाः॥ अउ

nahi jātabalāḥ sarve narāścāpatyabhāginaḥ| bṛhaccharīrā balinaḥ kecinnārīṣu durbalāḥ|| au

50.17

सन्ति चाल्पाश्रयाः स्त्रीषु बलवन्तो बहुप्रजाः। नराश्चटकवत्केचिद्व्रजन्ति बहुशः स्त्रियः॥ अउ

santi cālpāśrayāḥ strīṣu balavanto bahuprajāḥ| narāścaṭakavatkecidvrajanti bahuśaḥ striyaḥ|| au

50.18

गजवच्चप्रसिञ्चन्ति केचिन्न बहुगामिनः। केचित्प्रयत्नैर्वाह्यन्ते वृषाः केचित्स्वभावतः॥ अउ

gajavaccaprasiñcanti kecinna bahugāminaḥ| kecitprayatnairvāhyante vṛṣāḥ kecitsvabhāvataḥ|| au

50.19

तस्मात्प्रयोगान् वक्ष्यामि दुर्बलानां बलप्रदान्। सुखोपभोगान् बलिनां भूयश्च बलवर्द्धनान्॥ अउ

tasmātprayogān vakṣyāmi durbalānāṃ balapradān| sukhopabhogān balināṃ bhūyaśca balavarddhanān|| au

50.20

अथ स्निग्धविशुद्धानां निरूहान् सानुवासनान्। घृततैलरसक्षीरशर्कराक्षौद्रसंयुतान्॥ अउ

atha snigdhaviśuddhānāṃ nirūhān sānuvāsanān| ghṛtatailarasakṣīraśarkarākṣaudrasaṃyutān|| au

50.21

योगविद्योजयेत् पूर्वं क्षीरमांसरसाशिनाम्। ततो वाजीकरान्योगान् शुक्रापत्यबलप्रदान्॥ अउ

yogavidyojayet pūrvaṃ kṣīramāṃsarasāśinām| tato vājīkarānyogān śukrāpatyabalapradān|| au

50.22

शरेक्षुकुशकाशानां विदार्या वीरणस्य च। मूलानि कण्टकार्याश्च जीवकर्षभकौ बलाम्॥ अउ

śarekṣukuśakāśānāṃ vidāryā vīraṇasya ca| mūlāni kaṇṭakāryāśca jīvakarṣabhakau balām|| au

50.23

मेदे द्वे द्वे च काकोल्यौ सूप्यपर्ण्यौ शतावरीम्। अश्वगन्धामतिबलामात्मगुप्तां पुनर्नवाम्॥ अउ

mede dve dve ca kākolyau sūpyaparṇyau śatāvarīm| aśvagandhāmatibalāmātmaguptāṃ punarnavām|| au

50.24

वीरां पयस्यां जीवन्तीमृद्धिं रास्नां त्रिकण्टकम्। मधुकं शालिपर्णीं च भागांस्त्रिपलिकान् पृथक्॥ अउ

vīrāṃ payasyāṃ jīvantīmṛddhiṃ rāsnāṃ trikaṇṭakam| madhukaṃ śāliparṇīṃ ca bhāgāṃstripalikān pṛthak|| au

50.25

माषाणामाढकं चैतत् द्विद्रोणे साधयेदपाम्। रसेनाढकशेषेण पचेत्तेन घृताढकम्॥ अउ

māṣāṇāmāḍhakaṃ caitat dvidroṇe sādhayedapām| rasenāḍhakaśeṣeṇa pacettena ghṛtāḍhakam|| au

50.26

दत्वा विदारीधात्रीक्षुरसानामाढकाढकम्। घृताच्चतुर्गुणं क्षीरं पेष्याणीमानि चावपेत्॥ अउ

datvā vidārīdhātrīkṣurasānāmāḍhakāḍhakam| ghṛtāccaturguṇaṃ kṣīraṃ peṣyāṇīmāni cāvapet|| au

50.27

वीरां स्वगुप्तां काकोल्यौ यष्टीं फल्गु द्विपिप्पलीम्। द्राक्षां विदारीं खर्जूरं मधुकानि शतावरीम्॥ अउ

vīrāṃ svaguptāṃ kākolyau yaṣṭīṃ phalgu dvipippalīm| drākṣāṃ vidārīṃ kharjūraṃ madhukāni śatāvarīm|| au

50.28

तत्सिद्धपूतं चूर्णस्य पृथक्प्रस्थेन योजयेत्। शर्करायास्तुगायाश्च पिप्पल्याः कुडवेन च॥ अउ

tatsiddhapūtaṃ cūrṇasya pṛthakprasthena yojayet| śarkarāyāstugāyāśca pippalyāḥ kuḍavena ca|| au

50.29

मरिचस्य प्रकुञ्चेन पृथगर्द्धपलोन्मितैः। त्वगेलाकेसरैः श्लक्ष्णैः क्षौद्रद्विकुडवेन च॥ अउ

maricasya prakuñcena pṛthagarddhapalonmitaiḥ| tvagelākesaraiḥ ślakṣṇaiḥ kṣaudradvikuḍavena ca|| au

50.30

पलमात्रं ततः खादेत् प्रत्यहं रसदुग्धमुक्। तेनारोहति वाजीव कुलिङ्गैव हृष्यति॥ अउ

palamātraṃ tataḥ khādet pratyahaṃ rasadugdhamuk| tenārohati vājīva kuliṅgaiva hṛṣyati|| au

50.31

माषात्मगुप्ताबीजानामाढकं प्रसृतोन्मितम्। मेदाश्वगन्धर्द्धिवरी वीरा यष्टी द्विजीवकम्॥ अउ

māṣātmaguptābījānāmāḍhakaṃ prasṛtonmitam| medāśvagandharddhivarī vīrā yaṣṭī dvijīvakam|| au

50.32

शूर्पेऽपां विपचेत्तेन पादशेषेण पाचयेत्। विदारीक्षुरसप्रस्थद्वयेन सदृशेन च॥ अउ

śūrpe'pāṃ vipacettena pādaśeṣeṇa pācayet| vidārīkṣurasaprasthadvayena sadṛśena ca|| au

50.33

सर्वैः क्षीरेण हविषो नवात् प्रस्थं शृतेऽत्र च। सिताक्षौद्रसिताख्यानां पृथग्दद्याच्चतुष्पलम्॥ अउ

sarvaiḥ kṣīreṇa haviṣo navāt prasthaṃ śṛte'tra ca| sitākṣaudrasitākhyānāṃ pṛthagdadyāccatuṣpalam|| au

50.34

पलं कणात् पुरोभक्तं लिहंस्तत्पलपूर्वकम्। तरुणीष्ववतृप्तासु प्रसभं रासभायते॥ अउ

palaṃ kaṇāt purobhaktaṃ lihaṃstatpalapūrvakam| taruṇīṣvavatṛptāsu prasabhaṃ rāsabhāyate|| au

50.35

मेदादिभिश्च कर्षांशैः शृतं बाष्कयणं पयः। सशर्कराक्षौद्रघृतं शुक्रवृद्धिकरं परम्॥ अउ

medādibhiśca karṣāṃśaiḥ śṛtaṃ bāṣkayaṇaṃ payaḥ| saśarkarākṣaudraghṛtaṃ śukravṛddhikaraṃ param|| au

50.36

पयसा पायसस्तेन माषकण्डूकरीफलैः। वृष्यो वेगकरः सिद्धः सघृतक्षौद्रशर्करः॥ अउ

payasā pāyasastena māṣakaṇḍūkarīphalaiḥ| vṛṣyo vegakaraḥ siddhaḥ saghṛtakṣaudraśarkaraḥ|| au

50.37

श्वदंष्ट्राया विदार्याश्च रसे क्षीरचतुर्गुणे। घृताढ्यः साधितो वृष्यो माषषष्टिकपायसः॥ अउ

śvadaṃṣṭrāyā vidāryāśca rase kṣīracaturguṇe| ghṛtāḍhyaḥ sādhito vṛṣyo māṣaṣaṣṭikapāyasaḥ|| au

50.38

मधूलिका माषपर्णी सिता शृङ्गाटकं यवाः। स्वगुप्तामूलयष्ट्याह्वविदारीक्षुरकाः समाः॥ अउ

madhūlikā māṣaparṇī sitā śṛṅgāṭakaṃ yavāḥ| svaguptāmūlayaṣṭyāhvavidārīkṣurakāḥ samāḥ|| au

50.39

सप्रियालाः कृतं चूर्णं पृथङ्मध्वाज्यषड्गुणम्। पादाभ्यामस्पृशन्भूमिं लिहन्काल्यमतः पिचुम्। लभते वलमुत्साहं स्त्रीश्च याति कुलिङ्गवत्॥ अउ

sapriyālāḥ kṛtaṃ cūrṇaṃ pṛthaṅmadhvājyaṣaḍguṇam| pādābhyāmaspṛśanbhūmiṃ lihankālyamataḥ picum| labhate valamutsāhaṃ strīśca yāti kuliṅgavat|| au

50.40

स्वगुप्ता क्षीरकाकोली विदारी जीवकद्वयम्। तिलाः सलुञ्चिता भृष्टाः शर्कराज्यमधुप्लुतम्। तच्चूर्णं प्रसृतं लीढ्वा गच्छति प्रमदाशतम्॥ अउ

svaguptā kṣīrakākolī vidārī jīvakadvayam| tilāḥ saluñcitā bhṛṣṭāḥ śarkarājyamadhuplutam| taccūrṇaṃ prasṛtaṃ līḍhvā gacchati pramadāśatam|| au

50.41

प्रसृतं माषचूर्णस्य धात्रीस्वरसभावितम्। विदारीरजसो वापि लिहन् मधुघृतद्रुतम्। क्षीरानुपश्चटकवद्दशकृत्वो व्रजेत् स्त्रियः॥ अउ

prasṛtaṃ māṣacūrṇasya dhātrīsvarasabhāvitam| vidārīrajaso vāpi lihan madhughṛtadrutam| kṣīrānupaścaṭakavaddaśakṛtvo vrajet striyaḥ|| au

