2. Bhāgavata Purāṇa (part 2 of 4)

04.23.001

0 मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसम् एकदा वैन्य आत्मवान् ।
आत्मना वर्धिताशेष- स्वानुसर्गः प्रजापतिः

0 maitreya uvāca dṛṣṭvātmānaṃ pravayasam ekadā vainya ātmavān |
ātmanā vardhitāśeṣa- svānusargaḥ prajāpatiḥ

---

04.23.002

जगतस् तस्थुषश् चापि वृत्तिदो धर्म-भृत् सताम् ।
निष्पादितेश्वरादेशो यद्-अर्थम् इह जज्ञिवान्

jagatas tasthuṣaś cāpi vṛttido dharma-bhṛt satām |
niṣpāditeśvarādeśo yad-artham iha jajñivān

---

04.23.003

आत्मजेष्व् आत्मजां न्यस्य विरहाद् रुदतीम् इव ।
प्रजासु विमनःस्व् एकः स-दारो ऽगात् तपो-वनम्

ātmajeṣv ātmajāṃ nyasya virahād rudatīm iva |
prajāsu vimanaḥsv ekaḥ sa-dāro 'gāt tapo-vanam

---

04.23.004

तत्राप्य् अदाभ्य-नियमो वैखानस-सुसम्मते ।
आरब्ध उग्र-तपसि यथा स्व-विजये पुरा

tatrāpy adābhya-niyamo vaikhānasa-susammate |
ārabdha ugra-tapasi yathā sva-vijaye purā

---

04.23.005

कन्द-मूल-फलाहारः शुष्क-पर्णाशनः क्वचित् ।
अब्-भक्षः कतिचित् पक्षान् वायु-भक्षस् ततः परम्

kanda-mūla-phalāhāraḥ śuṣka-parṇāśanaḥ kvacit |
ab-bhakṣaḥ katicit pakṣān vāyu-bhakṣas tataḥ param

---

04.23.006

ग्रीष्मे पञ्च-तपा वीरो वर्षास्व् आसारषाण् मुनिः ।
आकण्ठ-मग्नः शिशिरे उदके स्थण्डिले-शयः

grīṣme pañca-tapā vīro varṣāsv āsāraṣāṇ muniḥ |
ākaṇṭha-magnaḥ śiśire udake sthaṇḍile-śayaḥ

---

04.23.007

तितिक्षुर् यत-वाग् दान्त ऊर्ध्व-रेता जितानिलः ।
आरिराधयिषुः कृष्णम् अचरत् तप उत्तमम्

titikṣur yata-vāg dānta ūrdhva-retā jitānilaḥ |
ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇam acarat tapa uttamam

---

04.23.008

तेन क्रमानुसिद्धेन ध्वस्त-कर्म-मलाशयः ।
प्राणायामैः सन्निरुद्ध- षड्-वर्गश् छिन्न-बन्धनः

tena kramānusiddhena dhvasta-karma-malāśayaḥ |
prāṇāyāmaiḥ sanniruddha- ṣaḍ-vargaś chinna-bandhanaḥ

---

04.23.009

सनत्-कुमारो भगवान् यद् आहाध्यात्मिकं परम् ।
योगं तेनैव पुरुषम् अभजत् पुरुषर्षभः

sanat-kumāro bhagavān yad āhādhyātmikaṃ param |
yogaṃ tenaiva puruṣam abhajat puruṣarṣabhaḥ

---

04.23.010

भगवद्-धर्मिणः साधोः श्रद्धया यततः सदा ।
भक्तिर् भगवति ब्रह्मण्य् अनन्य-विषयाभवत्

bhagavad-dharmiṇaḥ sādhoḥ śraddhayā yatataḥ sadā |
bhaktir bhagavati brahmaṇy ananya-viṣayābhavat

---

04.23.011

तस्यानया भगवतः परिकर्म-शुद्ध- $ सत्त्वात्मनस् तद्-अनुसंस्मरणानुपूर्त्या &अम्प्;ज्ञानं विरक्तिमद् अभून् निशितेन येन % चिच्छेद संशय-पदं निज-जीव-कोशम्

tasyānayā bhagavataḥ parikarma-śuddha- $ sattvātmanas tad-anusaṃsmaraṇānupūrtyā &jñānaṃ viraktimad abhūn niśitena yena % ciccheda saṃśaya-padaṃ nija-jīva-kośam

---

04.23.012

• //छिन्नान्य-धीर् अधिगतात्म-गतिर् निरीहस् $ तत् तत्यजे ऽच्छिनद् इदं वयुनेन येन &छिन्नान्य-धीर् अधिगतात्म-गतिर् निरीहस् $ तत् तत्यजे ऽच्छिनद् इदं वयुनेन येन &तावन् न योग-गतिभिर् यतिर् अप्रमत्तो % यावद् गदाग्रज-कथासु रतिं न कुर्यात्

** //chinnānya-dhīr adhigatātma-gatir nirīhas $ tat tatyaje 'cchinad idaṃ vayunena yena &chinnānya-dhīr adhigatātma-gatir nirīhas $ tat tatyaje 'cchinad idaṃ vayunena yena &tāvan na yoga-gatibhir yatir apramatto % yāvad gadāgraja-kathāsu ratiṃ na kuryāt*

---

04.23.013

• ॥
  एवं स वीर-प्रवरः संयोज्यात्मानम् आत्मनि ।
  ब्रह्म-भूतो दृढं काले तत्याज स्वं कलेवरम्

** // evaṃ sa vīra-pravaraḥ saṃyojyātmānam ātmani |*
brahma-bhūto dṛḍhaṃ kāle tatyāja svaṃ kalevaram

---

04.23.014

सम्पीड्य पायुं पार्ष्णिभ्यां वायुम् उत्सारयञ् छनैः ।
नाभ्यां कोष्ठेष्व् अवस्थाप्य हृद्-उरः-कण्ठ-शीर्षणि

sampīḍya pāyuṃ pārṣṇibhyāṃ vāyum utsārayañ chanaiḥ |
nābhyāṃ koṣṭheṣv avasthāpya hṛd-uraḥ-kaṇṭha-śīrṣaṇi

---

04.23.015

उत्सर्पयंस् तु तं मूर्ध्नि क्रमेणावेश्य निःस्पृहः ।
वायुं वायौ क्षितौ कायं तेजस् तेजस्य् अयूयुजत्

utsarpayaṃs tu taṃ mūrdhni krameṇāveśya niḥspṛhaḥ |
vāyuṃ vāyau kṣitau kāyaṃ tejas tejasy ayūyujat

---

04.23.016

खान्य् आकाशे द्रवं तोये यथा-स्थानं विभागशः ।
क्षितिम् अम्भसि तत् तेजस्य् अदो वायौ नभस्य् अमुम्

khāny ākāśe dravaṃ toye yathā-sthānaṃ vibhāgaśaḥ |
kṣitim ambhasi tat tejasy ado vāyau nabhasy amum

---

04.23.017

इन्द्रियेषु मनस् तानि तन्-मात्रेषु यथोद्भवम् ।
भूतादिनामून्य् उत्कृष्य महत्य् आत्मनि सन्दधे

indriyeṣu manas tāni tan-mātreṣu yathodbhavam |
bhūtādināmūny utkṛṣya mahaty ātmani sandadhe

---

04.23.018

तं सर्व-गुण-विन्यासं जीवे मायामये न्यधात् ।
तं चानुशयम् आत्म-स्थम् असाव् अनुशयी पुमान् ।
नान-वैराग्य-वीर्येण स्वरूप-स्थो ऽजहात् प्रभुः

taṃ sarva-guṇa-vinyāsaṃ jīve māyāmaye nyadhāt |
taṃ cānuśayam ātma-stham asāv anuśayī pumān |
nāna-vairāgya-vīryeṇa svarūpa-stho 'jahāt prabhuḥ

---

04.23.019

अर्चिर् नाम महा-राज्ञी तत्-पत्न्य् अनुगता वनम् ।
सुकुमार्य् अतद्-अर्हा च यत्-पद्भ्यां स्पर्शनं भुवः

arcir nāma mahā-rājñī tat-patny anugatā vanam |
sukumāry atad-arhā ca yat-padbhyāṃ sparśanaṃ bhuvaḥ

---

04.23.020

अतीव भर्तुर् व्रत-धर्म-निष्ठया शुश्रूषया चार्ष-देह-यात्रया ।
नाविन्दतार्तिं परिकर्शितापि सा प्रेयस्कर-स्पर्शन-मान-निर्वृतिः

atīva bhartur vrata-dharma-niṣṭhayā śuśrūṣayā cārṣa-deha-yātrayā |
nāvindatārtiṃ parikarśitāpi sā preyaskara-sparśana-māna-nirvṛtiḥ

---

04.23.021

देहं विपन्नाखिल-चेतनादिकं पत्युः पृथिव्या दयितस्य चात्मनः ।
आलक्ष्य किञ्चिच् च विलप्य सा सती चिताम् अथारोपयद् अद्रि-सानुनि

dehaṃ vipannākhila-cetanādikaṃ patyuḥ pṛthivyā dayitasya cātmanaḥ |
ālakṣya kiñcic ca vilapya sā satī citām athāropayad adri-sānuni

---

04.23.022

विधाय कृत्यं ह्रदिनी-जलाप्लुता दत्त्वोदकं भर्तुर् उदार-कर्मणः ।
नत्वा दिवि-स्थांस् त्रिदशांस् त्रिः परीत्य विवेश वह्निं ध्यायती भर्तृ-पादौ

vidhāya kṛtyaṃ hradinī-jalāplutā dattvodakaṃ bhartur udāra-karmaṇaḥ |
natvā divi-sthāṃs tridaśāṃs triḥ parītya viveśa vahniṃ dhyāyatī bhartṛ-pādau

---

04.23.023

विलोक्यानुगतां साध्वीं पृथुं वीर-वरं पतिम् ।
तुष्टुवुर् वरदा देवैर् देव-पत्न्यः सहस्रशः

vilokyānugatāṃ sādhvīṃ pṛthuṃ vīra-varaṃ patim |
tuṣṭuvur varadā devair deva-patnyaḥ sahasraśaḥ

---

04.23.024

कुर्वत्यः कुसुमासारं तस्मिन् मन्दर-सानुनि ।
नदत्स्व् अमर-तूर्येषु गृणन्ति स्म परस्परम्

kurvatyaḥ kusumāsāraṃ tasmin mandara-sānuni |
nadatsv amara-tūryeṣu gṛṇanti sma parasparam

---

04.23.025

0 देव्य ऊचुः अहो इयं वधूर् धन्या या चैवं भू-भुजां पतिम् ।
सर्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीर् वधूर् इव

0 devya ūcuḥ aho iyaṃ vadhūr dhanyā yā caivaṃ bhū-bhujāṃ patim |
sarvātmanā patiṃ bheje yajñeśaṃ śrīr vadhūr iva

---

04.23.026

सैषा नूनं व्रजत्य् ऊर्ध्वम् अनु वैन्यं पतिं सती ।
पश्यतास्मान् अतीत्यार्चिर् दुर्विभाव्येन कर्मणा

saiṣā nūnaṃ vrajaty ūrdhvam anu vainyaṃ patiṃ satī |
paśyatāsmān atītyārcir durvibhāvyena karmaṇā

---

04.23.027

तेषां दुरापं किं त्व् अन्यन् मर्त्यानां भगवत्-पदम् ।
भुवि लोलायुषो ये वै नैष्कर्म्यं साधयन्त्य् उत

teṣāṃ durāpaṃ kiṃ tv anyan martyānāṃ bhagavat-padam |
bhuvi lolāyuṣo ye vai naiṣkarmyaṃ sādhayanty uta

---

04.23.028

स वञ्चितो बतात्म-ध्रुक् कृच्छ्रेण महता भुवि ।
लब्ध्वापवर्ग्यं मानुष्यं विषयेषु विषज्जते

sa vañcito batātma-dhruk kṛcchreṇa mahatā bhuvi |
labdhvāpavargyaṃ mānuṣyaṃ viṣayeṣu viṣajjate

---

04.23.029

0 मैत्रेय उवाच स्तुवतीष्व् अमर-स्त्रीषु पति-लोकं गता वधूः ।
यं वा आत्म-विदां धुर्यो वैन्यः प्रापाच्युताश्रयः

0 maitreya uvāca stuvatīṣv amara-strīṣu pati-lokaṃ gatā vadhūḥ |
yaṃ vā ātma-vidāṃ dhuryo vainyaḥ prāpācyutāśrayaḥ

---

04.23.030

इत्थम्-भूतानुभावो ऽसौ पृथुः स भगवत्तमः ।
कीर्तितं तस्य चरितम् उद्दाम-चरितस्य ते

ittham-bhūtānubhāvo 'sau pṛthuḥ sa bhagavattamaḥ |
kīrtitaṃ tasya caritam uddāma-caritasya te

---

04.23.031

य इदं सुमहत् पुण्यं श्रद्धयावहितः पठेत् ।
श्रावयेच् छृणुयाद् वापि स पृथोः पदवीम् इयात्

ya idaṃ sumahat puṇyaṃ śraddhayāvahitaḥ paṭhet |
śrāvayec chṛṇuyād vāpi sa pṛthoḥ padavīm iyāt

---

04.23.032

ब्राह्मणो ब्रह्म-वर्चस्वी राजन्यो जगती-पतिः ।
वैश्यः पठन् विट्-पतिः स्याच् छूद्रः सत्तमताम् इयात्

brāhmaṇo brahma-varcasvī rājanyo jagatī-patiḥ |
vaiśyaḥ paṭhan viṭ-patiḥ syāc chūdraḥ sattamatām iyāt

---

04.23.033

त्रिः कृत्व इदम् आकर्ण्य नरो नार्य् अथवादृता ।
अप्रजः सुप्रजतमो निर्धनो धनवत्तमः

triḥ kṛtva idam ākarṇya naro nāry athavādṛtā |
aprajaḥ suprajatamo nirdhano dhanavattamaḥ

---

04.23.034

अस्पष्ट-कीर्तिः सुयशा मूर्खो भवति पण्डितः ।
इदं स्वस्त्य्-अयनं पुंसाम् अमङ्गल्य-निवारणम्

aspaṣṭa-kīrtiḥ suyaśā mūrkho bhavati paṇḍitaḥ |
idaṃ svasty-ayanaṃ puṃsām amaṅgalya-nivāraṇam

---

04.23.035

धन्यं यशस्यम् आयुष्यं स्वर्ग्यं कलि-मलापहम् ।
धर्मार्थ-काम-मोक्षाणां सम्यक् सिद्धिम् अभीप्सुभिः ।
श्रद्धयैतद् अनुश्राव्यं चतुर्णां कारणं परम्

dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svargyaṃ kali-malāpaham |
dharmārtha-kāma-mokṣāṇāṃ samyak siddhim abhīpsubhiḥ |
śraddhayaitad anuśrāvyaṃ caturṇāṃ kāraṇaṃ param

---

04.23.036

विजयाभिमुखो राजा श्रुत्वैतद् अभियाति यान् ।
बलिं तस्मै हरन्त्य् अग्रे राजानः पृथवे यथा

vijayābhimukho rājā śrutvaitad abhiyāti yān |
baliṃ tasmai haranty agre rājānaḥ pṛthave yathā

---

04.23.037

मुक्तान्य-सङ्गो भगवत्य् अमलां भक्तिम् उद्वहन् ।
वैन्यस्य चरितं पुण्यं शृणुयाच् छ्रावयेत् पठेत्

muktānya-saṅgo bhagavaty amalāṃ bhaktim udvahan |
vainyasya caritaṃ puṇyaṃ śṛṇuyāc chrāvayet paṭhet

---

04.23.038

वैचित्रवीर्याभिहितं महन्-माहात्म्य-सूचकम् ।
अस्मिन् कृतम् अतिमर्त्यं पार्थवीं गतिम् आप्नुयात्

vaicitravīryābhihitaṃ mahan-māhātmya-sūcakam |
asmin kṛtam atimartyaṃ pārthavīṃ gatim āpnuyāt

---

04.23.039

अनुदिनम् इदम् आदरेण शृण्वन् पृथु-चरितं प्रथयन् विमुक्त-सङ्गः ।
भगवति भव-सिन्धु-पोत-पादे स च निपुणां लभते रतिं मनुष्यः

anudinam idam ādareṇa śṛṇvan pṛthu-caritaṃ prathayan vimukta-saṅgaḥ |
bhagavati bhava-sindhu-pota-pāde sa ca nipuṇāṃ labhate ratiṃ manuṣyaḥ

04.24.001

0 मैत्रेय उवाच विजिताश्वो ऽधिराजासीत् पृथु-पुत्रः पृथु-श्रवाः ।
यवीयोभ्यो ऽददात् काष्ठा भ्रातृभ्यो भ्रातृ-वत्सलः

0 maitreya uvāca vijitāśvo 'dhirājāsīt pṛthu-putraḥ pṛthu-śravāḥ |
yavīyobhyo 'dadāt kāṣṭhā bhrātṛbhyo bhrātṛ-vatsalaḥ

---

04.24.002

हर्यक्षायादिशत् प्राचीं धूम्रकेशाय दक्षिणाम् ।
प्रतीचीं वृक-संज्ञाय तुर्यां द्रविणसे विभुः

haryakṣāyādiśat prācīṃ dhūmrakeśāya dakṣiṇām |
pratīcīṃ vṛka-saṃjñāya turyāṃ draviṇase vibhuḥ

---

04.24.003

अन्तर्धान-गतिं शक्राल् लब्ध्वान्तर्धान-संज्ञितः ।
अपत्य-त्रयम् आधत्त शिखण्डिन्यां सुसम्मतम्

antardhāna-gatiṃ śakrāl labdhvāntardhāna-saṃjñitaḥ |
apatya-trayam ādhatta śikhaṇḍinyāṃ susammatam

---

04.24.004

पावकः पवमानश् च शुचिर् इत्य् अग्नयः पुरा ।
वसिष्ठ-शापाद् उत्पन्नाः पुनर् योग-गतिं गताः

pāvakaḥ pavamānaś ca śucir ity agnayaḥ purā |
vasiṣṭha-śāpād utpannāḥ punar yoga-gatiṃ gatāḥ

---

04.24.005

अन्तर्धानो नभस्वत्यां हविर्धानम् अविन्दत ।
य इन्द्रम् अश्व-हर्तारं विद्वान् अपि न जघ्निवान्

antardhāno nabhasvatyāṃ havirdhānam avindata |
ya indram aśva-hartāraṃ vidvān api na jaghnivān

---

04.24.006

राज्ञां वृत्तिं करादान- दण्ड-शुल्कादि-दारुणाम् ।
मन्यमानो दीर्घ-सत्त्र- व्याजेन विससर्ज ह

rājñāṃ vṛttiṃ karādāna- daṇḍa-śulkādi-dāruṇām |
manyamāno dīrgha-sattra- vyājena visasarja ha

---

04.24.007

तत्रापि हंसं पुरुषं परमात्मानम् आत्म-दृक् ।
यजंस् तल्-लोकताम् आप कुशलेन समाधिना

tatrāpi haṃsaṃ puruṣaṃ paramātmānam ātma-dṛk |
yajaṃs tal-lokatām āpa kuśalena samādhinā

---

04.24.008

हविर्धानाद् धविर्धानी विदुरासूत षट् सुतान् ।
बर्हिषदं गयं शुक्लं कृष्णं सत्यं जितव्रतम्

havirdhānād dhavirdhānī vidurāsūta ṣaṭ sutān |
barhiṣadaṃ gayaṃ śuklaṃ kṛṣṇaṃ satyaṃ jitavratam

---

04.24.009

बर्हिषत् सुमहा-भागो हाविर्धानिः प्रजापतिः ।
क्रिया-काण्डेषु निष्णातो योगेषु च कुरूद्वह

barhiṣat sumahā-bhāgo hāvirdhāniḥ prajāpatiḥ |
kriyā-kāṇḍeṣu niṣṇāto yogeṣu ca kurūdvaha

---

04.24.010

यस्येदं देव-यजनम् अनुयज्ञं वितन्वतः ।
प्राचीनाग्रैः कुशैर् आसीद् आस्तृतं वसुधा-तलम्

yasyedaṃ deva-yajanam anuyajñaṃ vitanvataḥ |
prācīnāgraiḥ kuśair āsīd āstṛtaṃ vasudhā-talam

---

04.24.011

सामुद्रीं देवदेवोक्ताम् उपयेमे शतद्रुतिम् ।
यां वीक्ष्य चारु-सर्वाङ्गीं किशोरीं सुष्ठ्व्-अलङ्कृताम् ।
परिक्रमन्तीम् उद्वाहे चकमे ऽग्निः शुकीम् इव

sāmudrīṃ devadevoktām upayeme śatadrutim |
yāṃ vīkṣya cāru-sarvāṅgīṃ kiśorīṃ suṣṭhv-alaṅkṛtām |
parikramantīm udvāhe cakame 'gniḥ śukīm iva

---

04.24.012

विबुधासुर-गन्धर्व- मुनि-सिद्ध-नरोरगाः ।
विजिताः सूर्यया दिक्षु क्वणयन्त्यैव नूपुरैः

vibudhāsura-gandharva- muni-siddha-naroragāḥ |
vijitāḥ sūryayā dikṣu kvaṇayantyaiva nūpuraiḥ

---

04.24.013

प्राचीनबर्हिषः पुत्राः शतद्रुत्यां दशाभवन् ।
तुल्य-नाम-व्रताः सर्वे धर्म-स्नाताः प्रचेतसः

prācīnabarhiṣaḥ putrāḥ śatadrutyāṃ daśābhavan |
tulya-nāma-vratāḥ sarve dharma-snātāḥ pracetasaḥ

---

04.24.014

पित्रादिष्टाः प्रजा-सर्गे तपसे ऽर्णवम् आविशन् ।
दश-वर्ष-सहस्राणि तपसार्चंस् तपस्-पतिम्

pitrādiṣṭāḥ prajā-sarge tapase 'rṇavam āviśan |
daśa-varṣa-sahasrāṇi tapasārcaṃs tapas-patim

---

04.24.015

यद् उक्तं पथि दृष्टेन गिरिशेन प्रसीदता ।
तद् ध्यायन्तो जपन्तश् च पूजयन्तश् च संयताः

yad uktaṃ pathi dṛṣṭena giriśena prasīdatā |
tad dhyāyanto japantaś ca pūjayantaś ca saṃyatāḥ

---

04.24.016

0 विदुर उवाच प्रचेतसां गिरित्रेण यथासीत् पथि सङ्गमः ।
यद् उताह हरः प्रीतस् तन् नो ब्रह्मन् वदार्थवत्

0 vidura uvāca pracetasāṃ giritreṇa yathāsīt pathi saṅgamaḥ |
yad utāha haraḥ prītas tan no brahman vadārthavat

---

04.24.017

सङ्गमः खलु विप्रर्षे शिवेनेह शरीरिणाम् ।
दुर्लभो मुनयो दध्युर् असङ्गाद् यम् अभीप्सितम्

saṅgamaḥ khalu viprarṣe śiveneha śarīriṇām |
durlabho munayo dadhyur asaṅgād yam abhīpsitam

---

04.24.018

आत्मारामो ऽपि यस् त्व् अस्य लोक-कल्पस्य राधसे ।
शक्त्या युक्तो विचरति घोरया भगवान् भवः

ātmārāmo 'pi yas tv asya loka-kalpasya rādhase |
śaktyā yukto vicarati ghorayā bhagavān bhavaḥ

---

04.24.019

0 मैत्रेय उवाच प्रचेतसः पितुर् वाक्यं शिरसादाय साधवः ।
दिशं प्रतीचीं प्रययुस् तपस्य् आदृत-चेतसः

0 maitreya uvāca pracetasaḥ pitur vākyaṃ śirasādāya sādhavaḥ |
diśaṃ pratīcīṃ prayayus tapasy ādṛta-cetasaḥ

---

04.24.020

स-समुद्रम् उप विस्तीर्णम् अपश्यन् सुमहत् सरः ।
महन्-मन इव स्वच्छं प्रसन्न-सलिलाशयम्

sa-samudram upa vistīrṇam apaśyan sumahat saraḥ |
mahan-mana iva svacchaṃ prasanna-salilāśayam

---

04.24.021

नील-रक्तोत्पलाम्भोज- कह्लारेन्दीवराकरम् ।
हंस-सारस-चक्राह्व- कारण्डव-निकूजितम्

nīla-raktotpalāmbhoja- kahlārendīvarākaram |
haṃsa-sārasa-cakrāhva- kāraṇḍava-nikūjitam

---

04.24.022

मत्त-भ्रमर-सौस्वर्य- हृष्ट-रोम-लताङ्घ्रिपम् ।
पद्म-कोश-रजो दिक्षु विक्षिपत्-पवनोत्सवम्

matta-bhramara-sausvarya- hṛṣṭa-roma-latāṅghripam |
padma-kośa-rajo dikṣu vikṣipat-pavanotsavam

---

04.24.023

तत्र गान्धर्वम् आकर्ण्य दिव्य-मार्ग-मनोहरम् ।
विसिस्म्यू राज-पुत्रास् ते मृदङ्ग-पणवाद्य् अनु

tatra gāndharvam ākarṇya divya-mārga-manoharam |
visismyū rāja-putrās te mṛdaṅga-paṇavādy anu

---

04.24.024

तर्ह्य् एव सरसस् तस्मान् निष्क्रामन्तं सहानुगम् ।
उपगीयमानम् अमर- प्रवरं विबुधानुगैः

tarhy eva sarasas tasmān niṣkrāmantaṃ sahānugam |
upagīyamānam amara- pravaraṃ vibudhānugaiḥ

---

04.24.025

तप्त-हेम-निकायाभं शिति-कण्ठं त्रि-लोचनम् ।
प्रसाद-सुमुखं वीक्ष्य प्रणेमुर् जात-कौतुकाः

tapta-hema-nikāyābhaṃ śiti-kaṇṭhaṃ tri-locanam |
prasāda-sumukhaṃ vīkṣya praṇemur jāta-kautukāḥ

---

04.24.026

स तान् प्रपन्नार्ति-हरो भगवान् धर्म-वत्सलः ।
धर्म-ज्ञान् शील-सम्पन्नान् प्रीतः प्रीतान् उवाच ह

sa tān prapannārti-haro bhagavān dharma-vatsalaḥ |
dharma-jñān śīla-sampannān prītaḥ prītān uvāca ha

---

04.24.027

0 श्री-रुद्र उवाच यूयं वेदिषदः पुत्रा विदितं वश् चिकीर्षितम् ।
अनुग्रहाय भद्रं व एवं मे दर्शनं कृतम्

0 śrī-rudra uvāca yūyaṃ vediṣadaḥ putrā viditaṃ vaś cikīrṣitam |
anugrahāya bhadraṃ va evaṃ me darśanaṃ kṛtam

---

04.24.028

यः परं रंहसः साक्षात् त्रि-गुणाज् जीव-संज्ञितात् ।
भगवन्तं वासुदेवं प्रपन्नः स प्रियो हि मे

yaḥ paraṃ raṃhasaḥ sākṣāt tri-guṇāj jīva-saṃjñitāt |
bhagavantaṃ vāsudevaṃ prapannaḥ sa priyo hi me

---

04.24.029

स्व-धर्म-निष्ठः शत-जन्मभिः पुमान् विरिञ्चताम् एति ततः परं हि माम् ।
अव्याकृतं भागवतो ऽथ वैष्णवं पदं यथाहं विबुधाः कलात्यये

sva-dharma-niṣṭhaḥ śata-janmabhiḥ pumān viriñcatām eti tataḥ paraṃ hi mām |
avyākṛtaṃ bhāgavato 'tha vaiṣṇavaṃ padaṃ yathāhaṃ vibudhāḥ kalātyaye

---

04.24.030

अथ भागवता यूयं प्रियाः स्थ भगवान् यथा ।
न मद् भागवतानां च प्रेयान् अन्यो ऽस्ति कर्हिचित्

atha bhāgavatā yūyaṃ priyāḥ stha bhagavān yathā |
na mad bhāgavatānāṃ ca preyān anyo 'sti karhicit

---

04.24.031

इदं विविक्तं जप्तव्यं पवित्रं मङ्गलं परम् ।
निःश्रेयस-करं चापि श्रूयतां तद् वदामि वः

idaṃ viviktaṃ japtavyaṃ pavitraṃ maṅgalaṃ param |
niḥśreyasa-karaṃ cāpi śrūyatāṃ tad vadāmi vaḥ

---

04.24.032

0 मैत्रेय उवाच इत्य् अनुक्रोश-हृदयो भगवान् आह ताञ् छिवः ।
बद्धाञ्जलीन् राज-पुत्रान् नारायण-परो वचः

0 maitreya uvāca ity anukrośa-hṛdayo bhagavān āha tāñ chivaḥ |
baddhāñjalīn rāja-putrān nārāyaṇa-paro vacaḥ

---

04.24.033

0 श्री-रुद्र उवाच जितं त आत्म-विद्-वर्य- स्वस्तये स्वस्तिर् अस्तु मे ।
भवताराधसा राद्धं सर्वस्मा आत्मने नमः

0 śrī-rudra uvāca jitaṃ ta ātma-vid-varya- svastaye svastir astu me |
bhavatārādhasā rāddhaṃ sarvasmā ātmane namaḥ

---

04.24.034

नमः पङ्कज-नाभाय भूत-सूक्ष्मेन्द्रियात्मने ।
वासुदेवाय शान्ताय कूट-स्थाय स्व-रोचिषे

namaḥ paṅkaja-nābhāya bhūta-sūkṣmendriyātmane |
vāsudevāya śāntāya kūṭa-sthāya sva-rociṣe

---

04.24.035

सङ्कर्षणाय सूक्ष्माय दुरन्तायान्तकाय च ।
नमो विश्व-प्रबोधाय प्रद्युम्नायान्तर्-आत्मने

saṅkarṣaṇāya sūkṣmāya durantāyāntakāya ca |
namo viśva-prabodhāya pradyumnāyāntar-ātmane

---

04.24.036

नमो नमो ऽनिरुद्धाय हृषीकेशेन्द्रियात्मने ।
नमः परमहंसाय पूर्णाय निभृतात्मने

namo namo 'niruddhāya hṛṣīkeśendriyātmane |
namaḥ paramahaṃsāya pūrṇāya nibhṛtātmane

---

04.24.037

स्वर्गापवर्ग-द्वाराय नित्यं शुचि-षदे नमः ।
नमो हिरण्य-वीर्याय चातुर्-होत्राय तन्तवे

svargāpavarga-dvārāya nityaṃ śuci-ṣade namaḥ |
namo hiraṇya-vīryāya cātur-hotrāya tantave

---

04.24.038

नम ऊर्ज इषे त्रय्याः पतये यज्ञ-रेतसे ।
तृप्ति-दाय च जीवानां नमः सर्व-रसात्मने

nama ūrja iṣe trayyāḥ pataye yajña-retase |
tṛpti-dāya ca jīvānāṃ namaḥ sarva-rasātmane

---

04.24.039

सर्व-सत्त्वात्म-देहाय विशेषाय स्थवीयसे ।
नमस् त्रैलोक्य-पालाय सह ओजो-बलाय च

sarva-sattvātma-dehāya viśeṣāya sthavīyase |
namas trailokya-pālāya saha ojo-balāya ca

---

04.24.040

अर्थ-लिङ्गाय नभसे नमो ऽन्तर्-बहिर्-आत्मने ।
नमः पुण्याय लोकाय अमुष्मै भूरि-वर्चसे

artha-liṅgāya nabhase namo 'ntar-bahir-ātmane |
namaḥ puṇyāya lokāya amuṣmai bhūri-varcase

---

04.24.041

प्रवृत्ताय निवृत्ताय पितृ-देवाय कर्मणे ।
नमो ऽधर्म-विपाकाय मृत्यवे दुःख-दाय च

pravṛttāya nivṛttāya pitṛ-devāya karmaṇe |
namo 'dharma-vipākāya mṛtyave duḥkha-dāya ca

---

04.24.042

नमस् त आशिषाम् ईश मनवे कारणात्मने ।
नमो धर्माय बृहते कृष्णायाकुण्ठ-मेधसे ।
पुरुषाय पुराणाय साङ्ख्य-योगेश्वराय च

namas ta āśiṣām īśa manave kāraṇātmane |
namo dharmāya bṛhate kṛṣṇāyākuṇṭha-medhase |
puruṣāya purāṇāya sāṅkhya-yogeśvarāya ca

---

04.24.043

शक्ति-त्रय-समेताय मीढुषे ऽहङ्कृतात्मने ।
चेत-आकूति-रूपाय नमो वाचो विभूतये

śakti-traya-sametāya mīḍhuṣe 'haṅkṛtātmane |
ceta-ākūti-rūpāya namo vāco vibhūtaye

---

04.24.044

दर्शनं नो दिदृक्षूणां देहि भागवतार्चितम् ।
रूपं प्रियतमं स्वानां सर्वेन्द्रिय-गुणाञ्जनम्

darśanaṃ no didṛkṣūṇāṃ dehi bhāgavatārcitam |
rūpaṃ priyatamaṃ svānāṃ sarvendriya-guṇāñjanam

---

04.24.045

स्निग्ध-प्रावृड्-घन-श्यामं सर्व-सौन्दर्य-सङ्ग्रहम् ।
चार्व्-आयत-चतुर्-बाहु सुजात-रुचिराननम्

snigdha-prāvṛḍ-ghana-śyāmaṃ sarva-saundarya-saṅgraham |
cārv-āyata-catur-bāhu sujāta-rucirānanam

---

04.24.046

पद्म-कोश-पलाशाक्षं सुन्दर-भ्रु सुनासिकम् ।
सुद्विजं सुकपोलास्यं सम-कर्ण-विभूषणम्

padma-kośa-palāśākṣaṃ sundara-bhru sunāsikam |
sudvijaṃ sukapolāsyaṃ sama-karṇa-vibhūṣaṇam

---

04.24.047

प्रीति-प्रहसितापाङ्गम् अलकै रूप-शोभितम् ।
लसत्-पङ्कज-किञ्जल्क- दुकूलं मृष्ट-कुण्डलम्

prīti-prahasitāpāṅgam alakai rūpa-śobhitam |
lasat-paṅkaja-kiñjalka- dukūlaṃ mṛṣṭa-kuṇḍalam

---

04.24.048

स्फुरत्-किरीट-वलय- हार-नूपुर-मेखलम् ।
शङ्ख-चक्र-गदा-पद्म- माला-मण्य्-उत्तमर्द्धिमत्

sphurat-kirīṭa-valaya- hāra-nūpura-mekhalam |
śaṅkha-cakra-gadā-padma- mālā-maṇy-uttamarddhimat

---

04.24.049

सिंह-स्कन्ध-त्विषो बिभ्रत् सौभग-ग्रीव-कौस्तुभम् ।
श्रियानपायिन्या क्षिप्त- निकषाश्मोरसोल्लसत्

siṃha-skandha-tviṣo bibhrat saubhaga-grīva-kaustubham |
śriyānapāyinyā kṣipta- nikaṣāśmorasollasat

---

04.24.050

पूर-रेचक-संविग्न- वलि-वल्गु-दलोदरम् ।
प्रतिसङ्क्रामयद् विश्वं नाभ्यावर्त-गभीरया

pūra-recaka-saṃvigna- vali-valgu-dalodaram |
pratisaṅkrāmayad viśvaṃ nābhyāvarta-gabhīrayā

---

04.24.051

श्याम-श्रोण्य्-अधि-रोचिष्णु- दुकूल-स्वर्ण-मेखलम् ।
सम-चार्व्-अङ्घ्रि-जङ्घोरु- निम्न-जानु-सुदर्शनम्

śyāma-śroṇy-adhi-rociṣṇu- dukūla-svarṇa-mekhalam |
sama-cārv-aṅghri-jaṅghoru- nimna-jānu-sudarśanam

---

04.24.052

पदा शरत्-पद्म-पलाश-रोचिषा नख-द्युभिर् नो ऽन्तर्-अघं विधुन्वता ।
प्रदर्शय स्वीयम् अपास्त-साध्वसं पदं गुरो मार्ग-गुरुस् तमो-जुषाम्

padā śarat-padma-palāśa-rociṣā nakha-dyubhir no 'ntar-aghaṃ vidhunvatā |
pradarśaya svīyam apāsta-sādhvasaṃ padaṃ guro mārga-gurus tamo-juṣām

---

04.24.053

एतद् रूपम् अनुध्येयम् आत्म-शुद्धिम् अभीप्सताम् ।
यद्-भक्ति-योगो ऽभयदः स्व-धर्मम् अनुतिष्ठताम्

etad rūpam anudhyeyam ātma-śuddhim abhīpsatām |
yad-bhakti-yogo 'bhayadaḥ sva-dharmam anutiṣṭhatām

---

04.24.054

भवान् भक्तिमता लभ्यो दुर्लभः सर्व-देहिनाम् ।
स्वाराज्यस्याप्य् अभिमत एकान्तेनात्म-विद्-गतिः

bhavān bhaktimatā labhyo durlabhaḥ sarva-dehinām |
svārājyasyāpy abhimata ekāntenātma-vid-gatiḥ

---

04.24.055

तं दुराराध्यम् आराध्य सताम् अपि दुरापया ।
एकान्त-भक्त्या को वाञ्छेत् पाद-मूलं विना बहिः

taṃ durārādhyam ārādhya satām api durāpayā |
ekānta-bhaktyā ko vāñchet pāda-mūlaṃ vinā bahiḥ

---

04.24.056

यत्र निर्विष्टम् अरणं कृतान्तो नाभिमन्यते ।
विश्वं विध्वंसयन् वीर्य- शौर्य-विस्फूर्जित-भ्रुवा

yatra nirviṣṭam araṇaṃ kṛtānto nābhimanyate |
viśvaṃ vidhvaṃsayan vīrya- śaurya-visphūrjita-bhruvā

---

04.24.057

क्षणार्धेनापि तुलये न स्वर्गं नापुनर्-भवम् ।
भगवत्-सङ्गि-सङ्गस्य मर्त्यानां किम् उताशिषः

kṣaṇārdhenāpi tulaye na svargaṃ nāpunar-bhavam |
bhagavat-saṅgi-saṅgasya martyānāṃ kim utāśiṣaḥ

---

04.24.058

अथानघाङ्घ्रेस् तव कीर्ति-तीर्थयोर् अन्तर्-बहिः-स्नान-विधूत-पाप्मनाम् ।
भूतेष्व् अनुक्रोश-सुसत्त्व-शीलिनां स्यात् सङ्गमो ऽनुग्रह एष नस् तव

athānaghāṅghres tava kīrti-tīrthayor antar-bahiḥ-snāna-vidhūta-pāpmanām |
bhūteṣv anukrośa-susattva-śīlināṃ syāt saṅgamo 'nugraha eṣa nas tava

---

04.24.059

न यस्य चित्तं बहिर्-अर्थ-विभ्रमं तमो-गुहायां च विशुद्धम् आविशत् ।
यद्-भक्ति-योगानुगृहीतम् अञ्जसा मुनिर् विचष्टे ननु तत्र ते गतिम्

na yasya cittaṃ bahir-artha-vibhramaṃ tamo-guhāyāṃ ca viśuddham āviśat |
yad-bhakti-yogānugṛhītam añjasā munir vicaṣṭe nanu tatra te gatim

---

04.24.060

यत्रेदं व्यज्यते विश्वं विश्वस्मिन्न् अवभाति यत् ।
तत् त्वं ब्रह्म परं ज्योतिर् आकाशम् इव विस्तृतम्

yatredaṃ vyajyate viśvaṃ viśvasminn avabhāti yat |
tat tvaṃ brahma paraṃ jyotir ākāśam iva vistṛtam

---

04.24.061

यो माययेदं पुरु-रूपयासृजद् बिभर्ति भूयः क्षपयत्य् अविक्रियः ।
यद्-भेद-बुद्धिः सद् इवात्म-दुःस्थया त्वम् आत्म-तन्त्रं भगवन् प्रतीमहि

yo māyayedaṃ puru-rūpayāsṛjad bibharti bhūyaḥ kṣapayaty avikriyaḥ |
yad-bheda-buddhiḥ sad ivātma-duḥsthayā tvam ātma-tantraṃ bhagavan pratīmahi

---

04.24.062

क्रिया-कलापैर् इदम् एव योगिनः श्रद्धान्विताः साधु यजन्ति सिद्धये ।
भूतेन्द्रियान्तः-करणोपलक्षितं वेदे च तन्त्रे च त एव कोविदाः

kriyā-kalāpair idam eva yoginaḥ śraddhānvitāḥ sādhu yajanti siddhaye |
bhūtendriyāntaḥ-karaṇopalakṣitaṃ vede ca tantre ca ta eva kovidāḥ

---

04.24.063

त्वम् एक आद्यः पुरुषः सुप्त-शक्तिस् तया रजः-सत्त्व-तमो विभिद्यते ।
महान् अहं खं मरुद् अग्नि-वार्-धराः सुरर्षयो भूत-गणा इदं यतः

tvam eka ādyaḥ puruṣaḥ supta-śaktis tayā rajaḥ-sattva-tamo vibhidyate |
mahān ahaṃ khaṃ marud agni-vār-dharāḥ surarṣayo bhūta-gaṇā idaṃ yataḥ

---

04.24.064

सृष्टं स्व-शक्त्येदम् अनुप्रविष्टश् चतुर्-विधं पुरम् आत्मांशकेन ।
अथो विदुस् तं पुरुषं सन्तम् अन्तर् भुङ्क्ते हृषीकैर् मधु सार-घं यः

sṛṣṭaṃ sva-śaktyedam anupraviṣṭaś catur-vidhaṃ puram ātmāṃśakena |
atho vidus taṃ puruṣaṃ santam antar bhuṅkte hṛṣīkair madhu sāra-ghaṃ yaḥ

---

04.24.065

स एष लोकान् अतिचण्ड-वेगो विकर्षसि त्वं खलु काल-यानः ।
भूतानि भूतैर् अनुमेय-तत्त्वो घनावलीर् वायुर् इवाविषह्यः

sa eṣa lokān aticaṇḍa-vego vikarṣasi tvaṃ khalu kāla-yānaḥ |
bhūtāni bhūtair anumeya-tattvo ghanāvalīr vāyur ivāviṣahyaḥ

---

04.24.066

प्रमत्तम् उच्चैर् इति कृत्य-चिन्तया प्रवृद्ध-लोभं विषयेषु लालसम् ।
त्वम् अप्रमत्तः सहसाभिपद्यसे क्षुल्-लेलिहानो ऽहिर् इवाखुम् अन्तकः

pramattam uccair iti kṛtya-cintayā pravṛddha-lobhaṃ viṣayeṣu lālasam |
tvam apramattaḥ sahasābhipadyase kṣul-lelihāno 'hir ivākhum antakaḥ

---

04.24.067

कस् त्वत्-पदाब्जं विजहाति पण्डितो यस् ते ऽवमान-व्ययमान-केतनः ।
विशङ्कयास्मद्-गुरुर् अर्चति स्म यद् विनोपपत्तिं मनवश् चतुर्दश

kas tvat-padābjaṃ vijahāti paṇḍito yas te 'vamāna-vyayamāna-ketanaḥ |
viśaṅkayāsmad-gurur arcati sma yad vinopapattiṃ manavaś caturdaśa

---

04.24.068

अथ त्वम् असि नो ब्रह्मन् परमात्मन् विपश्चिताम् ।
विश्वं रुद्र-भय-ध्वस्तम् अकुतश्चिद्-भया गतिः

atha tvam asi no brahman paramātman vipaścitām |
viśvaṃ rudra-bhaya-dhvastam akutaścid-bhayā gatiḥ

---

04.24.069

इदं जपत भद्रं वो विशुद्धा नृप-नन्दनाः ।
स्व-धर्मम् अनुतिष्ठन्तो भगवत्य् अर्पिताशयाः

idaṃ japata bhadraṃ vo viśuddhā nṛpa-nandanāḥ |
sva-dharmam anutiṣṭhanto bhagavaty arpitāśayāḥ

---

04.24.070

तम् एवात्मानम् आत्म-स्थं सर्व-भूतेष्व् अवस्थितम् ।
पूजयध्वं गृणन्तश् च ध्यायन्तश् चासकृद् धरिम्

tam evātmānam ātma-sthaṃ sarva-bhūteṣv avasthitam |
pūjayadhvaṃ gṛṇantaś ca dhyāyantaś cāsakṛd dharim

---

04.24.071

योगादेशम् उपासाद्य धारयन्तो मुनि-व्रताः ।
समाहित-धियः सर्व एतद् अभ्यसतादृताः

yogādeśam upāsādya dhārayanto muni-vratāḥ |
samāhita-dhiyaḥ sarva etad abhyasatādṛtāḥ

---

04.24.072

इदम् आह पुरास्माकं भगवान् विश्वसृक्-पतिः ।
भृग्व्-आदीनाम् आत्मजानां सिसृक्षुः संसिसृक्षताम्

idam āha purāsmākaṃ bhagavān viśvasṛk-patiḥ |
bhṛgv-ādīnām ātmajānāṃ sisṛkṣuḥ saṃsisṛkṣatām

---

04.24.073

ते वयं नोदिताः सर्वे प्रजा-सर्गे प्रजेश्वराः ।
अनेन ध्वस्त-तमसः सिसृक्ष्मो विविधाः प्रजाः

te vayaṃ noditāḥ sarve prajā-sarge prajeśvarāḥ |
anena dhvasta-tamasaḥ sisṛkṣmo vividhāḥ prajāḥ

---

04.24.074

अथेदं नित्यदा युक्तो जपन्न् अवहितः पुमान् ।
अचिराच् छ्रेय आप्नोति वासुदेव-परायणः

athedaṃ nityadā yukto japann avahitaḥ pumān |
acirāc chreya āpnoti vāsudeva-parāyaṇaḥ

---

04.24.075

श्रेयसाम् इह सर्वेषां ज्ञानं निःश्रेयसं परम् ।
सुखं तरति दुष्पारं ज्ञान-नौर् व्यसनार्णवम्

śreyasām iha sarveṣāṃ jñānaṃ niḥśreyasaṃ param |
sukhaṃ tarati duṣpāraṃ jñāna-naur vyasanārṇavam

---

04.24.076

य इमं श्रद्धया युक्तो मद्-गीतं भगवत्-स्तवम् ।
अधीयानो दुराराध्यं हरिम् आराधयत्य् असौ

ya imaṃ śraddhayā yukto mad-gītaṃ bhagavat-stavam |
adhīyāno durārādhyaṃ harim ārādhayaty asau

---

04.24.077

विन्दते पुरुषो ऽमुष्माद् यद् यद् इच्छत्य् असत्वरम् ।
मद्-गीत-गीतात् सुप्रीताच् छ्रेयसाम् एक-वल्लभात्

vindate puruṣo 'muṣmād yad yad icchaty asatvaram |
mad-gīta-gītāt suprītāc chreyasām eka-vallabhāt

---

04.24.078

इदं यः कल्य उत्थाय प्राञ्जलिः श्रद्धयान्वितः ।
शृणुयाच् छ्रावयेन् मर्त्यो मुच्यते कर्म-बन्धनैः

idaṃ yaḥ kalya utthāya prāñjaliḥ śraddhayānvitaḥ |
śṛṇuyāc chrāvayen martyo mucyate karma-bandhanaiḥ

---

04.24.079

गीतं मयेदं नरदेव-नन्दनाः परस्य पुंसः परमात्मनः स्तवम् ।
जपन्त एकाग्र-धियस् तपो महत् चरध्वम् अन्ते तत आप्स्यथेप्सितम्

gītaṃ mayedaṃ naradeva-nandanāḥ parasya puṃsaḥ paramātmanaḥ stavam |
japanta ekāgra-dhiyas tapo mahat caradhvam ante tata āpsyathepsitam

04.25.001

0 मैत्रेय उवाच इति सन्दिश्य भगवान् बार्हिषदैर् अभिपूजितः ।
पश्यतां राज-पुत्राणां तत्रैवान्तर्दधे हरः

0 maitreya uvāca iti sandiśya bhagavān bārhiṣadair abhipūjitaḥ |
paśyatāṃ rāja-putrāṇāṃ tatraivāntardadhe haraḥ

---

04.25.002

रुद्र-गीतं भगवतः स्तोत्रं सर्वे प्रचेतसः ।
जपन्तस् ते तपस् तेपुर् वर्षाणाम् अयुतं जले

rudra-gītaṃ bhagavataḥ stotraṃ sarve pracetasaḥ |
japantas te tapas tepur varṣāṇām ayutaṃ jale

---

04.25.003

प्राचीनबर्हिषं क्षत्तः कर्मस्व् आसक्त-मानसम् ।
नारदो ऽध्यात्म-तत्त्व-ज्ञः कृपालुः प्रत्यबोधयत्

prācīnabarhiṣaṃ kṣattaḥ karmasv āsakta-mānasam |
nārado 'dhyātma-tattva-jñaḥ kṛpāluḥ pratyabodhayat

---

04.25.004

श्रेयस् त्वं कतमद् राजन् कर्मणात्मन ईहसे ।
दुःख-हानिः सुखावाप्तिः श्रेयस् तन् नेह चेष्यते

śreyas tvaṃ katamad rājan karmaṇātmana īhase |
duḥkha-hāniḥ sukhāvāptiḥ śreyas tan neha ceṣyate

---

04.25.005

0 राजोवाच न जानामि महा-भाग परं कर्मापविद्ध-धीः ।
ब्रूहि मे विमलं ज्ञानं येन मुच्येय कर्मभिः

0 rājovāca na jānāmi mahā-bhāga paraṃ karmāpaviddha-dhīḥ |
brūhi me vimalaṃ jñānaṃ yena mucyeya karmabhiḥ

---

04.25.006

गृहेषु कूट-धर्मेषु पुत्र-दार-धनार्थ-धीः ।
न परं विन्दते मूढो भ्राम्यन् संसार-वर्त्मसु

gṛheṣu kūṭa-dharmeṣu putra-dāra-dhanārtha-dhīḥ |
na paraṃ vindate mūḍho bhrāmyan saṃsāra-vartmasu

---

04.25.007

0 नारद उवाच भो भोः प्रजापते राजन् पशून् पश्य त्वयाध्वरे ।
संज्ञापिताञ् जीव-सङ्घान् निर्घृणेन सहस्रशः

0 nārada uvāca bho bhoḥ prajāpate rājan paśūn paśya tvayādhvare |
saṃjñāpitāñ jīva-saṅghān nirghṛṇena sahasraśaḥ

---

04.25.008

एते त्वां सम्प्रतीक्षन्ते स्मरन्तो वैशसं तव ।
सम्परेतम् अयः-कूटैश् छिन्दन्त्य् उत्थित-मन्यवः

ete tvāṃ sampratīkṣante smaranto vaiśasaṃ tava |
samparetam ayaḥ-kūṭaiś chindanty utthita-manyavaḥ

---

04.25.009

अत्र ते कथयिष्ये ऽमुम् इतिहासं पुरातनम् ।
पुरञ्जनस्य चरितं निबोध गदतो मम

atra te kathayiṣye 'mum itihāsaṃ purātanam |
purañjanasya caritaṃ nibodha gadato mama

---

04.25.010

आसीत् पुरञ्जनो नाम राजा राजन् बृहच्-छ्रवाः ।
तस्याविज्ञात-नामासीत् सखाविज्ञात-चेष्टितः

āsīt purañjano nāma rājā rājan bṛhac-chravāḥ |
tasyāvijñāta-nāmāsīt sakhāvijñāta-ceṣṭitaḥ

---

04.25.011

सो ऽन्वेषमाणः शरणं बभ्राम पृथिवीं प्रभुः ।
नानुरूपं यदाविन्दद् अभूत् स विमना इव

so 'nveṣamāṇaḥ śaraṇaṃ babhrāma pṛthivīṃ prabhuḥ |
nānurūpaṃ yadāvindad abhūt sa vimanā iva

---

04.25.012

न साधु मेने ताः सर्वा भूतले यावतीः पुरः ।
कामान् कामयमानो ऽसौ तस्य तस्योपपत्तये

na sādhu mene tāḥ sarvā bhūtale yāvatīḥ puraḥ |
kāmān kāmayamāno 'sau tasya tasyopapattaye

---

04.25.013

स एकदा हिमवतो दक्षिणेष्व् अथ सानुषु ।
ददर्श नवभिर् द्वार्भिः पुरं लक्षित-लक्षणाम्

sa ekadā himavato dakṣiṇeṣv atha sānuṣu |
dadarśa navabhir dvārbhiḥ puraṃ lakṣita-lakṣaṇām

---

04.25.014

प्राकारोपवनाट्टाल- परिखैर् अक्ष-तोरणैः ।
स्वर्ण-रौप्यायसैः शृङ्गैः सङ्कुलां सर्वतो गृहैः

prākāropavanāṭṭāla- parikhair akṣa-toraṇaiḥ |
svarṇa-raupyāyasaiḥ śṛṅgaiḥ saṅkulāṃ sarvato gṛhaiḥ

---

04.25.015

नील-स्फटिक-वैदूर्य- मुक्ता-मरकतारुणैः ।
कॢप्त-हर्म्य-स्थलीं दीप्तां श्रिया भोगवतीम् इव

nīla-sphaṭika-vaidūrya- muktā-marakatāruṇaiḥ |
kḷpta-harmya-sthalīṃ dīptāṃ śriyā bhogavatīm iva

---

04.25.016

सभा-चत्वर-रथ्याभिर् आक्रीडायतनापणैः ।
चैत्य-ध्वज-पताकाभिर् युक्तां विद्रुम-वेदिभिः

sabhā-catvara-rathyābhir ākrīḍāyatanāpaṇaiḥ |
caitya-dhvaja-patākābhir yuktāṃ vidruma-vedibhiḥ

---

04.25.017

पुर्यास् तु बाह्योपवने दिव्य-द्रुम-लताकुले ।
नदद्-विहङ्गालि-कुल- कोलाहल-जलाशये

puryās tu bāhyopavane divya-druma-latākule |
nadad-vihaṅgāli-kula- kolāhala-jalāśaye

---

04.25.018

हिम-निर्झर-विप्रुष्मत्- कुसुमाकर-वायुना ।
चलत्-प्रवाल-विटप- नलिनी-तट-सम्पदि

hima-nirjhara-vipruṣmat- kusumākara-vāyunā |
calat-pravāla-viṭapa- nalinī-taṭa-sampadi

---

04.25.019

नानारण्य-मृग-व्रातैर् अनाबाधे मुनि-व्रतैः ।
आहूतं मन्यते पान्थो यत्र कोकिल-कूजितैः

nānāraṇya-mṛga-vrātair anābādhe muni-vrataiḥ |
āhūtaṃ manyate pāntho yatra kokila-kūjitaiḥ

---

04.25.020

यदृच्छयागतां तत्र ददर्श प्रमदोत्तमाम् ।
भृत्यैर् दशभिर् आयान्तीम् एकैक-शत-नायकैः

yadṛcchayāgatāṃ tatra dadarśa pramadottamām |
bhṛtyair daśabhir āyāntīm ekaika-śata-nāyakaiḥ

---

04.25.021

अञ्च-शीर्षाहिना गुप्तां प्रतीहारेण सर्वतः ।
अन्वेषमाणाम् ऋषभम् अप्रौढां काम-रूपिणीम्

añca-śīrṣāhinā guptāṃ pratīhāreṇa sarvataḥ |
anveṣamāṇām ṛṣabham aprauḍhāṃ kāma-rūpiṇīm

---

04.25.022

सुनासां सुदतीं बालां सुकपोलां वराननाम् ।
सम-विन्यस्त-कर्णाभ्यां बिभ्रतीं कुण्डल-श्रियम्

sunāsāṃ sudatīṃ bālāṃ sukapolāṃ varānanām |
sama-vinyasta-karṇābhyāṃ bibhratīṃ kuṇḍala-śriyam

---

04.25.023

पिशङ्ग-नीवीं सुश्रोणीं श्यामां कनक-मेखलाम् ।
पद्भ्यां क्वणद्भ्यां चलन्तीं नूपुरैर् देवताम् इव

piśaṅga-nīvīṃ suśroṇīṃ śyāmāṃ kanaka-mekhalām |
padbhyāṃ kvaṇadbhyāṃ calantīṃ nūpurair devatām iva

---

04.25.024

स्तनौ व्यञ्जित-कैशोरौ सम-वृत्तौ निरन्तरौ ।
वस्त्रान्तेन निगूहन्तीं व्रीडया गज-गामिनीम्

stanau vyañjita-kaiśorau sama-vṛttau nirantarau |
vastrāntena nigūhantīṃ vrīḍayā gaja-gāminīm

---

04.25.025

ताम् आह ललितं वीरः सव्रीड-स्मित-शोभनाम् ।
स्निग्धेनापाङ्ग-पुङ्खेन स्पृष्टः प्रेमोद्भ्रमद्-भ्रुवा

tām āha lalitaṃ vīraḥ savrīḍa-smita-śobhanām |
snigdhenāpāṅga-puṅkhena spṛṣṭaḥ premodbhramad-bhruvā

---

04.25.026

का त्वं कञ्ज-पलाशाक्षि कस्यासीह कुतः सति ।
इमाम् उप पुरीं भीरु किं चिकीर्षसि शंस मे

kā tvaṃ kañja-palāśākṣi kasyāsīha kutaḥ sati |
imām upa purīṃ bhīru kiṃ cikīrṣasi śaṃsa me

---

04.25.027

क एते ऽनुपथा ये त एकादश महा-भटाः ।
एता वा ललनाः सुभ्रु को ऽयं ते ऽहिः पुरः-सरः

ka ete 'nupathā ye ta ekādaśa mahā-bhaṭāḥ |
etā vā lalanāḥ subhru ko 'yaṃ te 'hiḥ puraḥ-saraḥ

---

04.25.028

त्वं ह्रीर् भवान्य् अस्य् अथ वाग् रमा पतिं विचिन्वती किं मुनिवद् रहो वने ।
त्वद्-अङ्घ्रि-कामाप्त-समस्त-कामं क्व पद्म-कोशः पतितः कराग्रात्

tvaṃ hrīr bhavāny asy atha vāg ramā patiṃ vicinvatī kiṃ munivad raho vane |
tvad-aṅghri-kāmāpta-samasta-kāmaṃ kva padma-kośaḥ patitaḥ karāgrāt

---

04.25.029

नासां वरोर्व् अन्यतमा भुवि-स्पृक् पुरीम् इमां वीर-वरेण साकम् ।
अर्हस्य् अलङ्कर्तुम् अदभ्र-कर्मणा लोकं परं श्रीर् इव यज्ञ-पुंसा

nāsāṃ varorv anyatamā bhuvi-spṛk purīm imāṃ vīra-vareṇa sākam |
arhasy alaṅkartum adabhra-karmaṇā lokaṃ paraṃ śrīr iva yajña-puṃsā

---

04.25.030

यद् एष मापाङ्ग-विखण्डितेन्द्रियं सव्रीड-भाव-स्मित-विभ्रमद्-भ्रुवा ।
त्वयोपसृष्टो भगवान् मनो-भवः प्रबाधते ऽथानुगृहाण शोभने

yad eṣa māpāṅga-vikhaṇḍitendriyaṃ savrīḍa-bhāva-smita-vibhramad-bhruvā |
tvayopasṛṣṭo bhagavān mano-bhavaḥ prabādhate 'thānugṛhāṇa śobhane

---

04.25.031

त्वद्-आननं सुभ्रु सुतार-लोचनं व्यालम्बि-नीलालक-वृन्द-संवृतम् ।
उन्नीय मे दर्शय वल्गु-वाचकं यद् व्रीडया नाभिमुखं शुचि-स्मिते

tvad-ānanaṃ subhru sutāra-locanaṃ vyālambi-nīlālaka-vṛnda-saṃvṛtam |
unnīya me darśaya valgu-vācakaṃ yad vrīḍayā nābhimukhaṃ śuci-smite

---

04.25.032

0 नारद उवाच इत्थं पुरञ्जनं नारी याचमानम् अधीरवत् ।
अभ्यनन्दत तं वीरं हसन्ती वीर मोहिता

0 nārada uvāca itthaṃ purañjanaṃ nārī yācamānam adhīravat |
abhyanandata taṃ vīraṃ hasantī vīra mohitā

