1. Bhāgavata Purāṇa (part 1 of 4)

01.01.001

जन्माद्यस्य यतो ऽन्वयादितरतश्चार्थेष्वभिज्ञः स्वराट् $ तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये मुह्यन्ति यत् सूरयः &तेजोवारिमृदां यथा विनिमयो यत्र त्रिसर्गो ऽमृषा % धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकं सत्यं परं धीमहि

janmādyasya yato 'nvayāditarataścārtheṣvabhijñaḥ svarāṭ $ tene brahma hṛdā ya ādikavaye muhyanti yat sūrayaḥ &tejovārimṛdāṃ yathā vinimayo yatra trisargo 'mṛṣā % dhāmnā svena sadā nirastakuhakaṃ satyaṃ paraṃ dhīmahi

---

01.01.002

• //धर्मः प्रोज्झितकैतवो ऽत्र परमो निर्मत्सराणां सतां $ वेद्यं वास्तवम् अत्र वस्तु शिवदं तापत्रयोन्मूलनम् &धर्मः प्रोज्झितकैतवो ऽत्र परमो निर्मत्सराणां सतां $ वेद्यं वास्तवम् अत्र वस्तु शिवदं तापत्रयोन्मूलनम् &श्रीमद्भागवते महामुनिकृते किं वा परैरीश्वरः % सद्यो हृद्यवरुध्यते ऽत्र कृतिभिः शुश्रूषुभिस्तत्क्षणात्

** //dharmaḥ projjhitakaitavo 'tra paramo nirmatsarāṇāṃ satāṃ $ vedyaṃ vāstavam atra vastu śivadaṃ tāpatrayonmūlanam &dharmaḥ projjhitakaitavo 'tra paramo nirmatsarāṇāṃ satāṃ $ vedyaṃ vāstavam atra vastu śivadaṃ tāpatrayonmūlanam &śrīmadbhāgavate mahāmunikṛte kiṃ vā parairīśvaraḥ % sadyo hṛdyavarudhyate 'tra kṛtibhiḥ śuśrūṣubhistatkṣaṇāt*

---

01.01.003

• //निगमकल्पतरोर्गलितं फलं $ शुकमुखादमृतद्रवसंयुतम् &निगमकल्पतरोर्गलितं फलं $ शुकमुखादमृतद्रवसंयुतम् &पिबत भागवतं रसम् आलयं % मुहुरहो रसिका भुवि भावुकाः

** //nigamakalpatarorgalitaṃ phalaṃ $ śukamukhādamṛtadravasaṃyutam &nigamakalpatarorgalitaṃ phalaṃ $ śukamukhādamṛtadravasaṃyutam &pibata bhāgavataṃ rasam ālayaṃ % muhuraho rasikā bhuvi bhāvukāḥ*

---

01.01.004

• ॥
  नैमिषे ऽनिमिषक्षेत्रे ईशयः शौनकादयः ।
  सत्रं स्वर्गाय लोकाय सहस्रसमम् आसत

** // naimiṣe 'nimiṣakṣetre īśayaḥ śaunakādayaḥ |*
satraṃ svargāya lokāya sahasrasamam āsata

---

01.01.005

त एकदा तु मुनयः प्रातर्हुतहुताग्नयः ।
सत्कृतं सूतम् आसीनं पप्रच्छुरिदम् आदरात्

ta ekadā tu munayaḥ prātarhutahutāgnayaḥ |
satkṛtaṃ sūtam āsīnaṃ papracchuridam ādarāt

---

01.01.006

0 ऋषय ऊचुः त्वया खलु पुराणानि सेतिहासानि चानघ ।
आख्यातान्यप्यधीतानि धर्मशास्त्राणि यान्युत

0 ṛṣaya ūcuḥ tvayā khalu purāṇāni setihāsāni cānagha |
ākhyātānyapyadhītāni dharmaśāstrāṇi yānyuta

---

01.01.007

यानि वेदविदां श्रेष्ठो भगवान् बादरायणः ।
अन्ये च मुनयः सूत परावरविदो विदुः

yāni vedavidāṃ śreṣṭho bhagavān bādarāyaṇaḥ |
anye ca munayaḥ sūta parāvaravido viduḥ

---

01.01.008

वेत्थ त्वं सौम्य तत् सर्वं तत्त्वतस्तदनुग्रहात् ।
ब्रूयुः स्निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यम् अप्युत

vettha tvaṃ saumya tat sarvaṃ tattvatastadanugrahāt |
brūyuḥ snigdhasya śiṣyasya guravo guhyam apyuta

---

01.01.009

तत्र तत्राञ्जसायुष्मन् भवता यद्विनिश्चितम् ।
पुंसाम् एकान्ततः श्रेयस्तन् नः शंसितुम् अर्हसि

tatra tatrāñjasāyuṣman bhavatā yadviniścitam |
puṃsām ekāntataḥ śreyastan naḥ śaṃsitum arhasi

---

01.01.010

प्रायेणाल्पायुषः सभ्य कलावस्मिन् युगे जनाः ।
मन्दाः सुमन्दमतयो मन्दभाग्या ह्युपद्रुताः

prāyeṇālpāyuṣaḥ sabhya kalāvasmin yuge janāḥ |
mandāḥ sumandamatayo mandabhāgyā hyupadrutāḥ

---

01.01.011

भूरीणि भूरिकर्माणि श्रोतव्यानि विभागशः ।
अतः साधो ऽत्र यत् सारं समुद्धृत्य मनीषया ।
ब्रूहि भद्राय भूतानां येनात्मा सुप्रसीदति

bhūrīṇi bhūrikarmāṇi śrotavyāni vibhāgaśaḥ |
ataḥ sādho 'tra yat sāraṃ samuddhṛtya manīṣayā |
brūhi bhadrāya bhūtānāṃ yenātmā suprasīdati

---

01.01.012

सूत जानासि भद्रं ते भगवान् सात्वतां पतिः ।
देवक्यां वसुदेवस्य जातो यस्य चिकीर्षया

sūta jānāsi bhadraṃ te bhagavān sātvatāṃ patiḥ |
devakyāṃ vasudevasya jāto yasya cikīrṣayā

---

01.01.013

तन् नः शुष्रूषमाणानाम् अर्हस्यङ्गानुवर्णितुम् ।
यस्यावतारो भूतानां क्षेमाय च भवाय च

tan naḥ śuṣrūṣamāṇānām arhasyaṅgānuvarṇitum |
yasyāvatāro bhūtānāṃ kṣemāya ca bhavāya ca

---

01.01.014

आपन्नः संसृतिं घोरां यन्नाम विवशो गृणन् ।
ततः सद्यो विमुच्येत यद्बिभेति स्वयं भयम्

āpannaḥ saṃsṛtiṃ ghorāṃ yannāma vivaśo gṛṇan |
tataḥ sadyo vimucyeta yadbibheti svayaṃ bhayam

---

01.01.015

यत्पादसंश्रयाः सूत मुनयः प्रशमायनाः ।
सद्यः पुनन्त्युपस्पृष्टाः स्वर्धुन्यापो ऽनुसेवया

yatpādasaṃśrayāḥ sūta munayaḥ praśamāyanāḥ |
sadyaḥ punantyupaspṛṣṭāḥ svardhunyāpo 'nusevayā

---

01.01.016

को वा भगवतस्तस्य पुण्यश्लोकेड्यकर्मणः ।
शुद्धिकामो न शृणुयाद्यशः कलिमलापहम्

ko vā bhagavatastasya puṇyaślokeḍyakarmaṇaḥ |
śuddhikāmo na śṛṇuyādyaśaḥ kalimalāpaham

---

01.01.017

तस्य कर्माण्युदाराणि परिगीतानि सूरिभिः ।
ब्रूहि नः श्रद्दधानानां लीलया दधतः कलाः

tasya karmāṇyudārāṇi parigītāni sūribhiḥ |
brūhi naḥ śraddadhānānāṃ līlayā dadhataḥ kalāḥ

---

01.01.018

अथाख्याहि हरेर्धीमन्न् अवतारकथाः शुभाः ।
ईला विदधतः स्वैरम् ईश्वरस्यात्ममायया

athākhyāhi harerdhīmann avatārakathāḥ śubhāḥ |
īlā vidadhataḥ svairam īśvarasyātmamāyayā

---

01.01.019

वयं तु न वितृप्याम उत्तमश्लोकविक्रमे ।
यच्छृण्वतां रसज्ञानां स्वादु स्वादु पदे पदे

vayaṃ tu na vitṛpyāma uttamaślokavikrame |
yacchṛṇvatāṃ rasajñānāṃ svādu svādu pade pade

---

01.01.020

कृतवान् किल कर्माणि सह रामेण केशवः ।
अतिमर्त्यानि भगवान् गूढः कपटमानुषः

kṛtavān kila karmāṇi saha rāmeṇa keśavaḥ |
atimartyāni bhagavān gūḍhaḥ kapaṭamānuṣaḥ

---

01.01.021

कलिम् आगतम् आज्ञाय क्षेत्रे ऽस्मिन् वैष्णवे वयम् ।
आसीना दीर्घसत्रेण कथायां सक्षणा हरेः

kalim āgatam ājñāya kṣetre 'smin vaiṣṇave vayam |
āsīnā dīrghasatreṇa kathāyāṃ sakṣaṇā hareḥ

---

01.01.022

त्वं नः सन्दर्शितो धात्रा दुस्तरं निस्तितीर्षताम् ।
कलिं सत्त्वहरं पुंसां कर्णधार इवार्णवम्

tvaṃ naḥ sandarśito dhātrā dustaraṃ nistitīrṣatām |
kaliṃ sattvaharaṃ puṃsāṃ karṇadhāra ivārṇavam

---

01.01.023

ब्रूहि योगेश्वरे कृष्णे ब्रह्मण्ये धर्मवर्मणि ।
स्वां काष्ठाम् अधुनोपेते धर्मः कं शरणं गतः

brūhi yogeśvare kṛṣṇe brahmaṇye dharmavarmaṇi |
svāṃ kāṣṭhām adhunopete dharmaḥ kaṃ śaraṇaṃ gataḥ

01.02.001

0 व्यास उवाच इति सम्प्रश्नसंहृष्टो विप्राणां रौमहर्शणिः ।
प्रतिपूज्य वचस्तेशां प्रवक्तुम् उपचक्रमे

0 vyāsa uvāca iti sampraśnasaṃhṛṣṭo viprāṇāṃ raumaharśaṇiḥ |
pratipūjya vacasteśāṃ pravaktum upacakrame

---

01.02.002

0 सूत उवाच यं प्रव्रजन्तम् अनुपेतम् अपेतकृत्यं द्वैपायनो विरहकातर आजुहाव ।
पुत्रेति तन्मयतया तरवो ऽभिनेदुस् तं सर्वभूतहृदयं मुनिम् आनतो ऽस्मि

0 sūta uvāca yaṃ pravrajantam anupetam apetakṛtyaṃ dvaipāyano virahakātara ājuhāva |
putreti tanmayatayā taravo 'bhinedus taṃ sarvabhūtahṛdayaṃ munim ānato 'smi

---

01.02.003

यः स्वानुभावम् अखिलश्रुतिसारम् एकम् अध्यात्मदीपम् अतितितीर्षतां तमो ऽन्धम् ।
संसारिणां करुणयाह पुराणगुह्यं तं व्याससूनुम् उपयामि गुरुं मुनीनाम्

yaḥ svānubhāvam akhilaśrutisāram ekam adhyātmadīpam atititīrṣatāṃ tamo 'ndham |
saṃsāriṇāṃ karuṇayāha purāṇaguhyaṃ taṃ vyāsasūnum upayāmi guruṃ munīnām

---

01.02.004

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयम् उदीरयेत्

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayam udīrayet

---

01.02.005

मुनयः साधु पृष्टो ऽहं भवद्भिर्लोकमङ्गलम् ।
यत् कृतः कृष्णसम्प्रश्नो येनात्मा सुप्रसीदति

munayaḥ sādhu pṛṣṭo 'haṃ bhavadbhirlokamaṅgalam |
yat kṛtaḥ kṛṣṇasampraśno yenātmā suprasīdati

---

01.02.006

स वै पुंसां परो धर्मो यतो भक्तिरधोक्षजे ।
अहैतुक्यप्रतिहता ययात्मा सुप्रसीदति

sa vai puṃsāṃ paro dharmo yato bhaktiradhokṣaje |
ahaitukyapratihatā yayātmā suprasīdati

---

01.02.007

वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः ।
जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं च यदहैतुकम्

vāsudeve bhagavati bhaktiyogaḥ prayojitaḥ |
janayatyāśu vairāgyaṃ jñānaṃ ca yadahaitukam

---

01.02.008

धर्मः स्वनुष्ठितः पुंसां विष्वक्सेनकथासु यः ।
नोत्पादयेद्यदि रतिं श्रम एव हि केवलम्

dharmaḥ svanuṣṭhitaḥ puṃsāṃ viṣvaksenakathāsu yaḥ |
notpādayedyadi ratiṃ śrama eva hi kevalam

---

01.02.009

धर्मस्य ह्यापवर्ग्यस्य नार्थो ऽर्थायोपकल्पते ।
नार्थस्य धर्मैकान्तस्य कामो लाभाय हि स्मृतः

dharmasya hyāpavargyasya nārtho 'rthāyopakalpate |
nārthasya dharmaikāntasya kāmo lābhāya hi smṛtaḥ

---

01.02.010

कामस्य नेन्द्रियप्रीतिर्लाभो जीवेत यावता ।
जीवस्य तत्त्वजिज्ञासा नार्थो यश्चेह कर्मभिः

kāmasya nendriyaprītirlābho jīveta yāvatā |
jīvasya tattvajijñāsā nārtho yaśceha karmabhiḥ

---

01.02.011

वदन्ति तत् तत्त्वविदस्तत्त्वं यज् ज्ञानम् अद्वयम् ।
ब्रह्मेति परमात्मेति भगवान् इति शब्द्यते

vadanti tat tattvavidastattvaṃ yaj jñānam advayam |
brahmeti paramātmeti bhagavān iti śabdyate

---

01.02.012

तच् छ्रद्दधाना मुनयो ज्ञानवैराग्ययुक्तया ।
पश्यन्त्यात्मनि चात्मानं भक्त्या श्रुतगृहीतया

tac chraddadhānā munayo jñānavairāgyayuktayā |
paśyantyātmani cātmānaṃ bhaktyā śrutagṛhītayā

---

01.02.013

अतः पुम्भिर्द्विजश्रेष्ठा वर्णाश्रमविभागशः ।
स्वनुष्ठितस्य धर्मस्य संसिद्धिर्हरितोषणम्

ataḥ pumbhirdvijaśreṣṭhā varṇāśramavibhāgaśaḥ |
svanuṣṭhitasya dharmasya saṃsiddhirharitoṣaṇam

---

01.02.014

तस्मादेकेन मनसा भगवान् सात्वतां पतिः ।
श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च ध्येयः पूज्यश्च नित्यदा

tasmādekena manasā bhagavān sātvatāṃ patiḥ |
śrotavyaḥ kīrtitavyaśca dhyeyaḥ pūjyaśca nityadā

---

01.02.015

यदनुध्यासिना युक्ताः कर्मग्रन्थिनिबन्धनम् ।
छिन्दन्ति कोविदास्तस्य को न कुर्यात् कथारतिम्

yadanudhyāsinā yuktāḥ karmagranthinibandhanam |
chindanti kovidāstasya ko na kuryāt kathāratim

---

01.02.016

शुश्रूषोः श्रद्दधानस्य वासुदेवकथारुचिः ।
स्यान् महत्सेवया विप्राः पुण्यतीर्थनिषेवणात्

śuśrūṣoḥ śraddadhānasya vāsudevakathāruciḥ |
syān mahatsevayā viprāḥ puṇyatīrthaniṣevaṇāt

---

01.02.017

शृण्वतां स्वकथाः कृष्णः पुण्यश्रवणकीर्तनः ।
हृद्यन्तःस्थो ह्यभद्राणि विधुनोति सुहृत्सताम्

śṛṇvatāṃ svakathāḥ kṛṣṇaḥ puṇyaśravaṇakīrtanaḥ |
hṛdyantaḥstho hyabhadrāṇi vidhunoti suhṛtsatām

---

01.02.018

नष्टप्रायेष्वभद्रेषु नित्यं भागवतसेवया ।
भगवत्युत्तमश्लोके भक्तिर्भवति नैष्ठिकी

naṣṭaprāyeṣvabhadreṣu nityaṃ bhāgavatasevayā |
bhagavatyuttamaśloke bhaktirbhavati naiṣṭhikī

---

01.02.019

तदा रजस्तमोभावाः कामलोभादयश्च ये ।
चेत एतैरनाविद्धं स्थितं सत्त्वे प्रसीदति

tadā rajastamobhāvāḥ kāmalobhādayaśca ye |
ceta etairanāviddhaṃ sthitaṃ sattve prasīdati

---

01.02.020

एवं प्रसन्नमनसो भगवद्भक्तियोगतः ।
भगवत्तत्त्वविज्ञानं मुक्तसङ्गस्य जायते

evaṃ prasannamanaso bhagavadbhaktiyogataḥ |
bhagavattattvavijñānaṃ muktasaṅgasya jāyate

---

01.02.021

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि दृष्ट एवात्मनीश्वरे

bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ |
kṣīyante cāsya karmāṇi dṛṣṭa evātmanīśvare

---

01.02.022

अतो वै कवयो नित्यं भक्तिं परमया मुदा ।
वासुदेवे भगवति कुर्वन्त्यात्मप्रसादनीम्

ato vai kavayo nityaṃ bhaktiṃ paramayā mudā |
vāsudeve bhagavati kurvantyātmaprasādanīm

---

01.02.023

सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तैर् युक्तः परमपुरुष एक इहास्य धत्ते ।
स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरेति संज्ञाः श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोर्नृणां स्युः

sattvaṃ rajastama iti prakṛterguṇāstair yuktaḥ paramapuruṣa eka ihāsya dhatte |
sthityādaye hariviriñcihareti saṃjñāḥ śreyāṃsi tatra khalu sattvatanornṛṇāṃ syuḥ

---

01.02.024

पार्थिवाद्दारुणो धूमस्तस्मादग्निस्त्रयीमयः ।
तमसस्तु रजस्तस्मात् सत्त्वं यद्ब्रह्मदर्शनम्

pārthivāddāruṇo dhūmastasmādagnistrayīmayaḥ |
tamasastu rajastasmāt sattvaṃ yadbrahmadarśanam

---

01.02.025

भेजिरे मुनयो ऽथाग्रे भगवन्तम् अधोक्षजम् ।
सत्त्वं विशुद्धं क्षेमाय कल्पन्ते ये ऽनु तान् इह

bhejire munayo 'thāgre bhagavantam adhokṣajam |
sattvaṃ viśuddhaṃ kṣemāya kalpante ye 'nu tān iha

---

01.02.026

मुमुक्षवो घोररूपान् हित्वा भूतपतीन् अथ ।
नारायणकलाः शान्ता भजन्ति ह्यनसूयवः

mumukṣavo ghorarūpān hitvā bhūtapatīn atha |
nārāyaṇakalāḥ śāntā bhajanti hyanasūyavaḥ

---

01.02.027

रजस्तमःप्रकृतयः समशीला भजन्ति वै ।
पितृभूतप्रजेशादीन् श्रियैश्वर्यप्रजेप्सवः

rajastamaḥprakṛtayaḥ samaśīlā bhajanti vai |
pitṛbhūtaprajeśādīn śriyaiśvaryaprajepsavaḥ

---

01.02.028

वासुदेवपरा वेदा वासुदेवपरा मखाः ।
वासुदेवपरा योग वासुदेवपराः क्रियाः

vāsudevaparā vedā vāsudevaparā makhāḥ |
vāsudevaparā yoga vāsudevaparāḥ kriyāḥ

---

01.02.029

वासुदेवपरं ज्ञानं वासुदेवपरं तपः ।
वासुदेवपरो धर्मो वासुदेवपरा गतिः

vāsudevaparaṃ jñānaṃ vāsudevaparaṃ tapaḥ |
vāsudevaparo dharmo vāsudevaparā gatiḥ

---

01.02.030

स एवेदं ससर्जाग्रे भगवान् आत्ममायया ।
सदसद्रूपया चासौ गुणमयागुणो विभुः

sa evedaṃ sasarjāgre bhagavān ātmamāyayā |
sadasadrūpayā cāsau guṇamayāguṇo vibhuḥ

---

01.02.031

तया विलसितेष्वेषु गुणेषु गुणवान् इव ।
अन्तःप्रविष्ट आभाति विज्ञानेन विजृम्भितः

tayā vilasiteṣveṣu guṇeṣu guṇavān iva |
antaḥpraviṣṭa ābhāti vijñānena vijṛmbhitaḥ

---

01.02.032

यथा ह्यवहितो वह्निर्दारुष्वेकः स्वयोनिषु ।
नानेव भाति विश्वात्मा भूतेषु च तथा पुमान्

yathā hyavahito vahnirdāruṣvekaḥ svayoniṣu |
nāneva bhāti viśvātmā bhūteṣu ca tathā pumān

---

01.02.033

असौ गुणमयैर्भावैर्भूतसूक्ष्मेन्द्रियात्मभिः ।
स्वनिर्मितेषु निर्विष्टो भुङ्क्ते भूतेषु तद्गुणान्

asau guṇamayairbhāvairbhūtasūkṣmendriyātmabhiḥ |
svanirmiteṣu nirviṣṭo bhuṅkte bhūteṣu tadguṇān

---

01.02.034

भावयत्येष सत्त्वेन लोकान् वै लोकभावनः ।
लीलावतारानुरतो देवतिर्यङ्नरादिषु

bhāvayatyeṣa sattvena lokān vai lokabhāvanaḥ |
līlāvatārānurato devatiryaṅnarādiṣu

01.03.001

0 सूत उवाच जगृहे पौरुषं रूपं भगवान् महदादिभिः ।
सम्भूतं षोडशकलम् आदौ लोकसिसृक्षया

0 sūta uvāca jagṛhe pauruṣaṃ rūpaṃ bhagavān mahadādibhiḥ |
sambhūtaṃ ṣoḍaśakalam ādau lokasisṛkṣayā

---

01.03.002

यस्याम्भसि शयानस्य योगनिद्रां वितन्वतः ।
नाभिह्रदाम्बुजादासीद्ब्रह्मा विश्वसृजां पतिः

yasyāmbhasi śayānasya yoganidrāṃ vitanvataḥ |
nābhihradāmbujādāsīdbrahmā viśvasṛjāṃ patiḥ

---

01.03.003

यस्यावयवसंस्थानैः कल्पितो लोकविस्तरः ।
तद्वै भगवतो रूपं विशुद्धं सत्त्वम् ऊर्जितम्

yasyāvayavasaṃsthānaiḥ kalpito lokavistaraḥ |
tadvai bhagavato rūpaṃ viśuddhaṃ sattvam ūrjitam

---

01.03.004

पश्यन्त्यदो रूपम् अदभ्रचक्षुषा सहस्रपादोरुभुजाननाद्भुतम् ।
सहस्रमूर्धश्रवणाक्षिनासिकं सहस्रमौल्यम्बरकुण्डलोल्लसत्

paśyantyado rūpam adabhracakṣuṣā sahasrapādorubhujānanādbhutam |
sahasramūrdhaśravaṇākṣināsikaṃ sahasramaulyambarakuṇḍalollasat

---

01.03.005

एतन् नानावताराणां निधानं बीजम् अव्ययम् ।
यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देवतिर्यङ्नरादयः

etan nānāvatārāṇāṃ nidhānaṃ bījam avyayam |
yasyāṃśāṃśena sṛjyante devatiryaṅnarādayaḥ

---

01.03.006

स एव प्रथमं देवः कौमारं सर्गम् आश्रितः ।
चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्यम् अखण्डितम्

sa eva prathamaṃ devaḥ kaumāraṃ sargam āśritaḥ |
cacāra duścaraṃ brahmā brahmacaryam akhaṇḍitam

---

01.03.007

द्वितीयं तु भवायास्य रसातलगतां महीम् ।
उद्धरिष्यन्न् उपादत्त यज्ञेशः सौकरं वपुः

dvitīyaṃ tu bhavāyāsya rasātalagatāṃ mahīm |
uddhariṣyann upādatta yajñeśaḥ saukaraṃ vapuḥ

---

01.03.008

तृतीयम् ऋषिसर्गं वै देवर्षित्वम् उपेत्य सः ।
तन्त्रं सात्वतम् आचष्ट नैष्कर्म्यं कर्मणां यतः

tṛtīyam ṛṣisargaṃ vai devarṣitvam upetya saḥ |
tantraṃ sātvatam ācaṣṭa naiṣkarmyaṃ karmaṇāṃ yataḥ

---

01.03.009

तुर्ये धर्मकलासर्गे नरनारायणावृषी ।
भूत्वात्मोपशमोपेतम् अकरोद्दुश्चरं तपः

turye dharmakalāsarge naranārāyaṇāvṛṣī |
bhūtvātmopaśamopetam akarodduścaraṃ tapaḥ

---

01.03.010

पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेशः कालविप्लुतम् ।
प्रोवाचासुरये साङ्ख्यं तत्त्वग्रामविनिर्णयम्

pañcamaḥ kapilo nāma siddheśaḥ kālaviplutam |
provācāsuraye sāṅkhyaṃ tattvagrāmavinirṇayam

---

01.03.011

षष्ठम् अत्रेरपत्यत्वं वृतः प्राप्तो ऽनसूयया ।
आन्वीक्षिकीम् अलर्काय प्रह्लादादिभ्य ऊचिवान्

ṣaṣṭham atrerapatyatvaṃ vṛtaḥ prāpto 'nasūyayā |
ānvīkṣikīm alarkāya prahlādādibhya ūcivān

---

01.03.012

ततः सप्तम आकूत्यां रुचेर्यज्ञो ऽभ्यजायत ।
स यामाद्यैः सुरगणैरपात् स्वायम्भुवान्तरम्

tataḥ saptama ākūtyāṃ ruceryajño 'bhyajāyata |
sa yāmādyaiḥ suragaṇairapāt svāyambhuvāntaram

---

01.03.013

अष्टमे मेरुदेव्यां तु नाभेर्जात उरुक्रमः ।
दर्शयन् वर्त्म धीराणां सर्वाश्रमनमस्कृतम्

aṣṭame merudevyāṃ tu nābherjāta urukramaḥ |
darśayan vartma dhīrāṇāṃ sarvāśramanamaskṛtam

---

01.03.014

ऋषिभिर्याचितो भेजे नवमं पार्थिवं वपुः ।
दुग्धेमाम् ओषधीर्विप्रास्तेनायं स उशत्तमः

ṛṣibhiryācito bheje navamaṃ pārthivaṃ vapuḥ |
dugdhemām oṣadhīrviprāstenāyaṃ sa uśattamaḥ

---

01.03.015

रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुषोदधिसम्प्लवे ।
नाव्यारोप्य महीमय्याम् अपाद्वैवस्वतं मनुम्

rūpaṃ sa jagṛhe mātsyaṃ cākṣuṣodadhisamplave |
nāvyāropya mahīmayyām apādvaivasvataṃ manum

---

01.03.016

सुरासुराणाम् उदधिं मथ्नतां मन्दराचलम् ।
दध्रे कमठरूपेण पृष्ठ एकादशे विभुः

surāsurāṇām udadhiṃ mathnatāṃ mandarācalam |
dadhre kamaṭharūpeṇa pṛṣṭha ekādaśe vibhuḥ

---

01.03.017

धान्वन्तरं द्वादशमं त्रयोदशमम् एव च ।
अपाययत् सुरान् अन्यान् मोहिन्या मोहयन् स्त्रिया

dhānvantaraṃ dvādaśamaṃ trayodaśamam eva ca |
apāyayat surān anyān mohinyā mohayan striyā

---

01.03.018

चतुर्दशं नारसिंहं बिभ्रद्दैत्येन्द्रम् ऊर्जितम् ।
ददार करजैरूरावेरकां कटकृद्यथा

caturdaśaṃ nārasiṃhaṃ bibhraddaityendram ūrjitam |
dadāra karajairūrāverakāṃ kaṭakṛdyathā

---

01.03.019

पञ्चदशं वामनकं कृत्वागादध्वरं बलेः ।
पदत्रयं याचमानः प्रत्यादित्सुस्त्रिपिष्टपम्

pañcadaśaṃ vāmanakaṃ kṛtvāgādadhvaraṃ baleḥ |
padatrayaṃ yācamānaḥ pratyāditsustripiṣṭapam

---

01.03.020

अवतारे षोडशमे पश्यन् ब्रह्मद्रुहो नृपान् ।
त्रिःसप्तकृत्वः कुपितो निःक्षत्राम् अकरोन् महीम्

avatāre ṣoḍaśame paśyan brahmadruho nṛpān |
triḥsaptakṛtvaḥ kupito niḥkṣatrām akaron mahīm

---

01.03.021

ततः सप्तदशे जातः सत्यवत्यां पराशरात् ।
चक्रे वेदतरोः शाखा दृष्ट्वा पुंसो ऽल्पमेधसः

tataḥ saptadaśe jātaḥ satyavatyāṃ parāśarāt |
cakre vedataroḥ śākhā dṛṣṭvā puṃso 'lpamedhasaḥ

---

01.03.022

नरदेवत्वम् आपन्नः सुरकार्यचिकीर्षया ।
समुद्रनिग्रहादीनि चक्रे वीर्याण्यतः परम्

naradevatvam āpannaḥ surakāryacikīrṣayā |
samudranigrahādīni cakre vīryāṇyataḥ param

---

01.03.023

एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी ।
रामकृष्णाविति भुवो भगवान् अहरद्भरम्

ekonaviṃśe viṃśatime vṛṣṇiṣu prāpya janmanī |
rāmakṛṣṇāviti bhuvo bhagavān aharadbharam

---

01.03.024

ततः कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् ।
बुद्धो नाम्नाञ्जनसुतः कीकटेषु भविष्यति

tataḥ kalau sampravṛtte sammohāya suradviṣām |
buddho nāmnāñjanasutaḥ kīkaṭeṣu bhaviṣyati

---

01.03.025

अथासौ युगसन्ध्यायां दस्युप्रायेषु राजसु ।
जनिता विष्णुयशसो नाम्ना कल्किर्जगत्पतिः

athāsau yugasandhyāyāṃ dasyuprāyeṣu rājasu |
janitā viṣṇuyaśaso nāmnā kalkirjagatpatiḥ

---

01.03.026

अवतारा ह्यसङ्ख्येया हरेः सत्त्वनिधेर्द्विजाः ।
यथाविदासिनः कुल्याः सरसः स्युः सहस्रशः

avatārā hyasaṅkhyeyā hareḥ sattvanidherdvijāḥ |
yathāvidāsinaḥ kulyāḥ sarasaḥ syuḥ sahasraśaḥ

---

01.03.027

ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजसः ।
कलाः सर्वे हरेरेव सप्रजापतयः स्मृताः

ṛṣayo manavo devā manuputrā mahaujasaḥ |
kalāḥ sarve harereva saprajāpatayaḥ smṛtāḥ

---

01.03.028

एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् ।
इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगे युगे

ete cāṃśakalāḥ puṃsaḥ kṛṣṇastu bhagavān svayam |
indrārivyākulaṃ lokaṃ mṛḍayanti yuge yuge

---

01.03.029

जन्म गुह्यं भगवतो य एतत् प्रयतो नरः ।
सायं प्रातर्गृणन् भक्त्या दुःखग्रामाद्विमुच्यते

janma guhyaṃ bhagavato ya etat prayato naraḥ |
sāyaṃ prātargṛṇan bhaktyā duḥkhagrāmādvimucyate

---

01.03.030

एतद्रूपं भगवतो ह्यरूपस्य चिदात्मनः ।
मायागुणैर्विरचितं महदादिभिरात्मनि

etadrūpaṃ bhagavato hyarūpasya cidātmanaḥ |
māyāguṇairviracitaṃ mahadādibhirātmani

---

01.03.031

यथा नभसि मेघौघो रेणुर्वा पार्थिवो ऽनिले ।
एवं द्रष्टरि दृश्यत्वम् आरोपितम् अबुद्धिभिः

yathā nabhasi meghaugho reṇurvā pārthivo 'nile |
evaṃ draṣṭari dṛśyatvam āropitam abuddhibhiḥ

---

01.03.032

अतः परं यदव्यक्तम् अव्यूढगुणबृंहितम् ।
अदृष्टाश्रुतवस्तुत्वात् स जीवो यत् पुनर्भवः

ataḥ paraṃ yadavyaktam avyūḍhaguṇabṛṃhitam |
adṛṣṭāśrutavastutvāt sa jīvo yat punarbhavaḥ

---

01.03.033

यत्रेमे सदसद्रूपे प्रतिषिद्धे स्वसंविदा ।
अविद्ययात्मनि कृते इति तद्ब्रह्मदर्शनम्

yatreme sadasadrūpe pratiṣiddhe svasaṃvidā |
avidyayātmani kṛte iti tadbrahmadarśanam

---

01.03.034

यद्येषोपरता देवी माया वैशारदी मतिः ।
सम्पन्न एवेति विदुर्महिम्नि स्वे महीयते

yadyeṣoparatā devī māyā vaiśāradī matiḥ |
sampanna eveti vidurmahimni sve mahīyate

---

01.03.035

एवं च जन्मानि कर्माणि ह्यकर्तुरजनस्य च ।
वर्णयन्ति स्म कवयो वेदगुह्यानि हृत्पतेः

evaṃ ca janmāni karmāṇi hyakarturajanasya ca |
varṇayanti sma kavayo vedaguhyāni hṛtpateḥ

---

01.03.036

स वा इदं विश्वम् अमोघलीलः सृजत्यवत्यत्ति न सज्जते ऽस्मिन् ।
भूतेषु चान्तर्हित आत्मतन्त्रः षाड्वर्गिकं जिघ्रति षड्गुणेशः

sa vā idaṃ viśvam amoghalīlaḥ sṛjatyavatyatti na sajjate 'smin |
bhūteṣu cāntarhita ātmatantraḥ ṣāḍvargikaṃ jighrati ṣaḍguṇeśaḥ

---

01.03.037

न चास्य कश्चिन् निपुणेन धातुर् अवैति जन्तुः कुमनीष ऊतीः ।
नामानि रूपाणि मनोवचोभिः सन्तन्वतो नटचर्याम् इवाज्ञः

na cāsya kaścin nipuṇena dhātur avaiti jantuḥ kumanīṣa ūtīḥ |
nāmāni rūpāṇi manovacobhiḥ santanvato naṭacaryām ivājñaḥ

---

01.03.038

स वेद धातुः पदवीं परस्य दुरन्तवीर्यस्य रथाङ्गपाणेः ।
यो ऽमायया सन्ततयानुवृत्त्या भजेत तत्पादसरोजगन्धम्

sa veda dhātuḥ padavīṃ parasya durantavīryasya rathāṅgapāṇeḥ |
yo 'māyayā santatayānuvṛttyā bhajeta tatpādasarojagandham

---

01.03.039

अथेह धन्या भगवन्त इत्थं यद्वासुदेवे ऽखिललोकनाथे ।
कुर्वन्ति सर्वात्मकम् आत्मभावं न यत्र भूयः परिवर्त उग्रः

atheha dhanyā bhagavanta itthaṃ yadvāsudeve 'khilalokanāthe |
kurvanti sarvātmakam ātmabhāvaṃ na yatra bhūyaḥ parivarta ugraḥ

---

01.03.040

इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।
उत्तमश्लोकचरितं चकार भगवान् ऋषिः

idaṃ bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ brahmasammitam |
uttamaślokacaritaṃ cakāra bhagavān ṛṣiḥ

---

01.03.041

निःश्रेयसाय लोकस्य धन्यं स्वस्त्ययनं महत् ।
तदिदं ग्राहयाम् आससुतम् आत्मवतां वरम्

niḥśreyasāya lokasya dhanyaṃ svastyayanaṃ mahat |
tadidaṃ grāhayām āsasutam ātmavatāṃ varam

---

01.03.042

सर्ववेदेतिहासानां सारं सारं समुद्धृतम् ।
स तु संश्रावयाम् आसमहाराजं परीक्षितम्

sarvavedetihāsānāṃ sāraṃ sāraṃ samuddhṛtam |
sa tu saṃśrāvayām āsamahārājaṃ parīkṣitam

---

01.03.043

प्रायोपविष्टं गङ्गायां परीतं परमर्षिभिः ।
कृष्णे स्वधामोपगते धर्मज्ञानादिभिः सह

prāyopaviṣṭaṃ gaṅgāyāṃ parītaṃ paramarṣibhiḥ |
kṛṣṇe svadhāmopagate dharmajñānādibhiḥ saha

---

01.03.044

कलौ नष्टदृशाम् एष पुराणार्को ऽधुनोदितः ।
तत्र कीर्तयतो विप्रा विप्रर्षेर्भूरितेजसः

kalau naṣṭadṛśām eṣa purāṇārko 'dhunoditaḥ |
tatra kīrtayato viprā viprarṣerbhūritejasaḥ

---

01.03.045

अहं चाध्यगमं तत्र निविष्टस्तदनुग्रहात् ।
सो ऽहं वः श्रावयिष्यामि यथाधीतं यथामति

ahaṃ cādhyagamaṃ tatra niviṣṭastadanugrahāt |
so 'haṃ vaḥ śrāvayiṣyāmi yathādhītaṃ yathāmati

01.04.001

0 व्यास उवाच इति ब्रुवाणं संस्तूय मुनीनां दीर्घसत्रिणाम् ।
वृद्धः कुलपतिः सूतं बह्वृचः शौनको ऽब्रवीत्

0 vyāsa uvāca iti bruvāṇaṃ saṃstūya munīnāṃ dīrghasatriṇām |
vṛddhaḥ kulapatiḥ sūtaṃ bahvṛcaḥ śaunako 'bravīt

---

01.04.002

0 शौनक उवाच सूत सूत महाभाग वद नो वदतां वर ।
कथां भागवतीं पुण्यां यदाह भगवाञ् छुकः

0 śaunaka uvāca sūta sūta mahābhāga vada no vadatāṃ vara |
kathāṃ bhāgavatīṃ puṇyāṃ yadāha bhagavāñ chukaḥ

---

01.04.003

कस्मिन् युगे प्रवृत्तेयं स्थाने वा केन हेतुना ।
कुतः सञ्चोदितः कृष्णः कृतवान् संहितां मुनिः

kasmin yuge pravṛtteyaṃ sthāne vā kena hetunā |
kutaḥ sañcoditaḥ kṛṣṇaḥ kṛtavān saṃhitāṃ muniḥ

---

01.04.004

तस्य पुत्रो महायोगी समदृङ् निर्विकल्पकः ।
एकान्तमतिरुन्निद्रो गूढो मूढ इवेयते

tasya putro mahāyogī samadṛṅ nirvikalpakaḥ |
ekāntamatirunnidro gūḍho mūḍha iveyate

---

01.04.005

दृष्ट्वानुयान्तम् ऋषिम् आत्मजम् अप्यनग्नं देव्यो ह्रिया परिदधुर्न सुतस्य चित्रम् ।
तद्वीक्ष्य पृच्छति मुनौ जगदुस्तवास्ति स्त्रीपुम्भिदा न तु सुतस्य विविक्तदृष्टेः

dṛṣṭvānuyāntam ṛṣim ātmajam apyanagnaṃ devyo hriyā paridadhurna sutasya citram |
tadvīkṣya pṛcchati munau jagadustavāsti strīpumbhidā na tu sutasya viviktadṛṣṭeḥ

---

01.04.006

कथम् आलक्षितः पौरैः सम्प्राप्तः कुरुजाङ्गलान् ।
उन्मत्तमूकजडवद्विचरन् गजसाह्वये

katham ālakṣitaḥ pauraiḥ samprāptaḥ kurujāṅgalān |
unmattamūkajaḍavadvicaran gajasāhvaye

---

01.04.007

कथं वा पाण्डवेयस्य राजर्षेर्मुनिना सह ।
संवादः समभूत् तात यत्रैषा सात्वती श्रुतिः

kathaṃ vā pāṇḍaveyasya rājarṣermuninā saha |
saṃvādaḥ samabhūt tāta yatraiṣā sātvatī śrutiḥ

---

01.04.008

स गोदोहनमात्रं हि गृहेषु गृहमेधिनाम् ।
अवेक्षते महाभागस्तीर्थीकुर्वंस्तदाश्रमम्

sa godohanamātraṃ hi gṛheṣu gṛhamedhinām |
avekṣate mahābhāgastīrthīkurvaṃstadāśramam

---

01.04.009

अभिमन्युसुतं सूत प्राहुर्भागवतोत्तमम् ।
तस्य जन्म महाश्चर्यं कर्माणि च गृणीहि नः

abhimanyusutaṃ sūta prāhurbhāgavatottamam |
tasya janma mahāścaryaṃ karmāṇi ca gṛṇīhi naḥ

---

01.04.010

स सम्राट् कस्य वा हेतोः पाण्डूनां मानवर्धनः ।
प्रायोपविष्टो गङ्गायाम् अनादृत्याधिराट्श्रियम्

sa samrāṭ kasya vā hetoḥ pāṇḍūnāṃ mānavardhanaḥ |
prāyopaviṣṭo gaṅgāyām anādṛtyādhirāṭśriyam

---

01.04.011

नमन्ति यत्पादनिकेतम् आत्मनः शिवाय हानीय धनानि शत्रवः ।
कथं स वीरः श्रियम् अङ्ग दुस्त्यजां युवैषतोत्स्रष्टुम् अहो सहासुभिः

namanti yatpādaniketam ātmanaḥ śivāya hānīya dhanāni śatravaḥ |
kathaṃ sa vīraḥ śriyam aṅga dustyajāṃ yuvaiṣatotsraṣṭum aho sahāsubhiḥ

---

01.04.012

शिवाय लोकस्य भवाय भूतये य उत्तमश्लोकपरायणा जनाः ।
जीवन्ति नात्मार्थम् असौ पराश्रयं मुमोच निर्विद्य कुतः कलेवरम्

śivāya lokasya bhavāya bhūtaye ya uttamaślokaparāyaṇā janāḥ |
jīvanti nātmārtham asau parāśrayaṃ mumoca nirvidya kutaḥ kalevaram

---

01.04.013

तत् सर्वं नः समाचक्ष्व पृष्टो यदिह किञ्चन ।
मन्ये त्वां विषये वाचां स्नातम् अन्यत्र छान्दसात्

tat sarvaṃ naḥ samācakṣva pṛṣṭo yadiha kiñcana |
manye tvāṃ viṣaye vācāṃ snātam anyatra chāndasāt

---

01.04.014

0 सूत उवाच द्वापरे समनुप्राप्ते तृतीये युगपर्यये ।
जातः पराशराद्योगी वासव्यां कलया हरेः

0 sūta uvāca dvāpare samanuprāpte tṛtīye yugaparyaye |
jātaḥ parāśarādyogī vāsavyāṃ kalayā hareḥ

---

01.04.015

स कदाचित् सरस्वत्या उपस्पृश्य जलं शुचिः ।
विविक्त एक आसीन उदिते रविमण्डले

sa kadācit sarasvatyā upaspṛśya jalaṃ śuciḥ |
vivikta eka āsīna udite ravimaṇḍale

