4. Bhāgavata Purāṇa (part 4 of 4)

10.52.001

0 श्री-शुक उवाच इत्थं सो ऽनग्रहीतो ऽन्ग कृष्णेनेक्ष्वाकु नन्दनः ।
तं परिक्रम्य सन्नम्य निश्चक्राम गुहा-मुखात्

0 śrī-śuka uvāca itthaṃ so 'nagrahīto 'nga kṛṣṇenekṣvāku nandanaḥ |
taṃ parikramya sannamya niścakrāma guhā-mukhāt

---

10.52.002

संवीक्ष्य क्षुल्लकान् मर्त्यान् पशून् वीरुद्-वनस्पतीन् ।
मत्वा कलि-युगं प्राप्तं जगाम दिशम् उत्तराम्

saṃvīkṣya kṣullakān martyān paśūn vīrud-vanaspatīn |
matvā kali-yugaṃ prāptaṃ jagāma diśam uttarām

---

10.52.003

तपः-श्रद्धा-युतो धीरो निःसङ्गो मुक्त-संशयः ।
समाधाय मनः कृष्णे प्राविशद् गन्धमादनम्

tapaḥ-śraddhā-yuto dhīro niḥsaṅgo mukta-saṃśayaḥ |
samādhāya manaḥ kṛṣṇe prāviśad gandhamādanam

---

10.52.004

बदर्य्-आश्रमम् आसाद्य नर-नारायणालयम् ।
सर्व-द्वन्द्व-सहः शान्तस् तपसाराधयद् धरिम्

badary-āśramam āsādya nara-nārāyaṇālayam |
sarva-dvandva-sahaḥ śāntas tapasārādhayad dharim

---

10.52.005

भगवान् पुनर् आव्रज्य पुरीं यवन-वेष्टिताम् ।
हत्वा म्लेच्छ-बलं निन्ये तदीयं द्वारकां धनम्

bhagavān punar āvrajya purīṃ yavana-veṣṭitām |
hatvā mleccha-balaṃ ninye tadīyaṃ dvārakāṃ dhanam

---

10.52.006

नीयमाने धने गोभिर् नृभिश् चाच्युत-चोदितैः ।
आजगाम जरासन्धस् त्रयो-विंशत्य्-अनीक-पः

nīyamāne dhane gobhir nṛbhiś cācyuta-coditaiḥ |
ājagāma jarāsandhas trayo-viṃśaty-anīka-paḥ

---

10.52.007

विलोक्य वेग-रभसं रिपु-सैन्यस्य माधवौ ।
मनुष्य-चेष्टाम् आपन्नौ राजन् दुद्रुवतुर् द्रुतम्

vilokya vega-rabhasaṃ ripu-sainyasya mādhavau |
manuṣya-ceṣṭām āpannau rājan dudruvatur drutam

---

10.52.008

विहाय वित्तं प्रचुरम् अभीतौ भीरु-भीत-वत् ।
पद्भ्यां पलाशाभ्यां चेलतुर् बहु-योजनम्

vihāya vittaṃ pracuram abhītau bhīru-bhīta-vat |
padbhyāṃ palāśābhyāṃ celatur bahu-yojanam

---

10.52.009

पलायमानौ तौ दृष्ट्वा मागधः प्रहसन् बली ।
अन्वधावद् रथानीकैर् ईशयोर् अप्रमाण-वित्

palāyamānau tau dṛṣṭvā māgadhaḥ prahasan balī |
anvadhāvad rathānīkair īśayor apramāṇa-vit

---

10.52.010

प्रद्रुत्य दूरं संश्रान्तौ तुङ्गम् आरुहतां गिरिम् ।
प्रवर्षणाख्यं भगवान् नित्यदा यत्र वर्षति

pradrutya dūraṃ saṃśrāntau tuṅgam āruhatāṃ girim |
pravarṣaṇākhyaṃ bhagavān nityadā yatra varṣati

---

10.52.011

गिरौ निलीनाव् आज्ञाय नाधिगम्य पदं नृप ।
ददाह गिरिम् एधोभिः समन्ताद् अग्निम् उत्सृजन्

girau nilīnāv ājñāya nādhigamya padaṃ nṛpa |
dadāha girim edhobhiḥ samantād agnim utsṛjan

---

10.52.012

तत उत्पत्य तरसा दह्यमान-तटाद् उभौ ।
दशैक-योजनात् तुङ्गान् निपेततुर् अधो भुवि

tata utpatya tarasā dahyamāna-taṭād ubhau |
daśaika-yojanāt tuṅgān nipetatur adho bhuvi

---

10.52.013

अलक्ष्यमाणौ रिपुणा सानुगेन यदूत्तमौ ।
स्व-पुरं पुनर् आयातौ समुद्र-परिखां नृप

alakṣyamāṇau ripuṇā sānugena yadūttamau |
sva-puraṃ punar āyātau samudra-parikhāṃ nṛpa

---

10.52.014

सो ऽपि दग्धाव् इति मृषा मन्वानो बल-केशवौ ।
बलम् आकृष्य सु-महन् मगधान् मागधो ययौ

so 'pi dagdhāv iti mṛṣā manvāno bala-keśavau |
balam ākṛṣya su-mahan magadhān māgadho yayau

---

10.52.015

आनर्ताधिपतिः श्रीमान् रैवतो रैवतीं सुताम् ।
ब्रह्मणा चोदितः प्रादाद् बलायेति पुरोदितम्

ānartādhipatiḥ śrīmān raivato raivatīṃ sutām |
brahmaṇā coditaḥ prādād balāyeti puroditam

---

10.52.016

भगवान् अपि गोविन्द उपयेमे कुरूद्वह ।
वैदर्भीं भीष्मक-सुतां श्रियो मात्रां स्वयं-वरे

bhagavān api govinda upayeme kurūdvaha |
vaidarbhīṃ bhīṣmaka-sutāṃ śriyo mātrāṃ svayaṃ-vare

---

10.52.017

प्रमथ्य तरसा राज्ञः शाल्वादींश् चैद्य-पक्ष-गान् ।
पश्यतां सर्व-लोकानां तार्क्ष्य-पुत्रः सुधाम् इव

pramathya tarasā rājñaḥ śālvādīṃś caidya-pakṣa-gān |
paśyatāṃ sarva-lokānāṃ tārkṣya-putraḥ sudhām iva

---

10.52.018

0 श्री-राजोवाच भगवान् भीष्मक-सुतां रुक्मिणीं रुचिराननाम् ।
राक्षसेन विधानेन उपयेम इति श्रुतम्

0 śrī-rājovāca bhagavān bhīṣmaka-sutāṃ rukmiṇīṃ rucirānanām |
rākṣasena vidhānena upayema iti śrutam

---

10.52.019

भगवन् श्रोतुम् इच्छामि कृष्णस्यामित-तेजसः ।
यथा मागध-शाल्वादीन् जित्वा कन्याम् उपाहरत्

bhagavan śrotum icchāmi kṛṣṇasyāmita-tejasaḥ |
yathā māgadha-śālvādīn jitvā kanyām upāharat

---

10.52.020

ब्रह्मन् कृष्ण-कथाः पुण्या माध्वीर् लोक-मलापहाः ।
को नु तृप्येत शृण्वानः श्रुत-ज्ञो नित्य-नूतनाः

brahman kṛṣṇa-kathāḥ puṇyā mādhvīr loka-malāpahāḥ |
ko nu tṛpyeta śṛṇvānaḥ śruta-jño nitya-nūtanāḥ

---

10.52.021

0 श्री-बादरायणिर् उवाच राजासीद् भीष्मको नाम विदर्भाधिपतिर् महान् ।
तस्य पन्चाभवन् पुत्राः कन्यैका च वरानना

0 śrī-bādarāyaṇir uvāca rājāsīd bhīṣmako nāma vidarbhādhipatir mahān |
tasya pancābhavan putrāḥ kanyaikā ca varānanā

---

10.52.022

रुक्म्य् अग्रजो रुक्मरथो रुक्मबाहुर् अनन्तरः ।
रुक्मकेशो रुक्ममाली रुक्मिण्य् एषा स्वसा सती

rukmy agrajo rukmaratho rukmabāhur anantaraḥ |
rukmakeśo rukmamālī rukmiṇy eṣā svasā satī

---

10.52.023

सोपश्रुत्य मुकुन्दस्य रूप-वीर्य-गुण-श्रियः ।
गृहागतैर् गीयमानास् तं मेने सदृशं पतिम्

sopaśrutya mukundasya rūpa-vīrya-guṇa-śriyaḥ |
gṛhāgatair gīyamānās taṃ mene sadṛśaṃ patim

---

10.52.024

तां बुद्धि-लक्षणौदार्य- रूप-शील-गुणाश्रयाम् ।
कृष्णश् च सदृशीं भार्यां समुद्वोढुं मनो दधे

tāṃ buddhi-lakṣaṇaudārya- rūpa-śīla-guṇāśrayām |
kṛṣṇaś ca sadṛśīṃ bhāryāṃ samudvoḍhuṃ mano dadhe

---

10.52.025

बन्धूनाम् इच्छतां दातुं कृष्णाय भगिनीं नृप ।
ततो निवार्य कृष्ण-द्विड् रुक्मी चैद्यम् अमन्यत

bandhūnām icchatāṃ dātuṃ kṛṣṇāya bhaginīṃ nṛpa |
tato nivārya kṛṣṇa-dviḍ rukmī caidyam amanyata

---

10.52.026

तद् अवेत्यासितापाङ्गी वैदर्भी दुर्मना भृशम् ।
विचिन्त्याप्तं द्विजं कञ्चित् कृष्णाय प्राहिणोद् द्रुतम्

tad avetyāsitāpāṅgī vaidarbhī durmanā bhṛśam |
vicintyāptaṃ dvijaṃ kañcit kṛṣṇāya prāhiṇod drutam

---

10.52.027

द्वारकां स समभ्येत्य प्रतीहारैः प्रवेशितः ।
अपश्यद् आद्यं पुरुषम् आसीनं काञ्चनासने

dvārakāṃ sa samabhyetya pratīhāraiḥ praveśitaḥ |
apaśyad ādyaṃ puruṣam āsīnaṃ kāñcanāsane

---

10.52.028

दृष्ट्वा ब्रह्मण्य-देवस् तम् अवरुह्य निजासनात् ।
उपवेश्यार्हयां चक्रे यथात्मानं दिवौकसः

dṛṣṭvā brahmaṇya-devas tam avaruhya nijāsanāt |
upaveśyārhayāṃ cakre yathātmānaṃ divaukasaḥ

---

10.52.029

तं भुक्तवन्तं विश्रान्तम् उपगम्य सतां गतिः ।
पाणिनाभिमृशन् पादाव् अव्यग्रस् तम् अपृच्छत

taṃ bhuktavantaṃ viśrāntam upagamya satāṃ gatiḥ |
pāṇinābhimṛśan pādāv avyagras tam apṛcchata

---

10.52.030

कच्चिद् द्विज-वर-श्रेष्ठ धर्मस् ते वृद्ध-सम्मतः ।
वर्तते नाति-कृच्छ्रेण सन्तुष्ट-मनसः सदा

kaccid dvija-vara-śreṣṭha dharmas te vṛddha-sammataḥ |
vartate nāti-kṛcchreṇa santuṣṭa-manasaḥ sadā

---

10.52.031

सन्तुष्टो यर्हि वर्तेत ब्राह्मणो येन केनचित् ।
अहीयमानः स्वद् धर्मात् स ह्य् अस्याखिल-काम-धुक्

santuṣṭo yarhi varteta brāhmaṇo yena kenacit |
ahīyamānaḥ svad dharmāt sa hy asyākhila-kāma-dhuk

---

10.52.032

असन्तुष्टो ऽसकृल् लोकान् आप्नोत्य् अपि सुरेश्वरः ।
अकिञ्चनो ऽपि सन्तुष्टः शेते सर्वाङ्ग-विज्वरः

asantuṣṭo 'sakṛl lokān āpnoty api sureśvaraḥ |
akiñcano 'pi santuṣṭaḥ śete sarvāṅga-vijvaraḥ

---

10.52.033

विप्रान् स्व-लाभ-सन्तुष्टान् साधून् भूत-सुहृत्तमान् ।
निरहङ्कारिणः शान्तान् नमस्ये शिरसासकृत्

viprān sva-lābha-santuṣṭān sādhūn bhūta-suhṛttamān |
nirahaṅkāriṇaḥ śāntān namasye śirasāsakṛt

---

10.52.034

कच्चिद् वः कुशलं ब्रह्मन् राजतो यस्य हि प्रजाः ।
सुखं वसन्ति विषये पाल्यमानाः स मे प्रियः

kaccid vaḥ kuśalaṃ brahman rājato yasya hi prajāḥ |
sukhaṃ vasanti viṣaye pālyamānāḥ sa me priyaḥ

---

10.52.035

यतस् त्वम् आगतो दुर्गं निस्तीर्येह यद्-इच्छया ।
सर्वं नो ब्रूह्य् अगुह्यं चेत् किं कार्यं करवाम ते

yatas tvam āgato durgaṃ nistīryeha yad-icchayā |
sarvaṃ no brūhy aguhyaṃ cet kiṃ kāryaṃ karavāma te

---

10.52.036

एवं सम्पृष्ट-सम्प्रश्नो ब्राह्मणः परमेष्ठिना ।
लीला-गृहीत-देहेन तस्मै सर्वम् अवर्णयत्

evaṃ sampṛṣṭa-sampraśno brāhmaṇaḥ parameṣṭhinā |
līlā-gṛhīta-dehena tasmai sarvam avarṇayat

---

10.52.037

0 श्री-रुक्मिण्य् उवाच श्रुत्वा गुणान् भुवन-सुन्दर शृण्वतां ते $ निर्विश्य कर्ण-विवरैर् हरतो ऽङ्ग-तापम् & श्रुत्वा गुणान् भुवन-सुन्दर शृण्वतां ते $ निर्विश्य कर्ण-विवरैर् हरतो ऽङ्ग-तापम् & रूपं दृशां दृशिमताम् अखिलार्थ-लाभं % त्वय्य् अच्युताविशति चित्तम् अपत्रपं मे

0 śrī-rukmiṇy uvāca śrutvā guṇān bhuvana-sundara śṛṇvatāṃ te $ nirviśya karṇa-vivarair harato 'ṅga-tāpam & śrutvā guṇān bhuvana-sundara śṛṇvatāṃ te $ nirviśya karṇa-vivarair harato 'ṅga-tāpam & rūpaṃ dṛśāṃ dṛśimatām akhilārtha-lābhaṃ % tvayy acyutāviśati cittam apatrapaṃ me

---

10.52.038

• ॥
  का त्वा मुकुन्द महती कुल-शील-रूप- $ विद्या-वयो-द्रविण-धामभिर् आत्म-तुल्यम् & का त्वा मुकुन्द महती कुल-शील-रूप- $ विद्या-वयो-द्रविण-धामभिर् आत्म-तुल्यम् & धीरा पतिं कुलवती न वृणीत कन्या % काले नृ-सिंह नर-लोक-मनो-ऽभिरामम्

** // kā tvā mukunda mahatī kula-śīla-rūpa- $ vidyā-vayo-draviṇa-dhāmabhir ātma-tulyam & kā tvā mukunda mahatī kula-śīla-rūpa- $ vidyā-vayo-draviṇa-dhāmabhir ātma-tulyam & dhīrā patiṃ kulavatī na vṛṇīta kanyā % kāle nṛ-siṃha nara-loka-mano-'bhirāmam*

---

10.52.039

• ॥
  तन् मे भवान् खलु वृतः पतिर् अङ्ग जायाम् $ आत्मार्पितश् च भवतो ऽत्र विभो विधेहि & तन् मे भवान् खलु वृतः पतिर् अङ्ग जायाम् $ आत्मार्पितश् च भवतो ऽत्र विभो विधेहि & मा वीर-भागम् अभिमर्शतु चैद्य आराद् % गोमायु-वन् मृग-पतेर् बलिम् अम्बुजाक्ष

** // tan me bhavān khalu vṛtaḥ patir aṅga jāyām $ ātmārpitaś ca bhavato 'tra vibho vidhehi & tan me bhavān khalu vṛtaḥ patir aṅga jāyām $ ātmārpitaś ca bhavato 'tra vibho vidhehi & mā vīra-bhāgam abhimarśatu caidya ārād % gomāyu-van mṛga-pater balim ambujākṣa*

---

10.52.040

• ॥
  पूर्तेष्ट-दत्त-नियम-व्रत-देव-विप्र $ गुर्व्-अर्चनादिभिर् अलं भगवान् परेशः & पूर्तेष्ट-दत्त-नियम-व्रत-देव-विप्र $ गुर्व्-अर्चनादिभिर् अलं भगवान् परेशः & आराधितो यदि गदाग्रज एत्य पाणिं % गृह्णातु मे न दमघोष-सुतादयो ऽन्ये

** // pūrteṣṭa-datta-niyama-vrata-deva-vipra $ gurv-arcanādibhir alaṃ bhagavān pareśaḥ & pūrteṣṭa-datta-niyama-vrata-deva-vipra $ gurv-arcanādibhir alaṃ bhagavān pareśaḥ & ārādhito yadi gadāgraja etya pāṇiṃ % gṛhṇātu me na damaghoṣa-sutādayo 'nye*

---

10.52.041

• ॥
  श्वो भाविनि त्वम् अजितोद्वहने विदर्भान् $ गुप्तः समेत्य पृतना-पतिभिः परीतः & श्वो भाविनि त्वम् अजितोद्वहने विदर्भान् $ गुप्तः समेत्य पृतना-पतिभिः परीतः & निर्मथ्य चैद्य-मगधेन्द्र-बलं प्रसह्य % मां राक्षसेन विधिनोद्वह वीर्य-शुल्काम्

** // śvo bhāvini tvam ajitodvahane vidarbhān $ guptaḥ sametya pṛtanā-patibhiḥ parītaḥ & śvo bhāvini tvam ajitodvahane vidarbhān $ guptaḥ sametya pṛtanā-patibhiḥ parītaḥ & nirmathya caidya-magadhendra-balaṃ prasahya % māṃ rākṣasena vidhinodvaha vīrya-śulkām*

---

10.52.042

• ॥
  अन्तः-पुरान्तर-चरीम् अनिहत्य बन्धून् $ त्वाम् उद्वहे कथम् इति प्रवदाम्य् उपायम् & अन्तः-पुरान्तर-चरीम् अनिहत्य बन्धून् $ त्वाम् उद्वहे कथम् इति प्रवदाम्य् उपायम् & पूर्वे-द्युर् अस्ति महती कुल-देव-यात्रा % यस्यां बहिर् नव-वधूर् गिरिजाम् उपेयात्

** // antaḥ-purāntara-carīm anihatya bandhūn $ tvām udvahe katham iti pravadāmy upāyam & antaḥ-purāntara-carīm anihatya bandhūn $ tvām udvahe katham iti pravadāmy upāyam & pūrve-dyur asti mahatī kula-deva-yātrā % yasyāṃ bahir nava-vadhūr girijām upeyāt*

---

10.52.043

• ॥
  यस्याङ्घ्रि-पङ्कज-रजः-स्नपनं महान्तो $ वाञ्छन्त्य् उमा-पतिर् इवात्म-तमो-ऽपहत्यै & यस्याङ्घ्रि-पङ्कज-रजः-स्नपनं महान्तो $ वाञ्छन्त्य् उमा-पतिर् इवात्म-तमो-ऽपहत्यै & यर्ह्य् अम्बुजाक्ष न लभेय भवत्-प्रसादं % जह्याम् असून् व्रत-कृशान् शत-जन्मभिः स्यात्

** // yasyāṅghri-paṅkaja-rajaḥ-snapanaṃ mahānto $ vāñchanty umā-patir ivātma-tamo-'pahatyai & yasyāṅghri-paṅkaja-rajaḥ-snapanaṃ mahānto $ vāñchanty umā-patir ivātma-tamo-'pahatyai & yarhy ambujākṣa na labheya bhavat-prasādaṃ % jahyām asūn vrata-kṛśān śata-janmabhiḥ syāt*

---

10.52.044

---

---

10.52.044

0 ब्राह्मण उवाच इत्य् एते गुह्य-सन्देशा यदु-देव मयाहृताः ।
विमृश्य कर्तुं यच् चात्र क्रियतां तद् अनन्तरम्

0 brāhmaṇa uvāca ity ete guhya-sandeśā yadu-deva mayāhṛtāḥ |
vimṛśya kartuṃ yac cātra kriyatāṃ tad anantaram

10.53.001

0 श्री-शुक उवाच वैदर्भ्याः स तु सन्देशं निशम्य यदु-नन्दनः ।
प्रगृह्य पाणिना पाणिं प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत्

0 śrī-śuka uvāca vaidarbhyāḥ sa tu sandeśaṃ niśamya yadu-nandanaḥ |
pragṛhya pāṇinā pāṇiṃ prahasann idam abravīt

---

10.53.002

0 श्री-भगवान् उवाच तथाहम् अपि तच्-चित्तो निद्रां च न लभे निशि ।
वेदाहम् रुक्मिणा द्वेषान् ममोद्वाहो निवारितः

0 śrī-bhagavān uvāca tathāham api tac-citto nidrāṃ ca na labhe niśi |
vedāham rukmiṇā dveṣān mamodvāho nivāritaḥ

---

10.53.003

ताम् आनयिष्य उन्मथ्य राजन्यापसदान् मृधे ।
मत्-पराम् अनवद्याङ्गीम् एधसो ऽग्नि-शिखाम् इव

tām ānayiṣya unmathya rājanyāpasadān mṛdhe |
mat-parām anavadyāṅgīm edhaso 'gni-śikhām iva

---

10.53.004

0 श्री-शुक उवाच उद्वाहर्क्षं च विज्ञाय रुक्मिण्या मधुसूदनः ।
रथः संयुज्यताम् आशु दारुकेत्य् आह सारथिम्

0 śrī-śuka uvāca udvāharkṣaṃ ca vijñāya rukmiṇyā madhusūdanaḥ |
rathaḥ saṃyujyatām āśu dārukety āha sārathim

---

10.53.005

स चाश्वैः शैब्य-सुग्रीव- मेघपुष्प-बलाहकैः ।
युक्तं रथम् उपानीय तस्थौ प्राञ्जलिर् अग्रतः

sa cāśvaiḥ śaibya-sugrīva- meghapuṣpa-balāhakaiḥ |
yuktaṃ ratham upānīya tasthau prāñjalir agrataḥ

---

10.53.006

आरुह्य स्यन्दनं शौरिर् द्विजम् आरोप्य तूर्ण-गैः ।
आनर्ताद् एक-रात्रेण विदर्भान् अगमद् धयैः

āruhya syandanaṃ śaurir dvijam āropya tūrṇa-gaiḥ |
ānartād eka-rātreṇa vidarbhān agamad dhayaiḥ

---

10.53.007

राजा स कुण्डिन-पतिः पुत्र-स्नेह-वशानुगः ।
शिशुपालाय स्वां कन्यां दास्यन् कर्माण्य् अकारयत्

rājā sa kuṇḍina-patiḥ putra-sneha-vaśānugaḥ |
śiśupālāya svāṃ kanyāṃ dāsyan karmāṇy akārayat

---

10.53.008

पुरं सम्मृष्ट-संसिक्त- मार्ग-रथ्या-चतुष्पथम् ।
चित्र-ध्वज-पताकाभिस् तोरणैः समलङ्कृतम्

puraṃ sammṛṣṭa-saṃsikta- mārga-rathyā-catuṣpatham |
citra-dhvaja-patākābhis toraṇaiḥ samalaṅkṛtam

---

10.53.009

स्रग्-गन्ध-माल्याभरणैर् विरजो-ऽम्बर-भूषितैः ।
जुष्टं स्त्री-पुरुषैः श्रीमद्- गृहैर् अगुरु-धूपितैः

srag-gandha-mālyābharaṇair virajo-'mbara-bhūṣitaiḥ |
juṣṭaṃ strī-puruṣaiḥ śrīmad- gṛhair aguru-dhūpitaiḥ

---

10.53.010

पितॄन् देवान् समभ्यर्च्य विप्रांश् च विधि-वन् नृप ।
भोजयित्वा यथा-न्यायं वाचयाम् आस मङ्गलम्

pitṝn devān samabhyarcya viprāṃś ca vidhi-van nṛpa |
bhojayitvā yathā-nyāyaṃ vācayām āsa maṅgalam

---

10.53.011

सु-स्नातां सु-दतीं कन्यां कृत-कौतुक-मङ्गलाम् ।
आहतांशुक-युग्मेन भूषितां भूषणोत्तमैः

su-snātāṃ su-datīṃ kanyāṃ kṛta-kautuka-maṅgalām |
āhatāṃśuka-yugmena bhūṣitāṃ bhūṣaṇottamaiḥ

---

10.53.012

चक्रुः साम-र्ग्-यजुर्-मन्त्रैर् वध्वा रक्षां द्विजोत्तमाः ।
पुरोहितो ऽथर्व-विद् वै जुहाव ग्रह-शान्तये

cakruḥ sāma-rg-yajur-mantrair vadhvā rakṣāṃ dvijottamāḥ |
purohito 'tharva-vid vai juhāva graha-śāntaye

---

10.53.013

हिरण्य-रूप्य वासांसि तिलांश् च गुड-मिश्रितान् ।
प्रादाद् धेनूश् च विप्रेभ्यो राजा विधि-विदां वरः

hiraṇya-rūpya vāsāṃsi tilāṃś ca guḍa-miśritān |
prādād dhenūś ca viprebhyo rājā vidhi-vidāṃ varaḥ

---

10.53.014

एवं चेदि-पती राजा दमघोषः सुताय वै ।
कारयाम् आस मन्त्र-ज्ञैः सर्वम् अभ्युदयोचितम्

evaṃ cedi-patī rājā damaghoṣaḥ sutāya vai |
kārayām āsa mantra-jñaiḥ sarvam abhyudayocitam

---

10.53.015

मद-च्युद्भिर् गजानीकैः स्यन्दनैर् हेम-मालिभिः ।
पत्त्य्-अश्व-सङ्कुलैः सैन्यैः परीतः कुण्दीनं ययौ

mada-cyudbhir gajānīkaiḥ syandanair hema-mālibhiḥ |
patty-aśva-saṅkulaiḥ sainyaiḥ parītaḥ kuṇdīnaṃ yayau

---

10.53.016

तं वै विदर्भाधिपतिः समभ्येत्याभिपूज्य च ।
निवेशयाम् आस मुदा कल्पितान्य-निवेशने

taṃ vai vidarbhādhipatiḥ samabhyetyābhipūjya ca |
niveśayām āsa mudā kalpitānya-niveśane

---

10.53.017

तत्र शाल्वो जरासन्धो दन्तवक्रो विदूरथः ।
आजग्मुश् चैद्य-पक्षीयाः पौण्ड्रकाद्याः सहस्रशः

tatra śālvo jarāsandho dantavakro vidūrathaḥ |
ājagmuś caidya-pakṣīyāḥ pauṇḍrakādyāḥ sahasraśaḥ

---

10.53.018

कृष्ण-राम-द्विषो यत्ताः कन्यां चैद्याय साधितुम् ।
यद्य् आगत्य हरेत् कृष्नो रामाद्यैर् यदुभिर् वृतः

kṛṣṇa-rāma-dviṣo yattāḥ kanyāṃ caidyāya sādhitum |
yady āgatya haret kṛṣno rāmādyair yadubhir vṛtaḥ

---

10.53.019

योत्स्यामः संहतास् तेन इति निश्चित-मानसाः ।
आजग्मुर् भू-भुजः सर्वे समग्र-बल-वाहनाः

yotsyāmaḥ saṃhatās tena iti niścita-mānasāḥ |
ājagmur bhū-bhujaḥ sarve samagra-bala-vāhanāḥ

---

10.53.020

श्रुत्वैतद् भगवान् रामो विपक्षीय नृपोद्यमम् ।
कृष्णं चैकं गतं हर्तुं कन्यां कलह-शङ्कितः

śrutvaitad bhagavān rāmo vipakṣīya nṛpodyamam |
kṛṣṇaṃ caikaṃ gataṃ hartuṃ kanyāṃ kalaha-śaṅkitaḥ

---

10.53.021

बलेन महता सार्धं भ्रातृ-स्नेह-परिप्लुतः ।
त्वरितः कुण्डिनं प्रागाद् गजाश्व-रथ-पत्तिभिः

balena mahatā sārdhaṃ bhrātṛ-sneha-pariplutaḥ |
tvaritaḥ kuṇḍinaṃ prāgād gajāśva-ratha-pattibhiḥ

---

10.53.022

भीष्म-कन्या वरारोहा काङ्क्षन्त्य् आगमनं हरेः ।
प्रत्यापत्तिम् अपश्यन्ती द्विजस्याचिन्तयत् तदा

bhīṣma-kanyā varārohā kāṅkṣanty āgamanaṃ hareḥ |
pratyāpattim apaśyantī dvijasyācintayat tadā

---

10.53.023

अहो त्रि-यामान्तरित उद्वाहो मे ऽल्प-राधसः ।
नागच्छत्य् अरविन्दाक्षो नाहं वेद्म्य् अत्र कारणम् ।
सो ऽपि नावर्तते ऽद्यापि मत्-सन्देश-हरो द्विजः

aho tri-yāmāntarita udvāho me 'lpa-rādhasaḥ |
nāgacchaty aravindākṣo nāhaṃ vedmy atra kāraṇam |
so 'pi nāvartate 'dyāpi mat-sandeśa-haro dvijaḥ

---

10.53.024

अपि मय्य् अनवद्यात्मा दृष्ट्वा किञ्चिज् जुगुप्सितम् ।
मत्-पाणि-ग्रहणे नूनं नायाति हि कृतोद्यमः

api mayy anavadyātmā dṛṣṭvā kiñcij jugupsitam |
mat-pāṇi-grahaṇe nūnaṃ nāyāti hi kṛtodyamaḥ

---

10.53.025

दुर्भगाया न मे धाता नानुकूलो महेश्वरः ।
देवी वा विमुखी गौरी रुद्राणी गिरिजा सती

durbhagāyā na me dhātā nānukūlo maheśvaraḥ |
devī vā vimukhī gaurī rudrāṇī girijā satī

---

10.53.026

एवं चिन्तयती बाला गोविन्द-हृत-मानसा ।
न्यमीलयत काल-ज्ञा नेत्रे चाश्रु-कलाकुले

evaṃ cintayatī bālā govinda-hṛta-mānasā |
nyamīlayata kāla-jñā netre cāśru-kalākule

---

10.53.027

एवं वध्वाः प्रतीक्षन्त्या गोविन्दागमनं नृप ।
वाम ऊरुर् भुजो नेत्रम् अस्फुरन् प्रिय-भाषिणः

evaṃ vadhvāḥ pratīkṣantyā govindāgamanaṃ nṛpa |
vāma ūrur bhujo netram asphuran priya-bhāṣiṇaḥ

---

10.53.028

अथ कृष्ण-विनिर्दिष्टः स एव द्विज-सत्तमः ।
अन्तःपुर-चरीं देवीं राज-पुत्रीम् ददर्श ह

atha kṛṣṇa-vinirdiṣṭaḥ sa eva dvija-sattamaḥ |
antaḥpura-carīṃ devīṃ rāja-putrīm dadarśa ha

---

10.53.029

सा तं प्रहृष्ट-वदनम् अव्यग्रात्म-गतिं सती ।
आलक्ष्य लक्षणाभिज्ञा समपृच्छच् छुचि-स्मिता

sā taṃ prahṛṣṭa-vadanam avyagrātma-gatiṃ satī |
ālakṣya lakṣaṇābhijñā samapṛcchac chuci-smitā

---

10.53.030

तस्या आवेदयत् प्राप्तं शशंस यदु-नन्दनम् ।
उक्तं च सत्य-वचनम् आत्मोपनयनं प्रति

tasyā āvedayat prāptaṃ śaśaṃsa yadu-nandanam |
uktaṃ ca satya-vacanam ātmopanayanaṃ prati

---

10.53.031

तम् आगतं समाज्ञाय वैदर्भी हृष्ट-मानसा ।
न पश्यन्ती ब्राह्मणाय प्रियम् अन्यन् ननाम सा

tam āgataṃ samājñāya vaidarbhī hṛṣṭa-mānasā |
na paśyantī brāhmaṇāya priyam anyan nanāma sā

---

10.53.032

प्राप्तौ श्रुत्वा स्व-दुहितुर् उद्वाह-प्रेक्षणोत्सुकौ ।
अभ्ययात् तूर्य-घोषेण राम-कृष्णौ समर्हणैः

prāptau śrutvā sva-duhitur udvāha-prekṣaṇotsukau |
abhyayāt tūrya-ghoṣeṇa rāma-kṛṣṇau samarhaṇaiḥ

---

10.53.033

मधु-पर्कम् उपानीय वासांसि विरजांसि सः ।
उपायनान्य् अभीष्टानि विधि-वत् समपूजयत्

madhu-parkam upānīya vāsāṃsi virajāṃsi saḥ |
upāyanāny abhīṣṭāni vidhi-vat samapūjayat

---

10.53.034

तयोर् निवेशनं श्रीमद् उपाकल्प्य महा-मतिः ।
स-सैन्ययोः सानुगयोर् आतिथ्यं विदधे यथा

tayor niveśanaṃ śrīmad upākalpya mahā-matiḥ |
sa-sainyayoḥ sānugayor ātithyaṃ vidadhe yathā

---

10.53.035

एवं राज्ञां समेतानां यथा-वीर्यं यथा-वयः ।
यथा-बलं यथा-वित्तं सर्वैः कामैः समर्हयत्

evaṃ rājñāṃ sametānāṃ yathā-vīryaṃ yathā-vayaḥ |
yathā-balaṃ yathā-vittaṃ sarvaiḥ kāmaiḥ samarhayat

---

10.53.036

कृष्णम् आगतम् आकर्ण्य विदर्भ-पुर-वासिनः ।
आगत्य नेत्राञ्जलिभिः पपुस् तन्-मुख-पङ्कजम्

kṛṣṇam āgatam ākarṇya vidarbha-pura-vāsinaḥ |
āgatya netrāñjalibhiḥ papus tan-mukha-paṅkajam

---

10.53.037

अस्यैव भार्या भवितुं रुक्मिण्य् अर्हति नापरा ।
असाव् अप्य् अनवद्यात्मा भैष्म्याः समुचितः पतिः

asyaiva bhāryā bhavituṃ rukmiṇy arhati nāparā |
asāv apy anavadyātmā bhaiṣmyāḥ samucitaḥ patiḥ

---

10.53.038

किञ्चित् सु-चरितं यन् नस् तेन तुष्टस् त्रि-लोक-कृत् ।
अनुगृह्णातु गृह्णातु वैदर्भ्याः पाणिम् अच्युतः

kiñcit su-caritaṃ yan nas tena tuṣṭas tri-loka-kṛt |
anugṛhṇātu gṛhṇātu vaidarbhyāḥ pāṇim acyutaḥ

---

10.53.039

एवं प्रेम-कला-बद्धा वदन्ति स्म पुरौकसः ।
कन्या चान्तः-पुरात् प्रागाद् भटैर् गुप्ताम्बिकालयम्

evaṃ prema-kalā-baddhā vadanti sma puraukasaḥ |
kanyā cāntaḥ-purāt prāgād bhaṭair guptāmbikālayam

---

10.53.040

पद्भ्यां विनिर्ययौ द्रष्टुं भवान्याः पाद-पल्लवम् ।
सा चानुध्यायती सम्यङ् मुकुन्द-चरणाम्बुजम्

padbhyāṃ viniryayau draṣṭuṃ bhavānyāḥ pāda-pallavam |
sā cānudhyāyatī samyaṅ mukunda-caraṇāmbujam

---

10.53.041

यत-वाङ् मातृभिः सार्धं सखीभिः परिवारिता ।
गुप्ता राज-भटैः शूरैः सन्नद्धैर् उद्यतायुधैः ।
मृडङ्ग-शङ्ख-पणवास् तूर्य-भेर्यश् च जघ्निरे

yata-vāṅ mātṛbhiḥ sārdhaṃ sakhībhiḥ parivāritā |
guptā rāja-bhaṭaiḥ śūraiḥ sannaddhair udyatāyudhaiḥ |
mṛḍaṅga-śaṅkha-paṇavās tūrya-bheryaś ca jaghnire

---

10.53.042

नानोपहार बलिभिर् वारमुख्याः सहस्रशः ।
स्रग्-गन्ध-वस्त्राभरणैर् द्विज-पत्न्यः स्व्-अलङ्कृताः

nānopahāra balibhir vāramukhyāḥ sahasraśaḥ |
srag-gandha-vastrābharaṇair dvija-patnyaḥ sv-alaṅkṛtāḥ

---

10.53.043

गायन्त्यश् च स्तुवन्तश् च गायका वाद्य-वादकाः ।
परिवार्य वधूं जग्मुः सूत-मागध-वन्दिनः

gāyantyaś ca stuvantaś ca gāyakā vādya-vādakāḥ |
parivārya vadhūṃ jagmuḥ sūta-māgadha-vandinaḥ

---

10.53.044

आसाद्य देवी-सदनं धौत-पाद-कराम्बुजा ।
उपस्पृश्य शुचिः शान्ता प्रविवेशाम्बिकान्तिकम्

āsādya devī-sadanaṃ dhauta-pāda-karāmbujā |
upaspṛśya śuciḥ śāntā praviveśāmbikāntikam

---

10.53.045

तां वै प्रवयसो बालां विधि-ज्ञा विप्र-योषितः ।
भवानीं वन्दयां चक्रुर् भव-पत्नीं भवान्विताम्

tāṃ vai pravayaso bālāṃ vidhi-jñā vipra-yoṣitaḥ |
bhavānīṃ vandayāṃ cakrur bhava-patnīṃ bhavānvitām

---

10.53.046

नमस्ये त्वाम्बिके ऽभीक्ष्णं स्व-सन्तान-युतां शिवाम् ।
भूयात् पतिर् मे भगवान् कृष्णस् तद् अनुमोदताम्

namasye tvāmbike 'bhīkṣṇaṃ sva-santāna-yutāṃ śivām |
bhūyāt patir me bhagavān kṛṣṇas tad anumodatām

---

10.53.047

अद्भिर् गन्धाक्षतैर् धूपैर् वासः-स्रङ्-माल्य भूषणैः ।
नानोपहार-बलिभिः प्रदीपावलिभिः पृथक्

adbhir gandhākṣatair dhūpair vāsaḥ-sraṅ-mālya bhūṣaṇaiḥ |
nānopahāra-balibhiḥ pradīpāvalibhiḥ pṛthak

---

10.53.048

विप्र-स्त्रियः पतिमतीस् तथा तैः समपूजयत् ।
लवणापूप-ताम्बूल- कण्ठ-सूत्र-फलेक्षुभिः

vipra-striyaḥ patimatīs tathā taiḥ samapūjayat |
lavaṇāpūpa-tāmbūla- kaṇṭha-sūtra-phalekṣubhiḥ

---

10.53.049

तस्यै स्त्रियस् ताः प्रददुः शेषां युयुजुर् आशिषः ।
ताभ्यो देव्यै नमश् चक्रे शेषां च जगृहे वधूः

tasyai striyas tāḥ pradaduḥ śeṣāṃ yuyujur āśiṣaḥ |
tābhyo devyai namaś cakre śeṣāṃ ca jagṛhe vadhūḥ

---

10.53.050

मुनि-व्रतम् अथ त्यक्त्वा निश्चक्रामाम्बिका-गृहात् ।
प्रगृह्य पाणिना भृत्यां रत्न-मुद्रोपशोभिना

muni-vratam atha tyaktvā niścakrāmāmbikā-gṛhāt |
pragṛhya pāṇinā bhṛtyāṃ ratna-mudropaśobhinā

---

10.53.051

तां देव-मायाम् इव धीर-मोहिनीं सु-मध्यमां कुण्डल-मण्डिताननाम् ।
श्यामां नितम्बार्पित-रत्न-मेखलां व्यञ्जत्-स्तनीं कुन्तल-शङ्कितेक्षणाम्

tāṃ deva-māyām iva dhīra-mohinīṃ su-madhyamāṃ kuṇḍala-maṇḍitānanām |
śyāmāṃ nitambārpita-ratna-mekhalāṃ vyañjat-stanīṃ kuntala-śaṅkitekṣaṇām

---

10.53.052

शुचि-स्मितां बिम्ब-फलाधर-द्युति- शोणायमान-द्विज-कुन्द-कुड्मलाम् ।
पदा चलन्तीं कल-हंस-गामिनीं सिञ्जत्-कला-नूपुर-धाम-शोभिना

śuci-smitāṃ bimba-phalādhara-dyuti- śoṇāyamāna-dvija-kunda-kuḍmalām |
padā calantīṃ kala-haṃsa-gāminīṃ siñjat-kalā-nūpura-dhāma-śobhinā

---

10.53.053

विलोक्य वीरा मुमुहुः समागता यशस्विनस् तत्-कृत-हृच्-छयार्दिताः ।
यां वीक्ष्य ते नृपतयस् तद् उदार-हास- व्रीदावलोक-हृत-चेतस उज्झितास्त्राः

vilokya vīrā mumuhuḥ samāgatā yaśasvinas tat-kṛta-hṛc-chayārditāḥ |
yāṃ vīkṣya te nṛpatayas tad udāra-hāsa- vrīdāvaloka-hṛta-cetasa ujjhitāstrāḥ

---

10.53.054

पेतुः क्षितौ गज-रथाश्व-गता विमूढा यात्रा-च्छलेन हरये ऽर्पयतीं स्व-शोभाम् ।
सैवं शनैश् चलयती चल-पद्म-कोशौ प्राप्तिं तदा भगवतः प्रसमीक्षमाणा

petuḥ kṣitau gaja-rathāśva-gatā vimūḍhā yātrā-cchalena haraye 'rpayatīṃ sva-śobhām |
saivaṃ śanaiś calayatī cala-padma-kośau prāptiṃ tadā bhagavataḥ prasamīkṣamāṇā

---

10.53.055

उत्सार्य वाम-करजैर् अलकान् अपङ्गैः प्राप्तान् ह्रियैक्षत नृपान् ददृशे ऽच्युतं च ।
तां राज-कन्यां रथम् आरुरक्षतीं जहार कृष्णो द्विषतां समीक्षताम्

utsārya vāma-karajair alakān apaṅgaiḥ prāptān hriyaikṣata nṛpān dadṛśe 'cyutaṃ ca |
tāṃ rāja-kanyāṃ ratham ārurakṣatīṃ jahāra kṛṣṇo dviṣatāṃ samīkṣatām

---

10.53.056

रथं समारोप्य सुपर्ण-लक्षणं राजन्य-चक्रं परिभूय माधवः ।
ततो ययौ राम-पुरोगमः शनैः शृगाल-मध्याद् इव भाग-हृद् धरिः

rathaṃ samāropya suparṇa-lakṣaṇaṃ rājanya-cakraṃ paribhūya mādhavaḥ |
tato yayau rāma-purogamaḥ śanaiḥ śṛgāla-madhyād iva bhāga-hṛd dhariḥ

---

10.53.057

तं मानिनः स्वाभिभवं यशः-क्षयं $ परे जरासन्ध-मुखा न सेहिरे &अम्प्;अहो धिग् अस्मान् यश आत्त-धन्वनां % गोपैर् हृतं केशरिणां मृगैर् इव

taṃ māninaḥ svābhibhavaṃ yaśaḥ-kṣayaṃ $ pare jarāsandha-mukhā na sehire &aho dhig asmān yaśa ātta-dhanvanāṃ % gopair hṛtaṃ keśariṇāṃ mṛgair iva

10.54.001

---

---

10.54.001

0 श्री-शुक उवाच इति सर्वे सु-संरब्धा वाहान् आरुह्य दंशिताः ।
स्वैः स्वैर् बलैः परिक्रान्ता अन्वीयुर् धृत-कार्मुकाः

0 śrī-śuka uvāca iti sarve su-saṃrabdhā vāhān āruhya daṃśitāḥ |
svaiḥ svair balaiḥ parikrāntā anvīyur dhṛta-kārmukāḥ

---

10.54.002

तान् आपतत आलोक्य यादवानीक-यूथपाः ।
तस्थुस् तत्-सम्मुखा राजन् विस्फूर्ज्य स्व-धनूंषि ते

tān āpatata ālokya yādavānīka-yūthapāḥ |
tasthus tat-sammukhā rājan visphūrjya sva-dhanūṃṣi te

---

10.54.003

अश्व-पृष्ठे गज-स्कन्धे रथोपस्थे ऽस्त्र कोविदाः ।
मुमुचुः शर-वर्षाणि मेघा अद्रिष्व् अपो यथा

aśva-pṛṣṭhe gaja-skandhe rathopasthe 'stra kovidāḥ |
mumucuḥ śara-varṣāṇi meghā adriṣv apo yathā

---

10.54.004

पत्युर् बलं शरासारैश् छन्नं वीक्ष्य सु-मध्यमा ।
स-व्रीड्म् ऐक्षत् तद्-वक्त्रं भय-विह्वल-लोचना

patyur balaṃ śarāsāraiś channaṃ vīkṣya su-madhyamā |
sa-vrīḍm aikṣat tad-vaktraṃ bhaya-vihvala-locanā