---

04.25.033

न विदाम वयं सम्यक् कर्तारं पुरुषर्षभ ।
आत्मनश् च परस्यापि गोत्रं नाम च यत्-कृतम्

na vidāma vayaṃ samyak kartāraṃ puruṣarṣabha |
ātmanaś ca parasyāpi gotraṃ nāma ca yat-kṛtam

---

04.25.034

इहाद्य सन्तम् आत्मानं विदाम न ततः परम् ।
येनेयं निर्मिता वीर पुरी शरणम् आत्मनः

ihādya santam ātmānaṃ vidāma na tataḥ param |
yeneyaṃ nirmitā vīra purī śaraṇam ātmanaḥ

---

04.25.035

एते सखायः सख्यो मे नरा नार्यश् च मानद ।
सुप्तायां मयि जागर्ति नागो ऽयं पालयन् पुरीम्

ete sakhāyaḥ sakhyo me narā nāryaś ca mānada |
suptāyāṃ mayi jāgarti nāgo 'yaṃ pālayan purīm

---

04.25.036

दिष्ट्यागतो ऽसि भद्रं ते ग्राम्यान् कामान् अभीप्ससे ।
उद्वहिष्यामि तांस् ते ऽहं स्व-बन्धुभिर् अरिन्दम

diṣṭyāgato 'si bhadraṃ te grāmyān kāmān abhīpsase |
udvahiṣyāmi tāṃs te 'haṃ sva-bandhubhir arindama

---

04.25.037

इमां त्वम् अधितिष्ठस्व पुरीं नव-मुखीं विभो ।
मयोपनीतान् गृह्णानः काम-भोगान् शतं समाः

imāṃ tvam adhitiṣṭhasva purīṃ nava-mukhīṃ vibho |
mayopanītān gṛhṇānaḥ kāma-bhogān śataṃ samāḥ

---

04.25.038

कं नु त्वद्-अन्यं रमये ह्य् अरति-ज्ञम् अकोविदम् ।
असम्परायाभिमुखम् अश्वस्तन-विदं पशुम्

kaṃ nu tvad-anyaṃ ramaye hy arati-jñam akovidam |
asamparāyābhimukham aśvastana-vidaṃ paśum

---

04.25.039

धर्मो ह्य् अत्रार्थ-कामौ च प्रजानन्दो ऽमृतं यशः ।
लोका विशोका विरजा यान् न केवलिनो विदुः

dharmo hy atrārtha-kāmau ca prajānando 'mṛtaṃ yaśaḥ |
lokā viśokā virajā yān na kevalino viduḥ

---

04.25.040

पितृ-देवर्षि-मर्त्यानां भूतानाम् आत्मनश् च ह ।
क्षेम्यं वदन्ति शरणं भवे ऽस्मिन् यद् गृहाश्रमः

pitṛ-devarṣi-martyānāṃ bhūtānām ātmanaś ca ha |
kṣemyaṃ vadanti śaraṇaṃ bhave 'smin yad gṛhāśramaḥ

---

04.25.041

का नाम वीर विख्यातं वदान्यं प्रिय-दर्शनम् ।
न वृणीत प्रियं प्राप्तं मादृशी त्वादृशं पतिम्

kā nāma vīra vikhyātaṃ vadānyaṃ priya-darśanam |
na vṛṇīta priyaṃ prāptaṃ mādṛśī tvādṛśaṃ patim

---

04.25.042

कस्या मनस् ते भुवि भोगि-भोगयोः स्त्रिया न सज्जेद् भुजयोर् महा-भुज ।
यो ऽनाथ-वर्गाधिम् अलं घृणोद्धत- स्मितावलोकेन चरत्य् अपोहितुम्

kasyā manas te bhuvi bhogi-bhogayoḥ striyā na sajjed bhujayor mahā-bhuja |
yo 'nātha-vargādhim alaṃ ghṛṇoddhata- smitāvalokena caraty apohitum

---

04.25.043

0 नारद उवाच इति तौ दम्-पती तत्र समुद्य समयं मिथः ।
तां प्रविश्य पुरीं राजन् मुमुदाते शतं समाः

0 nārada uvāca iti tau dam-patī tatra samudya samayaṃ mithaḥ |
tāṃ praviśya purīṃ rājan mumudāte śataṃ samāḥ

---

04.25.044

उपगीयमानो ललितं तत्र तत्र च गायकैः ।
क्रीडन् परिवृतः स्त्रीभिर् ह्रदिनीम् आविशच् छुचौ

upagīyamāno lalitaṃ tatra tatra ca gāyakaiḥ |
krīḍan parivṛtaḥ strībhir hradinīm āviśac chucau

---

04.25.045

सप्तोपरि कृता द्वारः पुरस् तस्यास् तु द्वे अधः ।
पृथग्-विषय-गत्य्-अर्थं तस्यां यः कश्चनेश्वरः

saptopari kṛtā dvāraḥ puras tasyās tu dve adhaḥ |
pṛthag-viṣaya-gaty-arthaṃ tasyāṃ yaḥ kaścaneśvaraḥ

---

04.25.046

पञ्च द्वारस् तु पौरस्त्या दक्षिणैका तथोत्तरा ।
पश्चिमे द्वे अमूषां ते नामानि नृप वर्णये

pañca dvāras tu paurastyā dakṣiṇaikā tathottarā |
paścime dve amūṣāṃ te nāmāni nṛpa varṇaye

---

04.25.047

खद्योताविर्मुखी च प्राग् द्वाराव् एकत्र निर्मिते ।
विभ्राजितं जनपदं याति ताभ्यां द्युमत्-सखः

khadyotāvirmukhī ca prāg dvārāv ekatra nirmite |
vibhrājitaṃ janapadaṃ yāti tābhyāṃ dyumat-sakhaḥ

---

04.25.048

नलिनी नालिनी च प्राग् द्वाराव् एकत्र निर्मिते ।
अवधूत-सखस् ताभ्यां विषयं याति सौरभम्

nalinī nālinī ca prāg dvārāv ekatra nirmite |
avadhūta-sakhas tābhyāṃ viṣayaṃ yāti saurabham

---

04.25.049

मुख्या नाम पुरस्ताद् द्वास् तयापण-बहूदनौ ।
विषयौ याति पुर-राड् रसज्ञ-विपणान्वितः

mukhyā nāma purastād dvās tayāpaṇa-bahūdanau |
viṣayau yāti pura-rāḍ rasajña-vipaṇānvitaḥ

---

04.25.050

पितृहूर् नृप पुर्या द्वार् दक्षिणेन पुरञ्जनः ।
राष्ट्रं दक्षिण-पञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः

pitṛhūr nṛpa puryā dvār dakṣiṇena purañjanaḥ |
rāṣṭraṃ dakṣiṇa-pañcālaṃ yāti śrutadharānvitaḥ

---

04.25.051

देवहूर् नाम पुर्या द्वा उत्तरेण पुरञ्जनः ।
राष्ट्रम् उत्तर-पञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः

devahūr nāma puryā dvā uttareṇa purañjanaḥ |
rāṣṭram uttara-pañcālaṃ yāti śrutadharānvitaḥ

---

04.25.052

आसुरी नाम पश्चाद् द्वास् तया याति पुरञ्जनः ।
ग्रामकं नाम विषयं दुर्मदेन समन्वितः

āsurī nāma paścād dvās tayā yāti purañjanaḥ |
grāmakaṃ nāma viṣayaṃ durmadena samanvitaḥ

---

04.25.053

निरृतिर् नाम पश्चाद् द्वास् तया याति पुरञ्जनः ।
वैशसं नाम विषयं लुब्धकेन समन्वितः

nirṛtir nāma paścād dvās tayā yāti purañjanaḥ |
vaiśasaṃ nāma viṣayaṃ lubdhakena samanvitaḥ

---

04.25.054

अन्धाव् अमीषां पौराणां निर्वाक्-पेशस्कृताव् उभौ ।
अक्षण्वताम् अधिपतिस् ताभ्यां याति करोति च

andhāv amīṣāṃ paurāṇāṃ nirvāk-peśaskṛtāv ubhau |
akṣaṇvatām adhipatis tābhyāṃ yāti karoti ca

---

04.25.055

स यर्ह्य् अन्तःपुर-गतो विषूचीन-समन्वितः ।
मोहं प्रसादं हर्षं वा याति जायात्मजोद्भवम्

sa yarhy antaḥpura-gato viṣūcīna-samanvitaḥ |
mohaṃ prasādaṃ harṣaṃ vā yāti jāyātmajodbhavam

---

04.25.056

एवं कर्मसु संसक्तः कामात्मा वञ्चितो ऽबुधः ।
महिषी यद् यद् ईहेत तत् तद् एवान्ववर्तत

evaṃ karmasu saṃsaktaḥ kāmātmā vañcito 'budhaḥ |
mahiṣī yad yad īheta tat tad evānvavartata

---

04.25.057

क्वचित् पिबन्त्यां पिबति मदिरां मद-विह्वलः ।
अश्नन्त्यां क्वचिद् अश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति

kvacit pibantyāṃ pibati madirāṃ mada-vihvalaḥ |
aśnantyāṃ kvacid aśnāti jakṣatyāṃ saha jakṣiti

---

04.25.058

क्वचिद् गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् ।
क्वचिद् धसन्त्यां हसति जल्पन्त्याम् अनु जल्पति

kvacid gāyati gāyantyāṃ rudatyāṃ rudati kvacit |
kvacid dhasantyāṃ hasati jalpantyām anu jalpati

---

04.25.059

क्वचिद् धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्याम् अनु तिष्ठति ।
अनु शेते शयानायाम् अन्वास्ते क्वचिद् आसतीम्

kvacid dhāvati dhāvantyāṃ tiṣṭhantyām anu tiṣṭhati |
anu śete śayānāyām anvāste kvacid āsatīm

---

04.25.060

क्वचिच् छृणोति शृण्वन्त्यां पश्यन्त्याम् अनु पश्यति ।
क्वचिज् जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित्

kvacic chṛṇoti śṛṇvantyāṃ paśyantyām anu paśyati |
kvacij jighrati jighrantyāṃ spṛśantyāṃ spṛśati kvacit

---

04.25.061

क्वचिच् च शोचतीं जायाम् अनु शोचति दीनवत् ।
अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदिताम् अनु मोदते

kvacic ca śocatīṃ jāyām anu śocati dīnavat |
anu hṛṣyati hṛṣyantyāṃ muditām anu modate

---

04.25.062

विप्रलब्धो महिष्यैवं सर्व-प्रकृति-वञ्चितः ।
नेच्छन्न् अनुकरोत्य् अज्ञः क्लैब्यात् क्रीडा-मृगो यथा

vipralabdho mahiṣyaivaṃ sarva-prakṛti-vañcitaḥ |
necchann anukaroty ajñaḥ klaibyāt krīḍā-mṛgo yathā

04.26.001

0 नारद उवाच स एकदा महेष्वासो रथं पञ्चाश्वम् आशु-गम् ।
द्वीषं द्वि-चक्रम् एकाक्षं त्रि-वेणुं पञ्च-बन्धुरम्

0 nārada uvāca sa ekadā maheṣvāso rathaṃ pañcāśvam āśu-gam |
dvīṣaṃ dvi-cakram ekākṣaṃ tri-veṇuṃ pañca-bandhuram

---

04.26.002

एक-रश्म्य् एक-दमनम् एक-नीडं द्वि-कूबरम् ।
पञ्च-प्रहरणं सप्त- वरूथं पञ्च-विक्रमम्

eka-raśmy eka-damanam eka-nīḍaṃ dvi-kūbaram |
pañca-praharaṇaṃ sapta- varūthaṃ pañca-vikramam

---

04.26.003

हैमोपस्करम् आरुह्य स्वर्ण-वर्माक्षयेषुधिः ।
एकादश-चमू-नाथः पञ्च-प्रस्थम् अगाद् वनम्

haimopaskaram āruhya svarṇa-varmākṣayeṣudhiḥ |
ekādaśa-camū-nāthaḥ pañca-prastham agād vanam

---

04.26.004

चचार मृगयां तत्र दृप्त आत्तेषु-कार्मुकः ।
विहाय जायाम् अतद्-अर्हां मृग-व्यसन-लालसः

cacāra mṛgayāṃ tatra dṛpta ātteṣu-kārmukaḥ |
vihāya jāyām atad-arhāṃ mṛga-vyasana-lālasaḥ

---

04.26.005

आसुरीं वृत्तिम् आश्रित्य घोरात्मा निरनुग्रहः ।
न्यहनन् निशितैर् बाणैर् वनेषु वन-गोचरान्

āsurīṃ vṛttim āśritya ghorātmā niranugrahaḥ |
nyahanan niśitair bāṇair vaneṣu vana-gocarān

---

04.26.006

तीर्थेषु प्रतिदृष्टेषु राजा मेध्यान् पशून् वने ।
यावद्-अर्थम् अलं लुब्धो हन्याद् इति नियम्यते

tīrtheṣu pratidṛṣṭeṣu rājā medhyān paśūn vane |
yāvad-artham alaṃ lubdho hanyād iti niyamyate

---

04.26.007

य एवं कर्म नियतं विद्वान् कुर्वीत मानवः ।
कर्मणा तेन राजेन्द्र ज्ञानेन न स लिप्यते

ya evaṃ karma niyataṃ vidvān kurvīta mānavaḥ |
karmaṇā tena rājendra jñānena na sa lipyate

---

04.26.008

अन्यथा कर्म कुर्वाणो मानारूढो निबध्यते ।
गुण-प्रवाह-पतितो नष्ट-प्रज्ञो व्रजत्य् अधः

anyathā karma kurvāṇo mānārūḍho nibadhyate |
guṇa-pravāha-patito naṣṭa-prajño vrajaty adhaḥ

---

04.26.009

तत्र निर्भिन्न-गात्राणां चित्र-वाजैः शिलीमुखैः ।
विप्लवो ऽभूद् दुःखितानां दुःसहः करुणात्मनाम्

tatra nirbhinna-gātrāṇāṃ citra-vājaiḥ śilīmukhaiḥ |
viplavo 'bhūd duḥkhitānāṃ duḥsahaḥ karuṇātmanām

---

04.26.010

शशान् वराहान् महिषान् गवयान् रुरु-शल्यकान् ।
मेध्यान् अन्यांश् च विविधान् विनिघ्नन् श्रमम् अध्यगात्

śaśān varāhān mahiṣān gavayān ruru-śalyakān |
medhyān anyāṃś ca vividhān vinighnan śramam adhyagāt

---

04.26.011

ततः क्षुत्-तृट्-परिश्रान्तो निवृत्तो गृहम् एयिवान् ।
कृत-स्नानोचिताहारः संविवेश गत-क्लमः

tataḥ kṣut-tṛṭ-pariśrānto nivṛtto gṛham eyivān |
kṛta-snānocitāhāraḥ saṃviveśa gata-klamaḥ

---

04.26.012

आत्मानम् अर्हयां चक्रे धूपालेप-स्रग्-आदिभिः ।
साध्व्-अलङ्कृत-सर्वाङ्गो महिष्याम् आदधे मनः

ātmānam arhayāṃ cakre dhūpālepa-srag-ādibhiḥ |
sādhv-alaṅkṛta-sarvāṅgo mahiṣyām ādadhe manaḥ

---

04.26.013

तृप्तो हृष्टः सुदृप्तश् च कन्दर्पाकृष्ट-मानसः ।
न व्यचष्ट वरारोहां गृहिणीं गृह-मेधिनीम्

tṛpto hṛṣṭaḥ sudṛptaś ca kandarpākṛṣṭa-mānasaḥ |
na vyacaṣṭa varārohāṃ gṛhiṇīṃ gṛha-medhinīm

---

04.26.014

अन्तःपुर-स्त्रियो ऽपृच्छद् विमना इव वेदिषत् ।
अपि वः कुशलं रामाः सेश्वरीणां यथा पुरा

antaḥpura-striyo 'pṛcchad vimanā iva vediṣat |
api vaḥ kuśalaṃ rāmāḥ seśvarīṇāṃ yathā purā

---

04.26.015

न तथैतर्हि रोचन्ते गृहेषु गृह-सम्पदः ।
यदि न स्याद् गृहे माता पत्नी वा पति-देवता ।
व्यङ्गे रथ इव प्राज्ञः को नामासीत दीनवत्

na tathaitarhi rocante gṛheṣu gṛha-sampadaḥ |
yadi na syād gṛhe mātā patnī vā pati-devatā |
vyaṅge ratha iva prājñaḥ ko nāmāsīta dīnavat

---

04.26.016

क्व वर्तते सा ललना मज्जन्तं व्यसनार्णवे ।
या माम् उद्धरते प्रज्ञां दीपयन्ती पदे पदे

kva vartate sā lalanā majjantaṃ vyasanārṇave |
yā mām uddharate prajñāṃ dīpayantī pade pade

---

04.26.017

0 रामा ऊचुः नर-नाथ न जानीमस् त्वत्-प्रिया यद् व्यवस्यति ।
भूतले निरवस्तारे शयानां पश्य शत्रु-हन्

0 rāmā ūcuḥ nara-nātha na jānīmas tvat-priyā yad vyavasyati |
bhūtale niravastāre śayānāṃ paśya śatru-han

---

04.26.018

0 नारद उवाच पुरञ्जनः स्व-महिषीं निरीक्ष्यावधुतां भुवि ।
तत्-सङ्गोन्मथित-ज्ञानो वैक्लव्यं परमं ययौ

0 nārada uvāca purañjanaḥ sva-mahiṣīṃ nirīkṣyāvadhutāṃ bhuvi |
tat-saṅgonmathita-jñāno vaiklavyaṃ paramaṃ yayau

---

04.26.019

सान्त्वयन् श्लक्ष्णया वाचा हृदयेन विदूयता ।
प्रेयस्याः स्नेह-संरम्भ- लिङ्गम् आत्मनि नाभ्यगात्

sāntvayan ślakṣṇayā vācā hṛdayena vidūyatā |
preyasyāḥ sneha-saṃrambha- liṅgam ātmani nābhyagāt

---

04.26.020

अनुनिन्ये ऽथ शनकैर् वीरो ऽनुनय-कोविदः ।
पस्पर्श पाद-युगलम् आह चोत्सङ्ग-लालिताम्

anuninye 'tha śanakair vīro 'nunaya-kovidaḥ |
pasparśa pāda-yugalam āha cotsaṅga-lālitām

---

04.26.021

0 पुरञ्जन उवाच नूनं त्व् अकृत-पुण्यास् ते भृत्या येष्व् ईश्वराः शुभे ।
कृतागःस्व् आत्मसात् कृत्वा शिक्षा-दण्डं न युञ्जते

0 purañjana uvāca nūnaṃ tv akṛta-puṇyās te bhṛtyā yeṣv īśvarāḥ śubhe |
kṛtāgaḥsv ātmasāt kṛtvā śikṣā-daṇḍaṃ na yuñjate

---

04.26.022

परमो ऽनुग्रहो दण्डो भृत्येषु प्रभुणार्पितः ।
बालो न वेद तत् तन्वि बन्धु-कृत्यम् अमर्षणः

paramo 'nugraho daṇḍo bhṛtyeṣu prabhuṇārpitaḥ |
bālo na veda tat tanvi bandhu-kṛtyam amarṣaṇaḥ

---

04.26.023

सा त्वं मुखं सुदति सुभ्र्व् अनुराग-भार- व्रीडा-विलम्ब-विलसद्-धसितावलोकम् ।
नीलालकालिभिर् उपस्कृतम् उन्नसं नः स्वानां प्रदर्शय मनस्विनि वल्गु-वाक्यम्

sā tvaṃ mukhaṃ sudati subhrv anurāga-bhāra- vrīḍā-vilamba-vilasad-dhasitāvalokam |
nīlālakālibhir upaskṛtam unnasaṃ naḥ svānāṃ pradarśaya manasvini valgu-vākyam

---

04.26.024

तस्मिन् दधे दमम् अहं तव वीर-पत्नि यो ऽन्यत्र भूसुर-कुलात् कृत-किल्बिषस् तम् ।
पश्ये न वीत-भयम् उन्मुदितं त्रि-लोक्याम् अन्यत्र वै मुर-रिपोर् इतरत्र दासात्

tasmin dadhe damam ahaṃ tava vīra-patni yo 'nyatra bhūsura-kulāt kṛta-kilbiṣas tam |
paśye na vīta-bhayam unmuditaṃ tri-lokyām anyatra vai mura-ripor itaratra dāsāt

---

04.26.025

वक्त्रं न ते वितिलकं मलिनं विहर्षं संरम्भ-भीमम् अविमृष्टम् अपेत-रागम् ।
पश्ये स्तनाव् अपि शुचोपहतौ सुजातौ बिम्बाधरं विगत-कुङ्कुम-पङ्क-रागम्

vaktraṃ na te vitilakaṃ malinaṃ viharṣaṃ saṃrambha-bhīmam avimṛṣṭam apeta-rāgam |
paśye stanāv api śucopahatau sujātau bimbādharaṃ vigata-kuṅkuma-paṅka-rāgam

---

04.26.026

तन् मे प्रसीद सुहृदः कृत-किल्बिषस्य स्वैरं गतस्य मृगयां व्यसनातुरस्य ।
का देवरं वश-गतं कुसुमास्त्र-वेग- विस्रस्त-पौंस्नम् उशती न भजेत कृत्ये

tan me prasīda suhṛdaḥ kṛta-kilbiṣasya svairaṃ gatasya mṛgayāṃ vyasanāturasya |
kā devaraṃ vaśa-gataṃ kusumāstra-vega- visrasta-pauṃsnam uśatī na bhajeta kṛtye

04.27.001

0 नारद उवाच इत्थं पुरञ्जनं सध्र्यग् वशमानीय विभ्रमैः ।
पुरञ्जनी महाराज रेमे रमयती पतिम्

0 nārada uvāca itthaṃ purañjanaṃ sadhryag vaśamānīya vibhramaiḥ |
purañjanī mahārāja reme ramayatī patim

---

04.27.002

स राजा महिषीं राजन् सुस्नातां रुचिराननाम् ।
कृत-स्वस्त्ययनां तृप्ताम् अभ्यनन्दद् उपागताम्

sa rājā mahiṣīṃ rājan susnātāṃ rucirānanām |
kṛta-svastyayanāṃ tṛptām abhyanandad upāgatām

---

04.27.003

तयोपगूढः परिरब्ध-कन्धरो रहो ऽनुमन्त्रैर् अपकृष्ट-चेतनः ।
न काल-रंहो बुबुधे दुरत्ययं दिवा निशेति प्रमदा-परिग्रहः

tayopagūḍhaḥ parirabdha-kandharo raho 'numantrair apakṛṣṭa-cetanaḥ |
na kāla-raṃho bubudhe duratyayaṃ divā niśeti pramadā-parigrahaḥ

---

04.27.004

शयान उन्नद्ध-मदो महा-मना महार्ह-तल्पे महिषी-भुजोपधिः ।
ताम् एव वीरो मनुते परं यतस् तमो-ऽभिभूतो न निजं परं च यत्

śayāna unnaddha-mado mahā-manā mahārha-talpe mahiṣī-bhujopadhiḥ |
tām eva vīro manute paraṃ yatas tamo-'bhibhūto na nijaṃ paraṃ ca yat

---

04.27.005

तयैवं रममाणस्य काम-कश्मल-चेतसः ।
क्षणार्धम् इव राजेन्द्र व्यतिक्रान्तं नवं वयः

tayaivaṃ ramamāṇasya kāma-kaśmala-cetasaḥ |
kṣaṇārdham iva rājendra vyatikrāntaṃ navaṃ vayaḥ

---

04.27.006

तस्याम् अजनयत् पुत्रान् पुरञ्जन्यां पुरञ्जनः ।
शतान्य् एकादश विराड् आयुषो ऽर्धम् अथात्यगात्

tasyām ajanayat putrān purañjanyāṃ purañjanaḥ |
śatāny ekādaśa virāḍ āyuṣo 'rdham athātyagāt

---

04.27.007

दुहितॄर् दशोत्तर-शतं पितृ-मातृ-यशस्करीः ।
शीलौदार्य-गुणोपेताः पौरञ्जन्यः प्रजा-पते

duhitṝr daśottara-śataṃ pitṛ-mātṛ-yaśaskarīḥ |
śīlaudārya-guṇopetāḥ paurañjanyaḥ prajā-pate

---

04.27.008

स पञ्चाल-पतिः पुत्रान् पितृ-वंश-विवर्धनान् ।
दारैः संयोजयाम् आस दुहितॄः सदृशैर् वरैः

sa pañcāla-patiḥ putrān pitṛ-vaṃśa-vivardhanān |
dāraiḥ saṃyojayām āsa duhitṝḥ sadṛśair varaiḥ

---

04.27.009

पुत्राणां चाभवन् पुत्रा एकैकस्य शतं शतम् ।
यैर् वै पौरञ्जनो वंशः पञ्चालेषु समेधितः

putrāṇāṃ cābhavan putrā ekaikasya śataṃ śatam |
yair vai paurañjano vaṃśaḥ pañcāleṣu samedhitaḥ

---

04.27.010

तेषु तद्-रिक्थ-हारेषु गृह-कोशानुजीविषु ।
निरूढेन ममत्वेन विषयेष्व् अन्वबध्यत

teṣu tad-riktha-hāreṣu gṛha-kośānujīviṣu |
nirūḍhena mamatvena viṣayeṣv anvabadhyata

---

04.27.011

ईजे च क्रतुभिर् घोरैर् दीक्षितः पशु-मारकैः ।
देवान् पितॄन् भूत-पतीन् नाना-कामो यथा भवान्

īje ca kratubhir ghorair dīkṣitaḥ paśu-mārakaiḥ |
devān pitṝn bhūta-patīn nānā-kāmo yathā bhavān

---

04.27.012

युक्तेष्व् एवं प्रमत्तस्य कुटुम्बासक्त-चेतसः ।
आससाद स वै कालो यो ऽप्रियः प्रिय-योषिताम्

yukteṣv evaṃ pramattasya kuṭumbāsakta-cetasaḥ |
āsasāda sa vai kālo yo 'priyaḥ priya-yoṣitām

---

04.27.013

चण्डवेग इति ख्यातो गन्धर्वाधिपतिर् नृप ।
गन्धर्वास् तस्य बलिनः षष्ट्य्-उत्तर-शत-त्रयम्

caṇḍavega iti khyāto gandharvādhipatir nṛpa |
gandharvās tasya balinaḥ ṣaṣṭy-uttara-śata-trayam

---

04.27.014

गन्धर्व्यस् तादृशीर् अस्य मैथुन्यश् च सितासिताः ।
परिवृत्त्या विलुम्पन्ति सर्व-काम-विनिर्मिताम्

gandharvyas tādṛśīr asya maithunyaś ca sitāsitāḥ |
parivṛttyā vilumpanti sarva-kāma-vinirmitām

---

04.27.015

ते चण्डवेगानुचराः पुरञ्जन-पुरं यदा ।
हर्तुम् आरेभिरे तत्र प्रत्यषेधत् प्रजागरः

te caṇḍavegānucarāḥ purañjana-puraṃ yadā |
hartum ārebhire tatra pratyaṣedhat prajāgaraḥ

---

04.27.016

स सप्तभिः शतैर् एको विंशत्या च शतं समाः ।
पुरञ्जन-पुराध्यक्षो गन्धर्वैर् युयुधे बली

sa saptabhiḥ śatair eko viṃśatyā ca śataṃ samāḥ |
purañjana-purādhyakṣo gandharvair yuyudhe balī

---

04.27.017

क्षीयमाणे स्व-सम्बन्धे एकस्मिन् बहुभिर् युधा ।
चिन्तां परां जगामार्तः स-राष्ट्र-पुर-बान्धवः

kṣīyamāṇe sva-sambandhe ekasmin bahubhir yudhā |
cintāṃ parāṃ jagāmārtaḥ sa-rāṣṭra-pura-bāndhavaḥ

---

04.27.018

स एव पुर्यां मधु-भुक् पञ्चालेषु स्व-पार्षदैः ।
उपनीतं बलिं गृह्णन् स्त्री-जितो नाविदद् भयम्

sa eva puryāṃ madhu-bhuk pañcāleṣu sva-pārṣadaiḥ |
upanītaṃ baliṃ gṛhṇan strī-jito nāvidad bhayam

---

04.27.019

कालस्य दुहिता काचित् त्रि-लोकीं वरम् इच्छती ।
पर्यटन्ती न बर्हिष्मन् प्रत्यनन्दत कश्चन

kālasya duhitā kācit tri-lokīṃ varam icchatī |
paryaṭantī na barhiṣman pratyanandata kaścana

---

04.27.020

दौर्भाग्येनात्मनो लोके विश्रुता दुर्भगेति सा ।
या तुष्टा राजर्षये तु वृतादात् पूरवे वरम्

daurbhāgyenātmano loke viśrutā durbhageti sā |
yā tuṣṭā rājarṣaye tu vṛtādāt pūrave varam

---

04.27.021

कदाचिद् अटमाना सा ब्रह्म-लोकान् महीं गतम् ।
वव्रे बृहद्-व्रतं मां तु जानती काम-मोहिता

kadācid aṭamānā sā brahma-lokān mahīṃ gatam |
vavre bṛhad-vrataṃ māṃ tu jānatī kāma-mohitā

---

04.27.022

मयि संरभ्य विपुल- मदाच् छापं सुदुःसहम् ।
स्थातुम् अर्हसि नैकत्र मद्-याच्ञा-विमुखो मुने

mayi saṃrabhya vipula- madāc chāpaṃ suduḥsaham |
sthātum arhasi naikatra mad-yācñā-vimukho mune

---

04.27.023

ततो विहत-सङ्कल्पा कन्यका यवनेश्वरम् ।
मयोपदिष्टम् आसाद्य वव्रे नाम्ना भयं पतिम्

tato vihata-saṅkalpā kanyakā yavaneśvaram |
mayopadiṣṭam āsādya vavre nāmnā bhayaṃ patim

---

04.27.024

ऋषभं यवनानां त्वां वृणे वीरेप्सितं पतिम् ।
सङ्कल्पस् त्वयि भूतानां कृतः किल न रिष्यति

ṛṣabhaṃ yavanānāṃ tvāṃ vṛṇe vīrepsitaṃ patim |
saṅkalpas tvayi bhūtānāṃ kṛtaḥ kila na riṣyati

---

04.27.025

द्वाव् इमाव् अनुशोचन्ति बालाव् असद्-अवग्रहौ ।
यल् लोक-शास्त्रोपनतं न राति न तद् इच्छति

dvāv imāv anuśocanti bālāv asad-avagrahau |
yal loka-śāstropanataṃ na rāti na tad icchati

---

04.27.026

अथो भजस्व मां भद्र भजन्तीं मे दयां कुरु ।
एतावान् पौरुषो धर्मो यद् आर्तान् अनुकम्पते

atho bhajasva māṃ bhadra bhajantīṃ me dayāṃ kuru |
etāvān pauruṣo dharmo yad ārtān anukampate

---

04.27.027

काल-कन्योदित-वचो निशम्य यवनेश्वरः ।
चिकीर्षुर् देव-गुह्यं स सस्मितं ताम् अभाषत

kāla-kanyodita-vaco niśamya yavaneśvaraḥ |
cikīrṣur deva-guhyaṃ sa sasmitaṃ tām abhāṣata

---

04.27.028

मया निरूपितस् तुभ्यं पतिर् आत्म-समाधिना ।
नाभिनन्दति लोको ऽयं त्वाम् अभद्राम् असम्मताम्

mayā nirūpitas tubhyaṃ patir ātma-samādhinā |
nābhinandati loko 'yaṃ tvām abhadrām asammatām

---

04.27.029

त्वम् अव्यक्त-गतिर् भुङ्क्ष्व लोकं कर्म-विनिर्मितम् ।
या हि मे पृतना-युक्ता प्रजा-नाशं प्रणेष्यसि

tvam avyakta-gatir bhuṅkṣva lokaṃ karma-vinirmitam |
yā hi me pṛtanā-yuktā prajā-nāśaṃ praṇeṣyasi

---

04.27.030

प्रज्वारो ऽयं मम भ्राता त्वं च मे भगिनी भव ।
चराम्य् उभाभ्यां लोके ऽस्मिन्न् अव्यक्तो भीम-सैनिकः

prajvāro 'yaṃ mama bhrātā tvaṃ ca me bhaginī bhava |
carāmy ubhābhyāṃ loke 'sminn avyakto bhīma-sainikaḥ

04.28.001

0 नारद उवाच सैनिका भय-नाम्नो ये बर्हिष्मन् दिष्ट-कारिणः ।
प्रज्वार-काल-कन्याभ्यां विचेरुर् अवनीम् इमाम्

0 nārada uvāca sainikā bhaya-nāmno ye barhiṣman diṣṭa-kāriṇaḥ |
prajvāra-kāla-kanyābhyāṃ vicerur avanīm imām

---

04.28.002

त एकदा तु रभसा पुरञ्जन-पुरीं नृप ।
रुरुधुर् भौम-भोगाढ्यां जरत्-पन्नग-पालिताम्

ta ekadā tu rabhasā purañjana-purīṃ nṛpa |
rurudhur bhauma-bhogāḍhyāṃ jarat-pannaga-pālitām

---

04.28.003

काल-कन्यापि बुभुजे पुरञ्जन-पुरं बलात् ।
ययाभिभूतः पुरुषः सद्यो निःसारताम् इयात्

kāla-kanyāpi bubhuje purañjana-puraṃ balāt |
yayābhibhūtaḥ puruṣaḥ sadyo niḥsāratām iyāt

---

04.28.004

तयोपभुज्यमानां वै यवनाः सर्वतो-दिशम् ।
द्वार्भिः प्रविश्य सुभृशं प्रार्दयन् सकलां पुरीम्

tayopabhujyamānāṃ vai yavanāḥ sarvato-diśam |
dvārbhiḥ praviśya subhṛśaṃ prārdayan sakalāṃ purīm

---

04.28.005

तस्यां प्रपीड्यमानायाम् अभिमानी पुरञ्जनः ।
अवापोरु-विधांस् तापान् कुटुम्बी ममताकुलः

tasyāṃ prapīḍyamānāyām abhimānī purañjanaḥ |
avāporu-vidhāṃs tāpān kuṭumbī mamatākulaḥ

---

04.28.006

कन्योपगूढो नष्ट-श्रीः कृपणो विषयात्मकः ।
नष्ट-प्रज्ञो हृतैश्वर्यो गन्धर्व-यवनैर् बलात्

kanyopagūḍho naṣṭa-śrīḥ kṛpaṇo viṣayātmakaḥ |
naṣṭa-prajño hṛtaiśvaryo gandharva-yavanair balāt

---

04.28.007

विशीर्णां स्व-पुरीं वीक्ष्य प्रतिकूलान् अनादृतान् ।
पुत्रान् पौत्रानुगामात्यान् जायां च गत-सौहृदाम्

viśīrṇāṃ sva-purīṃ vīkṣya pratikūlān anādṛtān |
putrān pautrānugāmātyān jāyāṃ ca gata-sauhṛdām

---

04.28.008

आत्मानं कन्यया ग्रस्तं पञ्चालान् अरि-दूषितान् ।
दुरन्त-चिन्ताम् आपन्नो न लेभे तत्-प्रतिक्रियाम्

ātmānaṃ kanyayā grastaṃ pañcālān ari-dūṣitān |
duranta-cintām āpanno na lebhe tat-pratikriyām

---

04.28.009

कामान् अभिलषन् दीनो यात-यामांश् च कन्यया ।
विगतात्म-गति-स्नेहः पुत्र-दारांश् च लालयन्

kāmān abhilaṣan dīno yāta-yāmāṃś ca kanyayā |
vigatātma-gati-snehaḥ putra-dārāṃś ca lālayan

---

04.28.010

गन्धर्व-यवनाक्रान्तां काल-कन्योपमर्दिताम् ।
हातुं प्रचक्रमे राजा तां पुरीम् अनिकामतः

gandharva-yavanākrāntāṃ kāla-kanyopamarditām |
hātuṃ pracakrame rājā tāṃ purīm anikāmataḥ

---

04.28.011

भय-नाम्नो ऽग्रजो भ्राता प्रज्वारः प्रत्युपस्थितः ।
ददाह तां पुरीं कृत्स्नां भ्रातुः प्रिय-चिकीर्षया

bhaya-nāmno 'grajo bhrātā prajvāraḥ pratyupasthitaḥ |
dadāha tāṃ purīṃ kṛtsnāṃ bhrātuḥ priya-cikīrṣayā

---

04.28.012

तस्यां सन्दह्यमानायां सपौरः सपरिच्छदः ।
कौटुम्बिकः कुटुम्बिन्या उपातप्यत सान्वयः

tasyāṃ sandahyamānāyāṃ sapauraḥ saparicchadaḥ |
kauṭumbikaḥ kuṭumbinyā upātapyata sānvayaḥ

---

04.28.013

यवनोपरुद्धायतनो ग्रस्तायां काल-कन्यया ।
पुर्यां प्रज्वार-संसृष्टः पुर-पालो ऽन्वतप्यत

yavanoparuddhāyatano grastāyāṃ kāla-kanyayā |
puryāṃ prajvāra-saṃsṛṣṭaḥ pura-pālo 'nvatapyata

---

04.28.014

न शेके सो ऽवितुं तत्र पुरु-कृच्छ्रोरु-वेपथुः ।
गन्तुम् ऐच्छत् ततो वृक्ष- कोटराद् इव सानलात्

na śeke so 'vituṃ tatra puru-kṛcchroru-vepathuḥ |
gantum aicchat tato vṛkṣa- koṭarād iva sānalāt

---

04.28.015

शिथिलावयवो यर्हि गन्धर्वैर् हृत-पौरुषः ।
यवनैर् अरिभी राजन्न् उपरुद्धो रुरोद ह

śithilāvayavo yarhi gandharvair hṛta-pauruṣaḥ |
yavanair aribhī rājann uparuddho ruroda ha

---

04.28.016

दुहितॄः पुत्र-पौत्रांश् च जामि-जामातृ-पार्षदान् ।
स्वत्वावशिष्टं यत् किञ्चिद् गृह-कोश-परिच्छदम्

duhitṝḥ putra-pautrāṃś ca jāmi-jāmātṛ-pārṣadān |
svatvāvaśiṣṭaṃ yat kiñcid gṛha-kośa-paricchadam

---

04.28.017

अहं ममेति स्वीकृत्य गृहेषु कुमतिर् गृही ।
दध्यौ प्रमदया दीनो विप्रयोग उपस्थिते

ahaṃ mameti svīkṛtya gṛheṣu kumatir gṛhī |
dadhyau pramadayā dīno viprayoga upasthite

---

04.28.018

लोकान्तरं गतवति मय्य् अनाथा कुटुम्बिनी ।
वर्तिष्यते कथं त्व् एषा बालकान् अनुशोचती

lokāntaraṃ gatavati mayy anāthā kuṭumbinī |
vartiṣyate kathaṃ tv eṣā bālakān anuśocatī

---

04.28.019

न मय्य् अनाशिते भुङ्क्ते नास्नाते स्नाति मत्-परा ।
मयि रुष्टे सुसन्त्रस्ता भर्त्सिते यत-वाग् भयात्

na mayy anāśite bhuṅkte nāsnāte snāti mat-parā |
mayi ruṣṭe susantrastā bhartsite yata-vāg bhayāt

---

04.28.020

प्रबोधयति माविज्ञं व्युषिते शोक-कर्शिता ।
वर्त्मैतद् गृह-मेधीयं वीर-सूर् अपि नेष्यति

prabodhayati māvijñaṃ vyuṣite śoka-karśitā |
vartmaitad gṛha-medhīyaṃ vīra-sūr api neṣyati

---

04.28.021

कथं नु दारका दीना दारकीर् वापरायणाः ।
वर्तिष्यन्ते मयि गते भिन्न-नाव इवोदधौ

kathaṃ nu dārakā dīnā dārakīr vāparāyaṇāḥ |
vartiṣyante mayi gate bhinna-nāva ivodadhau

---

04.28.022

एवं कृपणया बुद्ध्या शोचन्तम् अतद्-अर्हणम् ।
ग्रहीतुं कृत-धीर् एनं भय-नामाभ्यपद्यत

evaṃ kṛpaṇayā buddhyā śocantam atad-arhaṇam |
grahītuṃ kṛta-dhīr enaṃ bhaya-nāmābhyapadyata

---

04.28.023

पशुवद् यवनैर् एष नीयमानः स्वकं क्षयम् ।
अन्वद्रवन्न् अनुपथाः शोचन्तो भृशम् आतुराः

paśuvad yavanair eṣa nīyamānaḥ svakaṃ kṣayam |
anvadravann anupathāḥ śocanto bhṛśam āturāḥ

---

04.28.024

पुरीं विहायोपगत उपरुद्धो भुजङ्गमः ।
यदा तम् एवानु पुरी विशीर्णा प्रकृतिं गता

purīṃ vihāyopagata uparuddho bhujaṅgamaḥ |
yadā tam evānu purī viśīrṇā prakṛtiṃ gatā

---

04.28.025

विकृष्यमाणः प्रसभं यवनेन बलीयसा ।
नाविन्दत् तमसाविष्टः सखायं सुहृदं पुरः

vikṛṣyamāṇaḥ prasabhaṃ yavanena balīyasā |
nāvindat tamasāviṣṭaḥ sakhāyaṃ suhṛdaṃ puraḥ

---

04.28.026

तं यज्ञ-पशवो ऽनेन संज्ञप्ता ये ऽदयालुना ।
कुठारैश् चिच्छिदुः क्रुद्धाः स्मरन्तो ऽमीवम् अस्य तत्

taṃ yajña-paśavo 'nena saṃjñaptā ye 'dayālunā |
kuṭhāraiś cicchiduḥ kruddhāḥ smaranto 'mīvam asya tat

---

04.28.027

अनन्त-पारे तमसि मग्नो नष्ट-स्मृतिः समाः ।
शाश्वतीर् अनुभूयार्तिं प्रमदा-सङ्ग-दूषितः

ananta-pāre tamasi magno naṣṭa-smṛtiḥ samāḥ |
śāśvatīr anubhūyārtiṃ pramadā-saṅga-dūṣitaḥ

---

04.28.028

ताम् एव मनसा गृह्णन् बभूव प्रमदोत्तमा ।
अनन्तरं विदर्भस्य राज-सिंहस्य वेश्मनि

tām eva manasā gṛhṇan babhūva pramadottamā |
anantaraṃ vidarbhasya rāja-siṃhasya veśmani

---

04.28.029

उपयेमे वीर्य-पणां वैदर्भीं मलयध्वजः ।
युधि निर्जित्य राजन्यान् पाण्ड्यः पर-पुरञ्जयः

upayeme vīrya-paṇāṃ vaidarbhīṃ malayadhvajaḥ |
yudhi nirjitya rājanyān pāṇḍyaḥ para-purañjayaḥ

---

04.28.030

तस्यां स जनयां चक्र आत्मजाम् असितेक्षणाम् ।
यवीयसः सप्त सुतान् सप्त द्रविड-भूभृतः

tasyāṃ sa janayāṃ cakra ātmajām asitekṣaṇām |
yavīyasaḥ sapta sutān sapta draviḍa-bhūbhṛtaḥ

---

04.28.031

एकैकस्याभवत् तेषां राजन्न् अर्बुदम् अर्बुदम् ।
भोक्ष्यते यद्-वंश-धरैर् मही मन्वन्तरं परम्

ekaikasyābhavat teṣāṃ rājann arbudam arbudam |
bhokṣyate yad-vaṃśa-dharair mahī manvantaraṃ param

---

04.28.032

अगस्त्यः प्राग् दुहितरम् उपयेमे धृत-व्रताम् ।
यस्यां दृढच्युतो जात इध्मवाहात्मजो मुनिः

agastyaḥ prāg duhitaram upayeme dhṛta-vratām |
yasyāṃ dṛḍhacyuto jāta idhmavāhātmajo muniḥ

---

04.28.033

विभज्य तनयेभ्यः क्ष्मां राजर्षिर् मलयध्वजः ।
आरिराधयिषुः कृष्णं स जगाम कुलाचलम्

vibhajya tanayebhyaḥ kṣmāṃ rājarṣir malayadhvajaḥ |
ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇaṃ sa jagāma kulācalam

---

04.28.034

हित्वा गृहान् सुतान् भोगान् वैदर्भी मदिरेक्षणा ।
अन्वधावत पाण्ड्येशं ज्योत्स्नेव रजनी-करम्

hitvā gṛhān sutān bhogān vaidarbhī madirekṣaṇā |
anvadhāvata pāṇḍyeśaṃ jyotsneva rajanī-karam

---

04.28.035

तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका ।
तत्-पुण्य-सलिलैर् नित्यम् उभयत्रात्मनो मृजन्

tatra candravasā nāma tāmraparṇī vaṭodakā |
tat-puṇya-salilair nityam ubhayatrātmano mṛjan

---

04.28.036

कन्दाष्टिभिर् मूल-फलैः पुष्प-पर्णैस् तृणोदकैः ।
वर्तमानः शनैर् गात्र- कर्शनं तप आस्थितः

kandāṣṭibhir mūla-phalaiḥ puṣpa-parṇais tṛṇodakaiḥ |
vartamānaḥ śanair gātra- karśanaṃ tapa āsthitaḥ

---

04.28.037

शीतोष्ण-वात-वर्षाणि क्षुत्-पिपासे प्रियाप्रिये ।
सुख-दुःखे इति द्वन्द्वान्य् अजयत् सम-दर्शनः

śītoṣṇa-vāta-varṣāṇi kṣut-pipāse priyāpriye |
sukha-duḥkhe iti dvandvāny ajayat sama-darśanaḥ

---

04.28.038

तपसा विद्यया पक्व- कषायो नियमैर् यमैः ।
युयुजे ब्रह्मण्य् आत्मानं विजिताक्षानिलाशयः

tapasā vidyayā pakva- kaṣāyo niyamair yamaiḥ |
yuyuje brahmaṇy ātmānaṃ vijitākṣānilāśayaḥ

---

04.28.039

आस्ते स्थाणुर् इवैकत्र दिव्यं वर्ष-शतं स्थिरः ।
वासुदेवे भगवति नान्यद् वेदोद्वहन् रतिम्

āste sthāṇur ivaikatra divyaṃ varṣa-śataṃ sthiraḥ |
vāsudeve bhagavati nānyad vedodvahan ratim

---

04.28.040

स व्यापकतयात्मानं व्यतिरिक्ततयात्मनि ।
विद्वान् स्वप्न इवामर्श- साक्षिणं विरराम ह

sa vyāpakatayātmānaṃ vyatiriktatayātmani |
vidvān svapna ivāmarśa- sākṣiṇaṃ virarāma ha

---

04.28.041

साक्षाद् भगवतोक्तेन गुरुणा हरिणा नृप ।
विशुद्ध-ज्ञान-दीपेन स्फुरता विश्वतो-मुखम्

sākṣād bhagavatoktena guruṇā hariṇā nṛpa |
viśuddha-jñāna-dīpena sphuratā viśvato-mukham

---

04.28.042

परे ब्रह्मणि चात्मानं परं ब्रह्म तथात्मनि ।
वीक्षमाणो विहायेक्षाम् अस्माद् उपरराम ह

pare brahmaṇi cātmānaṃ paraṃ brahma tathātmani |
vīkṣamāṇo vihāyekṣām asmād upararāma ha

---

04.28.043

पतिं परम-धर्म-ज्ञं वैदर्भी मलयध्वजम् ।
प्रेम्णा पर्यचरद् धित्वा भोगान् सा पति-देवता

patiṃ parama-dharma-jñaṃ vaidarbhī malayadhvajam |
premṇā paryacarad dhitvā bhogān sā pati-devatā

---

04.28.044

चीर-वासा व्रत-क्षामा वेणी-भूत-शिरोरुहा ।
बभाव् उप पतिं शान्ता शिखा शान्तम् इवानलम्

cīra-vāsā vrata-kṣāmā veṇī-bhūta-śiroruhā |
babhāv upa patiṃ śāntā śikhā śāntam ivānalam

---

04.28.045

अजानती प्रियतमं यदोपरतम् अङ्गना ।
सुस्थिरासनम् आसाद्य यथा-पूर्वम् उपाचरत्

ajānatī priyatamaṃ yadoparatam aṅganā |
susthirāsanam āsādya yathā-pūrvam upācarat

---

04.28.046

यदा नोपलभेताङ्घ्राव् ऊष्माणं पत्युर् अर्चती ।
आसीत् संविग्न-हृदया यूथ-भ्रष्टा मृगी यथा

yadā nopalabhetāṅghrāv ūṣmāṇaṃ patyur arcatī |
āsīt saṃvigna-hṛdayā yūtha-bhraṣṭā mṛgī yathā

---

04.28.047

आत्मानं शोचती दीनम् अबन्धुं विक्लवाश्रुभिः ।
स्तनाव् आसिच्य विपिने सुस्वरं प्ररुरोद सा

ātmānaṃ śocatī dīnam abandhuṃ viklavāśrubhiḥ |
stanāv āsicya vipine susvaraṃ praruroda sā

---

04.28.048

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे इमाम् उदधि-मेखलाम् ।
दस्युभ्यः क्षत्र-बन्धुभ्यो बिभ्यतीं पातुम् अर्हसि

uttiṣṭhottiṣṭha rājarṣe imām udadhi-mekhalām |
dasyubhyaḥ kṣatra-bandhubhyo bibhyatīṃ pātum arhasi

---

04.28.049

एवं विलपन्ती बाला विपिने ऽनुगता पतिम् ।
पतिता पादयोर् भर्तू रुदत्य् अश्रूण्य् अवर्तयत्

evaṃ vilapantī bālā vipine 'nugatā patim |
patitā pādayor bhartū rudaty aśrūṇy avartayat

---

04.28.050

चितिं दारुमयीं चित्वा तस्यां पत्युः कलेवरम् ।
आदीप्य चानुमरणे विलपन्ती मनो दधे

citiṃ dārumayīṃ citvā tasyāṃ patyuḥ kalevaram |
ādīpya cānumaraṇe vilapantī mano dadhe

---

04.28.051

तत्र पूर्वतरः कश्चित् सखा ब्राह्मण आत्मवान् ।
सान्त्वयन् वल्गुना साम्ना ताम् आह रुदतीं प्रभो

tatra pūrvataraḥ kaścit sakhā brāhmaṇa ātmavān |
sāntvayan valgunā sāmnā tām āha rudatīṃ prabho

---

04.28.052

0 ब्राह्मण उवाच का त्वं कस्यासि को वायं शयानो यस्य शोचसि ।
जानासि किं सखायं मां येनाग्रे विचचर्थ ह

0 brāhmaṇa uvāca kā tvaṃ kasyāsi ko vāyaṃ śayāno yasya śocasi |
jānāsi kiṃ sakhāyaṃ māṃ yenāgre vicacartha ha

---

04.28.053

अपि स्मरसि चात्मानम् अविज्ञात-सखं सखे ।
हित्वा मां पदम् अन्विच्छन् भौम-भोग-रतो गतः

api smarasi cātmānam avijñāta-sakhaṃ sakhe |
hitvā māṃ padam anvicchan bhauma-bhoga-rato gataḥ

---

04.28.054

हंसाव् अहं च त्वं चार्य सखायौ मानसायनौ ।
अभूताम् अन्तरा वौकः सहस्र-परिवत्सरान्

haṃsāv ahaṃ ca tvaṃ cārya sakhāyau mānasāyanau |
abhūtām antarā vaukaḥ sahasra-parivatsarān

---

04.28.055

स त्वं विहाय मां बन्धो गतो ग्राम्य-मतिर् महीम् ।
विचरन् पदम् अद्राक्षीः कयाचिन् निर्मितं स्त्रिया

sa tvaṃ vihāya māṃ bandho gato grāmya-matir mahīm |
vicaran padam adrākṣīḥ kayācin nirmitaṃ striyā

---

04.28.056

पञ्चारामं नव-द्वारम् एक-पालं त्रि-कोष्ठकम् ।
षट्-कुलं पञ्च-विपणं पञ्च-प्रकृति स्त्री-धवम्

pañcārāmaṃ nava-dvāram eka-pālaṃ tri-koṣṭhakam |
ṣaṭ-kulaṃ pañca-vipaṇaṃ pañca-prakṛti strī-dhavam

---

04.28.057

पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वारः प्राणा नव प्रभो ।
तेजो-ऽब्-अन्नानि कोष्ठानि कुलम् इन्द्रिय-सङ्ग्रहः

pañcendriyārthā ārāmā dvāraḥ prāṇā nava prabho |
tejo-'b-annāni koṣṭhāni kulam indriya-saṅgrahaḥ

---

04.28.058

विपणस् तु क्रिया-शक्तिर् भूत-प्रकृतिर् अव्यया ।
शक्त्य्-अधीशः पुमांस् त्व् अत्र प्रविष्टो नावबुध्यते

vipaṇas tu kriyā-śaktir bhūta-prakṛtir avyayā |
śakty-adhīśaḥ pumāṃs tv atra praviṣṭo nāvabudhyate

---

04.28.059

तस्मिंस् त्वं रामया स्पृष्टो रममाणो ऽश्रुत-स्मृतिः ।
तत्-सङ्गाद् ईदृशीं प्राप्तो दशां पापीयसीं प्रभो

tasmiṃs tvaṃ rāmayā spṛṣṭo ramamāṇo 'śruta-smṛtiḥ |
tat-saṅgād īdṛśīṃ prāpto daśāṃ pāpīyasīṃ prabho

---

04.28.060

न त्वं विदर्भ-दुहिता नायं वीरः सुहृत् तव ।
न पतिस् त्वं पुरञ्जन्या रुद्धो नव-मुखे यया

na tvaṃ vidarbha-duhitā nāyaṃ vīraḥ suhṛt tava |
na patis tvaṃ purañjanyā ruddho nava-mukhe yayā

---

04.28.061

माया ह्य् एषा मया सृष्टा यत् पुमांसं स्त्रियं सतीम् ।
मन्यसे नोभयं यद् वै हंसौ पश्यावयोर् गतिम्

māyā hy eṣā mayā sṛṣṭā yat pumāṃsaṃ striyaṃ satīm |
manyase nobhayaṃ yad vai haṃsau paśyāvayor gatim

---

04.28.062

अहं भवान् न चान्यस् त्वं त्वम् एवाहं विचक्ष्व भोः ।
न नौ पश्यन्ति कवयश् छिद्रं जातु मनाग् अपि

ahaṃ bhavān na cānyas tvaṃ tvam evāhaṃ vicakṣva bhoḥ |
na nau paśyanti kavayaś chidraṃ jātu manāg api

---

04.28.063

यथा पुरुष आत्मानम् एकम् आदर्श-चक्षुषोः ।
द्विधाभूतम् अवेक्षेत तथैवान्तरम् आवयोः

yathā puruṣa ātmānam ekam ādarśa-cakṣuṣoḥ |
dvidhābhūtam avekṣeta tathaivāntaram āvayoḥ

---

04.28.064

एवं स मानसो हंसो हंसेन प्रतिबोधितः ।
स्व-स्थस् तद्-व्यभिचारेण नष्टाम् आप पुनः स्मृतिम्

evaṃ sa mānaso haṃso haṃsena pratibodhitaḥ |
sva-sthas tad-vyabhicāreṇa naṣṭām āpa punaḥ smṛtim

---

04.28.065

बर्हिष्मन्न् एतद् अध्यात्मं पारोक्ष्येण प्रदर्शितम् ।
यत् परोक्ष-प्रियो देवो भगवान् विश्व-भावनः

barhiṣmann etad adhyātmaṃ pārokṣyeṇa pradarśitam |
yat parokṣa-priyo devo bhagavān viśva-bhāvanaḥ

04.29.001

0 प्राचीनबर्हिर् उवाच भगवंस् ते वचो ऽस्माभिर् न सम्यग् अवगम्यते ।
कवयस् तद् विजानन्ति न वयं कर्म-मोहिताः

0 prācīnabarhir uvāca bhagavaṃs te vaco 'smābhir na samyag avagamyate |
kavayas tad vijānanti na vayaṃ karma-mohitāḥ

---

04.29.002

0 नारद उवाच पुरुषं पुरञ्जनं विद्याद् यद् व्यनक्त्य् आत्मनः पुरम् ।
एक-द्वि-त्रि-चतुष्-पादं बहु-पादम् अपादकम्

0 nārada uvāca puruṣaṃ purañjanaṃ vidyād yad vyanakty ātmanaḥ puram |
eka-dvi-tri-catuṣ-pādaṃ bahu-pādam apādakam

---

04.29.003

यो ऽविज्ञाताहृतस् तस्य पुरुषस्य सखेश्वरः ।
यन् न विज्ञायते पुम्भिर् नामभिर् वा क्रिया-गुणैः

yo 'vijñātāhṛtas tasya puruṣasya sakheśvaraḥ |
yan na vijñāyate pumbhir nāmabhir vā kriyā-guṇaiḥ

---

04.29.004

यदा जिघृक्षन् पुरुषः कार्त्स्न्येन प्रकृतेर् गुणान् ।
नव-द्वारं द्वि-हस्ताङ्घ्रि तत्रामनुत साध्व् इति

yadā jighṛkṣan puruṣaḥ kārtsnyena prakṛter guṇān |
nava-dvāraṃ dvi-hastāṅghri tatrāmanuta sādhv iti

---

04.29.005

बुद्धिं तु प्रमदां विद्यान् ममाहम् इति यत्-कृतम् ।
याम् अधिष्ठाय देहे ऽस्मिन् पुमान् भुङ्क्ते ऽक्षभिर् गुणान्

buddhiṃ tu pramadāṃ vidyān mamāham iti yat-kṛtam |
yām adhiṣṭhāya dehe 'smin pumān bhuṅkte 'kṣabhir guṇān

---

04.29.006

सखाय इन्द्रिय-गणा ज्ञानं कर्म च यत्-कृतम् ।
सख्यस् तद्-वृत्तयः प्राणः पञ्च-वृत्तिर् यथोरगः

sakhāya indriya-gaṇā jñānaṃ karma ca yat-kṛtam |
sakhyas tad-vṛttayaḥ prāṇaḥ pañca-vṛttir yathoragaḥ

---

04.29.007

बृहद्-बलं मनो विद्याद् उभयेन्द्रिय-नायकम् ।
पञ्चालाः पञ्च विषया यन्-मध्ये नव-खं पुरम्

bṛhad-balaṃ mano vidyād ubhayendriya-nāyakam |
pañcālāḥ pañca viṣayā yan-madhye nava-khaṃ puram

---

04.29.008

अक्षिणी नासिके कर्णौ मुखं शिश्न-गुदाव् इति ।
द्वे द्वे द्वारौ बहिर् याति यस् तद्-इन्द्रिय-संयुतः

akṣiṇī nāsike karṇau mukhaṃ śiśna-gudāv iti |
dve dve dvārau bahir yāti yas tad-indriya-saṃyutaḥ

---

04.29.009

अक्षिणी नासिके आस्यम् इति पञ्च पुरः कृताः ।
दक्षिणा दक्षिणः कर्ण उत्तरा चोत्तरः स्मृतः

akṣiṇī nāsike āsyam iti pañca puraḥ kṛtāḥ |
dakṣiṇā dakṣiṇaḥ karṇa uttarā cottaraḥ smṛtaḥ

---

04.29.010

पश्चिमे इत्य् अधो द्वारौ गुदं शिश्नम् इहोच्यते ।
खद्योताविर्मुखी चात्र नेत्रे एकत्र निर्मिते ।
रूपं विभ्राजितं ताभ्यां विचष्टे चक्षुषेश्वरः

paścime ity adho dvārau gudaṃ śiśnam ihocyate |
khadyotāvirmukhī cātra netre ekatra nirmite |
rūpaṃ vibhrājitaṃ tābhyāṃ vicaṣṭe cakṣuṣeśvaraḥ

---

04.29.011

नलिनी नालिनी नासे गन्धः सौरभ उच्यते ।
घ्राणो ऽवधूतो मुख्यास्यं विपणो वाग् रसविद् रसः

nalinī nālinī nāse gandhaḥ saurabha ucyate |
ghrāṇo 'vadhūto mukhyāsyaṃ vipaṇo vāg rasavid rasaḥ

---

04.29.012

आपणो व्यवहारो ऽत्र चित्रम् अन्धो बहूदनम् ।
पितृहूर् दक्षिणः कर्ण उत्तरो देवहूः स्मृतः