---

01.04.016

परावरज्ञः स ऋषिः कालेनाव्यक्तरंहसा ।
युगधर्मव्यतिकरं प्राप्तं भुवि युगे युगे

parāvarajñaḥ sa ṛṣiḥ kālenāvyaktaraṃhasā |
yugadharmavyatikaraṃ prāptaṃ bhuvi yuge yuge

---

01.04.017

भौतिकानां च भावानां शक्तिह्रासं च तत्कृतम् ।
अश्रद्दधानान् निःसत्त्वान् दुर्मेधान् ह्रसितायुषः

bhautikānāṃ ca bhāvānāṃ śaktihrāsaṃ ca tatkṛtam |
aśraddadhānān niḥsattvān durmedhān hrasitāyuṣaḥ

---

01.04.018

दुर्भगांश्च जनान् वीक्ष्य मुनिर्दिव्येन चक्षुषा ।
सर्ववर्णाश्रमाणां यद्दध्यौ हितम् अमोघदृक्

durbhagāṃśca janān vīkṣya munirdivyena cakṣuṣā |
sarvavarṇāśramāṇāṃ yaddadhyau hitam amoghadṛk

---

01.04.019

चातुर्होत्रं कर्म शुद्धं प्रजानां वीक्ष्य वैदिकम् ।
व्यदधाद्यज्ञसन्तत्यै वेदम् एकं चतुर्विधम्

cāturhotraṃ karma śuddhaṃ prajānāṃ vīkṣya vaidikam |
vyadadhādyajñasantatyai vedam ekaṃ caturvidham

---

01.04.020

ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या वेदाश्चत्वार उद्धृताः ।
इतिहासपुराणं च पञ्चमो वेद उच्यते

ṛgyajuḥsāmātharvākhyā vedāścatvāra uddhṛtāḥ |
itihāsapurāṇaṃ ca pañcamo veda ucyate

---

01.04.021

तत्रर्ग्वेदधरः पैलः सामगो जैमिनिः कविः ।
वैशम्पायन एवैको निष्णातो यजुषाम् उत

tatrargvedadharaḥ pailaḥ sāmago jaiminiḥ kaviḥ |
vaiśampāyana evaiko niṣṇāto yajuṣām uta

---

01.04.022

अथर्वाङ्गिरसाम् आसीत् सुमन्तुर्दारुणो मुनिः ।
इतिहासपुराणानां पिता मे रोमहर्षणः

atharvāṅgirasām āsīt sumanturdāruṇo muniḥ |
itihāsapurāṇānāṃ pitā me romaharṣaṇaḥ

---

01.04.023

त एत ऋषयो वेदं स्वं स्वं व्यस्यन्न् अनेकधा ।
शिष्यैः प्रशिष्यैस्तच्छिष्यैर्वेदास्ते शाखिनो ऽभवन्

ta eta ṛṣayo vedaṃ svaṃ svaṃ vyasyann anekadhā |
śiṣyaiḥ praśiṣyaistacchiṣyairvedāste śākhino 'bhavan

---

01.04.024

त एव वेदा दुर्मेधैर्धार्यन्ते पुरुषैर्यथा ।
एवं चकार भगवान् व्यासः कृपणवत्सलः

ta eva vedā durmedhairdhāryante puruṣairyathā |
evaṃ cakāra bhagavān vyāsaḥ kṛpaṇavatsalaḥ

---

01.04.025

स्त्रीशूद्रद्विजबन्धूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा ।
कर्मश्रेयसि मूढानां श्रेय एवं भवेदिह ।
इति भारतम् आख्यानं कृपया मुनिना कृतम्

strīśūdradvijabandhūnāṃ trayī na śrutigocarā |
karmaśreyasi mūḍhānāṃ śreya evaṃ bhavediha |
iti bhāratam ākhyānaṃ kṛpayā muninā kṛtam

---

01.04.026

एवं प्रवृत्तस्य सदा भूतानां श्रेयसि द्विजाः ।
सर्वात्मकेनापि यदा नातुष्यद्धृदयं ततः

evaṃ pravṛttasya sadā bhūtānāṃ śreyasi dvijāḥ |
sarvātmakenāpi yadā nātuṣyaddhṛdayaṃ tataḥ

---

01.04.027

नातिप्रसीदद्धृदयः सरस्वत्यास्तटे शुचौ ।
वितर्कयन् विविक्तस्थ इदं चोवाच धर्मवित्

nātiprasīdaddhṛdayaḥ sarasvatyāstaṭe śucau |
vitarkayan viviktastha idaṃ covāca dharmavit

---

01.04.028

धृतव्रतेन हि मया छन्दांसि गुरवो ऽग्नयः ।
मानिता निर्व्यलीकेन गृहीतं चानुशासनम्

dhṛtavratena hi mayā chandāṃsi guravo 'gnayaḥ |
mānitā nirvyalīkena gṛhītaṃ cānuśāsanam

---

01.04.029

भारतव्यपदेशेन ह्याम्नायार्थश्च प्रदर्शितः ।
दृश्यते यत्र धर्मादि स्त्रीशूद्रादिभिरप्युत

bhāratavyapadeśena hyāmnāyārthaśca pradarśitaḥ |
dṛśyate yatra dharmādi strīśūdrādibhirapyuta

---

01.04.030

तथापि बत मे दैह्यो ह्यात्मा चैवात्मना विभुः ।
असम्पन्न इवाभाति ब्रह्मवर्चस्य सत्तमः

tathāpi bata me daihyo hyātmā caivātmanā vibhuḥ |
asampanna ivābhāti brahmavarcasya sattamaḥ

---

01.04.031

किं वा भागवता धर्मा न प्रायेण निरूपिताः ।
प्रियाः परमहंसानां त एव ह्यच्युतप्रियाः

kiṃ vā bhāgavatā dharmā na prāyeṇa nirūpitāḥ |
priyāḥ paramahaṃsānāṃ ta eva hyacyutapriyāḥ

---

01.04.032

तस्यैवं खिलम् आत्मानं मन्यमानस्य खिद्यतः ।
कृष्णस्य नारदो ऽभ्यागादाश्रमं प्राग् उदाहृतम्

tasyaivaṃ khilam ātmānaṃ manyamānasya khidyataḥ |
kṛṣṇasya nārado 'bhyāgādāśramaṃ prāg udāhṛtam

---

01.04.033

तम् अभिज्ञाय सहसा प्रत्युत्थायागतं मुनिः ।
पूजयाम् आस विधिवन् नारदं सुरपूजितम्

tam abhijñāya sahasā pratyutthāyāgataṃ muniḥ |
pūjayām āsa vidhivan nāradaṃ surapūjitam

01.05.001

0 सूत उवाच अथ तं सुखम् आसीन उपासीनं बृहच्छ्रवाः ।
देवर्षिः प्राह विप्रर्षिं वीणापाणिः स्मयन्न् इव

0 sūta uvāca atha taṃ sukham āsīna upāsīnaṃ bṛhacchravāḥ |
devarṣiḥ prāha viprarṣiṃ vīṇāpāṇiḥ smayann iva

---

01.05.002

0 नारद उवाच पाराशर्य महाभाग भवतः कच्चिदात्मना ।
परितुष्यति शारीर आत्मा मानस एव वा

0 nārada uvāca pārāśarya mahābhāga bhavataḥ kaccidātmanā |
parituṣyati śārīra ātmā mānasa eva vā

---

01.05.003

जिज्ञासितं सुसम्पन्नम् अपि ते महदद्भुतम् ।
कृतवान् भारतं यस्त्वं सर्वार्थपरिबृंहितम्

jijñāsitaṃ susampannam api te mahadadbhutam |
kṛtavān bhārataṃ yastvaṃ sarvārthaparibṛṃhitam

---

01.05.004

जिज्ञासितम् अधीतं च ब्रह्म यत् तत् सनातनम् ।
तथापि शोचस्यात्मानम् अकृतार्थ इव प्रभो

jijñāsitam adhītaṃ ca brahma yat tat sanātanam |
tathāpi śocasyātmānam akṛtārtha iva prabho

---

01.05.005

0 व्यास उवाच अस्त्येव मे सर्वम् इदं त्वयोक्तं तथापि नात्मा परितुष्यते मे ।
तन्मूलम् अव्यक्तम् अगाधबोधं पृच्छामहे त्वात्मभवात्मभूतम्

0 vyāsa uvāca astyeva me sarvam idaṃ tvayoktaṃ tathāpi nātmā parituṣyate me |
tanmūlam avyaktam agādhabodhaṃ pṛcchāmahe tvātmabhavātmabhūtam

---

01.05.006

स वै भवान् वेद समस्तगुह्यम् उपासितो यत् पुरुषः पुराणः ।
परावरेशो मनसैव विश्वं सृजत्यवत्यत्ति गुणैरसङ्गः

sa vai bhavān veda samastaguhyam upāsito yat puruṣaḥ purāṇaḥ |
parāvareśo manasaiva viśvaṃ sṛjatyavatyatti guṇairasaṅgaḥ

---

01.05.007

त्वं पर्यटन्न् अर्क इव त्रिलोकीम् अन्तश्चरो वायुरिवात्मसाक्षी ।
परावरे ब्रह्मणि धर्मतो व्रतैः स्नातस्य मे न्यूनम् अलं विचक्ष्व

tvaṃ paryaṭann arka iva trilokīm antaścaro vāyurivātmasākṣī |
parāvare brahmaṇi dharmato vrataiḥ snātasya me nyūnam alaṃ vicakṣva

---

01.05.008

0 श्रीनारद उवाच भवतानुदितप्रायं यशो भगवतो ऽमलम् ।
येनैवासौ न तुष्येत मन्ये तद्दर्शनं खिलम्

0 śrīnārada uvāca bhavatānuditaprāyaṃ yaśo bhagavato 'malam |
yenaivāsau na tuṣyeta manye taddarśanaṃ khilam

---

01.05.009

यथा धर्मादयश्चार्था मुनिवर्यानुकीर्तिताः ।
न तथा वासुदेवस्य महिमा ह्यनुवर्णितः

yathā dharmādayaścārthā munivaryānukīrtitāḥ |
na tathā vāsudevasya mahimā hyanuvarṇitaḥ

---

01.05.010

न यद्वचश्चित्रपदं हरेर्यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् ।
तद्वायसं तीर्थम् उशन्ति मानसा न यत्र हंसा निरमन्त्युशिक्क्षयाः

na yadvacaścitrapadaṃ hareryaśo jagatpavitraṃ pragṛṇīta karhicit |
tadvāyasaṃ tīrtham uśanti mānasā na yatra haṃsā niramantyuśikkṣayāḥ

---

01.05.011

तद्वाग्विसर्गो जनताघविप्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकम् अबद्धवत्यपि ।
नामान्यनन्तस्य यशो ऽङ्कितानि यत् शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः

tadvāgvisargo janatāghaviplavo yasmin pratiślokam abaddhavatyapi |
nāmānyanantasya yaśo 'ṅkitāni yat śṛṇvanti gāyanti gṛṇanti sādhavaḥ

---

01.05.012

नैष्कर्म्यम् अप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानम् अलं निरञ्जनम् ।
कुतः पुनः शश्वदभद्रम् ईश्वरे न चार्पितं कर्म यदप्यकारणम्

naiṣkarmyam apyacyutabhāvavarjitaṃ na śobhate jñānam alaṃ nirañjanam |
kutaḥ punaḥ śaśvadabhadram īśvare na cārpitaṃ karma yadapyakāraṇam

---

01.05.013

अथो महाभाग भवान् अमोघदृक् शुचिश्रवाः सत्यरतो धृतव्रतः ।
उरुक्रमस्याखिलबन्धमुक्तये समाधिनानुस्मर तद्विचेष्टितम्

atho mahābhāga bhavān amoghadṛk śuciśravāḥ satyarato dhṛtavrataḥ |
urukramasyākhilabandhamuktaye samādhinānusmara tadviceṣṭitam

---

01.05.014

ततो ऽन्यथा किञ्चन यद्विवक्षतः पृथग् दृशस्तत्कृतरूपनामभिः ।
न कर्हिचित् क्वापि च दुःस्थिता मतिर् लभेत वाताहतनौरिवास्पदम्

tato 'nyathā kiñcana yadvivakṣataḥ pṛthag dṛśastatkṛtarūpanāmabhiḥ |
na karhicit kvāpi ca duḥsthitā matir labheta vātāhatanaurivāspadam

---

01.05.015

जुगुप्सितं धर्मकृते ऽनुशासतः स्वभावरक्तस्य महान् व्यतिक्रमः ।
यद्वाक्यतो धर्म इतीतरः स्थितो न मन्यते तस्य निवारणं जनः

jugupsitaṃ dharmakṛte 'nuśāsataḥ svabhāvaraktasya mahān vyatikramaḥ |
yadvākyato dharma itītaraḥ sthito na manyate tasya nivāraṇaṃ janaḥ

---

01.05.016

विचक्षणो ऽस्यार्हति वेदितुं विभोर् अनन्तपारस्य निवृत्तितः सुखम् ।
प्रवर्तमानस्य गुणैरनात्मनस् ततो भवान् दर्शय चेष्टितं विभोः

vicakṣaṇo 'syārhati vedituṃ vibhor anantapārasya nivṛttitaḥ sukham |
pravartamānasya guṇairanātmanas tato bhavān darśaya ceṣṭitaṃ vibhoḥ

---

01.05.017

त्यक्त्वा स्वधर्मं चरणाम्बुजं हरेर् भजन्न् अपक्वो ऽथ पतेत् ततो यदि ।
यत्र क्व वाभद्रम् अभूदमुष्य किं को वार्थ आप्तो ऽभजतां स्वधर्मतः

tyaktvā svadharmaṃ caraṇāmbujaṃ harer bhajann apakvo 'tha patet tato yadi |
yatra kva vābhadram abhūdamuṣya kiṃ ko vārtha āpto 'bhajatāṃ svadharmataḥ

---

01.05.018

तस्यैव हेतोः प्रयतेत कोविदो न लभ्यते यद्भ्रमताम् उपर्यधः ।
तल् लभ्यते दुःखवदन्यतः सुखं कालेन सर्वत्र गभीररंहसा

tasyaiva hetoḥ prayateta kovido na labhyate yadbhramatām uparyadhaḥ |
tal labhyate duḥkhavadanyataḥ sukhaṃ kālena sarvatra gabhīraraṃhasā

---

01.05.019

न वै जनो जातु कथञ्चनाव्रजेन् मुकुन्दसेव्यन्यवदङ्ग संसृतिम् ।
स्मरन् मुकुन्दाङ्घ्र्युपगूहनं पुनर् विहातुम् इच्छेन् न रसग्रहो जनः

na vai jano jātu kathañcanāvrajen mukundasevyanyavadaṅga saṃsṛtim |
smaran mukundāṅghryupagūhanaṃ punar vihātum icchen na rasagraho janaḥ

---

01.05.020

इदं हि विश्वं भगवान् इवेतरो यतो जगत्स्थाननिरोधसम्भवाः ।
तद्धि स्वयं वेद भवांस्तथापि ते प्रादेशमात्रं भवतः प्रदर्शितम्

idaṃ hi viśvaṃ bhagavān ivetaro yato jagatsthānanirodhasambhavāḥ |
taddhi svayaṃ veda bhavāṃstathāpi te prādeśamātraṃ bhavataḥ pradarśitam

---

01.05.021

त्वम् आत्मनात्मानम् अवेह्यमोघदृक् परस्य पुंसः परमात्मनः कलाम् ।
अजं प्रजातं जगतः शिवाय तन् महानुभावाभ्युदयो ऽधिगण्यताम्

tvam ātmanātmānam avehyamoghadṛk parasya puṃsaḥ paramātmanaḥ kalām |
ajaṃ prajātaṃ jagataḥ śivāya tan mahānubhāvābhyudayo 'dhigaṇyatām

---

01.05.022

इदं हि पुंसस्तपसः श्रुतस्य वा स्विष्टस्य सूक्तस्य च बुद्धिदत्तयोः ।
अविच्युतो ऽर्थः कविभिर्निरूपितो यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनम्

idaṃ hi puṃsastapasaḥ śrutasya vā sviṣṭasya sūktasya ca buddhidattayoḥ |
avicyuto 'rthaḥ kavibhirnirūpito yaduttamaślokaguṇānuvarṇanam

---

01.05.023

अहं पुरातीतभवे ऽभवं मुने दास्यास्तु कस्याश्चन वेदवादिनाम् ।
निरूपितो बालक एव योगिनां शुश्रूषणे प्रावृषि निर्विविक्षताम्

ahaṃ purātītabhave 'bhavaṃ mune dāsyāstu kasyāścana vedavādinām |
nirūpito bālaka eva yogināṃ śuśrūṣaṇe prāvṛṣi nirvivikṣatām

---

01.05.024

ते मय्यपेताखिलचापले ऽर्भके दान्ते ऽधृतक्रीडनके ऽनुवर्तिनि ।
चक्रुः कृपां यद्यपि तुल्यदर्शनाः शुश्रूषमाणे मुनयो ऽल्पभाषिणि

te mayyapetākhilacāpale 'rbhake dānte 'dhṛtakrīḍanake 'nuvartini |
cakruḥ kṛpāṃ yadyapi tulyadarśanāḥ śuśrūṣamāṇe munayo 'lpabhāṣiṇi

---

01.05.025

उच्छिष्टलेपान् अनुमोदितो द्विजैः सकृत् स्म भुञ्जे तदपास्तकिल्बिषः ।
एवं प्रवृत्तस्य विशुद्धचेतसस् तद्धर्म एवात्मरुचिः प्रजायते

ucchiṣṭalepān anumodito dvijaiḥ sakṛt sma bhuñje tadapāstakilbiṣaḥ |
evaṃ pravṛttasya viśuddhacetasas taddharma evātmaruciḥ prajāyate

---

01.05.026

तत्रान्वहं कृष्णकथाः प्रगायताम् अनुग्रहेणाशृणवं मनोहराः ।
ताः श्रद्धया मे ऽनुपदं विशृण्वतः प्रियश्रवस्यङ्ग ममाभवद्रुचिः

tatrānvahaṃ kṛṣṇakathāḥ pragāyatām anugraheṇāśṛṇavaṃ manoharāḥ |
tāḥ śraddhayā me 'nupadaṃ viśṛṇvataḥ priyaśravasyaṅga mamābhavadruciḥ

---

01.05.027

तस्मिंस्तदा लब्धरुचेर्महामते प्रियश्रवस्यस्खलिता मतिर्मम ।
ययाहम् एतत् सदसत् स्वमायया पश्ये मयि ब्रह्मणि कल्पितं परे

tasmiṃstadā labdharucermahāmate priyaśravasyaskhalitā matirmama |
yayāham etat sadasat svamāyayā paśye mayi brahmaṇi kalpitaṃ pare

---

01.05.028

इत्थं शरत्प्रावृषिकावृतू हरेर् विशृण्वतो मे ऽनुसवं यशो ऽमलम् ।
सङ्कीर्त्यमानं मुनिभिर्महात्मभिर् भक्तिः प्रवृत्तात्मरजस्तमोपहा

itthaṃ śaratprāvṛṣikāvṛtū harer viśṛṇvato me 'nusavaṃ yaśo 'malam |
saṅkīrtyamānaṃ munibhirmahātmabhir bhaktiḥ pravṛttātmarajastamopahā

---

01.05.029

तस्यैवं मे ऽनुरक्तस्य प्रश्रितस्य हतैनसः ।
श्रद्दधानस्य बालस्य दान्तस्यानुचरस्य च

tasyaivaṃ me 'nuraktasya praśritasya hatainasaḥ |
śraddadhānasya bālasya dāntasyānucarasya ca

---

01.05.030

ज्ञानं गुह्यतमं यत् तत् साक्षाद्भगवतोदितम् ।
अन्ववोचन् गमिष्यन्तः कृपया दीनवत्सलाः

jñānaṃ guhyatamaṃ yat tat sākṣādbhagavatoditam |
anvavocan gamiṣyantaḥ kṛpayā dīnavatsalāḥ

---

01.05.031

येनैवाहं भगवतो वासुदेवस्य वेधसः ।
मायानुभावम् अविदं येन गच्छन्ति तत्पदम्

yenaivāhaṃ bhagavato vāsudevasya vedhasaḥ |
māyānubhāvam avidaṃ yena gacchanti tatpadam

---

01.05.032

एतत् संसूचितं ब्रह्मंस्तापत्रयचिकित्सितम् ।
यदीश्वरे भगवति कर्म ब्रह्मणि भावितम्

etat saṃsūcitaṃ brahmaṃstāpatrayacikitsitam |
yadīśvare bhagavati karma brahmaṇi bhāvitam

---

01.05.033

आमयो यश्च भूतानां जायते येन सुव्रत ।
तदेव ह्यामयं द्रव्यं न पुनाति चिकित्सितम्

āmayo yaśca bhūtānāṃ jāyate yena suvrata |
tadeva hyāmayaṃ dravyaṃ na punāti cikitsitam

---

01.05.034

एवं नृणां क्रियायोगाः सर्वे संसृतिहेतवः ।
त एवात्मविनाशाय कल्पन्ते कल्पिताः परे

evaṃ nṛṇāṃ kriyāyogāḥ sarve saṃsṛtihetavaḥ |
ta evātmavināśāya kalpante kalpitāḥ pare

---

01.05.035

यदत्र क्रियते कर्म भगवत्परितोषणम् ।
ज्ञानं यत् तदधीनं हि भक्तियोगसमन्वितम्

yadatra kriyate karma bhagavatparitoṣaṇam |
jñānaṃ yat tadadhīnaṃ hi bhaktiyogasamanvitam

---

01.05.036

कुर्वाणा यत्र कर्माणि भगवच्छिक्षयासकृत् ।
गृणन्ति गुणनामानि कृष्णस्यानुस्मरन्ति च

kurvāṇā yatra karmāṇi bhagavacchikṣayāsakṛt |
gṛṇanti guṇanāmāni kṛṣṇasyānusmaranti ca

---

01.05.037

ओं नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय धीमहि ।
प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः सङ्कर्षणाय च

oṃ namo bhagavate tubhyaṃ vāsudevāya dhīmahi |
pradyumnāyāniruddhāya namaḥ saṅkarṣaṇāya ca

---

01.05.038

इति मूर्त्यभिधानेन मन्त्रमूर्तिम् अमूर्तिकम् ।
यजते यज्ञपुरुषं स सम्यग् दर्शनः पुमान्

iti mūrtyabhidhānena mantramūrtim amūrtikam |
yajate yajñapuruṣaṃ sa samyag darśanaḥ pumān

---

01.05.039

इमं स्वनिगमं ब्रह्मन्न् अवेत्य मदनुष्ठितम् ।
अदान् मे ज्ञानम् ऐश्वर्यं स्वस्मिन् भावं च केशवः

imaṃ svanigamaṃ brahmann avetya madanuṣṭhitam |
adān me jñānam aiśvaryaṃ svasmin bhāvaṃ ca keśavaḥ

---

01.05.040

त्वम् अप्यदभ्रश्रुत विश्रुतं विभोः समाप्यते येन विदां बुभुत्सितम् ।
प्राख्याहि दुःखैर्मुहुरर्दितात्मनां सङ्क्लेशनिर्वाणम् उशन्ति नान्यथा

tvam apyadabhraśruta viśrutaṃ vibhoḥ samāpyate yena vidāṃ bubhutsitam |
prākhyāhi duḥkhairmuhurarditātmanāṃ saṅkleśanirvāṇam uśanti nānyathā

01.06.001

0 सूत उवाच एवं निशम्य भगवान् देवर्षेर्जन्म कर्म च ।
भूयः पप्रच्छ तं ब्रह्मन् व्यासः सत्यवतीसुतः

0 sūta uvāca evaṃ niśamya bhagavān devarṣerjanma karma ca |
bhūyaḥ papraccha taṃ brahman vyāsaḥ satyavatīsutaḥ

---

01.06.002

0 व्यास उवाच भिक्षुभिर्विप्रवसिते विज्ञानादेष्टृभिस्तव ।
वर्तमानो वयस्याद्ये ततः किम् अकरोद्भवान्

0 vyāsa uvāca bhikṣubhirvipravasite vijñānādeṣṭṛbhistava |
vartamāno vayasyādye tataḥ kim akarodbhavān

---

01.06.003

स्वायम्भुव कया वृत्त्या वर्तितं ते परं वयः ।
कथं चेदम् उदस्राक्षीः काले प्राप्ते कलेवरम्

svāyambhuva kayā vṛttyā vartitaṃ te paraṃ vayaḥ |
kathaṃ cedam udasrākṣīḥ kāle prāpte kalevaram

---

01.06.004

प्राक्कल्पविषयाम् एतां स्मृतिं ते मुनिसत्तम ।
न ह्येष व्यवधात् काल एष सर्वनिराकृतिः

prākkalpaviṣayām etāṃ smṛtiṃ te munisattama |
na hyeṣa vyavadhāt kāla eṣa sarvanirākṛtiḥ

---

01.06.005

0 नारद उवाच भिक्षुभिर्विप्रवसिते विज्ञानादेष्टृभिर्मम ।
वर्तमानो वयस्याद्ये तत एतदकारषम्

0 nārada uvāca bhikṣubhirvipravasite vijñānādeṣṭṛbhirmama |
vartamāno vayasyādye tata etadakāraṣam

---

01.06.006

एकात्मजा मे जननी योषिन् मूढा च किङ्करी ।
मय्यात्मजे ऽनन्यगतौ चक्रे स्नेहानुबन्धनम्

ekātmajā me jananī yoṣin mūḍhā ca kiṅkarī |
mayyātmaje 'nanyagatau cakre snehānubandhanam

---

01.06.007

सास्वतन्त्रा न कल्पासीद्योगक्षेमं ममेच्छती ।
ईशस्य हि वशे लोको योषा दारुमयी यथा

sāsvatantrā na kalpāsīdyogakṣemaṃ mamecchatī |
īśasya hi vaśe loko yoṣā dārumayī yathā

---

01.06.008

अहं च तद्ब्रह्मकुले ऊषिवांस्तदुपेक्षया ।
दिग्देशकालाव्युत्पन्नो बालकः पञ्चहायनः

ahaṃ ca tadbrahmakule ūṣivāṃstadupekṣayā |
digdeśakālāvyutpanno bālakaḥ pañcahāyanaḥ

---

01.06.009

एकदा निर्गतां गेहाद्दुहन्तीं निशि गां पथि ।
सर्पो ऽदशत् पदा स्पृष्टः कृपणां कालचोदितः

ekadā nirgatāṃ gehādduhantīṃ niśi gāṃ pathi |
sarpo 'daśat padā spṛṣṭaḥ kṛpaṇāṃ kālacoditaḥ

---

01.06.010

तदा तदहम् ईशस्य भक्तानां शम् अभीप्सतः ।
अनुग्रहं मन्यमानः प्रातिष्ठं दिशम् उत्तराम्

tadā tadaham īśasya bhaktānāṃ śam abhīpsataḥ |
anugrahaṃ manyamānaḥ prātiṣṭhaṃ diśam uttarām

---

01.06.011

स्फीताञ् जनपदांस्तत्र पुरग्रामव्रजाकरान् ।
खेटखर्वटवाटीश्च वनान्युपवनानि च

sphītāñ janapadāṃstatra puragrāmavrajākarān |
kheṭakharvaṭavāṭīśca vanānyupavanāni ca

---

01.06.012

चित्रधातुविचित्राद्रीन् इभभग्नभुजद्रुमान् ।
जलाशयाञ् छिवजलान् नलिनीः सुरसेविताः

citradhātuvicitrādrīn ibhabhagnabhujadrumān |
jalāśayāñ chivajalān nalinīḥ surasevitāḥ

---

01.06.013

चित्रस्वनैः पत्ररथैर्विभ्रमद्भ्रमरश्रियः ।
नलवेणुशरस्तन्ब कुशकीचकगह्वरम्

citrasvanaiḥ patrarathairvibhramadbhramaraśriyaḥ |
nalaveṇuśarastanba kuśakīcakagahvaram

---

01.06.014

एक एवातियातो ऽहम् अद्राक्षं विपिनं महत् ।
घोरं प्रतिभयाकारं व्यालोलूकशिवाजिरम्

eka evātiyāto 'ham adrākṣaṃ vipinaṃ mahat |
ghoraṃ pratibhayākāraṃ vyālolūkaśivājiram

---

01.06.015

परिश्रान्तेन्द्रियात्माहं तृट्परीतो बुभुक्षितः ।
स्नात्वा पीत्वा ह्रदे नद्या उपस्पृष्टो गतश्रमः

pariśrāntendriyātmāhaṃ tṛṭparīto bubhukṣitaḥ |
snātvā pītvā hrade nadyā upaspṛṣṭo gataśramaḥ

---

01.06.016

तस्मिन् निर्मनुजे ऽरण्ये पिप्पलोपस्थ आश्रितः ।
आत्मनात्मानम् आत्मस्थं यथाश्रुतम् अचिन्तयम्

tasmin nirmanuje 'raṇye pippalopastha āśritaḥ |
ātmanātmānam ātmasthaṃ yathāśrutam acintayam

---

01.06.017

ध्यायतश्चरणाम्भोजं भावनिर्जितचेतसा ।
औत्कण्ठ्याश्रुकलाक्षस्य हृद्यासीन् मे शनैर्हरिः

dhyāyataścaraṇāmbhojaṃ bhāvanirjitacetasā |
autkaṇṭhyāśrukalākṣasya hṛdyāsīn me śanairhariḥ

---

01.06.018

प्रेमातिभरनिर्भिन्न पुलकाङ्गो ऽतिनिर्वृतः ।
आनन्दसम्प्लवे लीनो नापश्यम् उभयं मुने

premātibharanirbhinna pulakāṅgo 'tinirvṛtaḥ |
ānandasamplave līno nāpaśyam ubhayaṃ mune

---

01.06.019

रूपं भगवतो यत् तन् मनःकान्तं शुचापहम् ।
अपश्यन् सहसोत्तस्थे वैक्लव्याद्दुर्मना इव

rūpaṃ bhagavato yat tan manaḥkāntaṃ śucāpaham |
apaśyan sahasottasthe vaiklavyāddurmanā iva

---

01.06.020

दिदृक्षुस्तदहं भूयः प्रणिधाय मनो हृदि ।
वीक्षमाणो ऽपि नापश्यम् अवितृप्त इवातुरः

didṛkṣustadahaṃ bhūyaḥ praṇidhāya mano hṛdi |
vīkṣamāṇo 'pi nāpaśyam avitṛpta ivāturaḥ

---

01.06.021

एवं यतन्तं विजने माम् आहागोचरो गिराम् ।
गम्भीरश्लक्ष्णया वाचा शुचः प्रशमयन्न् इव

evaṃ yatantaṃ vijane mām āhāgocaro girām |
gambhīraślakṣṇayā vācā śucaḥ praśamayann iva

---

01.06.022

हन्तास्मिञ् जन्मनि भवान् मा मां द्रष्टुम् इहार्हति ।
अविपक्वकषायाणां दुर्दर्शो ऽहं कुयोगिनाम्

hantāsmiñ janmani bhavān mā māṃ draṣṭum ihārhati |
avipakvakaṣāyāṇāṃ durdarśo 'haṃ kuyoginām

---

01.06.023

सकृद्यद्दर्शितं रूपम् एतत् कामाय ते ऽनघ ।
मत्कामः शनकैः साधु सर्वान् मुञ्चति हृच्छयान्

sakṛdyaddarśitaṃ rūpam etat kāmāya te 'nagha |
matkāmaḥ śanakaiḥ sādhu sarvān muñcati hṛcchayān

---

01.06.024

सत्सेवयादीर्घयापि जाता मयि दृढा मतिः ।
हित्वावद्यम् इमं लोकं गन्ता मज्जनताम् असि

satsevayādīrghayāpi jātā mayi dṛḍhā matiḥ |
hitvāvadyam imaṃ lokaṃ gantā majjanatām asi

---

01.06.025

मतिर्मयि निबद्धेयं न विपद्येत कर्हिचित् ।
प्रजासर्गनिरोधे ऽपि स्मृतिश्च मदनुग्रहात्

matirmayi nibaddheyaṃ na vipadyeta karhicit |
prajāsarganirodhe 'pi smṛtiśca madanugrahāt

---

01.06.026

एतावदुक्त्वोपरराम तन् महद् भूतं नभोलिङ्गम् अलिङ्गम् ईश्वरम् ।
अहं च तस्मै महतां महीयसे शीर्ष्णावनामं विदधे ऽनुकम्पितः

etāvaduktvopararāma tan mahad bhūtaṃ nabholiṅgam aliṅgam īśvaram |
ahaṃ ca tasmai mahatāṃ mahīyase śīrṣṇāvanāmaṃ vidadhe 'nukampitaḥ

---

01.06.027

नामान्यनन्तस्य हतत्रपः पठन् गुह्यानि भद्राणि कृतानि च स्मरन् ।
गां पर्यटंस्तुष्टमना गतस्पृहः कालं प्रतीक्षन् विमदो विमत्सरः

nāmānyanantasya hatatrapaḥ paṭhan guhyāni bhadrāṇi kṛtāni ca smaran |
gāṃ paryaṭaṃstuṣṭamanā gataspṛhaḥ kālaṃ pratīkṣan vimado vimatsaraḥ

---

01.06.028

एवं कृष्णमतेर्ब्रह्मन् नासक्तस्यामलात्मनः ।
कालः प्रादुरभूत् काले तडित् सौदामनी यथा

evaṃ kṛṣṇamaterbrahman nāsaktasyāmalātmanaḥ |
kālaḥ prādurabhūt kāle taḍit saudāmanī yathā

---

01.06.029

प्रयुज्यमाने मयि तां शुद्धां भागवतीं तनुम् ।
आरब्धकर्मनिर्वाणो न्यपतत् पाञ्चभौतिकः

prayujyamāne mayi tāṃ śuddhāṃ bhāgavatīṃ tanum |
ārabdhakarmanirvāṇo nyapatat pāñcabhautikaḥ

---

01.06.030

कल्पान्त इदम् आदाय शयाने ऽम्भस्युदन्वतः ।
शिशयिषोरनुप्राणं विविशे ऽन्तरहं विभोः

kalpānta idam ādāya śayāne 'mbhasyudanvataḥ |
śiśayiṣoranuprāṇaṃ viviśe 'ntarahaṃ vibhoḥ

---

01.06.031

सहस्रयुगपर्यन्ते उत्थायेदं सिसृक्षतः ।
मरीचिमिश्रा ऋषयः प्राणेभ्यो ऽहं च जज्ञिरे

sahasrayugaparyante utthāyedaṃ sisṛkṣataḥ |
marīcimiśrā ṛṣayaḥ prāṇebhyo 'haṃ ca jajñire

---

01.06.032

अन्तर्बहिश्च लोकांस्त्रीन् पर्येम्यस्कन्दितव्रतः ।
अनुग्रहान् महाविष्णोरविघातगतिः क्वचित्

antarbahiśca lokāṃstrīn paryemyaskanditavrataḥ |
anugrahān mahāviṣṇoravighātagatiḥ kvacit

---

01.06.033

देवदत्ताम् इमां वीणां स्वरब्रह्मविभूषिताम् ।
मूर्च्छयित्वा हरिकथां गायमानश्चराम्यहम्

devadattām imāṃ vīṇāṃ svarabrahmavibhūṣitām |
mūrcchayitvā harikathāṃ gāyamānaścarāmyaham

---

01.06.034

प्रगायतः स्ववीर्याणि तीर्थपादः प्रियश्रवाः ।
आहूत इव मे शीघ्रं दर्शनं याति चेतसि

pragāyataḥ svavīryāṇi tīrthapādaḥ priyaśravāḥ |
āhūta iva me śīghraṃ darśanaṃ yāti cetasi

---

01.06.035

एतद्ध्यातुरचित्तानां मात्रास्पर्शेच्छया मुहुः ।
भवसिन्धुप्लवो दृष्टो हरिचर्यानुवर्णनम्

etaddhyāturacittānāṃ mātrāsparśecchayā muhuḥ |
bhavasindhuplavo dṛṣṭo haricaryānuvarṇanam

---

01.06.036

यमादिभिर्योगपथैः कामलोभहतो मुहुः ।
मुकुन्दसेवया यद्वत् तथात्माद्धा न शाम्यति

yamādibhiryogapathaiḥ kāmalobhahato muhuḥ |
mukundasevayā yadvat tathātmāddhā na śāmyati

---

01.06.037

सर्वं तदिदम् आख्यातं यत् पृष्टो ऽहं त्वयानघ ।
जन्मकर्मरहस्यं मे भवतश्चात्मतोषणम्

sarvaṃ tadidam ākhyātaṃ yat pṛṣṭo 'haṃ tvayānagha |
janmakarmarahasyaṃ me bhavataścātmatoṣaṇam

---

01.06.038

0 सूत उवाच एवं सम्भाष्य भगवान् नारदो वासवीसुतम् ।
आमन्त्र्य वीणां रणयन् ययौ यादृच्छिको मुनिः

0 sūta uvāca evaṃ sambhāṣya bhagavān nārado vāsavīsutam |
āmantrya vīṇāṃ raṇayan yayau yādṛcchiko muniḥ

---

01.06.039

अहो देवर्षिर्धन्यो ऽयं यत्कीर्तिं शार्ङ्गधन्वनः ।
गायन् माद्यन्न् इदं तन्त्र्या रमयत्यातुरं जगत्

aho devarṣirdhanyo 'yaṃ yatkīrtiṃ śārṅgadhanvanaḥ |
gāyan mādyann idaṃ tantryā ramayatyāturaṃ jagat

01.07.001

0 शौनक उवाच निर्गते नारदे सूत भगवान् बादरायणः ।
श्रुतवांस्तदभिप्रेतं ततः किम् अकरोद्विभुः

0 śaunaka uvāca nirgate nārade sūta bhagavān bādarāyaṇaḥ |
śrutavāṃstadabhipretaṃ tataḥ kim akarodvibhuḥ

---

01.07.002

0 सूत उवाच ब्रह्मनद्यां सरस्वत्याम् आश्रमः पश्चिमे तटे ।
शम्याप्रास इति प्रोक्त ऋषीणां सत्रवर्धनः

0 sūta uvāca brahmanadyāṃ sarasvatyām āśramaḥ paścime taṭe |
śamyāprāsa iti prokta ṛṣīṇāṃ satravardhanaḥ

---

01.07.003

तस्मिन् स्व आश्रमे व्यासो बदरीषण्डमण्डिते ।
आसीनो ऽप उपस्पृश्य प्रणिदध्यौ मनः स्वयम्

tasmin sva āśrame vyāso badarīṣaṇḍamaṇḍite |
āsīno 'pa upaspṛśya praṇidadhyau manaḥ svayam

---

01.07.004

भक्तियोगेन मनसि सम्यक् प्रणिहिते ऽमले ।
अपश्यत् पुरुषं पूर्णं मायां च तदपाश्रयम्

bhaktiyogena manasi samyak praṇihite 'male |
apaśyat puruṣaṃ pūrṇaṃ māyāṃ ca tadapāśrayam

---

01.07.005

यया सम्मोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकम् ।
परो ऽपि मनुते ऽनर्थं तत्कृतं चाभिपद्यते

yayā sammohito jīva ātmānaṃ triguṇātmakam |
paro 'pi manute 'narthaṃ tatkṛtaṃ cābhipadyate

---

01.07.006

अनर्थोपशमं साक्षाद्भक्तियोगम् अधोक्षजे ।
लोकस्याजानतो विद्वांश्चक्रे सात्वतसंहिताम्

anarthopaśamaṃ sākṣādbhaktiyogam adhokṣaje |
lokasyājānato vidvāṃścakre sātvatasaṃhitām

---

01.07.007

यस्यां वै श्रूयमाणायां कृष्णे परमपूरुषे ।
भक्तिरुत्पद्यते पुंसः शोकमोहभयापहा

yasyāṃ vai śrūyamāṇāyāṃ kṛṣṇe paramapūruṣe |
bhaktirutpadyate puṃsaḥ śokamohabhayāpahā

---

01.07.008

स संहितां भागवतीं कृत्वानुक्रम्य चात्मजम् ।
शुकम् अध्यापयाम् आस निवृत्तिनिरतं मुनिः

sa saṃhitāṃ bhāgavatīṃ kṛtvānukramya cātmajam |
śukam adhyāpayām āsa nivṛttinirataṃ muniḥ

---

01.07.009

0 शौनक उवाच स वै निवृत्तिनिरतः सर्वत्रोपेक्षको मुनिः ।
कस्य वा बृहतीम् एताम् आत्मारामः समभ्यसत्

0 śaunaka uvāca sa vai nivṛttinirataḥ sarvatropekṣako muniḥ |
kasya vā bṛhatīm etām ātmārāmaḥ samabhyasat

---

01.07.010

0 सूत उवाच आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे ।
कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिम् इत्थम्भूतगुणो हरिः

0 sūta uvāca ātmārāmāśca munayo nirgranthā apyurukrame |
kurvantyahaitukīṃ bhaktim itthambhūtaguṇo hariḥ

---

01.07.011

हरेर्गुणाक्षिप्तमतिर्भगवान् बादरायणिः ।
अध्यगान् महदाख्यानं नित्यं विष्णुजनप्रियः

harerguṇākṣiptamatirbhagavān bādarāyaṇiḥ |
adhyagān mahadākhyānaṃ nityaṃ viṣṇujanapriyaḥ

---

01.07.012

परीक्षितो ऽथ राजर्षेर्जन्मकर्मविलापनम् ।
संस्थां च पाण्डुपुत्राणां वक्ष्ये कृष्णकथोदयम्

parīkṣito 'tha rājarṣerjanmakarmavilāpanam |
saṃsthāṃ ca pāṇḍuputrāṇāṃ vakṣye kṛṣṇakathodayam

---

01.07.013

यदा मृधे कौरवसृञ्जयानां वीरेष्वथो वीरगतिं गतेषु ।
वृकोदराविद्धगदाभिमर्श भग्नोरुदण्डे धृतराष्ट्रपुत्रे

yadā mṛdhe kauravasṛñjayānāṃ vīreṣvatho vīragatiṃ gateṣu |
vṛkodarāviddhagadābhimarśa bhagnorudaṇḍe dhṛtarāṣṭraputre

---

01.07.014

भर्तुः प्रियं द्रौणिरिति स्म पश्यन् कृष्णासुतानां स्वपतां शिरांसि ।
उपाहरद्विप्रियम् एव तस्य जुगुप्सितं कर्म विगर्हयन्ति

bhartuḥ priyaṃ drauṇiriti sma paśyan kṛṣṇāsutānāṃ svapatāṃ śirāṃsi |
upāharadvipriyam eva tasya jugupsitaṃ karma vigarhayanti

---

01.07.015

माता शिशूनां निधनं सुतानां निशम्य घोरं परितप्यमाना ।
तदारुदद्वाष्पकलाकुलाक्षी तां सान्त्वयन्न् आह किरीटमाली

mātā śiśūnāṃ nidhanaṃ sutānāṃ niśamya ghoraṃ paritapyamānā |
tadārudadvāṣpakalākulākṣī tāṃ sāntvayann āha kirīṭamālī