---

10.54.005

प्रहस्य भगवान् आह मा स्म भैर् वाम-लोचने ।
विनङ्क्ष्यत्य् अधुनैवैतत् तावकैः शात्रवं बलम्

prahasya bhagavān āha mā sma bhair vāma-locane |
vinaṅkṣyaty adhunaivaitat tāvakaiḥ śātravaṃ balam

---

10.54.006

तेषां तद्-विक्रमं वीरा गद-सङ्कर्षनादयः ।
अमृष्यमाणा नाराचैर् जघ्नुर् हय-गजान् रथान्

teṣāṃ tad-vikramaṃ vīrā gada-saṅkarṣanādayaḥ |
amṛṣyamāṇā nārācair jaghnur haya-gajān rathān

---

10.54.007

पेतुः शिरांसि रथिनाम् अश्विनां गजिनां भुवि ।
स-कुण्डल-किरीटानि सोष्णीषाणि च कोटिशः

petuḥ śirāṃsi rathinām aśvināṃ gajināṃ bhuvi |
sa-kuṇḍala-kirīṭāni soṣṇīṣāṇi ca koṭiśaḥ

---

10.54.008

हस्ताः सासि-गदेष्व्-आसाः करभा ऊरवो ऽङ्घ्रयः ।
अश्वाश्वतर-नागोष्ट्र- खर-मर्त्य-शिरांसि च

hastāḥ sāsi-gadeṣv-āsāḥ karabhā ūravo 'ṅghrayaḥ |
aśvāśvatara-nāgoṣṭra- khara-martya-śirāṃsi ca

---

10.54.009

हन्यमान-बलानीका वृष्णिभिर् जय-काङ्क्षिभिः ।
राजानो विमुखा जग्मुर् जरासन्ध-पुरः-सराः

hanyamāna-balānīkā vṛṣṇibhir jaya-kāṅkṣibhiḥ |
rājāno vimukhā jagmur jarāsandha-puraḥ-sarāḥ

---

10.54.010

शिशुपालं समभ्येत्य हृत-दारम् इवातुरम् ।
नष्ट-त्विषं गतोत्साहं शुष्यद्-वदनम् अब्रुवन्

śiśupālaṃ samabhyetya hṛta-dāram ivāturam |
naṣṭa-tviṣaṃ gatotsāhaṃ śuṣyad-vadanam abruvan

---

10.54.011

भो भोः पुरुष-शार्दूल दौर्मनस्यम् इदं त्यज ।
न प्रियाप्रिययो राजन् निष्ठा देहिषु दृश्यते

bho bhoḥ puruṣa-śārdūla daurmanasyam idaṃ tyaja |
na priyāpriyayo rājan niṣṭhā dehiṣu dṛśyate

---

10.54.012

यथा दारु-मयी योषित् नृत्यते कुहकेच्छया ।
एवम् ईश्वर-तन्त्रो ऽयम् ईहते सुख-दुःखयोः

yathā dāru-mayī yoṣit nṛtyate kuhakecchayā |
evam īśvara-tantro 'yam īhate sukha-duḥkhayoḥ

---

10.54.013

शौरेः सप्त-दशाहं वै संयुगानि पराजितः ।
त्रयो-विंशतिभिः सैन्यैर् जिग्ये एकम् अहं परम्

śaureḥ sapta-daśāhaṃ vai saṃyugāni parājitaḥ |
trayo-viṃśatibhiḥ sainyair jigye ekam ahaṃ param

---

10.54.014

तथाप्य् अहं न शोचामि न प्रहृष्यामि कर्हिचित् ।
कालेन दैव-युक्तेन जानन् विद्रावितं जगत्

tathāpy ahaṃ na śocāmi na prahṛṣyāmi karhicit |
kālena daiva-yuktena jānan vidrāvitaṃ jagat

---

10.54.015

अधुनापि वयं सर्वे वीर-यूथप-यूथपाः ।
पराजिताः फल्गु-तन्त्रैर् यदुभिः कृष्ण-पालितैः

adhunāpi vayaṃ sarve vīra-yūthapa-yūthapāḥ |
parājitāḥ phalgu-tantrair yadubhiḥ kṛṣṇa-pālitaiḥ

---

10.54.016

रिपवो जिग्युर् अधुना काल आत्मानुसारिणि ।
तदा वयं विजेष्यामो यदा कालः प्रदक्षिणः

ripavo jigyur adhunā kāla ātmānusāriṇi |
tadā vayaṃ vijeṣyāmo yadā kālaḥ pradakṣiṇaḥ

---

10.54.017

0 श्री-शुक उवाच एवं प्रबोधितो मित्रैश् चैद्यो ऽगात् सानुगः पुरम् ।
हत-शेषाः पुनस् ते ऽपि ययुः स्वं स्वं पुरं नृपाः

0 śrī-śuka uvāca evaṃ prabodhito mitraiś caidyo 'gāt sānugaḥ puram |
hata-śeṣāḥ punas te 'pi yayuḥ svaṃ svaṃ puraṃ nṛpāḥ

---

10.54.018

रुक्मी तु राक्षसोद्वाहं कृष्ण-द्विड् असहन् स्वसुः ।
पृष्ठतो ऽन्वगमत् कृष्णम् अक्षौहिण्या वृतो बली

rukmī tu rākṣasodvāhaṃ kṛṣṇa-dviḍ asahan svasuḥ |
pṛṣṭhato 'nvagamat kṛṣṇam akṣauhiṇyā vṛto balī

---

10.54.019

रुक्म्य् अमर्षी सु-संरब्धः शृण्वतां सर्व-भूभुजाम् ।
प्रतिजज्ञे महा-बाहुर् दंशितः स-शरासनः

rukmy amarṣī su-saṃrabdhaḥ śṛṇvatāṃ sarva-bhūbhujām |
pratijajñe mahā-bāhur daṃśitaḥ sa-śarāsanaḥ

---

10.54.020

अहत्वा समरे कृष्णम् अप्रत्यूह्य च रुक्मिणीम् ।
कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि सत्यम् एतद् ब्रवीमि वः

ahatvā samare kṛṣṇam apratyūhya ca rukmiṇīm |
kuṇḍinaṃ na pravekṣyāmi satyam etad bravīmi vaḥ

---

10.54.021

इत्य् उक्त्वा रथम् आरुह्य सारथिं प्राह सत्वरः ।
चोदयाश्वान् यतः कृष्णः तस्य मे संयुगं भवेत्

ity uktvā ratham āruhya sārathiṃ prāha satvaraḥ |
codayāśvān yataḥ kṛṣṇaḥ tasya me saṃyugaṃ bhavet

---

10.54.022

अद्याहं निशितैर् बाणैर् गोपालस्य सु-दुर्मतेः ।
नेष्ये वीर्य-मदं येन स्वसा मे प्रसभं हृता

adyāhaṃ niśitair bāṇair gopālasya su-durmateḥ |
neṣye vīrya-madaṃ yena svasā me prasabhaṃ hṛtā

---

10.54.023

विकत्थमानः कुमतिर् ईश्वरस्याप्रमाण-वित् ।
रथेनैकेन गोविन्दं तिष्ठ तिष्ठेत्य् अथाह्वयत्

vikatthamānaḥ kumatir īśvarasyāpramāṇa-vit |
rathenaikena govindaṃ tiṣṭha tiṣṭhety athāhvayat

---

10.54.024

धनुर् विकृष्य सु-दृढं जघ्ने कृष्णं त्रिभिः शरैः ।
आह चात्र क्षणं तिष्ठ यदूनां कुल-पांसन

dhanur vikṛṣya su-dṛḍhaṃ jaghne kṛṣṇaṃ tribhiḥ śaraiḥ |
āha cātra kṣaṇaṃ tiṣṭha yadūnāṃ kula-pāṃsana

---

10.54.025

यत्र यासि स्वसारं मे मुषित्वा ध्वाङ्क्ष-वद् धविः ।
हरिष्ये ऽद्य मदं मन्द मायिनः कूट-योधिनः

yatra yāsi svasāraṃ me muṣitvā dhvāṅkṣa-vad dhaviḥ |
hariṣye 'dya madaṃ manda māyinaḥ kūṭa-yodhinaḥ

---

10.54.026

यावन् न मे हतो बाणैः शयीथा मुञ्च दारीकाम् ।
स्मयन् कृष्णो धनुश् छित्त्वा षड्भिर् विव्याध रुक्मिणम्

yāvan na me hato bāṇaiḥ śayīthā muñca dārīkām |
smayan kṛṣṇo dhanuś chittvā ṣaḍbhir vivyādha rukmiṇam

---

10.54.027

अष्टभिश् चतुरो वाहान् द्वाभ्यां सूतं ध्वजं त्रिभिः ।
स चान्यद् धनुर् आधाय कृष्णं विव्याध पञ्चभिः

aṣṭabhiś caturo vāhān dvābhyāṃ sūtaṃ dhvajaṃ tribhiḥ |
sa cānyad dhanur ādhāya kṛṣṇaṃ vivyādha pañcabhiḥ

---

10.54.028

तैस् तादितः शरौघैस् तु चिच्छेद धनुर् अच्युतः ।
पुनर् अन्यद् उपादत्त तद् अप्य् अच्छिनद् अव्ययः

tais tāditaḥ śaraughais tu ciccheda dhanur acyutaḥ |
punar anyad upādatta tad apy acchinad avyayaḥ

---

10.54.029

परिघं पट्टिशं शूलं चर्मासी शक्ति-तोमरौ ।
यद् यद् आयुधम् आदत्त तत् सर्वं सो ऽच्छिनद् धरिः

parighaṃ paṭṭiśaṃ śūlaṃ carmāsī śakti-tomarau |
yad yad āyudham ādatta tat sarvaṃ so 'cchinad dhariḥ

---

10.54.030

ततो रथाद् अवप्लुत्य खड्ग-पाणिर् जिघांसया ।
कृष्णम् अभ्यद्रवत् क्रुद्धः पतङ्ग इव पावकम्

tato rathād avaplutya khaḍga-pāṇir jighāṃsayā |
kṛṣṇam abhyadravat kruddhaḥ pataṅga iva pāvakam

---

10.54.031

तस्य चापततः खड्गं तिलशश् चर्म चेषुभिः ।
छित्त्वासिम् आददे तिग्मं रुक्मिणं हन्तुम् उद्यतः

tasya cāpatataḥ khaḍgaṃ tilaśaś carma ceṣubhiḥ |
chittvāsim ādade tigmaṃ rukmiṇaṃ hantum udyataḥ

---

10.54.032

दृष्ट्वा भ्रातृ-वधोद्योगं रुक्मिणी भय-विह्वला ।
पतित्वा पादयोर् भर्तुर् उवाच करुणं सती

dṛṣṭvā bhrātṛ-vadhodyogaṃ rukmiṇī bhaya-vihvalā |
patitvā pādayor bhartur uvāca karuṇaṃ satī

---

10.54.033

0 श्री-रुक्मिण्य् उवाच योगेश्वराप्रमेयात्मन् देव-देव जगत्-पते ।
हन्तुं नार्हसि कल्याण भ्रातरं मे महा-भुज

0 śrī-rukmiṇy uvāca yogeśvarāprameyātman deva-deva jagat-pate |
hantuṃ nārhasi kalyāṇa bhrātaraṃ me mahā-bhuja

---

10.54.034

0 श्री-शुक उवाच तया परित्रास-विकम्पिताङ्गया शुचावशुष्यन्-मुख-रुद्ध-कण्ठया ।
कातर्य-विस्रंसित-हेम-मालया गृहीत-पादः करुणो न्यवर्तत

0 śrī-śuka uvāca tayā paritrāsa-vikampitāṅgayā śucāvaśuṣyan-mukha-ruddha-kaṇṭhayā |
kātarya-visraṃsita-hema-mālayā gṛhīta-pādaḥ karuṇo nyavartata

---

10.54.035

चैलेन बद्ध्वा तम् असाधु-कारीणं स-श्मश्रु-केशं प्रवपन् व्यरूपयत् ।
तावन् ममर्दुः पर-सैन्यम् अद्भुतं यदु-प्रवीरा नलिनीं यथा गजाः

cailena baddhvā tam asādhu-kārīṇaṃ sa-śmaśru-keśaṃ pravapan vyarūpayat |
tāvan mamarduḥ para-sainyam adbhutaṃ yadu-pravīrā nalinīṃ yathā gajāḥ

---

10.54.036

कृष्णान्तिकम् उपव्रज्य ददृशुस् तत्र रुक्मिणम् ।
तथा-भूतं हत-प्रायं दृष्ट्वा सङ्कर्षणो विभुः ।
विमुच्य बद्धं करुणो भगवान् कृष्णम् अब्रवीत्

kṛṣṇāntikam upavrajya dadṛśus tatra rukmiṇam |
tathā-bhūtaṃ hata-prāyaṃ dṛṣṭvā saṅkarṣaṇo vibhuḥ |
vimucya baddhaṃ karuṇo bhagavān kṛṣṇam abravīt

---

10.54.037

असाध्व् इदं त्वया कृष्ण कृतम् अस्मज्-जुगुप्सितम् ।
वपनं श्मश्रु-केशानां वैरूप्यं सुहृदो वधः

asādhv idaṃ tvayā kṛṣṇa kṛtam asmaj-jugupsitam |
vapanaṃ śmaśru-keśānāṃ vairūpyaṃ suhṛdo vadhaḥ

---

10.54.038

मैवास्मान् साध्व्य् असूयेथा भ्रातुर् वैरूप्य-चिन्तया ।
सुख-दुःख-दो न चान्यो ऽस्ति यतः स्व-कृत-भुक् पुमान्

maivāsmān sādhvy asūyethā bhrātur vairūpya-cintayā |
sukha-duḥkha-do na cānyo 'sti yataḥ sva-kṛta-bhuk pumān

---

10.54.039

बन्धुर् वधार्ह-दोषो ऽपि न बन्धोर् वधम् अर्हति ।
त्याज्यः स्वेनैव दोषेण हतः किं हन्यते पुनः

bandhur vadhārha-doṣo 'pi na bandhor vadham arhati |
tyājyaḥ svenaiva doṣeṇa hataḥ kiṃ hanyate punaḥ

---

10.54.040

क्षत्रियाणाम् अयं धर्मः प्रजापति-विनिर्मितः ।
भ्रातापि भ्रातरं हन्याद् येन घोरतमस् ततः

kṣatriyāṇām ayaṃ dharmaḥ prajāpati-vinirmitaḥ |
bhrātāpi bhrātaraṃ hanyād yena ghoratamas tataḥ

---

10.54.041

राज्यस्य भूमेर् वित्तस्य स्त्रियो मानस्य तेजसः ।
मानिनो ऽन्यस्य वा हेतोः श्री-मदान्धाः क्षिपन्ति हि

rājyasya bhūmer vittasya striyo mānasya tejasaḥ |
mānino 'nyasya vā hetoḥ śrī-madāndhāḥ kṣipanti hi

---

10.54.042

तवेयं विषमा बुद्धिः सर्व-भूतेषु दुर्हृदाम् ।
यन् मन्यसे सदाभद्रं सुहृदां भद्रम् अज्ञ-वत्

taveyaṃ viṣamā buddhiḥ sarva-bhūteṣu durhṛdām |
yan manyase sadābhadraṃ suhṛdāṃ bhadram ajña-vat

---

10.54.043

आत्म-मोहो नृणाम् एव कल्पते देव-मायया ।
सुहृद् दुर्हृद् उदासीन इति देहात्म-मानिनाम्

ātma-moho nṛṇām eva kalpate deva-māyayā |
suhṛd durhṛd udāsīna iti dehātma-māninām

---

10.54.044

एक एव परो ह्य् आत्मा सर्वेषाम् अपि देहिनाम् ।
नानेव गृह्यते मूढैर् यथा ज्योतिर् यथा नभः

eka eva paro hy ātmā sarveṣām api dehinām |
nāneva gṛhyate mūḍhair yathā jyotir yathā nabhaḥ

---

10.54.045

देह आद्य्-अन्तवान् एष द्रव्य-प्राण-गुणात्मकः ।
आत्मन्य् अविद्यया कॢप्तः संसारयति देहिनम्

deha ādy-antavān eṣa dravya-prāṇa-guṇātmakaḥ |
ātmany avidyayā kḷptaḥ saṃsārayati dehinam

---

10.54.046

नात्मनो ऽन्येन संयोगो वियोगश् चसतः सति ।
तद्-धेतुत्वात् तत्-प्रसिद्धेर् दृग्-रूपाभ्यां यथा रवेः

nātmano 'nyena saṃyogo viyogaś casataḥ sati |
tad-dhetutvāt tat-prasiddher dṛg-rūpābhyāṃ yathā raveḥ

---

10.54.047

जन्मादयस् तु देहस्य विक्रिया नात्मनः क्वचित् ।
कलानाम् इव नैवेन्दोर् मृतिर् ह्य् अस्य कुहूर् इव

janmādayas tu dehasya vikriyā nātmanaḥ kvacit |
kalānām iva naivendor mṛtir hy asya kuhūr iva

---

10.54.048

यथा शयान आत्मानं विषयान् फलम् एव च ।
अनुभुङ्क्ते ऽप्य् असत्य् अर्थे तथाप्नोत्य् अबुधो भवम्

yathā śayāna ātmānaṃ viṣayān phalam eva ca |
anubhuṅkte 'py asaty arthe tathāpnoty abudho bhavam

---

10.54.049

तस्माद् अज्ञान-जं शोकम् आत्म-शोष-विमोहनम् ।
तत्त्व-ज्ञानेन निर्हृत्य स्व-स्था भव शुचि-स्मिते

tasmād ajñāna-jaṃ śokam ātma-śoṣa-vimohanam |
tattva-jñānena nirhṛtya sva-sthā bhava śuci-smite

---

10.54.050

0 श्री-शुक उवाच एवं भगवता तन्वी रामेण प्रतिबोधिता ।
वैमनस्यं परित्यज्य मनो बुद्ध्या समादधे

0 śrī-śuka uvāca evaṃ bhagavatā tanvī rāmeṇa pratibodhitā |
vaimanasyaṃ parityajya mano buddhyā samādadhe

---

10.54.051

प्राणावशेष उत्सृष्टो द्विड्भिर् हत-बल-प्रभः ।
स्मरन् विरूप-करणं वितथात्म-मनोरथः ।
चक्रे भोजकटं नाम निवासाय महत् पुरम्

prāṇāvaśeṣa utsṛṣṭo dviḍbhir hata-bala-prabhaḥ |
smaran virūpa-karaṇaṃ vitathātma-manorathaḥ |
cakre bhojakaṭaṃ nāma nivāsāya mahat puram

---

10.54.052

अहत्वा दुर्मतिं कृष्णम् अप्रत्यूह्य यवीयसीम् ।
कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामीत्य् उक्त्वा तत्रावसद् रुषा

ahatvā durmatiṃ kṛṣṇam apratyūhya yavīyasīm |
kuṇḍinaṃ na pravekṣyāmīty uktvā tatrāvasad ruṣā

---

10.54.053

भगवान् भीष्मक-सुताम् एवं निर्जित्य भूमि-पान् ।
पुरम् आनीय विधि-वद् उपयेमे कुरूद्वह

bhagavān bhīṣmaka-sutām evaṃ nirjitya bhūmi-pān |
puram ānīya vidhi-vad upayeme kurūdvaha

---

10.54.054

तदा महोत्सवो नॄणां यदु-पुर्यां गृहे गृहे ।
अभूद् अनन्य-भावानां कृष्णे यदु-पतौ नृप

tadā mahotsavo nṝṇāṃ yadu-puryāṃ gṛhe gṛhe |
abhūd ananya-bhāvānāṃ kṛṣṇe yadu-patau nṛpa

---

10.54.055

नरा नार्यश् च मुदिताः प्रमृष्ट-मणि-कुण्डलाः ।
पारिबर्हम् उपाजह्रुर् वरयोश् चित्र-वाससोः

narā nāryaś ca muditāḥ pramṛṣṭa-maṇi-kuṇḍalāḥ |
pāribarham upājahrur varayoś citra-vāsasoḥ

---

10.54.056

सा वृष्णि-पुर्य् उत्तम्भितेन्द्र-केतुभिर् $ विचित्र-माल्याम्बर-रत्न-तोरणैः &अम्प्;बभौ प्रति-द्वार्य् उपकॢप्त-मङ्गलैर् % आपूर्ण-कुम्भागुरु-धूप-दीपकैः

sā vṛṣṇi-pury uttambhitendra-ketubhir $ vicitra-mālyāmbara-ratna-toraṇaiḥ &babhau prati-dvāry upakḷpta-maṅgalair % āpūrṇa-kumbhāguru-dhūpa-dīpakaiḥ

---

10.54.057

• ॥
  सिक्त-मार्गा मद-च्युद्भिर् आहूत-प्रेष्ठ-भूभुजाम् ।
  गजैर् द्वाःसु परामृष्ट- रम्भा-पूगोपशोभिता

** // sikta-mārgā mada-cyudbhir āhūta-preṣṭha-bhūbhujām |*
gajair dvāḥsu parāmṛṣṭa- rambhā-pūgopaśobhitā

---

10.54.058

कुरु-सृञ्जय-कैकेय- विदर्भ-यदु-कुन्तयः ।
मिथो मुमुदिरे तस्मिन् सम्भ्रमात् परिधावताम्

kuru-sṛñjaya-kaikeya- vidarbha-yadu-kuntayaḥ |
mitho mumudire tasmin sambhramāt paridhāvatām

---

10.54.059

रुक्मिण्या हरणं श्रुत्वा गीयमानं ततस् ततः ।
राजानो राज-कन्याश् च बभूवुर् भृश-विस्मिताः

rukmiṇyā haraṇaṃ śrutvā gīyamānaṃ tatas tataḥ |
rājāno rāja-kanyāś ca babhūvur bhṛśa-vismitāḥ

---

10.54.060

द्वारकायाम् अभूद् राजन् महा-मोदः पुरौकसाम् ।
रुक्मिण्या रमयोपेतं दृष्ट्वा कृष्णं श्रियः पतिम्

dvārakāyām abhūd rājan mahā-modaḥ puraukasām |
rukmiṇyā ramayopetaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ śriyaḥ patim

10.55.001

0 श्री-शुक उवाच कामस् तु वासुदेवांशो दग्धः प्राग् रुद्र-मन्युना ।
देहोपपत्तये भूयस् तम् एव प्रत्यपद्यत

0 śrī-śuka uvāca kāmas tu vāsudevāṃśo dagdhaḥ prāg rudra-manyunā |
dehopapattaye bhūyas tam eva pratyapadyata

---

10.55.002

स एव जातो वैदर्भ्यां कृष्ण-वीर्य-समुद्भवः ।
प्रद्युम्न इति विख्यातः सर्वतो ऽनवमः पितुः

sa eva jāto vaidarbhyāṃ kṛṣṇa-vīrya-samudbhavaḥ |
pradyumna iti vikhyātaḥ sarvato 'navamaḥ pituḥ

---

10.55.003

तं शम्बरः काम-रूपी हृत्वा तोकम् अनिर्दशम् ।
स विदित्वात्मनः शत्रुं प्रास्योदन्वत्य् अगाद् गृहम्

taṃ śambaraḥ kāma-rūpī hṛtvā tokam anirdaśam |
sa viditvātmanaḥ śatruṃ prāsyodanvaty agād gṛham

---

10.55.004

तं निर्जगार बलवान् मीनः सो ऽप्य् अपरैः सह ।
वृतो जालेन महता गृहीतो मत्स्य-जीविभिः

taṃ nirjagāra balavān mīnaḥ so 'py aparaiḥ saha |
vṛto jālena mahatā gṛhīto matsya-jīvibhiḥ

---

10.55.005

तं शम्बराय कैवर्ता उपाजह्रुर् उपायनम् ।
सूदा महानसं नीत्वा- वद्यन् सुधितिनाद्भुतम्

taṃ śambarāya kaivartā upājahrur upāyanam |
sūdā mahānasaṃ nītvā- vadyan sudhitinādbhutam

---

10.55.006

दृष्ट्वा तद्-उदरे बालम् मायावत्यै न्यवेदयन् ।
नारदो ऽकथयत् सर्वं तस्याः शङ्कित-चेतसः ।
बालस्य तत्त्वम् उत्पत्तिं मत्स्योदर-निवेशनम्

dṛṣṭvā tad-udare bālam māyāvatyai nyavedayan |
nārado 'kathayat sarvaṃ tasyāḥ śaṅkita-cetasaḥ |
bālasya tattvam utpattiṃ matsyodara-niveśanam

---

10.55.007

सा च कामस्य वै पत्नी रतिर् नाम यशस्विनी ।
पत्युर् निर्दग्ध-देहस्य देहोत्पत्तिम् प्रतीक्षती

sā ca kāmasya vai patnī ratir nāma yaśasvinī |
patyur nirdagdha-dehasya dehotpattim pratīkṣatī

---

10.55.008

निरूपिता शम्बरेण सा सूदौदन-साधने ।
कामदेवं शिशुं बुद्ध्वा चक्रे स्नेहं तदार्भके

nirūpitā śambareṇa sā sūdaudana-sādhane |
kāmadevaṃ śiśuṃ buddhvā cakre snehaṃ tadārbhake

---

10.55.009

नाति-दीर्घेण कालेन स कार्ष्णि रूढ-यौवनः ।
जनयाम् आस नारीणां वीक्षन्तीनां च विभ्रमम्

nāti-dīrgheṇa kālena sa kārṣṇi rūḍha-yauvanaḥ |
janayām āsa nārīṇāṃ vīkṣantīnāṃ ca vibhramam

---

10.55.010

सा तम् पतिं पद्म-दलायतेक्षणं प्रलम्ब-बाहुं नर-लोक-सुन्दरम् ।
स-व्रीड-हासोत्तभित-भ्रुवेक्षती प्रीत्योपतस्थे रतिर् अङ्ग सौरतैः

sā tam patiṃ padma-dalāyatekṣaṇaṃ pralamba-bāhuṃ nara-loka-sundaram |
sa-vrīḍa-hāsottabhita-bhruvekṣatī prītyopatasthe ratir aṅga saurataiḥ

---

10.55.011

ताम् अह भगवान् कार्ष्णिर् मातस् ते मतिर् अन्यथा ।
मातृ-भावम् अतिक्रम्य वर्तसे कामिनी यथा

tām aha bhagavān kārṣṇir mātas te matir anyathā |
mātṛ-bhāvam atikramya vartase kāminī yathā

---

10.55.012

0 रतिर् उवाच भवान् नारायण-सुतः शम्बरेण हृतो गृहात् ।
अहं ते ऽधिकृता पत्नी रतिः कामो भवान् प्रभो

0 ratir uvāca bhavān nārāyaṇa-sutaḥ śambareṇa hṛto gṛhāt |
ahaṃ te 'dhikṛtā patnī ratiḥ kāmo bhavān prabho

---

10.55.013

एष त्वानिर्दशं सिन्धाव् अक्षिपच् छम्बरो ऽसुरः ।
मत्स्यो ऽग्रसीत् तद्-उदराद् इतः प्राप्तो भवान् प्रभो

eṣa tvānirdaśaṃ sindhāv akṣipac chambaro 'suraḥ |
matsyo 'grasīt tad-udarād itaḥ prāpto bhavān prabho

---

10.55.014

तम् इमं जहि दुर्धर्षं दुर्जयं शत्रुम् आत्मनः ।
माया-शत-विदं तं च मायाभिर् मोहनादिभिः

tam imaṃ jahi durdharṣaṃ durjayaṃ śatrum ātmanaḥ |
māyā-śata-vidaṃ taṃ ca māyābhir mohanādibhiḥ

---

10.55.015

परीशोचति ते माता कुररीव गत-प्रजा ।
पुत्र-स्नेहाकुला दीना विवत्सा गौर् इवातुरा

parīśocati te mātā kurarīva gata-prajā |
putra-snehākulā dīnā vivatsā gaur ivāturā

---

10.55.016

प्रभाष्यैवं ददौ विद्यां प्रद्युम्नाय महात्मने ।
मायावती महा-मायां सर्व-माया-विनाशिनीम्

prabhāṣyaivaṃ dadau vidyāṃ pradyumnāya mahātmane |
māyāvatī mahā-māyāṃ sarva-māyā-vināśinīm

---

10.55.017

स च शम्बरम् अभ्येत्य संयुगाय समाह्वयत् ।
अविषह्यैस् तम् आक्षेपैः क्षिपन् सञ्जनयन् कलिम्

sa ca śambaram abhyetya saṃyugāya samāhvayat |
aviṣahyais tam ākṣepaiḥ kṣipan sañjanayan kalim

---

10.55.018

सो ऽधिक्षिप्तो दुर्वाचोभिः पदाहत इवोरगः ।
निश्चक्राम गदा-पाणिर् अमर्षात् ताम्र-लोचनः

so 'dhikṣipto durvācobhiḥ padāhata ivoragaḥ |
niścakrāma gadā-pāṇir amarṣāt tāmra-locanaḥ

---

10.55.019

गदाम् आविध्य तरसा प्रद्युम्नाय महात्मने ।
प्रक्षिप्य व्यनदन् नादं वज्र-निष्पेष-निष्ठुरम्

gadām āvidhya tarasā pradyumnāya mahātmane |
prakṣipya vyanadan nādaṃ vajra-niṣpeṣa-niṣṭhuram

---

10.55.020

ताम् आपतन्तीं भगवान् प्रद्युम्नो गदया गदाम् ।
अपास्य शत्रवे क्रुद्धः प्राहिणोत् स्व-गदां नृप

tām āpatantīṃ bhagavān pradyumno gadayā gadām |
apāsya śatrave kruddhaḥ prāhiṇot sva-gadāṃ nṛpa

---

10.55.021

स च मायां समाश्रित्य दैतेयीं मय-दर्शितम् ।
मुमुचे ऽस्त्र-मयं वर्षं कार्ष्णौ वैहायसो ऽसुरः

sa ca māyāṃ samāśritya daiteyīṃ maya-darśitam |
mumuce 'stra-mayaṃ varṣaṃ kārṣṇau vaihāyaso 'suraḥ

---

10.55.022

बाध्यमानो ऽस्त्र-वर्षेण रौक्मिणेयो महा-रथः ।
सत्त्वात्मिकां महा-विद्यां सर्व-मायोपमर्दिनीम्

bādhyamāno 'stra-varṣeṇa raukmiṇeyo mahā-rathaḥ |
sattvātmikāṃ mahā-vidyāṃ sarva-māyopamardinīm

---

10.55.023

ततो गौह्यक-गान्धर्व- पैशाचोरग-राक्षसीः ।
प्रायुङ्क्त शतशो दैत्यः कार्ष्णिर् व्यधमयत् स ताः

tato gauhyaka-gāndharva- paiśācoraga-rākṣasīḥ |
prāyuṅkta śataśo daityaḥ kārṣṇir vyadhamayat sa tāḥ

---

10.55.024

निशातम् असिम् उद्यम्य स-किरीटं स-कुण्डलम् ।
शम्बरस्य शिरः कायात् ताम्र-श्मश्र्व् ओजसाहरत्

niśātam asim udyamya sa-kirīṭaṃ sa-kuṇḍalam |
śambarasya śiraḥ kāyāt tāmra-śmaśrv ojasāharat

---

10.55.025

आकीर्यमाणो दिवि-जैः स्तुवद्भिः कुसुमोत्करैः ।
भार्ययाम्बर-चारिण्या पुरं नीतो विहायसा

ākīryamāṇo divi-jaiḥ stuvadbhiḥ kusumotkaraiḥ |
bhāryayāmbara-cāriṇyā puraṃ nīto vihāyasā

---

10.55.026

अन्तः-पुर-वरं राजन् ललना-शत-सङ्कुलम् ।
विवेश पत्न्या गगनाद् विद्युतेव बलाहकः

antaḥ-pura-varaṃ rājan lalanā-śata-saṅkulam |
viveśa patnyā gaganād vidyuteva balāhakaḥ

---

10.55.027

तं दृष्ट्वा जलद-श्यामं पीत-कौशेय-वाससम् ।
प्रलम्ब-बाहुं ताम्राक्षं सु-स्मितं रुचिराननम्

taṃ dṛṣṭvā jalada-śyāmaṃ pīta-kauśeya-vāsasam |
pralamba-bāhuṃ tāmrākṣaṃ su-smitaṃ rucirānanam

---

10.55.028

स्व्-अलङ्कृत-मुखाम्भोजं नील-वक्रालकालिभिः ।
कृष्णं मत्वा स्त्रियो ह्रीता निलिल्युस् तत्र तत्र ह

sv-alaṅkṛta-mukhāmbhojaṃ nīla-vakrālakālibhiḥ |
kṛṣṇaṃ matvā striyo hrītā nililyus tatra tatra ha

---

10.55.029

अवधार्य शनैर् ईषद् वैलक्षण्येन योषितः ।
उपजग्मुः प्रमुदिताः स-स्त्री रत्नं सु-विस्मिताः

avadhārya śanair īṣad vailakṣaṇyena yoṣitaḥ |
upajagmuḥ pramuditāḥ sa-strī ratnaṃ su-vismitāḥ

---

10.55.030

अथ तत्रासितापाङ्गी वैदर्भी वल्गु-भाषिणी ।
अस्मरत् स्व-सुतं नष्टं स्नेह-स्नुत-पयोधरा

atha tatrāsitāpāṅgī vaidarbhī valgu-bhāṣiṇī |
asmarat sva-sutaṃ naṣṭaṃ sneha-snuta-payodharā

---

10.55.031

को न्व् अयम् नर-वैदूर्यः कस्य वा कमलेक्षणः ।
धृतः कया वा जठरे केयं लब्धा त्व् अनेन वा

ko nv ayam nara-vaidūryaḥ kasya vā kamalekṣaṇaḥ |
dhṛtaḥ kayā vā jaṭhare keyaṃ labdhā tv anena vā

---

10.55.032

मम चाप्य् आत्मजो नष्टो नीतो यः सूतिका-गृहात् ।
एतत्-तुल्य-वयो-रूपो यदि जीवति कुत्रचित्

mama cāpy ātmajo naṣṭo nīto yaḥ sūtikā-gṛhāt |
etat-tulya-vayo-rūpo yadi jīvati kutracit

---

10.55.033

कथं त्व् अनेन सम्प्राप्तं सारूप्यं शार्ङ्ग-धन्वनः ।
आकृत्यावयवैर् गत्या स्वर-हासावलोकनैः

kathaṃ tv anena samprāptaṃ sārūpyaṃ śārṅga-dhanvanaḥ |
ākṛtyāvayavair gatyā svara-hāsāvalokanaiḥ

---

10.55.034

स एव वा भवेन् नूनं यो मे गर्भे धृतो ऽर्भकः ।
अमुष्मिन् प्रीतिर् अधिका वामः स्फुरति मे भुजः

sa eva vā bhaven nūnaṃ yo me garbhe dhṛto 'rbhakaḥ |
amuṣmin prītir adhikā vāmaḥ sphurati me bhujaḥ

---

10.55.035

एवं मीमांसमणायां वैदर्भ्यां देवकी-सुतः ।
देवक्य्-आनकदुन्दुभ्याम् उत्तमः-श्लोक आगमत्

evaṃ mīmāṃsamaṇāyāṃ vaidarbhyāṃ devakī-sutaḥ |
devaky-ānakadundubhyām uttamaḥ-śloka āgamat

---

10.55.036

विज्ञातार्थो ऽपि भगवांस् तूष्णीम् आस जनार्दनः ।
नारदो ऽकथयत् सर्वं शम्बराहरणादिकम्

vijñātārtho 'pi bhagavāṃs tūṣṇīm āsa janārdanaḥ |
nārado 'kathayat sarvaṃ śambarāharaṇādikam

---

10.55.037

तच् छ्रुत्वा महद् आश्चर्यं कृष्णान्तः-पुर-योषितः ।
अभ्यनन्दन् बहून् अब्दान् नष्टं मृतम् इवागतम्

tac chrutvā mahad āścaryaṃ kṛṣṇāntaḥ-pura-yoṣitaḥ |
abhyanandan bahūn abdān naṣṭaṃ mṛtam ivāgatam

---

10.55.038

देवकी वसुदेवश् च कृष्ण-रामौ तथा स्त्रियः ।
दम्पती तौ परिष्वज्य रुक्मिणी च ययुर् मुदम्

devakī vasudevaś ca kṛṣṇa-rāmau tathā striyaḥ |
dampatī tau pariṣvajya rukmiṇī ca yayur mudam

---

10.55.039

नष्टं प्रद्युम्नम् आयातम् आकर्ण्य द्वारकौकसः ।
अहो मृत इवायातो बालो दिष्ट्येति हाब्रुवन्

naṣṭaṃ pradyumnam āyātam ākarṇya dvārakaukasaḥ |
aho mṛta ivāyāto bālo diṣṭyeti hābruvan

---

10.55.040

यं वै मुहुः पितृ-सरूप-निजेश-भावास् $ तन्-मातरो यद् अभजन् रह-रूढ-भावाः &अम्प्;चित्रं न तत् खलु रमास्पद-बिम्ब-बिम्बे % कामे स्मरे ऽक्ष-विषये किम् उतान्य-नार्यः

yaṃ vai muhuḥ pitṛ-sarūpa-nijeśa-bhāvās $ tan-mātaro yad abhajan raha-rūḍha-bhāvāḥ &citraṃ na tat khalu ramāspada-bimba-bimbe % kāme smare 'kṣa-viṣaye kim utānya-nāryaḥ

10.56.001

---

---

10.56.001

0 श्री-शुक उवाच सत्राजितः स्व-तनयां कृष्णाय कृत-किल्बिषः ।
स्यमन्तकेन मणिना स्वयम् उद्यम्य दत्तवान्

0 śrī-śuka uvāca satrājitaḥ sva-tanayāṃ kṛṣṇāya kṛta-kilbiṣaḥ |
syamantakena maṇinā svayam udyamya dattavān

---

10.56.002

0 श्री-राजोवाच सत्राजितः किम् अकरोद् ब्रह्मन् कृष्णस्य किल्बिषः ।
स्यमन्तकः कुतस् तस्य कस्माद् दत्ता सुता हरेः

0 śrī-rājovāca satrājitaḥ kim akarod brahman kṛṣṇasya kilbiṣaḥ |
syamantakaḥ kutas tasya kasmād dattā sutā hareḥ

---

10.56.003

0 श्री-शुक उवाच आसीत् सत्राजितः सूर्यो भक्तस्य परमः सखा ।
प्रीतस् तस्मै मणिं प्रादात् स च तुष्टः स्यमन्तकम्

0 śrī-śuka uvāca āsīt satrājitaḥ sūryo bhaktasya paramaḥ sakhā |
prītas tasmai maṇiṃ prādāt sa ca tuṣṭaḥ syamantakam

---

10.56.004

स तं बिभ्रन् मणिं कण्ठे भ्राजमानो यथा रविः ।
प्रविष्टो द्वारकां राजन् तेजसा नोपलक्षितः

sa taṃ bibhran maṇiṃ kaṇṭhe bhrājamāno yathā raviḥ |
praviṣṭo dvārakāṃ rājan tejasā nopalakṣitaḥ

---

10.56.005

तं विलोक्य जना दूरात् तेजसा मुष्ट-दृष्टयः ।
दीव्यते ऽक्षैर् भगवते शशंसुः सूर्य-शङ्किताः

taṃ vilokya janā dūrāt tejasā muṣṭa-dṛṣṭayaḥ |
dīvyate 'kṣair bhagavate śaśaṃsuḥ sūrya-śaṅkitāḥ

---

10.56.006

नारायण नमस् ते ऽस्तु शङ्ख-चक्र-गदा-धर ।
दामोदरारविन्दाक्ष गोविन्द यदु-नन्दन

nārāyaṇa namas te 'stu śaṅkha-cakra-gadā-dhara |
dāmodarāravindākṣa govinda yadu-nandana

---

10.56.007

एष आयाति सविता त्वां दिदृक्षुर् जगत्-पते ।
मुष्णन् गभस्ति-चक्रेण नृणां चक्षूंषि तिग्म-गुः

eṣa āyāti savitā tvāṃ didṛkṣur jagat-pate |
muṣṇan gabhasti-cakreṇa nṛṇāṃ cakṣūṃṣi tigma-guḥ

---

10.56.008

नन्व् अन्विच्छन्ति ते मार्गं त्री-लोक्यां विबुधर्षभाः ।
ज्ञात्वाद्य गूढं यदुषु द्रष्टुं त्वां यात्य् अजः प्रभो

nanv anvicchanti te mārgaṃ trī-lokyāṃ vibudharṣabhāḥ |
jñātvādya gūḍhaṃ yaduṣu draṣṭuṃ tvāṃ yāty ajaḥ prabho

---

10.56.009

0 श्री-शुक उवाच निशम्य बाल-वचनं प्रहस्याम्बुज-लोचनः ।
प्राह नासौ रविर् देवः सत्राजिन् मणिना ज्वलन्

0 śrī-śuka uvāca niśamya bāla-vacanaṃ prahasyāmbuja-locanaḥ |
prāha nāsau ravir devaḥ satrājin maṇinā jvalan

---

10.56.010

सत्राजित् स्व-गृहं श्रीमत् कृत-कौतुक-मङ्गलम् ।
प्रविश्य देव-सदने मणिं विप्रैर् न्यवेशयत्

satrājit sva-gṛhaṃ śrīmat kṛta-kautuka-maṅgalam |
praviśya deva-sadane maṇiṃ viprair nyaveśayat

---

10.56.011

दिने दिने स्वर्ण-भारान् अष्टौ स सृजति प्रभो ।
दुर्भिक्ष-मार्य्-अरिष्टानि सर्पाधि-व्याधयो ऽशुभाः ।
न सन्ति मायिनस् तत्र यत्रास्ते ऽभ्यर्चितो मणिः

dine dine svarṇa-bhārān aṣṭau sa sṛjati prabho |
durbhikṣa-māry-ariṣṭāni sarpādhi-vyādhayo 'śubhāḥ |
na santi māyinas tatra yatrāste 'bhyarcito maṇiḥ

---

10.56.012

स याचितो मणिं क्वापि यदु-राजाय शौरिणा ।
नैवार्थ-कामुकः प्रादाद् याच्ञा-भङ्गम् अतर्कयन्

sa yācito maṇiṃ kvāpi yadu-rājāya śauriṇā |
naivārtha-kāmukaḥ prādād yācñā-bhaṅgam atarkayan

---

10.56.013

तम् एकदा मणिं कण्ठे प्रतिमुच्य महा-प्रभम् ।
प्रसेनो हयम् आरुह्य मृगायां व्यचरद् वने

tam ekadā maṇiṃ kaṇṭhe pratimucya mahā-prabham |
praseno hayam āruhya mṛgāyāṃ vyacarad vane

---

10.56.014

प्रसेनं स-हयं हत्वा मणिम् आच्छिद्य केशरी ।
गिरिं विशन् जाम्बवता निहतो मणिम् इच्छता

prasenaṃ sa-hayaṃ hatvā maṇim ācchidya keśarī |
giriṃ viśan jāmbavatā nihato maṇim icchatā

---

10.56.015

सो ऽपि चक्रे कुमारस्य मणिं क्रीडनकं बिले ।
अपश्यन् भ्रातरं भ्राता सत्राजित् पर्यतप्यत

so 'pi cakre kumārasya maṇiṃ krīḍanakaṃ bile |
apaśyan bhrātaraṃ bhrātā satrājit paryatapyata

---

10.56.016

प्रायः कृष्णेन निहतो मणि-ग्रीवो वनं गतः ।
भ्राता ममेति तच् छ्रुत्वा कर्णे कर्णे ऽजपन् जनाः

prāyaḥ kṛṣṇena nihato maṇi-grīvo vanaṃ gataḥ |
bhrātā mameti tac chrutvā karṇe karṇe 'japan janāḥ

---

10.56.017

भगवांस् तद् उपश्रुत्य दुर्यशो लिप्तम् आत्मनि ।
मार्ष्टुं प्रसेन-पदवीम् अन्वपद्यत नागरैः

bhagavāṃs tad upaśrutya duryaśo liptam ātmani |
mārṣṭuṃ prasena-padavīm anvapadyata nāgaraiḥ

---

10.56.018

हतं प्रसेनं अश्वं च वीक्ष्य केशरिणा वने ।
तं चाद्रि-पृष्ठे निहतम् ऋक्षेण ददृशुर् जनाः

hataṃ prasenaṃ aśvaṃ ca vīkṣya keśariṇā vane |
taṃ cādri-pṛṣṭhe nihatam ṛkṣeṇa dadṛśur janāḥ

---

10.56.019

ऋक्ष-राज-बिलं भीमम् अन्धेन तमसावृतम् ।
एको विवेश भगवान् अवस्थाप्य बहिः प्रजाः

ṛkṣa-rāja-bilaṃ bhīmam andhena tamasāvṛtam |
eko viveśa bhagavān avasthāpya bahiḥ prajāḥ

---

10.56.020

तत्र दृष्ट्वा मणि-प्रेष्ठं बाल-क्रीडनकं कृतम् ।
हर्तुं कृत-मतिस् तस्मिन्न् अवतस्थे ऽर्भकान्तिके

tatra dṛṣṭvā maṇi-preṣṭhaṃ bāla-krīḍanakaṃ kṛtam |
hartuṃ kṛta-matis tasminn avatasthe 'rbhakāntike