āpaṇo vyavahāro 'tra citram andho bahūdanam |
pitṛhūr dakṣiṇaḥ karṇa uttaro devahūḥ smṛtaḥ

---

04.29.013

प्रवृत्तं च निवृत्तं च शास्त्रं पञ्चाल-संज्ञितम् ।
पितृ-यानं देव-यानं श्रोत्राच् छ्रुत-धराद् व्रजेत्

pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca śāstraṃ pañcāla-saṃjñitam |
pitṛ-yānaṃ deva-yānaṃ śrotrāc chruta-dharād vrajet

---

04.29.014

आसुरी मेढ्रम् अर्वाग्-द्वार् व्यवायो ग्रामिणां रतिः ।
उपस्थो दुर्मदः प्रोक्तो निरृतिर् गुद उच्यते

āsurī meḍhram arvāg-dvār vyavāyo grāmiṇāṃ ratiḥ |
upastho durmadaḥ prokto nirṛtir guda ucyate

---

04.29.015

वैशसं नरकं पायुर् लुब्धको ऽन्धौ तु मे शृणु ।
हस्त-पादौ पुमांस् ताभ्यां युक्तो याति करोति च

vaiśasaṃ narakaṃ pāyur lubdhako 'ndhau tu me śṛṇu |
hasta-pādau pumāṃs tābhyāṃ yukto yāti karoti ca

---

04.29.016

अन्तः-पुरं च हृदयं विषूचिर् मन उच्यते ।
तत्र मोहं प्रसादं वा हर्षं प्राप्नोति तद्-गुणैः

antaḥ-puraṃ ca hṛdayaṃ viṣūcir mana ucyate |
tatra mohaṃ prasādaṃ vā harṣaṃ prāpnoti tad-guṇaiḥ

---

04.29.017

यथा यथा विक्रियते गुणाक्तो विकरोति वा ।
तथा तथोपद्रष्टात्मा तद्-वृत्तीर् अनुकार्यते

yathā yathā vikriyate guṇākto vikaroti vā |
tathā tathopadraṣṭātmā tad-vṛttīr anukāryate

---

04.29.018

देहो रथस् त्व् इन्द्रियाश्वः संवत्सर-रयो ऽगतिः ।
द्वि-कर्म-चक्रस् त्रि-गुण- ध्वजः पञ्चासु-बन्धुरः

deho rathas tv indriyāśvaḥ saṃvatsara-rayo 'gatiḥ |
dvi-karma-cakras tri-guṇa- dhvajaḥ pañcāsu-bandhuraḥ

---

04.29.019

मनो-रश्मिर् बुद्धि-सूतो हृन्-नीडो द्वन्द्व-कूबरः ।
पञ्चेन्द्रियार्थ-प्रक्षेपः सप्त-धातु-वरूथकः

mano-raśmir buddhi-sūto hṛn-nīḍo dvandva-kūbaraḥ |
pañcendriyārtha-prakṣepaḥ sapta-dhātu-varūthakaḥ

---

04.29.020

आकूतिर् विक्रमो बाह्यो मृग-तृष्णां प्रधावति ।
एकादशेन्द्रिय-चमूः पञ्च-सूना-विनोद-कृत्

ākūtir vikramo bāhyo mṛga-tṛṣṇāṃ pradhāvati |
ekādaśendriya-camūḥ pañca-sūnā-vinoda-kṛt

---

04.29.021

संवत्सरश् चण्डवेगः कालो येनोपलक्षितः ।
तस्याहानीह गन्धर्वा गन्धर्व्यो रात्रयः स्मृताः ।
हरन्त्य् आयुः परिक्रान्त्या षष्ट्य्-उत्तर-शत-त्रयम्

saṃvatsaraś caṇḍavegaḥ kālo yenopalakṣitaḥ |
tasyāhānīha gandharvā gandharvyo rātrayaḥ smṛtāḥ |
haranty āyuḥ parikrāntyā ṣaṣṭy-uttara-śata-trayam

---

04.29.022

काल-कन्या जरा साक्षाल् लोकस् तां नाभिनन्दति ।
स्वसारं जगृहे मृत्युः क्षयाय यवनेश्वरः

kāla-kanyā jarā sākṣāl lokas tāṃ nābhinandati |
svasāraṃ jagṛhe mṛtyuḥ kṣayāya yavaneśvaraḥ

---

04.29.023

आधयो व्याधयस् तस्य सैनिका यवनाश् चराः ।
भूतोपसर्गाशु-रयः प्रज्वारो द्वि-विधो ज्वरः

ādhayo vyādhayas tasya sainikā yavanāś carāḥ |
bhūtopasargāśu-rayaḥ prajvāro dvi-vidho jvaraḥ

---

04.29.024

एवं बहु-विधैर् दुःखैर् दैव-भूतात्म-सम्भवैः ।
क्लिश्यमानः शतं वर्षं देहे देही तमो-वृतः

evaṃ bahu-vidhair duḥkhair daiva-bhūtātma-sambhavaiḥ |
kliśyamānaḥ śataṃ varṣaṃ dehe dehī tamo-vṛtaḥ

---

04.29.025

प्राणेन्द्रिय-मनो-धर्मान् आत्मन्य् अध्यस्य निर्गुणः ।
शेते काम-लवान् ध्यायन् ममाहम् इति कर्म-कृत्

prāṇendriya-mano-dharmān ātmany adhyasya nirguṇaḥ |
śete kāma-lavān dhyāyan mamāham iti karma-kṛt

---

04.29.026

यदात्मानम् अविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् ।
पुरुषस् तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृतेः स्व-दृक्

yadātmānam avijñāya bhagavantaṃ paraṃ gurum |
puruṣas tu viṣajjeta guṇeṣu prakṛteḥ sva-dṛk

---

04.29.027

गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुते ऽवशः ।
शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथा-कर्माभिजायते

guṇābhimānī sa tadā karmāṇi kurute 'vaśaḥ |
śuklaṃ kṛṣṇaṃ lohitaṃ vā yathā-karmābhijāyate

---

04.29.028

शुक्लात् प्रकाश-भूयिष्ठा लोकान् आप्नोति कर्हिचित् ।
दुःखोदर्कान् क्रियायासांस् तमः-शोकोत्कटान् क्वचित्

śuklāt prakāśa-bhūyiṣṭhā lokān āpnoti karhicit |
duḥkhodarkān kriyāyāsāṃs tamaḥ-śokotkaṭān kvacit

---

04.29.029

क्वचित् पुमान् क्वचिच् च स्त्री क्वचिन् नोभयम् अन्ध-धीः ।
देवो मनुष्यस् तिर्यग् वा यथा-कर्म-गुणं भवः

kvacit pumān kvacic ca strī kvacin nobhayam andha-dhīḥ |
devo manuṣyas tiryag vā yathā-karma-guṇaṃ bhavaḥ

---

04.29.030

क्षुत्-परीतो यथा दीनः सारमेयो गृहं गृहम् ।
चरन् विन्दति यद्-दिष्टं दण्डम् ओदनम् एव वा

kṣut-parīto yathā dīnaḥ sārameyo gṛhaṃ gṛham |
caran vindati yad-diṣṭaṃ daṇḍam odanam eva vā

---

04.29.031

तथा कामाशयो जीव उच्चावच-पथा भ्रमन् ।
उपर्य् अधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम्

tathā kāmāśayo jīva uccāvaca-pathā bhraman |
upary adho vā madhye vā yāti diṣṭaṃ priyāpriyam

---

04.29.032

दुःखेष्व् एकतरेणापि दैव-भूतात्म-हेतुषु ।
जीवस्य न व्यवच्छेदः स्याच् चेत् तत्-तत्-प्रतिक्रिया

duḥkheṣv ekatareṇāpi daiva-bhūtātma-hetuṣu |
jīvasya na vyavacchedaḥ syāc cet tat-tat-pratikriyā

---

04.29.033

यथा हि पुरुषो भारं शिरसा गुरुम् उद्वहन् ।
तं स्कन्धेन स आधत्ते तथा सर्वाः प्रतिक्रियाः

yathā hi puruṣo bhāraṃ śirasā gurum udvahan |
taṃ skandhena sa ādhatte tathā sarvāḥ pratikriyāḥ

---

04.29.034

नैकान्ततः प्रतीकारः कर्मणां कर्म केवलम् ।
द्वयं ह्य् अविद्योपसृतं स्वप्ने स्वप्न इवानघ

naikāntataḥ pratīkāraḥ karmaṇāṃ karma kevalam |
dvayaṃ hy avidyopasṛtaṃ svapne svapna ivānagha

---

04.29.035

अर्थे ह्य् अविद्यमाने ऽपि संसृतिर् न निवर्तते ।
मनसा लिङ्ग-रूपेण स्वप्ने विचरतो यथा

arthe hy avidyamāne 'pi saṃsṛtir na nivartate |
manasā liṅga-rūpeṇa svapne vicarato yathā

---

04.29.036

अथात्मनो ऽर्थ-भूतस्य यतो ऽनर्थ-परम्परा ।
संसृतिस् तद्-व्यवच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ

athātmano 'rtha-bhūtasya yato 'nartha-paramparā |
saṃsṛtis tad-vyavacchedo bhaktyā paramayā gurau

---

04.29.037

वासुदेवे भगवति भक्ति-योगः समाहितः ।
सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति

vāsudeve bhagavati bhakti-yogaḥ samāhitaḥ |
sadhrīcīnena vairāgyaṃ jñānaṃ ca janayiṣyati

---

04.29.038

सो ऽचिराद् एव राजर्षे स्याद् अच्युत-कथाश्रयः ।
शृण्वतः श्रद्दधानस्य नित्यदा स्याद् अधीयतः

so 'cirād eva rājarṣe syād acyuta-kathāśrayaḥ |
śṛṇvataḥ śraddadhānasya nityadā syād adhīyataḥ

---

04.29.039

यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशयाः ।
भगवद्-गुणानुकथन- श्रवण-व्यग्र-चेतसः

yatra bhāgavatā rājan sādhavo viśadāśayāḥ |
bhagavad-guṇānukathana- śravaṇa-vyagra-cetasaḥ

---

04.29.040

तस्मिन् महन्-मुखरिता मधुभिच्- चरित्र-पीयूष-शेष-सरितः परितः स्रवन्ति ।
ता ये पिबन्त्य् अवितृषो नृप गाढ-कर्णैस् तान् न स्पृशन्त्य् अशन-तृड्-भय-शोक-मोहाः

tasmin mahan-mukharitā madhubhic- caritra-pīyūṣa-śeṣa-saritaḥ paritaḥ sravanti |
tā ye pibanty avitṛṣo nṛpa gāḍha-karṇais tān na spṛśanty aśana-tṛḍ-bhaya-śoka-mohāḥ

---

04.29.041

एतैर् उपद्रुतो नित्यं जीव-लोकः स्वभावजैः ।
न करोति हरेर् नूनं कथामृत-निधौ रतिम्

etair upadruto nityaṃ jīva-lokaḥ svabhāvajaiḥ |
na karoti harer nūnaṃ kathāmṛta-nidhau ratim

---

04.29.042

प्रजापति-पतिः साक्षाद् भगवान् गिरिशो मनुः ।
दक्षादयः प्रजाध्यक्षा नैष्ठिकाः सनकादयः

prajāpati-patiḥ sākṣād bhagavān giriśo manuḥ |
dakṣādayaḥ prajādhyakṣā naiṣṭhikāḥ sanakādayaḥ

---

04.29.043

मरीचिर् अत्र्य्-अङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
भृगुर् वसिष्ठ इत्य् एते मद्-अन्ता ब्रह्म-वादिनः

marīcir atry-aṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
bhṛgur vasiṣṭha ity ete mad-antā brahma-vādinaḥ

---

04.29.044

अद्यापि वाचस्-पतयस् तपो-विद्या-समाधिभिः ।
पश्यन्तो ऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम्

adyāpi vācas-patayas tapo-vidyā-samādhibhiḥ |
paśyanto 'pi na paśyanti paśyantaṃ parameśvaram

---

04.29.045

शब्द-ब्रह्मणि दुष्पारे चरन्त उरु-विस्तरे ।
मन्त्र-लिङ्गैर् व्यवच्छिन्नं भजन्तो न विदुः परम्

śabda-brahmaṇi duṣpāre caranta uru-vistare |
mantra-liṅgair vyavacchinnaṃ bhajanto na viduḥ param

---

04.29.046

सर्वेषाम् एव जन्तूनां सततं देह-पोषणे ।
अस्ति प्रज्ञा समायत्ता को विशेषस् तदा नृणाम्

sarveṣām eva jantūnāṃ satataṃ deha-poṣaṇe |
asti prajñā samāyattā ko viśeṣas tadā nṛṇām

---

04.29.047

लब्ध्वेहान्ते मनुष्यत्वं हित्वा देहाद्य्-असद्-ग्रहम् ।
आत्म-सृत्या विहायेदं जीवात्मा स विशिष्यते

labdhvehānte manuṣyatvaṃ hitvā dehādy-asad-graham |
ātma-sṛtyā vihāyedaṃ jīvātmā sa viśiṣyate

---

04.29.046

यदा यस्यानुगृह्णाति भगवान् आत्म-भावितः ।
स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम्

yadā yasyānugṛhṇāti bhagavān ātma-bhāvitaḥ |
sa jahāti matiṃ loke vede ca pariniṣṭhitām

---

04.29.047

तस्मात् कर्मसु बर्हिष्मन्न् अज्ञानाद् अर्थ-काशिषु ।
मार्थ-दृष्टिं कृथाः श्रोत्र- स्पर्शिष्व् अस्पृष्ट-वस्तुषु

tasmāt karmasu barhiṣmann ajñānād artha-kāśiṣu |
mārtha-dṛṣṭiṃ kṛthāḥ śrotra- sparśiṣv aspṛṣṭa-vastuṣu

---

04.29.048

स्वं लोकं न विदुस् ते वै यत्र देवो जनार्दनः ।
आहुर् धूम्र-धियो वेदं सकर्मकम् अतद्-विदः

svaṃ lokaṃ na vidus te vai yatra devo janārdanaḥ |
āhur dhūmra-dhiyo vedaṃ sakarmakam atad-vidaḥ

---

04.29.049

आस्तीर्य दर्भैः प्राग्-अग्रैः कार्त्स्न्येन क्षिति-मण्डलम् ।
स्तब्धो बृहद्-वधान् मानी कर्म नावैषि यत् परम् ।
तत् कर्म हरि-तोषं यत् सा विद्या तन्-मतिर् यया

āstīrya darbhaiḥ prāg-agraiḥ kārtsnyena kṣiti-maṇḍalam |
stabdho bṛhad-vadhān mānī karma nāvaiṣi yat param |
tat karma hari-toṣaṃ yat sā vidyā tan-matir yayā

---

04.29.050

हरिर् देह-भृताम् आत्मा स्वयं प्रकृतिर् ईश्वरः ।
तत्-पाद-मूलं शरणं यतः क्षेमो नृणाम् इह

harir deha-bhṛtām ātmā svayaṃ prakṛtir īśvaraḥ |
tat-pāda-mūlaṃ śaraṇaṃ yataḥ kṣemo nṛṇām iha

---

04.29.051

स वै प्रियतमश् चात्मा यतो न भयम् अण्व् अपि ।
इति वेद स वै विद्वान् यो विद्वान् स गुरुर् हरिः

sa vai priyatamaś cātmā yato na bhayam aṇv api |
iti veda sa vai vidvān yo vidvān sa gurur hariḥ

---

04.29.052

0 नारद उवाच प्रश्न एवं हि सञ्छिन्नो भवतः पुरुषर्षभ ।
अत्र मे वदतो गुह्यं निशामय सुनिश्चितम्

0 nārada uvāca praśna evaṃ hi sañchinno bhavataḥ puruṣarṣabha |
atra me vadato guhyaṃ niśāmaya suniścitam

---

04.29.053

क्षुद्रं चरं सुमनसां शरणे मिथित्वा $ रक्तं षडङ्घ्रि-गण-सामसु लुब्ध-कर्णम् &अम्प्;अग्रे वृकान् असु-तृपो ऽविगणय्य यान्तं % पृष्ठे मृगं मृगय लुब्धक-बाण-भिन्नम्

kṣudraṃ caraṃ sumanasāṃ śaraṇe mithitvā $ raktaṃ ṣaḍaṅghri-gaṇa-sāmasu lubdha-karṇam &agre vṛkān asu-tṛpo 'vigaṇayya yāntaṃ % pṛṣṭhe mṛgaṃ mṛgaya lubdhaka-bāṇa-bhinnam

---

04.29.054

• ॥
  अस्यार्थः सुमनः-सम-धर्मणां स्त्रीणां शरण आश्रमे पुष्प-मधु-गन्धवत् क्षुद्रतमं काम्य-कर्म-विपाकजं काम-सुख-लवं जैह्व्यौपस्थ्यादि विचिन्वन्तं मिथुनी-भूय तद्-अभिनिवेशित-मनसं षडङ्घ्रि-गण-साम-गीतवद् अतिमनोहर-वनितादि-जनालापेष्व् अतितराम् अतिप्रलोभित-कर्णम् अग्रे वृक-यूथवद् आत्मन आयुर् हरतो ऽहो-रात्रान् तान् काल-लव-विशेषान् अविगणय्य गृहेषु विहरन्तं पृष्ठत एव परोक्षम् अनुप्रवृत्तो लुब्धकः कृतान्तो ऽन्तः शरेण यम् इह पराविध्यति तम् इमम् आत्मानम् अहो राजन् भिन्न-हृदयं द्रष्टुम् अर्हसीति

** // asyārthaḥ sumanaḥ-sama-dharmaṇāṃ strīṇāṃ śaraṇa āśrame puṣpa-madhu-gandhavat kṣudratamaṃ kāmya-karma-vipākajaṃ kāma-sukha-lavaṃ jaihvyaupasthyādi vicinvantaṃ mithunī-bhūya tad-abhiniveśita-manasaṃ ṣaḍaṅghri-gaṇa-sāma-gītavad atimanohara-vanitādi-janālāpeṣv atitarām atipralobhita-karṇam agre vṛka-yūthavad ātmana āyur harato 'ho-rātrān tān kāla-lava-viśeṣān avigaṇayya gṛheṣu viharantaṃ pṛṣṭhata eva parokṣam anupravṛtto lubdhakaḥ kṛtānto 'ntaḥ śareṇa yam iha parāvidhyati tam imam ātmānam aho rājan bhinna-hṛdayaṃ draṣṭum arhasīti*

---

04.29.055

_* स त्वं विचक्ष्य मृग-चेष्टितम् आत्मनो ऽन्तश् $ चित्तं नियच्छ हृदि कर्ण-धुनीं च चित्ते &स त्वं विचक्ष्य मृग-चेष्टितम् आत्मनो ऽन्तश् $ चित्तं नियच्छ हृदि कर्ण-धुनीं च चित्ते &जह्य् अङ्गनाश्रमम् असत्तम-यूथ-गाथं % प्रीणीहि हंस-शरणं विरम क्रमेण

_ sa tvaṃ vicakṣya mṛga-ceṣṭitam ātmano 'ntaś $ cittaṃ niyaccha hṛdi karṇa-dhunīṃ ca citte &sa tvaṃ vicakṣya mṛga-ceṣṭitam ātmano 'ntaś $ cittaṃ niyaccha hṛdi karṇa-dhunīṃ ca citte &jahy aṅganāśramam asattama-yūtha-gāthaṃ % prīṇīhi haṃsa-śaraṇaṃ virama krameṇa*

---

04.29.056

---

---

04.29.056

0 राजोवाच श्रुतम् अन्वीक्षितं ब्रह्मन् भगवान् यद् अभाषत ।
नैतज् जानन्त्य् उपाध्यायाः किं न ब्रूयुर् विदुर् यदि

0 rājovāca śrutam anvīkṣitaṃ brahman bhagavān yad abhāṣata |
naitaj jānanty upādhyāyāḥ kiṃ na brūyur vidur yadi

---

04.29.057

संशयो ऽत्र तु मे विप्र सञ्छिन्नस् तत्-कृतो महान् ।
ऋषयो ऽपि हि मुह्यन्ति यत्र नेन्द्रिय-वृत्तयः

saṃśayo 'tra tu me vipra sañchinnas tat-kṛto mahān |
ṛṣayo 'pi hi muhyanti yatra nendriya-vṛttayaḥ

---

04.29.058

कर्माण्य् आरभते येन पुमान् इह विहाय तम् ।
अमुत्रान्येन देहेन जुष्टानि स यद् अश्नुते

karmāṇy ārabhate yena pumān iha vihāya tam |
amutrānyena dehena juṣṭāni sa yad aśnute

---

04.29.059

इति वेद-विदां वादः श्रूयते तत्र तत्र ह ।
कर्म यत् क्रियते प्रोक्तं परोक्षं न प्रकाशते

iti veda-vidāṃ vādaḥ śrūyate tatra tatra ha |
karma yat kriyate proktaṃ parokṣaṃ na prakāśate

---

04.29.060

0 नारद उवाच येनैवारभते कर्म तेनैवामुत्र तत् पुमान् ।
भुङ्क्ते ह्य् अव्यवधानेन लिङ्गेन मनसा स्वयम्

0 nārada uvāca yenaivārabhate karma tenaivāmutra tat pumān |
bhuṅkte hy avyavadhānena liṅgena manasā svayam

---

04.29.061

शयानम् इमम् उत्सृज्य श्वसन्तं पुरुषो यथा ।
कर्मात्मन्य् आहितं भुङ्क्ते तादृशेनेतरेण वा

śayānam imam utsṛjya śvasantaṃ puruṣo yathā |
karmātmany āhitaṃ bhuṅkte tādṛśenetareṇa vā

---

04.29.062

ममैते मनसा यद् यद् असाव् अहम् इति ब्रुवन् ।
गृह्णीयात् तत् पुमान् राद्धं कर्म येन पुनर् भवः

mamaite manasā yad yad asāv aham iti bruvan |
gṛhṇīyāt tat pumān rāddhaṃ karma yena punar bhavaḥ

---

04.29.063

यथानुमीयते चित्तम् उभयैर् इन्द्रियेहितैः ।
एवं प्राग्-देहजं कर्म लक्ष्यते चित्त-वृत्तिभिः

yathānumīyate cittam ubhayair indriyehitaiḥ |
evaṃ prāg-dehajaṃ karma lakṣyate citta-vṛttibhiḥ

---

04.29.064

नानुभूतं क्व चानेन देहेनादृष्टम् अश्रुतम् ।
कदाचिद् उपलभ्येत यद् रूपं यादृग् आत्मनि

nānubhūtaṃ kva cānena dehenādṛṣṭam aśrutam |
kadācid upalabhyeta yad rūpaṃ yādṛg ātmani

---

04.29.065

तेनास्य तादृशं राज लिङ्गिनो देह-सम्भवम् ।
श्रद्धत्स्वाननुभूतो ऽर्थो न मनः स्प्रष्टुम् अर्हति

tenāsya tādṛśaṃ rāja liṅgino deha-sambhavam |
śraddhatsvānanubhūto 'rtho na manaḥ spraṣṭum arhati

---

04.29.066

मन एव मनुष्यस्य पूर्व-रूपाणि शंसति ।
भविष्यतश् च भद्रं ते तथैव न भविष्यतः

mana eva manuṣyasya pūrva-rūpāṇi śaṃsati |
bhaviṣyataś ca bhadraṃ te tathaiva na bhaviṣyataḥ

---

04.29.067

अदृष्टम् अश्रुतं चात्र क्वचिन् मनसि दृश्यते ।
यथा तथानुमन्तव्यं देश-काल-क्रियाश्रयम्

adṛṣṭam aśrutaṃ cātra kvacin manasi dṛśyate |
yathā tathānumantavyaṃ deśa-kāla-kriyāśrayam

---

04.29.068

सर्वे क्रमानुरोधेन मनसीन्द्रिय-गोचराः ।
आयान्ति बहुशो यान्ति सर्वे समनसो जनाः

sarve kramānurodhena manasīndriya-gocarāḥ |
āyānti bahuśo yānti sarve samanaso janāḥ

---

04.29.069

सत्त्वैक-निष्ठे मनसि भगवत्-पार्श्व-वर्तिनि ।
तमश् चन्द्रमसीवेदम् उपरज्यावभासते

sattvaika-niṣṭhe manasi bhagavat-pārśva-vartini |
tamaś candramasīvedam uparajyāvabhāsate

---

04.29.070

नाहं ममेति भावो ऽयं पुरुषे व्यवधीयते ।
यावद् बुद्धि-मनो-ऽक्षार्थ- गुण-व्यूहो ह्य् अनादिमान्

nāhaṃ mameti bhāvo 'yaṃ puruṣe vyavadhīyate |
yāvad buddhi-mano-'kṣārtha- guṇa-vyūho hy anādimān

---

04.29.071

सुप्ति-मूर्च्छोपतापेषु प्राणायन-विघाततः ।
नेहते ऽहम् इति ज्ञानं मृत्यु-प्रज्वारयोर् अपि

supti-mūrcchopatāpeṣu prāṇāyana-vighātataḥ |
nehate 'ham iti jñānaṃ mṛtyu-prajvārayor api

---

04.29.072

गर्भे बाल्ये ऽप्य् अपौष्कल्याद् एकादश-विधं तदा ।
लिङ्गं न दृश्यते यूनः कुह्वां चन्द्रमसो यथा

garbhe bālye 'py apauṣkalyād ekādaśa-vidhaṃ tadā |
liṅgaṃ na dṛśyate yūnaḥ kuhvāṃ candramaso yathā

---

04.29.073

अर्थे ह्य् अविद्यमाने ऽपि संसृतिर् न निवर्तते ।
ध्यायतो विषयान् अस्य स्वप्ने ऽनर्थागमो यथा

arthe hy avidyamāne 'pi saṃsṛtir na nivartate |
dhyāyato viṣayān asya svapne 'narthāgamo yathā

---

04.29.074

एवं पञ्च-विधं लिङ्गं त्रि-वृत् षोडश विस्तृतम् ।
एष चेतनया युक्तो जीव इत्य् अभिधीयते

evaṃ pañca-vidhaṃ liṅgaṃ tri-vṛt ṣoḍaśa vistṛtam |
eṣa cetanayā yukto jīva ity abhidhīyate

---

04.29.075

अनेन पुरुषो देहान् उपादत्ते विमुञ्चति ।
हर्षं शोकं भयं दुःखं सुखं चानेन विन्दति

anena puruṣo dehān upādatte vimuñcati |
harṣaṃ śokaṃ bhayaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ cānena vindati

---

04.29.076

भक्तिः कृष्णे दया जीवेष्व् अकुण्ठ-ज्ञानम् आत्मनि ।
यदि स्याद् आत्मनो भूयाद् अपवर्गस् तु संसृतेः

bhaktiḥ kṛṣṇe dayā jīveṣv akuṇṭha-jñānam ātmani |
yadi syād ātmano bhūyād apavargas tu saṃsṛteḥ

---

04.29.076

यथा तृण-जलूकेयं नापयात्य् अपयाति च ।
न त्यजेन् म्रियमाणो ऽपि प्राग्-देहाभिमतिं जनः

yathā tṛṇa-jalūkeyaṃ nāpayāty apayāti ca |
na tyajen mriyamāṇo 'pi prāg-dehābhimatiṃ janaḥ

---

04.29.077

अदृष्टं दृष्टवन् नङ्क्षेद् भूतं स्वप्नवद् अन्यथा ।
भूतं भवद् भविष्यच् च सुप्तं सर्व-रहो-रहः

adṛṣṭaṃ dṛṣṭavan naṅkṣed bhūtaṃ svapnavad anyathā |
bhūtaṃ bhavad bhaviṣyac ca suptaṃ sarva-raho-rahaḥ

---

04.29.077

यावद् अन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् ।
मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भव-भावनम्

yāvad anyaṃ na vindeta vyavadhānena karmaṇām |
mana eva manuṣyendra bhūtānāṃ bhava-bhāvanam

---

04.29.078

यदाक्षैश् चरितान् ध्यायन् कर्माण्य् आचिनुते ऽसकृत् ।
सति कर्मण्य् अविद्यायां बन्धः कर्मण्य् अनात्मनः

yadākṣaiś caritān dhyāyan karmāṇy ācinute 'sakṛt |
sati karmaṇy avidyāyāṃ bandhaḥ karmaṇy anātmanaḥ

---

04.29.079

अतस् तद् अपवादार्थं भज सर्वात्मना हरिम् ।
पश्यंस् तद्-आत्मकं विश्वं स्थित्य्-उत्पत्त्य्-अप्यया यतः

atas tad apavādārthaṃ bhaja sarvātmanā harim |
paśyaṃs tad-ātmakaṃ viśvaṃ sthity-utpatty-apyayā yataḥ

---

04.29.080

0 मैत्रेय उवाच भागवत-मुख्यो भगवान् नारदो हंसयोर् गतिम् ।
प्रदर्श्य ह्य् अमुम् आमन्त्र्य सिद्ध-लोकं ततो ऽगमत्

0 maitreya uvāca bhāgavata-mukhyo bhagavān nārado haṃsayor gatim |
pradarśya hy amum āmantrya siddha-lokaṃ tato 'gamat

---

04.29.081

प्राचीनबर्ही राजर्षिः प्रजा-सर्गाभिरक्षणे ।
आदिश्य पुत्रान् अगमत् तपसे कपिलाश्रमम्

prācīnabarhī rājarṣiḥ prajā-sargābhirakṣaṇe |
ādiśya putrān agamat tapase kapilāśramam

---

04.29.082

तत्रैकाग्र-मना धीरो गोविन्द-चरणाम्बुजम् ।
विमुक्त-सङ्गो ऽनुभजन् भक्त्या तत्-साम्यताम् अगात्

tatraikāgra-manā dhīro govinda-caraṇāmbujam |
vimukta-saṅgo 'nubhajan bhaktyā tat-sāmyatām agāt

---

04.29.083

एतद् अध्यात्म-पारोक्ष्यं गीतं देवर्षिणानघ ।
यः श्रावयेद् यः शृणुयात् स लिङ्गेन विमुच्यते

etad adhyātma-pārokṣyaṃ gītaṃ devarṣiṇānagha |
yaḥ śrāvayed yaḥ śṛṇuyāt sa liṅgena vimucyate

---

04.29.084

एतन् मुकुन्द-यशसा भुवनं पुनानं $ देवर्षि-वर्य-मुख-निःसृतम् आत्म-शौचम् &अम्प्;यः कीर्त्यमानम् अधिगच्छति पारमेष्ठ्यं % नास्मिन् भवे भ्रमति मुक्त-समस्त-बन्धः

etan mukunda-yaśasā bhuvanaṃ punānaṃ $ devarṣi-varya-mukha-niḥsṛtam ātma-śaucam &yaḥ kīrtyamānam adhigacchati pārameṣṭhyaṃ % nāsmin bhave bhramati mukta-samasta-bandhaḥ

---

04.29.085

• ॥
  अध्यात्म-पारोक्ष्यम् इदं मयाधिगतम् अद्भुतम् ।
  एवं स्त्रियाश्रमः पुंसश् छिन्नो ऽमुत्र च संशयः

** // adhyātma-pārokṣyam idaṃ mayādhigatam adbhutam |*
evaṃ striyāśramaḥ puṃsaś chinno 'mutra ca saṃśayaḥ

04.30.001

0 विदुर उवाच ये त्वयाभिहिता ब्रह्मन् सुताः प्राचीनबर्हिषः ।
ते रुद्र-गीतेन हरिं सिद्धिम् आपुः प्रतोष्य काम्

0 vidura uvāca ye tvayābhihitā brahman sutāḥ prācīnabarhiṣaḥ |
te rudra-gītena hariṃ siddhim āpuḥ pratoṣya kām

---

04.30.002

किं बार्हस्पत्येह परत्र वाथ कैवल्य-नाथ-प्रिय-पार्श्व-वर्तिनः ।
आसाद्य देवं गिरिशं यदृच्छया प्रापुः परं नूनम् अथ प्रचेतसः

kiṃ bārhaspatyeha paratra vātha kaivalya-nātha-priya-pārśva-vartinaḥ |
āsādya devaṃ giriśaṃ yadṛcchayā prāpuḥ paraṃ nūnam atha pracetasaḥ

---

04.30.003

0 मैत्रेय उवाच प्रचेतसो ऽन्तर् उदधौ पितुर् आदेश-कारिणः ।
अप-यज्ञेन तपसा पुरञ्जनम् अतोषयन्

0 maitreya uvāca pracetaso 'ntar udadhau pitur ādeśa-kāriṇaḥ |
apa-yajñena tapasā purañjanam atoṣayan

---

04.30.004

दश-वर्ष-सहस्रान्ते पुरुषस् तु सनातनः ।
तेषाम् आविरभूत् कृच्छ्रं शान्तेन शमयन् रुचा

daśa-varṣa-sahasrānte puruṣas tu sanātanaḥ |
teṣām āvirabhūt kṛcchraṃ śāntena śamayan rucā

---

04.30.005

सुपर्ण-स्कन्धम् आरूढो मेरु-शृङ्गम् इवाम्बुदः ।
पीत-वासा मणि-ग्रीवः कुर्वन् वितिमिरा दिशः

suparṇa-skandham ārūḍho meru-śṛṅgam ivāmbudaḥ |
pīta-vāsā maṇi-grīvaḥ kurvan vitimirā diśaḥ

---

04.30.006

काशिष्णुना कनक-वर्ण-विभूषणेन $ भ्राजत्-कपोल-वदनो विलसत्-किरीटः &अम्प्;अष्टायुधैर् अनुचरैर् मुनिभिः सुरेन्द्रैर् % आसेवितो गरुड-किन्नर-गीत-कीर्तिः

kāśiṣṇunā kanaka-varṇa-vibhūṣaṇena $ bhrājat-kapola-vadano vilasat-kirīṭaḥ &aṣṭāyudhair anucarair munibhiḥ surendrair % āsevito garuḍa-kinnara-gīta-kīrtiḥ

---

04.30.007

• //पीनायताष्ट-भुज-मण्डल-मध्य-लक्ष्म्या $ स्पर्धच्-छ्रिया परिवृतो वन-मालयाद्यः &पीनायताष्ट-भुज-मण्डल-मध्य-लक्ष्म्या $ स्पर्धच्-छ्रिया परिवृतो वन-मालयाद्यः &बर्हिष्मतः पुरुष आह सुतान् प्रपन्नान् % पर्जन्य-नाद-रुतया सघृणावलोकः

** //pīnāyatāṣṭa-bhuja-maṇḍala-madhya-lakṣmyā $ spardhac-chriyā parivṛto vana-mālayādyaḥ &pīnāyatāṣṭa-bhuja-maṇḍala-madhya-lakṣmyā $ spardhac-chriyā parivṛto vana-mālayādyaḥ &barhiṣmataḥ puruṣa āha sutān prapannān % parjanya-nāda-rutayā saghṛṇāvalokaḥ*

---

04.30.008

---

---

04.30.008

0 श्री-भगवान् उवाच वरं वृणीध्वं भद्रं वो यूयं मे नृप-नन्दनाः ।
सौहार्देनापृथग्-धर्मास् तुष्टो ऽहं सौहृदेन वः

0 śrī-bhagavān uvāca varaṃ vṛṇīdhvaṃ bhadraṃ vo yūyaṃ me nṛpa-nandanāḥ |
sauhārdenāpṛthag-dharmās tuṣṭo 'haṃ sauhṛdena vaḥ

---

04.30.009

यो ऽनुस्मरति सन्ध्यायां युष्मान् अनुदिनं नरः ।
तस्य भ्रातृष्व् आत्म-साम्यं तथा भूतेषु सौहृदम्

yo 'nusmarati sandhyāyāṃ yuṣmān anudinaṃ naraḥ |
tasya bhrātṛṣv ātma-sāmyaṃ tathā bhūteṣu sauhṛdam

---

04.30.010

ये तु मां रुद्र-गीतेन सायं प्रातः समाहिताः ।
स्तुवन्त्य् अहं काम-वरान् दास्ये प्रज्ञां च शोभनाम्

ye tu māṃ rudra-gītena sāyaṃ prātaḥ samāhitāḥ |
stuvanty ahaṃ kāma-varān dāsye prajñāṃ ca śobhanām

---

04.30.011

यद् यूयं पितुर् आदेशम् अग्रहीष्ट मुदान्विताः ।
अथो व उशती कीर्तिर् लोकान् अनु भविष्यति

yad yūyaṃ pitur ādeśam agrahīṣṭa mudānvitāḥ |
atho va uśatī kīrtir lokān anu bhaviṣyati

---

04.30.012

भविता विश्रुतः पुत्रो ऽनवमो ब्रह्मणो गुणैः ।
य एताम् आत्म-वीर्येण त्रि-लोकीं पूरयिष्यति

bhavitā viśrutaḥ putro 'navamo brahmaṇo guṇaiḥ |
ya etām ātma-vīryeṇa tri-lokīṃ pūrayiṣyati

---

04.30.013

कण्डोः प्रम्लोचया लब्धा कन्या कमल-लोचना ।
तां चापविद्धां जगृहुर् भूरुहा नृप-नन्दनाः

kaṇḍoḥ pramlocayā labdhā kanyā kamala-locanā |
tāṃ cāpaviddhāṃ jagṛhur bhūruhā nṛpa-nandanāḥ

---

04.30.014

क्षुत्-क्षामाया मुखे राजा सोमः पीयूष-वर्षिणीम् ।
देशिनीं रोदमानाया निदधे स दयान्वितः

kṣut-kṣāmāyā mukhe rājā somaḥ pīyūṣa-varṣiṇīm |
deśinīṃ rodamānāyā nidadhe sa dayānvitaḥ

---

04.30.015

प्रजा-विसर्ग आदिष्टाः पित्रा माम् अनुवर्तता ।
तत्र कन्यां वरारोहां ताम् उद्वहत मा चिरम्

prajā-visarga ādiṣṭāḥ pitrā mām anuvartatā |
tatra kanyāṃ varārohāṃ tām udvahata mā ciram

---

04.30.016

अपृथग्-धर्म-शीलानां सर्वेषां वः सुमध्यमा ।
अपृथग्-धर्म-शीलेयं भूयात् पत्न्य् अर्पिताशया

apṛthag-dharma-śīlānāṃ sarveṣāṃ vaḥ sumadhyamā |
apṛthag-dharma-śīleyaṃ bhūyāt patny arpitāśayā

---

04.30.017

दिव्य-वर्ष-सहस्राणां सहस्रम् अहतौजसः ।
भौमान् भोक्ष्यथ भोगान् वै दिव्यांश् चानुग्रहान् मम

divya-varṣa-sahasrāṇāṃ sahasram ahataujasaḥ |
bhaumān bhokṣyatha bhogān vai divyāṃś cānugrahān mama

---

04.30.018

अथ मय्य् अनपायिन्या भक्त्या पक्व-गुणाशयाः ।
उपयास्यथ मद्-धाम निर्विद्य निरयाद् अतः

atha mayy anapāyinyā bhaktyā pakva-guṇāśayāḥ |
upayāsyatha mad-dhāma nirvidya nirayād ataḥ

---

04.30.019

गृहेष्व् आविशतां चापि पुंसां कुशल-कर्मणाम् ।
मद्-वार्ता-यात-यामानां न बन्धाय गृहा मताः

gṛheṣv āviśatāṃ cāpi puṃsāṃ kuśala-karmaṇām |
mad-vārtā-yāta-yāmānāṃ na bandhāya gṛhā matāḥ

---

04.30.020

नव्यवद् धृदये यज् ज्ञो ब्रह्मैतद् ब्रह्म-वादिभिः ।
न मुह्यन्ति न शोचन्ति न हृष्यन्ति यतो गताः

navyavad dhṛdaye yaj jño brahmaitad brahma-vādibhiḥ |
na muhyanti na śocanti na hṛṣyanti yato gatāḥ

---

04.30.021

0 मैत्रेय उवाच एवं ब्रुवाणं पुरुषार्थ-भाजनं जनार्दनं प्राञ्जलयः प्रचेतसः ।
तद्-दर्शन-ध्वस्त-तमो-रजो-मला गिरागृणन् गद्गदया सुहृत्तमम्

0 maitreya uvāca evaṃ bruvāṇaṃ puruṣārtha-bhājanaṃ janārdanaṃ prāñjalayaḥ pracetasaḥ |
tad-darśana-dhvasta-tamo-rajo-malā girāgṛṇan gadgadayā suhṛttamam

---

04.30.022

0 प्रचेतस ऊचुः नमो नमः क्लेश-विनाशनाय निरूपितोदार-गुणाह्वयाय ।
मनो-वचो-वेग-पुरो-जवाय सर्वाक्ष-मार्गैर् अगताध्वने नमः

0 pracetasa ūcuḥ namo namaḥ kleśa-vināśanāya nirūpitodāra-guṇāhvayāya |
mano-vaco-vega-puro-javāya sarvākṣa-mārgair agatādhvane namaḥ

---

04.30.023

शुद्धाय शान्ताय नमः स्व-निष्ठया मनस्य् अपार्थं विलसद्-द्वयाय ।
नमो जगत्-स्थान-लयोदयेषु गृहीत-माया-गुण-विग्रहाय

śuddhāya śāntāya namaḥ sva-niṣṭhayā manasy apārthaṃ vilasad-dvayāya |
namo jagat-sthāna-layodayeṣu gṛhīta-māyā-guṇa-vigrahāya

---

04.30.024

नमो विशुद्ध-सत्त्वाय हरये हरि-मेधसे ।
वासुदेवाय कृष्णाय प्रभवे सर्व-सात्वताम्

namo viśuddha-sattvāya haraye hari-medhase |
vāsudevāya kṛṣṇāya prabhave sarva-sātvatām

---

04.30.025

नमः कमल-नाभाय नमः कमल-मालिने ।
नमः कमल-पादाय नमस् ते कमलेक्षण

namaḥ kamala-nābhāya namaḥ kamala-māline |
namaḥ kamala-pādāya namas te kamalekṣaṇa

---

04.30.026

नमः कमल-किञ्जल्क- पिशङ्गामल-वाससे ।
सर्व-भूत-निवासाय नमो ऽयुङ्क्ष्महि साक्षिणे

namaḥ kamala-kiñjalka- piśaṅgāmala-vāsase |
sarva-bhūta-nivāsāya namo 'yuṅkṣmahi sākṣiṇe

---

04.30.027

रूपं भगवता त्व् एतद् अशेष-क्लेश-सङ्क्षयम् ।
आविष्कृतं नः क्लिष्टानां किम् अन्यद् अनुकम्पितम्

rūpaṃ bhagavatā tv etad aśeṣa-kleśa-saṅkṣayam |
āviṣkṛtaṃ naḥ kliṣṭānāṃ kim anyad anukampitam

---

04.30.028

एतावत् त्वं हि विभुभिर् भाव्यं दीनेषु वत्सलैः ।
यद् अनुस्मर्यते काले स्व-बुद्ध्याभद्र-रन्धन

etāvat tvaṃ hi vibhubhir bhāvyaṃ dīneṣu vatsalaiḥ |
yad anusmaryate kāle sva-buddhyābhadra-randhana

---

04.30.029

येनोपशान्तिर् भूतानां क्षुल्लकानाम् अपीहताम् ।
अन्तर्हितो ऽन्तर्-हृदये कस्मान् नो वेद नाशिषः

yenopaśāntir bhūtānāṃ kṣullakānām apīhatām |
antarhito 'ntar-hṛdaye kasmān no veda nāśiṣaḥ

---

04.30.030

असाव् एव वरो ऽस्माकम् ईप्सितो जगतः पते ।
प्रसन्नो भगवान् येषाम् अपवर्गः गुरुर् गतिः

asāv eva varo 'smākam īpsito jagataḥ pate |
prasanno bhagavān yeṣām apavargaḥ gurur gatiḥ

---

04.30.031

वरं वृणीमहे ऽथापि नाथ त्वत् परतः परात् ।
न ह्य् अन्तस् त्वद्-विभूतीनां सो ऽनन्त इति गीयसे

varaṃ vṛṇīmahe 'thāpi nātha tvat parataḥ parāt |
na hy antas tvad-vibhūtīnāṃ so 'nanta iti gīyase

---

04.30.032

पारिजाते ऽञ्जसा लब्धे सारङ्गो ऽन्यन् न सेवते ।
त्वद्-अङ्घ्रि-मूलम् आसाद्य साक्षात् किं किं वृणीमहि

pārijāte 'ñjasā labdhe sāraṅgo 'nyan na sevate |
tvad-aṅghri-mūlam āsādya sākṣāt kiṃ kiṃ vṛṇīmahi

---

04.30.033

यावत् ते मायया स्पृष्टा भ्रमाम इह कर्मभिः ।
तावद् भवत्-प्रसङ्गानां सङ्गः स्यान् नो भवे भवे

yāvat te māyayā spṛṣṭā bhramāma iha karmabhiḥ |
tāvad bhavat-prasaṅgānāṃ saṅgaḥ syān no bhave bhave

---

04.30.034

तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्-भवम् ।
भगवत्-सङ्गि-सङ्गस्य मर्त्यानां किम् उताशिषः

tulayāma lavenāpi na svargaṃ nāpunar-bhavam |
bhagavat-saṅgi-saṅgasya martyānāṃ kim utāśiṣaḥ

---

04.30.035

यत्रेड्यन्ते कथा मृष्टास् तृष्णायाः प्रशमो यतः ।
निर्वैरं यत्र भूतेषु नोद्वेगो यत्र कश्चन

yatreḍyante kathā mṛṣṭās tṛṣṇāyāḥ praśamo yataḥ |
nirvairaṃ yatra bhūteṣu nodvego yatra kaścana

---

04.30.036

यत्र नारायणः साक्षाद् भगवान् न्यासिनां गतिः ।
संस्तूयते सत्-कथासु मुक्त-सङ्गैः पुनः पुनः

yatra nārāyaṇaḥ sākṣād bhagavān nyāsināṃ gatiḥ |
saṃstūyate sat-kathāsu mukta-saṅgaiḥ punaḥ punaḥ

---

04.30.037

तेषां विचरतां पद्भ्यां तीर्थानां पावनेच्छया ।
भीतस्य किं न रोचेत तावकानां समागमः

teṣāṃ vicaratāṃ padbhyāṃ tīrthānāṃ pāvanecchayā |
bhītasya kiṃ na roceta tāvakānāṃ samāgamaḥ

---

04.30.038

वयं तु साक्षाद् भगवन् भवस्य प्रियस्य सख्युः क्षण-सङ्गमेन ।
सुदुश्चिकित्स्यस्य भवस्य मृत्योर् भिषक्तमं त्वाद्य गतिं गताः स्म

vayaṃ tu sākṣād bhagavan bhavasya priyasya sakhyuḥ kṣaṇa-saṅgamena |
suduścikitsyasya bhavasya mṛtyor bhiṣaktamaṃ tvādya gatiṃ gatāḥ sma

---

04.30.039

यन् नः स्वधीतं गुरवः प्रसादिता विप्राश् च वृद्धाश् च सद्-आनुवृत्त्या ।
आर्या नताः सुहृदो भ्रातरश् च सर्वाणि भूतान्य् अनसूययैव

yan naḥ svadhītaṃ guravaḥ prasāditā viprāś ca vṛddhāś ca sad-ānuvṛttyā |
āryā natāḥ suhṛdo bhrātaraś ca sarvāṇi bhūtāny anasūyayaiva

---

04.30.040

यन् नः सुतप्तं तप एतद् ईश निरन्धसां कालम् अदभ्रम् अप्सु ।
सर्वं तद् एतत् पुरुषस्य भूम्नो वृणीमहे ते परितोषणाय

yan naḥ sutaptaṃ tapa etad īśa nirandhasāṃ kālam adabhram apsu |
sarvaṃ tad etat puruṣasya bhūmno vṛṇīmahe te paritoṣaṇāya

---

04.30.041

मनुः स्वयम्भूर् भगवान् भवश् च ये ऽन्ये तपो-ज्ञान-विशुद्ध-सत्त्वाः ।
अदृष्ट-पारा अपि यन्-महिम्नः स्तुवन्त्य् अथो त्वात्म-समं गृणीमः

manuḥ svayambhūr bhagavān bhavaś ca ye 'nye tapo-jñāna-viśuddha-sattvāḥ |
adṛṣṭa-pārā api yan-mahimnaḥ stuvanty atho tvātma-samaṃ gṛṇīmaḥ

---

04.30.042

नमः समाय शुद्धाय पुरुषाय पराय च ।
वासुदेवाय सत्त्वाय तुभ्यं भगवते नमः

namaḥ samāya śuddhāya puruṣāya parāya ca |
vāsudevāya sattvāya tubhyaṃ bhagavate namaḥ

---

04.30.043

0 मैत्रेय उवाच इति प्रचेतोभिर् अभिष्टुतो हरिः प्रीतस् तथेत्य् आह शरण्य-वत्सलः ।
अनिच्छतां यानम् अतृप्त-चक्षुषां ययौ स्व-धामानपवर्ग-वीर्यः

0 maitreya uvāca iti pracetobhir abhiṣṭuto hariḥ prītas tathety āha śaraṇya-vatsalaḥ |
anicchatāṃ yānam atṛpta-cakṣuṣāṃ yayau sva-dhāmānapavarga-vīryaḥ

---

04.30.044

अथ निर्याय सलिलात् प्रचेतस उदन्वतः ।
वीक्ष्याकुप्यन् द्रुमैश् छन्नां गां गां रोद्धुम् इवोच्छ्रितैः

atha niryāya salilāt pracetasa udanvataḥ |
vīkṣyākupyan drumaiś channāṃ gāṃ gāṃ roddhum ivocchritaiḥ

---

04.30.045

ततो ऽग्नि-मारुतौ राजन्न् अमुञ्चन् मुखतो रुषा ।
महीं निर्वीरुधं कर्तुं संवर्तक इवात्यये

tato 'gni-mārutau rājann amuñcan mukhato ruṣā |
mahīṃ nirvīrudhaṃ kartuṃ saṃvartaka ivātyaye

---

04.30.046

भस्मसात् क्रियमाणांस् तान् द्रुमान् वीक्ष्य पितामहः ।
आगतः शमयाम् आस पुत्रान् बर्हिष्मतो नयैः

bhasmasāt kriyamāṇāṃs tān drumān vīkṣya pitāmahaḥ |
āgataḥ śamayām āsa putrān barhiṣmato nayaiḥ

---

04.30.047

तत्रावशिष्टा ये वृक्षा भीता दुहितरं तदा ।
उज्जह्रुस् ते प्रचेतोभ्य उपदिष्टाः स्वयम्भुवा

tatrāvaśiṣṭā ye vṛkṣā bhītā duhitaraṃ tadā |
ujjahrus te pracetobhya upadiṣṭāḥ svayambhuvā

---

04.30.048

ते च ब्रह्मण आदेशान् मारिषाम् उपयेमिरे ।
यस्यां महद्-अवज्ञानाद् अजन्य् अजन-योनिजः

te ca brahmaṇa ādeśān māriṣām upayemire |
yasyāṃ mahad-avajñānād ajany ajana-yonijaḥ

---

04.30.049

चाक्षुषे त्व् अन्तरे प्राप्ते प्राक्-सर्गे काल-विद्रुते ।
यः ससर्ज प्रजा इष्टाः स दक्षो दैव-चोदितः

cākṣuṣe tv antare prāpte prāk-sarge kāla-vidrute |
yaḥ sasarja prajā iṣṭāḥ sa dakṣo daiva-coditaḥ

---

04.30.050

यो जायमानः सर्वेषां तेजस् तेजस्विनां रुचा ।
स्वयोपादत्त दाक्ष्याच् च कर्मणां दक्षम् अब्रुवन्

yo jāyamānaḥ sarveṣāṃ tejas tejasvināṃ rucā |
svayopādatta dākṣyāc ca karmaṇāṃ dakṣam abruvan

---

04.30.051

तं प्रजा-सर्ग-रक्षायाम् अनादिर् अभिषिच्य च ।
युयोज युयुजे ऽन्यांश् च स वै सर्व-प्रजापतीन्

taṃ prajā-sarga-rakṣāyām anādir abhiṣicya ca |
yuyoja yuyuje 'nyāṃś ca sa vai sarva-prajāpatīn

04.31.001

0 मैत्रेय उवाच तत उत्पन्न-विज्ञाना आश्व् अधोक्षज-भाषितम् ।
स्मरन्त आत्मजे भार्यां विसृज्य प्राव्रजन् गृहात्

0 maitreya uvāca tata utpanna-vijñānā āśv adhokṣaja-bhāṣitam |
smaranta ātmaje bhāryāṃ visṛjya prāvrajan gṛhāt

---

04.31.002

दीक्षिता ब्रह्म-सत्रेण सर्व-भूतात्म-मेधसा ।
प्रतीच्यां दिशि वेलायां सिद्धो ऽभूद् यत्र जाजलिः

dīkṣitā brahma-satreṇa sarva-bhūtātma-medhasā |
pratīcyāṃ diśi velāyāṃ siddho 'bhūd yatra jājaliḥ

---

04.31.003

तान् निर्जित-प्राण-मनो-वचो-दृशो जितासनान् शान्त-समान-विग्रहान् ।
परे ऽमले ब्रह्मणि योजितात्मनः सुरासुरेड्यो ददृशे स्म नारदः

tān nirjita-prāṇa-mano-vaco-dṛśo jitāsanān śānta-samāna-vigrahān |
pare 'male brahmaṇi yojitātmanaḥ surāsureḍyo dadṛśe sma nāradaḥ

---

04.31.004

तम् आगतं त उत्थाय प्रणिपत्याभिनन्द्य च ।
पूजयित्वा यथादेशं सुखासीनम् अथाब्रुवन्

tam āgataṃ ta utthāya praṇipatyābhinandya ca |
pūjayitvā yathādeśaṃ sukhāsīnam athābruvan

---

04.31.005

0 प्रचेतस ऊचुः स्वागतं ते सुरर्षे ऽद्य दिष्ट्या नो दर्शनं गतः ।
तव चङ्क्रमणं ब्रह्मन्न् अभयाय यथा रवेः

0 pracetasa ūcuḥ svāgataṃ te surarṣe 'dya diṣṭyā no darśanaṃ gataḥ |
tava caṅkramaṇaṃ brahmann abhayāya yathā raveḥ

---

04.31.006

यद् आदिष्टं भगवता शिवेनाधोक्षजेन च ।
तद् गृहेषु प्रसक्तानां प्रायशः क्षपितं प्रभो

yad ādiṣṭaṃ bhagavatā śivenādhokṣajena ca |
tad gṛheṣu prasaktānāṃ prāyaśaḥ kṣapitaṃ prabho

---

04.31.007

तन् नः प्रद्योतयाध्यात्म- ज्ञानं तत्त्वार्थ-दर्शनम् ।
येनाञ्जसा तरिष्यामो दुस्तरं भव-सागरम्

tan naḥ pradyotayādhyātma- jñānaṃ tattvārtha-darśanam |
yenāñjasā tariṣyāmo dustaraṃ bhava-sāgaram

---

04.31.008

0 मैत्रेय उवाच इति प्रचेतसां पृष्टो भगवान् नारदो मुनिः ।
भगवत्य् उत्तम-श्लोक आविष्टात्माब्रवीन् नृपान्

0 maitreya uvāca iti pracetasāṃ pṛṣṭo bhagavān nārado muniḥ |
bhagavaty uttama-śloka āviṣṭātmābravīn nṛpān

---

04.31.009

0 नारद उवाच तज् जन्म तानि कर्माणि तद् आयुस् तन् मनो वचः ।
नृणां येन हि विश्वात्मा सेव्यते हरिर् ईश्वरः

0 nārada uvāca taj janma tāni karmāṇi tad āyus tan mano vacaḥ |
nṛṇāṃ yena hi viśvātmā sevyate harir īśvaraḥ

---

04.31.010

किं जन्मभिस् त्रिभिर् वेह शौक्र-सावित्र-याज्ञिकैः ।
कर्मभिर् वा त्रयी-प्रोक्तैः पुंसो ऽपि विबुधायुषा

kiṃ janmabhis tribhir veha śaukra-sāvitra-yājñikaiḥ |
karmabhir vā trayī-proktaiḥ puṃso 'pi vibudhāyuṣā

---

04.31.011

श्रुतेन तपसा वा किं वचोभिश् चित्त-वृत्तिभिः ।
बुद्ध्या वा किं निपुणया बलेनेन्द्रिय-राधसा

śrutena tapasā vā kiṃ vacobhiś citta-vṛttibhiḥ |
buddhyā vā kiṃ nipuṇayā balenendriya-rādhasā

---

04.31.012

किं वा योगेन साङ्ख्येन न्यास-स्वाध्याययोर् अपि ।
किं वा श्रेयोभिर् अन्यैश् च न यत्रात्म-प्रदो हरिः

kiṃ vā yogena sāṅkhyena nyāsa-svādhyāyayor api |
kiṃ vā śreyobhir anyaiś ca na yatrātma-prado hariḥ

---

04.31.013

श्रेयसाम् अपि सर्वेषाम् आत्मा ह्य् अवधिर् अर्थतः ।
सर्वेषाम् अपि भूतानां हरिर् आत्मात्मदः प्रियः

śreyasām api sarveṣām ātmā hy avadhir arthataḥ |
sarveṣām api bhūtānāṃ harir ātmātmadaḥ priyaḥ

---

04.31.014

यथा तरोर् मूल-निषेचनेन तृप्यन्ति तत्-स्कन्ध-भुजोपशाखाः ।
प्राणोपहाराच् च यथेन्द्रियाणां तथैव सर्वार्हणम् अच्युतेज्या

yathā taror mūla-niṣecanena tṛpyanti tat-skandha-bhujopaśākhāḥ |
prāṇopahārāc ca yathendriyāṇāṃ tathaiva sarvārhaṇam acyutejyā

---

04.31.015

यथैव सूर्यात् प्रभवन्ति वारः पुनश् च तस्मिन् प्रविशन्ति काले ।
भूतानि भूमौ स्थिर-जङ्गमानि तथा हराव् एव गुण-प्रवाहः

yathaiva sūryāt prabhavanti vāraḥ punaś ca tasmin praviśanti kāle |
bhūtāni bhūmau sthira-jaṅgamāni tathā harāv eva guṇa-pravāhaḥ

---

04.31.016

एतत् पदं तज् जगद्-आत्मनः परं सकृद् विभातं सवितुर् यथा प्रभा ।
यथासवो जाग्रति सुप्त-शक्तयो द्रव्य-क्रिया-ज्ञान-भिदा-भ्रमात्ययः

etat padaṃ taj jagad-ātmanaḥ paraṃ sakṛd vibhātaṃ savitur yathā prabhā |
yathāsavo jāgrati supta-śaktayo dravya-kriyā-jñāna-bhidā-bhramātyayaḥ

---

04.31.017

यथा नभस्य् अभ्र-तमः-प्रकाशा भवन्ति भूपा न भवन्त्य् अनुक्रमात् ।
एवं परे ब्रह्मणि शक्तयस् त्व् अमू रजस् तमः सत्त्वम् इति प्रवाहः

yathā nabhasy abhra-tamaḥ-prakāśā bhavanti bhūpā na bhavanty anukramāt |
evaṃ pare brahmaṇi śaktayas tv amū rajas tamaḥ sattvam iti pravāhaḥ

---

04.31.018

तेनैकम् आत्मानम् अशेष-देहिनां कालं प्रधानं पुरुषं परेशम् ।
स्व-तेजसा ध्वस्त-गुण-प्रवाहम् आत्मैक-भावेन भजध्वम् अद्धा

tenaikam ātmānam aśeṣa-dehināṃ kālaṃ pradhānaṃ puruṣaṃ pareśam |
sva-tejasā dhvasta-guṇa-pravāham ātmaika-bhāvena bhajadhvam addhā

---

04.31.019

दयया सर्व-भूतेषु सन्तुष्ट्या येन केन वा ।
सर्वेन्द्रियोपशान्त्या च तुष्यत्य् आशु जनार्दनः

dayayā sarva-bhūteṣu santuṣṭyā yena kena vā |
sarvendriyopaśāntyā ca tuṣyaty āśu janārdanaḥ