---

01.07.016

तदा शुचस्ते प्रमृजामि भद्रे यद्ब्रह्मबन्धोः शिर आततायिनः ।
गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैरुपाहरे त्वाक्रम्य यत् स्नास्यसि दग्धपुत्रा

tadā śucaste pramṛjāmi bhadre yadbrahmabandhoḥ śira ātatāyinaḥ |
gāṇḍīvamuktairviśikhairupāhare tvākramya yat snāsyasi dagdhaputrā

---

01.07.017

इति प्रियां वल्गुविचित्रजल्पैः स सान्त्वयित्वाच्युतमित्रसूतः ।
अन्वाद्रवद्दंशित उग्रधन्वा कपिध्वजो गुरुपुत्रं रथेन

iti priyāṃ valguvicitrajalpaiḥ sa sāntvayitvācyutamitrasūtaḥ |
anvādravaddaṃśita ugradhanvā kapidhvajo guruputraṃ rathena

---

01.07.018

तम् आपतन्तं स विलक्ष्य दूरात् कुमारहोद्विग्नमना रथेन ।
पराद्रवत् प्राणपरीप्सुरुर्व्यां यावद्गमं रुद्रभयाद्यथा कः

tam āpatantaṃ sa vilakṣya dūrāt kumārahodvignamanā rathena |
parādravat prāṇaparīpsururvyāṃ yāvadgamaṃ rudrabhayādyathā kaḥ

---

01.07.019

यदाशरणम् आत्मानम् ऐक्षत श्रान्तवाजिनम् ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरो मेने आत्मत्राणं द्विजात्मजः

yadāśaraṇam ātmānam aikṣata śrāntavājinam |
astraṃ brahmaśiro mene ātmatrāṇaṃ dvijātmajaḥ

---

01.07.020

अथोपस्पृश्य सलिलं सन्दधे तत् समाहितः ।
अजानन्न् अपि संहारं प्राणकृच्छ्र उपस्थिते

athopaspṛśya salilaṃ sandadhe tat samāhitaḥ |
ajānann api saṃhāraṃ prāṇakṛcchra upasthite

---

01.07.021

ततः प्रादुष्कृतं तेजः प्रचण्डं सर्वतो दिशम् ।
प्राणापदम् अभिप्रेक्ष्य विष्णुं जिष्णुरुवाच ह

tataḥ prāduṣkṛtaṃ tejaḥ pracaṇḍaṃ sarvato diśam |
prāṇāpadam abhiprekṣya viṣṇuṃ jiṣṇuruvāca ha

---

01.07.022

0 अर्जुन उवाच कृष्ण कृष्ण महाबाहो भक्तानाम् अभयङ्कर ।
त्वम् एको दह्यमानानाम् अपवर्गो ऽसि संसृतेः

0 arjuna uvāca kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho bhaktānām abhayaṅkara |
tvam eko dahyamānānām apavargo 'si saṃsṛteḥ

---

01.07.023

त्वम् आद्यः पुरुषः साक्षादीश्वरः प्रकृतेः परः ।
मायां व्युदस्य चिच्छक्त्या कैवल्ये स्थित आत्मनि

tvam ādyaḥ puruṣaḥ sākṣādīśvaraḥ prakṛteḥ paraḥ |
māyāṃ vyudasya cicchaktyā kaivalye sthita ātmani

---

01.07.024

स एव जीवलोकस्य मायामोहितचेतसः ।
विधत्से स्वेन वीर्येण श्रेयो धर्मादिलक्षणम्

sa eva jīvalokasya māyāmohitacetasaḥ |
vidhatse svena vīryeṇa śreyo dharmādilakṣaṇam

---

01.07.025

तथायं चावतारस्ते भुवो भारजिहीर्षया ।
स्वानां चानन्यभावानाम् अनुध्यानाय चासकृत्

tathāyaṃ cāvatāraste bhuvo bhārajihīrṣayā |
svānāṃ cānanyabhāvānām anudhyānāya cāsakṛt

---

01.07.026

किम् इदं स्वित् कुतो वेति देवदेव न वेद्म्यहम् ।
सर्वतो मुखम् आयाति तेजः परमदारुणम्

kim idaṃ svit kuto veti devadeva na vedmyaham |
sarvato mukham āyāti tejaḥ paramadāruṇam

---

01.07.027

0 श्रीभगवान् उवाच वेत्थेदं द्रोणपुत्रस्य ब्राह्मम् अस्त्रं प्रदर्शितम् ।
नैवासौ वेद संहारं प्राणबाध उपस्थिते

0 śrībhagavān uvāca vetthedaṃ droṇaputrasya brāhmam astraṃ pradarśitam |
naivāsau veda saṃhāraṃ prāṇabādha upasthite

---

01.07.028

न ह्यस्यान्यतमं किञ्चिदस्त्रं प्रत्यवकर्शनम् ।
जह्यस्त्रतेज उन्नद्धम् अस्त्रज्ञो ह्यस्त्रतेजसा

na hyasyānyatamaṃ kiñcidastraṃ pratyavakarśanam |
jahyastrateja unnaddham astrajño hyastratejasā

---

01.07.029

0 सूत उवाच श्रुत्वा भगवता प्रोक्तं फाल्गुनः परवीरहा ।
स्पृष्ट्वापस्तं परिक्रम्य ब्राह्मं ब्राह्मास्त्रं सन्दधे

0 sūta uvāca śrutvā bhagavatā proktaṃ phālgunaḥ paravīrahā |
spṛṣṭvāpastaṃ parikramya brāhmaṃ brāhmāstraṃ sandadhe

---

01.07.030

संहत्यान्योन्यम् उभयोस्तेजसी शरसंवृते ।
आवृत्य रोदसी खं च ववृधाते ऽर्कवह्निवत्

saṃhatyānyonyam ubhayostejasī śarasaṃvṛte |
āvṛtya rodasī khaṃ ca vavṛdhāte 'rkavahnivat

---

01.07.031

दृष्ट्वास्त्रतेजस्तु तयोस्त्रील् लोकान् प्रदहन् महत् ।
दह्यमानाः प्रजाः सर्वाः सांवर्तकम् अमंसत

dṛṣṭvāstratejastu tayostrīl lokān pradahan mahat |
dahyamānāḥ prajāḥ sarvāḥ sāṃvartakam amaṃsata

---

01.07.032

प्रजोपद्रवम् आलक्ष्य लोकव्यतिकरं च तम् ।
मतं च वासुदेवस्य सञ्जहारार्जुनो द्वयम्

prajopadravam ālakṣya lokavyatikaraṃ ca tam |
mataṃ ca vāsudevasya sañjahārārjuno dvayam

---

01.07.033

तत आसाद्य तरसा दारुणं गौतमीसुतम् ।
बबन्धामर्षताम्राक्षः पशुं रशनया यथा

tata āsādya tarasā dāruṇaṃ gautamīsutam |
babandhāmarṣatāmrākṣaḥ paśuṃ raśanayā yathā

---

01.07.034

शिबिराय निनीषन्तं रज्ज्वा बद्ध्वा रिपुं बलात् ।
प्राहार्जुनं प्रकुपितो भगवान् अम्बुजेक्षणः

śibirāya ninīṣantaṃ rajjvā baddhvā ripuṃ balāt |
prāhārjunaṃ prakupito bhagavān ambujekṣaṇaḥ

---

01.07.035

मैनं पार्थार्हसि त्रातुं ब्रह्मबन्धुम् इमं जहि ।
यो ऽसावनागसः सुप्तान् अवधीन् निशि बालकान्

mainaṃ pārthārhasi trātuṃ brahmabandhum imaṃ jahi |
yo 'sāvanāgasaḥ suptān avadhīn niśi bālakān

---

01.07.036

मत्तं प्रमत्तम् उन्मत्तं सुप्तं बालं स्त्रियं जडम् ।
प्रपन्नं विरथं भीतं न रिपुं हन्ति धर्मवित्

mattaṃ pramattam unmattaṃ suptaṃ bālaṃ striyaṃ jaḍam |
prapannaṃ virathaṃ bhītaṃ na ripuṃ hanti dharmavit

---

01.07.037

स्वप्राणान् यः परप्राणैः प्रपुष्णात्यघृणः खलः ।
तद्वधस्तस्य हि श्रेयो यद्दोषाद्यात्यधः पुमान्

svaprāṇān yaḥ paraprāṇaiḥ prapuṣṇātyaghṛṇaḥ khalaḥ |
tadvadhastasya hi śreyo yaddoṣādyātyadhaḥ pumān

---

01.07.038

प्रतिश्रुतं च भवता पाञ्चाल्यै शृण्वतो मम ।
आहरिष्ये शिरस्तस्य यस्ते मानिनि पुत्रहा

pratiśrutaṃ ca bhavatā pāñcālyai śṛṇvato mama |
āhariṣye śirastasya yaste mānini putrahā

---

01.07.039

तदसौ वध्यतां पाप आतताय्यात्मबन्धुहा ।
भर्तुश्च विप्रियं वीर कृतवान् कुलपांसनः

tadasau vadhyatāṃ pāpa ātatāyyātmabandhuhā |
bhartuśca vipriyaṃ vīra kṛtavān kulapāṃsanaḥ

---

01.07.040

0 सूत उवाच एवं परीक्षता धर्मं पार्थः कृष्णेन चोदितः ।
नैच्छद्धन्तुं गुरुसुतं यद्यप्यात्महनं महान्

0 sūta uvāca evaṃ parīkṣatā dharmaṃ pārthaḥ kṛṣṇena coditaḥ |
naicchaddhantuṃ gurusutaṃ yadyapyātmahanaṃ mahān

---

01.07.041

अथोपेत्य स्वशिबिरं गोविन्दप्रियसारथिः ।
न्यवेदयत् तं प्रियायै शोचन्त्या आत्मजान् हतान्

athopetya svaśibiraṃ govindapriyasārathiḥ |
nyavedayat taṃ priyāyai śocantyā ātmajān hatān

---

01.07.042

तथाहृतं पशुवत् पाशबद्धम् अवाङ्मुखं कर्मजुगुप्सितेन ।
निरीक्ष्य कृष्णापकृतं गुरोः सुतं वामस्वभावा कृपया ननाम च

tathāhṛtaṃ paśuvat pāśabaddham avāṅmukhaṃ karmajugupsitena |
nirīkṣya kṛṣṇāpakṛtaṃ guroḥ sutaṃ vāmasvabhāvā kṛpayā nanāma ca

---

01.07.043

उवाच चासहन्त्यस्य बन्धनानयनं सती ।
मुच्यतां मुच्यताम् एष ब्राह्मणो नितरां गुरुः

uvāca cāsahantyasya bandhanānayanaṃ satī |
mucyatāṃ mucyatām eṣa brāhmaṇo nitarāṃ guruḥ

---

01.07.044

सरहस्यो धनुर्वेदः सविसर्गोपसंयमः ।
अस्त्रग्रामश्च भवता शिक्षितो यदनुग्रहात्

sarahasyo dhanurvedaḥ savisargopasaṃyamaḥ |
astragrāmaśca bhavatā śikṣito yadanugrahāt

---

01.07.045

स एष भगवान् द्रोणः प्रजारूपेण वर्तते ।
तस्यात्मनो ऽर्धं पत्न्यास्ते नान्वगाद्वीरसूः कृपी

sa eṣa bhagavān droṇaḥ prajārūpeṇa vartate |
tasyātmano 'rdhaṃ patnyāste nānvagādvīrasūḥ kṛpī

---

01.07.046

तद्धर्मज्ञ महाभाग भवद्भिर्गौरवं कुलम् ।
वृजिनं नार्हति प्राप्तुं पूज्यं वन्द्यम् अभीक्ष्णशः

taddharmajña mahābhāga bhavadbhirgauravaṃ kulam |
vṛjinaṃ nārhati prāptuṃ pūjyaṃ vandyam abhīkṣṇaśaḥ

---

01.07.047

मा रोदीदस्य जननी गौतमी पतिदेवता ।
यथाहं मृतवत्सार्ता रोदिम्यश्रुमुखी मुहुः

mā rodīdasya jananī gautamī patidevatā |
yathāhaṃ mṛtavatsārtā rodimyaśrumukhī muhuḥ

---

01.07.048

यैः कोपितं ब्रह्मकुलं राजन्यैरजितात्मभिः ।
तत् कुलं प्रदहत्याशु सानुबन्धं शुचार्पितम्

yaiḥ kopitaṃ brahmakulaṃ rājanyairajitātmabhiḥ |
tat kulaṃ pradahatyāśu sānubandhaṃ śucārpitam

---

01.07.049

0 सूत उवाच धर्म्यं न्याय्यं सकरुणं निर्व्यलीकं समं महत् ।
राजा धर्मसुतो राज्ञ्याःप्रत्यनन्दद्वचो द्विजाः

0 sūta uvāca dharmyaṃ nyāyyaṃ sakaruṇaṃ nirvyalīkaṃ samaṃ mahat |
rājā dharmasuto rājñyāḥpratyanandadvaco dvijāḥ

---

01.07.050

नकुलः सहदेवश्च युयुधानो धनञ्जयः ।
भगवान् देवकीपुत्रो ये चान्ये याश्च योषितः

nakulaḥ sahadevaśca yuyudhāno dhanañjayaḥ |
bhagavān devakīputro ye cānye yāśca yoṣitaḥ

---

01.07.051

तत्राहामर्षितो भीमस्तस्य श्रेयान् वधः स्मृतः ।
न भर्तुर्नात्मनश्चार्थे यो ऽहन् सुप्तान् शिशून् वृथा

tatrāhāmarṣito bhīmastasya śreyān vadhaḥ smṛtaḥ |
na bharturnātmanaścārthe yo 'han suptān śiśūn vṛthā

---

01.07.052

निशम्य भीमगदितं द्रौपद्याश्च चतुर्भुजः ।
आलोक्य वदनं सख्युरिदम् आह हसन्न् इव

niśamya bhīmagaditaṃ draupadyāśca caturbhujaḥ |
ālokya vadanaṃ sakhyuridam āha hasann iva

---

01.07.053

0 श्रीभगवान् उवाच ब्रह्मबन्धुर्न हन्तव्य आततायी वधार्हणः ।
मयैवोभयम् आम्नातं परिपाह्यनुशासनम्

0 śrībhagavān uvāca brahmabandhurna hantavya ātatāyī vadhārhaṇaḥ |
mayaivobhayam āmnātaṃ paripāhyanuśāsanam

---

01.07.054

कुरु प्रतिश्रुतं सत्यं यत् तत् सान्त्वयता प्रियाम् ।
प्रियं च भीमसेनस्य पाञ्चाल्या मह्यम् एव च

kuru pratiśrutaṃ satyaṃ yat tat sāntvayatā priyām |
priyaṃ ca bhīmasenasya pāñcālyā mahyam eva ca

---

01.07.055

0 सूत उवाच अर्जुनः सहसाज्ञाय हरेर्हार्दम् अथासिना ।
मणिं जहार मूर्धन्यं द्विजस्य सहमूर्धजम्

0 sūta uvāca arjunaḥ sahasājñāya harerhārdam athāsinā |
maṇiṃ jahāra mūrdhanyaṃ dvijasya sahamūrdhajam

---

01.07.056

विमुच्य रशनाबद्धं बालहत्याहतप्रभम् ।
तेजसा मणिना हीनं शिबिरान् निरयापयत्

vimucya raśanābaddhaṃ bālahatyāhataprabham |
tejasā maṇinā hīnaṃ śibirān nirayāpayat

---

01.07.057

वपनं द्रविणादानं स्थानान् निर्यापणं तथा ।
एष हि ब्रह्मबन्धूनां वधो नान्यो ऽस्ति दैहिकः

vapanaṃ draviṇādānaṃ sthānān niryāpaṇaṃ tathā |
eṣa hi brahmabandhūnāṃ vadho nānyo 'sti daihikaḥ

---

01.07.058

पुत्रशोकातुराः सर्वे पाण्डवाः सह कृष्णया ।
स्वानां मृतानां यत् कृत्यं चक्रुर्निर्हरणादिकम्

putraśokāturāḥ sarve pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇayā |
svānāṃ mṛtānāṃ yat kṛtyaṃ cakrurnirharaṇādikam

01.08.001

0 सूत उवाच अथ ते सम्परेतानां स्वानाम् उदकम् इच्छताम् ।
दातुं सकृष्णा गङ्गायां पुरस्कृत्य ययुः स्त्रियः

0 sūta uvāca atha te samparetānāṃ svānām udakam icchatām |
dātuṃ sakṛṣṇā gaṅgāyāṃ puraskṛtya yayuḥ striyaḥ

---

01.08.002

ते निनीयोदकं सर्वे विलप्य च भृशं पुनः ।
आप्लुता हरिपादाब्जरजःपूतसरिज्जले

te ninīyodakaṃ sarve vilapya ca bhṛśaṃ punaḥ |
āplutā haripādābjarajaḥpūtasarijjale

---

01.08.003

तत्रासीनं कुरुपतिं धृतराष्ट्रं सहानुजम् ।
गान्धारीं पुत्रशोकार्तां पृथां कृष्णां च माधवः

tatrāsīnaṃ kurupatiṃ dhṛtarāṣṭraṃ sahānujam |
gāndhārīṃ putraśokārtāṃ pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca mādhavaḥ

---

01.08.004

सान्त्वयाम् आस मुनिभिर्हतबन्धूञ् शुचार्पितान् ।
भूतेषु कालस्य गतिं दर्शयन् न प्रतिक्रियाम्

sāntvayām āsa munibhirhatabandhūñ śucārpitān |
bhūteṣu kālasya gatiṃ darśayan na pratikriyām

---

01.08.005

साधयित्वाजातशत्रोः स्वं राज्यं कितवैर्हृतम् ।
घातयित्वासतो राज्ञः कचस्पर्शक्षतायुषः

sādhayitvājātaśatroḥ svaṃ rājyaṃ kitavairhṛtam |
ghātayitvāsato rājñaḥ kacasparśakṣatāyuṣaḥ

---

01.08.006

याजयित्वाश्वमेधैस्तं त्रिभिरुत्तमकल्पकैः ।
तद्यशः पावनं दिक्षु शतमन्योरिवातनोत्

yājayitvāśvamedhaistaṃ tribhiruttamakalpakaiḥ |
tadyaśaḥ pāvanaṃ dikṣu śatamanyorivātanot

---

01.08.007

आमन्त्र्य पाण्डुपुत्रांश्च शैनेयोद्धवसंयुतः ।
द्वैपायनादिभिर्विप्रैः पूजितैः प्रतिपूजितः

āmantrya pāṇḍuputrāṃśca śaineyoddhavasaṃyutaḥ |
dvaipāyanādibhirvipraiḥ pūjitaiḥ pratipūjitaḥ

---

01.08.008

गन्तुं कृतमतिर्ब्रह्मन् द्वारकां रथम् आस्थितः ।
उपलेभे ऽभिधावन्तीम् उत्तरां भयविह्वलाम्

gantuṃ kṛtamatirbrahman dvārakāṃ ratham āsthitaḥ |
upalebhe 'bhidhāvantīm uttarāṃ bhayavihvalām

---

01.08.009

0 उत्तरोवाच पाहि पाहि महायोगिन् देवदेव जगत्पते ।
नान्यं त्वदभयं पश्ये यत्र मृत्युः परस्परम्

0 uttarovāca pāhi pāhi mahāyogin devadeva jagatpate |
nānyaṃ tvadabhayaṃ paśye yatra mṛtyuḥ parasparam

---

01.08.010

अभिद्रवति माम् ईश शरस्तप्तायसो विभो ।
कामं दहतु मां नाथ मा मे गर्भो निपात्यताम्

abhidravati mām īśa śarastaptāyaso vibho |
kāmaṃ dahatu māṃ nātha mā me garbho nipātyatām

---

01.08.011

0 सूत उवाच उपधार्य वचस्तस्या भगवान् भक्तवत्सलः ।
अपाण्डवम् इदं कर्तुं द्रौणेरस्त्रम् अबुध्यत

0 sūta uvāca upadhārya vacastasyā bhagavān bhaktavatsalaḥ |
apāṇḍavam idaṃ kartuṃ drauṇerastram abudhyata

---

01.08.012

तर्ह्येवाथ मुनिश्रेष्ठ पाण्डवाः पञ्च सायकान् ।
आत्मनो ऽभिमुखान् दीप्तान् आलक्ष्यास्त्राण्युपाददुः

tarhyevātha muniśreṣṭha pāṇḍavāḥ pañca sāyakān |
ātmano 'bhimukhān dīptān ālakṣyāstrāṇyupādaduḥ

---

01.08.013

व्यसनं वीक्ष्य तत् तेषाम् अनन्यविषयात्मनाम् ।
सुदर्शनेन स्वास्त्रेण स्वानां रक्षां व्यधाद्विभुः

vyasanaṃ vīkṣya tat teṣām ananyaviṣayātmanām |
sudarśanena svāstreṇa svānāṃ rakṣāṃ vyadhādvibhuḥ

---

01.08.014

अन्तःस्थः सर्वभूतानाम् आत्मा योगेश्वरो हरिः ।
स्वमाययावृणोद्गर्भं वैराट्याः कुरुतन्तवे

antaḥsthaḥ sarvabhūtānām ātmā yogeśvaro hariḥ |
svamāyayāvṛṇodgarbhaṃ vairāṭyāḥ kurutantave

---

01.08.015

यद्यप्यस्त्रं ब्रह्मशिरस्त्वमोघं चाप्रतिक्रियम् ।
वैष्णवं तेज आसाद्य समशाम्यद्भृगूद्वह

yadyapyastraṃ brahmaśirastvamoghaṃ cāpratikriyam |
vaiṣṇavaṃ teja āsādya samaśāmyadbhṛgūdvaha

---

01.08.016

मा मंस्था ह्येतदाश्चर्यं सर्वाश्चर्यमये ञ्च्युते ।
य इदं मायया देव्या सृजत्यवति हन्त्यजः

mā maṃsthā hyetadāścaryaṃ sarvāścaryamaye ñcyute |
ya idaṃ māyayā devyā sṛjatyavati hantyajaḥ

---

01.08.017

ब्रह्मतेजोविनिर्मुक्तैरात्मजैः सह कृष्णया ।
प्रयाणाभिमुखं कृष्णम् इदम् आह पृथा सती

brahmatejovinirmuktairātmajaiḥ saha kṛṣṇayā |
prayāṇābhimukhaṃ kṛṣṇam idam āha pṛthā satī

---

01.08.018

0 कुन्त्युवाच नमस्ये पुरुषं त्वाद्यम् ईश्वरं प्रकृतेः परम् ।
अलक्ष्यं सर्वभूतानाम् अन्तर्बहिरवस्थितम्

0 kuntyuvāca namasye puruṣaṃ tvādyam īśvaraṃ prakṛteḥ param |
alakṣyaṃ sarvabhūtānām antarbahiravasthitam

---

01.08.019

मायाजवनिकाच्छन्नम् अज्ञाधोक्षजम् अव्ययम् ।
न लक्ष्यसे मूढदृशा नटो नाट्यधरो यथा

māyājavanikācchannam ajñādhokṣajam avyayam |
na lakṣyase mūḍhadṛśā naṭo nāṭyadharo yathā

---

01.08.020

तथा परमहंसानां मुनीनाम् अमलात्मनाम् ।
भक्तियोगविधानार्थं कथं पश्येम हि स्त्रियः

tathā paramahaṃsānāṃ munīnām amalātmanām |
bhaktiyogavidhānārthaṃ kathaṃ paśyema hi striyaḥ

---

01.08.021

कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनन्दनाय च ।
नन्दगोपकुमाराय गोविन्दाय नमो नमः

kṛṣṇāya vāsudevāya devakīnandanāya ca |
nandagopakumārāya govindāya namo namaḥ

---

01.08.022

नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने ।
नमः पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये

namaḥ paṅkajanābhāya namaḥ paṅkajamāline |
namaḥ paṅkajanetrāya namaste paṅkajāṅghraye

---

01.08.023

यथा हृषीकेश खलेन देवकी कंसेन रुद्धातिचिरं शुचार्पिता ।
विमोचिताहं च सहात्मजा विभो त्वयैव नाथेन मुहुर्विपद्गणात्

yathā hṛṣīkeśa khalena devakī kaṃsena ruddhāticiraṃ śucārpitā |
vimocitāhaṃ ca sahātmajā vibho tvayaiva nāthena muhurvipadgaṇāt

---

01.08.024

विषान् महाग्नेः पुरुषाददर्शनाद् असत्सभाया वनवासकृच्छ्रतः ।
मृधे मृधे ऽनेकमहारथास्त्रतो द्रौण्यस्त्रतश्चास्म हरे ऽभिरक्षिताः

viṣān mahāgneḥ puruṣādadarśanād asatsabhāyā vanavāsakṛcchrataḥ |
mṛdhe mṛdhe 'nekamahārathāstrato drauṇyastrataścāsma hare 'bhirakṣitāḥ

---

01.08.025

विपदः सन्तु ताः शश्वत् तत्र तत्र जगद्गुरो ।
भवतो दर्शनं यत् स्यादपुनर्भवदर्शनम्

vipadaḥ santu tāḥ śaśvat tatra tatra jagadguro |
bhavato darśanaṃ yat syādapunarbhavadarśanam

---

01.08.026

जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिरेधमानमदः पुमान् ।
नैवार्हत्यभिधातुं वै त्वाम् अकिञ्चनगोचरम्

janmaiśvaryaśrutaśrībhiredhamānamadaḥ pumān |
naivārhatyabhidhātuṃ vai tvām akiñcanagocaram

---

01.08.027

नमो ऽकिञ्चनवित्ताय निवृत्तगुणवृत्तये ।
आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नमः

namo 'kiñcanavittāya nivṛttaguṇavṛttaye |
ātmārāmāya śāntāya kaivalyapataye namaḥ

---

01.08.028

मन्ये त्वां कालम् ईशानम् अनादिनिधनं विभुम् ।
समं चरन्तं सर्वत्र भूतानां यन् मिथः कलिः

manye tvāṃ kālam īśānam anādinidhanaṃ vibhum |
samaṃ carantaṃ sarvatra bhūtānāṃ yan mithaḥ kaliḥ

---

01.08.029

न वेद कश्चिद्भगवंश्चिकीर्षितं तवेहमानस्य नृणां विडम्बनम् ।
न यस्य कश्चिद्दयितो ऽस्ति कर्हिचिद् द्वेष्यश्च यस्मिन् विषमा मतिर्नृणाम्

na veda kaścidbhagavaṃścikīrṣitaṃ tavehamānasya nṛṇāṃ viḍambanam |
na yasya kaściddayito 'sti karhicid dveṣyaśca yasmin viṣamā matirnṛṇām

---

01.08.030

जन्म कर्म च विश्वात्मन्न् अजस्याकर्तुरात्मनः ।
तिर्यङ्नॄषिषु यादःसु तदत्यन्तविडम्बनम्

janma karma ca viśvātmann ajasyākarturātmanaḥ |
tiryaṅnṝṣiṣu yādaḥsu tadatyantaviḍambanam

---

01.08.031

गोप्याददे त्वयि कृतागसि दाम तावद् या ते दशाश्रुकलिलाञ्जनसम्भ्रमाक्षम् ।
वक्त्रं निनीय भयभावनया स्थितस्य सा मां विमोहयति भीरपि यद्बिभेति

gopyādade tvayi kṛtāgasi dāma tāvad yā te daśāśrukalilāñjanasambhramākṣam |
vaktraṃ ninīya bhayabhāvanayā sthitasya sā māṃ vimohayati bhīrapi yadbibheti

---

01.08.032

केचिदाहुरजं जातं पुण्यश्लोकस्य कीर्तये ।
यदोः प्रियस्यान्ववाये मलयस्येव चन्दनम्

kecidāhurajaṃ jātaṃ puṇyaślokasya kīrtaye |
yadoḥ priyasyānvavāye malayasyeva candanam

---

01.08.033

अपरे वसुदेवस्य देवक्यां याचितो ऽभ्यगात् ।
अजस्त्वम् अस्य क्षेमाय वधाय च सुरद्विषाम्

apare vasudevasya devakyāṃ yācito 'bhyagāt |
ajastvam asya kṣemāya vadhāya ca suradviṣām

---

01.08.034

भारावतारणायान्ये भुवो नाव इवोदधौ ।
सीदन्त्या भूरिभारेण जातो ह्यात्मभुवार्थितः

bhārāvatāraṇāyānye bhuvo nāva ivodadhau |
sīdantyā bhūribhāreṇa jāto hyātmabhuvārthitaḥ

---

01.08.035

भवे ऽस्मिन् क्लिश्यमानानाम् अविद्याकामकर्मभिः ।
श्रवणस्मरणार्हाणि करिष्यन्न् इति केचन

bhave 'smin kliśyamānānām avidyākāmakarmabhiḥ |
śravaṇasmaraṇārhāṇi kariṣyann iti kecana

---

01.08.036

शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णशः स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जनाः ।
त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकं भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुजम्

śṛṇvanti gāyanti gṛṇantyabhīkṣṇaśaḥ smaranti nandanti tavehitaṃ janāḥ |
ta eva paśyantyacireṇa tāvakaṃ bhavapravāhoparamaṃ padāmbujam

---

01.08.037

अप्यद्य नस्त्वं स्वकृतेहित प्रभो जिहाससि स्वित् सुहृदो ऽनुजीविनः ।
येषां न चान्यद्भवतः पदाम्बुजात् परायणं राजसु योजितांहसाम्

apyadya nastvaṃ svakṛtehita prabho jihāsasi svit suhṛdo 'nujīvinaḥ |
yeṣāṃ na cānyadbhavataḥ padāmbujāt parāyaṇaṃ rājasu yojitāṃhasām

---

01.08.038

के वयं नामरूपाभ्यां यदुभिः सह पाण्डवाः ।
भवतो ऽदर्शनं यर्हि हृषीकाणाम् इवेशितुः

ke vayaṃ nāmarūpābhyāṃ yadubhiḥ saha pāṇḍavāḥ |
bhavato 'darśanaṃ yarhi hṛṣīkāṇām iveśituḥ

---

01.08.039

नेयं शोभिष्यते तत्र यथेदानीं गदाधर ।
त्वत्पदैरङ्किता भाति स्वलक्षणविलक्षितैः

neyaṃ śobhiṣyate tatra yathedānīṃ gadādhara |
tvatpadairaṅkitā bhāti svalakṣaṇavilakṣitaiḥ

---

01.08.040

इमे जनपदाः स्वृद्धाः सुपक्वौषधिवीरुधः ।
वनाद्रिनद्युदन्वन्तो ह्येधन्ते तव वीक्षितैः

ime janapadāḥ svṛddhāḥ supakvauṣadhivīrudhaḥ |
vanādrinadyudanvanto hyedhante tava vīkṣitaiḥ

---

01.08.041

अथ विश्वेश विश्वात्मन् विश्वमूर्ते स्वकेषु मे ।
स्नेहपाशम् इमं छिन्धि दृढं पाण्डुषु वृष्णिषु

atha viśveśa viśvātman viśvamūrte svakeṣu me |
snehapāśam imaṃ chindhi dṛḍhaṃ pāṇḍuṣu vṛṣṇiṣu

---

01.08.042

त्वयि मे ऽनन्यविषया मतिर्मधुपते ऽसकृत् ।
रतिम् उद्वहतादद्धा गङ्गेवौघम् उदन्वति

tvayi me 'nanyaviṣayā matirmadhupate 'sakṛt |
ratim udvahatādaddhā gaṅgevaugham udanvati

---

01.08.043

श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग् राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य ।
गोविन्द गोद्विजसुरार्तिहरावतार योगेश्वराखिलगुरो भगवन् नमस्ते

śrīkṛṣṇa kṛṣṇasakha vṛṣṇyṛṣabhāvanidhrug rājanyavaṃśadahanānapavargavīrya |
govinda godvijasurārtiharāvatāra yogeśvarākhilaguro bhagavan namaste

---

01.08.044

0 सूत उवाच पृथयेत्थं कलपदैः परिणूताखिलोदयः ।
मन्दं जहास वैकुण्ठो मोहयन्न् इव मायया

0 sūta uvāca pṛthayetthaṃ kalapadaiḥ pariṇūtākhilodayaḥ |
mandaṃ jahāsa vaikuṇṭho mohayann iva māyayā

---

01.08.045

तां बाढम् इत्युपामन्त्र्य प्रविश्य गजसाह्वयम् ।
स्त्रियश्च स्वपुरं यास्यन् प्रेम्णा राज्ञा निवारितः

tāṃ bāḍham ityupāmantrya praviśya gajasāhvayam |
striyaśca svapuraṃ yāsyan premṇā rājñā nivāritaḥ

---

01.08.046

व्यासाद्यैरीश्वरेहाज्ञैः कृष्णेनाद्भुतकर्मणा ।
प्रबोधितो ऽपीतिहासैर्नाबुध्यत शुचार्पितः

vyāsādyairīśvarehājñaiḥ kṛṣṇenādbhutakarmaṇā |
prabodhito 'pītihāsairnābudhyata śucārpitaḥ

---

01.08.047

आह राजा धर्मसुतश्चिन्तयन् सुहृदां वधम् ।
प्राकृतेनात्मना विप्राः स्नेहमोहवशं गतः

āha rājā dharmasutaścintayan suhṛdāṃ vadham |
prākṛtenātmanā viprāḥ snehamohavaśaṃ gataḥ

---

01.08.048

अहो मे पश्यताज्ञानं हृदि रूढं दुरात्मनः ।
पारक्यस्यैव देहस्य बह्व्यो मे ऽक्षौहिणीर्हताः

aho me paśyatājñānaṃ hṛdi rūḍhaṃ durātmanaḥ |
pārakyasyaiva dehasya bahvyo me 'kṣauhiṇīrhatāḥ

---

01.08.049

बालद्विजसुहृन्मित्र पितृभ्रातृगुरुद्रुहः ।
न मे स्यान् निरयान् मोक्षो ह्यपि वर्षायुतायुतैः

bāladvijasuhṛnmitra pitṛbhrātṛgurudruhaḥ |
na me syān nirayān mokṣo hyapi varṣāyutāyutaiḥ

---

01.08.050

नैनो राज्ञः प्रजाभर्तुर्धर्मयुद्धे वधो द्विषाम् ।
इति मे न तु बोधाय कल्पते शासनं वचः

naino rājñaḥ prajābharturdharmayuddhe vadho dviṣām |
iti me na tu bodhāya kalpate śāsanaṃ vacaḥ

---

01.08.051

स्त्रीणां मद्धतबन्धूनां द्रोहो यो ऽसाविहोत्थितः ।
कर्मभिर्गृहमेधीयैर्नाहं कल्पो व्यपोहितुम्

strīṇāṃ maddhatabandhūnāṃ droho yo 'sāvihotthitaḥ |
karmabhirgṛhamedhīyairnāhaṃ kalpo vyapohitum

---

01.08.052

यथा पङ्केन पङ्काम्भः सुरया वा सुराकृतम् ।
भूतहत्यां तथैवैकां न यज्ञैर्मार्ष्टुम् अर्हति

yathā paṅkena paṅkāmbhaḥ surayā vā surākṛtam |
bhūtahatyāṃ tathaivaikāṃ na yajñairmārṣṭum arhati

01.09.001

0 सूत उवाच इति भीतः प्रजाद्रोहात् सर्वधर्मविवित्सया ।
ततो विनशनं प्रागाद्यत्र देवव्रतो ऽपतत्

0 sūta uvāca iti bhītaḥ prajādrohāt sarvadharmavivitsayā |
tato vinaśanaṃ prāgādyatra devavrato 'patat

---

01.09.002

तदा ते भ्रातरः सर्वे सदश्वैः स्वर्णभूषितैः ।
अन्वगच्छन् रथैर्विप्रा व्यासधौम्यादयस्तथा

tadā te bhrātaraḥ sarve sadaśvaiḥ svarṇabhūṣitaiḥ |
anvagacchan rathairviprā vyāsadhaumyādayastathā

---

01.09.003

भगवान् अपि विप्रर्षे रथेन सधनञ्जयः ।
स तैर्व्यरोचत नृपः कुवेर इव गुह्यकैः

bhagavān api viprarṣe rathena sadhanañjayaḥ |
sa tairvyarocata nṛpaḥ kuvera iva guhyakaiḥ

---

01.09.004

दृष्ट्वा निपतितं भूमौ दिवश्च्युतम् इवामरम् ।
प्रणेमुः पाण्डवा भीष्मं सानुगाः सह चक्रिणा

dṛṣṭvā nipatitaṃ bhūmau divaścyutam ivāmaram |
praṇemuḥ pāṇḍavā bhīṣmaṃ sānugāḥ saha cakriṇā

---

01.09.005

तत्र ब्रह्मर्षयः सर्वे देवर्षयश्च सत्तम ।
राजर्षयश्च तत्रासन् द्रष्टुं भरतपुङ्गवम्

tatra brahmarṣayaḥ sarve devarṣayaśca sattama |
rājarṣayaśca tatrāsan draṣṭuṃ bharatapuṅgavam

---

01.09.006

पर्वतो नारदो धौम्यो भगवान् बादरायणः ।
बृहदश्वो भरद्वाजः सशिष्यो रेणुकासुतः

parvato nārado dhaumyo bhagavān bādarāyaṇaḥ |
bṛhadaśvo bharadvājaḥ saśiṣyo reṇukāsutaḥ

---

01.09.007

वसिष्ठ इन्द्रप्रमदस्त्रितो गृत्समदो ऽसितः ।
कक्षीवान् गौतमो ऽत्रिश्च कौशिको ऽथ सुदर्शनः

vasiṣṭha indrapramadastrito gṛtsamado 'sitaḥ |
kakṣīvān gautamo 'triśca kauśiko 'tha sudarśanaḥ

---

01.09.008

अन्ये च मुनयो ब्रह्मन् ब्रह्मरातादयो ऽमलाः ।
शिष्यैरुपेता आजग्मुः कश्यपाङ्गिरसादयः

anye ca munayo brahman brahmarātādayo 'malāḥ |
śiṣyairupetā ājagmuḥ kaśyapāṅgirasādayaḥ

---

01.09.009

तान् समेतान् महाभागान् उपलभ्य वसूत्तमः ।
पूजयाम् आस धर्मज्ञो देशकालविभागवित्

tān sametān mahābhāgān upalabhya vasūttamaḥ |
pūjayām āsa dharmajño deśakālavibhāgavit

---

01.09.010

कृष्णं च तत्प्रभावज्ञ आसीनं जगदीश्वरम् ।
हृदिस्थं पूजयाम् आस माययोपात्तविग्रहम्

kṛṣṇaṃ ca tatprabhāvajña āsīnaṃ jagadīśvaram |
hṛdisthaṃ pūjayām āsa māyayopāttavigraham

---

01.09.011

पाण्डुपुत्रान् उपासीनान् प्रश्रयप्रेमसङ्गतान् ।
अभ्याचष्टानुरागाश्रैरन्धीभूतेन चक्षुषा

pāṇḍuputrān upāsīnān praśrayapremasaṅgatān |
abhyācaṣṭānurāgāśrairandhībhūtena cakṣuṣā

---

01.09.012

अहो कष्टम् अहो ऽन्याय्यं यद्यूयं धर्मनन्दनाः ।
जीवितुं नार्हथ क्लिष्टं विप्रधर्माच्युताश्रयाः

aho kaṣṭam aho 'nyāyyaṃ yadyūyaṃ dharmanandanāḥ |
jīvituṃ nārhatha kliṣṭaṃ vipradharmācyutāśrayāḥ

---

01.09.013

संस्थिते ऽतिरथे पाण्डौ पृथा बालप्रजा वधूः ।
युष्मत्कृते बहून् क्लेशान् प्राप्ता तोकवती मुहुः

saṃsthite 'tirathe pāṇḍau pṛthā bālaprajā vadhūḥ |
yuṣmatkṛte bahūn kleśān prāptā tokavatī muhuḥ

---

01.09.014

सर्वं कालकृतं मन्ये भवतां च यदप्रियम् ।
सपालो यद्वशे लोको वायोरिव घनावलिः

sarvaṃ kālakṛtaṃ manye bhavatāṃ ca yadapriyam |
sapālo yadvaśe loko vāyoriva ghanāvaliḥ

---

01.09.015

यत्र धर्मसुतो राजा गदापाणिर्वृकोदरः ।
कृष्णो ऽस्त्री गाण्डिवं चापं सुहृत् कृष्णस्ततो विपत्

yatra dharmasuto rājā gadāpāṇirvṛkodaraḥ |
kṛṣṇo 'strī gāṇḍivaṃ cāpaṃ suhṛt kṛṣṇastato vipat

---

01.09.016

न ह्यस्य कर्हिचिद्राजन् पुमान् वेद विधित्सितम् ।
यद्विजिज्ञासया युक्ता मुह्यन्ति कवयो ऽपि हि

na hyasya karhicidrājan pumān veda vidhitsitam |
yadvijijñāsayā yuktā muhyanti kavayo 'pi hi

---

01.09.017

तस्मादिदं दैवतन्त्रं व्यवस्य भरतर्षभ ।
तस्यानुविहितो ऽनाथा नाथ पाहि प्रजाः प्रभो

tasmādidaṃ daivatantraṃ vyavasya bharatarṣabha |
tasyānuvihito 'nāthā nātha pāhi prajāḥ prabho

---

01.09.018

एष वै भगवान् साक्षादाद्यो नारायणः पुमान् ।
मोहयन् मायया लोकं गूढश्चरति वृष्णिषु

eṣa vai bhagavān sākṣādādyo nārāyaṇaḥ pumān |
mohayan māyayā lokaṃ gūḍhaścarati vṛṣṇiṣu

---

01.09.019

अस्यानुभावं भगवान् वेद गुह्यतमं शिवः ।
देवर्षिर्नारदः साक्षाद्भगवान् कपिलो नृप

asyānubhāvaṃ bhagavān veda guhyatamaṃ śivaḥ |
devarṣirnāradaḥ sākṣādbhagavān kapilo nṛpa

---

01.09.020

यं मन्यसे मातुलेयं प्रियं मित्रं सुहृत्तमम् ।
अकरोः सचिवं दूतं सौहृदादथ सारथिम्

yaṃ manyase mātuleyaṃ priyaṃ mitraṃ suhṛttamam |
akaroḥ sacivaṃ dūtaṃ sauhṛdādatha sārathim

---

01.09.021

सर्वात्मनः समदृशो ह्यद्वयस्यानहङ्कृतेः ।
तत्कृतं मतिवैषम्यं निरवद्यस्य न क्वचित्

sarvātmanaḥ samadṛśo hyadvayasyānahaṅkṛteḥ |
tatkṛtaṃ mativaiṣamyaṃ niravadyasya na kvacit

---

01.09.022

तथाप्येकान्तभक्तेषु पश्य भूपानुकम्पितम् ।
यन् मे ऽसूंस्त्यजतः साक्षात् कृष्णो दर्शनम् आगतः

tathāpyekāntabhakteṣu paśya bhūpānukampitam |
yan me 'sūṃstyajataḥ sākṣāt kṛṣṇo darśanam āgataḥ

---

01.09.023

भक्त्यावेश्य मनो यस्मिन् वाचा यन्नाम कीर्तयन् ।
त्यजन् कलेवरं योगी मुच्यते कामकर्मभिः

bhaktyāveśya mano yasmin vācā yannāma kīrtayan |
tyajan kalevaraṃ yogī mucyate kāmakarmabhiḥ

