3. Bhāgavata Purāṇa (part 3 of 4)

08.16.001

0 श्रीशुक उवाच एवं पुत्रेषु नष्टेषु देवमातादितिस्तदा ।
हृते त्रिविष्टपे दैत्यैः पर्यतप्यदनाथवत्

0 śrīśuka uvāca evaṃ putreṣu naṣṭeṣu devamātāditistadā |
hṛte triviṣṭape daityaiḥ paryatapyadanāthavat

---

08.16.002

एकदा कश्यपस्तस्या आश्रमं भगवान् अगात् ।
निरुत्सवं निरानन्दं समाधेर्विरतश्चिरात्

ekadā kaśyapastasyā āśramaṃ bhagavān agāt |
nirutsavaṃ nirānandaṃ samādhervirataścirāt

---

08.16.003

स पत्नीं दीनवदनां कृतासनपरिग्रहः ।
सभाजितो यथान्यायमिदमाह कुरूद्वह

sa patnīṃ dīnavadanāṃ kṛtāsanaparigrahaḥ |
sabhājito yathānyāyamidamāha kurūdvaha

---

08.16.004

अप्य् अभद्रं न विप्राणां भद्रे लोके ऽधुनागतम् ।
न धर्मस्य न लोकस्य मृत्योश्छन्दानुवर्तिनः

apy abhadraṃ na viprāṇāṃ bhadre loke 'dhunāgatam |
na dharmasya na lokasya mṛtyośchandānuvartinaḥ

---

08.16.005

अपि वाकुशलं किञ्चिद्गृहेषु गृहमेधिनि ।
धर्मस्यार्थस्य कामस्य यत्र योगो ह्य् अयोगिनाम्

api vākuśalaṃ kiñcidgṛheṣu gṛhamedhini |
dharmasyārthasya kāmasya yatra yogo hy ayoginām

---

08.16.006

अपि वातिथयो ऽभ्येत्य कुटुम्बासक्तया त्वया ।
गृहादपूजिता याताः प्रत्युत्थानेन वा क्वचित्

api vātithayo 'bhyetya kuṭumbāsaktayā tvayā |
gṛhādapūjitā yātāḥ pratyutthānena vā kvacit

---

08.16.007

गृहेषु येष्वतिथयो नार्चिताः सलिलैरपि ।
यदि निर्यान्ति ते नूनं फेरुराजगृहोपमाः

gṛheṣu yeṣvatithayo nārcitāḥ salilairapi |
yadi niryānti te nūnaṃ pherurājagṛhopamāḥ

---

08.16.008

अप्य् अग्नयस्तु वेलायां न हुता हविषा सति ।
त्वयोद्विग्नधिया भद्रे प्रोषिते मयि कर्हिचित्

apy agnayastu velāyāṃ na hutā haviṣā sati |
tvayodvignadhiyā bhadre proṣite mayi karhicit

---

08.16.009

यत्पूजया कामदुघान् याति लोकान् गृहान्वितः ।
ब्राह्मणो ऽग्निश्च वै विष्णोः सर्वदेवात्मनो मुखम्

yatpūjayā kāmadughān yāti lokān gṛhānvitaḥ |
brāhmaṇo 'gniśca vai viṣṇoḥ sarvadevātmano mukham

---

08.16.010

अपि सर्वे कुशलिनस्तव पुत्रा मनस्विनि ।
लक्षये ऽस्वस्थमात्मानं भवत्या लक्षणैरहम्

api sarve kuśalinastava putrā manasvini |
lakṣaye 'svasthamātmānaṃ bhavatyā lakṣaṇairaham

---

08.16.011

0 श्रीअदितिरुवाच भद्रं द्विजगवां ब्रह्मन् धर्मस्यास्य जनस्य च ।
त्रिवर्गस्य परं क्षेत्रं गृहमेधिन् गृहा इमे

0 śrīaditiruvāca bhadraṃ dvijagavāṃ brahman dharmasyāsya janasya ca |
trivargasya paraṃ kṣetraṃ gṛhamedhin gṛhā ime

---

08.16.012

अग्नयो ऽतिथयो भृत्या भिक्षवो ये च लिप्सवः ।
सर्वं भगवतो ब्रह्मन्ननुध्यानान् न रिष्यति

agnayo 'tithayo bhṛtyā bhikṣavo ye ca lipsavaḥ |
sarvaṃ bhagavato brahmannanudhyānān na riṣyati

---

08.16.013

को नु मे भगवन् कामो न सम्पद्येत मानसः ।
यस्या भवान् प्रजाध्यक्ष एवं धर्मान् प्रभाषते

ko nu me bhagavan kāmo na sampadyeta mānasaḥ |
yasyā bhavān prajādhyakṣa evaṃ dharmān prabhāṣate

---

08.16.014

तवैव मारीच मनःशरीरजाः प्रजा इमाः सत्त्वरजस्तमोजुषः ।
समो भवांस्तास्वसुरादिषु प्रभो तथापि भक्तं भजते महेश्वरः

tavaiva mārīca manaḥśarīrajāḥ prajā imāḥ sattvarajastamojuṣaḥ |
samo bhavāṃstāsvasurādiṣu prabho tathāpi bhaktaṃ bhajate maheśvaraḥ

---

08.16.015

तस्मादीश भजन्त्या मे श्रेयश्चिन्तय सुव्रत ।
हृतश्रियो हृतस्थानान् सपत्नैः पाहि नः प्रभो

tasmādīśa bhajantyā me śreyaścintaya suvrata |
hṛtaśriyo hṛtasthānān sapatnaiḥ pāhi naḥ prabho

---

08.16.016

परैर्विवासिता साहं मग्ना व्यसनसागरे ।
ऐश्वर्यं श्रीर्यशः स्थानं हृतानि प्रबलैर्मम

parairvivāsitā sāhaṃ magnā vyasanasāgare |
aiśvaryaṃ śrīryaśaḥ sthānaṃ hṛtāni prabalairmama

---

08.16.017

यथा तानि पुनः साधो प्रपद्येरन् ममात्मजाः ।
तथा विधेहि कल्याणं धिया कल्याणकृत्तम

yathā tāni punaḥ sādho prapadyeran mamātmajāḥ |
tathā vidhehi kalyāṇaṃ dhiyā kalyāṇakṛttama

---

08.16.018

0 श्रीशुक उवाच एवमभ्यर्थितो ऽदित्या कस्तामाह स्मयन्निव ।
अहो मायाबलं विष्णोः स्नेहबद्धमिदं जगत्

0 śrīśuka uvāca evamabhyarthito 'dityā kastāmāha smayanniva |
aho māyābalaṃ viṣṇoḥ snehabaddhamidaṃ jagat

---

08.16.019

क्व देहो भौतिको ऽनात्मा क्व चात्मा प्रकृतेः परः ।
कस्य के पतिपुत्राद्या मोह एव हि कारणम्

kva deho bhautiko 'nātmā kva cātmā prakṛteḥ paraḥ |
kasya ke patiputrādyā moha eva hi kāraṇam

---

08.16.020

उपतिष्ठस्व पुरुषं भगवन्तं जनार्दनम् ।
सर्वभूतगुहावासं वासुदेवं जगद्गुरुम्

upatiṣṭhasva puruṣaṃ bhagavantaṃ janārdanam |
sarvabhūtaguhāvāsaṃ vāsudevaṃ jagadgurum

---

08.16.021

स विधास्यति ते कामान् हरिर्दीनानुकम्पनः ।
अमोघा भगवद्भक्तिर्नेतरेति मतिर्मम

sa vidhāsyati te kāmān harirdīnānukampanaḥ |
amoghā bhagavadbhaktirnetareti matirmama

---

08.16.022

0 श्रीअदितिरुवाच केनाहं विधिना ब्रह्मन्नुपस्थास्ये जगत्पतिम् ।
यथा मे सत्यसङ्कल्पो विदध्यात् स मनोरथम्

0 śrīaditiruvāca kenāhaṃ vidhinā brahmannupasthāsye jagatpatim |
yathā me satyasaṅkalpo vidadhyāt sa manoratham

---

08.16.023

आदिश त्वं द्विजश्रेष्ठ विधिं तदुपधावनम् ।
आशु तुष्यति मे देवः सीदन्त्याः सह पुत्रकैः

ādiśa tvaṃ dvijaśreṣṭha vidhiṃ tadupadhāvanam |
āśu tuṣyati me devaḥ sīdantyāḥ saha putrakaiḥ

---

08.16.024

0 श्रीकश्यप उवाच एतन् मे भगवान् पृष्टः प्रजाकामस्य पद्मजः ।
यदाह ते प्रवक्ष्यामि व्रतं केशवतोषणम्

0 śrīkaśyapa uvāca etan me bhagavān pṛṣṭaḥ prajākāmasya padmajaḥ |
yadāha te pravakṣyāmi vrataṃ keśavatoṣaṇam

---

08.16.025

फाल्गुनस्यामले पक्षे द्वादशाहं पयोव्रतम् ।
अर्चयेदरविन्दाक्षं भक्त्या परमयान्वितः

phālgunasyāmale pakṣe dvādaśāhaṃ payovratam |
arcayedaravindākṣaṃ bhaktyā paramayānvitaḥ

---

08.16.026

सिनीवाल्यां मृदालिप्य स्नायात् क्रोडविदीर्णया ।
यदि लभ्येत वै स्रोतस्य् एतं मन्त्रमुदीरयेत्

sinīvālyāṃ mṛdālipya snāyāt kroḍavidīrṇayā |
yadi labhyeta vai srotasy etaṃ mantramudīrayet

---

08.16.027

त्वं देव्य् आदिवराहेण रसायाः स्थानमिच्छता ।
उद्धृतासि नमस्तुभ्यं पाप्मानं मे प्रणाशय

tvaṃ devy ādivarāheṇa rasāyāḥ sthānamicchatā |
uddhṛtāsi namastubhyaṃ pāpmānaṃ me praṇāśaya

---

08.16.028

निर्वर्तितात्मनियमो देवमर्चेत् समाहितः ।
अर्चायां स्थण्डिले सूर्ये जले वह्नौ गुरावपि

nirvartitātmaniyamo devamarcet samāhitaḥ |
arcāyāṃ sthaṇḍile sūrye jale vahnau gurāvapi

---

08.16.029

नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महीयसे ।
सर्वभूतनिवासाय वासुदेवाय साक्षिणे

namastubhyaṃ bhagavate puruṣāya mahīyase |
sarvabhūtanivāsāya vāsudevāya sākṣiṇe

---

08.16.030

नमो ऽव्यक्ताय सूक्ष्माय प्रधानपुरुषाय च ।
चतुर्विंशद्गुणज्ञाय गुणसङ्ख्यानहेतवे

namo 'vyaktāya sūkṣmāya pradhānapuruṣāya ca |
caturviṃśadguṇajñāya guṇasaṅkhyānahetave

---

08.16.031

नमो द्विशीर्ष्णे त्रिपदे चतुःशृङ्गाय तन्तवे ।
सप्तहस्ताय यज्ञाय त्रयीविद्यात्मने नमः

namo dviśīrṣṇe tripade catuḥśṛṅgāya tantave |
saptahastāya yajñāya trayīvidyātmane namaḥ

---

08.16.032

नमः शिवाय रुद्राय नमः शक्तिधराय च ।
सर्वविद्याधिपतये भूतानां पतये नमः

namaḥ śivāya rudrāya namaḥ śaktidharāya ca |
sarvavidyādhipataye bhūtānāṃ pataye namaḥ

---

08.16.033

नमो हिरण्यगर्भाय प्राणाय जगदात्मने ।
योगैश्वर्यशरीराय नमस्ते योगहेतवे

namo hiraṇyagarbhāya prāṇāya jagadātmane |
yogaiśvaryaśarīrāya namaste yogahetave

---

08.16.034

नमस्त आदिदेवाय साक्षिभूताय ते नमः ।
नारायणाय ऋषये नराय हरये नमः

namasta ādidevāya sākṣibhūtāya te namaḥ |
nārāyaṇāya ṛṣaye narāya haraye namaḥ

---

08.16.035

नमो मरकतश्याम वपुषे ऽधिगतश्रिये ।
केशवाय नमस्तुभ्यं नमस्ते पीतवाससे

namo marakataśyāma vapuṣe 'dhigataśriye |
keśavāya namastubhyaṃ namaste pītavāsase

---

08.16.036

त्वं सर्ववरदः पुंसां वरेण्य वरदर्षभ ।
अतस्ते श्रेयसे धीराः पादरेणुमुपासते

tvaṃ sarvavaradaḥ puṃsāṃ vareṇya varadarṣabha |
ataste śreyase dhīrāḥ pādareṇumupāsate

---

08.16.037

अन्ववर्तन्त यं देवाः श्रीश्च तत्पादपद्मयोः ।
स्पृहयन्त इवामोदं भगवान् मे प्रसीदताम्

anvavartanta yaṃ devāḥ śrīśca tatpādapadmayoḥ |
spṛhayanta ivāmodaṃ bhagavān me prasīdatām

---

08.16.038

एतैर्मन्त्रैर्हृषीकेशमावाहनपुरस्कृतम् ।
अर्चयेच् छ्रद्धया युक्तः पाद्योपस्पर्शनादिभिः

etairmantrairhṛṣīkeśamāvāhanapuraskṛtam |
arcayec chraddhayā yuktaḥ pādyopasparśanādibhiḥ

---

08.16.039

अर्चित्वा गन्धमाल्याद्यैः पयसा स्नपयेद्विभुम् ।
वस्त्रोपवीताभरण पाद्योपस्पर्शनैस्ततः ।
गन्धधूपादिभिश्चार्चेद्द्वादशाक्षरविद्यया

arcitvā gandhamālyādyaiḥ payasā snapayedvibhum |
vastropavītābharaṇa pādyopasparśanaistataḥ |
gandhadhūpādibhiścārceddvādaśākṣaravidyayā

---

08.16.040

शृतं पयसि नैवेद्यं शाल्यन्नं विभवे सति ।
ससर्पिः सगुडं दत्त्वा जुहुयान् मूलविद्यया

śṛtaṃ payasi naivedyaṃ śālyannaṃ vibhave sati |
sasarpiḥ saguḍaṃ dattvā juhuyān mūlavidyayā

---

08.16.041

निवेदितं तद्भक्ताय दद्याद्भुञ्जीत वा स्वयम् ।
दत्त्वाचमनमर्चित्वा ताम्बूलं च निवेदयेत्

niveditaṃ tadbhaktāya dadyādbhuñjīta vā svayam |
dattvācamanamarcitvā tāmbūlaṃ ca nivedayet

---

08.16.042

जपेदष्टोत्तरशतं स्तुवीत स्तुतिभिः प्रभुम् ।
कृत्वा प्रदक्षिणं भूमौ प्रणमेद्दण्डवन् मुदा

japedaṣṭottaraśataṃ stuvīta stutibhiḥ prabhum |
kṛtvā pradakṣiṇaṃ bhūmau praṇameddaṇḍavan mudā

---

08.16.043

कृत्वा शिरसि तच्छेषां देवमुद्वासयेत् ततः ।
द्व्यवरान् भोजयेद्विप्रान् पायसेन यथोचितम्

kṛtvā śirasi taccheṣāṃ devamudvāsayet tataḥ |
dvyavarān bhojayedviprān pāyasena yathocitam

---

08.16.044

भुञ्जीत तैरनुज्ञातः सेष्टः शेषं सभाजितैः ।
ब्रह्मचार्य् अथ तद्रात्र्यां श्वो भूते प्रथमे ऽहनि

bhuñjīta tairanujñātaḥ seṣṭaḥ śeṣaṃ sabhājitaiḥ |
brahmacāry atha tadrātryāṃ śvo bhūte prathame 'hani

---

08.16.045

स्नातः शुचिर्यथोक्तेन विधिना सुसमाहितः ।
पयसा स्नापयित्वार्चेद्यावद्व्रतसमापनम्

snātaḥ śuciryathoktena vidhinā susamāhitaḥ |
payasā snāpayitvārcedyāvadvratasamāpanam

---

08.16.046

पयोभक्षो व्रतमिदं चरेद्विष्ण्वर्चनादृतः ।
पूर्ववज् जुहुयादग्निं ब्राह्मणांश्चापि भोजयेत्

payobhakṣo vratamidaṃ caredviṣṇvarcanādṛtaḥ |
pūrvavaj juhuyādagniṃ brāhmaṇāṃścāpi bhojayet

---

08.16.047

एवं त्वहरहः कुर्याद्द्वादशाहं पयोव्रतम् ।
हरेराराधनं होममर्हणं द्विजतर्पणम्

evaṃ tvaharahaḥ kuryāddvādaśāhaṃ payovratam |
harerārādhanaṃ homamarhaṇaṃ dvijatarpaṇam

---

08.16.048

प्रतिपद्दिनमारभ्य यावच् छुक्लत्रयोदशीम् ।
ब्रह्मचर्यमधःस्वप्नं स्नानं त्रिषवणं चरेत्

pratipaddinamārabhya yāvac chuklatrayodaśīm |
brahmacaryamadhaḥsvapnaṃ snānaṃ triṣavaṇaṃ caret

---

08.16.049

वर्जयेदसदालापं भोगान् उच्चावचांस्तथा ।
अहिंस्रः सर्वभूतानां वासुदेवपरायणः

varjayedasadālāpaṃ bhogān uccāvacāṃstathā |
ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ vāsudevaparāyaṇaḥ

---

08.16.050

त्रयोदश्यामथो विष्णोः स्नपनं पञ्चकैर्विभोः ।
कारयेच् छास्त्रदृष्टेन विधिना विधिकोविदैः

trayodaśyāmatho viṣṇoḥ snapanaṃ pañcakairvibhoḥ |
kārayec chāstradṛṣṭena vidhinā vidhikovidaiḥ

---

08.16.051

पूजां च महतीं कुर्याद्वित्तशाठ्यविवर्जितः ।
चरुं निरूप्य पयसि शिपिविष्टाय विष्णवे

pūjāṃ ca mahatīṃ kuryādvittaśāṭhyavivarjitaḥ |
caruṃ nirūpya payasi śipiviṣṭāya viṣṇave

---

08.16.052

सूक्तेन तेन पुरुषं यजेत सुसमाहितः ।
नैवेद्यं चातिगुणवद्दद्यात् पुरुषतुष्टिदम्

sūktena tena puruṣaṃ yajeta susamāhitaḥ |
naivedyaṃ cātiguṇavaddadyāt puruṣatuṣṭidam

---

08.16.053

आचार्यं ज्ञानसम्पन्नं वस्त्राभरणधेनुभिः ।
तोषयेदृत्विजश्चैव तद्विद्ध्य् आराधनं हरेः

ācāryaṃ jñānasampannaṃ vastrābharaṇadhenubhiḥ |
toṣayedṛtvijaścaiva tadviddhy ārādhanaṃ hareḥ

---

08.16.054

भोजयेत् तान् गुणवता सदन्नेन शुचिस्मिते ।
अन्यांश्च ब्राह्मणान् छक्त्या ये च तत्र समागताः

bhojayet tān guṇavatā sadannena śucismite |
anyāṃśca brāhmaṇān chaktyā ye ca tatra samāgatāḥ

---

08.16.055

दक्षिणां गुरवे दद्यादृत्विग्भ्यश्च यथार्हतः ।
अन्नाद्येनाश्वपाकांश्च प्रीणयेत् समुपागतान्

dakṣiṇāṃ gurave dadyādṛtvigbhyaśca yathārhataḥ |
annādyenāśvapākāṃśca prīṇayet samupāgatān

---

08.16.056

भुक्तवत्सु च सर्वेषु दीनान्धकृपणादिषु ।
विष्णोस्तत् प्रीणनं विद्वान् भुञ्जीत सह बन्धुभिः

bhuktavatsu ca sarveṣu dīnāndhakṛpaṇādiṣu |
viṣṇostat prīṇanaṃ vidvān bhuñjīta saha bandhubhiḥ

---

08.16.057

नृत्यवादित्रगीतैश्च स्तुतिभिः स्वस्तिवाचकैः ।
कारयेत् तत्कथाभिश्च पूजां भगवतो ऽन्वहम्

nṛtyavāditragītaiśca stutibhiḥ svastivācakaiḥ |
kārayet tatkathābhiśca pūjāṃ bhagavato 'nvaham

---

08.16.058

एतत् पयोव्रतं नाम पुरुषाराधनं परम् ।
पितामहेनाभिहितं मया ते समुदाहृतम्

etat payovrataṃ nāma puruṣārādhanaṃ param |
pitāmahenābhihitaṃ mayā te samudāhṛtam

---

08.16.059

त्वं चानेन महाभागे सम्यक् चीर्णेन केशवम् ।
आत्मना शुद्धभावेन नियतात्मा भजाव्ययम्

tvaṃ cānena mahābhāge samyak cīrṇena keśavam |
ātmanā śuddhabhāvena niyatātmā bhajāvyayam

---

08.16.060

अयं वै सर्वयज्ञाख्यः सर्वव्रतमिति स्मृतम् ।
तपःसारमिदं भद्रे दानं चेश्वरतर्पणम्

ayaṃ vai sarvayajñākhyaḥ sarvavratamiti smṛtam |
tapaḥsāramidaṃ bhadre dānaṃ ceśvaratarpaṇam

---

08.16.061

त एव नियमाः साक्षात् त एव च यमोत्तमाः ।
तपो दानं व्रतं यज्ञो येन तुष्यत्य् अधोक्षजः

ta eva niyamāḥ sākṣāt ta eva ca yamottamāḥ |
tapo dānaṃ vrataṃ yajño yena tuṣyaty adhokṣajaḥ

---

08.16.062

तस्मादेतद्व्रतं भद्रे प्रयता श्रद्धयाचर ।
भगवान् परितुष्टस्ते वरान् आशु विधास्यति

tasmādetadvrataṃ bhadre prayatā śraddhayācara |
bhagavān parituṣṭaste varān āśu vidhāsyati

08.17.001

0 श्रीशुक उवाच इत्य् उक्ता सादिती राजन् स्वभर्त्रा कश्यपेन वै ।
अन्वतिष्ठद्व्रतमिदं द्वादशाहमतन्द्रिता

0 śrīśuka uvāca ity uktā sāditī rājan svabhartrā kaśyapena vai |
anvatiṣṭhadvratamidaṃ dvādaśāhamatandritā

---

08.17.002

चिन्तयन्त्य् एकया बुद्ध्या महापुरुषमीश्वरम् ।
प्रगृह्येन्द्रियदुष्टाश्वान् मनसा बुद्धिसारथिः

cintayanty ekayā buddhyā mahāpuruṣamīśvaram |
pragṛhyendriyaduṣṭāśvān manasā buddhisārathiḥ

---

08.17.003

मनश्चैकाग्रया बुद्ध्या भगवत्य् अखिलात्मनि ।
वासुदेवे समाधाय चचार ह पयोव्रतम्

manaścaikāgrayā buddhyā bhagavaty akhilātmani |
vāsudeve samādhāya cacāra ha payovratam

---

08.17.004

तस्याः प्रादुरभूत् तात भगवान् आदिपुरुषः ।
पीतवासाश्चतुर्बाहुः शङ्खचक्रगदाधरः

tasyāḥ prādurabhūt tāta bhagavān ādipuruṣaḥ |
pītavāsāścaturbāhuḥ śaṅkhacakragadādharaḥ

---

08.17.005

तं नेत्रगोचरं वीक्ष्य सहसोत्थाय सादरम् ।
ननाम भुवि कायेन दण्डवत्प्रीतिविह्वला

taṃ netragocaraṃ vīkṣya sahasotthāya sādaram |
nanāma bhuvi kāyena daṇḍavatprītivihvalā

---

08.17.006

सोत्थाय बद्धाञ्जलिरीडितुं स्थिता नोत्सेह आनन्दजलाकुलेक्षणा ।
बभूव तूष्णीं पुलकाकुलाकृतिस् तद्दर्शनात्युत्सवगात्रवेपथुः

sotthāya baddhāñjalirīḍituṃ sthitā notseha ānandajalākulekṣaṇā |
babhūva tūṣṇīṃ pulakākulākṛtis taddarśanātyutsavagātravepathuḥ

---

08.17.007

प्रीत्या शनैर्गद्गदया गिरा हरिं तुष्टाव सा देव्य् अदितिः कुरूद्वह ।
उद्वीक्षती सा पिबतीव चक्षुषा रमापतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम्

prītyā śanairgadgadayā girā hariṃ tuṣṭāva sā devy aditiḥ kurūdvaha |
udvīkṣatī sā pibatīva cakṣuṣā ramāpatiṃ yajñapatiṃ jagatpatim

---

08.17.008

0 श्रीअदितिरुवाच यज्ञेश यज्ञपुरुषाच्युत तीर्थपाद $ तीर्थश्रवः श्रवणमङ्गलनामधेय & यज्ञेश यज्ञपुरुषाच्युत तीर्थपाद $ तीर्थश्रवः श्रवणमङ्गलनामधेय & आपन्नलोकवृजिनोपशमोदयाद्य % शं नः कृधीश भगवन्नसि दीननाथः

0 śrīaditiruvāca yajñeśa yajñapuruṣācyuta tīrthapāda $ tīrthaśravaḥ śravaṇamaṅgalanāmadheya & yajñeśa yajñapuruṣācyuta tīrthapāda $ tīrthaśravaḥ śravaṇamaṅgalanāmadheya & āpannalokavṛjinopaśamodayādya % śaṃ naḥ kṛdhīśa bhagavannasi dīnanāthaḥ

---

08.17.009

• ॥
  विश्वाय विश्वभवनस्थितिसंयमाय $ स्वैरं गृहीतपुरुशक्तिगुणाय भूम्ने & विश्वाय विश्वभवनस्थितिसंयमाय $ स्वैरं गृहीतपुरुशक्तिगुणाय भूम्ने & स्वस्थाय शश्वदुपबृंहितपूर्णबोध % व्यापादितात्मतमसे हरये नमस्ते

** // viśvāya viśvabhavanasthitisaṃyamāya $ svairaṃ gṛhītapuruśaktiguṇāya bhūmne & viśvāya viśvabhavanasthitisaṃyamāya $ svairaṃ gṛhītapuruśaktiguṇāya bhūmne & svasthāya śaśvadupabṛṃhitapūrṇabodha % vyāpāditātmatamase haraye namaste*

---

08.17.010

• ॥
  आयुः परं वपुरभीष्टमतुल्यलक्ष्मीर् $ द्योभूरसाः सकलयोगगुणास्त्रिवर्गः & आयुः परं वपुरभीष्टमतुल्यलक्ष्मीर् $ द्योभूरसाः सकलयोगगुणास्त्रिवर्गः & ज्ञानं च केवलमनन्त भवन्ति तुष्टात् % त्वत्तो नृणां किमु सपत्नजयादिराशीः

** // āyuḥ paraṃ vapurabhīṣṭamatulyalakṣmīr $ dyobhūrasāḥ sakalayogaguṇāstrivargaḥ & āyuḥ paraṃ vapurabhīṣṭamatulyalakṣmīr $ dyobhūrasāḥ sakalayogaguṇāstrivargaḥ & jñānaṃ ca kevalamananta bhavanti tuṣṭāt % tvatto nṛṇāṃ kimu sapatnajayādirāśīḥ*

---

08.17.011

---

---

08.17.011

0 श्रीशुक उवाच अदित्यैवं स्तुतो राजन् भगवान् पुष्करेक्षणः ।
क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानामिति होवाच भारत

0 śrīśuka uvāca adityaivaṃ stuto rājan bhagavān puṣkarekṣaṇaḥ |
kṣetrajñaḥ sarvabhūtānāmiti hovāca bhārata

---

08.17.012

0 श्रीभगवान् उवाच देवमातर्भवत्या मे विज्ञातं चिरकाङ्क्षितम् ।
यत् सपत्नैर्हृतश्रीणां च्यावितानां स्वधामतः

0 śrībhagavān uvāca devamātarbhavatyā me vijñātaṃ cirakāṅkṣitam |
yat sapatnairhṛtaśrīṇāṃ cyāvitānāṃ svadhāmataḥ

---

08.17.013

तान् विनिर्जित्य समरे दुर्मदान् असुरर्षभान् ।
प्रतिलब्धजयश्रीभिः पुत्रैरिच्छस्य् उपासितुम्

tān vinirjitya samare durmadān asurarṣabhān |
pratilabdhajayaśrībhiḥ putrairicchasy upāsitum

---

08.17.014

इन्द्रज्येष्ठैः स्वतनयैर्हतानां युधि विद्विषाम् ।
स्त्रियो रुदन्तीरासाद्य द्रष्टुमिच्छसि दुःखिताः

indrajyeṣṭhaiḥ svatanayairhatānāṃ yudhi vidviṣām |
striyo rudantīrāsādya draṣṭumicchasi duḥkhitāḥ

---

08.17.015

आत्मजान् सुसमृद्धांस्त्वं प्रत्याहृतयशःश्रियः ।
नाकपृष्ठमधिष्ठाय क्रीडतो द्रष्टुमिच्छसि

ātmajān susamṛddhāṃstvaṃ pratyāhṛtayaśaḥśriyaḥ |
nākapṛṣṭhamadhiṣṭhāya krīḍato draṣṭumicchasi

---

08.17.016

प्रायो ऽधुना ते ऽसुरयूथनाथा अपारणीया इति देवि मे मतिः ।
यत् ते ऽनुकूलेश्वरविप्रगुप्ता न विक्रमस्तत्र सुखं ददाति

prāyo 'dhunā te 'surayūthanāthā apāraṇīyā iti devi me matiḥ |
yat te 'nukūleśvaravipraguptā na vikramastatra sukhaṃ dadāti

---

08.17.017

अथाप्य् उपायो मम देवि चिन्त्यः सन्तोषितस्य व्रतचर्यया ते ।
ममार्चनं नार्हति गन्तुमन्यथा श्रद्धानुरूपं फलहेतुकत्वात्

athāpy upāyo mama devi cintyaḥ santoṣitasya vratacaryayā te |
mamārcanaṃ nārhati gantumanyathā śraddhānurūpaṃ phalahetukatvāt

---

08.17.018

त्वयार्चितश्चाहमपत्यगुप्तये पयोव्रतेनानुगुणं समीडितः ।
स्वांशेन पुत्रत्वमुपेत्य ते सुतान् गोप्तास्मि मारीचतपस्य् अधिष्ठितः

tvayārcitaścāhamapatyaguptaye payovratenānuguṇaṃ samīḍitaḥ |
svāṃśena putratvamupetya te sutān goptāsmi mārīcatapasy adhiṣṭhitaḥ

---

08.17.019

उपधाव पतिं भद्रे प्रजापतिमकल्मषम् ।
मां च भावयती पत्यावेवं रूपमवस्थितम्

upadhāva patiṃ bhadre prajāpatimakalmaṣam |
māṃ ca bhāvayatī patyāvevaṃ rūpamavasthitam

---

08.17.020

नैतत् परस्मा आख्येयं पृष्टयापि कथञ्चन ।
सर्वं सम्पद्यते देवि देवगुह्यं सुसंवृतम्

naitat parasmā ākhyeyaṃ pṛṣṭayāpi kathañcana |
sarvaṃ sampadyate devi devaguhyaṃ susaṃvṛtam

---

08.17.021

0 श्रीशुक उवाच एतावदुक्त्वा भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत ।
अदितिर्दुर्लभं लब्ध्वा हरेर्जन्मात्मनि प्रभोः

0 śrīśuka uvāca etāvaduktvā bhagavāṃstatraivāntaradhīyata |
aditirdurlabhaṃ labdhvā harerjanmātmani prabhoḥ

---

08.17.022

उपाधावत् पतिं भक्त्या परया कृतकृत्यवत् ।
स वै समाधियोगेन कश्यपस्तदबुध्यत

upādhāvat patiṃ bhaktyā parayā kṛtakṛtyavat |
sa vai samādhiyogena kaśyapastadabudhyata

---

08.17.023

प्रविष्टमात्मनि हरेरंशं ह्य् अवितथेक्षणः ।
सो ऽदित्यां वीर्यमाधत्त तपसा चिरसम्भृतम् ।
अमाहितमना राजन् दारुण्य् अग्निं यथानिलः

praviṣṭamātmani hareraṃśaṃ hy avitathekṣaṇaḥ |
so 'dityāṃ vīryamādhatta tapasā cirasambhṛtam |
amāhitamanā rājan dāruṇy agniṃ yathānilaḥ

---

08.17.024

अदितेर्धिष्ठितं गर्भं भगवन्तं सनातनम् ।
हिरण्यगर्भो विज्ञाय समीडे गुह्यनामभिः

aditerdhiṣṭhitaṃ garbhaṃ bhagavantaṃ sanātanam |
hiraṇyagarbho vijñāya samīḍe guhyanāmabhiḥ

---

08.17.025

0 श्रीब्रह्मोवाच जयोरुगाय भगवन्नुरुक्रम नमो ऽस्तु ते ।
नमो ब्रह्मण्यदेवाय त्रिगुणाय नमो नमः

0 śrībrahmovāca jayorugāya bhagavannurukrama namo 'stu te |
namo brahmaṇyadevāya triguṇāya namo namaḥ

---

08.17.026

नमस्ते पृश्निगर्भाय वेदगर्भाय वेधसे ।
त्रिनाभाय त्रिपृष्ठाय शिपिविष्टाय विष्णवे

namaste pṛśnigarbhāya vedagarbhāya vedhase |
trinābhāya tripṛṣṭhāya śipiviṣṭāya viṣṇave

---

08.17.027

त्वमादिरन्तो भुवनस्य मध्यम् अनन्तशक्तिं पुरुषं यमाहुः ।
कालो भवान् आक्षिपतीश विश्वं स्रोतो यथान्तः पतितं गभीरम्

tvamādiranto bhuvanasya madhyam anantaśaktiṃ puruṣaṃ yamāhuḥ |
kālo bhavān ākṣipatīśa viśvaṃ sroto yathāntaḥ patitaṃ gabhīram

---

08.17.028

त्वं वै प्रजानां स्थिरजङ्गमानां प्रजापतीनामसि सम्भविष्णुः ।
दिवौकसां देव दिवश्च्युतानां परायणं नौरिव मज्जतो ऽप्सु

tvaṃ vai prajānāṃ sthirajaṅgamānāṃ prajāpatīnāmasi sambhaviṣṇuḥ |
divaukasāṃ deva divaścyutānāṃ parāyaṇaṃ nauriva majjato 'psu

08.18.001

0 श्रीशुक उवाच इत्थं विरिञ्चस्तुतकर्मवीर्यः प्रादुर्बभूवामृतभूरदित्याम् ।
चतुर्भुजः शङ्खगदाब्जचक्रः पिशङ्गवासा नलिनायतेक्षणः

0 śrīśuka uvāca itthaṃ viriñcastutakarmavīryaḥ prādurbabhūvāmṛtabhūradityām |
caturbhujaḥ śaṅkhagadābjacakraḥ piśaṅgavāsā nalināyatekṣaṇaḥ

---

08.18.002

श्यामावदातो झषराजकुण्डल त्विषोल्लसच्छ्रीवदनाम्बुजः पुमान् ।
श्रीवत्सवक्षा बलयाङ्गदोल्लसत् किरीटकाञ्चीगुणचारुनूपुरः

śyāmāvadāto jhaṣarājakuṇḍala tviṣollasacchrīvadanāmbujaḥ pumān |
śrīvatsavakṣā balayāṅgadollasat kirīṭakāñcīguṇacārunūpuraḥ

---

08.18.003

मधुव्रातव्रतविघुष्टया स्वया विराजितः श्रीवनमालया हरिः ।
प्रजापतेर्वेश्मतमः स्वरोचिषा विनाशयन् कण्ठनिविष्टकौस्तुभः

madhuvrātavratavighuṣṭayā svayā virājitaḥ śrīvanamālayā hariḥ |
prajāpaterveśmatamaḥ svarociṣā vināśayan kaṇṭhaniviṣṭakaustubhaḥ

---

08.18.004

दिशः प्रसेदुः सलिलाशयास्तदा प्रजाः प्रहृष्टा ऋतवो गुणान्विताः ।
द्यौरन्तरीक्षं क्षितिरग्निजिह्वा गावो द्विजाः सञ्जहृषुर्नगाश्च

diśaḥ praseduḥ salilāśayāstadā prajāḥ prahṛṣṭā ṛtavo guṇānvitāḥ |
dyaurantarīkṣaṃ kṣitiragnijihvā gāvo dvijāḥ sañjahṛṣurnagāśca

---

08.18.005

श्रोणायां श्रवणद्वादश्यां मुहूर्ते ऽभिजिति प्रभुः ।
सर्वे नक्षत्रताराद्याश् चक्रुस्तज्जन्म दक्षिणम्

śroṇāyāṃ śravaṇadvādaśyāṃ muhūrte 'bhijiti prabhuḥ |
sarve nakṣatratārādyāś cakrustajjanma dakṣiṇam

---

08.18.006

द्वादश्यां सवितातिष्ठन् मध्यन्दिनगतो नृप ।
विजयानाम सा प्रोक्ता यस्यां जन्म विदुर्हरेः

dvādaśyāṃ savitātiṣṭhan madhyandinagato nṛpa |
vijayānāma sā proktā yasyāṃ janma vidurhareḥ

---

08.18.007

शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्मृदङ्गपणवानकाः ।
चित्रवादित्रतूर्याणां निर्घोषस्तुमुलो ऽभवत्

śaṅkhadundubhayo nedurmṛdaṅgapaṇavānakāḥ |
citravāditratūryāṇāṃ nirghoṣastumulo 'bhavat

---

08.18.008

प्रीताश्चाप्सरसो ऽनृत्यन् गन्धर्वप्रवरा जगुः ।
तुष्टुवुर्मुनयो देवा मनवः पितरो ऽग्नयः

prītāścāpsaraso 'nṛtyan gandharvapravarā jaguḥ |
tuṣṭuvurmunayo devā manavaḥ pitaro 'gnayaḥ

---

08.18.009

सिद्धविद्याधरगणाः सकिम्पुरुषकिन्नराः ।
चारणा यक्षरक्षांसि सुपर्णा भुजगोत्तमाः

siddhavidyādharagaṇāḥ sakimpuruṣakinnarāḥ |
cāraṇā yakṣarakṣāṃsi suparṇā bhujagottamāḥ

---

08.18.010

गायन्तो ऽतिप्रशंसन्तो नृत्यन्तो विबुधानुगाः ।
अदित्या आश्रमपदं कुसुमैः समवाकिरन्

gāyanto 'tipraśaṃsanto nṛtyanto vibudhānugāḥ |
adityā āśramapadaṃ kusumaiḥ samavākiran

---

08.18.011

दृष्ट्वादितिस्तं निजगर्भसम्भवं परं पुमांसं मुदमाप विस्मिता ।
गृहीतदेहं निजयोगमायया प्रजापतिश्चाह जयेति विस्मितः

dṛṣṭvāditistaṃ nijagarbhasambhavaṃ paraṃ pumāṃsaṃ mudamāpa vismitā |
gṛhītadehaṃ nijayogamāyayā prajāpatiścāha jayeti vismitaḥ

---

08.18.012

यत् तद्वपुर्भाति विभूषणायुधैर् अव्यक्तचिद्व्यक्तमधारयद्धरिः ।
बभूव तेनैव स वामनो वटुः सम्पश्यतोर्दिव्यगतिर्यथा नटः

yat tadvapurbhāti vibhūṣaṇāyudhair avyaktacidvyaktamadhārayaddhariḥ |
babhūva tenaiva sa vāmano vaṭuḥ sampaśyatordivyagatiryathā naṭaḥ

---

08.18.013

तं वटुं वामनं दृष्ट्वा मोदमाना महर्षयः ।
कर्माणि कारयामासुः पुरस्कृत्य प्रजापतिम्

taṃ vaṭuṃ vāmanaṃ dṛṣṭvā modamānā maharṣayaḥ |
karmāṇi kārayāmāsuḥ puraskṛtya prajāpatim

---

08.18.014

तस्योपनीयमानस्य सावित्रीं सविताब्रवीत् ।
बृहस्पतिर्ब्रह्मसूत्रं मेखलां कश्यपो ऽददात्

tasyopanīyamānasya sāvitrīṃ savitābravīt |
bṛhaspatirbrahmasūtraṃ mekhalāṃ kaśyapo 'dadāt

---

08.18.015

ददौ कृष्णाजिनं भूमिर्दण्डं सोमो वनस्पतिः ।
कौपीनाच्छादनं माता द्यौश्छत्रं जगतः पतेः

dadau kṛṣṇājinaṃ bhūmirdaṇḍaṃ somo vanaspatiḥ |
kaupīnācchādanaṃ mātā dyauśchatraṃ jagataḥ pateḥ

---

08.18.016

कमण्डलुं वेदगर्भः कुशान् सप्तर्षयो ददुः ।
अक्षमालां महाराज सरस्वत्य् अव्ययात्मनः

kamaṇḍaluṃ vedagarbhaḥ kuśān saptarṣayo daduḥ |
akṣamālāṃ mahārāja sarasvaty avyayātmanaḥ

---

08.18.017

तस्मा इत्य् उपनीताय यक्षराट् पात्रिकामदात् ।
भिक्षां भगवती साक्षादुमादादम्बिका सती

tasmā ity upanītāya yakṣarāṭ pātrikāmadāt |
bhikṣāṃ bhagavatī sākṣādumādādambikā satī

---

08.18.018

स ब्रह्मवर्चसेनैवं सभां सम्भावितो वटुः ।
ब्रह्मर्षिगणसञ्जुष्टामत्यरोचत मारिषः

sa brahmavarcasenaivaṃ sabhāṃ sambhāvito vaṭuḥ |
brahmarṣigaṇasañjuṣṭāmatyarocata māriṣaḥ

---

08.18.019

समिद्धमाहितं वह्निं कृत्वा परिसमूहनम् ।
परिस्तीर्य समभ्यर्च्य समिद्भिरजुहोद्द्विजः

samiddhamāhitaṃ vahniṃ kṛtvā parisamūhanam |
paristīrya samabhyarcya samidbhirajuhoddvijaḥ

---

08.18.020

श्रुत्वाश्वमेधैर्यजमानमूर्जितं बलिं भृगूणामुपकल्पितैस्ततः ।
जगाम तत्राखिलसारसम्भृतो भारेण गां सन्नमयन् पदे पदे

śrutvāśvamedhairyajamānamūrjitaṃ baliṃ bhṛgūṇāmupakalpitaistataḥ |
jagāma tatrākhilasārasambhṛto bhāreṇa gāṃ sannamayan pade pade

---

08.18.021

तं नर्मदायास्तट उत्तरे बलेर् य ऋत्विजस्ते भृगुकच्छसंज्ञके ।
प्रवर्तयन्तो भृगवः क्रतूत्तमं व्यचक्षतारादुदितं यथा रविम्

taṃ narmadāyāstaṭa uttare baler ya ṛtvijaste bhṛgukacchasaṃjñake |
pravartayanto bhṛgavaḥ kratūttamaṃ vyacakṣatārāduditaṃ yathā ravim

---

08.18.022

ते ऋत्विजो यजमानः सदस्या हतत्विषो वामनतेजसा नृप ।
सूर्यः किलायात्य् उत वा विभावसुः सनत्कुमारो ऽथ दिदृक्षया क्रतोः

te ṛtvijo yajamānaḥ sadasyā hatatviṣo vāmanatejasā nṛpa |
sūryaḥ kilāyāty uta vā vibhāvasuḥ sanatkumāro 'tha didṛkṣayā kratoḥ

---

08.18.023

इत्थं सशिष्येषु भृगुष्वनेकधा वितर्क्यमाणो भगवान् स वामनः ।
छत्रं सदण्डं सजलं कमण्डलुं विवेश बिभ्रद्धयमेधवाटम्

itthaṃ saśiṣyeṣu bhṛguṣvanekadhā vitarkyamāṇo bhagavān sa vāmanaḥ |
chatraṃ sadaṇḍaṃ sajalaṃ kamaṇḍaluṃ viveśa bibhraddhayamedhavāṭam

---

08.18.024

मौञ्ज्या मेखलया वीतमुपवीताजिनोत्तरम् ।
जटिलं वामनं विप्रं मायामाणवकं हरिम्

mauñjyā mekhalayā vītamupavītājinottaram |
jaṭilaṃ vāmanaṃ vipraṃ māyāmāṇavakaṃ harim

---

08.18.025

प्रविष्टं वीक्ष्य भृगवः सशिष्यास्ते सहाग्निभिः ।
प्रत्यगृह्णन् समुत्थाय सङ्क्षिप्तास्तस्य तेजसा

praviṣṭaṃ vīkṣya bhṛgavaḥ saśiṣyāste sahāgnibhiḥ |
pratyagṛhṇan samutthāya saṅkṣiptāstasya tejasā