---

04.31.020

अपहत-सकलैषणामलात्मन्य् अविरतम् एधित-भावनोपहूतः ।
निज-जन-वश-गत्वम् आत्मनो ऽयन् न सरति छिद्रवद् अक्षरः सतां हि

apahata-sakalaiṣaṇāmalātmany aviratam edhita-bhāvanopahūtaḥ |
nija-jana-vaśa-gatvam ātmano 'yan na sarati chidravad akṣaraḥ satāṃ hi

---

04.31.021

न भजति कुमनीषिणां स इज्यां हरिर् अधनात्म-धन-प्रियो रस-ज्ञः ।
श्रुत-धन-कुल-कर्मणां मदैर् ये विदधति पापम् अकिञ्चनेषु सत्सु

na bhajati kumanīṣiṇāṃ sa ijyāṃ harir adhanātma-dhana-priyo rasa-jñaḥ |
śruta-dhana-kula-karmaṇāṃ madair ye vidadhati pāpam akiñcaneṣu satsu

---

04.31.022

श्रियम् अनुचरतीं तद्-अर्थिनश् च द्विपद-पतीन् विबुधांश् च यत् स्व-पूर्णः ।
न भजति निज-भृत्य-वर्ग-तन्त्रः कथम् अमुम् उद्विसृजेत् पुमान् कृत-ज्ञः

śriyam anucaratīṃ tad-arthinaś ca dvipada-patīn vibudhāṃś ca yat sva-pūrṇaḥ |
na bhajati nija-bhṛtya-varga-tantraḥ katham amum udvisṛjet pumān kṛta-jñaḥ

---

04.31.023

0 मैत्रेय उवाच इति प्रचेतसो राजन्न् अन्याश् च भगवत्-कथाः ।
श्रावयित्वा ब्रह्म-लोकं ययौ स्वायम्भुवो मुनिः

0 maitreya uvāca iti pracetaso rājann anyāś ca bhagavat-kathāḥ |
śrāvayitvā brahma-lokaṃ yayau svāyambhuvo muniḥ

---

04.31.024

ते ऽपि तन्-मुख-निर्यातं यशो लोक-मलापहम् ।
हरेर् निशम्य तत्-पादं ध्यायन्तस् तद्-गतिं ययुः

te 'pi tan-mukha-niryātaṃ yaśo loka-malāpaham |
harer niśamya tat-pādaṃ dhyāyantas tad-gatiṃ yayuḥ

---

04.31.025

एतत् ते ऽभिहितं क्षत्तर् यन् मां त्वं परिपृष्टवान् ।
प्रचेतसां नारदस्य संवादं हरि-कीर्तनम्

etat te 'bhihitaṃ kṣattar yan māṃ tvaṃ paripṛṣṭavān |
pracetasāṃ nāradasya saṃvādaṃ hari-kīrtanam

---

04.31.026

0 श्री-शुक उवाच य एष उत्तानपदो मानवस्यानुवर्णितः ।
वंशः प्रियव्रतस्यापि निबोध नृप-सत्तम

0 śrī-śuka uvāca ya eṣa uttānapado mānavasyānuvarṇitaḥ |
vaṃśaḥ priyavratasyāpi nibodha nṛpa-sattama

---

04.31.027

यो नारदाद् आत्म-विद्याम् अधिगम्य पुनर् महीम् ।
भुक्त्वा विभज्य पुत्रेभ्य ऐश्वरं समगात् पदम्

yo nāradād ātma-vidyām adhigamya punar mahīm |
bhuktvā vibhajya putrebhya aiśvaraṃ samagāt padam

---

04.31.028

इमां तु कौषारविणोपवर्णितां क्षत्ता निशम्याजित-वाद-सत्-कथाम् ।
प्रवृद्ध-भावो ऽश्रु-कलाकुलो मुनेर् दधार मूर्ध्ना चरणं हृदा हरेः

imāṃ tu kauṣāraviṇopavarṇitāṃ kṣattā niśamyājita-vāda-sat-kathām |
pravṛddha-bhāvo 'śru-kalākulo muner dadhāra mūrdhnā caraṇaṃ hṛdā hareḥ

---

04.31.029

0 विदुर उवाच सो ऽयम् अद्य महा-योगिन् भवता करुणात्मना ।
दर्शितस् तमसः पारो यत्राकिञ्चन-गो हरिः

0 vidura uvāca so 'yam adya mahā-yogin bhavatā karuṇātmanā |
darśitas tamasaḥ pāro yatrākiñcana-go hariḥ

---

04.31.030

0 श्री-शुक उवाच इत्य् आनम्य तम् आमन्त्र्य विदुरो गजसाह्वयम् ।
स्वानां दिदृक्षुः प्रययौ ज्ञातीनां निर्वृताशयः

0 śrī-śuka uvāca ity ānamya tam āmantrya viduro gajasāhvayam |
svānāṃ didṛkṣuḥ prayayau jñātīnāṃ nirvṛtāśayaḥ

---

04.31.031

एतद् यः शृणुयाद् राजन् राज्ञां हर्य्-अर्पितात्मनाम् ।
आयुर् धनं यशः स्वस्ति गतिम् ऐश्वर्यम् आप्नुयात्

etad yaḥ śṛṇuyād rājan rājñāṃ hary-arpitātmanām |
āyur dhanaṃ yaśaḥ svasti gatim aiśvaryam āpnuyāt

05.01.001

0 राजोवाच प्रियव्रतो भागवताअत्मारामः कथं मुने ।
गृहे ऽरमत यन्-मूलः कर्म-बन्धः पराभवः

0 rājovāca priyavrato bhāgavatāatmārāmaḥ kathaṃ mune |
gṛhe 'ramata yan-mūlaḥ karma-bandhaḥ parābhavaḥ

---

05.01.002

न नूनं मुक्त-सङ्गानां तादृशानां द्विजर्षभ ।
गृहेष्व् अभिनिवेशो ऽयं पुंसां भवितुम् अर्हति

na nūnaṃ mukta-saṅgānāṃ tādṛśānāṃ dvijarṣabha |
gṛheṣv abhiniveśo 'yaṃ puṃsāṃ bhavitum arhati

---

05.01.003

महतां खलु विप्रर्षे उत्तमश्लोक-पादयोः ।
छाया-निर्वृत-चित्तानां न कुटुम्बे स्पृहा-मतिः

mahatāṃ khalu viprarṣe uttamaśloka-pādayoḥ |
chāyā-nirvṛta-cittānāṃ na kuṭumbe spṛhā-matiḥ

---

05.01.004

संशयो ऽयं महान् ब्रह्मन् दारागार-सुतादिषु ।
सक्तस्य यत् सिद्धिर् अभूत् कृष्णे च मतिर् अच्युता

saṃśayo 'yaṃ mahān brahman dārāgāra-sutādiṣu |
saktasya yat siddhir abhūt kṛṣṇe ca matir acyutā

---

05.01.005

0 श्री-शुक उवाच बाढम् उक्तं भगवत उत्तमश्लोकस्य श्रीमच्-चरणारविन्द-मकरन्द-रस आवेशित-चेतसो भागवत-परमहंस-दयित-कथां किञ्चिद् अन्तराय-विहतां स्वां शिवतमां पदवीं न प्रायेण हिन्वन्ति

0 śrī-śuka uvāca bāḍham uktaṃ bhagavata uttamaślokasya śrīmac-caraṇāravinda-makaranda-rasa āveśita-cetaso bhāgavata-paramahaṃsa-dayita-kathāṃ kiñcid antarāya-vihatāṃ svāṃ śivatamāṃ padavīṃ na prāyeṇa hinvanti

---

05.01.006

_* यर्हि वाव ह राजन् स राज-पुत्रः प्रियव्रतः परम-भागवतो नारदस्य चरणोपसेवयाञ्जसावगत-परमार्थ-सतत्त्वो ब्रह्म-सत्रेण दीक्षिष्यमाणो ऽवनि-तल-परिपालनायाम्नात-प्रवर-गुण-गणैकान्त-भाजनतया स्व-पित्रोपामन्त्रितो भगवति वासुदेव एवाव्यवधान-समाधि-योगेन समावेशित-सकल-कारक-क्रिया-कलापो नैवाभ्यनन्दद् यद्यपि तद् अप्रत्याम्नातव्यं तद्-अधिकरण आत्मनो ऽन्यस्माद् असतो ऽपि पराभवम् अन्वीक्षमाणः

_ yarhi vāva ha rājan sa rāja-putraḥ priyavrataḥ parama-bhāgavato nāradasya caraṇopasevayāñjasāvagata-paramārtha-satattvo brahma-satreṇa dīkṣiṣyamāṇo 'vani-tala-paripālanāyāmnāta-pravara-guṇa-gaṇaikānta-bhājanatayā sva-pitropāmantrito bhagavati vāsudeva evāvyavadhāna-samādhi-yogena samāveśita-sakala-kāraka-kriyā-kalāpo naivābhyanandad yadyapi tad apratyāmnātavyaṃ tad-adhikaraṇa ātmano 'nyasmād asato 'pi parābhavam anvīkṣamāṇaḥ*

---

05.01.007

_* अथ ह भगवान् आदि-देव एतस्य गुण-विसर्गस्य परिबृंहणानुध्यान-व्यवसित-सकल-जगद्-अभिप्राय आत्म-योनिर् अखिल-निगम-निज-गण-परिवेष्टितः स्व-भवनाद् अवततार

_ atha ha bhagavān ādi-deva etasya guṇa-visargasya paribṛṃhaṇānudhyāna-vyavasita-sakala-jagad-abhiprāya ātma-yonir akhila-nigama-nija-gaṇa-pariveṣṭitaḥ sva-bhavanād avatatāra*

---

05.01.008

_* स तत्र तत्र गगन-तल उडु-पतिर् इव विमानावलिभिर् अनुपथम् अमर-परिवृढैर् अभिपूज्यमानः पथि पथि च वरूथशः सिद्ध-गन्धर्व-साध्य-चारण-मुनि-गणैर् उपगीयमानो गन्ध-मादन-द्रोणीम् अवभासयन्न् उपससर्प

_ sa tatra tatra gagana-tala uḍu-patir iva vimānāvalibhir anupatham amara-parivṛḍhair abhipūjyamānaḥ pathi pathi ca varūthaśaḥ siddha-gandharva-sādhya-cāraṇa-muni-gaṇair upagīyamāno gandha-mādana-droṇīm avabhāsayann upasasarpa*

---

05.01.009

_* तत्र ह वा एनं देवर्षिर् हंस-यानेन पितरं भगवन्तं हिरण्य-गर्भम् उपलभमानः सहसैवोत्थायार्हणेन सह पिता-पुत्राभ्याम् अवहिताञ्जलिर् उपतस्थे

_ tatra ha vā enaṃ devarṣir haṃsa-yānena pitaraṃ bhagavantaṃ hiraṇya-garbham upalabhamānaḥ sahasaivotthāyārhaṇena saha pitā-putrābhyām avahitāñjalir upatasthe*

---

05.01.010

_* भगवान् अपि भारत तद्-उपनीतार्हणः सूक्त-वाकेनातितराम् उदित-गुण-गणावतार-सुजयः प्रियव्रतम् आदि-पुरुषस् तं सदय-हासावलोक इति होवाच

_ bhagavān api bhārata tad-upanītārhaṇaḥ sūkta-vākenātitarām udita-guṇa-gaṇāvatāra-sujayaḥ priyavratam ādi-puruṣas taṃ sadaya-hāsāvaloka iti hovāca*

---

05.01.011

_*

_*

---

05.01.011

0 श्री-भगवान् उवाच निबोध तातेदम् ऋतं ब्रवीमि मासूयितुं देवम् अर्हस्य् अप्रमेयम् ।
वयं भवस् ते तत एष महर्षिर् वहाम सर्वे विवशा यस्य दिष्टम्

0 śrī-bhagavān uvāca nibodha tātedam ṛtaṃ bravīmi māsūyituṃ devam arhasy aprameyam |
vayaṃ bhavas te tata eṣa maharṣir vahāma sarve vivaśā yasya diṣṭam

---

05.01.012

न तस्य कश्चित् तपसा विद्यया वा न योग-वीर्येण मनीषया वा ।
नैवार्थ-धर्मैः परतः स्वतो वा कृतं विहन्तुं तनु-भृद् विभूयात्

na tasya kaścit tapasā vidyayā vā na yoga-vīryeṇa manīṣayā vā |
naivārtha-dharmaiḥ parataḥ svato vā kṛtaṃ vihantuṃ tanu-bhṛd vibhūyāt

---

05.01.013

भवाय नाशाय च कर्म कर्तुं शोकाय मोहाय सदा भयाय ।
सुखाय दुःखाय च देह-योगम् अव्यक्त-दिष्टं जनताङ्ग धत्ते

bhavāya nāśāya ca karma kartuṃ śokāya mohāya sadā bhayāya |
sukhāya duḥkhāya ca deha-yogam avyakta-diṣṭaṃ janatāṅga dhatte

---

05.01.014

यद्-वाचि तन्त्यां गुण-कर्म-दामभिः सुदुस्तरैर् वत्स वयं सुयोजिताः ।
सर्वे वहामो बलिम् ईश्वराय प्रोता नसीव द्वि-पदे चतुष्-पदः

yad-vāci tantyāṃ guṇa-karma-dāmabhiḥ sudustarair vatsa vayaṃ suyojitāḥ |
sarve vahāmo balim īśvarāya protā nasīva dvi-pade catuṣ-padaḥ

---

05.01.015

ईशाभिसृष्टं ह्य् अवरुन्ध्महे ऽङ्ग दुःखं सुखं वा गुण-कर्म-सङ्गात् ।
आस्थाय तत् तद् यद् अयुङ्क्त नाथश् चक्षुष्मतान्धा इव नीयमानाः

īśābhisṛṣṭaṃ hy avarundhmahe 'ṅga duḥkhaṃ sukhaṃ vā guṇa-karma-saṅgāt |
āsthāya tat tad yad ayuṅkta nāthaś cakṣuṣmatāndhā iva nīyamānāḥ

---

05.01.016

मुक्तो ऽपि तावद् बिभृयात् स्व-देहम् आरब्धम् अश्नन्न् अभिमान-शून्यः ।
यथानुभूतं प्रतियात-निद्रः किं त्व् अन्य-देहाय गुणान् न वृङ्क्ते

mukto 'pi tāvad bibhṛyāt sva-deham ārabdham aśnann abhimāna-śūnyaḥ |
yathānubhūtaṃ pratiyāta-nidraḥ kiṃ tv anya-dehāya guṇān na vṛṅkte

---

05.01.017

भयं प्रमत्तस्य वनेष्व् अपि स्याद् यतः स आस्ते सह-षट्-सपत्नः ।
जितेन्द्रियस्यात्म-रतेर् बुधस्य गृहाश्रमः किं नु करोत्य् अवद्यम्

bhayaṃ pramattasya vaneṣv api syād yataḥ sa āste saha-ṣaṭ-sapatnaḥ |
jitendriyasyātma-rater budhasya gṛhāśramaḥ kiṃ nu karoty avadyam

---

05.01.018

यः षट् सपत्नान् विजिगीषमाणो गृहेषु निर्विश्य यतेत पूर्वम् ।
अत्येति दुर्गाश्रित ऊर्जितारीन् क्षीणेषु कामं विचरेद् विपश्चित्

yaḥ ṣaṭ sapatnān vijigīṣamāṇo gṛheṣu nirviśya yateta pūrvam |
atyeti durgāśrita ūrjitārīn kṣīṇeṣu kāmaṃ vicared vipaścit

---

05.01.019

त्वं त्व् अब्ज-नाभाङ्घ्रि-सरोज-कोश- दुर्गाश्रितो निर्जित-षट्-सपत्नः ।
भुङ्क्ष्वेह भोगान् पुरुषातिदिष्टान् विमुक्त-सङ्गः प्रकृतिं भजस्व

tvaṃ tv abja-nābhāṅghri-saroja-kośa- durgāśrito nirjita-ṣaṭ-sapatnaḥ |
bhuṅkṣveha bhogān puruṣātidiṣṭān vimukta-saṅgaḥ prakṛtiṃ bhajasva

---

05.01.020

0 श्री-शुक उवाच इति समभिहितो महा-भागवतो भगवतस् त्रि-भुवन-गुरोर् अनुशासनम् आत्मनो लघुतयावनत-शिरोधरो बाढम् इति सबहु-मानम् उवाह

0 śrī-śuka uvāca iti samabhihito mahā-bhāgavato bhagavatas tri-bhuvana-guror anuśāsanam ātmano laghutayāvanata-śirodharo bāḍham iti sabahu-mānam uvāha

---

05.01.021

_* भगवान् अपि मनुना यथावद् उपकल्पितापचितिः प्रियव्रत-नारदयोर् अविषमम् अभिसमीक्षमाणयोर् आत्मसम् अवस्थानम् अवाङ्-मनसं क्षयम् अव्यवहृतं प्रवर्तयन्न् अगमत्

_ bhagavān api manunā yathāvad upakalpitāpacitiḥ priyavrata-nāradayor aviṣamam abhisamīkṣamāṇayor ātmasam avasthānam avāṅ-manasaṃ kṣayam avyavahṛtaṃ pravartayann agamat*

---

05.01.022

_* मनुर् अपि परेणैवं प्रतिसन्धित-मनोरथः सुरर्षि-वरानुमतेनात्मजम् अखिल-धरा-मण्डल-स्थिति-गुप्तय आस्थाप्य स्वयम् अति-विषम-विषय-विष-जलाशयाशाया उपरराम

_ manur api pareṇaivaṃ pratisandhita-manorathaḥ surarṣi-varānumatenātmajam akhila-dharā-maṇḍala-sthiti-guptaya āsthāpya svayam ati-viṣama-viṣaya-viṣa-jalāśayāśāyā upararāma*

---

05.01.023

_* इति ह वाव स जगती-पतिर् ईश्वरेच्छयाधिनिवेशित-कर्माधिकारो ऽखिल-जगद्-बन्ध-ध्वंसन-परानुभावस्य भगवत आदि-पुरुषस्याङ्घ्रि-युगलानवरत-ध्यानानुभावेन परिरन्धित-कषायाशयो ऽवदातो ऽपि मान-वर्धनो महतां महीतलम् अनुशशास

_ iti ha vāva sa jagatī-patir īśvarecchayādhiniveśita-karmādhikāro 'khila-jagad-bandha-dhvaṃsana-parānubhāvasya bhagavata ādi-puruṣasyāṅghri-yugalānavarata-dhyānānubhāvena parirandhita-kaṣāyāśayo 'vadāto 'pi māna-vardhano mahatāṃ mahītalam anuśaśāsa*

---

05.01.024

_* अथ च दुहितरं प्रजापतेर् विश्वकर्मण उपयेमे बर्हिष्मतीं नाम तस्याम् उ ह वाव आत्मजान् आत्म-समान-शील-गुण-कर्म-रूप-वीर्योदारान् दश भावयाम् बभूव कन्यां च यवीयसीम् ऊर्जस्वतीं नाम

_ atha ca duhitaraṃ prajāpater viśvakarmaṇa upayeme barhiṣmatīṃ nāma tasyām u ha vāva ātmajān ātma-samāna-śīla-guṇa-karma-rūpa-vīryodārān daśa bhāvayām babhūva kanyāṃ ca yavīyasīm ūrjasvatīṃ nāma*

---

05.01.025

_* आग्नीध्रेध्मजिह्व-यज्ञबाहु-महावीर-हिरण्यरेतो-घृतपृष्ठ-सवन-मेधातिथि-वीतिहोत्र-कवय इति सर्व एवाग्नि-नामानः

_ āgnīdhredhmajihva-yajñabāhu-mahāvīra-hiraṇyareto-ghṛtapṛṣṭha-savana-medhātithi-vītihotra-kavaya iti sarva evāgni-nāmānaḥ*

---

05.01.026

_* एतेषां कविर् महावीरः सवन इति त्रय आसन्न् ऊर्ध्व-रेतसस् त आत्म-विद्यायाम् अर्भ-भावाद् आरभ्य कृत-परिचयाः पारमहंस्यम् एवाश्रमम् अभजन्

_ eteṣāṃ kavir mahāvīraḥ savana iti traya āsann ūrdhva-retasas ta ātma-vidyāyām arbha-bhāvād ārabhya kṛta-paricayāḥ pāramahaṃsyam evāśramam abhajan*

---

05.01.027

_* तस्मिन्न् उ ह वा उपशम-शीलाः परमर्षयः सकल-जीव-निकायावासस्य भगवतो वासुदेवस्य भीतानां शरण-भूतस्य श्रीमच्-चरणारविन्दाविरत-स्मरणाविगलित-परम-भक्ति-योगानु-भावेन परिभावितान्तर्-हृदयाधिगते भगवति सर्वेषां भूतानाम् आत्म-भूते प्रत्यग्-आत्मन्य् एवात्मनस् तादात्म्यम् अविशेषेण समीयुः

_ tasminn u ha vā upaśama-śīlāḥ paramarṣayaḥ sakala-jīva-nikāyāvāsasya bhagavato vāsudevasya bhītānāṃ śaraṇa-bhūtasya śrīmac-caraṇāravindāvirata-smaraṇāvigalita-parama-bhakti-yogānu-bhāvena paribhāvitāntar-hṛdayādhigate bhagavati sarveṣāṃ bhūtānām ātma-bhūte pratyag-ātmany evātmanas tādātmyam aviśeṣeṇa samīyuḥ*

---

05.01.028

_* अन्यस्याम् अपि जायायां त्रयः पुत्रा आसन्न् उत्तमस् तामसो रैवत इति मन्वन्तराधिपतयः

_ anyasyām api jāyāyāṃ trayaḥ putrā āsann uttamas tāmaso raivata iti manvantarādhipatayaḥ*

---

05.01.029

_* एवम् उपशमायनेषु स्व-तनयेष्व् अथ जगती-पतिर् जगतीम् अर्बुदान्य् एकादश परिवत्सराणाम् अव्याहताखिल-पुरुष-कार-सार-सम्भृत-दोर्-दण्ड-युगलापीडित-मौर्वी-गुण-स्तनित-विरमित-धर्म-प्रतिपक्षो बर्हिष्मत्याश् चानुदिनम् एधमान-प्रमोद-प्रसरण-यौषिण्य-व्रीडा-प्रमुषित-हासावलोक-रुचिर-क्ष्वेल्य्-आदिभिः पराभूयमान-विवेक इवानवबुध्यमान इव महामना बुभुजे

_ evam upaśamāyaneṣu sva-tanayeṣv atha jagatī-patir jagatīm arbudāny ekādaśa parivatsarāṇām avyāhatākhila-puruṣa-kāra-sāra-sambhṛta-dor-daṇḍa-yugalāpīḍita-maurvī-guṇa-stanita-viramita-dharma-pratipakṣo barhiṣmatyāś cānudinam edhamāna-pramoda-prasaraṇa-yauṣiṇya-vrīḍā-pramuṣita-hāsāvaloka-rucira-kṣvely-ādibhiḥ parābhūyamāna-viveka ivānavabudhyamāna iva mahāmanā bubhuje*

---

05.01.030

_* यावद् अवभासयति सुर-गिरिम् अनुपरिक्रामन् भगवान् आदित्यो वसुधा-तलम् अर्धेनैव प्रतपत्य् अर्धेनावच्छादयति तदा हि भगवद्-उपासनोपचिताति-पुरुष-प्रभावस् तद् अनभिनन्दन् समजवेन रथेन ज्योतिर्मयेन रजनीम् अपि दिनं करिष्यामीति सप्त-कृत् वस्तरणिम् अनुपर्यक्रामद् द्वितीय इव पतङ्गः

_ yāvad avabhāsayati sura-girim anuparikrāman bhagavān ādityo vasudhā-talam ardhenaiva pratapaty ardhenāvacchādayati tadā hi bhagavad-upāsanopacitāti-puruṣa-prabhāvas tad anabhinandan samajavena rathena jyotirmayena rajanīm api dinaṃ kariṣyāmīti sapta-kṛt vastaraṇim anuparyakrāmad dvitīya iva pataṅgaḥ*

---

05.01.031

_* ये वा उ ह तद्-रथ-चरण-नेमि-कृत-परिखातास् ते सप्त सिन्धव आसन् यत एव कृताः सप्त भुवो द्वीपाः

_ ye vā u ha tad-ratha-caraṇa-nemi-kṛta-parikhātās te sapta sindhava āsan yata eva kṛtāḥ sapta bhuvo dvīpāḥ*

---

05.01.032

_* जम्बू-प्लक्ष-शाल्मलि-कुश-क्रौञ्च-शाक-पुष्कर-संज्ञास् तेषां परिमाणं पूर्वस्मात् पूर्वस्माद् उत्तर उत्तरो यथा-सङ्ख्यं द्वि-गुण-मानेन बहिः समन्तत उपकॢप्ताः

_ jambū-plakṣa-śālmali-kuśa-krauñca-śāka-puṣkara-saṃjñās teṣāṃ parimāṇaṃ pūrvasmāt pūrvasmād uttara uttaro yathā-saṅkhyaṃ dvi-guṇa-mānena bahiḥ samantata upakḷptāḥ*

---

05.01.033

_* दुहितरं चोर्जस्वतीं नामोशनसे प्रायच्छद् यस्याम् आसीद् देवयानी नाम काव्य-सुता

_ duhitaraṃ corjasvatīṃ nāmośanase prāyacchad yasyām āsīd devayānī nāma kāvya-sutā*

---

05.01.034

_* नैवं-विधः पुरुष-कार उरुक्रमस्य $ पुंसां तद्-अङ्घ्रि-रजसा जित-षड्-गुणानाम् & नैवं-विधः पुरुष-कार उरुक्रमस्य $ पुंसां तद्-अङ्घ्रि-रजसा जित-षड्-गुणानाम् & चित्रं विदूर-विगतः सकृद् आददीत % यन्-नामधेयम् अधुना स जहाति बन्धम्

_ naivaṃ-vidhaḥ puruṣa-kāra urukramasya $ puṃsāṃ tad-aṅghri-rajasā jita-ṣaḍ-guṇānām & naivaṃ-vidhaḥ puruṣa-kāra urukramasya $ puṃsāṃ tad-aṅghri-rajasā jita-ṣaḍ-guṇānām & citraṃ vidūra-vigataḥ sakṛd ādadīta % yan-nāmadheyam adhunā sa jahāti bandham*

---

05.01.035

• ॥
  स एवम् अपरिमित-बल-पराक्रम एकदा तु देवर्षि-चरणानुशयनानु-पतित-गुण-विसर्ग-संसर्गेणानिर्वृतम् इवात्मानं मन्यमान आत्म-निर्वेद इदम् आह

** // sa evam aparimita-bala-parākrama ekadā tu devarṣi-caraṇānuśayanānu-patita-guṇa-visarga-saṃsargeṇānirvṛtam ivātmānaṃ manyamāna ātma-nirveda idam āha*

---

05.01.036

_* अहो असाध्व् अनुष्ठितं यद् अभिनिवेशितो ऽहम् इन्द्रियैर् अविद्या-रचित-विषम-विषयान्ध-कूपे तद् अलम् अलम् अमुष्या वनिताया विनोद-मृगं मां धिग् धिग् इति गर्हयां चकार

_ aho asādhv anuṣṭhitaṃ yad abhiniveśito 'ham indriyair avidyā-racita-viṣama-viṣayāndha-kūpe tad alam alam amuṣyā vanitāyā vinoda-mṛgaṃ māṃ dhig dhig iti garhayāṃ cakāra*

---

05.01.037

_* पर-देवता-प्रसादाधिगतात्म-प्रत्यवमर्शेनानुप्रवृत्तेभ्यः पुत्रेभ्य इमां यथा-दायं विभज्य भुक्त-भोगां च महिषीं मृतकम् इव सह महा-विभूतिम् अपहाय स्वयं निहित-निर्वेदो हृदि गृहीत-हरि-विहारानुभावो भगवतो नारदस्य पदवीं पुनर् एवानुससार

_ para-devatā-prasādādhigatātma-pratyavamarśenānupravṛttebhyaḥ putrebhya imāṃ yathā-dāyaṃ vibhajya bhukta-bhogāṃ ca mahiṣīṃ mṛtakam iva saha mahā-vibhūtim apahāya svayaṃ nihita-nirvedo hṛdi gṛhīta-hari-vihārānubhāvo bhagavato nāradasya padavīṃ punar evānusasāra*

---

05.01.038

_*

_*

---

05.01.038

0 तस्य ह वा एते श्लोकाः प्रियव्रत-कृतं कर्म को नु कुर्याद् विनेश्वरम् ।
यो नेमि-निम्नैर् अकरोच् छायां घ्नन् सप्त वारिधीन्

0 tasya ha vā ete ślokāḥ priyavrata-kṛtaṃ karma ko nu kuryād vineśvaram |
yo nemi-nimnair akaroc chāyāṃ ghnan sapta vāridhīn

---

05.01.039

भू-संस्थानं कृतं येन सरिद्-गिरि-वनादिभिः ।
सीमा च भूत-निर्वृत्यै द्वीपे द्वीपे विभागशः

bhū-saṃsthānaṃ kṛtaṃ yena sarid-giri-vanādibhiḥ |
sīmā ca bhūta-nirvṛtyai dvīpe dvīpe vibhāgaśaḥ

---

05.01.040

भौमं दिव्यं मानुषं च महित्वं कर्म-योगजम् ।
यश् चक्रे निरयौपम्यं पुरुषानुजन-प्रियः

bhaumaṃ divyaṃ mānuṣaṃ ca mahitvaṃ karma-yogajam |
yaś cakre nirayaupamyaṃ puruṣānujana-priyaḥ

05.02.001

0 श्री-शुक उवाच एवं पितरि सम्प्रवृत्ते तद्-अनुशासने वर्तमान आग्नीध्रो जम्बूद्वीपौकसः प्रजा औरसवद् धर्मावेक्षमाणः पर्यगोपायत्

0 śrī-śuka uvāca evaṃ pitari sampravṛtte tad-anuśāsane vartamāna āgnīdhro jambūdvīpaukasaḥ prajā aurasavad dharmāvekṣamāṇaḥ paryagopāyat

---

05.02.002

_* स च कदाचित् पितृलोक-कामः सुर-वर-वनिताक्रीडाचल-द्रोण्यां भगवन्तं विश्व-सृजां पतिम् आभृत-परिचर्योपकरण आत्म इकाग्र्येण तपस्व्य् आराधयां बभूव

_ sa ca kadācit pitṛloka-kāmaḥ sura-vara-vanitākrīḍācala-droṇyāṃ bhagavantaṃ viśva-sṛjāṃ patim ābhṛta-paricaryopakaraṇa ātma ikāgryeṇa tapasvy ārādhayāṃ babhūva*

---

05.02.003

_* तद् उपलभ्य भगवान् आदि-पुरुषः सदसि गायन्तीं पूर्वचित्तिं नामाप्सरसम् अभियापयाम् आस

_ tad upalabhya bhagavān ādi-puruṣaḥ sadasi gāyantīṃ pūrvacittiṃ nāmāpsarasam abhiyāpayām āsa*

---

05.02.004

_* सा च तद्-आश्रमोपवनम् अति-रमणीयं विविध-निबिड-विटपि-विटप-निकर-संश्लिष्ट-पुरट-लतारूढ-स्थल-विहङ्गम-मिथुनैः प्रोच्यमान-श्रुतिभिः प्रतिबोध्यमान-सलिल-कुक्कुट-कारण्डव-कलहंसादिभिर् विचित्रम् उपकूजितामल-जलाशय-कमलाकरम् उपबभ्राम

_ sā ca tad-āśramopavanam ati-ramaṇīyaṃ vividha-nibiḍa-viṭapi-viṭapa-nikara-saṃśliṣṭa-puraṭa-latārūḍha-sthala-vihaṅgama-mithunaiḥ procyamāna-śrutibhiḥ pratibodhyamāna-salila-kukkuṭa-kāraṇḍava-kalahaṃsādibhir vicitram upakūjitāmala-jalāśaya-kamalākaram upababhrāma*

---

05.02.005

_* तस्याः सुललित-गमन-पद-विन्यास-गति-विलासायाश् चानुपदं खण-खणायमान-रुचिर-चरणाभरण-स्वनम् उपाकर्ण्य नरदेव-कुमारः समाधि-योगेनामीलित-नयन-नलिन-मुकुल-युगलम् ईषद् विकचय्य व्यचष्ट

_ tasyāḥ sulalita-gamana-pada-vinyāsa-gati-vilāsāyāś cānupadaṃ khaṇa-khaṇāyamāna-rucira-caraṇābharaṇa-svanam upākarṇya naradeva-kumāraḥ samādhi-yogenāmīlita-nayana-nalina-mukula-yugalam īṣad vikacayya vyacaṣṭa*

---

05.02.006

_* ताम् एवाविदूरे मधुकरीम् इव सुमनस उपजिघ्रन्तीं दिविज-मनुज-मनो-नयनाह्लाद-दुघैर् गति-विहार-व्रीडा-विनयावलोक-सुस्वराक्षरावयवैर् मनसि नृणां कुसुमायुधस्य विदधतीं विवरं निज-मुख-विगलितामृतासव-सहास-भाषणामोद-मदान्ध-मधुकर-निकरोपरोधेन द्रुत-पद-विन्यासेन वल्गु-स्पन्दन-स्तन-कलश-कबर-भार-रशनां देवीं तद्-अवलोकनेन विवृतावसरस्य भगवतो मकर-ध्वजस्य वशम् उपनीतो जडवद् इति होवाच

_ tām evāvidūre madhukarīm iva sumanasa upajighrantīṃ divija-manuja-mano-nayanāhlāda-dughair gati-vihāra-vrīḍā-vinayāvaloka-susvarākṣarāvayavair manasi nṛṇāṃ kusumāyudhasya vidadhatīṃ vivaraṃ nija-mukha-vigalitāmṛtāsava-sahāsa-bhāṣaṇāmoda-madāndha-madhukara-nikaroparodhena druta-pada-vinyāsena valgu-spandana-stana-kalaśa-kabara-bhāra-raśanāṃ devīṃ tad-avalokanena vivṛtāvasarasya bhagavato makara-dhvajasya vaśam upanīto jaḍavad iti hovāca*

---

05.02.007

_* का त्वं चिकीर्षसि च किं मुनि-वर्य शैले $ मायासि कापि भगवत्-पर-देवतायाः & का त्वं चिकीर्षसि च किं मुनि-वर्य शैले $ मायासि कापि भगवत्-पर-देवतायाः & विज्ये बिभर्षि धनुषी सुहृद्-आत्मनो ऽर्थे % किं वा मृगान् मृगयसे विपिने प्रमत्तान्

_ kā tvaṃ cikīrṣasi ca kiṃ muni-varya śaile $ māyāsi kāpi bhagavat-para-devatāyāḥ & kā tvaṃ cikīrṣasi ca kiṃ muni-varya śaile $ māyāsi kāpi bhagavat-para-devatāyāḥ & vijye bibharṣi dhanuṣī suhṛd-ātmano 'rthe % kiṃ vā mṛgān mṛgayase vipine pramattān*

---

05.02.008

• ॥
  बाणाव् इमौ भगवतः शत-पत्र-पत्रौ $ शान्ताव् अपुङ्ख-रुचिराव् अति-तिग्म-दन्तौ & बाणाव् इमौ भगवतः शत-पत्र-पत्रौ $ शान्ताव् अपुङ्ख-रुचिराव् अति-तिग्म-दन्तौ & कस्मै युयुङ्क्षसि वने विचरन् न विद्मः % क्षेमाय नो जड-धियां तव विक्रमो ऽस्तु

** // bāṇāv imau bhagavataḥ śata-patra-patrau $ śāntāv apuṅkha-rucirāv ati-tigma-dantau & bāṇāv imau bhagavataḥ śata-patra-patrau $ śāntāv apuṅkha-rucirāv ati-tigma-dantau & kasmai yuyuṅkṣasi vane vicaran na vidmaḥ % kṣemāya no jaḍa-dhiyāṃ tava vikramo 'stu*

---

05.02.009

• ॥
  शिष्या इमे भगवतः परितः पठन्ति $ गायन्ति साम सरहस्यम् अजस्रम् ईशम् & शिष्या इमे भगवतः परितः पठन्ति $ गायन्ति साम सरहस्यम् अजस्रम् ईशम् & युष्मच्-छिखा-विलुलिताः सुमनो ऽभिवृष्टीः % सर्वे भजन्त्य् ऋषि-गणा इव वेद-शाखाः

** // śiṣyā ime bhagavataḥ paritaḥ paṭhanti $ gāyanti sāma sarahasyam ajasram īśam & śiṣyā ime bhagavataḥ paritaḥ paṭhanti $ gāyanti sāma sarahasyam ajasram īśam & yuṣmac-chikhā-vilulitāḥ sumano 'bhivṛṣṭīḥ % sarve bhajanty ṛṣi-gaṇā iva veda-śākhāḥ*

---

05.02.010

• ॥
  वाचं परं चरण-पञ्जर-तित्तिरीणां $ ब्रह्मन्न् अरूप-मुखरां शृणवाम तुभ्यम् & वाचं परं चरण-पञ्जर-तित्तिरीणां $ ब्रह्मन्न् अरूप-मुखरां शृणवाम तुभ्यम् & लब्धा कदम्ब-रुचिर् अङ्क-विटङ्क-बिम्बे % यस्याम् अलात-परिधिः क्व च वल्कलं ते

** // vācaṃ paraṃ caraṇa-pañjara-tittirīṇāṃ $ brahmann arūpa-mukharāṃ śṛṇavāma tubhyam & vācaṃ paraṃ caraṇa-pañjara-tittirīṇāṃ $ brahmann arūpa-mukharāṃ śṛṇavāma tubhyam & labdhā kadamba-rucir aṅka-viṭaṅka-bimbe % yasyām alāta-paridhiḥ kva ca valkalaṃ te*

---

05.02.011

• ॥
  किं सम्भृतं रुचिरयोर् द्विज शृङ्गयोस् ते $ मध्ये कृशो वहसि यत्र दृशिः श्रिता मे & किं सम्भृतं रुचिरयोर् द्विज शृङ्गयोस् ते $ मध्ये कृशो वहसि यत्र दृशिः श्रिता मे & पङ्को ऽरुणः सुरभिर् आत्म-विषाण ईदृग् % येनाश्रमं सुभग मे सुरभी-करोषि

** // kiṃ sambhṛtaṃ rucirayor dvija śṛṅgayos te $ madhye kṛśo vahasi yatra dṛśiḥ śritā me & kiṃ sambhṛtaṃ rucirayor dvija śṛṅgayos te $ madhye kṛśo vahasi yatra dṛśiḥ śritā me & paṅko 'ruṇaḥ surabhir ātma-viṣāṇa īdṛg % yenāśramaṃ subhaga me surabhī-karoṣi*

---

05.02.012

• ॥
  लोकं प्रदर्शय सुहृत्तम तावकं मे $ यत्रत्य इत्थम् उरसावयवाव् अपूर्वौ & लोकं प्रदर्शय सुहृत्तम तावकं मे $ यत्रत्य इत्थम् उरसावयवाव् अपूर्वौ & अस्मद्-विधस्य मन-उन्नयनौ बिभर्ति % बह्व् अद्भुतं सरस-रास-सुधादि वक्त्रे

** // lokaṃ pradarśaya suhṛttama tāvakaṃ me $ yatratya ittham urasāvayavāv apūrvau & lokaṃ pradarśaya suhṛttama tāvakaṃ me $ yatratya ittham urasāvayavāv apūrvau & asmad-vidhasya mana-unnayanau bibharti % bahv adbhutaṃ sarasa-rāsa-sudhādi vaktre*

---

05.02.013

• ॥
  का वात्म-वृत्तिर् अदनाद् धविर् अङ्ग वाति $ विष्णोः कलास्य् अनिमिषोन्मकरौ च कर्णौ & का वात्म-वृत्तिर् अदनाद् धविर् अङ्ग वाति $ विष्णोः कलास्य् अनिमिषोन्मकरौ च कर्णौ & उद्विग्न-मीन-युगलं द्विज-पङ्क्ति-शोचिर् % आसन्न-भृङ्ग-निकरं सर इन् मुखं ते

** // kā vātma-vṛttir adanād dhavir aṅga vāti $ viṣṇoḥ kalāsy animiṣonmakarau ca karṇau & kā vātma-vṛttir adanād dhavir aṅga vāti $ viṣṇoḥ kalāsy animiṣonmakarau ca karṇau & udvigna-mīna-yugalaṃ dvija-paṅkti-śocir % āsanna-bhṛṅga-nikaraṃ sara in mukhaṃ te*

---

05.02.014

• ॥
  यो ऽसौ त्वया कर-सरोज-हतः पतङ्गो $ दिक्षु भ्रमन् भ्रमत एजयते ऽक्षिणी मे & यो ऽसौ त्वया कर-सरोज-हतः पतङ्गो $ दिक्षु भ्रमन् भ्रमत एजयते ऽक्षिणी मे & मुक्तं न ते स्मरसि वक्र-जटा-वरूथं % कष्टो ऽनिलो हरति लम्पट एष नीवीम्

** // yo 'sau tvayā kara-saroja-hataḥ pataṅgo $ dikṣu bhraman bhramata ejayate 'kṣiṇī me & yo 'sau tvayā kara-saroja-hataḥ pataṅgo $ dikṣu bhraman bhramata ejayate 'kṣiṇī me & muktaṃ na te smarasi vakra-jaṭā-varūthaṃ % kaṣṭo 'nilo harati lampaṭa eṣa nīvīm*

---

05.02.015

• ॥
  रूपं तपोधन तपश् चरतां तपोघ्नं $ ह्य् एतत् तु केन तपसा भवतोपलब्धम् & रूपं तपोधन तपश् चरतां तपोघ्नं $ ह्य् एतत् तु केन तपसा भवतोपलब्धम् & चर्तुं तपो ऽर्हसि मया सह मित्र मह्यं % किं वा प्रसीदति स वै भव-भावनो मे

** // rūpaṃ tapodhana tapaś caratāṃ tapoghnaṃ $ hy etat tu kena tapasā bhavatopalabdham & rūpaṃ tapodhana tapaś caratāṃ tapoghnaṃ $ hy etat tu kena tapasā bhavatopalabdham & cartuṃ tapo 'rhasi mayā saha mitra mahyaṃ % kiṃ vā prasīdati sa vai bhava-bhāvano me*

---

05.02.016

• ॥
  न त्वां त्यजामि दयितं द्विज-देव-दत्तं $ यस्मिन् मनो दृग् अपि नो न वियाति लग्नम् & न त्वां त्यजामि दयितं द्विज-देव-दत्तं $ यस्मिन् मनो दृग् अपि नो न वियाति लग्नम् & मां चारु-शृङ्ग्य् अर्हसि नेतुम् अनुव्रतं ते % चित्तं यतः प्रतिसरन्तु शिवाः सचिव्यः

** // na tvāṃ tyajāmi dayitaṃ dvija-deva-dattaṃ $ yasmin mano dṛg api no na viyāti lagnam & na tvāṃ tyajāmi dayitaṃ dvija-deva-dattaṃ $ yasmin mano dṛg api no na viyāti lagnam & māṃ cāru-śṛṅgy arhasi netum anuvrataṃ te % cittaṃ yataḥ pratisarantu śivāḥ sacivyaḥ*

---

05.02.017

---

---

05.02.017

0 श्री-शुक उवाच इति ललनानुनयाति-विशारदो ग्राम्य-वैदग्ध्यया परिभाषया तां विबुध-वधूं विबुध-मतिर् अधिसभाजयाम् आस

0 śrī-śuka uvāca iti lalanānunayāti-viśārado grāmya-vaidagdhyayā paribhāṣayā tāṃ vibudha-vadhūṃ vibudha-matir adhisabhājayām āsa

---

05.02.018

_* सा च ततस् तस्य वीर-यूथ-पतेर् बुद्धि-शील-रूप-वयः-श्रियौदार्येण पराक्षिप्त-मनास् तेन सहायुतायुत-परिवत्सरोपलक्षणं कालं जम्बूद्वीप-पतिना भौम-स्वर्ग-भोगान् बुभुजे

_ sā ca tatas tasya vīra-yūtha-pater buddhi-śīla-rūpa-vayaḥ-śriyaudāryeṇa parākṣipta-manās tena sahāyutāyuta-parivatsaropalakṣaṇaṃ kālaṃ jambūdvīpa-patinā bhauma-svarga-bhogān bubhuje*

---

05.02.019

_* तस्याम् उ ह वा आत्मजान् स राज-वर आग्नीध्रो नाभि-किम्पुरुष-हरिवर्षेलावृत-रम्यक-हिरण्मय-कुरु-भद्राश्व-केतुमाल-संज्ञान् नव पुत्रान् अजनयत्

_ tasyām u ha vā ātmajān sa rāja-vara āgnīdhro nābhi-kimpuruṣa-harivarṣelāvṛta-ramyaka-hiraṇmaya-kuru-bhadrāśva-ketumāla-saṃjñān nava putrān ajanayat*

---

05.02.020

_* सा सूत्वाथ सुतान् नवानुवत्सरं गृह एवापहाय पूर्वचित्तिर् भूय एवाजं देवम् उपतस्थे

_ sā sūtvātha sutān navānuvatsaraṃ gṛha evāpahāya pūrvacittir bhūya evājaṃ devam upatasthe*

---

05.02.021

_* आग्नीध्र-सुतास् ते मातुर् अनुग्रहाद् औत्पत्तिकेनैव संहनन-बलोपेताः पित्रा विभक्ता आत्म-तुल्य-नामानि यथा-भागं जम्बूद्वीप-वर्षाणि बुभुजुः

_ āgnīdhra-sutās te mātur anugrahād autpattikenaiva saṃhanana-balopetāḥ pitrā vibhaktā ātma-tulya-nāmāni yathā-bhāgaṃ jambūdvīpa-varṣāṇi bubhujuḥ*

---

05.02.022

_* आग्नीध्रो राजातृप्तः कामानाम् अप्सरसम् एवानुदिनम् अधि-मन्यमानस् तस्याः सलोकतां श्रुतिभिर् अवारुन्ध यत्र पितरो मादयन्ते

_ āgnīdhro rājātṛptaḥ kāmānām apsarasam evānudinam adhi-manyamānas tasyāḥ salokatāṃ śrutibhir avārundha yatra pitaro mādayante*

---

05.02.023

_* सम्परेते पितरि नव भ्रातरो मेरु-दुहित्-र् मेरुदेवीं प्रतिरूपाम् उग्रदंष्ट्रीं लतां रम्यां श्यामां नारीं भद्रां देववीतिम् इति संज्ञा नवोदवहन्

_ samparete pitari nava bhrātaro meru-duhit-r merudevīṃ pratirūpām ugradaṃṣṭrīṃ latāṃ ramyāṃ śyāmāṃ nārīṃ bhadrāṃ devavītim iti saṃjñā navodavahan*

05.03.001

_*

_*

---

05.03.001

0 श्री-शुक उवाच नाभिर् अपत्य-कामो ऽप्रजया मेरुदेव्या भगवन्तं यज्ञ-पुरुषम् अवहितात्मायजत

0 śrī-śuka uvāca nābhir apatya-kāmo 'prajayā merudevyā bhagavantaṃ yajña-puruṣam avahitātmāyajata

---

05.03.002

_* तस्य ह वाव श्रद्धया विशुद्ध-भावेन यजतः प्रवर्ग्येषु प्रचरत्सु द्रव्य-देश-काल-मन्त्रर्त्विग्-दक्षिणा-विधान-योगोपपत्त्या दुरधिगमो ऽपि भगवान् भागवत-वात्सल्यतया सुप्रतीक आत्मानम् अपराजितं निज-जनाभिप्रेतार्थ-विधित्सया गृहीत-हृदयो हृदयङ्गमं मनो-नयनानन्दनावयवाभिरामम् आविश्चकार

_ tasya ha vāva śraddhayā viśuddha-bhāvena yajataḥ pravargyeṣu pracaratsu dravya-deśa-kāla-mantrartvig-dakṣiṇā-vidhāna-yogopapattyā duradhigamo 'pi bhagavān bhāgavata-vātsalyatayā supratīka ātmānam aparājitaṃ nija-janābhipretārtha-vidhitsayā gṛhīta-hṛdayo hṛdayaṅgamaṃ mano-nayanānandanāvayavābhirāmam āviścakāra*

---

05.03.003

_* अथ ह तम् आविष्कृत-भुज-युगल-द्वयं हिरण्मयं पुरुष-विशेषं कपिश-कौशेयाम्बर-धरम् उरसि विलसच्-छ्रीवत्स-ललामं दरवर-वनरुह-वन-मालाच्छूर्य्-अमृत-मणि-गदादिभिर् उपलक्षितं स्फुट-किरण-प्रवर-मुकुट-कुण्डल-कटक-कटि-सूत्र-हार-केयूर-नूपुराद्य्-अङ्ग-भूषण-विभूषितम् ऋत्विक्-सदस्य-गृह-पतयो ऽधना इवोत्तम-धनम् उपलभ्य सबहु-मानम् अर्हणेनावनत-शीर्षाण उपतस्थुः

_ atha ha tam āviṣkṛta-bhuja-yugala-dvayaṃ hiraṇmayaṃ puruṣa-viśeṣaṃ kapiśa-kauśeyāmbara-dharam urasi vilasac-chrīvatsa-lalāmaṃ daravara-vanaruha-vana-mālācchūry-amṛta-maṇi-gadādibhir upalakṣitaṃ sphuṭa-kiraṇa-pravara-mukuṭa-kuṇḍala-kaṭaka-kaṭi-sūtra-hāra-keyūra-nūpurādy-aṅga-bhūṣaṇa-vibhūṣitam ṛtvik-sadasya-gṛha-patayo 'dhanā ivottama-dhanam upalabhya sabahu-mānam arhaṇenāvanata-śīrṣāṇa upatasthuḥ*

---

05.03.004

_*

_*

---

05.03.004

0 ऋत्विज ऊचुः अर्हसि मुहुर् अर्हत्तमार्हणम् अस्माकम् अनुपथानां नमो नम इत्य् एतावत् सद्-उपशिक्षितं को ऽर्हति पुमान् प्रकृति-गुण-व्यतिकर-मतिर् अनीश ईश्वरस्य परस्य प्रकृति-पुरुषयोर् अर्वाक्तनाभिर् नाम-रूपाकृतिभी रूप-निरूपणम् सकल-जन-निकाय-वृजिन-निरसन-शिवतम-प्रवर-गुण-गणैक-देश-कथनाद् ऋते

0 ṛtvija ūcuḥ arhasi muhur arhattamārhaṇam asmākam anupathānāṃ namo nama ity etāvat sad-upaśikṣitaṃ ko 'rhati pumān prakṛti-guṇa-vyatikara-matir anīśa īśvarasya parasya prakṛti-puruṣayor arvāktanābhir nāma-rūpākṛtibhī rūpa-nirūpaṇam sakala-jana-nikāya-vṛjina-nirasana-śivatama-pravara-guṇa-gaṇaika-deśa-kathanād ṛte

---

05.03.005

_* परिजनानुराग-विरचित-शबल-संशब्द-सलिल-सित-किसलय-तुलसिका-दूर्वाङ्कुरैर् अपि सम्भृतया सपर्यया किल परम परितुष्यसि

_ parijanānurāga-viracita-śabala-saṃśabda-salila-sita-kisalaya-tulasikā-dūrvāṅkurair api sambhṛtayā saparyayā kila parama parituṣyasi*

---

05.03.006

_* अथानयापि न भवत इज्ययोरु-भार-भरया समुचितम् अर्थम् इहोपलभामहे

_ athānayāpi na bhavata ijyayoru-bhāra-bharayā samucitam artham ihopalabhāmahe*

---

05.03.007

_* आत्मन एवानुसवनम् अञ्जसाव्यतिरेकेण बोभूयमानाशेष-पुरुषार्थ-स्वरूपस्य किन्तु नाथाशिष आशासानानाम् एतद् अभिसंराधन-मात्रं भवितुम् अर्हति

_ ātmana evānusavanam añjasāvyatirekeṇa bobhūyamānāśeṣa-puruṣārtha-svarūpasya kintu nāthāśiṣa āśāsānānām etad abhisaṃrādhana-mātraṃ bhavitum arhati*

---

05.03.008

_* तद् यथा बालिशानां स्वयम् आत्मनः श्रेयः परम् अविदुषां परम-परम-पुरुष प्रकर्ष-करुणया स्व-महिमानं चापवर्गाख्यम् उपकल्पयिष्यन् स्वयं नापचित एवेतरवद् इहोपलक्षितः

_ tad yathā bāliśānāṃ svayam ātmanaḥ śreyaḥ param aviduṣāṃ parama-parama-puruṣa prakarṣa-karuṇayā sva-mahimānaṃ cāpavargākhyam upakalpayiṣyan svayaṃ nāpacita evetaravad ihopalakṣitaḥ*

---

05.03.009

_* अथायम् एव वरो ह्य् अर्हत्तम यर्हि बर्हिषि राजर्षेर् वरदर्षभो भवान् निज-पुरुषेक्षण-विषय आसीत्

_ athāyam eva varo hy arhattama yarhi barhiṣi rājarṣer varadarṣabho bhavān nija-puruṣekṣaṇa-viṣaya āsīt*

---

05.03.010

_* असङ्ग-निशित-ज्ञानानल-विधूताशेष-मलानां भवत्-स्वभावानाम् आत्मारामाणां मुनीनाम् अनवरत-परिगुणित-गुण-गण परम-मङ्गलायन-गुण-गण-कथनो ऽसि

_ asaṅga-niśita-jñānānala-vidhūtāśeṣa-malānāṃ bhavat-svabhāvānām ātmārāmāṇāṃ munīnām anavarata-pariguṇita-guṇa-gaṇa parama-maṅgalāyana-guṇa-gaṇa-kathano 'si*

---

05.03.011

_* अथ कथञ्चित् स्खलन-क्षुत्-पतन-जृम्भण-दुरवस्थानादिषु विवशानां नः स्मरणाय ज्वर-मरण-दशायाम् अपि सकल-कश्मल-निरसनानि तव गुण-कृत-नामधेयानि वचन-गोचराणि भवन्तु

_ atha kathañcit skhalana-kṣut-patana-jṛmbhaṇa-duravasthānādiṣu vivaśānāṃ naḥ smaraṇāya jvara-maraṇa-daśāyām api sakala-kaśmala-nirasanāni tava guṇa-kṛta-nāmadheyāni vacana-gocarāṇi bhavantu*

---

05.03.012

_* किञ्चायं राजर्षिर् अपत्य-कामः प्रजां भवादृशीम् आशासान ईश्वरम् आशिषां स्वर्गापवर्गयोर् अपि भवन्तम् उपधावति प्रजायाम् अर्थ-प्रत्ययो धनदम् इवाधनः फलीकरणम्

_ kiñcāyaṃ rājarṣir apatya-kāmaḥ prajāṃ bhavādṛśīm āśāsāna īśvaram āśiṣāṃ svargāpavargayor api bhavantam upadhāvati prajāyām artha-pratyayo dhanadam ivādhanaḥ phalīkaraṇam*

---

05.03.013

_* को वा इह ते ऽपराजितो ऽपराजितया माययानवसित-पदव्यानावृत-मतिर् विषय-विष-रयानावृत-प्रकृतिर् अनुपासित-महच्-चरणः

_ ko vā iha te 'parājito 'parājitayā māyayānavasita-padavyānāvṛta-matir viṣaya-viṣa-rayānāvṛta-prakṛtir anupāsita-mahac-caraṇaḥ*

---

05.03.014

_* यद् उ ह वाव तव पुनर् अदभ्र-कर्तर् इह समाहूतस् तत्रार्थ-धियां मन्दानां नस् तद् यद् देव-हेलनं देव-देवार्हसि साम्येन सर्वान् प्रतिवोढुम् अविदुषाम्

_ yad u ha vāva tava punar adabhra-kartar iha samāhūtas tatrārtha-dhiyāṃ mandānāṃ nas tad yad deva-helanaṃ deva-devārhasi sāmyena sarvān prativoḍhum aviduṣām*

---

05.03.015

_*

_*

---

05.03.015

0 श्री-शुक उवाच इति निगदेनाभिष्टूयमानो भगवान् अनिमिषर्षभो वर्ष-धराभिवादिताभिवन्दित-चरणः सदयम् इदम् आह

0 śrī-śuka uvāca iti nigadenābhiṣṭūyamāno bhagavān animiṣarṣabho varṣa-dharābhivāditābhivandita-caraṇaḥ sadayam idam āha

---

05.03.016

_*

_*

---

05.03.016

0 श्री-भगवान् उवाच अहो बताहम् ऋषयो भवद्भिर् अवितथ-गीर्भिर् वरम् असुलभम् अभियाचितो यद् अमुष्यात्मजो मया सदृशो भूयाद् इति ममाहम् एवाभिरूपः कैवल्याद् अथापि ब्रह्म-वादो न मृषा भवितुम् अर्हति ममैव हि मुखं यद् द्विज-देव-कुलम्

0 śrī-bhagavān uvāca aho batāham ṛṣayo bhavadbhir avitatha-gīrbhir varam asulabham abhiyācito yad amuṣyātmajo mayā sadṛśo bhūyād iti mamāham evābhirūpaḥ kaivalyād athāpi brahma-vādo na mṛṣā bhavitum arhati mamaiva hi mukhaṃ yad dvija-deva-kulam

---

05.03.017

_* तत आग्नीध्रीये ऽंश-कलयावतरिष्याम्य् आत्म-तुल्यम् अनुपलभमानः

_ tata āgnīdhrīye 'ṃśa-kalayāvatariṣyāmy ātma-tulyam anupalabhamānaḥ*

---

05.03.018

_*

_*

---

05.03.018

0 श्री-शुक उवाच इति निशामयन्त्या मेरुदेव्याः पतिम् अभिधायान्तर्दधे भगवान्

0 śrī-śuka uvāca iti niśāmayantyā merudevyāḥ patim abhidhāyāntardadhe bhagavān

05.04.001

_*

_*

---

05.04.001

0 श्री-शुक उवाच अथ ह तम् उत्पत्त्यैवाभिव्यज्यमान-भगवल्-लक्षणं साम्योपशम-वैराग्यैश्वर्य-महा-विभूतिभिर् अनुदिनम् एधमानानुभावं प्रकृतयः प्रजा ब्राह्मणा देवताश् चावनि-तल-समवनायातितरां जगृधुः

0 śrī-śuka uvāca atha ha tam utpattyaivābhivyajyamāna-bhagaval-lakṣaṇaṃ sāmyopaśama-vairāgyaiśvarya-mahā-vibhūtibhir anudinam edhamānānubhāvaṃ prakṛtayaḥ prajā brāhmaṇā devatāś cāvani-tala-samavanāyātitarāṃ jagṛdhuḥ

---

05.04.002

_* तस्य ह वा इत्थं वर्ष्मणा वरीयसा बृहच्-छ्लोकेन चौजसा बलेन श्रिया यशसा वीर्य-शौर्याभ्यां च पिता ऋषभ इतीदं नाम चकार

_ tasya ha vā itthaṃ varṣmaṇā varīyasā bṛhac-chlokena caujasā balena śriyā yaśasā vīrya-śauryābhyāṃ ca pitā ṛṣabha itīdaṃ nāma cakāra*

---

05.04.003

_* यस्य हीन्द्रः स्पर्धमानो भगवान् वर्षे न ववर्ष तद् अवधार्य भगवान् ऋषभदेवो योगेश्वरः प्रहस्यात्म-योगमायया स्व-वर्षम् अजनाभं नामाभ्यवर्षत्

_ yasya hīndraḥ spardhamāno bhagavān varṣe na vavarṣa tad avadhārya bhagavān ṛṣabhadevo yogeśvaraḥ prahasyātma-yogamāyayā sva-varṣam ajanābhaṃ nāmābhyavarṣat*

---

05.04.004

_* नाभिस् तु यथाभिलषितं सुप्रजस्त्वम् अवरुध्याति-प्रमोद-भर-विह्वलो गद्गदाक्षरया गिरा स्वैरं गृहीत-नरलोक-सधर्मं भगवन्तं पुराण-पुरुषं माया-विलसित-मतिर् वत्स तातेति सानुरागम् उपलालयन् परां निर्वृतिम् उपगतः