---

10.56.021

तम् अपूर्वं नरं दृष्ट्वा धात्री चुक्रोश भीत-वत् ।
तच् छ्रुत्वाभ्यद्रवत् क्रुद्धो जाम्बवान् बलिनां वरः

tam apūrvaṃ naraṃ dṛṣṭvā dhātrī cukrośa bhīta-vat |
tac chrutvābhyadravat kruddho jāmbavān balināṃ varaḥ

---

10.56.022

स वै भगवता तेन युयुधे स्वामीनात्मनः ।
पुरुषम् प्राकृतं मत्वा कुपितो नानुभाव-वित्

sa vai bhagavatā tena yuyudhe svāmīnātmanaḥ |
puruṣam prākṛtaṃ matvā kupito nānubhāva-vit

---

10.56.023

द्वन्द्व-युद्धं सु-तुमुलम् उभयोर् विजिगीषतोः ।
आयुधाश्म-द्रुमैर् दोर्भिः क्रव्यार्थे श्येनयोर् इव

dvandva-yuddhaṃ su-tumulam ubhayor vijigīṣatoḥ |
āyudhāśma-drumair dorbhiḥ kravyārthe śyenayor iva

---

10.56.024

आसीत् तद् अष्टा-विम्शाहम् इतरेतर-मुष्टिभिः ।
वज्र-निष्पेष-परुषैर् अविश्रमम् अहर्-निशम्

āsīt tad aṣṭā-vimśāham itaretara-muṣṭibhiḥ |
vajra-niṣpeṣa-paruṣair aviśramam ahar-niśam

---

10.56.025

कृष्ण-मुष्टि-विनिष्पात निष्पिष्टाङ्गोरु बन्धनः ।
क्षीण-सत्त्वः स्विन्न-गात्रस् तम् आहातीव विस्मितः

kṛṣṇa-muṣṭi-viniṣpāta niṣpiṣṭāṅgoru bandhanaḥ |
kṣīṇa-sattvaḥ svinna-gātras tam āhātīva vismitaḥ

---

10.56.026

जाने त्वां सऋव-भूतानां प्राण ओजः सहो बलम् ।
विष्णुं पुराण-पुरुषं प्रभविष्णुम् अधीश्वरम्

jāne tvāṃ saṛva-bhūtānāṃ prāṇa ojaḥ saho balam |
viṣṇuṃ purāṇa-puruṣaṃ prabhaviṣṇum adhīśvaram

---

10.56.027

त्वं हि विश्व-सृजाम् स्रष्टा सृष्टानाम् अपि यच् च सत् ।
कालः कलयताम् ईशः पर आत्मा तथात्मनाम्

tvaṃ hi viśva-sṛjām sraṣṭā sṛṣṭānām api yac ca sat |
kālaḥ kalayatām īśaḥ para ātmā tathātmanām

---

10.56.028

यस्येषद्-उत्कलित-रोष-कटाक्ष-मोक्षैर् $ वर्त्मादिशत् क्षुभित-नक्र-तिमिङ्गलो ऽब्धिः &अम्प्;सेतुः कृतः स्व-यश उज्ज्वलिता च लङ्का % रक्षः-शिरांसि भुवि पेतुर् इषु-क्षतानि

yasyeṣad-utkalita-roṣa-kaṭākṣa-mokṣair $ vartmādiśat kṣubhita-nakra-timiṅgalo 'bdhiḥ &setuḥ kṛtaḥ sva-yaśa ujjvalitā ca laṅkā % rakṣaḥ-śirāṃsi bhuvi petur iṣu-kṣatāni

---

10.56.029

• ॥
  इति विज्ञात-विइज्ञानम् ऋक्ष-राजानम् अच्युतः ।
  व्याजहार महा-राज भगवान् देवकी-सुतः

** // iti vijñāta-viijñānam ṛkṣa-rājānam acyutaḥ |*
vyājahāra mahā-rāja bhagavān devakī-sutaḥ

---

10.56.030

अभिमृश्यारविन्दाक्षः पाणिना शं-करेण तम् ।
कृपया परया भक्तं मेघ-गम्भीरया गिरा

abhimṛśyāravindākṣaḥ pāṇinā śaṃ-kareṇa tam |
kṛpayā parayā bhaktaṃ megha-gambhīrayā girā

---

10.56.031

मणि-हेतोर् इह प्राप्ता वयम् ऋक्ष-पते बिलम् ।
मिथ्याभिशापं प्रमृजन्न् आत्मनो मणिनामुना

maṇi-hetor iha prāptā vayam ṛkṣa-pate bilam |
mithyābhiśāpaṃ pramṛjann ātmano maṇināmunā

---

10.56.032

इत्य् उक्तः स्वां दुहितरं कन्यां जाम्बवतीं मुदा ।
अर्हणार्थम् स मणिना कृष्णायोपजहार ह

ity uktaḥ svāṃ duhitaraṃ kanyāṃ jāmbavatīṃ mudā |
arhaṇārtham sa maṇinā kṛṣṇāyopajahāra ha

---

10.56.033

अदृष्ट्वा निर्गमं शौरेः प्रविष्टस्य बिलं जनाः ।
प्रतीक्ष्य द्वादशाहानि दुःखिताः स्व-पुरं ययुः

adṛṣṭvā nirgamaṃ śaureḥ praviṣṭasya bilaṃ janāḥ |
pratīkṣya dvādaśāhāni duḥkhitāḥ sva-puraṃ yayuḥ

---

10.56.034

निशम्य देवकी देवी रक्मिण्य् आनकदुन्दुभिः ।
सुहृदो ज्ञातयो ऽशोचन् बिलात् कृष्णम् अनिर्गतम्

niśamya devakī devī rakmiṇy ānakadundubhiḥ |
suhṛdo jñātayo 'śocan bilāt kṛṣṇam anirgatam

---

10.56.035

सत्राजितं शपन्तस् ते दुःखिता द्वारकौकसः ।
उपतस्थुश् चन्द्रभागां दुर्गां कृष्णोपलब्धये

satrājitaṃ śapantas te duḥkhitā dvārakaukasaḥ |
upatasthuś candrabhāgāṃ durgāṃ kṛṣṇopalabdhaye

---

10.56.036

तेषां तु देव्य्-उपस्थानात् प्रत्यादिष्टाशिषा स च ।
प्रादुर्बभूव सिद्धार्थः स-दारो हर्षयन् हरिः

teṣāṃ tu devy-upasthānāt pratyādiṣṭāśiṣā sa ca |
prādurbabhūva siddhārthaḥ sa-dāro harṣayan hariḥ

---

10.56.037

उपलभ्य हृषीकेशं मृतं पुनर् इवागतम् ।
सह पत्न्या मणि-ग्रीवं सर्वे जात-महोत्सवाः

upalabhya hṛṣīkeśaṃ mṛtaṃ punar ivāgatam |
saha patnyā maṇi-grīvaṃ sarve jāta-mahotsavāḥ

---

10.56.038

सत्राजितं समाहूय सभायां राज-सन्निधौ ।
प्राप्तिं चाख्याय भगवान् मणिं तस्मै न्यवेदयत्

satrājitaṃ samāhūya sabhāyāṃ rāja-sannidhau |
prāptiṃ cākhyāya bhagavān maṇiṃ tasmai nyavedayat

---

10.56.039

स चाति-व्रीडितो रत्नं गृहीत्वावाङ्-मुखस् ततः ।
अनुतप्यमानो भवनम् अगमत् स्वेन पाप्मना

sa cāti-vrīḍito ratnaṃ gṛhītvāvāṅ-mukhas tataḥ |
anutapyamāno bhavanam agamat svena pāpmanā

---

10.56.040

सो ऽनुध्यायंस् तद् एवाघं बलवद्-विग्रहाकुलः ।
कथं मृजाम्य् आत्म-रजः प्रसीदेद् वाच्युतः कथम्

so 'nudhyāyaṃs tad evāghaṃ balavad-vigrahākulaḥ |
kathaṃ mṛjāmy ātma-rajaḥ prasīded vācyutaḥ katham

---

10.56.041

किम् कृत्वा साधु मह्यं स्यान् न शपेद् वा जनो यथा ।
अदीर्घ-दर्शनं क्षुद्रं मूढं द्रविण-लोलुपम्

kim kṛtvā sādhu mahyaṃ syān na śaped vā jano yathā |
adīrgha-darśanaṃ kṣudraṃ mūḍhaṃ draviṇa-lolupam

---

10.56.042

दास्ये दुहितरं तस्मै स्त्री-रत्नं रत्नम् एव च ।
उपायो ऽयं समीचीनस् तस्य शान्तिर् न चान्यथा

dāsye duhitaraṃ tasmai strī-ratnaṃ ratnam eva ca |
upāyo 'yaṃ samīcīnas tasya śāntir na cānyathā

---

10.56.043

एवं व्यवसितो बुद्ध्या सत्राजित् स्व-सुतां शुभाम् ।
मणिं च स्वयम् उद्यम्य कृष्णायोपजहार ह

evaṃ vyavasito buddhyā satrājit sva-sutāṃ śubhām |
maṇiṃ ca svayam udyamya kṛṣṇāyopajahāra ha

---

10.56.044

तां सत्यभामां भगवान् उपयेमे यथा-विधि ।
बहुभिर् याचितां शील- रूपौदार्य-गुणान्विताम्

tāṃ satyabhāmāṃ bhagavān upayeme yathā-vidhi |
bahubhir yācitāṃ śīla- rūpaudārya-guṇānvitām

---

10.56.045

भगवान् आह न मणिं प्रतीच्छामो वयं नृप ।
तवास्तां देव-भक्तस्य वयं च फल-भागिनः

bhagavān āha na maṇiṃ pratīcchāmo vayaṃ nṛpa |
tavāstāṃ deva-bhaktasya vayaṃ ca phala-bhāginaḥ

10.57.001

0 श्री-बादरायणिर् उवाच विज्ञातार्थो ऽपि गोविन्दो दग्धान् आकर्ण्य पाण्डवान् ।
कुन्तीं च कुल्य-करणे सह-रामो ययौ कुरून्

0 śrī-bādarāyaṇir uvāca vijñātārtho 'pi govindo dagdhān ākarṇya pāṇḍavān |
kuntīṃ ca kulya-karaṇe saha-rāmo yayau kurūn

---

10.57.002

भीष्मं कृपं स विदुरं गान्धारीं द्रोणम् एव च ।
तुल्य-दुःखौ च सङ्गम्य हा कष्टम् इति होचतुः

bhīṣmaṃ kṛpaṃ sa viduraṃ gāndhārīṃ droṇam eva ca |
tulya-duḥkhau ca saṅgamya hā kaṣṭam iti hocatuḥ

---

10.57.003

लब्ध्वैतद् अन्तरं राजन् शतधन्वानम् ऊचतुः ।
अक्रूर-कृतवर्माणौ मनिः कस्मान् न गृह्यते

labdhvaitad antaraṃ rājan śatadhanvānam ūcatuḥ |
akrūra-kṛtavarmāṇau maniḥ kasmān na gṛhyate

---

10.57.004

यो ऽस्मभ्यं सम्प्रतिश्रुत्य कन्या-रत्नं विगर्ह्य नः ।
कृष्णायादान् न सत्राजित् कस्माद् भ्रातरम् अन्वियात्

yo 'smabhyaṃ sampratiśrutya kanyā-ratnaṃ vigarhya naḥ |
kṛṣṇāyādān na satrājit kasmād bhrātaram anviyāt

---

10.57.005

एवं भिन्न-मतिस् ताभ्यां सत्राजितम् असत्तमः ।
शयानम् अवधील् लोभात् स पापः क्षीण जीवितः

evaṃ bhinna-matis tābhyāṃ satrājitam asattamaḥ |
śayānam avadhīl lobhāt sa pāpaḥ kṣīṇa jīvitaḥ

---

10.57.006

स्त्रीणां विक्रोशमानानां क्रन्दन्तीनाम् अनाथ-वत् ।
हत्वा पशून् सौनिक-वन् मणिम् आदाय जग्मिवान्

strīṇāṃ vikrośamānānāṃ krandantīnām anātha-vat |
hatvā paśūn saunika-van maṇim ādāya jagmivān

---

10.57.007

सत्यभामा च पितरं हतं वीक्ष्य शुचार्पिता ।
व्यलपत् तात तातेति हा हतास्मीति मुह्यती

satyabhāmā ca pitaraṃ hataṃ vīkṣya śucārpitā |
vyalapat tāta tāteti hā hatāsmīti muhyatī

---

10.57.008

तैल-द्रोण्यां मृतं प्रास्य जगाम गजसाह्वयम् ।
कृष्णाय विदितार्थाय तप्ताचख्यौ पितुर् वधम्

taila-droṇyāṃ mṛtaṃ prāsya jagāma gajasāhvayam |
kṛṣṇāya viditārthāya taptācakhyau pitur vadham

---

10.57.009

तद् आकर्ण्येश्वरौ राजन्न् अनुसृत्य नृ-लोकताम् ।
अहो नः परमं कष्टम् इत्य् अस्राक्षौ विलेपतुः

tad ākarṇyeśvarau rājann anusṛtya nṛ-lokatām |
aho naḥ paramaṃ kaṣṭam ity asrākṣau vilepatuḥ

---

10.57.010

आगत्य भगवांस् तस्मात् स-भार्यः साग्रजः पुरम् ।
शतधन्वानम् आरेभे हन्तुं हर्तुं मणिं ततः

āgatya bhagavāṃs tasmāt sa-bhāryaḥ sāgrajaḥ puram |
śatadhanvānam ārebhe hantuṃ hartuṃ maṇiṃ tataḥ

---

10.57.011

सो ऽपि कृतोद्यमं ज्ञात्वा भीतः प्राण-परीप्सया ।
साहाय्ये कृतवर्माणम् अयाचत स चाब्रवीत्

so 'pi kṛtodyamaṃ jñātvā bhītaḥ prāṇa-parīpsayā |
sāhāyye kṛtavarmāṇam ayācata sa cābravīt

---

10.57.012

नाहम् ईस्वरयोः कुर्यां हेलनं राम-कृष्णयोः ।
को नु क्षेमाय कल्पेत तयोर् वृजिनम् आचरन्

nāham īsvarayoḥ kuryāṃ helanaṃ rāma-kṛṣṇayoḥ |
ko nu kṣemāya kalpeta tayor vṛjinam ācaran

---

10.57.013

कंसः सहानुगो ऽपीतो यद्-द्वेषात् त्याजितः श्रिया ।
जरासन्धः सप्तदश- संयुगाद् विरथो गतः

kaṃsaḥ sahānugo 'pīto yad-dveṣāt tyājitaḥ śriyā |
jarāsandhaḥ saptadaśa- saṃyugād viratho gataḥ

---

10.57.014

प्रत्याख्यातः स चाक्रूरं पार्ष्णि-ग्राहम् अयाचत ।
सो ऽप्य् आह को विरुध्येत विद्वान् ईश्वरयोर् बलम्

pratyākhyātaḥ sa cākrūraṃ pārṣṇi-grāham ayācata |
so 'py āha ko virudhyeta vidvān īśvarayor balam

---

10.57.015

य इदं लीलया विश्वं सृजत्य् अवति हन्ति च ।
चेष्टां विश्व-सृजो यस्य न विदुर् मोहिताजया

ya idaṃ līlayā viśvaṃ sṛjaty avati hanti ca |
ceṣṭāṃ viśva-sṛjo yasya na vidur mohitājayā

---

10.57.016

यः सप्त-हायनः शैलम् उत्पाट्यैकेन पाणिना ।
दधार लीलया बाल उच्छिलीन्ध्रम् इवार्भकः

yaḥ sapta-hāyanaḥ śailam utpāṭyaikena pāṇinā |
dadhāra līlayā bāla ucchilīndhram ivārbhakaḥ

---

10.57.017

नमस् तस्मै भगवते कृष्णायाद्भुत-कर्मणे ।
अनन्तायादि-भूताय कूट-स्थायात्मने नमः

namas tasmai bhagavate kṛṣṇāyādbhuta-karmaṇe |
anantāyādi-bhūtāya kūṭa-sthāyātmane namaḥ

---

10.57.018

प्रत्याख्यातः स तेनापि शतधन्वा महा-मणिम् ।
तस्मिन् न्यस्याश्वम् आरुह्य शत-योजन-गं ययौ

pratyākhyātaḥ sa tenāpi śatadhanvā mahā-maṇim |
tasmin nyasyāśvam āruhya śata-yojana-gaṃ yayau

---

10.57.019

गरुड-ध्वजम् आरुह्य रथं राम-जनार्दनौ ।
अन्वयातां महा-वेगैर् अश्वै राजन् गुरु-द्रुहम्

garuḍa-dhvajam āruhya rathaṃ rāma-janārdanau |
anvayātāṃ mahā-vegair aśvai rājan guru-druham

---

10.57.020

मिथिलायाम् उपवने विसृज्य पतितं हयम् ।
पद्भ्याम् अधावत् सन्त्रस्तः कृष्णो ऽप्य् अन्वद्रवद् रुषा

mithilāyām upavane visṛjya patitaṃ hayam |
padbhyām adhāvat santrastaḥ kṛṣṇo 'py anvadravad ruṣā

---

10.57.021

पदातेर् भगवांस् तस्य पदातिस् तिग्म-नेमिना ।
चक्रेण शिर उत्कृत्य वाससोर् व्यचिनोन् मणिम्

padāter bhagavāṃs tasya padātis tigma-neminā |
cakreṇa śira utkṛtya vāsasor vyacinon maṇim

---

10.57.022

अलब्ध-मणिर् आगत्य कृष्ण आहाग्रजान्तिकम् ।
वृथा हतः शतधनुर् मणिस् तत्र न विद्यते

alabdha-maṇir āgatya kṛṣṇa āhāgrajāntikam |
vṛthā hataḥ śatadhanur maṇis tatra na vidyate

---

10.57.023

तत आह बलो नूनं स मणिः शतधन्वना ।
कस्मिंश्चित् पुरुषे न्यस्तस् तम् अन्वेष पुरं व्रज

tata āha balo nūnaṃ sa maṇiḥ śatadhanvanā |
kasmiṃścit puruṣe nyastas tam anveṣa puraṃ vraja

---

10.57.024

अहं वैदेहम् इच्छामि द्रष्टुं प्रियतमं मम ।
इत्य् उक्त्वा मिथिलां राजन् विवेश यद-नन्दनः

ahaṃ vaideham icchāmi draṣṭuṃ priyatamaṃ mama |
ity uktvā mithilāṃ rājan viveśa yada-nandanaḥ

---

10.57.025

तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय मैथिलः प्रीत-मानसः ।
अर्हयां आस विधि-वद् अर्हणीयं समर्हणैः

taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya maithilaḥ prīta-mānasaḥ |
arhayāṃ āsa vidhi-vad arhaṇīyaṃ samarhaṇaiḥ

---

10.57.026

उवास तस्यां कतिचिन् मिथिलायां समा विभुः ।
मानितः प्रीति-युक्तेन जनकेन महात्मना ।
ततो ऽशिक्षद् गदां काले धार्तराष्ट्रः सुयोधनः

uvāsa tasyāṃ katicin mithilāyāṃ samā vibhuḥ |
mānitaḥ prīti-yuktena janakena mahātmanā |
tato 'śikṣad gadāṃ kāle dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ

---

10.57.027

केशवो द्वारकाम् एत्य निधनं शतधन्वनः ।
अप्राप्तिं च मणेः प्राह प्रियायाः प्रिय-कृद् विभुः

keśavo dvārakām etya nidhanaṃ śatadhanvanaḥ |
aprāptiṃ ca maṇeḥ prāha priyāyāḥ priya-kṛd vibhuḥ

---

10.57.028

ततः स कारयाम् आस क्रिया बन्धोर् हतस्य वै ।
साकं सुहृद्भिर् भगवान् या याः स्युः साम्परायिकीः

tataḥ sa kārayām āsa kriyā bandhor hatasya vai |
sākaṃ suhṛdbhir bhagavān yā yāḥ syuḥ sāmparāyikīḥ

---

10.57.029

अक्रूरः कृतवर्मा च श्रुत्वा शतधनोर् वधम् ।
व्यूषतुर् भय-वित्रस्तौ द्वारकायाः प्रयोजकौ

akrūraḥ kṛtavarmā ca śrutvā śatadhanor vadham |
vyūṣatur bhaya-vitrastau dvārakāyāḥ prayojakau

---

10.57.030

अक्रूरे प्रोषिते ऽरिष्टान्य् आसन् वै द्वारकौकसाम् ।
शारीरा मानसास् तापा मुहुर् दैविक-भौतिकाः

akrūre proṣite 'riṣṭāny āsan vai dvārakaukasām |
śārīrā mānasās tāpā muhur daivika-bhautikāḥ

---

10.57.031

इत्य् अङ्गोपदिशन्त्य् एके विस्मृत्य प्राग् उदाहृतम् ।
मुनि-वास-निवासे किं घटेतारिष्ट-दर्शनम्

ity aṅgopadiśanty eke vismṛtya prāg udāhṛtam |
muni-vāsa-nivāse kiṃ ghaṭetāriṣṭa-darśanam

---

10.57.032

देवे ऽवर्षति काशीशः श्वफल्कायागताय वै ।
स्व-सुतां गाण्दिनीं प्रादात् ततो ऽवर्षत् स्म काशिषु

deve 'varṣati kāśīśaḥ śvaphalkāyāgatāya vai |
sva-sutāṃ gāṇdinīṃ prādāt tato 'varṣat sma kāśiṣu

---

10.57.033

तत्-सुतस् तत्-प्रभावो ऽसाव् अक्रूरो यत्र यत्र ह ।
देवो ऽभिवर्षते तत्र नोपतापा न मारीकाः

tat-sutas tat-prabhāvo 'sāv akrūro yatra yatra ha |
devo 'bhivarṣate tatra nopatāpā na mārīkāḥ

---

10.57.034

इति वृद्ध-वचः श्रुत्वा नैतावद् इह कारणम् ।
इति मत्वा समानाय्य प्राहाक्रूरं जनार्दनः

iti vṛddha-vacaḥ śrutvā naitāvad iha kāraṇam |
iti matvā samānāyya prāhākrūraṃ janārdanaḥ

---

10.57.035

पूजयित्वाभिभाष्यैनं कथयित्वा प्रियाः कथाः ।
विज्ञताखिल-चित्त ज्ञः स्मयमान उवाच ह

pūjayitvābhibhāṣyainaṃ kathayitvā priyāḥ kathāḥ |
vijñatākhila-citta jñaḥ smayamāna uvāca ha

---

10.57.036

ननु दान-पते न्यस्तस् त्वय्य् आस्ते शतधन्वना ।
स्यमन्तको मनिः श्रीमान् विदितः पूर्वम् एव नः

nanu dāna-pate nyastas tvayy āste śatadhanvanā |
syamantako maniḥ śrīmān viditaḥ pūrvam eva naḥ

---

10.57.037

सत्राजितो ऽनपत्यत्वाद् गृह्णीयुर् दुहितुः सुताः ।
दायं निनीयापः पिण्डान् विमुच्यर्णं च शेषितम्

satrājito 'napatyatvād gṛhṇīyur duhituḥ sutāḥ |
dāyaṃ ninīyāpaḥ piṇḍān vimucyarṇaṃ ca śeṣitam

---

10.57.038

तथापि दुर्धरस् त्व् अन्यैस् त्वय्य् आस्तां सु-व्रते मणिः ।
किन्तु माम् अग्रजः सम्यङ् न प्रत्येति मणिं प्रति

tathāpi durdharas tv anyais tvayy āstāṃ su-vrate maṇiḥ |
kintu mām agrajaḥ samyaṅ na pratyeti maṇiṃ prati

---

10.57.039

दर्शयस्व महा-भाग बन्धूनां शान्तिम् आवह ।
अव्युच्छिन्ना मखास् ते ऽद्य वर्तन्ते रुक्म-वेदयः

darśayasva mahā-bhāga bandhūnāṃ śāntim āvaha |
avyucchinnā makhās te 'dya vartante rukma-vedayaḥ

---

10.57.040

एवं सामभिर् आलब्धः श्वफल्क-तनयो मणिम् ।
आदाय वाससाच्छन्नः ददौ सूर्य-सम-प्रभम्

evaṃ sāmabhir ālabdhaḥ śvaphalka-tanayo maṇim |
ādāya vāsasācchannaḥ dadau sūrya-sama-prabham

---

10.57.041

स्यमन्तकं दर्शयित्वा ज्ञातिभ्यो रज आत्मनः ।
विमृज्य मणिना भूयस् तस्मै प्रत्यर्पयत् प्रभुः

syamantakaṃ darśayitvā jñātibhyo raja ātmanaḥ |
vimṛjya maṇinā bhūyas tasmai pratyarpayat prabhuḥ

---

10.57.042

यस् त्व् एतद् भगवत ईश्वरस्य विष्णोर् $ वीर्याढ्यं वृजिन-हरं सु-मङ्गलं च &अम्प्;आख्यानं पठति शृणोत्य् अनुस्मरेद् वा % दुष्कीर्तिं दुरितम् अपोह्य याति शान्तिम्

yas tv etad bhagavata īśvarasya viṣṇor $ vīryāḍhyaṃ vṛjina-haraṃ su-maṅgalaṃ ca &ākhyānaṃ paṭhati śṛṇoty anusmared vā % duṣkīrtiṃ duritam apohya yāti śāntim

10.58.001

---

---

10.58.001

0 श्री-शुक उवाच एकदा पाण्डवान् द्रष्टुं प्रतीतान् पुरुषोत्तमः ।
इन्द्रप्रस्थं गतः शृईमान् युयुधानादिभिर् वृतः

0 śrī-śuka uvāca ekadā pāṇḍavān draṣṭuṃ pratītān puruṣottamaḥ |
indraprasthaṃ gataḥ śṛīmān yuyudhānādibhir vṛtaḥ

---

10.58.002

दृष्ट्वा तम् आगतं पार्था मुकुन्दम् अखिलेश्वरम् ।
उत्तस्थुर् युगपद् वीराः प्राणा मुख्यम् इवागतम्

dṛṣṭvā tam āgataṃ pārthā mukundam akhileśvaram |
uttasthur yugapad vīrāḥ prāṇā mukhyam ivāgatam

---

10.58.003

परिष्वज्याच्युतं वीरा अङ्ग-सङ्ग-हतैनसः ।
सानुराग-स्मितं वक्त्रं वीक्ष्य तस्य मुदं ययुः

pariṣvajyācyutaṃ vīrā aṅga-saṅga-hatainasaḥ |
sānurāga-smitaṃ vaktraṃ vīkṣya tasya mudaṃ yayuḥ

---

10.58.004

युधिष्ठिरस्य भीमस्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् ।
फाल्गुनं परिरभ्याथ यमाभ्यां चाभिवन्दितः

yudhiṣṭhirasya bhīmasya kṛtvā pādābhivandanam |
phālgunaṃ parirabhyātha yamābhyāṃ cābhivanditaḥ

---

10.58.005

परमासन आसीनं कृष्णा कृष्णम् अनिन्दिता ।
नवोढा व्रीडिता किञ्चिच् छनैर् एत्याभ्यवन्दत

paramāsana āsīnaṃ kṛṣṇā kṛṣṇam aninditā |
navoḍhā vrīḍitā kiñcic chanair etyābhyavandata

---

10.58.006

तथैव सात्यकिः पार्थैः पूजितश् चाभिवन्दितः ।
निषसादासने ऽन्ये च पूजिताः पर्युपासत

tathaiva sātyakiḥ pārthaiḥ pūjitaś cābhivanditaḥ |
niṣasādāsane 'nye ca pūjitāḥ paryupāsata

---

10.58.007

पृथाम् समागत्य कृताभिवादनस् तयाति-हार्दार्द्र-दृशाभिरम्भितः ।
आपृष्टवांस् तां कुशलं सह-स्नुषां पितृ-ष्वसारम् परिपृष्ट-बान्धवः

pṛthām samāgatya kṛtābhivādanas tayāti-hārdārdra-dṛśābhirambhitaḥ |
āpṛṣṭavāṃs tāṃ kuśalaṃ saha-snuṣāṃ pitṛ-ṣvasāram paripṛṣṭa-bāndhavaḥ

---

10.58.008

तम् आह प्रेम-वैक्लव्य- रुद्ध-कण्ठाश्रु-लोचना ।
स्मरन्ती तान् बहून् क्लेशान् क्लेशापायात्म-दर्शनम्

tam āha prema-vaiklavya- ruddha-kaṇṭhāśru-locanā |
smarantī tān bahūn kleśān kleśāpāyātma-darśanam

---

10.58.009

तदैव कुशलं नो ऽभूत् स-नाथास् ते कृता वयम् ।
ज्ञतीन् नः स्मरता कृष्ण भ्राता मे प्रेषितस् त्वया

tadaiva kuśalaṃ no 'bhūt sa-nāthās te kṛtā vayam |
jñatīn naḥ smaratā kṛṣṇa bhrātā me preṣitas tvayā

---

10.58.010

न ते ऽस्ति स्व-पर-भ्रान्तिर् विश्वस्य सुहृद्-आत्मनः ।
तथापि स्मरतां शश्वत् क्लेशान् हंसि हृदि स्थितः

na te 'sti sva-para-bhrāntir viśvasya suhṛd-ātmanaḥ |
tathāpi smaratāṃ śaśvat kleśān haṃsi hṛdi sthitaḥ

---

10.58.011

0 युधिष्ठिर उवाच किं न आचरितं श्रेयो न वेदाहम् अधीश्वर ।
योगेश्वराणां दुर्दर्शो यन् नो दृष्टः कु-मेधसाम्

0 yudhiṣṭhira uvāca kiṃ na ācaritaṃ śreyo na vedāham adhīśvara |
yogeśvarāṇāṃ durdarśo yan no dṛṣṭaḥ ku-medhasām

---

10.58.012

इति वै वार्षिकान् मासान् राज्ञा सो ऽभ्यर्थितः सुखम् ।
जनयन् नयनानन्दम् इन्द्रप्रस्थौकसां विभुः

iti vai vārṣikān māsān rājñā so 'bhyarthitaḥ sukham |
janayan nayanānandam indraprasthaukasāṃ vibhuḥ

---

10.58.013

एकदा रथम् आरुह्य विजयो वानर-ध्वजम् ।
गाण्डीवं धनुर् आदाय तूणौ चाक्षय-सायकौ

ekadā ratham āruhya vijayo vānara-dhvajam |
gāṇḍīvaṃ dhanur ādāya tūṇau cākṣaya-sāyakau

---

10.58.014

साकं कृष्णेन सन्नद्धो विहर्तुं विपिनं महत् ।
बहु-व्याल-मृगाकीर्णं प्राविशत् पर-वीर-हा

sākaṃ kṛṣṇena sannaddho vihartuṃ vipinaṃ mahat |
bahu-vyāla-mṛgākīrṇaṃ prāviśat para-vīra-hā

---

10.58.015

तत्राविध्यच् छरैर् व्याघ्रान् शूकरान् महिषान् रुरून् ।
शरभान् गवयान् खड्गान् हरिणान् शश-शल्लकान्

tatrāvidhyac charair vyāghrān śūkarān mahiṣān rurūn |
śarabhān gavayān khaḍgān hariṇān śaśa-śallakān

---

10.58.016

तान् निन्युः किङ्करा राज्ञे मेध्यान् पर्वण्य् उपागते ।
तृट्-परीतः परिश्रान्तो बिभत्सुर् यमुनाम् अगात्

tān ninyuḥ kiṅkarā rājñe medhyān parvaṇy upāgate |
tṛṭ-parītaḥ pariśrānto bibhatsur yamunām agāt

---

10.58.017

तत्रोपस्पृश्य विशदं पीत्वा वारि महा-रथौ ।
कृष्णौ ददृशतुः कन्यां चरन्तीं चारु-दर्शनाम्

tatropaspṛśya viśadaṃ pītvā vāri mahā-rathau |
kṛṣṇau dadṛśatuḥ kanyāṃ carantīṃ cāru-darśanām

---

10.58.018

ताम् आसाद्य वरारोहां सु-द्विजां रुचिराननाम् ।
पप्रच्छ प्रेषितः सख्या फाल्गुनः प्रमदोत्तमाम्

tām āsādya varārohāṃ su-dvijāṃ rucirānanām |
papraccha preṣitaḥ sakhyā phālgunaḥ pramadottamām

---

10.58.019

का त्वं कस्यासि सु-श्रोणि कुतो वा किं चिकीर्षसि ।
मन्ये त्वां पतिम् इच्छन्तीं सर्वं कथय शोभने

kā tvaṃ kasyāsi su-śroṇi kuto vā kiṃ cikīrṣasi |
manye tvāṃ patim icchantīṃ sarvaṃ kathaya śobhane

---

10.58.020

0 श्री-कालिन्द्य् उवाच अहं देवस्य सवितुर् दुहिता पतिम् इच्छती ।
विष्णुं वरेण्यं वर-दं तपः परमम् आस्थितः

0 śrī-kālindy uvāca ahaṃ devasya savitur duhitā patim icchatī |
viṣṇuṃ vareṇyaṃ vara-daṃ tapaḥ paramam āsthitaḥ

---

10.58.021

नान्यं पतिं वृणे वीर तम् ऋते श्री-निकेतनम् ।
तुष्यतां मे स भगवान् मुकुन्दो ऽनाथ-संश्रयः

nānyaṃ patiṃ vṛṇe vīra tam ṛte śrī-niketanam |
tuṣyatāṃ me sa bhagavān mukundo 'nātha-saṃśrayaḥ

---

10.58.022

कालिन्दीति समाख्याता वसामि यमुना-जले ।
निर्मिते भवने पित्रा यावद् अच्युत-दर्शनम्

kālindīti samākhyātā vasāmi yamunā-jale |
nirmite bhavane pitrā yāvad acyuta-darśanam

---

10.58.023

तथावदद् गुडाकेशो वासुदेवाय सो ऽपि ताम् ।
रथम् आरोप्य तद्-विद्वान् धर्म-राजम् उपागमत्

tathāvadad guḍākeśo vāsudevāya so 'pi tām |
ratham āropya tad-vidvān dharma-rājam upāgamat

---

10.58.024

यदैव कृष्णः सन्दिष्टः पार्थानां परमाद्बुतम् ।
कारयाम् आस नगरं विचित्रं विश्वकर्मणा

yadaiva kṛṣṇaḥ sandiṣṭaḥ pārthānāṃ paramādbutam |
kārayām āsa nagaraṃ vicitraṃ viśvakarmaṇā

---

10.58.025

भगवांस् तत्र निवसन् स्वानां प्रिय-चिकीर्षया ।
अग्नये खाण्डवं दातुम् अर्जुनस्यास सारथिः

bhagavāṃs tatra nivasan svānāṃ priya-cikīrṣayā |
agnaye khāṇḍavaṃ dātum arjunasyāsa sārathiḥ

---

10.58.026

सो ऽग्निस् तुष्टो धनुर् अदाद् धयान् श्वेतान् रथं नृप ।
अर्जुनायाक्षयौ तूणौ वर्म चाभेद्यम् अस्त्रिभिः

so 'gnis tuṣṭo dhanur adād dhayān śvetān rathaṃ nṛpa |
arjunāyākṣayau tūṇau varma cābhedyam astribhiḥ

---

10.58.027

मयश् च मोचितो वह्नेः सभां सख्य उपाहरत् ।
यस्मिन् दुर्योधनस्यासीज् जल-स्थल-दृशि-भ्रमः

mayaś ca mocito vahneḥ sabhāṃ sakhya upāharat |
yasmin duryodhanasyāsīj jala-sthala-dṛśi-bhramaḥ

---

10.58.028

स तेन समनुज्ञातः सुहृद्भिश् चानुमोदितः ।
आययौ द्वारकां भूयः सात्यकि-प्रमखैर् वृतः

sa tena samanujñātaḥ suhṛdbhiś cānumoditaḥ |
āyayau dvārakāṃ bhūyaḥ sātyaki-pramakhair vṛtaḥ

---

10.58.029

अथोपयेमे कालिन्दीं सु-पुण्य-र्त्व्-ऋक्ष ऊर्जिते ।
वितन्वन् परमानन्दं स्वानां परम-मङ्गलः

athopayeme kālindīṃ su-puṇya-rtv-ṛkṣa ūrjite |
vitanvan paramānandaṃ svānāṃ parama-maṅgalaḥ

---

10.58.030

विन्द्यानुविन्द्याव् आवन्त्यौ दुर्योधन-वशानुगौ ।
स्वयं-वरे स्व-भगिनीं कृष्णे सक्तां न्यषेधताम्

vindyānuvindyāv āvantyau duryodhana-vaśānugau |
svayaṃ-vare sva-bhaginīṃ kṛṣṇe saktāṃ nyaṣedhatām

---

10.58.031

राजाधिदेव्यास् तनयां मित्रविन्दां पितृ-ष्वसुः ।
प्रसह्य हृतवान् कृष्णो राजन् राज्ञां प्रपश्यताम्

rājādhidevyās tanayāṃ mitravindāṃ pitṛ-ṣvasuḥ |
prasahya hṛtavān kṛṣṇo rājan rājñāṃ prapaśyatām

---

10.58.032

नग्नजिन् नाम कौशल्य आसीद् राजाति-धार्मिकः ।
तस्य सत्याभवत् कन्या देवी नाग्नजिती नृप

nagnajin nāma kauśalya āsīd rājāti-dhārmikaḥ |
tasya satyābhavat kanyā devī nāgnajitī nṛpa

---

10.58.033

न तां शेकुर् नृपा वोढुम् अजित्वा सप्त-गो-वृषान् ।
तीक्ष्ण-शृङ्गान् सु-दुर्धर्षान् वीर्य-गन्धासहान् खलान्

na tāṃ śekur nṛpā voḍhum ajitvā sapta-go-vṛṣān |
tīkṣṇa-śṛṅgān su-durdharṣān vīrya-gandhāsahān khalān

---

10.58.034

तां श्रुत्वा वृष-जिल्-लभ्यां भगवान् सात्वतां पतिः ।
जगाम कौशल्य-पुरं सैन्येन महता वृतः

tāṃ śrutvā vṛṣa-jil-labhyāṃ bhagavān sātvatāṃ patiḥ |
jagāma kauśalya-puraṃ sainyena mahatā vṛtaḥ

---

10.58.035

स कोशल-पतिः प्रीतः प्रत्युत्थानासनादिभिः ।
अर्हणेनापि गुरुणा पूजयन् प्रतिनन्दितः

sa kośala-patiḥ prītaḥ pratyutthānāsanādibhiḥ |
arhaṇenāpi guruṇā pūjayan pratinanditaḥ

---

10.58.036

वरं विलोक्याभिमतं समागतं नरेन्द्र-कन्या चकमे रमा-पतिम् ।
भूयाद् अयं मे पतिर् आशिषो ऽनलः करोतु सत्या यदि मे धृतो व्रतः

varaṃ vilokyābhimataṃ samāgataṃ narendra-kanyā cakame ramā-patim |
bhūyād ayaṃ me patir āśiṣo 'nalaḥ karotu satyā yadi me dhṛto vrataḥ

---

10.58.037

यत्-पाद-पङ्कज-रजः शिरसा बिभर्ति $ शृईर् अब्य-जः स-गिरिशः सह लोक-पालैः &अम्प्;लीला-तनुः स्व-कृत-सेतु-परीप्सया यः % काले ऽदधत् स भगवान् मम केन तुष्येत्

yat-pāda-paṅkaja-rajaḥ śirasā bibharti $ śṛīr abya-jaḥ sa-giriśaḥ saha loka-pālaiḥ &līlā-tanuḥ sva-kṛta-setu-parīpsayā yaḥ % kāle 'dadhat sa bhagavān mama kena tuṣyet

---

10.58.038

• ॥
  अर्चितं पुनर् इत्य् आह नारायण जगत्-पते ।
  आत्मानन्देन पूर्णस्य करवाणि किम् अल्पकः

** // arcitaṃ punar ity āha nārāyaṇa jagat-pate |*
ātmānandena pūrṇasya karavāṇi kim alpakaḥ

---

10.58.039

0 श्री-शुक उवाच तम् आह भगवान् हृष्टः कृतासन-परिग्रहः ।
मेघ-गम्भीरया वाचा स-स्मितं कुरु-नन्दन

0 śrī-śuka uvāca tam āha bhagavān hṛṣṭaḥ kṛtāsana-parigrahaḥ |
megha-gambhīrayā vācā sa-smitaṃ kuru-nandana

---

10.58.040

0 श्री-भगवान् उवाच नरेन्द्र याच्ञा कविभिर् विगर्हिता राजन्य-बन्धोर् निज-धर्म-वर्तिनः ।
तथापि याचे तव सौहृदेच्छया कन्यां त्वदीयां न हि शुल्क-दा वयम्

0 śrī-bhagavān uvāca narendra yācñā kavibhir vigarhitā rājanya-bandhor nija-dharma-vartinaḥ |
tathāpi yāce tava sauhṛdecchayā kanyāṃ tvadīyāṃ na hi śulka-dā vayam

---

10.58.041

0 श्री-राजोवाच को ऽन्यस् ते ऽभ्यधिको नाथ कन्या-वर इहेप्सितः ।
गुणैक-धाम्नो यस्याङ्गे श्रीर् वसत्य् अनपायिनी

0 śrī-rājovāca ko 'nyas te 'bhyadhiko nātha kanyā-vara ihepsitaḥ |
guṇaika-dhāmno yasyāṅge śrīr vasaty anapāyinī

---

10.58.042

किन्त्व् अस्माभिः कृतः पूर्वं समयः सात्वतर्षभ ।
पुंसां वीर्य-परीक्षार्थं कन्या-वर-परीप्सया

kintv asmābhiḥ kṛtaḥ pūrvaṃ samayaḥ sātvatarṣabha |
puṃsāṃ vīrya-parīkṣārthaṃ kanyā-vara-parīpsayā

---

10.58.043

सप्तैते गो-वृषा वीर दुर्दान्ता दुरवग्रहाः ।
एतैर् भग्नाः सु-बहवो भिन्न-गात्रा नृपात्मजाः

saptaite go-vṛṣā vīra durdāntā duravagrahāḥ |
etair bhagnāḥ su-bahavo bhinna-gātrā nṛpātmajāḥ

---

10.58.044

यद् इमे निगृहीताः स्युस् त्वयैव यदु-नन्दन ।
वरो भवान् अभिमतो दुहितुर् मे श्रियः-पते

yad ime nigṛhītāḥ syus tvayaiva yadu-nandana |
varo bhavān abhimato duhitur me śriyaḥ-pate

---

10.58.045

एवं समयम् आकर्ण्य बद्ध्वा परिकरं प्रभुः ।
आत्मानं सप्तधा कृत्वा न्यगृह्णाल् लीलयैव तान्

evaṃ samayam ākarṇya baddhvā parikaraṃ prabhuḥ |
ātmānaṃ saptadhā kṛtvā nyagṛhṇāl līlayaiva tān

---

10.58.046

बद्ध्वा तान् दामभिः शौरिर् भग्न-दर्पान् हतौजसः ।
व्यकर्सल् लीलया बद्धान् बालो दारु-मयान् यथा

baddhvā tān dāmabhiḥ śaurir bhagna-darpān hataujasaḥ |
vyakarsal līlayā baddhān bālo dāru-mayān yathā

---

10.58.047

ततः प्रीतः सुतां राजा ददौ कृष्णाय विस्मितः ।
तां प्रत्यगृह्णाद् भगवान् विधि-वत् सदृशीं प्रभुः

tataḥ prītaḥ sutāṃ rājā dadau kṛṣṇāya vismitaḥ |
tāṃ pratyagṛhṇād bhagavān vidhi-vat sadṛśīṃ prabhuḥ

---

10.58.048

राज-पत्न्यश् च दुहितुः कृष्णं लब्ध्वा प्रियं पतिम् ।
लेभिरे परमानन्दं जातश् च परमोत्सवः

rāja-patnyaś ca duhituḥ kṛṣṇaṃ labdhvā priyaṃ patim |
lebhire paramānandaṃ jātaś ca paramotsavaḥ

---

10.58.049

शङ्ख-भेर्य्-आनका नेदुर् गीत-वाद्य-द्विजाशिषः ।
नरा नार्यः प्रमुदिताः सुवासः-स्रग्-अलङ्कृताः

śaṅkha-bhery-ānakā nedur gīta-vādya-dvijāśiṣaḥ |
narā nāryaḥ pramuditāḥ suvāsaḥ-srag-alaṅkṛtāḥ

---

10.58.050

दश-धेनु-सहस्राणि पारिबर्हम् अदाद् विभुः ।
युवतीनां त्रि-साहस्रं निष्क-ग्रीव-सुवाससम्

daśa-dhenu-sahasrāṇi pāribarham adād vibhuḥ |
yuvatīnāṃ tri-sāhasraṃ niṣka-grīva-suvāsasam

---

10.58.051

नव-नाग-सहस्राणि नागाच् छत-गुणान् रथान् ।
रथाच् छत-गुणान् अश्वान् अश्वाच् छत-गुणान् नरान्

nava-nāga-sahasrāṇi nāgāc chata-guṇān rathān |
rathāc chata-guṇān aśvān aśvāc chata-guṇān narān

