15. Kāṇḍa 15 — The Vrātya Kāṇḍa
Sūkta 1 — Vratya Prajapati Devata, Atharva Rshi
Atharvaveda 15.1 · 8 mantras
15.1.1
व्रात्य आसीद् ईयमान एव स प्रजापतिं सम् ऐरयत् ॥
vrātya āsīd īyamāna eva sa prajāpatiṃ sam airayat ॥
Vratya, eternal benefactor and inspirer of humanity ever awake was and is there. Self-manifested, he stirred himself as Prajapati, as creator and sustainer of the children of his creation.
15.1.2
स प्रजापतिः सुवर्णम् आत्मन्न् अपश्यत् तत् प्राजनयत् ॥
sa prajāpatiḥ suvarṇam ātmann apaśyat tat prājanayat ॥
Having stirred himself into the creative state as Prajapati, he manifested his golden consort, his own self inspired Shakti, Prakrti. Thus started the evolution of existence.
15.1.3
तद् एकम् अभवत् तल् ललामम् अभवत् तन् महद् अभवत् तज् ज्येष्ठम् अभवत् तद् ब्रह्माभवत् तत् तपो ऽभवत् तत् सत्यम् अभवत् तेन प्राजायत ॥
tad ekam abhavat tal lalāmam abhavat tan mahad abhavat taj jyeṣṭham abhavat tad brahmābhavat tat tapo 'bhavat tat satyam abhavat tena prājāyata ॥
That manifest Vratya thus became One, the one defined as creator through the medium of Prakrti. That One became the Beautiful, the loved one. That became Mahat, creative Prakrti inspired with divine self-awareness, the first and highest form of self-creative evolution, that became Brahma, the Brhat, expansive universe, that became Tapas, that became Satyam, the real world, thereby he became self-manifestive creator Prajapati.
15.1.4
सो ऽवर्धत स महान् अभवत् स महादेवो ऽभवत् ॥
so 'vardhata sa mahān abhavat sa mahādevo 'bhavat ॥
That grew, evolved and expanded, that became Mahan, that became Mahadeva, the Supreme Creator.
15.1.5
स देवानाम् ईशां पर्य् ऐत् स ईशानो ऽभवत् ॥
sa devānām īśāṃ pary ait sa īśāno 'bhavat ॥
He became the ruling power of divine forces, the Supreme Ruler.
15.1.6
स एकव्रात्यो ऽभवत् स धनुर् आदत्त तद् एवेन्द्रधनुः ॥
sa ekavrātyo 'bhavat sa dhanur ādatta tad evendradhanuḥ ॥
He became the Ekavratya, the sole One creative benefactor of all. He took up the Bow, something that causes the flow and expansion further. He holds the Rainbow, spectrum variety of the one Light.
15.1.7
नीलम् अस्योदरं लोहितं पृष्ठम् ॥
nīlam asyodaraṃ lohitaṃ pṛṣṭham ॥
The central part of this Bow is blue, the outer is red.
15.1.8
नीलेनैवाप्रियं भ्रातृव्यं प्रोर्णोति लोहितेन द्विषन्तं विध्यतीति ब्रह्मवादिनो वदन्ति ॥
nīlenaivāpriyaṃ bhrātṛvyaṃ prorṇoti lohitena dviṣantaṃ vidhyatīti brahmavādino vadanti ॥
Sūkta 2
Atharvaveda 15.2 · 4 mantras
15.2.1
स उद् अतिष्ठत् स प्राचीं दिशम् अनु व्य् अचलत् । [1]
तं बृहच् च रथन्तरं चादित्याश् च विश्वे च देवा अनुव्यचलन् । [2]
बृहते च वै स रथन्तराय चादित्येभ्यश् च विश्वेभ्यश् च देवेभ्य आ वृश्चते य एवं विद्वांसं व्रात्यम् उपवदति । [3]
बृहतश् च वै स रथन्तरस्य चादित्यानां च विश्वेषां च देवानां प्रियं धाम भवति य एवं वेद । [4]
तस्य प्राच्यां दिशि श्रद्धा पुंश्चली मित्रो मागधो विज्ञानं वासो ऽहर् उष्णीषं रात्री केशा हरितौ प्रवर्तौ कल्मलिर् मणिः । [5] (AVŚ_15,2.1[2.6-7]f) भूतं च भविष्यच् च परिष्कन्दौ मनो विपथं मातरिश्वा च पवमानश् च विपथवाहौ वातः सारथी रेष्मा प्रतोदः कीर्तिश् च यशश् च पुरःसरौ । [6-7]
ऐनं कीर्तिर् गछत्य् आ यशो गछति य एवं वेद ॥1॥ [8]
sa ud atiṣṭhat sa prācīṃ diśam anu vy acalat । [1]
taṃ bṛhac ca rathantaraṃ cādityāś ca viśve ca devā anuvyacalan । [2]
bṛhate ca vai sa rathantarāya cādityebhyaś ca viśvebhyaś ca devebhya ā vṛścate ya evaṃ vidvāṃsaṃ vrātyam upavadati । [3]
bṛhataś ca vai sa rathantarasya cādityānāṃ ca viśveṣāṃ ca devānāṃ priyaṃ dhāma bhavati ya evaṃ veda । [4]
tasya prācyāṃ diśi śraddhā puṃścalī mitro māgadho vijñānaṃ vāso 'har uṣṇīṣaṃ rātrī keśā haritau pravartau kalmalir maṇiḥ । [5] (AVŚ_15,2.1[2.6-7]f) bhūtaṃ ca bhaviṣyac ca pariṣkandau mano vipathaṃ mātariśvā ca pavamānaś ca vipathavāhau vātaḥ sārathī reṣmā pratodaḥ kīrtiś ca yaśaś ca puraḥsarau । [6-7]
ainaṃ kīrtir gachaty ā yaśo gachati ya evaṃ veda ।|1|| [8]
15.2.2
स उद् अतिष्ठत् स दक्षिणां दिशम् अनु व्य् अचलत् । [9]
तं यज्ञायज्ञियं च वामदेव्यं च यज्ञश् च यजमानश् च पशवश् चानुव्यचलन् । [10]
यज्ञायज्ञियाय च वै स वामदेव्याय च यज्ञाय च यजमानाय च पशुभ्यश् चा वृश्चते य एवं विद्वांसं व्रात्यम् उपवदति । [11]
यज्ञायज्ञियस्य च वै स वामदेव्यस्य च यज्ञस्य च यजमानस्य च पशूनां च प्रियं धाम भवति य एवं वेद । [12]
तस्य दक्षिणायां दिश्य् उषाः पुंश्चली मन्त्रो मागधो विज्ञानं वासो ऽहर् उष्णीषं रात्री केशा हरितौ प्रवर्तौ कल्मलिर् मणिः । [13]
अमावास्या च पौर्णमासी च परिष्कन्दौ मनो विपथं मातरिश्वा च पवमानश् च विपथवाहौ वातः सारथी रेष्मा प्रतोदः कीर्तिश् च यशश् च पुरःसरौ ।
ऐनं कीर्तिर् गछत्य् आ यशो गछति य एवं वेद ॥2॥ [14]
sa ud atiṣṭhat sa dakṣiṇāṃ diśam anu vy acalat । [9]
taṃ yajñāyajñiyaṃ ca vāmadevyaṃ ca yajñaś ca yajamānaś ca paśavaś cānuvyacalan । [10]
yajñāyajñiyāya ca vai sa vāmadevyāya ca yajñāya ca yajamānāya ca paśubhyaś cā vṛścate ya evaṃ vidvāṃsaṃ vrātyam upavadati । [11]
yajñāyajñiyasya ca vai sa vāmadevyasya ca yajñasya ca yajamānasya ca paśūnāṃ ca priyaṃ dhāma bhavati ya evaṃ veda । [12]
tasya dakṣiṇāyāṃ diśy uṣāḥ puṃścalī mantro māgadho vijñānaṃ vāso 'har uṣṇīṣaṃ rātrī keśā haritau pravartau kalmalir maṇiḥ । [13]
amāvāsyā ca paurṇamāsī ca pariṣkandau mano vipathaṃ mātariśvā ca pavamānaś ca vipathavāhau vātaḥ sārathī reṣmā pratodaḥ kīrtiś ca yaśaś ca puraḥsarau ।
ainaṃ kīrtir gachaty ā yaśo gachati ya evaṃ veda ।|2|| [14]
Amavasya, the dark night, and Paurnamasi, the full moon night, his guards, the mind, his chariot, cosmic wind and pranic energy, his chariot horses, air, his charioteer, the whirlwind, the goad, honour and fame, the fore-running pilots. Honour and fame indeed receive and welcome him who knows this for truth and follows Vratya, lord creator and benefactor of his children.