_ nābhis tu yathābhilaṣitaṃ suprajastvam avarudhyāti-pramoda-bhara-vihvalo gadgadākṣarayā girā svairaṃ gṛhīta-naraloka-sadharmaṃ bhagavantaṃ purāṇa-puruṣaṃ māyā-vilasita-matir vatsa tāteti sānurāgam upalālayan parāṃ nirvṛtim upagataḥ*

---

05.04.005

_* विदितानुरागम् आपौर-प्रकृति जन-पदो राजा नाभिर् आत्मजं समय-सेतु-रक्षायाम् अभिषिच्य ब्राह्मणेषूपनिधाय सह मेरुदेव्या विशालायां प्रसन्न-निपुणेन तपसा समाधि-योगेन नर-नारायणाख्यं भगवन्तं वासुदेवम् उपासीनः कालेन तन्-महिमानम् अवाप

_ viditānurāgam āpaura-prakṛti jana-pado rājā nābhir ātmajaṃ samaya-setu-rakṣāyām abhiṣicya brāhmaṇeṣūpanidhāya saha merudevyā viśālāyāṃ prasanna-nipuṇena tapasā samādhi-yogena nara-nārāyaṇākhyaṃ bhagavantaṃ vāsudevam upāsīnaḥ kālena tan-mahimānam avāpa*

---

05.04.006

_*

_*

---

05.04.006

0 यस्य ह पाण्डवेय श्लोकाव् उदाहरन्ति---- को नु तत् कर्म राजर्षेर् नाभेर् अन्व् आचरेत् पुमान् ।
अपत्यताम् अगाद् यस्य हरिः शुद्धेन कर्मणा

0 yasya ha pāṇḍaveya ślokāv udāharanti---- ko nu tat karma rājarṣer nābher anv ācaret pumān |
apatyatām agād yasya hariḥ śuddhena karmaṇā

---

05.04.007

ब्रह्मण्यो ऽन्यः कुतो नाभेर् विप्रा मङ्गल-पूजिताः ।
यस्य बर्हिषि यज्ञेशं दर्शयाम् आसुर् ओजसा

brahmaṇyo 'nyaḥ kuto nābher viprā maṅgala-pūjitāḥ |
yasya barhiṣi yajñeśaṃ darśayām āsur ojasā

---

05.04.008

अथ ह भगवान् ऋषभदेवः स्व-वर्षं कर्म-क्षेत्रम् अनुमन्यमानः प्रदर्शित-गुरुकुल-वासो लब्ध-वरैर् गुरुभिर् अनुज्ञातो गृहमेधिनां धर्मान् अनुशिक्षमाणो जयन्त्याम् इन्द्र-दत्तायाम् उभय-लक्षणं कर्म समाम्नायाम्नातम् अभियुञ्जन्न् आत्मजानाम् आत्म-समानानां शतं जनयाम् आस

atha ha bhagavān ṛṣabhadevaḥ sva-varṣaṃ karma-kṣetram anumanyamānaḥ pradarśita-gurukula-vāso labdha-varair gurubhir anujñāto gṛhamedhināṃ dharmān anuśikṣamāṇo jayantyām indra-dattāyām ubhaya-lakṣaṇaṃ karma samāmnāyāmnātam abhiyuñjann ātmajānām ātma-samānānāṃ śataṃ janayām āsa

---

05.04.009

_* येषां खलु महा-योगी भरतो ज्येष्ठः श्रेष्ठ-गुण आसीद् येनेदं वर्षं भारतम् इति व्यपदिशन्ति

_ yeṣāṃ khalu mahā-yogī bharato jyeṣṭhaḥ śreṣṭha-guṇa āsīd yenedaṃ varṣaṃ bhāratam iti vyapadiśanti*

---

05.04.010

_* तम् अनु कुशावर्त इलावर्तो ब्रह्मावर्तो मलयः केतुर् भद्रसेन इन्द्रस्पृग् विदर्भः कीकट इति नव नवति प्रधानाः

_ tam anu kuśāvarta ilāvarto brahmāvarto malayaḥ ketur bhadrasena indraspṛg vidarbhaḥ kīkaṭa iti nava navati pradhānāḥ*

---

05.04.011

_* कविर् हविर् अन्तरिक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः ।
आविर्होत्रो ऽथ द्रुमिलश् चमसः करभाजनः

_ kavir havir antarikṣaḥ prabuddhaḥ pippalāyanaḥ |*
āvirhotro 'tha drumilaś camasaḥ karabhājanaḥ

---

05.04.012

इति भागवत-धर्म-दर्शना नव महा-भागवतास् तेषां सुचरितं भगवन्-महिमोपबृंहितं वसुदेव-नारद-संवादम् उपशमायनम् उपरिष्टाद् वर्णयिष्यामः

iti bhāgavata-dharma-darśanā nava mahā-bhāgavatās teṣāṃ sucaritaṃ bhagavan-mahimopabṛṃhitaṃ vasudeva-nārada-saṃvādam upaśamāyanam upariṣṭād varṇayiṣyāmaḥ

---

05.04.013

_* यवीयांस एकाशीतिर् जायन्तेयाः पितुर् आदेशकरा महा-शालीना महा-श्रोत्रिया यज्ञ-शीलाः कर्म-विशुद्धा ब्राह्मणा बभूवुः

_ yavīyāṃsa ekāśītir jāyanteyāḥ pitur ādeśakarā mahā-śālīnā mahā-śrotriyā yajña-śīlāḥ karma-viśuddhā brāhmaṇā babhūvuḥ*

---

05.04.014

_* भगवान् ऋषभ-संज्ञ आत्म-तन्त्रः स्वयं नित्य-निवृत्तानर्थ-परम्परः केवलानन्दानुभव ईश्वर एव विपरीतवत् कर्माण्य् आरभमाणः कालेनानुगतं धर्मम् आचरणेनोपशिक्षयन्न् अतद्-विदां सम उपशान्तो मैत्रः कारुणिको धर्मार्थ-यशः-प्रजानन्दामृतावरोधेन गृहेषु लोकं नियमयत्

_ bhagavān ṛṣabha-saṃjña ātma-tantraḥ svayaṃ nitya-nivṛttānartha-paramparaḥ kevalānandānubhava īśvara eva viparītavat karmāṇy ārabhamāṇaḥ kālenānugataṃ dharmam ācaraṇenopaśikṣayann atad-vidāṃ sama upaśānto maitraḥ kāruṇiko dharmārtha-yaśaḥ-prajānandāmṛtāvarodhena gṛheṣu lokaṃ niyamayat*

---

05.04.015

_* यद् यच् छीर्षण्याचरितं तत् तद् अनुवर्तते लोकः

_ yad yac chīrṣaṇyācaritaṃ tat tad anuvartate lokaḥ*

---

05.04.016

_* यद्यपि स्व-विदितं सकल-धर्मं ब्राह्मं गुह्यं ब्राह्मणैर् दर्शित-मार्गेण सामादिभिर् उपायैर् जनताम् अनुशशास

_ yadyapi sva-viditaṃ sakala-dharmaṃ brāhmaṃ guhyaṃ brāhmaṇair darśita-mārgeṇa sāmādibhir upāyair janatām anuśaśāsa*

---

05.04.017

_* द्रव्य-देश-काल-वयः-श्रद्धर्त्विग्-विविधोद्देशोपचितैः सर्वैर् अपि क्रतुभिर् यथोपदेशं शत-कृत्व इयाज

_ dravya-deśa-kāla-vayaḥ-śraddhartvig-vividhoddeśopacitaiḥ sarvair api kratubhir yathopadeśaṃ śata-kṛtva iyāja*

---

05.04.018

_* भगवतर्षभेण परिरक्ष्यमाण एतस्मिन् वर्षे न कश्चन पुरुषो वाञ्छत्य् अविद्यमानम् इवात्मनो ऽन्यस्मात् कथञ्चन किमपि कर्हिचिद् अवेक्षते भर्तर्य् अनुसवनं विजृम्भित-स्नेहातिशयम् अन्तरेण

_ bhagavatarṣabheṇa parirakṣyamāṇa etasmin varṣe na kaścana puruṣo vāñchaty avidyamānam ivātmano 'nyasmāt kathañcana kimapi karhicid avekṣate bhartary anusavanaṃ vijṛmbhita-snehātiśayam antareṇa*

---

05.04.019

_* स कदाचिद् अटमानो भगवान् ऋषभो ब्रह्मावर्त-गतो ब्रह्मर्षि-प्रवर-सभायां प्रजानां निशामयन्तीनाम् आत्मजान् अवहितात्मनः प्रश्रय-प्रणय-भर-सुयन्त्रितान् अप्य् उपशिक्षयन्न् इति होवाच

_ sa kadācid aṭamāno bhagavān ṛṣabho brahmāvarta-gato brahmarṣi-pravara-sabhāyāṃ prajānāṃ niśāmayantīnām ātmajān avahitātmanaḥ praśraya-praṇaya-bhara-suyantritān apy upaśikṣayann iti hovāca*

05.05.001

_*

_*

---

05.05.001

0 ऋषभ उवाच नायं देहो देह-भाजां नृलोके कष्टान् कामान् अर्हते विड्-भुजां ये ।
तपो दिव्यं पुत्रका येन सत्त्वं शुद्ध्येद् यस्माद् ब्रह्म-सौख्यं त्व् अनन्तम्

0 ṛṣabha uvāca nāyaṃ deho deha-bhājāṃ nṛloke kaṣṭān kāmān arhate viḍ-bhujāṃ ye |
tapo divyaṃ putrakā yena sattvaṃ śuddhyed yasmād brahma-saukhyaṃ tv anantam

---

05.05.002

महत्-सेवां द्वारम् आहुर् विमुक्तेस् तमो-द्वारं योषितां सङ्गि-सङ्गम् ।
महान्तस् ते सम-चित्ताः प्रशान्ता विमन्यवः सुहृदः साधवो ये

mahat-sevāṃ dvāram āhur vimuktes tamo-dvāraṃ yoṣitāṃ saṅgi-saṅgam |
mahāntas te sama-cittāḥ praśāntā vimanyavaḥ suhṛdaḥ sādhavo ye

---

05.05.003

ये वा मयीशे कृत-सौहृदार्था जनेषु देहम्भर-वार्तिकेषु ।
गृहेषु जायात्मज-रातिमत्सु न प्रीति-युक्ता यावद्-अर्थाश् च लोके

ye vā mayīśe kṛta-sauhṛdārthā janeṣu dehambhara-vārtikeṣu |
gṛheṣu jāyātmaja-rātimatsu na prīti-yuktā yāvad-arthāś ca loke

---

05.05.004

नूनं प्रमत्तः कुरुते विकर्म यद् इन्द्रिय-प्रीतय आपृणोति ।
न साधु मन्ये यत आत्मनो ऽयम् असन्न् अपि क्लेशद आस देहः

nūnaṃ pramattaḥ kurute vikarma yad indriya-prītaya āpṛṇoti |
na sādhu manye yata ātmano 'yam asann api kleśada āsa dehaḥ

---

05.05.005

पराभवस् तावद् अबोध-जातो यावन् न जिज्ञासत आत्म-तत्त्वम् ।
यावत् क्रियास् तावद् इदं मनो वै कर्मात्मकं येन शरीर-बन्धः

parābhavas tāvad abodha-jāto yāvan na jijñāsata ātma-tattvam |
yāvat kriyās tāvad idaṃ mano vai karmātmakaṃ yena śarīra-bandhaḥ

---

05.05.006

एवं मनः कर्म-वशं प्रयुङ्क्ते अविद्ययात्मन्य् उपधीयमाने ।
प्रीतिर् न यावन् मयि वासुदेवे न मुच्यते देह-योगेन तावत्

evaṃ manaḥ karma-vaśaṃ prayuṅkte avidyayātmany upadhīyamāne |
prītir na yāvan mayi vāsudeve na mucyate deha-yogena tāvat

---

05.05.007

यदा न पश्यत्य् अयथा गुणेहां स्वार्थे प्रमत्तः सहसा विपश्चित् ।
गत-स्मृतिर् विन्दति तत्र तापान् आसाद्य मैथुन्यम् अगारम् अज्ञः

yadā na paśyaty ayathā guṇehāṃ svārthe pramattaḥ sahasā vipaścit |
gata-smṛtir vindati tatra tāpān āsādya maithunyam agāram ajñaḥ

---

05.05.008

पुंसः स्त्रिया मिथुनी-भावम् एतं तयोर् मिथो हृदय-ग्रन्थिम् आहुः ।
अतो गृह-क्षेत्र-सुताप्त-वित्तैर् जनस्य मोहो ऽयम् अहं ममेति

puṃsaḥ striyā mithunī-bhāvam etaṃ tayor mitho hṛdaya-granthim āhuḥ |
ato gṛha-kṣetra-sutāpta-vittair janasya moho 'yam ahaṃ mameti

---

05.05.009

यदा मनो-हृदय-ग्रन्थिर् अस्य कर्मानुबद्धो दृढ आश्लथेत ।
तदा जनः सम्परिवर्तते ऽस्माद् मुक्तः परं यात्य् अतिहाय हेतुम्

yadā mano-hṛdaya-granthir asya karmānubaddho dṛḍha āślatheta |
tadā janaḥ samparivartate 'smād muktaḥ paraṃ yāty atihāya hetum

---

05.05.010

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्व-तितिक्षया च ।
सर्वत्र जन्तोर् व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहा-निवृत्त्या

haṃse gurau mayi bhaktyānuvṛtyā vitṛṣṇayā dvandva-titikṣayā ca |
sarvatra jantor vyasanāvagatyā jijñāsayā tapasehā-nivṛttyā

---

05.05.011

मत्-कर्मभिर् मत्-कथया च नित्यं मद्-देव-सङ्गाद् गुण-कीर्तनान् मे ।
निर्वैर-साम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देह-गेहात्म-बुद्धेः

mat-karmabhir mat-kathayā ca nityaṃ mad-deva-saṅgād guṇa-kīrtanān me |
nirvaira-sāmyopaśamena putrā jihāsayā deha-gehātma-buddheḥ

---

05.05.012

अध्यात्म-योगेन विविक्त-सेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्र्यक् ।
सच्-छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम्

adhyātma-yogena vivikta-sevayā prāṇendriyātmābhijayena sadhryak |
sac-chraddhayā brahmacaryeṇa śaśvad asampramādena yamena vācām

---

05.05.013

सर्वत्र मद्-भाव-विचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञान-विराजितेन ।
योगेन धृत्य्-उद्यम-सत्त्व-युक्तो लिङ्गं व्यपोहेत् कुशलो ऽहम्-आख्यम्

sarvatra mad-bhāva-vicakṣaṇena jñānena vijñāna-virājitena |
yogena dhṛty-udyama-sattva-yukto liṅgaṃ vyapohet kuśalo 'ham-ākhyam

---

05.05.014

कर्माशयं हृदय-ग्रन्थि-बन्धम् अविद्ययासादितम् अप्रमत्तः ।
अनेन योगेन यथोपदेशं सम्यग् व्यपोह्योपरमेत योगात्

karmāśayaṃ hṛdaya-granthi-bandham avidyayāsāditam apramattaḥ |
anena yogena yathopadeśaṃ samyag vyapohyoparameta yogāt

---

05.05.015

पुत्रांश् च शिष्यांश् च नृपो गुरुर् वा मल्-लोक-कामो मद्-अनुग्रहार्थः ।
इत्थं विमन्युर् अनुशिष्याद् अतज्-ज्ञान् न योजयेत् कर्मसु कर्म-मूढान् ।
कं योजयन् मनुजो ऽर्थं लभेत निपातयन् नष्ट-दृशं हि गर्ते

putrāṃś ca śiṣyāṃś ca nṛpo gurur vā mal-loka-kāmo mad-anugrahārthaḥ |
itthaṃ vimanyur anuśiṣyād ataj-jñān na yojayet karmasu karma-mūḍhān |
kaṃ yojayan manujo 'rthaṃ labheta nipātayan naṣṭa-dṛśaṃ hi garte

---

05.05.016

लोकः स्वयं श्रेयसि नष्ट-दृष्टिर् यो ऽर्थान् समीहेत निकाम-कामः ।
अन्योन्य-वैरः सुख-लेश-हेतोर् अनन्त-दुःखं च न वेद मूढः

lokaḥ svayaṃ śreyasi naṣṭa-dṛṣṭir yo 'rthān samīheta nikāma-kāmaḥ |
anyonya-vairaḥ sukha-leśa-hetor ananta-duḥkhaṃ ca na veda mūḍhaḥ

---

05.05.017

कस् तं स्वयं तद्-अभिज्ञो विपश्चिद् अविद्यायाम् अन्तरे वर्तमानम् ।
दृष्ट्वा पुनस् तं सघृणः कुबुद्धिं प्रयोजयेद् उत्पथगं यथान्धम्

kas taṃ svayaṃ tad-abhijño vipaścid avidyāyām antare vartamānam |
dṛṣṭvā punas taṃ saghṛṇaḥ kubuddhiṃ prayojayed utpathagaṃ yathāndham

---

05.05.018

गुरुर् न स स्यात् स्व-जनो न स स्यात् पिता न स स्याज् जननी न सा स्यात् ।
दैवं न तत् स्यान् न पतिश् च स स्यान् न मोचयेद् यः समुपेत-मृत्युम्

gurur na sa syāt sva-jano na sa syāt pitā na sa syāj jananī na sā syāt |
daivaṃ na tat syān na patiś ca sa syān na mocayed yaḥ samupeta-mṛtyum

---

05.05.019

इदं शरीरं मम दुर्विभाव्यं सत्त्वं हि मे हृदयं यत्र धर्मः ।
पृष्ठे कृतो मे यद् अधर्म आराद् अतो हि माम् ऋषभं प्राहुर् आर्याः

idaṃ śarīraṃ mama durvibhāvyaṃ sattvaṃ hi me hṛdayaṃ yatra dharmaḥ |
pṛṣṭhe kṛto me yad adharma ārād ato hi mām ṛṣabhaṃ prāhur āryāḥ

---

05.05.020

तस्माद् भवन्तो हृदयेन जाताः सर्वे महीयांसम् अमुं सनाभम् ।
अक्लिष्ट-बुद्ध्या भरतं भजध्वं शुश्रूषणं तद् भरणं प्रजानाम्

tasmād bhavanto hṛdayena jātāḥ sarve mahīyāṃsam amuṃ sanābham |
akliṣṭa-buddhyā bharataṃ bhajadhvaṃ śuśrūṣaṇaṃ tad bharaṇaṃ prajānām

---

05.05.021

भूतेषु वीरुद्भ्य उदुत्तमा ये सरीसृपास् तेषु सबोध-निष्ठाः ।
ततो मनुष्याः प्रमथास् ततो ऽपि गन्धर्व-सिद्धा विबुधानुगा ये

bhūteṣu vīrudbhya uduttamā ye sarīsṛpās teṣu sabodha-niṣṭhāḥ |
tato manuṣyāḥ pramathās tato 'pi gandharva-siddhā vibudhānugā ye

---

05.05.022

देवासुरेभ्यो मघवत्-प्रधाना दक्षादयो ब्रह्म-सुतास् तु तेषाम् ।
भवः परः सो ऽथ विरिञ्च-वीर्यः स मत्-परो ऽहं द्विज-देव-देवः

devāsurebhyo maghavat-pradhānā dakṣādayo brahma-sutās tu teṣām |
bhavaḥ paraḥ so 'tha viriñca-vīryaḥ sa mat-paro 'haṃ dvija-deva-devaḥ

---

05.05.023

न ब्राह्मणैस् तुलये भूतम् अन्यत् पश्यामि विप्राः किम् अतः परं तु ।
यस्मिन् नृभिः प्रहुतं श्रद्धयाहम् अश्नामि कामं न तथाग्नि-होत्रे

na brāhmaṇais tulaye bhūtam anyat paśyāmi viprāḥ kim ataḥ paraṃ tu |
yasmin nṛbhiḥ prahutaṃ śraddhayāham aśnāmi kāmaṃ na tathāgni-hotre

---

05.05.024

धृता तनूर् उशती मे पुराणी येनेह सत्त्वं परमं पवित्रम् ।
शमो दमः सत्यम् अनुग्रहश् च तपस् तितिक्षानुभवश् च यत्र

dhṛtā tanūr uśatī me purāṇī yeneha sattvaṃ paramaṃ pavitram |
śamo damaḥ satyam anugrahaś ca tapas titikṣānubhavaś ca yatra

---

05.05.025

मत्तो ऽप्य् अनन्तात् परतः परस्मात् स्वर्गापवर्गाधिपतेर् न किञ्चित् ।
येषां किम् उ स्याद् इतरेण तेषाम् अकिञ्चनानां मयि भक्ति-भाजाम्

matto 'py anantāt parataḥ parasmāt svargāpavargādhipater na kiñcit |
yeṣāṃ kim u syād itareṇa teṣām akiñcanānāṃ mayi bhakti-bhājām

---

05.05.026

सर्वाणि मद्-धिष्ण्यतया भवद्भिश् चराणि भूतानि सुता ध्रुवाणि ।
सम्भावितव्यानि पदे पदे वो विविक्त-दृग्भिस् तद् उ हार्हणं मे

sarvāṇi mad-dhiṣṇyatayā bhavadbhiś carāṇi bhūtāni sutā dhruvāṇi |
sambhāvitavyāni pade pade vo vivikta-dṛgbhis tad u hārhaṇaṃ me

---

05.05.027

मनो-वचो-दृक्-करणेहितस्य साक्षात्-कृतं मे परिबर्हणं हि ।
विना पुमान् येन महा-विमोहात् कृतान्त-पाशान् न विमोक्तुम् ईशेत्

mano-vaco-dṛk-karaṇehitasya sākṣāt-kṛtaṃ me paribarhaṇaṃ hi |
vinā pumān yena mahā-vimohāt kṛtānta-pāśān na vimoktum īśet

---

05.05.028

0 श्री-शुक उवाच एवम् अनुशास्यात्मजान् स्वयम् अनुशिष्टान् अपि लोकानुशासनार्थं महानुभावः परम-सुहृद् भगवान् ऋषभापदेश उपशम-शीलानाम् उपरत-कर्मणां महा-मुनीनां भक्ति-ज्ञान-वैराग्य-लक्षणं पारमहंस्य-धर्मम् उपशिक्षमाणः स्व-तनय-शत-ज्येष्ठं परम-भागवतं भगवज्-जन-परायणं भरतं धरणि-पालनायाभिषिच्य स्वयं भवन एवोर्वरित-शरीर-मात्र-परिग्रह उन्मत्त इव गगन-परिधानः प्रकीर्ण-केश आत्मन्य् आरोपिताहवनीयो ब्रह्मावर्तात् प्रवव्राज

0 śrī-śuka uvāca evam anuśāsyātmajān svayam anuśiṣṭān api lokānuśāsanārthaṃ mahānubhāvaḥ parama-suhṛd bhagavān ṛṣabhāpadeśa upaśama-śīlānām uparata-karmaṇāṃ mahā-munīnāṃ bhakti-jñāna-vairāgya-lakṣaṇaṃ pāramahaṃsya-dharmam upaśikṣamāṇaḥ sva-tanaya-śata-jyeṣṭhaṃ parama-bhāgavataṃ bhagavaj-jana-parāyaṇaṃ bharataṃ dharaṇi-pālanāyābhiṣicya svayaṃ bhavana evorvarita-śarīra-mātra-parigraha unmatta iva gagana-paridhānaḥ prakīrṇa-keśa ātmany āropitāhavanīyo brahmāvartāt pravavrāja

---

05.05.029

_* जडान्ध-मूक-बधिर-पिशाचोन्मादकवद्-अवधूत-वेषो ऽभिभाष्यमाणो ऽपि जनानां गृहीत-मौन-व्रतस् तूष्णीं बभूव

_ jaḍāndha-mūka-badhira-piśāconmādakavad-avadhūta-veṣo 'bhibhāṣyamāṇo 'pi janānāṃ gṛhīta-mauna-vratas tūṣṇīṃ babhūva*

---

05.05.030

_* तत्र तत्र पुर-ग्रामाकर-खेट-वाट-खर्वट-शिबिर-व्रज-घोष-सार्थ-गिरि-वनाश्रमादिष्व् अनुपथम् अवनिचरापसदैः परिभूयमानो मक्षिकाभिर् इव वन-गजस् तर्जन-ताडनावमेहन-ष्ठीवन-ग्राव-शकृद्-रजः-प्रक्षेप-पूति-वात-दुरुक्तैस् तद् अविगणयन्न् एवासत्-संस्थान एतस्मिन् देहोपलक्षणे सद्-अपदेश उभयानुभव-स्वरूपेण स्व-महिमावस्थानेनासमारोपिताहं-ममाभिमानत्वाद् अविखण्डित-मनाः पृथिवीम् एक-चरः परिबभ्राम

_ tatra tatra pura-grāmākara-kheṭa-vāṭa-kharvaṭa-śibira-vraja-ghoṣa-sārtha-giri-vanāśramādiṣv anupatham avanicarāpasadaiḥ paribhūyamāno makṣikābhir iva vana-gajas tarjana-tāḍanāvamehana-ṣṭhīvana-grāva-śakṛd-rajaḥ-prakṣepa-pūti-vāta-duruktais tad avigaṇayann evāsat-saṃsthāna etasmin dehopalakṣaṇe sad-apadeśa ubhayānubhava-svarūpeṇa sva-mahimāvasthānenāsamāropitāhaṃ-mamābhimānatvād avikhaṇḍita-manāḥ pṛthivīm eka-caraḥ paribabhrāma*

---

05.05.031

_* अति-सुकुमार-कर-चरणोरः-स्थल-विपुल-बाह्व्-अंस-गल-वदनाद्य्-अवयव-विन्यासः प्रकृति-सुन्दर-स्वभाव-हास-सुमुखो नव-नलिन-दलायमान-शिशिर-तारारुणायत-नयन-रुचिरः सदृश-सुभग-कपोल-कर्ण-कण्ठ-नासो विगूढ-स्मित-वदन-महोत्सवेन पुर-वनितानां मनसि कुसुम-शरासनम् उपदधानः पराग्-अवलम्बमान-कुटिल-जटिल-कपिश-केश-भूरि-भारो ऽवधूत-मलिन-निज-शरीरेण ग्रह-गृहीत इवादृश्यत

_ ati-sukumāra-kara-caraṇoraḥ-sthala-vipula-bāhv-aṃsa-gala-vadanādy-avayava-vinyāsaḥ prakṛti-sundara-svabhāva-hāsa-sumukho nava-nalina-dalāyamāna-śiśira-tārāruṇāyata-nayana-ruciraḥ sadṛśa-subhaga-kapola-karṇa-kaṇṭha-nāso vigūḍha-smita-vadana-mahotsavena pura-vanitānāṃ manasi kusuma-śarāsanam upadadhānaḥ parāg-avalambamāna-kuṭila-jaṭila-kapiśa-keśa-bhūri-bhāro 'vadhūta-malina-nija-śarīreṇa graha-gṛhīta ivādṛśyata*

---

05.05.032

_* यर्हि वाव स भगवान् लोकम् इमं योगस्याद्धा प्रतीपम् इवाचक्षाणस् तत्-प्रतिक्रिया-कर्म बीभत्सितम् इति व्रतम् आजगरम्-आस्थितः शयान एवाश्नाति पिबति खादत्य् अवमेहति हदति स्म चेष्टमान उच्चरित आदिग्धोद्देशः

_ yarhi vāva sa bhagavān lokam imaṃ yogasyāddhā pratīpam ivācakṣāṇas tat-pratikriyā-karma bībhatsitam iti vratam ājagaram-āsthitaḥ śayāna evāśnāti pibati khādaty avamehati hadati sma ceṣṭamāna uccarita ādigdhoddeśaḥ*

---

05.05.033

_* तस्य ह यः पुरीष-सुरभि-सौगन्ध्य-वायुस् तं देशं दश-योजनं समन्तात् सुरभिं चकार

_ tasya ha yaḥ purīṣa-surabhi-saugandhya-vāyus taṃ deśaṃ daśa-yojanaṃ samantāt surabhiṃ cakāra*

---

05.05.034

_* एवं गो-मृग-काक-चर्यया व्रजंस् तिष्ठन्न् आसीनः शयानः काक-मृग-गो-चरितः पिबति खादत्य् अवमेहति स्म

_ evaṃ go-mṛga-kāka-caryayā vrajaṃs tiṣṭhann āsīnaḥ śayānaḥ kāka-mṛga-go-caritaḥ pibati khādaty avamehati sma*

---

05.05.035

_* इति नाना-योग-चर्याचरणो भगवान् कैवल्य-पतिर् ऋषभो ऽविरत-परम-महानन्दानुभव आत्मनि सर्वेषां भूतानाम् आत्म-भूते भगवति वासुदेव आत्मनो ऽव्यवधानानन्त-रोदर-भावेन सिद्ध-समस्तार्थ-परिपूर्णो योगैश्वर्याणि वैहायस-मनो-जवान्तर्धान-परकाय-प्रवेश-दूर-ग्रहणादीनि यदृच्छयोपगतानि नाञ्जसा नृप हृदयेनाभ्यनन्दत्

_ iti nānā-yoga-caryācaraṇo bhagavān kaivalya-patir ṛṣabho 'virata-parama-mahānandānubhava ātmani sarveṣāṃ bhūtānām ātma-bhūte bhagavati vāsudeva ātmano 'vyavadhānānanta-rodara-bhāvena siddha-samastārtha-paripūrṇo yogaiśvaryāṇi vaihāyasa-mano-javāntardhāna-parakāya-praveśa-dūra-grahaṇādīni yadṛcchayopagatāni nāñjasā nṛpa hṛdayenābhyanandat*

05.06.001

_*

_*

---

05.06.001

0 राजोवाच न नूनं भगव आत्मारामाणां योग-समीरित-ज्ञानावभर्जित-कर्म-बीजानाम् ऐश्वर्याणि पुनः क्लेशदानि भवितुम् अर्हन्ति यदृच्-छयोपगतानि

0 rājovāca na nūnaṃ bhagava ātmārāmāṇāṃ yoga-samīrita-jñānāvabharjita-karma-bījānām aiśvaryāṇi punaḥ kleśadāni bhavitum arhanti yadṛc-chayopagatāni

---

05.06.002

_*

_*

---

05.06.002

0 ऋषिर् उवाच सत्यम् उक्तं किन्त्व् इह वा एके न मनसो ऽद्धा विश्रम्भम् अनवस्थानस्य शठ-किरात इव सङ्गच्छन्ते

0 ṛṣir uvāca satyam uktaṃ kintv iha vā eke na manaso 'ddhā viśrambham anavasthānasya śaṭha-kirāta iva saṅgacchante

---

05.06.003

_*

_*

---

05.06.003

0 तथा चोक्तम् न कुर्यात् कर्हिचित् सख्यं मनसि ह्य् अनवस्थिते ।
यद्-विश्रम्भाच् चिराच् चीर्णं चस्कन्द तप ऐश्वरम्

0 tathā coktam na kuryāt karhicit sakhyaṃ manasi hy anavasthite |
yad-viśrambhāc cirāc cīrṇaṃ caskanda tapa aiśvaram

---

05.06.004

नित्यं ददाति कामस्य च्छिद्रं तम् अनु ये ऽरयः ।
योगिनः कृत-मैत्रस्य पत्युर् जायेव पुंश्चली

nityaṃ dadāti kāmasya cchidraṃ tam anu ye 'rayaḥ |
yoginaḥ kṛta-maitrasya patyur jāyeva puṃścalī

---

05.06.005

कामो मन्युर् मदो लोभः शोक-मोह-भयादयः ।
कर्म-बन्धश् च यन्-मूलः स्वीकुर्यात् को नु तद् बुधः

kāmo manyur mado lobhaḥ śoka-moha-bhayādayaḥ |
karma-bandhaś ca yan-mūlaḥ svīkuryāt ko nu tad budhaḥ

---

05.06.006

अथैवम् अखिल-लोक-पाल-ललामो ऽपि विलक्षणैर् जडवद् अवधूत-वेष-भाषा-चरितैर् अविलक्षित-भगवत्-प्रभावो योगिनां साम्पराय-विधिम् अनुशिक्षयन् स्व-कलेवरं जिहासुर् आत्मन्य् आत्मानम् असंव्यवहितम् अनर्थान्तर-भावेनान्वीक्षमाण उपरतानुवृत्तिर् उपरराम

athaivam akhila-loka-pāla-lalāmo 'pi vilakṣaṇair jaḍavad avadhūta-veṣa-bhāṣā-caritair avilakṣita-bhagavat-prabhāvo yogināṃ sāmparāya-vidhim anuśikṣayan sva-kalevaraṃ jihāsur ātmany ātmānam asaṃvyavahitam anarthāntara-bhāvenānvīkṣamāṇa uparatānuvṛttir upararāma

---

05.06.007

_* तस्य ह वा एवं मुक्त-लिङ्गस्य भगवत ऋषभस्य योगमाया-वासनया देह इमां जगतीम् अभिमानाभासेन सङ्क्रममाणः कोङ्क-वेङ्क-कुटकान् दक्षिण-कर्णाटकान् देशान् यदृच्छयोपगतः कुटकाचलोपवन आस्य कृताश्म-कवल उन्माद इव मुक्त-मूर्धजो ऽसंवीत एव विचचार

_ tasya ha vā evaṃ mukta-liṅgasya bhagavata ṛṣabhasya yogamāyā-vāsanayā deha imāṃ jagatīm abhimānābhāsena saṅkramamāṇaḥ koṅka-veṅka-kuṭakān dakṣiṇa-karṇāṭakān deśān yadṛcchayopagataḥ kuṭakācalopavana āsya kṛtāśma-kavala unmāda iva mukta-mūrdhajo 'saṃvīta eva vicacāra*

---

05.06.008

_* अथ समीर-वेग-विधूत-वेणु-विकर्षण-जातोग्र-दावानलस् तद् वनम् आलेलिहानः सह तेन ददाह

_ atha samīra-vega-vidhūta-veṇu-vikarṣaṇa-jātogra-dāvānalas tad vanam ālelihānaḥ saha tena dadāha*

---

05.06.009

_* यस्य किलानुचरितम् उपाकर्ण्य कोङ्क-वेङ्क-कुटकानां राजार्हन्-नामोपशिक्ष्य कलाव् अधर्म उत्कृष्यमाणे भवितव्येन विमोहितः स्व-धर्म-पथम् अकुतो-भयम् अपहाय कुपथ-पाखण्डम् असमञ्जसं निज-मनीषया मन्दः सम्प्रवर्तयिष्यते

_ yasya kilānucaritam upākarṇya koṅka-veṅka-kuṭakānāṃ rājārhan-nāmopaśikṣya kalāv adharma utkṛṣyamāṇe bhavitavyena vimohitaḥ sva-dharma-patham akuto-bhayam apahāya kupatha-pākhaṇḍam asamañjasaṃ nija-manīṣayā mandaḥ sampravartayiṣyate*

---

05.06.010

_* येन ह वाव कलौ मनुजापसदा देव-माया-मोहिताः स्व-विधि-नियोग-शौच-चारित्र-विहीना देव-हेलनान्य् अपव्रतानि निज-निजेच्छया गृह्णाना अस्नानानाचमनाशौच-केशोल्लुञ्चनादीनि कलिनाधर्म-बहुलेनोपहत-धियो ब्रह्म-ब्राह्मण-यज्ञ-पुरुष-लोक-विदूषकाः प्रायेण भविष्यन्ति

_ yena ha vāva kalau manujāpasadā deva-māyā-mohitāḥ sva-vidhi-niyoga-śauca-cāritra-vihīnā deva-helanāny apavratāni nija-nijecchayā gṛhṇānā asnānānācamanāśauca-keśolluñcanādīni kalinādharma-bahulenopahata-dhiyo brahma-brāhmaṇa-yajña-puruṣa-loka-vidūṣakāḥ prāyeṇa bhaviṣyanti*

---

05.06.011

_* ते च ह्य् अर्वाक्तनया निज-लोक-यात्रयान्ध-परम्परयाश्वस्तास् तमस्य् अन्धे स्वयम् एव प्रपतिष्यन्ति

_ te ca hy arvāktanayā nija-loka-yātrayāndha-paramparayāśvastās tamasy andhe svayam eva prapatiṣyanti*

---

05.06.012

_* अयम् अवतारो रजसोपप्लुत-कैवल्योपशिक्षणार्थः

_ ayam avatāro rajasopapluta-kaivalyopaśikṣaṇārthaḥ*

---

05.06.013

_*

_*

---

05.06.013

0 तस्यानुगुणान् श्लोकान् गायन्ति---- अहो भुवः सप्त-समुद्रवत्या द्वीपेषु वर्षेष्व् अधिपुण्यम् एतत् ।
गायन्ति यत्रत्य-जना मुरारेः कर्माणि भद्राण्य् अवतारवन्ति

0 tasyānuguṇān ślokān gāyanti---- aho bhuvaḥ sapta-samudravatyā dvīpeṣu varṣeṣv adhipuṇyam etat |
gāyanti yatratya-janā murāreḥ karmāṇi bhadrāṇy avatāravanti

---

05.06.014

अहो नु वंशो यशसावदातः प्रैयव्रतो यत्र पुमान् पुराणः ।
कृतावतारः पुरुषः स आद्यश् चचार धर्मं यद् अकर्म-हेतुम्

aho nu vaṃśo yaśasāvadātaḥ praiyavrato yatra pumān purāṇaḥ |
kṛtāvatāraḥ puruṣaḥ sa ādyaś cacāra dharmaṃ yad akarma-hetum

---

05.06.015

को न्व् अस्य काष्ठाम् अपरो ऽनुगच्छेन् मनो-रथेनाप्य् अभवस्य योगी ।
यो योग-मायाः स्पृहयत्य् उदस्ता ह्य् असत्तया येन कृत-प्रयत्नाः

ko nv asya kāṣṭhām aparo 'nugacchen mano-rathenāpy abhavasya yogī |
yo yoga-māyāḥ spṛhayaty udastā hy asattayā yena kṛta-prayatnāḥ

---

05.06.016

इति ह स्म सकल-वेद-लोक-देव-ब्राह्मण-गवां परम-गुरोर् भगवत ऋषभाख्यस्य विशुद्धाचरितम् ईरितं पुंसां समस्त-दुश्चरिताभिहरणं परम-महा-मङ्गलायनम् इदम् अनुश्रद्धयोपचितयानुशृणोत्य् आश्रावयति वावहितो भगवति तस्मिन् वासुदेव एकान्ततो भक्तिर् अनयोर् अपि समनुवर्तते

iti ha sma sakala-veda-loka-deva-brāhmaṇa-gavāṃ parama-guror bhagavata ṛṣabhākhyasya viśuddhācaritam īritaṃ puṃsāṃ samasta-duścaritābhiharaṇaṃ parama-mahā-maṅgalāyanam idam anuśraddhayopacitayānuśṛṇoty āśrāvayati vāvahito bhagavati tasmin vāsudeva ekāntato bhaktir anayor api samanuvartate

---

05.06.017

_* यस्याम् एव कवय आत्मानम् अविरतं विविध-वृजिन-संसार-परितापोपतप्यमानम् अनुसवनं स्नापयन्तस् तयैव परया निर्वृत्या ह्य् अपवर्गम् आत्यन्तिकं परम-पुरुषार्थम् अपि स्वयम् आसादितं नो एवाद्रियन्ते भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्त-सर्वार्थाः

_ yasyām eva kavaya ātmānam avirataṃ vividha-vṛjina-saṃsāra-paritāpopatapyamānam anusavanaṃ snāpayantas tayaiva parayā nirvṛtyā hy apavargam ātyantikaṃ parama-puruṣārtham api svayam āsāditaṃ no evādriyante bhagavadīyatvenaiva parisamāpta-sarvārthāḥ*

---

05.06.018

_* राजन् पतिर् गुरुर् अलं भवतां यदूनां $ दैवं प्रियः कुल-पतिः क्व च किङ्करो वः & राजन् पतिर् गुरुर् अलं भवतां यदूनां $ दैवं प्रियः कुल-पतिः क्व च किङ्करो वः & अस्त्व् एवम् अङ्ग भगवान् भजतां मुकुन्दो % मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न भक्ति-योगम्

_ rājan patir gurur alaṃ bhavatāṃ yadūnāṃ $ daivaṃ priyaḥ kula-patiḥ kva ca kiṅkaro vaḥ & rājan patir gurur alaṃ bhavatāṃ yadūnāṃ $ daivaṃ priyaḥ kula-patiḥ kva ca kiṅkaro vaḥ & astv evam aṅga bhagavān bhajatāṃ mukundo % muktiṃ dadāti karhicit sma na bhakti-yogam*

---

05.06.019

• ॥
  नित्यानुभूत-निज-लाभ-निवृत्त-तृष्णः $ श्रेयस्य् अतद्-रचनया चिर-सुप्त-बुद्धेः & नित्यानुभूत-निज-लाभ-निवृत्त-तृष्णः $ श्रेयस्य् अतद्-रचनया चिर-सुप्त-बुद्धेः & लोकस्य यः करुणयाभयम् आत्म-लोकम् % आख्यान् नमो भगवते ऋषभाय तस्मै

** // nityānubhūta-nija-lābha-nivṛtta-tṛṣṇaḥ $ śreyasy atad-racanayā cira-supta-buddheḥ & nityānubhūta-nija-lābha-nivṛtta-tṛṣṇaḥ $ śreyasy atad-racanayā cira-supta-buddheḥ & lokasya yaḥ karuṇayābhayam ātma-lokam % ākhyān namo bhagavate ṛṣabhāya tasmai*

05.07.001

---

---

05.07.001

0 श्री-शुक उवाच भरतस् तु महा-भागवतो यदा भगवतावनि-तल-परिपालनाय सञ्चिन्तितस् तद्-अनुशासन-परः पञ्चजनीं विश्वरूप-दुहितरम् उपयेमे

0 śrī-śuka uvāca bharatas tu mahā-bhāgavato yadā bhagavatāvani-tala-paripālanāya sañcintitas tad-anuśāsana-paraḥ pañcajanīṃ viśvarūpa-duhitaram upayeme

---

05.07.002

_* तस्याम् उ ह वा आत्मजान् कार्त्स्न्येनानुरूपान् आत्मनः पञ्च जनयाम् आस भूतादिर् इव भूत-सूक्ष्माणि सुमतिं राष्ट्रभृतं सुदर्शनम् आवरणं धूम्रकेतुम् इति

_ tasyām u ha vā ātmajān kārtsnyenānurūpān ātmanaḥ pañca janayām āsa bhūtādir iva bhūta-sūkṣmāṇi sumatiṃ rāṣṭrabhṛtaṃ sudarśanam āvaraṇaṃ dhūmraketum iti*

---

05.07.003

_* अजनाभं नामैतद् वर्षं भारतम् इति यत आरभ्य व्यपदिशन्ति

_ ajanābhaṃ nāmaitad varṣaṃ bhāratam iti yata ārabhya vyapadiśanti*

---

05.07.004

_* स बहुविन् मही-पतिः पितृ-पितामहवद् उरु-वत्सलतया स्वे स्वे कर्मणि वर्तमानाः प्रजाः स्व-धर्मम् अनुवर्तमानः पर्यपालयत्

_ sa bahuvin mahī-patiḥ pitṛ-pitāmahavad uru-vatsalatayā sve sve karmaṇi vartamānāḥ prajāḥ sva-dharmam anuvartamānaḥ paryapālayat*

---

05.07.005

_* ईजे च भगवन्तं यज्ञ-क्रतु-रूपं क्रतुभिर् उच्चावचैः श्रद्धयाहृताग्निहोत्र-दर्श-पूर्णमास-चातुर्मास्य-पशु-सोमानां प्रकृति-विकृतिभिर् अनुसवनं चातुर्होत्र-विधिना

_ īje ca bhagavantaṃ yajña-kratu-rūpaṃ kratubhir uccāvacaiḥ śraddhayāhṛtāgnihotra-darśa-pūrṇamāsa-cāturmāsya-paśu-somānāṃ prakṛti-vikṛtibhir anusavanaṃ cāturhotra-vidhinā*

---

05.07.006

_* सम्प्रचरत्सु नाना-यागेषु विरचिताङ्ग-क्रियेष्व् अपूर्वं यत् तत् क्रिया-फलं धर्माख्यं परे ब्रह्मणि यज्ञ-पुरुषे सर्व-देवता-लिङ्गानां मन्त्राणाम् अर्थ-नियाम-कतया साक्षात्-कर्तरि पर-देवतायां भगवति वासुदेव एव भावयमान आत्म-नैपुण्य-मृदित-कषायो हविःष्व् अध्वर्युभिर् गृह्यमाणेषु स यजमानो यज्ञ-भाजो देवांस् तान् पुरुषावयवेष्व् अभ्यध्यायत्

_ sampracaratsu nānā-yāgeṣu viracitāṅga-kriyeṣv apūrvaṃ yat tat kriyā-phalaṃ dharmākhyaṃ pare brahmaṇi yajña-puruṣe sarva-devatā-liṅgānāṃ mantrāṇām artha-niyāma-katayā sākṣāt-kartari para-devatāyāṃ bhagavati vāsudeva eva bhāvayamāna ātma-naipuṇya-mṛdita-kaṣāyo haviḥṣv adhvaryubhir gṛhyamāṇeṣu sa yajamāno yajña-bhājo devāṃs tān puruṣāvayaveṣv abhyadhyāyat*

---

05.07.007

_* एवं कर्म-विशुद्ध्या विशुद्ध-सत्त्वस्यान्तर्-हृदयाकाश-शरीरे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवे महा-पुरुष-रूपोपलक्षणे श्रीवत्स-कौस्तुभ-वन-मालारि-दर-गदादिभिर् उपलक्षिते निज-पुरुष-हृल्-लिखितेनात्मनि पुरुष-रूपेण विरोचमान उच्चैस्तरां भक्तिर् अनुदिनम् एधमान-रयाजायत

_ evaṃ karma-viśuddhyā viśuddha-sattvasyāntar-hṛdayākāśa-śarīre brahmaṇi bhagavati vāsudeve mahā-puruṣa-rūpopalakṣaṇe śrīvatsa-kaustubha-vana-mālāri-dara-gadādibhir upalakṣite nija-puruṣa-hṛl-likhitenātmani puruṣa-rūpeṇa virocamāna uccaistarāṃ bhaktir anudinam edhamāna-rayājāyata*

---

05.07.008

_* एवं वर्षायुत-सहस्र-पर्यन्तावसित-कर्म-निर्वाणावसरो ऽधिभुज्यमानं स्व-तनयेभ्यो रिक्थं पितृ-पैतामहं यथा-दायं विभज्य स्वयं सकल-सम्पन्-निकेतात् स्व-निकेतात् पुलहाश्रमं प्रवव्राज

_ evaṃ varṣāyuta-sahasra-paryantāvasita-karma-nirvāṇāvasaro 'dhibhujyamānaṃ sva-tanayebhyo rikthaṃ pitṛ-paitāmahaṃ yathā-dāyaṃ vibhajya svayaṃ sakala-sampan-niketāt sva-niketāt pulahāśramaṃ pravavrāja*

---

05.07.009

_* यत्र ह वाव भगवान् हरिर् अद्यापि तत्रत्यानां निज-जनानां वात्सल्येन सन्निधाप्यत इच्छा-रूपेण

_ yatra ha vāva bhagavān harir adyāpi tatratyānāṃ nija-janānāṃ vātsalyena sannidhāpyata icchā-rūpeṇa*

---

05.07.010

_* यत्राश्रम-पदान्य् उभयतो नाभिभिर् दृषच्-चक्रैश् चक्र-नदी नाम सरित्-प्रवरा सर्वतः पवित्री-करोति

_ yatrāśrama-padāny ubhayato nābhibhir dṛṣac-cakraiś cakra-nadī nāma sarit-pravarā sarvataḥ pavitrī-karoti*

---

05.07.011

_* तस्मिन् वाव किल स एकलः पुलहाश्रमोपवने विविध-कुसुम-किसलय-तुलसिकाम्बुभिः कन्द-मूल-फलोपहारैश् च समीहमानो भगवत आराधनं विविक्त उपरत-विषयाभिलाष उपभृतोपशमः परां निर्वृतिम् अवाप

_ tasmin vāva kila sa ekalaḥ pulahāśramopavane vividha-kusuma-kisalaya-tulasikāmbubhiḥ kanda-mūla-phalopahāraiś ca samīhamāno bhagavata ārādhanaṃ vivikta uparata-viṣayābhilāṣa upabhṛtopaśamaḥ parāṃ nirvṛtim avāpa*

---

05.07.012

_* तयेत्थम् अविरत-पुरुष-परिचर्यया भगवति प्रवर्धमाना-नुराग-भर-द्रुत-हृदय-शैथिल्यः प्रहर्ष-वेगेनात्मन्य् उद्भिद्यमान-रोम-पुलक-कुलक औत्कण्ठ्य-प्रवृत्त-प्रणय-बाष्प-निरुद्धावलोक-नयन एवं निज-रमणारुण-चरणारविन्दानुध्यान-परिचित-भक्ति-योगेन परिप्लुत-परमाह्लाद-गम्भीर-हृदय-ह्रदावगाढ-धिषणस् ताम् अपि क्रियमाणां भगवत्-सपर्यां न सस्मार

_ tayettham avirata-puruṣa-paricaryayā bhagavati pravardhamānā-nurāga-bhara-druta-hṛdaya-śaithilyaḥ praharṣa-vegenātmany udbhidyamāna-roma-pulaka-kulaka autkaṇṭhya-pravṛtta-praṇaya-bāṣpa-niruddhāvaloka-nayana evaṃ nija-ramaṇāruṇa-caraṇāravindānudhyāna-paricita-bhakti-yogena paripluta-paramāhlāda-gambhīra-hṛdaya-hradāvagāḍha-dhiṣaṇas tām api kriyamāṇāṃ bhagavat-saparyāṃ na sasmāra*

---

05.07.013

_* इत्थं धृत-भगवद्-व्रत ऐणेयाजिन-वाससानुसवनाभिषेकार्द्र-कपिश-कुटिल-जटा-कलापेन च विरोचमानः सूर्यर्चा भगवन्तं हिरण्मयं पुरुषम् उज्जिहाने सूर्य-मण्डले ऽभ्युपतिष्ठन्न् एतद् उ होवाच

_ itthaṃ dhṛta-bhagavad-vrata aiṇeyājina-vāsasānusavanābhiṣekārdra-kapiśa-kuṭila-jaṭā-kalāpena ca virocamānaḥ sūryarcā bhagavantaṃ hiraṇmayaṃ puruṣam ujjihāne sūrya-maṇḍale 'bhyupatiṣṭhann etad u hovāca*

---

05.07.014

_* परो-रजः सवितुर् जात-वेदो देवस्य भर्गो मनसेदं जजान ।
सुरेतसादः पुनर् आविश्य चष्टे हंसं गृध्राणं नृषद्-रिङ्गिराम् इमः

_ paro-rajaḥ savitur jāta-vedo devasya bhargo manasedaṃ jajāna |*
suretasādaḥ punar āviśya caṣṭe haṃsaṃ gṛdhrāṇaṃ nṛṣad-riṅgirām imaḥ

05.08.001

0 श्री-शुक उवाच एकदा तु महा-नद्यां कृताभिषेक-नैयमिकावश्यको ब्रह्माक्षरम् अभिगृणानो मुहूर्त-त्रयम् उदकान्त उपविवेश

0 śrī-śuka uvāca ekadā tu mahā-nadyāṃ kṛtābhiṣeka-naiyamikāvaśyako brahmākṣaram abhigṛṇāno muhūrta-trayam udakānta upaviveśa

---

05.08.002

_* तत्र तदा राजन् हरिणी पिपासया जलाशयाभ्याशम् एकैवोपजगाम

_ tatra tadā rājan hariṇī pipāsayā jalāśayābhyāśam ekaivopajagāma*

---

05.08.003

_* तया पेपीयमान उदके तावद् एवाविदूरेण नदतो मृग-पतेर् उन्नादो लोक-भयङ्कर उदपतत्

_ tayā pepīyamāna udake tāvad evāvidūreṇa nadato mṛga-pater unnādo loka-bhayaṅkara udapatat*

---

05.08.004

_* तम् उपश्रुत्य सा मृग-वधूः प्रकृति-विक्लवा चकित-निरीक्षणा सुतराम् अपि हरि-भयाभिनिवेश-व्यग्र-हृदया पारिप्लव-दृष्टिर् अगत-तृषा भयात् सहसैवोच्चक्राम

_ tam upaśrutya sā mṛga-vadhūḥ prakṛti-viklavā cakita-nirīkṣaṇā sutarām api hari-bhayābhiniveśa-vyagra-hṛdayā pāriplava-dṛṣṭir agata-tṛṣā bhayāt sahasaivoccakrāma*

---

05.08.005

_* तस्या उत्पतन्त्या अन्तर्वत्न्या उरु-भयावगलितो योनि-निर्गतो गर्भः स्रोतसि निपपात

_ tasyā utpatantyā antarvatnyā uru-bhayāvagalito yoni-nirgato garbhaḥ srotasi nipapāta*

---

05.08.006

_* तत्-प्रसवोत्सर्पण-भय-खेदातुरा स्व-गणेन वियुज्यमाना कस्याञ्चिद् दर्यां कृष्ण-सारसती निपपाताथ च ममार

_ tat-prasavotsarpaṇa-bhaya-khedāturā sva-gaṇena viyujyamānā kasyāñcid daryāṃ kṛṣṇa-sārasatī nipapātātha ca mamāra*

---

05.08.007

_* तं त्व् एण-कुणकं कृपणं स्रोतसानूह्यमानम् अभिवीक्ष्यापविद्धं बन्धुर् इवानुकम्पया राजर्षिर् भरत आदाय मृत-मातरम् इत्य् आश्रम-पदम् अनयत्

_ taṃ tv eṇa-kuṇakaṃ kṛpaṇaṃ srotasānūhyamānam abhivīkṣyāpaviddhaṃ bandhur ivānukampayā rājarṣir bharata ādāya mṛta-mātaram ity āśrama-padam anayat*

---

05.08.008

_* तस्य ह वा एण-कुणक उच्चैर् एतस्मिन् कृत-निजाभिमानस्याहर्-अहस् तत्-पोषण-पालन-लालन-प्रीणनानुध्यानेनात्म-नियमाः सह-यमाः पुरुष-परिचर्यादय एकैकशः कतिपयेनाहर्-गणेन वियुज्यमानाः किल सर्व एवोदवसन्

_ tasya ha vā eṇa-kuṇaka uccair etasmin kṛta-nijābhimānasyāhar-ahas tat-poṣaṇa-pālana-lālana-prīṇanānudhyānenātma-niyamāḥ saha-yamāḥ puruṣa-paricaryādaya ekaikaśaḥ katipayenāhar-gaṇena viyujyamānāḥ kila sarva evodavasan*

---

05.08.009

_* अहो बतायं हरिण-कुणकः कृपण ईश्वर-रथ-चरण-परिभ्रमण-रयेण स्व-गण-सुहृद्-बन्धुभ्यः परिवर्जितः शरणं च मोपसादितो माम् एव माता-पितरौ भ्रातृ-ज्ञातीन् यौथिकांश् चैवोपेयाय नान्यं कञ्चन वेद मय्य् अति-विस्रब्धश् चात एव मया मत्-परायणस्य पोषण-पालन-प्रीणन-लालनम् अनसूयुनानुष्ठेयं शरण्योपेक्षा-दोष-विदुषा

_ aho batāyaṃ hariṇa-kuṇakaḥ kṛpaṇa īśvara-ratha-caraṇa-paribhramaṇa-rayeṇa sva-gaṇa-suhṛd-bandhubhyaḥ parivarjitaḥ śaraṇaṃ ca mopasādito mām eva mātā-pitarau bhrātṛ-jñātīn yauthikāṃś caivopeyāya nānyaṃ kañcana veda mayy ati-visrabdhaś cāta eva mayā mat-parāyaṇasya poṣaṇa-pālana-prīṇana-lālanam anasūyunānuṣṭheyaṃ śaraṇyopekṣā-doṣa-viduṣā*

---

05.08.010

_* नूनं ह्य् आर्याः साधव उपशम-शीलाः कृपण-सुहृद एवं-विधार्थे स्वार्थान् अपि गुरुतरान् उपेक्षन्ते

_ nūnaṃ hy āryāḥ sādhava upaśama-śīlāḥ kṛpaṇa-suhṛda evaṃ-vidhārthe svārthān api gurutarān upekṣante*

---

05.08.011

_* इति कृतानुषङ्ग आसन-शयनाटन-स्नानाशनादिषु सह मृग-जहुना स्नेहानुबद्ध-हृदय आसीत्

_ iti kṛtānuṣaṅga āsana-śayanāṭana-snānāśanādiṣu saha mṛga-jahunā snehānubaddha-hṛdaya āsīt*

---

05.08.012

_* कुश-कुसुम-समित्-पलाश-फल-मूलोदकान्य् आहरिष्यमाणो वृकसाला-वृकादिभ्यो भयम् आशंसमानो यदा सह हरिण-कुणकेन वनं समाविशति

_ kuśa-kusuma-samit-palāśa-phala-mūlodakāny āhariṣyamāṇo vṛkasālā-vṛkādibhyo bhayam āśaṃsamāno yadā saha hariṇa-kuṇakena vanaṃ samāviśati*

---

05.08.013

_* पथिषु च मुग्ध-भावेन तत्र तत्र विषक्त-मति-प्रणय-भर-हृदयः कार्पण्यात् स्कन्धेनोद्वहति एवम् उत्सङ्ग उरसि चाधायोपलालयन् मुदं परमाम् अवाप

_ pathiṣu ca mugdha-bhāvena tatra tatra viṣakta-mati-praṇaya-bhara-hṛdayaḥ kārpaṇyāt skandhenodvahati evam utsaṅga urasi cādhāyopalālayan mudaṃ paramām avāpa*

---

05.08.014

_* क्रियायां निर्वर्त्यमानायाम् अन्तराले ऽप्य् उत्थायोत्थाय यदैनम् अभिचक्षीत तर्हि वाव स वर्ष-पतिः प्रकृति-स्थेन मनसा तस्मा आशिष आशास्ते स्वस्ति स्ताद् वत्स ते सर्वत इति

_ kriyāyāṃ nirvartyamānāyām antarāle 'py utthāyotthāya yadainam abhicakṣīta tarhi vāva sa varṣa-patiḥ prakṛti-sthena manasā tasmā āśiṣa āśāste svasti stād vatsa te sarvata iti*

---

05.08.015

_* अन्यदा भृशम् उद्विग्न-मना नष्ट-द्रविण इव कृपणः सकरुणम् अति-तर्षेण हरिण-कुणक-विरह-विह्वल-हृदय-सन्तापस् तम् एवानुशोचन् किल कश्मलं महद् अभिरम्भित इति होवाच

_ anyadā bhṛśam udvigna-manā naṣṭa-draviṇa iva kṛpaṇaḥ sakaruṇam ati-tarṣeṇa hariṇa-kuṇaka-viraha-vihvala-hṛdaya-santāpas tam evānuśocan kila kaśmalaṃ mahad abhirambhita iti hovāca*

---

05.08.016

_* अपि बत स वै कृपण एण-बालको मृत-हरिणी-सुतो ऽहो ममानार्यस्य शठ-किरात-मतेर् अकृत-सुकृतस्य कृत-विस्रम्भ आत्म-प्रत्ययेन तद् अविगणयन् सुजन इवागमिष्यति

_ api bata sa vai kṛpaṇa eṇa-bālako mṛta-hariṇī-suto 'ho mamānāryasya śaṭha-kirāta-mater akṛta-sukṛtasya kṛta-visrambha ātma-pratyayena tad avigaṇayan sujana ivāgamiṣyati*

---

05.08.017

_* अपि क्षेमेणास्मिन्न् आश्रमोपवने शष्पाणि चरन्तं देव-गुप्तं द्रक्ष्यामि

_ api kṣemeṇāsminn āśramopavane śaṣpāṇi carantaṃ deva-guptaṃ drakṣyāmi*

---

05.08.018

_* अपि च न वृकः साला-वृको ऽन्यतमो वा नैक-चर एक-चरो वा भक्षयति

_ api ca na vṛkaḥ sālā-vṛko 'nyatamo vā naika-cara eka-caro vā bhakṣayati*

---

05.08.019

_* निम्लोचति ह भगवान् सकल-जगत्-क्षेमोदयस् त्रय्य्-आत्माद्यापि मम न मृग-वधू-न्यास आगच्छति