---

01.09.024

स देवदेवो भगवान् प्रतीक्षतां कलेवरं यावदिदं हिनोम्यहम् ।
प्रसन्नहासारुणलोचनोल्लसन् मुखाम्बुजो ध्यानपथश्चतुर्भुजः

sa devadevo bhagavān pratīkṣatāṃ kalevaraṃ yāvadidaṃ hinomyaham |
prasannahāsāruṇalocanollasan mukhāmbujo dhyānapathaścaturbhujaḥ

---

01.09.025

0 सूत उवाच युधिष्ठिरस्तदाकर्ण्य शयानं शरपञ्जरे ।
अपृच्छद्विविधान् धर्मान् ऋषीणां चानुशृण्वताम्

0 sūta uvāca yudhiṣṭhirastadākarṇya śayānaṃ śarapañjare |
apṛcchadvividhān dharmān ṛṣīṇāṃ cānuśṛṇvatām

---

01.09.026

पुरुषस्वभावविहितान् यथावर्णं यथाश्रमम् ।
वैराग्यरागोपाधिभ्याम् आम्नातोभयलक्षणान्

puruṣasvabhāvavihitān yathāvarṇaṃ yathāśramam |
vairāgyarāgopādhibhyām āmnātobhayalakṣaṇān

---

01.09.027

दानधर्मान् राजधर्मान् मोक्षधर्मान् विभागशः ।
स्त्रीधर्मान् भगवद्धर्मान् समासव्यासयोगतः

dānadharmān rājadharmān mokṣadharmān vibhāgaśaḥ |
strīdharmān bhagavaddharmān samāsavyāsayogataḥ

---

01.09.028

धर्मार्थकाममोक्षांश्च सहोपायान् यथा मुने ।
नानाख्यानेतिहासेषु वर्णयाम् आस तत्त्ववित्

dharmārthakāmamokṣāṃśca sahopāyān yathā mune |
nānākhyānetihāseṣu varṇayām āsa tattvavit

---

01.09.029

धर्मं प्रवदतस्तस्य स कालः प्रत्युपस्थितः ।
यो योगिनश्छन्दमृत्योर्वाञ्छितस्तूत्तरायणः

dharmaṃ pravadatastasya sa kālaḥ pratyupasthitaḥ |
yo yoginaśchandamṛtyorvāñchitastūttarāyaṇaḥ

---

01.09.030

तदोपसंहृत्य गिरः सहस्रणीर् विमुक्तसङ्गं मन आदिपूरुषे ।
कृष्णे लसत्पीतपटे चतुर्भुजे पुरः स्थिते ऽमीलितदृग् व्यधारयत्

tadopasaṃhṛtya giraḥ sahasraṇīr vimuktasaṅgaṃ mana ādipūruṣe |
kṛṣṇe lasatpītapaṭe caturbhuje puraḥ sthite 'mīlitadṛg vyadhārayat

---

01.09.031

विशुद्धया धारणया हताशुभस् तदीक्षयैवाशु गतायुधश्रमः ।
निवृत्तसर्वेन्द्रियवृत्तिविभ्रमस् तुष्टाव जन्यं विसृजञ् जनार्दनम्

viśuddhayā dhāraṇayā hatāśubhas tadīkṣayaivāśu gatāyudhaśramaḥ |
nivṛttasarvendriyavṛttivibhramas tuṣṭāva janyaṃ visṛjañ janārdanam

---

01.09.032

0 श्रीभीष्म उवाच इति मतिरुपकल्पिता वितृष्णा भगवति सात्वतपुङ्गवे विभूम्नि ।
स्वसुखम् उपगते क्वचिद्विहर्तुं प्रकृतिम् उपेयुषि यद्भवप्रवाहः

0 śrībhīṣma uvāca iti matirupakalpitā vitṛṣṇā bhagavati sātvatapuṅgave vibhūmni |
svasukham upagate kvacidvihartuṃ prakṛtim upeyuṣi yadbhavapravāhaḥ

---

01.09.033

त्रिभुवनकमनं तमालवर्णं रविकरगौरवराम्बरं दधाने ।
वपुरलककुलावृताननाब्जं विजयसखे रतिरस्तु मे ऽनवद्या

tribhuvanakamanaṃ tamālavarṇaṃ ravikaragauravarāmbaraṃ dadhāne |
vapuralakakulāvṛtānanābjaṃ vijayasakhe ratirastu me 'navadyā

---

01.09.034

युधि तुरगरजोविधूम्रविष्वक् कचलुलितश्रमवार्यलङ्कृतास्ये ।
मम निशितशरैर्विभिद्यमान त्वचि विलसत्कवचे ऽस्तु कृष्ण आत्मा

yudhi turagarajovidhūmraviṣvak kacalulitaśramavāryalaṅkṛtāsye |
mama niśitaśarairvibhidyamāna tvaci vilasatkavace 'stu kṛṣṇa ātmā

---

01.09.035

सपदि सखिवचो निशम्य मध्ये निजपरयोर्बलयो रथं निवेश्य ।
स्थितवति परसैनिकायुरक्ष्णा हृतवति पार्थसखे रतिर्ममास्तु

sapadi sakhivaco niśamya madhye nijaparayorbalayo rathaṃ niveśya |
sthitavati parasainikāyurakṣṇā hṛtavati pārthasakhe ratirmamāstu

---

01.09.036

व्यवहितपृतनामुखं निरीक्ष्य स्वजनवधाद्विमुखस्य दोषबुद्ध्या ।
कुमतिम् अहरदात्मविद्यया यश् चरणरतिः परमस्य तस्य मे ऽस्तु

vyavahitapṛtanāmukhaṃ nirīkṣya svajanavadhādvimukhasya doṣabuddhyā |
kumatim aharadātmavidyayā yaś caraṇaratiḥ paramasya tasya me 'stu

---

01.09.037

स्वनिगमम् अपहाय मत्प्रतिज्ञाम् ऋतम् अधिकर्तुम् अवप्लुतो रथस्थः ।
धृतरथचरणो ऽभ्ययाच् चलद्गुर् हरिरिव हन्तुम् इभं गतोत्तरीयः

svanigamam apahāya matpratijñām ṛtam adhikartum avapluto rathasthaḥ |
dhṛtarathacaraṇo 'bhyayāc caladgur haririva hantum ibhaṃ gatottarīyaḥ

---

01.09.038

शितविशिखहतो विशीर्णदंशः क्षतजपरिप्लुत आततायिनो मे ।
प्रसभम् अभिससार मद्वधार्थं स भवतु मे भगवान् गतिर्मुकुन्दः

śitaviśikhahato viśīrṇadaṃśaḥ kṣatajaparipluta ātatāyino me |
prasabham abhisasāra madvadhārthaṃ sa bhavatu me bhagavān gatirmukundaḥ

---

01.09.039

विजयरथकुटुम्ब आत्ततोत्रे धृतहयरश्मिनि तच्छ्रियेक्षणीये ।
भगवति रतिरस्तु मे मुमूर्षोर् यम् इह निरीक्ष्य हता गताः स्वरूपम्

vijayarathakuṭumba āttatotre dhṛtahayaraśmini tacchriyekṣaṇīye |
bhagavati ratirastu me mumūrṣor yam iha nirīkṣya hatā gatāḥ svarūpam

---

01.09.040

ललितगतिविलासवल्गुहास प्रणयनिरीक्षणकल्पितोरुमानाः ।
कृतमनुकृतवत्य उन्मदान्धाः प्रकृतिम् अगन् किल यस्य गोपवध्वः

lalitagativilāsavalguhāsa praṇayanirīkṣaṇakalpitorumānāḥ |
kṛtamanukṛtavatya unmadāndhāḥ prakṛtim agan kila yasya gopavadhvaḥ

---

01.09.041

मुनिगणनृपवर्यसङ्कुले ऽन्तः सदसि युधिष्ठिरराजसूय एषाम् ।
अर्हणम् उपपेद ईक्षणीयो मम दृशिगोचर एष आविरात्मा

munigaṇanṛpavaryasaṅkule 'ntaḥ sadasi yudhiṣṭhirarājasūya eṣām |
arhaṇam upapeda īkṣaṇīyo mama dṛśigocara eṣa āvirātmā

---

01.09.042

तम् इमम् अहम् अजं शरीरभाजां हृदि हृदि धिष्ठितम् आत्मकल्पितानाम् ।
प्रतिदृशम् इव नैकधार्कम् एकं समधिगतो ऽस्मि विधूतभेदमोहः

tam imam aham ajaṃ śarīrabhājāṃ hṛdi hṛdi dhiṣṭhitam ātmakalpitānām |
pratidṛśam iva naikadhārkam ekaṃ samadhigato 'smi vidhūtabhedamohaḥ

---

01.09.043

0 सूत उवाच कृष्ण एवं भगवति मनोवाग्दृष्टिवृत्तिभिः ।
आत्मन्यात्मानम् आवेश्य सो ऽन्तःश्वास उपारमत्

0 sūta uvāca kṛṣṇa evaṃ bhagavati manovāgdṛṣṭivṛttibhiḥ |
ātmanyātmānam āveśya so 'ntaḥśvāsa upāramat

---

01.09.044

सम्पद्यमानम् आज्ञाय भीष्मं ब्रह्मणि निष्कले ।
सर्वे बभूवुस्ते तूष्णीं वयांसीव दिनात्यये

sampadyamānam ājñāya bhīṣmaṃ brahmaṇi niṣkale |
sarve babhūvuste tūṣṇīṃ vayāṃsīva dinātyaye

---

01.09.045

तत्र दुन्दुभयो नेदुर्देवमानववादिताः ।
शशंसुः साधवो राज्ञां खात् पेतुः पुष्पवृष्टयः

tatra dundubhayo nedurdevamānavavāditāḥ |
śaśaṃsuḥ sādhavo rājñāṃ khāt petuḥ puṣpavṛṣṭayaḥ

---

01.09.046

तस्य निर्हरणादीनि सम्परेतस्य भार्गव ।
युधिष्ठिरः कारयित्वा मुहूर्तं दुःखितो ऽभवत्

tasya nirharaṇādīni samparetasya bhārgava |
yudhiṣṭhiraḥ kārayitvā muhūrtaṃ duḥkhito 'bhavat

---

01.09.047

तुष्टुवुर्मुनयो हृष्टाः कृष्णं तद्गुह्यनामभिः ।
ततस्ते कृष्णहृदयाः स्वाश्रमान् प्रययुः पुनः

tuṣṭuvurmunayo hṛṣṭāḥ kṛṣṇaṃ tadguhyanāmabhiḥ |
tataste kṛṣṇahṛdayāḥ svāśramān prayayuḥ punaḥ

---

01.09.048

ततो युधिष्ठिरो गत्वा सहकृष्णो गजाह्वयम् ।
पितरं सान्त्वयाम् आस गान्धारीं च तपस्विनीम्

tato yudhiṣṭhiro gatvā sahakṛṣṇo gajāhvayam |
pitaraṃ sāntvayām āsa gāndhārīṃ ca tapasvinīm

---

01.09.049

पित्रा चानुमतो राजा वासुदेवानुमोदितः ।
चकार राज्यं धर्मेण पितृपैतामहं विभुः

pitrā cānumato rājā vāsudevānumoditaḥ |
cakāra rājyaṃ dharmeṇa pitṛpaitāmahaṃ vibhuḥ

01.10.001

0 शौनक उवाच हत्वा स्वरिक्थस्पृध आततायिनो युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः ।
सहानुजैः प्रत्यवरुद्धभोजनः कथं प्रवृत्तः किम् अकारषीत् ततः

0 śaunaka uvāca hatvā svarikthaspṛdha ātatāyino yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ |
sahānujaiḥ pratyavaruddhabhojanaḥ kathaṃ pravṛttaḥ kim akāraṣīt tataḥ

---

01.10.002

0 सूत उवाच वंशं कुरोर्वंशदवाग्निनिर्हृतं संरोहयित्वा भवभावनो हरिः ।
निवेशयित्वा निजराज्य ईश्वरो युधिष्ठिरं प्रीतमना बभूव ह

0 sūta uvāca vaṃśaṃ kurorvaṃśadavāgninirhṛtaṃ saṃrohayitvā bhavabhāvano hariḥ |
niveśayitvā nijarājya īśvaro yudhiṣṭhiraṃ prītamanā babhūva ha

---

01.10.003

निशम्य भीष्मोक्तम् अथाच्युतोक्तं प्रवृत्तविज्ञानविधूतविभ्रमः ।
शशास गाम् इन्द्र इवाजिताश्रयः परिध्युपान्ताम् अनुजानुवर्तितः

niśamya bhīṣmoktam athācyutoktaṃ pravṛttavijñānavidhūtavibhramaḥ |
śaśāsa gām indra ivājitāśrayaḥ paridhyupāntām anujānuvartitaḥ

---

01.10.004

कामं ववर्ष पर्जन्यः सर्वकामदुघा मही ।
सिषिचुः स्म व्रजान् गावः पयसोधस्वतीर्मुदा

kāmaṃ vavarṣa parjanyaḥ sarvakāmadughā mahī |
siṣicuḥ sma vrajān gāvaḥ payasodhasvatīrmudā

---

01.10.005

नद्यः समुद्रा गिरयः सवनस्पतिवीरुधः ।
फलन्त्योषधयः सर्वाः कामम् अन्वृतु तस्य वै

nadyaḥ samudrā girayaḥ savanaspativīrudhaḥ |
phalantyoṣadhayaḥ sarvāḥ kāmam anvṛtu tasya vai

---

01.10.006

नाधयो व्याधयः क्लेशा दैवभूतात्महेतवः ।
अजातशत्रावभवन् जन्तूनां राज्ञि कर्हिचित्

nādhayo vyādhayaḥ kleśā daivabhūtātmahetavaḥ |
ajātaśatrāvabhavan jantūnāṃ rājñi karhicit

---

01.10.007

उषित्वा हास्तिनपुरे मासान् कतिपयान् हरिः ।
सुहृदां च विशोकाय स्वसुश्च प्रियकाम्यया

uṣitvā hāstinapure māsān katipayān hariḥ |
suhṛdāṃ ca viśokāya svasuśca priyakāmyayā

---

01.10.008

आमन्त्र्य चाभ्यनुज्ञातः परिष्वज्याभिवाद्य तम् ।
आरुरोह रथं कैश्चित् परिष्वक्तो ऽभिवादितः

āmantrya cābhyanujñātaḥ pariṣvajyābhivādya tam |
āruroha rathaṃ kaiścit pariṣvakto 'bhivāditaḥ

---

01.10.009

सुभद्रा द्रौपदी कुन्ती विराटतनया तथा ।
गान्धारी धृतराष्ट्रश्च युयुत्सुर्गौतमो यमौ

subhadrā draupadī kuntī virāṭatanayā tathā |
gāndhārī dhṛtarāṣṭraśca yuyutsurgautamo yamau

---

01.10.010

वृकोदरश्च धौम्यश्च स्त्रियो मत्स्यसुतादयः ।
न सेहिरे विमुह्यन्तो विरहं शार्ङ्गधन्वनः

vṛkodaraśca dhaumyaśca striyo matsyasutādayaḥ |
na sehire vimuhyanto virahaṃ śārṅgadhanvanaḥ

---

01.10.011

सत्सङ्गान् मुक्तदुःसङ्गो हातुं नोत्सहते बुधः ।
कीर्त्यमानं यशो यस्य सकृदाकर्ण्य रोचनम्

satsaṅgān muktaduḥsaṅgo hātuṃ notsahate budhaḥ |
kīrtyamānaṃ yaśo yasya sakṛdākarṇya rocanam

---

01.10.012

तस्मिन् न्यस्तधियः पार्थाः सहेरन् विरहं कथम् ।
दर्शनस्पर्शसंलाप शयनासनभोजनैः

tasmin nyastadhiyaḥ pārthāḥ saheran virahaṃ katham |
darśanasparśasaṃlāpa śayanāsanabhojanaiḥ

---

01.10.013

सर्वे ते ऽनिमिषैरक्षैस्तम् अनु द्रुतचेतसः ।
वीक्षन्तः स्नेहसम्बद्धा विचेलुस्तत्र तत्र ह

sarve te 'nimiṣairakṣaistam anu drutacetasaḥ |
vīkṣantaḥ snehasambaddhā vicelustatra tatra ha

---

01.10.014

न्यरुन्धन्न् उद्गलद्बाष्पम् औत्कण्ठ्याद्देवकीसुते ।
निर्यात्यगारान् नो ऽभद्रम् इति स्याद्बान्धवस्त्रियः

nyarundhann udgaladbāṣpam autkaṇṭhyāddevakīsute |
niryātyagārān no 'bhadram iti syādbāndhavastriyaḥ

---

01.10.015

मृदङ्गशङ्खभेर्यश्च वीणापणवगोमुखाः ।
धुन्धुर्यानकघण्टाद्या नेदुर्दुन्दुभयस्तथा

mṛdaṅgaśaṅkhabheryaśca vīṇāpaṇavagomukhāḥ |
dhundhuryānakaghaṇṭādyā nedurdundubhayastathā

---

01.10.016

प्रासादशिखरारूढाः कुरुनार्यो दिदृक्षया ।
ववृषुः कुसुमैः कृष्णं प्रेमव्रीडास्मितेक्षणाः

prāsādaśikharārūḍhāḥ kurunāryo didṛkṣayā |
vavṛṣuḥ kusumaiḥ kṛṣṇaṃ premavrīḍāsmitekṣaṇāḥ

---

01.10.017

सितातपत्रं जग्राह मुक्तादामविभूषितम् ।
रत्नदण्डं गुडाकेशः प्रियः प्रियतमस्य ह

sitātapatraṃ jagrāha muktādāmavibhūṣitam |
ratnadaṇḍaṃ guḍākeśaḥ priyaḥ priyatamasya ha

---

01.10.018

उद्धवः सात्यकिश्चैव व्यजने परमाद्भुते ।
विकीर्यमाणः कुसुमै रेजे मधुपतिः पथि

uddhavaḥ sātyakiścaiva vyajane paramādbhute |
vikīryamāṇaḥ kusumai reje madhupatiḥ pathi

---

01.10.019

अश्रूयन्ताशिषः सत्यास्तत्र तत्र द्विजेरिताः ।
नानुरूपानुरूपाश्च निर्गुणस्य गुणात्मनः

aśrūyantāśiṣaḥ satyāstatra tatra dvijeritāḥ |
nānurūpānurūpāśca nirguṇasya guṇātmanaḥ

---

01.10.020

अन्योन्यम् आसीत् सञ्जल्प उत्तमश्लोकचेतसाम् ।
कौरवेन्द्रपुरस्त्रीणां सर्वश्रुतिमनोहरः

anyonyam āsīt sañjalpa uttamaślokacetasām |
kauravendrapurastrīṇāṃ sarvaśrutimanoharaḥ

---

01.10.021

स वै किलायं पुरुषः पुरातनो य एक आसीदविशेष आत्मनि ।
अग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरे निमीलितात्मन् निशि सुप्तशक्तिषु

sa vai kilāyaṃ puruṣaḥ purātano ya eka āsīdaviśeṣa ātmani |
agre guṇebhyo jagadātmanīśvare nimīlitātman niśi suptaśaktiṣu

---

01.10.022

स एव भूयो निजवीर्यचोदितां स्वजीवमायां प्रकृतिं सिसृक्षतीम् ।
अनामरूपात्मनि रूपनामनी विधित्समानो ऽनुससार शास्त्रकृत्

sa eva bhūyo nijavīryacoditāṃ svajīvamāyāṃ prakṛtiṃ sisṛkṣatīm |
anāmarūpātmani rūpanāmanī vidhitsamāno 'nusasāra śāstrakṛt

---

01.10.023

स वा अयं यत् पदम् अत्र सूरयो जितेन्द्रिया निर्जितमातरिश्वनः ।
पश्यन्ति भक्त्युत्कलितामलात्मना नन्वेष सत्त्वं परिमार्ष्टुम् अर्हति

sa vā ayaṃ yat padam atra sūrayo jitendriyā nirjitamātariśvanaḥ |
paśyanti bhaktyutkalitāmalātmanā nanveṣa sattvaṃ parimārṣṭum arhati

---

01.10.024

स वा अयं सख्यनुगीतसत्कथो वेदेषु गुह्येषु च गुह्यवादिभिः ।
य एक ईशो जगदात्मलीलया सृजत्यवत्यत्ति न तत्र सज्जते

sa vā ayaṃ sakhyanugītasatkatho vedeṣu guhyeṣu ca guhyavādibhiḥ |
ya eka īśo jagadātmalīlayā sṛjatyavatyatti na tatra sajjate

---

01.10.025

यदा ह्यधर्मेण तमोधियो नृपा जीवन्ति तत्रैष हि सत्त्वतः किल ।
धत्ते भगं सत्यम् ऋतं दयां यशो भवाय रूपाणि दधद्युगे युगे

yadā hyadharmeṇa tamodhiyo nṛpā jīvanti tatraiṣa hi sattvataḥ kila |
dhatte bhagaṃ satyam ṛtaṃ dayāṃ yaśo bhavāya rūpāṇi dadhadyuge yuge

---

01.10.026

अहो अलं श्लाघ्यतमं यदोः कुलम् अहो अलं पुण्यतमं मधोर्वनम् ।
यदेष पुंसाम् ऋषभः श्रियः पतिः स्वजन्मना चङ्क्रमणेन चाञ्चति

aho alaṃ ślāghyatamaṃ yadoḥ kulam aho alaṃ puṇyatamaṃ madhorvanam |
yadeṣa puṃsām ṛṣabhaḥ śriyaḥ patiḥ svajanmanā caṅkramaṇena cāñcati

---

01.10.027

अहो बत स्वर्यशसस्तिरस्करी कुशस्थली पुण्ययशस्करी भुवः ।
पश्यन्ति नित्यं यदनुग्रहेषितं स्मितावलोकं स्वपतिं स्म यत्प्रजाः

aho bata svaryaśasastiraskarī kuśasthalī puṇyayaśaskarī bhuvaḥ |
paśyanti nityaṃ yadanugraheṣitaṃ smitāvalokaṃ svapatiṃ sma yatprajāḥ

---

01.10.028

नूनं व्रतस्नानहुतादिनेश्वरः समर्चितो ह्यस्य गृहीतपाणिभिः ।
पिबन्ति याः सख्यधरामृतं मुहुर् व्रजस्त्रियः सम्मुमुहुर्यदाशयाः

nūnaṃ vratasnānahutādineśvaraḥ samarcito hyasya gṛhītapāṇibhiḥ |
pibanti yāḥ sakhyadharāmṛtaṃ muhur vrajastriyaḥ sammumuhuryadāśayāḥ

---

01.10.029

या वीर्यशुल्केन हृताः स्वयंवरे प्रमथ्य चैद्यप्रमुखान् हि शुष्मिणः ।
प्रद्युम्नसाम्बाम्बसुतादयो ऽपरा याश्चाहृता भौमवधे सहस्रशः

yā vīryaśulkena hṛtāḥ svayaṃvare pramathya caidyapramukhān hi śuṣmiṇaḥ |
pradyumnasāmbāmbasutādayo 'parā yāścāhṛtā bhaumavadhe sahasraśaḥ

---

01.10.030

एताः परं स्त्रीत्वम् अपास्तपेशलं निरस्तशौचं बत साधु कुर्वते ।
यासां गृहात् पुष्करलोचनः पतिर् न जात्वपैत्याहृतिभिर्हृदि स्पृशन्

etāḥ paraṃ strītvam apāstapeśalaṃ nirastaśaucaṃ bata sādhu kurvate |
yāsāṃ gṛhāt puṣkaralocanaḥ patir na jātvapaityāhṛtibhirhṛdi spṛśan

---

01.10.031

एवंविधा गदन्तीनां स गिरः पुरयोषिताम् ।
निरीक्षणेनाभिनन्दन् सस्मितेन ययौ हरिः

evaṃvidhā gadantīnāṃ sa giraḥ purayoṣitām |
nirīkṣaṇenābhinandan sasmitena yayau hariḥ

---

01.10.032

अजातशत्रुः पृतनां गोपीथाय मधुद्विषः ।
परेभ्यः शङ्कितः स्नेहात् प्रायुङ्क्त चतुरङ्गिणीम्

ajātaśatruḥ pṛtanāṃ gopīthāya madhudviṣaḥ |
parebhyaḥ śaṅkitaḥ snehāt prāyuṅkta caturaṅgiṇīm

---

01.10.033

अथ दूरागतान् शौरिः कौरवान् विरहातुरान् ।
सन्निवर्त्य दृढं स्निग्धान् प्रायात् स्वनगरीं प्रियैः

atha dūrāgatān śauriḥ kauravān virahāturān |
sannivartya dṛḍhaṃ snigdhān prāyāt svanagarīṃ priyaiḥ

---

01.10.034

कुरुजाङ्गलपाञ्चालान् शूरसेनान् सयामुनान् ।
ब्रह्मावर्तं कुरुक्षेत्रं मत्स्यान् सारस्वतान् अथ

kurujāṅgalapāñcālān śūrasenān sayāmunān |
brahmāvartaṃ kurukṣetraṃ matsyān sārasvatān atha

---

01.10.035

मरुधन्वम् अतिक्रम्य सौवीराभीरयोः परान् ।
आनर्तान् भार्गवोपागाच् छ्रान्तवाहो मनाग् विभुः

marudhanvam atikramya sauvīrābhīrayoḥ parān |
ānartān bhārgavopāgāc chrāntavāho manāg vibhuḥ

---

01.10.036

तत्र तत्र ह तत्रत्यैर्हरिः प्रत्युद्यतार्हणः ।
सायं भेजे दिशं पश्चाद्गविष्ठो गां गतस्तदा

tatra tatra ha tatratyairhariḥ pratyudyatārhaṇaḥ |
sāyaṃ bheje diśaṃ paścādgaviṣṭho gāṃ gatastadā

01.11.001

0 सूत उवाच आनर्तान् स उपव्रज्य स्वृद्धाञ् जनपदान् स्वकान् ।
दध्मौ दरवरं तेषां विषादं शमयन्न् इव

0 sūta uvāca ānartān sa upavrajya svṛddhāñ janapadān svakān |
dadhmau daravaraṃ teṣāṃ viṣādaṃ śamayann iva

---

01.11.002

स उच्चकाशे धवलोदरो दरो ऽप्युरुक्रमस्याधरशोणशोणिमा ।
दाध्मायमानः करकञ्जसम्पुटे यथाब्जखण्डे कलहंस उत्स्वनः

sa uccakāśe dhavalodaro daro 'pyurukramasyādharaśoṇaśoṇimā |
dādhmāyamānaḥ karakañjasampuṭe yathābjakhaṇḍe kalahaṃsa utsvanaḥ

---

01.11.003

तम् उपश्रुत्य निनदं जगद्भयभयावहम् ।
प्रत्युद्ययुः प्रजाः सर्वा भर्तृदर्शनलालसाः

tam upaśrutya ninadaṃ jagadbhayabhayāvaham |
pratyudyayuḥ prajāḥ sarvā bhartṛdarśanalālasāḥ

---

01.11.004

तत्रोपनीतबलयो रवेर्दीपम् इवादृताः ।
आत्मारामं पूर्णकामं निजलाभेन नित्यदा

tatropanītabalayo raverdīpam ivādṛtāḥ |
ātmārāmaṃ pūrṇakāmaṃ nijalābhena nityadā

---

01.11.005

प्रीत्युत्फुल्लमुखाः प्रोचुर्हर्षगद्गदया गिरा ।
पितरं सर्वसुहृदम् अवितारम् इवार्भकाः

prītyutphullamukhāḥ procurharṣagadgadayā girā |
pitaraṃ sarvasuhṛdam avitāram ivārbhakāḥ

---

01.11.006

नताः स्म ते नाथ सदाङ्घ्रिपङ्कजं विरिञ्चवैरिञ्च्यसुरेन्द्रवन्दितम् ।
परायणं क्षेमम् इहेच्छतां परं न यत्र कालः प्रभवेत् परः प्रभुः

natāḥ sma te nātha sadāṅghripaṅkajaṃ viriñcavairiñcyasurendravanditam |
parāyaṇaṃ kṣemam ihecchatāṃ paraṃ na yatra kālaḥ prabhavet paraḥ prabhuḥ

---

01.11.007

भवाय नस्त्वं भव विश्वभावन त्वम् एव माताथ सुहृत्पतिः पिता ।
त्वं सद्गुरुर्नः परमं च दैवतं यस्यानुवृत्त्या कृतिनो बभूविम

bhavāya nastvaṃ bhava viśvabhāvana tvam eva mātātha suhṛtpatiḥ pitā |
tvaṃ sadgururnaḥ paramaṃ ca daivataṃ yasyānuvṛttyā kṛtino babhūvima

---

01.11.008

अहो सनाथा भवता स्म यद्वयं त्रैविष्टपानाम् अपि दूरदर्शनम् ।
प्रेमस्मितस्निग्धनिरीक्षणाननं पश्येम रूपं तव सर्वसौभगम्

aho sanāthā bhavatā sma yadvayaṃ traiviṣṭapānām api dūradarśanam |
premasmitasnigdhanirīkṣaṇānanaṃ paśyema rūpaṃ tava sarvasaubhagam

---

01.11.009

यर्ह्यम्बुजाक्षापससार भो भवान् कुरून् मधून् वाथ सुहृद्दिदृक्षया ।
तत्राब्दकोटिप्रतिमः क्षणो भवेद् रविं विनाक्ष्णोरिव नस्तवाच्युत

yarhyambujākṣāpasasāra bho bhavān kurūn madhūn vātha suhṛddidṛkṣayā |
tatrābdakoṭipratimaḥ kṣaṇo bhaved raviṃ vinākṣṇoriva nastavācyuta

---

01.11.010

कथं वयं नाथ चिरोषिते त्वयि प्रसन्नदृष्ट्याखिलतापशोषणम् ।
जीवेम ते सुन्दरहासशोभितम् अपश्यमाना वदनं मनोहरम्

kathaṃ vayaṃ nātha ciroṣite tvayi prasannadṛṣṭyākhilatāpaśoṣaṇam |
jīvema te sundarahāsaśobhitam apaśyamānā vadanaṃ manoharam

---

01.11.011

इति चोदीरिता वाचः प्रजानां भक्तवत्सलः ।
शृण्वानो ऽनुग्रहं दृष्ट्या वितन्वन् प्राविशत् पुरम्

iti codīritā vācaḥ prajānāṃ bhaktavatsalaḥ |
śṛṇvāno 'nugrahaṃ dṛṣṭyā vitanvan prāviśat puram

---

01.11.012

मधुभोजदशार्हार्हकुकुरान्धकवृष्णिभिः ।
आत्मतुल्यबलैर्गुप्तां नागैर्भोगवतीम् इव

madhubhojadaśārhārhakukurāndhakavṛṣṇibhiḥ |
ātmatulyabalairguptāṃ nāgairbhogavatīm iva

---

01.11.013

सर्वर्तुसर्वविभवपुण्यवृक्षलताश्रमैः ।
उद्यानोपवनारामैर्वृतपद्माकरश्रियम्

sarvartusarvavibhavapuṇyavṛkṣalatāśramaiḥ |
udyānopavanārāmairvṛtapadmākaraśriyam

---

01.11.014

गोपुरद्वारमार्गेषु कृतकौतुकतोरणाम् ।
चित्रध्वजपताकाग्रैरन्तः प्रतिहतातपाम्

gopuradvāramārgeṣu kṛtakautukatoraṇām |
citradhvajapatākāgrairantaḥ pratihatātapām

---

01.11.015

सम्मार्जितमहामार्ग रथ्यापणकचत्वराम् ।
सिक्तां गन्धजलैरुप्तां फलपुष्पाक्षताङ्कुरैः

sammārjitamahāmārga rathyāpaṇakacatvarām |
siktāṃ gandhajalairuptāṃ phalapuṣpākṣatāṅkuraiḥ

---

01.11.016

द्वारि द्वारि गृहाणां च दध्यक्षतफलेक्षुभिः ।
अलङ्कृतां पूर्णकुम्भैर्बलिभिर्धूपदीपकैः

dvāri dvāri gṛhāṇāṃ ca dadhyakṣataphalekṣubhiḥ |
alaṅkṛtāṃ pūrṇakumbhairbalibhirdhūpadīpakaiḥ

---

01.11.017

निशम्य प्रेष्ठम् आयान्तं वसुदेवो महामनाः ।
अक्रूरश्चोग्रसेनश्च रामश्चाद्भुतविक्रमः

niśamya preṣṭham āyāntaṃ vasudevo mahāmanāḥ |
akrūraścograsenaśca rāmaścādbhutavikramaḥ

---

01.11.018

प्रद्युम्नश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुतः ।
प्रहर्षवेगोच्छशितशयनासनभोजनाः

pradyumnaścārudeṣṇaśca sāmbo jāmbavatīsutaḥ |
praharṣavegocchaśitaśayanāsanabhojanāḥ

---

01.11.019

वारणेन्द्रं पुरस्कृत्य ब्राह्मणैः ससुमङ्गलैः ।
शङ्खतूर्यनिनादेन ब्रह्मघोषेण चादृताः ।
प्रत्युज्जग्मू रथैर्हृष्टाः प्रणयागतसाध्वसाः

vāraṇendraṃ puraskṛtya brāhmaṇaiḥ sasumaṅgalaiḥ |
śaṅkhatūryaninādena brahmaghoṣeṇa cādṛtāḥ |
pratyujjagmū rathairhṛṣṭāḥ praṇayāgatasādhvasāḥ

---

01.11.020

वारमुख्याश्च शतशो यानैस्तद्दर्शनोत्सुकाः ।
लसत्कुण्डलनिर्भातकपोलवदनश्रियः

vāramukhyāśca śataśo yānaistaddarśanotsukāḥ |
lasatkuṇḍalanirbhātakapolavadanaśriyaḥ

---

01.11.021

नटनर्तकगन्धर्वाः सूतमागधवन्दिनः ।
गायन्ति चोत्तमश्लोकचरितान्यद्भुतानि च

naṭanartakagandharvāḥ sūtamāgadhavandinaḥ |
gāyanti cottamaślokacaritānyadbhutāni ca

---

01.11.022

भगवांस्तत्र बन्धूनां पौराणाम् अनुवर्तिनाम् ।
यथाविध्युपसङ्गम्य सर्वेषां मानम् आदधे

bhagavāṃstatra bandhūnāṃ paurāṇām anuvartinām |
yathāvidhyupasaṅgamya sarveṣāṃ mānam ādadhe

---

01.11.023

प्रह्वाभिवादनाश्लेषकरस्पर्शस्मितेक्षणैः ।
आश्वास्य चाश्वपाकेभ्यो वरैश्चाभिमतैर्विभुः

prahvābhivādanāśleṣakarasparśasmitekṣaṇaiḥ |
āśvāsya cāśvapākebhyo varaiścābhimatairvibhuḥ

---

01.11.024

स्वयं च गुरुभिर्विप्रैः सदारैः स्थविरैरपि ।
आशीर्भिर्युज्यमानो ऽन्यैर्वन्दिभिश्चाविशत् पुरम्

svayaṃ ca gurubhirvipraiḥ sadāraiḥ sthavirairapi |
āśīrbhiryujyamāno 'nyairvandibhiścāviśat puram

---

01.11.025

राजमार्गं गते कृष्णे द्वारकायाः कुलस्त्रियः ।
हर्म्याण्यारुरुहुर्विप्र तदीक्षणमहोत्सवाः

rājamārgaṃ gate kṛṣṇe dvārakāyāḥ kulastriyaḥ |
harmyāṇyāruruhurvipra tadīkṣaṇamahotsavāḥ

---

01.11.026

नित्यं निरीक्षमाणानां यदपि द्वारकौकसाम् ।
न वितृप्यन्ति हि दृशः श्रियो धामाङ्गम् अच्युतम्

nityaṃ nirīkṣamāṇānāṃ yadapi dvārakaukasām |
na vitṛpyanti hi dṛśaḥ śriyo dhāmāṅgam acyutam

---

01.11.027

श्रियो निवासो यस्योरः पानपात्रं मुखं दृशाम् ।
बाहवो लोकपालानां सारङ्गाणां पदाम्बुजम्

śriyo nivāso yasyoraḥ pānapātraṃ mukhaṃ dṛśām |
bāhavo lokapālānāṃ sāraṅgāṇāṃ padāmbujam

---

01.11.028

सितातपत्रव्यजनैरुपस्कृतः प्रसूनवर्षैरभिवर्षितः पथि ।
पिशङ्गवासा वनमालया बभौ घनो यथार्कोडुपचापवैद्युतैः

sitātapatravyajanairupaskṛtaḥ prasūnavarṣairabhivarṣitaḥ pathi |
piśaṅgavāsā vanamālayā babhau ghano yathārkoḍupacāpavaidyutaiḥ

---

01.11.029

प्रविष्टस्तु गृहं पित्रोः परिष्वक्तः स्वमातृभिः ।
ववन्दे शिरसा सप्त देवकीप्रमुखा मुदा

praviṣṭastu gṛhaṃ pitroḥ pariṣvaktaḥ svamātṛbhiḥ |
vavande śirasā sapta devakīpramukhā mudā

---

01.11.030

ताः पुत्रम् अङ्कम् आरोप्य स्नेहस्नुतपयोधराः ।
हर्षविह्वलितात्मानः सिषिचुर्नेत्रजैर्जलैः

tāḥ putram aṅkam āropya snehasnutapayodharāḥ |
harṣavihvalitātmānaḥ siṣicurnetrajairjalaiḥ

---

01.11.031

अथाविशत् स्वभवनं सर्वकामम् अनुत्तमम् ।
प्रासादा यत्र पत्नीनां सहस्राणि च षोडश

athāviśat svabhavanaṃ sarvakāmam anuttamam |
prāsādā yatra patnīnāṃ sahasrāṇi ca ṣoḍaśa

---

01.11.032

पत्न्यः पतिं प्रोष्य गृहानुपागतं विलोक्य सञ्जातमनोमहोत्सवाः ।
उत्तस्थुरारात् सहसासनाशयात् साकं व्रतैर्व्रीडितलोचनाननाः

patnyaḥ patiṃ proṣya gṛhānupāgataṃ vilokya sañjātamanomahotsavāḥ |
uttasthurārāt sahasāsanāśayāt sākaṃ vratairvrīḍitalocanānanāḥ

---

01.11.033

तम् आत्मजैर्दृष्टिभिरन्तरात्मना दुरन्तभावाः परिरेभिरे पतिम् ।
निरुद्धम् अप्यास्रवदम्बु नेत्रयोर् विलज्जतीनां भृगुवर्य वैक्लवात्

tam ātmajairdṛṣṭibhirantarātmanā durantabhāvāḥ parirebhire patim |
niruddham apyāsravadambu netrayor vilajjatīnāṃ bhṛguvarya vaiklavāt

---

01.11.034

यद्यप्यसौ पार्श्वगतो रहोगतस् तथापि तस्याङ्घ्रियुगं नवं नवम् ।
पदे पदे का विरमेत तत्पदाच् चलापि यच् छ्रीर्न जहाति कर्हिचित्

yadyapyasau pārśvagato rahogatas tathāpi tasyāṅghriyugaṃ navaṃ navam |
pade pade kā virameta tatpadāc calāpi yac chrīrna jahāti karhicit

---

01.11.035

एवं नृपाणां क्षितिभारजन्मनाम् अक्षौहिणीभिः परिवृत्ततेजसाम् ।
विधाय वैरं श्वसनो यथानलं मिथो वधेनोपरतो निरायुधः

evaṃ nṛpāṇāṃ kṣitibhārajanmanām akṣauhiṇībhiḥ parivṛttatejasām |
vidhāya vairaṃ śvasano yathānalaṃ mitho vadhenoparato nirāyudhaḥ

---

01.11.036

स एष नरलोके ऽस्मिन्न् अवतीर्णः स्वमायया ।
रेमे स्त्रीरत्नकूटस्थो भगवान् प्राकृतो यथा

sa eṣa naraloke 'sminn avatīrṇaḥ svamāyayā |
reme strīratnakūṭastho bhagavān prākṛto yathā

---

01.11.037

उद्दामभावपिशुनामलवल्गुहास $ व्रीडावलोकनिहतो मदनो ऽपि यासाम् &अम्प्;सम्मुह्य चापम् अजहात् प्रमदोत्तमास्ता % यस्येन्द्रियं विमथितुं कुहकैर्न शेकुः

uddāmabhāvapiśunāmalavalguhāsa $ vrīḍāvalokanihato madano 'pi yāsām &sammuhya cāpam ajahāt pramadottamāstā % yasyendriyaṃ vimathituṃ kuhakairna śekuḥ

---

01.11.038

• ॥
  तम् अयं मन्यते लोको ह्यसङ्गम् अपि सङ्गिनम् ।
  आत्मौपम्येन मनुजं व्यापृण्वानं यतो ऽबुधः

** // tam ayaṃ manyate loko hyasaṅgam api saṅginam |*
ātmaupamyena manujaṃ vyāpṛṇvānaṃ yato 'budhaḥ

---

01.11.039

एतदीशनम् ईशस्य प्रकृतिस्थो ऽपि तद्गुणैः ।
न युज्यते सदात्मस्थैर्यथा बुद्धिस्तदाश्रया

etadīśanam īśasya prakṛtistho 'pi tadguṇaiḥ |
na yujyate sadātmasthairyathā buddhistadāśrayā

---

01.11.040

तं मेनिरे ऽबला मूढाः स्त्रैणं चानुव्रतं रहः ।
अप्रमाणविदो भर्तुरीश्वरं मतयो यथा

taṃ menire 'balā mūḍhāḥ straiṇaṃ cānuvrataṃ rahaḥ |
apramāṇavido bharturīśvaraṃ matayo yathā

01.12.001

0 शौनक उवाच अश्वत्थाम्नोपसृष्टेन ब्रह्मशीर्ष्णोरुतेजसा ।
उत्तराया हतो गर्भ ईशेनाजीवितः पुनः

0 śaunaka uvāca aśvatthāmnopasṛṣṭena brahmaśīrṣṇorutejasā |
uttarāyā hato garbha īśenājīvitaḥ punaḥ

---

01.12.002

तस्य जन्म महाबुद्धेः कर्माणि च महात्मनः ।
निधनं च यथैवासीत् स प्रेत्य गतवान् यथा

tasya janma mahābuddheḥ karmāṇi ca mahātmanaḥ |
nidhanaṃ ca yathaivāsīt sa pretya gatavān yathā

---

01.12.003

तदिदं श्रोतुम् इच्छामो गदितुं यदि मन्यसे ।
ब्रूहि नः श्रद्दधानानां यस्य ज्ञानम् अदाच् छुकः

tadidaṃ śrotum icchāmo gadituṃ yadi manyase |
brūhi naḥ śraddadhānānāṃ yasya jñānam adāc chukaḥ

---

01.12.004

0 सूत उवाच अपीपलद्धर्मराजः पितृवद्रञ्जयन् प्रजाः ।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यः कृष्णपादानुसेवया

0 sūta uvāca apīpaladdharmarājaḥ pitṛvadrañjayan prajāḥ |
niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyaḥ kṛṣṇapādānusevayā