---

08.18.026

यजमानः प्रमुदितो दर्शनीयं मनोरमम् ।
रूपानुरूपावयवं तस्मा आसनमाहरत्

yajamānaḥ pramudito darśanīyaṃ manoramam |
rūpānurūpāvayavaṃ tasmā āsanamāharat

---

08.18.027

स्वागतेनाभिनन्द्याथ पादौ भगवतो बलिः ।
अवनिज्यार्चयामास मुक्तसङ्गमनोरमम्

svāgatenābhinandyātha pādau bhagavato baliḥ |
avanijyārcayāmāsa muktasaṅgamanoramam

---

08.18.028

तत्पादशौचं जनकल्मषापहं स धर्मविन् मूर्ध्न्य् अदधात् सुमङ्गलम् ।
यद्देवदेवो गिरिशश्चन्द्रमौलिर् दधार मूर्ध्ना परया च भक्त्या

tatpādaśaucaṃ janakalmaṣāpahaṃ sa dharmavin mūrdhny adadhāt sumaṅgalam |
yaddevadevo giriśaścandramaulir dadhāra mūrdhnā parayā ca bhaktyā

---

08.18.029

0 श्रीबलिरुवाच स्वागतं ते नमस्तुभ्यं ब्रह्मन् किं करवाम ते ।
ब्रह्मर्षीणां तपः साक्षान् मन्ये त्वार्य वपुर्धरम्

0 śrībaliruvāca svāgataṃ te namastubhyaṃ brahman kiṃ karavāma te |
brahmarṣīṇāṃ tapaḥ sākṣān manye tvārya vapurdharam

---

08.18.030

अद्य नः पितरस्तृप्ता अद्य नः पावितं कुलम् ।
अद्य स्विष्टः क्रतुरयं यद्भवान् आगतो गृहान्

adya naḥ pitarastṛptā adya naḥ pāvitaṃ kulam |
adya sviṣṭaḥ kraturayaṃ yadbhavān āgato gṛhān

---

08.18.031

अद्याग्नयो मे सुहुता यथाविधि द्विजात्मज त्वच्चरणावनेजनैः ।
हतांहसो वार्भिरियं च भूरहो तथा पुनीता तनुभिः पदैस्तव

adyāgnayo me suhutā yathāvidhi dvijātmaja tvaccaraṇāvanejanaiḥ |
hatāṃhaso vārbhiriyaṃ ca bhūraho tathā punītā tanubhiḥ padaistava

---

08.18.032

यद्यद्वटो वाञ्छसि तत् प्रतीच्छ मे त्वामर्थिनं विप्रसुतानुतर्कये ।
गां काञ्चनं गुणवद्धाम मृष्टं तथान्नपेयमुत वा विप्रकन्याम् ।
ग्रामान् समृद्धांस्तुरगान् गजान् वा रथांस्तथार्हत्तम सम्प्रतीच्छ

yadyadvaṭo vāñchasi tat pratīccha me tvāmarthinaṃ viprasutānutarkaye |
gāṃ kāñcanaṃ guṇavaddhāma mṛṣṭaṃ tathānnapeyamuta vā viprakanyām |
grāmān samṛddhāṃsturagān gajān vā rathāṃstathārhattama sampratīccha

08.19.001

0 श्रीशुक उवाच इति वैरोचनेर्वाक्यं धर्मयुक्तं स सूनृतम् ।
निशम्य भगवान् प्रीतः प्रतिनन्द्येदमब्रवीत्

0 śrīśuka uvāca iti vairocanervākyaṃ dharmayuktaṃ sa sūnṛtam |
niśamya bhagavān prītaḥ pratinandyedamabravīt

---

08.19.002

0 श्रीभगवान् उवाच वचस्तवैतज् जनदेव सूनृतं कुलोचितं धर्मयुतं यशस्करम् ।
यस्य प्रमाणं भृगवः साम्पराये पितामहः कुलवृद्धः प्रशान्तः

0 śrībhagavān uvāca vacastavaitaj janadeva sūnṛtaṃ kulocitaṃ dharmayutaṃ yaśaskaram |
yasya pramāṇaṃ bhṛgavaḥ sāmparāye pitāmahaḥ kulavṛddhaḥ praśāntaḥ

---

08.19.003

न ह्य् एतस्मिन् कुले कश्चिन् निःसत्त्वः कृपणः पुमान् ।
प्रत्याख्याता प्रतिश्रुत्य यो वादाता द्विजातये

na hy etasmin kule kaścin niḥsattvaḥ kṛpaṇaḥ pumān |
pratyākhyātā pratiśrutya yo vādātā dvijātaye

---

08.19.004

न सन्ति तीर्थे युधि चार्थिनार्थिताः पराङ्मुखा ये त्वमनस्विनो नृप ।
युष्मत्कुले यद्यशसामलेन प्रह्राद उद्भाति यथोडुपः खे

na santi tīrthe yudhi cārthinārthitāḥ parāṅmukhā ye tvamanasvino nṛpa |
yuṣmatkule yadyaśasāmalena prahrāda udbhāti yathoḍupaḥ khe

---

08.19.005

यतो जातो हिरण्याक्षश्चरन्नेक इमां महीम् ।
प्रतिवीरं दिग्विजये नाविन्दत गदायुधः

yato jāto hiraṇyākṣaścaranneka imāṃ mahīm |
prativīraṃ digvijaye nāvindata gadāyudhaḥ

---

08.19.006

यं विनिर्जित्य कृच्छ्रेण विष्णुः क्ष्मोद्धार आगतम् ।
आत्मानं जयिनं मेने तद्वीर्यं भूर्य् अनुस्मरन्

yaṃ vinirjitya kṛcchreṇa viṣṇuḥ kṣmoddhāra āgatam |
ātmānaṃ jayinaṃ mene tadvīryaṃ bhūry anusmaran

---

08.19.007

निशम्य तद्वधं भ्राता हिरण्यकशिपुः पुरा ।
हन्तुं भ्रातृहणं क्रुद्धो जगाम निलयं हरेः

niśamya tadvadhaṃ bhrātā hiraṇyakaśipuḥ purā |
hantuṃ bhrātṛhaṇaṃ kruddho jagāma nilayaṃ hareḥ

---

08.19.008

तमायान्तं समालोक्य शूलपाणिं कृतान्तवत् ।
चिन्तयामास कालज्ञो विष्णुर्मायाविनां वरः

tamāyāntaṃ samālokya śūlapāṇiṃ kṛtāntavat |
cintayāmāsa kālajño viṣṇurmāyāvināṃ varaḥ

---

08.19.009

यतो यतो ऽहं तत्रासौ मृत्युः प्राणभृतामिव ।
अतो ऽहमस्य हृदयं प्रवेक्ष्यामि पराग्दृशः

yato yato 'haṃ tatrāsau mṛtyuḥ prāṇabhṛtāmiva |
ato 'hamasya hṛdayaṃ pravekṣyāmi parāgdṛśaḥ

---

08.19.010

एवं स निश्चित्य रिपोः शरीरम् आधावतो निर्विविशे ऽसुरेन्द्र ।
श्वासानिलान्तर्हितसूक्ष्मदेहस् तत्प्राणरन्ध्रेण विविग्नचेताः

evaṃ sa niścitya ripoḥ śarīram ādhāvato nirviviśe 'surendra |
śvāsānilāntarhitasūkṣmadehas tatprāṇarandhreṇa vivignacetāḥ

---

08.19.011

स तन्निकेतं परिमृश्य शून्यम् अपश्यमानः कुपितो ननाद ।
क्ष्मां द्यां दिशः खं विवरान् समुद्रान् विष्णुं विचिन्वन् न ददर्श वीरः

sa tanniketaṃ parimṛśya śūnyam apaśyamānaḥ kupito nanāda |
kṣmāṃ dyāṃ diśaḥ khaṃ vivarān samudrān viṣṇuṃ vicinvan na dadarśa vīraḥ

---

08.19.012

अपश्यन्निति होवाच मयान्विष्टमिदं जगत् ।
भ्रातृहा मे गतो नूनं यतो नावर्तते पुमान्

apaśyanniti hovāca mayānviṣṭamidaṃ jagat |
bhrātṛhā me gato nūnaṃ yato nāvartate pumān

---

08.19.013

वैरानुबन्ध एतावान् आमृत्योरिह देहिनाम् ।
अज्ञानप्रभवो मन्युरहंमानोपबृंहितः

vairānubandha etāvān āmṛtyoriha dehinām |
ajñānaprabhavo manyurahaṃmānopabṛṃhitaḥ

---

08.19.014

पिता प्रह्रादपुत्रस्ते तद्विद्वान् द्विजवत्सलः ।
स्वमायुर्द्विजलिङ्गेभ्यो देवेभ्यो ऽदात् स याचितः

pitā prahrādaputraste tadvidvān dvijavatsalaḥ |
svamāyurdvijaliṅgebhyo devebhyo 'dāt sa yācitaḥ

---

08.19.015

भवान् आचरितान् धर्मान् आस्थितो गृहमेधिभिः ।
ब्राह्मणैः पूर्वजैः शूरैरन्यैश्चोद्दामकीर्तिभिः

bhavān ācaritān dharmān āsthito gṛhamedhibhiḥ |
brāhmaṇaiḥ pūrvajaiḥ śūrairanyaiścoddāmakīrtibhiḥ

---

08.19.016

तस्मात् त्वत्तो महीमीषद्वृणे ऽहं वरदर्षभात् ।
पदानि त्रीणि दैत्येन्द्र सम्मितानि पदा मम

tasmāt tvatto mahīmīṣadvṛṇe 'haṃ varadarṣabhāt |
padāni trīṇi daityendra sammitāni padā mama

---

08.19.017

नान्यत् ते कामये राजन् वदान्याज् जगदीश्वरात् ।
नैनः प्राप्नोति वै विद्वान् यावदर्थप्रतिग्रहः

nānyat te kāmaye rājan vadānyāj jagadīśvarāt |
nainaḥ prāpnoti vai vidvān yāvadarthapratigrahaḥ

---

08.19.018

0 श्रीबलिरुवाच अहो ब्राह्मणदायाद वाचस्ते वृद्धसम्मताः ।
त्वं बालो बालिशमतिः स्वार्थं प्रत्य् अबुधो यथा

0 śrībaliruvāca aho brāhmaṇadāyāda vācaste vṛddhasammatāḥ |
tvaṃ bālo bāliśamatiḥ svārthaṃ praty abudho yathā

---

08.19.019

मां वचोभिः समाराध्य लोकानामेकमीश्वरम् ।
पदत्रयं वृणीते यो ऽबुद्धिमान् द्वीपदाशुषम्

māṃ vacobhiḥ samārādhya lokānāmekamīśvaram |
padatrayaṃ vṛṇīte yo 'buddhimān dvīpadāśuṣam

---

08.19.020

न पुमान् मामुपव्रज्य भूयो याचितुमर्हति ।
तस्माद्वृत्तिकरीं भूमिं वटो कामं प्रतीच्छ मे

na pumān māmupavrajya bhūyo yācitumarhati |
tasmādvṛttikarīṃ bhūmiṃ vaṭo kāmaṃ pratīccha me

---

08.19.021

0 श्रीभगवान् उवाच यावन्तो विषयाः प्रेष्ठास्त्रिलोक्यामजितेन्द्रियम् ।
न शक्नुवन्ति ते सर्वे प्रतिपूरयितुं नृप

0 śrībhagavān uvāca yāvanto viṣayāḥ preṣṭhāstrilokyāmajitendriyam |
na śaknuvanti te sarve pratipūrayituṃ nṛpa

---

08.19.022

त्रिभिः क्रमैरसन्तुष्टो द्वीपेनापि न पूर्यते ।
नववर्षसमेतेन सप्तद्वीपवरेच्छया

tribhiḥ kramairasantuṣṭo dvīpenāpi na pūryate |
navavarṣasametena saptadvīpavarecchayā

---

08.19.023

सप्तद्वीपाधिपतयो नृपा वैण्यगयादयः ।
अर्थैः कामैर्गता नान्तं तृष्णाया इति नः श्रुतम्

saptadvīpādhipatayo nṛpā vaiṇyagayādayaḥ |
arthaiḥ kāmairgatā nāntaṃ tṛṣṇāyā iti naḥ śrutam

---

08.19.024

यदृच्छयोपपन्नेन सन्तुष्टो वर्तते सुखम् ।
नासन्तुष्टस्त्रिभिर्लोकैरजितात्मोपसादितैः

yadṛcchayopapannena santuṣṭo vartate sukham |
nāsantuṣṭastribhirlokairajitātmopasāditaiḥ

---

08.19.025

पुंसो ऽयं संसृतेर्हेतुरसन्तोषो ऽर्थकामयोः ।
यदृच्छयोपपन्नेन सन्तोषो मुक्तये स्मृतः

puṃso 'yaṃ saṃsṛterheturasantoṣo 'rthakāmayoḥ |
yadṛcchayopapannena santoṣo muktaye smṛtaḥ

---

08.19.026

यदृच्छालाभतुष्टस्य तेजो विप्रस्य वर्धते ।
तत् प्रशाम्यत्य् असन्तोषादम्भसेवाशुशुक्षणिः

yadṛcchālābhatuṣṭasya tejo viprasya vardhate |
tat praśāmyaty asantoṣādambhasevāśuśukṣaṇiḥ

---

08.19.027

तस्मात् त्रीणि पदान्य् एव वृणे त्वद्वरदर्षभात् ।
एतावतैव सिद्धो ऽहं वित्तं यावत् प्रयोजनम्

tasmāt trīṇi padāny eva vṛṇe tvadvaradarṣabhāt |
etāvataiva siddho 'haṃ vittaṃ yāvat prayojanam

---

08.19.028

0 श्रीशुक उवाच इत्य् उक्तः स हसन्नाह वाञ्छातः प्रतिगृह्यताम् ।
वामनाय महीं दातुं जग्राह जलभाजनम्

0 śrīśuka uvāca ity uktaḥ sa hasannāha vāñchātaḥ pratigṛhyatām |
vāmanāya mahīṃ dātuṃ jagrāha jalabhājanam

---

08.19.029

विष्णवे क्ष्मां प्रदास्यन्तमुशना असुरेश्वरम् ।
जानंश्चिकीर्षितं विष्णोः शिष्यं प्राह विदां वरः

viṣṇave kṣmāṃ pradāsyantamuśanā asureśvaram |
jānaṃścikīrṣitaṃ viṣṇoḥ śiṣyaṃ prāha vidāṃ varaḥ

---

08.19.030

0 श्रीशुक्र उवाच एष वैरोचने साक्षाद्भगवान् विष्णुरव्ययः ।
कश्यपाददितेर्जातो देवानां कार्यसाधकः

0 śrīśukra uvāca eṣa vairocane sākṣādbhagavān viṣṇuravyayaḥ |
kaśyapādaditerjāto devānāṃ kāryasādhakaḥ

---

08.19.031

प्रतिश्रुतं त्वयैतस्मै यदनर्थमजानता ।
न साधु मन्ये दैत्यानां महान् उपगतो ऽनयः

pratiśrutaṃ tvayaitasmai yadanarthamajānatā |
na sādhu manye daityānāṃ mahān upagato 'nayaḥ

---

08.19.032

एष ते स्थानमैश्वर्यं श्रियं तेजो यशः श्रुतम् ।
दास्यत्य् आच्छिद्य शक्राय मायामाणवको हरिः

eṣa te sthānamaiśvaryaṃ śriyaṃ tejo yaśaḥ śrutam |
dāsyaty ācchidya śakrāya māyāmāṇavako hariḥ

---

08.19.033

त्रिभिः क्रमैरिमाल् लोकान् विश्वकायः क्रमिष्यति ।
सर्वस्वं विष्णवे दत्त्वा मूढ वर्तिष्यसे कथम्

tribhiḥ kramairimāl lokān viśvakāyaḥ kramiṣyati |
sarvasvaṃ viṣṇave dattvā mūḍha vartiṣyase katham

---

08.19.034

क्रमतो गां पदैकेन द्वितीयेन दिवं विभोः ।
खं च कायेन महता तार्तीयस्य कुतो गतिः

kramato gāṃ padaikena dvitīyena divaṃ vibhoḥ |
khaṃ ca kāyena mahatā tārtīyasya kuto gatiḥ

---

08.19.035

निष्ठां ते नरके मन्ये ह्य् अप्रदातुः प्रतिश्रुतम् ।
प्रतिश्रुतस्य यो ऽनीशः प्रतिपादयितुं भवान्

niṣṭhāṃ te narake manye hy apradātuḥ pratiśrutam |
pratiśrutasya yo 'nīśaḥ pratipādayituṃ bhavān

---

08.19.036

न तद्दानं प्रशंसन्ति येन वृत्तिर्विपद्यते ।
दानं यज्ञस्तपः कर्म लोके वृत्तिमतो यतः

na taddānaṃ praśaṃsanti yena vṛttirvipadyate |
dānaṃ yajñastapaḥ karma loke vṛttimato yataḥ

---

08.19.037

धर्माय यशसे ऽर्थाय कामाय स्वजनाय च ।
पञ्चधा विभजन् वित्तमिहामुत्र च मोदते

dharmāya yaśase 'rthāya kāmāya svajanāya ca |
pañcadhā vibhajan vittamihāmutra ca modate

---

08.19.038

अत्रापि बह्वृचैर्गीतं शृणु मे ऽसुरसत्तम ।
सत्यमोमिति यत् प्रोक्तं यन् नेत्य् आहानृतं हि तत्

atrāpi bahvṛcairgītaṃ śṛṇu me 'surasattama |
satyamomiti yat proktaṃ yan nety āhānṛtaṃ hi tat

---

08.19.039

सत्यं पुष्पफलं विद्यादात्मवृक्षस्य गीयते ।
वृक्षे ऽजीवति तन् न स्यादनृतं मूलमात्मनः

satyaṃ puṣpaphalaṃ vidyādātmavṛkṣasya gīyate |
vṛkṣe 'jīvati tan na syādanṛtaṃ mūlamātmanaḥ

---

08.19.040

तद्यथा वृक्ष उन्मूलः शुष्यत्य् उद्वर्तते ऽचिरात् ।
एवं नष्टानृतः सद्य आत्मा शुष्येन् न संशयः

tadyathā vṛkṣa unmūlaḥ śuṣyaty udvartate 'cirāt |
evaṃ naṣṭānṛtaḥ sadya ātmā śuṣyen na saṃśayaḥ

---

08.19.041

पराग् रिक्तमपूर्णं वा अक्षरं यत् तदोमिति ।
यत् किञ्चिदोमिति ब्रूयात् तेन रिच्येत वै पुमान् ।
भिक्षवे सर्वमों कुर्वन् नालं कामेन चात्मने

parāg riktamapūrṇaṃ vā akṣaraṃ yat tadomiti |
yat kiñcidomiti brūyāt tena ricyeta vai pumān |
bhikṣave sarvamoṃ kurvan nālaṃ kāmena cātmane

---

08.19.042

अथैतत् पूर्णमभ्यात्मं यच् च नेत्य् अनृतं वचः ।
सर्वं नेत्य् अनृतं ब्रूयात् स दुष्कीर्तिः श्वसन् मृतः

athaitat pūrṇamabhyātmaṃ yac ca nety anṛtaṃ vacaḥ |
sarvaṃ nety anṛtaṃ brūyāt sa duṣkīrtiḥ śvasan mṛtaḥ

---

08.19.043

स्त्रीषु नर्मविवाहे च वृत्त्यर्थे प्राणसङ्कटे ।
गोब्राह्मणार्थे हिंसायां नानृतं स्याज् जुगुप्सितम्

strīṣu narmavivāhe ca vṛttyarthe prāṇasaṅkaṭe |
gobrāhmaṇārthe hiṃsāyāṃ nānṛtaṃ syāj jugupsitam

08.20.001

0 श्रीशुक उवाच बलिरेवं गृहपतिः कुलाचार्येण भाषितः ।
तूष्णीं भूत्वा क्षणं राजन्नुवाचावहितो गुरुम्

0 śrīśuka uvāca balirevaṃ gṛhapatiḥ kulācāryeṇa bhāṣitaḥ |
tūṣṇīṃ bhūtvā kṣaṇaṃ rājannuvācāvahito gurum

---

08.20.002

0 श्रीबलिरुवाच सत्यं भगवता प्रोक्तं धर्मो ऽयं गृहमेधिनाम् ।
अर्थं कामं यशो वृत्तिं यो न बाधेत कर्हिचित्

0 śrībaliruvāca satyaṃ bhagavatā proktaṃ dharmo 'yaṃ gṛhamedhinām |
arthaṃ kāmaṃ yaśo vṛttiṃ yo na bādheta karhicit

---

08.20.003

स चाहं वित्तलोभेन प्रत्याचक्षे कथं द्विजम् ।
प्रतिश्रुत्य ददामीति प्राह्रादिः कितवो यथा

sa cāhaṃ vittalobhena pratyācakṣe kathaṃ dvijam |
pratiśrutya dadāmīti prāhrādiḥ kitavo yathā

---

08.20.004

न ह्य् असत्यात् परो ऽधर्म इति होवाच भूरियम् ।
सर्वं सोढुमलं मन्ये ऋते ऽलीकपरं नरम्

na hy asatyāt paro 'dharma iti hovāca bhūriyam |
sarvaṃ soḍhumalaṃ manye ṛte 'līkaparaṃ naram

---

08.20.005

नाहं बिभेमि निरयान् नाधन्यादसुखार्णवात् ।
न स्थानच्यवनान् मृत्योर्यथा विप्रप्रलम्भनात्

nāhaṃ bibhemi nirayān nādhanyādasukhārṇavāt |
na sthānacyavanān mṛtyoryathā viprapralambhanāt

---

08.20.006

यद्यद्धास्यति लोके ऽस्मिन् सम्परेतं धनादिकम् ।
तस्य त्यागे निमित्तं किं विप्रस्तुष्येन् न तेन चेत्

yadyaddhāsyati loke 'smin samparetaṃ dhanādikam |
tasya tyāge nimittaṃ kiṃ viprastuṣyen na tena cet

---

08.20.007

श्रेयः कुर्वन्ति भूतानां साधवो दुस्त्यजासुभिः ।
दध्यङ्शिबिप्रभृतयः को विकल्पो धरादिषु

śreyaḥ kurvanti bhūtānāṃ sādhavo dustyajāsubhiḥ |
dadhyaṅśibiprabhṛtayaḥ ko vikalpo dharādiṣu

---

08.20.008

यैरियं बुभुजे ब्रह्मन् दैत्येन्द्रैरनिवर्तिभिः ।
तेषां कालो ऽग्रसील् लोकान् न यशो ऽधिगतं भुवि

yairiyaṃ bubhuje brahman daityendrairanivartibhiḥ |
teṣāṃ kālo 'grasīl lokān na yaśo 'dhigataṃ bhuvi

---

08.20.009

सुलभा युधि विप्रर्षे ह्य् अनिवृत्तास्तनुत्यजः ।
न तथा तीर्थ आयाते श्रद्धया ये धनत्यजः

sulabhā yudhi viprarṣe hy anivṛttāstanutyajaḥ |
na tathā tīrtha āyāte śraddhayā ye dhanatyajaḥ

---

08.20.010

मनस्विनः कारुणिकस्य शोभनं यदर्थिकामोपनयेन दुर्गतिः ।
कुतः पुनर्ब्रह्मविदां भवादृशां ततो वटोरस्य ददामि वाञ्छितम्

manasvinaḥ kāruṇikasya śobhanaṃ yadarthikāmopanayena durgatiḥ |
kutaḥ punarbrahmavidāṃ bhavādṛśāṃ tato vaṭorasya dadāmi vāñchitam

---

08.20.011

यजन्ति यज्ञं क्रतुभिर्यमादृता भवन्त आम्नायविधानकोविदाः ।
स एव विष्णुर्वरदो ऽस्तु वा परो दास्याम्य् अमुष्मै क्षितिमीप्सितां मुने

yajanti yajñaṃ kratubhiryamādṛtā bhavanta āmnāyavidhānakovidāḥ |
sa eva viṣṇurvarado 'stu vā paro dāsyāmy amuṣmai kṣitimīpsitāṃ mune

---

08.20.012

यद्यप्य् असावधर्मेण मां बध्नीयादनागसम् ।
तथाप्य् एनं न हिंसिष्ये भीतं ब्रह्मतनुं रिपुम्

yadyapy asāvadharmeṇa māṃ badhnīyādanāgasam |
tathāpy enaṃ na hiṃsiṣye bhītaṃ brahmatanuṃ ripum

---

08.20.013

एष वा उत्तमश्लोको न जिहासति यद्यशः ।
हत्वा मैनां हरेद्युद्धे शयीत निहतो मया

eṣa vā uttamaśloko na jihāsati yadyaśaḥ |
hatvā maināṃ haredyuddhe śayīta nihato mayā

---

08.20.014

0 श्रीशुक उवाच एवमश्रद्धितं शिष्यमनादेशकरं गुरुः ।
शशाप दैवप्रहितः सत्यसन्धं मनस्विनम्

0 śrīśuka uvāca evamaśraddhitaṃ śiṣyamanādeśakaraṃ guruḥ |
śaśāpa daivaprahitaḥ satyasandhaṃ manasvinam

---

08.20.015

दृढं पण्डितमान्य् अज्ञः स्तब्धो ऽस्य् अस्मदुपेक्षया ।
मच्छासनातिगो यस्त्वमचिराद्भ्रश्यसे श्रियः

dṛḍhaṃ paṇḍitamāny ajñaḥ stabdho 'sy asmadupekṣayā |
macchāsanātigo yastvamacirādbhraśyase śriyaḥ

---

08.20.016

एवं शप्तः स्वगुरुणा सत्यान् न चलितो महान् ।
वामनाय ददावेनामर्चित्वोदकपूर्वकम्

evaṃ śaptaḥ svaguruṇā satyān na calito mahān |
vāmanāya dadāvenāmarcitvodakapūrvakam

---

08.20.017

विन्ध्यावलिस्तदागत्य पत्नी जालकमालिनी ।
आनिन्ये कलशं हैममवनेजन्यपां भृतम्

vindhyāvalistadāgatya patnī jālakamālinī |
āninye kalaśaṃ haimamavanejanyapāṃ bhṛtam

---

08.20.018

यजमानः स्वयं तस्य श्रीमत् पादयुगं मुदा ।
अवनिज्यावहन् मूर्ध्नि तदपो विश्वपावनीः

yajamānaḥ svayaṃ tasya śrīmat pādayugaṃ mudā |
avanijyāvahan mūrdhni tadapo viśvapāvanīḥ

---

08.20.019

तदासुरेन्द्रं दिवि देवतागणा गन्धर्वविद्याधरसिद्धचारणाः ।
तत् कर्म सर्वे ऽपि गृणन्त आर्जवं प्रसूनवर्षैर्ववृषुर्मुदान्विताः

tadāsurendraṃ divi devatāgaṇā gandharvavidyādharasiddhacāraṇāḥ |
tat karma sarve 'pi gṛṇanta ārjavaṃ prasūnavarṣairvavṛṣurmudānvitāḥ

---

08.20.020

नेदुर्मुहुर्दुन्दुभयः सहस्रशो गन्धर्वकिम्पूरुषकिन्नरा जगुः ।
मनस्विनानेन कृतं सुदुष्करं विद्वान् अदाद्यद्रिपवे जगत्त्रयम्

nedurmuhurdundubhayaḥ sahasraśo gandharvakimpūruṣakinnarā jaguḥ |
manasvinānena kṛtaṃ suduṣkaraṃ vidvān adādyadripave jagattrayam

---

08.20.021

तद्वामनं रूपमवर्धताद्भुतं हरेरनन्तस्य गुणत्रयात्मकम् ।
भूः खं दिशो द्यौर्विवराः पयोधयस् तिर्यङ्नृदेवा ऋषयो यदासत

tadvāmanaṃ rūpamavardhatādbhutaṃ hareranantasya guṇatrayātmakam |
bhūḥ khaṃ diśo dyaurvivarāḥ payodhayas tiryaṅnṛdevā ṛṣayo yadāsata

---

08.20.022

काये बलिस्तस्य महाविभूतेः सहर्त्विगाचार्यसदस्य एतत् ।
ददर्श विश्वं त्रिगुणं गुणात्मके भूतेन्द्रियार्थाशयजीवयुक्तम्

kāye balistasya mahāvibhūteḥ sahartvigācāryasadasya etat |
dadarśa viśvaṃ triguṇaṃ guṇātmake bhūtendriyārthāśayajīvayuktam

---

08.20.023

रसामचष्टाङ्घ्रितले ऽथ पादयोर् महीं महीध्रान् पुरुषस्य जङ्घयोः ।
पतत्त्रिणो जानुनि विश्वमूर्तेर् ऊर्वोर्गणं मारुतमिन्द्रसेनः

rasāmacaṣṭāṅghritale 'tha pādayor mahīṃ mahīdhrān puruṣasya jaṅghayoḥ |
patattriṇo jānuni viśvamūrter ūrvorgaṇaṃ mārutamindrasenaḥ

---

08.20.024

सन्ध्यां विभोर्वाससि गुह्य ऐक्षत् प्रजापतीन् जघने आत्ममुख्यान् ।
नाभ्यां नभः कुक्षिषु सप्तसिन्धून् उरुक्रमस्योरसि चर्क्षमालाम्

sandhyāṃ vibhorvāsasi guhya aikṣat prajāpatīn jaghane ātmamukhyān |
nābhyāṃ nabhaḥ kukṣiṣu saptasindhūn urukramasyorasi carkṣamālām

---

08.20.025

हृद्य् अङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारेर् ऋतं च सत्यं च मनस्य् अथेन्दुम् ।
श्रियं च वक्षस्य् अरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान्

hṛdy aṅga dharmaṃ stanayormurārer ṛtaṃ ca satyaṃ ca manasy athendum |
śriyaṃ ca vakṣasy aravindahastāṃ kaṇṭhe ca sāmāni samastarephān

---

08.20.026

इन्द्रप्रधानान् अमरान् भुजेषु तत्कर्णयोः ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि ।
केशेषु मेघान् छ्वसनं नासिकायाम् अक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम्

indrapradhānān amarān bhujeṣu tatkarṇayoḥ kakubho dyauśca mūrdhni |
keśeṣu meghān chvasanaṃ nāsikāyām akṣṇośca sūryaṃ vadane ca vahnim

---

08.20.027

वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु ।
अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटे ऽधर एव लोभम्

vāṇyāṃ ca chandāṃsi rase jaleśaṃ bhruvorniṣedhaṃ ca vidhiṃ ca pakṣmasu |
ahaśca rātriṃ ca parasya puṃso manyuṃ lalāṭe 'dhara eva lobham

---

08.20.028

स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भः पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् ।
छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च

sparśe ca kāmaṃ nṛpa retasāmbhaḥ pṛṣṭhe tvadharmaṃ kramaṇeṣu yajñam |
chāyāsu mṛtyuṃ hasite ca māyāṃ tanūruheṣvoṣadhijātayaśca

---

08.20.029

नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणान् ऋषींश्च ।
प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीरः

nadīśca nāḍīṣu śilā nakheṣu buddhāvajaṃ devagaṇān ṛṣīṃśca |
prāṇeṣu gātre sthirajaṅgamāni sarvāṇi bhūtāni dadarśa vīraḥ

---

08.20.030

सर्वात्मनीदं भुवनं निरीक्ष्य सर्वे ऽसुराः कश्मलमापुरङ्ग ।
सुदर्शनं चक्रमसह्यतेजो धनुश्च शार्ङ्गं स्तनयित्नुघोषम्

sarvātmanīdaṃ bhuvanaṃ nirīkṣya sarve 'surāḥ kaśmalamāpuraṅga |
sudarśanaṃ cakramasahyatejo dhanuśca śārṅgaṃ stanayitnughoṣam

---

08.20.031

पर्जन्यघोषो जलजः पाञ्चजन्यः कौमोदकी विष्णुगदा तरस्विनी ।
विद्याधरो ऽसिः शतचन्द्रयुक्तस् तूणोत्तमावक्षयसायकौ च

parjanyaghoṣo jalajaḥ pāñcajanyaḥ kaumodakī viṣṇugadā tarasvinī |
vidyādharo 'siḥ śatacandrayuktas tūṇottamāvakṣayasāyakau ca

---

08.20.032

सुनन्दमुख्या उपतस्थुरीशं पार्षदमुख्याः सहलोकपालाः ।
स्फुरत्किरीटाङ्गदमीनकुण्डलः श्रीवत्सरत्नोत्तममेखलाम्बरैः

sunandamukhyā upatasthurīśaṃ pārṣadamukhyāḥ sahalokapālāḥ |
sphuratkirīṭāṅgadamīnakuṇḍalaḥ śrīvatsaratnottamamekhalāmbaraiḥ

---

08.20.033

मधुव्रतस्रग्वनमालयावृतो रराज राजन् भगवान् उरुक्रमः ।
क्षितिं पदैकेन बलेर्विचक्रमे नभः शरीरेण दिशश्च बाहुभिः

madhuvratasragvanamālayāvṛto rarāja rājan bhagavān urukramaḥ |
kṣitiṃ padaikena balervicakrame nabhaḥ śarīreṇa diśaśca bāhubhiḥ

---

08.20.034

पदं द्वितीयं क्रमतस्त्रिविष्टपं न वै तृतीयाय तदीयमण्वपि ।
उरुक्रमस्याङ्घ्रिरुपर्य् उपर्य् अथो महर्जनाभ्यां तपसः परं गतः

padaṃ dvitīyaṃ kramatastriviṣṭapaṃ na vai tṛtīyāya tadīyamaṇvapi |
urukramasyāṅghrirupary upary atho maharjanābhyāṃ tapasaḥ paraṃ gataḥ

08.21.001

0 श्रीशुक उवाच सत्यं समीक्ष्याब्जभवो नखेन्दुभिर् हतस्वधामद्युतिरावृतो ऽभ्यगात् ।
मरीचिमिश्रा ऋषयो बृहद्व्रताः सनन्दनाद्या नरदेव योगिनः

0 śrīśuka uvāca satyaṃ samīkṣyābjabhavo nakhendubhir hatasvadhāmadyutirāvṛto 'bhyagāt |
marīcimiśrā ṛṣayo bṛhadvratāḥ sanandanādyā naradeva yoginaḥ

---

08.21.002

वेदोपवेदा नियमा यमान्वितास् तर्केतिहासाङ्गपुराणसंहिताः ।
ये चापरे योगसमीरदीपित ज्ञानाग्निना रन्धितकर्मकल्मषाः ।
ववन्दिरे यत्स्मरणानुभावतः स्वायम्भुवं धाम गता अकर्मकम्

vedopavedā niyamā yamānvitās tarketihāsāṅgapurāṇasaṃhitāḥ |
ye cāpare yogasamīradīpita jñānāgninā randhitakarmakalmaṣāḥ |
vavandire yatsmaraṇānubhāvataḥ svāyambhuvaṃ dhāma gatā akarmakam

---

08.21.003

अथाङ्घ्रये प्रोन्नमिताय विष्णोर् उपाहरत् पद्मभवो ऽर्हणोदकम् ।
समर्च्य भक्त्याभ्यगृणाच् छुचिश्रवा यन्नाभिपङ्केरुहसम्भवः स्वयम्

athāṅghraye pronnamitāya viṣṇor upāharat padmabhavo 'rhaṇodakam |
samarcya bhaktyābhyagṛṇāc chuciśravā yannābhipaṅkeruhasambhavaḥ svayam

---

08.21.004

धातुः कमण्डलुजलं तदुरुक्रमस्य पादावनेजनपवित्रतया नरेन्द्र ।
स्वर्धुन्य् अभून् नभसि सा पतती निमार्ष्टि लोकत्रयं भगवतो विशदेव कीर्तिः

dhātuḥ kamaṇḍalujalaṃ tadurukramasya pādāvanejanapavitratayā narendra |
svardhuny abhūn nabhasi sā patatī nimārṣṭi lokatrayaṃ bhagavato viśadeva kīrtiḥ

---

08.21.005

ब्रह्मादयो लोकनाथाः स्वनाथाय समादृताः ।
सानुगा बलिमाजह्रुः सङ्क्षिप्तात्मविभूतये

brahmādayo lokanāthāḥ svanāthāya samādṛtāḥ |
sānugā balimājahruḥ saṅkṣiptātmavibhūtaye

---

08.21.006

तोयैः समर्हणैः स्रग्भिर्दिव्यगन्धानुलेपनैः ।
धूपैर्दीपैः सुरभिभिर्लाजाक्षतफलाङ्कुरैः

toyaiḥ samarhaṇaiḥ sragbhirdivyagandhānulepanaiḥ |
dhūpairdīpaiḥ surabhibhirlājākṣataphalāṅkuraiḥ

---

08.21.007

स्तवनैर्जयशब्दैश्च तद्वीर्यमहिमाङ्कितैः ।
नृत्यवादित्रगीतैश्च शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः

stavanairjayaśabdaiśca tadvīryamahimāṅkitaiḥ |
nṛtyavāditragītaiśca śaṅkhadundubhiniḥsvanaiḥ

---

08.21.008

जाम्बवान् ऋक्षराजस्तु भेरीशब्दैर्मनोजवः ।
विजयं दिक्षु सर्वासु महोत्सवमघोषयत्

jāmbavān ṛkṣarājastu bherīśabdairmanojavaḥ |
vijayaṃ dikṣu sarvāsu mahotsavamaghoṣayat

---

08.21.009

महीं सर्वां हृतां दृष्ट्वा त्रिपदव्याजयाच्ञया ।
ऊचुः स्वभर्तुरसुरा दीक्षितस्यात्यमर्षिताः

mahīṃ sarvāṃ hṛtāṃ dṛṣṭvā tripadavyājayācñayā |
ūcuḥ svabharturasurā dīkṣitasyātyamarṣitāḥ

---

08.21.010

न वायं ब्रह्मबन्धुर्विष्णुर्मायाविनां वरः ।
द्विजरूपप्रतिच्छन्नो देवकार्यं चिकीर्षति

na vāyaṃ brahmabandhurviṣṇurmāyāvināṃ varaḥ |
dvijarūpapraticchanno devakāryaṃ cikīrṣati

---

08.21.011

अनेन याचमानेन शत्रुणा वटुरूपिणा ।
सर्वस्वं नो हृतं भर्तुर्न्यस्तदण्डस्य बर्हिषि

anena yācamānena śatruṇā vaṭurūpiṇā |
sarvasvaṃ no hṛtaṃ bharturnyastadaṇḍasya barhiṣi

---

08.21.012

सत्यव्रतस्य सततं दीक्षितस्य विशेषतः ।
नानृतं भाषितुं शक्यं ब्रह्मण्यस्य दयावतः

satyavratasya satataṃ dīkṣitasya viśeṣataḥ |
nānṛtaṃ bhāṣituṃ śakyaṃ brahmaṇyasya dayāvataḥ

---

08.21.013

तस्मादस्य वधो धर्मो भर्तुः शुश्रूषणं च नः ।
इत्य् आयुधानि जगृहुर्बलेरनुचरासुराः

tasmādasya vadho dharmo bhartuḥ śuśrūṣaṇaṃ ca naḥ |
ity āyudhāni jagṛhurbaleranucarāsurāḥ

---

08.21.014

ते सर्वे वामनं हन्तुं शूलपट्टिशपाणयः ।
अनिच्छन्तो बले राजन् प्राद्रवन् जातमन्यवः

te sarve vāmanaṃ hantuṃ śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ |
anicchanto bale rājan prādravan jātamanyavaḥ

---

08.21.015

तान् अभिद्रवतो दृष्ट्वा दितिजानीकपान् नृप ।
प्रहस्यानुचरा विष्णोः प्रत्यषेधन्नुदायुधाः

tān abhidravato dṛṣṭvā ditijānīkapān nṛpa |
prahasyānucarā viṣṇoḥ pratyaṣedhannudāyudhāḥ

---

08.21.016

नन्दः सुनन्दो ऽथ जयो विजयः प्रबलो बलः ।
कुमुदः कुमुदाक्षश्च विष्वक्सेनः पतत्त्रिराट्

nandaḥ sunando 'tha jayo vijayaḥ prabalo balaḥ |
kumudaḥ kumudākṣaśca viṣvaksenaḥ patattrirāṭ

---

08.21.017

जयन्तः श्रुतदेवश्च पुष्पदन्तो ऽथ सात्वतः ।
सर्वे नागायुतप्राणाश्चमूं ते जघ्नुरासुरीम्

jayantaḥ śrutadevaśca puṣpadanto 'tha sātvataḥ |
sarve nāgāyutaprāṇāścamūṃ te jaghnurāsurīm

---

08.21.018

हन्यमानान् स्वकान् दृष्ट्वा पुरुषानुचरैर्बलिः ।
वारयामास संरब्धान् काव्यशापमनुस्मरन्

hanyamānān svakān dṛṣṭvā puruṣānucarairbaliḥ |
vārayāmāsa saṃrabdhān kāvyaśāpamanusmaran

---

08.21.019

हे विप्रचित्ते हे राहो हे नेमे श्रूयतां वचः ।
मा युध्यत निवर्तध्वं न नः कालो ऽयमर्थकृत्

he vipracitte he rāho he neme śrūyatāṃ vacaḥ |
mā yudhyata nivartadhvaṃ na naḥ kālo 'yamarthakṛt

---

08.21.020

यः प्रभुः सर्वभूतानां सुखदुःखोपपत्तये ।
तं नातिवर्तितुं दैत्याः पौरुषैरीश्वरः पुमान्

yaḥ prabhuḥ sarvabhūtānāṃ sukhaduḥkhopapattaye |
taṃ nātivartituṃ daityāḥ pauruṣairīśvaraḥ pumān

---

08.21.021

यो नो भवाय प्राग् आसीदभवाय दिवौकसाम् ।
स एव भगवान् अद्य वर्तते तद्विपर्ययम्

yo no bhavāya prāg āsīdabhavāya divaukasām |
sa eva bhagavān adya vartate tadviparyayam

---

08.21.022

बलेन सचिवैर्बुद्ध्या दुर्गैर्मन्त्रौषधादिभिः ।
सामादिभिरुपायैश्च कालं नात्येति वै जनः

balena sacivairbuddhyā durgairmantrauṣadhādibhiḥ |
sāmādibhirupāyaiśca kālaṃ nātyeti vai janaḥ

---

08.21.023

भवद्भिर्निर्जिता ह्य् एते बहुशो ऽनुचरा हरेः ।
दैवेनर्द्धैस्त एवाद्य युधि जित्वा नदन्ति नः

bhavadbhirnirjitā hy ete bahuśo 'nucarā hareḥ |
daivenarddhaista evādya yudhi jitvā nadanti naḥ

---

08.21.024

एतान् वयं विजेष्यामो यदि दैवं प्रसीदति ।
तस्मात् कालं प्रतीक्षध्वं यो नो ऽर्थत्वाय कल्पते

etān vayaṃ vijeṣyāmo yadi daivaṃ prasīdati |
tasmāt kālaṃ pratīkṣadhvaṃ yo no 'rthatvāya kalpate

---

08.21.025

0 श्रीशुक उवाच पत्युर्निगदितं श्रुत्वा दैत्यदानवयूथपाः ।
रसां निर्विविशू राजन् विष्णुपार्षद ताडिताः

0 śrīśuka uvāca patyurnigaditaṃ śrutvā daityadānavayūthapāḥ |
rasāṃ nirviviśū rājan viṣṇupārṣada tāḍitāḥ

---

08.21.026

अथ तार्क्ष्यसुतो ज्ञात्वा विराट् प्रभुचिकीर्षितम् ।
बबन्ध वारुणैः पाशैर्बलिं सूत्ये ऽहनि क्रतौ

atha tārkṣyasuto jñātvā virāṭ prabhucikīrṣitam |
babandha vāruṇaiḥ pāśairbaliṃ sūtye 'hani kratau

---

08.21.027

हाहाकारो महान् आसीद्रोदस्योः सर्वतो दिशम् ।
निगृह्यमाणे ऽसुरपतौ विष्णुना प्रभविष्णुना

hāhākāro mahān āsīdrodasyoḥ sarvato diśam |
nigṛhyamāṇe 'surapatau viṣṇunā prabhaviṣṇunā

---

08.21.028

तं बद्धं वारुणैः पाशैर्भगवान् आह वामनः ।
नष्टश्रियं स्थिरप्रज्ञमुदारयशसं नृप

taṃ baddhaṃ vāruṇaiḥ pāśairbhagavān āha vāmanaḥ |
naṣṭaśriyaṃ sthiraprajñamudārayaśasaṃ nṛpa

---

08.21.029

पदानि त्रीणि दत्तानि भूमेर्मह्यं त्वयासुर ।
द्वाभ्यां क्रान्ता मही सर्वा तृतीयमुपकल्पय

padāni trīṇi dattāni bhūmermahyaṃ tvayāsura |
dvābhyāṃ krāntā mahī sarvā tṛtīyamupakalpaya

---

08.21.030

यावत् तपत्य् असौ गोभिर्यावदिन्दुः सहोडुभिः ।
यावद्वर्षति पर्जन्यस्तावती भूरियं तव

yāvat tapaty asau gobhiryāvadinduḥ sahoḍubhiḥ |
yāvadvarṣati parjanyastāvatī bhūriyaṃ tava