_ nimlocati ha bhagavān sakala-jagat-kṣemodayas trayy-ātmādyāpi mama na mṛga-vadhū-nyāsa āgacchati*

---

05.08.020

_* अपि स्विद् अकृत-सुकृतम् आगत्य मां सुखयिष्यति हरिण-राज-कुमारो विविध-रुचिर-दर्शनीय-निज-मृग-दारक-विनोदैर् असन्तोषं स्वानाम् अपनुदन्

_ api svid akṛta-sukṛtam āgatya māṃ sukhayiṣyati hariṇa-rāja-kumāro vividha-rucira-darśanīya-nija-mṛga-dāraka-vinodair asantoṣaṃ svānām apanudan*

---

05.08.021

_* क्ष्वेलिकायां मां मृषा-समाधिनामीलित-दृशं प्रेम-संरम्भेण चकित-चकित आगत्य पृषद्-अपरुष-विषाणाग्रेण लुठति

_ kṣvelikāyāṃ māṃ mṛṣā-samādhināmīlita-dṛśaṃ prema-saṃrambheṇa cakita-cakita āgatya pṛṣad-aparuṣa-viṣāṇāgreṇa luṭhati*

---

05.08.022

_* आसादित-हविषि बर्हिषि दूषिते मयोपालब्धो भीत-भीतः सपद्य् उपरत-रास ऋषि-कुमारवद् अवहित-करण-कलाप आस्ते

_ āsādita-haviṣi barhiṣi dūṣite mayopālabdho bhīta-bhītaḥ sapady uparata-rāsa ṛṣi-kumāravad avahita-karaṇa-kalāpa āste*

---

05.08.023

_* किं वा अरे आचरितं तपस् तपस्विन्यानया यद् इयम् अवनिः सविनय-कृष्ण-सार-तनय-तनुतर-सुभग-शिवतमाखर-खुर-पद-पङ्क्तिभिर् द्रविण-विधुरातुरस्य कृपणस्य मम द्रविण-पदवीं सूचयन्त्य् आत्मानं च सर्वतः कृत-कौतुकं द्विजानां स्वर्गापवर्ग-कामानां देव-यजनं करोति

_ kiṃ vā are ācaritaṃ tapas tapasvinyānayā yad iyam avaniḥ savinaya-kṛṣṇa-sāra-tanaya-tanutara-subhaga-śivatamākhara-khura-pada-paṅktibhir draviṇa-vidhurāturasya kṛpaṇasya mama draviṇa-padavīṃ sūcayanty ātmānaṃ ca sarvataḥ kṛta-kautukaṃ dvijānāṃ svargāpavarga-kāmānāṃ deva-yajanaṃ karoti*

---

05.08.024

_* अपि स्विद् असौ भगवान् उडु-पतिर् एनं मृग-पति-भयान् मृत-मातरं मृग-बालकं स्वाश्रम-परिभ्रष्टम् अनुकम्पया कृपण-जन-वत्सलः परिपाति

_ api svid asau bhagavān uḍu-patir enaṃ mṛga-pati-bhayān mṛta-mātaraṃ mṛga-bālakaṃ svāśrama-paribhraṣṭam anukampayā kṛpaṇa-jana-vatsalaḥ paripāti*

---

05.08.025

_* किं वात्मज-विश्लेष-ज्वर-दव-दहन-शिखाभिर् उपतप्यमान-हृदय-स्थल-नलिनीकं माम् उपसृत-मृगी-तनयं शिशिर-शान्तानुराग-गुणित-निज-वदन-सलिलामृतमय-गभस्तिभिः स्वधयतीति च

_ kiṃ vātmaja-viśleṣa-jvara-dava-dahana-śikhābhir upatapyamāna-hṛdaya-sthala-nalinīkaṃ mām upasṛta-mṛgī-tanayaṃ śiśira-śāntānurāga-guṇita-nija-vadana-salilāmṛtamaya-gabhastibhiḥ svadhayatīti ca*

---

05.08.026

_* एवम् अघटमान-मनोरथाकुल-हृदयो मृग-दारकाभासेन स्वारब्ध-कर्मणा योगारम्भणतो विभ्रंशितः स योग-तापसो भगवद्-आराधन-लक्षणाच् च कथम् इतरथा जात्य्-अन्तर एण-कुणक आसङ्गः साक्षान् निःश्रेयस-प्रतिपक्षतया प्राक्-परित्यक्त-दुस्त्यज-हृदयाभिजातस्य तस्यैवम् अन्तराय-विहत-योगारम्भणस्य राजर्षेर् भरतस्य तावन् मृगार्भक-पोषण-पालन-प्रीणन-लालनानुषङ्गेणाविगणयत आत्मानम् अहिर् इवाखु-बिलं दुरतिक्रमः कालः कराल-रभस आपद्यत

_ evam aghaṭamāna-manorathākula-hṛdayo mṛga-dārakābhāsena svārabdha-karmaṇā yogārambhaṇato vibhraṃśitaḥ sa yoga-tāpaso bhagavad-ārādhana-lakṣaṇāc ca katham itarathā jāty-antara eṇa-kuṇaka āsaṅgaḥ sākṣān niḥśreyasa-pratipakṣatayā prāk-parityakta-dustyaja-hṛdayābhijātasya tasyaivam antarāya-vihata-yogārambhaṇasya rājarṣer bharatasya tāvan mṛgārbhaka-poṣaṇa-pālana-prīṇana-lālanānuṣaṅgeṇāvigaṇayata ātmānam ahir ivākhu-bilaṃ duratikramaḥ kālaḥ karāla-rabhasa āpadyata*

---

05.08.027

_* तदानीम् अपि पार्श्व-वर्तिनम् आत्मजम् इवानुशोचन्तम् अभिवीक्षमाणो मृग एवाभिनिवेशित-मना विसृज्य लोकम् इमं सह मृगेण कलेवरं मृतम् अनु न मृत-जन्मानुस्मृतिर् इतरवन् मृग-शरीरम् अवाप

_ tadānīm api pārśva-vartinam ātmajam ivānuśocantam abhivīkṣamāṇo mṛga evābhiniveśita-manā visṛjya lokam imaṃ saha mṛgeṇa kalevaraṃ mṛtam anu na mṛta-janmānusmṛtir itaravan mṛga-śarīram avāpa*

---

05.08.028

_* तत्रापि ह वा आत्मनो मृगत्व-कारणं भगवद्-आराधन-समीहानुभावेनानुस्मृत्य भृशम् अनुतप्यमान आह

_ tatrāpi ha vā ātmano mṛgatva-kāraṇaṃ bhagavad-ārādhana-samīhānubhāvenānusmṛtya bhṛśam anutapyamāna āha*

---

05.08.029

_* अहो कष्टं भ्रष्टो ऽहम् आत्मवताम् अनुपथाद् यद्-विमुक्त-समस्त-सङ्गस्य विविक्त-पुण्यारण्य-शरणस्यात्मवत आत्मनि सर्वेषाम् आत्मनां भगवति वासुदेवे तद्-अनुश्रवण-मनन-सङ्कीर्तनाराधनानुस्मरणाभियोगेनाशून्य-सकल-यामेन कालेन समावेशितं समाहितं कार्त्स्न्येन मनस् तत् तु पुनर् ममाबुधस्यारान् मृग-सुतम् अनु परिसुस्राव

_ aho kaṣṭaṃ bhraṣṭo 'ham ātmavatām anupathād yad-vimukta-samasta-saṅgasya vivikta-puṇyāraṇya-śaraṇasyātmavata ātmani sarveṣām ātmanāṃ bhagavati vāsudeve tad-anuśravaṇa-manana-saṅkīrtanārādhanānusmaraṇābhiyogenāśūnya-sakala-yāmena kālena samāveśitaṃ samāhitaṃ kārtsnyena manas tat tu punar mamābudhasyārān mṛga-sutam anu parisusrāva*

---

05.08.030

_* इत्य् एवं निगूढ-निर्वेदो विसृज्य मृगीं मातरं पुनर् भगवत्-क्षेत्रम् उपशम-शील-मुनि-गण-दयितं शालग्रामं पुलस्त्य-पुलहाश्रमं कालञ्जरात् प्रत्याजगाम

_ ity evaṃ nigūḍha-nirvedo visṛjya mṛgīṃ mātaraṃ punar bhagavat-kṣetram upaśama-śīla-muni-gaṇa-dayitaṃ śālagrāmaṃ pulastya-pulahāśramaṃ kālañjarāt pratyājagāma*

---

05.08.031

_* तस्मिन्न् अपि कालं प्रतीक्षमाणः सङ्गाच् च भृशम् उद्विग्न आत्म-सहचरः शुष्क-पर्ण-तृण-वीरुधा वर्तमानो मृगत्व-निमित्तावसानम् एव गणयन् मृग-शरीरं तीर्थोदक-क्लिन्नम् उत्-ससर्ज

_ tasminn api kālaṃ pratīkṣamāṇaḥ saṅgāc ca bhṛśam udvigna ātma-sahacaraḥ śuṣka-parṇa-tṛṇa-vīrudhā vartamāno mṛgatva-nimittāvasānam eva gaṇayan mṛga-śarīraṃ tīrthodaka-klinnam ut-sasarja*

05.09.001

_*

_*

---

05.09.001

0 श्री-शुक उवाच अथ कस्यचिद् द्विज-वरस्याङ्गिरः-प्रवरस्य शम-दम-तपः-स्वाध्यायाध्ययन-त्याग-सन्तोष-तितिक्षा-प्रश्रय-विद्यानसूयात्म-ज्ञानानन्द-युक्तस्यात्म-सदृश-श्रुत-शीलाचार-रूपौदार्य-गुणा नव सोदर्या अङ्गजा बभूवुर् मिथुनं च यवीयस्यां भार्यायाम्

0 śrī-śuka uvāca atha kasyacid dvija-varasyāṅgiraḥ-pravarasya śama-dama-tapaḥ-svādhyāyādhyayana-tyāga-santoṣa-titikṣā-praśraya-vidyānasūyātma-jñānānanda-yuktasyātma-sadṛśa-śruta-śīlācāra-rūpaudārya-guṇā nava sodaryā aṅgajā babhūvur mithunaṃ ca yavīyasyāṃ bhāryāyām

---

05.09.002

_* यस् तु तत्र पुमांस् तं परम-भागवतं राजर्षि-प्रवरं भरतम् उत्सृष्ट-मृग-शरीरं चरम-शरीरेण विप्रत्वं गतम् आहुः

_ yas tu tatra pumāṃs taṃ parama-bhāgavataṃ rājarṣi-pravaraṃ bharatam utsṛṣṭa-mṛga-śarīraṃ carama-śarīreṇa vipratvaṃ gatam āhuḥ*

---

05.09.003

_* तत्रापि स्वजन-सङ्गाच् च भृशम् उद्विजमानो भगवतः कर्म-बन्ध-विध्वंसन-श्रवण-स्मरण-गुण-विवरण-चरणारविन्द-युगलं मनसा विदधद् आत्मनः प्रतिघातम् आशङ्कमानो भगवद्-अनुग्रहेणानुस्मृत-स्व-पूर्व-जन्मावलिर् आत्मानम् उन्मत्त-जडान्ध-बधिर-स्वरूपेण दर्शयाम् आस लोकस्य

_ tatrāpi svajana-saṅgāc ca bhṛśam udvijamāno bhagavataḥ karma-bandha-vidhvaṃsana-śravaṇa-smaraṇa-guṇa-vivaraṇa-caraṇāravinda-yugalaṃ manasā vidadhad ātmanaḥ pratighātam āśaṅkamāno bhagavad-anugraheṇānusmṛta-sva-pūrva-janmāvalir ātmānam unmatta-jaḍāndha-badhira-svarūpeṇa darśayām āsa lokasya*

---

05.09.004

_* तस्यापि ह वा आत्मजस्य विप्रः पुत्र-स्नेहानुबद्ध-मना आसमावर्तनात् संस्कारान् यथोपदेशं विदधान उपनीतस्य च पुनः शौचाचमनादीन् कर्म-नियमान् अनभिप्रेतान् अपि समशिक्षयद् अनुशिष्टेन हि भाव्यं पितुः पुत्रेणेति

_ tasyāpi ha vā ātmajasya vipraḥ putra-snehānubaddha-manā āsamāvartanāt saṃskārān yathopadeśaṃ vidadhāna upanītasya ca punaḥ śaucācamanādīn karma-niyamān anabhipretān api samaśikṣayad anuśiṣṭena hi bhāvyaṃ pituḥ putreṇeti*

---

05.09.005

_* स चापि तद् उ ह पितृ-सन्निधाव् एवासध्रीचीनम् इव स्म करोति छन्दांस्य् अध्यापयिष्यन् सह व्याहृतिभिः सप्रणव-शिरस् त्रिपदीं सावित्रीं ग्रैष्म-वासन्तिकान् मासान् अधीयानम् अप्य् असमवेत-रूपं ग्राहयाम् आस

_ sa cāpi tad u ha pitṛ-sannidhāv evāsadhrīcīnam iva sma karoti chandāṃsy adhyāpayiṣyan saha vyāhṛtibhiḥ sapraṇava-śiras tripadīṃ sāvitrīṃ graiṣma-vāsantikān māsān adhīyānam apy asamaveta-rūpaṃ grāhayām āsa*

---

05.09.006

_* एवं स्व-तनुज आत्मन्य् अनुरागावेशित-चित्तः शौचाध्ययन-व्रत-नियम-गुर्व्-अनल-शुश्रूषणाद्य्-औपकुर्वाणक-कर्माण्य् अनभियुक्तान्य् अपि समनुशिष्टेन भाव्यम् इत्य् असद्-आग्रहः पुत्रम् अनुशास्य स्वयं तावद् अनधिगत-मनोरथः कालेनाप्रमत्तेन स्वयं गृह एव प्रमत्त उपसंहृतः

_ evaṃ sva-tanuja ātmany anurāgāveśita-cittaḥ śaucādhyayana-vrata-niyama-gurv-anala-śuśrūṣaṇādy-aupakurvāṇaka-karmāṇy anabhiyuktāny api samanuśiṣṭena bhāvyam ity asad-āgrahaḥ putram anuśāsya svayaṃ tāvad anadhigata-manorathaḥ kālenāpramattena svayaṃ gṛha eva pramatta upasaṃhṛtaḥ*

---

05.09.007

_* अथ यवीयसी द्विज-सती स्व-गर्भ-जातं मिथुनं सपत्न्या उपन्यस्य स्वयम् अनुसंस्थया पतिलोकम् अगात्

_ atha yavīyasī dvija-satī sva-garbha-jātaṃ mithunaṃ sapatnyā upanyasya svayam anusaṃsthayā patilokam agāt*

---

05.09.008

_* पितर्य् उपरते भ्रातर एनम् अतत्-प्रभाव-विदस् त्रय्यां विद्यायाम् एव पर्यवसित-मतयो न पर-विद्यायां जड-मतिर् इति भ्रातुर् अनुशासन-निर्बन्धान् न्यवृत्सन्त

_ pitary uparate bhrātara enam atat-prabhāva-vidas trayyāṃ vidyāyām eva paryavasita-matayo na para-vidyāyāṃ jaḍa-matir iti bhrātur anuśāsana-nirbandhān nyavṛtsanta*

---

05.09.009

_* स च प्राकृतैर् द्विपद-पशुभिर् उन्मत्त-जड-बधिर-मूकेत्य् अभिभाष्यमाणो यदा तद्-अनुरूपाणि प्रभाषते कर्माणि च कार्यमाणः परेच्छया करोति विष्टितो वेतनतो वा याच्ञ्या यदृच्छया वोपसादितम् अल्पं बहु मृष्टं कदन्नं वाभ्यवहरति परं नेन्द्रिय-प्रीति-निमित्तम् नित्य-निवृत्त-निमित्त-स्व-सिद्ध-विशुद्धानुभवानन्द-स्वात्म-लाभाधिगमः सुख-दुःखयोर् द्वन्द्व-निमित्तयोर् असम्भावित-देहाभिमानः

_ sa ca prākṛtair dvipada-paśubhir unmatta-jaḍa-badhira-mūkety abhibhāṣyamāṇo yadā tad-anurūpāṇi prabhāṣate karmāṇi ca kāryamāṇaḥ parecchayā karoti viṣṭito vetanato vā yācñyā yadṛcchayā vopasāditam alpaṃ bahu mṛṣṭaṃ kadannaṃ vābhyavaharati paraṃ nendriya-prīti-nimittam nitya-nivṛtta-nimitta-sva-siddha-viśuddhānubhavānanda-svātma-lābhādhigamaḥ sukha-duḥkhayor dvandva-nimittayor asambhāvita-dehābhimānaḥ*

---

05.09.010

_* शीतोष्ण-वात-वर्षेषु वृष इवानावृताङ्गः पीनः संहननाङ्गः स्थण्डिल-संवेशनानुन्मर्दनामज्जन-रजसा महामणिर् इवानभिव्यक्त-ब्रह्म-वर्चसः कुपटावृत-कटिर् उपवीतेनोरु-मषिणा द्विजातिर् इति ब्रह्म-बन्धुर् इति संज्ञयातज्-ज्ञजनावमतो विचचार

_ śītoṣṇa-vāta-varṣeṣu vṛṣa ivānāvṛtāṅgaḥ pīnaḥ saṃhananāṅgaḥ sthaṇḍila-saṃveśanānunmardanāmajjana-rajasā mahāmaṇir ivānabhivyakta-brahma-varcasaḥ kupaṭāvṛta-kaṭir upavītenoru-maṣiṇā dvijātir iti brahma-bandhur iti saṃjñayātaj-jñajanāvamato vicacāra*

---

05.09.011

_* यदा तु परत आहारं कर्म-वेतनत ईहमानः स्व-भ्रातृभिर् अपि केदार-कर्मणि निरूपितस् तद् अपि करोति किन्तु न समं विषमं न्यूनम् अधिकम् इति वेद कण-पिण्याक-फली-करण-कुल्माष-स्थालीपुरीषादीन्य् अप्य् अमृतवद् अभ्यवहरति

_ yadā tu parata āhāraṃ karma-vetanata īhamānaḥ sva-bhrātṛbhir api kedāra-karmaṇi nirūpitas tad api karoti kintu na samaṃ viṣamaṃ nyūnam adhikam iti veda kaṇa-piṇyāka-phalī-karaṇa-kulmāṣa-sthālīpurīṣādīny apy amṛtavad abhyavaharati*

---

05.09.012

_* अथ कदाचित् कश्चिद् वृषल-पतिर् भद्र-काल्यै पुरुष-पशुम् आलभतापत्य-कामः

_ atha kadācit kaścid vṛṣala-patir bhadra-kālyai puruṣa-paśum ālabhatāpatya-kāmaḥ*

---

05.09.013

_* तस्य ह दैव-मुक्तस्य पशोः पदवीं तद्-अनुचराः परिधावन्तो निशि निशीथ-समये तमसावृतायाम् अनधिगत-पशव आकस्मिकेन विधिना केदारान् वीरासनेन मृग-वराहादिभ्यः संरक्षमाणम् अङ्गिरः-प्रवर-सुतम् अपश्यन्

_ tasya ha daiva-muktasya paśoḥ padavīṃ tad-anucarāḥ paridhāvanto niśi niśītha-samaye tamasāvṛtāyām anadhigata-paśava ākasmikena vidhinā kedārān vīrāsanena mṛga-varāhādibhyaḥ saṃrakṣamāṇam aṅgiraḥ-pravara-sutam apaśyan*

---

05.09.014

_* अथ त एनम् अनवद्य-लक्षणम् अवमृश्य भर्तृ-कर्म-निष्पत्तिं मन्यमाना बद्ध्वा रशनया चण्डिका-गृहम् उपनिन्युर् मुदा विकसित् अ-वदनाः

_ atha ta enam anavadya-lakṣaṇam avamṛśya bhartṛ-karma-niṣpattiṃ manyamānā baddhvā raśanayā caṇḍikā-gṛham upaninyur mudā vikasit a-vadanāḥ*

---

05.09.015

_* अथ पणयस् तं स्व-विधिनाभिषिच्याहतेन वाससाच्छाद्य भूषणालेप-स्रक्-तिलकादिभिर् उपस्कृतं भुक्तवन्तं धूप-दीप-माल्य-लाज-किसलयाङ्कुर-फलोपहारोपेतया वैशस-संस्थया महता गीत-स्तुति-मृदङ्ग-पणव-घोषेण च पुरुष-पशुं भद्र-काल्याः पुरत उपवेशयाम् आसुः

_ atha paṇayas taṃ sva-vidhinābhiṣicyāhatena vāsasācchādya bhūṣaṇālepa-srak-tilakādibhir upaskṛtaṃ bhuktavantaṃ dhūpa-dīpa-mālya-lāja-kisalayāṅkura-phalopahāropetayā vaiśasa-saṃsthayā mahatā gīta-stuti-mṛdaṅga-paṇava-ghoṣeṇa ca puruṣa-paśuṃ bhadra-kālyāḥ purata upaveśayām āsuḥ*

---

05.09.016

_* अथ वृषल-राज-पणिः पुरुष-पशोर् असृग्-आसवेन देवीं भद्र-कालीं यक्ष्यमाणस् तद्-अभिमन्त्रितम् असिम् अति-कराल-निशितम् उपाददे

_ atha vṛṣala-rāja-paṇiḥ puruṣa-paśor asṛg-āsavena devīṃ bhadra-kālīṃ yakṣyamāṇas tad-abhimantritam asim ati-karāla-niśitam upādade*

---

05.09.017

_* इति तेषां वृषलानां रजस्-तमः-प्रकृतीनां धन-मद-रज-उत्सिक्त-मनसां भगवत्-कला-वीर-कुलं कदर्थी-कृत्योत्पथेन स्वैरं विहरतां हिंसा-विहाराणां कर्माति-दारुणं यद् ब्रह्म-भूतस्य साक्षाद् ब्रह्मर्षि-सुतस्य निर्वैरस्य सर्व-भूत-सुहृदः सूनायाम् अप्य् अननुमतम् आलम्भनं तद् उपलभ्य ब्रह्म-तेजसाति-दुर्विषहेण दन्दह्यमानेन वपुषा सहसोच्चचाट सैव देवी भद्र-काली

_ iti teṣāṃ vṛṣalānāṃ rajas-tamaḥ-prakṛtīnāṃ dhana-mada-raja-utsikta-manasāṃ bhagavat-kalā-vīra-kulaṃ kadarthī-kṛtyotpathena svairaṃ viharatāṃ hiṃsā-vihārāṇāṃ karmāti-dāruṇaṃ yad brahma-bhūtasya sākṣād brahmarṣi-sutasya nirvairasya sarva-bhūta-suhṛdaḥ sūnāyām apy ananumatam ālambhanaṃ tad upalabhya brahma-tejasāti-durviṣaheṇa dandahyamānena vapuṣā sahasoccacāṭa saiva devī bhadra-kālī*

---

05.09.018

_* भृशम् अमर्ष-रोषावेश-रभस-विलसित-भ्रु-कुटि-विटप-कुटिल-दंष्ट्रारुणेक्षणाटोपाति-भयानक-वदना हन्तु-कामेवेदं महाट्ट-हासम् अति-संरम्भेण विमुञ्चन्ती तत उत्पत्य पापीयसां दुष्टानां तेनैवासिना विवृक्ण-शीर्ष्णां गलात् स्रवन्तम् असृग्-आसवम् अत्युष्णं सह गणेन निपीयाति-पान-मद-विह्वलोच्चैस्तरां स्व-पार्षदैः सह जगौ ननर्त च विजहार च शिरः-कन्दुक-लीलया

_ bhṛśam amarṣa-roṣāveśa-rabhasa-vilasita-bhru-kuṭi-viṭapa-kuṭila-daṃṣṭrāruṇekṣaṇāṭopāti-bhayānaka-vadanā hantu-kāmevedaṃ mahāṭṭa-hāsam ati-saṃrambheṇa vimuñcantī tata utpatya pāpīyasāṃ duṣṭānāṃ tenaivāsinā vivṛkṇa-śīrṣṇāṃ galāt sravantam asṛg-āsavam atyuṣṇaṃ saha gaṇena nipīyāti-pāna-mada-vihvaloccaistarāṃ sva-pārṣadaiḥ saha jagau nanarta ca vijahāra ca śiraḥ-kanduka-līlayā*

---

05.09.019

_* एवम् एव खलु महद्-अभिचाराति-क्रमः कार्त्स्न्येनात्मने फलति

_ evam eva khalu mahad-abhicārāti-kramaḥ kārtsnyenātmane phalati*

---

05.09.020

_* न वा एतद् विष्णुदत्त महद्-अद्भुतं यद् असम्भ्रमः स्व-शिरश्-छेदन आपतिते ऽपि विमुक्त-देहाद्य्-आत्म-भाव-सुदृढ-हृदय-ग्रन्थीनां सर्व-सत्त्व-सुहृद्-आत्मनां निर्वैराणां साक्षाद् भगवतानिमिषारि-वरायुधेनाप्रमत्तेन तैस् तैर् भावैः परिरक्ष्यमाणानां तत्-पाद-मूलम् अकुतश्चिद्-भयम् उपसृतानां भागवत-परमहंसानाम्

_ na vā etad viṣṇudatta mahad-adbhutaṃ yad asambhramaḥ sva-śiraś-chedana āpatite 'pi vimukta-dehādy-ātma-bhāva-sudṛḍha-hṛdaya-granthīnāṃ sarva-sattva-suhṛd-ātmanāṃ nirvairāṇāṃ sākṣād bhagavatānimiṣāri-varāyudhenāpramattena tais tair bhāvaiḥ parirakṣyamāṇānāṃ tat-pāda-mūlam akutaścid-bhayam upasṛtānāṃ bhāgavata-paramahaṃsānām*

05.10.001

_*

_*

---

05.10.001

0 श्री-शुक उवाच अथ सिन्धु-सौवीर-पते रहूगणस्य व्रजत इक्षुमत्यास् तटे तत्-कुल-पतिना शिबिका-वाह-पुरुषान्वेषण-समये दैवेनोपसादितः स द्विज-वर उपलब्ध एष पीवा युवा संहननाङ्गो गो-खरवद् धुरं वोढुम् अलम् इति पूर्व-विष्टि-गृहीतैः सह गृहीतः प्रसभम् अतद्-अर्ह उवाह शिबिकां स महानुभावः

0 śrī-śuka uvāca atha sindhu-sauvīra-pate rahūgaṇasya vrajata ikṣumatyās taṭe tat-kula-patinā śibikā-vāha-puruṣānveṣaṇa-samaye daivenopasāditaḥ sa dvija-vara upalabdha eṣa pīvā yuvā saṃhananāṅgo go-kharavad dhuraṃ voḍhum alam iti pūrva-viṣṭi-gṛhītaiḥ saha gṛhītaḥ prasabham atad-arha uvāha śibikāṃ sa mahānubhāvaḥ

---

05.10.002

_* यदा हि द्विज-वरस्येषु-मात्रावलोकानुगतेर् न समाहिता पुरुष-गतिस् तदा विषम-गतां स्व-शिबिकां रहूगण उपधार्य पुरुषान् अधिवहत आह हे वोढारः साध्व् अतिक्रमत किम् इति विषमम् उह्यते यानम् इति

_ yadā hi dvija-varasyeṣu-mātrāvalokānugater na samāhitā puruṣa-gatis tadā viṣama-gatāṃ sva-śibikāṃ rahūgaṇa upadhārya puruṣān adhivahata āha he voḍhāraḥ sādhv atikramata kim iti viṣamam uhyate yānam iti*

---

05.10.003

_* अथ त ईश्वर-वचः सोपालम्भम् उपाकर्ण्योपाय-तुरीयाच् छङ्कित-मनसस् तं विज्ञापयां बभूवुः

_ atha ta īśvara-vacaḥ sopālambham upākarṇyopāya-turīyāc chaṅkita-manasas taṃ vijñāpayāṃ babhūvuḥ*

---

05.10.004

_* न वयं नर-देव प्रमत्ता भवन्-नियमानुपथाः साध्व् एव वहामः अयम् अधुनैव नियुक्तो ऽपि न द्रुतं व्रजति नानेन सह वोढुम् उ ह वयं पारयाम इति

_ na vayaṃ nara-deva pramattā bhavan-niyamānupathāḥ sādhv eva vahāmaḥ ayam adhunaiva niyukto 'pi na drutaṃ vrajati nānena saha voḍhum u ha vayaṃ pārayāma iti*

---

05.10.005

_* सांसर्गिको दोष एव नूनम् एकस्यापि सर्वेषां सांसर्गिकाणां भवितुम् अर्हतीति निश्चित्य निशम्य कृपण-वचो राजा रहूगण उपासित-वृद्धो ऽपि निसर्गेण बलात् कृत ईषद्-उत्थित-मन्युर् अविस्पष्ट-ब्रह्म-तेजसं जात-वेदसम् इव रजसावृत-मतिर् आह

_ sāṃsargiko doṣa eva nūnam ekasyāpi sarveṣāṃ sāṃsargikāṇāṃ bhavitum arhatīti niścitya niśamya kṛpaṇa-vaco rājā rahūgaṇa upāsita-vṛddho 'pi nisargeṇa balāt kṛta īṣad-utthita-manyur avispaṣṭa-brahma-tejasaṃ jāta-vedasam iva rajasāvṛta-matir āha*

---

05.10.006

_* अहो कष्टं भ्रातर् व्यक्तम् उरु-परिश्रान्तो दीर्घम् अध्वानम् एक एव ऊहिवान् सुचिरं नाति-पीवा न संहननाङ्गो जरसा चोपद्रुतो भवान् सखे नो एवापर एते सङ्घट्टिन इति बहु-विप्रलब्धो ऽप्य् अविद्यया रचित-द्रव्य-गुण-कर्माशय-स्व-चरम-कलेवरे ऽवस्तुनि संस्थान-विशेषे ऽहं ममेत्य् अनध्यारोपित-मिथ्या-प्रत्ययो ब्रह्म-भूतस् तूष्णीं शिबिकां पूर्ववद् उवाह

_ aho kaṣṭaṃ bhrātar vyaktam uru-pariśrānto dīrgham adhvānam eka eva ūhivān suciraṃ nāti-pīvā na saṃhananāṅgo jarasā copadruto bhavān sakhe no evāpara ete saṅghaṭṭina iti bahu-vipralabdho 'py avidyayā racita-dravya-guṇa-karmāśaya-sva-carama-kalevare 'vastuni saṃsthāna-viśeṣe 'haṃ mamety anadhyāropita-mithyā-pratyayo brahma-bhūtas tūṣṇīṃ śibikāṃ pūrvavad uvāha*

---

05.10.007

_* अथ पुनः स्व-शिबिकायां विषम-गतायां प्रकुपित उवाच रहूगणः किम् इदम् अरे त्वं जीवन्-मृतो मां कदर्थी-कृत्य भर्तृ-शासनम् अतिचरसि प्रमत्तस्य च ते करोमि चिकित्सां दण्ड-पाणिर् इव जनताया यथा प्रकृतिं स्वां भजिष्यस इति

_ atha punaḥ sva-śibikāyāṃ viṣama-gatāyāṃ prakupita uvāca rahūgaṇaḥ kim idam are tvaṃ jīvan-mṛto māṃ kadarthī-kṛtya bhartṛ-śāsanam aticarasi pramattasya ca te karomi cikitsāṃ daṇḍa-pāṇir iva janatāyā yathā prakṛtiṃ svāṃ bhajiṣyasa iti*

---

05.10.008

_* एवं बह्व् अबद्धम् अपि भाषमाणं नर-देवाभिमानं रजसा तमसानुविद्धेन मदेन तिरस्कृताशेष-भगवत्-प्रिय-निकेतं पण्डित-मानिनं स भगवान् ब्राह्मणो ब्रह्म-भूत-सर्व-भूत-सुहृद्-आत्मा योगेश्वर-चर्यायां नाति-व्युत्पन्न-मतिं स्मयमान इव विगत-स्मय इदम् आह

_ evaṃ bahv abaddham api bhāṣamāṇaṃ nara-devābhimānaṃ rajasā tamasānuviddhena madena tiraskṛtāśeṣa-bhagavat-priya-niketaṃ paṇḍita-māninaṃ sa bhagavān brāhmaṇo brahma-bhūta-sarva-bhūta-suhṛd-ātmā yogeśvara-caryāyāṃ nāti-vyutpanna-matiṃ smayamāna iva vigata-smaya idam āha*

---

05.10.009

_*

_*

---

05.10.009

0 ब्राह्मण उवाच त्वयोदितं व्यक्तम् अविप्रलब्धं भर्तुः स मे स्याद् यदि वीर भारः ।
गन्तुर् यदि स्याद् अधिगम्यम् अध्वा पीवेति राशौ न विदां प्रवादः

0 brāhmaṇa uvāca tvayoditaṃ vyaktam avipralabdhaṃ bhartuḥ sa me syād yadi vīra bhāraḥ |
gantur yadi syād adhigamyam adhvā pīveti rāśau na vidāṃ pravādaḥ

---

05.10.010

स्थौल्यं कार्श्यं व्याधय आधयश् च क्षुत् तृड् भयं कलिर् इच्छा जरा च ।
निद्रा रतिर् मन्युर् अहं मदः शुचो देहेन जातस्य हि मे न सन्ति

sthaulyaṃ kārśyaṃ vyādhaya ādhayaś ca kṣut tṛḍ bhayaṃ kalir icchā jarā ca |
nidrā ratir manyur ahaṃ madaḥ śuco dehena jātasya hi me na santi

---

05.10.011

जीवन्-मृतत्वं नियमेन राजन् आद्यन्तवद् यद् विकृतस्य दृष्टम् ।
स्व-स्वाम्य-भावो ध्रुव ईड्य यत्र तर्ह्य् उच्यते ऽसौ विधिकृत्य-योगः

jīvan-mṛtatvaṃ niyamena rājan ādyantavad yad vikṛtasya dṛṣṭam |
sva-svāmya-bhāvo dhruva īḍya yatra tarhy ucyate 'sau vidhikṛtya-yogaḥ

---

05.10.012

विशेष-बुद्धेर् विवरं मनाक् च पश्याम यन् न व्यवहारतो ऽन्यत् ।
क ईश्वरस् तत्र किम् ईशितव्यं तथापि राजन् करवाम किं ते

viśeṣa-buddher vivaraṃ manāk ca paśyāma yan na vyavahārato 'nyat |
ka īśvaras tatra kim īśitavyaṃ tathāpi rājan karavāma kiṃ te

---

05.10.013

उन्मत्त-मत्त-जडवत् स्व-संस्थां गतस्य मे वीर चिकित्सितेन ।
अर्थः कियान् भवता शिक्षितेन स्तब्ध-प्रमत्तस्य च पिष्टपेषः

unmatta-matta-jaḍavat sva-saṃsthāṃ gatasya me vīra cikitsitena |
arthaḥ kiyān bhavatā śikṣitena stabdha-pramattasya ca piṣṭapeṣaḥ

---

05.10.014

0 श्री-शुक उवाच एतावद् अनुवाद-परिभाषया प्रत्युदीर्य मुनि-वर उपशम-शील उपरतानात्म्य-निमित्त उपभोगेन कर्मारब्धं व्यपनयन् राज-यानम् अपि तथोवाह

0 śrī-śuka uvāca etāvad anuvāda-paribhāṣayā pratyudīrya muni-vara upaśama-śīla uparatānātmya-nimitta upabhogena karmārabdhaṃ vyapanayan rāja-yānam api tathovāha

---

05.10.015

_* स चापि पाण्डवेय सिन्धु-सौवीर-पतिस् तत्त्व-जिज्ञासायां सम्यक्-श्रद्धयाधिकृताधिकारस् तद् धृदय-ग्रन्थि-मोचनं द्विज-वच आश्रुत्य बहु-योग-ग्रन्थ-सम्मतं त्वरयावरुह्य शिरसा पाद-मूलम् उपसृतः क्षमापयन् विगत-नृप-देव-स्मय उवाच

_ sa cāpi pāṇḍaveya sindhu-sauvīra-patis tattva-jijñāsāyāṃ samyak-śraddhayādhikṛtādhikāras tad dhṛdaya-granthi-mocanaṃ dvija-vaca āśrutya bahu-yoga-grantha-sammataṃ tvarayāvaruhya śirasā pāda-mūlam upasṛtaḥ kṣamāpayan vigata-nṛpa-deva-smaya uvāca*

---

05.10.016

_* कस् त्वं निगूढश् चरसि द्विजानां बिभर्षि सूत्रं कतमो ऽवधूतः ।
कस्यासि कुत्रत्य इहापि कस्मात् क्षेमाय नश् चेद् असि नोत शुक्लः

_ kas tvaṃ nigūḍhaś carasi dvijānāṃ bibharṣi sūtraṃ katamo 'vadhūtaḥ |*
kasyāsi kutratya ihāpi kasmāt kṣemāya naś ced asi nota śuklaḥ

---

05.10.017

नाहं विशङ्के सुर-राज-वज्रान् न त्र्यक्ष-शूलान् न यमस्य दण्डात् ।
नाग्न्य्-अर्क-सोमानिल-वित्तपास्त्राच् छङ्के भृशं ब्रह्म-कुलावमानात्

nāhaṃ viśaṅke sura-rāja-vajrān na tryakṣa-śūlān na yamasya daṇḍāt |
nāgny-arka-somānila-vittapāstrāc chaṅke bhṛśaṃ brahma-kulāvamānāt

---

05.10.018

तद् ब्रूह्य् असङ्गो जडवन् निगूढ- विज्ञान-वीर्यो विचरस्य् अपारः ।
वचांसि योग-ग्रथितानि साधो न नः क्षमन्ते मनसापि भेत्तुम्

tad brūhy asaṅgo jaḍavan nigūḍha- vijñāna-vīryo vicarasy apāraḥ |
vacāṃsi yoga-grathitāni sādho na naḥ kṣamante manasāpi bhettum

---

05.10.019

अहं च योगेश्वरम् आत्म-तत्त्व- विदां मुनीनां परमं गुरुं वै ।
प्रष्टुं प्रवृत्तः किम् इहारणं तत् साक्षाद् धरिं ज्ञान-कलावतीर्णम्

ahaṃ ca yogeśvaram ātma-tattva- vidāṃ munīnāṃ paramaṃ guruṃ vai |
praṣṭuṃ pravṛttaḥ kim ihāraṇaṃ tat sākṣād dhariṃ jñāna-kalāvatīrṇam

---

05.10.020

स वै भवा लोक-निरीक्षणार्थम् अव्यक्त-लिङ्गो विचरत्य् अपि स्वित् ।
योगेश्वराणां गतिम् अन्ध-बुद्धिः कथं विचक्षीत गृहानुबन्धः

sa vai bhavā loka-nirīkṣaṇārtham avyakta-liṅgo vicaraty api svit |
yogeśvarāṇāṃ gatim andha-buddhiḥ kathaṃ vicakṣīta gṛhānubandhaḥ

---

05.10.021

दृष्टः श्रमः कर्मत आत्मनो वै भर्तुर् गन्तुर् भवतश् चानुमन्ये ।
यथासतोदानयनाद्य्-अभावात् समूल इष्टो व्यवहार-मार्गः

dṛṣṭaḥ śramaḥ karmata ātmano vai bhartur gantur bhavataś cānumanye |
yathāsatodānayanādy-abhāvāt samūla iṣṭo vyavahāra-mārgaḥ

---

05.10.022

स्थाल्य्-अग्नि-तापात् पयसो ऽभितापस् तत्-तापतस् तण्डुल-गर्भ-रन्धिः ।
देहेन्द्रियास्वाशय-सन्निकर्षात् तत्-संसृतिः पुरुषस्यानुरोधात्

sthāly-agni-tāpāt payaso 'bhitāpas tat-tāpatas taṇḍula-garbha-randhiḥ |
dehendriyāsvāśaya-sannikarṣāt tat-saṃsṛtiḥ puruṣasyānurodhāt

---

05.10.023

शास्ताभिगोप्ता नृपतिः प्रजानां यः किङ्करो वै न पिनष्टि पिष्टम् ।
स्व-धर्मम् आराधनम् अच्युतस्य यद् ईहमानो विजहात्य् अघौघम्

śāstābhigoptā nṛpatiḥ prajānāṃ yaḥ kiṅkaro vai na pinaṣṭi piṣṭam |
sva-dharmam ārādhanam acyutasya yad īhamāno vijahāty aghaugham

---

05.10.024

तन् मे भवान् नर-देवाभिमान- मदेन तुच्छीकृत-सत्तमस्य ।
कृषीष्ट मैत्री-दृशम् आर्त-बन्धो यथा तरे सद्-अवध्यानम् अंहः

tan me bhavān nara-devābhimāna- madena tucchīkṛta-sattamasya |
kṛṣīṣṭa maitrī-dṛśam ārta-bandho yathā tare sad-avadhyānam aṃhaḥ

---

05.10.025

न विक्रिया विश्व-सुहृत्-सखस्य साम्येन वीताभिमतेस् तवापि ।
महद्-विमानात् स्व-कृताद् धि मादृङ् नङ्क्ष्यत्य् अदूराद् अपि शूलपाणिः

na vikriyā viśva-suhṛt-sakhasya sāmyena vītābhimates tavāpi |
mahad-vimānāt sva-kṛtād dhi mādṛṅ naṅkṣyaty adūrād api śūlapāṇiḥ

05.11.001

0 ब्राह्मण उवाच अकोविदः कोविद-वाद-वादान् वदस्य् अथो नाति-विदां वरिष्ठः ।
न सूरयो हि व्यवहारम् एनं तत्त्वावमर्शेन सहामनन्ति

0 brāhmaṇa uvāca akovidaḥ kovida-vāda-vādān vadasy atho nāti-vidāṃ variṣṭhaḥ |
na sūrayo hi vyavahāram enaṃ tattvāvamarśena sahāmananti

---

05.11.002

तथैव राजन्न् उरु-गार्हमेध- वितान-विद्योरु-विजृम्भितेषु ।
न वेद-वादेषु हि तत्त्व-वादः प्रायेण शुद्धो नु चकास्ति साधुः

tathaiva rājann uru-gārhamedha- vitāna-vidyoru-vijṛmbhiteṣu |
na veda-vādeṣu hi tattva-vādaḥ prāyeṇa śuddho nu cakāsti sādhuḥ

---

05.11.003

न तस्य तत्त्व-ग्रहणाय साक्षाद् वरीयसीर् अपि वाचः समासन् ।
स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधि-सौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात्

na tasya tattva-grahaṇāya sākṣād varīyasīr api vācaḥ samāsan |
svapne niruktyā gṛhamedhi-saukhyaṃ na yasya heyānumitaṃ svayaṃ syāt

---

05.11.004

यावन् मनो रजसा पूरुषस्य सत्त्वेन वा तमसा वानुरुद्धम् ।
चेतोभिर् आकूतिभिर् आतनोति निरङ्कुशं कुशलं चेतरं वा

yāvan mano rajasā pūruṣasya sattvena vā tamasā vānuruddham |
cetobhir ākūtibhir ātanoti niraṅkuśaṃ kuśalaṃ cetaraṃ vā

---

05.11.005

स वासनात्मा विषयोपरक्तो गुण-प्रवाहो विकृतः षोडशात्मा ।
बिभ्रत् पृथङ्-नामभि रूप-भेदम् अन्तर्-बहिष्ट्वं च पुरैस् तनोति

sa vāsanātmā viṣayoparakto guṇa-pravāho vikṛtaḥ ṣoḍaśātmā |
bibhrat pṛthaṅ-nāmabhi rūpa-bhedam antar-bahiṣṭvaṃ ca purais tanoti

---

05.11.006

दुःखं सुखं व्यतिरिक्तं च तीव्रं कालोपपन्नं फलम् आव्यनक्ति ।
आलिङ्ग्य माया-रचितान्तरात्मा स्व-देहिनं संसृति-चक्र-कूटः

duḥkhaṃ sukhaṃ vyatiriktaṃ ca tīvraṃ kālopapannaṃ phalam āvyanakti |
āliṅgya māyā-racitāntarātmā sva-dehinaṃ saṃsṛti-cakra-kūṭaḥ

---

05.11.007

तावान् अयं व्यवहारः सदाविः क्षेत्रज्ञ-साक्ष्यो भवति स्थूल-सूक्ष्मः ।
तस्मान् मनो लिङ्गम् अदो वदन्ति गुणागुणत्वस्य परावरस्य

tāvān ayaṃ vyavahāraḥ sadāviḥ kṣetrajña-sākṣyo bhavati sthūla-sūkṣmaḥ |
tasmān mano liṅgam ado vadanti guṇāguṇatvasya parāvarasya

---

05.11.008

गुणानुरक्तं व्यसनाय जन्तोः क्षेमाय नैर्गुण्यम् अथो मनः स्यात् ।
यथा प्रदीपो घृत-वर्तिम् अश्नन् शिखाः सधूमा भजति ह्य् अन्यदा स्वम् ।
पदं तथा गुण-कर्मानुबद्धं वृत्तीर् मनः श्रयते ऽन्यत्र तत्त्वम्

guṇānuraktaṃ vyasanāya jantoḥ kṣemāya nairguṇyam atho manaḥ syāt |
yathā pradīpo ghṛta-vartim aśnan śikhāḥ sadhūmā bhajati hy anyadā svam |
padaṃ tathā guṇa-karmānubaddhaṃ vṛttīr manaḥ śrayate 'nyatra tattvam

---

05.11.009

एकादशासन् मनसो हि वृत्तय आकूतयः पञ्च धियो ऽभिमानः ।
मात्राणि कर्माणि पुरं च तासां वदन्ति हैकादश वीर भूमीः

ekādaśāsan manaso hi vṛttaya ākūtayaḥ pañca dhiyo 'bhimānaḥ |
mātrāṇi karmāṇi puraṃ ca tāsāṃ vadanti haikādaśa vīra bhūmīḥ

---

05.11.010

गन्धाकृति-स्पर्श-रस-श्रवांसि विसर्ग-रत्य्-अर्त्य्-अभिजल्प-शिल्पाः ।
एकादशं स्वीकरणं ममेति शय्याम् अहं द्वादशम् एक आहुः

gandhākṛti-sparśa-rasa-śravāṃsi visarga-raty-arty-abhijalpa-śilpāḥ |
ekādaśaṃ svīkaraṇaṃ mameti śayyām ahaṃ dvādaśam eka āhuḥ

---

05.11.011

द्रव्य-स्वभावाशय-कर्म-कालैर् एकादशामी मनसो विकाराः ।
सहस्रशः शतशः कोटिशश् च क्षेत्रज्ञतो न मिथो न स्वतः स्युः

dravya-svabhāvāśaya-karma-kālair ekādaśāmī manaso vikārāḥ |
sahasraśaḥ śataśaḥ koṭiśaś ca kṣetrajñato na mitho na svataḥ syuḥ

---

05.11.012

क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीर् जीवस्य माया-रचितस्य नित्याः ।
आविर्हिताः क्वापि तिरोहिताश् च शुद्धो विचष्टे ह्य् अविशुद्ध-कर्तुः

kṣetrajña etā manaso vibhūtīr jīvasya māyā-racitasya nityāḥ |
āvirhitāḥ kvāpi tirohitāś ca śuddho vicaṣṭe hy aviśuddha-kartuḥ

---

05.11.013

क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः पुराणः साक्षात् स्वयं ज्योतिर् अजः परेशः ।
नारायणो भगवान् वासुदेवः स्व-माययात्मन्य् अवधीयमानः

kṣetrajña ātmā puruṣaḥ purāṇaḥ sākṣāt svayaṃ jyotir ajaḥ pareśaḥ |
nārāyaṇo bhagavān vāsudevaḥ sva-māyayātmany avadhīyamānaḥ

---

05.11.014

यथानिलः स्थावर-जङ्गमानाम् आत्म-स्वरूपेण निविष्ट ईशेत् ।
एवं परो भगवान् वासुदेवः क्षेत्रज्ञ आत्मेदम् अनुप्रविष्टः

yathānilaḥ sthāvara-jaṅgamānām ātma-svarūpeṇa niviṣṭa īśet |
evaṃ paro bhagavān vāsudevaḥ kṣetrajña ātmedam anupraviṣṭaḥ

---

05.11.015

न यावद् एतां तनु-भृन् नरेन्द्र विधूय मायां वयुनोदयेन ।
विमुक्त-सङ्गो जित-षट्-सपत्नो वेदात्म-तत्त्वं भ्रमतीह तावत्

na yāvad etāṃ tanu-bhṛn narendra vidhūya māyāṃ vayunodayena |
vimukta-saṅgo jita-ṣaṭ-sapatno vedātma-tattvaṃ bhramatīha tāvat

---

05.11.016

न यावद् एतन् मन आत्म-लिङ्गं संसार-तापावपनं जनस्य ।
यच् छोक-मोहामय-राग-लोभ- वैरानुबन्धं ममतां विधत्ते

na yāvad etan mana ātma-liṅgaṃ saṃsāra-tāpāvapanaṃ janasya |
yac choka-mohāmaya-rāga-lobha- vairānubandhaṃ mamatāṃ vidhatte

---

05.11.017

भ्रातृव्यम् एनं तद् अदभ्र-वीर्यम् उपेक्षयाध्येधितम् अप्रमत्तः ।
गुरोर् हरेश् चरणोपासनास्त्रो जहि व्यलीकं स्वयम् आत्म-मोषम्

bhrātṛvyam enaṃ tad adabhra-vīryam upekṣayādhyedhitam apramattaḥ |
guror hareś caraṇopāsanāstro jahi vyalīkaṃ svayam ātma-moṣam

05.12.001

0 रहूगण उवाच नमो नमः कारण-विग्रहाय स्वरूप-तुच्छीकृत-विग्रहाय ।
नमो ऽवधूत द्विज-बन्धु-लिङ्ग- निगूढ-नित्यानुभवाय तुभ्यम्

0 rahūgaṇa uvāca namo namaḥ kāraṇa-vigrahāya svarūpa-tucchīkṛta-vigrahāya |
namo 'vadhūta dvija-bandhu-liṅga- nigūḍha-nityānubhavāya tubhyam

---

05.12.002

ज्वरामयार्तस्य यथागदं सत् निदाघ-दग्धस्य यथा हिमाम्भः ।
कुदेह-मानाहि-विदष्ट-दृष्टेः ब्रह्मन् वचस् ते ऽमृतम् औषधं मे

jvarāmayārtasya yathāgadaṃ sat nidāgha-dagdhasya yathā himāmbhaḥ |
kudeha-mānāhi-vidaṣṭa-dṛṣṭeḥ brahman vacas te 'mṛtam auṣadhaṃ me

---

05.12.003

तस्माद् भवन्तं मम संशयार्थं प्रक्ष्यामि पश्चाद् अधुना सुबोधम् ।
अध्यात्म-योग-ग्रथितं तवोक्तम् आख्याहि कौतूहल-चेतसो मे

tasmād bhavantaṃ mama saṃśayārthaṃ prakṣyāmi paścād adhunā subodham |
adhyātma-yoga-grathitaṃ tavoktam ākhyāhi kautūhala-cetaso me

---

05.12.004

यद् आह योगेश्वर दृश्यमानं क्रिया-फलं सद्-व्यवहार-मूलम् ।
न ह्य् अञ्जसा तत्त्व-विमर्शनाय भवान् अमुष्मिन् भ्रमते मनो मे

yad āha yogeśvara dṛśyamānaṃ kriyā-phalaṃ sad-vyavahāra-mūlam |
na hy añjasā tattva-vimarśanāya bhavān amuṣmin bhramate mano me

---

05.12.005

0 ब्राह्मण उवाच अयं जनो नाम चलन् पृथिव्यां यः पार्थिवः पार्थिव कस्य हेतोः ।
तस्यापि चाङ्घ्र्योर् अधि गुल्फ-जङ्घा- जानूरु-मध्योर-शिरोधरांसाः

0 brāhmaṇa uvāca ayaṃ jano nāma calan pṛthivyāṃ yaḥ pārthivaḥ pārthiva kasya hetoḥ |
tasyāpi cāṅghryor adhi gulpha-jaṅghā- jānūru-madhyora-śirodharāṃsāḥ

---

05.12.006

अंसे ऽधि दार्वी शिबिका च यस्यां सौवीर-राजेत्य् अपदेश आस्ते ।
यस्मिन् भवान् रूढ-निजाभिमानो राजास्मि सिन्धुष्व् इति दुर्मदान्धः

aṃse 'dhi dārvī śibikā ca yasyāṃ sauvīra-rājety apadeśa āste |
yasmin bhavān rūḍha-nijābhimāno rājāsmi sindhuṣv iti durmadāndhaḥ

---

05.12.007

शोच्यान् इमांस् त्वम् अधिकष्ट-दीनान् विष्ट्या निगृह्णन् निरनुग्रहो ऽसि ।
जनस्य गोप्तास्मि विकत्थमानो न शोभसे वृद्ध-सभासु धृष्टः

śocyān imāṃs tvam adhikaṣṭa-dīnān viṣṭyā nigṛhṇan niranugraho 'si |
janasya goptāsmi vikatthamāno na śobhase vṛddha-sabhāsu dhṛṣṭaḥ

---

05.12.008

यदा क्षिताव् एव चराचरस्य विदाम निष्ठां प्रभवं च नित्यम् ।
तन् नामतो ऽन्यद् व्यवहार-मूलं निरूप्यतां सत्-क्रिययानुमेयम्

yadā kṣitāv eva carācarasya vidāma niṣṭhāṃ prabhavaṃ ca nityam |
tan nāmato 'nyad vyavahāra-mūlaṃ nirūpyatāṃ sat-kriyayānumeyam

---

05.12.009

एवं निरुक्तं क्षिति-शब्द-वृत्तम् असन् निधानात् परमाणवो ये ।
अविद्यया मनसा कल्पितास् ते येषां समूहेन कृतो विशेषः

evaṃ niruktaṃ kṣiti-śabda-vṛttam asan nidhānāt paramāṇavo ye |
avidyayā manasā kalpitās te yeṣāṃ samūhena kṛto viśeṣaḥ

---

05.12.010

एवं कृशं स्थूलम् अणुर् बृहद् यद् असच् च सज् जीवम् अजीवम् अन्यत् ।
द्रव्य-स्वभावाशय-काल-कर्म- नाम्नाजयावेहि कृतं द्वितीयम्

evaṃ kṛśaṃ sthūlam aṇur bṛhad yad asac ca saj jīvam ajīvam anyat |
dravya-svabhāvāśaya-kāla-karma- nāmnājayāvehi kṛtaṃ dvitīyam

---

05.12.011

ज्ञानं विशुद्धं परमार्थम् एकम् अनन्तरं त्व् अबहिर् ब्रह्म सत्यम् ।
प्रत्यक् प्रशान्तं भगवच्-छब्द-संज्ञं यद् वासुदेवं कवयो वदन्ति

jñānaṃ viśuddhaṃ paramārtham ekam anantaraṃ tv abahir brahma satyam |
pratyak praśāntaṃ bhagavac-chabda-saṃjñaṃ yad vāsudevaṃ kavayo vadanti

---

05.12.012

रहूगणैतत् तपसा न याति न चेज्यया निर्वपणाद् गृहाद् वा ।
न च्छन्दसा नैव जलाग्नि-सूर्यैर् विना महत्-पाद-रजो-ऽभिषेकम्

rahūgaṇaitat tapasā na yāti na cejyayā nirvapaṇād gṛhād vā |
na cchandasā naiva jalāgni-sūryair vinā mahat-pāda-rajo-'bhiṣekam

---

05.12.013

यत्रोत्तमश्लोक-गुणानुवादः प्रस्तूयते ग्राम्य-कथा-विघातः ।
निषेव्यमाणो ऽनुदिनं मुमुक्षोर् मतिं सतीं यच्छति वासुदेवे

yatrottamaśloka-guṇānuvādaḥ prastūyate grāmya-kathā-vighātaḥ |
niṣevyamāṇo 'nudinaṃ mumukṣor matiṃ satīṃ yacchati vāsudeve

---

05.12.014

अहं पुरा भरतो नाम राजा विमुक्त-दृष्ट-श्रुत-सङ्ग-बन्धः ।
आराधनं भगवत ईहमानो मृगो ऽभवं मृग-सङ्गाद् धतार्थः

ahaṃ purā bharato nāma rājā vimukta-dṛṣṭa-śruta-saṅga-bandhaḥ |
ārādhanaṃ bhagavata īhamāno mṛgo 'bhavaṃ mṛga-saṅgād dhatārthaḥ

---

05.12.015

सा मां स्मृतिर् मृग-देहे ऽपि वीर कृष्णार्चन-प्रभवा नो जहाति ।
अथो अहं जन-सङ्गाद् असङ्गो विशङ्कमानो ऽविवृतश् चरामि

sā māṃ smṛtir mṛga-dehe 'pi vīra kṛṣṇārcana-prabhavā no jahāti |
atho ahaṃ jana-saṅgād asaṅgo viśaṅkamāno 'vivṛtaś carāmi

---

05.12.016

तस्मान् नरो ऽसङ्ग-सुसङ्ग-जात- ज्ञानासिनेहैव विवृक्ण-मोहः ।
हरिं तद्-ईहा-कथन-श्रुताभ्यां लब्ध-स्मृतिर् यात्य् अतिपारम् अध्वनः

tasmān naro 'saṅga-susaṅga-jāta- jñānāsinehaiva vivṛkṇa-mohaḥ |
hariṃ tad-īhā-kathana-śrutābhyāṃ labdha-smṛtir yāty atipāram adhvanaḥ

05.13.001

0 ब्राह्मण उवाच दुरत्यये ऽध्वन्य् अजया निवेशितो रजस्-तमः-सत्त्व-विभक्त-कर्मदृक् ।
स एष सार्थो ऽर्थ-परः परिभ्रमन् भवाटवीं याति न शर्म विन्दति

0 brāhmaṇa uvāca duratyaye 'dhvany ajayā niveśito rajas-tamaḥ-sattva-vibhakta-karmadṛk |
sa eṣa sārtho 'rtha-paraḥ paribhraman bhavāṭavīṃ yāti na śarma vindati

---

05.13.002

यस्याम् इमे षण् नर-देव दस्यवः सार्थं विलुम्पन्ति कुनायकं बलात् ।
गोमायवो यत्र हरन्ति सार्थिकं प्रमत्तम् आविश्य यथोरणं वृकाः

yasyām ime ṣaṇ nara-deva dasyavaḥ sārthaṃ vilumpanti kunāyakaṃ balāt |
gomāyavo yatra haranti sārthikaṃ pramattam āviśya yathoraṇaṃ vṛkāḥ

---

05.13.003

प्रभूत-वीरुत्-तृण-गुल्म-गह्वरे कठोर-दंशैर् मशकैर् उपद्रुतः ।
क्वचित् तु गन्धर्व-पुरं प्रपश्यति क्वचित् क्वचिच् चाशु-रयोल्मुक-ग्रहम्

prabhūta-vīrut-tṛṇa-gulma-gahvare kaṭhora-daṃśair maśakair upadrutaḥ |
kvacit tu gandharva-puraṃ prapaśyati kvacit kvacic cāśu-rayolmuka-graham

---

05.13.004

निवास-तोय-द्रविणात्म-बुद्धिस् ततस् ततो धावति भो अटव्याम् ।
क्वचिच् च वात्योत्थित-पांसु-धूम्रा दिशो न जानाति रजस्-वलाक्षः

nivāsa-toya-draviṇātma-buddhis tatas tato dhāvati bho aṭavyām |
kvacic ca vātyotthita-pāṃsu-dhūmrā diśo na jānāti rajas-valākṣaḥ

---

05.13.005

अदृश्य-झिल्ली-स्वन-कर्ण-शूल उलूक-वाग्भिर् व्यथितान्तरात्मा ।
अपुण्य-वृक्षान् श्रयते क्षुधार्दितो मरीचि-तोयान्य् अभिधावति क्वचित्

adṛśya-jhillī-svana-karṇa-śūla ulūka-vāgbhir vyathitāntarātmā |
apuṇya-vṛkṣān śrayate kṣudhārdito marīci-toyāny abhidhāvati kvacit