---

01.12.005

सम्पदः क्रतवो लोका महिषी भ्रातरो मही ।
जम्बूद्वीपाधिपत्यं च यशश्च त्रिदिवं गतम्

sampadaḥ kratavo lokā mahiṣī bhrātaro mahī |
jambūdvīpādhipatyaṃ ca yaśaśca tridivaṃ gatam

---

01.12.006

किं ते कामाः सुरस्पार्हा मुकुन्दमनसो द्विजाः ।
अधिजह्रुर्मुदं राज्ञः क्षुधितस्य यथेतरे

kiṃ te kāmāḥ suraspārhā mukundamanaso dvijāḥ |
adhijahrurmudaṃ rājñaḥ kṣudhitasya yathetare

---

01.12.007

मातुर्गर्भगतो वीरः स तदा भृगुनन्दन ।
ददर्श पुरुषं कञ्चिद्दह्यमानो ऽस्त्रतेजसा

māturgarbhagato vīraḥ sa tadā bhṛgunandana |
dadarśa puruṣaṃ kañciddahyamāno 'stratejasā

---

01.12.008

अङ्गुष्ठमात्रम् अमलं स्फुरत्पुरटमौलिनम् ।
अपीव्यदर्शनं श्यामं तडिद्वाससम् अच्युतम्

aṅguṣṭhamātram amalaṃ sphuratpuraṭamaulinam |
apīvyadarśanaṃ śyāmaṃ taḍidvāsasam acyutam

---

01.12.009

श्रीमद्दीर्घचतुर्बाहुं तप्तकाञ्चनकुण्डलम् ।
क्षतजाक्षं गदापाणिम् आत्मनः सर्वतो दिशम् ।
परिभ्रमन्तम् उल्काभां भ्रामयन्तं गदां मुहुः

śrīmaddīrghacaturbāhuṃ taptakāñcanakuṇḍalam |
kṣatajākṣaṃ gadāpāṇim ātmanaḥ sarvato diśam |
paribhramantam ulkābhāṃ bhrāmayantaṃ gadāṃ muhuḥ

---

01.12.010

अस्त्रतेजः स्वगदया नीहारम् इव गोपतिः ।
विधमन्तं सन्निकर्षे पर्यैक्षत क इत्यसौ

astratejaḥ svagadayā nīhāram iva gopatiḥ |
vidhamantaṃ sannikarṣe paryaikṣata ka ityasau

---

01.12.011

विधूय तदमेयात्मा भगवान् धर्मगुब् विभुः ।
मिषतो दशमासस्य तत्रैवान्तर्दधे हरिः

vidhūya tadameyātmā bhagavān dharmagub vibhuḥ |
miṣato daśamāsasya tatraivāntardadhe hariḥ

---

01.12.012

ततः सर्वगुणोदर्के सानुकूलग्रहोदये ।
जज्ञे वंशधरः पाण्डोर्भूयः पाण्डुरिवौजसा

tataḥ sarvaguṇodarke sānukūlagrahodaye |
jajñe vaṃśadharaḥ pāṇḍorbhūyaḥ pāṇḍurivaujasā

---

01.12.013

तस्य प्रीतमना राजा विप्रैर्धौम्यकृपादिभिः ।
जातकं कारयाम् आस वाचयित्वा च मङ्गलम्

tasya prītamanā rājā viprairdhaumyakṛpādibhiḥ |
jātakaṃ kārayām āsa vācayitvā ca maṅgalam

---

01.12.014

हिरण्यं गां महीं ग्रामान् हस्त्यश्वान् नृपतिर्वरान् ।
प्रादात् स्वन्नं च विप्रेभ्यः प्रजातीर्थे स तीर्थवित्

hiraṇyaṃ gāṃ mahīṃ grāmān hastyaśvān nṛpatirvarān |
prādāt svannaṃ ca viprebhyaḥ prajātīrthe sa tīrthavit

---

01.12.015

तम् ऊचुर्ब्राह्मणास्तुष्टा राजानं प्रश्रयान्वितम् ।
एष ह्यस्मिन् प्रजातन्तौ पुरूणां पौरवर्षभ

tam ūcurbrāhmaṇāstuṣṭā rājānaṃ praśrayānvitam |
eṣa hyasmin prajātantau purūṇāṃ pauravarṣabha

---

01.12.016

दैवेनाप्रतिघातेन शुक्ले संस्थाम् उपेयुषि ।
रातो वो ऽनुग्रहार्थाय विष्णुना प्रभविष्णुना

daivenāpratighātena śukle saṃsthām upeyuṣi |
rāto vo 'nugrahārthāya viṣṇunā prabhaviṣṇunā

---

01.12.017

तस्मान् नाम्ना विष्णुरात इति लोके भविष्यति ।
न सन्देहो महाभाग महाभागवतो महान्

tasmān nāmnā viṣṇurāta iti loke bhaviṣyati |
na sandeho mahābhāga mahābhāgavato mahān

---

01.12.018

0 श्रीराजोवाच अप्येष वंश्यान् राजर्षीन् पुण्यश्लोकान् महात्मनः ।
अनुवर्तिता स्विद्यशसा साधुवादेन सत्तमाः

0 śrīrājovāca apyeṣa vaṃśyān rājarṣīn puṇyaślokān mahātmanaḥ |
anuvartitā svidyaśasā sādhuvādena sattamāḥ

---

01.12.019

0 ब्राह्मणा ऊचुः पार्थ प्रजाविता साक्षादिक्ष्वाकुरिव मानवः ।
ब्रह्मण्यः सत्यसन्धश्च रामो दाशरथिर्यथा

0 brāhmaṇā ūcuḥ pārtha prajāvitā sākṣādikṣvākuriva mānavaḥ |
brahmaṇyaḥ satyasandhaśca rāmo dāśarathiryathā

---

01.12.020

एष दाता शरण्यश्च यथा ह्यौशीनरः शिबिः ।
यशो वितनिता स्वानां दौष्यन्तिरिव यज्वनाम्

eṣa dātā śaraṇyaśca yathā hyauśīnaraḥ śibiḥ |
yaśo vitanitā svānāṃ dauṣyantiriva yajvanām

---

01.12.021

धन्विनाम् अग्रणीरेष तुल्यश्चार्जुनयोर्द्वयोः ।
हुताश इव दुर्धर्षः समुद्र इव दुस्तरः

dhanvinām agraṇīreṣa tulyaścārjunayordvayoḥ |
hutāśa iva durdharṣaḥ samudra iva dustaraḥ

---

01.12.022

मृगेन्द्र इव विक्रान्तो निषेव्यो हिमवान् इव ।
तितिक्षुर्वसुधेवासौ सहिष्णुः पितराविव

mṛgendra iva vikrānto niṣevyo himavān iva |
titikṣurvasudhevāsau sahiṣṇuḥ pitarāviva

---

01.12.023

पितामहसमः साम्ये प्रसादे गिरिशोपमः ।
आश्रयः सर्वभूतानां यथा देवो रमाश्रयः

pitāmahasamaḥ sāmye prasāde giriśopamaḥ |
āśrayaḥ sarvabhūtānāṃ yathā devo ramāśrayaḥ

---

01.12.024

सर्वसद्गुणमाहात्म्ये एष कृष्णम् अनुव्रतः ।
रन्तिदेव इवोदारो ययातिरिव धार्मिकः

sarvasadguṇamāhātmye eṣa kṛṣṇam anuvrataḥ |
rantideva ivodāro yayātiriva dhārmikaḥ

---

01.12.025

हृत्या बलिसमः कृष्णे प्रह्राद इव सद्ग्रहः ।
आहर्तैषो ऽश्वमेधानां वृद्धानां पर्युपासकः

hṛtyā balisamaḥ kṛṣṇe prahrāda iva sadgrahaḥ |
āhartaiṣo 'śvamedhānāṃ vṛddhānāṃ paryupāsakaḥ

---

01.12.026

राजर्षीणां जनयिता शास्ता चोत्पथगामिनाम् ।
निग्रहीता कलेरेष भुवो धर्मस्य कारणात्

rājarṣīṇāṃ janayitā śāstā cotpathagāminām |
nigrahītā kalereṣa bhuvo dharmasya kāraṇāt

---

01.12.027

तक्षकादात्मनो मृत्युं द्विजपुत्रोपसर्जितात् ।
प्रपत्स्यत उपश्रुत्य मुक्तसङ्गः पदं हरेः

takṣakādātmano mṛtyuṃ dvijaputropasarjitāt |
prapatsyata upaśrutya muktasaṅgaḥ padaṃ hareḥ

---

01.12.028

जिज्ञासितात्मयाथार्थ्यो मुनेर्व्याससुतादसौ ।
हित्वेदं नृप गङ्गायां यास्यत्यद्धाकुतोभयम्

jijñāsitātmayāthārthyo munervyāsasutādasau |
hitvedaṃ nṛpa gaṅgāyāṃ yāsyatyaddhākutobhayam

---

01.12.029

इति राज्ञ उपादिश्य विप्रा जातककोविदाः ।
लब्धापचितयः सर्वे प्रतिजग्मुः स्वकान् गृहान्

iti rājña upādiśya viprā jātakakovidāḥ |
labdhāpacitayaḥ sarve pratijagmuḥ svakān gṛhān

---

01.12.030

स एष लोके विख्यातः परीक्षिदिति यत् प्रभुः ।
पूर्वं दृष्टम् अनुध्यायन् परीक्षेत नरेष्विह

sa eṣa loke vikhyātaḥ parīkṣiditi yat prabhuḥ |
pūrvaṃ dṛṣṭam anudhyāyan parīkṣeta nareṣviha

---

01.12.031

स राजपुत्रो ववृधे आशु शुक्ल इवोडुपः ।
आपूर्यमाणः पितृभिः काष्ठाभिरिव सो ऽन्वहम्

sa rājaputro vavṛdhe āśu śukla ivoḍupaḥ |
āpūryamāṇaḥ pitṛbhiḥ kāṣṭhābhiriva so 'nvaham

---

01.12.032

यक्ष्यमाणो ऽश्वमेधेन ज्ञातिद्रोहजिहासया ।
राजा लब्धधनो दध्यौ नान्यत्र करदण्डयोः

yakṣyamāṇo 'śvamedhena jñātidrohajihāsayā |
rājā labdhadhano dadhyau nānyatra karadaṇḍayoḥ

---

01.12.033

तदभिप्रेतम् आलक्ष्य भ्रातरो ञ्च्युतचोदिताः ।
धनं प्रहीणम् आजह्रुरुदीच्यां दिशि भूरिशः

tadabhipretam ālakṣya bhrātaro ñcyutacoditāḥ |
dhanaṃ prahīṇam ājahrurudīcyāṃ diśi bhūriśaḥ

---

01.12.034

तेन सम्भृतसम्भारो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
वाजिमेधैस्त्रिभिर्भीतो यज्ञैः समयजद्धरिम्

tena sambhṛtasambhāro dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
vājimedhaistribhirbhīto yajñaiḥ samayajaddharim

---

01.12.035

आहूतो भगवान् राज्ञा याजयित्वा द्विजैर्नृपम् ।
उवास कतिचिन् मासान् सुहृदां प्रियकाम्यया

āhūto bhagavān rājñā yājayitvā dvijairnṛpam |
uvāsa katicin māsān suhṛdāṃ priyakāmyayā

---

01.12.036

ततो राज्ञाभ्यनुज्ञातः कृष्णया सहबन्धुभिः ।
ययौ द्वारवतीं ब्रह्मन् सार्जुनो यदुभिर्वृतः

tato rājñābhyanujñātaḥ kṛṣṇayā sahabandhubhiḥ |
yayau dvāravatīṃ brahman sārjuno yadubhirvṛtaḥ

01.13.001

0 सूत उवाच विदुरस्तीर्थयात्रायां मैत्रेयादात्मनो गतिम् ।
ज्ञात्वागाद्धास्तिनपुरं तयावाप्तविवित्सितः

0 sūta uvāca vidurastīrthayātrāyāṃ maitreyādātmano gatim |
jñātvāgāddhāstinapuraṃ tayāvāptavivitsitaḥ

---

01.13.002

यावतः कृतवान् प्रश्नान् क्षत्ता कौषारवाग्रतः ।
जातैकभक्तिर्गोविन्दे तेभ्यश्चोपरराम ह

yāvataḥ kṛtavān praśnān kṣattā kauṣāravāgrataḥ |
jātaikabhaktirgovinde tebhyaścopararāma ha

---

01.13.003

तं बन्धुम् आगतं दृष्ट्वा धर्मपुत्रः सहानुजः ।
धृतराष्ट्रो युयुत्सुश्च सूतः शारद्वतः पृथा

taṃ bandhum āgataṃ dṛṣṭvā dharmaputraḥ sahānujaḥ |
dhṛtarāṣṭro yuyutsuśca sūtaḥ śāradvataḥ pṛthā

---

01.13.004

गान्धारी द्रौपदी ब्रह्मन् सुभद्रा चोत्तरा कृपी ।
अन्याश्च जामयः पाण्डोर्ज्ञातयः ससुताः स्त्रियः

gāndhārī draupadī brahman subhadrā cottarā kṛpī |
anyāśca jāmayaḥ pāṇḍorjñātayaḥ sasutāḥ striyaḥ

---

01.13.005

प्रत्युज्जग्मुः प्रहर्षेण प्राणं तन्व इवागतम् ।
अभिसङ्गम्य विधिवत् परिष्वङ्गाभिवादनैः

pratyujjagmuḥ praharṣeṇa prāṇaṃ tanva ivāgatam |
abhisaṅgamya vidhivat pariṣvaṅgābhivādanaiḥ

---

01.13.006

मुमुचुः प्रेमबाष्पौघं विरहौत्कण्ठ्यकातराः ।
राजा तम् अर्हयां चक्रे कृतासनपरिग्रहम्

mumucuḥ premabāṣpaughaṃ virahautkaṇṭhyakātarāḥ |
rājā tam arhayāṃ cakre kṛtāsanaparigraham

---

01.13.007

तं भुक्तवन्तं विश्रान्तम् आसीनं सुखम् आसने ।
प्रश्रयावनतो राजा प्राह तेषां च शृण्वताम्

taṃ bhuktavantaṃ viśrāntam āsīnaṃ sukham āsane |
praśrayāvanato rājā prāha teṣāṃ ca śṛṇvatām

---

01.13.008

0 युधिष्ठिर उवाच अपि स्मरथ नो युष्मत्पक्षच्छायासमेधितान् ।
विपद्गणाद्विषाग्न्यादेर्मोचिता यत् समातृकाः

0 yudhiṣṭhira uvāca api smaratha no yuṣmatpakṣacchāyāsamedhitān |
vipadgaṇādviṣāgnyādermocitā yat samātṛkāḥ

---

01.13.009

कया वृत्त्या वर्तितं वश्चरद्भिः क्षितिमण्डलम् ।
तीर्थानि क्षेत्रमुख्यानि सेवितानीह भूतले

kayā vṛttyā vartitaṃ vaścaradbhiḥ kṣitimaṇḍalam |
tīrthāni kṣetramukhyāni sevitānīha bhūtale

---

01.13.010

भवद्विधा भागवतास्तीर्थभूताः स्वयं विभो ।
तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि स्वान्तःस्थेन गदाभृता

bhavadvidhā bhāgavatāstīrthabhūtāḥ svayaṃ vibho |
tīrthīkurvanti tīrthāni svāntaḥsthena gadābhṛtā

---

01.13.011

अपि नः सुहृदस्तात बान्धवाः कृष्णदेवताः ।
दृष्टाः श्रुता वा यदवः स्वपुर्यां सुखम् आसते

api naḥ suhṛdastāta bāndhavāḥ kṛṣṇadevatāḥ |
dṛṣṭāḥ śrutā vā yadavaḥ svapuryāṃ sukham āsate

---

01.13.012

इत्युक्तो धर्मराजेन सर्वं तत् समवर्णयत् ।
यथानुभूतं क्रमशो विना यदुकुलक्षयम्

ityukto dharmarājena sarvaṃ tat samavarṇayat |
yathānubhūtaṃ kramaśo vinā yadukulakṣayam

---

01.13.013

नन्वप्रियं दुर्विषहं नृणां स्वयम् उपस्थितम् ।
नावेदयत् सकरुणो दुःखितान् द्रष्टुम् अक्षमः

nanvapriyaṃ durviṣahaṃ nṛṇāṃ svayam upasthitam |
nāvedayat sakaruṇo duḥkhitān draṣṭum akṣamaḥ

---

01.13.014

कञ्चित् कालम् अथावात्सीत् सत्कृतो देववत् सुखम् ।
भ्रातुर्ज्येष्ठस्य श्रेयस्कृत् सर्वेषां सुखम् आवहन्

kañcit kālam athāvātsīt satkṛto devavat sukham |
bhrāturjyeṣṭhasya śreyaskṛt sarveṣāṃ sukham āvahan

---

01.13.015

अबिभ्रदर्यमा दण्डं यथावदघकारिषु ।
यावद्दधार शूद्रत्वं शापाद्वर्षशतं यमः

abibhradaryamā daṇḍaṃ yathāvadaghakāriṣu |
yāvaddadhāra śūdratvaṃ śāpādvarṣaśataṃ yamaḥ

---

01.13.016

युधिष्ठिरो लब्धराज्यो दृष्ट्वा पौत्रं कुलन्धरम् ।
भ्रातृभिर्लोकपालाभैर्मुमुदे परया श्रिया

yudhiṣṭhiro labdharājyo dṛṣṭvā pautraṃ kulandharam |
bhrātṛbhirlokapālābhairmumude parayā śriyā

---

01.13.017

एवं गृहेषु सक्तानां प्रमत्तानां तदीहया ।
अत्यक्रामदविज्ञातः कालः परमदुस्तरः

evaṃ gṛheṣu saktānāṃ pramattānāṃ tadīhayā |
atyakrāmadavijñātaḥ kālaḥ paramadustaraḥ

---

01.13.018

विदुरस्तदभिप्रेत्य धृतराष्ट्रम् अभाषत ।
राजन् निर्गम्यतां शीघ्रं पश्येदं भयम् आगतम्

vidurastadabhipretya dhṛtarāṣṭram abhāṣata |
rājan nirgamyatāṃ śīghraṃ paśyedaṃ bhayam āgatam

---

01.13.019

प्रतिक्रिया न यस्येह कुतश्चित् कर्हिचित् प्रभो ।
स एष भगवान् कालः सर्वेषां नः समागतः

pratikriyā na yasyeha kutaścit karhicit prabho |
sa eṣa bhagavān kālaḥ sarveṣāṃ naḥ samāgataḥ

---

01.13.020

येन चैवाभिपन्नो ऽयं प्राणैः प्रियतमैरपि ।
जनः सद्यो वियुज्येत किम् उतान्यैर्धनादिभिः

yena caivābhipanno 'yaṃ prāṇaiḥ priyatamairapi |
janaḥ sadyo viyujyeta kim utānyairdhanādibhiḥ

---

01.13.021

पितृभ्रातृसुहृत्पुत्रा हतास्ते विगतं वयम् ।
आत्मा च जरया ग्रस्तः परगेहम् उपाससे

pitṛbhrātṛsuhṛtputrā hatāste vigataṃ vayam |
ātmā ca jarayā grastaḥ parageham upāsase

---

01.13.022

अन्धः पुरैव वधिरो मन्दप्रज्ञाश्च साम्प्रतम् ।
विशीर्णदन्तो मन्दाग्निः सरागः कफम् उद्वहन्

andhaḥ puraiva vadhiro mandaprajñāśca sāmpratam |
viśīrṇadanto mandāgniḥ sarāgaḥ kapham udvahan

---

01.13.023

अहो महीयसी जन्तोर्जीविताशा यथा भवान् ।
भीमापवर्जितं पिण्डम् आदत्ते गृहपालवत्

aho mahīyasī jantorjīvitāśā yathā bhavān |
bhīmāpavarjitaṃ piṇḍam ādatte gṛhapālavat

---

01.13.024

अग्निर्निसृष्टो दत्तश्च गरो दाराश्च दूषिताः ।
हृतं क्षेत्रं धनं येषां तद्दत्तैरसुभिः कियत्

agnirnisṛṣṭo dattaśca garo dārāśca dūṣitāḥ |
hṛtaṃ kṣetraṃ dhanaṃ yeṣāṃ taddattairasubhiḥ kiyat

---

01.13.025

तस्यापि तव देहो ऽयं कृपणस्य जिजीविषोः ।
परैत्यनिच्छतो जीर्णो जरया वाससी इव

tasyāpi tava deho 'yaṃ kṛpaṇasya jijīviṣoḥ |
paraityanicchato jīrṇo jarayā vāsasī iva

---

01.13.026

गतस्वार्थम् इमं देहं विरक्तो मुक्तबन्धनः ।
अविज्ञातगतिर्जह्यात् स वै धीर उदाहृतः

gatasvārtham imaṃ dehaṃ virakto muktabandhanaḥ |
avijñātagatirjahyāt sa vai dhīra udāhṛtaḥ

---

01.13.027

यः स्वकात् परतो वेह जातनिर्वेद आत्मवान् ।
हृदि कृत्वा हरिं गेहात् प्रव्रजेत् स नरोत्तमः

yaḥ svakāt parato veha jātanirveda ātmavān |
hṛdi kṛtvā hariṃ gehāt pravrajet sa narottamaḥ

---

01.13.028

अथोदीचीं दिशं यातु स्वैरज्ञातगतिर्भवान् ।
इतो ऽर्वाक् प्रायशः कालः पुंसां गुणविकर्षणः

athodīcīṃ diśaṃ yātu svairajñātagatirbhavān |
ito 'rvāk prāyaśaḥ kālaḥ puṃsāṃ guṇavikarṣaṇaḥ

---

01.13.029

एवं राजा विदुरेणानुजेन प्रज्ञाचक्षुर्बोधित आजमीढः ।
छित्त्वा स्वेषु स्नेहपाशान् द्रढिम्नो निश्चक्राम भ्रातृसन्दर्शिताध्वा

evaṃ rājā vidureṇānujena prajñācakṣurbodhita ājamīḍhaḥ |
chittvā sveṣu snehapāśān draḍhimno niścakrāma bhrātṛsandarśitādhvā

---

01.13.030

पतिं प्रयान्तं सुबलस्य पुत्री पतिव्रता चानुजगाम साध्वी ।
हिमालयं न्यस्तदण्डप्रहर्षं मनस्विनाम् इव सत् सम्प्रहारः

patiṃ prayāntaṃ subalasya putrī pativratā cānujagāma sādhvī |
himālayaṃ nyastadaṇḍapraharṣaṃ manasvinām iva sat samprahāraḥ

---

01.13.031

अजातशत्रुः कृतमैत्रो हुताग्निर् विप्रान् नत्वा तिलगोभूमिरुक्मैः ।
गृहं प्रविष्टो गुरुवन्दनाय न चापश्यत् पितरौ सौबलीं च

ajātaśatruḥ kṛtamaitro hutāgnir viprān natvā tilagobhūmirukmaiḥ |
gṛhaṃ praviṣṭo guruvandanāya na cāpaśyat pitarau saubalīṃ ca

---

01.13.032

तत्र सञ्जयम् आसीनं पप्रच्छोद्विग्नमानसः ।
गावल्गणे क्व नस्तातो वृद्धो हीनश्च नेत्रयोः

tatra sañjayam āsīnaṃ papracchodvignamānasaḥ |
gāvalgaṇe kva nastāto vṛddho hīnaśca netrayoḥ

---

01.13.033

अम्बा च हतपुत्रार्ता पितृव्यः क्व गतः सुहृत् ।
अपि मय्यकृतप्रज्ञे हतबन्धुः स भार्यया ।
आशंसमानः शमलं गङ्गायां दुःखितो ऽपतत्

ambā ca hataputrārtā pitṛvyaḥ kva gataḥ suhṛt |
api mayyakṛtaprajñe hatabandhuḥ sa bhāryayā |
āśaṃsamānaḥ śamalaṃ gaṅgāyāṃ duḥkhito 'patat

---

01.13.034

पितर्युपरते पाण्डौ सर्वान् नः सुहृदः शिशून् ।
अरक्षतां व्यसनतः पितृव्यौ क्व गतावितः

pitaryuparate pāṇḍau sarvān naḥ suhṛdaḥ śiśūn |
arakṣatāṃ vyasanataḥ pitṛvyau kva gatāvitaḥ

---

01.13.035

0 सूत उवाच कृपया स्नेहवैक्लव्यात् सूतो विरहकर्शितः ।
आत्मेश्वरम् अचक्षाणो न प्रत्याहातिपीडितः

0 sūta uvāca kṛpayā snehavaiklavyāt sūto virahakarśitaḥ |
ātmeśvaram acakṣāṇo na pratyāhātipīḍitaḥ

---

01.13.036

विमृज्याश्रूणि पाणिभ्यां विष्टभ्यात्मानम् आत्मना ।
अजातशत्रुं प्रत्यूचे प्रभोः पादावनुस्मरन्

vimṛjyāśrūṇi pāṇibhyāṃ viṣṭabhyātmānam ātmanā |
ajātaśatruṃ pratyūce prabhoḥ pādāvanusmaran

---

01.13.037

0 सञ्जय उवाच नाहं वेद व्यवसितं पित्रोर्वः कुलनन्दन ।
गान्धार्या वा महाबाहो मुषितो ऽस्मि महात्मभिः

0 sañjaya uvāca nāhaṃ veda vyavasitaṃ pitrorvaḥ kulanandana |
gāndhāryā vā mahābāho muṣito 'smi mahātmabhiḥ

---

01.13.038

अथाजगाम भगवान् नारदः सहतुम्बुरुः ।
प्रत्युत्थायाभिवाद्याह सानुजो ऽभ्यर्चयन् मुनिम्

athājagāma bhagavān nāradaḥ sahatumburuḥ |
pratyutthāyābhivādyāha sānujo 'bhyarcayan munim

---

01.13.039

0 युधिष्ठिर उवाच नाहं वेद गतिं पित्रोर्भगवन् क्व गतावितः ।
अम्बा वा हतपुत्रार्ता क्व गता च तपस्विनी

0 yudhiṣṭhira uvāca nāhaṃ veda gatiṃ pitrorbhagavan kva gatāvitaḥ |
ambā vā hataputrārtā kva gatā ca tapasvinī

---

01.13.040

कर्णधार इवापारे भगवान् पारदर्शकः ।
अथाबभाषे भगवान् नारदो मुनिसत्तमः

karṇadhāra ivāpāre bhagavān pāradarśakaḥ |
athābabhāṣe bhagavān nārado munisattamaḥ

---

01.13.041

0 नारद उवाच मा कञ्चन शुचो राजन् यदीश्वरवशं जगत् ।
लोकाः सपाला यस्येमे वहन्ति बलिम् ईशितुः ।
स संयुनक्ति भूतानि स एव वियुनक्ति च

0 nārada uvāca mā kañcana śuco rājan yadīśvaravaśaṃ jagat |
lokāḥ sapālā yasyeme vahanti balim īśituḥ |
sa saṃyunakti bhūtāni sa eva viyunakti ca

---

01.13.042

यथा गावो नसि प्रोतास्तन्त्यां बद्धाश्च दामभिः ।
वाक्तन्त्यां नामभिर्बद्धा वहन्ति बलिम् ईशितुः

yathā gāvo nasi protāstantyāṃ baddhāśca dāmabhiḥ |
vāktantyāṃ nāmabhirbaddhā vahanti balim īśituḥ

---

01.13.043

यथा क्रीडोपस्कराणां संयोगविगमाविह ।
इच्छया क्रीडितुः स्यातां तथैवेशेच्छया नृणाम्

yathā krīḍopaskarāṇāṃ saṃyogavigamāviha |
icchayā krīḍituḥ syātāṃ tathaiveśecchayā nṛṇām

---

01.13.044

यन् मन्यसे ध्रुवं लोकम् अध्रुवं वा न चोभयम् ।
सर्वथा न हि शोच्यास्ते स्नेहादन्यत्र मोहजात्

yan manyase dhruvaṃ lokam adhruvaṃ vā na cobhayam |
sarvathā na hi śocyāste snehādanyatra mohajāt

---

01.13.045

तस्माज् जह्यङ्ग वैक्लव्यम् अज्ञानकृतम् आत्मनः ।
कथं त्वनाथाः कृपणा वर्तेरंस्ते च मां विना

tasmāj jahyaṅga vaiklavyam ajñānakṛtam ātmanaḥ |
kathaṃ tvanāthāḥ kṛpaṇā varteraṃste ca māṃ vinā

---

01.13.046

कालकर्मगुणाधीनो देहो ऽयं पाञ्चभौतिकः ।
कथम् अन्यांस्तु गोपायेत् सर्पग्रस्तो यथा परम्

kālakarmaguṇādhīno deho 'yaṃ pāñcabhautikaḥ |
katham anyāṃstu gopāyet sarpagrasto yathā param

---

01.13.047

अहस्तानि सहस्तानाम् अपदानि चतुष्पदाम् ।
फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम्

ahastāni sahastānām apadāni catuṣpadām |
phalgūni tatra mahatāṃ jīvo jīvasya jīvanam

---

01.13.048

तदिदं भगवान् राजन्न् एक आत्मात्मनां स्वदृक् ।
अन्तरो ऽनन्तरो भाति पश्य तं माययोरुधा

tadidaṃ bhagavān rājann eka ātmātmanāṃ svadṛk |
antaro 'nantaro bhāti paśya taṃ māyayorudhā

---

01.13.049

सो ऽयम् अद्य महाराज भगवान् भूतभावनः ।
कालरूपो ऽवतीर्णो ऽस्याम् अभावाय सुरद्विषाम्

so 'yam adya mahārāja bhagavān bhūtabhāvanaḥ |
kālarūpo 'vatīrṇo 'syām abhāvāya suradviṣām

---

01.13.050

निष्पादितं देवकृत्यम् अवशेषं प्रतीक्षते ।
तावद्यूयम् अवेक्षध्वं भवेद्यावदिहेश्वरः

niṣpāditaṃ devakṛtyam avaśeṣaṃ pratīkṣate |
tāvadyūyam avekṣadhvaṃ bhavedyāvadiheśvaraḥ

---

01.13.051

धृतराष्ट्रः सह भ्रात्रा गान्धार्या च स्वभार्यया ।
दक्षिणेन हिमवत ऋषीणाम् आश्रमं गतः

dhṛtarāṣṭraḥ saha bhrātrā gāndhāryā ca svabhāryayā |
dakṣiṇena himavata ṛṣīṇām āśramaṃ gataḥ

---

01.13.052

स्रोतोभिः सप्तभिर्या वै स्वर्धुनी सप्तधा व्यधात् ।
सप्तानां प्रीतये नाना सप्तस्रोतः प्रचक्षते

srotobhiḥ saptabhiryā vai svardhunī saptadhā vyadhāt |
saptānāṃ prītaye nānā saptasrotaḥ pracakṣate

---

01.13.053

स्नात्वानुसवनं तस्मिन् हुत्वा चाग्नीन् यथाविधि ।
अब्भक्ष उपशान्तात्मा स आस्ते विगतैषणः

snātvānusavanaṃ tasmin hutvā cāgnīn yathāvidhi |
abbhakṣa upaśāntātmā sa āste vigataiṣaṇaḥ

---

01.13.054

जितासनो जितश्वासः प्रत्याहृतषडिन्द्रियः ।
हरिभावनया ध्वस्तरजःसत्त्वतमोमलः

jitāsano jitaśvāsaḥ pratyāhṛtaṣaḍindriyaḥ |
haribhāvanayā dhvastarajaḥsattvatamomalaḥ

---

01.13.055

विज्ञानात्मनि संयोज्य क्षेत्रज्ञे प्रविलाप्य तम् ।
ब्रह्मण्यात्मानम् आधारे घटाम्बरम् इवाम्बरे

vijñānātmani saṃyojya kṣetrajñe pravilāpya tam |
brahmaṇyātmānam ādhāre ghaṭāmbaram ivāmbare

---

01.13.056

ध्वस्तमायागुणोदर्को निरुद्धकरणाशयः ।
निवर्तिताखिलाहार आस्ते स्थाणुरिवाचलः ।
तस्यान्तरायो मैवाभूः सन्न्यस्ताखिलकर्मणः

dhvastamāyāguṇodarko niruddhakaraṇāśayaḥ |
nivartitākhilāhāra āste sthāṇurivācalaḥ |
tasyāntarāyo maivābhūḥ sannyastākhilakarmaṇaḥ

---

01.13.057

स वा अद्यतनाद्राजन् परतः पञ्चमे ऽहनि ।
कलेवरं हास्यति स्वं तच् च भस्मीभविष्यति

sa vā adyatanādrājan parataḥ pañcame 'hani |
kalevaraṃ hāsyati svaṃ tac ca bhasmībhaviṣyati

---

01.13.058

दह्यमाने ऽग्निभिर्देहे पत्युः पत्नी सहोटजे ।
बहिः स्थिता पतिं साध्वी तम् अग्निम् अनु वेक्ष्यति

dahyamāne 'gnibhirdehe patyuḥ patnī sahoṭaje |
bahiḥ sthitā patiṃ sādhvī tam agnim anu vekṣyati

---

01.13.059

विदुरस्तु तदाश्चर्यं निशाम्य कुरुनन्दन ।
हर्षशोकयुतस्तस्माद्गन्ता तीर्थनिषेवकः

vidurastu tadāścaryaṃ niśāmya kurunandana |
harṣaśokayutastasmādgantā tīrthaniṣevakaḥ

---

01.13.060

इत्युक्त्वाथारुहत् स्वर्गं नारदः सहतुम्बुरुः ।
युधिष्ठिरो वचस्तस्य हृदि कृत्वाजहाच् छुचः

ityuktvāthāruhat svargaṃ nāradaḥ sahatumburuḥ |
yudhiṣṭhiro vacastasya hṛdi kṛtvājahāc chucaḥ

01.14.001

0 सूत उवाच सम्प्रस्थिते द्वारकायांजिष्णौ बन्धुदिदृक्षया ।
ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम्

0 sūta uvāca samprasthite dvārakāyāṃjiṣṇau bandhudidṛkṣayā |
jñātuṃ ca puṇyaślokasya kṛṣṇasya ca viceṣṭitam

---

01.14.002

व्यतीताः कतिचिन् मासास्तदा नायात् ततो ऽर्जुनः ।
ददर्श घोररूपाणि निमित्तानि कुरूद्वहः

vyatītāḥ katicin māsāstadā nāyāt tato 'rjunaḥ |
dadarśa ghorarūpāṇi nimittāni kurūdvahaḥ

---

01.14.003

कालस्य च गतिं रौद्रां विपर्यस्तर्तुधर्मिणः ।
पापीयसीं नृणां वार्तां क्रोधलोभानृतात्मनाम्

kālasya ca gatiṃ raudrāṃ viparyastartudharmiṇaḥ |
pāpīyasīṃ nṛṇāṃ vārtāṃ krodhalobhānṛtātmanām

---

01.14.004

जिह्मप्रायं व्यवहृतं शाठ्यमिश्रं च सौहृदम् ।
पितृमातृसुहृद्भ्रातृदम्पतीनां च कल्कनम्

jihmaprāyaṃ vyavahṛtaṃ śāṭhyamiśraṃ ca sauhṛdam |
pitṛmātṛsuhṛdbhrātṛdampatīnāṃ ca kalkanam

---

01.14.005

निमित्तान्यत्यरिष्टानि काले त्वनुगते नृणाम् ।
लोभाद्यधर्मप्रकृतिं दृष्ट्वोवाचानुजं नृपः

nimittānyatyariṣṭāni kāle tvanugate nṛṇām |
lobhādyadharmaprakṛtiṃ dṛṣṭvovācānujaṃ nṛpaḥ

---

01.14.006

0 युधिष्ठिर उवाच सम्प्रेषितो द्वारकायां जिष्णुर्बन्धुदिदृक्षयाज् ।
ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम्

0 yudhiṣṭhira uvāca sampreṣito dvārakāyāṃ jiṣṇurbandhudidṛkṣayāj |
ñātuṃ ca puṇyaślokasya kṛṣṇasya ca viceṣṭitam

---

01.14.007

गताः सप्ताधुना मासा भीमसेन तवानुजः ।
नायाति कस्य वा हेतोर्नाहं वेदेदम् अञ्जसा

gatāḥ saptādhunā māsā bhīmasena tavānujaḥ |
nāyāti kasya vā hetornāhaṃ vededam añjasā

---

01.14.008

अपि देवर्षिणादिष्टः स कालो ऽयम् उपस्थितः ।
यदात्मनो ऽङ्गम् आक्रीडं भगवान् उत्सिसृक्षति

api devarṣiṇādiṣṭaḥ sa kālo 'yam upasthitaḥ |
yadātmano 'ṅgam ākrīḍaṃ bhagavān utsisṛkṣati

---

01.14.009

यस्मान् नः सम्पदो राज्यं दाराः प्राणाः कुलं प्रजाः ।
आसन् सपत्नविजयो लोकाश्च यदनुग्रहात्

yasmān naḥ sampado rājyaṃ dārāḥ prāṇāḥ kulaṃ prajāḥ |
āsan sapatnavijayo lokāśca yadanugrahāt

---

01.14.010

पश्योत्पातान् नरव्याघ्र दिव्यान् भौमान् सदैहिकान् ।
दारुणान् शंसतो ऽदूराद्भयं नो बुद्धिमोहनम्

paśyotpātān naravyāghra divyān bhaumān sadaihikān |
dāruṇān śaṃsato 'dūrādbhayaṃ no buddhimohanam

---

01.14.011

ऊर्वक्षिबाहवो मह्यं स्फुरन्त्यङ्ग पुनः पुनः ।
वेपथुश्चापि हृदये आराद्दास्यन्ति विप्रियम्

ūrvakṣibāhavo mahyaṃ sphurantyaṅga punaḥ punaḥ |
vepathuścāpi hṛdaye ārāddāsyanti vipriyam

---

01.14.012

शिवैषोद्यन्तम् आदित्यम् अभिरौत्यनलानना ।
माम् अङ्ग सारमेयो ऽयम् अभिरेभत्यभीरुवत्

śivaiṣodyantam ādityam abhirautyanalānanā |
mām aṅga sārameyo 'yam abhirebhatyabhīruvat

---

01.14.013

शस्ताः कुर्वन्ति मां सव्यं दक्षिणं पशवो ऽपरे ।
वाहांश्च पुरुषव्याघ्र लक्षये रुदतो मम

śastāḥ kurvanti māṃ savyaṃ dakṣiṇaṃ paśavo 'pare |
vāhāṃśca puruṣavyāghra lakṣaye rudato mama

---

01.14.014

मृत्युदूतः कपोतो ऽयम् उलूकः कम्पयन् मनः ।
प्रत्युलूकश्च कुह्वानैर्विश्वं वै शून्यम् इच्छतः

mṛtyudūtaḥ kapoto 'yam ulūkaḥ kampayan manaḥ |
pratyulūkaśca kuhvānairviśvaṃ vai śūnyam icchataḥ

---

01.14.015

धूम्रा दिशः परिधयः कम्पते भूः सहाद्रिभिः ।
निर्घातश्च महांस्तात साकं च स्तनयित्नुभिः

dhūmrā diśaḥ paridhayaḥ kampate bhūḥ sahādribhiḥ |
nirghātaśca mahāṃstāta sākaṃ ca stanayitnubhiḥ

---

01.14.016

वायुर्वाति खरस्पर्शो रजसा विसृजंस्तमः ।
असृग् वर्षन्ति जलदा बीभत्सम् इव सर्वतः

vāyurvāti kharasparśo rajasā visṛjaṃstamaḥ |
asṛg varṣanti jaladā bībhatsam iva sarvataḥ

---

01.14.017

सूर्यं हतप्रभं पश्य ग्रहमर्दं मिथो दिवि ।
ससङ्कुलैर्भूतगणैर्ज्वलिते इव रोदसी

sūryaṃ hataprabhaṃ paśya grahamardaṃ mitho divi |
sasaṅkulairbhūtagaṇairjvalite iva rodasī

---

01.14.018

नद्यो नदाश्च क्षुभिताः सरांसि च मनांसि च ।
न ज्वलत्यग्निराज्येन कालो ऽयं किं विधास्यति

nadyo nadāśca kṣubhitāḥ sarāṃsi ca manāṃsi ca |
na jvalatyagnirājyena kālo 'yaṃ kiṃ vidhāsyati

---

01.14.019

न पिबन्ति स्तनं वत्सा न दुह्यन्ति च मातरः ।
रुदन्त्यश्रुमुखा गावो न हृष्यन्त्यृषभा व्रजे

na pibanti stanaṃ vatsā na duhyanti ca mātaraḥ |
rudantyaśrumukhā gāvo na hṛṣyantyṛṣabhā vraje

---

01.14.020

दैवतानि रुदन्तीव स्विद्यन्ति ह्युच्चलन्ति च ।
इमे जनपदा ग्रामाः पुरोद्यानाकराश्रमाः ।
भ्रष्टश्रियो निरानन्दाः किम् अघं दर्शयन्ति नः

daivatāni rudantīva svidyanti hyuccalanti ca |
ime janapadā grāmāḥ purodyānākarāśramāḥ |
bhraṣṭaśriyo nirānandāḥ kim aghaṃ darśayanti naḥ

---

01.14.021

मन्य एतैर्महोत्पातैर्नूनं भगवतः पदैः ।
अनन्यपुरुषश्रीभिर्हीना भूर्हतसौभगा

manya etairmahotpātairnūnaṃ bhagavataḥ padaiḥ |
ananyapuruṣaśrībhirhīnā bhūrhatasaubhagā

---

01.14.022

इति चिन्तयतस्तस्य दृष्टारिष्टेन चेतसा ।
राज्ञः प्रत्यागमद्ब्रह्मन् यदुपुर्याः कपिध्वजः

iti cintayatastasya dṛṣṭāriṣṭena cetasā |
rājñaḥ pratyāgamadbrahman yadupuryāḥ kapidhvajaḥ

---

01.14.023

तं पादयोर्निपतितम् अयथापूर्वम् आतुरम् ।
अधोवदनम् अब्बिन्दून् सृजन्तं नयनाब्जयोः

taṃ pādayornipatitam ayathāpūrvam āturam |
adhovadanam abbindūn sṛjantaṃ nayanābjayoḥ

---

01.14.024

विलोक्योद्विग्नहृदयो विच्छायम् अनुजं नृपः ।
पृच्छति स्म सुहृन् मध्ये संस्मरन् नारदेरितम्

vilokyodvignahṛdayo vicchāyam anujaṃ nṛpaḥ |
pṛcchati sma suhṛn madhye saṃsmaran nāraderitam

---

01.14.025

0 युधिष्ठिर उवाच कच्चिदानर्तपुर्यां नः स्वजनाः सुखम् आसते ।
मधुभोजदशार्हार्ह सात्वतान्धकवृष्णयः

0 yudhiṣṭhira uvāca kaccidānartapuryāṃ naḥ svajanāḥ sukham āsate |
madhubhojadaśārhārha sātvatāndhakavṛṣṇayaḥ

---

01.14.026

शूरो मातामहः कच्चित् स्वस्त्यास्ते वाथ मारिषः ।
मातुलः सानुजः कच्चित् कुशल्यानकदुन्दुभिः

śūro mātāmahaḥ kaccit svastyāste vātha māriṣaḥ |
mātulaḥ sānujaḥ kaccit kuśalyānakadundubhiḥ