---

08.21.031

पदैकेन मयाक्रान्तो भूर्लोकः खं दिशस्तनोः ।
स्वर्लोकस्ते द्वितीयेन पश्यतस्ते स्वमात्मना

padaikena mayākrānto bhūrlokaḥ khaṃ diśastanoḥ |
svarlokaste dvitīyena paśyataste svamātmanā

---

08.21.032

प्रतिश्रुतमदातुस्ते निरये वास इष्यते ।
विश त्वं निरयं तस्माद्गुरुणा चानुमोदितः

pratiśrutamadātuste niraye vāsa iṣyate |
viśa tvaṃ nirayaṃ tasmādguruṇā cānumoditaḥ

---

08.21.033

वृथा मनोरथस्तस्य दूरः स्वर्गः पतत्य् अधः ।
प्रतिश्रुतस्यादानेन यो ऽर्थिनं विप्रलम्भते

vṛthā manorathastasya dūraḥ svargaḥ pataty adhaḥ |
pratiśrutasyādānena yo 'rthinaṃ vipralambhate

---

08.21.034

विप्रलब्धो ददामीति त्वयाहं चाढ्यमानिना ।
तद्व्यलीकफलं भुङ्क्ष्व निरयं कतिचित् समाः

vipralabdho dadāmīti tvayāhaṃ cāḍhyamāninā |
tadvyalīkaphalaṃ bhuṅkṣva nirayaṃ katicit samāḥ

08.22.001

0 श्रीशुक उवाच एवं विप्रकृतो राजन् बलिर्भगवतासुरः ।
भिद्यमानो ऽप्य् अभिन्नात्मा प्रत्याहाविक्लवं वचः

0 śrīśuka uvāca evaṃ viprakṛto rājan balirbhagavatāsuraḥ |
bhidyamāno 'py abhinnātmā pratyāhāviklavaṃ vacaḥ

---

08.22.002

0 श्रीबलिरुवाच यद्य् उत्तमश्लोक भवान् ममेरितं वचो व्यलीकं सुरवर्य मन्यते ।
करोम्य् ऋतं तन् न भवेत् प्रलम्भनं पदं तृतीयं कुरु शीर्ष्णि मे निजम्

0 śrībaliruvāca yady uttamaśloka bhavān mameritaṃ vaco vyalīkaṃ suravarya manyate |
karomy ṛtaṃ tan na bhavet pralambhanaṃ padaṃ tṛtīyaṃ kuru śīrṣṇi me nijam

---

08.22.003

बिभेमि नाहं निरयात् पदच्युतो न पाशबन्धाद्व्यसनाद्दुरत्ययात् ।
नैवार्थकृच्छ्राद्भवतो विनिग्रहाद् असाधुवादाद्भृशमुद्विजे यथा

bibhemi nāhaṃ nirayāt padacyuto na pāśabandhādvyasanādduratyayāt |
naivārthakṛcchrādbhavato vinigrahād asādhuvādādbhṛśamudvije yathā

---

08.22.004

पुंसां श्लाघ्यतमं मन्ये दण्डमर्हत्तमार्पितम् ।
यं न माता पिता भ्राता सुहृदश्चादिशन्ति हि

puṃsāṃ ślāghyatamaṃ manye daṇḍamarhattamārpitam |
yaṃ na mātā pitā bhrātā suhṛdaścādiśanti hi

---

08.22.005

त्वं नूनमसुराणां नः परोक्षः परमो गुरुः ।
यो नो ऽनेकमदान्धानां विभ्रंशं चक्षुरादिशत्

tvaṃ nūnamasurāṇāṃ naḥ parokṣaḥ paramo guruḥ |
yo no 'nekamadāndhānāṃ vibhraṃśaṃ cakṣurādiśat

---

08.22.006

यस्मिन् वैरानुबन्धेन व्यूढेन विबुधेतराः ।
बहवो लेभिरे सिद्धिं यामु हैकान्तयोगिनः

yasmin vairānubandhena vyūḍhena vibudhetarāḥ |
bahavo lebhire siddhiṃ yāmu haikāntayoginaḥ

---

08.22.007

तेनाहं निगृहीतो ऽस्मि भवता भूरिकर्मणा ।
बद्धश्च वारुणैः पाशैर्नातिव्रीडे न च व्यथे

tenāhaṃ nigṛhīto 'smi bhavatā bhūrikarmaṇā |
baddhaśca vāruṇaiḥ pāśairnātivrīḍe na ca vyathe

---

08.22.008

पितामहो मे भवदीयसम्मतः प्रह्राद आविष्कृतसाधुवादः ।
भवद्विपक्षेण विचित्रवैशसं सम्प्रापितस्त्वं परमः स्वपित्रा

pitāmaho me bhavadīyasammataḥ prahrāda āviṣkṛtasādhuvādaḥ |
bhavadvipakṣeṇa vicitravaiśasaṃ samprāpitastvaṃ paramaḥ svapitrā

---

08.22.009

किमात्मनानेन जहाति यो ऽन्ततः किं रिक्थहारैः स्वजनाख्यदस्युभिः ।
किं जायया संसृतिहेतुभूतया मर्त्यस्य गेहैः किमिहायुषो व्ययः

kimātmanānena jahāti yo 'ntataḥ kiṃ rikthahāraiḥ svajanākhyadasyubhiḥ |
kiṃ jāyayā saṃsṛtihetubhūtayā martyasya gehaiḥ kimihāyuṣo vyayaḥ

---

08.22.010

इत्थं स निश्चित्य पितामहो महान् अगाधबोधो भवतः पादपद्मम् ।
ध्रुवं प्रपेदे ह्य् अकुतोभयं जनाद् भीतः स्वपक्षक्षपणस्य सत्तम

itthaṃ sa niścitya pitāmaho mahān agādhabodho bhavataḥ pādapadmam |
dhruvaṃ prapede hy akutobhayaṃ janād bhītaḥ svapakṣakṣapaṇasya sattama

---

08.22.011

अथाहमप्य् आत्मरिपोस्तवान्तिकं दैवेन नीतः प्रसभं त्याजितश्रीः ।
इदं कृतान्तान्तिकवर्ति जीवितं ययाध्रुवं स्तब्धमतिर्न बुध्यते

athāhamapy ātmaripostavāntikaṃ daivena nītaḥ prasabhaṃ tyājitaśrīḥ |
idaṃ kṛtāntāntikavarti jīvitaṃ yayādhruvaṃ stabdhamatirna budhyate

---

08.22.012

0 श्रीशुक उवाच तस्येत्थं भाषमाणस्य प्रह्रादो भगवत्प्रियः ।
आजगाम कुरुश्रेष्ठ राकापतिरिवोत्थितः

0 śrīśuka uvāca tasyetthaṃ bhāṣamāṇasya prahrādo bhagavatpriyaḥ |
ājagāma kuruśreṣṭha rākāpatirivotthitaḥ

---

08.22.013

तमिन्द्रसेनः स्वपितामहं श्रिया विराजमानं नलिनायतेक्षणम् ।
प्रांशुं पिशङ्गाम्बरमञ्जनत्विषं प्रलम्बबाहुं शुभगर्षभमैक्षत

tamindrasenaḥ svapitāmahaṃ śriyā virājamānaṃ nalināyatekṣaṇam |
prāṃśuṃ piśaṅgāmbaramañjanatviṣaṃ pralambabāhuṃ śubhagarṣabhamaikṣata

---

08.22.014

तस्मै बलिर्वारुणपाशयन्त्रितः समर्हणं नोपजहार पूर्ववत् ।
ननाम मूर्ध्नाश्रुविलोललोचनः सव्रीडनीचीनमुखो बभूव ह

tasmai balirvāruṇapāśayantritaḥ samarhaṇaṃ nopajahāra pūrvavat |
nanāma mūrdhnāśruvilolalocanaḥ savrīḍanīcīnamukho babhūva ha

---

08.22.015

स तत्र हासीनमुदीक्ष्य सत्पतिं हरिं सुनन्दाद्यनुगैरुपासितम् ।
उपेत्य भूमौ शिरसा महामना ननाम मूर्ध्ना पुलकाश्रुविक्लवः

sa tatra hāsīnamudīkṣya satpatiṃ hariṃ sunandādyanugairupāsitam |
upetya bhūmau śirasā mahāmanā nanāma mūrdhnā pulakāśruviklavaḥ

---

08.22.016

0 श्रीप्रह्राद उवाच त्वयैव दत्तं पदमैन्द्रमूर्जितं हृतं तदेवाद्य तथैव शोभनम् ।
मन्ये महान् अस्य कृतो ह्य् अनुग्रहो विभ्रंशितो यच् छ्रिय आत्ममोहनात्

0 śrīprahrāda uvāca tvayaiva dattaṃ padamaindramūrjitaṃ hṛtaṃ tadevādya tathaiva śobhanam |
manye mahān asya kṛto hy anugraho vibhraṃśito yac chriya ātmamohanāt

---

08.22.017

यया हि विद्वान् अपि मुह्यते यतस् तत् को विचष्टे गतिमात्मनो यथा ।
तस्मै नमस्ते जगदीश्वराय वै नारायणायाखिललोकसाक्षिणे

yayā hi vidvān api muhyate yatas tat ko vicaṣṭe gatimātmano yathā |
tasmai namaste jagadīśvarāya vai nārāyaṇāyākhilalokasākṣiṇe

---

08.22.018

0 श्रीशुक उवाच तस्यानुशृण्वतो राजन् प्रह्रादस्य कृताञ्जलेः ।
हिरण्यगर्भो भगवान् उवाच मधुसूदनम्

0 śrīśuka uvāca tasyānuśṛṇvato rājan prahrādasya kṛtāñjaleḥ |
hiraṇyagarbho bhagavān uvāca madhusūdanam

---

08.22.019

बद्धं वीक्ष्य पतिं साध्वी तत्पत्नी भयविह्वला ।
प्राञ्जलिः प्रणतोपेन्द्रं बभाषे ऽवाङ्मुखी नृप

baddhaṃ vīkṣya patiṃ sādhvī tatpatnī bhayavihvalā |
prāñjaliḥ praṇatopendraṃ babhāṣe 'vāṅmukhī nṛpa

---

08.22.020

0 श्रीविन्ध्यावलिरुवाच क्रीडार्थमात्मन इदं त्रिजगत् कृतं ते स्वाम्यं तु तत्र कुधियो ऽपर ईश कुर्युः ।
कर्तुः प्रभोस्तव किमस्यत आवहन्ति त्यक्तह्रियस्त्वदवरोपितकर्तृवादाः

0 śrīvindhyāvaliruvāca krīḍārthamātmana idaṃ trijagat kṛtaṃ te svāmyaṃ tu tatra kudhiyo 'para īśa kuryuḥ |
kartuḥ prabhostava kimasyata āvahanti tyaktahriyastvadavaropitakartṛvādāḥ

---

08.22.021

0 श्रीब्रह्मोवाच भूतभावन भूतेश देवदेव जगन्मय ।
मुञ्चैनं हृतसर्वस्वं नायमर्हति निग्रहम्

0 śrībrahmovāca bhūtabhāvana bhūteśa devadeva jaganmaya |
muñcainaṃ hṛtasarvasvaṃ nāyamarhati nigraham

---

08.22.022

कृत्स्ना ते ऽनेन दत्ता भूर्लोकाः कर्मार्जिताश्च ये ।
निवेदितं च सर्वस्वमात्माविक्लवया धिया

kṛtsnā te 'nena dattā bhūrlokāḥ karmārjitāśca ye |
niveditaṃ ca sarvasvamātmāviklavayā dhiyā

---

08.22.023

यत्पादयोरशठधीः सलिलं प्रदाय $ दूर्वाङ्कुरैरपि विधाय सतीं सपर्याम् &अम्प्;अप्य् उत्तमां गतिमसौ भजते त्रिलोकीं % दाश्वान् अविक्लवमनाः कथमार्तिमृच्छेत्

yatpādayoraśaṭhadhīḥ salilaṃ pradāya $ dūrvāṅkurairapi vidhāya satīṃ saparyām &apy uttamāṃ gatimasau bhajate trilokīṃ % dāśvān aviklavamanāḥ kathamārtimṛcchet

---

08.22.024

---

---

08.22.024

0 श्रीभगवान् उवाच ब्रह्मन् यमनुगृह्णामि तद्विशो विधुनोम्य् अहम् ।
यन्मदः पुरुषः स्तब्धो लोकं मां चावमन्यते

0 śrībhagavān uvāca brahman yamanugṛhṇāmi tadviśo vidhunomy aham |
yanmadaḥ puruṣaḥ stabdho lokaṃ māṃ cāvamanyate

---

08.22.025

यदा कदाचिज् जीवात्मा संसरन् निजकर्मभिः ।
नानायोनिष्वनीशो ऽयं पौरुषीं गतिमाव्रजेत्

yadā kadācij jīvātmā saṃsaran nijakarmabhiḥ |
nānāyoniṣvanīśo 'yaṃ pauruṣīṃ gatimāvrajet

---

08.22.026

जन्मकर्मवयोरूप विद्यैश्वर्यधनादिभिः ।
यद्य् अस्य न भवेत् स्तम्भस्तत्रायं मदनुग्रहः

janmakarmavayorūpa vidyaiśvaryadhanādibhiḥ |
yady asya na bhavet stambhastatrāyaṃ madanugrahaḥ

---

08.22.027

मानस्तम्भनिमित्तानां जन्मादीनां समन्ततः ।
सर्वश्रेयःप्रतीपानां हन्त मुह्येन् न मत्परः

mānastambhanimittānāṃ janmādīnāṃ samantataḥ |
sarvaśreyaḥpratīpānāṃ hanta muhyen na matparaḥ

---

08.22.028

एष दानवदैत्यानामग्रनीः कीर्तिवर्धनः ।
अजैषीदजयां मायां सीदन्नपि न मुह्यति

eṣa dānavadaityānāmagranīḥ kīrtivardhanaḥ |
ajaiṣīdajayāṃ māyāṃ sīdannapi na muhyati

---

08.22.029

क्षीणरिक्थश्च्युतः स्थानात् क्षिप्तो बद्धश्च शत्रुभिः ।
ज्ञातिभिश्च परित्यक्तो यातनामनुयापितः

kṣīṇarikthaścyutaḥ sthānāt kṣipto baddhaśca śatrubhiḥ |
jñātibhiśca parityakto yātanāmanuyāpitaḥ

---

08.22.030

गुरुणा भर्त्सितः शप्तो जहौ सत्यं न सुव्रतः ।
छलैरुक्तो मया धर्मो नायं त्यजति सत्यवाक्

guruṇā bhartsitaḥ śapto jahau satyaṃ na suvrataḥ |
chalairukto mayā dharmo nāyaṃ tyajati satyavāk

---

08.22.031

एष मे प्रापितः स्थानं दुष्प्रापममरैरपि ।
सावर्णेरन्तरस्यायं भवितेन्द्रो मदाश्रयः

eṣa me prāpitaḥ sthānaṃ duṣprāpamamarairapi |
sāvarṇerantarasyāyaṃ bhavitendro madāśrayaḥ

---

08.22.032

तावत् सुतलमध्यास्तां विश्वकर्मविनिर्मितम् ।
यदाधयो व्याधयश्च क्लमस्तन्द्रा पराभवः ।
नोपसर्गा निवसतां सम्भवन्ति ममेक्षया

tāvat sutalamadhyāstāṃ viśvakarmavinirmitam |
yadādhayo vyādhayaśca klamastandrā parābhavaḥ |
nopasargā nivasatāṃ sambhavanti mamekṣayā

---

08.22.033

इन्द्रसेन महाराज याहि भो भद्रमस्तु ते ।
सुतलं स्वर्गिभिः प्रार्थ्यं ज्ञातिभिः परिवारितः

indrasena mahārāja yāhi bho bhadramastu te |
sutalaṃ svargibhiḥ prārthyaṃ jñātibhiḥ parivāritaḥ

---

08.22.034

न त्वामभिभविष्यन्ति लोकेशाः किमुतापरे ।
त्वच्छासनातिगान् दैत्यांश्चक्रं मे सूदयिष्यति

na tvāmabhibhaviṣyanti lokeśāḥ kimutāpare |
tvacchāsanātigān daityāṃścakraṃ me sūdayiṣyati

---

08.22.035

रक्षिष्ये सर्वतो ऽहं त्वां सानुगं सपरिच्छदम् ।
सदा सन्निहितं वीर तत्र मां द्रक्ष्यते भवान्

rakṣiṣye sarvato 'haṃ tvāṃ sānugaṃ saparicchadam |
sadā sannihitaṃ vīra tatra māṃ drakṣyate bhavān

---

08.22.036

तत्र दानवदैत्यानां सङ्गात् ते भाव आसुरः ।
दृष्ट्वा मदनुभावं वै सद्यः कुण्ठो विनङ्क्ष्यति

tatra dānavadaityānāṃ saṅgāt te bhāva āsuraḥ |
dṛṣṭvā madanubhāvaṃ vai sadyaḥ kuṇṭho vinaṅkṣyati

08.23.001

0 श्रीशुक उवाच इत्य् उक्तवन्तं पुरुषं पुरातनं महानुभावो ऽखिलसाधुसम्मतः ।
बद्धाञ्जलिर्बाष्पकलाकुलेक्षणो भक्त्युत्कलो गद्गदया गिराब्रवीत्

0 śrīśuka uvāca ity uktavantaṃ puruṣaṃ purātanaṃ mahānubhāvo 'khilasādhusammataḥ |
baddhāñjalirbāṣpakalākulekṣaṇo bhaktyutkalo gadgadayā girābravīt

---

08.23.002

0 श्रीबलिरुवाच अहो प्रणामाय कृतः समुद्यमः प्रपन्नभक्तार्थविधौ समाहितः ।
यल् लोकपालैस्त्वदनुग्रहो ऽमरैर् अलब्धपूर्वो ऽपसदे ऽसुरे ऽर्पितः

0 śrībaliruvāca aho praṇāmāya kṛtaḥ samudyamaḥ prapannabhaktārthavidhau samāhitaḥ |
yal lokapālaistvadanugraho 'marair alabdhapūrvo 'pasade 'sure 'rpitaḥ

---

08.23.003

0 श्रीशुक उवाच इत्य् उक्त्वा हरिमानत्य ब्रह्माणं सभवं ततः ।
विवेश सुतलं प्रीतो बलिर्मुक्तः सहासुरैः

0 śrīśuka uvāca ity uktvā harimānatya brahmāṇaṃ sabhavaṃ tataḥ |
viveśa sutalaṃ prīto balirmuktaḥ sahāsuraiḥ

---

08.23.004

एवमिन्द्राय भगवान् प्रत्यानीय त्रिविष्टपम् ।
पूरयित्वादितेः काममशासत् सकलं जगत्

evamindrāya bhagavān pratyānīya triviṣṭapam |
pūrayitvāditeḥ kāmamaśāsat sakalaṃ jagat

---

08.23.005

लब्धप्रसादं निर्मुक्तं पौत्रं वंशधरं बलिम् ।
निशाम्य भक्तिप्रवणः प्रह्राद इदमब्रवीत्

labdhaprasādaṃ nirmuktaṃ pautraṃ vaṃśadharaṃ balim |
niśāmya bhaktipravaṇaḥ prahrāda idamabravīt

---

08.23.006

0 श्रीप्रह्राद उवाच नेमं विरिञ्चो लभते प्रसादं न श्रीर्न शर्वः किमुतापरे ऽन्ये ।
यन् नो ऽसुराणामसि दुर्गपालो विश्वाभिवन्द्यैरभिवन्दिताङ्घ्रिः

0 śrīprahrāda uvāca nemaṃ viriñco labhate prasādaṃ na śrīrna śarvaḥ kimutāpare 'nye |
yan no 'surāṇāmasi durgapālo viśvābhivandyairabhivanditāṅghriḥ

---

08.23.007

यत्पादपद्ममकरन्दनिषेवणेन $ ब्रह्मादयः शरणदाश्नुवते विभूतीः &अम्प्;कस्माद्वयं कुसृतयः खलयोनयस्ते % दाक्षिण्यदृष्टिपदवीं भवतः प्रणीताः

yatpādapadmamakarandaniṣevaṇena $ brahmādayaḥ śaraṇadāśnuvate vibhūtīḥ &kasmādvayaṃ kusṛtayaḥ khalayonayaste % dākṣiṇyadṛṣṭipadavīṃ bhavataḥ praṇītāḥ

---

08.23.008

• //चित्रं तवेहितमहो ऽमितयोगमाया $ लीलाविसृष्टभुवनस्य विशारदस्य &चित्रं तवेहितमहो ऽमितयोगमाया $ लीलाविसृष्टभुवनस्य विशारदस्य &सर्वात्मनः समदृशो ऽविषमः स्वभावो % भक्तप्रियो यदसि कल्पतरुस्वभावः

** //citraṃ tavehitamaho 'mitayogamāyā $ līlāvisṛṣṭabhuvanasya viśāradasya &citraṃ tavehitamaho 'mitayogamāyā $ līlāvisṛṣṭabhuvanasya viśāradasya &sarvātmanaḥ samadṛśo 'viṣamaḥ svabhāvo % bhaktapriyo yadasi kalpatarusvabhāvaḥ*

---

08.23.009

---

---

08.23.009

0 श्रीभगवान् उवाच वत्स प्रह्राद भद्रं ते प्रयाहि सुतलालयम् ।
मोदमानः स्वपौत्रेण ज्ञातीनां सुखमावह

0 śrībhagavān uvāca vatsa prahrāda bhadraṃ te prayāhi sutalālayam |
modamānaḥ svapautreṇa jñātīnāṃ sukhamāvaha

---

08.23.010

नित्यं द्रष्टासि मां तत्र गदापाणिमवस्थितम् ।
मद्दर्शनमहाह्लाद ध्वस्तकर्मनिबन्धनः

nityaṃ draṣṭāsi māṃ tatra gadāpāṇimavasthitam |
maddarśanamahāhlāda dhvastakarmanibandhanaḥ

---

08.23.011

0 श्रीशुक उवाच आज्ञां भगवतो राजन् प्रह्रादो बलिना सह ।
बाढमित्य् अमलप्रज्ञो मूर्ध्न्य् आधाय कृताञ्जलिः

0 śrīśuka uvāca ājñāṃ bhagavato rājan prahrādo balinā saha |
bāḍhamity amalaprajño mūrdhny ādhāya kṛtāñjaliḥ

---

08.23.012

परिक्रम्यादिपुरुषं सर्वासुरचमूपतिः ।
प्रणतस्तदनुज्ञातः प्रविवेश महाबिलम्

parikramyādipuruṣaṃ sarvāsuracamūpatiḥ |
praṇatastadanujñātaḥ praviveśa mahābilam

---

08.23.013

अथाहोशनसं राजन् हरिर्नारायणो ऽन्तिके ।
आसीनमृत्विजां मध्ये सदसि ब्रह्मवादिनाम्

athāhośanasaṃ rājan harirnārāyaṇo 'ntike |
āsīnamṛtvijāṃ madhye sadasi brahmavādinām

---

08.23.014

ब्रह्मन् सन्तनु शिष्यस्य कर्मच्छिद्रं वितन्वतः ।
यत् तत् कर्मसु वैषम्यं ब्रह्मदृष्टं समं भवेत्

brahman santanu śiṣyasya karmacchidraṃ vitanvataḥ |
yat tat karmasu vaiṣamyaṃ brahmadṛṣṭaṃ samaṃ bhavet

---

08.23.015

0 श्रीशुक्र उवाच कुतस्तत्कर्मवैषम्यं यस्य कर्मेश्वरो भवान् ।
यज्ञेशो यज्ञपुरुषः सर्वभावेन पूजितः

0 śrīśukra uvāca kutastatkarmavaiṣamyaṃ yasya karmeśvaro bhavān |
yajñeśo yajñapuruṣaḥ sarvabhāvena pūjitaḥ

---

08.23.016

मन्त्रतस्तन्त्रतश्छिद्रं देशकालार्हवस्तुतः ।
सर्वं करोति निश्छिद्रमनुसङ्कीर्तनं तव

mantratastantrataśchidraṃ deśakālārhavastutaḥ |
sarvaṃ karoti niśchidramanusaṅkīrtanaṃ tava

---

08.23.017

तथापि वदतो भूमन् करिष्याम्य् अनुशासनम् ।
एतच् छ्रेयः परं पुंसां यत् तवाज्ञानुपालनम्

tathāpi vadato bhūman kariṣyāmy anuśāsanam |
etac chreyaḥ paraṃ puṃsāṃ yat tavājñānupālanam

---

08.23.018

0 श्रीशुक उवाच प्रतिनन्द्य हरेराज्ञामुशना भगवान् इति ।
यज्ञच्छिद्रं समाधत्त बलेर्विप्रर्षिभिः सह

0 śrīśuka uvāca pratinandya harerājñāmuśanā bhagavān iti |
yajñacchidraṃ samādhatta balerviprarṣibhiḥ saha

---

08.23.019

एवं बलेर्महीं राजन् भिक्षित्वा वामनो हरिः ।
ददौ भ्रात्रे महेन्द्राय त्रिदिवं यत् परैर्हृतम्

evaṃ balermahīṃ rājan bhikṣitvā vāmano hariḥ |
dadau bhrātre mahendrāya tridivaṃ yat parairhṛtam

---

08.23.020

प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा देवर्षिपितृभूमिपैः ।
दक्षभृग्वङ्गिरोमुख्यैः कुमारेण भवेन च

prajāpatipatirbrahmā devarṣipitṛbhūmipaiḥ |
dakṣabhṛgvaṅgiromukhyaiḥ kumāreṇa bhavena ca

---

08.23.021

कश्यपस्यादितेः प्रीत्यै सर्वभूतभवाय च ।
लोकानां लोकपालानामकरोद्वामनं पतिम्

kaśyapasyāditeḥ prītyai sarvabhūtabhavāya ca |
lokānāṃ lokapālānāmakarodvāmanaṃ patim

---

08.23.022

वेदानां सर्वदेवानां धर्मस्य यशसः श्रियः ।
मङ्गलानां व्रतानां च कल्पं स्वर्गापवर्गयोः

vedānāṃ sarvadevānāṃ dharmasya yaśasaḥ śriyaḥ |
maṅgalānāṃ vratānāṃ ca kalpaṃ svargāpavargayoḥ

---

08.23.023

उपेन्द्रं कल्पयां चक्रे पतिं सर्वविभूतये ।
तदा सर्वाणि भूतानि भृशं मुमुदिरे नृप

upendraṃ kalpayāṃ cakre patiṃ sarvavibhūtaye |
tadā sarvāṇi bhūtāni bhṛśaṃ mumudire nṛpa

---

08.23.024

ततस्त्विन्द्रः पुरस्कृत्य देवयानेन वामनम् ।
लोकपालैर्दिवं निन्ये ब्रह्मणा चानुमोदितः

tatastvindraḥ puraskṛtya devayānena vāmanam |
lokapālairdivaṃ ninye brahmaṇā cānumoditaḥ

---

08.23.025

प्राप्य त्रिभुवनं चेन्द्र उपेन्द्रभुजपालितः ।
श्रिया परमया जुष्टो मुमुदे गतसाध्वसः

prāpya tribhuvanaṃ cendra upendrabhujapālitaḥ |
śriyā paramayā juṣṭo mumude gatasādhvasaḥ

---

08.23.026

ब्रह्मा शर्वः कुमारश्च भृग्वाद्या मुनयो नृप ।
पितरः सर्वभूतानि सिद्धा वैमानिकाश्च ये

brahmā śarvaḥ kumāraśca bhṛgvādyā munayo nṛpa |
pitaraḥ sarvabhūtāni siddhā vaimānikāśca ye

---

08.23.027

सुमहत् कर्म तद्विष्णोर्गायन्तः परमद्भुतम् ।
धिष्ण्यानि स्वानि ते जग्मुरदितिं च शशंसिरे

sumahat karma tadviṣṇorgāyantaḥ paramadbhutam |
dhiṣṇyāni svāni te jagmuraditiṃ ca śaśaṃsire

---

08.23.028

सर्वमेतन् मयाख्यातं भवतः कुलनन्दन ।
उरुक्रमस्य चरितं श्रोतॄणामघमोचनम्

sarvametan mayākhyātaṃ bhavataḥ kulanandana |
urukramasya caritaṃ śrotṝṇāmaghamocanam

---

08.23.029

पारं महिम्न उरुविक्रमतो गृणानो $ यः पार्थिवानि विममे स रजांसि मर्त्यः &अम्प्;किं जायमान उत जात उपैति मर्त्य % इत्य् आह मन्त्रदृग् ऋषिः पुरुषस्य यस्य

pāraṃ mahimna uruvikramato gṛṇāno $ yaḥ pārthivāni vimame sa rajāṃsi martyaḥ &kiṃ jāyamāna uta jāta upaiti martya % ity āha mantradṛg ṛṣiḥ puruṣasya yasya

---

08.23.030

• ॥
  य इदं देवदेवस्य हरेरद्भुतकर्मणः ।
  अवतारानुचरितं शृण्वन् याति परां गतिम्

** // ya idaṃ devadevasya hareradbhutakarmaṇaḥ |*
avatārānucaritaṃ śṛṇvan yāti parāṃ gatim

---

08.23.031

क्रियमाणे कर्मणीदं दैवे पित्र्ये ऽथ मानुषे ।
यत्र यत्रानुकीर्त्येत तत् तेषां सुकृतं विदुः

kriyamāṇe karmaṇīdaṃ daive pitrye 'tha mānuṣe |
yatra yatrānukīrtyeta tat teṣāṃ sukṛtaṃ viduḥ

08.24.001

0 श्रीराजोवाच भगवन् छ्रोतुमिच्छामि हरेरद्भुतकर्मणः ।
अवतारकथामाद्यां मायामत्स्यविडम्बनम्

0 śrīrājovāca bhagavan chrotumicchāmi hareradbhutakarmaṇaḥ |
avatārakathāmādyāṃ māyāmatsyaviḍambanam

---

08.24.002

यदर्थमदधाद्रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् ।
तमःप्रकृतिदुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वरः

yadarthamadadhādrūpaṃ mātsyaṃ lokajugupsitam |
tamaḥprakṛtidurmarṣaṃ karmagrasta iveśvaraḥ

---

08.24.003

एतन् नो भगवन् सर्वं यथावद्वक्तुमर्हसि ।
उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम्

etan no bhagavan sarvaṃ yathāvadvaktumarhasi |
uttamaślokacaritaṃ sarvalokasukhāvaham

---

08.24.004

0 श्रीसूत उवाच इत्य् उक्तो विष्णुरातेन भगवान् बादरायणिः ।
उवाच चरितं विष्णोर्मत्स्यरूपेण यत् कृतम्

0 śrīsūta uvāca ity ukto viṣṇurātena bhagavān bādarāyaṇiḥ |
uvāca caritaṃ viṣṇormatsyarūpeṇa yat kṛtam

---

08.24.005

0 श्रीशुक उवाच गोविप्रसुरसाधूनां छन्दसामपि चेश्वरः ।
रक्षामिच्छंस्तनूर्धत्ते धर्मस्यार्थस्य चैव हि

0 śrīśuka uvāca goviprasurasādhūnāṃ chandasāmapi ceśvaraḥ |
rakṣāmicchaṃstanūrdhatte dharmasyārthasya caiva hi

---

08.24.006

उच्चावचेषु भूतेषु चरन् वायुरिवेश्वरः ।
नोच्चावचत्वं भजते निर्गुणत्वाद्धियो गुणैः

uccāvaceṣu bhūteṣu caran vāyuriveśvaraḥ |
noccāvacatvaṃ bhajate nirguṇatvāddhiyo guṇaiḥ

---

08.24.007

आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः ।
समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादयो नृप

āsīdatītakalpānte brāhmo naimittiko layaḥ |
samudropaplutāstatra lokā bhūrādayo nṛpa

---

08.24.008

कालेनागतनिद्रस्य धातुः शिशयिषोर्बली ।
मुखतो निःसृतान् वेदान् हयग्रीवो ऽन्तिके ऽहरत्

kālenāgatanidrasya dhātuḥ śiśayiṣorbalī |
mukhato niḥsṛtān vedān hayagrīvo 'ntike 'harat

---

08.24.009

ज्ञात्वा तद्दानवेन्द्रस्य हयग्रीवस्य चेष्टितम् ।
दधार शफरीरूपं भगवान् हरिरीश्वरः

jñātvā taddānavendrasya hayagrīvasya ceṣṭitam |
dadhāra śapharīrūpaṃ bhagavān harirīśvaraḥ

---

08.24.010

तत्र राजऋषिः कश्चिन् नाम्ना सत्यव्रतो महान् ।
नारायणपरो ऽतपत् तपः स सलिलाशनः

tatra rājaṛṣiḥ kaścin nāmnā satyavrato mahān |
nārāyaṇaparo 'tapat tapaḥ sa salilāśanaḥ

---

08.24.011

यो ऽसावस्मिन् महाकल्पे तनयः स विवस्वतः ।
श्राद्धदेव इति ख्यातो मनुत्वे हरिणार्पितः

yo 'sāvasmin mahākalpe tanayaḥ sa vivasvataḥ |
śrāddhadeva iti khyāto manutve hariṇārpitaḥ

---

08.24.012

एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम् ।
तस्याञ्जल्युदके काचिच् छफर्य् एकाभ्यपद्यत

ekadā kṛtamālāyāṃ kurvato jalatarpaṇam |
tasyāñjalyudake kācic chaphary ekābhyapadyata

---

08.24.013

सत्यव्रतो ऽञ्जलिगतां सह तोयेन भारत ।
उत्ससर्ज नदीतोये शफरीं द्रविडेश्वरः

satyavrato 'ñjaligatāṃ saha toyena bhārata |
utsasarja nadītoye śapharīṃ draviḍeśvaraḥ

---

08.24.014

तमाह सातिकरुणं महाकारुणिकं नृपम् ।
यादोभ्यो ज्ञातिघातिभ्यो दीनां मां दीनवत्सल ।
कथं विसृजसे राजन् भीतामस्मिन् सरिज्जले

tamāha sātikaruṇaṃ mahākāruṇikaṃ nṛpam |
yādobhyo jñātighātibhyo dīnāṃ māṃ dīnavatsala |
kathaṃ visṛjase rājan bhītāmasmin sarijjale

---

08.24.015

तमात्मनो ऽनुग्रहार्थं प्रीत्या मत्स्यवपुर्धरम् ।
अजानन् रक्षणार्थाय शफर्याः स मनो दधे

tamātmano 'nugrahārthaṃ prītyā matsyavapurdharam |
ajānan rakṣaṇārthāya śapharyāḥ sa mano dadhe

---

08.24.016

तस्या दीनतरं वाक्यमाश्रुत्य स महीपतिः ।
कलशाप्सु निधायैनां दयालुर्निन्य आश्रमम्

tasyā dīnataraṃ vākyamāśrutya sa mahīpatiḥ |
kalaśāpsu nidhāyaināṃ dayālurninya āśramam

---

08.24.017

सा तु तत्रैकरात्रेण वर्धमाना कमण्डलौ ।
अलब्ध्वात्मावकाशं वा इदमाह महीपतिम्

sā tu tatraikarātreṇa vardhamānā kamaṇḍalau |
alabdhvātmāvakāśaṃ vā idamāha mahīpatim

---

08.24.018

नाहं कमण्डलावस्मिन् कृच्छ्रं वस्तुमिहोत्सहे ।
कल्पयौकः सुविपुलं यत्राहं निवसे सुखम्

nāhaṃ kamaṇḍalāvasmin kṛcchraṃ vastumihotsahe |
kalpayaukaḥ suvipulaṃ yatrāhaṃ nivase sukham

---

08.24.019

स एनां तत आदाय न्यधादौदञ्चनोदके ।
तत्र क्षिप्ता मुहूर्तेन हस्तत्रयमवर्धत

sa enāṃ tata ādāya nyadhādaudañcanodake |
tatra kṣiptā muhūrtena hastatrayamavardhata

---

08.24.020

न म एतदलं राजन् सुखं वस्तुमुदञ्चनम् ।
पृथु देहि पदं मह्यं यत् त्वाहं शरणं गता

na ma etadalaṃ rājan sukhaṃ vastumudañcanam |
pṛthu dehi padaṃ mahyaṃ yat tvāhaṃ śaraṇaṃ gatā

---

08.24.021

तत आदाय सा राज्ञा क्षिप्ता राजन् सरोवरे ।
तदावृत्यात्मना सो ऽयं महामीनो ऽन्ववर्धत

tata ādāya sā rājñā kṣiptā rājan sarovare |
tadāvṛtyātmanā so 'yaṃ mahāmīno 'nvavardhata

---

08.24.022

नैतन् मे स्वस्तये राजन्नुदकं सलिलौकसः ।
निधेहि रक्षायोगेन ह्रदे मामविदासिनि

naitan me svastaye rājannudakaṃ salilaukasaḥ |
nidhehi rakṣāyogena hrade māmavidāsini

---

08.24.023

इत्य् उक्तः सो ऽनयन् मत्स्यं तत्र तत्राविदासिनि ।
जलाशये ऽसम्मितं तं समुद्रे प्राक्षिपज् झषम्

ity uktaḥ so 'nayan matsyaṃ tatra tatrāvidāsini |
jalāśaye 'sammitaṃ taṃ samudre prākṣipaj jhaṣam

---

08.24.024

क्षिप्यमाणस्तमाहेदमिह मां मकरादयः ।
अदन्त्य् अतिबला वीर मां नेहोत्स्रष्टुमर्हसि

kṣipyamāṇastamāhedamiha māṃ makarādayaḥ |
adanty atibalā vīra māṃ nehotsraṣṭumarhasi

---

08.24.025

एवं विमोहितस्तेन वदता वल्गुभारतीम् ।
तमाह को भवान् अस्मान् मत्स्यरूपेण मोहयन्

evaṃ vimohitastena vadatā valgubhāratīm |
tamāha ko bhavān asmān matsyarūpeṇa mohayan

---

08.24.026

नैवं वीर्यो जलचरो दृष्टो ऽस्माभिः श्रुतो ऽपि वा ।
यो भवान् योजनशतमह्नाभिव्यानशे सरः

naivaṃ vīryo jalacaro dṛṣṭo 'smābhiḥ śruto 'pi vā |
yo bhavān yojanaśatamahnābhivyānaśe saraḥ

---

08.24.027

नूनं त्वं भगवान् साक्षाद्धरिर्नारायणो ऽव्ययः ।
अनुग्रहाय भूतानां धत्से रूपं जलौकसाम्

nūnaṃ tvaṃ bhagavān sākṣāddharirnārāyaṇo 'vyayaḥ |
anugrahāya bhūtānāṃ dhatse rūpaṃ jalaukasām

---

08.24.028

नमस्ते पुरुषश्रेष्ठ स्थित्युत्पत्त्यप्ययेश्वर ।
भक्तानां नः प्रपन्नानां मुख्यो ह्य् आत्मगतिर्विभो

namaste puruṣaśreṣṭha sthityutpattyapyayeśvara |
bhaktānāṃ naḥ prapannānāṃ mukhyo hy ātmagatirvibho

---

08.24.029

सर्वे लीलावतारास्ते भूतानां भूतिहेतवः ।
ज्ञातुमिच्छाम्य् अदो रूपं यदर्थं भवता धृतम्

sarve līlāvatārāste bhūtānāṃ bhūtihetavaḥ |
jñātumicchāmy ado rūpaṃ yadarthaṃ bhavatā dhṛtam

---

08.24.030

न ते ऽरविन्दाक्ष पदोपसर्पणं मृषा भवेत् सर्वसुहृत्प्रियात्मनः ।
यथेतरेषां पृथगात्मनां सताम् अदीदृशो यद्वपुरद्भुतं हि नः

na te 'ravindākṣa padopasarpaṇaṃ mṛṣā bhavet sarvasuhṛtpriyātmanaḥ |
yathetareṣāṃ pṛthagātmanāṃ satām adīdṛśo yadvapuradbhutaṃ hi naḥ

---

08.24.031

0 श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं जगत्पतिः सत्यव्रतं मत्स्यवपुर्युगक्षये ।
विहर्तुकामः प्रलयार्णवे ऽब्रवीच् चिकीर्षुरेकान्तजनप्रियः प्रियम्

0 śrīśuka uvāca iti bruvāṇaṃ nṛpatiṃ jagatpatiḥ satyavrataṃ matsyavapuryugakṣaye |
vihartukāmaḥ pralayārṇave 'bravīc cikīrṣurekāntajanapriyaḥ priyam

---

08.24.032

0 श्रीभगवान् उवाच सप्तमे ह्य् अद्यतनादूर्ध्वमहन्य् एतदरिन्दम ।
निमङ्क्ष्यत्य् अप्ययाम्भोधौ त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम्

0 śrībhagavān uvāca saptame hy adyatanādūrdhvamahany etadarindama |
nimaṅkṣyaty apyayāmbhodhau trailokyaṃ bhūrbhuvādikam

---

08.24.033

त्रिलोक्यां लीयमानायां संवर्ताम्भसि वै तदा ।
उपस्थास्यति नौः काचिद्विशाला त्वां मयेरिता

trilokyāṃ līyamānāyāṃ saṃvartāmbhasi vai tadā |
upasthāsyati nauḥ kācidviśālā tvāṃ mayeritā

---

08.24.034

त्वं तावदोषधीः सर्वा बीजान्य् उच्चावचानि च ।
सप्तर्षिभिः परिवृतः सर्वसत्त्वोपबृंहितः

tvaṃ tāvadoṣadhīḥ sarvā bījāny uccāvacāni ca |
saptarṣibhiḥ parivṛtaḥ sarvasattvopabṛṃhitaḥ

---

08.24.035

आरुह्य बृहतीं नावं विचरिष्यस्य् अविक्लवः ।
एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा

āruhya bṛhatīṃ nāvaṃ vicariṣyasy aviklavaḥ |
ekārṇave nirāloke ṛṣīṇāmeva varcasā

---

08.24.036

दोधूयमानां तां नावं समीरेण बलीयसा ।
उपस्थितस्य मे शृङ्गे निबध्नीहि महाहिना

dodhūyamānāṃ tāṃ nāvaṃ samīreṇa balīyasā |
upasthitasya me śṛṅge nibadhnīhi mahāhinā

---

08.24.037

अहं त्वामृषिभिः सार्धं सहनावमुदन्वति ।
विकर्षन् विचरिष्यामि यावद्ब्राह्मी निशा प्रभो

ahaṃ tvāmṛṣibhiḥ sārdhaṃ sahanāvamudanvati |
vikarṣan vicariṣyāmi yāvadbrāhmī niśā prabho

---

08.24.038

मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम् ।
वेत्स्यस्य् अनुगृहीतं मे सम्प्रश्नैर्विवृतं हृदि

madīyaṃ mahimānaṃ ca paraṃ brahmeti śabditam |
vetsyasy anugṛhītaṃ me sampraśnairvivṛtaṃ hṛdi

---

08.24.039

इत्थमादिश्य राजानं हरिरन्तरधीयत ।
सो ऽन्ववैक्षत तं कालं यं हृषीकेश आदिशत्

itthamādiśya rājānaṃ harirantaradhīyata |
so 'nvavaikṣata taṃ kālaṃ yaṃ hṛṣīkeśa ādiśat

---

08.24.040

आस्तीर्य दर्भान् प्राक्कूलान् राजर्षिः प्रागुदङ्मुखः ।
निषसाद हरेः पादौ चिन्तयन् मत्स्यरूपिणः

āstīrya darbhān prākkūlān rājarṣiḥ prāgudaṅmukhaḥ |
niṣasāda hareḥ pādau cintayan matsyarūpiṇaḥ

---

08.24.041

ततः समुद्र उद्वेलः सर्वतः प्लावयन् महीम् ।
वर्धमानो महामेघैर्वर्षद्भिः समदृश्यत

tataḥ samudra udvelaḥ sarvataḥ plāvayan mahīm |
vardhamāno mahāmeghairvarṣadbhiḥ samadṛśyata

---

08.24.042

ध्यायन् भगवदादेशं ददृशे नावमागताम् ।
तामारुरोह विप्रेन्द्रैरादायौषधिवीरुधः

dhyāyan bhagavadādeśaṃ dadṛśe nāvamāgatām |
tāmāruroha viprendrairādāyauṣadhivīrudhaḥ

---

08.24.043

तमूचुर्मुनयः प्रीता राजन् ध्यायस्व केशवम् ।
स वै नः सङ्कटादस्मादविता शं विधास्यति

tamūcurmunayaḥ prītā rājan dhyāyasva keśavam |
sa vai naḥ saṅkaṭādasmādavitā śaṃ vidhāsyati

---

08.24.044

सो ऽनुध्यातस्ततो राज्ञा प्रादुरासीन् महार्णवे ।
एकशृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजनः

so 'nudhyātastato rājñā prādurāsīn mahārṇave |
ekaśṛṅgadharo matsyo haimo niyutayojanaḥ