15.2.3
स उद् अतिष्ठत् स प्रतीचीं दिशम् अनु व्य् अचलत् । [15]
तं वैरूपं च वैराजं चापश् च वरुणश् च राजानुव्यचलन् । [16]
वैरूपाय च वै स वैराजाय चाद्भ्यश् च वरुणाय च राज्ञ आ वृश्चते य एवं विद्वांसं व्रात्यम् उपवदति । [17]
वैरूपस्य च वै स वैराजस्य चापां च वरुणस्य च राज्ञः प्रियं धाम भवति य एवं वेद । [18]
तस्य प्रतीच्यां दिशीरा पुंश्चली हसो मागधो विज्ञानं वासो ऽहर् उष्णीषं रात्री केशा हरितौ प्रवर्तौ कल्मलिर् मणिः । [19]
अहश् च रात्री च परिष्कन्दौ मनो विपथं मातरिश्वा च पवमानश् च विपथवाहौ वातः सारथी रेष्मा प्रतोदः कीर्तिश् च यशश् च पुरःसरौ ।
ऐनं कीर्तिर् गछत्य् आ यशो गछति य एवं वेद ॥3॥ [20]
sa ud atiṣṭhat sa pratīcīṃ diśam anu vy acalat । [15]
taṃ vairūpaṃ ca vairājaṃ cāpaś ca varuṇaś ca rājānuvyacalan । [16]
vairūpāya ca vai sa vairājāya cādbhyaś ca varuṇāya ca rājña ā vṛścate ya evaṃ vidvāṃsaṃ vrātyam upavadati । [17]
vairūpasya ca vai sa vairājasya cāpāṃ ca varuṇasya ca rājñaḥ priyaṃ dhāma bhavati ya evaṃ veda । [18]
tasya pratīcyāṃ diśīrā puṃścalī haso māgadho vijñānaṃ vāso 'har uṣṇīṣaṃ rātrī keśā haritau pravartau kalmalir maṇiḥ । [19]
ahaś ca rātrī ca pariṣkandau mano vipathaṃ mātariśvā ca pavamānaś ca vipathavāhau vātaḥ sārathī reṣmā pratodaḥ kīrtiś ca yaśaś ca puraḥsarau ।
ainaṃ kīrtir gachaty ā yaśo gachati ya evaṃ veda ।|3|| [20]
Day and night, his guards, mind, his chariot, cosmic energy and pranic energy, his chariot horses, wind his charioteer, whirlwind, his goad, honour and fame, his fore-running pilots. Honour and fame indeed receive and welcome him who knows and follows Vratya in truth, the lord who creates and cares for his children.
15.2.4
स उद् अतिष्ठत् स उदीचीं दिशम् अनु व्य् अचलत् । [21]
तं श्यैतं च नौधसं च सप्तर्षयश् च सोमश् च राजानुव्यचलन् । [22]
श्यैताय च वै स नौधसाय च सप्तर्षिभ्यश् च सोमाय च राज्ञ आ वृश्चते य एवं विद्वांसं व्रात्यम् उपवदति । [23]
श्यैतस्य च वै स नौधसस्य च सप्तर्षीणां च सोमस्य च राज्ञः प्रियं धाम भवति य एवं वेद । [24]
तस्योदीच्यां दिशि विद्युत् पुंश्चली स्तनयित्नुर् मागधो विज्ञानं वासो ऽहर् उष्णीषं रात्री केशा हरितौ प्रवर्तौ कल्मलिर् मणिः । [25] (AVŚ_15,2.4[2.26-27]f) श्रुतं च विश्रुतं च परिष्कन्दौ मनो विपथं मातरिश्वा च पवमानश् च विपथवाहौ वातः सारथी रेष्मा प्रतोदः कीर्तिश् च यशश् च पुरःसरौ । [26-27]
ऐनं कीर्तिर् गछत्य् आ यशो गछति य एवं वेद ॥4॥ [28]
sa ud atiṣṭhat sa udīcīṃ diśam anu vy acalat । [21]
taṃ śyaitaṃ ca naudhasaṃ ca saptarṣayaś ca somaś ca rājānuvyacalan । [22]
śyaitāya ca vai sa naudhasāya ca saptarṣibhyaś ca somāya ca rājña ā vṛścate ya evaṃ vidvāṃsaṃ vrātyam upavadati । [23]
śyaitasya ca vai sa naudhasasya ca saptarṣīṇāṃ ca somasya ca rājñaḥ priyaṃ dhāma bhavati ya evaṃ veda । [24]
tasyodīcyāṃ diśi vidyut puṃścalī stanayitnur māgadho vijñānaṃ vāso 'har uṣṇīṣaṃ rātrī keśā haritau pravartau kalmalir maṇiḥ । [25] (AVŚ_15,2.4[2.26-27]f) śrutaṃ ca viśrutaṃ ca pariṣkandau mano vipathaṃ mātariśvā ca pavamānaś ca vipathavāhau vātaḥ sārathī reṣmā pratodaḥ kīrtiś ca yaśaś ca puraḥsarau । [26-27]
ainaṃ kīrtir gachaty ā yaśo gachati ya evaṃ veda ।|4|| [28]
Sūkta 3
Atharvaveda 15.3 · 11 mantras
15.3.1
स संवत्सरम् ऊर्ध्वो ऽतिष्ठत् तं देवा अब्रुवन् व्रात्य किं नु तिष्ठसीति ॥
sa saṃvatsaram ūrdhvo 'tiṣṭhat taṃ devā abruvan vrātya kiṃ nu tiṣṭhasīti ॥
That Vratya rose up and stayed up there for a year. The Devas said to him: Why and for what do you stay up? (The metaphoric description of the creator and creation continues. ‘Year’ can be interpreted, as the ‘day’ in another context, as the age of the created world in one cycle.)
15.3.2
सो ऽब्रवीद् आसन्दीं मे सं भरन्त्व् इति ॥
so 'bravīd āsandīṃ me saṃ bharantv iti ॥
He said to the Devas: Bring me a seat.
15.3.3
तस्मै व्रात्यायासन्दीं सम् अभरन् ॥
tasmai vrātyāyāsandīṃ sam abharan ॥
For that Vratya they brought the seat. (The idea is that the formative powers of evolution develop and form the world of time, space, and knowledge of the Cosmic awareness of the Creator. The Creator being immanent, the created evolved world itself becomes the seat of the immanent.)
15.3.4
तस्या ग्रीष्मश् च वसन्तश् च द्वौ पादाव् आस्तां शरच् च वर्षाश् च द्वौ ॥
tasyā grīṣmaś ca vasantaś ca dvau pādāv āstāṃ śarac ca varṣāś ca dvau ॥
Of the seat, summer and spring were two legs. Autumn and rains were the other two.
15.3.5
बृहच् च रथन्तरं चानूच्ये आस्तां यज्ञायज्ञियं च वामदेव्यं च तिरश्च्ये ॥
bṛhac ca rathantaraṃ cānūcye āstāṃ yajñāyajñiyaṃ ca vāmadevyaṃ ca tiraścye ॥
Brhat Samans and Rathantara Samans were two length-wise supports. Yajnayajniya and Vamadevya the cross-wise supports.
15.3.6
ऋचः प्राञ्चस् तन्तवो यजूंषि तिर्यञ्चः ॥
ṛcaḥ prāñcas tantavo yajūṃṣi tiryañcaḥ ॥
Rks were the length-wise cords, Yajus, the cross-wise.
15.3.7
वेद आस्तरणं ब्रह्मोपबर्हणम् ॥
veda āstaraṇaṃ brahmopabarhaṇam ॥
Veda was the mattress, Knowledge, the pillow.
15.3.8
सामासाद उद्गीथो ऽपश्रयः ॥
sāmāsāda udgītho 'paśrayaḥ ॥
Sama peace was the comfort-seat, the chant of Om, the back rest.
15.3.9
ताम् आसन्दीं व्रात्य आरोहत् ॥
tām āsandīṃ vrātya ārohat ॥
That seat, the Vratya ascended.
15.3.10
तस्य देवजनाः परिष्कन्दा आसन्त् संकल्पाः प्रहाय्या विश्वानि भूतान्य् उपसदः ॥
tasya devajanāḥ pariṣkandā āsant saṃkalpāḥ prahāyyā viśvāni bhūtāny upasadaḥ ॥
The Devas were his attendants, his thoughts, vibrant messengers, all forms and materials were his
15.3.11
विश्वान्य् एवास्य भूतान्य् उपसदो भवन्ति य एवं वेद ॥
viśvāny evāsya bhūtāny upasado bhavanti ya evaṃ veda ॥
All forms and materials become his friends and assistants, at his beck and call, whoever knows this, this way.
Sūkta 4 — Vratya Devata, Atharva Rshi
Atharvaveda 15.4 · 6 mantras
15.4.1
तस्मै प्राच्या दिशः । [1]
वासन्तौ मासौ गोप्ताराव् अकुर्वन् बृहच् च रथन्तरं चानुष्ठातारौ । [2]
वासन्ताव् एनं मासौ प्राच्या दिशो गोपायतो बृहच् च रथन्तरं चानु तिष्ठतो य एवं वेद ॥1॥ [3]
tasmai prācyā diśaḥ । [1]
vāsantau māsau goptārāv akurvan bṛhac ca rathantaraṃ cānuṣṭhātārau । [2]
vāsantāv enaṃ māsau prācyā diśo gopāyato bṛhac ca rathantaraṃ cānu tiṣṭhato ya evaṃ veda ।|1|| [3]
The two spring months, from the eastern quarter protect him, and Brhat and Rathantara Samans fulfil his wish and will, whoever knows this.
15.4.2
तस्मै दक्षिणाया दिशः । [4]
ग्रैष्मौ मासौ गोप्ताराव् अकुर्वन् यज्ञायज्ञियं च वामदेव्यं चानुष्ठातारौ । [5]
ग्रैष्माव् एनं मासौ दक्षिणाया दिशो गोपायतो यज्ञायज्ञियं च वामदेव्यं चानु तिष्ठतो य एवं वेद ॥2॥ [6]
tasmai dakṣiṇāyā diśaḥ । [4]
graiṣmau māsau goptārāv akurvan yajñāyajñiyaṃ ca vāmadevyaṃ cānuṣṭhātārau । [5]
graiṣmāv enaṃ māsau dakṣiṇāyā diśo gopāyato yajñāyajñiyaṃ ca vāmadevyaṃ cānu tiṣṭhato ya evaṃ veda ।|2|| [6]
The Devas made the two summer months his security guards, and Yajnayajniyam and Vamadevyam, his assistants to carry out his will and command.