---

01.14.027

सप्त स्वसारस्तत्पत्न्यो मातुलान्यः सहात्मजाः ।
आसते सस्नुषाः क्षेमंदेवकीप्रमुखाः स्वयम्

sapta svasārastatpatnyo mātulānyaḥ sahātmajāḥ |
āsate sasnuṣāḥ kṣemaṃdevakīpramukhāḥ svayam

---

01.14.028

कच्चिद्राजाहुको जीवत्यसत्पुत्रो ऽस्य चानुजः ।
हृदीकः ससुतो ऽक्रूरो जयन्तगदसारणाः

kaccidrājāhuko jīvatyasatputro 'sya cānujaḥ |
hṛdīkaḥ sasuto 'krūro jayantagadasāraṇāḥ

---

01.14.029

आसते कुशलं कच्चिद्ये च शत्रुजिदादयः ।
कच्चिदास्ते सुखं रामो भगवान् सात्वतां प्रभुः

āsate kuśalaṃ kaccidye ca śatrujidādayaḥ |
kaccidāste sukhaṃ rāmo bhagavān sātvatāṃ prabhuḥ

---

01.14.030

प्रद्युम्नः सर्ववृष्णीनां सुखम् आस्ते महारथः ।
गम्भीररयो ऽनिरुद्धो वर्धते भगवान् उत

pradyumnaḥ sarvavṛṣṇīnāṃ sukham āste mahārathaḥ |
gambhīrarayo 'niruddho vardhate bhagavān uta

---

01.14.031

सुषेणश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुतः ।
अन्ये च कार्ष्णिप्रवराः सपुत्रा ऋषभादयः

suṣeṇaścārudeṣṇaśca sāmbo jāmbavatīsutaḥ |
anye ca kārṣṇipravarāḥ saputrā ṛṣabhādayaḥ

---

01.14.032

तथैवानुचराः शौरेः श्रुतदेवोद्धवादयः ।
सुनन्दनन्दशीर्षण्या ये चान्ये सात्वतर्षभाः

tathaivānucarāḥ śaureḥ śrutadevoddhavādayaḥ |
sunandanandaśīrṣaṇyā ye cānye sātvatarṣabhāḥ

---

01.14.033

अपि स्वस्त्यासते सर्वे रामकृष्णभुजाश्रयाः ।
अपि स्मरन्ति कुशलम् अस्माकं बद्धसौहृदाः

api svastyāsate sarve rāmakṛṣṇabhujāśrayāḥ |
api smaranti kuśalam asmākaṃ baddhasauhṛdāḥ

---

01.14.034

भगवान् अपि गोविन्दो ब्रह्मण्यो भक्तवत्सलः ।
कच्चित् पुरे सुधर्मायां सुखम् आस्ते सुहृद्वृतः

bhagavān api govindo brahmaṇyo bhaktavatsalaḥ |
kaccit pure sudharmāyāṃ sukham āste suhṛdvṛtaḥ

---

01.14.035

मङ्गलाय च लोकानां क्षेमाय च भवाय च ।
आस्ते यदुकुलाम्भोधावाद्यो ऽनन्तसखः पुमान्

maṅgalāya ca lokānāṃ kṣemāya ca bhavāya ca |
āste yadukulāmbhodhāvādyo 'nantasakhaḥ pumān

---

01.14.036

यद्बाहुदण्डगुप्तायां स्वपुर्यां यदवो ऽर्चिताः ।
क्रीडन्ति परमानन्दं महापौरुषिका इव

yadbāhudaṇḍaguptāyāṃ svapuryāṃ yadavo 'rcitāḥ |
krīḍanti paramānandaṃ mahāpauruṣikā iva

---

01.14.037

यत्पादशुश्रूषणमुख्यकर्मणा सत्यादयो द्व्यष्टसहस्रयोषितः ।
निर्जित्य सङ्ख्ये त्रिदशांस्तदाशिषो हरन्ति वज्रायुधवल्लभोचिताः

yatpādaśuśrūṣaṇamukhyakarmaṇā satyādayo dvyaṣṭasahasrayoṣitaḥ |
nirjitya saṅkhye tridaśāṃstadāśiṣo haranti vajrāyudhavallabhocitāḥ

---

01.14.038

यद्बाहुदण्डाभ्युदयानुजीविनो यदुप्रवीरा ह्यकुतोभया मुहुः ।
अधिक्रमन्त्यङ्घ्रिभिराहृतां बलात् सभां सुधर्मां सुरसत्तमोचिताम्

yadbāhudaṇḍābhyudayānujīvino yadupravīrā hyakutobhayā muhuḥ |
adhikramantyaṅghribhirāhṛtāṃ balāt sabhāṃ sudharmāṃ surasattamocitām

---

01.14.039

कच्चित् ते ऽनामयं तात भ्रष्टतेजा विभासि मे ।
अलब्धमानो ऽवज्ञातः किं वा तात चिरोषितः

kaccit te 'nāmayaṃ tāta bhraṣṭatejā vibhāsi me |
alabdhamāno 'vajñātaḥ kiṃ vā tāta ciroṣitaḥ

---

01.14.040

कच्चिन् नाभिहतो ऽभावैः शब्दादिभिरमङ्गलैः ।
न दत्तम् उक्तम् अर्थिभ्य आशया यत् प्रतिश्रुतम्

kaccin nābhihato 'bhāvaiḥ śabdādibhiramaṅgalaiḥ |
na dattam uktam arthibhya āśayā yat pratiśrutam

---

01.14.041

कच्चित् त्वं ब्राह्मणं बालं गां वृद्धं रोगिणं स्त्रियम् ।
शरणोपसृतं सत्त्वं नात्याक्षीः शरणप्रदः

kaccit tvaṃ brāhmaṇaṃ bālaṃ gāṃ vṛddhaṃ rogiṇaṃ striyam |
śaraṇopasṛtaṃ sattvaṃ nātyākṣīḥ śaraṇapradaḥ

---

01.14.042

कच्चित् त्वं नागमो ऽगम्यां गम्यां वासत्कृतां स्त्रियम् ।
पराजितो वाथ भवान् नोत्तमैर्नासमैः पथि

kaccit tvaṃ nāgamo 'gamyāṃ gamyāṃ vāsatkṛtāṃ striyam |
parājito vātha bhavān nottamairnāsamaiḥ pathi

---

01.14.043

अपि स्वित् पर्यभुङ्क्थास्त्वं सम्भोज्यान् वृद्धबालकान् ।
जुगुप्सितं कर्म किञ्चित् कृतवान् न यदक्षमम्

api svit paryabhuṅkthāstvaṃ sambhojyān vṛddhabālakān |
jugupsitaṃ karma kiñcit kṛtavān na yadakṣamam

---

01.14.044

कच्चित् प्रेष्ठतमेनाथ हृदयेनात्मबन्धुना ।
शून्यो ऽस्मि रहितो नित्यं मन्यसे ते ऽन्यथा न रुक्

kaccit preṣṭhatamenātha hṛdayenātmabandhunā |
śūnyo 'smi rahito nityaṃ manyase te 'nyathā na ruk

01.15.001

0 सूत उवाच एवं कृष्णसखः कृष्णो भ्रात्रा राज्ञा विकल्पितः ।
नानाशङ्कास्पदं रूपं कृष्णविश्लेषकर्शितः

0 sūta uvāca evaṃ kṛṣṇasakhaḥ kṛṣṇo bhrātrā rājñā vikalpitaḥ |
nānāśaṅkāspadaṃ rūpaṃ kṛṣṇaviśleṣakarśitaḥ

---

01.15.002

शोकेन शुष्यद्वदन हृत्सरोजो हतप्रभः ।
विभुं तम् एवानुस्मरन् नाशक्नोत् प्रतिभाषितुम्

śokena śuṣyadvadana hṛtsarojo hataprabhaḥ |
vibhuṃ tam evānusmaran nāśaknot pratibhāṣitum

---

01.15.003

कृच्छ्रेण संस्तभ्य शुचः पाणिनामृज्य नेत्रयोः ।
परोक्षेण समुन्नद्ध प्रणयौत्कण्ठ्यकातरः

kṛcchreṇa saṃstabhya śucaḥ pāṇināmṛjya netrayoḥ |
parokṣeṇa samunnaddha praṇayautkaṇṭhyakātaraḥ

---

01.15.004

सख्यं मैत्रीं सौहृदं च सारथ्यादिषु संस्मरन् ।
नृपम् अग्रजम् इत्याह बाष्पगद्गदया गिरा

sakhyaṃ maitrīṃ sauhṛdaṃ ca sārathyādiṣu saṃsmaran |
nṛpam agrajam ityāha bāṣpagadgadayā girā

---

01.15.005

0 अर्जुन उवाच वञ्चितो ऽहं महाराज हरिणा बन्धुरूपिणा ।
येन मे ऽपहृतं तेजो देवविस्मापनं महत्

0 arjuna uvāca vañcito 'haṃ mahārāja hariṇā bandhurūpiṇā |
yena me 'pahṛtaṃ tejo devavismāpanaṃ mahat

---

01.15.006

यस्य क्षणवियोगेन लोको ह्यप्रियदर्शनः ।
उक्थेन रहितो ह्येष मृतकः प्रोच्यते यथा

yasya kṣaṇaviyogena loko hyapriyadarśanaḥ |
ukthena rahito hyeṣa mṛtakaḥ procyate yathā

---

01.15.007

यत्संश्रयाद्द्रुपदगेहम् उपागतानां राज्ञां स्वयंवरमुखे स्मरदुर्मदानाम् ।
तेजो हृतं खलु मयाभिहतश्च मत्स्यः सज्जीकृतेन धनुषाधिगता च कृष्णा

yatsaṃśrayāddrupadageham upāgatānāṃ rājñāṃ svayaṃvaramukhe smaradurmadānām |
tejo hṛtaṃ khalu mayābhihataśca matsyaḥ sajjīkṛtena dhanuṣādhigatā ca kṛṣṇā

---

01.15.008

यत्सन्निधावहम् उ खाण्डवम् अग्नये ऽदाम् इन्द्रं च सामरगणं तरसा विजित्य ।
लब्धा सभा मयकृताद्भुतशिल्पमाया दिग्भ्यो ऽहरन् नृपतयो बलिम् अध्वरे ते

yatsannidhāvaham u khāṇḍavam agnaye 'dām indraṃ ca sāmaragaṇaṃ tarasā vijitya |
labdhā sabhā mayakṛtādbhutaśilpamāyā digbhyo 'haran nṛpatayo balim adhvare te

---

01.15.009

यत्तेजसा नृपशिरोऽङ्घ्रिम् अहन् मखार्थम् आर्यो ऽनुजस्तव गजायुतसत्त्ववीर्यः ।
तेनाहृताः प्रमथनाथमखाय भूपा यन्मोचितास्तदनयन् बलिम् अध्वरे ते

yattejasā nṛpaśiro'ṅghrim ahan makhārtham āryo 'nujastava gajāyutasattvavīryaḥ |
tenāhṛtāḥ pramathanāthamakhāya bhūpā yanmocitāstadanayan balim adhvare te

---

01.15.010

पत्न्यास्तवाधिमखकॢप्तमहाभिषेक श्लाघिष्ठचारुकबरं कितवैः सभायाम् ।
स्पृष्टं विकीर्य पदयोः पतिताश्रुमुख्या यस्तत्स्त्रियो ऽकृतहतेशविमुक्तकेशाः

patnyāstavādhimakhakḷptamahābhiṣeka ślāghiṣṭhacārukabaraṃ kitavaiḥ sabhāyām |
spṛṣṭaṃ vikīrya padayoḥ patitāśrumukhyā yastatstriyo 'kṛtahateśavimuktakeśāḥ

---

01.15.011

यो नो जुगोप वन एत्य दुरन्तकृच्छ्राद् दुर्वाससो ऽरिरचितादयुताग्रभुग् यः ।
शाकान्नशिष्टम् उपयुज्य यतस्त्रिलोकीं तृप्ताम् अमंस्त सलिले विनिमग्नसङ्घः

yo no jugopa vana etya durantakṛcchrād durvāsaso 'riracitādayutāgrabhug yaḥ |
śākānnaśiṣṭam upayujya yatastrilokīṃ tṛptām amaṃsta salile vinimagnasaṅghaḥ

---

01.15.012

यत्तेजसाथ भगवान् युधि शूलपाणिर् विस्मापितः सगिरिजो ऽस्त्रम् अदान् निजं मे ।
अन्ये ऽपि चाहम् अमुनैव कलेवरेण प्राप्तो महेन्द्रभवने महदासनार्धम्

yattejasātha bhagavān yudhi śūlapāṇir vismāpitaḥ sagirijo 'stram adān nijaṃ me |
anye 'pi cāham amunaiva kalevareṇa prāpto mahendrabhavane mahadāsanārdham

---

01.15.013

तत्रैव मे विहरतो भुजदण्डयुग्मं गाण्डीवलक्षणम् अरातिवधाय देवाः ।
सेन्द्राः श्रिता यदनुभावितम् आजमीढ तेनाहम् अद्य मुषितः पुरुषेण भूम्ना

tatraiva me viharato bhujadaṇḍayugmaṃ gāṇḍīvalakṣaṇam arātivadhāya devāḥ |
sendrāḥ śritā yadanubhāvitam ājamīḍha tenāham adya muṣitaḥ puruṣeṇa bhūmnā

---

01.15.014

यद्बान्धवः कुरुबलाब्धिम् अनन्तपारम् एको रथेन ततरे ऽहम् अतीर्यसत्त्वम् ।
प्रत्याहृतं बहु धनं च मया परेषां तेजास्पदं मणिमयं च हृतं शिरोभ्यः

yadbāndhavaḥ kurubalābdhim anantapāram eko rathena tatare 'ham atīryasattvam |
pratyāhṛtaṃ bahu dhanaṃ ca mayā pareṣāṃ tejāspadaṃ maṇimayaṃ ca hṛtaṃ śirobhyaḥ

---

01.15.015

यो भीष्मकर्णगुरुशल्यचमूष्वदभ्र राजन्यवर्यरथमण्डलमण्डितासु ।
अग्रेचरो मम विभो रथयूथपानाम् आयुर्मनांसि च दृशा सह ओज आर्च्छत्

yo bhīṣmakarṇaguruśalyacamūṣvadabhra rājanyavaryarathamaṇḍalamaṇḍitāsu |
agrecaro mama vibho rathayūthapānām āyurmanāṃsi ca dṛśā saha oja ārcchat

---

01.15.016

यद्दोःषु मा प्रणिहितं गुरुभीष्मकर्ण नप्तृत्रिगर्तशल्यसैन्धवबाह्लिकाद्यैः ।
अस्त्राण्यमोघमहिमानि निरूपितानि नोपस्पृशुर्नृहरिदासम् इवासुराणि

yaddoḥṣu mā praṇihitaṃ gurubhīṣmakarṇa naptṛtrigartaśalyasaindhavabāhlikādyaiḥ |
astrāṇyamoghamahimāni nirūpitāni nopaspṛśurnṛharidāsam ivāsurāṇi

---

01.15.017

सौत्ये वृतः कुमतिनात्मद ईश्वरो मे यत्पादपद्मम् अभवाय भजन्ति भव्याः ।
मां श्रान्तवाहम् अरयो रथिनो भुविष्ठं न प्राहरन् यदनुभावनिरस्तचित्ताः

sautye vṛtaḥ kumatinātmada īśvaro me yatpādapadmam abhavāya bhajanti bhavyāḥ |
māṃ śrāntavāham arayo rathino bhuviṣṭhaṃ na prāharan yadanubhāvanirastacittāḥ

---

01.15.018

नर्माण्युदाररुचिरस्मितशोभितानि हे पार्थ हे ऽर्जुन सखे कुरुनन्दनेति ।
सञ्जल्पितानि नरदेव हृदिस्पृशानि स्मर्तुर्लुठन्ति हृदयं मम माधवस्य

narmāṇyudārarucirasmitaśobhitāni he pārtha he 'rjuna sakhe kurunandaneti |
sañjalpitāni naradeva hṛdispṛśāni smarturluṭhanti hṛdayaṃ mama mādhavasya

---

01.15.019

शय्यासनाटनविकत्थनभोजनादिष्व् ऐक्याद्वयस्य ऋतवान् इति विप्रलब्धः ।
सख्युः सखेव पितृवत् तनयस्य सर्वं सेहे महान् महितया कुमतेरघं मे

śayyāsanāṭanavikatthanabhojanādiṣv aikyādvayasya ṛtavān iti vipralabdhaḥ |
sakhyuḥ sakheva pitṛvat tanayasya sarvaṃ sehe mahān mahitayā kumateraghaṃ me

---

01.15.020

सो ऽहं नृपेन्द्र रहितः पुरुषोत्तमेन सख्या प्रियेण सुहृदा हृदयेन शून्यः ।
अध्वन्युरुक्रमपरिग्रहम् अङ्ग रक्षन् गोपैरसद्भिरबलेव विनिर्जितो ऽस्मि

so 'haṃ nṛpendra rahitaḥ puruṣottamena sakhyā priyeṇa suhṛdā hṛdayena śūnyaḥ |
adhvanyurukramaparigraham aṅga rakṣan gopairasadbhirabaleva vinirjito 'smi

---

01.15.021

तद्वै धनुस्त इषवः स रथो हयास्ते सो ऽहं रथी नृपतयो यत आनमन्ति ।
सर्वं क्षणेन तदभूदसदीशरिक्तं भस्मन् हुतं कुहकराद्धम् इवोप्तम् ऊष्याम्

tadvai dhanusta iṣavaḥ sa ratho hayāste so 'haṃ rathī nṛpatayo yata ānamanti |
sarvaṃ kṣaṇena tadabhūdasadīśariktaṃ bhasman hutaṃ kuhakarāddham ivoptam ūṣyām

---

01.15.022

राजंस्त्वयानुपृष्टानां सुहृदां नः सुहृत्पुरे ।
विप्रशापविमूढानां निघ्नतां मुष्टिभिर्मिथः

rājaṃstvayānupṛṣṭānāṃ suhṛdāṃ naḥ suhṛtpure |
vipraśāpavimūḍhānāṃ nighnatāṃ muṣṭibhirmithaḥ

---

01.15.023

वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसाम् ।
अजानताम् इवान्योन्यं चतुःपञ्चावशेषिताः

vāruṇīṃ madirāṃ pītvā madonmathitacetasām |
ajānatām ivānyonyaṃ catuḥpañcāvaśeṣitāḥ

---

01.15.024

प्रायेणैतद्भगवत ईश्वरस्य विचेष्टितम् ।
मिथो निघ्नन्ति भूतानि भावयन्ति च यन् मिथः

prāyeṇaitadbhagavata īśvarasya viceṣṭitam |
mitho nighnanti bhūtāni bhāvayanti ca yan mithaḥ

---

01.15.025

जलौकसां जले यद्वन् महान्तो ऽदन्त्यणीयसः ।
दुर्बलान् बलिनो राजन् महान्तो बलिनो मिथः

jalaukasāṃ jale yadvan mahānto 'dantyaṇīyasaḥ |
durbalān balino rājan mahānto balino mithaḥ

---

01.15.026

एवं बलिष्ठैर्यदुभिर्महद्भिरितरान् विभुः ।
यदून् यदुभिरन्योन्यं भूभारान् सञ्जहार ह

evaṃ baliṣṭhairyadubhirmahadbhiritarān vibhuḥ |
yadūn yadubhiranyonyaṃ bhūbhārān sañjahāra ha

---

01.15.027

देशकालार्थयुक्तानि हृत्तापोपशमानि च ।
हरन्ति स्मरतश्चित्तं गोविन्दाभिहितानि मे

deśakālārthayuktāni hṛttāpopaśamāni ca |
haranti smarataścittaṃ govindābhihitāni me

---

01.15.028

0 सूत उवाच एवं चिन्तयतो जिष्णोः कृष्णपादसरोरुहम् ।
सौहार्देनातिगाढेन शान्तासीद्विमला मतिः

0 sūta uvāca evaṃ cintayato jiṣṇoḥ kṛṣṇapādasaroruham |
sauhārdenātigāḍhena śāntāsīdvimalā matiḥ

---

01.15.029

वासुदेवाङ्घ्र्यनुध्यान परिबृंहितरंहसा ।
भक्त्या निर्मथिताशेष कषायधिषणो ऽर्जुनः

vāsudevāṅghryanudhyāna paribṛṃhitaraṃhasā |
bhaktyā nirmathitāśeṣa kaṣāyadhiṣaṇo 'rjunaḥ

---

01.15.030

गीतं भगवता ज्ञानं यत् तत् सङ्ग्राममूर्धनि ।
कालकर्मतमोरुद्धं पुनरध्यगमत् प्रभुः

gītaṃ bhagavatā jñānaṃ yat tat saṅgrāmamūrdhani |
kālakarmatamoruddhaṃ punaradhyagamat prabhuḥ

---

01.15.031

विशोको ब्रह्मसम्पत्त्या सञ्छिन्नद्वैतसंशयः ।
लीनप्रकृतिनैर्गुण्यादलिङ्गत्वादसम्भवः

viśoko brahmasampattyā sañchinnadvaitasaṃśayaḥ |
līnaprakṛtinairguṇyādaliṅgatvādasambhavaḥ

---

01.15.032

निशम्य भगवन्मार्गं संस्थां यदुकुलस्य च ।
स्वःपथाय मतिं चक्रे निभृतात्मा युधिष्ठिरः

niśamya bhagavanmārgaṃ saṃsthāṃ yadukulasya ca |
svaḥpathāya matiṃ cakre nibhṛtātmā yudhiṣṭhiraḥ

---

01.15.033

पृथाप्यनुश्रुत्य धनञ्जयोदितं नाशं यदूनां भगवद्गतिं च ताम् ।
एकान्तभक्त्या भगवत्यधोक्षजे निवेशितात्मोपरराम संसृतेः

pṛthāpyanuśrutya dhanañjayoditaṃ nāśaṃ yadūnāṃ bhagavadgatiṃ ca tām |
ekāntabhaktyā bhagavatyadhokṣaje niveśitātmopararāma saṃsṛteḥ

---

01.15.034

ययाहरद्भुवो भारं तां तनुं विजहावजः ।
कण्टकं कण्टकेनेव द्वयं चापीशितुः समम्

yayāharadbhuvo bhāraṃ tāṃ tanuṃ vijahāvajaḥ |
kaṇṭakaṃ kaṇṭakeneva dvayaṃ cāpīśituḥ samam

---

01.15.035

यथा मत्स्यादिरूपाणि धत्ते जह्याद्यथा नटः ।
भूभारः क्षपितो येनजहौ तच् च कलेवरम्

yathā matsyādirūpāṇi dhatte jahyādyathā naṭaḥ |
bhūbhāraḥ kṣapito yenajahau tac ca kalevaram

---

01.15.036

यदा मुकुन्दो भगवान् इमां महीं जहौ स्वतन्वा श्रवणीयसत्कथः ।
तदाहरेवाप्रतिबुद्धचेतसाम् अभद्रहेतुः कलिरन्ववर्तत

yadā mukundo bhagavān imāṃ mahīṃ jahau svatanvā śravaṇīyasatkathaḥ |
tadāharevāpratibuddhacetasām abhadrahetuḥ kaliranvavartata

---

01.15.037

युधिष्ठिरस्तत् परिसर्पणं बुधः पुरे च राष्ट्रे च गृहे तथात्मनि ।
विभाव्य लोभानृतजिह्महिंसनाद्यधर्मचक्रं गमनाय पर्यधात्

yudhiṣṭhirastat parisarpaṇaṃ budhaḥ pure ca rāṣṭre ca gṛhe tathātmani |
vibhāvya lobhānṛtajihmahiṃsanādyadharmacakraṃ gamanāya paryadhāt

---

01.15.038

स्वराट् पौत्रं विनयिनम् आत्मनः सुसमं गुणैः ।
तोयनीव्याः पतिं भूमेरभ्यषिञ्चद्गजाह्वये

svarāṭ pautraṃ vinayinam ātmanaḥ susamaṃ guṇaiḥ |
toyanīvyāḥ patiṃ bhūmerabhyaṣiñcadgajāhvaye

---

01.15.039

मथुरायां तथा वज्रं शूरसेनपतिं ततः ।
प्राजापत्यां निरूप्येष्टिम् अग्नीन् अपिबदीश्वरः

mathurāyāṃ tathā vajraṃ śūrasenapatiṃ tataḥ |
prājāpatyāṃ nirūpyeṣṭim agnīn apibadīśvaraḥ

---

01.15.040

विसृज्य तत्र तत् सर्वं दुकूलवलयादिकम् ।
निर्ममो निरहङ्कारः सञ्छिन्नाशेषबन्धनः

visṛjya tatra tat sarvaṃ dukūlavalayādikam |
nirmamo nirahaṅkāraḥ sañchinnāśeṣabandhanaḥ

---

01.15.041

वाचं जुहाव मनसि तत् प्राण इतरे च तम् ।
मृत्यावपानं सोत्सर्गं तं पञ्चत्वे ह्यजोहवीत्

vācaṃ juhāva manasi tat prāṇa itare ca tam |
mṛtyāvapānaṃ sotsargaṃ taṃ pañcatve hyajohavīt

---

01.15.042

त्रित्वे हुत्वा च पञ्चत्वं तच् चैकत्वे ञ्जुहोन् मुनिः ।
सर्वम् आत्मन्यजुहवीद्ब्रह्मण्यात्मानम् अव्यये

tritve hutvā ca pañcatvaṃ tac caikatve ñjuhon muniḥ |
sarvam ātmanyajuhavīdbrahmaṇyātmānam avyaye

---

01.15.043

चीरवासा निराहारो बद्धवाङ् मुक्तमूर्धजः ।
दर्शयन्न् आत्मनो रूपं जडोन्मत्तपिशाचवत्

cīravāsā nirāhāro baddhavāṅ muktamūrdhajaḥ |
darśayann ātmano rūpaṃ jaḍonmattapiśācavat

---

01.15.044

अनवेक्षमाणो निरगादशृण्वन् बधिरो यथा ।
उदीचीं प्रविवेशाशां गतपूर्वां महात्मभिः ।
हृदि ब्रह्म परं ध्यायन् नावर्तेत यतो गतः

anavekṣamāṇo niragādaśṛṇvan badhiro yathā |
udīcīṃ praviveśāśāṃ gatapūrvāṃ mahātmabhiḥ |
hṛdi brahma paraṃ dhyāyan nāvarteta yato gataḥ

---

01.15.045

सर्वे तम् अनुनिर्जग्मुर्भ्रातरः कृतनिश्चयाः ।
कलिनाधर्ममित्रेण दृष्ट्वा स्पृष्टाः प्रजा भुवि

sarve tam anunirjagmurbhrātaraḥ kṛtaniścayāḥ |
kalinādharmamitreṇa dṛṣṭvā spṛṣṭāḥ prajā bhuvi

---

01.15.046

ते साधुकृतसर्वार्था ज्ञात्वात्यन्तिकम् आत्मनः ।
मनसा धारयाम् आसुर्वैकुण्ठचरणाम्बुजम्

te sādhukṛtasarvārthā jñātvātyantikam ātmanaḥ |
manasā dhārayām āsurvaikuṇṭhacaraṇāmbujam

---

01.15.047

तद्ध्यानोद्रिक्तया भक्त्या विशुद्धधिषणाः परे ।
तस्मिन् नारायणपदे एकान्तमतयो गतिम्

taddhyānodriktayā bhaktyā viśuddhadhiṣaṇāḥ pare |
tasmin nārāyaṇapade ekāntamatayo gatim

---

01.15.048

अवापुर्दुरवापां ते असद्भिर्विषयात्मभिः ।
विधूतकल्मषा स्थानं विरजेनात्मनैव हि

avāpurduravāpāṃ te asadbhirviṣayātmabhiḥ |
vidhūtakalmaṣā sthānaṃ virajenātmanaiva hi

---

01.15.049

विदुरो ऽपि परित्यज्य प्रभासे देहम् आत्मनः ।
कृष्णावेशेन तच्चित्तः पितृभिः स्वक्षयं ययौ

viduro 'pi parityajya prabhāse deham ātmanaḥ |
kṛṣṇāveśena taccittaḥ pitṛbhiḥ svakṣayaṃ yayau

---

01.15.050

द्रौपदी च तदाज्ञाय पतीनाम् अनपेक्षताम् ।
वासुदेवे भगवति ह्येकान्तमतिराप तम्

draupadī ca tadājñāya patīnām anapekṣatām |
vāsudeve bhagavati hyekāntamatirāpa tam

---

01.15.051

यः श्रद्धयैतद्भगवत्प्रियाणां पाण्डोः सुतानाम् इति सम्प्रयाणम् ।
शृणोत्यलं स्वस्त्ययनं पवित्रं लब्ध्वा हरौ भक्तिम् उपैति सिद्धिम्

yaḥ śraddhayaitadbhagavatpriyāṇāṃ pāṇḍoḥ sutānām iti samprayāṇam |
śṛṇotyalaṃ svastyayanaṃ pavitraṃ labdhvā harau bhaktim upaiti siddhim

01.16.001

0 सूत उवाच ततः परीक्षिद्द्विजवर्यशिक्षया महीं महाभागवतः शशास ह ।
यथा हि सूत्याम् अभिजातकोविदाः समादिशन् विप्र महद्गुणस्तथा

0 sūta uvāca tataḥ parīkṣiddvijavaryaśikṣayā mahīṃ mahābhāgavataḥ śaśāsa ha |
yathā hi sūtyām abhijātakovidāḥ samādiśan vipra mahadguṇastathā

---

01.16.002

स उत्तरस्य तनयाम् उपयेम इरावतीम् ।
जनमेजयादींश्चतुरस्तस्याम् उत्पादयत् सुतान्

sa uttarasya tanayām upayema irāvatīm |
janamejayādīṃścaturastasyām utpādayat sutān

---

01.16.003

आजहाराश्वमेधांस्त्रीन् गङ्गायां भूरिदक्षिणान् ।
शारद्वतं गुरुं कृत्वा देवा यत्राक्षिगोचराः

ājahārāśvamedhāṃstrīn gaṅgāyāṃ bhūridakṣiṇān |
śāradvataṃ guruṃ kṛtvā devā yatrākṣigocarāḥ

---

01.16.004

निजग्राहौजसा वीरः कलिं दिग्विजये क्वचित् ।
नृपलिङ्गधरं शूद्रं घ्नन्तं गोमिथुनं पदा

nijagrāhaujasā vīraḥ kaliṃ digvijaye kvacit |
nṛpaliṅgadharaṃ śūdraṃ ghnantaṃ gomithunaṃ padā

---

01.16.005

0 शौनक उवाच कस्य हेतोर्निजग्राह कलिं दिग्विजये नृपः ।
नृदेवचिह्नधृक् शूद्र को ऽसौ गां यः पदाहनत् ।
तत् कथ्यतां महाभाग यदि कृष्णकथाश्रयम्

0 śaunaka uvāca kasya hetornijagrāha kaliṃ digvijaye nṛpaḥ |
nṛdevacihnadhṛk śūdra ko 'sau gāṃ yaḥ padāhanat |
tat kathyatāṃ mahābhāga yadi kṛṣṇakathāśrayam

---

01.16.006

अथवास्य पदाम्भोज मकरन्दलिहां सताम् ।
किम् अन्यैरसदालापैरायुषो यदसद्व्ययः

athavāsya padāmbhoja makarandalihāṃ satām |
kim anyairasadālāpairāyuṣo yadasadvyayaḥ

---

01.16.007

क्षुद्रायुषां नृणाम् अङ्ग मर्त्यानाम् ऋतम् इच्छताम् ।
इहोपहूतो भगवान् मृत्युः शामित्रकर्मणि

kṣudrāyuṣāṃ nṛṇām aṅga martyānām ṛtam icchatām |
ihopahūto bhagavān mṛtyuḥ śāmitrakarmaṇi

---

01.16.008

न कश्चिन् म्रियते तावद्यावदास्त इहान्तकः ।
एतदर्थं हि भगवान् आहूतः परमर्षिभिः ।
अहो नृलोके पीयेत हरिलीलामृतं वचः

na kaścin mriyate tāvadyāvadāsta ihāntakaḥ |
etadarthaṃ hi bhagavān āhūtaḥ paramarṣibhiḥ |
aho nṛloke pīyeta harilīlāmṛtaṃ vacaḥ

---

01.16.009

मन्दस्य मन्दप्रज्ञस्य वयो मन्दायुषश्च वै ।
निद्रया ह्रियते नक्तं दिवा च व्यर्थकर्मभिः

mandasya mandaprajñasya vayo mandāyuṣaśca vai |
nidrayā hriyate naktaṃ divā ca vyarthakarmabhiḥ

---

01.16.010

0 सूत उवाच यदा परीक्षित् कुरुजाङ्गले ऽवसत् कलिं प्रविष्टं निजचक्रवर्तिते ।
निशम्य वार्ताम् अनतिप्रियां ततः शरासनं संयुगशौण्डिराददे

0 sūta uvāca yadā parīkṣit kurujāṅgale 'vasat kaliṃ praviṣṭaṃ nijacakravartite |
niśamya vārtām anatipriyāṃ tataḥ śarāsanaṃ saṃyugaśauṇḍirādade

---

01.16.011

स्वलङ्कृतं श्यामतुरङ्गयोजितं रथं मृगेन्द्रध्वजम् आश्रितः पुरात् ।
वृतो रथाश्वद्विपपत्तियुक्तया स्वसेनया दिग्विजयाय निर्गतः

svalaṅkṛtaṃ śyāmaturaṅgayojitaṃ rathaṃ mṛgendradhvajam āśritaḥ purāt |
vṛto rathāśvadvipapattiyuktayā svasenayā digvijayāya nirgataḥ

---

01.16.012

भद्राश्वं केतुमालं च भारतं चोत्तरान् कुरून् ।
किम्पुरुषादीनि वर्षाणि विजित्य जगृहे बलिम्

bhadrāśvaṃ ketumālaṃ ca bhārataṃ cottarān kurūn |
kimpuruṣādīni varṣāṇi vijitya jagṛhe balim

---

01.16.013

नगरांश्च वनांश्चैव नदीश्च विमलोदकाः ।
पुरुषान् देवकल्पांश्च नारीश्च प्रियदर्शनाः

nagarāṃśca vanāṃścaiva nadīśca vimalodakāḥ |
puruṣān devakalpāṃśca nārīśca priyadarśanāḥ

---

01.16.014

अदृष्टपूर्वान् सुभगान् स ददर्श धनञ्जयः ।
सदनानि च शुभ्राणि नारीश्चाप्सरसां निभाः

adṛṣṭapūrvān subhagān sa dadarśa dhanañjayaḥ |
sadanāni ca śubhrāṇi nārīścāpsarasāṃ nibhāḥ

---

01.16.015

तत्र तत्रोपशृण्वानः स्वपूर्वेषां महात्मनाम् ।
प्रगीयमाणं च यशः कृष्णमाहात्म्यसूचकम्

tatra tatropaśṛṇvānaḥ svapūrveṣāṃ mahātmanām |
pragīyamāṇaṃ ca yaśaḥ kṛṣṇamāhātmyasūcakam

---

01.16.016

आत्मानं च परित्रातम् अश्वत्थाम्नो ऽस्त्रतेजसः ।
स्नेहं च वृष्णिपार्थानां तेषां भक्तिं च केशवे

ātmānaṃ ca paritrātam aśvatthāmno 'stratejasaḥ |
snehaṃ ca vṛṣṇipārthānāṃ teṣāṃ bhaktiṃ ca keśave

---

01.16.017

तेभ्यः परमसन्तुष्टः प्रीत्युज्जृम्भितलोचनः ।
महाधनानि वासांसि ददौ हारान् महामनाः

tebhyaḥ paramasantuṣṭaḥ prītyujjṛmbhitalocanaḥ |
mahādhanāni vāsāṃsi dadau hārān mahāmanāḥ

---

01.16.018

सारथ्यपारषदसेवनसख्यदौत्य $ वीरासनानुगमनस्तवनप्रणामान् &अम्प्;स्निग्धेषु पाण्डुषु जगत्प्रणतिं च विष्णोर् % भक्तिं करोति नृपतिश्चरणारविन्दे

sārathyapāraṣadasevanasakhyadautya $ vīrāsanānugamanastavanapraṇāmān &snigdheṣu pāṇḍuṣu jagatpraṇatiṃ ca viṣṇor % bhaktiṃ karoti nṛpatiścaraṇāravinde

---

01.16.019

• ॥
  तस्यैवं वर्तमानस्य पूर्वेषां वृत्तिम् अन्वहम् ।
  नातिदूरे किलाश्चर्यं यदासीत् तन् निबोध मे

** // tasyaivaṃ vartamānasya pūrveṣāṃ vṛttim anvaham |*
nātidūre kilāścaryaṃ yadāsīt tan nibodha me

---

01.16.020

धर्मः पदैकेन चरन् विच्छायाम् उपलभ्य गाम् ।
पृच्छति स्माश्रुवदनां विवत्साम् इव मातरम्

dharmaḥ padaikena caran vicchāyām upalabhya gām |
pṛcchati smāśruvadanāṃ vivatsām iva mātaram

---

01.16.021

0 धर्म उवाच कच्चिद्भद्रे ऽनामयम् आत्मनस्ते विच्छायासि म्लायतेषन् मुखेन ।
आलक्षये भवतीम् अन्तराधिं दूरे बन्धुं शोचसि कञ्चनाम्ब

0 dharma uvāca kaccidbhadre 'nāmayam ātmanaste vicchāyāsi mlāyateṣan mukhena |
ālakṣaye bhavatīm antarādhiṃ dūre bandhuṃ śocasi kañcanāmba

---

01.16.022

पादैर्न्यूनं शोचसि मैकपादम् आत्मानं वा वृषलैर्भोक्ष्यमाणम् ।
आहो सुरादीन् हृतयज्ञभागान् प्रजा उत स्विन् मघवत्यवर्षति

pādairnyūnaṃ śocasi maikapādam ātmānaṃ vā vṛṣalairbhokṣyamāṇam |
āho surādīn hṛtayajñabhāgān prajā uta svin maghavatyavarṣati

---

01.16.023

अरक्ष्यमाणाः स्त्रिय उर्वि बालान् शोचस्यथो पुरुषादैरिवार्तान् ।
वाचं देवीं ब्रह्मकुले कुकर्मण्यब्रह्मण्ये राजकुले कुलाग्र्यान्

arakṣyamāṇāḥ striya urvi bālān śocasyatho puruṣādairivārtān |
vācaṃ devīṃ brahmakule kukarmaṇyabrahmaṇye rājakule kulāgryān

---

01.16.024

किं क्षत्रबन्धून् कलिनोपसृष्टान् राष्ट्राणि वा तैरवरोपितानि ।
इतस्ततो वाशनपानवासः स्नानव्यवायोन्मुखजीवलोकम्

kiṃ kṣatrabandhūn kalinopasṛṣṭān rāṣṭrāṇi vā tairavaropitāni |
itastato vāśanapānavāsaḥ snānavyavāyonmukhajīvalokam

---

01.16.025

यद्वाम्ब ते भूरिभरावतार कृतावतारस्य हरेर्धरित्रि ।
अन्तर्हितस्य स्मरती विसृष्टा कर्माणि निर्वाणविलम्बितानि

yadvāmba te bhūribharāvatāra kṛtāvatārasya harerdharitri |
antarhitasya smaratī visṛṣṭā karmāṇi nirvāṇavilambitāni

---

01.16.026

इदं ममाचक्ष्व तवाधिमूलं वसुन्धरे येन विकर्शितासि ।
कालेन वा ते बलिनां बलीयसा सुरार्चितं किं हृतम् अम्ब सौभगम्

idaṃ mamācakṣva tavādhimūlaṃ vasundhare yena vikarśitāsi |
kālena vā te balināṃ balīyasā surārcitaṃ kiṃ hṛtam amba saubhagam

---

01.16.027

0 धरण्युवाच भवान् हि वेद तत् सर्वं यन् मां धर्मानुपृच्छसि ।
चतुर्भिर्वर्तसे येन पादैर्लोकसुखावहैः

0 dharaṇyuvāca bhavān hi veda tat sarvaṃ yan māṃ dharmānupṛcchasi |
caturbhirvartase yena pādairlokasukhāvahaiḥ

---

01.16.028

सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्यागः सन्तोष आर्जवम् ।
शमो दमस्तपः साम्यं तितिक्षोपरतिः श्रुतम्

satyaṃ śaucaṃ dayā kṣāntistyāgaḥ santoṣa ārjavam |
śamo damastapaḥ sāmyaṃ titikṣoparatiḥ śrutam

---

01.16.029

ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृतिः ।
स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवम् एव च

jñānaṃ viraktiraiśvaryaṃ śauryaṃ tejo balaṃ smṛtiḥ |
svātantryaṃ kauśalaṃ kāntirdhairyaṃ mārdavam eva ca

---

01.16.030

प्रागल्भ्यं प्रश्रयः शीलं सह ओजो बलं भगः ।
गाम्भीर्यं स्थैर्यम् आस्तिक्यं कीर्तिर्मानो ऽनहङ्कृतिः

prāgalbhyaṃ praśrayaḥ śīlaṃ saha ojo balaṃ bhagaḥ |
gāmbhīryaṃ sthairyam āstikyaṃ kīrtirmāno 'nahaṅkṛtiḥ

---

01.16.031

एते चान्ये च भगवन् नित्या यत्र महागुणाः ।
प्रार्थ्या महत्त्वम् इच्छद्भिर्न वियन्ति स्म कर्हिचित्

ete cānye ca bhagavan nityā yatra mahāguṇāḥ |
prārthyā mahattvam icchadbhirna viyanti sma karhicit

---

01.16.032

तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् ।
शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम्

tenāhaṃ guṇapātreṇa śrīnivāsena sāmpratam |
śocāmi rahitaṃ lokaṃ pāpmanā kalinekṣitam

---

01.16.033

आत्मानं चानुशोचामि भवन्तं चामरोत्तमम् ।
देवान् पितॄन् ऋषीन् साधून् सर्वान् वर्णांस्तथाश्रमान्

ātmānaṃ cānuśocāmi bhavantaṃ cāmarottamam |
devān pitṝn ṛṣīn sādhūn sarvān varṇāṃstathāśramān

---

01.16.034

ब्रह्मादयो बहुतिथं यदपाङ्गमोक्ष $ कामास्तपः समचरन् भगवत्प्रपन्नाः &अम्प्;सा श्रीः स्ववासम् अरविन्दवनं विहाय % यत्पादसौभगम् अलं भजते ऽनुरक्ता

brahmādayo bahutithaṃ yadapāṅgamokṣa $ kāmāstapaḥ samacaran bhagavatprapannāḥ &sā śrīḥ svavāsam aravindavanaṃ vihāya % yatpādasaubhagam alaṃ bhajate 'nuraktā

---

01.16.035

• //तस्याहम् अब्जकुलिशाङ्कुशकेतुकेतैः $ श्रीमत्पदैर्भगवतः समलङ्कृताङ्गी &तस्याहम् अब्जकुलिशाङ्कुशकेतुकेतैः $ श्रीमत्पदैर्भगवतः समलङ्कृताङ्गी &त्रीन् अत्यरोच उपलभ्य ततो विभूतिं % लोकान् स मां व्यसृजदुत्स्मयतीं तदन्ते