---

08.24.045

निबध्य नावं तच्छृङ्गे यथोक्तो हरिणा पुरा ।
वरत्रेणाहिना तुष्टस्तुष्टाव मधुसूदनम्

nibadhya nāvaṃ tacchṛṅge yathokto hariṇā purā |
varatreṇāhinā tuṣṭastuṣṭāva madhusūdanam

---

08.24.046

0 श्रीराजोवाच अनाद्यविद्योपहतात्मसंविदस् तन्मूलसंसारपरिश्रमातुराः ।
यदृच्छयोपसृता यमाप्नुयुर् विमुक्तिदो नः परमो गुरुर्भवान्

0 śrīrājovāca anādyavidyopahatātmasaṃvidas tanmūlasaṃsārapariśramāturāḥ |
yadṛcchayopasṛtā yamāpnuyur vimuktido naḥ paramo gururbhavān

---

08.24.047

जनो ऽबुधो ऽयं निजकर्मबन्धनः सुखेच्छया कर्म समीहते ऽसुखम् ।
यत्सेवया तां विधुनोत्य् असन्मतिं ग्रन्थिं स भिन्द्याद्धृदयं स नो गुरुः

jano 'budho 'yaṃ nijakarmabandhanaḥ sukhecchayā karma samīhate 'sukham |
yatsevayā tāṃ vidhunoty asanmatiṃ granthiṃ sa bhindyāddhṛdayaṃ sa no guruḥ

---

08.24.048

यत्सेवयाग्नेरिव रुद्ररोदनं पुमान् विजह्यान् मलमात्मनस्तमः ।
भजेत वर्णं निजमेष सो ऽव्ययो भूयात् स ईशः परमो गुरोर्गुरुः

yatsevayāgneriva rudrarodanaṃ pumān vijahyān malamātmanastamaḥ |
bhajeta varṇaṃ nijameṣa so 'vyayo bhūyāt sa īśaḥ paramo gurorguruḥ

---

08.24.049

न यत्प्रसादायुतभागलेशम् अन्ये च देवा गुरवो जनाः स्वयम् ।
कर्तुं समेताः प्रभवन्ति पुंसस् तमीश्वरं त्वां शरणं प्रपद्ये

na yatprasādāyutabhāgaleśam anye ca devā guravo janāḥ svayam |
kartuṃ sametāḥ prabhavanti puṃsas tamīśvaraṃ tvāṃ śaraṇaṃ prapadye

---

08.24.050

अचक्षुरन्धस्य यथाग्रणीः कृतस् तथा जनस्याविदुषो ऽबुधो गुरुः ।
त्वमर्कदृक् सर्वदृशां समीक्षणो वृतो गुरुर्नः स्वगतिं बुभुत्सताम्

acakṣurandhasya yathāgraṇīḥ kṛtas tathā janasyāviduṣo 'budho guruḥ |
tvamarkadṛk sarvadṛśāṃ samīkṣaṇo vṛto gururnaḥ svagatiṃ bubhutsatām

---

08.24.051

जनो जनस्यादिशते ऽसतीं गतिं यया प्रपद्येत दुरत्ययं तमः ।
त्वं त्वव्ययं ज्ञानममोघमञ्जसा प्रपद्यते येन जनो निजं पदम्

jano janasyādiśate 'satīṃ gatiṃ yayā prapadyeta duratyayaṃ tamaḥ |
tvaṃ tvavyayaṃ jñānamamoghamañjasā prapadyate yena jano nijaṃ padam

---

08.24.052

त्वं सर्वलोकस्य सुहृत् प्रियेश्वरो ह्य् आत्मा गुरुर्ज्ञानमभीष्टसिद्धिः ।
तथापि लोको न भवन्तमन्धधीर् जानाति सन्तं हृदि बद्धकामः

tvaṃ sarvalokasya suhṛt priyeśvaro hy ātmā gururjñānamabhīṣṭasiddhiḥ |
tathāpi loko na bhavantamandhadhīr jānāti santaṃ hṛdi baddhakāmaḥ

---

08.24.053

तं त्वामहं देववरं वरेण्यं प्रपद्य ईशं प्रतिबोधनाय ।
छिन्ध्य् अर्थदीपैर्भगवन् वचोभिर् ग्रन्थीन् हृदय्यान् विवृणु स्वमोकः

taṃ tvāmahaṃ devavaraṃ vareṇyaṃ prapadya īśaṃ pratibodhanāya |
chindhy arthadīpairbhagavan vacobhir granthīn hṛdayyān vivṛṇu svamokaḥ

---

08.24.054

0 श्रीशुक उवाच इत्य् उक्तवन्तं नृपतिं भगवान् आदिपूरुषः ।
मत्स्यरूपी महाम्भोधौ विहरंस्तत्त्वमब्रवीत्

0 śrīśuka uvāca ity uktavantaṃ nṛpatiṃ bhagavān ādipūruṣaḥ |
matsyarūpī mahāmbhodhau viharaṃstattvamabravīt

---

08.24.055

पुराणसंहितां दिव्यां साङ्ख्ययोगक्रियावतीम् ।
सत्यव्रतस्य राजर्षेरात्मगुह्यमशेषतः

purāṇasaṃhitāṃ divyāṃ sāṅkhyayogakriyāvatīm |
satyavratasya rājarṣerātmaguhyamaśeṣataḥ

---

08.24.056

अश्रौषीदृषिभिः साकमात्मतत्त्वमसंशयम् ।
नाव्य् आसीनो भगवता प्रोक्तं ब्रह्म सनातनम्

aśrauṣīdṛṣibhiḥ sākamātmatattvamasaṃśayam |
nāvy āsīno bhagavatā proktaṃ brahma sanātanam

---

08.24.057

अतीतप्रलयापाय उत्थिताय स वेधसे ।
हत्वासुरं हयग्रीवं वेदान् प्रत्याहरद्धरिः

atītapralayāpāya utthitāya sa vedhase |
hatvāsuraṃ hayagrīvaṃ vedān pratyāharaddhariḥ

---

08.24.058

स तु सत्यव्रतो राजा ज्ञानविज्ञानसंयुतः ।
विष्णोः प्रसादात् कल्पे ऽस्मिन्नासीद्वैवस्वतो मनुः

sa tu satyavrato rājā jñānavijñānasaṃyutaḥ |
viṣṇoḥ prasādāt kalpe 'sminnāsīdvaivasvato manuḥ

---

08.24.059

सत्यव्रतस्य राजर्षेर्मायामत्स्यस्य शार्ङ्गिणः ।
संवादं महदाख्यानं श्रुत्वा मुच्येत किल्बिषात्

satyavratasya rājarṣermāyāmatsyasya śārṅgiṇaḥ |
saṃvādaṃ mahadākhyānaṃ śrutvā mucyeta kilbiṣāt

---

08.24.060

अवतारं हरेर्यो ऽयं कीर्तयेदन्वहं नरः ।
सङ्कल्पास्तस्य सिध्यन्ति स याति परमां गतिम्

avatāraṃ hareryo 'yaṃ kīrtayedanvahaṃ naraḥ |
saṅkalpāstasya sidhyanti sa yāti paramāṃ gatim

---

08.24.061

प्रलयपयसि धातुः सुप्तशक्तेर्मुखेभ्यः $ श्रुतिगणमपनीतं प्रत्युपादत्त हत्वा &अम्प्;दितिजमकथयद्यो ब्रह्म सत्यव्रतानां % तमहमखिलहेतुं जिह्ममीनं नतो ऽस्मि

pralayapayasi dhātuḥ suptaśaktermukhebhyaḥ $ śrutigaṇamapanītaṃ pratyupādatta hatvā &ditijamakathayadyo brahma satyavratānāṃ % tamahamakhilahetuṃ jihmamīnaṃ nato 'smi

09.01.001

---

---

09.01.001

0 श्रीराजोवाच मन्वन्तराणि सर्वाणि त्वयोक्तानि श्रुतानि मे ।
वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य हरेस्तत्र कृतानि च

0 śrīrājovāca manvantarāṇi sarvāṇi tvayoktāni śrutāni me |
vīryāṇyanantavīryasya harestatra kṛtāni ca

---

09.01.002

यो ऽसौ सत्यव्रतो नाम राजर्षिर्द्रविडेश्वरः ।
ज्ञानं यो ऽतीतकल्पान्ते लेभे पुरुषसेवया

yo 'sau satyavrato nāma rājarṣirdraviḍeśvaraḥ |
jñānaṃ yo 'tītakalpānte lebhe puruṣasevayā

---

09.01.003

स वै विवस्वतः पुत्रो मनुरासीदिति श्रुतम् ।
त्वत्तस्तस्य सुताः प्रोक्ता इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपाः

sa vai vivasvataḥ putro manurāsīditi śrutam |
tvattastasya sutāḥ proktā ikṣvākupramukhā nṛpāḥ

---

09.01.004

तेषां वंशं पृथग् ब्रह्मन् वंशानुचरितानि च ।
कीर्तयस्व महाभाग नित्यं शुश्रूषतां हि नः

teṣāṃ vaṃśaṃ pṛthag brahman vaṃśānucaritāni ca |
kīrtayasva mahābhāga nityaṃ śuśrūṣatāṃ hi naḥ

---

09.01.005

ये भूता ये भविष्याश्च भवन्त्यद्यतनाश्च ये ।
तेषां नः पुण्यकीर्तीनां सर्वेषां वद विक्रमान्

ye bhūtā ye bhaviṣyāśca bhavantyadyatanāśca ye |
teṣāṃ naḥ puṇyakīrtīnāṃ sarveṣāṃ vada vikramān

---

09.01.006

0 श्रीसूत उवाच एवं परीक्षिता राज्ञा सदसि ब्रह्मवादिनाम् ।
पृष्टः प्रोवाच भगवाञ् छुकः परमधर्मवित्

0 śrīsūta uvāca evaṃ parīkṣitā rājñā sadasi brahmavādinām |
pṛṣṭaḥ provāca bhagavāñ chukaḥ paramadharmavit

---

09.01.007

0 श्रीशुक उवाच श्रूयतां मानवो वंशः प्राचुर्येण परन्तप ।
न शक्यते विस्तरतो वक्तुं वर्षशतैरपि

0 śrīśuka uvāca śrūyatāṃ mānavo vaṃśaḥ prācuryeṇa parantapa |
na śakyate vistarato vaktuṃ varṣaśatairapi

---

09.01.008

परावरेषां भूतानामात्मा यः पुरुषः परः ।
स एवासीदिदं विश्वं कल्पान्ते ऽन्यन् न किञ्चन

parāvareṣāṃ bhūtānāmātmā yaḥ puruṣaḥ paraḥ |
sa evāsīdidaṃ viśvaṃ kalpānte 'nyan na kiñcana

---

09.01.009

तस्य नाभेः समभवत् पद्मकोषो हिरण्मयः ।
तस्मिन् जज्ञे महाराज स्वयम्भूश्चतुराननः

tasya nābheḥ samabhavat padmakoṣo hiraṇmayaḥ |
tasmin jajñe mahārāja svayambhūścaturānanaḥ

---

09.01.010

मरीचिर्मनसस्तस्य जज्ञे तस्यापि कश्यपः ।
दाक्षायण्यां ततो ऽदित्यां विवस्वान् अभवत् सुतः

marīcirmanasastasya jajñe tasyāpi kaśyapaḥ |
dākṣāyaṇyāṃ tato 'dityāṃ vivasvān abhavat sutaḥ

---

09.01.011

ततो मनुः श्राद्धदेवः संज्ञायामास भारत ।
श्रद्धायां जनयामास दश पुत्रान् स आत्मवान्

tato manuḥ śrāddhadevaḥ saṃjñāyāmāsa bhārata |
śraddhāyāṃ janayāmāsa daśa putrān sa ātmavān

---

09.01.012

इक्ष्वाकुनृगशर्याति दिष्टधृष्टकरूषकान् ।
नरिष्यन्तं पृषध्रं च नभगं च कविं विभुः

ikṣvākunṛgaśaryāti diṣṭadhṛṣṭakarūṣakān |
nariṣyantaṃ pṛṣadhraṃ ca nabhagaṃ ca kaviṃ vibhuḥ

---

09.01.013

अप्रजस्य मनोः पूर्वं वसिष्ठो भगवान् किल ।
मित्रावरुणयोरिष्टिं प्रजार्थमकरोद्विभुः

aprajasya manoḥ pūrvaṃ vasiṣṭho bhagavān kila |
mitrāvaruṇayoriṣṭiṃ prajārthamakarodvibhuḥ

---

09.01.014

तत्र श्रद्धा मनोः पत्नी होतारं समयाचत ।
दुहित्रर्थमुपागम्य प्रणिपत्य पयोव्रता

tatra śraddhā manoḥ patnī hotāraṃ samayācata |
duhitrarthamupāgamya praṇipatya payovratā

---

09.01.015

प्रेषितो ऽध्वर्युणा होता व्यचरत् तत् समाहितः ।
गृहीते हविषि वाचा वषट्कारं गृणन् द्विजः

preṣito 'dhvaryuṇā hotā vyacarat tat samāhitaḥ |
gṛhīte haviṣi vācā vaṣaṭkāraṃ gṛṇan dvijaḥ

---

09.01.016

होतुस्तद्व्यभिचारेण कन्येला नाम साभवत् ।
तां विलोक्य मनुः प्राह नातितुष्टमना गुरुम्

hotustadvyabhicāreṇa kanyelā nāma sābhavat |
tāṃ vilokya manuḥ prāha nātituṣṭamanā gurum

---

09.01.017

भगवन् किमिदं जातं कर्म वो ब्रह्मवादिनाम् ।
विपर्ययमहो कष्टं मैवं स्याद्ब्रह्मविक्रिया

bhagavan kimidaṃ jātaṃ karma vo brahmavādinām |
viparyayamaho kaṣṭaṃ maivaṃ syādbrahmavikriyā

---

09.01.018

यूयं ब्रह्मविदो युक्तास्तपसा दग्धकिल्बिषाः ।
कुतः सङ्कल्पवैषम्यमनृतं विबुधेष्व् इव

yūyaṃ brahmavido yuktāstapasā dagdhakilbiṣāḥ |
kutaḥ saṅkalpavaiṣamyamanṛtaṃ vibudheṣv iva

---

09.01.019

निशम्य तद्वचस्तस्य भगवान् प्रपितामहः ।
होतुर्व्यतिक्रमं ज्ञात्वा बभाषे रविनन्दनम्

niśamya tadvacastasya bhagavān prapitāmahaḥ |
hoturvyatikramaṃ jñātvā babhāṣe ravinandanam

---

09.01.020

एतत् सङ्कल्पवैषम्यं होतुस्ते व्यभिचारतः ।
तथापि साधयिष्ये ते सुप्रजास्त्वं स्वतेजसा

etat saṅkalpavaiṣamyaṃ hotuste vyabhicārataḥ |
tathāpi sādhayiṣye te suprajāstvaṃ svatejasā

---

09.01.021

एवं व्यवसितो राजन् भगवान् स महायशाः ।
अस्तौषीदादिपुरुषमिलायाः पुंस्त्वकाम्यया

evaṃ vyavasito rājan bhagavān sa mahāyaśāḥ |
astauṣīdādipuruṣamilāyāḥ puṃstvakāmyayā

---

09.01.022

तस्मै कामवरं तुष्टो भगवान् हरिरीश्वरः ।
ददाव् इलाभवत् तेन सुद्युम्नः पुरुषर्षभः

tasmai kāmavaraṃ tuṣṭo bhagavān harirīśvaraḥ |
dadāv ilābhavat tena sudyumnaḥ puruṣarṣabhaḥ

---

09.01.023

स एकदा महाराज विचरन् मृगयां वने ।
वृतः कतिपयामात्यैरश्वमारुह्य सैन्धवम्

sa ekadā mahārāja vicaran mṛgayāṃ vane |
vṛtaḥ katipayāmātyairaśvamāruhya saindhavam

---

09.01.024

प्रगृह्य रुचिरं चापं शरांश्च परमाद्भुतान् ।
दंशितो ऽनुमृगं वीरो जगाम दिशमुत्तराम्

pragṛhya ruciraṃ cāpaṃ śarāṃśca paramādbhutān |
daṃśito 'numṛgaṃ vīro jagāma diśamuttarām

---

09.01.025

सुकुमारवनं मेरोरधस्तात् प्रविवेश ह ।
यत्रास्ते भगवान् छर्वो रममाणः सहोमया

sukumāravanaṃ meroradhastāt praviveśa ha |
yatrāste bhagavān charvo ramamāṇaḥ sahomayā

---

09.01.026

तस्मिन् प्रविष्ट एवासौ सुद्युम्नः परवीरहा ।
अपश्यत् स्त्रियमात्मानमश्वं च वडवां नृप

tasmin praviṣṭa evāsau sudyumnaḥ paravīrahā |
apaśyat striyamātmānamaśvaṃ ca vaḍavāṃ nṛpa

---

09.01.027

तथा तदनुगाः सर्वे आत्मलिङ्गविपर्ययम् ।
दृष्ट्वा विमनसो ऽभूवन् वीक्षमाणाः परस्परम्

tathā tadanugāḥ sarve ātmaliṅgaviparyayam |
dṛṣṭvā vimanaso 'bhūvan vīkṣamāṇāḥ parasparam

---

09.01.028

0 श्रीराजोवाच कथमेवं गुणो देशः केन वा भगवन् कृतः ।
प्रश्नमेनं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः

0 śrīrājovāca kathamevaṃ guṇo deśaḥ kena vā bhagavan kṛtaḥ |
praśnamenaṃ samācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ

---

09.01.029

0 श्रीशुक उवाच एकदा गिरिशं द्रष्टुमृषयस्तत्र सुव्रताः ।
दिशो वितिमिराभासाः कुर्वन्तः समुपागमन्

0 śrīśuka uvāca ekadā giriśaṃ draṣṭumṛṣayastatra suvratāḥ |
diśo vitimirābhāsāḥ kurvantaḥ samupāgaman

---

09.01.030

तान् विलोक्याम्बिका देवी विवासा व्रीडिता भृशम् ।
भर्तुरङ्कात् समुत्थाय नीवीमाश्व् अथ पर्यधात्

tān vilokyāmbikā devī vivāsā vrīḍitā bhṛśam |
bharturaṅkāt samutthāya nīvīmāśv atha paryadhāt

---

09.01.031

ऋषयो ऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसङ्गं रममाणयोः ।
निवृत्ताः प्रययुस्तस्मान् नरनारायणाश्रमम्

ṛṣayo 'pi tayorvīkṣya prasaṅgaṃ ramamāṇayoḥ |
nivṛttāḥ prayayustasmān naranārāyaṇāśramam

---

09.01.032

तदिदं भगवान् आह प्रियायाः प्रियकाम्यया ।
स्थानं यः प्रविशेदेतत् स वै योषिद्भवेदिति

tadidaṃ bhagavān āha priyāyāḥ priyakāmyayā |
sthānaṃ yaḥ praviśedetat sa vai yoṣidbhavediti

---

09.01.033

तत ऊर्ध्वं वनं तद्वै पुरुषा वर्जयन्ति हि ।
सा चानुचरसंयुक्ता विचचार वनाद्वनम्

tata ūrdhvaṃ vanaṃ tadvai puruṣā varjayanti hi |
sā cānucarasaṃyuktā vicacāra vanādvanam

---

09.01.034

अथ तामाश्रमाभ्याशे चरन्तीं प्रमदोत्तमाम् ।
स्त्रीभिः परिवृतां वीक्ष्य चकमे भगवान् बुधः

atha tāmāśramābhyāśe carantīṃ pramadottamām |
strībhiḥ parivṛtāṃ vīkṣya cakame bhagavān budhaḥ

---

09.01.035

सापि तं चकमे सुभ्रूः सोमराजसुतं पतिम् ।
स तस्यां जनयामास पुरूरवसमात्मजम्

sāpi taṃ cakame subhrūḥ somarājasutaṃ patim |
sa tasyāṃ janayāmāsa purūravasamātmajam

---

09.01.036

एवं स्त्रीत्वमनुप्राप्तः सुद्युम्नो मानवो नृपः ।
सस्मार स कुलाचार्यं वसिष्ठमिति शुश्रुम

evaṃ strītvamanuprāptaḥ sudyumno mānavo nṛpaḥ |
sasmāra sa kulācāryaṃ vasiṣṭhamiti śuśruma

---

09.01.037

स तस्य तां दशां दृष्ट्वा कृपया भृशपीडितः ।
सुद्युम्नस्याशयन् पुंस्त्वमुपाधावत शङ्करम्

sa tasya tāṃ daśāṃ dṛṣṭvā kṛpayā bhṛśapīḍitaḥ |
sudyumnasyāśayan puṃstvamupādhāvata śaṅkaram

---

09.01.038

तुष्टस्तस्मै स भगवान् ऋषये प्रियमावहन् ।
स्वां च वाचमृतां कुर्वन्निदमाह विशाम्पते

tuṣṭastasmai sa bhagavān ṛṣaye priyamāvahan |
svāṃ ca vācamṛtāṃ kurvannidamāha viśāmpate

---

09.01.039

मासं पुमान् स भविता मासं स्त्री तव गोत्रजः ।
इत्थं व्यवस्थया कामं सुद्युम्नो ऽवतु मेदिनीम्

māsaṃ pumān sa bhavitā māsaṃ strī tava gotrajaḥ |
itthaṃ vyavasthayā kāmaṃ sudyumno 'vatu medinīm

---

09.01.040

आचार्यानुग्रहात् कामं लब्ध्वा पुंस्त्वं व्यवस्थया ।
पालयामास जगतीं नाभ्यनन्दन् स्म तं प्रजाः

ācāryānugrahāt kāmaṃ labdhvā puṃstvaṃ vyavasthayā |
pālayāmāsa jagatīṃ nābhyanandan sma taṃ prajāḥ

---

09.01.041

तस्योत्कलो गयो राजन् विमलश्च त्रयः सुताः ।
दक्षिणापथराजानो बभूवुर्धर्मवत्सलाः

tasyotkalo gayo rājan vimalaśca trayaḥ sutāḥ |
dakṣiṇāpatharājāno babhūvurdharmavatsalāḥ

---

09.01.042

ततः परिणते काले प्रतिष्ठानपतिः प्रभुः ।
पुरूरवस उत्सृज्य गां पुत्राय गतो वनम्

tataḥ pariṇate kāle pratiṣṭhānapatiḥ prabhuḥ |
purūravasa utsṛjya gāṃ putrāya gato vanam

09.02.001

0 श्रीशुक उवाच एवं गते ऽथ सुद्युम्ने मनुर्वैवस्वतः सुते ।
पुत्रकामस्तपस्तेपे यमुनायां शतं समाः

0 śrīśuka uvāca evaṃ gate 'tha sudyumne manurvaivasvataḥ sute |
putrakāmastapastepe yamunāyāṃ śataṃ samāḥ

---

09.02.002

ततो ऽयजन् मनुर्देवमपत्यार्थं हरिं प्रभुम् ।
इक्ष्वाकुपूर्वजान् पुत्रान् लेभे स्वसदृशान् दश

tato 'yajan manurdevamapatyārthaṃ hariṃ prabhum |
ikṣvākupūrvajān putrān lebhe svasadṛśān daśa

---

09.02.003

पृषध्रस्तु मनोः पुत्रो गोपालो गुरुणा कृतः ।
पालयामास गा यत्तो रात्र्यां वीरासनव्रतः

pṛṣadhrastu manoḥ putro gopālo guruṇā kṛtaḥ |
pālayāmāsa gā yatto rātryāṃ vīrāsanavrataḥ

---

09.02.004

एकदा प्राविशद्गोष्ठं शार्दूलो निशि वर्षति ।
शयाना गाव उत्थाय भीतास्ता बभ्रमुर्व्रजे

ekadā prāviśadgoṣṭhaṃ śārdūlo niśi varṣati |
śayānā gāva utthāya bhītāstā babhramurvraje

---

09.02.005

एकां जग्राह बलवान् सा चुक्रोश भयातुरा ।
तस्यास्तु क्रन्दितं श्रुत्वा पृषध्रो ऽनुससार ह

ekāṃ jagrāha balavān sā cukrośa bhayāturā |
tasyāstu kranditaṃ śrutvā pṛṣadhro 'nusasāra ha

---

09.02.006

खड्गमादाय तरसा प्रलीनोडुगणे निशि ।
अजानन्नच्छिनोद्बभ्रोः शिरः शार्दूलशङ्कया

khaḍgamādāya tarasā pralīnoḍugaṇe niśi |
ajānannacchinodbabhroḥ śiraḥ śārdūlaśaṅkayā

---

09.02.007

व्याघ्रो ऽपि वृक्णश्रवणो निस्त्रिंशाग्राहतस्ततः ।
निश्चक्राम भृशं भीतो रक्तं पथि समुत्सृजन्

vyāghro 'pi vṛkṇaśravaṇo nistriṃśāgrāhatastataḥ |
niścakrāma bhṛśaṃ bhīto raktaṃ pathi samutsṛjan

---

09.02.008

मन्यमानो हतं व्याघ्रं पृषध्रः परवीरहा ।
अद्राक्षीत् स्वहतां बभ्रुं व्युष्टायां निशि दुःखितः

manyamāno hataṃ vyāghraṃ pṛṣadhraḥ paravīrahā |
adrākṣīt svahatāṃ babhruṃ vyuṣṭāyāṃ niśi duḥkhitaḥ

---

09.02.009

तं शशाप कुलाचार्यः कृतागसमकामतः ।
न क्षत्रबन्धुः शूद्रस्त्वं कर्मणा भवितामुना

taṃ śaśāpa kulācāryaḥ kṛtāgasamakāmataḥ |
na kṣatrabandhuḥ śūdrastvaṃ karmaṇā bhavitāmunā

---

09.02.010

एवं शप्तस्तु गुरुणा प्रत्यगृह्णात् कृताञ्जलिः ।
अधारयद्व्रतं वीर ऊर्ध्वरेता मुनिप्रियम्

evaṃ śaptastu guruṇā pratyagṛhṇāt kṛtāñjaliḥ |
adhārayadvrataṃ vīra ūrdhvaretā munipriyam

---

09.02.011

वासुदेवे भगवति सर्वात्मनि परे ऽमले ।
एकान्तित्वं गतो भक्त्या सर्वभूतसुहृत् समः

vāsudeve bhagavati sarvātmani pare 'male |
ekāntitvaṃ gato bhaktyā sarvabhūtasuhṛt samaḥ

---

09.02.012

विमुक्तसङ्गः शान्तात्मा संयताक्षो ऽपरिग्रहः ।
यदृच्छयोपपन्नेन कल्पयन् वृत्तिमात्मनः

vimuktasaṅgaḥ śāntātmā saṃyatākṣo 'parigrahaḥ |
yadṛcchayopapannena kalpayan vṛttimātmanaḥ

---

09.02.013

आत्मन्यात्मानमाधाय ज्ञानतृप्तः समाहितः ।
विचचार महीमेतां जडान्धबधिराकृतिः

ātmanyātmānamādhāya jñānatṛptaḥ samāhitaḥ |
vicacāra mahīmetāṃ jaḍāndhabadhirākṛtiḥ

---

09.02.014

एवं वृत्तो वनं गत्वा दृष्ट्वा दावाग्निमुत्थितम् ।
तेनोपयुक्तकरणो ब्रह्म प्राप परं मुनिः

evaṃ vṛtto vanaṃ gatvā dṛṣṭvā dāvāgnimutthitam |
tenopayuktakaraṇo brahma prāpa paraṃ muniḥ

---

09.02.015

कविः कनीयान् विषयेषु निःस्पृहो विसृज्य राज्यं सह बन्धुभिर्वनम् ।
निवेश्य चित्ते पुरुषं स्वरोचिषं विवेश कैशोरवयाः परं गतः

kaviḥ kanīyān viṣayeṣu niḥspṛho visṛjya rājyaṃ saha bandhubhirvanam |
niveśya citte puruṣaṃ svarociṣaṃ viveśa kaiśoravayāḥ paraṃ gataḥ

---

09.02.016

करूषान् मानवादासन् कारूषाः क्षत्रजातयः ।
उत्तरापथगोप्तारो ब्रह्मण्या धर्मवत्सलाः

karūṣān mānavādāsan kārūṣāḥ kṣatrajātayaḥ |
uttarāpathagoptāro brahmaṇyā dharmavatsalāḥ

---

09.02.017

धृष्टाद्धार्ष्टमभूत् क्षत्रं ब्रह्मभूयं गतं क्षितौ ।
नृगस्य वंशः सुमतिर्भूतज्योतिस्ततो वसुः

dhṛṣṭāddhārṣṭamabhūt kṣatraṃ brahmabhūyaṃ gataṃ kṣitau |
nṛgasya vaṃśaḥ sumatirbhūtajyotistato vasuḥ

---

09.02.018

वसोः प्रतीकस्तत्पुत्र ओघवान् ओघवत्पिता ।
कन्या चौघवती नाम सुदर्शन उवाह ताम्

vasoḥ pratīkastatputra oghavān oghavatpitā |
kanyā caughavatī nāma sudarśana uvāha tām

---

09.02.019

चित्रसेनो नरिष्यन्तादृक्षस्तस्य सुतो ऽभवत् ।
तस्य मीढ्वांस्ततः पूर्ण इन्द्रसेनस्तु तत्सुतः

citraseno nariṣyantādṛkṣastasya suto 'bhavat |
tasya mīḍhvāṃstataḥ pūrṇa indrasenastu tatsutaḥ

---

09.02.020

वीतिहोत्रस्त्व् इन्द्रसेनात् तस्य सत्यश्रवा अभूत् ।
उरुश्रवाः सुतस्तस्य देवदत्तस्ततो ऽभवत्

vītihotrastv indrasenāt tasya satyaśravā abhūt |
uruśravāḥ sutastasya devadattastato 'bhavat

---

09.02.021

ततो ऽग्निवेश्यो भगवान् अग्निः स्वयमभूत् सुतः ।
कानीन इति विख्यातो जातूकर्ण्यो महान् ऋषिः

tato 'gniveśyo bhagavān agniḥ svayamabhūt sutaḥ |
kānīna iti vikhyāto jātūkarṇyo mahān ṛṣiḥ

---

09.02.022

ततो ब्रह्मकुलं जातमाग्निवेश्यायनं नृप ।
नरिष्यन्तान्वयः प्रोक्तो दिष्टवंशमतः शृणु

tato brahmakulaṃ jātamāgniveśyāyanaṃ nṛpa |
nariṣyantānvayaḥ prokto diṣṭavaṃśamataḥ śṛṇu

---

09.02.023

नाभागो दिष्टपुत्रो ऽन्यः कर्मणा वैश्यतां गतः ।
भलन्दनः सुतस्तस्य वत्सप्रीतिर्भलन्दनात्

nābhāgo diṣṭaputro 'nyaḥ karmaṇā vaiśyatāṃ gataḥ |
bhalandanaḥ sutastasya vatsaprītirbhalandanāt

---

09.02.024

वत्सप्रीतेः सुतः प्रांशुस्तत्सुतं प्रमतिं विदुः ।
खनित्रः प्रमतेस्तस्माच् चाक्षुषो ऽथ विविंशतिः

vatsaprīteḥ sutaḥ prāṃśustatsutaṃ pramatiṃ viduḥ |
khanitraḥ pramatestasmāc cākṣuṣo 'tha viviṃśatiḥ

---

09.02.025

विविंशतेः सुतो रम्भः खनीनेत्रो ऽस्य धार्मिकः ।
करन्धमो महाराज तस्यासीदात्मजो नृप

viviṃśateḥ suto rambhaḥ khanīnetro 'sya dhārmikaḥ |
karandhamo mahārāja tasyāsīdātmajo nṛpa

---

09.02.026

तस्यावीक्षित् सुतो यस्य मरुत्तश्चक्रवर्त्यभूत् ।
संवर्तो ऽयाजयद्यं वै महायोग्यङ्गिरःसुतः

tasyāvīkṣit suto yasya maruttaścakravartyabhūt |
saṃvarto 'yājayadyaṃ vai mahāyogyaṅgiraḥsutaḥ

---

09.02.027

मरुत्तस्य यथा यज्ञो न तथान्यो ऽस्ति कश्चन ।
सर्वं हिरण्मयं त्व् आसीद्यत् किञ्चिच् चास्य शोभनम्

maruttasya yathā yajño na tathānyo 'sti kaścana |
sarvaṃ hiraṇmayaṃ tv āsīdyat kiñcic cāsya śobhanam

---

09.02.028

अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः ।
मरुतः परिवेष्टारो विश्वेदेवाः सभासदः

amādyadindraḥ somena dakṣiṇābhirdvijātayaḥ |
marutaḥ pariveṣṭāro viśvedevāḥ sabhāsadaḥ

---

09.02.029

मरुत्तस्य दमः पुत्रस्तस्यासीद्राज्यवर्धनः ।
सुधृतिस्तत्सुतो जज्ञे सौधृतेयो नरः सुतः

maruttasya damaḥ putrastasyāsīdrājyavardhanaḥ |
sudhṛtistatsuto jajñe saudhṛteyo naraḥ sutaḥ

---

09.02.030

तत्सुतः केवलस्तस्माद्धुन्धुमान् वेगवांस्ततः ।
बुधस्तस्याभवद्यस्य तृणबिन्दुर्महीपतिः

tatsutaḥ kevalastasmāddhundhumān vegavāṃstataḥ |
budhastasyābhavadyasya tṛṇabindurmahīpatiḥ

---

09.02.031

तं भेजे ऽलम्बुषा देवी भजनीयगुणालयम् ।
वराप्सरा यतः पुत्राः कन्या चेलविलाभवत्

taṃ bheje 'lambuṣā devī bhajanīyaguṇālayam |
varāpsarā yataḥ putrāḥ kanyā celavilābhavat

---

09.02.032

यस्यामुत्पादयामास विश्रवा धनदं सुतम् ।
प्रादाय विद्यां परमामृषिर्योगेश्वरः पितुः

yasyāmutpādayāmāsa viśravā dhanadaṃ sutam |
prādāya vidyāṃ paramāmṛṣiryogeśvaraḥ pituḥ

---

09.02.033

विशालः शून्यबन्धुश्च धूम्रकेतुश्च तत्सुताः ।
विशालो वंशकृद्राजा वैशालीं निर्ममे पुरीम्

viśālaḥ śūnyabandhuśca dhūmraketuśca tatsutāḥ |
viśālo vaṃśakṛdrājā vaiśālīṃ nirmame purīm

---

09.02.034

हेमचन्द्रः सुतस्तस्य धूम्राक्षस्तस्य चात्मजः ।
तत्पुत्रात् संयमादासीत् कृशाश्वः सहदेवजः

hemacandraḥ sutastasya dhūmrākṣastasya cātmajaḥ |
tatputrāt saṃyamādāsīt kṛśāśvaḥ sahadevajaḥ

---

09.02.035

कृशाश्वात् सोमदत्तो ऽभूद्यो ऽश्वमेधैरिडस्पतिम् ।
इष्ट्वा पुरुषमापाग्र्यां गतिं योगेश्वराश्रिताम्

kṛśāśvāt somadatto 'bhūdyo 'śvamedhairiḍaspatim |
iṣṭvā puruṣamāpāgryāṃ gatiṃ yogeśvarāśritām

---

09.02.036

सौमदत्तिस्तु सुमतिस्तत्पुत्रो जनमेजयः ।
एते वैशालभूपालास्तृणबिन्दोर्यशोधराः

saumadattistu sumatistatputro janamejayaḥ |
ete vaiśālabhūpālāstṛṇabindoryaśodharāḥ

09.03.001

0 श्रीशुक उवाच शर्यातिर्मानवो राजा ब्रह्मिष्ठः सम्बभूव ह ।
यो वा अङ्गिरसां सत्रे द्वितीयमहरूचिवान्

0 śrīśuka uvāca śaryātirmānavo rājā brahmiṣṭhaḥ sambabhūva ha |
yo vā aṅgirasāṃ satre dvitīyamaharūcivān

---

09.03.002

सुकन्या नाम तस्यासीत् कन्या कमललोचना ।
तया सार्धं वनगतो ह्यगमच् च्यवनाश्रमम्

sukanyā nāma tasyāsīt kanyā kamalalocanā |
tayā sārdhaṃ vanagato hyagamac cyavanāśramam

---

09.03.003

सा सखीभिः परिवृता विचिन्वन्त्यङ्घ्रिपान् वने ।
वल्मीकरन्ध्रे ददृशे खद्योते इव ज्योतिषी

sā sakhībhiḥ parivṛtā vicinvantyaṅghripān vane |
valmīkarandhre dadṛśe khadyote iva jyotiṣī

---

09.03.004

ते दैवचोदिता बाला ज्योतिषी कण्टकेन वै ।
अविध्यन् मुग्धभावेन सुस्रावासृक् ततो बहिः

te daivacoditā bālā jyotiṣī kaṇṭakena vai |
avidhyan mugdhabhāvena susrāvāsṛk tato bahiḥ

---

09.03.005

शकृन्मूत्रनिरोधो ऽभूत् सैनिकानां च तत्क्षणात् ।
राजर्षिस्तमुपालक्ष्य पुरुषान् विस्मितो ऽब्रवीत्

śakṛnmūtranirodho 'bhūt sainikānāṃ ca tatkṣaṇāt |
rājarṣistamupālakṣya puruṣān vismito 'bravīt

---

09.03.006

अप्यभद्रं न युष्माभिर्भार्गवस्य विचेष्टितम् ।
व्यक्तं केनापि नस्तस्य कृतमाश्रमदूषणम्

apyabhadraṃ na yuṣmābhirbhārgavasya viceṣṭitam |
vyaktaṃ kenāpi nastasya kṛtamāśramadūṣaṇam

---

09.03.007

सुकन्या प्राह पितरं भीता किञ्चित् कृतं मया ।
द्वे ज्योतिषी अजानन्त्या निर्भिन्ने कण्टकेन वै

sukanyā prāha pitaraṃ bhītā kiñcit kṛtaṃ mayā |
dve jyotiṣī ajānantyā nirbhinne kaṇṭakena vai

---

09.03.008

दुहितुस्तद्वचः श्रुत्वा शर्यातिर्जातसाध्वसः ।
मुनिं प्रसादयामास वल्मीकान्तर्हितं शनैः

duhitustadvacaḥ śrutvā śaryātirjātasādhvasaḥ |
muniṃ prasādayāmāsa valmīkāntarhitaṃ śanaiḥ

---

09.03.009

तदभिप्रायमाज्ञाय प्रादाद्दुहितरं मुनेः ।
कृच्छ्रान् मुक्तस्तमामन्त्र्य पुरं प्रायात् समाहितः

tadabhiprāyamājñāya prādādduhitaraṃ muneḥ |
kṛcchrān muktastamāmantrya puraṃ prāyāt samāhitaḥ

---

09.03.010

सुकन्या च्यवनं प्राप्य पतिं परमकोपनम् ।
प्रीणयामास चित्तज्ञा अप्रमत्तानुवृत्तिभिः

sukanyā cyavanaṃ prāpya patiṃ paramakopanam |
prīṇayāmāsa cittajñā apramattānuvṛttibhiḥ

---

09.03.011

कस्यचित् त्व् अथ कालस्य नासत्याव् आश्रमागतौ ।
तौ पूजयित्वा प्रोवाच वयो मे दत्तमीश्वरौ

kasyacit tv atha kālasya nāsatyāv āśramāgatau |
tau pūjayitvā provāca vayo me dattamīśvarau

---

09.03.012

ग्रहं ग्रहीष्ये सोमस्य यज्ञे वामप्यसोमपोः ।
क्रियतां मे वयोरूपं प्रमदानां यदीप्सितम्

grahaṃ grahīṣye somasya yajñe vāmapyasomapoḥ |
kriyatāṃ me vayorūpaṃ pramadānāṃ yadīpsitam

---

09.03.013

बाढमित्यूचतुर्विप्रमभिनन्द्य भिषक्तमौ ।
निमज्जतां भवान् अस्मिन् ह्रदे सिद्धविनिर्मिते

bāḍhamityūcaturvipramabhinandya bhiṣaktamau |
nimajjatāṃ bhavān asmin hrade siddhavinirmite

---

09.03.014

इत्युक्तो जरया ग्रस्त देहो धमनिसन्ततः ।
ह्रदं प्रवेशितो ऽश्विभ्यां वलीपलितविग्रहः

ityukto jarayā grasta deho dhamanisantataḥ |
hradaṃ praveśito 'śvibhyāṃ valīpalitavigrahaḥ

---

09.03.015

पुरुषास्त्रय उत्तस्थुरपीव्या वनिताप्रियाः ।
पद्मस्रजः कुण्डलिनस्तुल्यरूपाः सुवाससः

puruṣāstraya uttasthurapīvyā vanitāpriyāḥ |
padmasrajaḥ kuṇḍalinastulyarūpāḥ suvāsasaḥ

---

09.03.016

तान् निरीक्ष्य वरारोहा सरूपान् सूर्यवर्चसः ।
अजानती पतिं साध्वी अश्विनौ शरणं ययौ

tān nirīkṣya varārohā sarūpān sūryavarcasaḥ |
ajānatī patiṃ sādhvī aśvinau śaraṇaṃ yayau

---

09.03.017

दर्शयित्वा पतिं तस्यै पातिव्रत्येन तोषितौ ।
ऋषिमामन्त्र्य ययतुर्विमानेन त्रिविष्टपम्

darśayitvā patiṃ tasyai pātivratyena toṣitau |
ṛṣimāmantrya yayaturvimānena triviṣṭapam

---

09.03.018

यक्ष्यमाणो ऽथ शर्यातिश्च्यवनस्याश्रमं गतः ।
ददर्श दुहितुः पार्श्वे पुरुषं सूर्यवर्चसम्

yakṣyamāṇo 'tha śaryātiścyavanasyāśramaṃ gataḥ |
dadarśa duhituḥ pārśve puruṣaṃ sūryavarcasam

---

09.03.019

राजा दुहितरं प्राह कृतपादाभिवन्दनाम् ।
आशिषश्चाप्रयुञ्जानो नातिप्रीतिमना इव

rājā duhitaraṃ prāha kṛtapādābhivandanām |
āśiṣaścāprayuñjāno nātiprītimanā iva

---

09.03.020

चिकीर्षितं ते किमिदं पतिस्त्वया प्रलम्भितो लोकनमस्कृतो मुनिः ।
यत् त्वं जराग्रस्तमसत्यसम्मतं विहाय जारं भजसे ऽमुमध्वगम्

cikīrṣitaṃ te kimidaṃ patistvayā pralambhito lokanamaskṛto muniḥ |
yat tvaṃ jarāgrastamasatyasammataṃ vihāya jāraṃ bhajase 'mumadhvagam

---

09.03.021

कथं मतिस्ते ऽवगतान्यथा सतां कुलप्रसूते कुलदूषणं त्व् इदम् ।
बिभर्षि जारं यदपत्रपा कुलं पितुश्च भर्तुश्च नयस्यधस्तमः

kathaṃ matiste 'vagatānyathā satāṃ kulaprasūte kuladūṣaṇaṃ tv idam |
bibharṣi jāraṃ yadapatrapā kulaṃ pituśca bhartuśca nayasyadhastamaḥ

---

09.03.022

एवं ब्रुवाणं पितरं स्मयमाना शुचिस्मिता ।
उवाच तात जामाता तवैष भृगुनन्दनः

evaṃ bruvāṇaṃ pitaraṃ smayamānā śucismitā |
uvāca tāta jāmātā tavaiṣa bhṛgunandanaḥ

---

09.03.023

शशंस पित्रे तत् सर्वं वयोरूपाभिलम्भनम् ।
विस्मितः परमप्रीतस्तनयां परिषस्वजे

śaśaṃsa pitre tat sarvaṃ vayorūpābhilambhanam |
vismitaḥ paramaprītastanayāṃ pariṣasvaje

---

09.03.024

सोमेन याजयन् वीरं ग्रहं सोमस्य चाग्रहीत् ।
असोमपोरप्यश्विनोश्च्यवनः स्वेन तेजसा

somena yājayan vīraṃ grahaṃ somasya cāgrahīt |
asomaporapyaśvinoścyavanaḥ svena tejasā

---

09.03.025

हन्तुं तमाददे वज्रं सद्यो मन्युरमर्षितः ।
सवज्रं स्तम्भयामास भुजमिन्द्रस्य भार्गवः

hantuṃ tamādade vajraṃ sadyo manyuramarṣitaḥ |
savajraṃ stambhayāmāsa bhujamindrasya bhārgavaḥ

---

09.03.026

अन्वजानंस्ततः सर्वे ग्रहं सोमस्य चाश्विनोः ।
भिषजाव् इति यत् पूर्वं सोमाहुत्या बहिष्कृतौ

anvajānaṃstataḥ sarve grahaṃ somasya cāśvinoḥ |
bhiṣajāv iti yat pūrvaṃ somāhutyā bahiṣkṛtau