15.4.3
तस्मै प्रतीच्या दिशः । [7]
वार्षिकौ मासौ गोप्ताराव् अकुर्वन् वैरूपं च वैराजं चानुष्ठातारौ । [8]
वार्षिकाव् एनं मासौ प्रतीच्या दिशो गोपायतो वैरूपं च वैराजं चानु तिष्ठतो य एवं वेद ॥3॥ [9]
tasmai pratīcyā diśaḥ । [7]
vārṣikau māsau goptārāv akurvan vairūpaṃ ca vairājaṃ cānuṣṭhātārau । [8]
vārṣikāv enaṃ māsau pratīcyā diśo gopāyato vairūpaṃ ca vairājaṃ cānu tiṣṭhato ya evaṃ veda ।|3|| [9]
The two rainy months, from the western quarter, protect him, and Vairupa and Vairaja fulfil his wish and will, whoever knows this.
15.4.4
तस्मा उदीच्या दिशः । [10]
शारदौ मासौ गोप्ताराव् अकुर्वं छ्यैतं च नौधसं चानुष्ठातारौ । [11]
शारदाव् एनं मासाव् उदीच्या दिशो गोपायतः श्यैतं च नौधसं चानु तिष्ठतो य एवं वेद ॥4॥ [12]
tasmā udīcyā diśaḥ । [10]
śāradau māsau goptārāv akurvaṃ chyaitaṃ ca naudhasaṃ cānuṣṭhātārau । [11]
śāradāv enaṃ māsāv udīcyā diśo gopāyataḥ śyaitaṃ ca naudhasaṃ cānu tiṣṭhato ya evaṃ veda ।|4|| [12]
The two autumn months, from the northern quarter, protect him, and Shaitam and Naudhasam fulfil his wish and will, whoecer knows this.
15.4.5
तस्मै ध्रुवाया दिशः । [13]
हैमनौ मासौ गोप्ताराव् अकुर्वन् भूमिं चाग्निं चानुष्ठातारौ । [14]
हैमनाव् एनं मासौ ध्रुवाया दिशो गोपायतो भूमिश् चाग्निश् चानु तिष्ठतो य एवं वेद ॥5॥ [15]
tasmai dhruvāyā diśaḥ । [13]
haimanau māsau goptārāv akurvan bhūmiṃ cāgniṃ cānuṣṭhātārau । [14]
haimanāv enaṃ māsau dhruvāyā diśo gopāyato bhūmiś cāgniś cānu tiṣṭhato ya evaṃ veda ।|5|| [15]
The two winter months, from the lower direction, protect him, and the earth and fire fulfil his wish and will, whoever knows this.
15.4.6
तस्मा ऊर्ध्वाया दिशः । [16]
शैशिरौ मासौ गोप्ताराव् अकुर्वन् दिवं चादित्यं चानुष्ठातारौ । [17]
शैशिराव् एनं मासाव् ऊर्ध्वाया दिशो गोपायतो द्यौश् चादित्यश् चानु तिष्ठतो य एवं वेद ॥6॥ [18]
tasmā ūrdhvāyā diśaḥ । [16]
śaiśirau māsau goptārāv akurvan divaṃ cādityaṃ cānuṣṭhātārau । [17]
śaiśirāv enaṃ māsāv ūrdhvāyā diśo gopāyato dyauś cādityaś cānu tiṣṭhato ya evaṃ veda ।|6|| [18]
The two freezing cold months, from the upper direction, protect him, and the heaven and the sun fulfil his wish and will, whoever knows this.
Sūkta 5 — Vratya Devata, Atharva Rshi
Atharvaveda 15.5 · 7 mantras
15.5.1
तस्मै प्राच्या दिशो अन्तर्देशाद् भवम् इष्वासम् अनुष्ठातारम् अकुर्वन् । [1] (AVŚ_15,5.1[5.2-3]ब्) भव एनम् इष्वासः प्राच्या दिशो अन्तर्देशाद् अनुष्ठातानु तिष्ठति नैनं शर्वो न भवो नेशानो नास्य पशून् न समानान् हिनस्ति य एवं वेद ॥1॥ [2-3]
tasmai prācyā diśo antardeśād bhavam iṣvāsam anuṣṭhātāram akurvan । [1] (AVŚ_15,5.1[5.2-3]b) bhava enam iṣvāsaḥ prācyā diśo antardeśād anuṣṭhātānu tiṣṭhati nainaṃ śarvo na bhavo neśāno nāsya paśūn na samānān hinasti ya evaṃ veda ।|1|| [2-3]
Bhava, the archer, from the intermediate direction of the eastern quarter, abides as the agent of this Vratya. Neither Bhava, nor Sharva, the force of nature’s catalysis, nor Ishana, nature’s spirit of supreme law, negates this Vratya.
15.5.2
तस्मै दक्षिणाया दिशो अन्तर्देशाच् छर्वम् इष्वासम् अनुष्ठातारम् अकुर्वन् । [4]
शर्व एनम् इश्वासो दक्षिणाया दिशो अन्तर्देशाद् अनुष्ठातानु तिष्ठति नैनं शर्वो न भवो नेशानो नास्य पशून् न समानान् हिनस्ति य एवं वेद ॥2॥ [5]
tasmai dakṣiṇāyā diśo antardeśāc charvam iṣvāsam anuṣṭhātāram akurvan । [4]
śarva enam iśvāso dakṣiṇāyā diśo antardeśād anuṣṭhātānu tiṣṭhati nainaṃ śarvo na bhavo neśāno nāsya paśūn na samānān hinasti ya evaṃ veda ।|2|| [5]
Sharva, the archer, from the intermediate direction of the southern quarter, abides as the agent of this Vratya. Neither Bhava, nor Sharva, nor Ishana negates this Vratya. Nor does anyone injure, much less destroy, the person, fellow equals, or wealth, or cattle of the man who knows this.
15.5.3
तस्मै प्रतीच्या दिशो अन्तर्देशात् पशुपतिम् इष्वासम् अनुष्ठातारम् अकुर्वन् । [6]
पशुपतिर् एनम् इष्वासः प्रतीच्या दिशो अन्तर्देशाद् अनुष्ठातानु तिष्ठति नैनं शर्वो न भवो नेशानो नास्य पशून् न समानान् हिनस्ति य एवं वेद ॥3॥ [7]
tasmai pratīcyā diśo antardeśāt paśupatim iṣvāsam anuṣṭhātāram akurvan । [6]
paśupatir enam iṣvāsaḥ pratīcyā diśo antardeśād anuṣṭhātānu tiṣṭhati nainaṃ śarvo na bhavo neśāno nāsya paśūn na samānān hinasti ya evaṃ veda ।|3|| [7]
Pashupati, the archer, from the intermediate direction of the western quarter, abides as the agent of this Vratya. Neither Bhava, nor Sharva, nor Ishana negates this Vratya. Nor does any one injure, much less destroy, the person, fellow equals, or wealth or cattle of the man who knows this.
15.5.4
तस्मा उदीच्या दिशो अन्तर्देशाद् उग्रं देवम् इष्वासम् अनुष्ठातारम् अकुर्वन् । [8]
उग्र एनं देव इष्वास उदीच्या दिशो अन्तर्देशाद् अनुष्ठातानु तिष्ठति नैनं शर्वो न भवो नेशानो नास्य पशून् न समानान् हिनस्ति य एवं वेद ॥4॥ [9]
tasmā udīcyā diśo antardeśād ugraṃ devam iṣvāsam anuṣṭhātāram akurvan । [8]
ugra enaṃ deva iṣvāsa udīcyā diśo antardeśād anuṣṭhātānu tiṣṭhati nainaṃ śarvo na bhavo neśāno nāsya paśūn na samānān hinasti ya evaṃ veda ।|4|| [9]
Ugra, the archer, from the intermediate direction of the northern quarter, abides as the agent of this Vratya. Neither Bhava, nor Sharva, nor Ishana negates this Vratya. Nor does any one injure, much less destroy, the person, fellow equals, wealth or cattle of the man who knows this.
15.5.5
तस्मै ध्रुवाया दिशो अन्तर्देशाद् रुद्रम् इष्वासम् अनुष्ठातारम् अकुर्वन् । [10]
रुद्र एनम् इष्वासो ध्रुवाया दिशो अन्तर्देशाद् अनुष्ठातानु तिष्ठति नैनं शर्वो न भवो नेशानो नास्य पशून् न समानान् हिनस्ति य एवं वेद ॥5॥ [11]
tasmai dhruvāyā diśo antardeśād rudram iṣvāsam anuṣṭhātāram akurvan । [10]
rudra enam iṣvāso dhruvāyā diśo antardeśād anuṣṭhātānu tiṣṭhati nainaṃ śarvo na bhavo neśāno nāsya paśūn na samānān hinasti ya evaṃ veda ।|5|| [11]
Rudra, the archer, from the intermediate space of the lower direction, abides as the agent of this Vratya. Neither Bhava, nor Sharva, nor Ishana negates this Vratya. Nor does anyone injure, much less destroy, the person, fellow equals, wealth or cattle of the man who knows this.