50.42

चूर्ण विदार्या बहुशः स्वरसेनैव भावितम्। क्षौद्रसर्पिर्युतं लीढ्वा प्रमदा दश गच्छति॥ अउ

cūrṇa vidāryā bahuśaḥ svarasenaiva bhāvitam| kṣaudrasarpiryutaṃ līḍhvā pramadā daśa gacchati|| au

50.43

कृष्णा धात्रीफलरजः स्वरसेनैवभावितम्। शर्करामधुसर्पिर्भिर्लीढ्वा योऽनु पयः पिबेत्। स नरोऽशीतिवर्षोपि युवेव परिहृष्यति॥ अउ

kṛṣṇā dhātrīphalarajaḥ svarasenaivabhāvitam| śarkarāmadhusarpirbhirlīḍhvā yo'nu payaḥ pibet| sa naro'śītivarṣopi yuveva parihṛṣyati|| au

50.44

कर्षं मधुकचूर्णस्य घृतक्षौद्रसमन्वितम्। पयोनुपानं यो लिह्यान्नित्यवेगः स ना भवेत्॥ अउ

karṣaṃ madhukacūrṇasya ghṛtakṣaudrasamanvitam| payonupānaṃ yo lihyānnityavegaḥ sa nā bhavet|| au

50.45

कुलीरशृङ्ग्या यः कल्कमालोड्य पयसा पिबेत्। सिताघृतपयोन्नाशी स नारीषु वृषायते॥ अउ

kulīraśṛṅgyā yaḥ kalkamāloḍya payasā pibet| sitāghṛtapayonnāśī sa nārīṣu vṛṣāyate|| au

50.46

धान्यमाषरसः क्षीरं क्षौद्रमिक्षुरसो घृतम्। द्विमेदाजीवकयुगक्वाथश्चैकत्र योजितः। पीतः करोति पुरुषं प्रमदाशतगामिनम्॥ अउ

dhānyamāṣarasaḥ kṣīraṃ kṣaudramikṣuraso ghṛtam| dvimedājīvakayugakvāthaścaikatra yojitaḥ| pītaḥ karoti puruṣaṃ pramadāśatagāminam|| au

50.47

भल्लातकैश्चतुर्भिस्तु दुग्धस्यार्द्धाढकं पचेत्। पीतं करोति वृषतां सुजीर्णस्यापि देहिनः॥ अउ

bhallātakaiścaturbhistu dugdhasyārddhāḍhakaṃ pacet| pītaṃ karoti vṛṣatāṃ sujīrṇasyāpi dehinaḥ|| au

50.48

स्वयङ्गुप्तेक्षुरकयोर्बीजचूर्णं सशर्करम्। धारोष्णेन नरः पीत्वा पयसा रासभायते। उच्चटाचूर्णमप्येवं शतावर्याश्च योजयेत्॥ अउ

svayaṅguptekṣurakayorbījacūrṇaṃ saśarkaram| dhāroṣṇena naraḥ pītvā payasā rāsabhāyate| uccaṭācūrṇamapyevaṃ śatāvaryāśca yojayet|| au

50.49

सूप्यपर्णी द्विकाकोली जीवकर्षभकैः शृतम्। लघुना पञ्चमूलेन द्विकाकोलीयुतेन वा। पयोऽतिवृष्यमभ्यस्य वृद्धोऽपि तरुणायते॥ अउ

sūpyaparṇī dvikākolī jīvakarṣabhakaiḥ śṛtam| laghunā pañcamūlena dvikākolīyutena vā| payo'tivṛṣyamabhyasya vṛddho'pi taruṇāyate|| au

50.50

क्षीरिणी च श्वदंष्ट्रा च फाणितं शर्करा मधु। गृष्टिक्षीरं नवं सर्पिरेतत् पुंसवनं परम्॥ अउ

kṣīriṇī ca śvadaṃṣṭrā ca phāṇitaṃ śarkarā madhu| gṛṣṭikṣīraṃ navaṃ sarpiretat puṃsavanaṃ param|| au

50.51

अश्वत्थफलमूलत्वक्शृङ्गसिद्धं पयो नरः। पीत्वा सशर्करं शीतं कुलिङ्ग इव हृष्यति॥ अउ

aśvatthaphalamūlatvakśṛṅgasiddhaṃ payo naraḥ| pītvā saśarkaraṃ śītaṃ kuliṅga iva hṛṣyati|| au

50.52

पयः पयस्यया सिद्धं शुक्रकृत्साज्यमाक्षिकम्॥ अउ

payaḥ payasyayā siddhaṃ śukrakṛtsājyamākṣikam|| au

50.53

शतावरीकत्करसे पयो दशगुणं घृतम्। शृतं सपिप्पलीक्षौद्रशर्करं वृष्यमुत्तमम्॥ अउ

śatāvarīkatkarase payo daśaguṇaṃ ghṛtam| śṛtaṃ sapippalīkṣaudraśarkaraṃ vṛṣyamuttamam|| au

50.54

शतावरीरसप्रस्थं क्षीरप्रस्थचतुष्टयम्। प्रस्थं घृतस्य शुक्त्यंशं द्राक्षामांसीपरूषकम्॥ अउ

śatāvarīrasaprasthaṃ kṣīraprasthacatuṣṭayam| prasthaṃ ghṛtasya śuktyaṃśaṃ drākṣāmāṃsīparūṣakam|| au

50.55

जीवकर्षभयष्ट्याह्वबलामेदाकशेरुकम्। प्रियालबीजं काकोलीयुग्मं चैकत्र पाचयेत्॥ अउ

jīvakarṣabhayaṣṭyāhvabalāmedākaśerukam| priyālabījaṃ kākolīyugmaṃ caikatra pācayet|| au

50.56

पक्वपूते क्षिपेच्चास्मिन् कुडवांशां सितोपलाम्। गृष्टिक्षीरानुपः प्राश्य तन्नारीषु वृषायते। विजयेत च वातास्रं पित्तास्रोरःक्षतक्षयान्॥ अउ

pakvapūte kṣipeccāsmin kuḍavāṃśāṃ sitopalām| gṛṣṭikṣīrānupaḥ prāśya tannārīṣu vṛṣāyate| vijayeta ca vātāsraṃ pittāsroraḥkṣatakṣayān|| au

50.57

जीवकक्षीरकाकोलीस्थिराहंसपदीघनः। शठीक्षुगण्डिकायष्टीमृणालैः कर्षिकैः पचेत्॥ अउ

jīvakakṣīrakākolīsthirāhaṃsapadīghanaḥ| śaṭhīkṣugaṇḍikāyaṣṭīmṛṇālaiḥ karṣikaiḥ pacet|| au

50.58

घृतप्रस्थं दशगुणे क्षीरे तत् बलपुष्टिकृत्। वन्ध्यानां पुत्रजननं शुक्रवर्द्धनशोधनम्॥ अउ

ghṛtaprasthaṃ daśaguṇe kṣīre tat balapuṣṭikṛt| vandhyānāṃ putrajananaṃ śukravarddhanaśodhanam|| au

50.59

जलाढके स्वयंगुप्तामूलात् पञ्चपलं पचेत्। पादशेषे च संचूर्ण्य कुडवांशाः पृथक् क्षिपेत्॥ अउ

jalāḍhake svayaṃguptāmūlāt pañcapalaṃ pacet| pādaśeṣe ca saṃcūrṇya kuḍavāṃśāḥ pṛthak kṣipet|| au

50.60

स्वगुप्तामूलगोधूममाषेक्षुरकपिप्पलीः। सप्रियालफलक्षौद्राः प्रस्थार्द्धं नवसर्पिषः॥ अउ

svaguptāmūlagodhūmamāṣekṣurakapippalīḥ| sapriyālaphalakṣaudrāḥ prasthārddhaṃ navasarpiṣaḥ|| au

50.61

सितोपलातुलापादं कुर्यात्तान् मोदकांस्ततः। मोदकं भक्षयित्वैकं षष्टिं व्रजति योषिताम्॥ अउ

sitopalātulāpādaṃ kuryāttān modakāṃstataḥ| modakaṃ bhakṣayitvaikaṃ ṣaṣṭiṃ vrajati yoṣitām|| au

50.62

पलांशान् बृहतीव्याघ्रीपृश्निपर्णीत्रिकण्टकान्। द्व्याढकेनाम्भसा पक्त्वा पादशेषे रसे स्थिते॥ अउ

palāṃśān bṛhatīvyāghrīpṛśniparṇītrikaṇṭakān| dvyāḍhakenāmbhasā paktvā pādaśeṣe rase sthite|| au

50.63

पलानि क्षीरकाकोल्याः पञ्च मागधिकापलम्। स्वगुप्ताफलमूलानां माषाणामिक्षुरस्य च॥ अउ

palāni kṣīrakākolyāḥ pañca māgadhikāpalam| svaguptāphalamūlānāṃ māṣāṇāmikṣurasya ca|| au

50.64

विदार्या मधुनश्चात्र कुडवं कुडवं क्षिपेत्। पृथक् द्वौ मुद्गतिलयोर्घृते शष्कुलिकास्ततः। पचेदेकां ततः प्राश्य शतं व्रजति योषिताम्॥ अउ

vidāryā madhunaścātra kuḍavaṃ kuḍavaṃ kṣipet| pṛthak dvau mudgatilayorghṛte śaṣkulikāstataḥ| pacedekāṃ tataḥ prāśya śataṃ vrajati yoṣitām|| au

50.65

स्वगुप्तामूलचूर्णेन द्रुतेन पयसा कृताः। घृते सशर्कराक्षौद्रा भक्ष्या वेगशतप्रदाः॥ अउ

svaguptāmūlacūrṇena drutena payasā kṛtāḥ| ghṛte saśarkarākṣaudrā bhakṣyā vegaśatapradāḥ|| au