---

09.03.027

उत्तानबर्हिरानर्तो भूरिषेण इति त्रयः ।
शर्यातेरभवन् पुत्रा आनर्ताद्रेवतो ऽभवत्

uttānabarhirānarto bhūriṣeṇa iti trayaḥ |
śaryāterabhavan putrā ānartādrevato 'bhavat

---

09.03.028

सो ऽन्तःसमुद्रे नगरीं विनिर्माय कुशस्थलीम् ।
आस्थितो ऽभुङ्क्त विषयान् आनर्तादीन् अरिन्दम

so 'ntaḥsamudre nagarīṃ vinirmāya kuśasthalīm |
āsthito 'bhuṅkta viṣayān ānartādīn arindama

---

09.03.029

तस्य पुत्रशतं जज्ञे ककुद्मिज्येष्ठमुत्तमम् ।
ककुद्मी रेवतीं कन्यां स्वामादाय विभुं गतः

tasya putraśataṃ jajñe kakudmijyeṣṭhamuttamam |
kakudmī revatīṃ kanyāṃ svāmādāya vibhuṃ gataḥ

---

09.03.030

पुत्र्या वरं परिप्रष्टुं ब्रह्मलोकमपावृतम् ।
आवर्तमाने गान्धर्वे स्थितो ऽलब्धक्षणः क्षणम्

putryā varaṃ paripraṣṭuṃ brahmalokamapāvṛtam |
āvartamāne gāndharve sthito 'labdhakṣaṇaḥ kṣaṇam

---

09.03.031

तदन्त आद्यमानम्य स्वाभिप्रायं न्यवेदयत् ।
तच् छ्रुत्वा भगवान् ब्रह्मा प्रहस्य तमुवाच ह

tadanta ādyamānamya svābhiprāyaṃ nyavedayat |
tac chrutvā bhagavān brahmā prahasya tamuvāca ha

---

09.03.032

अहो राजन् निरुद्धास्ते कालेन हृदि ये कृताः ।
तत् पुत्रपौत्रनप्त्-णां गोत्राणि च न शृण्महे

aho rājan niruddhāste kālena hṛdi ye kṛtāḥ |
tat putrapautranapt-ṇāṃ gotrāṇi ca na śṛṇmahe

---

09.03.033

कालो ऽभियातस्त्रिणव चतुर्युगविकल्पितः ।
तद्गच्छ देवदेवांशो बलदेवो महाबलः

kālo 'bhiyātastriṇava caturyugavikalpitaḥ |
tadgaccha devadevāṃśo baladevo mahābalaḥ

---

09.03.034

कन्यारत्नमिदं राजन् नररत्नाय देहि भोः ।
भुवो भारावताराय भगवान् भूतभावनः

kanyāratnamidaṃ rājan nararatnāya dehi bhoḥ |
bhuvo bhārāvatārāya bhagavān bhūtabhāvanaḥ

---

09.03.035

अवतीर्णो निजांशेन पुण्यश्रवणकीर्तनः ।
इत्यादिष्टो ऽभिवन्द्याजं नृपः स्वपुरमागतः ।
त्यक्तं पुण्यजनत्रासाद्भ्रातृभिर्दिक्ष्व् अवस्थितैः

avatīrṇo nijāṃśena puṇyaśravaṇakīrtanaḥ |
ityādiṣṭo 'bhivandyājaṃ nṛpaḥ svapuramāgataḥ |
tyaktaṃ puṇyajanatrāsādbhrātṛbhirdikṣv avasthitaiḥ

---

09.03.036

सुतां दत्त्वानवद्याङ्गीं बलाय बलशालिने ।
बदर्याख्यं गतो राजा तप्तुं नारायणाश्रमम्

sutāṃ dattvānavadyāṅgīṃ balāya balaśāline |
badaryākhyaṃ gato rājā taptuṃ nārāyaṇāśramam

09.04.001

0 श्रीशुक उवाच नाभागो नभगापत्यं यं ततं भ्रातरः कविम् ।
यविष्ठं व्यभजन् दायं ब्रह्मचारिणमागतम्

0 śrīśuka uvāca nābhāgo nabhagāpatyaṃ yaṃ tataṃ bhrātaraḥ kavim |
yaviṣṭhaṃ vyabhajan dāyaṃ brahmacāriṇamāgatam

---

09.04.002

भ्रातरो ऽभाङ्क्त किं मह्यं भजाम पितरं तव ।
त्वां ममार्यास्तताभाङ्क्षुर्मा पुत्रक तदादृथाः

bhrātaro 'bhāṅkta kiṃ mahyaṃ bhajāma pitaraṃ tava |
tvāṃ mamāryāstatābhāṅkṣurmā putraka tadādṛthāḥ

---

09.04.003

इमे अङ्गिरसः सत्रमासते ऽद्य सुमेधसः ।
षष्ठं षष्ठमुपेत्याहः कवे मुह्यन्ति कर्मणि

ime aṅgirasaḥ satramāsate 'dya sumedhasaḥ |
ṣaṣṭhaṃ ṣaṣṭhamupetyāhaḥ kave muhyanti karmaṇi

---

09.04.004

तांस्त्वं शंसय सूक्ते द्वे वैश्वदेवे महात्मनः ।
ते स्वर्यन्तो धनं सत्र परिशेषितमात्मनः

tāṃstvaṃ śaṃsaya sūkte dve vaiśvadeve mahātmanaḥ |
te svaryanto dhanaṃ satra pariśeṣitamātmanaḥ

---

09.04.005

दास्यन्ति ते ऽथ तान् अर्च्छ तथा स कृतवान् यथा ।
तस्मै दत्त्वा ययुः स्वर्गं ते सत्रपरिशेषणम्

dāsyanti te 'tha tān arccha tathā sa kṛtavān yathā |
tasmai dattvā yayuḥ svargaṃ te satrapariśeṣaṇam

---

09.04.006

तं कश्चित् स्वीकरिष्यन्तं पुरुषः कृष्णदर्शनः ।
उवाचोत्तरतो ऽभ्येत्य ममेदं वास्तुकं वसु

taṃ kaścit svīkariṣyantaṃ puruṣaḥ kṛṣṇadarśanaḥ |
uvācottarato 'bhyetya mamedaṃ vāstukaṃ vasu

---

09.04.007

ममेदमृषिभिर्दत्तमिति तर्हि स्म मानवः ।
स्यान् नौ ते पितरि प्रश्नः पृष्टवान् पितरं यथा

mamedamṛṣibhirdattamiti tarhi sma mānavaḥ |
syān nau te pitari praśnaḥ pṛṣṭavān pitaraṃ yathā

---

09.04.008

यज्ञवास्तुगतं सर्वमुच्छिष्टमृषयः क्वचित् ।
चक्रुर्हि भागं रुद्राय स देवः सर्वमर्हति

yajñavāstugataṃ sarvamucchiṣṭamṛṣayaḥ kvacit |
cakrurhi bhāgaṃ rudrāya sa devaḥ sarvamarhati

---

09.04.009

नाभागस्तं प्रणम्याह तवेश किल वास्तुकम् ।
इत्याह मे पिता ब्रह्मञ् छिरसा त्वां प्रसादये

nābhāgastaṃ praṇamyāha taveśa kila vāstukam |
ityāha me pitā brahmañ chirasā tvāṃ prasādaye

---

09.04.010

यत् ते पितावदद्धर्मं त्वं च सत्यं प्रभाषसे ।
ददामि ते मन्त्रदृशो ज्ञानं ब्रह्म सनातनम्

yat te pitāvadaddharmaṃ tvaṃ ca satyaṃ prabhāṣase |
dadāmi te mantradṛśo jñānaṃ brahma sanātanam

---

09.04.011

गृहाण द्रविणं दत्तं मत्सत्रपरिशेषितम् ।
इत्युक्त्वान्तर्हितो रुद्रो भगवान् धर्मवत्सलः

gṛhāṇa draviṇaṃ dattaṃ matsatrapariśeṣitam |
ityuktvāntarhito rudro bhagavān dharmavatsalaḥ

---

09.04.012

य एतत् संस्मरेत् प्रातः सायं च सुसमाहितः ।
कविर्भवति मन्त्रज्ञो गतिं चैव तथात्मनः

ya etat saṃsmaret prātaḥ sāyaṃ ca susamāhitaḥ |
kavirbhavati mantrajño gatiṃ caiva tathātmanaḥ

---

09.04.013

नाभागादम्बरीषो ऽभून् महाभागवतः कृती ।
नास्पृशद्ब्रह्मशापो ऽपि यं न प्रतिहतः क्वचित्

nābhāgādambarīṣo 'bhūn mahābhāgavataḥ kṛtī |
nāspṛśadbrahmaśāpo 'pi yaṃ na pratihataḥ kvacit

---

09.04.014

0 श्रीराजोवाच भगवन् छ्रोतुमिच्छामि राजर्षेस्तस्य धीमतः ।
न प्राभूद्यत्र निर्मुक्तो ब्रह्मदण्डो दुरत्ययः

0 śrīrājovāca bhagavan chrotumicchāmi rājarṣestasya dhīmataḥ |
na prābhūdyatra nirmukto brahmadaṇḍo duratyayaḥ

---

09.04.015

0 श्रीशुक उवाच अम्बरीषो महाभागः सप्तद्वीपवतीं महीम् ।
अव्ययां च श्रियं लब्ध्वा विभवं चातुलं भुवि

0 śrīśuka uvāca ambarīṣo mahābhāgaḥ saptadvīpavatīṃ mahīm |
avyayāṃ ca śriyaṃ labdhvā vibhavaṃ cātulaṃ bhuvi

---

09.04.016

मेने ऽतिदुर्लभं पुंसां सर्वं तत् स्वप्नसंस्तुतम् ।
विद्वान् विभवनिर्वाणं तमो विशति यत् पुमान्

mene 'tidurlabhaṃ puṃsāṃ sarvaṃ tat svapnasaṃstutam |
vidvān vibhavanirvāṇaṃ tamo viśati yat pumān

---

09.04.017

वासुदेवे भगवति तद्भक्तेषु च साधुषु ।
प्राप्तो भावं परं विश्वं येनेदं लोष्ट्रवत् स्मृतम्

vāsudeve bhagavati tadbhakteṣu ca sādhuṣu |
prāpto bhāvaṃ paraṃ viśvaṃ yenedaṃ loṣṭravat smṛtam

---

09.04.018

स वै मनः कृष्णपदारविन्दयोर् वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने ।
करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये

sa vai manaḥ kṛṣṇapadāravindayor vacāṃsi vaikuṇṭhaguṇānuvarṇane |
karau harermandiramārjanādiṣu śrutiṃ cakārācyutasatkathodaye

---

09.04.019

मुकुन्दलिङ्गालयदर्शने दृशौ तद्भृत्यगात्रस्पर्शे ऽङ्गसङ्गमम् ।
घ्राणं च तत्पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते

mukundaliṅgālayadarśane dṛśau tadbhṛtyagātrasparśe 'ṅgasaṅgamam |
ghrāṇaṃ ca tatpādasarojasaurabhe śrīmattulasyā rasanāṃ tadarpite

---

09.04.020

पादौ हरेः क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने ।
कामं च दास्ये न तु कामकाम्यया यथोत्तमश्लोकजनाश्रया रतिः

pādau hareḥ kṣetrapadānusarpaṇe śiro hṛṣīkeśapadābhivandane |
kāmaṃ ca dāsye na tu kāmakāmyayā yathottamaślokajanāśrayā ratiḥ

---

09.04.021

एवं सदा कर्मकलापमात्मनः परे ऽधियज्ञे भगवत्यधोक्षजे ।
सर्वात्मभावं विदधन् महीमिमां तन्निष्ठविप्राभिहितः शशास ह

evaṃ sadā karmakalāpamātmanaḥ pare 'dhiyajñe bhagavatyadhokṣaje |
sarvātmabhāvaṃ vidadhan mahīmimāṃ tanniṣṭhaviprābhihitaḥ śaśāsa ha

---

09.04.022

ईजे ऽश्वमेधैरधियज्ञमीश्वरं महाविभूत्योपचिताङ्गदक्षिणैः ।
ततैर्वसिष्ठासितगौतमादिभिर् धन्वन्यभिस्रोतमसौ सरस्वतीम्

īje 'śvamedhairadhiyajñamīśvaraṃ mahāvibhūtyopacitāṅgadakṣiṇaiḥ |
tatairvasiṣṭhāsitagautamādibhir dhanvanyabhisrotamasau sarasvatīm

---

09.04.023

यस्य क्रतुषु गीर्वाणैः सदस्या ऋत्विजो जनाः ।
तुल्यरूपाश्चानिमिषा व्यदृश्यन्त सुवाससः

yasya kratuṣu gīrvāṇaiḥ sadasyā ṛtvijo janāḥ |
tulyarūpāścānimiṣā vyadṛśyanta suvāsasaḥ

---

09.04.024

स्वर्गो न प्रार्थितो यस्य मनुजैरमरप्रियः ।
शृण्वद्भिरुपगायद्भिरुत्तमश्लोकचेष्टितम्

svargo na prārthito yasya manujairamarapriyaḥ |
śṛṇvadbhirupagāyadbhiruttamaślokaceṣṭitam

---

09.04.025

संवर्धयन्ति यत् कामाः स्वाराज्यपरिभाविताः ।
दुर्लभा नापि सिद्धानां मुकुन्दं हृदि पश्यतः

saṃvardhayanti yat kāmāḥ svārājyaparibhāvitāḥ |
durlabhā nāpi siddhānāṃ mukundaṃ hṛdi paśyataḥ

---

09.04.026

स इत्थं भक्तियोगेन तपोयुक्तेन पार्थिवः ।
स्वधर्मेण हरिं प्रीणन् सर्वान् कामान् शनैर्जहौ

sa itthaṃ bhaktiyogena tapoyuktena pārthivaḥ |
svadharmeṇa hariṃ prīṇan sarvān kāmān śanairjahau

---

09.04.027

गृहेषु दारेषु सुतेषु बन्धुषु द्विपोत्तमस्यन्दनवाजिवस्तुषु ।
अक्षय्यरत्नाभरणाम्बरादिष्व् अनन्तकोशेष्व् अकरोदसन्मतिम्

gṛheṣu dāreṣu suteṣu bandhuṣu dvipottamasyandanavājivastuṣu |
akṣayyaratnābharaṇāmbarādiṣv anantakośeṣv akarodasanmatim

---

09.04.028

तस्मा अदाद्धरिश्चक्रं प्रत्यनीकभयावहम् ।
एकान्तभक्तिभावेन प्रीतो भक्ताभिरक्षणम्

tasmā adāddhariścakraṃ pratyanīkabhayāvaham |
ekāntabhaktibhāvena prīto bhaktābhirakṣaṇam

---

09.04.029

आरिराधयिषुः कृष्णं महिष्या तुल्यशीलया ।
युक्तः सांवत्सरं वीरो दधार द्वादशीव्रतम्

ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇaṃ mahiṣyā tulyaśīlayā |
yuktaḥ sāṃvatsaraṃ vīro dadhāra dvādaśīvratam

---

09.04.030

व्रतान्ते कार्तिके मासि त्रिरात्रं समुपोषितः ।
स्नातः कदाचित् कालिन्द्यां हरिं मधुवने ऽर्चयत्

vratānte kārtike māsi trirātraṃ samupoṣitaḥ |
snātaḥ kadācit kālindyāṃ hariṃ madhuvane 'rcayat

---

09.04.031

महाभिषेकविधिना सर्वोपस्करसम्पदा ।
अभिषिच्याम्बराकल्पैर्गन्धमाल्यार्हणादिभिः

mahābhiṣekavidhinā sarvopaskarasampadā |
abhiṣicyāmbarākalpairgandhamālyārhaṇādibhiḥ

---

09.04.032

तद्गतान्तरभावेन पूजयामास केशवम् ।
ब्राह्मणांश्च महाभागान् सिद्धार्थान् अपि भक्तितः

tadgatāntarabhāvena pūjayāmāsa keśavam |
brāhmaṇāṃśca mahābhāgān siddhārthān api bhaktitaḥ

---

09.04.033

गवां रुक्मविषाणीनां रूप्याङ्घ्रीणां सुवाससाम् ।
पयःशीलवयोरूप वत्सोपस्करसम्पदाम्

gavāṃ rukmaviṣāṇīnāṃ rūpyāṅghrīṇāṃ suvāsasām |
payaḥśīlavayorūpa vatsopaskarasampadām

---

09.04.034

प्राहिणोत् साधुविप्रेभ्यो गृहेषु न्यर्बुदानि षट् ।
भोजयित्वा द्विजान् अग्रे स्वाद्व् अन्नं गुणवत्तमम्

prāhiṇot sādhuviprebhyo gṛheṣu nyarbudāni ṣaṭ |
bhojayitvā dvijān agre svādv annaṃ guṇavattamam

---

09.04.035

लब्धकामैरनुज्ञातः पारणायोपचक्रमे ।
तस्य तर्ह्यतिथिः साक्षाद्दुर्वासा भगवान् अभूत्

labdhakāmairanujñātaḥ pāraṇāyopacakrame |
tasya tarhyatithiḥ sākṣāddurvāsā bhagavān abhūt

---

09.04.036

तमानर्चातिथिं भूपः प्रत्युत्थानासनार्हणैः ।
ययाचे ऽभ्यवहाराय पादमूलमुपागतः

tamānarcātithiṃ bhūpaḥ pratyutthānāsanārhaṇaiḥ |
yayāce 'bhyavahārāya pādamūlamupāgataḥ

---

09.04.037

प्रतिनन्द्य स तां याच्ञां कर्तुमावश्यकं गतः ।
निममज्ज बृहद्ध्यायन् कालिन्दीसलिले शुभे

pratinandya sa tāṃ yācñāṃ kartumāvaśyakaṃ gataḥ |
nimamajja bṛhaddhyāyan kālindīsalile śubhe

---

09.04.038

मुहूर्तार्धावशिष्टायां द्वादश्यां पारणं प्रति ।
चिन्तयामास धर्मज्ञो द्विजैस्तद्धर्मसङ्कटे

muhūrtārdhāvaśiṣṭāyāṃ dvādaśyāṃ pāraṇaṃ prati |
cintayāmāsa dharmajño dvijaistaddharmasaṅkaṭe

---

09.04.039

ब्राह्मणातिक्रमे दोषो द्वादश्यां यदपारणे ।
यत् कृत्वा साधु मे भूयादधर्मो वा न मां स्पृशेत्

brāhmaṇātikrame doṣo dvādaśyāṃ yadapāraṇe |
yat kṛtvā sādhu me bhūyādadharmo vā na māṃ spṛśet

---

09.04.040

अम्भसा केवलेनाथ करिष्ये व्रतपारणम् ।
आहुरब्भक्षणं विप्रा ह्यशितं नाशितं च तत्

ambhasā kevalenātha kariṣye vratapāraṇam |
āhurabbhakṣaṇaṃ viprā hyaśitaṃ nāśitaṃ ca tat

---

09.04.041

इत्यपः प्राश्य राजर्षिश्चिन्तयन् मनसाच्युतम् ।
प्रत्यचष्ट कुरुश्रेष्ठ द्विजागमनमेव सः

ityapaḥ prāśya rājarṣiścintayan manasācyutam |
pratyacaṣṭa kuruśreṣṭha dvijāgamanameva saḥ

---

09.04.042

दुर्वासा यमुनाकूलात् कृतावश्यक आगतः ।
राज्ञाभिनन्दितस्तस्य बुबुधे चेष्टितं धिया

durvāsā yamunākūlāt kṛtāvaśyaka āgataḥ |
rājñābhinanditastasya bubudhe ceṣṭitaṃ dhiyā

---

09.04.043

मन्युना प्रचलद्गात्रो भ्रुकुटीकुटिलाननः ।
बुभुक्षितश्च सुतरां कृताञ्जलिमभाषत

manyunā pracaladgātro bhrukuṭīkuṭilānanaḥ |
bubhukṣitaśca sutarāṃ kṛtāñjalimabhāṣata

---

09.04.044

अहो अस्य नृशंसस्य श्रियोन्मत्तस्य पश्यत ।
धर्मव्यतिक्रमं विष्णोरभक्तस्येशमानिनः

aho asya nṛśaṃsasya śriyonmattasya paśyata |
dharmavyatikramaṃ viṣṇorabhaktasyeśamāninaḥ

---

09.04.045

यो मामतिथिमायातमातिथ्येन निमन्त्र्य च ।
अदत्त्वा भुक्तवांस्तस्य सद्यस्ते दर्शये फलम्

yo māmatithimāyātamātithyena nimantrya ca |
adattvā bhuktavāṃstasya sadyaste darśaye phalam

---

09.04.046

एवं ब्रुवाण उत्कृत्य जटां रोषप्रदीपितः ।
तया स निर्ममे तस्मै कृत्यां कालानलोपमाम्

evaṃ bruvāṇa utkṛtya jaṭāṃ roṣapradīpitaḥ |
tayā sa nirmame tasmai kṛtyāṃ kālānalopamām

---

09.04.047

तामापतन्तीं ज्वलतीमसिहस्तां पदा भुवम् ।
वेपयन्तीं समुद्वीक्ष्य न चचाल पदान् नृपः

tāmāpatantīṃ jvalatīmasihastāṃ padā bhuvam |
vepayantīṃ samudvīkṣya na cacāla padān nṛpaḥ

---

09.04.048

प्राग् दिष्टं भृत्यरक्षायां पुरुषेण महात्मना ।
ददाह कृत्यां तां चक्रं क्रुद्धाहिमिव पावकः

prāg diṣṭaṃ bhṛtyarakṣāyāṃ puruṣeṇa mahātmanā |
dadāha kṛtyāṃ tāṃ cakraṃ kruddhāhimiva pāvakaḥ

---

09.04.049

तदभिद्रवदुद्वीक्ष्य स्वप्रयासं च निष्फलम् ।
दुर्वासा दुद्रुवे भीतो दिक्षु प्राणपरीप्सया

tadabhidravadudvīkṣya svaprayāsaṃ ca niṣphalam |
durvāsā dudruve bhīto dikṣu prāṇaparīpsayā

---

09.04.050

तमन्वधावद्भगवद्रथाङ्गं दावाग्निरुद्धूतशिखो यथाहिम् ।
तथानुषक्तं मुनिरीक्षमाणो गुहां विविक्षुः प्रससार मेरोः

tamanvadhāvadbhagavadrathāṅgaṃ dāvāgniruddhūtaśikho yathāhim |
tathānuṣaktaṃ munirīkṣamāṇo guhāṃ vivikṣuḥ prasasāra meroḥ

---

09.04.051

दिशो नभः क्ष्मां विवरान् समुद्रान् लोकान् सपालांस्त्रिदिवं गतः सः ।
यतो यतो धावति तत्र तत्र सुदर्शनं दुष्प्रसहं ददर्श

diśo nabhaḥ kṣmāṃ vivarān samudrān lokān sapālāṃstridivaṃ gataḥ saḥ |
yato yato dhāvati tatra tatra sudarśanaṃ duṣprasahaṃ dadarśa

---

09.04.052

अलब्धनाथः स सदा कुतश्चित् सन्त्रस्तचित्तो ऽरणमेषमाणः ।
देवं विरिञ्चं समगाद्विधातस् त्राह्यात्मयोने ऽजिततेजसो माम्

alabdhanāthaḥ sa sadā kutaścit santrastacitto 'raṇameṣamāṇaḥ |
devaṃ viriñcaṃ samagādvidhātas trāhyātmayone 'jitatejaso mām

---

09.04.053

0 श्रीब्रह्मोवाच स्थानं मदीयं सहविश्वमेतत् क्रीडावसाने द्विपरार्धसंज्ञे ।
भ्रूभङ्गमात्रेण हि सन्दिधक्षोः कालात्मनो यस्य तिरोभविष्यति

0 śrībrahmovāca sthānaṃ madīyaṃ sahaviśvametat krīḍāvasāne dviparārdhasaṃjñe |
bhrūbhaṅgamātreṇa hi sandidhakṣoḥ kālātmano yasya tirobhaviṣyati

---

09.04.054

अहं भवो दक्षभृगुप्रधानाः प्रजेशभूतेशसुरेशमुख्याः ।
सर्वे वयं यन्नियमं प्रपन्ना मूर्ध्न्यार्पितं लोकहितं वहामः

ahaṃ bhavo dakṣabhṛgupradhānāḥ prajeśabhūteśasureśamukhyāḥ |
sarve vayaṃ yanniyamaṃ prapannā mūrdhnyārpitaṃ lokahitaṃ vahāmaḥ

---

09.04.055

प्रत्याख्यातो विरिञ्चेन विष्णुचक्रोपतापितः ।
दुर्वासाः शरणं यातः शर्वं कैलासवासिनम्

pratyākhyāto viriñcena viṣṇucakropatāpitaḥ |
durvāsāḥ śaraṇaṃ yātaḥ śarvaṃ kailāsavāsinam

---

09.04.056

0 श्रीशङ्कर उवाच वयं न तात प्रभवाम भूम्नि यस्मिन् परे ऽन्ये ऽप्यजजीवकोशाः ।
भवन्ति काले न भवन्ति हीदृशाः सहस्रशो यत्र वयं भ्रमामः

0 śrīśaṅkara uvāca vayaṃ na tāta prabhavāma bhūmni yasmin pare 'nye 'pyajajīvakośāḥ |
bhavanti kāle na bhavanti hīdṛśāḥ sahasraśo yatra vayaṃ bhramāmaḥ

---

09.04.057

अहं सनत्कुमारश्च नारदो भगवान् अजः ।
कपिलो ऽपान्तरतमो देवलो धर्म आसुरिः

ahaṃ sanatkumāraśca nārado bhagavān ajaḥ |
kapilo 'pāntaratamo devalo dharma āsuriḥ

---

09.04.058

मरीचिप्रमुखाश्चान्ये सिद्धेशाः पारदर्शनाः ।
विदाम न वयं सर्वे यन्मायां माययावृताः

marīcipramukhāścānye siddheśāḥ pāradarśanāḥ |
vidāma na vayaṃ sarve yanmāyāṃ māyayāvṛtāḥ

---

09.04.059

तस्य विश्वेश्वरस्येदं शस्त्रं दुर्विषहं हि नः ।
तमेवं शरणं याहि हरिस्ते शं विधास्यति

tasya viśveśvarasyedaṃ śastraṃ durviṣahaṃ hi naḥ |
tamevaṃ śaraṇaṃ yāhi hariste śaṃ vidhāsyati

---

09.04.060

ततो निराशो दुर्वासाः पदं भगवतो ययौ ।
वैकुण्ठाख्यं यदध्यास्ते श्रीनिवासः श्रिया सह

tato nirāśo durvāsāḥ padaṃ bhagavato yayau |
vaikuṇṭhākhyaṃ yadadhyāste śrīnivāsaḥ śriyā saha

---

09.04.061

सन्दह्यमानो ऽजितशस्त्रवह्निना तत्पादमूले पतितः सवेपथुः ।
आहाच्युतानन्त सदीप्सित प्रभो कृतागसं मावहि विश्वभावन

sandahyamāno 'jitaśastravahninā tatpādamūle patitaḥ savepathuḥ |
āhācyutānanta sadīpsita prabho kṛtāgasaṃ māvahi viśvabhāvana

---

09.04.062

अजानता ते परमानुभावं कृतं मयाघं भवतः प्रियाणाम् ।
विधेहि तस्यापचितिं विधातर् मुच्येत यन्नाम्न्युदिते नारको ऽपि

ajānatā te paramānubhāvaṃ kṛtaṃ mayāghaṃ bhavataḥ priyāṇām |
vidhehi tasyāpacitiṃ vidhātar mucyeta yannāmnyudite nārako 'pi

---

09.04.063

0 श्रीभगवान् उवाच अहं भक्तपराधीनो ह्यस्वतन्त्र इव द्विज ।
साधुभिर्ग्रस्तहृदयो भक्तैर्भक्तजनप्रियः

0 śrībhagavān uvāca ahaṃ bhaktaparādhīno hyasvatantra iva dvija |
sādhubhirgrastahṛdayo bhaktairbhaktajanapriyaḥ

---

09.04.064

नाहमात्मानमाशासे मद्भक्तैः साधुभिर्विना ।
श्रियं चात्यन्तिकीं ब्रह्मन् येषां गतिरहं परा

nāhamātmānamāśāse madbhaktaiḥ sādhubhirvinā |
śriyaṃ cātyantikīṃ brahman yeṣāṃ gatirahaṃ parā

---

09.04.065

ये दारागारपुत्राप्त प्राणान् वित्तमिमं परम् ।
हित्वा मां शरणं याताः कथं तांस्त्यक्तुमुत्सहे

ye dārāgāraputrāpta prāṇān vittamimaṃ param |
hitvā māṃ śaraṇaṃ yātāḥ kathaṃ tāṃstyaktumutsahe

---

09.04.066

मयि निर्बद्धहृदयाः साधवः समदर्शनाः ।
वशे कुर्वन्ति मां भक्त्या सत्स्त्रियः सत्पतिं यथा

mayi nirbaddhahṛdayāḥ sādhavaḥ samadarśanāḥ |
vaśe kurvanti māṃ bhaktyā satstriyaḥ satpatiṃ yathā

---

09.04.067

मत्सेवया प्रतीतं ते सालोक्यादिचतुष्टयम् ।
नेच्छन्ति सेवया पूर्णाः कुतो ऽन्यत् कालविप्लुतम्

matsevayā pratītaṃ te sālokyādicatuṣṭayam |
necchanti sevayā pūrṇāḥ kuto 'nyat kālaviplutam

---

09.04.068

साधवो हृदयं मह्यं साधूनां हृदयं त्व् अहम् ।
मदन्यत् ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनाग् अपि

sādhavo hṛdayaṃ mahyaṃ sādhūnāṃ hṛdayaṃ tv aham |
madanyat te na jānanti nāhaṃ tebhyo manāg api

---

09.04.069

उपायं कथयिष्यामि तव विप्र शृणुष्व तत् ।
अयं ह्यात्माभिचारस्ते यतस्तं याहि मा चिरम् ।
साधुषु प्रहितं तेजः प्रहर्तुः कुरुते ऽशिवम्

upāyaṃ kathayiṣyāmi tava vipra śṛṇuṣva tat |
ayaṃ hyātmābhicāraste yatastaṃ yāhi mā ciram |
sādhuṣu prahitaṃ tejaḥ prahartuḥ kurute 'śivam

---

09.04.070

तपो विद्या च विप्राणां निःश्रेयसकरे उभे ।
ते एव दुर्विनीतस्य कल्पेते कर्तुरन्यथा

tapo vidyā ca viprāṇāṃ niḥśreyasakare ubhe |
te eva durvinītasya kalpete karturanyathā

---

09.04.071

ब्रह्मंस्तद्गच्छ भद्रं ते नाभागतनयं नृपम् ।
क्षमापय महाभागं ततः शान्तिर्भविष्यति

brahmaṃstadgaccha bhadraṃ te nābhāgatanayaṃ nṛpam |
kṣamāpaya mahābhāgaṃ tataḥ śāntirbhaviṣyati

09.05.001

0 श्रीशुक उवाच एवं भगवतादिष्टो दुर्वासाश्चक्रतापितः ।
अम्बरीषमुपावृत्य तत्पादौ दुःखितो ऽग्रहीत्

0 śrīśuka uvāca evaṃ bhagavatādiṣṭo durvāsāścakratāpitaḥ |
ambarīṣamupāvṛtya tatpādau duḥkhito 'grahīt

---

09.05.002

तस्य सोद्यममावीक्ष्य पादस्पर्शविलज्जितः ।
अस्तावीत् तद्धरेरस्त्रं कृपया पीडितो भृशम्

tasya sodyamamāvīkṣya pādasparśavilajjitaḥ |
astāvīt taddharerastraṃ kṛpayā pīḍito bhṛśam

---

09.05.003

0 अम्बरीष उवाच त्वमग्निर्भगवान् सूर्यस्त्वं सोमो ज्योतिषां पतिः ।
त्वमापस्त्वं क्षितिर्व्योम वायुर्मात्रेन्द्रियाणि च

0 ambarīṣa uvāca tvamagnirbhagavān sūryastvaṃ somo jyotiṣāṃ patiḥ |
tvamāpastvaṃ kṣitirvyoma vāyurmātrendriyāṇi ca

---

09.05.004

सुदर्शन नमस्तुभ्यं सहस्राराच्युतप्रिय ।
सर्वास्त्रघातिन् विप्राय स्वस्ति भूया इडस्पते

sudarśana namastubhyaṃ sahasrārācyutapriya |
sarvāstraghātin viprāya svasti bhūyā iḍaspate

---

09.05.005

त्वं धर्मस्त्वमृतं सत्यं त्वं यज्ञो ऽखिलयज्ञभुक् ।
त्वं लोकपालः सर्वात्मा त्वं तेजः पौरुषं परम्

tvaṃ dharmastvamṛtaṃ satyaṃ tvaṃ yajño 'khilayajñabhuk |
tvaṃ lokapālaḥ sarvātmā tvaṃ tejaḥ pauruṣaṃ param

---

09.05.006

नमः सुनाभाखिलधर्मसेतवे ह्यधर्मशीलासुरधूमकेतवे ।
त्रैलोक्यगोपाय विशुद्धवर्चसे मनोजवायाद्भुतकर्मणे गृणे

namaḥ sunābhākhiladharmasetave hyadharmaśīlāsuradhūmaketave |
trailokyagopāya viśuddhavarcase manojavāyādbhutakarmaṇe gṛṇe

---

09.05.007

त्वत्तेजसा धर्ममयेन संहृतं तमः प्रकाशश्च दृशो महात्मनाम् ।
दुरत्ययस्ते महिमा गिरां पते त्वद्रूपमेतत् सदसत् परावरम्

tvattejasā dharmamayena saṃhṛtaṃ tamaḥ prakāśaśca dṛśo mahātmanām |
duratyayaste mahimā girāṃ pate tvadrūpametat sadasat parāvaram

---

09.05.008

यदा विसृष्टस्त्वमनञ्जनेन वै बलं प्रविष्टो ऽजित दैत्यदानवम् ।
बाहूदरोर्वङ्घ्रिशिरोधराणि वृश्चन्नजस्रं प्रधने विराजसे

yadā visṛṣṭastvamanañjanena vai balaṃ praviṣṭo 'jita daityadānavam |
bāhūdarorvaṅghriśirodharāṇi vṛścannajasraṃ pradhane virājase

---

09.05.009

स त्वं जगत्त्राण खलप्रहाणये निरूपितः सर्वसहो गदाभृता ।
विप्रस्य चास्मत्कुलदैवहेतवे विधेहि भद्रं तदनुग्रहो हि नः

sa tvaṃ jagattrāṇa khalaprahāṇaye nirūpitaḥ sarvasaho gadābhṛtā |
viprasya cāsmatkuladaivahetave vidhehi bhadraṃ tadanugraho hi naḥ

---

09.05.010

यद्यस्ति दत्तमिष्टं वा स्वधर्मो वा स्वनुष्ठितः ।
कुलं नो विप्रदैवं चेद्द्विजो भवतु विज्वरः

yadyasti dattamiṣṭaṃ vā svadharmo vā svanuṣṭhitaḥ |
kulaṃ no vipradaivaṃ ceddvijo bhavatu vijvaraḥ

---

09.05.011

यदि नो भगवान् प्रीत एकः सर्वगुणाश्रयः ।
सर्वभूतात्मभावेन द्विजो भवतु विज्वरः

yadi no bhagavān prīta ekaḥ sarvaguṇāśrayaḥ |
sarvabhūtātmabhāvena dvijo bhavatu vijvaraḥ

---

09.05.012

0 श्रीशुक उवाच इति संस्तुवतो राज्ञो विष्णुचक्रं सुदर्शनम् ।
अशाम्यत् सर्वतो विप्रं प्रदहद्राजयाच्ञया

0 śrīśuka uvāca iti saṃstuvato rājño viṣṇucakraṃ sudarśanam |
aśāmyat sarvato vipraṃ pradahadrājayācñayā

---

09.05.013

स मुक्तो ऽस्त्राग्नितापेन दुर्वासाः स्वस्तिमांस्ततः ।
प्रशशंस तमुर्वीशं युञ्जानः परमाशिषः

sa mukto 'strāgnitāpena durvāsāḥ svastimāṃstataḥ |
praśaśaṃsa tamurvīśaṃ yuñjānaḥ paramāśiṣaḥ

---

09.05.014

0 दुर्वासा उवाच अहो अनन्तदासानां महत्त्वं दृष्टमद्य मे ।
कृतागसो ऽपि यद्राजन् मङ्गलानि समीहसे

0 durvāsā uvāca aho anantadāsānāṃ mahattvaṃ dṛṣṭamadya me |
kṛtāgaso 'pi yadrājan maṅgalāni samīhase

---

09.05.015

दुष्करः को नु साधूनां दुस्त्यजो वा महात्मनाम् ।
यैः सङ्गृहीतो भगवान् सात्वतामृषभो हरिः

duṣkaraḥ ko nu sādhūnāṃ dustyajo vā mahātmanām |
yaiḥ saṅgṛhīto bhagavān sātvatāmṛṣabho hariḥ

---

09.05.016

यन्नामश्रुतिमात्रेण पुमान् भवति निर्मलः ।
तस्य तीर्थपदः किं वा दासानामवशिष्यते

yannāmaśrutimātreṇa pumān bhavati nirmalaḥ |
tasya tīrthapadaḥ kiṃ vā dāsānāmavaśiṣyate

---

09.05.017

राजन्ननुगृहीतो ऽहं त्वयातिकरुणात्मना ।
मदघं पृष्ठतः कृत्वा प्राणा यन् मे ऽभिरक्षिताः

rājannanugṛhīto 'haṃ tvayātikaruṇātmanā |
madaghaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā prāṇā yan me 'bhirakṣitāḥ

---

09.05.018

राजा तमकृताहारः प्रत्यागमनकाङ्क्षया ।
चरणाव् उपसङ्गृह्य प्रसाद्य समभोजयत्

rājā tamakṛtāhāraḥ pratyāgamanakāṅkṣayā |
caraṇāv upasaṅgṛhya prasādya samabhojayat

---

09.05.019

सो ऽशित्वादृतमानीतमातिथ्यं सार्वकामिकम् ।
तृप्तात्मा नृपतिं प्राह भुज्यतामिति सादरम्

so 'śitvādṛtamānītamātithyaṃ sārvakāmikam |
tṛptātmā nṛpatiṃ prāha bhujyatāmiti sādaram

---

09.05.020

प्रीतो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि तव भागवतस्य वै ।
दर्शनस्पर्शनालापैरातिथ्येनात्ममेधसा

prīto 'smyanugṛhīto 'smi tava bhāgavatasya vai |
darśanasparśanālāpairātithyenātmamedhasā

---

09.05.021

कर्मावदातमेतत् ते गायन्ति स्वःस्त्रियो मुहुः ।
कीर्तिं परमपुण्यां च कीर्तयिष्यति भूरियम्

karmāvadātametat te gāyanti svaḥstriyo muhuḥ |
kīrtiṃ paramapuṇyāṃ ca kīrtayiṣyati bhūriyam

---

09.05.022

0 श्रीशुक उवाच एवं सङ्कीर्त्य राजानं दुर्वासाः परितोषितः ।
ययौ विहायसामन्त्र्य ब्रह्मलोकमहैतुकम्

0 śrīśuka uvāca evaṃ saṅkīrtya rājānaṃ durvāsāḥ paritoṣitaḥ |
yayau vihāyasāmantrya brahmalokamahaitukam

---

09.05.023

संवत्सरो ऽत्यगात् तावद्यावता नागतो गतः ।
मुनिस्तद्दर्शनाकाङ्क्षो राजाब्भक्षो बभूव ह

saṃvatsaro 'tyagāt tāvadyāvatā nāgato gataḥ |
munistaddarśanākāṅkṣo rājābbhakṣo babhūva ha

---

09.05.024

गते ऽथ दुर्वाससि सो ऽम्बरीषो द्विजोपयोगातिपवित्रमाहरत् ।
ऋषेर्विमोक्षं व्यसनं च वीक्ष्य मेने स्ववीर्यं च परानुभावम्

gate 'tha durvāsasi so 'mbarīṣo dvijopayogātipavitramāharat |
ṛṣervimokṣaṃ vyasanaṃ ca vīkṣya mene svavīryaṃ ca parānubhāvam

---

09.05.025

एवं विधानेकगुणः स राजा परात्मनि ब्रह्मणि वासुदेवे ।
क्रियाकलापैः समुवाह भक्तिं ययाविरिञ्च्यान् निरयांश्चकार

evaṃ vidhānekaguṇaḥ sa rājā parātmani brahmaṇi vāsudeve |
kriyākalāpaiḥ samuvāha bhaktiṃ yayāviriñcyān nirayāṃścakāra

---

09.05.026

0 श्रीशुक उवाच अथाम्बरीषस्तनयेषु राज्यं समानशीलेषु विसृज्य धीरः ।
वनं विवेशात्मनि वासुदेवे मनो दधद्ध्वस्तगुणप्रवाहः

0 śrīśuka uvāca athāmbarīṣastanayeṣu rājyaṃ samānaśīleṣu visṛjya dhīraḥ |
vanaṃ viveśātmani vāsudeve mano dadhaddhvastaguṇapravāhaḥ

---

09.05.027

इत्येतत् पुण्यमाख्यानमम्बरीषस्य भूपते ।
सङ्कीर्तयन्ननुध्यायन् भक्तो भगवतो भवेत्

ityetat puṇyamākhyānamambarīṣasya bhūpate |
saṅkīrtayannanudhyāyan bhakto bhagavato bhavet

---

09.05.028

अम्बरीषस्य चरितं ये शृण्वन्ति महात्मनः ।
मुक्तिं प्रयान्ति ते सर्वे भक्त्या विष्णोः प्रसादतः

ambarīṣasya caritaṃ ye śṛṇvanti mahātmanaḥ |
muktiṃ prayānti te sarve bhaktyā viṣṇoḥ prasādataḥ

09.06.001

0 श्रीशुक उवाच विरूपः केतुमान् छम्भुरम्बरीषसुतास्त्रयः ।
विरूपात् पृषदश्वो ऽभूत् तत्पुत्रस्तु रथीतरः

0 śrīśuka uvāca virūpaḥ ketumān chambhurambarīṣasutāstrayaḥ |
virūpāt pṛṣadaśvo 'bhūt tatputrastu rathītaraḥ

---

09.06.002

रथीतरस्याप्रजस्य भार्यायां तन्तवे ऽर्थितः ।
अङ्गिरा जनयामास ब्रह्मवर्चस्विनः सुतान्

rathītarasyāprajasya bhāryāyāṃ tantave 'rthitaḥ |
aṅgirā janayāmāsa brahmavarcasvinaḥ sutān

---

09.06.003

एते क्षेत्रप्रसूता वै पुनस्त्व् आङ्गिरसाः स्मृताः ।
रथीतराणां प्रवराः क्षेत्रोपेता द्विजातयः

ete kṣetraprasūtā vai punastv āṅgirasāḥ smṛtāḥ |
rathītarāṇāṃ pravarāḥ kṣetropetā dvijātayaḥ

---

09.06.004

क्षुवतस्तु मनोर्जज्ञे इक्ष्वाकुर्घ्राणतः सुतः ।
तस्य पुत्रशतज्येष्ठा विकुक्षिनिमिदण्डकाः

kṣuvatastu manorjajñe ikṣvākurghrāṇataḥ sutaḥ |
tasya putraśatajyeṣṭhā vikukṣinimidaṇḍakāḥ

---

09.06.005

तेषां पुरस्तादभवन्नार्यावर्ते नृपा नृप ।
पञ्चविंशतिः पश्चाच् च त्रयो मध्ये ऽपरे ऽन्यतः

teṣāṃ purastādabhavannāryāvarte nṛpā nṛpa |
pañcaviṃśatiḥ paścāc ca trayo madhye 'pare 'nyataḥ

---

09.06.006

स एकदाष्टकाश्राद्धे इक्ष्वाकुः सुतमादिशत् ।
मांसमानीयतां मेध्यं विकुक्षे गच्छ मा चिरम्

sa ekadāṣṭakāśrāddhe ikṣvākuḥ sutamādiśat |
māṃsamānīyatāṃ medhyaṃ vikukṣe gaccha mā ciram

---

09.06.007

तथेति स वनं गत्वा मृगान् हत्वा क्रियार्हणान् ।
श्रान्तो बुभुक्षितो वीरः शशं चाददपस्मृतिः

tatheti sa vanaṃ gatvā mṛgān hatvā kriyārhaṇān |
śrānto bubhukṣito vīraḥ śaśaṃ cādadapasmṛtiḥ

---

09.06.008

शेषं निवेदयामास पित्रे तेन च तद्गुरुः ।
चोदितः प्रोक्षणायाह दुष्टमेतदकर्मकम्

śeṣaṃ nivedayāmāsa pitre tena ca tadguruḥ |
coditaḥ prokṣaṇāyāha duṣṭametadakarmakam