15.5.6
तस्मा ऊर्ध्वाया दिशो अन्तर्देशान् महादेवम् इष्वासम् अनुष्ठातारम् अकुर्वन् । [12]
महादेव एनम् इष्वास ऊर्ध्वाया दिशो अन्तर्देशाद् अनुष्ठातानु तिष्ठति नैनं शर्वो न भवो नेशानो नास्य पशून् न समानान् हिनस्ति य एवं वेद ॥6॥ [13]
tasmā ūrdhvāyā diśo antardeśān mahādevam iṣvāsam anuṣṭhātāram akurvan । [12]
mahādeva enam iṣvāsa ūrdhvāyā diśo antardeśād anuṣṭhātānu tiṣṭhati nainaṃ śarvo na bhavo neśāno nāsya paśūn na samānān hinasti ya evaṃ veda ।|6|| [13]
Mahadeva, the archer, from the intermediate space of the upper direction, abides as the agent of this Vratya. Neither Bhava, nor Sharva, nor Ishana negates this Vratya. Nor does any one injure, much less destroy, the person, fellow equals, wealth or cattle of the man who knows this.
15.5.7
तस्मै सर्वेभ्यो अन्तर्देशेभ्य ईशानम् इष्वासम् अनुष्ठातारम् अकुर्वन् । [14] (AVŚ_15,5.7[5.15-16]ब्) ईशान एनम् इष्वासः सर्वेभ्यो अन्तर्देशेभ्यो ऽनुष्ठातानु तिष्ठति नैनं शर्वो न भवो नेशानो नास्य पशून् न समानान् हिनस्ति य एवं वेद ॥7॥ [15-16]
tasmai sarvebhyo antardeśebhya īśānam iṣvāsam anuṣṭhātāram akurvan । [14] (AVŚ_15,5.7[5.15-16]b) īśāna enam iṣvāsaḥ sarvebhyo antardeśebhyo 'nuṣṭhātānu tiṣṭhati nainaṃ śarvo na bhavo neśāno nāsya paśūn na samānān hinasti ya evaṃ veda ।|7|| [15-16]
Ishana, the archer, from the interspaces of all the directions, abides as the agent of this Vratya. Neither Bhava, nor Sharva, nor Ishana negates this Vratya.
Sūkta 6 — Vratya Devata Atharva Rshi
Atharvaveda 15.6 · 9 mantras
15.6.1
स ध्रुवां दिशम् अनु व्य् अचलत् । [1]
तं भूमिश् चाग्निश् चौषधयश् च वनस्पतयश् च वानस्पत्याश् च वीरुधश् चानुव्यचलन् । [2]
भूमेश् च वै सो ऽग्नेश् चौषधीनां च वनस्पतीनां च वानस्पत्यानां च वीरुधां च प्रियं धाम भवति य एवं वेद ॥1॥ [3]
sa dhruvāṃ diśam anu vy acalat । [1]
taṃ bhūmiś cāgniś cauṣadhayaś ca vanaspatayaś ca vānaspatyāś ca vīrudhaś cānuvyacalan । [2]
bhūmeś ca vai so 'gneś cauṣadhīnāṃ ca vanaspatīnāṃ ca vānaspatyānāṃ ca vīrudhāṃ ca priyaṃ dhāma bhavati ya evaṃ veda ।|1|| [3]
He who knows this becomes the favourite love of the earth, agni, herbs, trees, all herbals and creepers.
15.6.2
स ऊर्ध्वां दिशम् अनु व्य् अचलत् । [4]
तम् ऋतं च सत्यं च सूर्यश् च चन्द्रश् च नक्षत्राणि चानुव्यचलन् । [5]
ऋतस्य च वै स सत्यस्य च सूर्यस्य च चन्द्रस्य च नक्षत्राणां च प्रियं धाम भवति य एवं वेद ॥2॥ [6]
sa ūrdhvāṃ diśam anu vy acalat । [4]
tam ṛtaṃ ca satyaṃ ca sūryaś ca candraś ca nakṣatrāṇi cānuvyacalan । [5]
ṛtasya ca vai sa satyasya ca sūryasya ca candrasya ca nakṣatrāṇāṃ ca priyaṃ dhāma bhavati ya evaṃ veda ।|2|| [6]
One who knows this becomes the favourite love of Rtam, Satyam, sun, moon and the constellations of stars. (The stars and the Law of Constancy and Mutability becomes his passion.)
15.6.3
स उत्तमां दिशम् अनु व्य् अचलत् । [7]
तम् ऋचश् च सामानि च यजूंषि च ब्रह्म चानुव्यचलन् । [8]
ऋचां च वै स साम्नां च यजुषां च ब्रह्मणश् च प्रियं धाम भवति य एवं वेद ॥3॥ [9]
sa uttamāṃ diśam anu vy acalat । [7]
tam ṛcaś ca sāmāni ca yajūṃṣi ca brahma cānuvyacalan । [8]
ṛcāṃ ca vai sa sāmnāṃ ca yajuṣāṃ ca brahmaṇaś ca priyaṃ dhāma bhavati ya evaṃ veda ।|3|| [9]
One who knows this becomes the favourite love of Rks, Samans, Yajus and Atharva-veda, deeply absorbed in these.
15.6.4
स बृहतीं दिशम् अनु व्य् अचलत् । [10]
तम् इतिहासश् च पुराणं च गाथाश् च नाराशंसीश् चानुव्यचलन् । [11]
इतिहासस्य च वै स पुराणस्य च गाथानां च नाराशंसीनां च प्रियं धाम भवति य एवं वेद ॥4॥ [12]
sa bṛhatīṃ diśam anu vy acalat । [10]
tam itihāsaś ca purāṇaṃ ca gāthāś ca nārāśaṃsīś cānuvyacalan । [11]
itihāsasya ca vai sa purāṇasya ca gāthānāṃ ca nārāśaṃsīnāṃ ca priyaṃ dhāma bhavati ya evaṃ veda ।|4|| [12]
One who knows this becomes the favourite love of Histories, Puranas, Gathas and Narashansis, deeply absorbed in these studies.
15.6.5
स परमां दिशम् अनु व्य् अचलत् । [13]
तम् आहवनीयश् च गार्हपत्यश् च दक्षिणाग्निश् च यज्ञश् च यजमानश् च पशवश् चानुव्यचलन् । [14]
आहवनीयस्य च वै स गार्हपत्यस्य च दक्षिणाग्नेश् च यज्ञस्य च यजमानस्य च पशूनां च प्रियं धाम भवति य एवं वेद ॥5॥ [15]
sa paramāṃ diśam anu vy acalat । [13]
tam āhavanīyaś ca gārhapatyaś ca dakṣiṇāgniś ca yajñaś ca yajamānaś ca paśavaś cānuvyacalan । [14]
āhavanīyasya ca vai sa gārhapatyasya ca dakṣiṇāgneś ca yajñasya ca yajamānasya ca paśūnāṃ ca priyaṃ dhāma bhavati ya evaṃ veda ।|5|| [15]
One who knows this becomes the favourite love of Ahavaniya fire, Garhapatya fire, Dakshina fire, yajna, yajamana, wealth and cattle.
15.6.6
सो ऽनादिष्टां दिशम् अनु व्य् अचलत् । [16]
तम् ऋतवश् चार्तवाश् च लोकाश् च लौक्याश् च मासाश् चार्धमासाश् चाहोरात्रे चानुव्यचलन् । [17]
ऋतूनां च वै स आर्तवानां च लोकानां च लौक्यानां च मासानां चार्धमासानां चाहोरात्रयोश् च प्रियं धाम भवति य एवं वेद ॥6॥ [18]
so 'nādiṣṭāṃ diśam anu vy acalat । [16]
tam ṛtavaś cārtavāś ca lokāś ca laukyāś ca māsāś cārdhamāsāś cāhorātre cānuvyacalan । [17]
ṛtūnāṃ ca vai sa ārtavānāṃ ca lokānāṃ ca laukyānāṃ ca māsānāṃ cārdhamāsānāṃ cāhorātrayoś ca priyaṃ dhāma bhavati ya evaṃ veda ।|6|| [18]
One who knows this becomes the favourite love of the seasons and seasonals, world regions and those of the world regions, months and half moths, and the day night cycles.
15.6.7
सो ऽनावृत्तां दिशम् अनु व्य् अचलत् ततो नावर्त्स्यन्न् अमन्यत । [19]
तं दितिश् चादितिश् चेडा चेन्द्राणी चानुव्यचलन् । [20]
दितेश् च वै सो ऽदितेश् चेडायाश् चेन्द्राण्याश् च प्रियं धाम भवति य एवं वेद ॥7॥ [21]
so 'nāvṛttāṃ diśam anu vy acalat tato nāvartsyann amanyata । [19]
taṃ ditiś cāditiś ceḍā cendrāṇī cānuvyacalan । [20]
diteś ca vai so 'diteś ceḍāyāś cendrāṇyāś ca priyaṃ dhāma bhavati ya evaṃ veda ।|7|| [21]
One who knows this becomes the favourite love of Diti, Aditi, Ida and Indrani.
15.6.8
स दिशो ऽनु व्य् अचलत् तं विराड् अनु व्य् अचलत् सर्वे च देवाः सर्वाश् च देवताः । [22]
विराजश् च वै स सर्वेषां च देवानां सर्वासां च देवतानां प्रियं धाम भवति य एवं वेद ॥8॥ [23]
sa diśo 'nu vy acalat taṃ virāḍ anu vy acalat sarve ca devāḥ sarvāś ca devatāḥ । [22]
virājaś ca vai sa sarveṣāṃ ca devānāṃ sarvāsāṃ ca devatānāṃ priyaṃ dhāma bhavati ya evaṃ veda ।|8|| [23]
He who knows this becomes the favourite love of Virat, all Devas and all their powers and potentials.