---

10.58.052

दम्पती रथम् आरोप्य महत्या सेनया वृतौ ।
स्नेह-प्रक्लिन्न-हृदयो यापयाम् आस कोशलः

dampatī ratham āropya mahatyā senayā vṛtau |
sneha-praklinna-hṛdayo yāpayām āsa kośalaḥ

---

10.58.053

श्रुत्वैतद् रुरुधुर् भूपा नयन्तं पथि कन्यकाम् ।
भग्न-वीर्याः सु-दुर्मर्षा यदुभिर् गो-वृषैः पुरा

śrutvaitad rurudhur bhūpā nayantaṃ pathi kanyakām |
bhagna-vīryāḥ su-durmarṣā yadubhir go-vṛṣaiḥ purā

---

10.58.054

तान् अस्यतः शर-व्रातान् बन्धु-प्रिय-कृद् अर्जुनः ।
गाण्डीवी कालयाम् आस सिंहः क्षुद्र-मृगान् इव

tān asyataḥ śara-vrātān bandhu-priya-kṛd arjunaḥ |
gāṇḍīvī kālayām āsa siṃhaḥ kṣudra-mṛgān iva

---

10.58.055

पारिबर्हम् उपागृह्य द्वारकाम् एत्य सत्यया ।
रेमे यदूनाम् ऋषभो भगवान् देवकी-सुतः

pāribarham upāgṛhya dvārakām etya satyayā |
reme yadūnām ṛṣabho bhagavān devakī-sutaḥ

---

10.58.056

श्रुतकीर्तेः सुतां भद्रां उपयेमे पितृ-ष्वसुः ।
कैकेयीं भ्रातृभिर् दत्तां कृष्णः सन्तर्दनादिभिः

śrutakīrteḥ sutāṃ bhadrāṃ upayeme pitṛ-ṣvasuḥ |
kaikeyīṃ bhrātṛbhir dattāṃ kṛṣṇaḥ santardanādibhiḥ

---

10.58.057

सुतां च मद्राधिपतेर् लक्ष्मणां लक्षणैर् यताम् ।
स्वयं-वरे जहारैकः स सुपर्णः सुधाम् इव

sutāṃ ca madrādhipater lakṣmaṇāṃ lakṣaṇair yatām |
svayaṃ-vare jahāraikaḥ sa suparṇaḥ sudhām iva

---

10.58.058

अन्याश् चैवं-विधा भार्याः कृष्णस्यासन् सहस्रशः ।
भौमं हत्वा तन्-निरोधाद् आहृताश् चारु-दर्शनाः

anyāś caivaṃ-vidhā bhāryāḥ kṛṣṇasyāsan sahasraśaḥ |
bhaumaṃ hatvā tan-nirodhād āhṛtāś cāru-darśanāḥ

10.59.001

श्री-राजोवाच यथा हतो भगवता भौमो येने च ताः स्त्रियः ।
निरुद्धा एतद् आचक्ष्व विक्रमं शार्ङ्ग-धन्वनः

śrī-rājovāca yathā hato bhagavatā bhaumo yene ca tāḥ striyaḥ |
niruddhā etad ācakṣva vikramaṃ śārṅga-dhanvanaḥ

---

10.59.002

0 श्री-शुक उवाच इन्द्रेण हृत-छत्रेण हृत-कुण्डल-बन्धुना ।
हृतामराद्रि-स्थानेन ज्ञापितो भौम-चेष्टितम्

0 śrī-śuka uvāca indreṇa hṛta-chatreṇa hṛta-kuṇḍala-bandhunā |
hṛtāmarādri-sthānena jñāpito bhauma-ceṣṭitam

---

10.59.003

स-भार्यो गरुडारूढः प्राग्-ज्योतिष-पुरं ययौ ।
गिरि-दुर्गैः शस्त्र-दुर्गैर् जलाग्न्य्-अनिल-दुर्गमम् ।
मुर-पाशायुतैर् घोरैर् दृढैः सर्वत आवृतम्

sa-bhāryo garuḍārūḍhaḥ prāg-jyotiṣa-puraṃ yayau |
giri-durgaiḥ śastra-durgair jalāgny-anila-durgamam |
mura-pāśāyutair ghorair dṛḍhaiḥ sarvata āvṛtam

---

10.59.004

गदया निर्बिभेदाद्रीन् शस्त्र-दुर्गाणि सायकैः ।
चक्रेणाग्निं जलं वायुं मुर-पाशांस् तथासिना

gadayā nirbibhedādrīn śastra-durgāṇi sāyakaiḥ |
cakreṇāgniṃ jalaṃ vāyuṃ mura-pāśāṃs tathāsinā

---

10.59.005

शङ्ख-नादेन यन्त्राणि हृदयानि मनस्विनाम् ।
प्राकारं गदया गुर्व्या निर्बिभेद गदाधरः

śaṅkha-nādena yantrāṇi hṛdayāni manasvinām |
prākāraṃ gadayā gurvyā nirbibheda gadādharaḥ

---

10.59.006

पाञ्चजन्य-ध्वनिं श्रुत्वा युगान्तशनि-भीषणम् ।
मुरः शयान उत्तस्थौ दैत्यः पञ्च-शिरा जलात्

pāñcajanya-dhvaniṃ śrutvā yugāntaśani-bhīṣaṇam |
muraḥ śayāna uttasthau daityaḥ pañca-śirā jalāt

---

10.59.007

त्रि-शूलम् उद्यम्य सु-दुर्निरीक्षणो युगान्त-सूर्यानल-रोचिर् उल्बणः ।
ग्रसंस् त्रि-लोकीम् इव पञ्चभिर् मुखैर् अभ्यद्रवत् तार्क्ष्य-सुतं यथोरगः

tri-śūlam udyamya su-durnirīkṣaṇo yugānta-sūryānala-rocir ulbaṇaḥ |
grasaṃs tri-lokīm iva pañcabhir mukhair abhyadravat tārkṣya-sutaṃ yathoragaḥ

---

10.59.008

आविध्य शूलं तरसा गरुत्मते निरस्य वक्त्रैर् व्यनदत् स पञ्चभिः ।
स रोदसी सर्व-दिशो ऽम्बरं महान् आपूरयन्न् अण्ड-कटाहम् आवृणोत्

āvidhya śūlaṃ tarasā garutmate nirasya vaktrair vyanadat sa pañcabhiḥ |
sa rodasī sarva-diśo 'mbaraṃ mahān āpūrayann aṇḍa-kaṭāham āvṛṇot

---

10.59.009

तदापतद् वै त्रि-शिखं गरुत्मते हरिः शराभ्याम् अभिनत् त्रिधोजसा ।
मुखेषु तं चापि शरैर् अताडयत् तस्मै गदां सो ऽपि रुषा व्यमुञ्चत

tadāpatad vai tri-śikhaṃ garutmate hariḥ śarābhyām abhinat tridhojasā |
mukheṣu taṃ cāpi śarair atāḍayat tasmai gadāṃ so 'pi ruṣā vyamuñcata

---

10.59.010

ताम् आपतन्तीं गदया गदां मृधे गदाग्रजो निर्बिभिदे सहस्रधा ।
उद्यम्य बाहून् अभिधावतो ऽजितः शिरांसि चक्रेण जहार लीलया

tām āpatantīṃ gadayā gadāṃ mṛdhe gadāgrajo nirbibhide sahasradhā |
udyamya bāhūn abhidhāvato 'jitaḥ śirāṃsi cakreṇa jahāra līlayā

---

10.59.011

व्यसुः पपाताम्भसि कृत्त-शीर्षो निकृत्त-शृङ्गो ऽद्रिर् इवेन्द्र-तेजसा ।
तस्यात्मजाः सप्त पितुर् वधातुराः प्रतिक्रियामर्ष-जुषः समुद्यताः

vyasuḥ papātāmbhasi kṛtta-śīrṣo nikṛtta-śṛṅgo 'drir ivendra-tejasā |
tasyātmajāḥ sapta pitur vadhāturāḥ pratikriyāmarṣa-juṣaḥ samudyatāḥ

---

10.59.012

ताम्रो ऽन्तरिक्षः श्रवणो विभावसुर् $ वसुर् नभस्वान् अरुणश् च सप्तमः &अम्प्;पीठं पुरस्कृत्य चमू-पतिं मृधे % भौम-प्रयुक्ता निरगन् धृतायुधाः

tāmro 'ntarikṣaḥ śravaṇo vibhāvasur $ vasur nabhasvān aruṇaś ca saptamaḥ &pīṭhaṃ puraskṛtya camū-patiṃ mṛdhe % bhauma-prayuktā niragan dhṛtāyudhāḥ

---

10.59.013

• ॥
  प्रायुञ्जतासाद्य शरान् असीन् गदाः शक्त्य्-ऋष्टि-शूलान्य् अजिते रुषोल्बणाः ।
  तच्-छस्त्र-कूटं भगवान् स्व-मार्गणैर् अमोघ-वीर्यस् तिलशश् चकर्त ह

** // prāyuñjatāsādya śarān asīn gadāḥ śakty-ṛṣṭi-śūlāny ajite ruṣolbaṇāḥ |*
tac-chastra-kūṭaṃ bhagavān sva-mārgaṇair amogha-vīryas tilaśaś cakarta ha

---

10.59.014

तान् पीठ-मुख्यान् अनयद् यम-क्षयं $ निकृत्त-शीर्षोरु-भुजाङ्घ्रि-वर्मणः & स्वानीक-पान् अच्युत-चक्र-सायकैस् % तथा निरस्तान् नरको धरा-सुतः \ निरीक्ष्य दुर्मर्षण आस्रवन्-मदैर् # गजैः पयोधि-प्रभवैर् निराक्रमात्

tān pīṭha-mukhyān anayad yama-kṣayaṃ $ nikṛtta-śīrṣoru-bhujāṅghri-varmaṇaḥ & svānīka-pān acyuta-cakra-sāyakais % tathā nirastān narako dharā-sutaḥ \ nirīkṣya durmarṣaṇa āsravan-madair # gajaiḥ payodhi-prabhavair nirākramāt

---

10.59.015

• ॥
  दृष्ट्वा स-भार्यं गरुडोपरि स्थितं $ सूर्योपरिष्टात् स-तडिद् घनं यथा &अम्प्;कृष्णं स तस्मै व्यसृजच् छत-घ्नीं % योधाश् च सर्वे युगपच् च विव्यधुः

** // dṛṣṭvā sa-bhāryaṃ garuḍopari sthitaṃ $ sūryopariṣṭāt sa-taḍid ghanaṃ yathā &kṛṣṇaṃ sa tasmai vyasṛjac chata-ghnīṃ % yodhāś ca sarve yugapac ca vivyadhuḥ*

---

10.59.016

• //तद् भौम-सैन्यं भगवान् गदाग्रजो $ विचित्र-वाजैर् निशितैः शिलीमुखैः &तद् भौम-सैन्यं भगवान् गदाग्रजो $ विचित्र-वाजैर् निशितैः शिलीमुखैः &निकृत्त-बाहूरु-शिरोध्र-विग्रहं % चकार तर्ह्य् एव हताश्व-कुञ्जरम्

** //tad bhauma-sainyaṃ bhagavān gadāgrajo $ vicitra-vājair niśitaiḥ śilīmukhaiḥ &tad bhauma-sainyaṃ bhagavān gadāgrajo $ vicitra-vājair niśitaiḥ śilīmukhaiḥ &nikṛtta-bāhūru-śirodhra-vigrahaṃ % cakāra tarhy eva hatāśva-kuñjaram*

---

10.59.017

• ॥
  यानि योधैः प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह ।
  हरिस् तान्य् अच्छिनत् तीक्ष्णैः शरैर् एकैकशस् त्रीभिः

** // yāni yodhaiḥ prayuktāni śastrāstrāṇi kurūdvaha |*
haris tāny acchinat tīkṣṇaiḥ śarair ekaikaśas trībhiḥ

---

10.59.018

उह्यमानः सुपर्णेन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् ।
गुरुत्मता हन्यमानास् तुण्ड-पक्ष-नखेर् गजाः

uhyamānaḥ suparṇena pakṣābhyāṃ nighnatā gajān |
gurutmatā hanyamānās tuṇḍa-pakṣa-nakher gajāḥ

---

10.59.019

पुरम् एवाविशन्न् आर्ता नरको युध्य् अयुध्यत ।
दृष्ट्वा विद्रावितं सैन्यं गरुडेनार्दितं स्वकं

puram evāviśann ārtā narako yudhy ayudhyata |
dṛṣṭvā vidrāvitaṃ sainyaṃ garuḍenārditaṃ svakaṃ

---

10.59.020

तं भौमः प्राहरच् छक्त्या वज्रः प्रतिहतो यतः ।
नाकम्पत तया विद्धो मालाहत इव द्विपः

taṃ bhaumaḥ prāharac chaktyā vajraḥ pratihato yataḥ |
nākampata tayā viddho mālāhata iva dvipaḥ

---

10.59.021

शूलं भौमो ऽच्युतं हन्तुम् आददे वितथोद्यमः ।
तद्-विसर्गात् पूर्वम् एव नरकस्य शिरो हरिः ।
अपाहरद् गज-स्थस्य चक्रेण क्षुर-नेमिना

śūlaṃ bhaumo 'cyutaṃ hantum ādade vitathodyamaḥ |
tad-visargāt pūrvam eva narakasya śiro hariḥ |
apāharad gaja-sthasya cakreṇa kṣura-neminā

---

10.59.022

स-कुण्डलं चारु-किरीट-भूषणं बभौ पृथिव्यां पतितम् समुज्ज्वलम् ।
ह हेति साध्व् इत्य् ऋषयः सुरेश्वरा माल्यैर् मुकुन्दं विकिरन्त ईदिरे

sa-kuṇḍalaṃ cāru-kirīṭa-bhūṣaṇaṃ babhau pṛthivyāṃ patitam samujjvalam |
ha heti sādhv ity ṛṣayaḥ sureśvarā mālyair mukundaṃ vikiranta īdire

---

10.59.023

ततश् च भूः कृष्णम् उपेत्य कुण्डले $ प्रतप्त-जाम्बूनद-रत्न-भास्वरे &अम्प्;स-वैजयन्त्या वन-मालयार्पयत् % प्राचेतसं छत्रम् अथो महा-मणिम्

tataś ca bhūḥ kṛṣṇam upetya kuṇḍale $ pratapta-jāmbūnada-ratna-bhāsvare &sa-vaijayantyā vana-mālayārpayat % prācetasaṃ chatram atho mahā-maṇim

---

10.59.024

• ॥
  अस्तौषीद् अथ विश्वेशं देवी देव-वरार्चितम् ।
  प्राञ्जलिः प्रणता राजन् भक्ति-प्रवणया धिया

** // astauṣīd atha viśveśaṃ devī deva-varārcitam |*
prāñjaliḥ praṇatā rājan bhakti-pravaṇayā dhiyā

---

10.59.025

0 भूमिर् उवाच नमस् ते देव-देवेश शङ्ख-चक्र-गदा-धर ।
भक्तेच्छोपात्त-रूपाय परमात्मन् नमो ऽस्तु ते

0 bhūmir uvāca namas te deva-deveśa śaṅkha-cakra-gadā-dhara |
bhaktecchopātta-rūpāya paramātman namo 'stu te

---

10.59.026

नमः पङ्कज-नाभाय नमः पङ्कज-मालिने ।
नमः पङ्कज-नेत्राय नमस् तेपङ्कजाङ्घ्रये

namaḥ paṅkaja-nābhāya namaḥ paṅkaja-māline |
namaḥ paṅkaja-netrāya namas tepaṅkajāṅghraye

---

10.59.027

नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय विष्णवे ।
पुरुषायादि-बीजाय पूर्ण-बोधाय ते नमः

namo bhagavate tubhyaṃ vāsudevāya viṣṇave |
puruṣāyādi-bījāya pūrṇa-bodhāya te namaḥ

---

10.59.028

अजाय जनयित्रे ऽस्य ब्रह्मणे ऽनन्त-शक्तये ।
परावरात्मन् भूतात्मन् परमात्मन् नमो ऽस्तु ते

ajāya janayitre 'sya brahmaṇe 'nanta-śaktaye |
parāvarātman bhūtātman paramātman namo 'stu te

---

10.59.029

त्वं वै सिसृक्षुर् अज उत्कटं प्रभो $ तमो निरोधाय बिभर्ष्य् असंवृतः &अम्प्;स्थानाय सत्त्वं जगतो जगत्-पते % कालः प्रधानं पुरुषो भवान् परः

tvaṃ vai sisṛkṣur aja utkaṭaṃ prabho $ tamo nirodhāya bibharṣy asaṃvṛtaḥ &sthānāya sattvaṃ jagato jagat-pate % kālaḥ pradhānaṃ puruṣo bhavān paraḥ

---

10.59.030

• ॥
  अहं पयो ज्योतिर् अथानिलो नभो मात्राणि देवा मन इन्द्रियाणि ।
  कर्ता महान् इत्य् अखिलं चराचरं त्वय्य् अद्वितीये भगवन् अयं भ्रमः

** // ahaṃ payo jyotir athānilo nabho mātrāṇi devā mana indriyāṇi |*
kartā mahān ity akhilaṃ carācaraṃ tvayy advitīye bhagavan ayaṃ bhramaḥ

---

10.59.031

तस्यात्मजो ऽयं तव पाद-पङ्कजं भीतः प्रपन्नार्ति-हरोपसादितः ।
तत् पालयैनं कुरु हस्त-पङ्कजं शिरस्य् अमुष्याखिल-कल्मषापहम्

tasyātmajo 'yaṃ tava pāda-paṅkajaṃ bhītaḥ prapannārti-haropasāditaḥ |
tat pālayainaṃ kuru hasta-paṅkajaṃ śirasy amuṣyākhila-kalmaṣāpaham

---

10.59.032

0 श्री-शुक उवाच इति भूम्य्-अर्थितो वाग्भिर् भगवान् भक्ति-नम्रया ।
दत्त्वाभयं भौम-गृहम् प्राविशत् सकलर्द्धिमत्

0 śrī-śuka uvāca iti bhūmy-arthito vāgbhir bhagavān bhakti-namrayā |
dattvābhayaṃ bhauma-gṛham prāviśat sakalarddhimat

---

10.59.033

तत्र राजन्य-कन्यानां षट्-सहस्राधिकायुतम् ।
भौमाहृतानां विक्रम्य राजभ्यो ददृशे हरिः

tatra rājanya-kanyānāṃ ṣaṭ-sahasrādhikāyutam |
bhaumāhṛtānāṃ vikramya rājabhyo dadṛśe hariḥ

---

10.59.034

तम् प्रविष्टं स्त्रियो वीक्ष्य नर-वर्यं विमोहिताः ।
मनसा वव्रिरे ऽभीष्टं पतिं दैवोपसादितम्

tam praviṣṭaṃ striyo vīkṣya nara-varyaṃ vimohitāḥ |
manasā vavrire 'bhīṣṭaṃ patiṃ daivopasāditam

---

10.59.035

भूयात् पतिर् अयं मह्यं धाता तद् अनुमोदताम् ।
इति सर्वाः पृथक् कृष्णे भावेन हृदयं दधुः

bhūyāt patir ayaṃ mahyaṃ dhātā tad anumodatām |
iti sarvāḥ pṛthak kṛṣṇe bhāvena hṛdayaṃ dadhuḥ

---

10.59.036

ताः प्राहिणोद् द्वारवतीं सु-मृष्ट-विरजो-ऽम्बराः ।
नर-यानैर् महा-कोशान् रथाश्वान् द्रविणं महात्

tāḥ prāhiṇod dvāravatīṃ su-mṛṣṭa-virajo-'mbarāḥ |
nara-yānair mahā-kośān rathāśvān draviṇaṃ mahāt

---

10.59.037

ऐरावत-कुलेभांश् च चतुर्-दन्तांस् तरस्विनः ।
पाण्डुरांश् च चतुः-षष्टिं प्रेरयाम् आस केशवः

airāvata-kulebhāṃś ca catur-dantāṃs tarasvinaḥ |
pāṇḍurāṃś ca catuḥ-ṣaṣṭiṃ prerayām āsa keśavaḥ

---

10.59.038

गत्वा सुरेन्द्र-भवनं दत्त्वादित्यै च कुण्डले ।
पूजितस् त्रिदशेन्द्रेण महेन्द्र्याण्या च स-प्रियः

gatvā surendra-bhavanaṃ dattvādityai ca kuṇḍale |
pūjitas tridaśendreṇa mahendryāṇyā ca sa-priyaḥ

---

10.59.039

चोदितो भार्ययोत्पाट्य पारीजातं गरुत्मति ।
आरोप्य सेन्द्रान् विबुधान् निर्जित्योपानयत् पुरम्

codito bhāryayotpāṭya pārījātaṃ garutmati |
āropya sendrān vibudhān nirjityopānayat puram

---

10.59.040

स्थापितः सत्यभामाया गृहोद्यानोपशोभनः ।
अन्वगुर् भ्रमराः स्वर्गात् तद्-गन्धासव-लम्पटाः

sthāpitaḥ satyabhāmāyā gṛhodyānopaśobhanaḥ |
anvagur bhramarāḥ svargāt tad-gandhāsava-lampaṭāḥ

---

10.59.041

ययाच आनम्य किरीट-कोटिभिः पादौ स्पृशन्न् अच्युतम् अर्थ-साधनम् ।
सिद्धार्थ एतेन विगृह्यते महान् अहो सुराणां च तमो धिग् आढ्यताम्

yayāca ānamya kirīṭa-koṭibhiḥ pādau spṛśann acyutam artha-sādhanam |
siddhārtha etena vigṛhyate mahān aho surāṇāṃ ca tamo dhig āḍhyatām

---

10.59.042

अथो मुहूर्त एकस्मिन् नानागारेषु ताः स्त्रियः ।
यथोपयेमे भगवान् तावद्-रूप-धरो ऽव्ययः

atho muhūrta ekasmin nānāgāreṣu tāḥ striyaḥ |
yathopayeme bhagavān tāvad-rūpa-dharo 'vyayaḥ

---

10.59.043

गृहेषु तासाम् अनपाय्य् अतर्क-कृन् निरस्त-साम्यातिशयेष्व् अवस्थितः ।
रेमे रमाभिर् निज-काम-सम्प्लुतो यथेतरो गार्हक-मेधिकांश् चरन्

gṛheṣu tāsām anapāyy atarka-kṛn nirasta-sāmyātiśayeṣv avasthitaḥ |
reme ramābhir nija-kāma-sampluto yathetaro gārhaka-medhikāṃś caran

---

10.59.044

इत्थं रमा-पतिम् अवाप्य पतिं स्त्रियस् ता $ ब्रह्मादयो ऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम् &अम्प्;भेजुर् मुदाविरतम् एधितयानुराग % हासावलोक-नव-सङ्गम-जल्प-लज्जाः

itthaṃ ramā-patim avāpya patiṃ striyas tā $ brahmādayo 'pi na viduḥ padavīṃ yadīyām &bhejur mudāviratam edhitayānurāga % hāsāvaloka-nava-saṅgama-jalpa-lajjāḥ

---

10.59.045

• //प्रत्युद्गमासन-वरार्हण-पद-शौच- $ ताम्बूल-विश्रमण-वीजन-गन्ध-माल्यैः &प्रत्युद्गमासन-वरार्हण-पद-शौच- $ ताम्बूल-विश्रमण-वीजन-गन्ध-माल्यैः &केश-प्रसार-शयन-स्नपनोपहार्यैः % दासी-शता अपि विभोर् विदधुः स्म दास्यम्

** //pratyudgamāsana-varārhaṇa-pada-śauca- $ tāmbūla-viśramaṇa-vījana-gandha-mālyaiḥ &pratyudgamāsana-varārhaṇa-pada-śauca- $ tāmbūla-viśramaṇa-vījana-gandha-mālyaiḥ &keśa-prasāra-śayana-snapanopahāryaiḥ % dāsī-śatā api vibhor vidadhuḥ sma dāsyam*

10.60.001

---

---

10.60.001

0 श्री-बादरायणिर् उवाच कर्हिचित् सुखम् आसीनं स्व-तल्प-स्थं जगद्-गुरुम् ।
पतिं पर्यचरद् भैष्मी व्यजनेन सखी-जनैः

0 śrī-bādarāyaṇir uvāca karhicit sukham āsīnaṃ sva-talpa-sthaṃ jagad-gurum |
patiṃ paryacarad bhaiṣmī vyajanena sakhī-janaiḥ

---

10.60.002

यस् त्व् एतल् लीलया विश्वं सृजत्य् अत्त्य् अवतीश्वरः ।
स हि जातः स्व-सेतूनां गोपीथाय यदुष्व् अजः

yas tv etal līlayā viśvaṃ sṛjaty atty avatīśvaraḥ |
sa hi jātaḥ sva-setūnāṃ gopīthāya yaduṣv ajaḥ

---

10.60.003

तस्मिन् अन्तर्-गृहे भ्राजन्- मुक्ता-दाम-विलम्बिना ।
विराजिते वितानेन दीपैर् मणि-मयैर् अपि

tasmin antar-gṛhe bhrājan- muktā-dāma-vilambinā |
virājite vitānena dīpair maṇi-mayair api

---

10.60.004

मल्लिका-दामभिः पुष्पैर् द्विरेफ-कुल-नादिते ।
जाल-रन्ध्र-प्रविष्टैश् च गोभिश् चन्द्रमसो ऽमलैः

mallikā-dāmabhiḥ puṣpair dvirepha-kula-nādite |
jāla-randhra-praviṣṭaiś ca gobhiś candramaso 'malaiḥ

---

10.60.005

पारिजात-वनामोद- वायुनोद्यान-शालिना ।
धूपैर् अगुरु-जै राजन् जाल-रन्ध्र-विनिर्गतैः

pārijāta-vanāmoda- vāyunodyāna-śālinā |
dhūpair aguru-jai rājan jāla-randhra-vinirgataiḥ

---

10.60.006

पयः-फेन-निभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे ।
उपतस्थे सुखासीनं जगताम् ईश्वरं पतिम्

payaḥ-phena-nibhe śubhre paryaṅke kaśipūttame |
upatasthe sukhāsīnaṃ jagatām īśvaraṃ patim

---

10.60.007

वाल-व्यजनम् आदाय रत्न-दण्डं सखी-करात् ।
तेन वीजयती देवी उपासां चक्र ईश्वरम्

vāla-vyajanam ādāya ratna-daṇḍaṃ sakhī-karāt |
tena vījayatī devī upāsāṃ cakra īśvaram

---

10.60.008

सोपाच्युतं क्वणयती मणि-नूपुराभ्यां $ रेजे ऽङ्गुलीय-वलय-व्यजनाग्र-हस्ता &अम्प्;वस्त्रान्त-गूढ-कुच-कुङ्कुम-शोण-हार- % भासा नितम्ब-धृतया च परार्ध्य-काञ्च्या

sopācyutaṃ kvaṇayatī maṇi-nūpurābhyāṃ $ reje 'ṅgulīya-valaya-vyajanāgra-hastā &vastrānta-gūḍha-kuca-kuṅkuma-śoṇa-hāra- % bhāsā nitamba-dhṛtayā ca parārdhya-kāñcyā

---

10.60.009

• //तां रूपिणीं श्रीयम् अनन्य-गतिं निरीक्ष्य $ या लीलया धृत-तनोर् अनुरूप-रूपा &तां रूपिणीं श्रीयम् अनन्य-गतिं निरीक्ष्य $ या लीलया धृत-तनोर् अनुरूप-रूपा &प्रीतः स्मयन्न् अलक-कुण्डल-निष्क-कण्ठ- % वक्त्रोल्लसत्-स्मित-सुधां हरिर् आबभाषे

** //tāṃ rūpiṇīṃ śrīyam ananya-gatiṃ nirīkṣya $ yā līlayā dhṛta-tanor anurūpa-rūpā &tāṃ rūpiṇīṃ śrīyam ananya-gatiṃ nirīkṣya $ yā līlayā dhṛta-tanor anurūpa-rūpā &prītaḥ smayann alaka-kuṇḍala-niṣka-kaṇṭha- % vaktrollasat-smita-sudhāṃ harir ābabhāṣe*

---

10.60.010

---

---

10.60.010

0 श्री-भगवान् उवाच राज-पुत्रीप्सिता भूपैर् लोक-पाल-विभूतिभिः ।
महानुभावैः श्रीमद्भी रूपौदार्य-बलोर्जितैः

0 śrī-bhagavān uvāca rāja-putrīpsitā bhūpair loka-pāla-vibhūtibhiḥ |
mahānubhāvaiḥ śrīmadbhī rūpaudārya-balorjitaiḥ

---

10.60.011

तान् प्राप्तान् अर्थिनो हित्वा चैद्यादीन् स्मर-दुर्मदान् ।
दत्ता भ्रात्रा स्व-पित्रा च कस्मान् नो ववृषे ऽसमान्

tān prāptān arthino hitvā caidyādīn smara-durmadān |
dattā bhrātrā sva-pitrā ca kasmān no vavṛṣe 'samān

---

10.60.012

राजभ्यो बिभ्यतः सु-भ्रु समुद्रं शरणं गतान् ।
बलवद्भिः कृत-द्वेषान् प्रायस् त्यक्त-नृपासनान्

rājabhyo bibhyataḥ su-bhru samudraṃ śaraṇaṃ gatān |
balavadbhiḥ kṛta-dveṣān prāyas tyakta-nṛpāsanān

---

10.60.013

अस्पष्ट-वर्त्मनाम् पुंसाम् अलोक-पथम् ईयुषाम् ।
आस्थिताः पदवीं सु-भ्रु प्रायः सीदन्ति योषितः

aspaṣṭa-vartmanām puṃsām aloka-patham īyuṣām |
āsthitāḥ padavīṃ su-bhru prāyaḥ sīdanti yoṣitaḥ

---

10.60.014

निष्किञ्चना वयं शश्वन् निष्किञ्चन-जन-प्रियाः ।
तस्मा त्प्रायेण न ह्य् आढ्या मां भजन्ति सु-मध्यमे

niṣkiñcanā vayaṃ śaśvan niṣkiñcana-jana-priyāḥ |
tasmā tprāyeṇa na hy āḍhyā māṃ bhajanti su-madhyame

---

10.60.015

ययोर् आत्म-समं वित्तं जन्मैश्वर्याकृतिर् भवः ।
तयोर् विवाहो मैत्री च नोत्तमाधमयोः क्वचित्

yayor ātma-samaṃ vittaṃ janmaiśvaryākṛtir bhavaḥ |
tayor vivāho maitrī ca nottamādhamayoḥ kvacit

---

10.60.016

वैदर्भ्य् एतद् अविज्ञाय त्वयादीर्घ-समीक्षया ।
वृता वयं गुणैर् हीना भिक्षुभिः श्लाघिता मुधा

vaidarbhy etad avijñāya tvayādīrgha-samīkṣayā |
vṛtā vayaṃ guṇair hīnā bhikṣubhiḥ ślāghitā mudhā

---

10.60.017

अथात्मनो ऽनुरूपं वै भजस्व क्षत्रियर्षभम् ।
येन त्वम् आशिषः सत्या इहामुत्र च लप्स्यसे

athātmano 'nurūpaṃ vai bhajasva kṣatriyarṣabham |
yena tvam āśiṣaḥ satyā ihāmutra ca lapsyase

---

10.60.018

चैद्य-शाल्व-जरासन्ध दन्तवक्रादयो नृपाः ।
मम द्विषन्ति वामोरु रुक्मी चापि तवाग्रजः

caidya-śālva-jarāsandha dantavakrādayo nṛpāḥ |
mama dviṣanti vāmoru rukmī cāpi tavāgrajaḥ

---

10.60.019

तेषां वीर्य-मदान्धानां दृप्तानां स्मय-नुत्तये ।
आनितासि मया भद्रे तेजोपहरतासताम्

teṣāṃ vīrya-madāndhānāṃ dṛptānāṃ smaya-nuttaye |
ānitāsi mayā bhadre tejopaharatāsatām

---

10.60.020

उदासीना वयं नूनं न स्त्र्य्-अपत्यार्थ-कामुकाः ।
आत्म-लब्ध्यास्महे पूर्णा गेहयोर् ज्योतिर्-अक्रियाः

udāsīnā vayaṃ nūnaṃ na stry-apatyārtha-kāmukāḥ |
ātma-labdhyāsmahe pūrṇā gehayor jyotir-akriyāḥ

---

10.60.021

0 श्री-शुक उवाच एतावद् उक्त्वा भगवान् आत्मानं वल्लभाम् इव ।
मन्यमानाम् अविश्लेषात् तद्-दर्प-घ्न उपारमत्

0 śrī-śuka uvāca etāvad uktvā bhagavān ātmānaṃ vallabhām iva |
manyamānām aviśleṣāt tad-darpa-ghna upāramat

---

10.60.022

इति त्रिलोकेश-पतेस् तदात्मनः प्रियस्य देव्य् अश्रुत-पूर्वम् अप्रियम् ।
आश्रुत्य भीता हृदि जात-वेपथुश् चिन्तां दुरन्तां रुदती जगाम ह

iti trilokeśa-pates tadātmanaḥ priyasya devy aśruta-pūrvam apriyam |
āśrutya bhītā hṛdi jāta-vepathuś cintāṃ durantāṃ rudatī jagāma ha

---

10.60.023

पदा सु-जातेन नखारुण-श्रीया भुवं लिखन्त्य् अश्रुभिर् अञ्जनासितैः ।
आसिञ्चती कुङ्कुम-रूषितौ स्तनौ तस्थाव् अधो-मुख्य् अति-दुःख-रुद्ध-वाक्

padā su-jātena nakhāruṇa-śrīyā bhuvaṃ likhanty aśrubhir añjanāsitaiḥ |
āsiñcatī kuṅkuma-rūṣitau stanau tasthāv adho-mukhy ati-duḥkha-ruddha-vāk

---

10.60.024

तस्याः सु-दुःख-भय-शोक-विनष्ट-बुद्धेर् $ हस्ताच् छ्लथद्-वलयतो व्यजनं पपात &अम्प्;देहश् च विक्लव-धियः सहसैव मुह्यन् % रम्भेव वायु-विहतो प्रविकीर्य केशान्

tasyāḥ su-duḥkha-bhaya-śoka-vinaṣṭa-buddher $ hastāc chlathad-valayato vyajanaṃ papāta &dehaś ca viklava-dhiyaḥ sahasaiva muhyan % rambheva vāyu-vihato pravikīrya keśān

---

10.60.025

• ॥
  तद् दृष्ट्वा भगवान् कृष्णः प्रियायाः प्रेम-बन्धनम् ।
  हास्य-प्रौढिम् अजानन्त्याः करुणः सो ऽन्वकम्पत

** // tad dṛṣṭvā bhagavān kṛṣṇaḥ priyāyāḥ prema-bandhanam |*
hāsya-prauḍhim ajānantyāḥ karuṇaḥ so 'nvakampata

---

10.60.026

पर्यङ्काद् अवरुह्याशु ताम् उत्थाप्य चतुर्-भुजः ।
केशान् समुह्य तद्-वक्त्रं प्रामृजत् पद्म-पाणिना

paryaṅkād avaruhyāśu tām utthāpya catur-bhujaḥ |
keśān samuhya tad-vaktraṃ prāmṛjat padma-pāṇinā

---

10.60.027

प्रमृज्याश्रु-कले नेत्रे स्तनौ चोपहतौ शुचा ।
आश्लिष्य बाहुना राजन् अनन्य-विषयां सतीम्

pramṛjyāśru-kale netre stanau copahatau śucā |
āśliṣya bāhunā rājan ananya-viṣayāṃ satīm

---

10.60.028

सान्त्वयाम् आस सान्त्व-ज्ञः कृपया कृपणां प्रभुः ।
हास्य-प्रौढि-भ्रमच्-चित्ताम् अतद्-अर्हां सतां गतिः

sāntvayām āsa sāntva-jñaḥ kṛpayā kṛpaṇāṃ prabhuḥ |
hāsya-prauḍhi-bhramac-cittām atad-arhāṃ satāṃ gatiḥ

---

10.60.029

0 श्री-भगवान् उवाच मा मा वैदर्भ्य् असूयेथा जाने त्वां मत्-परायणाम् ।
त्वद्-वचः श्रोतु-कामेन क्ष्वेल्याचरितम् अङ्गने

0 śrī-bhagavān uvāca mā mā vaidarbhy asūyethā jāne tvāṃ mat-parāyaṇām |
tvad-vacaḥ śrotu-kāmena kṣvelyācaritam aṅgane

---

10.60.030

मुखं च प्रेम-संरम्भ- स्फुरिताधरम् ईक्षितुम् ।
कटा-क्षेपारुणापाङ्गं सुन्दर-भ्रु-कुटी-तटम्

mukhaṃ ca prema-saṃrambha- sphuritādharam īkṣitum |
kaṭā-kṣepāruṇāpāṅgaṃ sundara-bhru-kuṭī-taṭam

---

10.60.031

अयं हि परमो लाभो गृहेषु गृह-मेधिनाम् ।
यन् नर्मैर् ईयते यामः प्रियया भीरु भामिनि

ayaṃ hi paramo lābho gṛheṣu gṛha-medhinām |
yan narmair īyate yāmaḥ priyayā bhīru bhāmini

---

10.60.032

0 श्री-शुक उवाच सैवं भगवता राजन् वैदर्भी परिसान्त्विता ।
ज्ञात्वा तत्-परिहासोक्तिं प्रिय-त्याग-भयं जहौ

0 śrī-śuka uvāca saivaṃ bhagavatā rājan vaidarbhī parisāntvitā |
jñātvā tat-parihāsoktiṃ priya-tyāga-bhayaṃ jahau

---

10.60.033

बभाष ऋषभं पुंसां वीक्षन्ती भगवन्-मुखम् ।
स-व्रीड-हास-रुचिर- स्निग्धापाङ्गेन भारत

babhāṣa ṛṣabhaṃ puṃsāṃ vīkṣantī bhagavan-mukham |
sa-vrīḍa-hāsa-rucira- snigdhāpāṅgena bhārata

---

10.60.034

0 श्री-रुक्मिण्य् उवाच नन्व् एवम् एतद् अरविन्द-विलोचनाह यद् वै भवान् भगवतो ऽसदृशी विभूम्नः ।
क्व स्वे महिम्न्य् अभिरतो भगवांस् त्र्य्-अधीशः क्वाहं गुण-प्रकृतिर् अज्ञ-गृहीत-पादा

0 śrī-rukmiṇy uvāca nanv evam etad aravinda-vilocanāha yad vai bhavān bhagavato 'sadṛśī vibhūmnaḥ |
kva sve mahimny abhirato bhagavāṃs try-adhīśaḥ kvāhaṃ guṇa-prakṛtir ajña-gṛhīta-pādā

---

10.60.035

सत्यं भयाद् इव गुणेभ्य उरुक्रमान्तः $ शेते समुद्र उपलम्भन-मात्र आत्मा &अम्प्;नित्यं कद्-इन्द्रिय-गणैः कृत-विग्रहस् त्वं % त्वत्-सेवकैर् नृप-पदं विधुतं तमो ऽन्धम्

satyaṃ bhayād iva guṇebhya urukramāntaḥ $ śete samudra upalambhana-mātra ātmā &nityaṃ kad-indriya-gaṇaiḥ kṛta-vigrahas tvaṃ % tvat-sevakair nṛpa-padaṃ vidhutaṃ tamo 'ndham

---

10.60.036

• //त्वत्-पाद-पद्म-मकरन्द-जुषां मुनीनां $ वर्त्मास्फुटं न्र्-पशुभिर् ननु दुर्विभाव्यम् &त्वत्-पाद-पद्म-मकरन्द-जुषां मुनीनां $ वर्त्मास्फुटं न्र्-पशुभिर् ननु दुर्विभाव्यम् &यस्माद् अलौकिकम् इवेहितम् ईश्वरस्य % भूमंस् तवेहितम् अथो अनु ये भवन्तम्

** //tvat-pāda-padma-makaranda-juṣāṃ munīnāṃ $ vartmāsphuṭaṃ nr-paśubhir nanu durvibhāvyam &tvat-pāda-padma-makaranda-juṣāṃ munīnāṃ $ vartmāsphuṭaṃ nr-paśubhir nanu durvibhāvyam &yasmād alaukikam ivehitam īśvarasya % bhūmaṃs tavehitam atho anu ye bhavantam*

---

10.60.037

• //निष्किञ्चनो ननु भवान् न यतो ऽस्ति किञ्चिद् $ यस्मै बलिं बलि-भुजो ऽपि हरन्त्य् अजाद्याः &निष्किञ्चनो ननु भवान् न यतो ऽस्ति किञ्चिद् $ यस्मै बलिं बलि-भुजो ऽपि हरन्त्य् अजाद्याः &न त्वा विदन्त्य् असु-तृपो ऽन्तकम् आढ्यतान्धाः % प्रेष्ठो भवान् बलि-भुजाम् अपि ते ऽपि तुभ्यम्

** //niṣkiñcano nanu bhavān na yato 'sti kiñcid $ yasmai baliṃ bali-bhujo 'pi haranty ajādyāḥ &niṣkiñcano nanu bhavān na yato 'sti kiñcid $ yasmai baliṃ bali-bhujo 'pi haranty ajādyāḥ &na tvā vidanty asu-tṛpo 'ntakam āḍhyatāndhāḥ % preṣṭho bhavān bali-bhujām api te 'pi tubhyam*

---

10.60.038

• //त्वं वै समस्त-पुरुषार्थ-मयः फलात्मा $ यद्-वाञ्छया सु-मतयो विसृजन्ति कृत्स्नम् &त्वं वै समस्त-पुरुषार्थ-मयः फलात्मा $ यद्-वाञ्छया सु-मतयो विसृजन्ति कृत्स्नम् &तेषां विभो समुचितो भवतः समाजः % पुंसः स्त्रियाश् च रतयोः सुख-दुःखिनोर् न

** //tvaṃ vai samasta-puruṣārtha-mayaḥ phalātmā $ yad-vāñchayā su-matayo visṛjanti kṛtsnam &tvaṃ vai samasta-puruṣārtha-mayaḥ phalātmā $ yad-vāñchayā su-matayo visṛjanti kṛtsnam &teṣāṃ vibho samucito bhavataḥ samājaḥ % puṃsaḥ striyāś ca ratayoḥ sukha-duḥkhinor na*

---

10.60.039

• //त्वं न्यस्त-दण्ड-मुनिभिर् गदितानुभाव $ आत्मात्म-दश् च जगताम् इति मे वृतो ऽसि &त्वं न्यस्त-दण्ड-मुनिभिर् गदितानुभाव $ आत्मात्म-दश् च जगताम् इति मे वृतो ऽसि &हित्वा भवद्-भ्रुव उदीरित-काल-वेग- % ध्वस्ताशिषो ऽब्ज-भव-नाक-पतीन् कुतो ऽन्ये

** //tvaṃ nyasta-daṇḍa-munibhir gaditānubhāva $ ātmātma-daś ca jagatām iti me vṛto 'si &tvaṃ nyasta-daṇḍa-munibhir gaditānubhāva $ ātmātma-daś ca jagatām iti me vṛto 'si &hitvā bhavad-bhruva udīrita-kāla-vega- % dhvastāśiṣo 'bja-bhava-nāka-patīn kuto 'nye*

---

10.60.040

• //जाड्यं वचस् तव गदाग्रज यस् तु भूपान् $ विद्राव्य शार्ङ्ग-निनदेन जहर्थ मां त्वम् &जाड्यं वचस् तव गदाग्रज यस् तु भूपान् $ विद्राव्य शार्ङ्ग-निनदेन जहर्थ मां त्वम् &सिंहो यथा स्व-बलिम् ईश पशून् स्व-भागं % तेभ्यो भयाद् यद् उदधिं शरणं प्रपन्नः

** //jāḍyaṃ vacas tava gadāgraja yas tu bhūpān $ vidrāvya śārṅga-ninadena jahartha māṃ tvam &jāḍyaṃ vacas tava gadāgraja yas tu bhūpān $ vidrāvya śārṅga-ninadena jahartha māṃ tvam &siṃho yathā sva-balim īśa paśūn sva-bhāgaṃ % tebhyo bhayād yad udadhiṃ śaraṇaṃ prapannaḥ*

---

10.60.041

• //यद्-वाञ्छया नृप-शिखामणयो ऽन्ग-वैन्य- $ जायन्त-नाहुष-गयादय ऐक्य-पत्यम् &यद्-वाञ्छया नृप-शिखामणयो ऽन्ग-वैन्य- $ जायन्त-नाहुष-गयादय ऐक्य-पत्यम् &राज्यं विसृज्य विविशुर् वनम् अम्बुजाक्ष % सीदन्ति ते ऽनुपदवीं त इहास्थिताः किम्

** //yad-vāñchayā nṛpa-śikhāmaṇayo 'nga-vainya- $ jāyanta-nāhuṣa-gayādaya aikya-patyam &yad-vāñchayā nṛpa-śikhāmaṇayo 'nga-vainya- $ jāyanta-nāhuṣa-gayādaya aikya-patyam &rājyaṃ visṛjya viviśur vanam ambujākṣa % sīdanti te 'nupadavīṃ ta ihāsthitāḥ kim*