50.66

माषात्मगुप्तागोधूमशालिषष्टिकपैष्टिकान्। शर्कराया विदार्याश्च चूर्णानीक्षुरकस्य च॥ अउ

māṣātmaguptāgodhūmaśāliṣaṣṭikapaiṣṭikān| śarkarāyā vidāryāśca cūrṇānīkṣurakasya ca|| au

50.67

संयोज्य क्षीरसर्पिर्भ्यां घृते पूपलिकाः पचेत्। पयोनुपानास्ताः शीघ्रं कुर्वन्ति वृषतां परम्॥ अउ

saṃyojya kṣīrasarpirbhyāṃ ghṛte pūpalikāḥ pacet| payonupānāstāḥ śīghraṃ kurvanti vṛṣatāṃ param|| au

50.68

चूर्णं माषात्तिलाच्छालेर्विदार्याश्च ससैन्धवम्। रसेन पुण्ड्रकस्येक्षोः प्लुतं वाराहमेदसि। पक्त्वा शष्कुलिक्राः खादन्नारोहेत् षष्टिमङ्गनाः॥ अउ

cūrṇaṃ māṣāttilācchālervidāryāśca sasaindhavam| rasena puṇḍrakasyekṣoḥ plutaṃ vārāhamedasi| paktvā śaṣkulikrāḥ khādannārohet ṣaṣṭimaṅganāḥ|| au

50.69

मुखप्रियाणां स्निग्धानां फलानां मधुरात्मनाम्। फलानामात्मगुप्तायाः शालेर्माषात्तिलात् घृतात्॥ अउ

mukhapriyāṇāṃ snigdhānāṃ phalānāṃ madhurātmanām| phalānāmātmaguptāyāḥ śālermāṣāttilāt ghṛtāt|| au

50.70

मुद्गात् गोधूमतश्चापि कुडवं कुडवं पृथक्। चूर्णितैर्निस्तुषैस्तैस्तु क्षीरेणालोड्य मर्दितैः। पक्वां पूपलिकां खादन् स्त्रीषु हृष्यति वाजिवत्॥ अउ

mudgāt godhūmataścāpi kuḍavaṃ kuḍavaṃ pṛthak| cūrṇitairnistuṣaistaistu kṣīreṇāloḍya marditaiḥ| pakvāṃ pūpalikāṃ khādan strīṣu hṛṣyati vājivat|| au

50.71

शर्करामाषगोधूमतुगाक्षीरीपयोघृतैः। पक्वामुत्कारिकां खादेत् कृकवाकुरसानुपः॥ अउ

śarkarāmāṣagodhūmatugākṣīrīpayoghṛtaiḥ| pakvāmutkārikāṃ khādet kṛkavākurasānupaḥ|| au

50.72

मायुरं तैत्तिरं हांसमेवमेव रसं पिबेत्। अनेनाश्व इवोदीर्णो बली लिङ्गं समर्पयेत्॥ अउ

māyuraṃ taittiraṃ hāṃsamevameva rasaṃ pibet| anenāśva ivodīrṇo balī liṅgaṃ samarpayet|| au

50.73

पिष्ट्वा वराहमांसानि दत्वा मरिचसैन्धवे। कोलवद्गुटिकाः कृत्वा तप्ते सर्पिषि वर्त्तयेत्॥ अउ

piṣṭvā varāhamāṃsāni datvā maricasaindhave| kolavadguṭikāḥ kṛtvā tapte sarpiṣi varttayet|| au

50.74

वर्त्तनस्तम्भितास्ताश्च प्रक्षेप्याः कौक्कुटे रसे। घृताढ्ये गन्धपिशुने दधिदाडिमसारिके॥ अउ

varttanastambhitāstāśca prakṣepyāḥ kaukkuṭe rase| ghṛtāḍhye gandhapiśune dadhidāḍimasārike|| au

50.75

यथा न भिन्द्याद्गुटिकास्तथा तं साधयेद्रसम्। तं पिबन्भक्षयंस्ताश्च बली बालेयवद्व्रजेत्। मांसानि बलयुक्तानि तथान्यान्यपि कल्पयेत्॥ अउ

yathā na bhindyādguṭikāstathā taṃ sādhayedrasam| taṃ pibanbhakṣayaṃstāśca balī bāleyavadvrajet| māṃsāni balayuktāni tathānyānyapi kalpayet|| au

50.76

माषानंकुरितान्शुद्धान् निस्तुषान्साजहाफलान्। घृताढ्ये माहिषरसे दधिदाडिमसारिके॥ अउ

māṣānaṃkuritānśuddhān nistuṣānsājahāphalān| ghṛtāḍhye māhiṣarase dadhidāḍimasārike|| au

50.77

प्रक्षिप्य साधयेद्युक्त्या धान्यजीरकनागरैः। पीतो भुक्तश्च स रसः कुरुते शुक्रमक्षयम्॥ अउ

prakṣipya sādhayedyuktyā dhānyajīrakanāgaraiḥ| pīto bhuktaśca sa rasaḥ kurute śukramakṣayam|| au

50.78

हंसबर्हिणदक्षाण्डान् भृष्टांस्तप्तेन सर्पिषा। सुरानुपानान् यः खादेत् स तृप्तस्तर्प्पयेत्स्त्रियः॥ अउ

haṃsabarhiṇadakṣāṇḍān bhṛṣṭāṃstaptena sarpiṣā| surānupānān yaḥ khādet sa tṛptastarppayetstriyaḥ|| au

50.79

आर्द्राणि मत्स्यमांसानिशफरीर्वा सुभर्जिताः। तप्ते सर्पिषि यः खादेत् स गच्छेत् स्त्रीषु न क्षयम्॥ अउ

ārdrāṇi matsyamāṃsāniśapharīrvā subharjitāḥ| tapte sarpiṣi yaḥ khādet sa gacchet strīṣu na kṣayam|| au

50.80

घृतभृष्टान् रसे छागे रोहितान् फलसारिके। अनुपीतरसान् सिद्धानपत्यार्थी प्रयोजयेत्॥ अउ

ghṛtabhṛṣṭān rase chāge rohitān phalasārike| anupītarasān siddhānapatyārthī prayojayet|| au

50.81

घृतं माषान् सबस्ताण्डान् फलाम्ले माहिषे रसे। स्वादौ वा साधयेत् पूतं तद्रसं भर्जयेत् घृते॥ अउ

ghṛtaṃ māṣān sabastāṇḍān phalāmle māhiṣe rase| svādau vā sādhayet pūtaṃ tadrasaṃ bharjayet ghṛte|| au

50.82

ईषल्लवणितं युक्तं धान्यजीरकनागरैः। पीतः स वृष्यो बल्यश्च बृंहणश्च परं रसः॥ अउ

īṣallavaṇitaṃ yuktaṃ dhānyajīrakanāgaraiḥ| pītaḥ sa vṛṣyo balyaśca bṛṃhaṇaśca paraṃ rasaḥ|| au

50.83

चटकांस्तैत्तिरे तद्वत्तित्तिरीन् कौक्कुटे रसे। कल्पयेच्छिखिनो हांसे हंसान् वा शिखिजे रसे॥ अउ

caṭakāṃstaittire tadvattittirīn kaukkuṭe rase| kalpayecchikhino hāṃse haṃsān vā śikhije rase|| au

50.84

तृप्तिं चटकमांसानां गत्वा योनु पयः पिबेत्। प्रभूतकालसंरुद्धाः सन्तर्पयति योषितः॥ अउ

tṛptiṃ caṭakamāṃsānāṃ gatvā yonu payaḥ pibet| prabhūtakālasaṃruddhāḥ santarpayati yoṣitaḥ|| au

50.85

घृताढ्यं कुक्वुटं शूल्यं शीतं खादेत् समाक्षिकम्। पिबेच्चानन्तरं क्षीरं य इच्छेच्छुक्रमक्षयम्॥ अउ

ghṛtāḍhyaṃ kukvuṭaṃ śūlyaṃ śītaṃ khādet samākṣikam| pibeccānantaraṃ kṣīraṃ ya icchecchukramakṣayam|| au

50.86

पिप्पलीलवणैर्युक्तौ बस्ताण्डौ क्षीरसर्पिषा। साधितौ भक्षयेद्यस्तु स गच्छेत् प्रमदाशतम्॥ अउ

pippalīlavaṇairyuktau bastāṇḍau kṣīrasarpiṣā| sādhitau bhakṣayedyastu sa gacchet pramadāśatam|| au

50.87

बस्ताण्डसिद्धे गोदुग्धे भावितानसकृत्तिलान्। यः खादेत्ससितान् गच्छेत् स स्त्राशतमपूववत्॥ अउ

bastāṇḍasiddhe godugdhe bhāvitānasakṛttilān| yaḥ khādetsasitān gacchet sa strāśatamapūvavat|| au

50.88

भुक्त्वा यो माषसूपेन घृताड्यं षष्टिकौदनम्। पयः पिबति जागर्ति कृत्स्नां रात्रिं स वेगवान्॥ अउ

bhuktvā yo māṣasūpena ghṛtāḍyaṃ ṣaṣṭikaudanam| payaḥ pibati jāgarti kṛtsnāṃ rātriṃ sa vegavān|| au

50.89

आत्मगुप्ताफलं माषान् खर्जूराणि शतावरीम्। शृङ्गाटकानि मृद्वीका पचेत्तत् प्रसृतोन्मितम्॥ अउ

ātmaguptāphalaṃ māṣān kharjūrāṇi śatāvarīm| śṛṅgāṭakāni mṛdvīkā pacettat prasṛtonmitam|| au