15.6.9
स सर्वान् अन्तर्देशान् अनु व्य् अचलत् । [24]
तं प्रजापतिश् च परमेष्ठी च पिता च पितामहश् चानुव्यचलन् । [25]
प्रजापतेश् च वै स परमेष्ठिनश् च पितुश् च पितामहस्य च प्रियं धाम भवति य एवं वेद ॥9॥ [26]
sa sarvān antardeśān anu vy acalat । [24]
taṃ prajāpatiś ca parameṣṭhī ca pitā ca pitāmahaś cānuvyacalan । [25]
prajāpateś ca vai sa parameṣṭhinaś ca pituś ca pitāmahasya ca priyaṃ dhāma bhavati ya evaṃ veda ।|9|| [26]
One who knows this becomes the favourite love of Prajapati, Parameshthi, generators and grand generators of life.
Sūkta 7 — Vratya Devata, Atharva Rshi
Atharvaveda 15.7 · 5 mantras
15.7.1
स महिमा सद्रुर् भूत्वान्तं पृथिव्या अगछत् समुद्रो ऽभवत् ॥
sa mahimā sadrur bhūtvāntaṃ pṛthivyā agachat samudro 'bhavat ॥
He became greatness at the fastest, went to the end of the earth and cosmos, and became the vast ocean of Infinity.
15.7.2
तं प्रजापतिश् च परमेष्ठी च पिता च पितामहश् चापश् च श्रद्धा च वर्षं भूत्वानुव्यवर्तयन्त ॥
taṃ prajāpatiś ca parameṣṭhī ca pitā ca pitāmahaś cāpaś ca śraddhā ca varṣaṃ bhūtvānuvyavartayanta ॥
And him followed Prajapati, Parmeshthi, progenitor, grand progenitor, all activity and faith, having taken the form of generous shower.
15.7.3
ऐनम् आपो गछन्त्य् ऐनं श्रद्धा गछत्य् ऐनं वर्षं गछति य एवं वेद ॥
ainam āpo gachanty ainaṃ śraddhā gachaty ainaṃ varṣaṃ gachati ya evaṃ veda ॥
15.7.4
तं श्रद्धा च यज्ञश् च लोकश् चान्नं चान्नाद्यं च भूत्वाभिपर्यावर्तन्त ॥
taṃ śraddhā ca yajñaś ca lokaś cānnaṃ cānnādyaṃ ca bhūtvābhiparyāvartanta ॥
15.7.5
ऐनं श्रद्धा गछत्य् ऐनं यज्ञो गछत्य् ऐनं लोको गछत्य् ऐनम् अन्नं गछत्य् ऐनम् अन्नाद्यं गछति य एवं वेद ॥
ainaṃ śraddhā gachaty ainaṃ yajño gachaty ainaṃ loko gachaty ainam annaṃ gachaty ainam annādyaṃ gachati ya evaṃ veda ॥
Sūkta 8
Atharvaveda 15.8 · 3 mantras
15.8.1
सो ऽरज्यत ततो राजन्यो ऽजायत ॥
so 'rajyata tato rājanyo 'jāyata ॥
He felt impassioned with love and care, and thence arose Raj any a, ruler, protector and the social
15.8.2
स विशः सबन्धून् अन्नम् अन्नाद्यम् अभ्युदतिष्ठत् ॥
sa viśaḥ sabandhūn annam annādyam abhyudatiṣṭhat ॥
He rose to control, organise and socially rule the people, his own fraternity, and to provide them with food and delicacies of life with good health.
15.8.3
विशां च वै स सबन्धूनां चान्नस्य चान्नाद्यस्य च प्रियं धाम भवति य एवं वेद ॥
viśāṃ ca vai sa sabandhūnāṃ cānnasya cānnādyasya ca priyaṃ dhāma bhavati ya evaṃ veda ॥
One who knows this becomes the centre of the love and reverence of the people, his own fraternity, with the treasure hold of food and life’s delicacies.
Sūkta 9 — Vratya Devata, Atharva Rshi
Atharvaveda 15.9 · 3 mantras
15.9.1
स विशो ऽनु व्य् अचलत् ॥
sa viśo 'nu vy acalat ॥
He moved, rose up, to rule the people with their
15.9.2
तं सभा च समितिश् च सेना च सुरा चानुव्यचलन् ॥
taṃ sabhā ca samitiś ca senā ca surā cānuvyacalan ॥
With him, his thought and movement, rose Sabha, Samiti and the army, and a commonwealth of joy and prosperity.
15.9.3
सभायाश् च वै स समितेश् च सेनायाश् च सुरायाश् च प्रियं धाम भवति य एवं वेद ॥
sabhāyāś ca vai sa samiteś ca senāyāś ca surāyāś ca priyaṃ dhāma bhavati ya evaṃ veda ॥
Sūkta 10
Atharvaveda 15.10 · 11 mantras
15.10.1
तद् यस्यैवं विद्वान् व्रात्यो राज्ञो ऽतिथिर् गृहान् आगछेत् ॥
tad yasyaivaṃ vidvān vrātyo rājño 'tithir gṛhān āgachet ॥
Then if to the house of the ruler, in this social and cultural context, a Vratya, a learned visitor of controlled habits and committed socio-divine values, comes.
15.10.2
श्रेयांसम् एनम् आत्मनो मानयेत् तथा क्षत्राय ना वृश्चते तथा राष्ट्राय ना वृश्चते ॥
śreyāṃsam enam ātmano mānayet tathā kṣatrāya nā vṛścate tathā rāṣṭrāya nā vṛścate ॥
And the ruler entertains him, treating him as better than even his own self, then the ruler does not revile, and does not from himself, alienate the RajaDharma and the Rashtra, the common wealth of social order.
15.10.3
अतो वै ब्रह्म च क्षत्रं चोद् अतिष्ठतां ते अब्रूतां कं प्र विशावेति ॥
ato vai brahma ca kṣatraṃ cod atiṣṭhatāṃ te abrūtāṃ kaṃ pra viśāveti ॥
From this harmony, the spirit of Brahma, divine learning, and Kshatra, the spirit of social order, would rise stronger and say: where shall we enter and abide?
15.10.4
बृहस्पतिम् एव ब्रह्म प्रविशत्व् इन्द्रं क्षत्रं तथा वा इति ॥
bṛhaspatim eva brahma praviśatv indraṃ kṣatraṃ tathā vā iti ॥
Hence let Brahma, divine vision and knowledge of Veda, enter and abide in Brhaspati, Scholar Bramana, and let Kshatra, knowledge of order and the power and policy of rule, enter and abide with Indra, the ruler.
15.10.5
अतो वै बृहस्पतिम् एव ब्रह्म प्राविशद् इन्द्रं क्षत्रम् ॥
ato vai bṛhaspatim eva brahma prāviśad indraṃ kṣatram ॥
Then Brahma entered Brhaspati, and Kshatra entered Indra, the ruling power. (The kshatriya finds fulfilment in the glory of the social order, and the Brahmana, in the vision of Divine Knowledge.)
15.10.6
इयं वा उ पृथिवी बृहस्पतिर् द्यौर् एवेन्द्रः ॥
iyaṃ vā u pṛthivī bṛhaspatir dyaur evendraḥ ॥
Hence this earth is Brhaspati and Brhaspati is earth, stability, and the heaven of light is Indra and Indra is heaven and brilliance, the glory.
15.10.7
अयं वा उ अग्निर् ब्रह्मासाव् आदित्यः क्षत्रम् ॥
ayaṃ vā u agnir brahmāsāv ādityaḥ kṣatram ॥
Or, this Agni, the light of knowledge and warmth of love, is Brahma, and that Aditya, the sun of glory, is Kshatra, the social order of power, splendour and enlightenment.
15.10.8
ऐनं ब्रह्म गछति ब्रह्मवर्चसी भवति ॥
ainaṃ brahma gachati brahmavarcasī bhavati ॥
To that person comes Brahma and he becomes bright with the light of Brahma....
15.10.9
यः पृथिवीं बृहस्पतिम् अग्निं ब्रह्म वेद ॥
yaḥ pṛthivīṃ bṛhaspatim agniṃ brahma veda ॥
Who knows that the earth is Brhaspati and Agni is Brahma, (that is, the social order is an integration of knowledge and power, stability and enlightened movement forward like the radiation of light).
15.10.10
ऐनम् इन्द्रियं गछतीन्द्रियवान् भवति ॥
ainam indriyaṃ gachatīndriyavān bhavati ॥
Glory comes to him, and he commands power and splendour...
15.10.11
य आदित्यं क्षत्रं दिवम् इन्द्रं वेद ॥
ya ādityaṃ kṣatraṃ divam indraṃ veda ॥
Who knows that Aditya, the sun, is the social order, and heaven, enlightenment, is Indra. the ruler.
Sūkta 11 — Vratya Devata, Atharva Rshi
Atharvaveda 15.11 · 11 mantras
15.11.1
तद् यस्यैवं विद्वान् व्रात्यो ऽतिथिर् गृहान् आगछेत् ॥
tad yasyaivaṃ vidvān vrātyo 'tithir gṛhān āgachet ॥
If such a learned Vratya atithi, pious and divinely committed visitor, were to come to the house of a grhasthi, a family man ...