---

10.60.042

• //कान्यं श्रयेत तव पाद-सरोज-गन्धम् $ आघ्राय सन्-मुखरितं जनतापवर्गम् &कान्यं श्रयेत तव पाद-सरोज-गन्धम् $ आघ्राय सन्-मुखरितं जनतापवर्गम् &लक्ष्म्य्-आलयं त्व् अविगणय्य गुणालयस्य % मर्त्या सदोरु-भयम् अर्थ-विविइत-दृष्टिः

** //kānyaṃ śrayeta tava pāda-saroja-gandham $ āghrāya san-mukharitaṃ janatāpavargam &kānyaṃ śrayeta tava pāda-saroja-gandham $ āghrāya san-mukharitaṃ janatāpavargam &lakṣmy-ālayaṃ tv avigaṇayya guṇālayasya % martyā sadoru-bhayam artha-viviita-dṛṣṭiḥ*

---

10.60.043

• //तं त्वानुरूपम् अभजं जगताम् अधीशम् $ आत्मानम् अत्र च परत्र च काम-पूरम् &तं त्वानुरूपम् अभजं जगताम् अधीशम् $ आत्मानम् अत्र च परत्र च काम-पूरम् &स्यान् मे तवाङ्घ्रिर् अरणं सृतिभिर् भ्रमन्त्या % यो वै भजन्तम् उपयात्य् अनृतापवर्गः

** //taṃ tvānurūpam abhajaṃ jagatām adhīśam $ ātmānam atra ca paratra ca kāma-pūram &taṃ tvānurūpam abhajaṃ jagatām adhīśam $ ātmānam atra ca paratra ca kāma-pūram &syān me tavāṅghrir araṇaṃ sṛtibhir bhramantyā % yo vai bhajantam upayāty anṛtāpavargaḥ*

---

10.60.044

• //तस्याः स्युर् अच्युत नृपा भवतोपदिष्टाः $ स्त्रीणां गृहेषु खर-गो-श्व-विडाल-भृत्याः &तस्याः स्युर् अच्युत नृपा भवतोपदिष्टाः $ स्त्रीणां गृहेषु खर-गो-श्व-विडाल-भृत्याः &यत्-कर्ण-मूलम् अन्-कर्षण नोपयायाद् % युष्मत्-कथा मृड-विरिञ्च-सभासु गीता

** //tasyāḥ syur acyuta nṛpā bhavatopadiṣṭāḥ $ strīṇāṃ gṛheṣu khara-go-śva-viḍāla-bhṛtyāḥ &tasyāḥ syur acyuta nṛpā bhavatopadiṣṭāḥ $ strīṇāṃ gṛheṣu khara-go-śva-viḍāla-bhṛtyāḥ &yat-karṇa-mūlam an-karṣaṇa nopayāyād % yuṣmat-kathā mṛḍa-viriñca-sabhāsu gītā*

---

10.60.045

• //त्वक्-श्मश्रु-रोम-नख-केश-पिनद्धम् अन्तर् $ मांसास्थि-रक्त-कृमि-विट्-कफ-पित्त-वातम् &त्वक्-श्मश्रु-रोम-नख-केश-पिनद्धम् अन्तर् $ मांसास्थि-रक्त-कृमि-विट्-कफ-पित्त-वातम् &जीवच्-छवं भजति कान्त-मतिर् विमूढा % या ते पदाब्ज-मकरन्दम् अजिघ्रती स्त्री

** //tvak-śmaśru-roma-nakha-keśa-pinaddham antar $ māṃsāsthi-rakta-kṛmi-viṭ-kapha-pitta-vātam &tvak-śmaśru-roma-nakha-keśa-pinaddham antar $ māṃsāsthi-rakta-kṛmi-viṭ-kapha-pitta-vātam &jīvac-chavaṃ bhajati kānta-matir vimūḍhā % yā te padābja-makarandam ajighratī strī*

---

10.60.046

• //अस्त्व् अम्बुजाक्ष मम ते चरणानुराग $ आत्मन् रतस्य मयि चानतिरिक्त-दृष्टेः &अस्त्व् अम्बुजाक्ष मम ते चरणानुराग $ आत्मन् रतस्य मयि चानतिरिक्त-दृष्टेः &यर्ह्य् अस्य वृद्धय उपात्त-रजो-ऽति-मात्रो % माम् ईक्षसे तद् उ ह नः परमानुकम्पा

** //astv ambujākṣa mama te caraṇānurāga $ ātman ratasya mayi cānatirikta-dṛṣṭeḥ &astv ambujākṣa mama te caraṇānurāga $ ātman ratasya mayi cānatirikta-dṛṣṭeḥ &yarhy asya vṛddhaya upātta-rajo-'ti-mātro % mām īkṣase tad u ha naḥ paramānukampā*

---

10.60.047

• ॥
  नैवालीकम् अहं मन्ये वचस् ते मधुसूदन ।
  अम्बाया एव हि प्रायः कन्यायाः स्याद् रतिः क्वचित्

** // naivālīkam ahaṃ manye vacas te madhusūdana |*
ambāyā eva hi prāyaḥ kanyāyāḥ syād ratiḥ kvacit

---

10.60.048

व्यूढायाश् चापि पुंश्चल्या मनो ऽभ्येति नवं नवम् ।
बुधो ऽसतीं न बिभृयात् तां बिभ्रद् उभय-च्युतः

vyūḍhāyāś cāpi puṃścalyā mano 'bhyeti navaṃ navam |
budho 'satīṃ na bibhṛyāt tāṃ bibhrad ubhaya-cyutaḥ

---

10.60.049

0 श्री-भगवान् उवाच साध्व्य् एतच्-छ्रोतु-कामैस् त्वं राज-पुत्री प्रलम्भिता ।
मयोदितं यद् अन्वात्थ सर्वं तत् सत्यम् एव हि

0 śrī-bhagavān uvāca sādhvy etac-chrotu-kāmais tvaṃ rāja-putrī pralambhitā |
mayoditaṃ yad anvāttha sarvaṃ tat satyam eva hi

---

10.60.050

यान् यान् कामयसे कामान् मय्य् अकामाय भामिनि ।
सन्ति ह्य् एकान्त-भक्तायास् तव कल्याणि नित्यद

yān yān kāmayase kāmān mayy akāmāya bhāmini |
santi hy ekānta-bhaktāyās tava kalyāṇi nityada

---

10.60.051

उपलब्धं पति-प्रेम पाति-व्रत्यं च ते ऽनघे ।
यद् वाक्यैश् चाल्यमानाया न धीर् मय्य् अपकर्षिता

upalabdhaṃ pati-prema pāti-vratyaṃ ca te 'naghe |
yad vākyaiś cālyamānāyā na dhīr mayy apakarṣitā

---

10.60.052

ये मां भजन्ति दाम्पत्ये तपसा व्रत-चर्यया ।
कामात्मानो ऽपवर्गेशं मोहिता मम मायया

ye māṃ bhajanti dāmpatye tapasā vrata-caryayā |
kāmātmāno 'pavargeśaṃ mohitā mama māyayā

---

10.60.053

मां प्राप्य मानिन्य् अपवर्ग-सम्पदं $ वाञ्छन्ति ये सम्पद एव तत्-पतिम् &अम्प्;ते मन्द-भागा निरये ऽपि ये नृणां % मात्रात्मकत्वात् निरयः सु-सङ्गमः

māṃ prāpya māniny apavarga-sampadaṃ $ vāñchanti ye sampada eva tat-patim &te manda-bhāgā niraye 'pi ye nṛṇāṃ % mātrātmakatvāt nirayaḥ su-saṅgamaḥ

---

10.60.054

• ॥
  दिष्ट्या गृहेश्वर्य् असकृन् मयि त्वया कृतानुवृत्तिर् भव-मोचनी खलैः ।
  सु-दुष्करासौ सुतरां दुराशिषो ह्य् असुं-भराया निकृतिं जुषः स्त्रियाः

** // diṣṭyā gṛheśvary asakṛn mayi tvayā kṛtānuvṛttir bhava-mocanī khalaiḥ |*
su-duṣkarāsau sutarāṃ durāśiṣo hy asuṃ-bharāyā nikṛtiṃ juṣaḥ striyāḥ

---

10.60.055

न त्वादृशीम् प्रणयिनीं गृहिणीं गृहेषु $ पश्यामि मानिनि यया स्व-विवाह-काले &अम्प्;प्राप्तान् नृपान् न विगणय्य रहो-हरो मे % प्रस्थापितो द्विज उपश्रुत-सत्-कथस्य

na tvādṛśīm praṇayinīṃ gṛhiṇīṃ gṛheṣu $ paśyāmi mānini yayā sva-vivāha-kāle &prāptān nṛpān na vigaṇayya raho-haro me % prasthāpito dvija upaśruta-sat-kathasya

---

10.60.056

• //भ्रातुर् विरूप-करणं युधि निर्जितस्य $ प्रोद्वाह-पर्वणि च तद्-वधम् अक्ष-गोष्ठ्याम् &भ्रातुर् विरूप-करणं युधि निर्जितस्य $ प्रोद्वाह-पर्वणि च तद्-वधम् अक्ष-गोष्ठ्याम् &दुःखं समुत्थम् असहो ऽस्मद्-अयोग-भीत्या % नैवाब्रवीः किम् अपि तेन वयं जितास् ते

** //bhrātur virūpa-karaṇaṃ yudhi nirjitasya $ prodvāha-parvaṇi ca tad-vadham akṣa-goṣṭhyām &bhrātur virūpa-karaṇaṃ yudhi nirjitasya $ prodvāha-parvaṇi ca tad-vadham akṣa-goṣṭhyām &duḥkhaṃ samuttham asaho 'smad-ayoga-bhītyā % naivābravīḥ kim api tena vayaṃ jitās te*

---

10.60.057

• //दूतस् त्वयात्म-लभने सु-विविक्त-मन्त्रः $ प्रस्थापितो मयि चिरायति शून्यम् एतत् &दूतस् त्वयात्म-लभने सु-विविक्त-मन्त्रः $ प्रस्थापितो मयि चिरायति शून्यम् एतत् &मत्वा जिहास इदं अङ्गम् अनन्य-योग्यं % तिष्ठेत तत् त्वयि वयं प्रतिनन्दयामः

** //dūtas tvayātma-labhane su-vivikta-mantraḥ $ prasthāpito mayi cirāyati śūnyam etat &dūtas tvayātma-labhane su-vivikta-mantraḥ $ prasthāpito mayi cirāyati śūnyam etat &matvā jihāsa idaṃ aṅgam ananya-yogyaṃ % tiṣṭheta tat tvayi vayaṃ pratinandayāmaḥ*

---

10.60.058

---

---

10.60.058

0 श्री-शुक उवाच एवं सौरत-संलापैर् भगवान् जगद्-ईश्वरः ।
स्व-रतो रमया रेमे नर-लोकं विडम्बयन्

0 śrī-śuka uvāca evaṃ saurata-saṃlāpair bhagavān jagad-īśvaraḥ |
sva-rato ramayā reme nara-lokaṃ viḍambayan

---

10.60.059

तथान्यासाम् अपि विभुर् गृहेसु गृहवान् इव ।
आस्थितो गृह-मेधीयान् धर्मान् लोक-गुरुर् हरिः

tathānyāsām api vibhur gṛhesu gṛhavān iva |
āsthito gṛha-medhīyān dharmān loka-gurur hariḥ

10.61.001

0 श्री-शुक उवाच एकैकशस् ताः कृष्णस्य पुत्रान् दश-दशाबआः ।
अजीजनन्न् अनवमान् पितुः सर्वात्म-सम्पदा

0 śrī-śuka uvāca ekaikaśas tāḥ kṛṣṇasya putrān daśa-daśābaāḥ |
ajījanann anavamān pituḥ sarvātma-sampadā

---

10.61.002

गृहाद् अनपगं वीक्ष्य राज-पुत्र्यो ऽच्युतं स्थितम् ।
प्रेष्ठं न्यमंसत स्वं स्वं न तत्-तत्त्व-विदः स्त्रियः

gṛhād anapagaṃ vīkṣya rāja-putryo 'cyutaṃ sthitam |
preṣṭhaṃ nyamaṃsata svaṃ svaṃ na tat-tattva-vidaḥ striyaḥ

---

10.61.003

चार्व्-अब्ज-कोश-वदनायत-बाहु-नेत्र- $ स-प्रेम-हास-रस-वीक्षित-वल्गु-जल्पैः &अम्प्;सम्मोहिता भगवतो न मनो विजेतुं % स्वैर् विभ्रमैः समशकन् वनिता विभूम्नः

cārv-abja-kośa-vadanāyata-bāhu-netra- $ sa-prema-hāsa-rasa-vīkṣita-valgu-jalpaiḥ &sammohitā bhagavato na mano vijetuṃ % svair vibhramaiḥ samaśakan vanitā vibhūmnaḥ

---

10.61.004

• //स्मायावलोक-लव-दर्शित-भाव-हारि $ भ्रू-मण्डल-प्रहित-सौरत-मन्त्र-शौण्डैः &स्मायावलोक-लव-दर्शित-भाव-हारि $ भ्रू-मण्डल-प्रहित-सौरत-मन्त्र-शौण्डैः &पत्न्यस् तु शोडश-सहस्रम् अनङ्ग-बाणैर् % यस्येन्द्रियं विमथितुम् करणैर् न शेकुः

** //smāyāvaloka-lava-darśita-bhāva-hāri $ bhrū-maṇḍala-prahita-saurata-mantra-śauṇḍaiḥ &smāyāvaloka-lava-darśita-bhāva-hāri $ bhrū-maṇḍala-prahita-saurata-mantra-śauṇḍaiḥ &patnyas tu śoḍaśa-sahasram anaṅga-bāṇair % yasyendriyaṃ vimathitum karaṇair na śekuḥ*

---

10.61.005

• //इत्थं रमा-पतिम् अवाप्य पतिं स्त्रियस् ता $ ब्रह्मादयो ऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम् &इत्थं रमा-पतिम् अवाप्य पतिं स्त्रियस् ता $ ब्रह्मादयो ऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम् &भेजुर् मुदाविरतम् एधितयानुराग- % हासावलोक-नव-सङ्गम-लालसाद्यम्

** //itthaṃ ramā-patim avāpya patiṃ striyas tā $ brahmādayo 'pi na viduḥ padavīṃ yadīyām &itthaṃ ramā-patim avāpya patiṃ striyas tā $ brahmādayo 'pi na viduḥ padavīṃ yadīyām &bhejur mudāviratam edhitayānurāga- % hāsāvaloka-nava-saṅgama-lālasādyam*

---

10.61.006

• //प्रत्युद्गमासन-वरार्हण-पाद-शौच- $ ताम्बूल-विश्रमण-वीजन-गन्ध-माल्यैः &प्रत्युद्गमासन-वरार्हण-पाद-शौच- $ ताम्बूल-विश्रमण-वीजन-गन्ध-माल्यैः &केश-प्रसार-शयन-स्नपनोपहार्यैः % दासी-शता अपि विभोर् विदधुः स्म दास्यम्

** //pratyudgamāsana-varārhaṇa-pāda-śauca- $ tāmbūla-viśramaṇa-vījana-gandha-mālyaiḥ &pratyudgamāsana-varārhaṇa-pāda-śauca- $ tāmbūla-viśramaṇa-vījana-gandha-mālyaiḥ &keśa-prasāra-śayana-snapanopahāryaiḥ % dāsī-śatā api vibhor vidadhuḥ sma dāsyam*

---

10.61.007

• ॥
  तासां या दश-पुत्राणां कृष्ण-स्त्रीणां पुरोदिताः ।
  अष्टौ महिष्यस् तत्-पुत्रान् प्रद्युम्नादीन् गृणामि ते

** // tāsāṃ yā daśa-putrāṇāṃ kṛṣṇa-strīṇāṃ puroditāḥ |*
aṣṭau mahiṣyas tat-putrān pradyumnādīn gṛṇāmi te

---

10.61.008

चारुदेष्णः सुदेष्णश् च चारुदेहश् च वीर्यवान् ।
सुचारुश् चारुगुप्तश् च भद्रचारुस् तथापरः

cārudeṣṇaḥ sudeṣṇaś ca cārudehaś ca vīryavān |
sucāruś cāruguptaś ca bhadracārus tathāparaḥ

---

10.61.009

चारुचन्द्रो विचारुश् च चारुश् च दशमो हरेः ।
प्रद्युम्न-प्रमुखा जाता रुक्मिण्यां नावमाः पितुः

cārucandro vicāruś ca cāruś ca daśamo hareḥ |
pradyumna-pramukhā jātā rukmiṇyāṃ nāvamāḥ pituḥ

---

10.61.010

भानुः सुभानुः स्वर्भानुः प्रभानुर् भानुमांस् तथा ।
चन्द्रभानुर् बृहद्भानुर् अतिभानुस् तथाष्टमः

bhānuḥ subhānuḥ svarbhānuḥ prabhānur bhānumāṃs tathā |
candrabhānur bṛhadbhānur atibhānus tathāṣṭamaḥ

---

10.61.011

श्रीभानुः प्रतिभानुश् च सत्यभामात्मजा दश ।
साम्बः सुमित्रः पुरुजिच् छतजिच् च सहस्रजित्

śrībhānuḥ pratibhānuś ca satyabhāmātmajā daśa |
sāmbaḥ sumitraḥ purujic chatajic ca sahasrajit

---

10.61.012

विययश् चित्रकेतुश् च वसुमान् द्रविडः क्रतुः ।
जाम्बवत्याः सुता ह्य् एते साम्बाद्याः पितृ-सम्मताः

viyayaś citraketuś ca vasumān draviḍaḥ kratuḥ |
jāmbavatyāḥ sutā hy ete sāmbādyāḥ pitṛ-sammatāḥ

---

10.61.013

वीरश् चन्द्रो ऽश्वसेनश् च चित्रगुर् वेगवान् वृषः ।
आमः शङ्कुर् वसुः श्रीमान् कुन्तिर् नाग्नजितेः सुताः

vīraś candro 'śvasenaś ca citragur vegavān vṛṣaḥ |
āmaḥ śaṅkur vasuḥ śrīmān kuntir nāgnajiteḥ sutāḥ

---

10.61.014

श्रुतः कविर् वृषो वीरः सुबाहुर् भद्र एकलः ।
शान्तिर् दर्शः पूर्णमासः कालिन्द्याः सोमको ऽवरः

śrutaḥ kavir vṛṣo vīraḥ subāhur bhadra ekalaḥ |
śāntir darśaḥ pūrṇamāsaḥ kālindyāḥ somako 'varaḥ

---

10.61.015

प्रघोषो गात्रवान् सिंहो बलः प्रबल ऊर्धगः ।
माद्र्याः पुत्रा महाशक्तिः सह ओजो ऽपराजितः

praghoṣo gātravān siṃho balaḥ prabala ūrdhagaḥ |
mādryāḥ putrā mahāśaktiḥ saha ojo 'parājitaḥ

---

10.61.016

वृको हर्षो ऽनिलो गृध्रो वर्धनोन्नाद एव च ।
महांसः पावनो वह्निर् मित्रविन्दात्मजाः क्षुधिः

vṛko harṣo 'nilo gṛdhro vardhanonnāda eva ca |
mahāṃsaḥ pāvano vahnir mitravindātmajāḥ kṣudhiḥ

---

10.61.017

सङ्ग्रामजिद् बृहत्सेनः शूरः प्रहरणो ऽरिजित् ।
जयः सुभद्रो भद्राया वाम आयुश् च सत्यकः

saṅgrāmajid bṛhatsenaḥ śūraḥ praharaṇo 'rijit |
jayaḥ subhadro bhadrāyā vāma āyuś ca satyakaḥ

---

10.61.018

दीप्तिमांस् ताम्रतप्ताद्या रोहिण्यास् तनया हरेः ।
प्रद्यम्नाच् चानिरुद्धो ऽभूद् रुक्मवत्यां महा-बलः ।
पुत्र्यां तु रुक्मिणो राजन् नाम्ना भोजकटे पुरे

dīptimāṃs tāmrataptādyā rohiṇyās tanayā hareḥ |
pradyamnāc cāniruddho 'bhūd rukmavatyāṃ mahā-balaḥ |
putryāṃ tu rukmiṇo rājan nāmnā bhojakaṭe pure

---

10.61.019

एतेषां पुत्र-पौत्राश् च बभूवुः कोटिशो नृप ।
मातरः कृष्ण-जातीनां सहस्राणि च षोडश

eteṣāṃ putra-pautrāś ca babhūvuḥ koṭiśo nṛpa |
mātaraḥ kṛṣṇa-jātīnāṃ sahasrāṇi ca ṣoḍaśa

---

10.61.020

0 श्री-राजोवाच कथं रुक्म्य् अरी-पुत्राय प्रादाद् दुहितरं युधि ।
कृष्णेन परिभूतस् तं हन्तुं रन्ध्रं प्रतीक्षते ।
एतद् आख्याहि मे विद्वन् द्विषोर् वैवाहिकं मिथः

0 śrī-rājovāca kathaṃ rukmy arī-putrāya prādād duhitaraṃ yudhi |
kṛṣṇena paribhūtas taṃ hantuṃ randhraṃ pratīkṣate |
etad ākhyāhi me vidvan dviṣor vaivāhikaṃ mithaḥ

---

10.61.021

अनागतम् अतीतं च वर्तमानम् अतीन्द्रियम् ।
विप्रकृष्टं व्यवहितं सम्यक् पश्यन्ति योगिनः

anāgatam atītaṃ ca vartamānam atīndriyam |
viprakṛṣṭaṃ vyavahitaṃ samyak paśyanti yoginaḥ

---

10.61.022

0 श्री-शुक उवाच वृतः स्वयं-वरे साक्षाद् अनण्गो ऽण्ग-युतस् तया ।
राज्ञः समेतान् निर्जित्य जहारैक-रथो युधि

0 śrī-śuka uvāca vṛtaḥ svayaṃ-vare sākṣād anaṇgo 'ṇga-yutas tayā |
rājñaḥ sametān nirjitya jahāraika-ratho yudhi

---

10.61.023

यद्य् अप्य् अनुस्मरन् वैरं रुक्मी कृष्णावमानितः ।
व्यतरद् भागिनेयाय सुतां कुर्वन् स्वसुः प्रियम्

yady apy anusmaran vairaṃ rukmī kṛṣṇāvamānitaḥ |
vyatarad bhāgineyāya sutāṃ kurvan svasuḥ priyam

---

10.61.024

रुक्मिण्यास् तनयां राजन् कृतवर्म-सुतो बली ।
उपयेमे विशालाक्षीं कन्यां चारुमतीं किल

rukmiṇyās tanayāṃ rājan kṛtavarma-suto balī |
upayeme viśālākṣīṃ kanyāṃ cārumatīṃ kila

---

10.61.025

दौहित्रायानिरुद्धाय पौत्रीं रुक्म्य् आददाद् धरेः ।
रोचनां बद्ध-वैरो ऽपि स्वसुः प्रिय-चिकीर्षया ।
जानन्न् अधर्मं तद् यौनं स्नेह-पाशानुबन्धनः

dauhitrāyāniruddhāya pautrīṃ rukmy ādadād dhareḥ |
rocanāṃ baddha-vairo 'pi svasuḥ priya-cikīrṣayā |
jānann adharmaṃ tad yaunaṃ sneha-pāśānubandhanaḥ

---

10.61.026

तस्मिन्न् अभ्युदये राजन् रुक्मिणी राम-केशवौ ।
पुरं भोजकटं जग्मुः साम्ब-प्रद्युम्नकादयः

tasminn abhyudaye rājan rukmiṇī rāma-keśavau |
puraṃ bhojakaṭaṃ jagmuḥ sāmba-pradyumnakādayaḥ

---

10.61.027

तस्मिन् निवृत्त उद्वाहे कालिङ्ग-प्रमुखा नृपाः ।
दृप्तास् ते रुक्मिणं प्रोचुर् बलम् अक्षैर् विनिर्जय

tasmin nivṛtta udvāhe kāliṅga-pramukhā nṛpāḥ |
dṛptās te rukmiṇaṃ procur balam akṣair vinirjaya

---

10.61.028

अनक्ष-ज्ञो ह्य् अयं राजन्न् अपि तद्-व्यसनं महत् ।
इत्य् उक्तो बलम् आहूय तेनाक्षैर् रुक्म्य् अदीव्यत

anakṣa-jño hy ayaṃ rājann api tad-vyasanaṃ mahat |
ity ukto balam āhūya tenākṣair rukmy adīvyata

---

10.61.029

शतं सहस्रम् अयुतं रामस् तत्राददे पणम् ।
तं तु रुक्म्य् अजयत् तत्र कालिङ्गः प्राहसद् बलम् ।
दन्तान् सन्दर्शयन्न् उच्चैर् नामृष्यत् तद् धलायुधः

śataṃ sahasram ayutaṃ rāmas tatrādade paṇam |
taṃ tu rukmy ajayat tatra kāliṅgaḥ prāhasad balam |
dantān sandarśayann uccair nāmṛṣyat tad dhalāyudhaḥ

---

10.61.030

ततो लक्षं रुक्म्य् अगृह्णाद् ग्लहं तत्राजयद् बलः ।
जितवान् अहम् इत्य् आह रुक्मी कैतवम् आश्रितः

tato lakṣaṃ rukmy agṛhṇād glahaṃ tatrājayad balaḥ |
jitavān aham ity āha rukmī kaitavam āśritaḥ

---

10.61.031

मन्युना क्षुभितः श्रीमान् समुद्र इव पर्वणि ।
जात्यारुणाक्षो ऽति-रुषा न्यर्बुदं ग्लहम् आददे

manyunā kṣubhitaḥ śrīmān samudra iva parvaṇi |
jātyāruṇākṣo 'ti-ruṣā nyarbudaṃ glaham ādade

---

10.61.032

तं चापि जितवान् रामो धर्मेण छलम् आश्रितः ।
रुक्मी जितं मयात्रेमे वदन्तु प्राश्निका इति

taṃ cāpi jitavān rāmo dharmeṇa chalam āśritaḥ |
rukmī jitaṃ mayātreme vadantu prāśnikā iti

---

10.61.033

तदाब्रवीन् नभो-वाणी बलेनैव जितो ग्लहः ।
धर्मतो वचनेनैव रुक्मी वदति वै मृषा

tadābravīn nabho-vāṇī balenaiva jito glahaḥ |
dharmato vacanenaiva rukmī vadati vai mṛṣā

---

10.61.034

ताम् अनादृत्य वैदर्भो दुष्ट-राजन्य-चोदितः ।
सङ्कर्षणं परिहसन् बभाषे काल-चोदितः

tām anādṛtya vaidarbho duṣṭa-rājanya-coditaḥ |
saṅkarṣaṇaṃ parihasan babhāṣe kāla-coditaḥ

---

10.61.035

नैवाक्ष-कोविदा यूयं गोपाला वन-गोचराः ।
अक्षैर् दीव्यन्ति राजानो बाणैश् च न भवादृशाः

naivākṣa-kovidā yūyaṃ gopālā vana-gocarāḥ |
akṣair dīvyanti rājāno bāṇaiś ca na bhavādṛśāḥ

---

10.61.036

रुक्मिणैवम् अधिक्षिप्तो राजभिश् चोपहासितः ।
क्रुद्धः परिघम् उद्यम्य जघ्ने तं नृम्ण-संसदि

rukmiṇaivam adhikṣipto rājabhiś copahāsitaḥ |
kruddhaḥ parigham udyamya jaghne taṃ nṛmṇa-saṃsadi

---

10.61.037

कलिङ्ग-राजं तरसा गृहीत्वा दशमे पदे ।
दन्तान् अपातयत् क्रुद्धो यो ऽहसद् विवृतैर् द्विजैः

kaliṅga-rājaṃ tarasā gṛhītvā daśame pade |
dantān apātayat kruddho yo 'hasad vivṛtair dvijaiḥ

---

10.61.038

अन्ये निर्भिन्न-बाहूरु- शिरसो रुधिरोक्षिताः ।
राजानो दुद्रवर् भीता बलेन पङ्घार्दिताः

anye nirbhinna-bāhūru- śiraso rudhirokṣitāḥ |
rājāno dudravar bhītā balena paṅghārditāḥ

---

10.61.039

निहते रुक्मिणि श्याले नाब्रवीत् साध्व् असाधु वा ।
रक्मिणी-बलयो राजन् स्नेह-भङ्ग-भयाद् धरिः

nihate rukmiṇi śyāle nābravīt sādhv asādhu vā |
rakmiṇī-balayo rājan sneha-bhaṅga-bhayād dhariḥ

---

10.61.040

ततो ऽनिरुद्धं सह सूर्यया वरं रथं समारोप्य ययुः कुशस्थलीम् ।
रामादयो भोजकटाद् दशार्हाः सिद्धाखिलार्था मधुसूदनाश्रयाः

tato 'niruddhaṃ saha sūryayā varaṃ rathaṃ samāropya yayuḥ kuśasthalīm |
rāmādayo bhojakaṭād daśārhāḥ siddhākhilārthā madhusūdanāśrayāḥ

10.62.001

0 श्री-राजोवाच बाणस्य तनयाम् ऊषाम् उपयेमे यदूत्तमः ।
तत्र युद्धम् अभूद् घोरं हरि-शङ्करयोर् महत् ।
एतत् सर्वं महा-योगिन् समाख्यातुं त्वम् अर्हसि

0 śrī-rājovāca bāṇasya tanayām ūṣām upayeme yadūttamaḥ |
tatra yuddham abhūd ghoraṃ hari-śaṅkarayor mahat |
etat sarvaṃ mahā-yogin samākhyātuṃ tvam arhasi

---

10.62.002

0 श्री-शुक उवाच बाणः पुत्र-शत-ज्येष्ठो बलेर् आसीन् महात्मनः ।
येन वामन-रूपाय हरये ऽदायि मेदिनी

0 śrī-śuka uvāca bāṇaḥ putra-śata-jyeṣṭho baler āsīn mahātmanaḥ |
yena vāmana-rūpāya haraye 'dāyi medinī

---

10.62.003

तस्यौरसः सुतो बानः शिव-भक्ति-रतः सदा ।
मान्यो वदान्यो धीमांश् च सत्य-सन्धो दृढ-व्रतः

tasyaurasaḥ suto bānaḥ śiva-bhakti-rataḥ sadā |
mānyo vadānyo dhīmāṃś ca satya-sandho dṛḍha-vrataḥ

---

10.62.004

शोणिताख्ये पुरे रम्ये स राज्यम् अकरोत् पुरा ।
तस्य शम्भोः प्रसादेन किङ्करा इव ते ऽमराः ।
सहस्र-बाहुर् वाद्येन ताण्दवे ऽतोषयन् मृडम्

śoṇitākhye pure ramye sa rājyam akarot purā |
tasya śambhoḥ prasādena kiṅkarā iva te 'marāḥ |
sahasra-bāhur vādyena tāṇdave 'toṣayan mṛḍam

---

10.62.005

भगवान् सर्व-भूतेशः शरण्यो भक्त-वत्सलः ।
वरेण छन्दयाम् आस स तं वव्रे पुराधिपम्

bhagavān sarva-bhūteśaḥ śaraṇyo bhakta-vatsalaḥ |
vareṇa chandayām āsa sa taṃ vavre purādhipam

---

10.62.006

स एकदाह गिरिशं पार्श्व-स्थं वीर्य-दुर्मदः ।
किरीटेनार्क-वर्णेन संस्पृशंस् तत्-पदाम्बुजम्

sa ekadāha giriśaṃ pārśva-sthaṃ vīrya-durmadaḥ |
kirīṭenārka-varṇena saṃspṛśaṃs tat-padāmbujam

---

10.62.007

नमस्ये त्वां महा-देव लोकानां गुरुम् ईश्वरम् ।
पुंसाम् अपूर्ण-कामानां काम-पूरामराङ्घ्रिपम्

namasye tvāṃ mahā-deva lokānāṃ gurum īśvaram |
puṃsām apūrṇa-kāmānāṃ kāma-pūrāmarāṅghripam

---

10.62.008

दोः-सहस्रं त्वया दत्तं परं भाराय मे ऽभवत् ।
त्रि-लोक्यां प्रतियोद्धारं न लभे त्वद् ऋते समम्

doḥ-sahasraṃ tvayā dattaṃ paraṃ bhārāya me 'bhavat |
tri-lokyāṃ pratiyoddhāraṃ na labhe tvad ṛte samam

---

10.62.009

कण्डूत्या निभृतैर् दोर्भिर् युयुत्सुर् दिग्-गजान् अहम् ।
आद्यायां चूर्णयन्न् अद्रीन् भीतास् ते ऽपि प्रदुद्रुवुः

kaṇḍūtyā nibhṛtair dorbhir yuyutsur dig-gajān aham |
ādyāyāṃ cūrṇayann adrīn bhītās te 'pi pradudruvuḥ

---

10.62.010

तच् छ्रुत्वा भगवान् क्रुद्धः केतुस् ते भज्यते यदा ।
त्वद्-दर्प-घ्नं भवेन् मूढ संयुगं मत्-समेन ते

tac chrutvā bhagavān kruddhaḥ ketus te bhajyate yadā |
tvad-darpa-ghnaṃ bhaven mūḍha saṃyugaṃ mat-samena te

---

10.62.011

इत्य् उक्तः कुमतिर् हृष्टः स्व-गृहं प्राविशन् नृप ।
प्रतीक्षन् गिरिशादेशं स्व-वीर्य-नशनम् कुधीः

ity uktaḥ kumatir hṛṣṭaḥ sva-gṛhaṃ prāviśan nṛpa |
pratīkṣan giriśādeśaṃ sva-vīrya-naśanam kudhīḥ

---

10.62.012

तस्योषा नाम दुहिता स्वप्ने प्राद्युम्निना रतिम् ।
कन्यालभत कान्तेन प्राग् अदृष्ट-श्रुतेन सा

tasyoṣā nāma duhitā svapne prādyumninā ratim |
kanyālabhata kāntena prāg adṛṣṭa-śrutena sā

---

10.62.013

सा तत्र तम् अपश्यन्ती क्वासि कान्तेति वादिनी ।
सखीनां मध्य उत्तस्थौ विह्वला व्रीडिता भृशम्

sā tatra tam apaśyantī kvāsi kānteti vādinī |
sakhīnāṃ madhya uttasthau vihvalā vrīḍitā bhṛśam

---

10.62.014

बाणस्य मन्त्री कुम्भाण्डश् चित्रलेखा च तत्-सुता ।
सख्य् अपृच्छत् सखीम् ऊषां कौतूहल-समन्विता

bāṇasya mantrī kumbhāṇḍaś citralekhā ca tat-sutā |
sakhy apṛcchat sakhīm ūṣāṃ kautūhala-samanvitā

---

10.62.015

कं त्वं मृगयसे सु-भ्रु कीदृशस् ते मनोरथः ।
हस्त-ग्राहं न ते ऽद्यापि राज-पुत्र्य् उपलक्षये

kaṃ tvaṃ mṛgayase su-bhru kīdṛśas te manorathaḥ |
hasta-grāhaṃ na te 'dyāpi rāja-putry upalakṣaye

---

10.62.016

दृष्टः कश्चिन् नरः स्वप्ने श्यामः कमल-लोचनः ।
पीत-वासा बृहद्-बाहुर् योषितां हृदयं-गमः

dṛṣṭaḥ kaścin naraḥ svapne śyāmaḥ kamala-locanaḥ |
pīta-vāsā bṛhad-bāhur yoṣitāṃ hṛdayaṃ-gamaḥ

---

10.62.017

तम् अहं मृगये कान्तं पाययित्वाधरं मधु ।
क्वापि यातः स्पृहयतीं क्षिप्त्वा मां वृजिनार्णवे

tam ahaṃ mṛgaye kāntaṃ pāyayitvādharaṃ madhu |
kvāpi yātaḥ spṛhayatīṃ kṣiptvā māṃ vṛjinārṇave

---

10.62.018

0 चित्रलेखोवाच व्यसनं ते ऽपकर्षामि त्रि-लोक्यां यदि भाव्यते ।
तम् आनेष्ये वरं यस् ते मनो-हर्ता तम् आदिश

0 citralekhovāca vyasanaṃ te 'pakarṣāmi tri-lokyāṃ yadi bhāvyate |
tam āneṣye varaṃ yas te mano-hartā tam ādiśa

---

10.62.019

इत्य् उक्त्वा देव-गन्धर्व सिद्ध-चारण-पन्नगान् ।
दैत्य-विद्याधरान् यक्षान् मनुजांश् च यथालिखत्

ity uktvā deva-gandharva siddha-cāraṇa-pannagān |
daitya-vidyādharān yakṣān manujāṃś ca yathālikhat

---

10.62.020

मनुजेषु च सा वृष्नीन् शूरम् आनकदुन्दुभिम् ।
व्यलिखद् राम-कृष्णौ च प्रद्युम्नं वीक्ष्य लज्जिता

manujeṣu ca sā vṛṣnīn śūram ānakadundubhim |
vyalikhad rāma-kṛṣṇau ca pradyumnaṃ vīkṣya lajjitā

---

10.62.021

अनिरुद्धं विलिखितं वीक्ष्योषावाङ्-मुखी ह्रिया ।
सो ऽसाव् असाव् इति प्राह स्मयमाना मही-पते

aniruddhaṃ vilikhitaṃ vīkṣyoṣāvāṅ-mukhī hriyā |
so 'sāv asāv iti prāha smayamānā mahī-pate

---

10.62.022

चित्रलेखा तम् आज्ञाय पौत्रं कृष्णस्य योगिनी ।
ययौ विहायसा राजन् द्वारकां कृष्ण-पालिताम्

citralekhā tam ājñāya pautraṃ kṛṣṇasya yoginī |
yayau vihāyasā rājan dvārakāṃ kṛṣṇa-pālitām

---

10.62.023

तत्र सुप्तं सु-पर्यङ्के प्राद्युम्निं योगम् आस्थिता ।
गृहीत्वा शोणित-पुरं सख्यै प्रियम् अदर्शयत्

tatra suptaṃ su-paryaṅke prādyumniṃ yogam āsthitā |
gṛhītvā śoṇita-puraṃ sakhyai priyam adarśayat

---

10.62.024

सा च तं सुन्दर-वरं विलोक्य मुदितानना ।
दुष्प्रेक्ष्ये स्व-गृहे पुम्भी रेमे प्राद्युम्निना समम्

sā ca taṃ sundara-varaṃ vilokya muditānanā |
duṣprekṣye sva-gṛhe pumbhī reme prādyumninā samam

---

10.62.025

परार्ध्य-वासः-स्रग्-गन्ध- धूप-दीपासनादिभिः ।
पान-भोजन-भक्ष्यैश् च वाक्यैः शुश्रूषणार्चितः

parārdhya-vāsaḥ-srag-gandha- dhūpa-dīpāsanādibhiḥ |
pāna-bhojana-bhakṣyaiś ca vākyaiḥ śuśrūṣaṇārcitaḥ

---

10.62.026

गूढः कन्या-पुरे शश्वत्- प्रवृद्ध-स्नेहया तया ।
नाहर्-गणान् स बुबुधे ऊषयापहृतेन्द्रियः

gūḍhaḥ kanyā-pure śaśvat- pravṛddha-snehayā tayā |
nāhar-gaṇān sa bubudhe ūṣayāpahṛtendriyaḥ

---

10.62.027

तां तथा यदु-वीरेण भुज्यमानां हत-व्रताम् ।
हेतुभिर् लक्षयां चक्रुर् आपृईतां दुरवच्छदैः

tāṃ tathā yadu-vīreṇa bhujyamānāṃ hata-vratām |
hetubhir lakṣayāṃ cakrur āpṛītāṃ duravacchadaiḥ

---

10.62.028

भटा आवेदयां चक्रू राजंस् ते दुहितुर् वयम् ।
विचेष्टितं लक्षयाम कन्यायाः कुल-दूषणम्

bhaṭā āvedayāṃ cakrū rājaṃs te duhitur vayam |
viceṣṭitaṃ lakṣayāma kanyāyāḥ kula-dūṣaṇam

---

10.62.029

अनपायिभिर् अस्माभिर् गुप्तायाश् च गृहे प्रभो ।
कन्याया दूषणं पुम्भिर् दुष्प्रेक्ष्याया न विद्महे

anapāyibhir asmābhir guptāyāś ca gṛhe prabho |
kanyāyā dūṣaṇaṃ pumbhir duṣprekṣyāyā na vidmahe

---

10.62.030

ततः प्रव्यथितो बाणो दुहितुः श्रुत-दूषणः ।
त्वरितः कन्यकागारं प्राप्तो ऽद्राक्षीद् यदूद्वहम्

tataḥ pravyathito bāṇo duhituḥ śruta-dūṣaṇaḥ |
tvaritaḥ kanyakāgāraṃ prāpto 'drākṣīd yadūdvaham

---

10.62.031

कामात्मजं तं भुवनैक-सुन्दरं श्यामं पिशङ्गाम्बरम् अम्बुजेक्षणम् ।
बृहद्-भुजं कुण्डल-कुन्तल-त्विषा स्मितावलोकेन च मण्डिताननम्

kāmātmajaṃ taṃ bhuvanaika-sundaraṃ śyāmaṃ piśaṅgāmbaram ambujekṣaṇam |
bṛhad-bhujaṃ kuṇḍala-kuntala-tviṣā smitāvalokena ca maṇḍitānanam

---

10.62.032

दीव्यन्तम् अक्षैः प्रिययाभिनृम्णया तद्-अङ्ग-सङ्ग-स्तन-कुङ्कुम-स्रजम् ।
बाह्वोर् दधानं मधु-मल्लिकाश्रितां तस्याग्र आसीनम् अवेक्ष्य विस्मितः

dīvyantam akṣaiḥ priyayābhinṛmṇayā tad-aṅga-saṅga-stana-kuṅkuma-srajam |
bāhvor dadhānaṃ madhu-mallikāśritāṃ tasyāgra āsīnam avekṣya vismitaḥ

---

10.62.033

स तं प्रविष्टं वृतम् आततायिभिर् भटैर् अनीकैर् अवलोक्य माधवः ।
उद्यम्य मौर्वं परिघं व्यवस्थितो यथान्तको दण्ड-धरो जिघांसया

sa taṃ praviṣṭaṃ vṛtam ātatāyibhir bhaṭair anīkair avalokya mādhavaḥ |
udyamya maurvaṃ parighaṃ vyavasthito yathāntako daṇḍa-dharo jighāṃsayā

---

10.62.034

जिघृक्षया तान् परितः प्रसर्पतः शुनो यथा शूकर-यूथपो ऽहनत् ।
ते हन्यमाना भवनाद् विनिर्गता निर्भिन्न-मूर्धोरु-भुजाः प्रदुद्रुवुः

jighṛkṣayā tān paritaḥ prasarpataḥ śuno yathā śūkara-yūthapo 'hanat |
te hanyamānā bhavanād vinirgatā nirbhinna-mūrdhoru-bhujāḥ pradudruvuḥ

---

10.62.035

तं नाग-पाशैर् बलि-नन्दनो बली घ्नन्तं स्व-सैन्यं कुपितो बबन्ध ह ।
ऊषा भृशं शोक-विषाद-विह्वला बद्धं निशम्याश्रु-कलाक्ष्य् अरौत्सीत्

taṃ nāga-pāśair bali-nandano balī ghnantaṃ sva-sainyaṃ kupito babandha ha |
ūṣā bhṛśaṃ śoka-viṣāda-vihvalā baddhaṃ niśamyāśru-kalākṣy arautsīt

10.63.001

0 शृई-शुक उवाच अपश्यतां चानिरुद्धं तद्-बन्धूनां च भारत ।
चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुर् अनुशोचताम्

0 śṛī-śuka uvāca apaśyatāṃ cāniruddhaṃ tad-bandhūnāṃ ca bhārata |
catvāro vārṣikā māsā vyatīyur anuśocatām

---

10.63.002

नारदात् तद् उपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च ।
प्रययुः शोणित-पुरं वृष्णयः कृष्ण-दैवताः

nāradāt tad upākarṇya vārtāṃ baddhasya karma ca |
prayayuḥ śoṇita-puraṃ vṛṣṇayaḥ kṛṣṇa-daivatāḥ

---

10.63.003

प्रद्युम्नो युयुधानश् च गदः साम्बो ऽथ सारणः ।
नन्दोपनन्द-भद्राद्या राम-कृष्णानुवर्तिनः

pradyumno yuyudhānaś ca gadaḥ sāmbo 'tha sāraṇaḥ |
nandopananda-bhadrādyā rāma-kṛṣṇānuvartinaḥ

---

10.63.004

अक्षौहिणीभिर् द्वादशभिः समेताः सर्वतो दिशम् ।
रुरुधुर् बाण-नगरं समन्तात् सात्वतर्षभाः

akṣauhiṇībhir dvādaśabhiḥ sametāḥ sarvato diśam |
rurudhur bāṇa-nagaraṃ samantāt sātvatarṣabhāḥ

---

10.63.005

भज्यमान-पुरोद्यान- प्राकाराट्टाल-गोपुरम् ।
प्रेक्षमाणो रुषाविष्टस् तुल्य-सैन्यो ऽभिनिर्ययौ

bhajyamāna-purodyāna- prākārāṭṭāla-gopuram |
prekṣamāṇo ruṣāviṣṭas tulya-sainyo 'bhiniryayau