** //tasyāham abjakuliśāṅkuśaketuketaiḥ $ śrīmatpadairbhagavataḥ samalaṅkṛtāṅgī &tasyāham abjakuliśāṅkuśaketuketaiḥ $ śrīmatpadairbhagavataḥ samalaṅkṛtāṅgī &trīn atyaroca upalabhya tato vibhūtiṃ % lokān sa māṃ vyasṛjadutsmayatīṃ tadante*

---

01.16.036

• //यो वै ममातिभरम् आसुरवंशराज्ञाम् $ अक्षौहिणीशतम् अपानुददात्मतन्त्रः &यो वै ममातिभरम् आसुरवंशराज्ञाम् $ अक्षौहिणीशतम् अपानुददात्मतन्त्रः &त्वां दुःस्थम् ऊनपदम् आत्मनि पौरुषेण % सम्पादयन् यदुषु रम्यम् अबिभ्रदङ्गम्

** //yo vai mamātibharam āsuravaṃśarājñām $ akṣauhiṇīśatam apānudadātmatantraḥ &yo vai mamātibharam āsuravaṃśarājñām $ akṣauhiṇīśatam apānudadātmatantraḥ &tvāṃ duḥstham ūnapadam ātmani pauruṣeṇa % sampādayan yaduṣu ramyam abibhradaṅgam*

---

01.16.037

• //का वा सहेत विरहं पुरुषोत्तमस्य $ प्रेमावलोकरुचिरस्मितवल्गुजल्पैः &का वा सहेत विरहं पुरुषोत्तमस्य $ प्रेमावलोकरुचिरस्मितवल्गुजल्पैः &स्थैर्यं समानम् अहरन् मधुमानिनीनां % रोमोत्सवो मम यदङ्घ्रिविटङ्कितायाः

** //kā vā saheta virahaṃ puruṣottamasya $ premāvalokarucirasmitavalgujalpaiḥ &kā vā saheta virahaṃ puruṣottamasya $ premāvalokarucirasmitavalgujalpaiḥ &sthairyaṃ samānam aharan madhumāninīnāṃ % romotsavo mama yadaṅghriviṭaṅkitāyāḥ*

---

01.16.038

• ॥
  तयोरेवं कथयतोः पृथिवीधर्मयोस्तदा ।
  परीक्षिन् नाम राजर्षिः प्राप्तः प्राचीं सरस्वतीम्

** // tayorevaṃ kathayatoḥ pṛthivīdharmayostadā |*
parīkṣin nāma rājarṣiḥ prāptaḥ prācīṃ sarasvatīm

01.17.001

0 सूत उवाच तत्र गोमिथुनं राजा हन्यमानम् अनाथवत् ।
दण्डहस्तं च वृषलं ददृशे नृपलाञ्छनम्

0 sūta uvāca tatra gomithunaṃ rājā hanyamānam anāthavat |
daṇḍahastaṃ ca vṛṣalaṃ dadṛśe nṛpalāñchanam

---

01.17.002

वृषं मृणालधवलं मेहन्तम् इव बिभ्यतम् ।
वेपमानं पदैकेन सीदन्तं शूद्रताडितम्

vṛṣaṃ mṛṇāladhavalaṃ mehantam iva bibhyatam |
vepamānaṃ padaikena sīdantaṃ śūdratāḍitam

---

01.17.003

गां च धर्मदुघां दीनां भृशं शूद्रपदाहताम् ।
विवत्साम् आश्रुवदनां क्षामां यवसम् इच्छतीम्

gāṃ ca dharmadughāṃ dīnāṃ bhṛśaṃ śūdrapadāhatām |
vivatsām āśruvadanāṃ kṣāmāṃ yavasam icchatīm

---

01.17.004

पप्रच्छ रथम् आरूढः कार्तस्वरपरिच्छदम् ।
मेघगम्भीरया वाचा समारोपितकार्मुकः

papraccha ratham ārūḍhaḥ kārtasvaraparicchadam |
meghagambhīrayā vācā samāropitakārmukaḥ

---

01.17.005

कस्त्वं मच्छरणे लोके बलाद्धंस्यबलान् बली ।
नरदेवो ऽसि वेषेण नटवत् कर्मणाद्विजः

kastvaṃ maccharaṇe loke balāddhaṃsyabalān balī |
naradevo 'si veṣeṇa naṭavat karmaṇādvijaḥ

---

01.17.006

यस्त्वं कृष्णे गते दूरं सहगाण्डीवधन्वना ।
शोच्यो ऽस्यशोच्यान् रहसि प्रहरन् वधम् अर्हसि

yastvaṃ kṛṣṇe gate dūraṃ sahagāṇḍīvadhanvanā |
śocyo 'syaśocyān rahasi praharan vadham arhasi

---

01.17.007

त्वं वा मृणालधवलः पादैर्न्यूनः पदा चरन् ।
वृषरूपेण किं कश्चिद्देवो नः परिखेदयन्

tvaṃ vā mṛṇāladhavalaḥ pādairnyūnaḥ padā caran |
vṛṣarūpeṇa kiṃ kaściddevo naḥ parikhedayan

---

01.17.008

न जातु कौरवेन्द्राणां दोर्दण्डपरिरम्भिते ।
भूतले ऽनुपतन्त्यस्मिन् विना ते प्राणिनां शुचः

na jātu kauravendrāṇāṃ dordaṇḍaparirambhite |
bhūtale 'nupatantyasmin vinā te prāṇināṃ śucaḥ

---

01.17.009

मा सौरभेयात्र शुचो व्येतु ते वृषलाद्भयम् ।
मा रोदीरम्ब भद्रं ते खलानां मयि शास्तरि

mā saurabheyātra śuco vyetu te vṛṣalādbhayam |
mā rodīramba bhadraṃ te khalānāṃ mayi śāstari

---

01.17.010

यस्य राष्ट्रे प्रजाः सर्वास्त्रस्यन्ते साध्व्यसाधुभिः ।
तस्य मत्तस्य नश्यन्ति कीर्तिरायुर्भगो गतिः

yasya rāṣṭre prajāḥ sarvāstrasyante sādhvyasādhubhiḥ |
tasya mattasya naśyanti kīrtirāyurbhago gatiḥ

---

01.17.011

एष राज्ञां परो धर्मो ह्यार्तानाम् आर्तिनिग्रहः ।
अत एनं वधिष्यामि भूतद्रुहम् असत्तमम्

eṣa rājñāṃ paro dharmo hyārtānām ārtinigrahaḥ |
ata enaṃ vadhiṣyāmi bhūtadruham asattamam

---

01.17.012

को ऽवृश्चत् तव पादांस्त्रीन् सौरभेय चतुष्पद ।
मा भूवंस्त्वादृशा राष्ट्रे राज्ञां कृष्णानुवर्तिनाम्

ko 'vṛścat tava pādāṃstrīn saurabheya catuṣpada |
mā bhūvaṃstvādṛśā rāṣṭre rājñāṃ kṛṣṇānuvartinām

---

01.17.013

आख्याहि वृष भद्रं वः साधूनाम् अकृतागसाम् ।
आत्मवैरूप्यकर्तारं पार्थानां कीर्तिदूषणम्

ākhyāhi vṛṣa bhadraṃ vaḥ sādhūnām akṛtāgasām |
ātmavairūpyakartāraṃ pārthānāṃ kīrtidūṣaṇam

---

01.17.014

जने ऽनागस्यघं युञ्जन् सर्वतो ऽस्य च मद्भयम् ।
साधूनां भद्रम् एव स्यादसाधुदमने कृते

jane 'nāgasyaghaṃ yuñjan sarvato 'sya ca madbhayam |
sādhūnāṃ bhadram eva syādasādhudamane kṛte

---

01.17.015

अनागःस्विह भूतेषु य आगस्कृन् निरङ्कुशः ।
आहर्तास्मि भुजं साक्षादमर्त्यस्यापि साङ्गदम्

anāgaḥsviha bhūteṣu ya āgaskṛn niraṅkuśaḥ |
āhartāsmi bhujaṃ sākṣādamartyasyāpi sāṅgadam

---

01.17.016

राज्ञो हि परमो धर्मः स्वधर्मस्थानुपालनम् ।
शासतो ऽन्यान् यथाशास्त्रम् अनापद्युत्पथान् इह

rājño hi paramo dharmaḥ svadharmasthānupālanam |
śāsato 'nyān yathāśāstram anāpadyutpathān iha

---

01.17.017

0 धर्म उवाच एतद्वः पाण्डवेयानां युक्तम् आर्ताभयं वचः ।
येषां गुणगणैः कृष्णो दौत्यादौ भगवान् कृतः

0 dharma uvāca etadvaḥ pāṇḍaveyānāṃ yuktam ārtābhayaṃ vacaḥ |
yeṣāṃ guṇagaṇaiḥ kṛṣṇo dautyādau bhagavān kṛtaḥ

---

01.17.018

न वयं क्लेशबीजानि यतः स्युः पुरुषर्षभ ।
पुरुषं तं विजानीमो वाक्यभेदविमोहिताः

na vayaṃ kleśabījāni yataḥ syuḥ puruṣarṣabha |
puruṣaṃ taṃ vijānīmo vākyabhedavimohitāḥ

---

01.17.019

केचिद्विकल्पवसना आहुरात्मानम् आत्मनः ।
दैवम् अन्ये ऽपरे कर्म स्वभावम् अपरे प्रभुम्

kecidvikalpavasanā āhurātmānam ātmanaḥ |
daivam anye 'pare karma svabhāvam apare prabhum

---

01.17.020

अप्रतर्क्यादनिर्देश्यादिति केष्वपि निश्चयः ।
अत्रानुरूपं राजर्षे विमृश स्वमनीषया

apratarkyādanirdeśyāditi keṣvapi niścayaḥ |
atrānurūpaṃ rājarṣe vimṛśa svamanīṣayā

---

01.17.021

0 सूत उवाच एवं धर्मे प्रवदति स सम्राड्द्विजसत्तमाः ।
समाहितेन मनसा विखेदः पर्यचष्ट तम्

0 sūta uvāca evaṃ dharme pravadati sa samrāḍdvijasattamāḥ |
samāhitena manasā vikhedaḥ paryacaṣṭa tam

---

01.17.022

0 राजोवाच धर्मं ब्रवीषि धर्मज्ञ धर्मो ऽसि वृषरूपधृक् ।
यदधर्मकृतः स्थानं सूचकस्यापि तद्भवेत्

0 rājovāca dharmaṃ bravīṣi dharmajña dharmo 'si vṛṣarūpadhṛk |
yadadharmakṛtaḥ sthānaṃ sūcakasyāpi tadbhavet

---

01.17.023

अथवा देवमायाया नूनं गतिरगोचरा ।
चेतसो वचसश्चापि भूतानाम् इति निश्चयः

athavā devamāyāyā nūnaṃ gatiragocarā |
cetaso vacasaścāpi bhūtānām iti niścayaḥ

---

01.17.024

तपः शौचं दया सत्यम् इति पादाः कृते कृताः ।
अधर्मांशैस्त्रयो भग्नाः स्मयसङ्गमदैस्तव

tapaḥ śaucaṃ dayā satyam iti pādāḥ kṛte kṛtāḥ |
adharmāṃśaistrayo bhagnāḥ smayasaṅgamadaistava

---

01.17.025

इदानीं धर्म पादस्ते सत्यं निर्वर्तयेद्यतः ।
तं जिघृक्षत्यधर्मो ऽयम् अनृतेनैधितः कलिः

idānīṃ dharma pādaste satyaṃ nirvartayedyataḥ |
taṃ jighṛkṣatyadharmo 'yam anṛtenaidhitaḥ kaliḥ

---

01.17.026

इयं च भूमिर्भगवता न्यासितोरुभरा सती ।
श्रीमद्भिस्तत्पदन्यासैः सर्वतः कृतकौतुका

iyaṃ ca bhūmirbhagavatā nyāsitorubharā satī |
śrīmadbhistatpadanyāsaiḥ sarvataḥ kṛtakautukā

---

01.17.027

शोचत्यश्रुकला साध्वी दुर्भगेवोज्झिता सती ।
अब्रह्मण्या नृपव्याजाः शूद्रा भोक्ष्यन्ति माम् इति

śocatyaśrukalā sādhvī durbhagevojjhitā satī |
abrahmaṇyā nṛpavyājāḥ śūdrā bhokṣyanti mām iti

---

01.17.028

इति धर्मं महीं चैव सान्त्वयित्वा महारथः ।
निशातम् आददे खड्गं कलये ऽधर्महेतवे

iti dharmaṃ mahīṃ caiva sāntvayitvā mahārathaḥ |
niśātam ādade khaḍgaṃ kalaye 'dharmahetave

---

01.17.029

तं जिघांसुम् अभिप्रेत्य विहाय नृपलाञ्छनम् ।
तत्पादमूलं शिरसा समगाद्भयविह्वलः

taṃ jighāṃsum abhipretya vihāya nṛpalāñchanam |
tatpādamūlaṃ śirasā samagādbhayavihvalaḥ

---

01.17.030

पतितं पादयोर्वीरः कृपया दीनवत्सलः ।
शरण्यो नावधीच् छ्लोक्य आह चेदं हसन्न् इव

patitaṃ pādayorvīraḥ kṛpayā dīnavatsalaḥ |
śaraṇyo nāvadhīc chlokya āha cedaṃ hasann iva

---

01.17.031

0 राजोवाच न ते गुडाकेशयशोधराणां बद्धाञ्जलेर्वै भयम् अस्ति किञ्चित् ।
न वर्तितव्यं भवता कथञ्चन क्षेत्रे मदीये त्वम् अधर्मबन्धुः

0 rājovāca na te guḍākeśayaśodharāṇāṃ baddhāñjalervai bhayam asti kiñcit |
na vartitavyaṃ bhavatā kathañcana kṣetre madīye tvam adharmabandhuḥ

---

01.17.032

त्वां वर्तमानं नरदेवदेहेष्वनुप्रवृत्तो ऽयम् अधर्मपूगः ।
लोभो ऽनृतं चौर्यम् अनार्यम् अंहो ज्येष्ठा च माया कलहश्च दम्भः

tvāṃ vartamānaṃ naradevadeheṣvanupravṛtto 'yam adharmapūgaḥ |
lobho 'nṛtaṃ cauryam anāryam aṃho jyeṣṭhā ca māyā kalahaśca dambhaḥ

---

01.17.033

न वर्तितव्यं तदधर्मबन्धो धर्मेण सत्येन च वर्तितव्ये ।
ब्रह्मावर्ते यत्र यजन्ति यज्ञैर्यज्ञेश्वरं यज्ञवितानविज्ञाः

na vartitavyaṃ tadadharmabandho dharmeṇa satyena ca vartitavye |
brahmāvarte yatra yajanti yajñairyajñeśvaraṃ yajñavitānavijñāḥ

---

01.17.034

यस्मिन् हरिर्भगवान् इज्यमान इज्यात्ममूर्तिर्यजतां शं तनोति ।
कामान् अमोघान् स्थिरजङ्गमानाम् अन्तर्बहिर्वायुरिवैष आत्मा

yasmin harirbhagavān ijyamāna ijyātmamūrtiryajatāṃ śaṃ tanoti |
kāmān amoghān sthirajaṅgamānām antarbahirvāyurivaiṣa ātmā

---

01.17.035

0 सूत उवाच परीक्षितैवम् आदिष्टः स कलिर्जातवेपथुः ।
तम् उद्यतासिम् आहेदं दण्डपाणिम् इवोद्यतम्

0 sūta uvāca parīkṣitaivam ādiṣṭaḥ sa kalirjātavepathuḥ |
tam udyatāsim āhedaṃ daṇḍapāṇim ivodyatam

---

01.17.036

0 कलिरुवाच यत्र क्व वाथ वत्स्यामि सार्वभौम तवाज्ञया ।
लक्षये तत्र तत्रापि त्वाम् आत्तेषुशरासनम्

0 kaliruvāca yatra kva vātha vatsyāmi sārvabhauma tavājñayā |
lakṣaye tatra tatrāpi tvām ātteṣuśarāsanam

---

01.17.037

तन् मे धर्मभृतां श्रेष्ठ स्थानं निर्देष्टुम् अर्हसि ।
यत्रैव नियतो वत्स्य आतिष्ठंस्ते ऽनुशासनम्

tan me dharmabhṛtāṃ śreṣṭha sthānaṃ nirdeṣṭum arhasi |
yatraiva niyato vatsya ātiṣṭhaṃste 'nuśāsanam

---

01.17.038

0 सूत उवाच अभ्यर्थितस्तदा तस्मै स्थानानि कलये ददौ ।
द्यूतं पानं स्त्रियः सूना यत्राधर्मश्चतुर्विधः

0 sūta uvāca abhyarthitastadā tasmai sthānāni kalaye dadau |
dyūtaṃ pānaṃ striyaḥ sūnā yatrādharmaścaturvidhaḥ

---

01.17.039

पुनश्च याचमानाय जातरूपम् अदात् प्रभुः ।
ततो ऽनृतं मदं कामं रजो वैरं च पञ्चमम्

punaśca yācamānāya jātarūpam adāt prabhuḥ |
tato 'nṛtaṃ madaṃ kāmaṃ rajo vairaṃ ca pañcamam

---

01.17.040

अमूनि पञ्च स्थानानि ह्यधर्मप्रभवः कलिः ।
औत्तरेयेण दत्तानि न्यवसत् तन्निदेशकृत्

amūni pañca sthānāni hyadharmaprabhavaḥ kaliḥ |
auttareyeṇa dattāni nyavasat tannideśakṛt

---

01.17.041

अथैतानि न सेवेत बुभूषुः पुरुषः क्वचित् ।
विशेषतो धर्मशीलो राजा लोकपतिर्गुरुः

athaitāni na seveta bubhūṣuḥ puruṣaḥ kvacit |
viśeṣato dharmaśīlo rājā lokapatirguruḥ

---

01.17.042

वृषस्य नष्टांस्त्रीन् पादान् तपः शौचं दयाम् इति ।
प्रतिसन्दध आश्वास्य महीं च समवर्धयत्

vṛṣasya naṣṭāṃstrīn pādān tapaḥ śaucaṃ dayām iti |
pratisandadha āśvāsya mahīṃ ca samavardhayat

---

01.17.043

स एष एतर्ह्यध्यास्त आसनं पार्थिवोचितम् ।
पितामहेनोपन्यस्तं राज्ञारण्यं विविक्षता

sa eṣa etarhyadhyāsta āsanaṃ pārthivocitam |
pitāmahenopanyastaṃ rājñāraṇyaṃ vivikṣatā

---

01.17.044

आस्ते ऽधुना स राजर्षिः कौरवेन्द्रश्रियोल्लसन् ।
गजाह्वये महाभागश्चक्रवर्ती बृहच्छ्रवाः

āste 'dhunā sa rājarṣiḥ kauravendraśriyollasan |
gajāhvaye mahābhāgaścakravartī bṛhacchravāḥ

---

01.17.045

इत्थम्भूतानुभावो ऽयम् अभिमन्युसुतो नृपः ।
यस्य पालयतः क्षौणीं यूयं सत्राय दीक्षिताः

itthambhūtānubhāvo 'yam abhimanyusuto nṛpaḥ |
yasya pālayataḥ kṣauṇīṃ yūyaṃ satrāya dīkṣitāḥ

01.18.001

0 सूत उवाच यो वै द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टो न मातुरुदरे मृतः ।
अनुग्रहाद्भगवतः कृष्णस्याद्भुतकर्मणः

0 sūta uvāca yo vai drauṇyastravipluṣṭo na māturudare mṛtaḥ |
anugrahādbhagavataḥ kṛṣṇasyādbhutakarmaṇaḥ

---

01.18.002

ब्रह्मकोपोत्थिताद्यस्तु तक्षकात् प्राणविप्लवात् ।
न सम्मुमोहोरुभयाद्भगवत्यर्पिताशयः

brahmakopotthitādyastu takṣakāt prāṇaviplavāt |
na sammumohorubhayādbhagavatyarpitāśayaḥ

---

01.18.003

उत्सृज्य सर्वतः सङ्गं विज्ञाताजितसंस्थितिः ।
वैयासकेर्जहौ शिष्यो गङ्गायां स्वं कलेवरम्

utsṛjya sarvataḥ saṅgaṃ vijñātājitasaṃsthitiḥ |
vaiyāsakerjahau śiṣyo gaṅgāyāṃ svaṃ kalevaram

---

01.18.004

नोत्तमश्लोकवार्तानां जुषतां तत्कथामृतम् ।
स्यात् सम्भ्रमो ऽन्तकाले ऽपि स्मरतां तत्पदाम्बुजम्

nottamaślokavārtānāṃ juṣatāṃ tatkathāmṛtam |
syāt sambhramo 'ntakāle 'pi smaratāṃ tatpadāmbujam

---

01.18.005

तावत् कलिर्न प्रभवेत् प्रविष्टो ऽपीह सर्वतः ।
यावदीशो महान् उर्व्याम् आभिमन्यव एकराट्

tāvat kalirna prabhavet praviṣṭo 'pīha sarvataḥ |
yāvadīśo mahān urvyām ābhimanyava ekarāṭ

---

01.18.006

यस्मिन्न् अहनि यर्ह्येव भगवान् उत्ससर्ज गाम् ।
तदैवेहानुवृत्तो ऽसावधर्मप्रभवः कलिः

yasminn ahani yarhyeva bhagavān utsasarja gām |
tadaivehānuvṛtto 'sāvadharmaprabhavaḥ kaliḥ

---

01.18.007

नानुद्वेष्टि कलिं सम्राट् सारङ्ग इव सारभुक् ।
कुशलान्याशु सिद्ध्यन्ति नेतराणि कृतानि यत्

nānudveṣṭi kaliṃ samrāṭ sāraṅga iva sārabhuk |
kuśalānyāśu siddhyanti netarāṇi kṛtāni yat

---

01.18.008

किं नु बालेषु शूरेण कलिना धीरभीरुणा ।
अप्रमत्तः प्रमत्तेषु यो वृको नृषु वर्तते

kiṃ nu bāleṣu śūreṇa kalinā dhīrabhīruṇā |
apramattaḥ pramatteṣu yo vṛko nṛṣu vartate

---

01.18.009

उपवर्णितम् एतद्वः पुण्यं पारीक्षितं मया ।
वासुदेवकथोपेतम् आख्यानं यदपृच्छत

upavarṇitam etadvaḥ puṇyaṃ pārīkṣitaṃ mayā |
vāsudevakathopetam ākhyānaṃ yadapṛcchata

---

01.18.010

या याः कथा भगवतः कथनीयोरुकर्मणः ।
गुणकर्माश्रयाः पुम्भिः संसेव्यास्ता बुभूषुभिः

yā yāḥ kathā bhagavataḥ kathanīyorukarmaṇaḥ |
guṇakarmāśrayāḥ pumbhiḥ saṃsevyāstā bubhūṣubhiḥ

---

01.18.011

0 ऋषय ऊचुः सूत जीव समाः सौम्य शाश्वतीर्विशदं यशः ।
यस्त्वं शंससि कृष्णस्य मर्त्यानाम् अमृतं हि नः

0 ṛṣaya ūcuḥ sūta jīva samāḥ saumya śāśvatīrviśadaṃ yaśaḥ |
yastvaṃ śaṃsasi kṛṣṇasya martyānām amṛtaṃ hi naḥ

---

01.18.012

कर्मण्यस्मिन्न् अनाश्वासे धूमधूम्रात्मनां भवान् ।
आपाययति गोविन्द पादपद्मासवं मधु

karmaṇyasminn anāśvāse dhūmadhūmrātmanāṃ bhavān |
āpāyayati govinda pādapadmāsavaṃ madhu

---

01.18.013

तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् ।
भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किम् उताशिषः

tulayāma lavenāpi na svargaṃ nāpunarbhavam |
bhagavatsaṅgisaṅgasya martyānāṃ kim utāśiṣaḥ

---

01.18.014

को नाम तृप्येद्रसवित् कथायां महत्तमैकान्तपरायणस्य ।
नान्तं गुणानाम् अगुणस्य जग्मुर् योगेश्वरा ये भवपाद्ममुख्याः

ko nāma tṛpyedrasavit kathāyāṃ mahattamaikāntaparāyaṇasya |
nāntaṃ guṇānām aguṇasya jagmur yogeśvarā ye bhavapādmamukhyāḥ

---

01.18.015

तन् नो भवान् वै भगवत्प्रधानो महत्तमैकान्तपरायणस्य ।
हरेरुदारं चरितं विशुद्धं शुश्रूषतां नो वितनोतु विद्वन्

tan no bhavān vai bhagavatpradhāno mahattamaikāntaparāyaṇasya |
harerudāraṃ caritaṃ viśuddhaṃ śuśrūṣatāṃ no vitanotu vidvan

---

01.18.016

स वै महाभागवतः परीक्षिद् येनापवर्गाख्यम् अदभ्रबुद्धिः ।
ज्ञानेन वैयासकिशब्दितेन भेजे खगेन्द्रध्वजपादमूलम्

sa vai mahābhāgavataḥ parīkṣid yenāpavargākhyam adabhrabuddhiḥ |
jñānena vaiyāsakiśabditena bheje khagendradhvajapādamūlam

---

01.18.017

तन् नः परं पुण्यम् असंवृतार्थम् आख्यानम् अत्यद्भुतयोगनिष्ठम् ।
आख्याह्यनन्ताचरितोपपन्नं पारीक्षितं भागवताभिरामम्

tan naḥ paraṃ puṇyam asaṃvṛtārtham ākhyānam atyadbhutayoganiṣṭham |
ākhyāhyanantācaritopapannaṃ pārīkṣitaṃ bhāgavatābhirāmam

---

01.18.018

0 सूत उवाच अहो वयं जन्मभृतो ऽद्य हास्म वृद्धानुवृत्त्यापि विलोमजाताः ।
दौष्कुल्यम् आधिं विधुनोति शीघ्रं महत्तमानाम् अभिधानयोगः

0 sūta uvāca aho vayaṃ janmabhṛto 'dya hāsma vṛddhānuvṛttyāpi vilomajātāḥ |
dauṣkulyam ādhiṃ vidhunoti śīghraṃ mahattamānām abhidhānayogaḥ

---

01.18.019

कुतः पुनर्गृणतो नाम तस्य महत्तमैकान्तपरायणस्य ।
यो ऽनन्तशक्तिर्भगवान् अनन्तो महद्गुणत्वाद्यम् अनन्तम् आहुः

kutaḥ punargṛṇato nāma tasya mahattamaikāntaparāyaṇasya |
yo 'nantaśaktirbhagavān ananto mahadguṇatvādyam anantam āhuḥ

---

01.18.020

एतावतालं ननु सूचितेन गुणैरसाम्यानतिशायनस्य ।
हित्वेतरान् प्रार्थयतो विभूतिर् यस्याङ्घ्रिरेणुं जुषते ऽनभीप्सोः

etāvatālaṃ nanu sūcitena guṇairasāmyānatiśāyanasya |
hitvetarān prārthayato vibhūtir yasyāṅghrireṇuṃ juṣate 'nabhīpsoḥ

---

01.18.021

अथापि यत्पादनखावसृष्टं जगद्विरिञ्चोपहृतार्हणाम्भः ।
सेशं पुनात्यन्यतमो मुकुन्दात् को नाम लोके भगवत्पदार्थः

athāpi yatpādanakhāvasṛṣṭaṃ jagadviriñcopahṛtārhaṇāmbhaḥ |
seśaṃ punātyanyatamo mukundāt ko nāma loke bhagavatpadārthaḥ

---

01.18.022

यत्रानुरक्ताः सहसैव धीरा व्यपोह्य देहादिषु सङ्गम् ऊढम् ।
व्रजन्ति तत् पारमहंस्यम् अन्त्यं यस्मिन्न् अहिंसोपशमः स्वधर्मः

yatrānuraktāḥ sahasaiva dhīrā vyapohya dehādiṣu saṅgam ūḍham |
vrajanti tat pāramahaṃsyam antyaṃ yasminn ahiṃsopaśamaḥ svadharmaḥ

---

01.18.023

अहं हि पृष्टो ऽर्यमणो भवद्भिर् आचक्ष आत्मावगमो ऽत्र यावान् ।
नभः पतन्त्यात्मसमं पतत्त्रिणस् तथा समं विष्णुगतिं विपश्चितः

ahaṃ hi pṛṣṭo 'ryamaṇo bhavadbhir ācakṣa ātmāvagamo 'tra yāvān |
nabhaḥ patantyātmasamaṃ patattriṇas tathā samaṃ viṣṇugatiṃ vipaścitaḥ

---

01.18.024

एकदा धनुरुद्यम्य विचरन् मृगयां वने ।
मृगान् अनुगतः श्रान्तः क्षुधितस्तृषितो भृशम्

ekadā dhanurudyamya vicaran mṛgayāṃ vane |
mṛgān anugataḥ śrāntaḥ kṣudhitastṛṣito bhṛśam

---

01.18.025

जलाशयम् अचक्षाणः प्रविवेश तम् आश्रमम् ।
ददर्श मुनिम् आसीनं शान्तं मीलितलोचनम्

jalāśayam acakṣāṇaḥ praviveśa tam āśramam |
dadarśa munim āsīnaṃ śāntaṃ mīlitalocanam

---

01.18.026

प्रतिरुद्धेन्द्रियप्राण मनोबुद्धिम् उपारतम् ।
स्थानत्रयात् परं प्राप्तं ब्रह्मभूतम् अविक्रियम्

pratiruddhendriyaprāṇa manobuddhim upāratam |
sthānatrayāt paraṃ prāptaṃ brahmabhūtam avikriyam

---

01.18.027

विप्रकीर्णजटाच्छन्नं रौरवेणाजिनेन च ।
विशुष्यत्तालुरुदकं तथाभूतम् अयाचत

viprakīrṇajaṭācchannaṃ rauraveṇājinena ca |
viśuṣyattālurudakaṃ tathābhūtam ayācata

---

01.18.028

अलब्धतृणभूम्यादिरसम्प्राप्तार्घ्यसूनृतः ।
अवज्ञातम् इवात्मानं मन्यमानश्चुकोप ह

alabdhatṛṇabhūmyādirasamprāptārghyasūnṛtaḥ |
avajñātam ivātmānaṃ manyamānaścukopa ha

---

01.18.029

अभूतपूर्वः सहसा क्षुत्तृड्भ्याम् अर्दितात्मनः ।
ब्राह्मणं प्रत्यभूद्ब्रह्मन् मत्सरो मन्युरेव च

abhūtapūrvaḥ sahasā kṣuttṛḍbhyām arditātmanaḥ |
brāhmaṇaṃ pratyabhūdbrahman matsaro manyureva ca

---

01.18.030

स तु ब्रह्मऋषेरंसे गतासुम् उरगं रुषा ।
विनिर्गच्छन् धनुष्कोट्या निधाय पुरम् आगतः

sa tu brahmaṛṣeraṃse gatāsum uragaṃ ruṣā |
vinirgacchan dhanuṣkoṭyā nidhāya puram āgataḥ

---

01.18.031

एष किं निभृताशेष करणो मीलितेक्षणः ।
मृषासमाधिराहोस्वित् किं नु स्यात् क्षत्रबन्धुभिः

eṣa kiṃ nibhṛtāśeṣa karaṇo mīlitekṣaṇaḥ |
mṛṣāsamādhirāhosvit kiṃ nu syāt kṣatrabandhubhiḥ

---

01.18.032

तस्य पुत्रो ऽतितेजस्वी विहरन् बालको ऽर्भकैः ।
राज्ञाघं प्रापितं तातं श्रुत्वा तत्रेदम् अब्रवीत्

tasya putro 'titejasvī viharan bālako 'rbhakaiḥ |
rājñāghaṃ prāpitaṃ tātaṃ śrutvā tatredam abravīt

---

01.18.033

अहो अधर्मः पालानां पीव्नां बलिभुजाम् इव ।
स्वामिन्यघं यद्दासानां द्वारपानां शुनाम् इव

aho adharmaḥ pālānāṃ pīvnāṃ balibhujām iva |
svāminyaghaṃ yaddāsānāṃ dvārapānāṃ śunām iva

---

01.18.034

ब्राह्मणैः क्षत्रबन्धुर्हि गृहपालो निरूपितः ।
स कथं तद्गृहे द्वाःस्थः सभाण्डं भोक्तुम् अर्हति

brāhmaṇaiḥ kṣatrabandhurhi gṛhapālo nirūpitaḥ |
sa kathaṃ tadgṛhe dvāḥsthaḥ sabhāṇḍaṃ bhoktum arhati

---

01.18.035

कृष्णे गते भगवति शास्तर्युत्पथगामिनाम् ।
तद्भिन्नसेतून् अद्याहं शास्मि पश्यत मे बलम्

kṛṣṇe gate bhagavati śāstaryutpathagāminām |
tadbhinnasetūn adyāhaṃ śāsmi paśyata me balam

---

01.18.036

इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो वयस्यान् ऋषिबालकः ।
कौशिक्याप उपस्पृश्य वाग्वज्रं विससर्ज ह

ityuktvā roṣatāmrākṣo vayasyān ṛṣibālakaḥ |
kauśikyāpa upaspṛśya vāgvajraṃ visasarja ha

---

01.18.037

इति लङ्घितमर्यादं तक्षकः सप्तमे ऽहनि ।
दङ्क्ष्यति स्म कुलाङ्गारं चोदितो मे ततद्रुहम्

iti laṅghitamaryādaṃ takṣakaḥ saptame 'hani |
daṅkṣyati sma kulāṅgāraṃ codito me tatadruham

---

01.18.038

ततो ऽभ्येत्याश्रमं बालो गले सर्पकलेवरम् ।
पितरं वीक्ष्य दुःखार्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह

tato 'bhyetyāśramaṃ bālo gale sarpakalevaram |
pitaraṃ vīkṣya duḥkhārto muktakaṇṭho ruroda ha

---

01.18.039

स वा आङ्गिरसो ब्रह्मन् श्रुत्वा सुतविलापनम् ।
उन्मील्य शनकैर्नेत्रे दृष्ट्वा चांसे मृतोरगम्

sa vā āṅgiraso brahman śrutvā sutavilāpanam |
unmīlya śanakairnetre dṛṣṭvā cāṃse mṛtoragam

---

01.18.040

विसृज्य तं च पप्रच्छ वत्स कस्माद्धि रोदिषि ।
केन वा ते ऽपकृतम् इत्युक्तः स न्यवेदयत्

visṛjya taṃ ca papraccha vatsa kasmāddhi rodiṣi |
kena vā te 'pakṛtam ityuktaḥ sa nyavedayat

---

01.18.041

निशम्य शप्तम् अतदर्हं नरेन्द्रं स ब्राह्मणो नात्मजम् अभ्यनन्दत् ।
अहो बतांहो महदद्य ते कृतम् अल्पीयसि द्रोह उरुर्दमो धृतः

niśamya śaptam atadarhaṃ narendraṃ sa brāhmaṇo nātmajam abhyanandat |
aho batāṃho mahadadya te kṛtam alpīyasi droha ururdamo dhṛtaḥ

---

01.18.042

न वै नृभिर्नरदेवं पराख्यं सम्मातुम् अर्हस्यविपक्वबुद्धे ।
यत्तेजसा दुर्विषहेण गुप्ता विन्दन्ति भद्राण्यकुतोभयाः प्रजाः

na vai nṛbhirnaradevaṃ parākhyaṃ sammātum arhasyavipakvabuddhe |
yattejasā durviṣaheṇa guptā vindanti bhadrāṇyakutobhayāḥ prajāḥ

---

01.18.043

अलक्ष्यमाणे नरदेवनाम्नि रथाङ्गपाणावयम् अङ्ग लोकः ।
तदा हि चौरप्रचुरो विनङ्क्ष्यत्यरक्ष्यमाणो ऽविवरूथवत् क्षणात्

alakṣyamāṇe naradevanāmni rathāṅgapāṇāvayam aṅga lokaḥ |
tadā hi caurapracuro vinaṅkṣyatyarakṣyamāṇo 'vivarūthavat kṣaṇāt

---

01.18.044

तदद्य नः पापम् उपैत्यनन्वयं यन् नष्टनाथस्य वसोर्विलुम्पकात् ।
परस्परं घ्नन्ति शपन्ति वृञ्जते पशून् स्त्रियो ऽर्थान् पुरुदस्यवो जनाः

tadadya naḥ pāpam upaityananvayaṃ yan naṣṭanāthasya vasorvilumpakāt |
parasparaṃ ghnanti śapanti vṛñjate paśūn striyo 'rthān purudasyavo janāḥ

---

01.18.045

तदार्यधर्मः प्रविलीयते नृणां वर्णाश्रमाचारयुतस्त्रयीमयः ।
ततो ऽर्थकामाभिनिवेशितात्मनां शुनां कपीनाम् इव वर्णसङ्करः

tadāryadharmaḥ pravilīyate nṛṇāṃ varṇāśramācārayutastrayīmayaḥ |
tato 'rthakāmābhiniveśitātmanāṃ śunāṃ kapīnām iva varṇasaṅkaraḥ

---

01.18.046

धर्मपालो नरपतिः स तु सम्राड्बृहच्छ्रवाः ।
साक्षान् महाभागवतो राजर्षिर्हयमेधयाट् ।
क्षुत्तृट्श्रमयुतो दीनो नैवास्मच् छापम् अर्हति

dharmapālo narapatiḥ sa tu samrāḍbṛhacchravāḥ |
sākṣān mahābhāgavato rājarṣirhayamedhayāṭ |
kṣuttṛṭśramayuto dīno naivāsmac chāpam arhati

---

01.18.047

अपापेषु स्वभृत्येषु बालेनापक्वबुद्धिना ।
पापं कृतं तद्भगवान् सर्वात्मा क्षन्तुम् अर्हति

apāpeṣu svabhṛtyeṣu bālenāpakvabuddhinā |
pāpaṃ kṛtaṃ tadbhagavān sarvātmā kṣantum arhati

---

01.18.048

तिरस्कृता विप्रलब्धाः शप्ताः क्षिप्ता हता अपि ।
नास्य तत् प्रतिकुर्वन्ति तद्भक्ताः प्रभवो ऽपि हि

tiraskṛtā vipralabdhāḥ śaptāḥ kṣiptā hatā api |
nāsya tat pratikurvanti tadbhaktāḥ prabhavo 'pi hi

---

01.18.049

इति पुत्रकृताघेन सो ऽनुतप्तो महामुनिः ।
स्वयं विप्रकृतो राज्ञा नैवाघं तदचिन्तयत्

iti putrakṛtāghena so 'nutapto mahāmuniḥ |
svayaṃ viprakṛto rājñā naivāghaṃ tadacintayat

---

01.18.050

प्रायशः साधवो लोके परैर्द्वन्द्वेषु योजिताः ।
न व्यथन्ति न हृष्यन्ति यत आत्मागुणाश्रयः

prāyaśaḥ sādhavo loke parairdvandveṣu yojitāḥ |
na vyathanti na hṛṣyanti yata ātmāguṇāśrayaḥ

01.19.001

0 सूत उवाच महीपतिस्त्वथ तत्कर्म गर्ह्यं विचिन्तयन्न् आत्मकृतं सुदुर्मनाः ।
अहो मया नीचम् अनार्यवत् कृतं निरागसि ब्रह्मणि गूढतेजसि

0 sūta uvāca mahīpatistvatha tatkarma garhyaṃ vicintayann ātmakṛtaṃ sudurmanāḥ |
aho mayā nīcam anāryavat kṛtaṃ nirāgasi brahmaṇi gūḍhatejasi

---

01.19.002

ध्रुवं ततो मे कृतदेवहेलनाद् दुरत्ययं व्यसनं नातिदीर्घात् ।
तदस्तु कामं ह्यघनिष्कृताय मे यथा न कुर्यां पुनरेवम् अद्धा

dhruvaṃ tato me kṛtadevahelanād duratyayaṃ vyasanaṃ nātidīrghāt |
tadastu kāmaṃ hyaghaniṣkṛtāya me yathā na kuryāṃ punarevam addhā

---

01.19.003

अद्यैव राज्यं बलम् ऋद्धकोशं प्रकोपितब्रह्मकुलानलो मे ।
दहत्वभद्रस्य पुनर्न मे ऽभूत् पापीयसी धीर्द्विजदेवगोभ्यः

adyaiva rājyaṃ balam ṛddhakośaṃ prakopitabrahmakulānalo me |
dahatvabhadrasya punarna me 'bhūt pāpīyasī dhīrdvijadevagobhyaḥ

---

01.19.004

स चिन्तयन्न् इत्थम् अथाशृणोद्यथा मुनेः सुतोक्तो निरृतिस्तक्षकाख्यः ।
स साधु मेने न चिरेण तक्षका नलं प्रसक्तस्य विरक्तिकारणम्

sa cintayann ittham athāśṛṇodyathā muneḥ sutokto nirṛtistakṣakākhyaḥ |
sa sādhu mene na cireṇa takṣakā nalaṃ prasaktasya viraktikāraṇam

---

01.19.005

अथो विहायेमम् अमुं च लोकं विमर्शितौ हेयतया पुरस्तात् ।
कृष्णाङ्घ्रिसेवाम् अधिमन्यमान उपाविशत् प्रायम् अमर्त्यनद्याम्

atho vihāyemam amuṃ ca lokaṃ vimarśitau heyatayā purastāt |
kṛṣṇāṅghrisevām adhimanyamāna upāviśat prāyam amartyanadyām

---

01.19.006

या वै लसच्छ्रीतुलसीविमिश्र कृष्णाङ्घ्रिरेण्वभ्यधिकाम्बुनेत्री ।
पुनाति लोकान् उभयत्र सेशान् कस्तां न सेवेत मरिष्यमाणः

yā vai lasacchrītulasīvimiśra kṛṣṇāṅghrireṇvabhyadhikāmbunetrī |
punāti lokān ubhayatra seśān kastāṃ na seveta mariṣyamāṇaḥ

---

01.19.007

इति व्यवच्छिद्य स पाण्डवेयः प्रायोपवेशं प्रति विष्णुपद्याम् ।
दधौ मुकुन्दाङ्घ्रिम् अनन्यभावो मुनिव्रतो मुक्तसमस्तसङ्गः

iti vyavacchidya sa pāṇḍaveyaḥ prāyopaveśaṃ prati viṣṇupadyām |
dadhau mukundāṅghrim ananyabhāvo munivrato muktasamastasaṅgaḥ

---

01.19.008

तत्रोपजग्मुर्भुवनं पुनाना महानुभावा मुनयः सशिष्याः ।
प्रायेण तीर्थाभिगमापदेशैः स्वयं हि तीर्थानि पुनन्ति सन्तः

tatropajagmurbhuvanaṃ punānā mahānubhāvā munayaḥ saśiṣyāḥ |
prāyeṇa tīrthābhigamāpadeśaiḥ svayaṃ hi tīrthāni punanti santaḥ

---

01.19.009

अत्रिर्वसिष्ठश्च्यवनः शरद्वान् अरिष्टनेमिर्भृगुरङ्गिराश्च ।
पराशरो गाधिसुतो ऽथ राम उतथ्य इन्द्रप्रमदेध्मवाहौ

atrirvasiṣṭhaścyavanaḥ śaradvān ariṣṭanemirbhṛguraṅgirāśca |
parāśaro gādhisuto 'tha rāma utathya indrapramadedhmavāhau