15.11.2
स्वयम् एनम् अभ्युदेत्य ब्रूयाद् व्रात्य क्वावात्सीर् व्रात्योदकं व्रात्य तर्पयन्तु व्रात्य यथा ते प्रियं तथास्तु व्रात्य यथा ते वशस् तथास्तु व्रात्य यथा ते निकामस् तथास्त्व् इति ॥
svayam enam abhyudetya brūyād vrātya kvāvātsīr vrātyodakaṃ vrātya tarpayantu vrātya yathā te priyaṃ tathāstu vrātya yathā te vaśas tathāstu vrātya yathā te nikāmas tathāstv iti ॥
The host should arise and welcome the guest saying: O Vratya, venerable guest, where were you last, where are you coming from? O Vratya, here is water for you. O Vratya, pray please yourself and do us the favour of sharing your knowledge and wisdom. Vratya, whatever you like we shall offer. Vratya, as you wish, so shall be done. Whatever you need and desire, will be provided.
15.11.3
यद् एनम् आह व्रात्य क्वावात्सीर् इति पथ एव तेन देवयानान् अव रुन्धे ॥
yad enam āha vrātya kvāvātsīr iti patha eva tena devayānān ava rundhe ॥
When the host asks the Vratya guest: ‘Where have you been and from where are you coming’? he is only treasuring for himself the knowledge of the ways of the noble and learned men of divinity.
15.11.4
यद् एनम् आह व्रात्योदकम् इत्य् अप एव तेनाव रुन्धे ॥
yad enam āha vrātyodakam ity apa eva tenāva rundhe ॥
When the host says: ‘Sir, please to have water’, thereby he secures water for himself.
15.11.5
यद् एनम् आह व्रात्य तर्पयन्त्व् इति प्राणम् एव तेन वर्षीयांसं कुरुते ॥
yad enam āha vrātya tarpayantv iti prāṇam eva tena varṣīyāṃsaṃ kurute ॥
When the host says: ‘O Vratya, pray satisfy yourself and oblige us’, he only augments the showers of life energy for himself.
15.11.6
यद् एनम् आह व्रात्य यथा ते प्रियं तथास्त्व् इति प्रियम् एव तेनाव रुन्धे ॥
yad enam āha vrātya yathā te priyaṃ tathāstv iti priyam eva tenāva rundhe ॥
When he says: ‘O Vratya, whatever you love to have, we shall offer’, he only secures for himself and his family whatever they love to have in life.
15.11.7
ऐनं प्रियं गछति प्रियः प्रियस्य भवति य एवं वेद ॥
ainaṃ priyaṃ gachati priyaḥ priyasya bhavati ya evaṃ veda ॥
Whatever the host loves comes to him, he becomes the beloved centre of whatever he loves, if he knows this and acts thus.
15.11.8
यद् एनम् आह व्रात्य यथा ते वशस् तथास्त्व् इति वशम् एव तेनाव रुन्धे ॥
yad enam āha vrātya yathā te vaśas tathāstv iti vaśam eva tenāva rundhe ॥
When he says: ‘Vratya, whatever your desire, that will be provided’, he only secures the fulfilment of his own desires in life.
15.11.9
ऐनं वशो गछति वशी वशिनां भवति य एवं वेद ॥
ainaṃ vaśo gachati vaśī vaśināṃ bhavati ya evaṃ veda ॥
Whoever knows this, fulfilment of desire itself comes to him. Indeed, he becomes the master controller of his own desires and ambitions which, otherwise, would overpower and control him.
15.11.10
यद् एनम् आह व्रात्य यथा ते निकामस् तथास्त्व् इति निकामम् एव तेनाव रुन्धे ॥
yad enam āha vrātya yathā te nikāmas tathāstv iti nikāmam eva tenāva rundhe ॥
When he says: ‘Vratya, whatever your choice, the same would be provided’, thereby he only secures the fulfilment of his own choices in life.
15.11.11
ऐनं निकामो गछति निकामे निकामस्य भवति य एवं वेद ॥
ainaṃ nikāmo gachati nikāme nikāmasya bhavati ya evaṃ veda ॥
Sūkta 12
Atharvaveda 15.12 · 11 mantras
15.12.1
तद् यस्यैवं विद्वान् व्रात्य उद्धृतेष्व् अग्निष्व् अधिश्रिते ऽग्निहोत्रे ऽतिथिर् गृहान् आगछेत् ॥
tad yasyaivaṃ vidvān vrātya uddhṛteṣv agniṣv adhiśrite 'gnihotre 'tithir gṛhān āgachet ॥
If a learned Vratya comes to one’s house at the time of daily yajna when the fire has been taken from the Garhapatyagni, household fire, and it has been placed in the vedi...
15.12.2
स्वयम् एनम् अभ्युदेत्य ब्रूयाद् व्रात्याति सृज होष्यामीति ॥
svayam enam abhyudetya brūyād vrātyāti sṛja hoṣyāmīti ॥
The house holder should himself arise, greet the guest a: P say : Please forgive me and permit me, let me perform the yajna.
15.12.3
स चातिसृजेज् जुहुयान् न चातिसृजेन् न जुहुयात् ॥
sa cātisṛjej juhuyān na cātisṛjen na juhuyāt ॥
If the venerable guest permits, the house holder should perform the yajna. If the guest does not permit, he should withhold the yajna.
15.12.4
स य एवं विदुषा व्रात्येनातिसृष्टो जुहोति ॥
sa ya evaṃ viduṣā vrātyenātisṛṣṭo juhoti ॥
He that performs the yajna thus permitted by the learned Vratya guest ...
15.12.5
प्र पितृयाणं पन्थां जानाति प्र देवयानम् ॥
pra pitṛyāṇaṃ panthāṃ jānāti pra devayānam ॥
He knows the path of the yajnic forefathers, he knows the path of the Devas by which men rise.
15.12.6
न देवेष्व् आ वृश्चते हुतम् अस्य भवति ॥
na deveṣv ā vṛścate hutam asya bhavati ॥
He does not alienate himself among the Devas, his yajna is fulfilled.
15.12.7
पर्य् अस्यास्मिंल् लोक आयतनं शिष्यते य एवं विदुषा व्रात्येनातिसृष्टो जुहोति ॥
pary asyāsmiṃl loka āyatanaṃ śiṣyate ya evaṃ viduṣā vrātyenātisṛṣṭo juhoti ॥
He that performs yajna thus permitted by the learned Vratya guest, his house and grhasthashrama, home life, in this world abides well-established and fulfilled.
15.12.8
अथ य एवं विदुषा व्रात्येनानतिसृष्टो जुहोति ॥
atha ya evaṃ viduṣā vrātyenānatisṛṣṭo juhoti ॥
And he that performs yajna but not thus permitted by the learned Vratya...
15.12.9
न पितृयाणं पन्थां जानाति न देवयानम् ॥
na pitṛyāṇaṃ panthāṃ jānāti na devayānam ॥
15.12.10
आ देवेषु वृश्चते अहुतम् अस्य भवति ॥
ā deveṣu vṛścate ahutam asya bhavati ॥
15.12.11
नास्यास्मिंल् लोक आयतनं शिष्यते य एवं विदुषा व्रात्येनानतिसृष्टो जुहोति ॥
nāsyāsmiṃl loka āyatanaṃ śiṣyate ya evaṃ viduṣā vrātyenānatisṛṣṭo juhoti ॥
Sūkta 13
Atharvaveda 15.13 · 9 mantras
15.13.1
तद् यस्यैवं विद्वान् व्रात्य एकां रात्रिम् अतिथिर् गृहे वसति । [1]
ये पृथिव्यां पुण्या लोकास् तान् एव तेनाव रुन्धे ॥1॥ [2]
tad yasyaivaṃ vidvān vrātya ekāṃ rātrim atithir gṛhe vasati । [1]
ye pṛthivyāṃ puṇyā lokās tān eva tenāva rundhe ।|1|| [2]
He thereby secures for himself all those beautiful holy worlds which are on the earth.
15.13.2
तद् यस्यैवं विद्वान् व्रात्यो द्वितीयां रात्रिम् अतिथिर् गृहे वसति । [3]
ये ऽन्तरिक्षे पुण्या लोकास् तान् एव तेनाव रुन्धे ॥2॥ [4]
tad yasyaivaṃ vidvān vrātyo dvitīyāṃ rātrim atithir gṛhe vasati । [3]
ye 'ntarikṣe puṇyā lokās tān eva tenāva rundhe ।|2|| [4]
In whose house a learned Vratya guest thus stays for two nights ...
15.13.3
तद् यस्यैवं विद्वान् व्रात्यस् तृतीयां रात्रिम् अतिथिर् गृहे वसति । [5]
ये दिवि पुण्या लोकास् तान् एव तेनाव रुन्धे ॥3॥ [6]
tad yasyaivaṃ vidvān vrātyas tṛtīyāṃ rātrim atithir gṛhe vasati । [5]
ye divi puṇyā lokās tān eva tenāva rundhe ।|3|| [6]
In whose house a learned Vratya guest thus stays for the third night ...
15.13.4
तद् यस्यैवं विद्वान् व्रात्यश् चतुर्थीं रात्रिम् अतिथिर् गृहे वसति । [7]
ये पुण्यानां पुण्या लोकास् तान् एव तेनाव रुन्धे ॥4॥ [8]
tad yasyaivaṃ vidvān vrātyaś caturthīṃ rātrim atithir gṛhe vasati । [7]
ye puṇyānāṃ puṇyā lokās tān eva tenāva rundhe ।|4|| [8]
In whose house a learned Vratya guest thus stays for the fourth night ...
15.13.5
तद् यस्यैवं विद्वान् व्रात्यो ऽपरिमिता रात्रीर् अतिथिर् गृहे वसति । [9]
य एवापरिमिताः पुण्या लोकास् तान् एव तेनाव रुन्धे ॥5॥ [10]
tad yasyaivaṃ vidvān vrātyo 'parimitā rātrīr atithir gṛhe vasati । [9]
ya evāparimitāḥ puṇyā lokās tān eva tenāva rundhe ।|5|| [10]
In whose house the learned Vratya guest thus stays for unlimited nights ...