---

05.13.006

क्वचिद् वितोयाः सरितो ऽभियाति परस्परं चालषते निरन्धः ।
आसाद्य दावं क्वचिद् अग्नि-तप्तो निर्विद्यते क्व च यक्षैर् हृतासुः

kvacid vitoyāḥ sarito 'bhiyāti parasparaṃ cālaṣate nirandhaḥ |
āsādya dāvaṃ kvacid agni-tapto nirvidyate kva ca yakṣair hṛtāsuḥ

---

05.13.007

शूरैर् हृत-स्वः क्व च निर्विण्ण-चेताः शोचन् विमुह्यन्न् उपयाति कश्मलम् ।
क्वचिच् च गन्धर्व-पुरं प्रविष्टः प्रमोदते निर्वृतवन् मुहूर्तम्

śūrair hṛta-svaḥ kva ca nirviṇṇa-cetāḥ śocan vimuhyann upayāti kaśmalam |
kvacic ca gandharva-puraṃ praviṣṭaḥ pramodate nirvṛtavan muhūrtam

---

05.13.008

चलन् क्वचित् कण्टक-शर्कराङ्घ्रिर् नगारुरुक्षुर् विमना इवास्ते ।
पदे पदे ऽभ्यन्तर-वह्निनार्दितः कौटुम्बिकः क्रुध्यति वै जनाय

calan kvacit kaṇṭaka-śarkarāṅghrir nagārurukṣur vimanā ivāste |
pade pade 'bhyantara-vahninārditaḥ kauṭumbikaḥ krudhyati vai janāya

---

05.13.009

क्वचिन् निगीर्णो ऽजगराहिना जनो नावैति किञ्चिद् विपिने ऽपविद्धः ।
दष्टः स्म शेते क्व च दन्द-शूकैर् अन्धो ऽन्ध-कूपे पतितस् तमिस्रे

kvacin nigīrṇo 'jagarāhinā jano nāvaiti kiñcid vipine 'paviddhaḥ |
daṣṭaḥ sma śete kva ca danda-śūkair andho 'ndha-kūpe patitas tamisre

---

05.13.010

कर्हि स्म चित् क्षुद्र-रसान् विचिन्वंस् तन्-मक्षिकाभिर् व्यथितो विमानः ।
तत्राति-कृच्छ्रात् प्रतिलब्धमानो बलाद् विलुम्पन्त्य् अथ तं ततो ऽन्ये

karhi sma cit kṣudra-rasān vicinvaṃs tan-makṣikābhir vyathito vimānaḥ |
tatrāti-kṛcchrāt pratilabdhamāno balād vilumpanty atha taṃ tato 'nye

---

05.13.011

क्वचिच् च शीतातप-वात-वर्ष- प्रतिक्रियां कर्तुम् अनीश आस्ते ।
क्वचिन् मिथो विपणन् यच् च किञ्चिद् विद्वेषम् ऋच्छत्य् उत वित्त-शाठ्यात्

kvacic ca śītātapa-vāta-varṣa- pratikriyāṃ kartum anīśa āste |
kvacin mitho vipaṇan yac ca kiñcid vidveṣam ṛcchaty uta vitta-śāṭhyāt

---

05.13.012

क्वचित् क्वचित् क्षीण-धनस् तु तस्मिन् शय्यासन-स्थान-विहार-हीनः ।
याचन् पराद् अप्रतिलब्ध-कामः पारक्य-दृष्टिर् लभते ऽवमानम्

kvacit kvacit kṣīṇa-dhanas tu tasmin śayyāsana-sthāna-vihāra-hīnaḥ |
yācan parād apratilabdha-kāmaḥ pārakya-dṛṣṭir labhate 'vamānam

---

05.13.013

अन्योन्य-वित्त-व्यतिषङ्ग-वृद्ध- वैरानुबन्धो विवहन् मिथश् च ।
अध्वन्य् अमुष्मिन्न् उरु-कृच्छ्र-वित्त- बाधोपसर्गैर् विहरन् विपन्नः

anyonya-vitta-vyatiṣaṅga-vṛddha- vairānubandho vivahan mithaś ca |
adhvany amuṣminn uru-kṛcchra-vitta- bādhopasargair viharan vipannaḥ

---

05.13.014

तांस् तान् विपन्नान् स हि तत्र तत्र विहाय जातं परिगृह्य सार्थः ।
आवर्तते ऽद्यापि न कश्चिद् अत्र वीराध्वनः पारम् उपैति योगम्

tāṃs tān vipannān sa hi tatra tatra vihāya jātaṃ parigṛhya sārthaḥ |
āvartate 'dyāpi na kaścid atra vīrādhvanaḥ pāram upaiti yogam

---

05.13.015

मनस्विनो निर्जित-दिग्-गजेन्द्रा ममेति सर्वे भुवि बद्ध-वैराः ।
मृधे शयीरन् न तु तद् व्रजन्ति यन् न्यस्त-दण्डो गत-वैरो ऽभियाति

manasvino nirjita-dig-gajendrā mameti sarve bhuvi baddha-vairāḥ |
mṛdhe śayīran na tu tad vrajanti yan nyasta-daṇḍo gata-vairo 'bhiyāti

---

05.13.016

प्रसज्जति क्वापि लता-भुजाश्रयस् तद्-आश्रयाव्यक्त-पद-द्विज-स्पृहः ।
क्वचित् कदाचिद् धरि-चक्रतस् त्रसन् सख्यं विधत्ते बक-कङ्क-गृध्रैः

prasajjati kvāpi latā-bhujāśrayas tad-āśrayāvyakta-pada-dvija-spṛhaḥ |
kvacit kadācid dhari-cakratas trasan sakhyaṃ vidhatte baka-kaṅka-gṛdhraiḥ

---

05.13.017

तैर् वञ्चितो हंस-कुलं समाविशन्न् अरोचयन् शीलम् उपैति वानरान् ।
तज्-जाति-रासेन सुनिर्वृतेन्द्रियः परस्परोद्वीक्षण-विस्मृतावधिः

tair vañcito haṃsa-kulaṃ samāviśann arocayan śīlam upaiti vānarān |
taj-jāti-rāsena sunirvṛtendriyaḥ parasparodvīkṣaṇa-vismṛtāvadhiḥ

---

05.13.018

द्रुमेषु रंस्यन् सुत-दार-वत्सलो व्यवाय-दीनो विवशः स्व-बन्धने ।
क्वचित् प्रमादाद् गिरि-कन्दरे पतन् वल्लीं गृहीत्वा गज-भीत आस्थितः

drumeṣu raṃsyan suta-dāra-vatsalo vyavāya-dīno vivaśaḥ sva-bandhane |
kvacit pramādād giri-kandare patan vallīṃ gṛhītvā gaja-bhīta āsthitaḥ

---

05.13.019

अतः कथञ्चित् स विमुक्त आपदः पुनश् च सार्थं प्रविशत्य् अरिन्दम ।
अध्वन्य् अमुष्मिन्न् अजया निवेशितो भ्रमञ् जनो ऽद्यापि न वेद कश्चन

ataḥ kathañcit sa vimukta āpadaḥ punaś ca sārthaṃ praviśaty arindama |
adhvany amuṣminn ajayā niveśito bhramañ jano 'dyāpi na veda kaścana

---

05.13.020

रहूगण त्वम् अपि ह्य् अध्वनो ऽस्य सन्न्यस्त-दण्डः कृत-भूत-मैत्रः ।
असज्-जितात्मा हरि-सेवया शितं ज्ञानासिम् आदाय तराति-पारम्

rahūgaṇa tvam api hy adhvano 'sya sannyasta-daṇḍaḥ kṛta-bhūta-maitraḥ |
asaj-jitātmā hari-sevayā śitaṃ jñānāsim ādāya tarāti-pāram

---

05.13.021

0 राजोवाच अहो नृ-जन्माखिल-जन्म-शोभनं किं जन्मभिस् त्व् अपरैर् अप्य् अमुष्मिन् ।
न यद् धृषीकेश-यशः-कृतात्मनां महात्मनां वः प्रचुरः समागमः

0 rājovāca aho nṛ-janmākhila-janma-śobhanaṃ kiṃ janmabhis tv aparair apy amuṣmin |
na yad dhṛṣīkeśa-yaśaḥ-kṛtātmanāṃ mahātmanāṃ vaḥ pracuraḥ samāgamaḥ

---

05.13.022

न ह्य् अद्भुतं त्वच्-चरणाब्ज-रेणुभिर् हतांहसो भक्तिर् अधोक्षजे ऽमला ।
मौहूर्तिकाद् यस्य समागमाच् च मे दुस्तर्क-मूलो ऽपहतो ऽविवेकः

na hy adbhutaṃ tvac-caraṇābja-reṇubhir hatāṃhaso bhaktir adhokṣaje 'malā |
mauhūrtikād yasya samāgamāc ca me dustarka-mūlo 'pahato 'vivekaḥ

---

05.13.023

नमो महद्भ्यो ऽस्तु नमः शिशुभ्यो नमो युवभ्यो नम आवटुभ्यः ।
ये ब्राह्मणा गाम् अवधूत-लिङ्गाश् चरन्ति तेभ्यः शिवम् अस्तु राज्ञाम्

namo mahadbhyo 'stu namaḥ śiśubhyo namo yuvabhyo nama āvaṭubhyaḥ |
ye brāhmaṇā gām avadhūta-liṅgāś caranti tebhyaḥ śivam astu rājñām

---

05.13.024

0 श्री-शुक उवाच इत्य् एवम् उत्तरा-मातः स वै ब्रह्मर्षि-सुतः सिन्धु-पतय आत्म-सतत्त्वं विगणयतः परानुभावः परम-कारुणिकतयोपदिश्य रहूगणेन सकरुणम् अभिवन्दित-चरण आपूर्णार्णव इव निभृत-करणोर्म्य्-आशयो धरणिम् इमां विचचार

0 śrī-śuka uvāca ity evam uttarā-mātaḥ sa vai brahmarṣi-sutaḥ sindhu-pataya ātma-satattvaṃ vigaṇayataḥ parānubhāvaḥ parama-kāruṇikatayopadiśya rahūgaṇena sakaruṇam abhivandita-caraṇa āpūrṇārṇava iva nibhṛta-karaṇormy-āśayo dharaṇim imāṃ vicacāra

---

05.13.025

_* सौवीर-पतिर् अपि सुजन-समवगत-परमात्म-सतत्त्व आत्मन्य् अविद्याध्यारोपितां च देहात्म-मतिं विससर्ज एवं हि नृप भगवद्-आश्रिताश्रितानुभावः

_ sauvīra-patir api sujana-samavagata-paramātma-satattva ātmany avidyādhyāropitāṃ ca dehātma-matiṃ visasarja evaṃ hi nṛpa bhagavad-āśritāśritānubhāvaḥ*

---

05.13.026

_*

_*

---

05.13.026

0 राजोवाच यो ह वा इह बहु-विदा महा-भागवत त्वयाभिहितः परोक्षेण वचसा जीव-लोक-भवाध्वा स ह्य् आर्य-मनीषया कल्पित-विषयोनाञ्जसाव्युत्पन्न-लोक-समधिगमः अथ तद् एवैतद् दुरवगमं समवेतानुकल्पेन निर्दिश्यताम् इति

0 rājovāca yo ha vā iha bahu-vidā mahā-bhāgavata tvayābhihitaḥ parokṣeṇa vacasā jīva-loka-bhavādhvā sa hy ārya-manīṣayā kalpita-viṣayonāñjasāvyutpanna-loka-samadhigamaḥ atha tad evaitad duravagamaṃ samavetānukalpena nirdiśyatām iti

05.14.001

_*

_*

---

05.14.001

0 स होवाच स एष देहात्म-मानिनां सत्त्वादि-गुण-विशेष-विकल्पित-कुशलाकु-शल-समवहार-विनिर्मित-विविध-देहावलिभिर् वियोग-संयोगाद्य्-अनादि-संसारानुभवस्य द्वार-भूतेन षड्-इन्द्रिय-वर्गेण तस्मिन् दुर्गाध्ववद् असुगमे ऽध्वन्य् आपतित ईश्वरस्य भगवतो विष्णोर् वश-वर्तिन्या मायया जीव-लोको ऽयं यथा वणिक्-सार्थो ऽर्थ-परः स्व-देह-निष्पादित-कर्मानुभवः श्मशानवद् अशिवतमायां संसाराटव्यां गतो नाद्यापि विफल-बहु-प्रतियोगेहस् तत्-तापोपशमनीं हरि-गुरु-चरणारविन्द-मधुकरानुपदवीम् अवरुन्धे

0 sa hovāca sa eṣa dehātma-mānināṃ sattvādi-guṇa-viśeṣa-vikalpita-kuśalāku-śala-samavahāra-vinirmita-vividha-dehāvalibhir viyoga-saṃyogādy-anādi-saṃsārānubhavasya dvāra-bhūtena ṣaḍ-indriya-vargeṇa tasmin durgādhvavad asugame 'dhvany āpatita īśvarasya bhagavato viṣṇor vaśa-vartinyā māyayā jīva-loko 'yaṃ yathā vaṇik-sārtho 'rtha-paraḥ sva-deha-niṣpādita-karmānubhavaḥ śmaśānavad aśivatamāyāṃ saṃsārāṭavyāṃ gato nādyāpi viphala-bahu-pratiyogehas tat-tāpopaśamanīṃ hari-guru-caraṇāravinda-madhukarānupadavīm avarundhe

---

05.14.002

_* यस्याम् उ ह वा एते षड्-इन्द्रिय-नामानः कर्मणा दस्यव एव ते तद् यथा पुरुषस्य धनं यत् किञ्चिद् धर्मौपयिकं बहु-कृच्छ्राधिगतं साक्षात् परम-पुरुषाराधन-लक्षणो यो ऽसौ धर्मस् तं तु साम्पराय उदाहरन्ति तद्-धर्म्यं धनं दर्शन-स्पर्शन-श्रवणास्वादनावघ्राण-सङ्कल्प-व्यवसाय-गृह-ग्राम्योपभोगेन कुनाथस्याजितात्मनो यथा सार्थस्य विलुम्-पन्ति

_ yasyām u ha vā ete ṣaḍ-indriya-nāmānaḥ karmaṇā dasyava eva te tad yathā puruṣasya dhanaṃ yat kiñcid dharmaupayikaṃ bahu-kṛcchrādhigataṃ sākṣāt parama-puruṣārādhana-lakṣaṇo yo 'sau dharmas taṃ tu sāmparāya udāharanti tad-dharmyaṃ dhanaṃ darśana-sparśana-śravaṇāsvādanāvaghrāṇa-saṅkalpa-vyavasāya-gṛha-grāmyopabhogena kunāthasyājitātmano yathā sārthasya vilum-panti*

---

05.14.003

_* अथ च यत्र कौटुम्बिका दारापत्यादयो नाम्ना कर्मणा वृक-सृगाला एवानिच्छतो ऽपि कदर्यस्य कुटुम्बिन उरणकवत् संरक्ष्यमाणं मिषतो ऽपि हरन्ति

_ atha ca yatra kauṭumbikā dārāpatyādayo nāmnā karmaṇā vṛka-sṛgālā evānicchato 'pi kadaryasya kuṭumbina uraṇakavat saṃrakṣyamāṇaṃ miṣato 'pi haranti*

---

05.14.004

_* यथा ह्य् अनुवत्सरं कृष्यमाणम् अप्य् अदग्ध-बीजं क्षेत्रं पुनर् एवावपन-काले गुल्म-तृण-वीरुद्भिर् गह्वरम् इव भवत्य् एवम् एव गृहाश्रमः कर्म-क्षेत्रं यस्मिन् न हि कर्माण्य् उत्सीदन्ति यद् अयं काम-करण्ड एष आवसथः

_ yathā hy anuvatsaraṃ kṛṣyamāṇam apy adagdha-bījaṃ kṣetraṃ punar evāvapana-kāle gulma-tṛṇa-vīrudbhir gahvaram iva bhavaty evam eva gṛhāśramaḥ karma-kṣetraṃ yasmin na hi karmāṇy utsīdanti yad ayaṃ kāma-karaṇḍa eṣa āvasathaḥ*

---

05.14.005

_* तत्र गतो दंश-मशक-समापसदैर् मनुजैः शलभ-शकुन्त-तस्कर-मूषकादिभिर् उपरुध्यमान-बहिः-प्राणः क्वचित् परिवर्तमानो ऽस्मिन्न् अध्वन्य् अविद्या-काम-कर्मभिर् उपरक्त-मनसानुपपन्नार्थं नर-लोकं गन्धर्व-नगरम् उपपन्नम् इति मिथ्या-दृष्टिर् अनुपश्यति

_ tatra gato daṃśa-maśaka-samāpasadair manujaiḥ śalabha-śakunta-taskara-mūṣakādibhir uparudhyamāna-bahiḥ-prāṇaḥ kvacit parivartamāno 'sminn adhvany avidyā-kāma-karmabhir uparakta-manasānupapannārthaṃ nara-lokaṃ gandharva-nagaram upapannam iti mithyā-dṛṣṭir anupaśyati*

---

05.14.006

_* तत्र च क्वचिद् आतपोदक-निभान् विषयान् उपधावति पान-भोजन-व्यवायादि-व्यसन-लोलुपः

_ tatra ca kvacid ātapodaka-nibhān viṣayān upadhāvati pāna-bhojana-vyavāyādi-vyasana-lolupaḥ*

---

05.14.007

_* क्वचिच् चाशेष-दोष-निषदनं पुरीष-विशेषं तद्-वर्ण-गुण-निर्मित-मतिः सुवर्णम् उपादित्सत्य् अग्नि-काम-कातर इवोल्मुक-पिशाचम्

_ kvacic cāśeṣa-doṣa-niṣadanaṃ purīṣa-viśeṣaṃ tad-varṇa-guṇa-nirmita-matiḥ suvarṇam upāditsaty agni-kāma-kātara ivolmuka-piśācam*

---

05.14.008

_* अथ कदाचिन् निवास-पानीय-द्रविणाद्य्-अनेकात्मोपजीवनाभिनिवेश एतस्यां संसाराटव्याम् इतस् ततः परिधावति

_ atha kadācin nivāsa-pānīya-draviṇādy-anekātmopajīvanābhiniveśa etasyāṃ saṃsārāṭavyām itas tataḥ paridhāvati*

---

05.14.009

_* क्वचिच् च वात्यौपम्यया प्रमदयारोहम् आरोपितस् तत्-काल-रजसा रजनी-भूत इवासाधु-मर्यादो रजस्-वलाक्षो ऽपि दिग्-देवता अतिरजस्-वल-मतिर् न विजानाति

_ kvacic ca vātyaupamyayā pramadayāroham āropitas tat-kāla-rajasā rajanī-bhūta ivāsādhu-maryādo rajas-valākṣo 'pi dig-devatā atirajas-vala-matir na vijānāti*

---

05.14.010

_* क्वचित् सकृद् अवगत-विषय-वैतथ्यः स्वयं पराभिध्यानेन विभ्रंशित-स्मृतिस् तयैव मरीचि-तोय-प्रायांस् तान् एवाभिधावति

_ kvacit sakṛd avagata-viṣaya-vaitathyaḥ svayaṃ parābhidhyānena vibhraṃśita-smṛtis tayaiva marīci-toya-prāyāṃs tān evābhidhāvati*

---

05.14.011

_* क्वचिद् उलूक-झिल्ली-स्वनवद् अति-परुष-रभसाटोपं प्रत्यक्षं परोक्षं वा रिपु-राज-कुल-निर्भर्त्सितेनाति-व्यथित-कर्ण-मूल-हृदयः

_ kvacid ulūka-jhillī-svanavad ati-paruṣa-rabhasāṭopaṃ pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā ripu-rāja-kula-nirbhartsitenāti-vyathita-karṇa-mūla-hṛdayaḥ*

---

05.14.012

_* स यदा दुग्ध-पूर्व-सुकृतस् तदा कारस्कर-काकतुण्डाद्य्-अपुण्य-द्रुम-लता-विषोद-पानवद् उभयार्थ-शून्य-द्रविणान् जीवन्-मृतान् स्वयं जीवन्-म्रियमाण उपधावति

_ sa yadā dugdha-pūrva-sukṛtas tadā kāraskara-kākatuṇḍādy-apuṇya-druma-latā-viṣoda-pānavad ubhayārtha-śūnya-draviṇān jīvan-mṛtān svayaṃ jīvan-mriyamāṇa upadhāvati*

---

05.14.013

_* एकदासत्-प्रसङ्गान् निकृत-मतिर् व्युदक-स्रोतः-स्खलनवद् उभयतो ऽपि दुःखदं पाखण्डम् अभियाति

_ ekadāsat-prasaṅgān nikṛta-matir vyudaka-srotaḥ-skhalanavad ubhayato 'pi duḥkhadaṃ pākhaṇḍam abhiyāti*

---

05.14.014

_* यदा तु पर-बाधयान्ध आत्मने नोपनमति तदा हि पितृ-पुत्र-बर्हिष्मतः पितृ-पुत्रान् वा स खलु भक्षयति

_ yadā tu para-bādhayāndha ātmane nopanamati tadā hi pitṛ-putra-barhiṣmataḥ pitṛ-putrān vā sa khalu bhakṣayati*

---

05.14.015

_* क्वचिद् आसाद्य गृहं दाववत् प्रियार्थ-विधुरम् असुखोदर्कं शोकाग्निना दह्यमानो भृशं निर्वेदम् उपगच्छति

_ kvacid āsādya gṛhaṃ dāvavat priyārtha-vidhuram asukhodarkaṃ śokāgninā dahyamāno bhṛśaṃ nirvedam upagacchati*

---

05.14.016

_* क्वचित् काल-विष-मित-राज-कुल-रक्षसापहृत-प्रियतम-धनासुः प्रमृतक इव विगत-जीव-लक्षण आस्ते

_ kvacit kāla-viṣa-mita-rāja-kula-rakṣasāpahṛta-priyatama-dhanāsuḥ pramṛtaka iva vigata-jīva-lakṣaṇa āste*

---

05.14.017

_* कदाचिन् मनोरथोपगत-पितृ-पितामहाद्य् असत् सद् इति स्वप्न-निर्वृति-लक्षणम् अनुभवति

_ kadācin manorathopagata-pitṛ-pitāmahādy asat sad iti svapna-nirvṛti-lakṣaṇam anubhavati*

---

05.14.018

_* क्वचिद् गृहाश्रम-कर्म-चोदनाति-भर-गिरिम् आरुरुक्षमाणो लोक-व्यसन-कर्षित-मनाः कण्टक-शर्करा-क्षेत्रं प्रविशन्न् इव सीदति

_ kvacid gṛhāśrama-karma-codanāti-bhara-girim ārurukṣamāṇo loka-vyasana-karṣita-manāḥ kaṇṭaka-śarkarā-kṣetraṃ praviśann iva sīdati*

---

05.14.019

_* क्वचिच् च दुःसहेन कायाभ्यन्तर-वह्निना गृहीत-सारः स्व-कुटुम्बाय क्रुध्यति

_ kvacic ca duḥsahena kāyābhyantara-vahninā gṛhīta-sāraḥ sva-kuṭumbāya krudhyati*

---

05.14.020

_* स एव पुनर् निद्राजगर-गृहीतो ऽन्धे तमसि मग्नः शून्यारण्य इव शेते नान्यत्-किञ्चन वेद शव इवापविद्धः

_ sa eva punar nidrājagara-gṛhīto 'ndhe tamasi magnaḥ śūnyāraṇya iva śete nānyat-kiñcana veda śava ivāpaviddhaḥ*

---

05.14.021

_* कदाचिद् भग्न-मान-दंष्ट्रो दुर्जन-दन्द-शूकैर् अलब्ध-निद्रा-क्षणो व्यथित-हृदयेनानुक्षीयमाण-विज्ञानो ऽन्ध-कूपे ऽन्धवत् पतति

_ kadācid bhagna-māna-daṃṣṭro durjana-danda-śūkair alabdha-nidrā-kṣaṇo vyathita-hṛdayenānukṣīyamāṇa-vijñāno 'ndha-kūpe 'ndhavat patati*

---

05.14.022

_* कर्हि स्म चित् काम-मधु-लवान् विचिन्वन् यदा पर-दार-पर-द्रव्-याण्य् अवरुन्धानो राज्ञा स्वामिभिर् वा निहतः पतत्य् अपारे निरये

_ karhi sma cit kāma-madhu-lavān vicinvan yadā para-dāra-para-drav-yāṇy avarundhāno rājñā svāmibhir vā nihataḥ pataty apāre niraye*

---

05.14.023

_* अथ च तस्माद् उभयथापि हि कर्मास्मिन्न् आत्मनः संसारावपनम् उदाहरन्ति

_ atha ca tasmād ubhayathāpi hi karmāsminn ātmanaḥ saṃsārāvapanam udāharanti*

---

05.14.024

_* मुक्तस् ततो यदि बन्धाद् देवदत्त उपाच्छिनत्ति तस्माद् अपि विष्णुमित्र इत्य् अनवस्थितिः

_ muktas tato yadi bandhād devadatta upācchinatti tasmād api viṣṇumitra ity anavasthitiḥ*

---

05.14.025

_* क्वचिच् च शीत-वाताद्य्-अनेकाधिदैविक-भौतिकात्मीयानां दशानां प्रतिनिवारणे ऽकल्पो दुरन्त-चिन्तया विषण्ण आस्ते

_ kvacic ca śīta-vātādy-anekādhidaivika-bhautikātmīyānāṃ daśānāṃ pratinivāraṇe 'kalpo duranta-cintayā viṣaṇṇa āste*

---

05.14.026

_* क्वचिन् मिथो व्यवहरन् यत् किञ्चिद् धनम् अन्येभ्यो वा काकिणिका-मात्रम् अप्य् अपहरन् यत् किञ्चिद् वा विद्वेषम् एति वित्त-शाठ्यात्

_ kvacin mitho vyavaharan yat kiñcid dhanam anyebhyo vā kākiṇikā-mātram apy apaharan yat kiñcid vā vidveṣam eti vitta-śāṭhyāt*

---

05.14.027

_* अध्वन्य् अमुष्मिन्न् इम उपसर्गास् तथा सुख-दुःख-राग-द्वेष-भयाभिमान-प्रमादोन्माद-शोक-मोह-लोभ-मात्सर्येर्ष्याव-मान-क्षुत्-पिपासाधि-व्याधि-जन्म-जरा-मरणादयः

_ adhvany amuṣminn ima upasargās tathā sukha-duḥkha-rāga-dveṣa-bhayābhimāna-pramādonmāda-śoka-moha-lobha-mātsaryerṣyāva-māna-kṣut-pipāsādhi-vyādhi-janma-jarā-maraṇādayaḥ*

---

05.14.028

_* क्वापि देव-मायया स्त्रिया भुज-लतोपगूढः प्रस्कन्न-विवेक-विज्ञानो यद्-विहार-गृहारम्भाकुल-हृदयस् तद्-आश्रयावसक्त-सुत-दुहितृ-कलत्र-भाषितावलोक-विचेष्टितापहृत-हृदय आत्मानम् अजितात्मापारे ऽन्धे तमसि प्रहिणोति

_ kvāpi deva-māyayā striyā bhuja-latopagūḍhaḥ praskanna-viveka-vijñāno yad-vihāra-gṛhārambhākula-hṛdayas tad-āśrayāvasakta-suta-duhitṛ-kalatra-bhāṣitāvaloka-viceṣṭitāpahṛta-hṛdaya ātmānam ajitātmāpāre 'ndhe tamasi prahiṇoti*

---

05.14.029

_* कदाचिद् ईश्वरस्य भगवतो विष्णोश् चक्रात् परमाण्व्-आदि-द्वि-परार्धापवर्ग-कालोपलक्षणात् परिवर्तितेन वयसा रंहसा हरत आब्रह्म-तृण-स्तम्बादीनां भूतानाम् अनिमिषतो मिषतां वित्रस्त-हृदयस् तम् एवेश्वरं काल-चक्र-निजायुधं साक्षाद् भगवन्तं यज्ञ-पुरुषम् अनादृत्य पाखण्ड-देवताः कङ्क-गृध्र-बक-वट-प्राया आर्य-समय-परिहृताः साङ्केत्येनाभिधत्ते

_ kadācid īśvarasya bhagavato viṣṇoś cakrāt paramāṇv-ādi-dvi-parārdhāpavarga-kālopalakṣaṇāt parivartitena vayasā raṃhasā harata ābrahma-tṛṇa-stambādīnāṃ bhūtānām animiṣato miṣatāṃ vitrasta-hṛdayas tam eveśvaraṃ kāla-cakra-nijāyudhaṃ sākṣād bhagavantaṃ yajña-puruṣam anādṛtya pākhaṇḍa-devatāḥ kaṅka-gṛdhra-baka-vaṭa-prāyā ārya-samaya-parihṛtāḥ sāṅketyenābhidhatte*

---

05.14.030

_* यदा पाखण्डिभिर् आत्म-वञ्चितैस् तैर् उरु वञ्चितो ब्रह्म-कुलं समावसंस् तेषां शीलम् उपनयनादि-श्रौत-स्मार्त-कर्मानुष्ठा-नेन भगवतो यज्ञ-पुरुषस्याराधनम् एव तद् अरोचयन् शूद्र-कुलं भजते निगमाचारे ऽशुद्धितो यस्य मिथुनी-भावः कुटुम्ब-भरणं यथा वानर-जातेः

_ yadā pākhaṇḍibhir ātma-vañcitais tair uru vañcito brahma-kulaṃ samāvasaṃs teṣāṃ śīlam upanayanādi-śrauta-smārta-karmānuṣṭhā-nena bhagavato yajña-puruṣasyārādhanam eva tad arocayan śūdra-kulaṃ bhajate nigamācāre 'śuddhito yasya mithunī-bhāvaḥ kuṭumba-bharaṇaṃ yathā vānara-jāteḥ*

---

05.14.031

_* तत्रापि निरवरोधः स्वैरेण विहरन्न् अति-कृपण-बुद्धिर् अन्योन्य-मुख-निरीक्षणादिना ग्राम्य-कर्मणैव विस्मृत-कालावधिः

_ tatrāpi niravarodhaḥ svaireṇa viharann ati-kṛpaṇa-buddhir anyonya-mukha-nirīkṣaṇādinā grāmya-karmaṇaiva vismṛta-kālāvadhiḥ*

---

05.14.032

_* क्वचिद् द्रुमवद् ऐहिकार्थेषु गृहेषु रंस्यन् यथा वानरः सुत-दार-वत्सलो व्यवाय-क्षणः

_ kvacid drumavad aihikārtheṣu gṛheṣu raṃsyan yathā vānaraḥ suta-dāra-vatsalo vyavāya-kṣaṇaḥ*

---

05.14.033

_* एवम् अध्वन्य् अवरुन्धानो मृत्यु-गज-भयात् तमसि गिरि-कन्दर-प्राये

_ evam adhvany avarundhāno mṛtyu-gaja-bhayāt tamasi giri-kandara-prāye*

---

05.14.034

_* क्वचिच् छीत-वाताद्य्-अनेक-दैविक-भौतिकात्मीयानां दुःखानां प्रतिनिवारणे ऽकल्पो दुरन्त-विषय-विषण्ण आस्ते

_ kvacic chīta-vātādy-aneka-daivika-bhautikātmīyānāṃ duḥkhānāṃ pratinivāraṇe 'kalpo duranta-viṣaya-viṣaṇṇa āste*

---

05.14.035

_* क्वचिन् मिथो व्यवहरन् यत् किञ्चिद् धनम् उपयाति वित्त-शाठ्येन

_ kvacin mitho vyavaharan yat kiñcid dhanam upayāti vitta-śāṭhyena*

---

05.14.036

_* क्वचित् क्षीण-धनः शय्यासनाशनाद्य्-उपभोग-विहीनो यावद् अप्रतिलब्ध-मनोरथोपगतादाने ऽवसित-मतिस् ततस् ततो ऽवमानादीनि जनाद् अभिलभते

_ kvacit kṣīṇa-dhanaḥ śayyāsanāśanādy-upabhoga-vihīno yāvad apratilabdha-manorathopagatādāne 'vasita-matis tatas tato 'vamānādīni janād abhilabhate*

---

05.14.037

_* एवं वित्त-व्यतिषङ्ग-विवृद्ध-वैरानुबन्धो ऽपि पूर्व-वासनया मिथ उद्वहत्य् अथापवहति

_ evaṃ vitta-vyatiṣaṅga-vivṛddha-vairānubandho 'pi pūrva-vāsanayā mitha udvahaty athāpavahati*

---

05.14.038

_* एतस्मिन् संसाराध्वनि नाना-क्लेशोपसर्ग-बाधित आपन्न-विपन्नो यत्र यस् तम् उ ह वावेतरस् तत्र विसृज्य जातं जातम् उपादाय शोचन् मुह्यन् बिभ्यद्-विवदन् क्रन्दन् संहृष्यन् गायन् नह्यमानः साधु-वर्जितो नैवावर्तते ऽद्यापि यत आरब्ध एष नर-लोक-सार्थो यम् अध्वनः पारम् उपदिशन्ति

_ etasmin saṃsārādhvani nānā-kleśopasarga-bādhita āpanna-vipanno yatra yas tam u ha vāvetaras tatra visṛjya jātaṃ jātam upādāya śocan muhyan bibhyad-vivadan krandan saṃhṛṣyan gāyan nahyamānaḥ sādhu-varjito naivāvartate 'dyāpi yata ārabdha eṣa nara-loka-sārtho yam adhvanaḥ pāram upadiśanti*

---

05.14.039

_* यद् इदं योगानुशासनं न वा एतद् अवरुन्धते यन् न्यस्त-दण्डा मुनय उपशम-शीला उपरतात्मानः समवगच्छन्ति

_ yad idaṃ yogānuśāsanaṃ na vā etad avarundhate yan nyasta-daṇḍā munaya upaśama-śīlā uparatātmānaḥ samavagacchanti*

---

05.14.040

_* यद् अपि दिग्-इभ-जयिनो यज्विनो ये वै राजर्षयः किं तु परं मृधे शयीरन्न् अस्याम् एव ममेयम् इति कृत-वैरानुबन्धायां विसृज्य स्वयम् उपसंहृताः

_ yad api dig-ibha-jayino yajvino ye vai rājarṣayaḥ kiṃ tu paraṃ mṛdhe śayīrann asyām eva mameyam iti kṛta-vairānubandhāyāṃ visṛjya svayam upasaṃhṛtāḥ*

---

05.14.041

_* कर्म-वल्लीम् अवलम्ब्य तत आपदः कथञ्चिन् नरकाद् विमुक्तः पुनर् अप्य् एवं संसाराध्वनि वर्तमानो नर-लोक-सार्थम् उपयाति एवम् उपरि गतो ऽपि

_ karma-vallīm avalambya tata āpadaḥ kathañcin narakād vimuktaḥ punar apy evaṃ saṃsārādhvani vartamāno nara-loka-sārtham upayāti evam upari gato 'pi*

---

05.14.042

_*

_*

---

05.14.042

0 तस्येदम् उपगायन्ति---- आर्षभस्येह राजर्षेर् मनसापि महात्मनः ।
नानुवर्त्मार्हति नृपो मक्षिकेव गरुत्मतः

0 tasyedam upagāyanti---- ārṣabhasyeha rājarṣer manasāpi mahātmanaḥ |
nānuvartmārhati nṛpo makṣikeva garutmataḥ

---

05.14.043

यो दुस्त्यजान् दार-सुतान् सुहृद् राज्यं हृदि-स्पृशः ।
जहौ युवैव मलवद् उत्तमश्लोक-लालसः

yo dustyajān dāra-sutān suhṛd rājyaṃ hṛdi-spṛśaḥ |
jahau yuvaiva malavad uttamaśloka-lālasaḥ

---

05.14.044

यो दुस्त्यजान् क्षिति-सुत-स्वजनार्थ-दारान् $ प्रार्थ्यां श्रियं सुर-वरैः सदयावलोकाम् &अम्प्;नैच्छन् नृपस् तद्-उचितं महतां मधुद्विट्- % सेवानुरक्त-मनसाम् अभवो ऽपि फल्गुः

yo dustyajān kṣiti-suta-svajanārtha-dārān $ prārthyāṃ śriyaṃ sura-varaiḥ sadayāvalokām &naicchan nṛpas tad-ucitaṃ mahatāṃ madhudviṭ- % sevānurakta-manasām abhavo 'pi phalguḥ

---

05.14.045

• //यज्ञाय धर्म-पतये विधि-नैपुणाय $ योगाय साङ्ख्य-शिरसे प्रकृतीश्वराय &यज्ञाय धर्म-पतये विधि-नैपुणाय $ योगाय साङ्ख्य-शिरसे प्रकृतीश्वराय &नारायणाय हरये नम इत्य् उदारं % हास्यन् मृगत्वम् अपि यः समुदाजहार

** //yajñāya dharma-pataye vidhi-naipuṇāya $ yogāya sāṅkhya-śirase prakṛtīśvarāya &yajñāya dharma-pataye vidhi-naipuṇāya $ yogāya sāṅkhya-śirase prakṛtīśvarāya &nārāyaṇāya haraye nama ity udāraṃ % hāsyan mṛgatvam api yaḥ samudājahāra*

---

05.14.046

• ॥
  य इदं भागवत-सभाजितावदात-गुण-कर्मणो राजर्षेर् भरतस्यानुचरितं स्वस्त्य्-अयनम् आयुष्यं धन्यं यशस्यं स्वर्ग्यापवर्ग्यं वानुशृणोत्य् आख्यास्यत्य् अभिनन्दति च सर्वा एवाशिष आत्मन आशास्ते न काञ्चन परत इति

** // ya idaṃ bhāgavata-sabhājitāvadāta-guṇa-karmaṇo rājarṣer bharatasyānucaritaṃ svasty-ayanam āyuṣyaṃ dhanyaṃ yaśasyaṃ svargyāpavargyaṃ vānuśṛṇoty ākhyāsyaty abhinandati ca sarvā evāśiṣa ātmana āśāste na kāñcana parata iti*

05.15.001

_*

_*

---

05.15.001

0 श्री-शुक उवाच भरतस्यात्मजः सुमतिर् नामाभिहितो यम् उ ह वाव केचित् पाखण्डिन ऋषभ-पदवीम् अनुवर्तमानं चानार्या अवेद-समाम्नातां देवतां स्व-मनीषया पापीयस्या कलौ कल्पयिष्यन्ति

0 śrī-śuka uvāca bharatasyātmajaḥ sumatir nāmābhihito yam u ha vāva kecit pākhaṇḍina ṛṣabha-padavīm anuvartamānaṃ cānāryā aveda-samāmnātāṃ devatāṃ sva-manīṣayā pāpīyasyā kalau kalpayiṣyanti

---

05.15.002

_* तस्माद् वृद्धसेनायां देवताजिन्-नाम पुत्रो ऽभवत्

_ tasmād vṛddhasenāyāṃ devatājin-nāma putro 'bhavat*

---

05.15.003

_* अथासुर्यां तत्-तनयो देवद्युम्नस् ततो धेनुमत्यां सुतः परमेष्ठी तस्य सुवर्चलायां प्रतीह उपजातः

_ athāsuryāṃ tat-tanayo devadyumnas tato dhenumatyāṃ sutaḥ parameṣṭhī tasya suvarcalāyāṃ pratīha upajātaḥ*

---

05.15.004

_* य आत्म-विद्याम् आख्याय स्वयं संशुद्धो महा-पुरुषम् अनुसस्मार

_ ya ātma-vidyām ākhyāya svayaṃ saṃśuddho mahā-puruṣam anusasmāra*

---

05.15.005

_* प्रतीहात् सुवर्चलायां प्रतिहर्त्रादयस् त्रय आसन्न् इज्या-कोविदाः सूनवः प्रतिहर्तुः स्तुत्याम् अज-भूमानाव् अजनिषाताम्

_ pratīhāt suvarcalāyāṃ pratihartrādayas traya āsann ijyā-kovidāḥ sūnavaḥ pratihartuḥ stutyām aja-bhūmānāv ajaniṣātām*

---

05.15.006

_* भूम्न ऋषिकुल्यायाम् उद्गीथस् ततः प्रस्तावो देवकुल्यायां प्रस्तावान् नियुत्सायां हृदयज आसीद् विभुर् विभो रत्यां च पृथुषेणस् तस्मान् नक्त आकूत्यां जज्ञे नक्ताद् द्रुति-पुत्रो गयो राजर्षि-प्रवर उदार-श्रवा अजायत साक्षाद् भगवतो विष्णोर् जगद्-रिरक्षिषया गृहीत-सत्त्वस्य कलात्मवत्त्वादि-लक्षणेन महा-पुरुषतां प्राप्तः

_ bhūmna ṛṣikulyāyām udgīthas tataḥ prastāvo devakulyāyāṃ prastāvān niyutsāyāṃ hṛdayaja āsīd vibhur vibho ratyāṃ ca pṛthuṣeṇas tasmān nakta ākūtyāṃ jajñe naktād druti-putro gayo rājarṣi-pravara udāra-śravā ajāyata sākṣād bhagavato viṣṇor jagad-rirakṣiṣayā gṛhīta-sattvasya kalātmavattvādi-lakṣaṇena mahā-puruṣatāṃ prāptaḥ*

---

05.15.007

_* स वै स्व-धर्मेण प्रजा-पालन-पोषण-प्रीणनोपलालनानुशासन-लक्षणेनेज्यादिना च भगवति महा-पुरुषे परावरे ब्रह्मणि सर्वात्मनार्पित-परमार्थ-लक्षणेन ब्रह्मविच्-चरणानुसेवयापादित-भगवद्-भक्ति-योगेन चाभीक्ष्णशः परिभाविताति-शुद्ध-मतिर् उपरतानात्म्य आत्मनि स्वयम् उपलभ्यमान-ब्रह्मात्मानुभवो ऽपि निरभिमान एवावनिम् अजूगुपत्

_ sa vai sva-dharmeṇa prajā-pālana-poṣaṇa-prīṇanopalālanānuśāsana-lakṣaṇenejyādinā ca bhagavati mahā-puruṣe parāvare brahmaṇi sarvātmanārpita-paramārtha-lakṣaṇena brahmavic-caraṇānusevayāpādita-bhagavad-bhakti-yogena cābhīkṣṇaśaḥ paribhāvitāti-śuddha-matir uparatānātmya ātmani svayam upalabhyamāna-brahmātmānubhavo 'pi nirabhimāna evāvanim ajūgupat*

---

05.15.008

_* तस्येमां गाथां पाण्डवेय पुराविद उपगायन्ति

_ tasyemāṃ gāthāṃ pāṇḍaveya purāvida upagāyanti*

---

05.15.009

_* गयं नृपः कः प्रतियाति कर्मभिर् यज्वाभिमानी बहुविद् धर्म-गोप्ता ।
समागत-श्रीः सदसस्-पतिः सतां सत्-सेवको ऽन्यो भगवत्-कलाम् ऋते

_ gayaṃ nṛpaḥ kaḥ pratiyāti karmabhir yajvābhimānī bahuvid dharma-goptā |*
samāgata-śrīḥ sadasas-patiḥ satāṃ sat-sevako 'nyo bhagavat-kalām ṛte

---

05.15.010

यम् अभ्यषिञ्चन् परया मुदा सतीः सत्याशिषो दक्ष-कन्याः सरिद्भिः ।
यस्य प्रजानां दुदुहे धराशिषो निराशिषो गुण-वत्स-स्नुतोधाः

yam abhyaṣiñcan parayā mudā satīḥ satyāśiṣo dakṣa-kanyāḥ saridbhiḥ |
yasya prajānāṃ duduhe dharāśiṣo nirāśiṣo guṇa-vatsa-snutodhāḥ

---

05.15.011

छन्दांस्य् अकामस्य च यस्य कामान् दुदूहुर् आजह्रुर् अथो बलिं नृपाः ।
प्रत्यञ्चिता युधि धर्मेण विप्रा यदाशिषां षष्ठम् अंशं परेत्य

chandāṃsy akāmasya ca yasya kāmān dudūhur ājahrur atho baliṃ nṛpāḥ |
pratyañcitā yudhi dharmeṇa viprā yadāśiṣāṃ ṣaṣṭham aṃśaṃ paretya

---

05.15.012

यस्याध्वरे भगवान् अध्वरात्मा मघोनि माद्यत्य् उरु-सोम-पीथे ।
श्रद्धा-विशुद्धाचल-भक्ति-योग- समर्पितेज्या-फलम् आजहार

yasyādhvare bhagavān adhvarātmā maghoni mādyaty uru-soma-pīthe |
śraddhā-viśuddhācala-bhakti-yoga- samarpitejyā-phalam ājahāra

---

05.15.013

यत्-प्रीणनाद् बर्हिषि देव-तिर्यङ्- मनुष्य-वीरुत्-तृणम् आविरिञ्चात् ।
प्रीयेत सद्यः स ह विश्व-जीवः प्रीतः स्वयं प्रीतिम् अगाद् गयस्य

yat-prīṇanād barhiṣi deva-tiryaṅ- manuṣya-vīrut-tṛṇam āviriñcāt |
prīyeta sadyaḥ sa ha viśva-jīvaḥ prītaḥ svayaṃ prītim agād gayasya

---

05.15.014

गयाद् गयन्त्यां चित्ररथः सुगतिर् अवरोधन इति त्रयः पुत्रा बभूवुश् चित्ररथाद् ऊर्णायां सम्राड् अजनिष्ट तत उत्कलायां मरीचिर् मरीचेर् बिन्दुमत्यां बिन्दुम् आनुदपद्यत तस्मात् सरघायां मधुर् नामाभवन् मधोः सुमनसि वीरव्रतस् ततो भोजायां मन्थु-प्रमन्थू जज्ञाते मन्थोः सत्यायां भौवनस् ततो दूषणायां त्वष्टाजनिष्ट त्वष्टुर् विरोचनायां विरजो विरजस्य शतजित्-प्रवरं पुत्र-शतं कन्या च विषूच्यां किल जातम्

gayād gayantyāṃ citrarathaḥ sugatir avarodhana iti trayaḥ putrā babhūvuś citrarathād ūrṇāyāṃ samrāḍ ajaniṣṭa tata utkalāyāṃ marīcir marīcer bindumatyāṃ bindum ānudapadyata tasmāt saraghāyāṃ madhur nāmābhavan madhoḥ sumanasi vīravratas tato bhojāyāṃ manthu-pramanthū jajñāte manthoḥ satyāyāṃ bhauvanas tato dūṣaṇāyāṃ tvaṣṭājaniṣṭa tvaṣṭur virocanāyāṃ virajo virajasya śatajit-pravaraṃ putra-śataṃ kanyā ca viṣūcyāṃ kila jātam

---

05.15.015

_*

_*

---

05.15.015

0 तत्रायं श्लोकः प्रैयव्रतं वंशम् इमं विरजश् चरमोद्भवः ।
अकरोद् अत्य्-अलं कीर्त्या विष्णुः सुर-गणं यथा

0 tatrāyaṃ ślokaḥ praiyavrataṃ vaṃśam imaṃ virajaś caramodbhavaḥ |
akarod aty-alaṃ kīrtyā viṣṇuḥ sura-gaṇaṃ yathā

05.16.001

0 राजोवाच उक्तस् त्वया भू-मण्डलायाम-विशेषो यावद् आदित्यस् तपति यत्र चासौ ज्योतिषां गणैश् चन्द्रमा वा सह दृश्यते

0 rājovāca uktas tvayā bhū-maṇḍalāyāma-viśeṣo yāvad ādityas tapati yatra cāsau jyotiṣāṃ gaṇaiś candramā vā saha dṛśyate

---

05.16.002

_* तत्रापि प्रियव्रत-रथ-चरण-परिखातैः सप्तभिः सप्त सिन्धव उपकॢप्ता यत एतस्याः सप्त-द्वीप-विशेष-विकल्पस् त्वया भगवन् खलु सूचित एतद् एवाखिलम् अहं मानतो लक्षणतश् च सर्वं वि-जिज्ञासामि

_ tatrāpi priyavrata-ratha-caraṇa-parikhātaiḥ saptabhiḥ sapta sindhava upakḷptā yata etasyāḥ sapta-dvīpa-viśeṣa-vikalpas tvayā bhagavan khalu sūcita etad evākhilam ahaṃ mānato lakṣaṇataś ca sarvaṃ vi-jijñāsāmi*

---

05.16.003

_* भगवतो गुणमये स्थूल-रूप आवेशितं मनो ह्य् अगुणे ऽपि सूक्ष्मतम आत्म-ज्योतिषि परे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवाख्ये क्षमम् आवेशितुं तद् उ हैतद् गुरो ऽर्हस्य् अनुवर्णयितुम् इति

_ bhagavato guṇamaye sthūla-rūpa āveśitaṃ mano hy aguṇe 'pi sūkṣmatama ātma-jyotiṣi pare brahmaṇi bhagavati vāsudevākhye kṣamam āveśituṃ tad u haitad guro 'rhasy anuvarṇayitum iti*

---

05.16.004

_*

_*

---

05.16.004

0 ऋषिर् उवाच न वै महाराज भगवतो माया-गुण-विभूतेः काष्ठां मनसा वचसा वाधिगन्तुम् अलं विबुधायुषापि पुरुषस् तस्मात् प्राधान्-येनैव भू-गोलक-विशेषं नाम-रूप-मान-लक्षणतो व्याख्यास्यामः

0 ṛṣir uvāca na vai mahārāja bhagavato māyā-guṇa-vibhūteḥ kāṣṭhāṃ manasā vacasā vādhigantum alaṃ vibudhāyuṣāpi puruṣas tasmāt prādhān-yenaiva bhū-golaka-viśeṣaṃ nāma-rūpa-māna-lakṣaṇato vyākhyāsyāmaḥ

---

05.16.005

_* यो वायं द्वीपः कुवलय-कमल-कोशाभ्यन्तर-कोशो नियुत-योजन-विशालः समवर्तुलो यथा पुष्कर-पत्रम्

_ yo vāyaṃ dvīpaḥ kuvalaya-kamala-kośābhyantara-kośo niyuta-yojana-viśālaḥ samavartulo yathā puṣkara-patram*

---

05.16.006

_* यस्मिन् नव वर्षाणि नव-योजन-सहस्रायामान्य् अष्टभिर् मर्यादा-गिरिभिः सुविभक्तानि भवन्ति

_ yasmin nava varṣāṇi nava-yojana-sahasrāyāmāny aṣṭabhir maryādā-giribhiḥ suvibhaktāni bhavanti*

---

05.16.007

_* एषां मध्ये इलावृतं नामाभ्यन्तर-वर्षं यस्य नाभ्याम् अवस्थितः सर्वतः सौवर्णः कुल-गिरि-राजो मेरुर् द्वीपायाम-समुन्नाहः कर्णिका-भूतः कुवलय-कमलस्य मूर्धनि द्वा-त्रिंशत् सहस्र-योजन-विततो मूले षोडश-सहस्रं तावत् आन्तर्-भूम्यां प्रविष्टः

_ eṣāṃ madhye ilāvṛtaṃ nāmābhyantara-varṣaṃ yasya nābhyām avasthitaḥ sarvataḥ sauvarṇaḥ kula-giri-rājo merur dvīpāyāma-samunnāhaḥ karṇikā-bhūtaḥ kuvalaya-kamalasya mūrdhani dvā-triṃśat sahasra-yojana-vitato mūle ṣoḍaśa-sahasraṃ tāvat āntar-bhūmyāṃ praviṣṭaḥ*

---

05.16.008

_* उत्तरोत्तरेणेलावृतं नीलः श्वेतः शृङ्गवान् इति त्रयो रम्यक-हिरण्मय-कुरूणां वर्षाणां मर्यादा-गिरयः प्राग्-आयता उभयतः क्षारोदावधयो द्वि-सहस्र-पृथव एकैकशः पूर्वस्मात् पूर्वस्माद् उत्तर उत्तरो दशांशाधिकांशेन दैर्घ्य एव ह्रसन्ति

_ uttarottareṇelāvṛtaṃ nīlaḥ śvetaḥ śṛṅgavān iti trayo ramyaka-hiraṇmaya-kurūṇāṃ varṣāṇāṃ maryādā-girayaḥ prāg-āyatā ubhayataḥ kṣārodāvadhayo dvi-sahasra-pṛthava ekaikaśaḥ pūrvasmāt pūrvasmād uttara uttaro daśāṃśādhikāṃśena dairghya eva hrasanti*

---

05.16.009

_* एवं दक्षिणेनेलावृतं निषधो हेमकूटो हिमालय इति प्राग्-आयता यथा नीलादयो ऽयुत-योजनोत्सेधा हरि-वर्ष-किम्पुरुष-भारतानां यथा-सङ्ख्यम्

_ evaṃ dakṣiṇenelāvṛtaṃ niṣadho hemakūṭo himālaya iti prāg-āyatā yathā nīlādayo 'yuta-yojanotsedhā hari-varṣa-kimpuruṣa-bhāratānāṃ yathā-saṅkhyam*

---

05.16.010

_* तथैवेलावृतम् अपरेण पूर्वेण च माल्यवद्-गन्धमादनाव् आनील-निषधायतौ द्वि-सहस्रं पप्रथतुः केतुमाल-भद्राश्वयोः सीमानं विदधाते

_ tathaivelāvṛtam apareṇa pūrveṇa ca mālyavad-gandhamādanāv ānīla-niṣadhāyatau dvi-sahasraṃ paprathatuḥ ketumāla-bhadrāśvayoḥ sīmānaṃ vidadhāte*

---

05.16.011

_* मन्दरो मेरुमन्दरः सुपार्श्वः कुमुद इत्य् अयुत-योजन-विस्तारोन्नाहा मेरोश् चतुर्-दिशम् अवष्टम्भ-गिरय उपकॢप्ताः

_ mandaro merumandaraḥ supārśvaḥ kumuda ity ayuta-yojana-vistāronnāhā meroś catur-diśam avaṣṭambha-giraya upakḷptāḥ*

---

05.16.012

_* चतुर्ष्व् एतेषु चूत-जम्बू-कदम्ब-न्यग्रोधाश् चत्वारः पादप-प्रवराः पर्वत-केतव इवाधि-सहस्र-योजनोन्नाहास् तावद् विटप-विततयः शत-योजन-परिणाहाः

_ caturṣv eteṣu cūta-jambū-kadamba-nyagrodhāś catvāraḥ pādapa-pravarāḥ parvata-ketava ivādhi-sahasra-yojanonnāhās tāvad viṭapa-vitatayaḥ śata-yojana-pariṇāhāḥ*

---

05.16.013

_* ह्रदाश् चत्वारः पयो-मध्व्-इक्षुरस-मृष्ट-जला यद्-उपस्पर्शिन उपदेव-गणा योगैश्वर्याणि स्वाभाविकानि भरतर्षभ धारयन्ति

_ hradāś catvāraḥ payo-madhv-ikṣurasa-mṛṣṭa-jalā yad-upasparśina upadeva-gaṇā yogaiśvaryāṇi svābhāvikāni bharatarṣabha dhārayanti*

---

05.16.014

_* देवोद्यानानि च भवन्ति चत्वारि नन्दनं चैत्ररथं वैभ्राजकं सर्वतोभद्रम् इति

_ devodyānāni ca bhavanti catvāri nandanaṃ caitrarathaṃ vaibhrājakaṃ sarvatobhadram iti*

---

05.16.015

_* येष्व् अमर-परिवृढाः सह सुर-ललना-ललाम-यूथ-पतय उपदेव-गणैर् उपगीयमान-महिमानः किल विहरन्ति

_ yeṣv amara-parivṛḍhāḥ saha sura-lalanā-lalāma-yūtha-pataya upadeva-gaṇair upagīyamāna-mahimānaḥ kila viharanti*

---

05.16.016

_* मन्दरोत्सङ्ग एकादश-शत-योजनोत्तुङ्ग-देवचूत-शिरसो गिरि-शिखर-स्थूलानि फलान्य् अमृत-कल्पानि पतन्ति

_ mandarotsaṅga ekādaśa-śata-yojanottuṅga-devacūta-śiraso giri-śikhara-sthūlāni phalāny amṛta-kalpāni patanti*

---

05.16.017

_* तेषां विशीर्यमाणानाम् अति-मधुर-सुरभि-सुगन्धि-बहुलारुण-रसोदेनारुणोदा नाम नदी मन्दर-गिरि-शिखरान् निपतन्ती पूर्-वेणेलावृतम् उपप्लावयति

_ teṣāṃ viśīryamāṇānām ati-madhura-surabhi-sugandhi-bahulāruṇa-rasodenāruṇodā nāma nadī mandara-giri-śikharān nipatantī pūr-veṇelāvṛtam upaplāvayati*

---

05.16.018

_* यद्-उपजोषणाद् भवान्या अनुचरीणां पुण्य-जन-वधूनाम् अवयव-स्पर्श-सुगन्ध-वातो दश-योजनं समन्ताद् अनुवासयति

_ yad-upajoṣaṇād bhavānyā anucarīṇāṃ puṇya-jana-vadhūnām avayava-sparśa-sugandha-vāto daśa-yojanaṃ samantād anuvāsayati*

---

05.16.019

_* एवं जम्बू-फलानाम् अत्युच्च-निपात-विशीर्णानाम् अनस्थि-प्रायाणाम् इभ-काय-निभानां रसेन जम्बू नाम नदी मेरु-मन्दर-शिखराद् अयुत-योजनाद् अवनि-तले निपतन्ती दक्षिणेनात्मानं यावद् इलावृतम् उपस्यन्दयति

_ evaṃ jambū-phalānām atyucca-nipāta-viśīrṇānām anasthi-prāyāṇām ibha-kāya-nibhānāṃ rasena jambū nāma nadī meru-mandara-śikharād ayuta-yojanād avani-tale nipatantī dakṣiṇenātmānaṃ yāvad ilāvṛtam upasyandayati*

---

05.16.020

_* तावद् उभयोर् अपि रोधसोर् या मृत्तिका तद्-रसेनानुविध्यमाना वाय्व्-अर्क-संयोग-विपाकेन सदामर-लोकाभरणं जाम्बू-नदं नाम सुवर्णं भवति

_ tāvad ubhayor api rodhasor yā mṛttikā tad-rasenānuvidhyamānā vāyv-arka-saṃyoga-vipākena sadāmara-lokābharaṇaṃ jāmbū-nadaṃ nāma suvarṇaṃ bhavati*

---

05.16.021

_* यद् उ ह वाव विबुधादयः सह युवतिभिर् मुकुट-कटक-कटि-सूत्राद्य्-आभरण-रूपेण खलु धारयन्ति

_ yad u ha vāva vibudhādayaḥ saha yuvatibhir mukuṭa-kaṭaka-kaṭi-sūtrādy-ābharaṇa-rūpeṇa khalu dhārayanti*

---

05.16.022

_* यस् तु महा-कदम्बः सुपार्श्व-निरूढो यास् तस्य कोटरेभ्यो विनिःसृताः पञ्चायाम-परिणाहाः पञ्च मधु-धाराः सुपार्श्व-शिखरात् पतन्त्यो ऽपरेणात्मानम् इलावृतम् अनुमोदयन्ति

_ yas tu mahā-kadambaḥ supārśva-nirūḍho yās tasya koṭarebhyo viniḥsṛtāḥ pañcāyāma-pariṇāhāḥ pañca madhu-dhārāḥ supārśva-śikharāt patantyo 'pareṇātmānam ilāvṛtam anumodayanti*

---

05.16.023

_* या ह्य् उपयुञ्जानानां मुख-निर्वासितो वायुः समन्ताच् छत-योजनम् अनुवासयति

_ yā hy upayuñjānānāṃ mukha-nirvāsito vāyuḥ samantāc chata-yojanam anuvāsayati*

---

05.16.024

_* एवं कुमुद-निरूढो यः शतवल्शो नाम वटस् तस्य स्कन्धेभ्यो नीचीनाः पयो-दधि-मधु-घृत-गुडान्नाद्य्-अम्बर-शय्यासनाभरणादयः सर्व एव काम-दुघा नदाः कुमुदाग्रात् पतन्तस् तम् उत्तरेणेलावृतम् उपयोजयन्ति

_ evaṃ kumuda-nirūḍho yaḥ śatavalśo nāma vaṭas tasya skandhebhyo nīcīnāḥ payo-dadhi-madhu-ghṛta-guḍānnādy-ambara-śayyāsanābharaṇādayaḥ sarva eva kāma-dughā nadāḥ kumudāgrāt patantas tam uttareṇelāvṛtam upayojayanti*