---

01.19.010

मेधातिथिर्देवल आर्ष्टिषेणो भारद्वाजो गौतमः पिप्पलादः ।
मैत्रेय और्वः कवषः कुम्भयोनिर् द्वैपायनो भगवान् नारदश्च

medhātithirdevala ārṣṭiṣeṇo bhāradvājo gautamaḥ pippalādaḥ |
maitreya aurvaḥ kavaṣaḥ kumbhayonir dvaipāyano bhagavān nāradaśca

---

01.19.011

अन्ये च देवर्षिब्रह्मर्षिवर्या राजर्षिवर्या अरुणादयश्च ।
नानार्षेयप्रवरान् समेतान् अभ्यर्च्य राजा शिरसा ववन्दे

anye ca devarṣibrahmarṣivaryā rājarṣivaryā aruṇādayaśca |
nānārṣeyapravarān sametān abhyarcya rājā śirasā vavande

---

01.19.012

सुखोपविष्टेष्वथ तेषु भूयः कृतप्रणामः स्वचिकीर्षितं यत् ।
विज्ञापयाम् आस विविक्तचेता उपस्थितो ऽग्रे ऽभिगृहीतपाणिः

sukhopaviṣṭeṣvatha teṣu bhūyaḥ kṛtapraṇāmaḥ svacikīrṣitaṃ yat |
vijñāpayām āsa viviktacetā upasthito 'gre 'bhigṛhītapāṇiḥ

---

01.19.013

0 राजोवाच अहो वयं धन्यतमा नृपाणां महत्तमानुग्रहणीयशीलाः ।
राज्ञां कुलं ब्राह्मणपादशौचाद् दूराद्विसृष्टं बत गर्ह्यकर्म

0 rājovāca aho vayaṃ dhanyatamā nṛpāṇāṃ mahattamānugrahaṇīyaśīlāḥ |
rājñāṃ kulaṃ brāhmaṇapādaśaucād dūrādvisṛṣṭaṃ bata garhyakarma

---

01.19.014

तस्यैव मे ऽघस्य परावरेशो व्यासक्तचित्तस्य गृहेष्वभीक्ष्णम् ।
निर्वेदमूलो द्विजशापरूपो यत्र प्रसक्तो भयम् आशु धत्ते

tasyaiva me 'ghasya parāvareśo vyāsaktacittasya gṛheṣvabhīkṣṇam |
nirvedamūlo dvijaśāparūpo yatra prasakto bhayam āśu dhatte

---

01.19.015

तं मोपयातं प्रतियन्तु विप्रा गङ्गा च देवी धृतचित्तम् ईशे ।
द्विजोपसृष्टः कुहकस्तक्षको वा दशत्वलं गायत विष्णुगाथाः

taṃ mopayātaṃ pratiyantu viprā gaṅgā ca devī dhṛtacittam īśe |
dvijopasṛṣṭaḥ kuhakastakṣako vā daśatvalaṃ gāyata viṣṇugāthāḥ

---

01.19.016

पुनश्च भूयाद्भगवत्यनन्ते रतिः प्रसङ्गश्च तदाश्रयेषु ।
महत्सु यां याम् उपयामि सृष्टिं मैत्र्यस्तु सर्वत्र नमो द्विजेभ्यः

punaśca bhūyādbhagavatyanante ratiḥ prasaṅgaśca tadāśrayeṣu |
mahatsu yāṃ yām upayāmi sṛṣṭiṃ maitryastu sarvatra namo dvijebhyaḥ

---

01.19.017

इति स्म राजाध्यवसाययुक्तः प्राचीनमूलेषु कुशेषु धीरः ।
उदङ्मुखो दक्षिणकूल आस्ते समुद्रपत्न्याः स्वसुतन्यस्तभारः

iti sma rājādhyavasāyayuktaḥ prācīnamūleṣu kuśeṣu dhīraḥ |
udaṅmukho dakṣiṇakūla āste samudrapatnyāḥ svasutanyastabhāraḥ

---

01.19.018

एवं च तस्मिन् नरदेवदेवे प्रायोपविष्टे दिवि देवसङ्घाः ।
प्रशस्य भूमौ व्यकिरन् प्रसूनैर् मुदा मुहुर्दुन्दुभयश्च नेदुः

evaṃ ca tasmin naradevadeve prāyopaviṣṭe divi devasaṅghāḥ |
praśasya bhūmau vyakiran prasūnair mudā muhurdundubhayaśca neduḥ

---

01.19.019

महर्षयो वै समुपागता ये प्रशस्य साध्वित्यनुमोदमानाः ।
ऊचुः प्रजानुग्रहशीलसारा यदुत्तमश्लोकगुणाभिरूपम्

maharṣayo vai samupāgatā ye praśasya sādhvityanumodamānāḥ |
ūcuḥ prajānugrahaśīlasārā yaduttamaślokaguṇābhirūpam

---

01.19.020

न वा इदं राजर्षिवर्य चित्रं भवत्सु कृष्णं समनुव्रतेषु ।
ये ऽध्यासनं राजकिरीटजुष्टं सद्यो जहुर्भगवत्पार्श्वकामाः

na vā idaṃ rājarṣivarya citraṃ bhavatsu kṛṣṇaṃ samanuvrateṣu |
ye 'dhyāsanaṃ rājakirīṭajuṣṭaṃ sadyo jahurbhagavatpārśvakāmāḥ

---

01.19.021

सर्वे वयं तावदिहास्महे ऽथ कलेवरं यावदसौ विहाय ।
लोकं परं विरजस्कं विशोकं यास्यत्ययं भागवतप्रधानः

sarve vayaṃ tāvadihāsmahe 'tha kalevaraṃ yāvadasau vihāya |
lokaṃ paraṃ virajaskaṃ viśokaṃ yāsyatyayaṃ bhāgavatapradhānaḥ

---

01.19.022

आश्रुत्य तदृषिगणवचः परीक्षित् समं मधुच्युद्गुरु चाव्यलीकम् ।
आभाषतैनान् अभिनन्द्य युक्तान् शुश्रूषमाणश्चरितानि विष्णोः

āśrutya tadṛṣigaṇavacaḥ parīkṣit samaṃ madhucyudguru cāvyalīkam |
ābhāṣatainān abhinandya yuktān śuśrūṣamāṇaścaritāni viṣṇoḥ

---

01.19.023

समागताः सर्वत एव सर्वे वेदा यथा मूर्तिधरास्त्रिपृष्ठे ।
नेहाथ नामुत्र च कश्चनार्थ ऋते परानुग्रहम् आत्मशीलम्

samāgatāḥ sarvata eva sarve vedā yathā mūrtidharāstripṛṣṭhe |
nehātha nāmutra ca kaścanārtha ṛte parānugraham ātmaśīlam

---

01.19.024

ततश्च वः पृच्छ्यम् इमं विपृच्छे विश्रभ्य विप्रा इति कृत्यतायाम् ।
सर्वात्मना म्रियमाणैश्च कृत्यं शुद्धं च तत्रामृशताभियुक्ताः

tataśca vaḥ pṛcchyam imaṃ vipṛcche viśrabhya viprā iti kṛtyatāyām |
sarvātmanā mriyamāṇaiśca kṛtyaṃ śuddhaṃ ca tatrāmṛśatābhiyuktāḥ

---

01.19.025

तत्राभवद्भगवान् व्यासपुत्रो यदृच्छया गाम् अटमानो ऽनपेक्षः ।
अलक्ष्यलिङ्गो निजलाभतुष्टो वृतश्च बालैरवधूतवेषः

tatrābhavadbhagavān vyāsaputro yadṛcchayā gām aṭamāno 'napekṣaḥ |
alakṣyaliṅgo nijalābhatuṣṭo vṛtaśca bālairavadhūtaveṣaḥ

---

01.19.026

तं द्व्यष्टवर्षं सुकुमारपाद करोरुबाह्वंसकपोलगात्रम् ।
चार्वायताक्षोन्नसतुल्यकर्ण सुभ्र्वाननं कम्बुसुजातकण्ठम्

taṃ dvyaṣṭavarṣaṃ sukumārapāda karorubāhvaṃsakapolagātram |
cārvāyatākṣonnasatulyakarṇa subhrvānanaṃ kambusujātakaṇṭham

---

01.19.027

निगूढजत्रुं पृथुतुङ्गवक्षसम् आवर्तनाभिं वलिवल्गूदरं च ।
दिगम्बरं वक्त्रविकीर्णकेशं प्रलम्बबाहुं स्वमरोत्तमाभम्

nigūḍhajatruṃ pṛthutuṅgavakṣasam āvartanābhiṃ valivalgūdaraṃ ca |
digambaraṃ vaktravikīrṇakeśaṃ pralambabāhuṃ svamarottamābham

---

01.19.028

श्यामं सदापीव्यवयोऽङ्गलक्ष्म्या स्त्रीणां मनोज्ञं रुचिरस्मितेन ।
प्रत्युत्थितास्ते मुनयः स्वासनेभ्यस् तल्लक्षणज्ञा अपि गूढवर्चसम्

śyāmaṃ sadāpīvyavayo'ṅgalakṣmyā strīṇāṃ manojñaṃ rucirasmitena |
pratyutthitāste munayaḥ svāsanebhyas tallakṣaṇajñā api gūḍhavarcasam

---

01.19.029

स विष्णुरातो ऽतिथय आगताय तस्मै सपर्यां शिरसाजहार ।
ततो निवृत्ता ह्यबुधाः स्त्रियो ऽर्भका महासने सोपविवेश पूजितः

sa viṣṇurāto 'tithaya āgatāya tasmai saparyāṃ śirasājahāra |
tato nivṛttā hyabudhāḥ striyo 'rbhakā mahāsane sopaviveśa pūjitaḥ

---

01.19.030

स संवृतस्तत्र महान् महीयसां ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवर्षिसङ्घैः ।
व्यरोचतालं भगवान् यथेन्दुर् ग्रहर्क्षतारानिकरैः परीतः

sa saṃvṛtastatra mahān mahīyasāṃ brahmarṣirājarṣidevarṣisaṅghaiḥ |
vyarocatālaṃ bhagavān yathendur graharkṣatārānikaraiḥ parītaḥ

---

01.19.031

प्रशान्तम् आसीनम् अकुण्ठमेधसं मुनिं नृपो भागवतो ऽभ्युपेत्य ।
प्रणम्य मूर्ध्नावहितः कृताञ्जलिर् नत्वा गिरा सूनृतयान्वपृच्छत्

praśāntam āsīnam akuṇṭhamedhasaṃ muniṃ nṛpo bhāgavato 'bhyupetya |
praṇamya mūrdhnāvahitaḥ kṛtāñjalir natvā girā sūnṛtayānvapṛcchat

---

01.19.032

0 परीक्षिदुवाच अहो अद्य वयं ब्रह्मन् सत्सेव्याः क्षत्रबन्धवः ।
कृपयातिथिरूपेण भवद्भिस्तीर्थकाः कृताः

0 parīkṣiduvāca aho adya vayaṃ brahman satsevyāḥ kṣatrabandhavaḥ |
kṛpayātithirūpeṇa bhavadbhistīrthakāḥ kṛtāḥ

---

01.19.033

येषां संस्मरणात् पुंसां सद्यः शुद्ध्यन्ति वै गृहाः ।
किं पुनर्दर्शनस्पर्श पादशौचासनादिभिः

yeṣāṃ saṃsmaraṇāt puṃsāṃ sadyaḥ śuddhyanti vai gṛhāḥ |
kiṃ punardarśanasparśa pādaśaucāsanādibhiḥ

---

01.19.034

सान्निध्यात् ते महायोगिन् पातकानि महान्त्यपि ।
सद्यो नश्यन्ति वै पुंसां विष्णोरिव सुरेतराः

sānnidhyāt te mahāyogin pātakāni mahāntyapi |
sadyo naśyanti vai puṃsāṃ viṣṇoriva suretarāḥ

---

01.19.035

अपि मे भगवान् प्रीतः कृष्णः पाण्डुसुतप्रियः ।
पैतृष्वसेयप्रीत्यर्थं तद्गोत्रस्यात्तबान्धवः

api me bhagavān prītaḥ kṛṣṇaḥ pāṇḍusutapriyaḥ |
paitṛṣvaseyaprītyarthaṃ tadgotrasyāttabāndhavaḥ

---

01.19.036

अन्यथा ते ऽव्यक्तगतेर्दर्शनं नः कथं नृणाम् ।
नितरां म्रियमाणानां संसिद्धस्य वनीयसः

anyathā te 'vyaktagaterdarśanaṃ naḥ kathaṃ nṛṇām |
nitarāṃ mriyamāṇānāṃ saṃsiddhasya vanīyasaḥ

---

01.19.037

अतः पृच्छामि संसिद्धिं योगिनां परमं गुरुम् ।
पुरुषस्येह यत् कार्यं म्रियमाणस्य सर्वथा

ataḥ pṛcchāmi saṃsiddhiṃ yogināṃ paramaṃ gurum |
puruṣasyeha yat kāryaṃ mriyamāṇasya sarvathā

---

01.19.038

यच् छ्रोतव्यम् अथो जप्यं यत् कर्तव्यं नृभिः प्रभो ।
स्मर्तव्यं भजनीयं वा ब्रूहि यद्वा विपर्ययम्

yac chrotavyam atho japyaṃ yat kartavyaṃ nṛbhiḥ prabho |
smartavyaṃ bhajanīyaṃ vā brūhi yadvā viparyayam

---

01.19.039

नूनं भगवतो ब्रह्मन् गृहेषु गृहमेधिनाम् ।
न लक्ष्यते ह्यवस्थानम् अपि गोदोहनं क्वचित्

nūnaṃ bhagavato brahman gṛheṣu gṛhamedhinām |
na lakṣyate hyavasthānam api godohanaṃ kvacit

---

01.19.040

0 सूत उवाच एवम् आभाषितः पृष्टः स राज्ञा श्लक्ष्णया गिरा ।
प्रत्यभाषत धर्मज्ञो भगवान् बादरायणिः

0 sūta uvāca evam ābhāṣitaḥ pṛṣṭaḥ sa rājñā ślakṣṇayā girā |
pratyabhāṣata dharmajño bhagavān bādarāyaṇiḥ

02.01.001

0 श्रीशुक उवाच वरीयान् एष ते प्रश्नः कृतो लोकहितं नृप ।
आत्मवित्सम्मतः पुंसां श्रोतव्यादिषु यः परः

0 śrīśuka uvāca varīyān eṣa te praśnaḥ kṛto lokahitaṃ nṛpa |
ātmavitsammataḥ puṃsāṃ śrotavyādiṣu yaḥ paraḥ

---

02.01.002

श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रशः ।
अपश्यताम् आत्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम्

śrotavyādīni rājendra nṛṇāṃ santi sahasraśaḥ |
apaśyatām ātmatattvaṃ gṛheṣu gṛhamedhinām

---

02.01.003

निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वयः ।
दिवा चार्थेहया राजन् कुटुम्बभरणेन वा

nidrayā hriyate naktaṃ vyavāyena ca vā vayaḥ |
divā cārthehayā rājan kuṭumbabharaṇena vā

---

02.01.004

देहापत्यकलत्रादिष्वात्मसैन्येष्वसत्स्वपि ।
तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्न् अपि न पश्यति

dehāpatyakalatrādiṣvātmasainyeṣvasatsvapi |
teṣāṃ pramatto nidhanaṃ paśyann api na paśyati

---

02.01.005

तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवान् ईश्वरो हरिः ।
श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम्

tasmādbhārata sarvātmā bhagavān īśvaro hariḥ |
śrotavyaḥ kīrtitavyaśca smartavyaścecchatābhayam

---

02.01.006

एतावान् साङ्ख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया ।
जन्मलाभः परः पुंसाम् अन्ते नारायणस्मृतिः

etāvān sāṅkhyayogābhyāṃ svadharmapariniṣṭhayā |
janmalābhaḥ paraḥ puṃsām ante nārāyaṇasmṛtiḥ

---

02.01.007

प्रायेण मुनयो राजन् निवृत्ता विधिषेधतः ।
नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरेः

prāyeṇa munayo rājan nivṛttā vidhiṣedhataḥ |
nairguṇyasthā ramante sma guṇānukathane hareḥ

---

02.01.008

इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।
अधीतवान् द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम्

idaṃ bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ brahmasammitam |
adhītavān dvāparādau piturdvaipāyanādaham

---

02.01.009

परिनिष्ठितो ऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया ।
गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यदधीतवान्

pariniṣṭhito 'pi nairguṇya uttamaślokalīlayā |
gṛhītacetā rājarṣe ākhyānaṃ yadadhītavān

---

02.01.010

तदहं ते ऽभिधास्यामि महापौरुषिको भवान् ।
यस्य श्रद्दधताम् आशु स्यान् मुकुन्दे मतिः सती

tadahaṃ te 'bhidhāsyāmi mahāpauruṣiko bhavān |
yasya śraddadhatām āśu syān mukunde matiḥ satī

---

02.01.011

एतन् निर्विद्यमानानाम् इच्छताम् अकुतोभयम् ।
योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम्

etan nirvidyamānānām icchatām akutobhayam |
yogināṃ nṛpa nirṇītaṃ harernāmānukīrtanam

---

02.01.012

किं प्रमत्तस्य बहुभिः परोक्षैर्हायनैरिह ।
वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यतः

kiṃ pramattasya bahubhiḥ parokṣairhāyanairiha |
varaṃ muhūrtaṃ viditaṃ ghaṭate śreyase yataḥ

---

02.01.013

खट्वाङ्गो नाम राजर्षिर्ज्ञात्वेयत्ताम् इहायुषः ।
मुहूर्तात् सर्वम् उत्सृज्य गतवान् अभयं हरिम्

khaṭvāṅgo nāma rājarṣirjñātveyattām ihāyuṣaḥ |
muhūrtāt sarvam utsṛjya gatavān abhayaṃ harim

---

02.01.014

तवाप्येतर्हि कौरव्य सप्ताहं जीवितावधिः ।
उपकल्पय तत् सर्वं तावद्यत् साम्परायिकम्

tavāpyetarhi kauravya saptāhaṃ jīvitāvadhiḥ |
upakalpaya tat sarvaṃ tāvadyat sāmparāyikam

---

02.01.015

अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः ।
छिन्द्यादसङ्गशस्त्रेण स्पृहां देहे ऽनु ये च तम्

antakāle tu puruṣa āgate gatasādhvasaḥ |
chindyādasaṅgaśastreṇa spṛhāṃ dehe 'nu ye ca tam

---

02.01.016

गृहात् प्रव्रजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः ।
शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत् कल्पितासने

gṛhāt pravrajito dhīraḥ puṇyatīrthajalāplutaḥ |
śucau vivikta āsīno vidhivat kalpitāsane

---

02.01.017

अभ्यसेन् मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् ।
मनो यच्छेज् जितश्वासो ब्रह्मबीजम् अविस्मरन्

abhyasen manasā śuddhaṃ trivṛdbrahmākṣaraṃ param |
mano yacchej jitaśvāso brahmabījam avismaran

---

02.01.018

नियच्छेद्विषयेभ्यो ऽक्षान् मनसा बुद्धिसारथिः ।
मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया

niyacchedviṣayebhyo 'kṣān manasā buddhisārathiḥ |
manaḥ karmabhirākṣiptaṃ śubhārthe dhārayeddhiyā

---

02.01.019

तत्रैकावयवं ध्यायेदव्युच्छिन्नेन चेतसा ।
मनो निर्विषयं युक्त्वा ततः किञ्चन न स्मरेत् ।
पदं तत् परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति

tatraikāvayavaṃ dhyāyedavyucchinnena cetasā |
mano nirviṣayaṃ yuktvā tataḥ kiñcana na smaret |
padaṃ tat paramaṃ viṣṇormano yatra prasīdati

---

02.01.020

रजस्तमोभ्याम् आक्षिप्तं विमूढं मन आत्मनः ।
यच्छेद्धारणया धीरो हन्ति या तत्कृतं मलम्

rajastamobhyām ākṣiptaṃ vimūḍhaṃ mana ātmanaḥ |
yaccheddhāraṇayā dhīro hanti yā tatkṛtaṃ malam

---

02.01.021

यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षणः ।
आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रम् ईक्षतः

yasyāṃ sandhāryamāṇāyāṃ yogino bhaktilakṣaṇaḥ |
āśu sampadyate yoga āśrayaṃ bhadram īkṣataḥ

---

02.01.022

0 राजोवाच यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता ।
यादृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम्

0 rājovāca yathā sandhāryate brahman dhāraṇā yatra sammatā |
yādṛśī vā haredāśu puruṣasya manomalam

---

02.01.023

0 श्रीशुक उवाच जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रियः ।
स्थूले भगवतो रूपे मनः सन्धारयेद्धिया

0 śrīśuka uvāca jitāsano jitaśvāso jitasaṅgo jitendriyaḥ |
sthūle bhagavato rūpe manaḥ sandhārayeddhiyā

---

02.01.024

विशेषस्तस्य देहो ऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् ।
यत्रेदं व्यज्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच् च सत्

viśeṣastasya deho 'yaṃ sthaviṣṭhaśca sthavīyasām |
yatredaṃ vyajyate viśvaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavac ca sat

---

02.01.025

अण्डकोशे शरीरे ऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते ।
वैराजः पुरुषो यो ऽसौ भगवान् धारणाश्रयः

aṇḍakośe śarīre 'smin saptāvaraṇasaṃyute |
vairājaḥ puruṣo yo 'sau bhagavān dhāraṇāśrayaḥ

---

02.01.026

पातालम् एतस्य हि पादमूलं पठन्ति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् ।
महातलं विश्वसृजो ऽथ गुल्फौ तलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे

pātālam etasya hi pādamūlaṃ paṭhanti pārṣṇiprapade rasātalam |
mahātalaṃ viśvasṛjo 'tha gulphau talātalaṃ vai puruṣasya jaṅghe

---

02.01.027

द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्तेर् ऊरुद्वयं वितलं चातलं च ।
महीतलं तज्जघनं महीपते नभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति

dve jānunī sutalaṃ viśvamūrter ūrudvayaṃ vitalaṃ cātalaṃ ca |
mahītalaṃ tajjaghanaṃ mahīpate nabhastalaṃ nābhisaro gṛṇanti

---

02.01.028

उरःस्थलं ज्योतिरनीकम् अस्य ग्रीवा महर्वदनं वै जनो ऽस्य ।
तपो वराटीं विदुरादिपुंसः सत्यं तु शीर्षाणि सहस्रशीर्ष्णः

uraḥsthalaṃ jyotiranīkam asya grīvā maharvadanaṃ vai jano 'sya |
tapo varāṭīṃ vidurādipuṃsaḥ satyaṃ tu śīrṣāṇi sahasraśīrṣṇaḥ

---

02.01.029

इन्द्रादयो बाहव आहुरुस्राः कर्णौ दिशः श्रोत्रम् अमुष्य शब्दः ।
नासत्यदस्रौ परमस्य नासे घ्राणो ऽस्य गन्धो मुखम् अग्निरिद्धः

indrādayo bāhava āhurusrāḥ karṇau diśaḥ śrotram amuṣya śabdaḥ |
nāsatyadasrau paramasya nāse ghrāṇo 'sya gandho mukham agniriddhaḥ

---

02.01.030

द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत् पतङ्गः पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च ।
तद्भ्रूविजृम्भः परमेष्ठिधिष्ण्यम् आपो ऽस्य तालू रस एव जिह्वा

dyaurakṣiṇī cakṣurabhūt pataṅgaḥ pakṣmāṇi viṣṇorahanī ubhe ca |
tadbhrūvijṛmbhaḥ parameṣṭhidhiṣṇyam āpo 'sya tālū rasa eva jihvā

---

02.01.031

छन्दांस्यनन्तस्य शिरो गृणन्ति दंष्ट्रा यमः स्नेहकला द्विजानि ।
हासो जनोन्मादकरी च माया दुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्षः

chandāṃsyanantasya śiro gṛṇanti daṃṣṭrā yamaḥ snehakalā dvijāni |
hāso janonmādakarī ca māyā durantasargo yadapāṅgamokṣaḥ

---

02.01.032

व्रीडोत्तरौष्ठो ऽधर एव लोभो धर्मः स्तनो ऽधर्मपथो ऽस्य पृष्ठम् ।
कस्तस्य मेढ्रं वृषणौ च मित्रौ कुक्षिः समुद्रा गिरयो ऽस्थिसङ्घाः

vrīḍottarauṣṭho 'dhara eva lobho dharmaḥ stano 'dharmapatho 'sya pṛṣṭham |
kastasya meḍhraṃ vṛṣaṇau ca mitrau kukṣiḥ samudrā girayo 'sthisaṅghāḥ

---

02.01.033

नाड्यो ऽस्य नद्यो ऽथ तनूरुहाणि महीरुहा विश्वतनोर्नृपेन्द्र ।
अनन्तवीर्यः श्वसितं मातरिश्वा गतिर्वयः कर्म गुणप्रवाहः

nāḍyo 'sya nadyo 'tha tanūruhāṇi mahīruhā viśvatanornṛpendra |
anantavīryaḥ śvasitaṃ mātariśvā gatirvayaḥ karma guṇapravāhaḥ

---

02.01.034

ईशस्य केशान् विदुरम्बुवाहान् वासस्तु सन्ध्यां कुरुवर्य भूम्नः ।
अव्यक्तम् आहुर्हृदयं मनश्चस चन्द्रमाः सर्वविकारकोशः

īśasya keśān vidurambuvāhān vāsastu sandhyāṃ kuruvarya bhūmnaḥ |
avyaktam āhurhṛdayaṃ manaścasa candramāḥ sarvavikārakośaḥ

---

02.01.035

विज्ञानशक्तिं महिम् आमनन्ति सर्वात्मनो ऽन्तःकरणं गिरित्रम् ।
अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानि सर्वे मृगाः पशवः श्रोणिदेशे

vijñānaśaktiṃ mahim āmananti sarvātmano 'ntaḥkaraṇaṃ giritram |
aśvāśvataryuṣṭragajā nakhāni sarve mṛgāḥ paśavaḥ śroṇideśe

---

02.01.036

वयांसि तद्व्याकरणं विचित्रं मनुर्मनीषा मनुजो निवासः ।
गन्धर्वविद्याधरचारणाप्सरः स्वरस्मृतीरसुरानीकवीर्यः

vayāṃsi tadvyākaraṇaṃ vicitraṃ manurmanīṣā manujo nivāsaḥ |
gandharvavidyādharacāraṇāpsaraḥ svarasmṛtīrasurānīkavīryaḥ

---

02.01.037

ब्रह्माननं क्षत्रभुजो महात्मा विडूरुरङ्घ्रिश्रितकृष्णवर्णः ।
नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नो द्रव्यात्मकः कर्म वितानयोगः

brahmānanaṃ kṣatrabhujo mahātmā viḍūruraṅghriśritakṛṣṇavarṇaḥ |
nānābhidhābhījyagaṇopapanno dravyātmakaḥ karma vitānayogaḥ

---

02.01.038

इयान् असावीश्वरविग्रहस्य यः सन्निवेशः कथितो मया ते ।
सन्धार्यते ऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठे मनः स्वबुद्ध्या न यतो ऽस्ति किञ्चित्

iyān asāvīśvaravigrahasya yaḥ sanniveśaḥ kathito mayā te |
sandhāryate 'smin vapuṣi sthaviṣṭhe manaḥ svabuddhyā na yato 'sti kiñcit

---

02.01.039

स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैकः ।
तं सत्यम् आनन्दनिधिं भजेत नान्यत्र सज्जेद्यत आत्मपातः

sa sarvadhīvṛttyanubhūtasarva ātmā yathā svapnajanekṣitaikaḥ |
taṃ satyam ānandanidhiṃ bhajeta nānyatra sajjedyata ātmapātaḥ

02.02.001

0 श्रीशुक उवाच एवं पुरा धारणयात्मयोनिर् नष्टां स्मृतिं प्रत्यवरुध्य तुष्टात् ।
तथा ससर्जेदम् अमोघदृष्टिर् यथाप्ययात् प्राग् व्यवसायबुद्धिः

0 śrīśuka uvāca evaṃ purā dhāraṇayātmayonir naṣṭāṃ smṛtiṃ pratyavarudhya tuṣṭāt |
tathā sasarjedam amoghadṛṣṭir yathāpyayāt prāg vyavasāyabuddhiḥ

---

02.02.002

शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन् नामभिर्ध्यायति धीरपार्थैः ।
परिभ्रमंस्तत्र न विन्दते ऽर्थान् मायामये वासनया शयानः

śābdasya hi brahmaṇa eṣa panthā yan nāmabhirdhyāyati dhīrapārthaiḥ |
paribhramaṃstatra na vindate 'rthān māyāmaye vāsanayā śayānaḥ

---

02.02.003

अतः कविर्नामसु यावदर्थः स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धिः ।
सिद्धे ऽन्यथार्थे न यतेत तत्र परिश्रमं तत्र समीक्षमाणः

ataḥ kavirnāmasu yāvadarthaḥ syādapramatto vyavasāyabuddhiḥ |
siddhe 'nyathārthe na yateta tatra pariśramaṃ tatra samīkṣamāṇaḥ

---

02.02.004

सत्यां क्षितौ किं कशिपोः प्रयासैर् बाहौ स्वसिद्धे ह्युपबर्हणैः किम् ।
सत्यञ्जलौ किं पुरुधान्नपात्र्या दिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलैः

satyāṃ kṣitau kiṃ kaśipoḥ prayāsair bāhau svasiddhe hyupabarhaṇaiḥ kim |
satyañjalau kiṃ purudhānnapātryā digvalkalādau sati kiṃ dukūlaiḥ

---

02.02.005

चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां $ नैवाङ्घ्रिपाः परभृतः सरितो ऽप्यशुष्यन् &अम्प्;रुद्धा गुहाः किम् अजितो ऽवति नोपसन्नान् % कस्माद्भजन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान्

cīrāṇi kiṃ pathi na santi diśanti bhikṣāṃ $ naivāṅghripāḥ parabhṛtaḥ sarito 'pyaśuṣyan &ruddhā guhāḥ kim ajito 'vati nopasannān % kasmādbhajanti kavayo dhanadurmadāndhān

---

02.02.006

• ॥
  एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध आत्मा प्रियो ऽर्थो भगवान् अनन्तः ।
  तं निर्वृतो नियतार्थो भजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र

** // evaṃ svacitte svata eva siddha ātmā priyo 'rtho bhagavān anantaḥ |*
taṃ nirvṛto niyatārtho bhajeta saṃsārahetūparamaśca yatra

---

02.02.007

कस्तां त्वनादृत्य परानुचिन्ताम् ऋते पशून् असतीं नाम कुर्यात् ।
पश्यञ् जनं पतितं वैतरण्यां स्वकर्मजान् परितापाञ् जुषाणम्

kastāṃ tvanādṛtya parānucintām ṛte paśūn asatīṃ nāma kuryāt |
paśyañ janaṃ patitaṃ vaitaraṇyāṃ svakarmajān paritāpāñ juṣāṇam

---

02.02.008

केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् ।
चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्ख गदाधरं धारणया स्मरन्ति

kecit svadehāntarhṛdayāvakāśe prādeśamātraṃ puruṣaṃ vasantam |
caturbhujaṃ kañjarathāṅgaśaṅkha gadādharaṃ dhāraṇayā smaranti

---

02.02.009

रसन्नवक्त्रं नलिनायतेक्षणं कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससम् ।
लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदं स्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलम्

rasannavaktraṃ nalināyatekṣaṇaṃ kadambakiñjalkapiśaṅgavāsasam |
lasanmahāratnahiraṇmayāṅgadaṃ sphuranmahāratnakirīṭakuṇḍalam

---

02.02.010

उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालये योगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् ।
श्रीलक्षणं कौस्तुभरत्नकन्धरम् अम्लानलक्ष्म्या वनमालयाचितम्

unnidrahṛtpaṅkajakarṇikālaye yogeśvarāsthāpitapādapallavam |
śrīlakṣaṇaṃ kaustubharatnakandharam amlānalakṣmyā vanamālayācitam

---

02.02.011

विभूषितं मेखलयाङ्गुलीयकैर् महाधनैर्नूपुरकङ्कणादिभिः ।
स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलैर् विरोचमानाननहासपेशलम्

vibhūṣitaṃ mekhalayāṅgulīyakair mahādhanairnūpurakaṅkaṇādibhiḥ |
snigdhāmalākuñcitanīlakuntalair virocamānānanahāsapeśalam

---

02.02.012

अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद् भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् ।
ईक्षेत चिन्तामयम् एनम् ईश्वरं यावन् मनो धारणयावतिष्ठते

adīnalīlāhasitekṣaṇollasad bhrūbhaṅgasaṃsūcitabhūryanugraham |
īkṣeta cintāmayam enam īśvaraṃ yāvan mano dhāraṇayāvatiṣṭhate

---

02.02.013

एकैकशो ऽङ्गानि धियानुभावयेत् पादादि यावद्धसितं गदाभृतः ।
जितं जितं स्थानम् अपोह्य धारयेत् परं परं शुद्ध्यति धीर्यथा यथा

ekaikaśo 'ṅgāni dhiyānubhāvayet pādādi yāvaddhasitaṃ gadābhṛtaḥ |
jitaṃ jitaṃ sthānam apohya dhārayet paraṃ paraṃ śuddhyati dhīryathā yathā

---

02.02.014

यावन् न जायेत परावरे ऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोगः ।
तावत् स्थवीयः पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयतः स्मरेत

yāvan na jāyeta parāvare 'smin viśveśvare draṣṭari bhaktiyogaḥ |
tāvat sthavīyaḥ puruṣasya rūpaṃ kriyāvasāne prayataḥ smareta

---

02.02.015

स्थिरं सुखं चासनम् आस्थितो यतिर् यदा जिहासुरिमम् अङ्ग लोकम् ।
काले च देशे च मनो न सज्जयेत् प्राणान् नियच्छेन् मनसा जितासुः

sthiraṃ sukhaṃ cāsanam āsthito yatir yadā jihāsurimam aṅga lokam |
kāle ca deśe ca mano na sajjayet prāṇān niyacchen manasā jitāsuḥ

---

02.02.016

मनः स्वबुद्ध्यामलया नियम्य क्षेत्रज्ञ एतां निनयेत् तम् आत्मनि ।
आत्मानम् आत्मन्यवरुध्य धीरो लब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात्

manaḥ svabuddhyāmalayā niyamya kṣetrajña etāṃ ninayet tam ātmani |
ātmānam ātmanyavarudhya dhīro labdhopaśāntirvirameta kṛtyāt

---

02.02.017

न यत्र कालो ऽनिमिषां परः प्रभुः कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे ।
न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च न वै विकारो न महान् प्रधानम्

na yatra kālo 'nimiṣāṃ paraḥ prabhuḥ kuto nu devā jagatāṃ ya īśire |
na yatra sattvaṃ na rajastamaśca na vai vikāro na mahān pradhānam

---

02.02.018

परं पदं वैष्णवम् आमनन्ति तद् यन् नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षवः ।
विसृज्य दौरात्म्यम् अनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यार्हपदं पदे पदे

paraṃ padaṃ vaiṣṇavam āmananti tad yan neti netītyatadutsisṛkṣavaḥ |
visṛjya daurātmyam ananyasauhṛdā hṛdopaguhyārhapadaṃ pade pade

---

02.02.019

इत्थं मुनिस्तूपरमेद्व्यवस्थितो विज्ञानदृग्वीर्यसुरन्धिताशयः ।
स्वपार्ष्णिनापीड्य गुदं ततो ऽनिलं स्थानेषु षट्सून्नमयेज् जितक्लमः

itthaṃ munistūparamedvyavasthito vijñānadṛgvīryasurandhitāśayaḥ |
svapārṣṇināpīḍya gudaṃ tato 'nilaṃ sthāneṣu ṣaṭsūnnamayej jitaklamaḥ

---

02.02.020

नाभ्यां स्थितं हृद्यधिरोप्य तस्माद् उदानगत्योरसि तं नयेन् मुनिः ।
ततो ऽनुसन्धाय धिया मनस्वी स्वतालुमूलं शनकैर्नयेत

nābhyāṃ sthitaṃ hṛdyadhiropya tasmād udānagatyorasi taṃ nayen muniḥ |
tato 'nusandhāya dhiyā manasvī svatālumūlaṃ śanakairnayeta

---

02.02.021

तस्माद्भ्रुवोरन्तरम् उन्नयेत निरुद्धसप्तायतनो ऽनपेक्षः ।
स्थित्वा मुहूर्तार्धम् अकुण्ठदृष्टिर् निर्भिद्य मूर्धन् विसृजेत् परं गतः

tasmādbhruvorantaram unnayeta niruddhasaptāyatano 'napekṣaḥ |
sthitvā muhūrtārdham akuṇṭhadṛṣṭir nirbhidya mūrdhan visṛjet paraṃ gataḥ

---

02.02.022

यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठ्यं वैहायसानाम् उत यद्विहारम् ।
अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये सहैव गच्छेन् मनसेन्द्रियैश्च

yadi prayāsyan nṛpa pārameṣṭhyaṃ vaihāyasānām uta yadvihāram |
aṣṭādhipatyaṃ guṇasannivāye sahaiva gacchen manasendriyaiśca

---

02.02.023

योगेश्वराणां गतिम् आहुरन्तर् बहिस्त्रिलोक्याः पवनान्तरात्मनाम् ।
न कर्मभिस्तां गतिम् आप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम्

yogeśvarāṇāṃ gatim āhurantar bahistrilokyāḥ pavanāntarātmanām |
na karmabhistāṃ gatim āpnuvanti vidyātapoyogasamādhibhājām

---

02.02.024

वैश्वानरं याति विहायसा गतः सुषुम्णया ब्रह्मपथेन शोचिषा ।
विधूतकल्को ऽथ हरेरुदस्तात् प्रयाति चक्रं नृप शैशुमारम्

vaiśvānaraṃ yāti vihāyasā gataḥ suṣumṇayā brahmapathena śociṣā |
vidhūtakalko 'tha harerudastāt prayāti cakraṃ nṛpa śaiśumāram

---

02.02.025

तद्विश्वनाभिं त्वतिवर्त्य विष्णोर् अणीयसा विरजेनात्मनैकः ।
नमस्कृतं ब्रह्मविदाम् उपैति कल्पायुषो यद्विबुधा रमन्ते

tadviśvanābhiṃ tvativartya viṣṇor aṇīyasā virajenātmanaikaḥ |
namaskṛtaṃ brahmavidām upaiti kalpāyuṣo yadvibudhā ramante

---

02.02.026

अथो अनन्तस्य मुखानलेन दन्दह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् ।
निर्याति सिद्धेश्वरयुष्टधिष्ण्यं यद्द्वैपरार्ध्यं तदु पारमेष्ठ्यम्

atho anantasya mukhānalena dandahyamānaṃ sa nirīkṣya viśvam |
niryāti siddheśvarayuṣṭadhiṣṇyaṃ yaddvaiparārdhyaṃ tadu pārameṣṭhyam

---

02.02.027

न यत्र शोको न जरा न मृत्युर् नार्तिर्न चोद्वेग ऋते कुतश्चित् ।
यच् चित् ततो ऽदः कृपयानिदंविदां दुरन्तदुःखप्रभवानुदर्शनात्

na yatra śoko na jarā na mṛtyur nārtirna codvega ṛte kutaścit |
yac cit tato 'daḥ kṛpayānidaṃvidāṃ durantaduḥkhaprabhavānudarśanāt

---

02.02.028

ततो विशेषं प्रतिपद्य निर्भयस् तेनात्मनापो ऽनलमूर्तिरत्वरन् ।
ज्योतिर्मयो वायुम् उपेत्य काले वाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम्

tato viśeṣaṃ pratipadya nirbhayas tenātmanāpo 'nalamūrtiratvaran |
jyotirmayo vāyum upetya kāle vāyvātmanā khaṃ bṛhadātmaliṅgam

---

02.02.029

घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसं रूपं च दृष्ट्या श्वसनं त्वचैव ।
श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणत्वं प्राणेन चाकूतिम् उपैति योगी

ghrāṇena gandhaṃ rasanena vai rasaṃ rūpaṃ ca dṛṣṭyā śvasanaṃ tvacaiva |
śrotreṇa copetya nabhoguṇatvaṃ prāṇena cākūtim upaiti yogī

---

02.02.030

स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसन्निकर्षं मनोमयं देवमयं विकार्यम् ।
संसाद्य गत्या सह तेन याति विज्ञानतत्त्वं गुणसन्निरोधम्

sa bhūtasūkṣmendriyasannikarṣaṃ manomayaṃ devamayaṃ vikāryam |
saṃsādya gatyā saha tena yāti vijñānatattvaṃ guṇasannirodham

---

02.02.031

तेनात्मनात्मानम् उपैति शान्तम् आनन्दम् आनन्दमयो ऽवसाने ।
एतां गतिं भागवतीं गतो यः स वै पुनर्नेह विषज्जते ऽङ्ग

tenātmanātmānam upaiti śāntam ānandam ānandamayo 'vasāne |
etāṃ gatiṃ bhāgavatīṃ gato yaḥ sa vai punarneha viṣajjate 'ṅga

---

02.02.032

एते सृती ते नृप वेदगीते त्वयाभिपृष्टे च सनातने च ।
ये वै पुरा ब्रह्मण आह तुष्ट आराधितो भगवान् वासुदेवः

ete sṛtī te nṛpa vedagīte tvayābhipṛṣṭe ca sanātane ca |
ye vai purā brahmaṇa āha tuṣṭa ārādhito bhagavān vāsudevaḥ

---

02.02.033

न ह्यतो ऽन्यः शिवः पन्था विशतः संसृताविह ।
वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत्

na hyato 'nyaḥ śivaḥ panthā viśataḥ saṃsṛtāviha |
vāsudeve bhagavati bhaktiyogo yato bhavet

---

02.02.034

भगवान् ब्रह्म कार्त्स्न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया ।
तदध्यवस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत्

bhagavān brahma kārtsnyena triranvīkṣya manīṣayā |
tadadhyavasyat kūṭastho ratirātman yato bhavet

---

02.02.035

भगवान् सर्वभूतेषु लक्षितः स्वात्मना हरिः ।
दृश्यैर्बुद्ध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैरनुमापकैः

bhagavān sarvabhūteṣu lakṣitaḥ svātmanā hariḥ |
dṛśyairbuddhyādibhirdraṣṭā lakṣaṇairanumāpakaiḥ

---

02.02.036

तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरिः सर्वत्र सर्वदा ।
श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान् नृणाम्

tasmāt sarvātmanā rājan hariḥ sarvatra sarvadā |
śrotavyaḥ kīrtitavyaśca smartavyo bhagavān nṛṇām

---

02.02.037

पिबन्ति ये भगवत आत्मनः सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भृतम् ।
पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं व्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम्

pibanti ye bhagavata ātmanaḥ satāṃ kathāmṛtaṃ śravaṇapuṭeṣu sambhṛtam |
punanti te viṣayavidūṣitāśayaṃ vrajanti taccaraṇasaroruhāntikam