50.90

क्षीरप्रस्थं जलप्रस्थमेतत् क्षीरावशेषितम्। शुचिना वाससा पूतं योजयेत् प्रसृतैस्त्रिभिः॥ अउ

kṣīraprasthaṃ jalaprasthametat kṣīrāvaśeṣitam| śucinā vāsasā pūtaṃ yojayet prasṛtaistribhiḥ|| au

50.91

शर्करायास्तुगाक्षीर्याः सर्पिषोऽभिनवस्य च। तत्पिबेत् क्षौद्रसंयुक्तं भुञ्जानः षष्टिकौदनम्। तथा जरापरीतोपि पुत्रैः स परिवार्यते॥ अउ

śarkarāyāstugākṣīryāḥ sarpiṣo'bhinavasya ca| tatpibet kṣaudrasaṃyuktaṃ bhuñjānaḥ ṣaṣṭikaudanam| tathā jarāparītopi putraiḥ sa parivāryate|| au

50.92

द्राक्षाखर्जरखर्जूरीमस्तकान्यजहाफलम्। पयस्याभीरुमाषांश्च मधुकानि च साधयेत्॥ अउ

drākṣākharjarakharjūrīmastakānyajahāphalam| payasyābhīrumāṣāṃśca madhukāni ca sādhayet|| au

50.93

तोयाढके पलांशानि पादशेषेण तेन च। क्षीरप्रस्थं पचेत् क्षीरशेषेणाद्यात् घृतान्वितम्। षष्टिकान्नं सिताज्येन योगोऽयं शुक्रकृत् परम्॥ अउ

toyāḍhake palāṃśāni pādaśeṣeṇa tena ca| kṣīraprasthaṃ pacet kṣīraśeṣeṇādyāt ghṛtānvitam| ṣaṣṭikānnaṃ sitājyena yogo'yaṃ śukrakṛt param|| au

50.94

जीवकर्षभकौ मेदा जीवन्ती श्रावणीद्वयम्। खर्जूरं मधुकं द्राक्षां विदारीं विश्वभेषजम्॥ अउ

jīvakarṣabhakau medā jīvantī śrāvaṇīdvayam| kharjūraṃ madhukaṃ drākṣāṃ vidārīṃ viśvabheṣajam|| au

50.95

शृङ्गाटकानि चपला नवं सर्पिःपयो जलम्। घृतावशेषितं सिद्धं शर्करामाक्षिकान्वितम्॥ अउ

śṛṅgāṭakāni capalā navaṃ sarpiḥpayo jalam| ghṛtāvaśeṣitaṃ siddhaṃ śarkarāmākṣikānvitam|| au

50.96

षष्टिकौदनसंयुक्तमुपयोज्यं यथाबलम्। तद्वृष्यं बलकृद्वर्ण्यं कण्ठ्यं देहस्य बृंहणम्॥ अउ

ṣaṣṭikaudanasaṃyuktamupayojyaṃ yathābalam| tadvṛṣyaṃ balakṛdvarṇyaṃ kaṇṭhyaṃ dehasya bṛṃhaṇam|| au

50.97

गृष्टिर्बष्कयणी नीरुगूर्ध्वशृङ्गी चतुःस्तनी। सान्द्रस्वादुबहुक्षीरा रूपशीलसमन्विता॥ अउ

gṛṣṭirbaṣkayaṇī nīrugūrdhvaśṛṅgī catuḥstanī| sāndrasvādubahukṣīrā rūpaśīlasamanvitā|| au

50.98

इक्षुभिर्माषपर्णेन या सुपुष्टार्जुनेन वा। तत्क्षीरं ससिताक्षौद्रघृतं पुत्र्यं रतिप्रदम्॥ अउ

ikṣubhirmāṣaparṇena yā supuṣṭārjunena vā| tatkṣīraṃ sasitākṣaudraghṛtaṃ putryaṃ ratipradam|| au

50.99

शुक्रलैर्जीवनीयाख्यैर्बृंहणैर्बलवर्द्धनैः। वयसः स्थापनैश्चेतत् पयः सिद्धं पृथक्पृथक्॥ अउ

śukralairjīvanīyākhyairbṛṃhaṇairbalavarddhanaiḥ| vayasaḥ sthāpanaiścetat payaḥ siddhaṃ pṛthakpṛthak|| au

50.100

युक्तं गोधूमचूर्णेन सघृतक्षौद्रशर्करम्। पर्यायेणोपयोक्तव्यमिच्छता शुक्रमक्षयम्॥ अउ

yuktaṃ godhūmacūrṇena saghṛtakṣaudraśarkaram| paryāyeṇopayoktavyamicchatā śukramakṣayam|| au

50.101

मेदां पयस्यां जीवन्तीं विदारीं कण्टकारिकाम्। माषान् श्वदंष्ट्रां क्षीरीकां गोधूमान् शालिषष्टिकान्॥ अउ

medāṃ payasyāṃ jīvantīṃ vidārīṃ kaṇṭakārikām| māṣān śvadaṃṣṭrāṃ kṣīrīkāṃ godhūmān śāliṣaṣṭikān|| au

50.102

तत्क्षीरेर्द्धोदके सिद्धान् कार्षिकानाढकोन्मिते। विसर्जयेत्पयश्शेषं तत्पूतं क्षौद्रसर्पिषा। सितया च युतं पीत्वा वृद्धोपि तरुणायते॥ अउ

tatkṣīrerddhodake siddhān kārṣikānāḍhakonmite| visarjayetpayaśśeṣaṃ tatpūtaṃ kṣaudrasarpiṣā| sitayā ca yutaṃ pītvā vṛddhopi taruṇāyate|| au

50.103

मण्डलैर्जातरूपस्य सुतप्तैस्तत्पयः शृतम्। सिद्धं पुंसवनं वृष्यं ससिताघृतमाक्षिकम्। रूप्यायस्ताम्नसीसानामयमेव पृथग्विधिः॥ अउ

maṇḍalairjātarūpasya sutaptaistatpayaḥ śṛtam| siddhaṃ puṃsavanaṃ vṛṣyaṃ sasitāghṛtamākṣikam| rūpyāyastāmnasīsānāmayameva pṛthagvidhiḥ|| au

50.104

चूर्णिताः पिप्पलीस्त्रिंशत् प्रकुञ्चे तैलसर्पिषोः। भृष्टाः सशर्कराक्षौद्राः क्षीरेणालोडिताः पिबेत्। अश्नंश्च षष्टिकं क्षीरसर्पिर्भ्यां वाजिवद्भवेत्॥ अउ

cūrṇitāḥ pippalīstriṃśat prakuñce tailasarpiṣoḥ| bhṛṣṭāḥ saśarkarākṣaudrāḥ kṣīreṇāloḍitāḥ pibet| aśnaṃśca ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpirbhyāṃ vājivadbhavet|| au

50.105

चन्द्रांशुशुभ्रं पयसा घृताढ्यं षष्टिकौदनम्। शर्करामधुसंयुक्तं भुञ्जानो ना वृषायते॥ अउ

candrāṃśuśubhraṃ payasā ghṛtāḍhyaṃ ṣaṣṭikaudanam| śarkarāmadhusaṃyuktaṃ bhuñjāno nā vṛṣāyate|| au

50.106

दध्नः सरेण सघृतो भक्षितः षष्टिकौदनः। सैलातुगोषणक्षौद्रः शर्कराढ्येन शुक्रकृत्॥ अउ

dadhnaḥ sareṇa saghṛto bhakṣitaḥ ṣaṣṭikaudanaḥ| sailātugoṣaṇakṣaudraḥ śarkarāḍhyena śukrakṛt|| au

50.107

अध्यण्डामार्षभींचैव स्वयड्गुप्ताफलानि च। पादलेपं नरः कृत्वा निशि वेगैर्न हीयते॥ अउ

adhyaṇḍāmārṣabhīṃcaiva svayaḍguptāphalāni ca| pādalepaṃ naraḥ kṛtvā niśi vegairna hīyate|| au

50.108

वर्षाभूमूलमृद्वीकास्वयङ्गुप्ताफलानि च। सिद्धश्चरणलेपोयं भुवं पद्भ्यां तु न स्पृशेत्॥ अउ

varṣābhūmūlamṛdvīkāsvayaṅguptāphalāni ca| siddhaścaraṇalepoyaṃ bhuvaṃ padbhyāṃ tu na spṛśet|| au

50.109

घृतक्षीराशनो नित्यं निर्व्याधिर्नित्यगो युवा। सङ्कल्पप्रवणो इत्यं नरः स्त्रीषु वृषायते॥ अउ

ghṛtakṣīrāśano nityaṃ nirvyādhirnityago yuvā| saṅkalpapravaṇo ityaṃ naraḥ strīṣu vṛṣāyate|| au

50.110

आत्मगुप्ताफलं माषा गोधूमः शालिषष्टिकम्। इक्षुरिक्षुरकः क्षीरं क्षौद्रं द्राक्षा सितोपला॥ अउ

ātmaguptāphalaṃ māṣā godhūmaḥ śāliṣaṣṭikam| ikṣurikṣurakaḥ kṣīraṃ kṣaudraṃ drākṣā sitopalā|| au

50.111

उच्चटा शरमूलानि विदारी सशतावरी। जीवनीयानि स्वर्जूरं मोचचोचफलानि च॥ अउ

uccaṭā śaramūlāni vidārī saśatāvarī| jīvanīyāni svarjūraṃ mocacocaphalāni ca|| au

50.112

एभिर्भक्ष्याणि पेयानि लेह्यानि च घृतानि च। नित्यमासेवमानस्य स्त्रीषु हर्षो विवर्द्धते॥ अउ

ebhirbhakṣyāṇi peyāni lehyāni ca ghṛtāni ca| nityamāsevamānasya strīṣu harṣo vivarddhate|| au