---

09.06.009

ज्ञात्वा पुत्रस्य तत् कर्म गुरुणाभिहितं नृपः ।
देशान् निःसारयामास सुतं त्यक्तविधिं रुषा

jñātvā putrasya tat karma guruṇābhihitaṃ nṛpaḥ |
deśān niḥsārayāmāsa sutaṃ tyaktavidhiṃ ruṣā

---

09.06.010

स तु विप्रेण संवादं ज्ञापकेन समाचरन् ।
त्यक्त्वा कलेवरं योगी स तेनावाप यत् परम्

sa tu vipreṇa saṃvādaṃ jñāpakena samācaran |
tyaktvā kalevaraṃ yogī sa tenāvāpa yat param

---

09.06.011

पितर्युपरते ऽभ्येत्य विकुक्षिः पृथिवीमिमाम् ।
शासदीजे हरिं यज्ञैः शशाद इति विश्रुतः

pitaryuparate 'bhyetya vikukṣiḥ pṛthivīmimām |
śāsadīje hariṃ yajñaiḥ śaśāda iti viśrutaḥ

---

09.06.012

पुरञ्जयस्तस्य सुत इन्द्रवाह इतीरितः ।
ककुत्स्थ इति चाप्युक्तः शृणु नामानि कर्मभिः

purañjayastasya suta indravāha itīritaḥ |
kakutstha iti cāpyuktaḥ śṛṇu nāmāni karmabhiḥ

---

09.06.013

कृतान्त आसीत् समरो देवानां सह दानवैः ।
पार्ष्णिग्राहो वृतो वीरो देवैर्दैत्यपराजितैः

kṛtānta āsīt samaro devānāṃ saha dānavaiḥ |
pārṣṇigrāho vṛto vīro devairdaityaparājitaiḥ

---

09.06.014

वचनाद्देवदेवस्य विष्णोर्विश्वात्मनः प्रभोः ।
वाहनत्वे वृतस्तस्य बभूवेन्द्रो महावृषः

vacanāddevadevasya viṣṇorviśvātmanaḥ prabhoḥ |
vāhanatve vṛtastasya babhūvendro mahāvṛṣaḥ

---

09.06.015

स सन्नद्धो धनुर्दिव्यमादाय विशिखान् छितान् ।
स्तूयमानस्तमारुह्य युयुत्सुः ककुदि स्थितः

sa sannaddho dhanurdivyamādāya viśikhān chitān |
stūyamānastamāruhya yuyutsuḥ kakudi sthitaḥ

---

09.06.016

तेजसाप्यायितो विष्णोः पुरुषस्य महात्मनः ।
प्रतीच्यां दिशि दैत्यानां न्यरुणत् त्रिदशैः पुरम्

tejasāpyāyito viṣṇoḥ puruṣasya mahātmanaḥ |
pratīcyāṃ diśi daityānāṃ nyaruṇat tridaśaiḥ puram

---

09.06.017

तैस्तस्य चाभूत् प्रधनं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
यमाय भल्लैरनयद्दैत्यान् अभिययुर्मृधे

taistasya cābhūt pradhanaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
yamāya bhallairanayaddaityān abhiyayurmṛdhe

---

09.06.018

तस्येषुपाताभिमुखं युगान्ताग्निमिवोल्बणम् ।
विसृज्य दुद्रुवुर्दैत्या हन्यमानाः स्वमालयम्

tasyeṣupātābhimukhaṃ yugāntāgnimivolbaṇam |
visṛjya dudruvurdaityā hanyamānāḥ svamālayam

---

09.06.019

जित्वा परं धनं सर्वं सस्त्रीकं वज्रपाणये ।
प्रत्ययच्छत् स राजर्षिरिति नामभिराहृतः

jitvā paraṃ dhanaṃ sarvaṃ sastrīkaṃ vajrapāṇaye |
pratyayacchat sa rājarṣiriti nāmabhirāhṛtaḥ

---

09.06.020

पुरञ्जयस्य पुत्रो ऽभूदनेनास्तत्सुतः पृथुः ।
विश्वगन्धिस्ततश्चन्द्रो युवनाश्वस्तु तत्सुतः

purañjayasya putro 'bhūdanenāstatsutaḥ pṛthuḥ |
viśvagandhistataścandro yuvanāśvastu tatsutaḥ

---

09.06.021

श्रावस्तस्तत्सुतो येन श्रावस्ती निर्ममे पुरी ।
बृहदश्वस्तु श्रावस्तिस्ततः कुवलयाश्वकः

śrāvastastatsuto yena śrāvastī nirmame purī |
bṛhadaśvastu śrāvastistataḥ kuvalayāśvakaḥ

---

09.06.022

यः प्रियार्थमुतङ्कस्य धुन्धुनामासुरं बली ।
सुतानामेकविंशत्या सहस्रैरहनद्वृतः

yaḥ priyārthamutaṅkasya dhundhunāmāsuraṃ balī |
sutānāmekaviṃśatyā sahasrairahanadvṛtaḥ

---

09.06.023

धुन्धुमार इति ख्यातस्तत्सुतास्ते च जज्वलुः ।
धुन्धोर्मुखाग्निना सर्वे त्रय एवावशेषिताः

dhundhumāra iti khyātastatsutāste ca jajvaluḥ |
dhundhormukhāgninā sarve traya evāvaśeṣitāḥ

---

09.06.024

दृढाश्वः कपिलाश्वश्च भद्राश्व इति भारत ।
दृढाश्वपुत्रो हर्यश्वो निकुम्भस्तत्सुतः स्मृतः

dṛḍhāśvaḥ kapilāśvaśca bhadrāśva iti bhārata |
dṛḍhāśvaputro haryaśvo nikumbhastatsutaḥ smṛtaḥ

---

09.06.025

बहुलाश्वो निकुम्भस्य कृशाश्वो ऽथास्य सेनजित् ।
युवनाश्वो ऽभवत् तस्य सो ऽनपत्यो वनं गतः

bahulāśvo nikumbhasya kṛśāśvo 'thāsya senajit |
yuvanāśvo 'bhavat tasya so 'napatyo vanaṃ gataḥ

---

09.06.026

भार्याशतेन निर्विण्ण ऋषयो ऽस्य कृपालवः ।
इष्टिं स्म वर्तयां चक्रुरैन्द्रीं ते सुसमाहिताः

bhāryāśatena nirviṇṇa ṛṣayo 'sya kṛpālavaḥ |
iṣṭiṃ sma vartayāṃ cakruraindrīṃ te susamāhitāḥ

---

09.06.027

राजा तद्यज्ञसदनं प्रविष्टो निशि तर्षितः ।
दृष्ट्वा शयानान् विप्रांस्तान् पपौ मन्त्रजलं स्वयम्

rājā tadyajñasadanaṃ praviṣṭo niśi tarṣitaḥ |
dṛṣṭvā śayānān viprāṃstān papau mantrajalaṃ svayam

---

09.06.028

उत्थितास्ते निशम्याथ व्युदकं कलशं प्रभो ।
पप्रच्छुः कस्य कर्मेदं पीतं पुंसवनं जलम्

utthitāste niśamyātha vyudakaṃ kalaśaṃ prabho |
papracchuḥ kasya karmedaṃ pītaṃ puṃsavanaṃ jalam

---

09.06.029

राज्ञा पीतं विदित्वा वै ईश्वरप्रहितेन ते ।
ईश्वराय नमश्चक्रुरहो दैवबलं बलम्

rājñā pītaṃ viditvā vai īśvaraprahitena te |
īśvarāya namaścakruraho daivabalaṃ balam

---

09.06.030

ततः काल उपावृत्ते कुक्षिं निर्भिद्य दक्षिणम् ।
युवनाश्वस्य तनयश्चक्रवर्ती जजान ह

tataḥ kāla upāvṛtte kukṣiṃ nirbhidya dakṣiṇam |
yuvanāśvasya tanayaścakravartī jajāna ha

---

09.06.031

कं धास्यति कुमारो ऽयं स्तन्ये रोरूयते भृशम् ।
मां धाता वत्स मा रोदीरितीन्द्रो देशिनीमदात्

kaṃ dhāsyati kumāro 'yaṃ stanye rorūyate bhṛśam |
māṃ dhātā vatsa mā rodīritīndro deśinīmadāt

---

09.06.032

न ममार पिता तस्य विप्रदेवप्रसादतः ।
युवनाश्वो ऽथ तत्रैव तपसा सिद्धिमन्वगात्

na mamāra pitā tasya vipradevaprasādataḥ |
yuvanāśvo 'tha tatraiva tapasā siddhimanvagāt

---

09.06.033

त्रसद्दस्युरितीन्द्रो ऽङ्ग विदधे नाम यस्य वै ।
यस्मात् त्रसन्ति ह्युद्विग्ना दस्यवो रावणादयः

trasaddasyuritīndro 'ṅga vidadhe nāma yasya vai |
yasmāt trasanti hyudvignā dasyavo rāvaṇādayaḥ

---

09.06.034

यौवनाश्वो ऽथ मान्धाता चक्रवर्त्यवनीं प्रभुः ।
सप्तद्वीपवतीमेकः शशासाच्युततेजसा

yauvanāśvo 'tha māndhātā cakravartyavanīṃ prabhuḥ |
saptadvīpavatīmekaḥ śaśāsācyutatejasā

---

09.06.035

ईजे च यज्ञं क्रतुभिरात्मविद्भूरिदक्षिणैः ।
सर्वदेवमयं देवं सर्वात्मकमतीन्द्रियम्

īje ca yajñaṃ kratubhirātmavidbhūridakṣiṇaiḥ |
sarvadevamayaṃ devaṃ sarvātmakamatīndriyam

---

09.06.036

द्रव्यं मन्त्रो विधिर्यज्ञो यजमानस्तथर्त्विजः ।
धर्मो देशश्च कालश्च सर्वमेतद्यदात्मकम्

dravyaṃ mantro vidhiryajño yajamānastathartvijaḥ |
dharmo deśaśca kālaśca sarvametadyadātmakam

---

09.06.037

यावत् सूर्य उदेति स्म यावच् च प्रतितिष्ठति ।
तत् सर्वं यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते

yāvat sūrya udeti sma yāvac ca pratitiṣṭhati |
tat sarvaṃ yauvanāśvasya māndhātuḥ kṣetramucyate

---

09.06.038

शशबिन्दोर्दुहितरि बिन्दुमत्यामधान् नृपः ।
पुरुकुत्समम्बरीषं मुचुकुन्दं च योगिनम् ।
तेषां स्वसारः पञ्चाशत् सौभरिं वव्रिरे पतिम्

śaśabindorduhitari bindumatyāmadhān nṛpaḥ |
purukutsamambarīṣaṃ mucukundaṃ ca yoginam |
teṣāṃ svasāraḥ pañcāśat saubhariṃ vavrire patim

---

09.06.039

यमुनान्तर्जले मग्नस्तप्यमानः परं तपः ।
निर्वृतिं मीनराजस्य दृष्ट्वा मैथुनधर्मिणः

yamunāntarjale magnastapyamānaḥ paraṃ tapaḥ |
nirvṛtiṃ mīnarājasya dṛṣṭvā maithunadharmiṇaḥ

---

09.06.040

जातस्पृहो नृपं विप्रः कन्यामेकामयाचत ।
सो ऽप्याह गृह्यतां ब्रह्मन् कामं कन्या स्वयंवरे

jātaspṛho nṛpaṃ vipraḥ kanyāmekāmayācata |
so 'pyāha gṛhyatāṃ brahman kāmaṃ kanyā svayaṃvare

---

09.06.041

स विचिन्त्याप्रियं स्त्रीणां जरठो ऽहमसन्मतः ।
वलीपलित एजत्क इत्यहं प्रत्युदाहृतः

sa vicintyāpriyaṃ strīṇāṃ jaraṭho 'hamasanmataḥ |
valīpalita ejatka ityahaṃ pratyudāhṛtaḥ

---

09.06.042

साधयिष्ये तथात्मानं सुरस्त्रीणामभीप्सितम् ।
किं पुनर्मनुजेन्द्राणामिति व्यवसितः प्रभुः

sādhayiṣye tathātmānaṃ surastrīṇāmabhīpsitam |
kiṃ punarmanujendrāṇāmiti vyavasitaḥ prabhuḥ

---

09.06.043

मुनिः प्रवेशितः क्षत्रा कन्यान्तःपुरमृद्धिमत् ।
वृतः स राजकन्याभिरेकं पञ्चाशता वरः

muniḥ praveśitaḥ kṣatrā kanyāntaḥpuramṛddhimat |
vṛtaḥ sa rājakanyābhirekaṃ pañcāśatā varaḥ

---

09.06.044

तासां कलिरभूद्भूयांस्तदर्थे ऽपोह्य सौहृदम् ।
ममानुरूपो नायं व इति तद्गतचेतसाम्

tāsāṃ kalirabhūdbhūyāṃstadarthe 'pohya sauhṛdam |
mamānurūpo nāyaṃ va iti tadgatacetasām

---

09.06.045

स बह्वृचस्ताभिरपारणीय तपःश्रियानर्घ्यपरिच्छदेषु ।
गृहेषु नानोपवनामलाम्भः सरःसु सौगन्धिककाननेषु

sa bahvṛcastābhirapāraṇīya tapaḥśriyānarghyaparicchadeṣu |
gṛheṣu nānopavanāmalāmbhaḥ saraḥsu saugandhikakānaneṣu

---

09.06.046

महार्हशय्यासनवस्त्रभूषण स्नानानुलेपाभ्यवहारमाल्यकैः ।
स्वलङ्कृतस्त्रीपुरुषेषु नित्यदा रेमे ऽनुगायद्द्विजभृङ्गवन्दिषु

mahārhaśayyāsanavastrabhūṣaṇa snānānulepābhyavahāramālyakaiḥ |
svalaṅkṛtastrīpuruṣeṣu nityadā reme 'nugāyaddvijabhṛṅgavandiṣu

---

09.06.047

यद्गार्हस्थ्यं तु संवीक्ष्य सप्तद्वीपवतीपतिः ।
विस्मितः स्तम्भमजहात् सार्वभौमश्रियान्वितम्

yadgārhasthyaṃ tu saṃvīkṣya saptadvīpavatīpatiḥ |
vismitaḥ stambhamajahāt sārvabhaumaśriyānvitam

---

09.06.048

एवं गृहेष्व् अभिरतो विषयान् विविधैः सुखैः ।
सेवमानो न चातुष्यदाज्यस्तोकैरिवानलः

evaṃ gṛheṣv abhirato viṣayān vividhaiḥ sukhaiḥ |
sevamāno na cātuṣyadājyastokairivānalaḥ

---

09.06.049

स कदाचिदुपासीन आत्मापह्नवमात्मनः ।
ददर्श बह्वृचाचार्यो मीनसङ्गसमुत्थितम्

sa kadācidupāsīna ātmāpahnavamātmanaḥ |
dadarśa bahvṛcācāryo mīnasaṅgasamutthitam

---

09.06.050

अहो इमं पश्यत मे विनाशं तपस्विनः सच्चरितव्रतस्य ।
अन्तर्जले वारिचरप्रसङ्गात् प्रच्यावितं ब्रह्म चिरं धृतं यत्

aho imaṃ paśyata me vināśaṃ tapasvinaḥ saccaritavratasya |
antarjale vāricaraprasaṅgāt pracyāvitaṃ brahma ciraṃ dhṛtaṃ yat

---

09.06.051

सङ्गं त्यजेत मिथुनव्रतीनां मुमुक्षुः $ सर्वात्मना न विसृजेद्बहिरिन्द्रियाणि &अम्प्;एकश्चरन् रहसि चित्तमनन्त ईशे % युञ्जीत तद्व्रतिषु साधुषु चेत् प्रसङ्गः

saṅgaṃ tyajeta mithunavratīnāṃ mumukṣuḥ $ sarvātmanā na visṛjedbahirindriyāṇi &ekaścaran rahasi cittamananta īśe % yuñjīta tadvratiṣu sādhuṣu cet prasaṅgaḥ

---

09.06.052

• //एकस्तपस्व्यहमथाम्भसि मत्स्यसङ्गात् $ पञ्चाशदासमुत पञ्चसहस्रसर्गः &एकस्तपस्व्यहमथाम्भसि मत्स्यसङ्गात् $ पञ्चाशदासमुत पञ्चसहस्रसर्गः &नान्तं व्रजाम्युभयकृत्यमनोरथानां % मायागुणैर्हृतमतिर्विषये ऽर्थभावः

** //ekastapasvyahamathāmbhasi matsyasaṅgāt $ pañcāśadāsamuta pañcasahasrasargaḥ &ekastapasvyahamathāmbhasi matsyasaṅgāt $ pañcāśadāsamuta pañcasahasrasargaḥ &nāntaṃ vrajāmyubhayakṛtyamanorathānāṃ % māyāguṇairhṛtamatirviṣaye 'rthabhāvaḥ*

---

09.06.053

• ॥
  एवं वसन् गृहे कालं विरक्तो न्यासमास्थितः ।
  वनं जगामानुययुस्तत्पत्न्यः पतिदेवताः

** // evaṃ vasan gṛhe kālaṃ virakto nyāsamāsthitaḥ |*
vanaṃ jagāmānuyayustatpatnyaḥ patidevatāḥ

---

09.06.054

तत्र तप्त्वा तपस्तीक्ष्णमात्मदर्शनमात्मवान् ।
सहैवाग्निभिरात्मानं युयोज परमात्मनि

tatra taptvā tapastīkṣṇamātmadarśanamātmavān |
sahaivāgnibhirātmānaṃ yuyoja paramātmani

---

09.06.055

ताः स्वपत्युर्महाराज निरीक्ष्याध्यात्मिकीं गतिम् ।
अन्वीयुस्तत्प्रभावेण अग्निं शान्तमिवार्चिषः

tāḥ svapatyurmahārāja nirīkṣyādhyātmikīṃ gatim |
anvīyustatprabhāveṇa agniṃ śāntamivārciṣaḥ

09.07.001

0 श्रीशुक उवाच मान्धातुः पुत्रप्रवरो यो ऽम्बरीषः प्रकीर्तितः ।
पितामहेन प्रवृतो यौवनाश्वस्तु तत्सुतः ।
हारीतस्तस्य पुत्रो ऽभून् मान्धातृप्रवरा इमे

0 śrīśuka uvāca māndhātuḥ putrapravaro yo 'mbarīṣaḥ prakīrtitaḥ |
pitāmahena pravṛto yauvanāśvastu tatsutaḥ |
hārītastasya putro 'bhūn māndhātṛpravarā ime

---

09.07.002

नर्मदा भ्रातृभिर्दत्ता पुरुकुत्साय योरगैः ।
तया रसातलं नीतो भुजगेन्द्रप्रयुक्तया

narmadā bhrātṛbhirdattā purukutsāya yoragaiḥ |
tayā rasātalaṃ nīto bhujagendraprayuktayā

---

09.07.003

गन्धर्वान् अवधीत् तत्र वध्यान् वै विष्णुशक्तिधृक् ।
नागाल् लब्धवरः सर्पादभयं स्मरतामिदम्

gandharvān avadhīt tatra vadhyān vai viṣṇuśaktidhṛk |
nāgāl labdhavaraḥ sarpādabhayaṃ smaratāmidam

---

09.07.004

त्रसद्दस्युः पौरुकुत्सो यो ऽनरण्यस्य देहकृत् ।
हर्यश्वस्तत्सुतस्तस्मात् प्रारुणो ऽथ त्रिबन्धनः

trasaddasyuḥ paurukutso yo 'naraṇyasya dehakṛt |
haryaśvastatsutastasmāt prāruṇo 'tha tribandhanaḥ

---

09.07.005

तस्य सत्यव्रतः पुत्रस्त्रिशङ्कुरिति विश्रुतः ।
प्राप्तश्चाण्डालतां शापाद्गुरोः कौशिकतेजसा

tasya satyavrataḥ putrastriśaṅkuriti viśrutaḥ |
prāptaścāṇḍālatāṃ śāpādguroḥ kauśikatejasā

---

09.07.006

सशरीरो गतः स्वर्गमद्यापि दिवि दृश्यते ।
पातितो ऽवाक्शिरा देवैस्तेनैव स्तम्भितो बलात्

saśarīro gataḥ svargamadyāpi divi dṛśyate |
pātito 'vākśirā devaistenaiva stambhito balāt

---

09.07.007

त्रैशङ्कवो हरिश्चन्द्रो विश्वामित्रवसिष्ठयोः ।
यन्निमित्तमभूद्युद्धं पक्षिणोर्बहुवार्षिकम्

traiśaṅkavo hariścandro viśvāmitravasiṣṭhayoḥ |
yannimittamabhūdyuddhaṃ pakṣiṇorbahuvārṣikam

---

09.07.008

सो ऽनपत्यो विषण्णात्मा नारदस्योपदेशतः ।
वरुणं शरणं यातः पुत्रो मे जायतां प्रभो

so 'napatyo viṣaṇṇātmā nāradasyopadeśataḥ |
varuṇaṃ śaraṇaṃ yātaḥ putro me jāyatāṃ prabho

---

09.07.009

यदि वीरो महाराज तेनैव त्वां यजे इति ।
तथेति वरुणेनास्य पुत्रो जातस्तु रोहितः

yadi vīro mahārāja tenaiva tvāṃ yaje iti |
tatheti varuṇenāsya putro jātastu rohitaḥ

---

09.07.010

जातः सुतो ह्यनेनाङ्ग मां यजस्वेति सो ऽब्रवीत् ।
यदा पशुर्निर्दशः स्यादथ मेध्यो भवेदिति

jātaḥ suto hyanenāṅga māṃ yajasveti so 'bravīt |
yadā paśurnirdaśaḥ syādatha medhyo bhavediti

---

09.07.011

निर्दशे च स आगत्य यजस्वेत्याह सो ऽब्रवीत् ।
दन्ताः पशोर्यज् जायेरन्नथ मेध्यो भवेदिति

nirdaśe ca sa āgatya yajasvetyāha so 'bravīt |
dantāḥ paśoryaj jāyerannatha medhyo bhavediti

---

09.07.012

दन्ता जाता यजस्वेति स प्रत्याहाथ सो ऽब्रवीत् ।
यदा पतन्त्यस्य दन्ता अथ मेध्यो भवेदिति

dantā jātā yajasveti sa pratyāhātha so 'bravīt |
yadā patantyasya dantā atha medhyo bhavediti

---

09.07.013

पशोर्निपतिता दन्ता यजस्वेत्याह सो ऽब्रवीत् ।
यदा पशोः पुनर्दन्ता जायन्ते ऽथ पशुः शुचिः

paśornipatitā dantā yajasvetyāha so 'bravīt |
yadā paśoḥ punardantā jāyante 'tha paśuḥ śuciḥ

---

09.07.014

पुनर्जाता यजस्वेति स प्रत्याहाथ सो ऽब्रवीत् ।
सान्नाहिको यदा राजन् राजन्यो ऽथ पशुः शुचिः

punarjātā yajasveti sa pratyāhātha so 'bravīt |
sānnāhiko yadā rājan rājanyo 'tha paśuḥ śuciḥ

---

09.07.015

इति पुत्रानुरागेण स्नेहयन्त्रितचेतसा ।
कालं वञ्चयता तं तमुक्तो देवस्तमैक्षत

iti putrānurāgeṇa snehayantritacetasā |
kālaṃ vañcayatā taṃ tamukto devastamaikṣata

---

09.07.016

रोहितस्तदभिज्ञाय पितुः कर्म चिकीर्षितम् ।
प्राणप्रेप्सुर्धनुष्पाणिररण्यं प्रत्यपद्यत

rohitastadabhijñāya pituḥ karma cikīrṣitam |
prāṇaprepsurdhanuṣpāṇiraraṇyaṃ pratyapadyata

---

09.07.017

पितरं वरुणग्रस्तं श्रुत्वा जातमहोदरम् ।
रोहितो ग्राममेयाय तमिन्द्रः प्रत्यषेधत

pitaraṃ varuṇagrastaṃ śrutvā jātamahodaram |
rohito grāmameyāya tamindraḥ pratyaṣedhata

---

09.07.018

भूमेः पर्यटनं पुण्यं तीर्थक्षेत्रनिषेवणैः ।
रोहितायादिशच् छक्रः सो ऽप्यरण्ये ऽवसत् समाम्

bhūmeḥ paryaṭanaṃ puṇyaṃ tīrthakṣetraniṣevaṇaiḥ |
rohitāyādiśac chakraḥ so 'pyaraṇye 'vasat samām

---

09.07.019

एवं द्वितीये तृतीये चतुर्थे पञ्चमे तथा ।
अभ्येत्याभ्येत्य स्थविरो विप्रो भूत्वाह वृत्रहा

evaṃ dvitīye tṛtīye caturthe pañcame tathā |
abhyetyābhyetya sthaviro vipro bhūtvāha vṛtrahā

---

09.07.020

षष्ठं संवत्सरं तत्र चरित्वा रोहितः पुरीम् ।
उपव्रजन्नजीगर्तादक्रीणान् मध्यमं सुतम्

ṣaṣṭhaṃ saṃvatsaraṃ tatra caritvā rohitaḥ purīm |
upavrajannajīgartādakrīṇān madhyamaṃ sutam

---

09.07.021

शुनःशेफं पशुं पित्रे प्रदाय समवन्दत ।
ततः पुरुषमेधेन हरिश्चन्द्रो महायशाः

śunaḥśephaṃ paśuṃ pitre pradāya samavandata |
tataḥ puruṣamedhena hariścandro mahāyaśāḥ

---

09.07.022

मुक्तोदरो ऽयजद्देवान् वरुणादीन् महत्कथः ।
विश्वामित्रो ऽभवत् तस्मिन् होता चाध्वर्युरात्मवान्

muktodaro 'yajaddevān varuṇādīn mahatkathaḥ |
viśvāmitro 'bhavat tasmin hotā cādhvaryurātmavān

---

09.07.023

जमदग्निरभूद्ब्रह्मा वसिष्ठो ऽयास्यः सामगः ।
तस्मै तुष्टो ददाव् इन्द्रः शातकौम्भमयं रथम्

jamadagnirabhūdbrahmā vasiṣṭho 'yāsyaḥ sāmagaḥ |
tasmai tuṣṭo dadāv indraḥ śātakaumbhamayaṃ ratham

---

09.07.024

शुनःशेफस्य माहात्म्यमुपरिष्टात् प्रचक्ष्यते ।
सत्यं सारं धृतिं दृष्ट्वा सभार्यस्य च भूपतेः

śunaḥśephasya māhātmyamupariṣṭāt pracakṣyate |
satyaṃ sāraṃ dhṛtiṃ dṛṣṭvā sabhāryasya ca bhūpateḥ

---

09.07.025

विश्वामित्रो भृशं प्रीतो ददाव् अविहतां गतिम् ।
मनः पृथिव्यां तामद्भिस्तेजसापो ऽनिलेन तत्

viśvāmitro bhṛśaṃ prīto dadāv avihatāṃ gatim |
manaḥ pṛthivyāṃ tāmadbhistejasāpo 'nilena tat

---

09.07.026

खे वायुं धारयंस्तच् च भूतादौ तं महात्मनि ।
तस्मिन् ज्ञानकलां ध्यात्वा तयाज्ञानं विनिर्दहन्

khe vāyuṃ dhārayaṃstac ca bhūtādau taṃ mahātmani |
tasmin jñānakalāṃ dhyātvā tayājñānaṃ vinirdahan

---

09.07.027

हित्वा तां स्वेन भावेन निर्वाणसुखसंविदा ।
अनिर्देश्याप्रतर्क्येण तस्थौ विध्वस्तबन्धनः

hitvā tāṃ svena bhāvena nirvāṇasukhasaṃvidā |
anirdeśyāpratarkyeṇa tasthau vidhvastabandhanaḥ

09.08.001

0 श्रीशुक उवाच हरितो रोहितसुतश्चम्पस्तस्माद्विनिर्मिता ।
चम्पापुरी सुदेवो ऽतो विजयो यस्य चात्मजः

0 śrīśuka uvāca harito rohitasutaścampastasmādvinirmitā |
campāpurī sudevo 'to vijayo yasya cātmajaḥ

---

09.08.002

भरुकस्तत्सुतस्तस्माद्वृकस्तस्यापि बाहुकः ।
सो ऽरिभिर्हृतभू राजा सभार्यो वनमाविशत्

bharukastatsutastasmādvṛkastasyāpi bāhukaḥ |
so 'ribhirhṛtabhū rājā sabhāryo vanamāviśat

---

09.08.003

वृद्धं तं पञ्चतां प्राप्तं महिष्यनुमरिष्यती ।
और्वेण जानतात्मानं प्रजावन्तं निवारिता

vṛddhaṃ taṃ pañcatāṃ prāptaṃ mahiṣyanumariṣyatī |
aurveṇa jānatātmānaṃ prajāvantaṃ nivāritā

---

09.08.004

आज्ञायास्यै सपत्नीभिर्गरो दत्तो ऽन्धसा सह ।
सह तेनैव सञ्जातः सगराख्यो महायशाः

ājñāyāsyai sapatnībhirgaro datto 'ndhasā saha |
saha tenaiva sañjātaḥ sagarākhyo mahāyaśāḥ

---

09.08.005

सगरश्चक्रवर्त्यासीत् सागरो यत्सुतैः कृतः ।
यस्तालजङ्घान् यवनाञ् छकान् हैहयबर्बरान्

sagaraścakravartyāsīt sāgaro yatsutaiḥ kṛtaḥ |
yastālajaṅghān yavanāñ chakān haihayabarbarān

---

09.08.006

नावधीद्गुरुवाक्येन चक्रे विकृतवेषिणः ।
मुण्डान् छ्मश्रुधरान् कांश्चिन् मुक्तकेशार्धमुण्डितान्

nāvadhīdguruvākyena cakre vikṛtaveṣiṇaḥ |
muṇḍān chmaśrudharān kāṃścin muktakeśārdhamuṇḍitān

---

09.08.007

अनन्तर्वाससः कांश्चिदबहिर्वाससो ऽपरान् ।
सो ऽश्वमेधैरयजत सर्ववेदसुरात्मकम्

anantarvāsasaḥ kāṃścidabahirvāsaso 'parān |
so 'śvamedhairayajata sarvavedasurātmakam

---

09.08.008

और्वोपदिष्टयोगेन हरिमात्मानमीश्वरम् ।
तस्योत्सृष्टं पशुं यज्ञे जहाराश्वं पुरन्दरः

aurvopadiṣṭayogena harimātmānamīśvaram |
tasyotsṛṣṭaṃ paśuṃ yajñe jahārāśvaṃ purandaraḥ

---

09.08.009

सुमत्यास्तनया दृप्ताः पितुरादेशकारिणः ।
हयमन्वेषमाणास्ते समन्तान् न्यखनन् महीम्

sumatyāstanayā dṛptāḥ piturādeśakāriṇaḥ |
hayamanveṣamāṇāste samantān nyakhanan mahīm

---

09.08.010

प्रागुदीच्यां दिशि हयं ददृशुः कपिलान्तिके ।
एष वाजिहरश्चौर आस्ते मीलितलोचनः

prāgudīcyāṃ diśi hayaṃ dadṛśuḥ kapilāntike |
eṣa vājiharaścaura āste mīlitalocanaḥ

---

09.08.011

हन्यतां हन्यतां पाप इति षष्टिसहस्रिणः ।
उदायुधा अभिययुरुन्मिमेष तदा मुनिः

hanyatāṃ hanyatāṃ pāpa iti ṣaṣṭisahasriṇaḥ |
udāyudhā abhiyayurunmimeṣa tadā muniḥ

---

09.08.012

स्वशरीराग्निना तावन् महेन्द्रहृतचेतसः ।
महद्व्यतिक्रमहता भस्मसादभवन् क्षणात्

svaśarīrāgninā tāvan mahendrahṛtacetasaḥ |
mahadvyatikramahatā bhasmasādabhavan kṣaṇāt

---

09.08.013

न साधुवादो मुनिकोपभर्जिता नृपेन्द्रपुत्रा इति सत्त्वधामनि ।
कथं तमो रोषमयं विभाव्यते जगत्पवित्रात्मनि खे रजो भुवः

na sādhuvādo munikopabharjitā nṛpendraputrā iti sattvadhāmani |
kathaṃ tamo roṣamayaṃ vibhāvyate jagatpavitrātmani khe rajo bhuvaḥ

---

09.08.014

यस्येरिता साङ्ख्यमयी दृढेह नौर् यया मुमुक्षुस्तरते दुरत्ययम् ।
भवार्णवं मृत्युपथं विपश्चितः परात्मभूतस्य कथं पृथङ्मतिः

yasyeritā sāṅkhyamayī dṛḍheha naur yayā mumukṣustarate duratyayam |
bhavārṇavaṃ mṛtyupathaṃ vipaścitaḥ parātmabhūtasya kathaṃ pṛthaṅmatiḥ

---

09.08.015

यो ऽसमञ्जस इत्युक्तः स केशिन्या नृपात्मजः ।
तस्य पुत्रो ऽंशुमान् नाम पितामहहिते रतः

yo 'samañjasa ityuktaḥ sa keśinyā nṛpātmajaḥ |
tasya putro 'ṃśumān nāma pitāmahahite rataḥ

---

09.08.016

असमञ्जस आत्मानं दर्शयन्नसमञ्जसम् ।
जातिस्मरः पुरा सङ्गाद्योगी योगाद्विचालितः

asamañjasa ātmānaṃ darśayannasamañjasam |
jātismaraḥ purā saṅgādyogī yogādvicālitaḥ

---

09.08.017

आचरन् गर्हितं लोके ज्ञातीनां कर्म विप्रियम् ।
सरय्वां क्रीडतो बालान् प्रास्यदुद्वेजयन् जनम्

ācaran garhitaṃ loke jñātīnāṃ karma vipriyam |
sarayvāṃ krīḍato bālān prāsyadudvejayan janam

---

09.08.018

एवं वृत्तः परित्यक्तः पित्रा स्नेहमपोह्य वै ।
योगैश्वर्येण बालांस्तान् दर्शयित्वा ततो ययौ

evaṃ vṛttaḥ parityaktaḥ pitrā snehamapohya vai |
yogaiśvaryeṇa bālāṃstān darśayitvā tato yayau

---

09.08.019

अयोध्यावासिनः सर्वे बालकान् पुनरागतान् ।
दृष्ट्वा विसिस्मिरे राजन् राजा चाप्यन्वतप्यत

ayodhyāvāsinaḥ sarve bālakān punarāgatān |
dṛṣṭvā visismire rājan rājā cāpyanvatapyata

---

09.08.020

अंशुमांश्चोदितो राज्ञा तुरगान्वेषणे ययौ ।
पितृव्यखातानुपथं भस्मान्ति ददृशे हयम्

aṃśumāṃścodito rājñā turagānveṣaṇe yayau |
pitṛvyakhātānupathaṃ bhasmānti dadṛśe hayam

---

09.08.021

तत्रासीनं मुनिं वीक्ष्य कपिलाख्यमधोक्षजम् ।
अस्तौत् समाहितमनाः प्राञ्जलिः प्रणतो महान्

tatrāsīnaṃ muniṃ vīkṣya kapilākhyamadhokṣajam |
astaut samāhitamanāḥ prāñjaliḥ praṇato mahān

---

09.08.022

0 अंशुमान् उवाच न पश्यति त्वां परमात्मनो ऽजनो न बुध्यते ऽद्यापि समाधियुक्तिभिः ।
कुतो ऽपरे तस्य मनःशरीरधी विसर्गसृष्टा वयमप्रकाशाः

0 aṃśumān uvāca na paśyati tvāṃ paramātmano 'jano na budhyate 'dyāpi samādhiyuktibhiḥ |
kuto 'pare tasya manaḥśarīradhī visargasṛṣṭā vayamaprakāśāḥ

---

09.08.023

ये देहभाजस्त्रिगुणप्रधाना गुणान् विपश्यन्त्युत वा तमश्च ।
यन्मायया मोहितचेतसस्त्वां विदुः स्वसंस्थं न बहिःप्रकाशाः

ye dehabhājastriguṇapradhānā guṇān vipaśyantyuta vā tamaśca |
yanmāyayā mohitacetasastvāṃ viduḥ svasaṃsthaṃ na bahiḥprakāśāḥ

---

09.08.024

तं त्वां अहं ज्ञानघनं स्वभाव प्रध्वस्तमायागुणभेदमोहैः ।
सनन्दनाद्यैर्मुनिभिर्विभाव्यं कथं विमूढः परिभावयामि

taṃ tvāṃ ahaṃ jñānaghanaṃ svabhāva pradhvastamāyāguṇabhedamohaiḥ |
sanandanādyairmunibhirvibhāvyaṃ kathaṃ vimūḍhaḥ paribhāvayāmi

---

09.08.025

प्रशान्त मायागुणकर्मलिङ्गम् अनामरूपं सदसद्विमुक्तम् ।
ज्ञानोपदेशाय गृहीतदेहं नमामहे त्वां पुरुषं पुराणम्

praśānta māyāguṇakarmaliṅgam anāmarūpaṃ sadasadvimuktam |
jñānopadeśāya gṛhītadehaṃ namāmahe tvāṃ puruṣaṃ purāṇam

---

09.08.026

त्वन्मायारचिते लोके वस्तुबुद्ध्या गृहादिषु ।
भ्रमन्ति कामलोभेर्ष्या मोहविभ्रान्तचेतसः

tvanmāyāracite loke vastubuddhyā gṛhādiṣu |
bhramanti kāmalobherṣyā mohavibhrāntacetasaḥ

---

09.08.027

अद्य नः सर्वभूतात्मन् कामकर्मेन्द्रियाशयः ।
मोहपाशो दृढश्छिन्नो भगवंस्तव दर्शनात्

adya naḥ sarvabhūtātman kāmakarmendriyāśayaḥ |
mohapāśo dṛḍhaśchinno bhagavaṃstava darśanāt

---

09.08.028

0 श्रीशुक उवाच इत्थं गीतानुभावस्तं भगवान् कपिलो मुनिः ।
अंशुमन्तमुवाचेदमनुग्राह्य धिया नृप

0 śrīśuka uvāca itthaṃ gītānubhāvastaṃ bhagavān kapilo muniḥ |
aṃśumantamuvācedamanugrāhya dhiyā nṛpa

---

09.08.029

0 श्रीभगवान् उवाच अश्वो ऽयं नीयतां वत्स पितामहपशुस्तव ।
इमे च पितरो दग्धा गङ्गाम्भो ऽर्हन्ति नेतरत्

0 śrībhagavān uvāca aśvo 'yaṃ nīyatāṃ vatsa pitāmahapaśustava |
ime ca pitaro dagdhā gaṅgāmbho 'rhanti netarat

---

09.08.030

तं परिक्रम्य शिरसा प्रसाद्य हयमानयत् ।
सगरस्तेन पशुना यज्ञशेषं समापयत्

taṃ parikramya śirasā prasādya hayamānayat |
sagarastena paśunā yajñaśeṣaṃ samāpayat

---

09.08.031

राज्यमंशुमते न्यस्य निःस्पृहो मुक्तबन्धनः ।
और्वोपदिष्टमार्गेण लेभे गतिमनुत्तमाम्

rājyamaṃśumate nyasya niḥspṛho muktabandhanaḥ |
aurvopadiṣṭamārgeṇa lebhe gatimanuttamām

09.09.001

0 श्रीशुक उवाच अंशुमांश्च तपस्तेपे गङ्गानयनकाम्यया ।
कालं महान्तं नाशक्नोत् ततः कालेन संस्थितः

0 śrīśuka uvāca aṃśumāṃśca tapastepe gaṅgānayanakāmyayā |
kālaṃ mahāntaṃ nāśaknot tataḥ kālena saṃsthitaḥ

---

09.09.002

दिलीपस्तत्सुतस्तद्वदशक्तः कालमेयिवान् ।
भगीरथस्तस्य सुतस्तेपे स सुमहत् तपः

dilīpastatsutastadvadaśaktaḥ kālameyivān |
bhagīrathastasya sutastepe sa sumahat tapaḥ

---

09.09.003

दर्शयामास तं देवी प्रसन्ना वरदास्मि ते ।
इत्युक्तः स्वमभिप्रायं शशंसावनतो नृपः

darśayāmāsa taṃ devī prasannā varadāsmi te |
ityuktaḥ svamabhiprāyaṃ śaśaṃsāvanato nṛpaḥ

---

09.09.004

को ऽपि धारयिता वेगं पतन्त्या मे महीतले ।
अन्यथा भूतलं भित्त्वा नृप यास्ये रसातलम्

ko 'pi dhārayitā vegaṃ patantyā me mahītale |
anyathā bhūtalaṃ bhittvā nṛpa yāsye rasātalam

---

09.09.005

किं चाहं न भुवं यास्ये नरा मय्यामृजन्त्यघम् ।
मृजामि तदघं क्वाहं राजंस्तत्र विचिन्त्यताम्

kiṃ cāhaṃ na bhuvaṃ yāsye narā mayyāmṛjantyagham |
mṛjāmi tadaghaṃ kvāhaṃ rājaṃstatra vicintyatām

---

09.09.006

0 श्रीभगीरथ उवाच साधवो न्यासिनः शान्ता ब्रह्मिष्ठा लोकपावनाः ।
हरन्त्यघं ते ऽङ्गसङ्गात् तेष्व् आस्ते ह्यघभिद्धरिः

0 śrībhagīratha uvāca sādhavo nyāsinaḥ śāntā brahmiṣṭhā lokapāvanāḥ |
harantyaghaṃ te 'ṅgasaṅgāt teṣv āste hyaghabhiddhariḥ

---

09.09.007

धारयिष्यति ते वेगं रुद्रस्त्व् आत्मा शरीरिणाम् ।
यस्मिन्नोतमिदं प्रोतं विश्वं शाटीव तन्तुषु

dhārayiṣyati te vegaṃ rudrastv ātmā śarīriṇām |
yasminnotamidaṃ protaṃ viśvaṃ śāṭīva tantuṣu

---

09.09.008

इत्युक्त्वा स नृपो देवं तपसातोषयच् छिवम् ।
कालेनाल्पीयसा राजंस्तस्येशश्चाश्व् अतुष्यत

ityuktvā sa nṛpo devaṃ tapasātoṣayac chivam |
kālenālpīyasā rājaṃstasyeśaścāśv atuṣyata

---

09.09.009

तथेति राज्ञाभिहितं सर्वलोकहितः शिवः ।
दधारावहितो गङ्गां पादपूतजलां हरेः

tatheti rājñābhihitaṃ sarvalokahitaḥ śivaḥ |
dadhārāvahito gaṅgāṃ pādapūtajalāṃ hareḥ

---

09.09.010

भगीरथः स राजर्षिर्निन्ये भुवनपावनीम् ।
यत्र स्वपित्-णां देहा भस्मीभूताः स्म शेरते

bhagīrathaḥ sa rājarṣirninye bhuvanapāvanīm |
yatra svapit-ṇāṃ dehā bhasmībhūtāḥ sma śerate

---

09.09.011

रथेन वायुवेगेन प्रयान्तमनुधावती ।
देशान् पुनन्ती निर्दग्धान् आसिञ्चत् सगरात्मजान्

rathena vāyuvegena prayāntamanudhāvatī |
deśān punantī nirdagdhān āsiñcat sagarātmajān

---

09.09.012

यज्जलस्पर्शमात्रेण ब्रह्मदण्डहता अपि ।
सगरात्मजा दिवं जग्मुः केवलं देहभस्मभिः

yajjalasparśamātreṇa brahmadaṇḍahatā api |
sagarātmajā divaṃ jagmuḥ kevalaṃ dehabhasmabhiḥ

---

09.09.013

भस्मीभूताङ्गसङ्गेन स्वर्याताः सगरात्मजाः ।
किं पुनः श्रद्धया देवीं सेवन्ते ये धृतव्रताः

bhasmībhūtāṅgasaṅgena svaryātāḥ sagarātmajāḥ |
kiṃ punaḥ śraddhayā devīṃ sevante ye dhṛtavratāḥ

---

09.09.014

न ह्येतत् परमाश्चर्यं स्वर्धुन्या यदिहोदितम् ।
अनन्तचरणाम्भोज प्रसूताया भवच्छिदः

na hyetat paramāścaryaṃ svardhunyā yadihoditam |
anantacaraṇāmbhoja prasūtāyā bhavacchidaḥ

---

09.09.015

सन्निवेश्य मनो यस्मिञ् छ्रद्धया मुनयो ऽमलाः ।
त्रैगुण्यं दुस्त्यजं हित्वा सद्यो यातास्तदात्मताम्

sanniveśya mano yasmiñ chraddhayā munayo 'malāḥ |
traiguṇyaṃ dustyajaṃ hitvā sadyo yātāstadātmatām

---

09.09.016

श्रुतो भगीरथाज् जज्ञे तस्य नाभो ऽपरो ऽभवत् ।
सिन्धुद्वीपस्ततस्तस्मादयुतायुस्ततो ऽभवत्