---

10.63.006

बाणार्थे भगवान् रुद्रः स-सुतः प्रमथैर् वृतः ।
आरुह्य नन्दि-वृषभं युयुधे राम-कृष्णयोः

bāṇārthe bhagavān rudraḥ sa-sutaḥ pramathair vṛtaḥ |
āruhya nandi-vṛṣabhaṃ yuyudhe rāma-kṛṣṇayoḥ

---

10.63.007

आसीत् सु-तुमुलं युद्धम् अद्भुतं रोम-हर्षणम् ।
कृष्ण-शङ्करयो राजन् प्रद्युम्न-गुहयोर् अपि

āsīt su-tumulaṃ yuddham adbhutaṃ roma-harṣaṇam |
kṛṣṇa-śaṅkarayo rājan pradyumna-guhayor api

---

10.63.008

कुम्भाण्ड-कूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुगः ।
साम्बस्य बाण-पुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः

kumbhāṇḍa-kūpakarṇābhyāṃ balena saha saṃyugaḥ |
sāmbasya bāṇa-putreṇa bāṇena saha sātyakeḥ

---

10.63.009

ब्रह्मादयः सुराधीशा मुनयः सिद्ध-चारणाः ।
गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विमानैर् द्रष्टुम् आगमन्

brahmādayaḥ surādhīśā munayaḥ siddha-cāraṇāḥ |
gandharvāpsaraso yakṣā vimānair draṣṭum āgaman

---

10.63.010

शङ्करानुचरान् शौरिर् भूत-प्रमथ-गुह्यकान् ।
डाकिनीर् यातुधानांश् च वेतालान् स-विनायकान्

śaṅkarānucarān śaurir bhūta-pramatha-guhyakān |
ḍākinīr yātudhānāṃś ca vetālān sa-vināyakān

---

10.63.011

प्रेत-मातृ-पिशाचांश् च कुष्माण्डान् ब्रह्म-राक्षसान् ।
द्रावयाम् आस तीक्ष्णाग्रैः शरैः शार्ङ्ग-धनुश्-च्युतैः

preta-mātṛ-piśācāṃś ca kuṣmāṇḍān brahma-rākṣasān |
drāvayām āsa tīkṣṇāgraiḥ śaraiḥ śārṅga-dhanuś-cyutaiḥ

---

10.63.012

पृथग्-विधानि प्रायुङ्क्त पिणाक्य् अस्त्राणि शार्ङ्गिणे ।
प्रत्य्-अस्त्रैः शमयाम् आस शार्ङ्ग-पाणिर् अविस्मितः

pṛthag-vidhāni prāyuṅkta piṇāky astrāṇi śārṅgiṇe |
praty-astraiḥ śamayām āsa śārṅga-pāṇir avismitaḥ

---

10.63.013

ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् ।
आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं पाशुपतस्य च

brahmāstrasya ca brahmāstraṃ vāyavyasya ca pārvatam |
āgneyasya ca pārjanyaṃ naijaṃ pāśupatasya ca

---

10.63.014

मोहयित्वा तु गिरिशं जृम्भणास्त्रेण जृम्भितम् ।
बाणस्य पृतनां शौरिर् जघानासि-गदेषुभिः

mohayitvā tu giriśaṃ jṛmbhaṇāstreṇa jṛmbhitam |
bāṇasya pṛtanāṃ śaurir jaghānāsi-gadeṣubhiḥ

---

10.63.015

स्कन्दः प्रद्युम्न-बाणौघैर् अर्द्यमानः समन्ततः ।
असृग् विमुञ्चन् गात्रेभ्यः शिखिनापक्रमद् रणात्

skandaḥ pradyumna-bāṇaughair ardyamānaḥ samantataḥ |
asṛg vimuñcan gātrebhyaḥ śikhināpakramad raṇāt

---

10.63.016

कुम्भाण्ड-कूपकर्णश् च पेततुर् मुषलार्दितौ ।
दुद्रुवुस् तद्-अनीकनि हत-नाथानि सर्वतः

kumbhāṇḍa-kūpakarṇaś ca petatur muṣalārditau |
dudruvus tad-anīkani hata-nāthāni sarvataḥ

---

10.63.017

विशीर्यमाणम् स्व-बलं दृष्ट्वा बाणो ऽत्य्-अमर्षितः ।
कृष्णम् अभ्यद्रवत् सङ्ख्ये रथी हित्वैव सात्यकिम्

viśīryamāṇam sva-balaṃ dṛṣṭvā bāṇo 'ty-amarṣitaḥ |
kṛṣṇam abhyadravat saṅkhye rathī hitvaiva sātyakim

---

10.63.018

धनूंष्य् आकृष्य युगपद् बाणः पञ्च-शतानि वै ।
एकैकस्मिन् शरौ द्वौ द्वौ सन्दधे रण-दुर्मदः

dhanūṃṣy ākṛṣya yugapad bāṇaḥ pañca-śatāni vai |
ekaikasmin śarau dvau dvau sandadhe raṇa-durmadaḥ

---

10.63.019

तानि चिच्छेद भगवान् धनूंसि युगपद् धरिः ।
सारथिं रथम् अश्वांश् च हत्वा शङ्खम् अपूरयत्

tāni ciccheda bhagavān dhanūṃsi yugapad dhariḥ |
sārathiṃ ratham aśvāṃś ca hatvā śaṅkham apūrayat

---

10.63.020

तन्-माता कोटरा नाम नग्ना मक्त-शिरोरुहा ।
पुरो ऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्र-प्राण-रिरक्षया

tan-mātā koṭarā nāma nagnā makta-śiroruhā |
puro 'vatasthe kṛṣṇasya putra-prāṇa-rirakṣayā

---

10.63.021

ततस् तिर्यङ्-मुखो नग्नाम् अनिरीक्षन् गदाग्रजः ।
बाणश् च तावद् विरथश् छिन्न-धन्वाविशत् पुरम्

tatas tiryaṅ-mukho nagnām anirīkṣan gadāgrajaḥ |
bāṇaś ca tāvad virathaś chinna-dhanvāviśat puram

---

10.63.022

विद्राविते भूत-गणे ज्वरस् तु त्री-शिरास् त्री-पात् ।
अभ्यधावत दाशार्हं दहन्न् इव दिशो दश

vidrāvite bhūta-gaṇe jvaras tu trī-śirās trī-pāt |
abhyadhāvata dāśārhaṃ dahann iva diśo daśa

---

10.63.023

अथ नारायणः देवः तं दृष्ट्वा व्यसृजज् ज्वरम् ।
माहेश्वरो वैष्णवश् च युयुधाते ज्वराव् उभौ

atha nārāyaṇaḥ devaḥ taṃ dṛṣṭvā vyasṛjaj jvaram |
māheśvaro vaiṣṇavaś ca yuyudhāte jvarāv ubhau

---

10.63.024

माहेश्वरः समाक्रन्दन् वैष्णवेन बलार्दितः ।
अलब्ध्वाभयम् अन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वरः ।
शरणार्थी हृषीकेशं तुष्टाव प्रयताञ्जलिः

māheśvaraḥ samākrandan vaiṣṇavena balārditaḥ |
alabdhvābhayam anyatra bhīto māheśvaro jvaraḥ |
śaraṇārthī hṛṣīkeśaṃ tuṣṭāva prayatāñjaliḥ

---

10.63.025

0 ज्वर उवाच नमामि त्वानन्त-शक्तिं परेशम् सर्वात्मानं केवलं ज्ञप्ति-मात्रम् ।
विश्वोत्पत्ति-स्थान-संरोध-हेतुं यत् तद् ब्रह्म ब्रह्म-लिङ्गम् प्रशान्तम्

0 jvara uvāca namāmi tvānanta-śaktiṃ pareśam sarvātmānaṃ kevalaṃ jñapti-mātram |
viśvotpatti-sthāna-saṃrodha-hetuṃ yat tad brahma brahma-liṅgam praśāntam

---

10.63.026

कालो दैवं कर्म जीवः स्वभावो द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकारः ।
तत्-सङ्घातो बीज-रोह-प्रवाहस् त्वन्-मायैषा तन्-निषेधं प्रपद्ये

kālo daivaṃ karma jīvaḥ svabhāvo dravyaṃ kṣetraṃ prāṇa ātmā vikāraḥ |
tat-saṅghāto bīja-roha-pravāhas tvan-māyaiṣā tan-niṣedhaṃ prapadye

---

10.63.027

नाना-भावैर् लीलयैवोपपन्नैर् देवान् साधून् लोक-सेतून् बिभर्षि ।
हंस्य् उन्मार्गान् हिंसया वर्तमानान् जन्मैतत् ते भार-हाराय भूमेः

nānā-bhāvair līlayaivopapannair devān sādhūn loka-setūn bibharṣi |
haṃsy unmārgān hiṃsayā vartamānān janmaitat te bhāra-hārāya bhūmeḥ

---

10.63.028

तप्तो ऽहम् ते तेजसा दुःसहेन शान्तोग्रेणात्य्-उल्बणेन ज्वरेण ।
तावत् तापो देहिनां ते ऽन्घ्रि-मूलं नो सेवेरन् यावद् आशानुबद्धाः

tapto 'ham te tejasā duḥsahena śāntogreṇāty-ulbaṇena jvareṇa |
tāvat tāpo dehināṃ te 'nghri-mūlaṃ no severan yāvad āśānubaddhāḥ

---

10.63.029

0 श्री-भगवान् उवाच त्रि-शिरस् ते प्रसन्नो ऽस्मि व्येतु ते मज्-ज्वराद् भयम् ।
यो नौ स्मरति संवादं तस्य त्वन् न भवेद् भयम्

0 śrī-bhagavān uvāca tri-śiras te prasanno 'smi vyetu te maj-jvarād bhayam |
yo nau smarati saṃvādaṃ tasya tvan na bhaved bhayam

---

10.63.030

इत्य् उक्तो ऽच्युतम् आनम्य गतो माहेश्वरो ज्वरः ।
बाणस् तु रथम् आरूढः प्रागाद् योत्स्यन् जनार्दनम्

ity ukto 'cyutam ānamya gato māheśvaro jvaraḥ |
bāṇas tu ratham ārūḍhaḥ prāgād yotsyan janārdanam

---

10.63.031

ततो बाहु-सहस्रेण नानायुध-धरो ऽसुरः ।
मुमोच परम-क्रुद्धो बाणांश् चक्रायुधे नृप

tato bāhu-sahasreṇa nānāyudha-dharo 'suraḥ |
mumoca parama-kruddho bāṇāṃś cakrāyudhe nṛpa

---

10.63.032

तस्यास्यतो ऽस्त्राण्य् असकृच् चक्रेण क्षुर-नेमिना ।
चिच्छेद भगवान् बाहून् शाखा इव वनस्पतेः

tasyāsyato 'strāṇy asakṛc cakreṇa kṣura-neminā |
ciccheda bhagavān bāhūn śākhā iva vanaspateḥ

---

10.63.033

बाहुषु छिद्यमानेषु बाणस्य भगवान् भवः ।
भक्तानकम्प्य् उपव्रज्य चक्रायुधम् अभाषत

bāhuṣu chidyamāneṣu bāṇasya bhagavān bhavaḥ |
bhaktānakampy upavrajya cakrāyudham abhāṣata

---

10.63.034

0 श्री-रुद्र उवाच त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर् गूढं ब्रह्मणि वाङ्-मये ।
यं पश्यन्त्य् अमलात्मान आकाशम् इव केवलम्

0 śrī-rudra uvāca tvaṃ hi brahma paraṃ jyotir gūḍhaṃ brahmaṇi vāṅ-maye |
yaṃ paśyanty amalātmāna ākāśam iva kevalam

---

10.63.035

नाभिर् नभो ऽग्निर् मुखम् अम्बु रेतो $ द्यौः शीर्षम् आशाः श्रुतिर् अङ्घ्रिर् उर्वी &अम्प्;चन्द्रो मनो यस्य दृग् अर्क आत्मा % अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्रः

nābhir nabho 'gnir mukham ambu reto $ dyauḥ śīrṣam āśāḥ śrutir aṅghrir urvī &candro mano yasya dṛg arka ātmā % ahaṃ samudro jaṭharaṃ bhujendraḥ

---

10.63.036

• //रोमाणि यस्यौषधयो ऽम्बु-वाहाः $ केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्गः &रोमाणि यस्यौषधयो ऽम्बु-वाहाः $ केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्गः &प्रजा-पतिर् हृदयं यस्य धर्मः % स वै भवान् पुरुषो लोक-कल्पः

** //romāṇi yasyauṣadhayo 'mbu-vāhāḥ $ keśā viriñco dhiṣaṇā visargaḥ &romāṇi yasyauṣadhayo 'mbu-vāhāḥ $ keśā viriñco dhiṣaṇā visargaḥ &prajā-patir hṛdayaṃ yasya dharmaḥ % sa vai bhavān puruṣo loka-kalpaḥ*

---

10.63.037

• ॥
  तवावतारो ऽयम् अकुण्ठ-धामन् धर्मस्य गुप्त्यै जगतो हिताय ।
  वयं च सर्वे भवतानुभाविता विभावयामो भुवनानि सप्त

** // tavāvatāro 'yam akuṇṭha-dhāman dharmasya guptyai jagato hitāya |*
vayaṃ ca sarve bhavatānubhāvitā vibhāvayāmo bhuvanāni sapta

---

10.63.038

त्वम् एक आद्यः पुरुषो ऽद्वितीयस् तुर्यः स्व-दृग् धेतुर् अहेतुर् ईशः ।
प्रतीयसे ऽथापि यथा-विकारं स्व-मायया सर्व-गुण-प्रसिद्ध्यै

tvam eka ādyaḥ puruṣo 'dvitīyas turyaḥ sva-dṛg dhetur ahetur īśaḥ |
pratīyase 'thāpi yathā-vikāraṃ sva-māyayā sarva-guṇa-prasiddhyai

---

10.63.039

यथैव सूर्यः पिहितश् छायया स्वया $ छायां च रूपाणि च सञ्चकास्ति &अम्प्;एवं गुणेनापिहितो गुणांस् त्वम् % आत्म-प्रदीपो गुणिनश् च भूमन्

yathaiva sūryaḥ pihitaś chāyayā svayā $ chāyāṃ ca rūpāṇi ca sañcakāsti &evaṃ guṇenāpihito guṇāṃs tvam % ātma-pradīpo guṇinaś ca bhūman

---

10.63.040

• ॥
  यन्-माया-मोहित-धियः पुत्र-दार-गृहादिषु ।
  उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति प्रसक्ता वृजिनार्णवे

** // yan-māyā-mohita-dhiyaḥ putra-dāra-gṛhādiṣu |*
unmajjanti nimajjanti prasaktā vṛjinārṇave

---

10.63.041

देव-दत्तम् इमं लब्ध्वा नृ-लोकम् अजितेन्द्रियः ।
यो नाद्रियेत त्वत्-पादौ स शोच्यो ह्य् आत्म-वञ्चकः

deva-dattam imaṃ labdhvā nṛ-lokam ajitendriyaḥ |
yo nādriyeta tvat-pādau sa śocyo hy ātma-vañcakaḥ

---

10.63.042

यस् त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियम् ईश्वरम् ।
विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषम् अत्त्य् अमृतं त्यजन्

yas tvāṃ visṛjate martya ātmānaṃ priyam īśvaram |
viparyayendriyārthārthaṃ viṣam atty amṛtaṃ tyajan

---

10.63.043

अहं ब्रह्माथ विबुधा मुनयश् चामलाशयाः ।
सर्वात्मना प्रपन्नास् त्वाम् आत्मानं प्रेष्ठम् ईश्वरम्

ahaṃ brahmātha vibudhā munayaś cāmalāśayāḥ |
sarvātmanā prapannās tvām ātmānaṃ preṣṭham īśvaram

---

10.63.044

तं त्वा जगत्-स्थित्य्-उदयान्त-हेतुं $ समं प्रसान्तं सुहृद्-आत्म-दैवम् &अम्प्;अनन्यम् एकं जगद्-आत्म-केतं % भवापवर्गाय भजाम देवम्

taṃ tvā jagat-sthity-udayānta-hetuṃ $ samaṃ prasāntaṃ suhṛd-ātma-daivam &ananyam ekaṃ jagad-ātma-ketaṃ % bhavāpavargāya bhajāma devam

---

10.63.045

• ॥
  अयं ममेष्टो दयितो ऽनुवर्ती मयाभयं दत्तम् अमुष्य देव ।
  सम्पाद्यतां तद् भवतः प्रसादो यथा हि ते दैत्य-पतौ प्रसादः

** // ayaṃ mameṣṭo dayito 'nuvartī mayābhayaṃ dattam amuṣya deva |*
sampādyatāṃ tad bhavataḥ prasādo yathā hi te daitya-patau prasādaḥ

---

10.63.046

0 श्री-भगवान् उवाच यद् आत्थ भगवंस् त्वं नः करवाम प्रियं तव ।
भवतो यद् व्यवसितं तन् मे साध्व् अनुमोदितम्

0 śrī-bhagavān uvāca yad āttha bhagavaṃs tvaṃ naḥ karavāma priyaṃ tava |
bhavato yad vyavasitaṃ tan me sādhv anumoditam

---

10.63.047

अवध्यो ऽयं ममाप्य् एष वैरोचनि-सुतो ऽसुरः ।
प्रह्रादाय वरो दत्तो न वध्यो मे तवान्वयः

avadhyo 'yaṃ mamāpy eṣa vairocani-suto 'suraḥ |
prahrādāya varo datto na vadhyo me tavānvayaḥ

---

10.63.048

दर्पोपशमनायास्य प्रवृक्णा बाहवो मया ।
सूदितं च बलं भूरि यच् च भारायितं भुवः

darpopaśamanāyāsya pravṛkṇā bāhavo mayā |
sūditaṃ ca balaṃ bhūri yac ca bhārāyitaṃ bhuvaḥ

---

10.63.049

चत्वारो ऽस्य भुजाः शिष्टा भविष्यत्य् अजरामरः ।
पार्षद-मुख्यो भवतो न कुतश्चिद्-भयो ऽसुरः

catvāro 'sya bhujāḥ śiṣṭā bhaviṣyaty ajarāmaraḥ |
pārṣada-mukhyo bhavato na kutaścid-bhayo 'suraḥ

---

10.63.050

इति लब्ध्वाभयं कृष्णं प्रणम्य शिरसासुरः ।
प्राद्युम्निं रथम् आरोप्य स-वध्वो समुपानयत्

iti labdhvābhayaṃ kṛṣṇaṃ praṇamya śirasāsuraḥ |
prādyumniṃ ratham āropya sa-vadhvo samupānayat

---

10.63.051

अक्षौहिण्या परिवृतं सु-वासः-समलङ्कृतम् ।
स-पत्नीकं पुरस्-कृत्य ययौ रुद्रानुमोदितः

akṣauhiṇyā parivṛtaṃ su-vāsaḥ-samalaṅkṛtam |
sa-patnīkaṃ puras-kṛtya yayau rudrānumoditaḥ

---

10.63.052

स्व-राजधानीं समलङ्कृतां ध्वजैः $ स-तोरणैर् उक्षित-मार्ग-चत्वराम् &अम्प्;विवेश शङ्खानक-दुन्दुभि-स्वनैर् % अभ्युद्यतः पौर-सुहृद्-द्विजातिभिः

sva-rājadhānīṃ samalaṅkṛtāṃ dhvajaiḥ $ sa-toraṇair ukṣita-mārga-catvarām &viveśa śaṅkhānaka-dundubhi-svanair % abhyudyataḥ paura-suhṛd-dvijātibhiḥ

---

10.63.053

• ॥
  य एवं कृष्ण-विजयं शङ्करेण च संयुगम् ।
  संस्मरेत् प्रातर् उत्थाय न तस्य स्यात् पराजयः

** // ya evaṃ kṛṣṇa-vijayaṃ śaṅkareṇa ca saṃyugam |*
saṃsmaret prātar utthāya na tasya syāt parājayaḥ

10.64.001

0 श्री-बादरायणिर् उवाच एकदोपवनं राजन् जग्मुर् यदु-कुमारकाः ।
विहर्तुं साम्ब-प्रद्युम्न चारु-भानु-गदादयः

0 śrī-bādarāyaṇir uvāca ekadopavanaṃ rājan jagmur yadu-kumārakāḥ |
vihartuṃ sāmba-pradyumna cāru-bhānu-gadādayaḥ

---

10.64.002

क्रीडित्वा सु-चिरं तत्र विचिन्वन्तः पिपासिताः ।
जलं निरुदके कूपे ददृशुः सत्त्वम् अद्भुतम्

krīḍitvā su-ciraṃ tatra vicinvantaḥ pipāsitāḥ |
jalaṃ nirudake kūpe dadṛśuḥ sattvam adbhutam

---

10.64.003

कृकलासं गिरि-निभं वीक्ष्य विस्मित-मानसाः ।
तस्य चोद्धरणे यत्नं चक्रुस् ते कृपयान्विताः

kṛkalāsaṃ giri-nibhaṃ vīkṣya vismita-mānasāḥ |
tasya coddharaṇe yatnaṃ cakrus te kṛpayānvitāḥ

---

10.64.004

चर्म-जैस् तान्तवैः पाशैर् बद्ध्वा पतितम् अर्भकाः ।
नाशक्नुरन् समुद्धर्तुं कृष्णायाचख्युर् उत्सुकाः

carma-jais tāntavaiḥ pāśair baddhvā patitam arbhakāḥ |
nāśaknuran samuddhartuṃ kṛṣṇāyācakhyur utsukāḥ

---

10.64.005

तत्रागत्यारविन्दाक्षो भगवान् विश्व-भावनः ।
वीक्ष्योज्जहार वामेन तं करेण स लीलया

tatrāgatyāravindākṣo bhagavān viśva-bhāvanaḥ |
vīkṣyojjahāra vāmena taṃ kareṇa sa līlayā

---

10.64.006

स उत्तमः-श्लोक-कराभिमृष्टो विहाय सद्यः कृकलास-रूपम् ।
सन्तप्त-चामीकर-चारु-वर्णः स्वर्ग्य् अद्भुतालङ्करणाम्बर-स्रक्

sa uttamaḥ-śloka-karābhimṛṣṭo vihāya sadyaḥ kṛkalāsa-rūpam |
santapta-cāmīkara-cāru-varṇaḥ svargy adbhutālaṅkaraṇāmbara-srak

---

10.64.007

पप्रच्छ विद्वान् अपि तन्-निदानं जनेषु विख्यापयितुं मुकुन्दः ।
कस् त्वं महा-भाग वरेण्य-रूपो देवोत्तमं त्वां गणयामि नूनम्

papraccha vidvān api tan-nidānaṃ janeṣu vikhyāpayituṃ mukundaḥ |
kas tvaṃ mahā-bhāga vareṇya-rūpo devottamaṃ tvāṃ gaṇayāmi nūnam

---

10.64.008

दशाम् इमां वा कतमेन कर्मणा सम्प्रापितो ऽस्य् अतद्-अर्हः सु-भद्र ।
आत्मानम् आख्याहि विवित्सतां नो यन् मन्यसे नः क्षमम् अत्र वक्तुम्

daśām imāṃ vā katamena karmaṇā samprāpito 'sy atad-arhaḥ su-bhadra |
ātmānam ākhyāhi vivitsatāṃ no yan manyase naḥ kṣamam atra vaktum

---

10.64.009

0 श्री-शुक उवाच इति स्म राजा सम्पृष्टः कृष्णेनानन्त-मूर्तिना ।
माधवं प्रणिपत्याह किरीटेनार्क-वर्चसा

0 śrī-śuka uvāca iti sma rājā sampṛṣṭaḥ kṛṣṇenānanta-mūrtinā |
mādhavaṃ praṇipatyāha kirīṭenārka-varcasā

---

10.64.010

0 नृग उवाच नृगो नाम नरेन्द्रो ऽहम् इक्ष्वाकु-तनयः प्रभो ।
दानिष्व् आख्यायमानेषु यदि ते कर्णम् अस्पृशम्

0 nṛga uvāca nṛgo nāma narendro 'ham ikṣvāku-tanayaḥ prabho |
dāniṣv ākhyāyamāneṣu yadi te karṇam aspṛśam

---

10.64.011

किं नु ते ऽविदितं नाथ सर्व-भूतात्म-साक्षिणः ।
कालेनाव्याहत-दृशो वक्ष्ये ऽथापि तवाज्ञया

kiṃ nu te 'viditaṃ nātha sarva-bhūtātma-sākṣiṇaḥ |
kālenāvyāhata-dṛśo vakṣye 'thāpi tavājñayā

---

10.64.012

यावत्यः सिकता भूमेर् यावत्यो दिवि तारकाः ।
यावत्यो वर्ष-धाराश् च तावतीर् अददं स्म गाः

yāvatyaḥ sikatā bhūmer yāvatyo divi tārakāḥ |
yāvatyo varṣa-dhārāś ca tāvatīr adadaṃ sma gāḥ

---

10.64.013

पयस्विनीस् तरुणीः शील-रूप- गुणोपपन्नाः कपिला हेम-सृङ्गीः ।
न्यायार्जिता रूप्य-खुराः स-वत्सा दुकूल-मालाभरणा ददाव् अहम्

payasvinīs taruṇīḥ śīla-rūpa- guṇopapannāḥ kapilā hema-sṛṅgīḥ |
nyāyārjitā rūpya-khurāḥ sa-vatsā dukūla-mālābharaṇā dadāv aham

---

10.64.014

स्व्-अलङ्कृतेभ्यो गुण-शीलवद्भ्यः सीदत्-कुटुम्बेभ्य ऋत-व्रतेभ्यः ।
तपः-श्रुत-ब्रह्म-वदान्य-सद्भ्यः प्रादां युवभ्यो द्विज-पुङ्गवेभ्यः

sv-alaṅkṛtebhyo guṇa-śīlavadbhyaḥ sīdat-kuṭumbebhya ṛta-vratebhyaḥ |
tapaḥ-śruta-brahma-vadānya-sadbhyaḥ prādāṃ yuvabhyo dvija-puṅgavebhyaḥ

---

10.64.015

गो-भू-हिरण्यायतनाश्व-हस्तिनः कन्याः स-दासीस् तिल-रूप्य-शय्याः ।
वासांसि रत्नानि परिच्छदान् रथान् इष्टं च यज्ञैश् चरितं च पूर्तम्

go-bhū-hiraṇyāyatanāśva-hastinaḥ kanyāḥ sa-dāsīs tila-rūpya-śayyāḥ |
vāsāṃsi ratnāni paricchadān rathān iṣṭaṃ ca yajñaiś caritaṃ ca pūrtam

---

10.64.016

कस्यचिद् द्विज-मुख्यस्य भ्रष्टा गौर् मम गो-धने ।
सम्पृक्ताविदुषा सा च मया दत्ता द्विजातये

kasyacid dvija-mukhyasya bhraṣṭā gaur mama go-dhane |
sampṛktāviduṣā sā ca mayā dattā dvijātaye

---

10.64.017

तां नीयमानां तत्-स्वामी दृष्ट्रोवाच ममेति तम् ।
ममेति परिग्राह्य् आह नृगो मे दत्तवान् इति

tāṃ nīyamānāṃ tat-svāmī dṛṣṭrovāca mameti tam |
mameti parigrāhy āha nṛgo me dattavān iti

---

10.64.018

विप्रौ विवदमानौ माम् ऊचतुः स्वार्थ-साधकौ ।
भवान् दातापहर्तेति तच् छ्रुत्वा मे ऽभवद् भ्रमः

viprau vivadamānau mām ūcatuḥ svārtha-sādhakau |
bhavān dātāpaharteti tac chrutvā me 'bhavad bhramaḥ

---

10.64.019

अनुनीताव् उभौ विप्रौ धर्म-कृच्छ्र-गतेन वै ।
गवां लक्षं प्रकृष्टानां दास्याम्य् एषा प्रदीयताम्

anunītāv ubhau viprau dharma-kṛcchra-gatena vai |
gavāṃ lakṣaṃ prakṛṣṭānāṃ dāsyāmy eṣā pradīyatām

---

10.64.020

भवन्ताव् अनुगृह्णीतां किङ्करस्याविजानतः ।
समुद्धरतं मां कृच्छ्रात् पतन्तं निरये ऽशुचौ

bhavantāv anugṛhṇītāṃ kiṅkarasyāvijānataḥ |
samuddharataṃ māṃ kṛcchrāt patantaṃ niraye 'śucau

---

10.64.021

नाहं प्रतीच्छे वै राजन्न् इत्य् उक्त्वा स्वाम्य् अपाक्रमत् ।
नान्यद् गवाम् अप्य् अयुतम् इच्छामीत्य् अपरो ययौ

nāhaṃ pratīcche vai rājann ity uktvā svāmy apākramat |
nānyad gavām apy ayutam icchāmīty aparo yayau

---

10.64.022

एतस्मिन्न् अन्तरे यामैर् दूतैर् नीतो यम-क्षयम् ।
यमेन पृष्टस् तत्राहं देव-देव जगत्-पते

etasminn antare yāmair dūtair nīto yama-kṣayam |
yamena pṛṣṭas tatrāhaṃ deva-deva jagat-pate

---

10.64.023

पूर्वं त्वम् अशुभं भुङ्क्ष उताहो नृपते शुभम् ।
नान्तं दानस्य धर्मस्य पश्ये लोकस्य भास्वतः

pūrvaṃ tvam aśubhaṃ bhuṅkṣa utāho nṛpate śubham |
nāntaṃ dānasya dharmasya paśye lokasya bhāsvataḥ

---

10.64.024

पूर्वं देवाशुभं भुञ्ज इति प्राह पतेति सः ।
तावद् अद्राक्षम् आत्मानं कृकलासं पतन् प्रभो

pūrvaṃ devāśubhaṃ bhuñja iti prāha pateti saḥ |
tāvad adrākṣam ātmānaṃ kṛkalāsaṃ patan prabho

---

10.64.025

ब्रह्मण्यस्य वदान्यस्य तव दासस्य केशव ।
स्मृतिर् नाद्यापि विध्वस्ता भवत्-सन्दर्शनार्थिनः

brahmaṇyasya vadānyasya tava dāsasya keśava |
smṛtir nādyāpi vidhvastā bhavat-sandarśanārthinaḥ

---

10.64.026

स त्वं कथं मम विभो ऽक्षि-पथः परात्मा $ योगेश्वरः श्रुति-दृशामल-हृद्-विभाव्यः &अम्प्;साक्षाद् अधोक्षज उरु-व्यसनान्ध-बुद्धेः % स्यान् मे ऽनुदृश्य इह यस्य भवापवर्गः

sa tvaṃ kathaṃ mama vibho 'kṣi-pathaḥ parātmā $ yogeśvaraḥ śruti-dṛśāmala-hṛd-vibhāvyaḥ &sākṣād adhokṣaja uru-vyasanāndha-buddheḥ % syān me 'nudṛśya iha yasya bhavāpavargaḥ

---

10.64.027

• ॥
  देव-देव जगन्-नाथ गोविन्द पुरुषोत्तम ।
  नारायण हृषीकेश पुण्य-श्लोकाच्युताव्यय

** // deva-deva jagan-nātha govinda puruṣottama |*
nārāyaṇa hṛṣīkeśa puṇya-ślokācyutāvyaya

---

10.64.028

अनुजानीहि मां कृष्ण यान्तं देव-गतिं प्रभो ।
यत्र क्वापि सतश् चेतो भूयान् मे त्वत्-पदास्पदम्

anujānīhi māṃ kṛṣṇa yāntaṃ deva-gatiṃ prabho |
yatra kvāpi sataś ceto bhūyān me tvat-padāspadam

---

10.64.029

नमस् ते सर्व-भावाय ब्रह्मणे ऽनन्त-शक्तये ।
कृष्णाय वासुदेवाय योगानां पतये नमः

namas te sarva-bhāvāya brahmaṇe 'nanta-śaktaye |
kṛṣṇāya vāsudevāya yogānāṃ pataye namaḥ

---

10.64.030

इत्य् उक्त्वा तं परिक्रम्य पादौ स्पृष्ट्वा स्व-मौलिना ।
अनुज्ञातो विमानाग्र्यम् आरुहत् पश्यतां नृणाम्

ity uktvā taṃ parikramya pādau spṛṣṭvā sva-maulinā |
anujñāto vimānāgryam āruhat paśyatāṃ nṛṇām

---

10.64.031

कृष्णः परिजनं प्राह भगवान् देवकी-सुतः ।
ब्रह्मण्य-देवो धर्मात्मा राजन्यान् अनुशिक्षयन्

kṛṣṇaḥ parijanaṃ prāha bhagavān devakī-sutaḥ |
brahmaṇya-devo dharmātmā rājanyān anuśikṣayan

---

10.64.032

दुर्जरं बत ब्रह्म-स्वं भुक्तम् अग्नेर् मनाग् अपि ।
तेजीयसो ऽपि किम् उत राज्ञां ईश्वर-मानिनाम्

durjaraṃ bata brahma-svaṃ bhuktam agner manāg api |
tejīyaso 'pi kim uta rājñāṃ īśvara-māninām

---

10.64.033

नाहं हालाहलं मन्ये विषं यस्य प्रतिक्रिया ।
ब्रह्म-स्वं हि विषं प्रोक्तं नास्य प्रतिविधिर् भुवि

nāhaṃ hālāhalaṃ manye viṣaṃ yasya pratikriyā |
brahma-svaṃ hi viṣaṃ proktaṃ nāsya pratividhir bhuvi

---

10.64.034

हिनस्ति विषम् अत्तारं वह्निर् अद्भिः प्रशाम्यति ।
कुलं स-मूलं दहति ब्रह्म-स्वारणि-पावकः

hinasti viṣam attāraṃ vahnir adbhiḥ praśāmyati |
kulaṃ sa-mūlaṃ dahati brahma-svāraṇi-pāvakaḥ

---

10.64.035

ब्रह्म-स्वं दुरनुज्ञातं भुक्तं हन्ति त्रि-पूरुषम् ।
प्रसह्य तु बलाद् भुक्तं दश पूर्वान् दशापरान्

brahma-svaṃ duranujñātaṃ bhuktaṃ hanti tri-pūruṣam |
prasahya tu balād bhuktaṃ daśa pūrvān daśāparān

---

10.64.036

राजानो राज-लक्ष्म्यान्धा नात्म-पातं विचक्षते ।
निरयं ये ऽभिमन्यन्ते ब्रह्म-स्वं साधु बालिशाः

rājāno rāja-lakṣmyāndhā nātma-pātaṃ vicakṣate |
nirayaṃ ye 'bhimanyante brahma-svaṃ sādhu bāliśāḥ

---

10.64.037

गृह्णन्ति यावतः पांशून् क्रन्दताम् अश्रु-बिन्दवः ।
विप्राणां हृत-वृत्तीनाम् वदान्यानां कुटुम्बिनाम्

gṛhṇanti yāvataḥ pāṃśūn krandatām aśru-bindavaḥ |
viprāṇāṃ hṛta-vṛttīnām vadānyānāṃ kuṭumbinām

---

10.64.038

राजानो राज-कुल्याश् च तावतो ऽब्दान् निरङ्कुशाः ।
कुम्भी-पाकेषु पच्यन्ते ब्रह्म-दायापहारिणः

rājāno rāja-kulyāś ca tāvato 'bdān niraṅkuśāḥ |
kumbhī-pākeṣu pacyante brahma-dāyāpahāriṇaḥ

---

10.64.039

स्व-दत्तां पर-दत्तां वा ब्रह्म-वृत्तिं हरेच् च यः ।
षष्टि-वर्ष-सहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः

sva-dattāṃ para-dattāṃ vā brahma-vṛttiṃ harec ca yaḥ |
ṣaṣṭi-varṣa-sahasrāṇi viṣṭhāyāṃ jāyate kṛmiḥ

---

10.64.040

न मे ब्रह्म-धनं भूयाद् यद् गृध्वाल्पायुषो नराः ।
पराजिताश् च्युता राज्याद् भवन्त्य् उद्वेजिनो ऽहयः

na me brahma-dhanaṃ bhūyād yad gṛdhvālpāyuṣo narāḥ |
parājitāś cyutā rājyād bhavanty udvejino 'hayaḥ

---

10.64.041

विप्रं कृतागसम् अपि नैव द्रुह्यत मामकाः ।
घ्नन्तं बहु शपन्तं वा नमस्-कुरुत नित्यशः

vipraṃ kṛtāgasam api naiva druhyata māmakāḥ |
ghnantaṃ bahu śapantaṃ vā namas-kuruta nityaśaḥ

---

10.64.042

यथाहं प्रणमे विप्रान् अनुकालं समाहितः ।
तथा नमत यूयं च यो ऽन्यथा मे स दण्ड-भाक्

yathāhaṃ praṇame viprān anukālaṃ samāhitaḥ |
tathā namata yūyaṃ ca yo 'nyathā me sa daṇḍa-bhāk

---

10.64.043

ब्राह्मणार्थो ह्य् अपहृतो हर्तारं पातयत्य् अधः ।
अजानन्तम् अपि ह्य् एनं नृगं ब्राह्मण-गौर् इव

brāhmaṇārtho hy apahṛto hartāraṃ pātayaty adhaḥ |
ajānantam api hy enaṃ nṛgaṃ brāhmaṇa-gaur iva

---

10.64.044

एवं विश्राव्य भगवान् मुकुन्दो द्वारकौकसः ।
पावनः सर्व-लोकानां विवेश निज-मन्दिरम्

evaṃ viśrāvya bhagavān mukundo dvārakaukasaḥ |
pāvanaḥ sarva-lokānāṃ viveśa nija-mandiram

10.65.001

0 श्री-शुक उवाच बलभद्रः कुरु-श्रेष्ठ भगवान् रथम् आस्थितः ।
सुहृद्-दिदृक्षुर् उत्कण्ठः प्रययौ नन्द-गोकुलम्

0 śrī-śuka uvāca balabhadraḥ kuru-śreṣṭha bhagavān ratham āsthitaḥ |
suhṛd-didṛkṣur utkaṇṭhaḥ prayayau nanda-gokulam

---

10.65.002

परिष्वक्तश् चिरोत्कण्ठैर् गोपैर् गोपीभिर् एव च ।
रामो ऽभिवाद्य पितराव् आशीर्भिर् अभिनन्दितः

pariṣvaktaś cirotkaṇṭhair gopair gopībhir eva ca |
rāmo 'bhivādya pitarāv āśīrbhir abhinanditaḥ

---

10.65.003

चिरं नः पाहि दाशार्ह सानुजो जगद्-ईश्वरः ।
इत्य् आरोप्याङ्कम् आलिङ्ग्य नेत्रैः सिषिचतुर् जलैः

ciraṃ naḥ pāhi dāśārha sānujo jagad-īśvaraḥ |
ity āropyāṅkam āliṅgya netraiḥ siṣicatur jalaiḥ

---

10.65.004

गोप-वृद्धांश् च विधि-वद् यविष्ठैर् अभिवन्दितः ।
यथा-वयो यथा-सख्यं यथा-सम्बन्धम् आत्मनः

gopa-vṛddhāṃś ca vidhi-vad yaviṣṭhair abhivanditaḥ |
yathā-vayo yathā-sakhyaṃ yathā-sambandham ātmanaḥ

---

10.65.005

समुपेत्याथ गोपालान् हास्य-हस्त-ग्रहादिभिः ।
विश्रान्तम् सुखम् आसीनं पप्रच्छुः पर्युपागताः

samupetyātha gopālān hāsya-hasta-grahādibhiḥ |
viśrāntam sukham āsīnaṃ papracchuḥ paryupāgatāḥ

---

10.65.006

पृष्टाश् चानामयं स्वेषु प्रेम-गद्गदया गिरा ।
कृष्णे कमल-पत्राक्षे सन्न्यस्ताखिल-राधसः

pṛṣṭāś cānāmayaṃ sveṣu prema-gadgadayā girā |
kṛṣṇe kamala-patrākṣe sannyastākhila-rādhasaḥ

---

10.65.007

कच्चिन् नो बान्धवा राम सर्वे कुशलम् आसते ।
कच्चित् स्मरथ नो राम यूयं दार-सुतान्विताः

kaccin no bāndhavā rāma sarve kuśalam āsate |
kaccit smaratha no rāma yūyaṃ dāra-sutānvitāḥ

---

10.65.008

दिष्ट्या कंसो हतः पापो दिष्ट्या मुक्ताः सुहृज्-जनाः ।
निहत्य निर्जित्य रिपून् दिष्ट्या दुर्गं समाश्रीताः

diṣṭyā kaṃso hataḥ pāpo diṣṭyā muktāḥ suhṛj-janāḥ |
nihatya nirjitya ripūn diṣṭyā durgaṃ samāśrītāḥ

---

10.65.009

गोप्यो हसन्त्यः पप्रच्छू राम-सन्दर्शनादृताः ।
कच्चिद् आस्ते सुखं कृष्णः पुर-स्त्री-जन-वल्लभः

gopyo hasantyaḥ papracchū rāma-sandarśanādṛtāḥ |
kaccid āste sukhaṃ kṛṣṇaḥ pura-strī-jana-vallabhaḥ

---

10.65.010

कच्चित् स्मरति वा बन्धून् पितरं मातरं च सः ।
अप्य् असौ मातरं द्रष्टुं सकृद् अप्य् आगमिष्यति ।
अपि वा स्मरते ऽस्माकम् अनुसेवां महा-भुजः

kaccit smarati vā bandhūn pitaraṃ mātaraṃ ca saḥ |
apy asau mātaraṃ draṣṭuṃ sakṛd apy āgamiṣyati |
api vā smarate 'smākam anusevāṃ mahā-bhujaḥ

---

10.65.011

मातरं पितरं भ्रातॄन् पतीन् पुत्रान् स्वसॄन् अपि ।
यद्-अर्थे जहिम दाशार्ह दुस्त्यजान् स्व-जनान् प्रभो

mātaraṃ pitaraṃ bhrātṝn patīn putrān svasṝn api |
yad-arthe jahima dāśārha dustyajān sva-janān prabho

---

10.65.012

ता नः सद्यः परित्यज्य गतः सञ्छिन्न-सौहृदः ।
कथं नु तादृशं स्त्रीभिर् न श्रद्धीयेत भाषितम्

tā naḥ sadyaḥ parityajya gataḥ sañchinna-sauhṛdaḥ |
kathaṃ nu tādṛśaṃ strībhir na śraddhīyeta bhāṣitam

---

10.65.013

कथं नु गृह्णन्त्य् अनवस्थितात्मनो $ वचः कृत-घ्नस्य बुधाः पुर-स्त्रियः &अम्प्;गृह्णन्ति वै चित्र-कथस्य सुन्दर- % स्मितावलोकोच्छ्वसित-स्मरातुराः

kathaṃ nu gṛhṇanty anavasthitātmano $ vacaḥ kṛta-ghnasya budhāḥ pura-striyaḥ &gṛhṇanti vai citra-kathasya sundara- % smitāvalokocchvasita-smarāturāḥ

---

10.65.014

• ॥
  किं नस् तत्-कथया गोप्यः कथाः कथयतापराः ।
  यात्य् अस्माभिर् विना कालो यदि तस्य तथैव नः

** // kiṃ nas tat-kathayā gopyaḥ kathāḥ kathayatāparāḥ |*
yāty asmābhir vinā kālo yadi tasya tathaiva naḥ

---

10.65.015

इति प्रहसितं शौरेर् जल्पितं चारु-वीक्षितम् ।
गतिं प्रेम-परिष्वङ्गं स्मरन्त्यो रुरुदुः स्त्रियः

iti prahasitaṃ śaurer jalpitaṃ cāru-vīkṣitam |
gatiṃ prema-pariṣvaṅgaṃ smarantyo ruruduḥ striyaḥ

---

10.65.016

सङ्कर्षणस् ताः कृष्णस्य सन्देशैर् हृदयं-गमैः ।
सान्त्वयाम् आस भगवान् नानानुनय-कोविदः

saṅkarṣaṇas tāḥ kṛṣṇasya sandeśair hṛdayaṃ-gamaiḥ |
sāntvayām āsa bhagavān nānānunaya-kovidaḥ

---

10.65.017

द्वौ मासौ तत्र चावात्सीन् मधुं माधवं एव च ।
रामः क्षपासु भगवान् गोपीनां रतिम् आवहन्

dvau māsau tatra cāvātsīn madhuṃ mādhavaṃ eva ca |
rāmaḥ kṣapāsu bhagavān gopīnāṃ ratim āvahan

---

10.65.018

पूर्ण-चन्द्र-कला-मृष्टे कौमुदी-गन्ध-वायुना ।
यमुनोपवने रेमे सेविते स्त्री-गणैर् वृतः

pūrṇa-candra-kalā-mṛṣṭe kaumudī-gandha-vāyunā |
yamunopavane reme sevite strī-gaṇair vṛtaḥ

---

10.65.019

वरुण-प्रेषिता देवी वारुणी वृक्ष-कोटरात् ।
पतन्ती तद् वनं सर्वं स्व-गन्धेनाध्यवासयत्

varuṇa-preṣitā devī vāruṇī vṛkṣa-koṭarāt |
patantī tad vanaṃ sarvaṃ sva-gandhenādhyavāsayat

---

10.65.020

तं गन्धं मधु-धाराया वायुनोपहृतं बलः ।
आघ्रायोपगतस् तत्र ललनाभिः समं पपौ

taṃ gandhaṃ madhu-dhārāyā vāyunopahṛtaṃ balaḥ |
āghrāyopagatas tatra lalanābhiḥ samaṃ papau