50.113

जीवनीयघृतक्षीरमधुतैलसितारसैः। रसक्षीराशिनः क्षिप्रं वृषं कुर्वन्ति बस्तयः॥ अउ

jīvanīyaghṛtakṣīramadhutailasitārasaiḥ| rasakṣīrāśinaḥ kṣipraṃ vṛṣaṃ kurvanti bastayaḥ|| au

50.114

सिद्धबस्तिविकल्पोक्तान् बलशुक्रसुतप्रदान्। युञ्जीत बस्तीन् पुत्रार्थी पुत्रकामोदितं च यत्॥ अउ

siddhabastivikalpoktān balaśukrasutapradān| yuñjīta bastīn putrārthī putrakāmoditaṃ ca yat|| au

50.115

यत्किञ्चिन्मधुरं स्निग्धं बृंहणं बलवर्द्धनम्। मनसो हर्षणं यच्च तत्सव वृष्यमुच्यते॥ अउ

yatkiñcinmadhuraṃ snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ balavarddhanam| manaso harṣaṇaṃ yacca tatsava vṛṣyamucyate|| au

50.116

द्रव्यैरेवंविधैस्तस्मात् भावितः प्रमदां व्रजेत्। आत्मवेगेन चोदीर्णः स्रीगुणैश्च प्रहर्षितः॥ अउ

dravyairevaṃvidhaistasmāt bhāvitaḥ pramadāṃ vrajet| ātmavegena codīrṇaḥ srīguṇaiśca praharṣitaḥ|| au

50.117

इष्टाह्येकैकशोप्यर्था हर्षप्रीतिकराः परम्। किं पुनः स्त्रीशरीरे ये सङ्घघातेन प्रतिष्ठिताः॥ अउ

iṣṭāhyekaikaśopyarthā harṣaprītikarāḥ param| kiṃ punaḥ strīśarīre ye saṅghaghātena pratiṣṭhitāḥ|| au

50.118

रुचिभेदेन लोकस्य दैवयोगाञ्च योषिताम्। तं तं प्राप्य विवर्द्धन्ते नरं रूपादयो गुणाः॥ अउ

rucibhedena lokasya daivayogāñca yoṣitām| taṃ taṃ prāpya vivarddhante naraṃ rūpādayo guṇāḥ|| au

50.119

तस्माद्या यस्य हृदयं विशतीव वराङ्गना। तुल्यस्वभावा या हारिमृजारूपगुणान्विता॥ अउ

tasmādyā yasya hṛdayaṃ viśatīva varāṅganā| tulyasvabhāvā yā hārimṛjārūpaguṇānvitā|| au

50.120

पाशभूतैर्वहन्त्यङ्गैर्लावण्यमिव मूर्तिमत्। आलपन्त्यमृतेनेव या गात्राणि निषिञ्चति॥ अउ

pāśabhūtairvahantyaṅgairlāvaṇyamiva mūrtimat| ālapantyamṛteneva yā gātrāṇi niṣiñcati|| au

50.121

पिबन्तीव च पश्यन्ती स्पृशन्ती लिम्पतीव या। नित्यमुत्सवभूता या या समानमनःशया॥ अउ

pibantīva ca paśyantī spṛśantī limpatīva yā| nityamutsavabhūtā yā yā samānamanaḥśayā|| au

50.122

नयत्युत्सुकतां चेतो नित्यं सन्निहितापि या। यया वियुक्तो निःस्त्रीकमरतिर्मन्यते जगत्॥ अउ

nayatyutsukatāṃ ceto nityaṃ sannihitāpi yā| yayā viyukto niḥstrīkamaratirmanyate jagat|| au

50.123

प्रगल्भा रीतसङ्ग्रामे स्वस्था लज्जामयी च या। बहुशोपि च यां गत्वा तत्पूर्वमिव गच्छति॥ अउ

pragalbhā rītasaṅgrāme svasthā lajjāmayī ca yā| bahuśopi ca yāṃ gatvā tatpūrvamiva gacchati|| au

50.124

चरितैर्निर्विकारा या विकारैरिव निर्मिता। कान्तानुवृत्तिपरमा सा स्त्री वृष्ट्यतमा मता॥ अउ

caritairnirvikārā yā vikārairiva nirmitā| kāntānuvṛttiparamā sā strī vṛṣṭyatamā matā|| au

50.125

अभ्यञ्जनोद्वर्तनसेकगन्धस्रक्चित्रवस्त्राभरणप्रकाराः। सुगन्धिपुष्पोत्कररेणुकीर्णा मृदुर्मनोज्ञा विपुला च शय्या॥ अउ

abhyañjanodvartanasekagandhasrakcitravastrābharaṇaprakārāḥ| sugandhipuṣpotkarareṇukīrṇā mṛdurmanojñā vipulā ca śayyā|| au

50.126

प्राज्ञाः कलाज्ञा वशगा विनीताः प्रियंवदाः प्रीतिकरा वयस्याः। विस्रम्भसत्वप्रकृतिक्रियैक्याच्छरीरमात्रेण पृथक्त्वभूताः॥ अउ

prājñāḥ kalājñā vaśagā vinītāḥ priyaṃvadāḥ prītikarā vayasyāḥ| visrambhasatvaprakṛtikriyaikyāccharīramātreṇa pṛthaktvabhūtāḥ|| au

50.127

कान्ता वनान्ताः परपुष्टघुष्टा रम्याः स्रवन्त्यः सततं स्रवन्त्यः। मद्यं मदामोदकरं विशेषाध्दृद्या प्रसन्ना सुरभिः प्रसन्ना॥ अउ

kāntā vanāntāḥ parapuṣṭaghuṣṭā ramyāḥ sravantyaḥ satataṃ sravantyaḥ| madyaṃ madāmodakaraṃ viśeṣādhdṛdyā prasannā surabhiḥ prasannā|| au

50.128

शकाङ्गनागण्डतलाभिपाण्डुताम्बुलपत्रं परिवारशोभि। प्रसाधनं स्त्रीमुखपङ्कजानां यदायुधं मूर्तमिवात्मजस्य॥ अउ

śakāṅganāgaṇḍatalābhipāṇḍutāmbulapatraṃ parivāraśobhi| prasādhanaṃ strīmukhapaṅkajānāṃ yadāyudhaṃ mūrtamivātmajasya|| au

50.129

हिमाचलोद्धूनितदुग्धसिन्धुसमुद्भवत्फेनचयावदातम्। सौधं सुधाशुभ्रतराः कराश्च चन्द्रस्य कुर्वन्ति परं वृषत्वम्॥ अउ

himācaloddhūnitadugdhasindhusamudbhavatphenacayāvadātam| saudhaṃ sudhāśubhratarāḥ karāśca candrasya kurvanti paraṃ vṛṣatvam|| au

50.130

बन्धेन पूर्वोपहितेन पुंसः खिन्नस्य वृत्तिः करणान्तरेण। संवाहनं स्पर्शसुखैः करैश्च करोत्यपूर्वामिव मन्मथेच्छाम्॥ अउ

bandhena pūrvopahitena puṃsaḥ khinnasya vṛttiḥ karaṇāntareṇa| saṃvāhanaṃ sparśasukhaiḥ karaiśca karotyapūrvāmiva manmathecchām|| au

50.131

प्रायोगिकाधिकरणोदिताचित्रचेष्टासंशीलनोद्भवदनल्परसार्द्रचित्तः। वृष्योपयोगपरिबृंहितदेहधातुर्नारीमनांसि वशमानयति प्रसह्य॥ अउ

prāyogikādhikaraṇoditācitraceṣṭāsaṃśīlanodbhavadanalparasārdracittaḥ| vṛṣyopayogaparibṛṃhitadehadhāturnārīmanāṃsi vaśamānayati prasahya|| au

50.132

तस्मान्नित्यं स्त्रीषु वाञ्छन् प्रियत्वं वृष्यैर्योगैर्जातकामोऽपि कामी। सत्वंअ सात्म्यं देशकालौ च बुध्वा चातुष्षष्टे चेष्टिते व्याप्रियेत॥ अउ

tasmānnityaṃ strīṣu vāñchan priyatvaṃ vṛṣyairyogairjātakāmo'pi kāmī| satvaṃa sātmyaṃ deśakālau ca budhvā cātuṣṣaṣṭe ceṣṭite vyāpriyeta|| au

50.133

वलयस्वनसङ्कुलमुष्टिरवद्विगुणीकृतमेखलिकानिनदः। चलनूपुरशब्दयुतोऽपि मुहुः शममावहते न रतातिशयः॥ अउ

valayasvanasaṅkulamuṣṭiravadviguṇīkṛtamekhalikāninadaḥ| calanūpuraśabdayuto'pi muhuḥ śamamāvahate na ratātiśayaḥ|| au

50.134

सर्वार्थसिद्धिः प्रथमोनुरागः शृङ्गारगान्धर्वकथाविशेषाः। सीत्कारगर्भं हसितं सहावं छिन्नाक्षरं विभ्रमवच्च गीतम्॥ अउ

sarvārthasiddhiḥ prathamonurāgaḥ śṛṅgāragāndharvakathāviśeṣāḥ| sītkāragarbhaṃ hasitaṃ sahāvaṃ chinnākṣaraṃ vibhramavacca gītam|| au

50.135

सव्याजसन्दीर्शतचारुगात्रं वृत्तं प्रियाणामवलोकितं च। चूताङ्कुरं पुष्पफलं यथर्तु विद्युत्वदुद्योतितगर्जितानि॥ अउ

savyājasandīrśatacārugātraṃ vṛttaṃ priyāṇāmavalokitaṃ ca| cūtāṅkuraṃ puṣpaphalaṃ yathartu vidyutvadudyotitagarjitāni|| au

50.136

विहङ्गभृङ्गस्तनितानुयातं स्त्रीकूजितं भूषणशिञ्जितानि। काले यथास्वं वपुषश्च शुद्धिः सङ्कल्पयोनेर्धुरमुद्वहन्ति॥ अउ

vihaṅgabhṛṅgastanitānuyātaṃ strīkūjitaṃ bhūṣaṇaśiñjitāni| kāle yathāsvaṃ vapuṣaśca śuddhiḥ saṅkalpayonerdhuramudvahanti|| au