15.13.6
अथ यस्याव्रात्यो व्रात्यब्रुवो नामबिभ्रत्य् अतिथिर् गृहान् आगछेत् ॥6॥ [11]
atha yasyāvrātyo vrātyabruvo nāmabibhraty atithir gṛhān āgachet ।|6|| [11]
Should an Avratya, i.e., a guest without discipline and dedication, Vratya in name only and yet calling himself a Vratya, come to a householder...
15.13.7
कर्षेद् एनं न चैनं कर्षेत् ॥7॥ [12]
karṣed enaṃ na cainaṃ karṣet ।|7|| [12]
Should the householder put him off, or should he not put him off?
15.13.8
अस्यै देवताया उदकं याचामीमां देवतां वासय इमाम् इमां देवतां परि वेवेष्मीत्य् एनं परि वेविष्यात् ॥8॥ [13]
asyai devatāyā udakaṃ yācāmīmāṃ devatāṃ vāsaya imām imāṃ devatāṃ pari veveṣmīty enaṃ pari veviṣyāt ।|8|| [13]
(The host should not put him off because how is he sure that the visitor is a fraud? So even if the host is in doubt, he should not put him off, because the Atithi is a ‘deva’ any way. He should, rather take him only as an ‘atithi’ and say): For this holy presence of a human guest, I offer water, to this holy presence I offer shelter, to this holy figure I offer food. Thus should he get him served as a guest.
15.13.9
तस्याम् एवास्य तद् देवतायां हुतं भवति य एवं वेद ॥9॥ [14]
tasyām evāsya tad devatāyāṃ hutaṃ bhavati ya evaṃ veda ।|9|| [14]
To that pious entity the service is offered, and one who knows this has his service accepted thus to the divinity.
Sūkta 14 — Vratya Devata, Atharva Rshi
Atharvaveda 15.14 · 12 mantras
15.14.1
स यत् प्राचीं दिशम् अनु व्यचलन् मारुतं शर्धो भूत्वानुव्यचलन् मनो ऽन्नादं कृत्वा । [1]
मनसान्नादेनान्नम् अत्ति य एवं वेद ॥1॥ [2]
sa yat prācīṃ diśam anu vyacalan mārutaṃ śardho bhūtvānuvyacalan mano 'nnādaṃ kṛtvā । [1]
manasānnādenānnam atti ya evaṃ veda ।|1|| [2]
When Vratya moved into the eastern direction, he became the strength of the storm and thus moved. He made the mind as the consumer of food for strength.
15.14.2
स यद् दक्षिणां दिशम् अनु व्यचलद् इन्द्रो भूत्वानुव्यचलद् बलम् अन्नादं कृत्वा । [3]
बलेनान्नादेनान्नम् अत्ति य एवं वेद ॥2॥ [4]
sa yad dakṣiṇāṃ diśam anu vyacalad indro bhūtvānuvyacalad balam annādaṃ kṛtvā । [3]
balenānnādenānnam atti ya evaṃ veda ।|2|| [4]
When he moved into the southern direction, he became Indra, lord omnipotent, and thus moved. He made strength as the consumer of food.
15.14.3
स यत् प्रतीचीं दिशम् अनु व्यचलद् वरुणो राजा भूत्वानुव्यचलद् अपो ऽन्नादीः कृत्वा । [5]
अद्भिर् अन्नादीभिर् अन्नम् अत्ति य एवं वेद ॥3॥ [6]
sa yat pratīcīṃ diśam anu vyacalad varuṇo rājā bhūtvānuvyacalad apo 'nnādīḥ kṛtvā । [5]
adbhir annādībhir annam atti ya evaṃ veda ।|3|| [6]
When he moved into the western direction, he became Ruler Varuna of waters, dynamic action, and thus moved. He made waters as the consumer of food (and thus he gains the dynamism of action).
15.14.4
स यद् उदीचीं दिशम् अनु व्यचलत् सोमो राजा भूत्वानुव्यचलत् सप्तर्षिभिर् हुत आहुतिम् अन्नादीं कृत्वा । [7]
आहुत्यान्नाद्यान्नम् अत्ति य एवं वेद ॥4॥ [8]
sa yad udīcīṃ diśam anu vyacalat somo rājā bhūtvānuvyacalat saptarṣibhir huta āhutim annādīṃ kṛtvā । [7]
āhutyānnādyānnam atti ya evaṃ veda ।|4|| [8]
When he moved into the northern direction, he became Ruler Soma of the strength of peace, and thus moved. He made the oblation offered by seven sages as the consumer of food (and thus he gains the strength and peace of mind and senses).
15.14.5
स यद् ध्रुवां दिशम् अनु व्यचलद् विष्णुर् भूत्वानुव्यचलद् विराजम् अन्नादीं कृत्वा । [9]
विराजान्नाद्यान्नम् अत्ति य एवं वेद ॥5॥ [10]
sa yad dhruvāṃ diśam anu vyacalad viṣṇur bhūtvānuvyacalad virājam annādīṃ kṛtvā । [9]
virājānnādyānnam atti ya evaṃ veda ।|5|| [10]
When he moved into the lower and fixed direction, he became Vishnu, the sun, and thus moved. He made Virat, Light, as the consumer of food (and thus he gains the strength and stability of earth under the sun).
15.14.6
स यत् पशून् अनु व्यचलद् रुद्रो भूत्वानुव्यचलद् ओषधीर् अन्नादीः कृत्वा । [11]
ओषधीभिर् अन्नादीभिर् अन्नम् अत्ति य एवं वेद ॥6॥ [12]
sa yat paśūn anu vyacalad rudro bhūtvānuvyacalad oṣadhīr annādīḥ kṛtvā । [11]
oṣadhībhir annādībhir annam atti ya evaṃ veda ।|6|| [12]
When he moved into living beings, he became Rudra, health giver, and thus moved. He made Oshadhis, herbs and trees as the consumers of food.
15.14.7
स यत् पितॄन् अनु व्यचलद् यमो राजा भूत्वानुव्यचलत् स्वधाकारम् अन्नादं कृत्वा । [13]
स्वधाकारेणान्नादेनान्नम् अत्ति य एवं वेद ॥7॥ [14]
sa yat pitṝn anu vyacalad yamo rājā bhūtvānuvyacalat svadhākāram annādaṃ kṛtvā । [13]
svadhākāreṇānnādenānnam atti ya evaṃ veda ।|7|| [14]
When he moved towards the Pitrs, parents and grand parents, he became Yama, lord controller and dispenser of law and justice, and thus moved.He made Svadha, offerings to the pitrs, as the receivers and consumers of food.
15.14.8
स यन् मनुष्यान् अनु व्यचलद् अग्निर् भूत्वानुव्यचलत् स्वाहाकारम् अन्नादं कृत्वा । [15]
स्वाहाकारेणान्नादेनान्नम् अत्ति य एवं वेद ॥8॥ [16]
sa yan manuṣyān anu vyacalad agnir bhūtvānuvyacalat svāhākāram annādaṃ kṛtvā । [15]
svāhākāreṇānnādenānnam atti ya evaṃ veda ।|8|| [16]
He moved towards humans, he became Agni and thus moved. He made Svaha, offerings to the divinities, as the receivers and consumers of food.
15.14.9
स यद् ऊर्ध्वां दिशम् अनु व्यचलद् बृहस्पतिर् भूत्वानुव्यचलद् वषट्कारम् अन्नादं कृत्वा । [17]
वषट्कारेणान्नादेनान्नम् अत्ति य एवं वेद ॥9॥ [18]
sa yad ūrdhvāṃ diśam anu vyacalad bṛhaspatir bhūtvānuvyacalad vaṣaṭkāram annādaṃ kṛtvā । [17]
vaṣaṭkāreṇānnādenānnam atti ya evaṃ veda ।|9|| [18]
When he moved into the upper direction, he became Brhaspati, dedicated to Veda, and thus moved. He made Vashatkara, oblations for cosmic balance of natural forces, as the receiver, consumer and giver of food.
15.14.10
स यद् देवान् अनु व्यचलद् ईशानो भूत्वानुव्यचलन् मन्युम् अन्नादं कृत्वा । [19]
मन्युनान्नादेनान्नम् अत्ति य एवं वेद ॥10॥ [20]
sa yad devān anu vyacalad īśāno bhūtvānuvyacalan manyum annādaṃ kṛtvā । [19]
manyunānnādenānnam atti ya evaṃ veda ।|10|| [20]
When he moved to the Divinities, he became Ishana, the supreme power, and thus moved. He made Manyu, righteous passion, as the receiver and consumer of food.
15.14.11
स यत् प्रजा अनु व्यचलत् प्रजापतिर् भूत्वानुव्यचलत् प्राणम् अन्नादं कृत्वा । [21]
प्राणेनान्नादेनान्नम् अत्ति य एवं वेद ॥11॥ [22]
sa yat prajā anu vyacalat prajāpatir bhūtvānuvyacalat prāṇam annādaṃ kṛtvā । [21]
prāṇenānnādenānnam atti ya evaṃ veda ।|11|| [22]
He moved towards the people, he became Prajapati and thus moved. He made Prana as the consumer of food for energy.