---

10.65.021

उपगीयमानो गन्धर्वैर् वनिता-शोभि-मण्डले ।
रेमे करेणु-यूथेशो माहेन्द्र इव वारणः

upagīyamāno gandharvair vanitā-śobhi-maṇḍale |
reme kareṇu-yūtheśo māhendra iva vāraṇaḥ

---

10.65.022

नेदुर् दुन्दुभयो व्योम्नि ववृषुः कुसुमैर् मुदा ।
गन्धर्वा मुनयो रामं तद्-वीर्यैर् ईडिरे तदा

nedur dundubhayo vyomni vavṛṣuḥ kusumair mudā |
gandharvā munayo rāmaṃ tad-vīryair īḍire tadā

---

10.65.023

उपगीयमान-चरितो वनिताभिर् हलायुध ।
वनेषु व्यचरत् क्षीवो मद-विह्वल-लोचनः

upagīyamāna-carito vanitābhir halāyudha |
vaneṣu vyacarat kṣīvo mada-vihvala-locanaḥ

---

10.65.024

स्रग्व्य् एक-कुण्डलो मत्तो वैजयन्त्या च मालया ।
बिभ्रत् स्मित-मुखाम्भोजं स्वेद-प्रालेय-भूषितम्

sragvy eka-kuṇḍalo matto vaijayantyā ca mālayā |
bibhrat smita-mukhāmbhojaṃ sveda-prāleya-bhūṣitam

---

10.65.025

स आजुहाव यमुनां जल-क्रीडार्थम् ईश्वरः ।
निजं वाक्यम् अनादृत्य मत्त इत्य् आपगां बलः

sa ājuhāva yamunāṃ jala-krīḍārtham īśvaraḥ |
nijaṃ vākyam anādṛtya matta ity āpagāṃ balaḥ

---

10.65.026

अनागतां हलाग्रेण कुपितो विचकर्ष ह ।
पापे त्वं माम् अवज्ञाय यन् नायासि मयाहुता ।
नेष्ये त्वां लाङ्गलाग्रेण शतधा काम-चारिणीम्

anāgatāṃ halāgreṇa kupito vicakarṣa ha |
pāpe tvaṃ mām avajñāya yan nāyāsi mayāhutā |
neṣye tvāṃ lāṅgalāgreṇa śatadhā kāma-cāriṇīm

---

10.65.027

एवं निर्भर्त्सिता भीता यमुना यदु-नन्दनम् ।
उवाच चकिता वाचं पतिता पादयोर् नृप

evaṃ nirbhartsitā bhītā yamunā yadu-nandanam |
uvāca cakitā vācaṃ patitā pādayor nṛpa

---

10.65.028

राम राम महा-बाहो न जाने तव विक्रमम् ।
यस्यैकांशेन विधृता जगती जगतः पते

rāma rāma mahā-bāho na jāne tava vikramam |
yasyaikāṃśena vidhṛtā jagatī jagataḥ pate

---

10.65.029

परं भावं भगवतो भगवन् माम् अजानतीम् ।
मोक्तुम् अर्हसि विश्वात्मन् प्रपन्नां भक्त-वत्सल

paraṃ bhāvaṃ bhagavato bhagavan mām ajānatīm |
moktum arhasi viśvātman prapannāṃ bhakta-vatsala

---

10.65.030

ततो व्यमुञ्चद् यमुनां याचितो भगवान् बलः ।
विजगाह जलं स्त्रीभिः करेणुभिर् इवेभ-राट्

tato vyamuñcad yamunāṃ yācito bhagavān balaḥ |
vijagāha jalaṃ strībhiḥ kareṇubhir ivebha-rāṭ

---

10.65.031

कामं विहृत्य सलिलाद् उत्तीर्णायासीताम्बरे ।
भूषणानि महार्हाणि ददौ कान्तिः शुभां स्रजम्

kāmaṃ vihṛtya salilād uttīrṇāyāsītāmbare |
bhūṣaṇāni mahārhāṇi dadau kāntiḥ śubhāṃ srajam

---

10.65.032

वसित्वा वाससी नीले मालां आमुच्य काञ्चनीम् ।
रेये स्व्-अलङ्कृतो लिप्तो माहेन्द्र इव वारणः

vasitvā vāsasī nīle mālāṃ āmucya kāñcanīm |
reye sv-alaṅkṛto lipto māhendra iva vāraṇaḥ

---

10.65.033

अद्यापि दृश्यते राजन् यमुनाकृष्ट-वर्त्मना ।
बलस्यानन्त-वीर्यस्य वीर्यं सूचयतीव हि

adyāpi dṛśyate rājan yamunākṛṣṭa-vartmanā |
balasyānanta-vīryasya vīryaṃ sūcayatīva hi

---

10.65.034

एवं सर्वा निशा याता एकेव रमतो व्रजे ।
रामस्याक्षिप्त-चित्तस्य माधुर्यैर् व्रज-योषिताम्

evaṃ sarvā niśā yātā ekeva ramato vraje |
rāmasyākṣipta-cittasya mādhuryair vraja-yoṣitām

10.66.001

0 श्री-शुक उवाच नन्द-व्रजं गते रामे करूषाधिपतिर् नृप ।
वासुदेवो ऽहम् इत्य् अज्ञो दूतं कृष्णाय प्राहिणोत्

0 śrī-śuka uvāca nanda-vrajaṃ gate rāme karūṣādhipatir nṛpa |
vāsudevo 'ham ity ajño dūtaṃ kṛṣṇāya prāhiṇot

---

10.66.002

त्वं वासुदेवो भगवान् अवतीऋनो जगत्-पतिः ।
इति प्रस्तोभितो बालैर् मेन आत्मानम् अच्युतम्

tvaṃ vāsudevo bhagavān avatīṛno jagat-patiḥ |
iti prastobhito bālair mena ātmānam acyutam

---

10.66.003

दूतं च प्राहिणोन् मन्दः कृष्णायाव्यक्त-वर्त्मने ।
द्वारकायां यथा बालो नृपो बाल-कृतो ऽबुधः

dūtaṃ ca prāhiṇon mandaḥ kṛṣṇāyāvyakta-vartmane |
dvārakāyāṃ yathā bālo nṛpo bāla-kṛto 'budhaḥ

---

10.66.004

दूतस् तु द्वारकाम् एत्य सभायाम् आस्थितं प्रभुम् ।
कृष्णं कमल-पत्राक्षं राज-सन्देशम् अब्रवीत्

dūtas tu dvārakām etya sabhāyām āsthitaṃ prabhum |
kṛṣṇaṃ kamala-patrākṣaṃ rāja-sandeśam abravīt

---

10.66.005

वासुदेवो ऽवतीर्नो ऽहम् एक एव न चापरः ।
भूतानाम् अनुकम्पार्थं त्वं तु मिथ्याभिधां त्यज

vāsudevo 'vatīrno 'ham eka eva na cāparaḥ |
bhūtānām anukampārthaṃ tvaṃ tu mithyābhidhāṃ tyaja

---

10.66.006

यानि त्वम् अस्मच्-चिह्नानि मौढ्याद् बिभर्षि सात्वत ।
त्यक्त्वैहि मां त्वं शरणं नो चेद् देहि ममाहवम्

yāni tvam asmac-cihnāni mauḍhyād bibharṣi sātvata |
tyaktvaihi māṃ tvaṃ śaraṇaṃ no ced dehi mamāhavam

---

10.66.007

0 श्री-शुक उवाच कत्थनं तद् उपाकर्ण्य पौण्ड्रकस्याल्प-मेधसः ।
उग्रसेनादयः सभ्या उच्चकैर् जहसुस् तदा

0 śrī-śuka uvāca katthanaṃ tad upākarṇya pauṇḍrakasyālpa-medhasaḥ |
ugrasenādayaḥ sabhyā uccakair jahasus tadā

---

10.66.008

उवाच दूतं भगवान् परिहास-कथाम् अनु ।
उत्स्रक्ष्ये मूढ चिह्नानि यैस् त्वम् एवं विकत्थसे

uvāca dūtaṃ bhagavān parihāsa-kathām anu |
utsrakṣye mūḍha cihnāni yais tvam evaṃ vikatthase

---

10.66.009

मुखं तद् अपिधायाज्ञ कङ्क-गृध्र-वटैर् वृतः ।
शयिष्यसे हतस् तत्र भविता शरणं शुनाम्

mukhaṃ tad apidhāyājña kaṅka-gṛdhra-vaṭair vṛtaḥ |
śayiṣyase hatas tatra bhavitā śaraṇaṃ śunām

---

10.66.010

इति दूतस् तम् आक्षेपं स्वामिने सर्वम् आहरत् ।
कृष्णो ऽपि रथम् आस्थाय काशीम् उपजगाम ह

iti dūtas tam ākṣepaṃ svāmine sarvam āharat |
kṛṣṇo 'pi ratham āsthāya kāśīm upajagāma ha

---

10.66.011

पौण्ड्रको ऽपि तद्-उद्योगम् उपलभ्य महा-रथः ।
अक्षौहिणीभ्यां संयुक्तो निश्चक्राम पुराद् द्रुतम्

pauṇḍrako 'pi tad-udyogam upalabhya mahā-rathaḥ |
akṣauhiṇībhyāṃ saṃyukto niścakrāma purād drutam

---

10.66.012

तस्य काशी-पतिर् मित्रं पार्ष्णि-ग्राहो ऽन्वयान् नृप ।
अक्षौहिणीभिस् तिसृभिर् अपश्यत् पौण्ड्रकं हरिः

tasya kāśī-patir mitraṃ pārṣṇi-grāho 'nvayān nṛpa |
akṣauhiṇībhis tisṛbhir apaśyat pauṇḍrakaṃ hariḥ

---

10.66.013

शङ्खार्य्-असि-गदा-शार्ङ्ग- श्रीवत्साद्य्-उपलक्षितम् ।
बिभ्राणं कौस्तुभ-मणिं वन-माला-विभूषितम्

śaṅkhāry-asi-gadā-śārṅga- śrīvatsādy-upalakṣitam |
bibhrāṇaṃ kaustubha-maṇiṃ vana-mālā-vibhūṣitam

---

10.66.014

कौशेय-वाससी पीते वसानं गरुड-ध्वजम् ।
अमूल्य-मौल्य्-आभरणं स्फुरन्-मकर-कुण्डलम्

kauśeya-vāsasī pīte vasānaṃ garuḍa-dhvajam |
amūlya-mauly-ābharaṇaṃ sphuran-makara-kuṇḍalam

---

10.66.015

दृष्ट्वा तम् आत्मनस् तुल्यं वेषं कृत्रिमम् आस्थितम् ।
यथा नटं रङ्ग-गतं विजहास भृशं हरीः

dṛṣṭvā tam ātmanas tulyaṃ veṣaṃ kṛtrimam āsthitam |
yathā naṭaṃ raṅga-gataṃ vijahāsa bhṛśaṃ harīḥ

---

10.66.016

शुलैर् गदाभिः परिघैः शक्त्य्-ऋष्टि-प्रास-तोमरैः ।
असिभिः पट्टिशैर् बाणैः प्राहरन्न् अरयो हरिम्

śulair gadābhiḥ parighaiḥ śakty-ṛṣṭi-prāsa-tomaraiḥ |
asibhiḥ paṭṭiśair bāṇaiḥ prāharann arayo harim

---

10.66.017

कृष्णस् तु तत् पौण्ड्रक-काशिराजयोर् $ बलं गज-स्यन्दन-वाजि-पत्ति-मत् &अम्प्;गदासि-चक्रेषुभिर् आर्दयद् भृशं % यथा युगान्ते हुत-भुक् पृथक् प्रजाः

kṛṣṇas tu tat pauṇḍraka-kāśirājayor $ balaṃ gaja-syandana-vāji-patti-mat &gadāsi-cakreṣubhir ārdayad bhṛśaṃ % yathā yugānte huta-bhuk pṛthak prajāḥ

---

10.66.018

• ॥
  आयोधनं तद् रथ-वाजि-कुञ्जर- द्विपत्-खरोष्ट्रैर् अरिणावखण्डितैः ।
  बभौ चितं मोद-वहं मनस्विनाम् आक्रीडनं भूत-पतेर् इवोल्बणम्

** // āyodhanaṃ tad ratha-vāji-kuñjara- dvipat-kharoṣṭrair ariṇāvakhaṇḍitaiḥ |*
babhau citaṃ moda-vahaṃ manasvinām ākrīḍanaṃ bhūta-pater ivolbaṇam

---

10.66.019

अथाह पौण्ड्रकं शौरिर् भो भो पौण्ड्रक यद् भवान् ।
दूत-वाक्येन माम् आह तान्य् अस्त्रण्य् उत्सृजामि ते

athāha pauṇḍrakaṃ śaurir bho bho pauṇḍraka yad bhavān |
dūta-vākyena mām āha tāny astraṇy utsṛjāmi te

---

10.66.020

त्याजयिष्ये ऽभिधानं मे यत् त्वयाज्ञ मृषा धृतम् ।
व्रजामि शरनं ते ऽद्य यदि नेच्छामि संयुगम्

tyājayiṣye 'bhidhānaṃ me yat tvayājña mṛṣā dhṛtam |
vrajāmi śaranaṃ te 'dya yadi necchāmi saṃyugam

---

10.66.021

इति क्षिप्त्वा शितैर् बाणैर् विरथी-कृत्य पौण्ड्रकम् ।
शिरो ऽवृश्चद् रथाङ्गेन वज्रेणेन्द्रो यथा गिरेः

iti kṣiptvā śitair bāṇair virathī-kṛtya pauṇḍrakam |
śiro 'vṛścad rathāṅgena vajreṇendro yathā gireḥ

---

10.66.022

तथा काशी-पतेः कायाच् छिर उत्कृत्य पत्रिभिः ।
न्यपातयत् काशी-पुर्यां पद्म-कोशम् इवानिलः

tathā kāśī-pateḥ kāyāc chira utkṛtya patribhiḥ |
nyapātayat kāśī-puryāṃ padma-kośam ivānilaḥ

---

10.66.023

एवं मत्सरिणम् हत्वा पौण्ड्रकं स-सखं हरिः ।
द्वारकाम् आविशत् सिद्धैर् गीयमान-कथामृतः

evaṃ matsariṇam hatvā pauṇḍrakaṃ sa-sakhaṃ hariḥ |
dvārakām āviśat siddhair gīyamāna-kathāmṛtaḥ

---

10.66.024

स नित्यं भगवद्-ध्यान- प्रध्वस्ताखिल-बन्धनः ।
बिभ्राणश् च हरे राजन् स्वरूपं तन्-मयो ऽभवत्

sa nityaṃ bhagavad-dhyāna- pradhvastākhila-bandhanaḥ |
bibhrāṇaś ca hare rājan svarūpaṃ tan-mayo 'bhavat

---

10.66.025

शिरः पतितम् आलोक्य राज-द्वारे स-कुण्डलम् ।
किम् इदं कस्य वा वक्त्रम् इति संशिशिरे जनाः

śiraḥ patitam ālokya rāja-dvāre sa-kuṇḍalam |
kim idaṃ kasya vā vaktram iti saṃśiśire janāḥ

---

10.66.026

राज्ञः काशी-पतेर् ज्ञात्वा महिष्यः पुत्र-बान्धवाः ।
पौराश् च हा हता राजन् नाथ नाथेति प्रारुदन्

rājñaḥ kāśī-pater jñātvā mahiṣyaḥ putra-bāndhavāḥ |
paurāś ca hā hatā rājan nātha nātheti prārudan

---

10.66.027

सुदक्षिणस् तस्य सुतः कृत्वा संस्था-विधिं पतेः ।
निहत्य पितृ-हन्तारं यास्याम्य् अपचितिं पितुः

sudakṣiṇas tasya sutaḥ kṛtvā saṃsthā-vidhiṃ pateḥ |
nihatya pitṛ-hantāraṃ yāsyāmy apacitiṃ pituḥ

---

10.66.028

इत्य् आत्मनाभिसन्धाय सोपाध्यायो महेश्वरम् ।
सु-दक्षिणो ऽर्चयाम् आस परमेण समाधिना

ity ātmanābhisandhāya sopādhyāyo maheśvaram |
su-dakṣiṇo 'rcayām āsa parameṇa samādhinā

---

10.66.029

प्रीतो ऽविमुक्ते भगवांस् तस्मै वरम् अदाद् विभुः ।
पितृ-हन्तृ-वधोपायं स वव्रे वरम् ईप्सितम्

prīto 'vimukte bhagavāṃs tasmai varam adād vibhuḥ |
pitṛ-hantṛ-vadhopāyaṃ sa vavre varam īpsitam

---

10.66.030

दक्षिणाग्निं परिचर ब्राह्मणैः समम् ऋत्विजम् ।
अभिचार-विधानेन स चाग्निः प्रमथैर् वृतः

dakṣiṇāgniṃ paricara brāhmaṇaiḥ samam ṛtvijam |
abhicāra-vidhānena sa cāgniḥ pramathair vṛtaḥ

---

10.66.031

साधयिष्यति सङ्कल्पम् अब्रह्मण्ये प्रयोजितः ।
इत्य् आदिष्टस् तथा चक्रे कृष्णायाभिचरन् व्रती

sādhayiṣyati saṅkalpam abrahmaṇye prayojitaḥ |
ity ādiṣṭas tathā cakre kṛṣṇāyābhicaran vratī

---

10.66.032

ततो ऽग्निर् उत्थितः कुण्डान् मूर्तिमान् अति-भीषणः ।
तप्त-ताम्र-शिखा-श्मश्रुर् अङ्गारोद्गारि-लोचनः

tato 'gnir utthitaḥ kuṇḍān mūrtimān ati-bhīṣaṇaḥ |
tapta-tāmra-śikhā-śmaśrur aṅgārodgāri-locanaḥ

---

10.66.033

दंष्ट्रोग्र-भ्रु-कुटी-दण्ड- कठोरास्यः स्व-जिह्वया ।
आलिहन् सृक्वणी नग्नो विधुन्वंस् त्रि-शिखं ज्वलत्

daṃṣṭrogra-bhru-kuṭī-daṇḍa- kaṭhorāsyaḥ sva-jihvayā |
ālihan sṛkvaṇī nagno vidhunvaṃs tri-śikhaṃ jvalat

---

10.66.034

पद्भ्यां ताल-प्रमाणाभ्यां कम्पयन्न् अवनी-तलम् ।
सो ऽभ्यधावद् वृतो भूतैर् द्वारकां प्रदहन् दिशः

padbhyāṃ tāla-pramāṇābhyāṃ kampayann avanī-talam |
so 'bhyadhāvad vṛto bhūtair dvārakāṃ pradahan diśaḥ

---

10.66.035

तम् आभिचार-दहनम् आयान्तं द्वारकौकसः ।
विलोक्य तत्रसुः सर्वे वन-दाहे मृगा यथा

tam ābhicāra-dahanam āyāntaṃ dvārakaukasaḥ |
vilokya tatrasuḥ sarve vana-dāhe mṛgā yathā

---

10.66.036

अक्षैः सभायां क्रीडन्तं भगवन्तं भयातुराः ।
त्राहि त्राहि त्रि-लोकेश वह्नेः प्रदहतः पुरम्

akṣaiḥ sabhāyāṃ krīḍantaṃ bhagavantaṃ bhayāturāḥ |
trāhi trāhi tri-lokeśa vahneḥ pradahataḥ puram

---

10.66.037

श्रुत्वा तज् जन-वैक्लव्यं दृष्ट्वा स्वानां च साध्वसम् ।
शरण्यः सम्प्रहस्याह मा भैष्टेत्य् अवितास्म्य् अहम्

śrutvā taj jana-vaiklavyaṃ dṛṣṭvā svānāṃ ca sādhvasam |
śaraṇyaḥ samprahasyāha mā bhaiṣṭety avitāsmy aham

---

10.66.038

सर्वस्यान्तर्-बहिः-साक्षी कृत्यां माहेश्वरीं विभुः ।
विज्ञाय तद्-विघातार्थं पार्श्व-स्थं चक्रम् आदिशत्

sarvasyāntar-bahiḥ-sākṣī kṛtyāṃ māheśvarīṃ vibhuḥ |
vijñāya tad-vighātārthaṃ pārśva-sthaṃ cakram ādiśat

---

10.66.039

तत् सूर्य-कोटि-प्रतिमं सुदर्शनं जाज्वल्यमानं प्रलयानल-प्रभम् ।
स्व-तेजसा खं ककुभो ऽथ रोदसी चक्रं मुकुन्दास्त्रं अथाग्निम् आर्दयत्

tat sūrya-koṭi-pratimaṃ sudarśanaṃ jājvalyamānaṃ pralayānala-prabham |
sva-tejasā khaṃ kakubho 'tha rodasī cakraṃ mukundāstraṃ athāgnim ārdayat

---

10.66.040

कृत्यानलः प्रतिहतः स रथान्ग-पाणेर् $ अस्त्रौजसा स नृप भग्न-मुखो निवृत्तः &अम्प्;वाराणसीं परिसमेत्य सुदक्षिणं तं % सर्त्विग्-जनं समदहत् स्व-कृतो ऽभिचारः

kṛtyānalaḥ pratihataḥ sa rathānga-pāṇer $ astraujasā sa nṛpa bhagna-mukho nivṛttaḥ &vārāṇasīṃ parisametya sudakṣiṇaṃ taṃ % sartvig-janaṃ samadahat sva-kṛto 'bhicāraḥ

---

10.66.041

• ॥
  चक्रं च विष्णोस् तद्-अनुप्रविष्टं वारानसीं साट्ट-सभालयापणाम् ।
  स-गोपुराट्टालक-कोष्ठ-सङ्कुलां स-कोश-हस्त्य्-अश्व-रथान्न-शालिनीम्

** // cakraṃ ca viṣṇos tad-anupraviṣṭaṃ vārānasīṃ sāṭṭa-sabhālayāpaṇām |*
sa-gopurāṭṭālaka-koṣṭha-saṅkulāṃ sa-kośa-hasty-aśva-rathānna-śālinīm

---

10.66.042

दग्ध्वा वाराणसीं सर्वां विष्णोश् चक्रं सुदर्शनम् ।
भूयः पार्श्वम् उपातिष्ठत् कृष्णस्याक्लिष्ट-कर्मणः

dagdhvā vārāṇasīṃ sarvāṃ viṣṇoś cakraṃ sudarśanam |
bhūyaḥ pārśvam upātiṣṭhat kṛṣṇasyākliṣṭa-karmaṇaḥ

---

10.66.043

य एनं श्रावयेन् मर्त्य उत्तमः-श्लोक-विक्रमम् ।
समाहितो वा शृणुयात् सर्व-पापैः प्रमुच्यते

ya enaṃ śrāvayen martya uttamaḥ-śloka-vikramam |
samāhito vā śṛṇuyāt sarva-pāpaiḥ pramucyate

10.67.001

0 श्री-राजोवाच भुयो ऽहं श्रोतुम् इच्छामि रामस्याद्भुत-कर्मणः ।
अनन्तस्याप्रमेयस्य यद् अन्यत् कृतवान् प्रभुः

0 śrī-rājovāca bhuyo 'haṃ śrotum icchāmi rāmasyādbhuta-karmaṇaḥ |
anantasyāprameyasya yad anyat kṛtavān prabhuḥ

---

10.67.002

0 श्री-शुक उवाच नरकस्य सखा कश्चिद् द्विविदो नाम वानरः ।
सुग्रीव-सचिवः सो ऽथ भ्राता मैन्दस्य वीर्यवान्

0 śrī-śuka uvāca narakasya sakhā kaścid dvivido nāma vānaraḥ |
sugrīva-sacivaḥ so 'tha bhrātā maindasya vīryavān

---

10.67.003

सख्युः सो ऽपचितिं कुर्वन् वानरो राष्ट्र-विप्लवम् ।
पुर-ग्रामाकरान् घोषान् अदहद् वह्निम् उत्सृजन्

sakhyuḥ so 'pacitiṃ kurvan vānaro rāṣṭra-viplavam |
pura-grāmākarān ghoṣān adahad vahnim utsṛjan

---

10.67.004

क्वचित् स शैलान् उत्पाट्य तैर् देशान् समचूर्णयत् ।
आनर्तान् सुतराम् एव यत्रास्ते मित्र-हा हरिः

kvacit sa śailān utpāṭya tair deśān samacūrṇayat |
ānartān sutarām eva yatrāste mitra-hā hariḥ

---

10.67.005

क्वचित् समुद्र-मध्य-स्थो दोर्भ्याम् उत्क्षिप्य तज्-जलम् ।
देशान् नागायुत-प्राणो वेला-कूले न्यमज्जयत्

kvacit samudra-madhya-stho dorbhyām utkṣipya taj-jalam |
deśān nāgāyuta-prāṇo velā-kūle nyamajjayat

---

10.67.006

आश्रमान् ऋषि-मुख्यानां कृत्वा भग्न-वनस्पतीन् ।
अदूषयच् छकृन्-मूत्रैर् अग्नीन् वैतानिकान् खलः

āśramān ṛṣi-mukhyānāṃ kṛtvā bhagna-vanaspatīn |
adūṣayac chakṛn-mūtrair agnīn vaitānikān khalaḥ

---

10.67.007

पुरुषान् योषितो दृप्तः क्ष्माभृद्-द्रोनी-गुहासु सः ।
निक्षिप्य चाप्यधाच् छैलैः पेशष्कारीव कीटकम्

puruṣān yoṣito dṛptaḥ kṣmābhṛd-dronī-guhāsu saḥ |
nikṣipya cāpyadhāc chailaiḥ peśaṣkārīva kīṭakam

---

10.67.008

एवं देशान् विप्रकुर्वन् दूषयंश् च कुल-स्त्रियः ।
श्रुत्वा सु-ललितं गीतं गिरिं रैवतकं ययौ

evaṃ deśān viprakurvan dūṣayaṃś ca kula-striyaḥ |
śrutvā su-lalitaṃ gītaṃ giriṃ raivatakaṃ yayau

---

10.67.009

तत्रापश्यद् यदु-पतिं रामं पुष्कर-मालिनम् ।
सुदर्शनीय-सर्वाङ्गं ललना-यूथ-मध्य-गम्

tatrāpaśyad yadu-patiṃ rāmaṃ puṣkara-mālinam |
sudarśanīya-sarvāṅgaṃ lalanā-yūtha-madhya-gam

---

10.67.010

गायन्तं वारुणीं पीत्वा मद-विह्वल-लोचनम् ।
विभ्राजमानं वपुषा प्रभिन्नम् इव वारणम्

gāyantaṃ vāruṇīṃ pītvā mada-vihvala-locanam |
vibhrājamānaṃ vapuṣā prabhinnam iva vāraṇam

---

10.67.011

दुष्टः शाखा-मृगः शाखाम् आरूढः कम्पयन् द्रुमान् ।
चक्रे किलकिला-शब्दम् आत्मानं सम्प्रदर्शयन्

duṣṭaḥ śākhā-mṛgaḥ śākhām ārūḍhaḥ kampayan drumān |
cakre kilakilā-śabdam ātmānaṃ sampradarśayan

---

10.67.012

तस्य धार्ष्ट्यं कपेर् वीक्ष्य तरुण्यो जाति-चापलाः ।
हास्य-प्रिया विजहसुर् बलदेव-परिग्रहाः

tasya dhārṣṭyaṃ kaper vīkṣya taruṇyo jāti-cāpalāḥ |
hāsya-priyā vijahasur baladeva-parigrahāḥ

---

10.67.013

ता हेलयाम् आस कपिर् भ्रू-क्षेपैर् सम्मुखादिभिः ।
दर्शयन् स्व-गुदं तासां रामस्य च निरीक्षितः

tā helayām āsa kapir bhrū-kṣepair sammukhādibhiḥ |
darśayan sva-gudaṃ tāsāṃ rāmasya ca nirīkṣitaḥ

---

10.67.014

तं ग्राव्णा प्राहरत् क्रुद्धो बलः प्रहरतां वरः ।
स वञ्चयित्वा ग्रावाणं मदिरा-कलशं कपिः

taṃ grāvṇā prāharat kruddho balaḥ praharatāṃ varaḥ |
sa vañcayitvā grāvāṇaṃ madirā-kalaśaṃ kapiḥ

---

10.67.015

गृहीत्वा हेलयाम् आस धूर्तस् तं कोपयन् हसन् ।
निर्भिद्य कलशं दुष्टो वासांस्य् आस्फालयद् बलम्

gṛhītvā helayām āsa dhūrtas taṃ kopayan hasan |
nirbhidya kalaśaṃ duṣṭo vāsāṃsy āsphālayad balam

---

10.67.016

कदर्थी-कृत्य बलवान् विप्रचक्रे मदोद्धतः ।
तं तस्याविनयं दृष्ट्वा देशांश् च तद्-उपद्रुतान्

kadarthī-kṛtya balavān vipracakre madoddhataḥ |
taṃ tasyāvinayaṃ dṛṣṭvā deśāṃś ca tad-upadrutān

---

10.67.017

क्रुद्धो मुषलम् आदत्त हलं चारि-जिघांसया ।
द्विविदो ऽपि महा-वीर्यः शालम् उद्यम्य पाणिना

kruddho muṣalam ādatta halaṃ cāri-jighāṃsayā |
dvivido 'pi mahā-vīryaḥ śālam udyamya pāṇinā

---

10.67.018

अभ्येत्य तरसा तेन बलं मूर्धन्य् अताडयत् ।
तं तु सङ्कर्षणो मूर्ध्नि पतन्तम् अचलो यथा

abhyetya tarasā tena balaṃ mūrdhany atāḍayat |
taṃ tu saṅkarṣaṇo mūrdhni patantam acalo yathā

---

10.67.019

प्रतिजग्राह बलवान् सुनन्देनाहनच् च तम् ।
मूषलाहत-मस्तिष्को विरेजे रक्त-धारया

pratijagrāha balavān sunandenāhanac ca tam |
mūṣalāhata-mastiṣko vireje rakta-dhārayā

---

10.67.020

गिरिर् यथा गैरिकया प्रहारं नानुचिन्तयन् ।
पुनर् अन्यं समुत्क्षिप्य कृत्वा निष्पत्रम् ओजसा

girir yathā gairikayā prahāraṃ nānucintayan |
punar anyaṃ samutkṣipya kṛtvā niṣpatram ojasā

---

10.67.021

तेनाहनत् सु-सङ्क्रुद्धस् तं बलः शतधाच्छिनत् ।
ततो ऽन्येन रुषा जघ्ने तं चापि शतधाच्छिनत्

tenāhanat su-saṅkruddhas taṃ balaḥ śatadhācchinat |
tato 'nyena ruṣā jaghne taṃ cāpi śatadhācchinat

---

10.67.022

एवं युध्यन् भगवता भग्ने भग्ने पुनः पुनः ।
आकृष्य सर्वतो वृक्षान् निर्वृक्षम् अकरोद् वनम्

evaṃ yudhyan bhagavatā bhagne bhagne punaḥ punaḥ |
ākṛṣya sarvato vṛkṣān nirvṛkṣam akarod vanam

---

10.67.023

ततो ऽमुञ्चच् छिला-वर्षं बलस्योपर्य् अमर्षितः ।
तत् सर्वं चूर्णयां आस लीलया मुषलायुधः

tato 'muñcac chilā-varṣaṃ balasyopary amarṣitaḥ |
tat sarvaṃ cūrṇayāṃ āsa līlayā muṣalāyudhaḥ

---

10.67.024

स बाहू ताल-सङ्काशौ मुष्टी-कृत्य कपीश्वरः ।
आसाद्य रोहिणी-पुत्रं ताभ्यां वक्षस्य् अरूरुजत्

sa bāhū tāla-saṅkāśau muṣṭī-kṛtya kapīśvaraḥ |
āsādya rohiṇī-putraṃ tābhyāṃ vakṣasy arūrujat

---

10.67.025

यादवेन्द्रो ऽपि तं दोर्भ्यां त्यक्त्वा मुषल-लाङ्गले ।
जत्राव् अभ्यर्दयत् क्रुद्धः सो ऽपतद् रुधिरं वमन्

yādavendro 'pi taṃ dorbhyāṃ tyaktvā muṣala-lāṅgale |
jatrāv abhyardayat kruddhaḥ so 'patad rudhiraṃ vaman

---

10.67.026

चकम्पे तेन पतता स-टङ्कः स-वनस्पतिः ।
पर्वतः कुरु-शार्दूल वायुना नौर् इवाम्भसि

cakampe tena patatā sa-ṭaṅkaḥ sa-vanaspatiḥ |
parvataḥ kuru-śārdūla vāyunā naur ivāmbhasi

---

10.67.027

जय-शब्दो नमः-शब्दः साधु साध्व् इति चाम्बरे ।
सुर-सिद्ध-मुनीन्द्राणाम् आसीत् कुसुम-वर्षिणाम्

jaya-śabdo namaḥ-śabdaḥ sādhu sādhv iti cāmbare |
sura-siddha-munīndrāṇām āsīt kusuma-varṣiṇām

---

10.67.028

एवं निहत्य द्विविदं जगद्-व्यतिकरावहम् ।
संस्तूयमानो भगवान् जनैः स्व-पुरम् आविशत्

evaṃ nihatya dvividaṃ jagad-vyatikarāvaham |
saṃstūyamāno bhagavān janaiḥ sva-puram āviśat

10.68.001

0 श्री-शुक उवाच दुर्योधन-सुतां राजन् लक्ष्मणां समितिं-जयः ।
स्वयंवर-स्थाम् अहरत् साम्बो जाम्बवती-सुतः

0 śrī-śuka uvāca duryodhana-sutāṃ rājan lakṣmaṇāṃ samitiṃ-jayaḥ |
svayaṃvara-sthām aharat sāmbo jāmbavatī-sutaḥ

---

10.68.002

कौरवाः कुपिता ऊचुर् दुर्विनीतो ऽयम् अर्भकः ।
कदर्थी-कृत्य नः कन्याम् अकामाम् अहरद् बलात्

kauravāḥ kupitā ūcur durvinīto 'yam arbhakaḥ |
kadarthī-kṛtya naḥ kanyām akāmām aharad balāt

---

10.68.003

बध्नीतेमं दुर्विनीतं किं करिष्यन्ति वृष्णयः ।
ये ऽस्मत्-प्रसादोपचितां दत्तां नो भुञ्जते महीम्

badhnītemaṃ durvinītaṃ kiṃ kariṣyanti vṛṣṇayaḥ |
ye 'smat-prasādopacitāṃ dattāṃ no bhuñjate mahīm

---

10.68.004

निगृहीतं सुतं श्रुत्वा यद्य् एष्यन्तीह वृष्णयः ।
भग्न-दर्पाः शमं यान्ति प्राणा इव सु-संयताः

nigṛhītaṃ sutaṃ śrutvā yady eṣyantīha vṛṣṇayaḥ |
bhagna-darpāḥ śamaṃ yānti prāṇā iva su-saṃyatāḥ

---

10.68.005

इति कर्णः शलो भूरिर् यज्ञकेतुः सुयोधनः ।
साम्बम् आरेभिरे योद्धुं कुरु-वृद्धानुमोदिताः

iti karṇaḥ śalo bhūrir yajñaketuḥ suyodhanaḥ |
sāmbam ārebhire yoddhuṃ kuru-vṛddhānumoditāḥ

---

10.68.006

दृष्ट्वानुधावतः साम्बो धार्तराष्ट्रान् महा-रथः ।
प्रगृह्य रुचिरं चापं तस्थौ सिंह इवैकलः

dṛṣṭvānudhāvataḥ sāmbo dhārtarāṣṭrān mahā-rathaḥ |
pragṛhya ruciraṃ cāpaṃ tasthau siṃha ivaikalaḥ

---

10.68.007

तं ते जिघृक्षवः क्रुद्धास् तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणः ।
आसाद्य धन्विनो बाणैः कर्णाग्रण्यः समाकिरन्

taṃ te jighṛkṣavaḥ kruddhās tiṣṭha tiṣṭheti bhāṣiṇaḥ |
āsādya dhanvino bāṇaiḥ karṇāgraṇyaḥ samākiran

---

10.68.008

सो ऽपविद्धः कुरु-श्रेष्ठ कुरुभिर् यदु-नन्दनः ।
नामृष्यत् तद् अचिन्त्यार्भः सिंह क्षुद्र-मृगैर् इव

so 'paviddhaḥ kuru-śreṣṭha kurubhir yadu-nandanaḥ |
nāmṛṣyat tad acintyārbhaḥ siṃha kṣudra-mṛgair iva

---

10.68.009

विस्फूर्ज्य रुचिरं चापं सर्वान् विव्याध सायकैः ।
कर्णादीन् षड् रथान् वीरस् तावद्भिर् युगपत् पृथक्

visphūrjya ruciraṃ cāpaṃ sarvān vivyādha sāyakaiḥ |
karṇādīn ṣaḍ rathān vīras tāvadbhir yugapat pṛthak

---

10.68.010

चतुर्भिश् चतुरो वाहान् एकैकेन च सारथीन् ।
रथिनश् च महेष्वासांस् तस्य तत् ते ऽभ्यपूजयन्

caturbhiś caturo vāhān ekaikena ca sārathīn |
rathinaś ca maheṣvāsāṃs tasya tat te 'bhyapūjayan

---

10.68.011

तं तु ते विरथं चक्रुश् चत्वारश् चतुरो हयान् ।
एकस् तु सारथिं जघ्ने चिच्छेदण्यः शरासनम्

taṃ tu te virathaṃ cakruś catvāraś caturo hayān |
ekas tu sārathiṃ jaghne cicchedaṇyaḥ śarāsanam

---

10.68.012

तं बद्ध्वा विरथी-कृत्य कृच्छ्रेण कुरवो युधि ।
कुमारं स्वस्य कन्यां च स्व-पुरं जयिनो ऽविशन्

taṃ baddhvā virathī-kṛtya kṛcchreṇa kuravo yudhi |
kumāraṃ svasya kanyāṃ ca sva-puraṃ jayino 'viśan

---

10.68.013

तच् छ्रुत्वा नारदोक्तेन राजन् सञ्जात-मन्यवः ।
कुरून् प्रत्य् उद्यमं चक्रुर् उग्रसेन-प्रचोदिताः

tac chrutvā nāradoktena rājan sañjāta-manyavaḥ |
kurūn praty udyamaṃ cakrur ugrasena-pracoditāḥ

---

10.68.014

सान्त्वयित्वा तु तान् रामः सन्नद्धान् वृष्णि-पुङ्गवान् ।
नैच्छत् कुरूणां वृष्णीनां कलिं कलि-मलापहः

sāntvayitvā tu tān rāmaḥ sannaddhān vṛṣṇi-puṅgavān |
naicchat kurūṇāṃ vṛṣṇīnāṃ kaliṃ kali-malāpahaḥ

---

10.68.015

जगाम हास्तिन-पुरं रथेनादित्य-वर्चसा ।
ब्राह्मणैः कुल-वृद्धैश् च वृतश् चन्द्र इव ग्रहैः

jagāma hāstina-puraṃ rathenāditya-varcasā |
brāhmaṇaiḥ kula-vṛddhaiś ca vṛtaś candra iva grahaiḥ

---

10.68.016

गत्वा गजाह्वयं रामो बाह्योपवनम् आस्थितः ।
उद्धवं प्रेषयाम् आस धृतराष्ट्रं बुभुत्सया

gatvā gajāhvayaṃ rāmo bāhyopavanam āsthitaḥ |
uddhavaṃ preṣayām āsa dhṛtarāṣṭraṃ bubhutsayā

---

10.68.017

सो ऽभिवन्द्याम्बिका-पुत्रं भीष्मं द्रोणं च बाह्लिकम् ।
दुर्योधनं च विधि-वद् रामम् आगतं अब्रवीत्

so 'bhivandyāmbikā-putraṃ bhīṣmaṃ droṇaṃ ca bāhlikam |
duryodhanaṃ ca vidhi-vad rāmam āgataṃ abravīt

---

10.68.018

ते ऽति-प्रीतास् तम् आकर्ण्य प्राप्तं रामं सुहृत्-तमम् ।
तम् अर्चयित्वाभिययुः सर्वे मङ्गल-पाणयः

te 'ti-prītās tam ākarṇya prāptaṃ rāmaṃ suhṛt-tamam |
tam arcayitvābhiyayuḥ sarve maṅgala-pāṇayaḥ

---

10.68.019

तं सङ्गम्य यथा-न्यायं गाम् अर्घ्यं च न्यवेदयन् ।
तेषां ये तत्-प्रभाव-ज्ञाः प्रणेमुः शिरसा बलम्

taṃ saṅgamya yathā-nyāyaṃ gām arghyaṃ ca nyavedayan |
teṣāṃ ye tat-prabhāva-jñāḥ praṇemuḥ śirasā balam

---

10.68.020

बन्धून् कुशलिनः श्रुत्वा पृष्ट्वा शिवम् अनामयम् ।
परस्परम् अथो रामो बभाषे ऽविक्लवं वचः

bandhūn kuśalinaḥ śrutvā pṛṣṭvā śivam anāmayam |
parasparam atho rāmo babhāṣe 'viklavaṃ vacaḥ

---

10.68.021

उग्रसेनः क्षितेशेशो यद् व आज्ञापयत् प्रभुः ।
तद् अव्यग्र-धियः श्रुत्वा कुरुध्वम् अविलम्बितम्

ugrasenaḥ kṣiteśeśo yad va ājñāpayat prabhuḥ |
tad avyagra-dhiyaḥ śrutvā kurudhvam avilambitam

---

10.68.022

यद् यूयं बहवस् त्व् एकं जित्वाधर्मेण धार्मिकम् ।
अबध्नीताथ तन् मृष्ये बन्धूनाम् ऐक्य-काम्यया

yad yūyaṃ bahavas tv ekaṃ jitvādharmeṇa dhārmikam |
abadhnītātha tan mṛṣye bandhūnām aikya-kāmyayā

---

10.68.023

वीर्य-शौर्य-बलोन्नद्धम् आत्म-शक्ति-समं वचः ।
कुरवो बलदेवस्य निशम्योचुः प्रकोपिताः

vīrya-śaurya-balonnaddham ātma-śakti-samaṃ vacaḥ |
kuravo baladevasya niśamyocuḥ prakopitāḥ

---

10.68.024

अहो महच् चित्रम् इदं काल-गत्या दुरत्यया ।
आरुरुक्षत्य् उपानद् वै शिरो मुकुट-सेवितम्

aho mahac citram idaṃ kāla-gatyā duratyayā |
ārurukṣaty upānad vai śiro mukuṭa-sevitam

---

10.68.025

एते यौनेन सम्बद्धाः सह-शय्यासनाशनाः ।
वृष्णयस् तुल्यतां नीता अस्मद्-दत्त-नृपासनाः

ete yaunena sambaddhāḥ saha-śayyāsanāśanāḥ |
vṛṣṇayas tulyatāṃ nītā asmad-datta-nṛpāsanāḥ

---

10.68.026

चामर-व्यजने शङ्खम् आतपत्रं च पाण्डुरम् ।
किरीटम् आसनं शय्यां भुञ्जते ऽस्मद्-उपेक्षया

cāmara-vyajane śaṅkham ātapatraṃ ca pāṇḍuram |
kirīṭam āsanaṃ śayyāṃ bhuñjate 'smad-upekṣayā

---

10.68.027

अलं यदूनां नरदेव-लाञ्छनैर् दातुः प्रतीपैः फणिनाम् इवामृतम् ।
ये ऽस्मत्-प्रसादोपचिता हि यादवा आज्ञापयन्त्य् अद्य गत-त्रपा बत

alaṃ yadūnāṃ naradeva-lāñchanair dātuḥ pratīpaiḥ phaṇinām ivāmṛtam |
ye 'smat-prasādopacitā hi yādavā ājñāpayanty adya gata-trapā bata

---

10.68.028

कथम् इन्द्रो ऽपि कुरुभिर् भीष्म-द्रोणार्जुनादिभिः ।
अदत्तम् अवरुन्धीत सिंह-ग्रस्तम् इवोरणः

katham indro 'pi kurubhir bhīṣma-droṇārjunādibhiḥ |
adattam avarundhīta siṃha-grastam ivoraṇaḥ

---

10.68.029

0 श्री-बादरायणिर् उवाच जन्म-बन्धु-श्रीयोन्नद्ध- मदास् ते भरतर्षभ ।
आश्राव्य रामं दुर्वाच्यम् असभ्याः पुरम् आविशन्

0 śrī-bādarāyaṇir uvāca janma-bandhu-śrīyonnaddha- madās te bharatarṣabha |
āśrāvya rāmaṃ durvācyam asabhyāḥ puram āviśan

---

10.68.030

दृष्ट्वा कुरूनां दौःशील्यं श्रुत्वावाच्यानि चाच्युतः ।
अवोचत् कोप-संरब्धो दुष्प्रेक्ष्यः प्रहसन् मुहुः

dṛṣṭvā kurūnāṃ dauḥśīlyaṃ śrutvāvācyāni cācyutaḥ |
avocat kopa-saṃrabdho duṣprekṣyaḥ prahasan muhuḥ