śruto bhagīrathāj jajñe tasya nābho 'paro 'bhavat |
sindhudvīpastatastasmādayutāyustato 'bhavat

---

09.09.017

ऋतूपर्णो नलसखो यो ऽश्वविद्यामयान् नलात् ।
दत्त्वाक्षहृदयं चास्मै सर्वकामस्तु तत्सुतम्

ṛtūparṇo nalasakho yo 'śvavidyāmayān nalāt |
dattvākṣahṛdayaṃ cāsmai sarvakāmastu tatsutam

---

09.09.018

ततः सुदासस्तत्पुत्रो दमयन्तीपतिर्नृपः ।
आहुर्मित्रसहं यं वै कल्माषाङ्घ्रिमुत क्वचित् ।
वसिष्ठशापाद्रक्षो ऽभूदनपत्यः स्वकर्मणा

tataḥ sudāsastatputro damayantīpatirnṛpaḥ |
āhurmitrasahaṃ yaṃ vai kalmāṣāṅghrimuta kvacit |
vasiṣṭhaśāpādrakṣo 'bhūdanapatyaḥ svakarmaṇā

---

09.09.019

0 श्रीराजोवाच किं निमित्तो गुरोः शापः सौदासस्य महात्मनः ।
एतद्वेदितुमिच्छामः कथ्यतां न रहो यदि

0 śrīrājovāca kiṃ nimitto guroḥ śāpaḥ saudāsasya mahātmanaḥ |
etadveditumicchāmaḥ kathyatāṃ na raho yadi

---

09.09.020

0 श्रीशुक उवाच सौदासो मृगयां किञ्चिच् चरन् रक्षो जघान ह ।
मुमोच भ्रातरं सो ऽथ गतः प्रतिचिकीर्षया

0 śrīśuka uvāca saudāso mṛgayāṃ kiñcic caran rakṣo jaghāna ha |
mumoca bhrātaraṃ so 'tha gataḥ praticikīrṣayā

---

09.09.021

सञ्चिन्तयन्नघं राज्ञः सूदरूपधरो गृहे ।
गुरवे भोक्तुकामाय पक्त्वा निन्ये नरामिषम्

sañcintayannaghaṃ rājñaḥ sūdarūpadharo gṛhe |
gurave bhoktukāmāya paktvā ninye narāmiṣam

---

09.09.022

परिवेक्ष्यमाणं भगवान् विलोक्याभक्ष्यमञ्जसा ।
राजानमशपत् क्रुद्धो रक्षो ह्येवं भविष्यसि

parivekṣyamāṇaṃ bhagavān vilokyābhakṣyamañjasā |
rājānamaśapat kruddho rakṣo hyevaṃ bhaviṣyasi

---

09.09.023

रक्षःकृतं तद्विदित्वा चक्रे द्वादशवार्षिकम् ।
सो ऽप्यपो ऽञ्जलिमादाय गुरुं शप्तुं समुद्यतः

rakṣaḥkṛtaṃ tadviditvā cakre dvādaśavārṣikam |
so 'pyapo 'ñjalimādāya guruṃ śaptuṃ samudyataḥ

---

09.09.024

वारितो मदयन्त्यापो रुशतीः पादयोर्जहौ ।
दिशः खमवनीं सर्वं पश्यन् जीवमयं नृपः

vārito madayantyāpo ruśatīḥ pādayorjahau |
diśaḥ khamavanīṃ sarvaṃ paśyan jīvamayaṃ nṛpaḥ

---

09.09.025

राक्षसं भावमापन्नः पादे कल्माषतां गतः ।
व्यवायकाले ददृशे वनौकोदम्पती द्विजौ

rākṣasaṃ bhāvamāpannaḥ pāde kalmāṣatāṃ gataḥ |
vyavāyakāle dadṛśe vanaukodampatī dvijau

---

09.09.026

क्षुधार्तो जगृहे विप्रं तत्पत्न्याहाकृतार्थवत् ।
न भवान् राक्षसः साक्षादिक्ष्वाकूणां महारथः

kṣudhārto jagṛhe vipraṃ tatpatnyāhākṛtārthavat |
na bhavān rākṣasaḥ sākṣādikṣvākūṇāṃ mahārathaḥ

---

09.09.027

मदयन्त्याः पतिर्वीर नाधर्मं कर्तुमर्हसि ।
देहि मे ऽपत्यकामाया अकृतार्थं पतिं द्विजम्

madayantyāḥ patirvīra nādharmaṃ kartumarhasi |
dehi me 'patyakāmāyā akṛtārthaṃ patiṃ dvijam

---

09.09.028

देहो ऽयं मानुषो राजन् पुरुषस्याखिलार्थदः ।
तस्मादस्य वधो वीर सर्वार्थवध उच्यते

deho 'yaṃ mānuṣo rājan puruṣasyākhilārthadaḥ |
tasmādasya vadho vīra sarvārthavadha ucyate

---

09.09.029

एष हि ब्राह्मणो विद्वांस्तपःशीलगुणान्वितः ।
आरिराधयिषुर्ब्रह्म महापुरुषसंज्ञितम् ।
सर्वभूतात्मभावेन भूतेष्व् अन्तर्हितं गुणैः

eṣa hi brāhmaṇo vidvāṃstapaḥśīlaguṇānvitaḥ |
ārirādhayiṣurbrahma mahāpuruṣasaṃjñitam |
sarvabhūtātmabhāvena bhūteṣv antarhitaṃ guṇaiḥ

---

09.09.030

सो ऽयं ब्रह्मर्षिवर्यस्ते राजर्षिप्रवराद्विभो ।
कथमर्हति धर्मज्ञ वधं पितुरिवात्मजः

so 'yaṃ brahmarṣivaryaste rājarṣipravarādvibho |
kathamarhati dharmajña vadhaṃ piturivātmajaḥ

---

09.09.031

तस्य साधोरपापस्य भ्रूणस्य ब्रह्मवादिनः ।
कथं वधं यथा बभ्रोर्मन्यते सन्मतो भवान्

tasya sādhorapāpasya bhrūṇasya brahmavādinaḥ |
kathaṃ vadhaṃ yathā babhrormanyate sanmato bhavān

---

09.09.032

यद्ययं क्रियते भक्ष्यस्तर्हि मां खाद पूर्वतः ।
न जीविष्ये विना येन क्षणं च मृतकं यथा

yadyayaṃ kriyate bhakṣyastarhi māṃ khāda pūrvataḥ |
na jīviṣye vinā yena kṣaṇaṃ ca mṛtakaṃ yathā

---

09.09.033

एवं करुणभाषिण्या विलपन्त्या अनाथवत् ।
व्याघ्रः पशुमिवाखादत् सौदासः शापमोहितः

evaṃ karuṇabhāṣiṇyā vilapantyā anāthavat |
vyāghraḥ paśumivākhādat saudāsaḥ śāpamohitaḥ

---

09.09.034

ब्राह्मणी वीक्ष्य दिधिषुं पुरुषादेन भक्षितम् ।
शोचन्त्यात्मानमुर्वीशमशपत् कुपिता सती

brāhmaṇī vīkṣya didhiṣuṃ puruṣādena bhakṣitam |
śocantyātmānamurvīśamaśapat kupitā satī

---

09.09.035

यस्मान् मे भक्षितः पाप कामार्तायाः पतिस्त्वया ।
तवापि मृत्युराधानादकृतप्रज्ञ दर्शितः

yasmān me bhakṣitaḥ pāpa kāmārtāyāḥ patistvayā |
tavāpi mṛtyurādhānādakṛtaprajña darśitaḥ

---

09.09.036

एवं मित्रसहं शप्त्वा पतिलोकपरायणा ।
तदस्थीनि समिद्धे ऽग्नौ प्रास्य भर्तुर्गतिं गता

evaṃ mitrasahaṃ śaptvā patilokaparāyaṇā |
tadasthīni samiddhe 'gnau prāsya bharturgatiṃ gatā

---

09.09.037

विशापो द्वादशाब्दान्ते मैथुनाय समुद्यतः ।
विज्ञाप्य ब्राह्मणीशापं महिष्या स निवारितः

viśāpo dvādaśābdānte maithunāya samudyataḥ |
vijñāpya brāhmaṇīśāpaṃ mahiṣyā sa nivāritaḥ

---

09.09.038

अत ऊर्ध्वं स तत्याज स्त्रीसुखं कर्मणाप्रजाः ।
वसिष्ठस्तदनुज्ञातो मदयन्त्यां प्रजामधात्

ata ūrdhvaṃ sa tatyāja strīsukhaṃ karmaṇāprajāḥ |
vasiṣṭhastadanujñāto madayantyāṃ prajāmadhāt

---

09.09.039

सा वै सप्त समा गर्भमबिभ्रन् न व्यजायत ।
जघ्ने ऽश्मनोदरं तस्याः सो ऽश्मकस्तेन कथ्यते

sā vai sapta samā garbhamabibhran na vyajāyata |
jaghne 'śmanodaraṃ tasyāḥ so 'śmakastena kathyate

---

09.09.040

अश्मकाद्बालिको जज्ञे यः स्त्रीभिः परिरक्षितः ।
नारीकवच इत्युक्तो निःक्षत्रे मूलको ऽभवत्

aśmakādbāliko jajñe yaḥ strībhiḥ parirakṣitaḥ |
nārīkavaca ityukto niḥkṣatre mūlako 'bhavat

---

09.09.041

ततो दशरथस्तस्मात् पुत्र ऐडविडिस्ततः ।
राजा विश्वसहो यस्य खट्वाङ्गश्चक्रवर्त्यभूत्

tato daśarathastasmāt putra aiḍaviḍistataḥ |
rājā viśvasaho yasya khaṭvāṅgaścakravartyabhūt

---

09.09.042

यो देवैरर्थितो दैत्यान् अवधीद्युधि दुर्जयः ।
मुहूर्तमायुर्ज्ञात्वैत्य स्वपुरं सन्दधे मनः

yo devairarthito daityān avadhīdyudhi durjayaḥ |
muhūrtamāyurjñātvaitya svapuraṃ sandadhe manaḥ

---

09.09.043

न मे ब्रह्मकुलात् प्राणाः कुलदैवान् न चात्मजाः ।
न श्रियो न मही राज्यं न दाराश्चातिवल्लभाः

na me brahmakulāt prāṇāḥ kuladaivān na cātmajāḥ |
na śriyo na mahī rājyaṃ na dārāścātivallabhāḥ

---

09.09.044

न बाल्ये ऽपि मतिर्मह्यमधर्मे रमते क्वचित् ।
नापश्यमुत्तमश्लोकादन्यत् किञ्चन वस्त्व् अहम्

na bālye 'pi matirmahyamadharme ramate kvacit |
nāpaśyamuttamaślokādanyat kiñcana vastv aham

---

09.09.045

देवैः कामवरो दत्तो मह्यं त्रिभुवनेश्वरैः ।
न वृणे तमहं कामं भूतभावनभावनः

devaiḥ kāmavaro datto mahyaṃ tribhuvaneśvaraiḥ |
na vṛṇe tamahaṃ kāmaṃ bhūtabhāvanabhāvanaḥ

---

09.09.046

ये विक्षिप्तेन्द्रियधियो देवास्ते स्वहृदि स्थितम् ।
न विन्दन्ति प्रियं शश्वदात्मानं किमुतापरे

ye vikṣiptendriyadhiyo devāste svahṛdi sthitam |
na vindanti priyaṃ śaśvadātmānaṃ kimutāpare

---

09.09.047

अथेशमायारचितेषु सङ्गं गुणेषु गन्धर्वपुरोपमेषु ।
रूढं प्रकृत्यात्मनि विश्वकर्तुर् भावेन हित्वा तमहं प्रपद्ये

atheśamāyāraciteṣu saṅgaṃ guṇeṣu gandharvapuropameṣu |
rūḍhaṃ prakṛtyātmani viśvakartur bhāvena hitvā tamahaṃ prapadye

---

09.09.048

इति व्यवसितो बुद्ध्या नारायणगृहीतया ।
हित्वान्यभावमज्ञानं ततः स्वं भावमास्थितः

iti vyavasito buddhyā nārāyaṇagṛhītayā |
hitvānyabhāvamajñānaṃ tataḥ svaṃ bhāvamāsthitaḥ

---

09.09.049

यत् तद्ब्रह्म परं सूक्ष्ममशून्यं शून्यकल्पितम् ।
भगवान् वासुदेवेति यं गृणन्ति हि सात्वताः

yat tadbrahma paraṃ sūkṣmamaśūnyaṃ śūnyakalpitam |
bhagavān vāsudeveti yaṃ gṛṇanti hi sātvatāḥ

09.10.001

0 श्रीशुक उवाच खट्वाङ्गाद्दीर्घबाहुश्च रघुस्तस्मात् पृथुश्रवाः ।
अजस्ततो महाराजस्तस्माद्दशरथो ऽभवत्

0 śrīśuka uvāca khaṭvāṅgāddīrghabāhuśca raghustasmāt pṛthuśravāḥ |
ajastato mahārājastasmāddaśaratho 'bhavat

---

09.10.002

तस्यापि भगवान् एष साक्षाद्ब्रह्ममयो हरिः ।
अंशांशेन चतुर्धागात् पुत्रत्वं प्रार्थितः सुरैः ।
रामलक्ष्मणभरत शत्रुघ्ना इति संज्ञया

tasyāpi bhagavān eṣa sākṣādbrahmamayo hariḥ |
aṃśāṃśena caturdhāgāt putratvaṃ prārthitaḥ suraiḥ |
rāmalakṣmaṇabharata śatrughnā iti saṃjñayā

---

09.10.003

तस्यानुचरितं राजन्नृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
श्रुतं हि वर्णितं भूरि त्वया सीतापतेर्मुहुः

tasyānucaritaṃ rājannṛṣibhistattvadarśibhiḥ |
śrutaṃ hi varṇitaṃ bhūri tvayā sītāpatermuhuḥ

---

09.10.004

गुर्वर्थे त्यक्तराज्यो व्यचरदनुवनं पद्मपद्भ्यां प्रियायाः $ पाणिस्पर्शाक्षमाभ्यां मृजितपथरुजो यो हरीन्द्रानुजाभ्याम् &अम्प्;वैरूप्याच् छूर्पणख्याः प्रियविरहरुषारोपितभ्रूविजृम्भ % त्रस्ताब्धिर्बद्धसेतुः खलदवदहनः कोसलेन्द्रो ऽवतान् नः

gurvarthe tyaktarājyo vyacaradanuvanaṃ padmapadbhyāṃ priyāyāḥ $ pāṇisparśākṣamābhyāṃ mṛjitapatharujo yo harīndrānujābhyām &vairūpyāc chūrpaṇakhyāḥ priyaviraharuṣāropitabhrūvijṛmbha % trastābdhirbaddhasetuḥ khaladavadahanaḥ kosalendro 'vatān naḥ

---

09.10.005

• ॥
  विश्वामित्राध्वरे येन मारीचाद्या निशाचराः ।
  पश्यतो लक्ष्मणस्यैव हता नैरृतपुङ्गवाः

** // viśvāmitrādhvare yena mārīcādyā niśācarāḥ |*
paśyato lakṣmaṇasyaiva hatā nairṛtapuṅgavāḥ

---

09.10.006

यो लोकवीरसमितौ धनुरैशमुग्रं $ सीतास्वयंवरगृहे त्रिशतोपनीतम् &अम्प्;आदाय बालगजलील इवेक्षुयष्टिं % सज्ज्यीकृतं नृप विकृष्य बभञ्ज मध्ये

yo lokavīrasamitau dhanuraiśamugraṃ $ sītāsvayaṃvaragṛhe triśatopanītam &ādāya bālagajalīla ivekṣuyaṣṭiṃ % sajjyīkṛtaṃ nṛpa vikṛṣya babhañja madhye

---

09.10.007

• //जित्वानुरूपगुणशीलवयो ऽङ्गरूपां $ सीताभिधां श्रियमुरस्यभिलब्धमानाम् &जित्वानुरूपगुणशीलवयो ऽङ्गरूपां $ सीताभिधां श्रियमुरस्यभिलब्धमानाम् &मार्गे व्रजन् भृगुपतेर्व्यनयत् प्ररूढं % दर्पं महीमकृत यस्त्रिरराजबीजाम्

** //jitvānurūpaguṇaśīlavayo 'ṅgarūpāṃ $ sītābhidhāṃ śriyamurasyabhilabdhamānām &jitvānurūpaguṇaśīlavayo 'ṅgarūpāṃ $ sītābhidhāṃ śriyamurasyabhilabdhamānām &mārge vrajan bhṛgupatervyanayat prarūḍhaṃ % darpaṃ mahīmakṛta yastrirarājabījām*

---

09.10.008

• //यः सत्यपाशपरिवीतपितुर्निदेशं $ स्त्रैणस्य चापि शिरसा जगृहे सभार्यः &यः सत्यपाशपरिवीतपितुर्निदेशं $ स्त्रैणस्य चापि शिरसा जगृहे सभार्यः &राज्यं श्रियं प्रणयिनः सुहृदो निवासं % त्यक्त्वा ययौ वनमसून् इव मुक्तसङ्गः

** //yaḥ satyapāśaparivītapiturnideśaṃ $ straiṇasya cāpi śirasā jagṛhe sabhāryaḥ &yaḥ satyapāśaparivītapiturnideśaṃ $ straiṇasya cāpi śirasā jagṛhe sabhāryaḥ &rājyaṃ śriyaṃ praṇayinaḥ suhṛdo nivāsaṃ % tyaktvā yayau vanamasūn iva muktasaṅgaḥ*

---

09.10.009

• //रक्षःस्वसुर्व्यकृत रूपमशुद्धबुद्धेस् $ तस्याः खरत्रिशिरदूषणमुख्यबन्धून् &रक्षःस्वसुर्व्यकृत रूपमशुद्धबुद्धेस् $ तस्याः खरत्रिशिरदूषणमुख्यबन्धून् &जघ्ने चतुर्दशसहस्रमपारणीय % कोदण्डपाणिरटमान उवास कृच्छ्रम्

** //rakṣaḥsvasurvyakṛta rūpamaśuddhabuddhes $ tasyāḥ kharatriśiradūṣaṇamukhyabandhūn &rakṣaḥsvasurvyakṛta rūpamaśuddhabuddhes $ tasyāḥ kharatriśiradūṣaṇamukhyabandhūn &jaghne caturdaśasahasramapāraṇīya % kodaṇḍapāṇiraṭamāna uvāsa kṛcchram*

---

09.10.010

• //सीताकथाश्रवणदीपितहृच्छयेन $ सृष्टं विलोक्य नृपते दशकन्धरेण &सीताकथाश्रवणदीपितहृच्छयेन $ सृष्टं विलोक्य नृपते दशकन्धरेण &जघ्ने ऽद्भुतैणवपुषाश्रमतो ऽपकृष्टो % मारीचमाशु विशिखेन यथा कमुग्रः

** //sītākathāśravaṇadīpitahṛcchayena $ sṛṣṭaṃ vilokya nṛpate daśakandhareṇa &sītākathāśravaṇadīpitahṛcchayena $ sṛṣṭaṃ vilokya nṛpate daśakandhareṇa &jaghne 'dbhutaiṇavapuṣāśramato 'pakṛṣṭo % mārīcamāśu viśikhena yathā kamugraḥ*

---

09.10.011

• //रक्षो ऽधमेन वृकवद्विपिने ऽसमक्षं $ वैदेहराजदुहितर्यपयापितायाम् &रक्षो ऽधमेन वृकवद्विपिने ऽसमक्षं $ वैदेहराजदुहितर्यपयापितायाम् &भ्रात्रा वने कृपणवत् प्रियया वियुक्तः % स्त्रीसङ्गिनां गतिमिति प्रथयंश्चचार

** //rakṣo 'dhamena vṛkavadvipine 'samakṣaṃ $ vaideharājaduhitaryapayāpitāyām &rakṣo 'dhamena vṛkavadvipine 'samakṣaṃ $ vaideharājaduhitaryapayāpitāyām &bhrātrā vane kṛpaṇavat priyayā viyuktaḥ % strīsaṅgināṃ gatimiti prathayaṃścacāra*

---

09.10.012

• //दग्ध्वात्मकृत्यहतकृत्यमहन् कबन्धं $ सख्यं विधाय कपिभिर्दयितागतिं तैः &दग्ध्वात्मकृत्यहतकृत्यमहन् कबन्धं $ सख्यं विधाय कपिभिर्दयितागतिं तैः &बुद्ध्वाथ वालिनि हते प्लवगेन्द्रसैन्यैर् % वेलामगात् स मनुजो ऽजभवार्चिताङ्घ्रिः

** //dagdhvātmakṛtyahatakṛtyamahan kabandhaṃ $ sakhyaṃ vidhāya kapibhirdayitāgatiṃ taiḥ &dagdhvātmakṛtyahatakṛtyamahan kabandhaṃ $ sakhyaṃ vidhāya kapibhirdayitāgatiṃ taiḥ &buddhvātha vālini hate plavagendrasainyair % velāmagāt sa manujo 'jabhavārcitāṅghriḥ*

---

09.10.013

• //यद्रोषविभ्रमविवृत्तकटाक्षपात $ सम्भ्रान्तनक्रमकरो भयगीर्णघोषः &यद्रोषविभ्रमविवृत्तकटाक्षपात $ सम्भ्रान्तनक्रमकरो भयगीर्णघोषः &सिन्धुः शिरस्यर्हणं परिगृह्य रूपी % पादारविन्दमुपगम्य बभाष एतत्

** //yadroṣavibhramavivṛttakaṭākṣapāta $ sambhrāntanakramakaro bhayagīrṇaghoṣaḥ &yadroṣavibhramavivṛttakaṭākṣapāta $ sambhrāntanakramakaro bhayagīrṇaghoṣaḥ &sindhuḥ śirasyarhaṇaṃ parigṛhya rūpī % pādāravindamupagamya babhāṣa etat*

---

09.10.014

• //न त्वां वयं जडधियो नु विदाम भूमन् $ कूटस्थमादिपुरुषं जगतामधीशम् &न त्वां वयं जडधियो नु विदाम भूमन् $ कूटस्थमादिपुरुषं जगतामधीशम् &यत्सत्त्वतः सुरगणा रजसः प्रजेशा % मन्योश्च भूतपतयः स भवान् गुणेशः

** //na tvāṃ vayaṃ jaḍadhiyo nu vidāma bhūman $ kūṭasthamādipuruṣaṃ jagatāmadhīśam &na tvāṃ vayaṃ jaḍadhiyo nu vidāma bhūman $ kūṭasthamādipuruṣaṃ jagatāmadhīśam &yatsattvataḥ suragaṇā rajasaḥ prajeśā % manyośca bhūtapatayaḥ sa bhavān guṇeśaḥ*

---

09.10.015

• //कामं प्रयाहि जहि विश्रवसो ऽवमेहं $ त्रैलोक्यरावणमवाप्नुहि वीर पत्नीम् &कामं प्रयाहि जहि विश्रवसो ऽवमेहं $ त्रैलोक्यरावणमवाप्नुहि वीर पत्नीम् &बध्नीहि सेतुमिह ते यशसो वितत्यै % गायन्ति दिग्विजयिनो यमुपेत्य भूपाः

** //kāmaṃ prayāhi jahi viśravaso 'vamehaṃ $ trailokyarāvaṇamavāpnuhi vīra patnīm &kāmaṃ prayāhi jahi viśravaso 'vamehaṃ $ trailokyarāvaṇamavāpnuhi vīra patnīm &badhnīhi setumiha te yaśaso vitatyai % gāyanti digvijayino yamupetya bhūpāḥ*

---

09.10.016

• //बद्ध्वोदधौ रघुपतिर्विविधाद्रिकूटैः $ सेतुं कपीन्द्रकरकम्पितभूरुहाङ्गैः &बद्ध्वोदधौ रघुपतिर्विविधाद्रिकूटैः $ सेतुं कपीन्द्रकरकम्पितभूरुहाङ्गैः &सुग्रीवनीलहनुमत्प्रमुखैरनीकैर् % लङ्कां विभीषणदृशाविशदग्रदग्धाम्

** //baddhvodadhau raghupatirvividhādrikūṭaiḥ $ setuṃ kapīndrakarakampitabhūruhāṅgaiḥ &baddhvodadhau raghupatirvividhādrikūṭaiḥ $ setuṃ kapīndrakarakampitabhūruhāṅgaiḥ &sugrīvanīlahanumatpramukhairanīkair % laṅkāṃ vibhīṣaṇadṛśāviśadagradagdhām*

---

09.10.017

• //सा वानरेन्द्रबलरुद्धविहारकोष्ठ $ श्रीद्वारगोपुरसदोवलभीविटङ्का &सा वानरेन्द्रबलरुद्धविहारकोष्ठ $ श्रीद्वारगोपुरसदोवलभीविटङ्का &निर्भज्यमानधिषणध्वजहेमकुम्भ % शृङ्गाटका गजकुलैर्ह्रदिनीव घूर्णा

** //sā vānarendrabalaruddhavihārakoṣṭha $ śrīdvāragopurasadovalabhīviṭaṅkā &sā vānarendrabalaruddhavihārakoṣṭha $ śrīdvāragopurasadovalabhīviṭaṅkā &nirbhajyamānadhiṣaṇadhvajahemakumbha % śṛṅgāṭakā gajakulairhradinīva ghūrṇā*

---

09.10.018

• //रक्षःपतिस्तदवलोक्य निकुम्भकुम्भ $ धूम्राक्षदुर्मुखसुरान्तकनरान्तकादीन् &रक्षःपतिस्तदवलोक्य निकुम्भकुम्भ $ धूम्राक्षदुर्मुखसुरान्तकनरान्तकादीन् &पुत्रं प्रहस्तमतिकायविकम्पनादीन् % सर्वानुगान् समहिनोदथ कुम्भकर्णम्

** //rakṣaḥpatistadavalokya nikumbhakumbha $ dhūmrākṣadurmukhasurāntakanarāntakādīn &rakṣaḥpatistadavalokya nikumbhakumbha $ dhūmrākṣadurmukhasurāntakanarāntakādīn &putraṃ prahastamatikāyavikampanādīn % sarvānugān samahinodatha kumbhakarṇam*

---

09.10.019

• //तां यातुधानपृतनामसिशूलचाप $ प्रासर्ष्टिशक्तिशरतोमरखड्गदुर्गाम् &तां यातुधानपृतनामसिशूलचाप $ प्रासर्ष्टिशक्तिशरतोमरखड्गदुर्गाम् &सुग्रीवलक्ष्मणमरुत्सुतगन्धमाद % नीलाङ्गदर्क्षपनसादिभिरन्वितो ऽगात्

** //tāṃ yātudhānapṛtanāmasiśūlacāpa $ prāsarṣṭiśaktiśaratomarakhaḍgadurgām &tāṃ yātudhānapṛtanāmasiśūlacāpa $ prāsarṣṭiśaktiśaratomarakhaḍgadurgām &sugrīvalakṣmaṇamarutsutagandhamāda % nīlāṅgadarkṣapanasādibhiranvito 'gāt*

---

09.10.020

• //ते ऽनीकपा रघुपतेरभिपत्य सर्वे $ द्वन्द्वं वरूथमिभपत्तिरथाश्वयोधैः &ते ऽनीकपा रघुपतेरभिपत्य सर्वे $ द्वन्द्वं वरूथमिभपत्तिरथाश्वयोधैः &जघ्नुर्द्रुमैर्गिरिगदेषुभिरङ्गदाद्याः % सीताभिमर्षहतमङ्गलरावणेशान्

** //te 'nīkapā raghupaterabhipatya sarve $ dvandvaṃ varūthamibhapattirathāśvayodhaiḥ &te 'nīkapā raghupaterabhipatya sarve $ dvandvaṃ varūthamibhapattirathāśvayodhaiḥ &jaghnurdrumairgirigadeṣubhiraṅgadādyāḥ % sītābhimarṣahatamaṅgalarāvaṇeśān*

---

09.10.021

• //रक्षःपतिः स्वबलनष्टिमवेक्ष्य रुष्ट $ आरुह्य यानकमथाभिससार रामम् &रक्षःपतिः स्वबलनष्टिमवेक्ष्य रुष्ट $ आरुह्य यानकमथाभिससार रामम् &स्वःस्यन्दने द्युमति मातलिनोपनीते % विभ्राजमानमहनन् निशितैः क्षुरप्रैः

** //rakṣaḥpatiḥ svabalanaṣṭimavekṣya ruṣṭa $ āruhya yānakamathābhisasāra rāmam &rakṣaḥpatiḥ svabalanaṣṭimavekṣya ruṣṭa $ āruhya yānakamathābhisasāra rāmam &svaḥsyandane dyumati mātalinopanīte % vibhrājamānamahanan niśitaiḥ kṣurapraiḥ*

---

09.10.022

• //रामस्तमाह पुरुषादपुरीष यन् नः $ कान्तासमक्षमसतापहृता श्ववत् ते &रामस्तमाह पुरुषादपुरीष यन् नः $ कान्तासमक्षमसतापहृता श्ववत् ते &त्यक्तत्रपस्य फलमद्य जुगुप्सितस्य % यच्छामि काल इव कर्तुरलङ्घ्यवीर्यः

** //rāmastamāha puruṣādapurīṣa yan naḥ $ kāntāsamakṣamasatāpahṛtā śvavat te &rāmastamāha puruṣādapurīṣa yan naḥ $ kāntāsamakṣamasatāpahṛtā śvavat te &tyaktatrapasya phalamadya jugupsitasya % yacchāmi kāla iva karturalaṅghyavīryaḥ*

---

09.10.023

• //एवं क्षिपन् धनुषि सन्धितमुत्ससर्ज $ बाणं स वज्रमिव तद्धृदयं बिभेद &एवं क्षिपन् धनुषि सन्धितमुत्ससर्ज $ बाणं स वज्रमिव तद्धृदयं बिभेद &सो ऽसृग् वमन् दशमुखैर्न्यपतद्विमानाद् % धाहेति जल्पति जने सुकृतीव रिक्तः

** //evaṃ kṣipan dhanuṣi sandhitamutsasarja $ bāṇaṃ sa vajramiva taddhṛdayaṃ bibheda &evaṃ kṣipan dhanuṣi sandhitamutsasarja $ bāṇaṃ sa vajramiva taddhṛdayaṃ bibheda &so 'sṛg vaman daśamukhairnyapatadvimānād % dhāheti jalpati jane sukṛtīva riktaḥ*

---

09.10.024

• ॥
  ततो निष्क्रम्य लङ्काया यातुधान्यः सहस्रशः ।
  मन्दोदर्या समं तत्र प्ररुदन्त्य उपाद्रवन्

** // tato niṣkramya laṅkāyā yātudhānyaḥ sahasraśaḥ |*
mandodaryā samaṃ tatra prarudantya upādravan

---

09.10.025

स्वान् स्वान् बन्धून् परिष्वज्य लक्ष्मणेषुभिरर्दितान् ।
रुरुदुः सुस्वरं दीना घ्नन्त्य आत्मानमात्मना

svān svān bandhūn pariṣvajya lakṣmaṇeṣubhirarditān |
ruruduḥ susvaraṃ dīnā ghnantya ātmānamātmanā

---

09.10.026

हा हताः स्म वयं नाथ लोकरावण रावण ।
कं यायाच् छरणं लङ्का त्वद्विहीना परार्दिता

hā hatāḥ sma vayaṃ nātha lokarāvaṇa rāvaṇa |
kaṃ yāyāc charaṇaṃ laṅkā tvadvihīnā parārditā

---

09.10.027

न वै वेद महाभाग भवान् कामवशं गतः ।
तेजो ऽनुभावं सीताया येन नीतो दशामिमाम्

na vai veda mahābhāga bhavān kāmavaśaṃ gataḥ |
tejo 'nubhāvaṃ sītāyā yena nīto daśāmimām

---

09.10.028

कृतैषा विधवा लङ्का वयं च कुलनन्दन ।
देहः कृतो ऽन्नं गृध्राणामात्मा नरकहेतवे

kṛtaiṣā vidhavā laṅkā vayaṃ ca kulanandana |
dehaḥ kṛto 'nnaṃ gṛdhrāṇāmātmā narakahetave

---

09.10.029

0 श्रीशुक उवाच स्वानां विभीषणश्चक्रे कोसलेन्द्रानुमोदितः ।
पितृमेधविधानेन यदुक्तं साम्परायिकम्

0 śrīśuka uvāca svānāṃ vibhīṣaṇaścakre kosalendrānumoditaḥ |
pitṛmedhavidhānena yaduktaṃ sāmparāyikam

---

09.10.030

ततो ददर्श भगवान् अशोकवनिकाश्रमे ।
क्षामां स्वविरहव्याधिं शिंशपामूलमाश्रिताम्

tato dadarśa bhagavān aśokavanikāśrame |
kṣāmāṃ svavirahavyādhiṃ śiṃśapāmūlamāśritām

---

09.10.031

रामः प्रियतमां भार्यां दीनां वीक्ष्यान्वकम्पत ।
आत्मसन्दर्शनाह्लाद विकसन्मुखपङ्कजाम्

rāmaḥ priyatamāṃ bhāryāṃ dīnāṃ vīkṣyānvakampata |
ātmasandarśanāhlāda vikasanmukhapaṅkajām

---

09.10.032

आरोप्यारुरुहे यानं भ्रातृभ्यां हनुमद्युतः ।
विभीषणाय भगवान् दत्त्वा रक्षोगणेशताम्

āropyāruruhe yānaṃ bhrātṛbhyāṃ hanumadyutaḥ |
vibhīṣaṇāya bhagavān dattvā rakṣogaṇeśatām

---

09.10.033

लङ्कामायुश्च कल्पान्तं ययौ चीर्णव्रतः पुरीम् ।
अवकीर्यमाणः सुकुसुमैर्लोकपालार्पितैः पथि

laṅkāmāyuśca kalpāntaṃ yayau cīrṇavrataḥ purīm |
avakīryamāṇaḥ sukusumairlokapālārpitaiḥ pathi

---

09.10.034

उपगीयमानचरितः शतधृत्यादिभिर्मुदा ।
गोमूत्रयावकं श्रुत्वा भ्रातरं वल्कलाम्बरम्

upagīyamānacaritaḥ śatadhṛtyādibhirmudā |
gomūtrayāvakaṃ śrutvā bhrātaraṃ valkalāmbaram

---

09.10.035

महाकारुणिको ऽतप्यज् जटिलं स्थण्डिलेशयम् ।
भरतः प्राप्तमाकर्ण्य पौरामात्यपुरोहितैः

mahākāruṇiko 'tapyaj jaṭilaṃ sthaṇḍileśayam |
bharataḥ prāptamākarṇya paurāmātyapurohitaiḥ

---

09.10.036

पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युद्यतो ऽग्रजम् ।
नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद्गीतवादित्रनिःस्वनैः

pāduke śirasi nyasya rāmaṃ pratyudyato 'grajam |
nandigrāmāt svaśibirādgītavāditraniḥsvanaiḥ

---

09.10.037

ब्रह्मघोषेण च मुहुः पठद्भिर्ब्रह्मवादिभिः ।
स्वर्णकक्षपताकाभिर्हैमैश्चित्रध्वजै रथैः

brahmaghoṣeṇa ca muhuḥ paṭhadbhirbrahmavādibhiḥ |
svarṇakakṣapatākābhirhaimaiścitradhvajai rathaiḥ

---

09.10.038

सदश्वै रुक्मसन्नाहैर्भटैः पुरटवर्मभिः ।
श्रेणीभिर्वारमुख्याभिर्भृत्यैश्चैव पदानुगैः

sadaśvai rukmasannāhairbhaṭaiḥ puraṭavarmabhiḥ |
śreṇībhirvāramukhyābhirbhṛtyaiścaiva padānugaiḥ

---

09.10.039

पारमेष्ठ्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च ।
पादयोर्न्यपतत् प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षणः

pārameṣṭhyānyupādāya paṇyānyuccāvacāni ca |
pādayornyapatat premṇā praklinnahṛdayekṣaṇaḥ

---

09.10.040

पादुके न्यस्य पुरतः प्राञ्जलिर्बाष्पलोचनः ।
तमाश्लिष्य चिरं दोर्भ्यां स्नापयन् नेत्रजैर्जलैः

pāduke nyasya purataḥ prāñjalirbāṣpalocanaḥ |
tamāśliṣya ciraṃ dorbhyāṃ snāpayan netrajairjalaiḥ

---

09.10.041

रामो लक्ष्मणसीताभ्यां विप्रेभ्यो ये ऽर्हसत्तमाः ।
तेभ्यः स्वयं नमश्चक्रे प्रजाभिश्च नमस्कृतः

rāmo lakṣmaṇasītābhyāṃ viprebhyo ye 'rhasattamāḥ |
tebhyaḥ svayaṃ namaścakre prajābhiśca namaskṛtaḥ

---

09.10.042

धुन्वन्त उत्तरासङ्गान् पतिं वीक्ष्य चिरागतम् ।
उत्तराः कोसला माल्यैः किरन्तो ननृतुर्मुदा

dhunvanta uttarāsaṅgān patiṃ vīkṣya cirāgatam |
uttarāḥ kosalā mālyaiḥ kiranto nanṛturmudā

---

09.10.043

पादुके भरतो ऽगृह्णाच् चामरव्यजनोत्तमे ।
विभीषणः ससुग्रीवः श्वेतच्छत्रं मरुत्सुतः

pāduke bharato 'gṛhṇāc cāmaravyajanottame |
vibhīṣaṇaḥ sasugrīvaḥ śvetacchatraṃ marutsutaḥ

---

09.10.044

धनुर्निषङ्गान् छत्रुघ्नः सीता तीर्थकमण्डलुम् ।
अबिभ्रदङ्गदः खड्गं हैमं चर्मर्क्षराण् नृप

dhanurniṣaṅgān chatrughnaḥ sītā tīrthakamaṇḍalum |
abibhradaṅgadaḥ khaḍgaṃ haimaṃ carmarkṣarāṇ nṛpa

---

09.10.045

पुष्पकस्थो नुतः स्त्रीभिः स्तूयमानश्च वन्दिभिः ।
विरेजे भगवान् राजन् ग्रहैश्चन्द्र इवोदितः

puṣpakastho nutaḥ strībhiḥ stūyamānaśca vandibhiḥ |
vireje bhagavān rājan grahaiścandra ivoditaḥ

---

09.10.046

भ्रात्राभिनन्दितः सो ऽथ सोत्सवां प्राविशत् पुरीम् ।
प्रविश्य राजभवनं गुरुपत्नीः स्वमातरम्

bhrātrābhinanditaḥ so 'tha sotsavāṃ prāviśat purīm |
praviśya rājabhavanaṃ gurupatnīḥ svamātaram

---

09.10.047

गुरून् वयस्यावरजान् पूजितः प्रत्यपूजयत् ।
वैदेही लक्ष्मणश्चैव यथावत् समुपेयतुः

gurūn vayasyāvarajān pūjitaḥ pratyapūjayat |
vaidehī lakṣmaṇaścaiva yathāvat samupeyatuḥ

---

09.10.048

पुत्रान् स्वमातरस्तास्तु प्राणांस्तन्व इवोत्थिताः ।
आरोप्याङ्के ऽभिषिञ्चन्त्यो बाष्पौघैर्विजहुः शुचः

putrān svamātarastāstu prāṇāṃstanva ivotthitāḥ |
āropyāṅke 'bhiṣiñcantyo bāṣpaughairvijahuḥ śucaḥ

---

09.10.049

जटा निर्मुच्य विधिवत् कुलवृद्धैः समं गुरुः ।
अभ्यषिञ्चद्यथैवेन्द्रं चतुःसिन्धुजलादिभिः

jaṭā nirmucya vidhivat kulavṛddhaiḥ samaṃ guruḥ |
abhyaṣiñcadyathaivendraṃ catuḥsindhujalādibhiḥ

---

09.10.050

एवं कृतशिरःस्नानः सुवासाः स्रग्व्यलङ्कृतः ।
स्वलङ्कृतैः सुवासोभिर्भ्रातृभिर्भार्यया बभौ

evaṃ kṛtaśiraḥsnānaḥ suvāsāḥ sragvyalaṅkṛtaḥ |
svalaṅkṛtaiḥ suvāsobhirbhrātṛbhirbhāryayā babhau

---

09.10.051

अग्रहीदासनं भ्रात्रा प्रणिपत्य प्रसादितः ।
प्रजाः स्वधर्मनिरता वर्णाश्रमगुणान्विताः ।
जुगोप पितृवद्रामो मेनिरे पितरं च तम्

agrahīdāsanaṃ bhrātrā praṇipatya prasāditaḥ |
prajāḥ svadharmaniratā varṇāśramaguṇānvitāḥ |
jugopa pitṛvadrāmo menire pitaraṃ ca tam

---

09.10.052

त्रेतायां वर्तमानायां कालः कृतसमो ऽभवत् ।
रामे राजनि धर्मज्ञे सर्वभूतसुखावहे

tretāyāṃ vartamānāyāṃ kālaḥ kṛtasamo 'bhavat |
rāme rājani dharmajñe sarvabhūtasukhāvahe

---

09.10.053

वनानि नद्यो गिरयो वर्षाणि द्वीपसिन्धवः ।
सर्वे कामदुघा आसन् प्रजानां भरतर्षभ

vanāni nadyo girayo varṣāṇi dvīpasindhavaḥ |
sarve kāmadughā āsan prajānāṃ bharatarṣabha

---

09.10.054

नाधिव्याधिजराग्लानि दुःखशोकभयक्लमाः ।
मृत्युश्चानिच्छतां नासीद्रामे राजन्यधोक्षजे

nādhivyādhijarāglāni duḥkhaśokabhayaklamāḥ |
mṛtyuścānicchatāṃ nāsīdrāme rājanyadhokṣaje

---

09.10.055

एकपत्नीव्रतधरो राजर्षिचरितः शुचिः ।
स्वधर्मं गृहमेधीयं शिक्षयन् स्वयमाचरत्

ekapatnīvratadharo rājarṣicaritaḥ śuciḥ |
svadharmaṃ gṛhamedhīyaṃ śikṣayan svayamācarat

---

09.10.056

प्रेम्णानुवृत्त्या शीलेन प्रश्रयावनता सती ।
भिया ह्रिया च भावज्ञा भर्तुः सीताहरन् मनः

premṇānuvṛttyā śīlena praśrayāvanatā satī |
bhiyā hriyā ca bhāvajñā bhartuḥ sītāharan manaḥ

---

09.10.020

नेदं यशो रघुपतेः सुरयाच्ञयात्त $ लीलातनोरधिकसाम्यविमुक्तधाम्नः &अम्प्;रक्षोवधो जलधिबन्धनमस्त्रपूगैः % किं तस्य शत्रुहनने कपयः सहायाः

nedaṃ yaśo raghupateḥ surayācñayātta $ līlātanoradhikasāmyavimuktadhāmnaḥ &rakṣovadho jaladhibandhanamastrapūgaiḥ % kiṃ tasya śatruhanane kapayaḥ sahāyāḥ

09.11.001

0 श्रीशुक उवाच भगवान् आत्मनात्मानं राम उत्तमकल्पकैः ।
सर्वदेवमयं देवमीजे ऽथाचार्यवान् मखैः

0 śrīśuka uvāca bhagavān ātmanātmānaṃ rāma uttamakalpakaiḥ |
sarvadevamayaṃ devamīje 'thācāryavān makhaiḥ

---

09.11.002

होत्रे ऽददाद्दिशं प्राचीं ब्रह्मणे दक्षिणां प्रभुः ।
अध्वर्यवे प्रतीचीं वा उत्तरां सामगाय सः

hotre 'dadāddiśaṃ prācīṃ brahmaṇe dakṣiṇāṃ prabhuḥ |
adhvaryave pratīcīṃ vā uttarāṃ sāmagāya saḥ

---

09.11.003

आचार्याय ददौ शेषां यावती भूस्तदन्तरा ।
अन्यमान इदं कृत्स्नं ब्राह्मणो ऽर्हति निःस्पृहः

ācāryāya dadau śeṣāṃ yāvatī bhūstadantarā |
anyamāna idaṃ kṛtsnaṃ brāhmaṇo 'rhati niḥspṛhaḥ

---

09.11.004

इत्ययं तदलङ्कार वासोभ्यामवशेषितः ।
तथा राज्ञ्यपि वैदेही सौमङ्गल्यावशेषिता

ityayaṃ tadalaṅkāra vāsobhyāmavaśeṣitaḥ |
tathā rājñyapi vaidehī saumaṅgalyāvaśeṣitā

---

09.11.005

ते तु ब्राह्मणदेवस्य वात्सल्यं वीक्ष्य संस्तुतम् ।
प्रीताः क्लिन्नधियस्तस्मै प्रत्यर्प्येदं बभाषिरे

te tu brāhmaṇadevasya vātsalyaṃ vīkṣya saṃstutam |
prītāḥ klinnadhiyastasmai pratyarpyedaṃ babhāṣire