15.14.12
स यत् सर्वान् अन्तर्देशान् अनु व्यचलत् परमेष्ठी भूत्वानुव्यचलद् ब्रह्मान्नादं कृत्वा । [23]
ब्रह्मणान्नादेनान्नम् अत्ति य एवं वेद ॥12॥ [24]
sa yat sarvān antardeśān anu vyacalat parameṣṭhī bhūtvānuvyacalad brahmānnādaṃ kṛtvā । [23]
brahmaṇānnādenānnam atti ya evaṃ veda ।|12|| [24]
He moved into all the interdirections of space, he became Parameshthi, the highest power, and thus moved. He made Brahma as the consumer of food.
Sūkta 15 — Vartya Devata, Atharva Rshi
Atharvaveda 15.15 · 9 mantras
15.15.1
तस्य व्रात्यस्य ॥
tasya vrātyasya ॥
Of that Vratya, man of avowed discipline.
15.15.2
सप्त प्राणाः सप्तापानाः सप्त व्यानाः ॥
sapta prāṇāḥ saptāpānāḥ sapta vyānāḥ ॥
Seven are the pranas, inhaling breath energies, seven apanas, exhaling energies, and seven vyanas, systemic energies.
15.15.3
यो ऽस्य प्रथमः प्राण ऊर्ध्वो नामायं सो अग्निः ॥
yo 'sya prathamaḥ prāṇa ūrdhvo nāmāyaṃ so agniḥ ॥
The first vital breath of that Vratya, ‘Urdhava’ or Upward by name, that is Agni, the fire of energy.
15.15.4
यो ऽस्य द्वितीयः प्राणः प्रौढो नामासौ स आदित्यः ॥
yo 'sya dvitīyaḥ prāṇaḥ prauḍho nāmāsau sa ādityaḥ ॥
The second vital breath energy of that Vratya is ‘Praudha’ by name, mature on top, and that is Aditya, the sun.
15.15.5
यो ऽस्य तृतीयः प्राणो ऽभ्यूढो नामासौ स चन्द्रमाः ॥
yo 'sya tṛtīyaḥ prāṇo 'bhyūḍho nāmāsau sa candramāḥ ॥
The third pranic energy of this Vratya is Abhyudha’ by name, conveyed, communicated and reflected, and that is Chandrama, the moon.
15.15.6
यो ऽस्य चतुर्थः प्राणो विभूर् नामायं स पवमानः ॥
yo 'sya caturthaḥ prāṇo vibhūr nāmāyaṃ sa pavamānaḥ ॥
The fourth pranic energy of this Vratya is ‘Vibhu’ by name, and that is Pavamana, cosmic wind, the purifier.
15.15.7
यो ऽस्य पञ्चमः प्राणो योनिर् नाम ता इमा आपः ॥
yo 'sya pañcamaḥ prāṇo yonir nāma tā imā āpaḥ ॥
The fifth pranic energy of this Vratya is ‘Yoni’ by name, and that is these Apah, waters, sources of new forms.
15.15.8
यो ऽस्य षष्ठः प्राणः प्रियो नाम त इमे पशवः ॥
yo 'sya ṣaṣṭhaḥ prāṇaḥ priyo nāma ta ime paśavaḥ ॥
The sixth pranic energy of this Vratya is ‘Priya’ by name, the dear one, and that is these animals.
15.15.9
यो ऽस्य सप्तमः प्राणो ऽपरिमितो नाम ता इमाः प्रजाः ॥
yo 'sya saptamaḥ prāṇo 'parimito nāma tā imāḥ prajāḥ ॥
Sūkta 16
Atharvaveda 15.16 · 7 mantras
15.16.1
यो ऽस्य प्रथमो ऽपानः सा पौर्णमासी ॥
yo 'sya prathamo 'pānaḥ sā paurṇamāsī ॥
Of the Vratya, the first apana is Paurnamasi, the full moon night (which cleanses and energises).
15.16.2
यो ऽस्य द्वितीयो ऽपानः साष्टका ॥
yo 'sya dvitīyo 'pānaḥ sāṣṭakā ॥
Of the Vratya, the second apana is Ashtaka, the eighth of the fortnight.
15.16.3
यो ऽस्य तृतीयो ऽपानः सामावास्या ॥
yo 'sya tṛtīyo 'pānaḥ sāmāvāsyā ॥
Of the Vratya, the third apana is Amavasya, the dark night.
15.16.4
यो ऽस्य चतुर्थो ऽपानः सा श्रद्धा ॥
yo 'sya caturtho 'pānaḥ sā śraddhā ॥
Of the Vratya, the fourth apana is Shraddha,
15.16.5
यो ऽस्य पञ्चमो ऽपानः सा दीक्षा ॥
yo 'sya pañcamo 'pānaḥ sā dīkṣā ॥
Of the Vratya, the fifth apana is Diksha, consecration.
15.16.6
यो ऽस्य षष्ठो ऽपानः स यज्ञः ॥
yo 'sya ṣaṣṭho 'pānaḥ sa yajñaḥ ॥
Of the Vratya, the sixth apana is yajna.
15.16.7
यो ऽस्य सप्तमो ऽपानस् ता इमा दक्षिणाः ॥
yo 'sya saptamo 'pānas tā imā dakṣiṇāḥ ॥
Of the Vratya, the seventh apana is Dakshina, yajnic gifts.
Sūkta 17 — Vratya Devata, Atharva Rshi
Atharvaveda 15.17 · 10 mantras
15.17.1
यो ऽस्य प्रथमो व्यानः सेयं भूमिः ॥
yo 'sya prathamo vyānaḥ seyaṃ bhūmiḥ ॥
Of the Vratya, the first vyana, systemic energy. is this earth.
15.17.2
यो ऽस्य द्वितीयो व्यानस् तद् अन्तरिक्षम् ॥
yo 'sya dvitīyo vyānas tad antarikṣam ॥
Of the Vratya, the second vyana is antarisksha, the middle region, the firmament.
15.17.3
यो ऽस्य तृतीयो व्यानः सा द्यौः ॥
yo 'sya tṛtīyo vyānaḥ sā dyauḥ ॥
Of the Vratya, the third vyana is Dyau, the solar
15.17.4
यो ऽस्य चतुर्थो व्यानस् तानि नक्षत्राणि ॥
yo 'sya caturtho vyānas tāni nakṣatrāṇi ॥
Of the Vratya, the fourth vyana is the stars.
15.17.5
यो ऽस्य पञ्चमो व्यानस् त ऋतवः ॥
yo 'sya pañcamo vyānas ta ṛtavaḥ ॥
Of the Vratya, the fifth vyana is the seasons.
15.17.6
यो ऽस्य षष्ठो व्यानस् त आर्तवाः ॥
yo 'sya ṣaṣṭho vyānas ta ārtavāḥ ॥
Of the Vratya, the sixth vyana is the products of the seasons.
15.17.7
यो ऽस्य सप्तमो व्यानः स संवत्सरः ॥
yo 'sya saptamo vyānaḥ sa saṃvatsaraḥ ॥
Of the Vratya, the seventh vyana is the year.
15.17.8
समानम् अर्थं परि यन्ति देवाः संवत्सरं वा एतद् ऋतवो ऽनुपरियन्ति व्रात्यं च ॥
samānam arthaṃ pari yanti devāḥ saṃvatsaraṃ vā etad ṛtavo 'nupariyanti vrātyaṃ ca ॥
Of the Vratya, the divinities serve and accomplish the purpose, one common to all things. They go round and round like the cycle of the seasons going round the year, or like all of them circumambulating the Vratya itself.
15.17.9
यद् आदित्यम् अभिसंविशन्त्य् अमावास्यां चैव तत् पौर्णमासीं च ॥
yad ādityam abhisaṃviśanty amāvāsyāṃ caiva tat paurṇamāsīṃ ca ॥
Whatever the forms and phases of that Vratya, they, all living beings, enter the Sun, the self-refulgent One, whether they enter Amavasya, the dark night by the path of the progenitors, or Paumamasi, the full moon light by the path of the Divinities.
15.17.10
एकं तद् एषाम् अमृतत्वम् इत्य् आहुतिर् एव ॥
ekaṃ tad eṣām amṛtatvam ity āhutir eva ॥
Of that Aditya Vratya, that is the one immortality, that is the one oblation, the completion of
Sūkta 18
Atharvaveda 15.18 · 5 mantras
15.18.1
तस्य व्रात्यस्य ॥
tasya vrātyasya ॥
Of that Vratya, lord of eternal law, ...
15.18.2
यद् अस्य दक्षिणम् अक्ष्य् असौ स आदित्यो यद् अस्य सव्यम् अक्ष्य् असौ स चन्द्रमाः ॥
yad asya dakṣiṇam akṣy asau sa ādityo yad asya savyam akṣy asau sa candramāḥ ॥
The right eye is Sun, the left is Moon.
15.18.3
यो ऽस्य दक्षिणः कर्णो ऽयं सो अग्निर् यो ऽस्य सव्यः कर्णो ऽयं स पवमानः ॥
yo 'sya dakṣiṇaḥ karṇo 'yaṃ so agnir yo 'sya savyaḥ karṇo 'yaṃ sa pavamānaḥ ॥
The right ear is Agni, the left is the Wind.
15.18.4
अहोरात्रे नासिके दितिश् चादितिश् च शीर्षकपाले संवत्सरः शिरः ॥
ahorātre nāsike ditiś cāditiś ca śīrṣakapāle saṃvatsaraḥ śiraḥ ॥
The day-night cycle is the nostrils, the constant and mutable phases of Nature are two lobes of the brain. and the year is the head.
15.18.5
अह्ना प्रत्यङ् व्रात्यो रात्र्या प्राङ् नमो व्रात्याय ॥
ahnā pratyaṅ vrātyo rātryā prāṅ namo vrātyāya ॥
By day, Vratya goes westwards, by night, it goes east ward. All homage to Vratya.