50.137

स्रोतस्सु शुद्वेष्वमले शरीरे वृष्यं यदाद्यं मितमत्ति काले। वृषायते तेन परं मनुष्यस्तद्बृंहणं देहबलप्रदं च॥ अउ

srotassu śudveṣvamale śarīre vṛṣyaṃ yadādyaṃ mitamatti kāle| vṛṣāyate tena paraṃ manuṣyastadbṛṃhaṇaṃ dehabalapradaṃ ca|| au

50.138

तस्मात् पुरा शोधनमेव कार्यं बलानुरूपं न च वृष्ययोगाः। सिध्यन्ति देहे कलुषे प्रयुक्ताः क्लिष्टे यथा वाससि रागयोगाः॥ अउ

tasmāt purā śodhanameva kāryaṃ balānurūpaṃ na ca vṛṣyayogāḥ| sidhyanti dehe kaluṣe prayuktāḥ kliṣṭe yathā vāsasi rāgayogāḥ|| au

50.139

उपदिष्टे विचित्रेऽस्मिन् वक्तव्यार्थानुरोधतः। कर्तव्यमेवकर्तव्यं प्राणाबाधेऽपि नेतरत्॥ अउ

upadiṣṭe vicitre'smin vaktavyārthānurodhataḥ| kartavyamevakartavyaṃ prāṇābādhe'pi netarat|| au

50.140

एतत् स्वरूपं शास्त्रस्य यद्व्यापित्वेन वर्ण्यते। स्पृशति न्यूनतादोषो महानव्यापिनि ध्रुवम्॥ अउ

etat svarūpaṃ śāstrasya yadvyāpitvena varṇyate| spṛśati nyūnatādoṣo mahānavyāpini dhruvam|| au

50.141

वीर्यहीनैरसम्पूर्णैः प्रयोगैरपि भूषितम्। अर्थानतन्त्रयत्तन्त्रं तन्त्रतामाप्नुयात् कथम्॥ अउ

vīryahīnairasampūrṇaiḥ prayogairapi bhūṣitam| arthānatantrayattantraṃ tantratāmāpnuyāt katham|| au

50.142

हंसबर्हिणदक्षाण्डा यद्यप्यत्यर्थशुक्रलाः। मुनयः सदया ब्रूयुस्तान्योगेष्वन्यथा कथम्॥ अउ

haṃsabarhiṇadakṣāṇḍā yadyapyatyarthaśukralāḥ| munayaḥ sadayā brūyustānyogeṣvanyathā katham|| au

50.143

कथं वा सर्वएवैते योगा रागाग्निदीपनाः। क्लिष्टसङ्कल्पजननाः प्रोक्ताः संसारवर्द्धनाः॥ अउ

kathaṃ vā sarvaevaite yogā rāgāgnidīpanāḥ| kliṣṭasaṅkalpajananāḥ proktāḥ saṃsāravarddhanāḥ|| au

50.144

त्रिकालदर्शिभिर्दिव्यैः सत्वदोषषिवर्जितैः। पूर्वाचार्यैः कृतं वर्त्म को लङ्घयित्मुमर्हति॥ अउ

trikāladarśibhirdivyaiḥ satvadoṣaṣivarjitaiḥ| pūrvācāryaiḥ kṛtaṃ vartma ko laṅghayitmumarhati|| au

50.145

प्रक्रान्ते सर्वथा सर्वमुक्तं भवति सूदितम्। नाहि लेशाभिधानेन लभ्यः सर्वार्थसङ्ग्रहः॥ अउ

prakrānte sarvathā sarvamuktaṃ bhavati sūditam| nāhi leśābhidhānena labhyaḥ sarvārthasaṅgrahaḥ|| au

50.146

तथा च गर्दभीक्षीरं मांसमश्वस्य हस्तिनाम्। मद्दासागरतोयं च प्रोक्तं निरुपयोग्यपि॥ अउ

tathā ca gardabhīkṣīraṃ māṃsamaśvasya hastinām| maddāsāgaratoyaṃ ca proktaṃ nirupayogyapi|| au

50.147

अद्यत्वेऽपि विशेषेण भूरितन्त्रार्थसङ्ग्रहात्। सङ्ग्रहाद्यन्नबुध्येत तज्ज्ञानमतिदुर्लभम्॥ अउ

adyatve'pi viśeṣeṇa bhūritantrārthasaṅgrahāt| saṅgrahādyannabudhyeta tajjñānamatidurlabham|| au

50.148

यथा प्रतिज्ञातमिति क्रमेण वेदोयमष्टाङ्गनिधेर्निबद्धः। अभ्यस्यतो मार्गमिवार्यसत्यं सञ्जायते स्वार्थपरार्थसिद्धिः॥ अउ

yathā pratijñātamiti krameṇa vedoyamaṣṭāṅganidhernibaddhaḥ| abhyasyato mārgamivāryasatyaṃ sañjāyate svārthaparārthasiddhiḥ|| au

50.149

पितामहमुखोद्गीर्णमित्यायुर्वेदवाङ्मयम्। जीवितारोग्यधर्मार्थसुखगौरवकीर्त्तिकृत्॥ अउ

pitāmahamukhodgīrṇamityāyurvedavāṅmayam| jīvitārogyadharmārthasukhagauravakīrttikṛt|| au

50.150

अलङ्कृतं युक्तिपदैः सद्रत्नैरिव काञ्चनम्। षट्त्रिंशतार्थदुर्गेषु भिषजां सङ्क्रमैरिव॥ अउ

alaṅkṛtaṃ yuktipadaiḥ sadratnairiva kāñcanam| ṣaṭtriṃśatārthadurgeṣu bhiṣajāṃ saṅkramairiva|| au

50.151

तत्राधिकरणं योगो हेत्वर्थोर्थः पदस्य च। प्रदेशोद्देशनिर्देशवाक्यशेषाः प्रयोजनम्॥ अउ

tatrādhikaraṇaṃ yogo hetvarthorthaḥ padasya ca| pradeśoddeśanirdeśavākyaśeṣāḥ prayojanam|| au

50.152

उपदेशापदेशातिदेशार्थापत्तिनिर्णयाः। प्रसङ्गैकान्तनैकान्ताः सापवर्गो विपर्ययः॥ अउ

upadeśāpadeśātideśārthāpattinirṇayāḥ| prasaṅgaikāntanaikāntāḥ sāpavargo viparyayaḥ|| au

50.153

पूर्वपक्षविधानानुमतव्याख्यानसंशयाः। अतीतानागतापेक्षा स्वसंज्ञोह्य समुच्चयाः॥ अउ

pūrvapakṣavidhānānumatavyākhyānasaṃśayāḥ| atītānāgatāpekṣā svasaṃjñohya samuccayāḥ|| au

50.154

निदर्शनं निर्वचनं नियोगोऽथ विकल्पनम्। प्रत्युत्सारस्तथोद्धारः सम्भवस्तन्त्रयुक्तयः॥ अउ

nidarśanaṃ nirvacanaṃ niyogo'tha vikalpanam| pratyutsārastathoddhāraḥ sambhavastantrayuktayaḥ|| au

50.155

सरसः सुप्तपद्मस्य रविदीधितयो यथा। यथा गृहस्य दीपाभास्तथा तन्त्रस्य युक्तयः॥ अउ

sarasaḥ suptapadmasya ravidīdhitayo yathā| yathā gṛhasya dīpābhāstathā tantrasya yuktayaḥ|| au

50.156

अधीयानोऽपि तन्त्राणि तन्त्रयुक्त्यविचक्षणः। नाधिगच्छति तन्त्रार्थमर्थं भाग्यक्षये यथा॥ अउ

adhīyāno'pi tantrāṇi tantrayuktyavicakṣaṇaḥ| nādhigacchati tantrārthamarthaṃ bhāgyakṣaye yathā|| au

50.157

वाक्यार्थयोजनोदता युक्तयस्त्विष्टसिद्धिदाः। असद्वादिप्रयुक्तानां वाक्यानां प्रतिषेधकाः॥ अउ

vākyārthayojanodatā yuktayastviṣṭasiddhidāḥ| asadvādiprayuktānāṃ vākyānāṃ pratiṣedhakāḥ|| au

50.158

लीनव्यत्यासलेशोक्तिगदितानां प्रकाशकाः। वाक्यन्यायोदधेः सारं गृहीत्वैवं व्यवस्थिताः॥ अउ

līnavyatyāsaleśoktigaditānāṃ prakāśakāḥ| vākyanyāyodadheḥ sāraṃ gṛhītvaivaṃ vyavasthitāḥ|| au

50.159

एतदागमसिद्धत्वात् प्रत्यक्षफलदर्शनात्। प्रयोज्यं मन्त्रवत्तन्त्रं तन्त्रज्ञानविशारदैः॥ अउ

etadāgamasiddhatvāt pratyakṣaphaladarśanāt| prayojyaṃ mantravattantraṃ tantrajñānaviśāradaiḥ|| au

50.160

पित्तामहेन लोकस्य स्मृत्वा तदिदमव्ययम्। अकालमृत्युरक्षार्थमलौहं वर्म निर्मितम्॥ अउ

pittāmahena lokasya smṛtvā tadidamavyayam| akālamṛtyurakṣārthamalauhaṃ varma nirmitam|| au

50.161

सुज्ञातमेतदमृतं स्वस्थास्वस्थसुखास्पदम्। यथेप्सितफलाशेषपुरुषार्थप्रसाधनम्॥ अउ

sujñātametadamṛtaṃ svasthāsvasthasukhāspadam| yathepsitaphalāśeṣapuruṣārthaprasādhanam|| au