---

05.16.025

_* यान् उपजुषाणानां न कदाचिद् अपि प्रजानां वली-पलित-क्लम-स्वेद-दौर्गन्ध्य-जरामय-मृत्यु-शीतोष्ण-वैवर्ण्योपसर्गादयस् ताप-विशेषा भवन्ति यावज् जीवं सुखं निरतिशयम् एव

_ yān upajuṣāṇānāṃ na kadācid api prajānāṃ valī-palita-klama-sveda-daurgandhya-jarāmaya-mṛtyu-śītoṣṇa-vaivarṇyopasargādayas tāpa-viśeṣā bhavanti yāvaj jīvaṃ sukhaṃ niratiśayam eva*

---

05.16.026

_* कुरङ्ग-कुरर-कुसुम्भ-वैकङ्क-त्रिकूट-शिशिर-पतङ्ग-रुचक-निषध-शिनीवास-कपिल-शङ्ख-वैदूर्य-जारुधि-हंस-ऋषभ-नाग-कालञ्जर-नारदादयो विंशति-गिरयो मेरोः कर्णिकाया इव केसर-भूता मूल-देशे परित उपकॢप्ताः

_ kuraṅga-kurara-kusumbha-vaikaṅka-trikūṭa-śiśira-pataṅga-rucaka-niṣadha-śinīvāsa-kapila-śaṅkha-vaidūrya-jārudhi-haṃsa-ṛṣabha-nāga-kālañjara-nāradādayo viṃśati-girayo meroḥ karṇikāyā iva kesara-bhūtā mūla-deśe parita upakḷptāḥ*

---

05.16.027

_* जठर-देवकूटौ मेरुं पूर्वेणाष्टादश-योजन-सहस्रम् उदगायतौ द्वि-सहस्रं पृथु-तुङ्गौ भवतः एवम् अपरेण पवन-पारियात्रौ दक्षिणेन कैलास-करवीरौ प्राग्-आयताव् एवम् उत्तरतस् त्रिशृङ्ग-मकराव् अष्टभिर् एतैः परिसृतो ऽग्निर् इव परितश् चकास्ति काञ्चन-गिरिः

_ jaṭhara-devakūṭau meruṃ pūrveṇāṣṭādaśa-yojana-sahasram udagāyatau dvi-sahasraṃ pṛthu-tuṅgau bhavataḥ evam apareṇa pavana-pāriyātrau dakṣiṇena kailāsa-karavīrau prāg-āyatāv evam uttaratas triśṛṅga-makarāv aṣṭabhir etaiḥ parisṛto 'gnir iva paritaś cakāsti kāñcana-giriḥ*

---

05.16.028

_* मेरोर् मूर्धनि भगवत आत्म-योनेर् मध्यत उपकॢप्तां पुरीम् अयुत-योजन-साहस्रीं सम-चतुरस्रां शातकौम्भीं वदन्ति

_ meror mūrdhani bhagavata ātma-yoner madhyata upakḷptāṃ purīm ayuta-yojana-sāhasrīṃ sama-caturasrāṃ śātakaumbhīṃ vadanti*

---

05.16.029

_* ताम् अनुपरितो लोक-पालानाम् अष्टानां यथा-दिशं यथा-रूपं तुरीय-मानेन पुरो ऽष्टाव् उपकॢप्ताः

_ tām anuparito loka-pālānām aṣṭānāṃ yathā-diśaṃ yathā-rūpaṃ turīya-mānena puro 'ṣṭāv upakḷptāḥ*

05.17.001

_*

_*

---

05.17.001

0 श्री-शुक उवाच तत्र भगवतः साक्षाद् यज्ञ-लिङ्गस्य विष्णोर् विक्रमतो वाम-पादाङ्गुष्ठ-नख-निर्भिन्नोर्ध्वाण्ड-कटाह-विवरेणान्तः-प्रविष्टा या बाह्य-जल-धारा तच्-चरण-पङ्कजावनेजनारुण-किञ्जल्कोपरञ्जिताखिल-जगद्-अघ-मलापहोपस्पर्शनामला साक्षाद् भगवत्-पदीत्य् अनुपलक्षित-वचो ऽभिधीयमानाति-महता कालेन युग-सहस्रोपलक्षणेन दिवो मूर्धन्य् अवततार यत् तद् विष्णु-पदम् आहुः

0 śrī-śuka uvāca tatra bhagavataḥ sākṣād yajña-liṅgasya viṣṇor vikramato vāma-pādāṅguṣṭha-nakha-nirbhinnordhvāṇḍa-kaṭāha-vivareṇāntaḥ-praviṣṭā yā bāhya-jala-dhārā tac-caraṇa-paṅkajāvanejanāruṇa-kiñjalkoparañjitākhila-jagad-agha-malāpahopasparśanāmalā sākṣād bhagavat-padīty anupalakṣita-vaco 'bhidhīyamānāti-mahatā kālena yuga-sahasropalakṣaṇena divo mūrdhany avatatāra yat tad viṣṇu-padam āhuḥ

---

05.17.002

_* यत्र ह वाव वीर-व्रत औत्तानपादिः परम-भागवतो ऽस्मत्-कुल-देवता-चरणारविन्दोदकम् इति याम् अनुसवनम् उत्कृष्यमाण-भगवद्-भक्ति-योगेन दृढं क्लिद्यमानान्तर्-हृदय औत्कण्ठ्य-विवशामीलित-लोचन-युगल-कुड्मल-विगलितामल-बाष्प-कलयाभिव्यज्यमान-रोम-पुलक-कुलको ऽधुनापि परमादरेण शिरसा बिभर्ति

_ yatra ha vāva vīra-vrata auttānapādiḥ parama-bhāgavato 'smat-kula-devatā-caraṇāravindodakam iti yām anusavanam utkṛṣyamāṇa-bhagavad-bhakti-yogena dṛḍhaṃ klidyamānāntar-hṛdaya autkaṇṭhya-vivaśāmīlita-locana-yugala-kuḍmala-vigalitāmala-bāṣpa-kalayābhivyajyamāna-roma-pulaka-kulako 'dhunāpi paramādareṇa śirasā bibharti*

---

05.17.003

_* ततः सप्त ऋषयस् तत् प्रभावाभिज्ञा यां ननु तपस आत्यन्तिकी सिद्धिर् एतावती भगवति सर्वात्मनि वासुदेवे ऽनुपरत-भक्ति-योग-लाभेनैवोपेक्षितान्यार्थात्म-गतयो मुक्तिम् इवागतां मुमुक्षव इव सबहु-मानम् अद्यापि जटा-जूटैर् उद्वहन्ति

_ tataḥ sapta ṛṣayas tat prabhāvābhijñā yāṃ nanu tapasa ātyantikī siddhir etāvatī bhagavati sarvātmani vāsudeve 'nuparata-bhakti-yoga-lābhenaivopekṣitānyārthātma-gatayo muktim ivāgatāṃ mumukṣava iva sabahu-mānam adyāpi jaṭā-jūṭair udvahanti*

---

05.17.004

_* ततो ऽनेक-सहस्र-कोटि-विमानानीक-सङ्कुल-देव-यानेनावतर्-अन्तीन्दु मण्डलम् आवार्य ब्रह्म-सदने निपतति

_ tato 'neka-sahasra-koṭi-vimānānīka-saṅkula-deva-yānenāvatar-antīndu maṇḍalam āvārya brahma-sadane nipatati*

---

05.17.005

_* तत्र चतुर्धा भिद्यमाना चतुर्भिर् नामभिश् चतुर्-दिशम् अभिस्पन्दन्ती नद-नदी-पतिम् एवाभिनिविशति सीतालकनन्दा चक्षुर् भद्रेति

_ tatra caturdhā bhidyamānā caturbhir nāmabhiś catur-diśam abhispandantī nada-nadī-patim evābhiniviśati sītālakanandā cakṣur bhadreti*

---

05.17.006

_* सीता तु ब्रह्म-सदनात् केसराचलादि-गिरि-शिखरेभ्यो ऽधो ऽधः प्रस्रवन्ती गन्धमादन-मूर्धसु पतित्वान्तरेण भद्राश्व-वर्षं प्राच्यां दिशि क्षार-समुद्रम् अभिप्रविशति

_ sītā tu brahma-sadanāt kesarācalādi-giri-śikharebhyo 'dho 'dhaḥ prasravantī gandhamādana-mūrdhasu patitvāntareṇa bhadrāśva-varṣaṃ prācyāṃ diśi kṣāra-samudram abhipraviśati*

---

05.17.007

_* एवं माल्यवच्-छिखरान् निष्पतन्ती ततो ऽनुपरत-वेगा केतुमालम् अभि चक्षुः प्रतीच्यां दिशि सरित्-पतिं प्रविशति

_ evaṃ mālyavac-chikharān niṣpatantī tato 'nuparata-vegā ketumālam abhi cakṣuḥ pratīcyāṃ diśi sarit-patiṃ praviśati*

---

05.17.008

_* भद्रा चोत्तरतो मेरु-शिरसो निपतिता गिरि-शिखराद् गिरि-शिखरम् अतिहाय शृङ्गवतः शृङ्गाद् अवस्यन्दमाना उत्तरांस् तु कुरून् अभित उदीच्यां दिशि जलधिम् अभिप्रविशति

_ bhadrā cottarato meru-śiraso nipatitā giri-śikharād giri-śikharam atihāya śṛṅgavataḥ śṛṅgād avasyandamānā uttarāṃs tu kurūn abhita udīcyāṃ diśi jaladhim abhipraviśati*

---

05.17.009

_* तथैवालकनन्दा दक्षिणेन ब्रह्म-सदनाद् बहूनि गिरि-कूटान्य् अतिक्रम्य हेमकूटाद् धैमकूटान्य् अति-रभसतर-रंहसा लुठयन्ती भारतम् अभिवर्षं दक्षिणस्यां दिशि जलधिम् अभिप्रविशति यस्यां स्नानार्थं चागच्छतः पुंसः पदे पदे ऽश्वमेध-राजसूयादीनां फलं न दुर्लभम् इति

_ tathaivālakanandā dakṣiṇena brahma-sadanād bahūni giri-kūṭāny atikramya hemakūṭād dhaimakūṭāny ati-rabhasatara-raṃhasā luṭhayantī bhāratam abhivarṣaṃ dakṣiṇasyāṃ diśi jaladhim abhipraviśati yasyāṃ snānārthaṃ cāgacchataḥ puṃsaḥ pade pade 'śvamedha-rājasūyādīnāṃ phalaṃ na durlabham iti*

---

05.17.010

_* अन्ये च नदा नद्यश् च वर्षे वर्षे सन्ति बहुशो मेर्व्-आदि-गिरि-दुहितरः शतशः

_ anye ca nadā nadyaś ca varṣe varṣe santi bahuśo merv-ādi-giri-duhitaraḥ śataśaḥ*

---

05.17.011

_* तत्रापि भारतम् एव वर्षं कर्म-क्षेत्रम् अन्यान्य् अष्ट वर्षाणि स्वर्गिणां पुण्य-शेषोपभोग-स्थानानि भौमानि स्वर्ग-पदानि व्यपदिशन्ति

_ tatrāpi bhāratam eva varṣaṃ karma-kṣetram anyāny aṣṭa varṣāṇi svargiṇāṃ puṇya-śeṣopabhoga-sthānāni bhaumāni svarga-padāni vyapadiśanti*

---

05.17.012

_* एषु पुरुषाणाम् अयुत-पुरुषायुर्-वर्षाणां देव-कल्पानां नागायुत-प्राणानां वज्र-संहनन-बल-वयो-मोद-प्रमुदित-महा-सौरत-मिथुन-व्यवायापवर्ग-वर्ष-धृतैक-गर्भ-कलत्राणां तत्र तु त्रेता-युग-समः कालो वर्तते

_ eṣu puruṣāṇām ayuta-puruṣāyur-varṣāṇāṃ deva-kalpānāṃ nāgāyuta-prāṇānāṃ vajra-saṃhanana-bala-vayo-moda-pramudita-mahā-saurata-mithuna-vyavāyāpavarga-varṣa-dhṛtaika-garbha-kalatrāṇāṃ tatra tu tretā-yuga-samaḥ kālo vartate*

---

05.17.013

_* यत्र ह देव-पतयः स्वैः स्वैर् गण-नायकैर् विहित-महार्हणाः सर्वर्तु-कुसुम-स्तबक-फल-किसलय-श्रियानम्यमान-विटप-लता-विटपिभिर् उपशुम्भमान-रुचिर-काननाश्रमायतन-वर्ष-गिरि-द्रोणीषु तथा चामल-जलाशयेषु विकच-विविध-नव-वनरुहामोद-मुदित-राज-हंस-जल-कुक्कुट-कारण्डव-सारस-चक्रवाकादिभिर् मधुकर-निकराकृतिभिर् उपकूजितेषु जल-क्रीडादिभिर् विचित्र-विनोदैः सुललित-सुर-सुन्दरीणां काम-कलिल-विलास-हास-लीलावलोकाकृष्ट-मनो-दृष्टयः स्वैरं विहरन्ति

_ yatra ha deva-patayaḥ svaiḥ svair gaṇa-nāyakair vihita-mahārhaṇāḥ sarvartu-kusuma-stabaka-phala-kisalaya-śriyānamyamāna-viṭapa-latā-viṭapibhir upaśumbhamāna-rucira-kānanāśramāyatana-varṣa-giri-droṇīṣu tathā cāmala-jalāśayeṣu vikaca-vividha-nava-vanaruhāmoda-mudita-rāja-haṃsa-jala-kukkuṭa-kāraṇḍava-sārasa-cakravākādibhir madhukara-nikarākṛtibhir upakūjiteṣu jala-krīḍādibhir vicitra-vinodaiḥ sulalita-sura-sundarīṇāṃ kāma-kalila-vilāsa-hāsa-līlāvalokākṛṣṭa-mano-dṛṣṭayaḥ svairaṃ viharanti*

---

05.17.014

_* नवस्व् अपि वर्षेषु भगवान् नारायणो महा-पुरुषः पुरुषाणां तद्-अनुग्रहायात्म-तत्त्व-व्यूहेनात्मनाद्यापि सन्निधीयते

_ navasv api varṣeṣu bhagavān nārāyaṇo mahā-puruṣaḥ puruṣāṇāṃ tad-anugrahāyātma-tattva-vyūhenātmanādyāpi sannidhīyate*

---

05.17.015

_* इलावृते तु भगवान् भव एक एव पुमान् न ह्य् अन्यस् तत्रापरो निर्विशति भवान्याः शाप-निमित्त-ज्ञो यत्-प्रवेक्ष्यतः स्त्री-भावस् तत् पश्चाद् वक्ष्यामि

_ ilāvṛte tu bhagavān bhava eka eva pumān na hy anyas tatrāparo nirviśati bhavānyāḥ śāpa-nimitta-jño yat-pravekṣyataḥ strī-bhāvas tat paścād vakṣyāmi*

---

05.17.016

_* भवानीनाथैः स्त्री-गणार्बुद-सहस्रैर् अवरुध्यमानो भगवतश् चतुर्मूर्तेर् महा-पुरुषस्य तुरीयां तामसीं मूर्तिं प्रकृतिम् आत्मनः सङ्कर्षण-संज्ञाम् आत्म-समाधि-रूपेण सन्निधाप्यैतद् अभिगृणन् भव उपधावति

_ bhavānīnāthaiḥ strī-gaṇārbuda-sahasrair avarudhyamāno bhagavataś caturmūrter mahā-puruṣasya turīyāṃ tāmasīṃ mūrtiṃ prakṛtim ātmanaḥ saṅkarṣaṇa-saṃjñām ātma-samādhi-rūpeṇa sannidhāpyaitad abhigṛṇan bhava upadhāvati*

---

05.17.017

_*

_*

---

05.17.017

0 श्री-भगवान् उवाच ओं नमो भगवते महा-पुरुषाय सर्व-गुण-सङ्ख्यानायानन्तायाव्यक्ताय नम इति

0 śrī-bhagavān uvāca oṃ namo bhagavate mahā-puruṣāya sarva-guṇa-saṅkhyānāyānantāyāvyaktāya nama iti

---

05.17.017

1 //* भजे भजन्यारण-पाद-पङ्कजं भगस्य कृत्स्नस्य परं परायणम् ।
भक्तेष्व् अलं भावित-भूत-भावनं भवापहं त्वा भव-भावम् ईश्वरम्

1 // bhaje bhajanyāraṇa-pāda-paṅkajaṃ bhagasya kṛtsnasya paraṃ parāyaṇam |*
bhakteṣv alaṃ bhāvita-bhūta-bhāvanaṃ bhavāpahaṃ tvā bhava-bhāvam īśvaram

---

05.17.018

_2 ॥
न यस्य माया-गुण-चित्त-वृत्तिभिर् निरीक्षतो ह्य् अण्व् अपि दृष्टिर् अज्यते ।
ईशे यथा नो ऽजित-मन्यु-रंहसां कस् तं न मन्येत जिगीषुर् आत्मनः

_2 // na yasya māyā-guṇa-citta-vṛttibhir nirīkṣato hy aṇv api dṛṣṭir ajyate |
īśe yathā no 'jita-manyu-raṃhasāṃ kas taṃ na manyeta jigīṣur ātmanaḥ

---

05.17.019

असद्-दृशो यः प्रतिभाति मायया क्षीबेव मध्व्-आसव-ताम्र-लोचनः ।
न नाग-वध्वो ऽर्हण ईशिरे ह्रिया यत्-पादयोः स्पर्शन-धर्षितेन्द्रियाः

asad-dṛśo yaḥ pratibhāti māyayā kṣībeva madhv-āsava-tāmra-locanaḥ |
na nāga-vadhvo 'rhaṇa īśire hriyā yat-pādayoḥ sparśana-dharṣitendriyāḥ

---

05.17.020

यम् आहुर् अस्य स्थिति-जन्म-संयमं त्रिभिर् विहीनं यम् अनन्तम् ऋषयः ।
न वेद सिद्धार्थम् इव क्वचित् स्थितं भू-मण्डलं मूर्ध-सहस्र-धामसु

yam āhur asya sthiti-janma-saṃyamaṃ tribhir vihīnaṃ yam anantam ṛṣayaḥ |
na veda siddhārtham iva kvacit sthitaṃ bhū-maṇḍalaṃ mūrdha-sahasra-dhāmasu

---

05.17.021

यस्याद्य आसीद् गुण-विग्रहो महान् विज्ञान-धिष्ण्यो भगवान् अजः किल ।
यत्-सम्भवो ऽहं त्रि-वृता स्व-तेजसा वैकारिकं तामसम् ऐन्द्रियं सृजे

yasyādya āsīd guṇa-vigraho mahān vijñāna-dhiṣṇyo bhagavān ajaḥ kila |
yat-sambhavo 'haṃ tri-vṛtā sva-tejasā vaikārikaṃ tāmasam aindriyaṃ sṛje

---

05.17.022

एते वयं यस्य वशे महात्मनः स्थिताः शकुन्ता इव सूत्र-यन्त्रिताः ।
महान् अहं वैकृत-तामसेन्द्रियाः सृजाम सर्वे यद्-अनुग्रहाद् इदम्

ete vayaṃ yasya vaśe mahātmanaḥ sthitāḥ śakuntā iva sūtra-yantritāḥ |
mahān ahaṃ vaikṛta-tāmasendriyāḥ sṛjāma sarve yad-anugrahād idam

---

05.17.023

यन्-निर्मितां कर्ह्य् अपि कर्म-पर्वणीं मायां जनो ऽयं गुण-सर्ग-मोहितः ।
न वेद निस्तारण-योगम् अञ्जसा तस्मै नमस् ते विलयोदयात्मने

yan-nirmitāṃ karhy api karma-parvaṇīṃ māyāṃ jano 'yaṃ guṇa-sarga-mohitaḥ |
na veda nistāraṇa-yogam añjasā tasmai namas te vilayodayātmane

05.18.001

0 श्री-शुक उवाच तथा च भद्रश्रवा नाम धर्म-सुतस् तत्-कुल-पतयः पुरुषा भद्राश्व-वर्षे साक्षाद् भगवतो वासुदेवस्य प्रियां तनुं धर्ममयीं हयशीर्षाभिधानां परमेण समाधिना सन्निधाप्येदम् अभिगृणन्त उपधावन्ति

0 śrī-śuka uvāca tathā ca bhadraśravā nāma dharma-sutas tat-kula-patayaḥ puruṣā bhadrāśva-varṣe sākṣād bhagavato vāsudevasya priyāṃ tanuṃ dharmamayīṃ hayaśīrṣābhidhānāṃ parameṇa samādhinā sannidhāpyedam abhigṛṇanta upadhāvanti

---

05.18.002

_*

_*

---

05.18.002

0 भद्रश्रवस ऊचुः ओं नमो भगवते धर्मायात्म-विशोधनाय नम इति

0 bhadraśravasa ūcuḥ oṃ namo bhagavate dharmāyātma-viśodhanāya nama iti

---

05.18.003

_* अहो विचित्रं भगवद्-विचेष्टितं घ्नन्तं जनो ऽयं हि मिषन् न पश्यति ।
ध्यायन्न् असद् यर्हि विकर्म सेवितुं निर्हृत्य पुत्रं पितरं जिजीविषति

_ aho vicitraṃ bhagavad-viceṣṭitaṃ ghnantaṃ jano 'yaṃ hi miṣan na paśyati |*
dhyāyann asad yarhi vikarma sevituṃ nirhṛtya putraṃ pitaraṃ jijīviṣati

---

05.18.004

वदन्ति विश्वं कवयः स्म नश्वरं पश्यन्ति चाध्यात्मविदो विपश्चितः ।
तथापि मुह्यन्ति तवाज मायया सुविस्मितं कृत्यम् अजं नतो ऽस्मि तम्

vadanti viśvaṃ kavayaḥ sma naśvaraṃ paśyanti cādhyātmavido vipaścitaḥ |
tathāpi muhyanti tavāja māyayā suvismitaṃ kṛtyam ajaṃ nato 'smi tam

---

05.18.005

विश्वोद्भव-स्थान-निरोध-कर्म ते ह्य् अकर्तुर् अङ्गीकृतम् अप्य् अपावृतः ।
युक्तं न चित्रं त्वयि कार्य-कारणे सर्वात्मनि व्यतिरिक्ते च वस्तुतः

viśvodbhava-sthāna-nirodha-karma te hy akartur aṅgīkṛtam apy apāvṛtaḥ |
yuktaṃ na citraṃ tvayi kārya-kāraṇe sarvātmani vyatirikte ca vastutaḥ

---

05.18.006

वेदान् युगान्ते तमसा तिरस्कृतान् रसातलाद् यो नृ-तुरङ्ग-विग्रहः ।
प्रत्याददे वै कवये ऽभियाचते तस्मै नमस् ते ऽवितथेहिताय इति

vedān yugānte tamasā tiraskṛtān rasātalād yo nṛ-turaṅga-vigrahaḥ |
pratyādade vai kavaye 'bhiyācate tasmai namas te 'vitathehitāya iti

---

05.18.007

हरि-वर्षे चापि भगवान् नर-हरि-रूपेणास्ते तद्-रूप-ग्रहण-निमित्तम् उत्तरत्राभिधास्ये तद् दयितं रूपं महा-पुरुष-गुण-भाजनो महा-भागवतो दैत्य-दानव-कुल-तीर्थीकरण-शीला-चरितः प्रह्लादो ऽव्यवधानानन्य-भक्ति-योगेन सह तद्-वर्ष-पुरुषैर् उपास्ते इदं चोदाहरति

hari-varṣe cāpi bhagavān nara-hari-rūpeṇāste tad-rūpa-grahaṇa-nimittam uttaratrābhidhāsye tad dayitaṃ rūpaṃ mahā-puruṣa-guṇa-bhājano mahā-bhāgavato daitya-dānava-kula-tīrthīkaraṇa-śīlā-caritaḥ prahlādo 'vyavadhānānanya-bhakti-yogena saha tad-varṣa-puruṣair upāste idaṃ codāharati

---

05.18.008

_* ओं नमो भगवते नरसिंहाय नमस् तेजस्-तेजसे आविर्-आविर्भव वज्र-नख वज्र-दंष्ट्र कर्माशयान् रन्धय रन्धय तमो ग्रस ग्रस ओं स्वाहा अभयम् अभयम् आत्मनि भूयिष्ठा ओं क्ष्रौम्

_ oṃ namo bhagavate narasiṃhāya namas tejas-tejase āvir-āvirbhava vajra-nakha vajra-daṃṣṭra karmāśayān randhaya randhaya tamo grasa grasa oṃ svāhā abhayam abhayam ātmani bhūyiṣṭhā oṃ kṣraum*

---

05.18.009

_* स्वस्त्य् अस्तु विश्वस्य खलः प्रसीदतां ध्यायन्तु भूतानि शिवं मिथो धिया ।
मनश् च भद्रं भजताद् अधोक्षजे आवेश्यतां नो मतिर् अप्य् अहैतुकी

_ svasty astu viśvasya khalaḥ prasīdatāṃ dhyāyantu bhūtāni śivaṃ mitho dhiyā |*
manaś ca bhadraṃ bhajatād adhokṣaje āveśyatāṃ no matir apy ahaitukī

---

05.18.010

मागार-दारात्मज-वित्त-बन्धुषु सङ्गो यदि स्याद् भगवत्-प्रियेषु नः ।
यः प्राण-वृत्त्या परितुष्ट आत्मवान् सिद्ध्यत्य् अदूरान् न तथेन्द्रिय-प्रियः

māgāra-dārātmaja-vitta-bandhuṣu saṅgo yadi syād bhagavat-priyeṣu naḥ |
yaḥ prāṇa-vṛttyā parituṣṭa ātmavān siddhyaty adūrān na tathendriya-priyaḥ

---

05.18.011

यत्-सङ्ग-लब्धं निज-वीर्य-वैभवं तीर्थं मुहुः संस्पृशतां हि मानसम् ।
हरत्य् अजो ऽन्तः श्रुतिभिर् गतो ऽङ्गजं को वै न सेवेत मुकुन्द-विक्रमम्

yat-saṅga-labdhaṃ nija-vīrya-vaibhavaṃ tīrthaṃ muhuḥ saṃspṛśatāṃ hi mānasam |
haraty ajo 'ntaḥ śrutibhir gato 'ṅgajaṃ ko vai na seveta mukunda-vikramam

---

05.18.012

यस्यास्ति भक्तिर् भगवत्य् अकिञ्चना सर्वैर् गुणैस् तत्र समासते सुराः ।
हराव् अभक्तस्य कुतो महद्-गुणा मनोरथेनासति धावतो बहिः

yasyāsti bhaktir bhagavaty akiñcanā sarvair guṇais tatra samāsate surāḥ |
harāv abhaktasya kuto mahad-guṇā manorathenāsati dhāvato bahiḥ

---

05.18.013

हरिर् हि साक्षाद् भगवान् शरीरिणाम् आत्मा झषाणाम् इव तोयम् ईप्सितम् ।
हित्वा महांस् तं यदि सज्जते गृहे तदा महत्त्वं वयसा दम्पतीनाम्

harir hi sākṣād bhagavān śarīriṇām ātmā jhaṣāṇām iva toyam īpsitam |
hitvā mahāṃs taṃ yadi sajjate gṛhe tadā mahattvaṃ vayasā dampatīnām

---

05.18.014

तस्माद् रजो-राग-विषाद-मन्यु- मान-स्पृहा-भयदैन्याधिमूलम् ।
हित्वा गृहं संसृति-चक्रवालं नृसिंह-पादं भजताकुतोभयम् इति

tasmād rajo-rāga-viṣāda-manyu- māna-spṛhā-bhayadainyādhimūlam |
hitvā gṛhaṃ saṃsṛti-cakravālaṃ nṛsiṃha-pādaṃ bhajatākutobhayam iti

---

05.18.015

केतुमाले ऽपि भगवान् कामदेव-स्वरूपेण लक्ष्म्याः प्रिय-चिकीर्षया प्रजापतेर् दुहित्-णां पुत्राणां तद्-वर्ष-पतीनां पुरुषायुषाहो-रात्र-परिसङ्ख्यानानां यासां गर्भा महा-पुरुष-महास्त्र-तेजसोद्वेजित-मनसां विध्वस्ता व्यसवः संवत्सरान्ते विनिपतन्ति

ketumāle 'pi bhagavān kāmadeva-svarūpeṇa lakṣmyāḥ priya-cikīrṣayā prajāpater duhit-ṇāṃ putrāṇāṃ tad-varṣa-patīnāṃ puruṣāyuṣāho-rātra-parisaṅkhyānānāṃ yāsāṃ garbhā mahā-puruṣa-mahāstra-tejasodvejita-manasāṃ vidhvastā vyasavaḥ saṃvatsarānte vinipatanti

---

05.18.016

_* अतीव सुललित-गति-विलास-विलसित-रुचिर-हास-लेशावलोक-लीलया किञ्चिद्-उत्तम्भित-सुन्दर-भ्रू-मण्डल-सुभग-वदनारविन्द-श्रिया रमां रमयन्न् इन्द्रियाणि रमयते

_ atīva sulalita-gati-vilāsa-vilasita-rucira-hāsa-leśāvaloka-līlayā kiñcid-uttambhita-sundara-bhrū-maṇḍala-subhaga-vadanāravinda-śriyā ramāṃ ramayann indriyāṇi ramayate*

---

05.18.017

_* तद् भगवतो मायामयं रूपं परम-समाधि-योगेन रमा देवी संवत्सरस्य रात्रिषु प्रजापतेर् दुहितृभिर् उपेताहःसु च तद्-भर्तृभिर् उपास्ते इदं चोदाहरति

_ tad bhagavato māyāmayaṃ rūpaṃ parama-samādhi-yogena ramā devī saṃvatsarasya rātriṣu prajāpater duhitṛbhir upetāhaḥsu ca tad-bhartṛbhir upāste idaṃ codāharati*

---

05.18.018

_* ओं ह्रां ह्रीं ह्रूं ओं नमो भगवते हृषीकेशाय सर्व-गुण-विशेषैर् विलक्षितात्मने आकूतीनां चित्तीनां चेतसां विशेषाणां चाधिपतये षोडश-कलाय च्छन्दो-मयायान्न-मयायामृत-मयाय सर्व-मयाय सहसे ओजसे बलाय कान्ताय कामाय नमस् ते उभयत्र भूयात्

_ oṃ hrāṃ hrīṃ hrūṃ oṃ namo bhagavate hṛṣīkeśāya sarva-guṇa-viśeṣair vilakṣitātmane ākūtīnāṃ cittīnāṃ cetasāṃ viśeṣāṇāṃ cādhipataye ṣoḍaśa-kalāya cchando-mayāyānna-mayāyāmṛta-mayāya sarva-mayāya sahase ojase balāya kāntāya kāmāya namas te ubhayatra bhūyāt*

---

05.18.019

_* स्त्रियो व्रतैस् त्वा हृषीकेश्वरं स्वतो ह्य् आराध्य लोके पतिम् आशासते ऽन्यम् ।
तासां न ते वै परिपान्त्य् अपत्यं प्रियं धनायूंषि यतो ऽस्व-तन्त्राः

_ striyo vratais tvā hṛṣīkeśvaraṃ svato hy ārādhya loke patim āśāsate 'nyam |*
tāsāṃ na te vai paripānty apatyaṃ priyaṃ dhanāyūṃṣi yato 'sva-tantrāḥ

---

05.18.020

स वै पतिः स्याद् अकुतोभयः स्वयं समन्ततः पाति भयातुरं जनम् ।
स एक एवेतरथा मिथो भयं नैवात्मलाभाद् अधि मन्यते परम्

sa vai patiḥ syād akutobhayaḥ svayaṃ samantataḥ pāti bhayāturaṃ janam |
sa eka evetarathā mitho bhayaṃ naivātmalābhād adhi manyate param

---

05.18.021

या तस्य ते पाद-सरोरुहार्हणं निकामयेत् साखिल-काम-लम्पटा ।
तद् एव रासीप्सितम् ईप्सितो ऽर्चितो यद्-भग्न-याच्ञा भगवन् प्रतप्यते

yā tasya te pāda-saroruhārhaṇaṃ nikāmayet sākhila-kāma-lampaṭā |
tad eva rāsīpsitam īpsito 'rcito yad-bhagna-yācñā bhagavan pratapyate

---

05.18.022

मत्-प्राप्तये ऽजेश-सुरासुरादयस् तप्यन्त उग्रं तप ऐन्द्रिये धियः ।
ऋते भवत्-पाद-परायणान् न मां विन्दन्त्य् अहं त्वद्-धृदया यतो ऽजित

mat-prāptaye 'jeśa-surāsurādayas tapyanta ugraṃ tapa aindriye dhiyaḥ |
ṛte bhavat-pāda-parāyaṇān na māṃ vindanty ahaṃ tvad-dhṛdayā yato 'jita

---

05.18.023

स त्वं ममाप्य् अच्युत शीर्ष्णि वन्दितं कराम्बुजं यत् त्वद्-अधायि सात्वताम् ।
बिभर्षि मां लक्ष्म वरेण्य मायया क ईश्वरस्येहितम् ऊहितुं विभुर् इति

sa tvaṃ mamāpy acyuta śīrṣṇi vanditaṃ karāmbujaṃ yat tvad-adhāyi sātvatām |
bibharṣi māṃ lakṣma vareṇya māyayā ka īśvarasyehitam ūhituṃ vibhur iti

---

05.18.024

रम्यके च भगवतः प्रियतमं मात्स्यम् अवतार-रूपं तद्-वर्ष-पुरुषस्य मनोः प्राक्-प्रदर्शितं स इदानीम् अपि महता भक्ति-योगेनाराधयतीदं चोदाहरति

ramyake ca bhagavataḥ priyatamaṃ mātsyam avatāra-rūpaṃ tad-varṣa-puruṣasya manoḥ prāk-pradarśitaṃ sa idānīm api mahatā bhakti-yogenārādhayatīdaṃ codāharati

---

05.18.025

_* ओं नमो भगवते मुख्यतमाय नमः सत्त्वाय प्राणायौजसे सहसे बलाय महा-मत्स्याय नम इति

_ oṃ namo bhagavate mukhyatamāya namaḥ sattvāya prāṇāyaujase sahase balāya mahā-matsyāya nama iti*

---

05.18.026

_* अन्तर् बहिश् चाखिल-लोक-पालकैर् अदृष्ट-रूपो विचरस्य् उरु-स्वनः ।
स ईश्वरस् त्वं य इदं वशे ऽनयन् नाम्ना यथा दारुमयीं नरः स्त्रियम्

_ antar bahiś cākhila-loka-pālakair adṛṣṭa-rūpo vicarasy uru-svanaḥ |*
sa īśvaras tvaṃ ya idaṃ vaśe 'nayan nāmnā yathā dārumayīṃ naraḥ striyam

---

05.18.027

यं लोक-पालाः किल मत्सर-ज्वरा हित्वा यतन्तो ऽपि पृथक् समेत्य च ।
पातुं न शेकुर् द्वि-पदश् चतुष्-पदः सरीसृपं स्थाणु यद् अत्र दृश्यते

yaṃ loka-pālāḥ kila matsara-jvarā hitvā yatanto 'pi pṛthak sametya ca |
pātuṃ na śekur dvi-padaś catuṣ-padaḥ sarīsṛpaṃ sthāṇu yad atra dṛśyate

---

05.18.028

भवान् युगान्तार्णव ऊर्मि-मालिनि क्षोणीम् इमाम् ओषधि-वीरुधां निधिम् ।
मया सहोरु क्रमते ऽज ओजसा तस्मै जगत्-प्राण-गणात्मने नम इति

bhavān yugāntārṇava ūrmi-mālini kṣoṇīm imām oṣadhi-vīrudhāṃ nidhim |
mayā sahoru kramate 'ja ojasā tasmai jagat-prāṇa-gaṇātmane nama iti

---

05.18.029

हिरण्मये ऽपि भगवान् निवसति कूर्म-तनुं बिभ्राणस् तस्य तत् प्रियतमां तनुम् अर्यमा सह वर्ष-पुरुषैः पितृ-गणाधिपतिर् उपधावति मन्त्रम् इमं चानुजपति

hiraṇmaye 'pi bhagavān nivasati kūrma-tanuṃ bibhrāṇas tasya tat priyatamāṃ tanum aryamā saha varṣa-puruṣaiḥ pitṛ-gaṇādhipatir upadhāvati mantram imaṃ cānujapati

---

05.18.030

_* ओं नमो भगवते अकूपाराय सर्व-सत्त्व-गुण-विशेषणायानु-पलक्षित-स्थानाय नमो वर्ष्मणे नमो भूम्ने नमो नमो ऽवस्थानाय नमस् ते

_ oṃ namo bhagavate akūpārāya sarva-sattva-guṇa-viśeṣaṇāyānu-palakṣita-sthānāya namo varṣmaṇe namo bhūmne namo namo 'vasthānāya namas te*

---

05.18.031

_* यद्-रूपम् एतन् निज-माययार्पितम् अर्थ-स्वरूपं बहु-रूप-रूपितम् ।
सङ्ख्या न यस्यास्त्य् अयथोपलम्भनात् तस्मै नमस् ते ऽव्यपदेश-रूपिणे

_ yad-rūpam etan nija-māyayārpitam artha-svarūpaṃ bahu-rūpa-rūpitam |*
saṅkhyā na yasyāsty ayathopalambhanāt tasmai namas te 'vyapadeśa-rūpiṇe

---

05.18.032

जरायुजं स्वेदजम् अण्डजोद्भिदं चराचरं देवर्षि-पितृ-भूतम् ऐन्द्रियम् ।
द्यौः खं क्षितिः शैल-सरित्-समुद्र- द्वीप-ग्रहर्क्षेत्य् अभिधेय एकः

jarāyujaṃ svedajam aṇḍajodbhidaṃ carācaraṃ devarṣi-pitṛ-bhūtam aindriyam |
dyauḥ khaṃ kṣitiḥ śaila-sarit-samudra- dvīpa-graharkṣety abhidheya ekaḥ

---

05.18.033

यस्मिन्न् असङ्ख्येय-विशेष-नाम- रूपाकृतौ कविभिः कल्पितेयम् ।
सङ्ख्या यया तत्त्व-दृशापनीयते तस्मै नमः साङ्ख्य-निदर्शनाय ते इति

yasminn asaṅkhyeya-viśeṣa-nāma- rūpākṛtau kavibhiḥ kalpiteyam |
saṅkhyā yayā tattva-dṛśāpanīyate tasmai namaḥ sāṅkhya-nidarśanāya te iti

---

05.18.034

उत्तरेषु च कुरुषु भगवान् यज्ञ-पुरुषः कृत-वराह-रूप आस्ते तं तु देवी हैषा भूः सह कुरुभिर् अस्खलित-भक्ति-योगेनोपधावति इमां च परमाम् उपनिषदम् आवर्तयति

uttareṣu ca kuruṣu bhagavān yajña-puruṣaḥ kṛta-varāha-rūpa āste taṃ tu devī haiṣā bhūḥ saha kurubhir askhalita-bhakti-yogenopadhāvati imāṃ ca paramām upaniṣadam āvartayati

---

05.18.035

_* ओं नमो भगवते मन्त्र-तत्त्व-लिङ्गाय यज्ञ-क्रतवे महा-ध्वरावयवाय महा-पुरुषाय नमः कर्म-शुक्लाय त्रि-युगाय नमस् ते

_ oṃ namo bhagavate mantra-tattva-liṅgāya yajña-kratave mahā-dhvarāvayavāya mahā-puruṣāya namaḥ karma-śuklāya tri-yugāya namas te*

---

05.18.036

_* यस्य स्वरूपं कवयो विपश्चितो गुणेषु दारुष्व् इव जात-वेदसम् ।
मथ्नन्ति मथ्ना मनसा दिदृक्षवो गूढं क्रियार्थैर् नम ईरितात्मने

_ yasya svarūpaṃ kavayo vipaścito guṇeṣu dāruṣv iva jāta-vedasam |*
mathnanti mathnā manasā didṛkṣavo gūḍhaṃ kriyārthair nama īritātmane

---

05.18.037

द्रव्य-क्रिया-हेत्व्-अयनेश-कर्तृभिर् माया-गुणैर् वस्तु-निरीक्षितात्मने ।
अन्वीक्षयाङ्गातिशयात्म-बुद्धिभिर् निरस्त-मायाकृतये नमो नमः

dravya-kriyā-hetv-ayaneśa-kartṛbhir māyā-guṇair vastu-nirīkṣitātmane |
anvīkṣayāṅgātiśayātma-buddhibhir nirasta-māyākṛtaye namo namaḥ

---

05.18.038

करोति विश्व-स्थिति-संयमोदयं यस्येप्सितं नेप्सितम् ईक्षितुर् गुणैः ।
माया यथायो भ्रमते तद्-आश्रयं ग्राव्णो नमस् ते गुण-कर्म-साक्षिणे

karoti viśva-sthiti-saṃyamodayaṃ yasyepsitaṃ nepsitam īkṣitur guṇaiḥ |
māyā yathāyo bhramate tad-āśrayaṃ grāvṇo namas te guṇa-karma-sākṣiṇe

---

05.18.039

प्रमथ्य दैत्यं प्रतिवारणं मृधे यो मां रसाया जगद्-आदि-सूकरः ।
कृत्वाग्र-दंष्ट्रे निरगाद् उदन्वतः क्रीडन्न् इवेभः प्रणतास्मि तं विभुम् इति

pramathya daityaṃ prativāraṇaṃ mṛdhe yo māṃ rasāyā jagad-ādi-sūkaraḥ |
kṛtvāgra-daṃṣṭre niragād udanvataḥ krīḍann ivebhaḥ praṇatāsmi taṃ vibhum iti

05.19.001

0 श्री-शुक उवाच किम्पुरुषे वर्षे भगवन्तम् आदि-पुरुषं लक्ष्मणाग्रजं सीताभिरामं रामं तच्-चरण-सन्निकर्षाभिरतः परम-भागवतो हनुमान् सह किम्पुरुषैर् अविरत-भक्तिर् उपास्ते

0 śrī-śuka uvāca kimpuruṣe varṣe bhagavantam ādi-puruṣaṃ lakṣmaṇāgrajaṃ sītābhirāmaṃ rāmaṃ tac-caraṇa-sannikarṣābhirataḥ parama-bhāgavato hanumān saha kimpuruṣair avirata-bhaktir upāste

---

05.19.002

_* आर्ष्टिषेणेन सह गन्धर्वैर् अनुगीयमानां परम-कल्याणीं भर्तृ-भगवत्-कथां समुपशृणोति स्वयं चेदं गायति

_ ārṣṭiṣeṇena saha gandharvair anugīyamānāṃ parama-kalyāṇīṃ bhartṛ-bhagavat-kathāṃ samupaśṛṇoti svayaṃ cedaṃ gāyati*

---

05.19.003

_* ओं नमो भगवते उत्तमश्लोकाय नम आर्य-लक्षण-शील-व्रताय नम उपशिक्षितात्मन उपासित-लोकाय नमः साधु-वाद-निकषणाय नमो ब्रह्मण्य-देवाय महा-पुरुषाय महा-राजाय नम इति

_ oṃ namo bhagavate uttamaślokāya nama ārya-lakṣaṇa-śīla-vratāya nama upaśikṣitātmana upāsita-lokāya namaḥ sādhu-vāda-nikaṣaṇāya namo brahmaṇya-devāya mahā-puruṣāya mahā-rājāya nama iti*

---

05.19.004

_* यत् तद् विशुद्धानुभव-मात्रम् एकं स्व-तेजसा ध्वस्त-गुण-व्यवस्थम् ।
प्रत्यक् प्रशान्तं सुधियोपलम्भनं ह्य् अनाम-रूपं निरहं प्रपद्ये

_ yat tad viśuddhānubhava-mātram ekaṃ sva-tejasā dhvasta-guṇa-vyavastham |*
pratyak praśāntaṃ sudhiyopalambhanaṃ hy anāma-rūpaṃ nirahaṃ prapadye

---

05.19.005

मर्त्यावतारस् त्व् इह मर्त्य-शिक्षणं रक्षो-वधायैव न केवलं विभोः ।
कुतो ऽन्यथा स्याद् रमतः स्व आत्मनः सीता-कृतानि व्यसनानीश्वरस्य

martyāvatāras tv iha martya-śikṣaṇaṃ rakṣo-vadhāyaiva na kevalaṃ vibhoḥ |
kuto 'nyathā syād ramataḥ sva ātmanaḥ sītā-kṛtāni vyasanānīśvarasya

---

05.19.006

न वै स आत्मात्मवतां सुहृत्तमः सक्तस् त्रि-लोक्यां भगवान् वासुदेवः ।
न स्त्री-कृतं कश्मलम् अश्नुवीत न लक्ष्मणं चापि विहातुम् अर्हति

na vai sa ātmātmavatāṃ suhṛttamaḥ saktas tri-lokyāṃ bhagavān vāsudevaḥ |
na strī-kṛtaṃ kaśmalam aśnuvīta na lakṣmaṇaṃ cāpi vihātum arhati

---

05.19.007

न जन्म नूनं महतो न सौभगं न वाङ् न बुद्धिर् नाकृतिस् तोष-हेतुः ।
तैर् यद् विसृष्टान् अपि नो वनौकसश् चकार सख्ये बत लक्ष्मणाग्रजः

na janma nūnaṃ mahato na saubhagaṃ na vāṅ na buddhir nākṛtis toṣa-hetuḥ |
tair yad visṛṣṭān api no vanaukasaś cakāra sakhye bata lakṣmaṇāgrajaḥ

---

05.19.008

सुरो ऽसुरो वाप्य् अथ वानरो नरः सर्वात्मना यः सुकृतज्ञम् उत्तमम् ।
भजेत रामं मनुजाकृतिं हरिं य उत्तरान् अनयत् कोसलान् दिवम् इति

suro 'suro vāpy atha vānaro naraḥ sarvātmanā yaḥ sukṛtajñam uttamam |
bhajeta rāmaṃ manujākṛtiṃ hariṃ ya uttarān anayat kosalān divam iti

---

05.19.009

भारते ऽपि वर्षे भगवान् नर-नारायणाख्य आकल्पान्तम् उपचित-धर्म-ज्ञान-वैराग्यैश्वर्योपशमोपरमात्मोपलम्भनम् अनुग्रहायात्मवताम् अनुकम्पया तपो ऽव्यक्त-गतिश् चरति

bhārate 'pi varṣe bhagavān nara-nārāyaṇākhya ākalpāntam upacita-dharma-jñāna-vairāgyaiśvaryopaśamoparamātmopalambhanam anugrahāyātmavatām anukampayā tapo 'vyakta-gatiś carati

---

05.19.010

_* तं भगवान् नारदो वर्णाश्रमवतीभिर् भारतीभिः प्रजाभिर् भगवत्-प्रोक्ताभ्यां साङ्ख्य-योगाभ्यां भगवद्-अनुभावोपवर्णनं सावर्णेर् उपदेक्ष्यमाणः परम-भक्ति-भावेनोपसरति इदं चाभिगृणाति

_ taṃ bhagavān nārado varṇāśramavatībhir bhāratībhiḥ prajābhir bhagavat-proktābhyāṃ sāṅkhya-yogābhyāṃ bhagavad-anubhāvopavarṇanaṃ sāvarṇer upadekṣyamāṇaḥ parama-bhakti-bhāvenopasarati idaṃ cābhigṛṇāti*

---

05.19.011

_* ओं नमो भगवते उपशम-शीलायोपरतानात्म्याय नमो ऽकिञ्चन-वित्ताय ऋषि-ऋषभाय नर-नारायणाय परमहंस-परम-गुरवे आत्मारामाधिपतये नमो नम इति

_ oṃ namo bhagavate upaśama-śīlāyoparatānātmyāya namo 'kiñcana-vittāya ṛṣi-ṛṣabhāya nara-nārāyaṇāya paramahaṃsa-parama-gurave ātmārāmādhipataye namo nama iti*

---

05.19.012

_*

_*

---

05.19.012

0 गायति चेदम् कर्तास्य सर्गादिषु यो न बध्यते न हन्यते देह-गतो ऽपि दैहिकैः ।
द्रष्टुर् न दृग् यस्य गुणैर् विदूष्यते तस्मै नमो ऽसक्त-विविक्त-साक्षिणे

0 gāyati cedam kartāsya sargādiṣu yo na badhyate na hanyate deha-gato 'pi daihikaiḥ |
draṣṭur na dṛg yasya guṇair vidūṣyate tasmai namo 'sakta-vivikta-sākṣiṇe

---

05.19.013

इदं हि योगेश्वर योग-नैपुणं हिरण्यगर्भो भगवाञ् जगाद यत् ।
यद् अन्त-काले त्वयि निर्गुणे मनो भक्त्या दधीतोज्झित-दुष्कलेवरः

idaṃ hi yogeśvara yoga-naipuṇaṃ hiraṇyagarbho bhagavāñ jagāda yat |
yad anta-kāle tvayi nirguṇe mano bhaktyā dadhītojjhita-duṣkalevaraḥ

---

05.19.014

यथैहिकामुष्मिक-काम-लम्पटः सुतेषु दारेषु धनेषु चिन्तयन् ।
शङ्केत विद्वान् कुकलेवरात्ययाद् यस् तस्य यत्नः श्रम एव केवलम्

yathaihikāmuṣmika-kāma-lampaṭaḥ suteṣu dāreṣu dhaneṣu cintayan |
śaṅketa vidvān kukalevarātyayād yas tasya yatnaḥ śrama eva kevalam

---

05.19.015

तन् नः प्रभो त्वं कुकलेवरार्पितां त्वन्-माययाहं-ममताम् अधोक्षज ।
भिन्द्याम येनाशु वयं सुदुर्भिदां विधेहि योगं त्वयि नः स्वभावम् इति

tan naḥ prabho tvaṃ kukalevarārpitāṃ tvan-māyayāhaṃ-mamatām adhokṣaja |
bhindyāma yenāśu vayaṃ sudurbhidāṃ vidhehi yogaṃ tvayi naḥ svabhāvam iti

---

05.19.016

भारते ऽप्य् अस्मिन् वर्षे सरिच्-छैलाः सन्ति बहवो मलयो मङ्गल-प्रस्थो मैनाकस् त्रिकूट ऋषभः कूटकः कोल्लकः सह्यो देवगिरिर् ऋष्यमूकः श्री-शैलो वेङ्कटो महेन्द्रो वारिधारो विन्ध्यः शुक्तिमान् ऋक्षगिरिः पारियात्रो द्रोणश् चित्रकूटो गोवर्धनो रैवतकः ककुभो नीलो गोकामुख इन्द्रकीलः कामगिरिर् इति चान्ये च शत-सहस्रशः शैलास् तेषां नितम्ब-प्रभवा नदा नद्यश् च सन्त्य् असङ्ख्याताः

bhārate 'py asmin varṣe saric-chailāḥ santi bahavo malayo maṅgala-prastho mainākas trikūṭa ṛṣabhaḥ kūṭakaḥ kollakaḥ sahyo devagirir ṛṣyamūkaḥ śrī-śailo veṅkaṭo mahendro vāridhāro vindhyaḥ śuktimān ṛkṣagiriḥ pāriyātro droṇaś citrakūṭo govardhano raivatakaḥ kakubho nīlo gokāmukha indrakīlaḥ kāmagirir iti cānye ca śata-sahasraśaḥ śailās teṣāṃ nitamba-prabhavā nadā nadyaś ca santy asaṅkhyātāḥ

---

05.19.017

_* एतासाम् अपो भारत्यः प्रजा नामभिर् एव पुनन्तीनाम् आत्मना चोपस्पृशन्ति

_ etāsām apo bhāratyaḥ prajā nāmabhir eva punantīnām ātmanā copaspṛśanti*

---

05.19.018

_* चन्द्रवसा ताम्रपर्णी अवटोदा कृतमाला वैहायसी कावेरी वेणी पयस्विनी शर्करावर्ता तुङ्गभद्रा कृष्णावेण्या भीमरथी गोदावरी निर्विन्ध्या पयोष्णी तापी रेवा सुरसा नर्मदा चर्मण्वती सिन्धुर् अन्धः शोणश् च नदौ महानदी वेदस्मृतिर् ऋषिकुल्या त्रिसामा कौशिकी मन्दाकिनी यमुना सरस्वती दृषद्वती गोमती सरयू रोधस्वती सप्तवती सुषोमा शतद्रूश् चन्द्रभागा मरुद्वृधा वितस्ता असिक्नी विश्वेति महा-नद्यः

_ candravasā tāmraparṇī avaṭodā kṛtamālā vaihāyasī kāverī veṇī payasvinī śarkarāvartā tuṅgabhadrā kṛṣṇāveṇyā bhīmarathī godāvarī nirvindhyā payoṣṇī tāpī revā surasā narmadā carmaṇvatī sindhur andhaḥ śoṇaś ca nadau mahānadī vedasmṛtir ṛṣikulyā trisāmā kauśikī mandākinī yamunā sarasvatī dṛṣadvatī gomatī sarayū rodhasvatī saptavatī suṣomā śatadrūś candrabhāgā marudvṛdhā vitastā asiknī viśveti mahā-nadyaḥ*

---

05.19.019

_* अस्मिन्न् एव वर्षे पुरुषैर् लब्ध-जन्मभिः शुक्ल-लोहित-कृष्ण-वर्णेन स्वारब्धेन कर्मणा दिव्य-मानुष-नारक-गतयो बह्व्य आत्मन आनुपूर्व्येण सर्वा ह्य् एव सर्वेषां विधीयन्ते यथा-वर्ण-विधानम् अपवर्गश् चापि भवति

_ asminn eva varṣe puruṣair labdha-janmabhiḥ śukla-lohita-kṛṣṇa-varṇena svārabdhena karmaṇā divya-mānuṣa-nāraka-gatayo bahvya ātmana ānupūrvyeṇa sarvā hy eva sarveṣāṃ vidhīyante yathā-varṇa-vidhānam apavargaś cāpi bhavati*

---

05.19.020

_* यो ऽसौ भगवति सर्व-भूतात्मन्य् अनात्म्ये ऽनिरुक्ते ऽनिलयने परमात्मनि वासुदेवे ऽनन्य-निमित्त-भक्ति-योग-लक्षणो नाना-गति-निमित्ताविद्या-ग्रन्थि-रन्धन-द्वारेण यदा हि महा-पुरुष-पुरुष-प्रसङ्गः

_ yo 'sau bhagavati sarva-bhūtātmany anātmye 'nirukte 'nilayane paramātmani vāsudeve 'nanya-nimitta-bhakti-yoga-lakṣaṇo nānā-gati-nimittāvidyā-granthi-randhana-dvāreṇa yadā hi mahā-puruṣa-puruṣa-prasaṅgaḥ*

---

05.19.021

_*

_*

---

05.19.021

0 एतद् एव हि देवा गायन्ति अहो अमीषां किम् अकारि शोभनं प्रसन्न एषां स्विद् उत स्वयं हरिः ।
यैर् जन्म लब्धं नृषु भारताजिरे मुकुन्द-सेवौपयिकं स्पृहा हि नः

0 etad eva hi devā gāyanti aho amīṣāṃ kim akāri śobhanaṃ prasanna eṣāṃ svid uta svayaṃ hariḥ |
yair janma labdhaṃ nṛṣu bhāratājire mukunda-sevaupayikaṃ spṛhā hi naḥ

---

05.19.022

किं दुष्करैर् नः क्रतुभिस् तपो-व्रतैर् दानादिभिर् वा द्युजयेन फल्गुना ।
न यत्र नारायण-पाद-पङ्कज- स्मृतिः प्रमुष्टातिशयेन्द्रियोत्सवात्

kiṃ duṣkarair naḥ kratubhis tapo-vratair dānādibhir vā dyujayena phalgunā |
na yatra nārāyaṇa-pāda-paṅkaja- smṛtiḥ pramuṣṭātiśayendriyotsavāt

---

05.19.023

कल्पायुषां स्थानजयात् पुनर्-भवात् क्षणायुषां भारत-भूजयो वरम् ।
क्षणेन मर्त्येन कृतं मनस्विनः सन्न्यस्य संयान्त्य् अभयं पदं हरेः

kalpāyuṣāṃ sthānajayāt punar-bhavāt kṣaṇāyuṣāṃ bhārata-bhūjayo varam |
kṣaṇena martyena kṛtaṃ manasvinaḥ sannyasya saṃyānty abhayaṃ padaṃ hareḥ

---

05.19.024

न यत्र वैकुण्ठ-कथा-सुधापगा न साधवो भागवतास् तदाश्रयाः ।
न यत्र यज्ञेश-मखा महोत्सवाः सुरेश-लोको ऽपि न वै स सेव्यताम्

na yatra vaikuṇṭha-kathā-sudhāpagā na sādhavo bhāgavatās tadāśrayāḥ |
na yatra yajñeśa-makhā mahotsavāḥ sureśa-loko 'pi na vai sa sevyatām

---

05.19.025

प्राप्ता नृ-जातिं त्व् इह ये च जन्तवो ज्ञान-क्रिया-द्रव्य-कलाप-सम्भृताम् ।
न वै यतेरन्न् अपुनर्-भवाय ते भूयो वनौका इव यान्ति बन्धनम्

prāptā nṛ-jātiṃ tv iha ye ca jantavo jñāna-kriyā-dravya-kalāpa-sambhṛtām |
na vai yaterann apunar-bhavāya te bhūyo vanaukā iva yānti bandhanam

---

05.19.026

यैः श्रद्धया बर्हिषि भागशो हविर् निरुप्तम् इष्टं विधि-मन्त्र-वस्तुतः ।
एकः पृथङ्-नामभिर् आहुतो मुदा गृह्णाति पूर्णः स्वयम् आशिषां प्रभुः

yaiḥ śraddhayā barhiṣi bhāgaśo havir niruptam iṣṭaṃ vidhi-mantra-vastutaḥ |
ekaḥ pṛthaṅ-nāmabhir āhuto mudā gṛhṇāti pūrṇaḥ svayam āśiṣāṃ prabhuḥ

---

05.19.027

सत्यं दिशत्य् अर्थितम् अर्थितो नृणां नैवार्थदो यत् पुनर् अर्थिता यतः ।
स्वयं विधत्ते भजताम् अनिच्छताम् इच्छापिधानं निज-पाद-पल्लवम्

satyaṃ diśaty arthitam arthito nṛṇāṃ naivārthado yat punar arthitā yataḥ |
svayaṃ vidhatte bhajatām anicchatām icchāpidhānaṃ nija-pāda-pallavam

---

05.19.028

यद्य् अत्र नः स्वर्ग-सुखावशेषितं स्विष्टस्य सूक्तस्य कृतस्य शोभनम् ।
तेनाजनाभे स्मृतिमज् जन्म नः स्याद् वर्षे हरिर् यद्-भजतां शं तनोति

yady atra naḥ svarga-sukhāvaśeṣitaṃ sviṣṭasya sūktasya kṛtasya śobhanam |
tenājanābhe smṛtimaj janma naḥ syād varṣe harir yad-bhajatāṃ śaṃ tanoti

---

05.19.029

0 श्री-शुक उवाच जम्बूद्वीपस्य च राजन्न् उपद्वीपान् अष्टौ हैक उपदिशन्ति सगरात्मजैर् अश्वान्वेषण इमां महीं परितो निखनद्भिर् उपकल्पितान्

0 śrī-śuka uvāca jambūdvīpasya ca rājann upadvīpān aṣṭau haika upadiśanti sagarātmajair aśvānveṣaṇa imāṃ mahīṃ parito nikhanadbhir upakalpitān

---

05.19.030

_* तद् यथा स्वर्णप्रस्थश् चन्द्रशुक्ल आवर्तनो रमणको मन्दरहरिणः पाञ्चजन्यः सिंहलो लङ्केति

_ tad yathā svarṇaprasthaś candraśukla āvartano ramaṇako mandarahariṇaḥ pāñcajanyaḥ siṃhalo laṅketi*

---

05.19.031

_* एवं तव भारतोत्तम जम्बूद्वीप-वर्ष-विभागो यथोपदेशम् उपवर्णित इति

_ evaṃ tava bhāratottama jambūdvīpa-varṣa-vibhāgo yathopadeśam upavarṇita iti*