---

09.11.006

अप्रत्तं नस्त्वया किं नु भगवन् भुवनेश्वर ।
यन् नो ऽन्तर्हृदयं विश्य तमो हंसि स्वरोचिषा

aprattaṃ nastvayā kiṃ nu bhagavan bhuvaneśvara |
yan no 'ntarhṛdayaṃ viśya tamo haṃsi svarociṣā

---

09.11.007

नमो ब्रह्मण्यदेवाय रामायाकुण्ठमेधसे ।
उत्तमश्लोकधुर्याय न्यस्तदण्डार्पिताङ्घ्रये

namo brahmaṇyadevāya rāmāyākuṇṭhamedhase |
uttamaślokadhuryāya nyastadaṇḍārpitāṅghraye

---

09.11.008

कदाचिल् लोकजिज्ञासुर्गूढो रात्र्यामलक्षितः ।
चरन् वाचो ऽशृणोद्रामो भार्यामुद्दिश्य कस्यचित्

kadācil lokajijñāsurgūḍho rātryāmalakṣitaḥ |
caran vāco 'śṛṇodrāmo bhāryāmuddiśya kasyacit

---

09.11.009

नाहं बिभर्मि त्वां दुष्टामसतीं परवेश्मगाम् ।
स्त्रैणो हि बिभृयात् सीतां रामो नाहं भजे पुनः

nāhaṃ bibharmi tvāṃ duṣṭāmasatīṃ paraveśmagām |
straiṇo hi bibhṛyāt sītāṃ rāmo nāhaṃ bhaje punaḥ

---

09.11.010

इति लोकाद्बहुमुखाद्दुराराध्यादसंविदः ।
पत्या भीतेन सा त्यक्ता प्राप्ता प्राचेतसाश्रमम्

iti lokādbahumukhāddurārādhyādasaṃvidaḥ |
patyā bhītena sā tyaktā prāptā prācetasāśramam

---

09.11.011

अन्तर्वत्न्यागते काले यमौ सा सुषुवे सुतौ ।
कुशो लव इति ख्यातौ तयोश्चक्रे क्रिया मुनिः

antarvatnyāgate kāle yamau sā suṣuve sutau |
kuśo lava iti khyātau tayoścakre kriyā muniḥ

---

09.11.012

अङ्गदश्चित्रकेतुश्च लक्ष्मणस्यात्मजौ स्मृतौ ।
तक्षः पुष्कल इत्यास्तां भरतस्य महीपते

aṅgadaścitraketuśca lakṣmaṇasyātmajau smṛtau |
takṣaḥ puṣkala ityāstāṃ bharatasya mahīpate

---

09.11.013

सुबाहुः श्रुतसेनश्च शत्रुघ्नस्य बभूवतुः ।
गन्धर्वान् कोटिशो जघ्ने भरतो विजये दिशाम्

subāhuḥ śrutasenaśca śatrughnasya babhūvatuḥ |
gandharvān koṭiśo jaghne bharato vijaye diśām

---

09.11.014

तदीयं धनमानीय सर्वं राज्ञे न्यवेदयत् ।
शत्रुघ्नश्च मधोः पुत्रं लवणं नाम राक्षसम् ।
हत्वा मधुवने चक्रे मथुरां नाम वै पुरीम्

tadīyaṃ dhanamānīya sarvaṃ rājñe nyavedayat |
śatrughnaśca madhoḥ putraṃ lavaṇaṃ nāma rākṣasam |
hatvā madhuvane cakre mathurāṃ nāma vai purīm

---

09.11.015

मुनौ निक्षिप्य तनयौ सीता भर्त्रा विवासिता ।
ध्यायन्ती रामचरणौ विवरं प्रविवेश ह

munau nikṣipya tanayau sītā bhartrā vivāsitā |
dhyāyantī rāmacaraṇau vivaraṃ praviveśa ha

---

09.11.016

तच् छ्रुत्वा भगवान् रामो रुन्धन्नपि धिया शुचः ।
स्मरंस्तस्या गुणांस्तांस्तान् नाशक्नोद्रोद्धुमीश्वरः

tac chrutvā bhagavān rāmo rundhannapi dhiyā śucaḥ |
smaraṃstasyā guṇāṃstāṃstān nāśaknodroddhumīśvaraḥ

---

09.11.017

स्त्रीपुंप्रसङ्ग एतादृक् सर्वत्र त्रासमावहः ।
अपीश्वराणां किमुत ग्राम्यस्य गृहचेतसः

strīpuṃprasaṅga etādṛk sarvatra trāsamāvahaḥ |
apīśvarāṇāṃ kimuta grāmyasya gṛhacetasaḥ

---

09.11.018

तत ऊर्ध्वं ब्रह्मचर्यं धार्यन्नजुहोत् प्रभुः ।
त्रयोदशाब्दसाहस्रमग्निहोत्रमखण्डितम्

tata ūrdhvaṃ brahmacaryaṃ dhāryannajuhot prabhuḥ |
trayodaśābdasāhasramagnihotramakhaṇḍitam

---

09.11.019

स्मरतां हृदि विन्यस्य विद्धं दण्डककण्टकैः ।
स्वपादपल्लवं राम आत्मज्योतिरगात् ततः

smaratāṃ hṛdi vinyasya viddhaṃ daṇḍakakaṇṭakaiḥ |
svapādapallavaṃ rāma ātmajyotiragāt tataḥ

---

09.11.021

• //यस्यामलं नृपसदःसु यशो ऽधुनापि $ गायन्त्यघघ्नमृषयो दिगिभेन्द्रपट्टम् &यस्यामलं नृपसदःसु यशो ऽधुनापि $ गायन्त्यघघ्नमृषयो दिगिभेन्द्रपट्टम् &तं नाकपालवसुपालकिरीटजुष्ट % पादाम्बुजं रघुपतिं शरणं प्रपद्ये

** //yasyāmalaṃ nṛpasadaḥsu yaśo 'dhunāpi $ gāyantyaghaghnamṛṣayo digibhendrapaṭṭam &yasyāmalaṃ nṛpasadaḥsu yaśo 'dhunāpi $ gāyantyaghaghnamṛṣayo digibhendrapaṭṭam &taṃ nākapālavasupālakirīṭajuṣṭa % pādāmbujaṃ raghupatiṃ śaraṇaṃ prapadye*

---

09.11.022

• ॥
  स यैः स्पृष्टो ऽभिदृष्टो वा संविष्टो ऽनुगतो ऽपि वा ।
  कोसलास्ते ययुः स्थानं यत्र गच्छन्ति योगिनः

** // sa yaiḥ spṛṣṭo 'bhidṛṣṭo vā saṃviṣṭo 'nugato 'pi vā |*
kosalāste yayuḥ sthānaṃ yatra gacchanti yoginaḥ

---

09.11.023

पुरुषो रामचरितं श्रवणैरुपधारयन् ।
आनृशंस्यपरो राजन् कर्मबन्धैर्विमुच्यते

puruṣo rāmacaritaṃ śravaṇairupadhārayan |
ānṛśaṃsyaparo rājan karmabandhairvimucyate

---

09.11.024

0 श्रीराजोवाच कथं स भगवान् रामो भ्रात्-न् वा स्वयमात्मनः ।
तस्मिन् वा ते ऽन्ववर्तन्त प्रजाः पौराश्च ईश्वरे

0 śrīrājovāca kathaṃ sa bhagavān rāmo bhrāt-n vā svayamātmanaḥ |
tasmin vā te 'nvavartanta prajāḥ paurāśca īśvare

---

09.11.025

0 श्रीबादरायणिरुवाच अथादिशद्दिग्विजये भ्रात्-ंस्त्रिभुवनेश्वरः ।
आत्मानं दर्शयन् स्वानां पुरीमैक्षत सानुगः

0 śrībādarāyaṇiruvāca athādiśaddigvijaye bhrāt-ṃstribhuvaneśvaraḥ |
ātmānaṃ darśayan svānāṃ purīmaikṣata sānugaḥ

---

09.11.026

आसिक्तमार्गां गन्धोदैः करिणां मदशीकरैः ।
स्वामिनं प्राप्तमालोक्य मत्तां वा सुतरामिव

āsiktamārgāṃ gandhodaiḥ kariṇāṃ madaśīkaraiḥ |
svāminaṃ prāptamālokya mattāṃ vā sutarāmiva

---

09.11.027

प्रासादगोपुरसभा चैत्यदेवगृहादिषु ।
विन्यस्तहेमकलशैः पताकाभिश्च मण्डिताम्

prāsādagopurasabhā caityadevagṛhādiṣu |
vinyastahemakalaśaiḥ patākābhiśca maṇḍitām

---

09.11.028

पूगैः सवृन्तै रम्भाभिः पट्टिकाभिः सुवाससाम् ।
आदर्शैरंशुकैः स्रग्भिः कृतकौतुकतोरणाम्

pūgaiḥ savṛntai rambhābhiḥ paṭṭikābhiḥ suvāsasām |
ādarśairaṃśukaiḥ sragbhiḥ kṛtakautukatoraṇām

---

09.11.029

तमुपेयुस्तत्र तत्र पौरा अर्हणपाणयः ।
आशिषो युयुजुर्देव पाहीमां प्राक् त्वयोद्धृताम्

tamupeyustatra tatra paurā arhaṇapāṇayaḥ |
āśiṣo yuyujurdeva pāhīmāṃ prāk tvayoddhṛtām

---

09.11.030

ततः प्रजा वीक्ष्य पतिं चिरागतं दिदृक्षयोत्सृष्टगृहाः स्त्रियो नराः ।
आरुह्य हर्म्याण्यरविन्दलोचनम् अतृप्तनेत्राः कुसुमैरवाकिरन्

tataḥ prajā vīkṣya patiṃ cirāgataṃ didṛkṣayotsṛṣṭagṛhāḥ striyo narāḥ |
āruhya harmyāṇyaravindalocanam atṛptanetrāḥ kusumairavākiran

---

09.11.031

अथ प्रविष्टः स्वगृहं जुष्टं स्वैः पूर्वराजभिः ।
अनन्ताखिलकोषाढ्यमनर्घ्योरुपरिच्छदम्

atha praviṣṭaḥ svagṛhaṃ juṣṭaṃ svaiḥ pūrvarājabhiḥ |
anantākhilakoṣāḍhyamanarghyoruparicchadam

---

09.11.032

विद्रुमोदुम्बरद्वारैर्वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तिभिः ।
स्थलैर्मारकतैः स्वच्छैर्भ्राजत्स्फटिकभित्तिभिः

vidrumodumbaradvārairvaidūryastambhapaṅktibhiḥ |
sthalairmārakataiḥ svacchairbhrājatsphaṭikabhittibhiḥ

---

09.11.033

चित्रस्रग्भिः पट्टिकाभिर्वासोमणिगणांशुकैः ।
मुक्ताफलैश्चिदुल्लासैः कान्तकामोपपत्तिभिः

citrasragbhiḥ paṭṭikābhirvāsomaṇigaṇāṃśukaiḥ |
muktāphalaiścidullāsaiḥ kāntakāmopapattibhiḥ

---

09.11.034

धूपदीपैः सुरभिभिर्मण्डितं पुष्पमण्डनैः ।
स्त्रीपुम्भिः सुरसङ्काशैर्जुष्टं भूषणभूषणैः

dhūpadīpaiḥ surabhibhirmaṇḍitaṃ puṣpamaṇḍanaiḥ |
strīpumbhiḥ surasaṅkāśairjuṣṭaṃ bhūṣaṇabhūṣaṇaiḥ

---

09.11.035

तस्मिन् स भगवान् रामः स्निग्धया प्रिययेष्टया ।
रेमे स्वारामधीराणामृषभः सीतया किल

tasmin sa bhagavān rāmaḥ snigdhayā priyayeṣṭayā |
reme svārāmadhīrāṇāmṛṣabhaḥ sītayā kila

---

09.11.036

बुभुजे च यथाकालं कामान् धर्ममपीडयन् ।
वर्षपूगान् बहून् नॄणामभिध्याताङ्घ्रिपल्लवः

bubhuje ca yathākālaṃ kāmān dharmamapīḍayan |
varṣapūgān bahūn nṝṇāmabhidhyātāṅghripallavaḥ

09.12.001

0 श्रीशुक उवाच कुशस्य चातिथिस्तस्मान् निषधस्तत्सुतो नभः ।
पुण्डरीको ऽथ तत्पुत्रः क्षेमधन्वाभवत् ततः

0 śrīśuka uvāca kuśasya cātithistasmān niṣadhastatsuto nabhaḥ |
puṇḍarīko 'tha tatputraḥ kṣemadhanvābhavat tataḥ

---

09.12.002

देवानीकस्ततो ऽनीहः पारियात्रो ऽथ तत्सुतः ।
ततो बलस्थलस्तस्माद्वज्रनाभो ऽर्कसम्भवः

devānīkastato 'nīhaḥ pāriyātro 'tha tatsutaḥ |
tato balasthalastasmādvajranābho 'rkasambhavaḥ

---

09.12.003

सगणस्तत्सुतस्तस्माद्विधृतिश्चाभवत् सुतः ।
ततो हिरण्यनाभो ऽभूद्योगाचार्यस्तु जैमिनेः

sagaṇastatsutastasmādvidhṛtiścābhavat sutaḥ |
tato hiraṇyanābho 'bhūdyogācāryastu jaimineḥ

---

09.12.004

शिष्यः कौशल्य आध्यात्मं याज्ञवल्क्यो ऽध्यगाद्यतः ।
योगं महोदयमृषिर्हृदयग्रन्थिभेदकम्

śiṣyaḥ kauśalya ādhyātmaṃ yājñavalkyo 'dhyagādyataḥ |
yogaṃ mahodayamṛṣirhṛdayagranthibhedakam

---

09.12.005

पुष्पो हिरण्यनाभस्य ध्रुवसन्धिस्ततो ऽभवत् ।
सुदर्शनो ऽथाग्निवर्णः शीघ्रस्तस्य मरुः सुतः

puṣpo hiraṇyanābhasya dhruvasandhistato 'bhavat |
sudarśano 'thāgnivarṇaḥ śīghrastasya maruḥ sutaḥ

---

09.12.006

सो ऽसाव् आस्ते योगसिद्धः कलापग्राममास्थितः ।
कलेरन्ते सूर्यवंशं नष्टं भावयिता पुनः

so 'sāv āste yogasiddhaḥ kalāpagrāmamāsthitaḥ |
kalerante sūryavaṃśaṃ naṣṭaṃ bhāvayitā punaḥ

---

09.12.007

तस्मात् प्रसुश्रुतस्तस्य सन्धिस्तस्याप्यमर्षणः ।
महस्वांस्तत्सुतस्तस्माद्विश्वबाहुरजायत

tasmāt prasuśrutastasya sandhistasyāpyamarṣaṇaḥ |
mahasvāṃstatsutastasmādviśvabāhurajāyata

---

09.12.008

ततः प्रसेनजित् तस्मात् तक्षको भविता पुनः ।
ततो बृहद्बलो यस्तु पित्रा ते समरे हतः

tataḥ prasenajit tasmāt takṣako bhavitā punaḥ |
tato bṛhadbalo yastu pitrā te samare hataḥ

---

09.12.009

एते हीक्ष्वाकुभूपाला अतीताः शृण्व् अनागतान् ।
बृहद्बलस्य भविता पुत्रो नाम्ना बृहद्रणः

ete hīkṣvākubhūpālā atītāḥ śṛṇv anāgatān |
bṛhadbalasya bhavitā putro nāmnā bṛhadraṇaḥ

---

09.12.010

ऊरुक्रियः सुतस्तस्य वत्सवृद्धो भविष्यति ।
प्रतिव्योमस्ततो भानुर्दिवाको वाहिनीपतिः

ūrukriyaḥ sutastasya vatsavṛddho bhaviṣyati |
prativyomastato bhānurdivāko vāhinīpatiḥ

---

09.12.011

सहदेवस्ततो वीरो बृहदश्वो ऽथ भानुमान् ।
प्रतीकाश्वो भानुमतः सुप्रतीको ऽथ तत्सुतः

sahadevastato vīro bṛhadaśvo 'tha bhānumān |
pratīkāśvo bhānumataḥ supratīko 'tha tatsutaḥ

---

09.12.012

भविता मरुदेवो ऽथ सुनक्षत्रो ऽथ पुष्करः ।
तस्यान्तरिक्षस्तत्पुत्रः सुतपास्तदमित्रजित्

bhavitā marudevo 'tha sunakṣatro 'tha puṣkaraḥ |
tasyāntarikṣastatputraḥ sutapāstadamitrajit

---

09.12.013

बृहद्राजस्तु तस्यापि बर्हिस्तस्मात् कृतञ्जयः ।
रणञ्जयस्तस्य सुतः सञ्जयो भविता ततः

bṛhadrājastu tasyāpi barhistasmāt kṛtañjayaḥ |
raṇañjayastasya sutaḥ sañjayo bhavitā tataḥ

---

09.12.014

तस्माच् छाक्यो ऽथ शुद्धोदो लाङ्गलस्तत्सुतः स्मृतः ।
ततः प्रसेनजित् तस्मात् क्षुद्रको भविता ततः

tasmāc chākyo 'tha śuddhodo lāṅgalastatsutaḥ smṛtaḥ |
tataḥ prasenajit tasmāt kṣudrako bhavitā tataḥ

---

09.12.015

रणको भविता तस्मात् सुरथस्तनयस्ततः ।
सुमित्रो नाम निष्ठान्त एते बार्हद्बलान्वयाः

raṇako bhavitā tasmāt surathastanayastataḥ |
sumitro nāma niṣṭhānta ete bārhadbalānvayāḥ

---

09.12.016

इक्ष्वाकूणामयं वंशः सुमित्रान्तो भविष्यति ।
यतस्तं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कलौ

ikṣvākūṇāmayaṃ vaṃśaḥ sumitrānto bhaviṣyati |
yatastaṃ prāpya rājānaṃ saṃsthāṃ prāpsyati vai kalau

09.13.001

0 श्रीशुक उवाच निमिरिक्ष्वाकुतनयो वसिष्ठमवृतर्त्विजम् ।
आरभ्य सत्रं सो ऽप्याह शक्रेण प्राग् वृतो ऽस्मि भोः

0 śrīśuka uvāca nimirikṣvākutanayo vasiṣṭhamavṛtartvijam |
ārabhya satraṃ so 'pyāha śakreṇa prāg vṛto 'smi bhoḥ

---

09.13.002

तं निर्वर्त्यागमिष्यामि तावन् मां प्रतिपालय ।
तूष्णीमासीद्गृहपतिः सो ऽपीन्द्रस्याकरोन् मखम्

taṃ nirvartyāgamiṣyāmi tāvan māṃ pratipālaya |
tūṣṇīmāsīdgṛhapatiḥ so 'pīndrasyākaron makham

---

09.13.003

निमित्तश्चलमिदं विद्वान् सत्रमारभतामात्मवान् ।
ऋत्विग्भिरपरैस्तावन् नागमद्यावता गुरुः

nimittaścalamidaṃ vidvān satramārabhatāmātmavān |
ṛtvigbhiraparaistāvan nāgamadyāvatā guruḥ

---

09.13.004

शिष्यव्यतिक्रमं वीक्ष्य तं निर्वर्त्यागतो गुरुः ।
अशपत् पतताद्देहो निमेः पण्डितमानिनः

śiṣyavyatikramaṃ vīkṣya taṃ nirvartyāgato guruḥ |
aśapat patatāddeho nimeḥ paṇḍitamāninaḥ

---

09.13.005

निमिः प्रतिददौ शापं गुरवे ऽधर्मवर्तिने ।
तवापि पतताद्देहो लोभाद्धर्ममजानतः

nimiḥ pratidadau śāpaṃ gurave 'dharmavartine |
tavāpi patatāddeho lobhāddharmamajānataḥ

---

09.13.006

इत्युत्ससर्ज स्वं देहं निमिरध्यात्मकोविदः ।
मित्रावरुणयोर्जज्ञे उर्वश्यां प्रपितामहः

ityutsasarja svaṃ dehaṃ nimiradhyātmakovidaḥ |
mitrāvaruṇayorjajñe urvaśyāṃ prapitāmahaḥ

---

09.13.007

गन्धवस्तुषु तद्देहं निधाय मुनिसत्तमाः ।
समाप्ते सत्रयागे च देवान् ऊचुः समागतान्

gandhavastuṣu taddehaṃ nidhāya munisattamāḥ |
samāpte satrayāge ca devān ūcuḥ samāgatān

---

09.13.008

राज्ञो जीवतु देहो ऽयं प्रसन्नाः प्रभवो यदि ।
तथेत्युक्ते निमिः प्राह मा भून् मे देहबन्धनम्

rājño jīvatu deho 'yaṃ prasannāḥ prabhavo yadi |
tathetyukte nimiḥ prāha mā bhūn me dehabandhanam

---

09.13.009

यस्य योगं न वाञ्छन्ति वियोगभयकातराः ।
भजन्ति चरणाम्भोजं मुनयो हरिमेधसः

yasya yogaṃ na vāñchanti viyogabhayakātarāḥ |
bhajanti caraṇāmbhojaṃ munayo harimedhasaḥ

---

09.13.010

देहं नावरुरुत्से ऽहं दुःखशोकभयावहम् ।
सर्वत्रास्य यतो मृत्युर्मत्स्यानामुदके यथा

dehaṃ nāvarurutse 'haṃ duḥkhaśokabhayāvaham |
sarvatrāsya yato mṛtyurmatsyānāmudake yathā

---

09.13.011

0 देवा ऊचुः विदेह उष्यतां कामं लोचनेषु शरीरिणाम् ।
उन्मेषणनिमेषाभ्यां लक्षितो ऽध्यात्मसंस्थितः

0 devā ūcuḥ videha uṣyatāṃ kāmaṃ locaneṣu śarīriṇām |
unmeṣaṇanimeṣābhyāṃ lakṣito 'dhyātmasaṃsthitaḥ

---

09.13.012

अराजकभयं न्-णां मन्यमाना महर्षयः ।
देहं ममन्थुः स्म निमेः कुमारः समजायत

arājakabhayaṃ n-ṇāṃ manyamānā maharṣayaḥ |
dehaṃ mamanthuḥ sma nimeḥ kumāraḥ samajāyata

---

09.13.013

जन्मना जनकः सो ऽभूद्वैदेहस्तु विदेहजः ।
मिथिलो मथनाज् जातो मिथिला येन निर्मिता

janmanā janakaḥ so 'bhūdvaidehastu videhajaḥ |
mithilo mathanāj jāto mithilā yena nirmitā

---

09.13.014

तस्मादुदावसुस्तस्य पुत्रो ऽभून् नन्दिवर्धनः ।
ततः सुकेतुस्तस्यापि देवरातो महीपते

tasmādudāvasustasya putro 'bhūn nandivardhanaḥ |
tataḥ suketustasyāpi devarāto mahīpate

---

09.13.015

तस्माद्बृहद्रथस्तस्य महावीर्यः सुधृत्पिता ।
सुधृतेर्धृष्टकेतुर्वै हर्यश्वो ऽथ मरुस्ततः

tasmādbṛhadrathastasya mahāvīryaḥ sudhṛtpitā |
sudhṛterdhṛṣṭaketurvai haryaśvo 'tha marustataḥ

---

09.13.016

मरोः प्रतीपकस्तस्माज् जातः कृतरथो यतः ।
देवमीढस्तस्य पुत्रो विश्रुतो ऽथ महाधृतिः

maroḥ pratīpakastasmāj jātaḥ kṛtaratho yataḥ |
devamīḍhastasya putro viśruto 'tha mahādhṛtiḥ

---

09.13.017

कृतिरातस्ततस्तस्मान् महारोमा च तत्सुतः ।
स्वर्णरोमा सुतस्तस्य ह्रस्वरोमा व्यजायत

kṛtirātastatastasmān mahāromā ca tatsutaḥ |
svarṇaromā sutastasya hrasvaromā vyajāyata

---

09.13.018

ततः शीरध्वजो जज्ञे यज्ञार्थं कर्षतो महीम् ।
सीता शीराग्रतो जाता तस्मात् शीरध्वजः स्मृतः

tataḥ śīradhvajo jajñe yajñārthaṃ karṣato mahīm |
sītā śīrāgrato jātā tasmāt śīradhvajaḥ smṛtaḥ

---

09.13.019

कुशध्वजस्तस्य पुत्रस्ततो धर्मध्वजो नृपः ।
धर्मध्वजस्य द्वौ पुत्रौ कृतध्वजमितध्वजौ

kuśadhvajastasya putrastato dharmadhvajo nṛpaḥ |
dharmadhvajasya dvau putrau kṛtadhvajamitadhvajau

---

09.13.020

कृतध्वजात् केशिध्वजः खाण्डिक्यस्तु मितध्वजात् ।
कृतध्वजसुतो राजन्नात्मविद्याविशारदः

kṛtadhvajāt keśidhvajaḥ khāṇḍikyastu mitadhvajāt |
kṛtadhvajasuto rājannātmavidyāviśāradaḥ

---

09.13.021

खाण्डिक्यः कर्मतत्त्वज्ञो भीतः केशिध्वजाद्द्रुतः ।
भानुमांस्तस्य पुत्रो ऽभूच् छतद्युम्नस्तु तत्सुतः

khāṇḍikyaḥ karmatattvajño bhītaḥ keśidhvajāddrutaḥ |
bhānumāṃstasya putro 'bhūc chatadyumnastu tatsutaḥ

---

09.13.022

शुचिस्तु तनयस्तस्मात् सनद्वाजः सुतो ऽभवत् ।
ऊर्जकेतुः सनद्वाजादजो ऽथ पुरुजित् सुतः

śucistu tanayastasmāt sanadvājaḥ suto 'bhavat |
ūrjaketuḥ sanadvājādajo 'tha purujit sutaḥ

---

09.13.023

अरिष्टनेमिस्तस्यापि श्रुतायुस्तत् सुपार्श्वकः ।
ततश्चित्ररथो यस्य क्षेमाधिर्मिथिलाधिपः

ariṣṭanemistasyāpi śrutāyustat supārśvakaḥ |
tataścitraratho yasya kṣemādhirmithilādhipaḥ

---

09.13.024

तस्मात् समरथस्तस्य सुतः सत्यरथस्ततः ।
आसीदुपगुरुस्तस्मादुपगुप्तो ऽग्निसम्भवः

tasmāt samarathastasya sutaḥ satyarathastataḥ |
āsīdupagurustasmādupagupto 'gnisambhavaḥ

---

09.13.025

वस्वनन्तो ऽथ तत्पुत्रो युयुधो यत् सुभाषणः ।
श्रुतस्ततो जयस्तस्माद्विजयो ऽस्मादृतः सुतः

vasvananto 'tha tatputro yuyudho yat subhāṣaṇaḥ |
śrutastato jayastasmādvijayo 'smādṛtaḥ sutaḥ

---

09.13.026

शुनकस्तत्सुतो जज्ञे वीतहव्यो धृतिस्ततः ।
बहुलाश्वो धृतेस्तस्य कृतिरस्य महावशी

śunakastatsuto jajñe vītahavyo dhṛtistataḥ |
bahulāśvo dhṛtestasya kṛtirasya mahāvaśī

---

09.13.027

एते वै मैथिला राजन्नात्मविद्याविशारदाः ।
योगेश्वरप्रसादेन द्वन्द्वैर्मुक्ता गृहेष्व् अपि

ete vai maithilā rājannātmavidyāviśāradāḥ |
yogeśvaraprasādena dvandvairmuktā gṛheṣv api

09.14.001

0 श्रीशुक उवाच अथातः श्रूयतां राजन् वंशः सोमस्य पावनः ।
यस्मिन्नैलादयो भूपाः कीर्त्यन्ते पुण्यकीर्तयः

0 śrīśuka uvāca athātaḥ śrūyatāṃ rājan vaṃśaḥ somasya pāvanaḥ |
yasminnailādayo bhūpāḥ kīrtyante puṇyakīrtayaḥ

---

09.14.002

सहस्रशिरसः पुंसो नाभिह्रदसरोरुहात् ।
जातस्यासीत् सुतो धातुरत्रिः पितृसमो गुणैः

sahasraśirasaḥ puṃso nābhihradasaroruhāt |
jātasyāsīt suto dhāturatriḥ pitṛsamo guṇaiḥ

---

09.14.003

तस्य दृग्भ्यो ऽभवत् पुत्रः सोमो ऽमृतमयः किल ।
विप्रौषध्युडुगणानां ब्रह्मणा कल्पितः पतिः

tasya dṛgbhyo 'bhavat putraḥ somo 'mṛtamayaḥ kila |
viprauṣadhyuḍugaṇānāṃ brahmaṇā kalpitaḥ patiḥ

---

09.14.004

सो ऽयजद्राजसूयेन विजित्य भुवनत्रयम् ।
पत्नीं बृहस्पतेर्दर्पात् तारां नामाहरद्बलात्

so 'yajadrājasūyena vijitya bhuvanatrayam |
patnīṃ bṛhaspaterdarpāt tārāṃ nāmāharadbalāt

---

09.14.005

यदा स देवगुरुणा याचितो ऽभीक्ष्णशो मदात् ।
नात्यजत् तत्कृते जज्ञे सुरदानवविग्रहः

yadā sa devaguruṇā yācito 'bhīkṣṇaśo madāt |
nātyajat tatkṛte jajñe suradānavavigrahaḥ

---

09.14.006

शुक्रो बृहस्पतेर्द्वेषादग्रहीत् सासुरोडुपम् ।
हरो गुरुसुतं स्नेहात् सर्वभूतगणावृतः

śukro bṛhaspaterdveṣādagrahīt sāsuroḍupam |
haro gurusutaṃ snehāt sarvabhūtagaṇāvṛtaḥ

---

09.14.007

सर्वदेवगणोपेतो महेन्द्रो गुरुमन्वयात् ।
सुरासुरविनाशो ऽभूत् समरस्तारकामयः

sarvadevagaṇopeto mahendro gurumanvayāt |
surāsuravināśo 'bhūt samarastārakāmayaḥ

---

09.14.008

निवेदितो ऽथाङ्गिरसा सोमं निर्भर्त्स्य विश्वकृत् ।
तारां स्वभर्त्रे प्रायच्छदन्तर्वत्नीमवैत् पतिः

nivedito 'thāṅgirasā somaṃ nirbhartsya viśvakṛt |
tārāṃ svabhartre prāyacchadantarvatnīmavait patiḥ

---

09.14.009

त्यज त्यजाशु दुष्प्रज्ञे मत्क्षेत्रादाहितं परैः ।
नाहं त्वां भस्मसात् कुर्यां स्त्रियं सान्तानिके ऽसति

tyaja tyajāśu duṣprajñe matkṣetrādāhitaṃ paraiḥ |
nāhaṃ tvāṃ bhasmasāt kuryāṃ striyaṃ sāntānike 'sati

---

09.14.010

तत्याज व्रीडिता तारा कुमारं कनकप्रभम् ।
स्पृहामाङ्गिरसश्चक्रे कुमारे सोम एव च

tatyāja vrīḍitā tārā kumāraṃ kanakaprabham |
spṛhāmāṅgirasaścakre kumāre soma eva ca

---

09.14.011

ममायं न तवेत्युच्चैस्तस्मिन् विवदमानयोः ।
पप्रच्छुरृषयो देवा नैवोचे व्रीडिता तु सा

mamāyaṃ na tavetyuccaistasmin vivadamānayoḥ |
papracchurṛṣayo devā naivoce vrīḍitā tu sā

---

09.14.012

कुमारो मातरं प्राह कुपितो ऽलीकलज्जया ।
किं न वचस्यसद्वृत्ते आत्मावद्यं वदाशु मे

kumāro mātaraṃ prāha kupito 'līkalajjayā |
kiṃ na vacasyasadvṛtte ātmāvadyaṃ vadāśu me

---

09.14.013

ब्रह्मा तां रह आहूय समप्राक्षीच् च सान्त्वयन् ।
सोमस्येत्याह शनकैः सोमस्तं तावदग्रहीत्

brahmā tāṃ raha āhūya samaprākṣīc ca sāntvayan |
somasyetyāha śanakaiḥ somastaṃ tāvadagrahīt

---

09.14.014

तस्यात्मयोनिरकृत बुध इत्यभिधां नृप ।
बुद्ध्या गम्भीरया येन पुत्रेणापोडुराण् मुदम्

tasyātmayonirakṛta budha ityabhidhāṃ nṛpa |
buddhyā gambhīrayā yena putreṇāpoḍurāṇ mudam

---

09.14.015

ततः पुरूरवा जज्ञे इलायां य उदाहृतः ।
तस्य रूपगुणौदार्य शीलद्रविणविक्रमान्

tataḥ purūravā jajñe ilāyāṃ ya udāhṛtaḥ |
tasya rūpaguṇaudārya śīladraviṇavikramān

---

09.14.016

श्रुत्वोर्वशीन्द्रभवने गीयमानान् सुरर्षिणा ।
तदन्तिकमुपेयाय देवी स्मरशरार्दिता

śrutvorvaśīndrabhavane gīyamānān surarṣiṇā |
tadantikamupeyāya devī smaraśarārditā

---

09.14.017

मित्रावरुणयोः शापादापन्ना नरलोकताम् ।
निशम्य पुरुषश्रेष्ठं कन्दर्पमिव रूपिणम् ।
धृतिं विष्टभ्य ललना उपतस्थे तदन्तिके

mitrāvaruṇayoḥ śāpādāpannā naralokatām |
niśamya puruṣaśreṣṭhaṃ kandarpamiva rūpiṇam |
dhṛtiṃ viṣṭabhya lalanā upatasthe tadantike

---

09.14.018

स तां विलोक्य नृपतिर्हर्षेणोत्फुल्ललोचनः ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा देवीं हृष्टतनूरुहः

sa tāṃ vilokya nṛpatirharṣeṇotphullalocanaḥ |
uvāca ślakṣṇayā vācā devīṃ hṛṣṭatanūruhaḥ

---

09.14.019

0 श्रीराजोवाच स्वागतं ते वरारोहे आस्यतां करवाम किम् ।
संरमस्व मया साकं रतिर्नौ शाश्वतीः समाः

0 śrīrājovāca svāgataṃ te varārohe āsyatāṃ karavāma kim |
saṃramasva mayā sākaṃ ratirnau śāśvatīḥ samāḥ

---

09.14.020

0 उर्वश्युवाच कस्यास्त्वयि न सज्जेत मनो दृष्टिश्च सुन्दर ।
यदङ्गान्तरमासाद्य च्यवते ह रिरंसया

0 urvaśyuvāca kasyāstvayi na sajjeta mano dṛṣṭiśca sundara |
yadaṅgāntaramāsādya cyavate ha riraṃsayā

---

09.14.021

एताव् उरणकौ राजन् न्यासौ रक्षस्व मानद ।
संरंस्ये भवता साकं श्लाघ्यः स्त्रीणां वरः स्मृतः

etāv uraṇakau rājan nyāsau rakṣasva mānada |
saṃraṃsye bhavatā sākaṃ ślāghyaḥ strīṇāṃ varaḥ smṛtaḥ

---

09.14.022

घृतं मे वीर भक्ष्यं स्यान् नेक्षे त्वान्यत्र मैथुनात् ।
विवाससं तत् तथेति प्रतिपेदे महामनाः

ghṛtaṃ me vīra bhakṣyaṃ syān nekṣe tvānyatra maithunāt |
vivāsasaṃ tat tatheti pratipede mahāmanāḥ

---

09.14.023

अहो रूपमहो भावो नरलोकविमोहनम् ।
को न सेवेत मनुजो देवीं त्वां स्वयमागताम्

aho rūpamaho bhāvo naralokavimohanam |
ko na seveta manujo devīṃ tvāṃ svayamāgatām

---

09.14.024

तया स पुरुषश्रेष्ठो रमयन्त्या यथार्हतः ।
रेमे सुरविहारेषु कामं चैत्ररथादिषु

tayā sa puruṣaśreṣṭho ramayantyā yathārhataḥ |
reme suravihāreṣu kāmaṃ caitrarathādiṣu

---

09.14.025

रममाणस्तया देव्या पद्मकिञ्जल्कगन्धया ।
तन्मुखामोदमुषितो मुमुदे ऽहर्गणान् बहून्

ramamāṇastayā devyā padmakiñjalkagandhayā |
tanmukhāmodamuṣito mumude 'hargaṇān bahūn

---

09.14.026

अपश्यन्नुर्वशीमिन्द्रो गन्धर्वान् समचोदयत् ।
उर्वशीरहितं मह्यमास्थानं नातिशोभते

apaśyannurvaśīmindro gandharvān samacodayat |
urvaśīrahitaṃ mahyamāsthānaṃ nātiśobhate

---

09.14.027

ते उपेत्य महारात्रे तमसि प्रत्युपस्थिते ।
उर्वश्या उरणौ जह्रुर्न्यस्तौ राजनि जायया

te upetya mahārātre tamasi pratyupasthite |
urvaśyā uraṇau jahrurnyastau rājani jāyayā

---

09.14.028

निशम्याक्रन्दितं देवी पुत्रयोर्नीयमानयोः ।
हतास्म्यहं कुनाथेन नपुंसा वीरमानिना

niśamyākranditaṃ devī putrayornīyamānayoḥ |
hatāsmyahaṃ kunāthena napuṃsā vīramāninā

---

09.14.029

यद्विश्रम्भादहं नष्टा हृतापत्या च दस्युभिः ।
यः शेते निशि सन्त्रस्तो यथा नारी दिवा पुमान्

yadviśrambhādahaṃ naṣṭā hṛtāpatyā ca dasyubhiḥ |
yaḥ śete niśi santrasto yathā nārī divā pumān

---

09.14.030

इति वाक्सायकैर्बिद्धः प्रतोत्त्रैरिव कुञ्जरः ।
निशि निस्त्रिंशमादाय विवस्त्रो ऽभ्यद्रवद्रुषा

iti vāksāyakairbiddhaḥ pratottrairiva kuñjaraḥ |
niśi nistriṃśamādāya vivastro 'bhyadravadruṣā

---

09.14.031

ते विसृज्योरणौ तत्र व्यद्योतन्त स्म विद्युतः ।
आदाय मेषाव् आयान्तं नग्नमैक्षत सा पतिम्

te visṛjyoraṇau tatra vyadyotanta sma vidyutaḥ |
ādāya meṣāv āyāntaṃ nagnamaikṣata sā patim

---

09.14.032

ऐलो ऽपि शयने जायामपश्यन् विमना इव ।
तच्चित्तो विह्वलः शोचन् बभ्रामोन्मत्तवन् महीम्

ailo 'pi śayane jāyāmapaśyan vimanā iva |
taccitto vihvalaḥ śocan babhrāmonmattavan mahīm

---

09.14.033

स तां वीक्ष्य कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यां च तत्सखीः ।
पञ्च प्रहृष्टवदनः प्राह सूक्तं पुरूरवाः

sa tāṃ vīkṣya kurukṣetre sarasvatyāṃ ca tatsakhīḥ |
pañca prahṛṣṭavadanaḥ prāha sūktaṃ purūravāḥ

---

09.14.034

अहो जाये तिष्ठ तिष्ठ घोरे न त्यक्तुमर्हसि ।
मां त्वमद्याप्यनिर्वृत्य वचांसि कृणवावहै

aho jāye tiṣṭha tiṣṭha ghore na tyaktumarhasi |
māṃ tvamadyāpyanirvṛtya vacāṃsi kṛṇavāvahai

---

09.14.035

सुदेहो ऽयं पतत्यत्र देवि दूरं हृतस्त्वया ।
खादन्त्येनं वृका गृध्रास्त्वत्प्रसादस्य नास्पदम्

sudeho 'yaṃ patatyatra devi dūraṃ hṛtastvayā |
khādantyenaṃ vṛkā gṛdhrāstvatprasādasya nāspadam

---

09.14.036

0 उर्वश्युवाच मा मृथाः पुरुषो ऽसि त्वं मा स्म त्वाद्युर्वृका इमे ।
क्वापि सख्यं न वै स्त्रीणां वृकाणां हृदयं यथा

0 urvaśyuvāca mā mṛthāḥ puruṣo 'si tvaṃ mā sma tvādyurvṛkā ime |
kvāpi sakhyaṃ na vai strīṇāṃ vṛkāṇāṃ hṛdayaṃ yathā

---

09.14.037

स्त्रियो ह्यकरुणाः क्रूरा दुर्मर्षाः प्रियसाहसाः ।
घ्नन्त्यल्पार्थे ऽपि विश्रब्धं पतिं भ्रातरमप्युत

striyo hyakaruṇāḥ krūrā durmarṣāḥ priyasāhasāḥ |
ghnantyalpārthe 'pi viśrabdhaṃ patiṃ bhrātaramapyuta

---

09.14.038

विधायालीकविश्रम्भमज्ञेषु त्यक्तसौहृदाः ।
नवं नवमभीप्सन्त्यः पुंश्चल्यः स्वैरवृत्तयः

vidhāyālīkaviśrambhamajñeṣu tyaktasauhṛdāḥ |
navaṃ navamabhīpsantyaḥ puṃścalyaḥ svairavṛttayaḥ

---

09.14.039

संवत्सरान्ते हि भवान् एकरात्रं मयेश्वरः ।
रंस्यत्यपत्यानि च ते भविष्यन्त्यपराणि भोः

saṃvatsarānte hi bhavān ekarātraṃ mayeśvaraḥ |
raṃsyatyapatyāni ca te bhaviṣyantyaparāṇi bhoḥ

---

09.14.040

अन्तर्वत्नीमुपालक्ष्य देवीं स प्रययौ पुरीम् ।
पुनस्तत्र गतो ऽब्दान्ते उर्वशीं वीरमातरम्

antarvatnīmupālakṣya devīṃ sa prayayau purīm |
punastatra gato 'bdānte urvaśīṃ vīramātaram

---

09.14.041

उपलभ्य मुदा युक्तः समुवास तया निशाम् ।
अथैनमुर्वशी प्राह कृपणं विरहातुरम्

upalabhya mudā yuktaḥ samuvāsa tayā niśām |
athainamurvaśī prāha kṛpaṇaṃ virahāturam

---

09.14.042

गन्धर्वान् उपधावेमांस्तुभ्यं दास्यन्ति मामिति ।
तस्य संस्तुवतस्तुष्टा अग्निस्थालीं ददुर्नृप ।
उर्वशीं मन्यमानस्तां सो ऽबुध्यत चरन् वने

gandharvān upadhāvemāṃstubhyaṃ dāsyanti māmiti |
tasya saṃstuvatastuṣṭā agnisthālīṃ dadurnṛpa |
urvaśīṃ manyamānastāṃ so 'budhyata caran vane

---

09.14.043

स्थालीं न्यस्य वने गत्वा गृहान् आध्यायतो निशि ।
त्रेतायां सम्प्रवृत्तायां मनसि त्रय्यवर्तत

sthālīṃ nyasya vane gatvā gṛhān ādhyāyato niśi |
tretāyāṃ sampravṛttāyāṃ manasi trayyavartata

---

09.14.044

स्थालीस्थानं गतो ऽश्वत्थं शमीगर्भं विलक्ष्य सः ।
तेन द्वे अरणी कृत्वा उर्वशीलोककाम्यया

sthālīsthānaṃ gato 'śvatthaṃ śamīgarbhaṃ vilakṣya saḥ |
tena dve araṇī kṛtvā urvaśīlokakāmyayā

---

09.14.045

उर्वशीं मन्त्रतो ध्यायन्नधरारणिमुत्तराम् ।
आत्मानमुभयोर्मध्ये यत् तत् प्रजननं प्रभुः

urvaśīṃ mantrato dhyāyannadharāraṇimuttarām |
ātmānamubhayormadhye yat tat prajananaṃ prabhuḥ

---

09.14.046

तस्य निर्मन्थनाज् जातो जातवेदा विभावसुः ।
त्रय्या स विद्यया राज्ञा पुत्रत्वे कल्पितस्त्रिवृत्

tasya nirmanthanāj jāto jātavedā vibhāvasuḥ |
trayyā sa vidyayā rājñā putratve kalpitastrivṛt

---

09.14.047

तेनायजत यज्ञेशं भगवन्तमधोक्षजम् ।
उर्वशीलोकमन्विच्छन् सर्वदेवमयं हरिम्

tenāyajata yajñeśaṃ bhagavantamadhokṣajam |
urvaśīlokamanvicchan sarvadevamayaṃ harim

---

09.14.048

एक एव पुरा वेदः प्रणवः सर्ववाङ्मयः ।
देवो नारायणो नान्य एको ऽग्निर्वर्ण एव च

eka eva purā vedaḥ praṇavaḥ sarvavāṅmayaḥ |
devo nārāyaṇo nānya eko 'gnirvarṇa eva ca

---

09.14.049

पुरूरवस एवासीत् त्रयी त्रेतामुखे नृप ।
अग्निना प्रजया राजा लोकं गान्धर्वमेयिवान्

purūravasa evāsīt trayī tretāmukhe nṛpa |
agninā prajayā rājā lokaṃ gāndharvameyivān