50.162

इदं शास्त्रमदृष्टीनामेवमालोककार्यपि। मण्डलं भास्करस्येव न प्रकाशाय जायते॥ अउ

idaṃ śāstramadṛṣṭīnāmevamālokakāryapi| maṇḍalaṃ bhāskarasyeva na prakāśāya jāyate|| au

50.163

ध्रुवं वैद्येषु कल्याणमायुर्वेदानुसारिषु। इतरेष्वितरच्छत्रविषज्वलनकर्मसु॥ अउ

dhruvaṃ vaidyeṣu kalyāṇamāyurvedānusāriṣu| itareṣvitaracchatraviṣajvalanakarmasu|| au

50.164

कुर्यात् प्रयुक्तं शस्त्रादि सशेषमपि रोगिणम्। न त्वेवं भेषजं मोहादनालोचितयोजितम्॥ अउ

kuryāt prayuktaṃ śastrādi saśeṣamapi rogiṇam| na tvevaṃ bheṣajaṃ mohādanālocitayojitam|| au

50.165

सदा दोषौषधादीनि वीक्ष्य द्वादश तत्वतः। कुर्याच्चिकित्सितं प्राज्ञो न योगैरेव केवलैः॥ अउ

sadā doṣauṣadhādīni vīkṣya dvādaśa tatvataḥ| kuryāccikitsitaṃ prājño na yogaireva kevalaiḥ|| au

50.166

मात्रादि सम्यगज्ञात्वा यदृच्छाप्रतिपादितः। हिनस्ति व्याधितं योगो घृतमाक्षिकयोरिव॥ अउ

mātrādi samyagajñātvā yadṛcchāpratipāditaḥ| hinasti vyādhitaṃ yogo ghṛtamākṣikayoriva|| au

50.167

दृष्ट्वा विषेष्यमृततां घृतादौ मारणात्मताम्। शास्त्रतत्वं न विज्ञाय स दुरात्मा चिकित्सति॥ अउ

dṛṣṭvā viṣeṣyamṛtatāṃ ghṛtādau māraṇātmatām| śāstratatvaṃ na vijñāya sa durātmā cikitsati|| au

50.168

सुगीतश्चैष कस्यापि महाश्लोको महात्मनः। वैद्याश्चाश्रुतशास्त्रार्था मूर्खाश्च प्रभाविष्णवः। अकालमृत्यवो ह्येते विचरन्ति महीतले॥ अउ

sugītaścaiṣa kasyāpi mahāśloko mahātmanaḥ| vaidyāścāśrutaśāstrārthā mūrkhāśca prabhāviṣṇavaḥ| akālamṛtyavo hyete vicaranti mahītale|| au

50.169

लोभयन्त्यातुरं मूढा ये चित्रैः कर्मकौशलैः। तेभ्यो रक्षेत्सदात्मानमात्मा यस्मात् सुदुर्लभः॥ अउ

lobhayantyāturaṃ mūḍhā ye citraiḥ karmakauśalaiḥ| tebhyo rakṣetsadātmānamātmā yasmāt sudurlabhaḥ|| au

50.170

ते ध्रुणाक्षरवत्कञ्चिदुत्तार्य नियतायुषम्। घ्नन्ति वैद्याभिमानेन शतान्यनियतायुषाम्॥ अउ

te dhruṇākṣaravatkañciduttārya niyatāyuṣam| ghnanti vaidyābhimānena śatānyaniyatāyuṣām|| au

50.171

रोगार्तस्य विषण्णस्य यत्नलभ्यसुखायुषः। अवैद्यो निर्घृणःक्रूरो यः करोति भिषग्जितम्॥ अउ

rogārtasya viṣaṇṇasya yatnalabhyasukhāyuṣaḥ| avaidyo nirghṛṇaḥkrūro yaḥ karoti bhiṣagjitam|| au

50.172

पापस्य मृत्युदूतस्य दुर्मतेस्त्यक्तधर्मणः। नरो नरकपाती स्यात्तस्य सम्भाषणादपि॥ अउ

pāpasya mṛtyudūtasya durmatestyaktadharmaṇaḥ| naro narakapātī syāttasya sambhāṣaṇādapi|| au

50.173

अतन्त्रीकृततन्त्रार्थः शास्त्रमात्रोपजीविनः। राज्ञां प्रमादाद्राष्ट्राणि चरन्ति व्याधवृत्तयः॥ अउ

atantrīkṛtatantrārthaḥ śāstramātropajīvinaḥ| rājñāṃ pramādādrāṣṭrāṇi caranti vyādhavṛttayaḥ|| au

50.174

तान् कालपाशसदृशान् वर्जयेच्छास्त्रदूषकान्। सेवेत शमविज्ञानज्ञानपूर्णान् भिषक्तमान्॥ अउ

tān kālapāśasadṛśān varjayecchāstradūṣakān| seveta śamavijñānajñānapūrṇān bhiṣaktamān|| au

50.175

अन्नपानानि पथ्यानि व्याधिनिर्घातमौषधम्। रसायनानि वृष्याणि प्राप्यन्ते वैद्यसंश्रयात्॥ अउ

annapānāni pathyāni vyādhinirghātamauṣadham| rasāyanāni vṛṣyāṇi prāpyante vaidyasaṃśrayāt|| au

50.176

अराजका यथा देशा भर्तृहीना यथा गृहाः। आतुराद्यास्तथा पादाः शोच्या वैद्यानधिष्ठिताः॥ अउ

arājakā yathā deśā bhartṛhīnā yathā gṛhāḥ| āturādyāstathā pādāḥ śocyā vaidyānadhiṣṭhitāḥ|| au

50.177

प्राणाचार्यं बुधस्तस्माद्दयालुं विजितेन्द्रियम्। अश्विनाविव देवेन्द्रः पूजयेदादृतः सदा॥ अउ

prāṇācāryaṃ budhastasmāddayāluṃ vijitendriyam| aśvināviva devendraḥ pūjayedādṛtaḥ sadā|| au

50.178

यज्ञस्य हि शिरश्छिन्नमश्विभ्यां सन्धितं पुनः। पातिता दशनाः पूष्णो भगस्य च विलोचने॥ अउ

yajñasya hi śiraśchinnamaśvibhyāṃ sandhitaṃ punaḥ| pātitā daśanāḥ pūṣṇo bhagasya ca vilocane|| au

50.179

राजयक्ष्मार्दितश्चन्द्रस्ताभ्यामेव चिकित्सितः। सोमान्निपतितो वज्री भुजस्तम्भे च दारुणे॥ अउ

rājayakṣmārditaścandrastābhyāmeva cikitsitaḥ| somānnipatito vajrī bhujastambhe ca dāruṇe|| au

50.180

भार्गवश्चवनः कामी वृद्धः सन् विकृतिं गतः। वीर्यवर्णबलोपेतः कृतस्ताभ्यां पुनर्युवा॥ अउ

bhārgavaścavanaḥ kāmī vṛddhaḥ san vikṛtiṃ gataḥ| vīryavarṇabalopetaḥ kṛtastābhyāṃ punaryuvā|| au

अथ पञ्चशोऽध्यायः (cont. 2)

50.181

एभिश्चान्यैश्च बहुभिः कर्माभीर्भिषगुत्तमौ। बभूवतुर्भृशं पूज्याविन्द्रादीनां महात्मनाम्॥ अउ

ebhiścānyaiśca bahubhiḥ karmābhīrbhiṣaguttamau| babhūvaturbhṛśaṃ pūjyāvindrādīnāṃ mahātmanām|| au

50.182

अश्विभ्यां सहितः सोमं प्रातः पिबति वासवः। सौत्रामण्यां च भगवानश्विभ्यां सह मोदते॥ अउ

aśvibhyāṃ sahitaḥ somaṃ prātaḥ pibati vāsavaḥ| sautrāmaṇyāṃ ca bhagavānaśvibhyāṃ saha modate|| au

50.183

अश्विनोः कल्प्यते भागो यज्ञेषु ब्राह्मणैरपि। अश्विनावग्निरिन्द्रश्च वेदेषु सुतरां स्तुताः॥ अउ

aśvinoḥ kalpyate bhāgo yajñeṣu brāhmaṇairapi| aśvināvagnirindraśca vedeṣu sutarāṃ stutāḥ|| au

50.184

वैद्यवित्यश्विनौ तस्मात् पूज्येते विबुधैरपि। अजरैरमरैर्नित्यं सुखितैरेवमादृतैः॥ अउ

vaidyavityaśvinau tasmāt pūjyete vibudhairapi| ajarairamarairnityaṃ sukhitairevamādṛtaiḥ|| au

50.185

व्याधिमृत्युजराग्रस्तैर्दुःखप्रायैः सुखार्थिभिः। किं पुनर्भिषजो मर्त्यैः पूज्याः स्युर्नातिशक्तितः॥ अउ

vyādhimṛtyujarāgrastairduḥkhaprāyaiḥ sukhārthibhiḥ| kiṃ punarbhiṣajo martyaiḥ pūjyāḥ syurnātiśaktitaḥ|| au

50.186

शीलवान् मतिमान् युक्तो द्विजातिर्वेदपारगः। प्राणिभिः पितृवत्पूज्यः प्राणाचार्यः स हि स्मृतः॥ अउ

śīlavān matimān yukto dvijātirvedapāragaḥ| prāṇibhiḥ pitṛvatpūjyaḥ prāṇācāryaḥ sa hi smṛtaḥ|| au

50.187

विद्यासमाप्तौ भिषजां द्वितीया जातिरुच्यते। न वैद्यो वैद्यशब्दं हि लभते पूर्वजन्मना॥ अउ

vidyāsamāptau bhiṣajāṃ dvitīyā jātirucyate| na vaidyo vaidyaśabdaṃ hi labhate pūrvajanmanā|| au

50.188

विद्यासमाप्तावाष वा ब्रह्मं वा भिषजं ध्रुवम्। तस्वमाविशति ज्ञानात्तेन वैद्यो द्विजः स्मृतः॥ अउ

vidyāsamāptāvāṣa vā brahmaṃ vā bhiṣajaṃ dhruvam| tasvamāviśati jñānāttena vaidyo dvijaḥ smṛtaḥ|| au

50.189

नावध्यायेन्न चाक्रोशेदहितं न समाचरेत्। प्राणाचार्यं बुधः कच्छिदिच्छन्नायुरनश्वरम्॥ अउ

nāvadhyāyenna cākrośedahitaṃ na samācaret| prāṇācāryaṃ budhaḥ kacchidicchannāyuranaśvaram|| au

50.190

भिषगप्यातुरान् सर्वान् स्वसुतानिव यत्नवान्। आबाधेभ्योऽभिसंरक्षेत् ज्ञानं धर्मनुस्मरन्॥ अउ

bhiṣagapyāturān sarvān svasutāniva yatnavān| ābādhebhyo'bhisaṃrakṣet jñānaṃ dharmanusmaran|| au

50.191

कुर्वते ये तु वृत्यर्थं चिकित्सापण्यविक्रयम्। ते हित्वा काञ्चनं राशिं पांसुराशिमुपासते॥ अउ

kurvate ye tu vṛtyarthaṃ cikitsāpaṇyavikrayam| te hitvā kāñcanaṃ rāśiṃ pāṃsurāśimupāsate|| au

50.192

रोगाख्यान्दारुणान्पाशानन्तकान्तिककर्षिणः। यश्छित्वा यच्छति प्राणान्दाता नास्त्येव तत्समः॥ अउ

rogākhyāndāruṇānpāśānantakāntikakarṣiṇaḥ| yaśchitvā yacchati prāṇāndātā nāstyeva tatsamaḥ|| au

50.193

न जीवितप्रदानाद्धि दानमन्यद्विशिष्यते। तस्मादुपाचरेत् स्वेन स्वेन निःस्वतपस्विनः॥ अउ

na jīvitapradānāddhi dānamanyadviśiṣyate| tasmādupācaret svena svena niḥsvatapasvinaḥ|| au

50.194

सत्वार्थमीहमानस्य वैद्यस्यैवं महामतेः। वर्तन्ते सन्निधानेन नियतं सिद्धिदेवताः॥ अउ

satvārthamīhamānasya vaidyasyaivaṃ mahāmateḥ| vartante sannidhānena niyataṃ siddhidevatāḥ|| au

50.195

क्वचिद्धर्मः क्वचिन्मित्रं क्वचिदर्थः क्वचिद्यशः। कर्माभ्यासः क्वचिच्चेति चिकित्सा नास्ति निष्फला॥ अउ

kvaciddharmaḥ kvacinmitraṃ kvacidarthaḥ kvacidyaśaḥ| karmābhyāsaḥ kvacicceti cikitsā nāsti niṣphalā|| au

50.196

नित्यमादरवान् वैद्यस्तस्मादार्तानुपाचरेत्। प्राणान्सहात्मनः कीर्त्या निहन्त्येषामनादरात॥ अउ

nityamādaravān vaidyastasmādārtānupācaret| prāṇānsahātmanaḥ kīrtyā nihantyeṣāmanādarāta|| au

50.197

सर्वत्र मैत्री करुणातुरेषु निरामदेहेषु नृषु प्रमोदः। मनस्युपेक्षापकृतिं व्रजत्सु वैद्यस्य सद्वृत्तमलं तनोति॥ अउ

sarvatra maitrī karuṇātureṣu nirāmadeheṣu nṛṣu pramodaḥ| manasyupekṣāpakṛtiṃ vrajatsu vaidyasya sadvṛttamalaṃ tanoti|| au

50.198

सामिषेणापि चित्तेन जीवितोच्छेदकारिणः। यो निहन्त्यामयान् वैद्यः सोपि केनोपमीयताम्॥ अउ

sāmiṣeṇāpi cittena jīvitocchedakāriṇaḥ| yo nihantyāmayān vaidyaḥ sopi kenopamīyatām|| au

50.199

किमुत निरामिषेण मनसा करुणामृदुना कृपणविशिष्टयोः सदृशमादरमुद्वहता। अतिगुरु बोधिसत्वचरितं सततं विदधच्छमयति रोगजालमपि योतिविरोधि मिथः॥ अउ

kimuta nirāmiṣeṇa manasā karuṇāmṛdunā kṛpaṇaviśiṣṭayoḥ sadṛśamādaramudvahatā| atiguru bodhisatvacaritaṃ satataṃ vidadhacchamayati rogajālamapi yotivirodhi mithaḥ|| au

50.200

दाहः शूलं तृडाध्मानं क्षुत्क्षामत्वमरोचकम्। कः प्राकृतो जयेद्रोगान् नित्यमन्योन्यरोधिनः॥ अउ

dāhaḥ śūlaṃ tṛḍādhmānaṃ kṣutkṣāmatvamarocakam| kaḥ prākṛto jayedrogān nityamanyonyarodhinaḥ|| au

50.201

मारुतामग्रहोन्भादमदान् सुसदृशाकृतीन्। को जानीयाच्चिकित्सेद्वादूरभित्नक्रियाक्रमान्॥ अउ

mārutāmagrahonbhādamadān susadṛśākṛtīn| ko jānīyāccikitsedvādūrabhitnakriyākramān|| au

50.202

प्राणाचार्थं वेदपारं प्रयातं बुध्या युक्तं पूजयेन्नित्यमस्मात्। यस्मिन्यस्य प्राणयात्रा निबद्धा तस्मै यच्छन् को धनानां धनायेत्॥ अउ

prāṇācārthaṃ vedapāraṃ prayātaṃ budhyā yuktaṃ pūjayennityamasmāt| yasminyasya prāṇayātrā nibaddhā tasmai yacchan ko dhanānāṃ dhanāyet|| au

50.203

आयुर्वेदं श्लोकलक्षेण पूव ब्रह्माम्नासीदग्निवेशादयस्तु। कृत्स्नज्ञेयप्राप्तसाराः स्वतन्त्रास्तस्यैकैकं नैकधाङ्गं वितेनुः॥ अउ

āyurvedaṃ ślokalakṣeṇa pūva brahmāmnāsīdagniveśādayastu| kṛtsnajñeyaprāptasārāḥ svatantrāstasyaikaikaṃ naikadhāṅgaṃ vitenuḥ|| au

50.204

भिषग्वरो वाग्भट इत्यभून्मे पितामहो नामधरोऽस्मि यस्य। सुतोभवत्तस्य च सिंहगुप्तस्तस्याप्यहं सिन्धुषु लब्धजन्मा॥ अउ

bhiṣagvaro vāgbhaṭa ityabhūnme pitāmaho nāmadharo'smi yasya| sutobhavattasya ca siṃhaguptastasyāpyahaṃ sindhuṣu labdhajanmā|| au

50.205

समधिगम्य गुरोरवलोकितात् गुरुतराच्च पितुः प्रतिभा मया। सुबहुभेषजशास्त्रविलोचनात् सुविहितोऽङ्गविभागविनिर्णयः॥ अउ

samadhigamya guroravalokitāt gurutarācca pituḥ pratibhā mayā| subahubheṣajaśāstravilocanāt suvihito'ṅgavibhāgavinirṇayaḥ|| au

50.206

पूर्वोक्तमेव वदता किमिवोदितं स्याच्छ्रद्धालुतुष्टिजननं न भवत्यपूर्वम्। सङ्क्षिप्तसंशयितविस्तृतविप्रकीर्णः कृत्स्नोर्थराशिरिति साधु स एव दृष्टः॥ अउ

pūrvoktameva vadatā kimivoditaṃ syācchraddhālutuṣṭijananaṃ na bhavatyapūrvam| saṅkṣiptasaṃśayitavistṛtaviprakīrṇaḥ kṛtsnortharāśiriti sādhu sa eva dṛṣṭaḥ|| au

50.207

आयुर्वेदोदधेः पारमपारस्य प्रयाति कः। विश्वव्याध्यौषधिज्ञानसारस्त्वेष समुच्चितः॥ अउ

āyurvedodadheḥ pāramapārasya prayāti kaḥ| viśvavyādhyauṣadhijñānasārastveṣa samuccitaḥ|| au

50.208

स्मृत्वेदमुदितं पूर्वं श्रुत्वेदानीं द्वयोः पुनः। स्मर्त्तुः श्रोतुश्च सुतरां श्रद्धातुं कस्य युज्यते॥ अउ

smṛtvedamuditaṃ pūrvaṃ śrutvedānīṃ dvayoḥ punaḥ| smarttuḥ śrotuśca sutarāṃ śraddhātuṃ kasya yujyate|| au

50.209

अथवा श्रुतमप्येतत् स्मर्तुरेव क्रमागतम्। अभिधातृविशेषेण किं तथापि प्रयोजनम्॥ अउ

athavā śrutamapyetat smartureva kramāgatam| abhidhātṛviśeṣeṇa kiṃ tathāpi prayojanam|| au

50.210

ऊर्ध्वमेति मदनं त्रिवृताधो वस्तुमात्रक इति प्रतिपाद्ये। मद्विधो यदि वदेदथवात्रिः कथ्यतां क इव कर्मणि भेदः॥ अउ

ūrdhvameti madanaṃ trivṛtādho vastumātraka iti pratipādye| madvidho yadi vadedathavātriḥ kathyatāṃ ka iva karmaṇi bhedaḥ|| au

50.211

साध्वसाध्विति विवेकवियुक्तो लोकपङ्क्तिकृतभक्तिविशेषः। बालिशो भवति नो खलु विद्वान् सूक्त एव रमते मतिरस्य॥ अउ

sādhvasādhviti vivekaviyukto lokapaṅktikṛtabhaktiviśeṣaḥ| bāliśo bhavati no khalu vidvān sūkta eva ramate matirasya|| au