---

10.68.031

नूनं नाना-मदोन्नद्धाः शान्तिं नेच्छन्त्य् असाधवः ।
तेषां हि प्रशमो दण्डः पशूनां लगुडो यथा

nūnaṃ nānā-madonnaddhāḥ śāntiṃ necchanty asādhavaḥ |
teṣāṃ hi praśamo daṇḍaḥ paśūnāṃ laguḍo yathā

---

10.68.032

अहो यदून् सु-संरब्धान् कृष्णं च कुपितं शनैः ।
सान्त्वयित्वाहम् एतेषां शमम् इच्छन्न् इहागतः

aho yadūn su-saṃrabdhān kṛṣṇaṃ ca kupitaṃ śanaiḥ |
sāntvayitvāham eteṣāṃ śamam icchann ihāgataḥ

---

10.68.033

त इमे मन्द-मतयः कलहाभिरताः खलाः ।
तं माम् अवज्ञाय मुहुर् दुर्भाषान् मानिनो ऽब्रुवन्

ta ime manda-matayaḥ kalahābhiratāḥ khalāḥ |
taṃ mām avajñāya muhur durbhāṣān mānino 'bruvan

---

10.68.034

नोग्रसेनः किल विभुर् भोज-वृष्ण्य्-अन्धकेश्वरः ।
शक्रादयो लोक-पाला यस्यादेशानुवर्तिनः

nograsenaḥ kila vibhur bhoja-vṛṣṇy-andhakeśvaraḥ |
śakrādayo loka-pālā yasyādeśānuvartinaḥ

---

10.68.035

सुधर्माक्रम्यते येन पारिजातो ऽमराङ्घ्रिपः ।
आनीय भुज्यते सो ऽसौ न किलाध्यासनार्हणः

sudharmākramyate yena pārijāto 'marāṅghripaḥ |
ānīya bhujyate so 'sau na kilādhyāsanārhaṇaḥ

---

10.68.036

यस्य पाद-युगं साक्षाच् छ्रीर् उपास्ते ऽखिलेश्वरी ।
स नार्हति किल श्रीशो नरदेव-परिच्छदान्

yasya pāda-yugaṃ sākṣāc chrīr upāste 'khileśvarī |
sa nārhati kila śrīśo naradeva-paricchadān

---

10.68.037

यस्याङ्घ्रि-पङ्कज-रजो ऽखिल-लोक-पालैर् $ मौल्य्-उत्तमैर् धृतम् उपासित-तीर्थ-तीर्थम् &अम्प्;ब्रह्मा भवो ऽहम् अपि यस्य कलाः कलायाः % श्रीश् चोद्वहेम चिरम् अस्य नृपासनं क्व

yasyāṅghri-paṅkaja-rajo 'khila-loka-pālair $ mauly-uttamair dhṛtam upāsita-tīrtha-tīrtham &brahmā bhavo 'ham api yasya kalāḥ kalāyāḥ % śrīś codvahema ciram asya nṛpāsanaṃ kva

---

10.68.038

• ॥
  भुञ्जते कुरुभिर् दत्तं भू-खण्डं वृष्णयः किल ।
  उपानहः किल वयं स्वयं तु कुरवः शिरः

** // bhuñjate kurubhir dattaṃ bhū-khaṇḍaṃ vṛṣṇayaḥ kila |*
upānahaḥ kila vayaṃ svayaṃ tu kuravaḥ śiraḥ

---

10.68.039

अहो ऐश्वर्य-मत्तानां मत्तानाम् इव मानिनाम् ।
असम्बद्धा गिऋओ रुक्षाः कः सहेतानुशासीता

aho aiśvarya-mattānāṃ mattānām iva māninām |
asambaddhā giṛo rukṣāḥ kaḥ sahetānuśāsītā

---

10.68.040

अद्य निष्कौरवं पृथ्वीं करिष्यामीत्य् अमर्षितः ।
गृहीत्वा हलम् उत्तस्थौ दहन्न् इव जगत्-त्रयम्

adya niṣkauravaṃ pṛthvīṃ kariṣyāmīty amarṣitaḥ |
gṛhītvā halam uttasthau dahann iva jagat-trayam

---

10.68.041

लाङ्गलाग्रेण नगरम् उद्विदार्य गजाह्वयम् ।
विचकर्ष स गङ्गायां प्रहरिष्यन्न् अमर्षितः

lāṅgalāgreṇa nagaram udvidārya gajāhvayam |
vicakarṣa sa gaṅgāyāṃ prahariṣyann amarṣitaḥ

---

10.68.042

जल-यानम् इवाघूर्णं गङ्गायां नगरं पतत् ।
आकृष्यमाणम् आलोक्य कौरवाः जात-सम्भ्रमाः

jala-yānam ivāghūrṇaṃ gaṅgāyāṃ nagaraṃ patat |
ākṛṣyamāṇam ālokya kauravāḥ jāta-sambhramāḥ

---

10.68.043

तम् एव शरणं जग्मुः स-कुटुम्बा जिजीविषवः ।
स-लक्ष्मणं पुरस्-कृत्य साम्बं प्राञ्जलयः प्रभुम्

tam eva śaraṇaṃ jagmuḥ sa-kuṭumbā jijīviṣavaḥ |
sa-lakṣmaṇaṃ puras-kṛtya sāmbaṃ prāñjalayaḥ prabhum

---

10.68.044

राम रामाखिलाधार प्रभावं न विदाम ते ।
मूढानां नः कु-बुद्धीनां क्षन्तुम् अर्हस्य् अतिक्रमम्

rāma rāmākhilādhāra prabhāvaṃ na vidāma te |
mūḍhānāṃ naḥ ku-buddhīnāṃ kṣantum arhasy atikramam

---

10.68.045

स्थित्य्-उत्पत्त्य्-अप्ययानां त्वम् एको हेतुर् निराश्रयः ।
लोकान् क्रीडनकान् ईश क्रीडतस् ते वदन्ति हि

sthity-utpatty-apyayānāṃ tvam eko hetur nirāśrayaḥ |
lokān krīḍanakān īśa krīḍatas te vadanti hi

---

10.68.046

त्वम् एव मूर्ध्नीदम् अनन्त लीलया भू-मण्डलं बिभर्षि सहस्र-मूर्धन् ।
अन्ते च यः स्वात्म-निरुद्ध-विश्वः शेषे ऽद्वितीयः परिशिष्यमाणः

tvam eva mūrdhnīdam ananta līlayā bhū-maṇḍalaṃ bibharṣi sahasra-mūrdhan |
ante ca yaḥ svātma-niruddha-viśvaḥ śeṣe 'dvitīyaḥ pariśiṣyamāṇaḥ

---

10.68.047

कोपस् ते ऽखिल-शिक्षार्थं न द्वेषान् न च मत्सरात् ।
बिभ्रतो भगवन् सत्त्वं स्थिति-पालन-तत्परः

kopas te 'khila-śikṣārthaṃ na dveṣān na ca matsarāt |
bibhrato bhagavan sattvaṃ sthiti-pālana-tatparaḥ

---

10.68.048

नमस् ते सर्व-भूतात्मन् सर्व-शक्ति-धराव्यय ।
विश्व-कर्मन् नमस् ते ऽस्तु त्वां वयं शरणं गताः

namas te sarva-bhūtātman sarva-śakti-dharāvyaya |
viśva-karman namas te 'stu tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

---

10.68.049

0 श्री-शुक उवाच एवं प्रपन्नैः संविग्नैर् वेपमानायनैर् बलः ।
प्रसादितः सु-प्रसन्नो मा भैष्टेत्य् अभयं ददौ

0 śrī-śuka uvāca evaṃ prapannaiḥ saṃvignair vepamānāyanair balaḥ |
prasāditaḥ su-prasanno mā bhaiṣṭety abhayaṃ dadau

---

10.68.050

दुर्योधनः पारिबर्हं कुञ्जरान् षष्टि-हायनान् ।
ददौ च द्वादश-शतान्य् अयुतानि तुरङ्गमान्

duryodhanaḥ pāribarhaṃ kuñjarān ṣaṣṭi-hāyanān |
dadau ca dvādaśa-śatāny ayutāni turaṅgamān

---

10.68.051

रथानां षट्-सहस्राणि रौक्माणां सूर्य-वर्चसाम् ।
दासीनां निष्क-कण्ठीनां सहस्रं दुहितृ-वत्सलः

rathānāṃ ṣaṭ-sahasrāṇi raukmāṇāṃ sūrya-varcasām |
dāsīnāṃ niṣka-kaṇṭhīnāṃ sahasraṃ duhitṛ-vatsalaḥ

---

10.68.052

प्रतिगृह्य तु तत् सर्वं भगवान् सात्वतर्षभः ।
स-सुतः स-स्नुषः प्रायात् सुहृद्भिर् अभिनन्दितः

pratigṛhya tu tat sarvaṃ bhagavān sātvatarṣabhaḥ |
sa-sutaḥ sa-snuṣaḥ prāyāt suhṛdbhir abhinanditaḥ

---

10.68.053

ततः प्रविष्टः स्व-पुरं हलायुधः $ समेत्य बन्धून् अनुरक्त-चेतसः &अम्प्;शशंस सर्वं यदु-पुङ्गवानां % मध्ये सभायां कुरुषु स्व-चेष्टितम्

tataḥ praviṣṭaḥ sva-puraṃ halāyudhaḥ $ sametya bandhūn anurakta-cetasaḥ &śaśaṃsa sarvaṃ yadu-puṅgavānāṃ % madhye sabhāyāṃ kuruṣu sva-ceṣṭitam

---

10.68.054

• ॥
  अद्यापि च पुरं ह्य् एतत् सूचयद् राम-विक्रमम् ।
  समुन्नतं दक्षिणतो गङ्गायाम् अनुदृश्यते

** // adyāpi ca puraṃ hy etat sūcayad rāma-vikramam |*
samunnataṃ dakṣiṇato gaṅgāyām anudṛśyate

10.69.001

0 श्री-शुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् ।
कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद्-दिदृक्षुः स्म नारदः

0 śrī-śuka uvāca narakaṃ nihataṃ śrutvā tathodvāhaṃ ca yoṣitām |
kṛṣṇenaikena bahvīnāṃ tad-didṛkṣuḥ sma nāradaḥ

---

10.69.002

चित्रं बतैतद् एकेन वपुषा युगपत् पृथक् ।
गृहेषु द्व्य्-अष्ट-साहस्रं स्त्रिय एक उदावहत्

citraṃ bataitad ekena vapuṣā yugapat pṛthak |
gṛheṣu dvy-aṣṭa-sāhasraṃ striya eka udāvahat

---

10.69.003

इत्य् उत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर् द्रष्टुम् आगमत् ।
पुष्पितोपवनाराम- द्विजालि-कुल-नादिताम्

ity utsuko dvāravatīṃ devarṣir draṣṭum āgamat |
puṣpitopavanārāma- dvijāli-kula-nāditām

---

10.69.004

उत्फुल्लेन्दीवराम्भोज- कह्लार-कुमुदोत्पलैः ।
छुरितेषु सरःसूच्चैः कूजितां हंस-सारसैः

utphullendīvarāmbhoja- kahlāra-kumudotpalaiḥ |
churiteṣu saraḥsūccaiḥ kūjitāṃ haṃsa-sārasaiḥ

---

10.69.005

प्रासाद-लक्षैर् नवभिर् जुष्टां स्फाटिक-राजतैः ।
महा-मरकत-प्रख्यैः स्वर्ण-रत्न-परिच्छदैः

prāsāda-lakṣair navabhir juṣṭāṃ sphāṭika-rājataiḥ |
mahā-marakata-prakhyaiḥ svarṇa-ratna-paricchadaiḥ

---

10.69.006

विभक्त-रथ्या-पथ-चत्वरापणैः शाला-सभाभी रुचिरां सुरालयैः ।
संसिक्त-मार्गाङ्गन-वीथि-देहलीं पतत्-पताक-ध्वज-वारितातपाम्

vibhakta-rathyā-patha-catvarāpaṇaiḥ śālā-sabhābhī rucirāṃ surālayaiḥ |
saṃsikta-mārgāṅgana-vīthi-dehalīṃ patat-patāka-dhvaja-vāritātapām

---

10.69.007

तस्याम् अन्तः-पुरं श्रीमद् अर्चितं सर्व-धिष्ण्य-पैः ।
हरेः स्व-कौशलं यत्र त्वष्ट्रा कार्त्स्न्येन दर्शितम्

tasyām antaḥ-puraṃ śrīmad arcitaṃ sarva-dhiṣṇya-paiḥ |
hareḥ sva-kauśalaṃ yatra tvaṣṭrā kārtsnyena darśitam

---

10.69.008

तत्र षोडशभिः सद्म- सहस्रैः समलङ्कृतम् ।
विवेशैकतोमं शौरेः पत्नीनां भवनं महत्

tatra ṣoḍaśabhiḥ sadma- sahasraiḥ samalaṅkṛtam |
viveśaikatomaṃ śaureḥ patnīnāṃ bhavanaṃ mahat

---

10.69.009

विष्टब्धं विद्रुम-स्तम्भैर् वैदूर्य-फलकोत्तमैः ।
इन्द्रनील-मयैः कुड्यैर् जगत्या चाहत-त्विषा

viṣṭabdhaṃ vidruma-stambhair vaidūrya-phalakottamaiḥ |
indranīla-mayaiḥ kuḍyair jagatyā cāhata-tviṣā

---

10.69.010

वितानैर् निर्मितैस् त्वष्ट्रा मुक्ता-दाम-विलम्बिभिः ।
दान्तैर् आसन-पर्यङ्कैर् मण्य्-उत्तम-परिष्कृतैः

vitānair nirmitais tvaṣṭrā muktā-dāma-vilambibhiḥ |
dāntair āsana-paryaṅkair maṇy-uttama-pariṣkṛtaiḥ

---

10.69.011

दासीभिर् निष्क-कण्ठीभिः सु-वासोभिर् अलङ्कृतम् ।
पुम्भिः स-कञ्चुकोष्णीष सु-वस्त्र-मणि-कुण्डलैः

dāsībhir niṣka-kaṇṭhībhiḥ su-vāsobhir alaṅkṛtam |
pumbhiḥ sa-kañcukoṣṇīṣa su-vastra-maṇi-kuṇḍalaiḥ

---

10.69.012

रत्न-प्रदीप-निकर-द्युतिभिर् निरस्त- ध्वान्तं विचित्र-वलभीषु शिखण्डिनो ऽङ्ग ।
नृत्यन्ति यत्र विहितागुरु-धूपम् अक्षैर् निर्यान्तम् ईक्ष्य घन-बुद्धय उन्नदन्तः

ratna-pradīpa-nikara-dyutibhir nirasta- dhvāntaṃ vicitra-valabhīṣu śikhaṇḍino 'ṅga |
nṛtyanti yatra vihitāguru-dhūpam akṣair niryāntam īkṣya ghana-buddhaya unnadantaḥ

---

10.69.013

तस्मिन् समान-गुण-रूप-वयः-सु-वेष- $ दासी-सहस्र-युतयानुसवं गृहिण्या &अम्प्;विप्रो ददर्श चमर-व्यजनेन रुक्म- % दण्डेन सात्वत-पतिं परिवीजयन्त्या

tasmin samāna-guṇa-rūpa-vayaḥ-su-veṣa- $ dāsī-sahasra-yutayānusavaṃ gṛhiṇyā &vipro dadarśa camara-vyajanena rukma- % daṇḍena sātvata-patiṃ parivījayantyā

---

10.69.014

• //तं सन्निरीक्ष्य भगवान् सहसोत्थित-श्री- $ पर्यङ्कतः सकल-धर्म-भृतां वरिष्ठः &तं सन्निरीक्ष्य भगवान् सहसोत्थित-श्री- $ पर्यङ्कतः सकल-धर्म-भृतां वरिष्ठः &आनम्य पाद-युगलं शिरसा किरीट- % जुष्टेन साञ्जलिर् अवीविशद् आसने स्वे

** //taṃ sannirīkṣya bhagavān sahasotthita-śrī- $ paryaṅkataḥ sakala-dharma-bhṛtāṃ variṣṭhaḥ &taṃ sannirīkṣya bhagavān sahasotthita-śrī- $ paryaṅkataḥ sakala-dharma-bhṛtāṃ variṣṭhaḥ &ānamya pāda-yugalaṃ śirasā kirīṭa- % juṣṭena sāñjalir avīviśad āsane sve*

---

10.69.015

• //तस्यावनिज्य चरणौ तद्-अपः स्व-मूर्ध्ना $ बिभ्रज् जगद्-गुरुतमो ऽपि सतां पतिर् हि &तस्यावनिज्य चरणौ तद्-अपः स्व-मूर्ध्ना $ बिभ्रज् जगद्-गुरुतमो ऽपि सतां पतिर् हि &ब्रह्मण्य-देव इति यद् गुण-नाम युक्तं % तस्यैव यच्-चरण-शौचम् अशेष-तीर्थम्

** //tasyāvanijya caraṇau tad-apaḥ sva-mūrdhnā $ bibhraj jagad-gurutamo 'pi satāṃ patir hi &tasyāvanijya caraṇau tad-apaḥ sva-mūrdhnā $ bibhraj jagad-gurutamo 'pi satāṃ patir hi &brahmaṇya-deva iti yad guṇa-nāma yuktaṃ % tasyaiva yac-caraṇa-śaucam aśeṣa-tīrtham*

---

10.69.016

• //सम्पूज्य देव-ऋषि-वर्यम् ऋषिः पुराणो $ नारायणो नर-सखो विधिनोदितेन &सम्पूज्य देव-ऋषि-वर्यम् ऋषिः पुराणो $ नारायणो नर-सखो विधिनोदितेन &वाण्याभिभाष्य मितयामृत-मिष्टया तं % प्राह प्रभो भगवते करवाम हे किम्

** //sampūjya deva-ṛṣi-varyam ṛṣiḥ purāṇo $ nārāyaṇo nara-sakho vidhinoditena &sampūjya deva-ṛṣi-varyam ṛṣiḥ purāṇo $ nārāyaṇo nara-sakho vidhinoditena &vāṇyābhibhāṣya mitayāmṛta-miṣṭayā taṃ % prāha prabho bhagavate karavāma he kim*

---

10.69.017

---

---

10.69.017

0 श्री-नारद उवाच नैवाद्भुतं त्वयि विभो ऽखिल-लोक-नाथे $ मैत्री जनेषु सकलेषु दमः खलानाम् & नैवाद्भुतं त्वयि विभो ऽखिल-लोक-नाथे $ मैत्री जनेषु सकलेषु दमः खलानाम् & निःश्रेयसाय हि जगत्-स्थिति-रक्षणाभ्यां % स्वैरावतार उरुगाय विदाम सुष्ठु

0 śrī-nārada uvāca naivādbhutaṃ tvayi vibho 'khila-loka-nāthe $ maitrī janeṣu sakaleṣu damaḥ khalānām & naivādbhutaṃ tvayi vibho 'khila-loka-nāthe $ maitrī janeṣu sakaleṣu damaḥ khalānām & niḥśreyasāya hi jagat-sthiti-rakṣaṇābhyāṃ % svairāvatāra urugāya vidāma suṣṭhu

---

10.69.018

• ॥
  दृष्टं तवाङ्घ्रि-युगलं जनतापवर्गं $ ब्रह्मादिभिर् हृदि विचिन्त्यम् अगाध-बोधैः & दृष्टं तवाङ्घ्रि-युगलं जनतापवर्गं $ ब्रह्मादिभिर् हृदि विचिन्त्यम् अगाध-बोधैः & संसार-कूप-पतितोत्तरणावलम्बं % ध्यायंश् चराम्य् अनुगृहाण यथा स्मृतिः स्यात्

** // dṛṣṭaṃ tavāṅghri-yugalaṃ janatāpavargaṃ $ brahmādibhir hṛdi vicintyam agādha-bodhaiḥ & dṛṣṭaṃ tavāṅghri-yugalaṃ janatāpavargaṃ $ brahmādibhir hṛdi vicintyam agādha-bodhaiḥ & saṃsāra-kūpa-patitottaraṇāvalambaṃ % dhyāyaṃś carāmy anugṛhāṇa yathā smṛtiḥ syāt*

---

10.69.019

• ॥
  ततो ऽन्यद् आविशद् गेहं कृष्ण-पत्न्याः स नारदः ।
  योगेश्वरेश्वरस्याङ्ग योग-माया-विवित्सया

** // tato 'nyad āviśad gehaṃ kṛṣṇa-patnyāḥ sa nāradaḥ |*
yogeśvareśvarasyāṅga yoga-māyā-vivitsayā

---

10.69.020

दीव्यन्तम् अक्षैस् तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च ।
पूजितः परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभिः

dīvyantam akṣais tatrāpi priyayā coddhavena ca |
pūjitaḥ parayā bhaktyā pratyutthānāsanādibhiḥ

---

10.69.021

पृष्टश् चाविदुषेवासौ कदायातो भवान् इति ।
क्रियते किं नु पूर्णानाम् अपूर्णैर् अस्मद्-आदिभिः

pṛṣṭaś cāviduṣevāsau kadāyāto bhavān iti |
kriyate kiṃ nu pūrṇānām apūrṇair asmad-ādibhiḥ

---

10.69.022

अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच् छोभनं कुरु ।
स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीम् अन्यद् अगाद् गृहम्

athāpi brūhi no brahman janmaitac chobhanaṃ kuru |
sa tu vismita utthāya tūṣṇīm anyad agād gṛham

---

10.69.023

तत्राप्य् अचष्ट गोविन्दं लालयन्तं सुतान् शिशून् ।
ततो ऽन्यस्मिन् गृहे ऽपश्यन् मज्जनाय कृतोद्यमम्

tatrāpy acaṣṭa govindaṃ lālayantaṃ sutān śiśūn |
tato 'nyasmin gṛhe 'paśyan majjanāya kṛtodyamam

---

10.69.024

जुह्वन्तं च वितानाग्नीन् यजन्तं पञ्चभिर् मखैः ।
भोजयन्तं द्विजान् क्वापि भुञ्जानम् अवशेषितम्

juhvantaṃ ca vitānāgnīn yajantaṃ pañcabhir makhaiḥ |
bhojayantaṃ dvijān kvāpi bhuñjānam avaśeṣitam

---

10.69.025

क्वापि सन्ध्याम् उपासीनं जपन्तं ब्रह्म वाग्-यतम् ।
एकत्र चासि-चर्माभ्यां चरन्तम् असि-वर्त्मसु

kvāpi sandhyām upāsīnaṃ japantaṃ brahma vāg-yatam |
ekatra cāsi-carmābhyāṃ carantam asi-vartmasu

---

10.69.026

अश्वैर् गजै रथैः क्वापि विचरन्तं गदाग्रजम् ।
क्वचिच् छयानं पर्यङ्के स्तूयमानं च वन्दिभिः

aśvair gajai rathaiḥ kvāpi vicarantaṃ gadāgrajam |
kvacic chayānaṃ paryaṅke stūyamānaṃ ca vandibhiḥ

---

10.69.027

मन्त्रयन्तं च कस्मिंश्चिन् मन्त्रिभिश् चोद्धवादिभिः ।
जल-क्रीडा-रतं क्वापि वारमुख्याबलावृतम्

mantrayantaṃ ca kasmiṃścin mantribhiś coddhavādibhiḥ |
jala-krīḍā-rataṃ kvāpi vāramukhyābalāvṛtam

---

10.69.028

कुत्रचिद् द्विज-मुख्येभ्यो ददतं गाः स्व्-अलङ्कृताः ।
इतिहास-पुराणानि शृण्वन्तं मङ्गलानि च

kutracid dvija-mukhyebhyo dadataṃ gāḥ sv-alaṅkṛtāḥ |
itihāsa-purāṇāni śṛṇvantaṃ maṅgalāni ca

---

10.69.029

हसन्तं हास-कथया कदाचित् प्रियया गृहे ।
क्वापि धर्मं सेवमानम् अर्थ-कामौ च कुत्रचित्

hasantaṃ hāsa-kathayā kadācit priyayā gṛhe |
kvāpi dharmaṃ sevamānam artha-kāmau ca kutracit

---

10.69.030

ध्यायन्तम् एकम् आसीनं पुरुषं प्रकृतेः परम् ।
शुश्रूषन्तं गुरून् क्वापि कामैर् भोगैः सपर्यया

dhyāyantam ekam āsīnaṃ puruṣaṃ prakṛteḥ param |
śuśrūṣantaṃ gurūn kvāpi kāmair bhogaiḥ saparyayā

---

10.69.031

कुर्वन्तं विग्रहं कैश्चित् सन्धिं चान्यत्र केशवम् ।
कुत्रापि सह रामेण चिन्तयन्तं सतां शिवम्

kurvantaṃ vigrahaṃ kaiścit sandhiṃ cānyatra keśavam |
kutrāpi saha rāmeṇa cintayantaṃ satāṃ śivam

---

10.69.032

पुत्राणां दुहितॄणां च काले विध्य्-उपयापनम् ।
दारैर् वरैस् तत्-सदृशैः कल्पयन्तं विभूतिभिः

putrāṇāṃ duhitṝṇāṃ ca kāle vidhy-upayāpanam |
dārair varais tat-sadṛśaiḥ kalpayantaṃ vibhūtibhiḥ

---

10.69.033

प्रस्थापनोपनयनैर् अपत्यानां महोत्सवान् ।
वीक्ष्य योगेश्वरेशस्य येषां लोका विसिस्मिरे

prasthāpanopanayanair apatyānāṃ mahotsavān |
vīkṣya yogeśvareśasya yeṣāṃ lokā visismire

---

10.69.034

यजन्तं सकलान् देवान् क्वापि क्रतुभिर् ऊर्जितैः ।
पूर्तयन्तं क्वचिद् धर्मं कूर्पाराम-मठादिभिः

yajantaṃ sakalān devān kvāpi kratubhir ūrjitaiḥ |
pūrtayantaṃ kvacid dharmaṃ kūrpārāma-maṭhādibhiḥ

---

10.69.035

चरन्तं मृगयां क्वापि हयम् आरुह्य सैन्धवम् ।
घ्नन्तं तत्र पशून् मेध्यान् परीतं यदु-पुङ्गवैः

carantaṃ mṛgayāṃ kvāpi hayam āruhya saindhavam |
ghnantaṃ tatra paśūn medhyān parītaṃ yadu-puṅgavaiḥ

---

10.69.036

अव्यक्त-लिन्गं प्रकृतिष्व् अन्तः-पुर-गृहादिषु ।
क्वचिच् चरन्तं योगेशं तत्-तद्-भाव-बुभुत्सया

avyakta-lingaṃ prakṛtiṣv antaḥ-pura-gṛhādiṣu |
kvacic carantaṃ yogeśaṃ tat-tad-bhāva-bubhutsayā

---

10.69.037

अथोवाच हृषीकेशं नारदः प्रहसन्न् इव ।
योग-मायोदयं वीक्ष्य मानुषीम् ईयुषो गतिम्

athovāca hṛṣīkeśaṃ nāradaḥ prahasann iva |
yoga-māyodayaṃ vīkṣya mānuṣīm īyuṣo gatim

---

10.69.038

विदाम योग-मायास् ते दुर्दर्शा अपि मायिनाम् ।
योगेश्वरात्मन् निर्भाता भवत्-पाद-निषेवया

vidāma yoga-māyās te durdarśā api māyinām |
yogeśvarātman nirbhātā bhavat-pāda-niṣevayā

---

10.69.039

अनुजानीहि मां देव लोकांस् ते यशसाप्लुतान् ।
पर्यटामि तवोद्गायन् लीला भुवन-पावनीः

anujānīhi māṃ deva lokāṃs te yaśasāplutān |
paryaṭāmi tavodgāyan līlā bhuvana-pāvanīḥ

---

10.69.040

0 श्री-भगवान् उवाच ब्रह्मन् धन्नस्य वक्ताहं कर्ता तद्-अनुमोदिता ।
तच् छिक्षयन् लोकम् इमम् आस्थितः पुत्र मा खिदः

0 śrī-bhagavān uvāca brahman dhannasya vaktāhaṃ kartā tad-anumoditā |
tac chikṣayan lokam imam āsthitaḥ putra mā khidaḥ

---

10.69.041

0 श्री-शुक उवाच इत्य् आचरन्तं सद्-धर्मान् पावनान् गृह-मेधिनाम् ।
तम् एव सर्व-गेहेषु सन्तम् एकं ददर्श ह

0 śrī-śuka uvāca ity ācarantaṃ sad-dharmān pāvanān gṛha-medhinām |
tam eva sarva-geheṣu santam ekaṃ dadarśa ha

---

10.69.042

कृष्णस्यानन्त-वीर्यस्य योग-माया-महोदयम् ।
मुहुर् दृष्ट्वा ऋषिर् अभूद् विस्मितो जात-कौतुकः

kṛṣṇasyānanta-vīryasya yoga-māyā-mahodayam |
muhur dṛṣṭvā ṛṣir abhūd vismito jāta-kautukaḥ

---

10.69.043

इत्य् अर्थ-काम-धर्मेषु कृष्णेन श्रद्धितात्मना ।
सम्यक् सभाजितः प्रीतस् तम् एवानुस्मरन् ययौ

ity artha-kāma-dharmeṣu kṛṣṇena śraddhitātmanā |
samyak sabhājitaḥ prītas tam evānusmaran yayau

---

10.69.044

एवं मनुष्य-पदवीम् अनुवर्तमानो नारायणो ऽखिल-भवाय गृहीत-शक्तिः ।
रेमे ऽण्ग षोडश-सहस्र-वराङ्गनानां स-व्रीड-सौहृद-निरीक्षण-हास-जुष्टः

evaṃ manuṣya-padavīm anuvartamāno nārāyaṇo 'khila-bhavāya gṛhīta-śaktiḥ |
reme 'ṇga ṣoḍaśa-sahasra-varāṅganānāṃ sa-vrīḍa-sauhṛda-nirīkṣaṇa-hāsa-juṣṭaḥ

---

10.69.045

यानीह विश्व-विलयोद्भव-वृत्ति-हेतुः $ कर्माण्य् अनन्य-विषयाणि हरीश् चकार &अम्प्;यस् त्व् अङ्ग गायति शृणोत्य् अनुमोदते वा % भक्तिर् भवेद् भगवति ह्य् अपवर्ग-मार्गे

yānīha viśva-vilayodbhava-vṛtti-hetuḥ $ karmāṇy ananya-viṣayāṇi harīś cakāra &yas tv aṅga gāyati śṛṇoty anumodate vā % bhaktir bhaved bhagavati hy apavarga-mārge

10.70.001

---

---

10.70.001

0 श्री-शुक उवाच अथोषस्य् उपवृत्तायां कुक्कुटान् कूजतो ऽशपन् ।
गृहीत-कण्ठ्यः पतिभिर् माधव्यो विरहातुराः

0 śrī-śuka uvāca athoṣasy upavṛttāyāṃ kukkuṭān kūjato 'śapan |
gṛhīta-kaṇṭhyaḥ patibhir mādhavyo virahāturāḥ

---

10.70.002

वयांस्य् अरोरुवन् कृष्णं बोधयन्तीव वन्दिनः ।
गायत्स्व् अलिष्व् अनिद्राणि मन्दार-वन-वायुभिः

vayāṃsy aroruvan kṛṣṇaṃ bodhayantīva vandinaḥ |
gāyatsv aliṣv anidrāṇi mandāra-vana-vāyubhiḥ

---

10.70.003

मुहूर्तं तं तु वैदर्भी नामृष्यद् अति-शोभनम् ।
परिरम्भण-विश्लेषात् प्रिय-बाह्व्-अन्तरं गता

muhūrtaṃ taṃ tu vaidarbhī nāmṛṣyad ati-śobhanam |
parirambhaṇa-viśleṣāt priya-bāhv-antaraṃ gatā

---

10.70.004

ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय वार्य् उपस्पृश्य माधवः ।
दध्यौ प्रसन्न-करण आत्मानं तमसः परम्

brāhme muhūrta utthāya vāry upaspṛśya mādhavaḥ |
dadhyau prasanna-karaṇa ātmānaṃ tamasaḥ param

---

10.70.005

एकं स्वयं-ज्योतिर् अनन्यम् अव्ययं स्व-संस्थया नित्य-निरस्त-कल्मषम् ।
ब्रह्माख्यम् अस्योद्भव-नाश-हेतुभिः स्व-शक्तिभिर् लक्षित-भाव-निर्वृतिम्

ekaṃ svayaṃ-jyotir ananyam avyayaṃ sva-saṃsthayā nitya-nirasta-kalmaṣam |
brahmākhyam asyodbhava-nāśa-hetubhiḥ sva-śaktibhir lakṣita-bhāva-nirvṛtim

---

10.70.006

अथाप्लुतो ऽम्भस्य् अमले यथा-विधि $ क्रिया-कलापं परिधाय वाससी &अम्प्;चकार सन्ध्योपगमादि सत्तमो % हुतानलो ब्रह्म जजाप वाग्-यतः

athāpluto 'mbhasy amale yathā-vidhi $ kriyā-kalāpaṃ paridhāya vāsasī &cakāra sandhyopagamādi sattamo % hutānalo brahma jajāpa vāg-yataḥ

---

10.70.007

• ॥
  उपस्थायार्कम् उद्यन्तं तर्पयित्वात्मनः कलाः ।
  देवान् ऋषीन् पितॄन् वृद्धान् विप्रान् अभ्यर्च्य चात्मवान्

** // upasthāyārkam udyantaṃ tarpayitvātmanaḥ kalāḥ |*
devān ṛṣīn pitṝn vṛddhān viprān abhyarcya cātmavān

---

10.70.008

धेनूनां रुक्म-शृङ्गीनां साध्वीनां मौक्तिक-स्रजाम् ।
पयस्विनीनां गृष्टीनां स-वत्सानां सु-वाससाम्

dhenūnāṃ rukma-śṛṅgīnāṃ sādhvīnāṃ mauktika-srajām |
payasvinīnāṃ gṛṣṭīnāṃ sa-vatsānāṃ su-vāsasām

---

10.70.009

ददौ रूप्य-खुराग्राणां क्षौमाजिन-तिलैः सह ।
अलङ्कृतेभ्यो विप्रेभ्यो बद्वं बद्वं दिने दिने

dadau rūpya-khurāgrāṇāṃ kṣaumājina-tilaiḥ saha |
alaṅkṛtebhyo viprebhyo badvaṃ badvaṃ dine dine

---

10.70.010

गो-विप्र-देवता-वृद्ध- गुरून् भूतानि सर्वशः ।
नमस्कृत्यात्म-सम्भूतीर् मङ्गलानि समस्पृशत्

go-vipra-devatā-vṛddha- gurūn bhūtāni sarvaśaḥ |
namaskṛtyātma-sambhūtīr maṅgalāni samaspṛśat

---

10.70.011

आत्मानं भूषयाम् आस नर-लोक-विभूषणम् ।
वासोभिर् भूषणैः स्वीयैर् दिव्य-स्रग्-अनुलेपनैः

ātmānaṃ bhūṣayām āsa nara-loka-vibhūṣaṇam |
vāsobhir bhūṣaṇaiḥ svīyair divya-srag-anulepanaiḥ

---

10.70.012

अवेक्ष्याज्यं तथादर्शं गो-वृष-द्विज-देवताः ।
कामांश् च सर्व-वर्णानां पौरान्तः-पुर-चारिणाम् ।
प्रदाप्य प्रकृतीः कामैः प्रतोष्य प्रत्यनन्दत

avekṣyājyaṃ tathādarśaṃ go-vṛṣa-dvija-devatāḥ |
kāmāṃś ca sarva-varṇānāṃ paurāntaḥ-pura-cāriṇām |
pradāpya prakṛtīḥ kāmaiḥ pratoṣya pratyanandata

---

10.70.013

संविभज्याग्रतो विप्रान् स्रक्-ताम्बूलानुलेपनैः ।
सुहृदः प्रकृतीर् दारान् उपायुङ्क्त ततः स्वयम्

saṃvibhajyāgrato viprān srak-tāmbūlānulepanaiḥ |
suhṛdaḥ prakṛtīr dārān upāyuṅkta tataḥ svayam

---

10.70.014

तावत् सूत उपानीय स्यन्दनं परमाद्भुतम् ।
सुग्रीवाद्यैर् हयैर् युक्तं प्रणम्यावस्थितो ऽग्रतः

tāvat sūta upānīya syandanaṃ paramādbhutam |
sugrīvādyair hayair yuktaṃ praṇamyāvasthito 'grataḥ

---

10.70.015

गृहीत्वा पाणिना पाणी सारथेस् तम् अथारुहत् ।
सात्यक्य्-उद्धव-संयुक्तः पूर्वाद्रिम् इव भास्करः

gṛhītvā pāṇinā pāṇī sārathes tam athāruhat |
sātyaky-uddhava-saṃyuktaḥ pūrvādrim iva bhāskaraḥ

---

10.70.016

ईक्षितो ऽन्तः-पुर-स्त्रीणां स-व्रीड-प्रेम-वीक्षितैः ।
कृच्छ्राद् विसृष्टो निरगाज् जात-हासो हरन् मनः

īkṣito 'ntaḥ-pura-strīṇāṃ sa-vrīḍa-prema-vīkṣitaiḥ |
kṛcchrād visṛṣṭo niragāj jāta-hāso haran manaḥ

---

10.70.017

सुधर्माख्यां सभां सर्वैर् वृष्णिभिः परिवारितः ।
प्राविशद् यन्-निविष्टानां न सन्त्य् अङ्ग षड् ऊर्मयः

sudharmākhyāṃ sabhāṃ sarvair vṛṣṇibhiḥ parivāritaḥ |
prāviśad yan-niviṣṭānāṃ na santy aṅga ṣaḍ ūrmayaḥ

---

10.70.018

तत्रोपविस्तः परमासने विभुर् बभौ स्व-भासा ककुभो ऽवभासयन् ।
वृतो नृ-सिंहैर् यदुभिर् यदूत्तमो यथोडु-राजो दिवि तारका-गणैः

tatropavistaḥ paramāsane vibhur babhau sva-bhāsā kakubho 'vabhāsayan |
vṛto nṛ-siṃhair yadubhir yadūttamo yathoḍu-rājo divi tārakā-gaṇaiḥ

---

10.70.019

तत्रोपमन्त्रिणो राजन् नाना-हास्य-रसैर् विभुम् ।
उपतस्थुर् नटाचार्या नर्तक्यस् ताण्डवैः पृथक्

tatropamantriṇo rājan nānā-hāsya-rasair vibhum |
upatasthur naṭācāryā nartakyas tāṇḍavaiḥ pṛthak

---

10.70.020

मृदङ्ग-वीणा-मुरज- वेणु-ताल-दर-स्वनैः ।
ननृतुर् जगुस् तुष्टुवुश् च सूत-मागध-वन्दिनः

mṛdaṅga-vīṇā-muraja- veṇu-tāla-dara-svanaiḥ |
nanṛtur jagus tuṣṭuvuś ca sūta-māgadha-vandinaḥ

---

10.70.021

तत्राहुर् ब्राह्मणाः केचिद् आसीना ब्रह्म-वादिनः ।
पूर्वेषां पुण्य-यशसां राज्ञां चाकथयन् कथाः

tatrāhur brāhmaṇāḥ kecid āsīnā brahma-vādinaḥ |
pūrveṣāṃ puṇya-yaśasāṃ rājñāṃ cākathayan kathāḥ

---

10.70.022

तत्रैकः पुरुषो राजन्न् आगतो ऽपूर्व-दर्शनः ।
विज्ञापितो भगवते प्रतीहारैः प्रवेशितः

tatraikaḥ puruṣo rājann āgato 'pūrva-darśanaḥ |
vijñāpito bhagavate pratīhāraiḥ praveśitaḥ

---

10.70.023

स नमस्कृत्य कृष्णाय परेशाय कृताञ्जलिः ।
राज्ञाम् आवेदयद् दुःखं जरासन्ध-निरोध-जम्

sa namaskṛtya kṛṣṇāya pareśāya kṛtāñjaliḥ |
rājñām āvedayad duḥkhaṃ jarāsandha-nirodha-jam

---

10.70.024

ये च दिग्-विजये तस्य सन्नतिं न ययुर् नृपाः ।
प्रसह्य रुद्धास् तेनासन्न् अयुते द्वे गिरिव्रजे

ye ca dig-vijaye tasya sannatiṃ na yayur nṛpāḥ |
prasahya ruddhās tenāsann ayute dve girivraje

---

10.70.025

0 राजान ऊचुः कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् प्रपन्न-भय-भञ्जन ।
वयं त्वां शरणं यामो भव-भीताः पृथग्-धियः

0 rājāna ūcuḥ kṛṣṇa kṛṣṇāprameyātman prapanna-bhaya-bhañjana |
vayaṃ tvāṃ śaraṇaṃ yāmo bhava-bhītāḥ pṛthag-dhiyaḥ

---

10.70.026

लोको विकर्म-निरतः कुशले प्रमत्तः $ कर्मण्य् अयं त्वद्-उदिते भवद्-अर्चने स्वे &अम्प्;यस् तावद् अस्य बलवान् इह जीविताशां % सद्यश् छिनत्त्य् अनिमिषाय नमो ऽस्तु तस्मै

loko vikarma-nirataḥ kuśale pramattaḥ $ karmaṇy ayaṃ tvad-udite bhavad-arcane sve &yas tāvad asya balavān iha jīvitāśāṃ % sadyaś chinatty animiṣāya namo 'stu tasmai

---

10.70.027

• //लोके भवाञ् जगद्-इनः कलयावतीर्णः $ सद्-रक्षणाय खल-निग्रहणाय चान्यः &लोके भवाञ् जगद्-इनः कलयावतीर्णः $ सद्-रक्षणाय खल-निग्रहणाय चान्यः &कश्चित् त्वदीयम् अतियाति निदेशम् ईश % किं वा जनः स्व-कृतम् ऋच्छति तन् न विद्मः

** //loke bhavāñ jagad-inaḥ kalayāvatīrṇaḥ $ sad-rakṣaṇāya khala-nigrahaṇāya cānyaḥ &loke bhavāñ jagad-inaḥ kalayāvatīrṇaḥ $ sad-rakṣaṇāya khala-nigrahaṇāya cānyaḥ &kaścit tvadīyam atiyāti nideśam īśa % kiṃ vā janaḥ sva-kṛtam ṛcchati tan na vidmaḥ*

---

10.70.028

• //स्वप्नायितं नृप-सुखं पर-तन्त्रम् ईश $ शश्वद्-भयेन मृतकेन धुरं वहामः &स्वप्नायितं नृप-सुखं पर-तन्त्रम् ईश $ शश्वद्-भयेन मृतकेन धुरं वहामः &हित्वा तद् आत्मनि सुखं त्वद्-अनीह-लभ्यं % क्लिश्यामहे ऽति-कृपणास् तव माययेह

** //svapnāyitaṃ nṛpa-sukhaṃ para-tantram īśa $ śaśvad-bhayena mṛtakena dhuraṃ vahāmaḥ &svapnāyitaṃ nṛpa-sukhaṃ para-tantram īśa $ śaśvad-bhayena mṛtakena dhuraṃ vahāmaḥ &hitvā tad ātmani sukhaṃ tvad-anīha-labhyaṃ % kliśyāmahe 'ti-kṛpaṇās tava māyayeha*

---

10.70.029

• //तन् नो भवान् प्रणत-शोक-हराङ्घ्रि-युग्मो $ बद्धान् वियुङ्क्ष्व मगधाह्वय-कर्म-पाशात् &तन् नो भवान् प्रणत-शोक-हराङ्घ्रि-युग्मो $ बद्धान् वियुङ्क्ष्व मगधाह्वय-कर्म-पाशात् &यो भू-भुजो ऽयुत-मतङ्गज-वीर्यम् एको % बिभ्रद् रुरोध भवने मृग-राड् इवावीः

** //tan no bhavān praṇata-śoka-harāṅghri-yugmo $ baddhān viyuṅkṣva magadhāhvaya-karma-pāśāt &tan no bhavān praṇata-śoka-harāṅghri-yugmo $ baddhān viyuṅkṣva magadhāhvaya-karma-pāśāt &yo bhū-bhujo 'yuta-mataṅgaja-vīryam eko % bibhrad rurodha bhavane mṛga-rāḍ ivāvīḥ*

---

10.70.030

• //यो वै त्वया द्वि-नव-कृत्व उदात्त-चक्र $ भग्नो मृधे खलु भवन्तम् अनन्त-वीर्यम् &यो वै त्वया द्वि-नव-कृत्व उदात्त-चक्र $ भग्नो मृधे खलु भवन्तम् अनन्त-वीर्यम् &जित्वा नृ-लोक-निरतं सकृद् ऊढ-दर्पो % युष्मत्-प्रजा रुजति नो ऽजित तद् विधेहि

** //yo vai tvayā dvi-nava-kṛtva udātta-cakra $ bhagno mṛdhe khalu bhavantam ananta-vīryam &yo vai tvayā dvi-nava-kṛtva udātta-cakra $ bhagno mṛdhe khalu bhavantam ananta-vīryam &jitvā nṛ-loka-nirataṃ sakṛd ūḍha-darpo % yuṣmat-prajā rujati no 'jita tad vidhehi*

---

10.70.031

---

---

10.70.031

0 दूत उवाच इति मागध-संरुद्धा भवद्-दर्शन-कङ्क्षिणः ।
प्रपन्नाः पाद-मूलं ते दीनानां शं विधीयताम्

0 dūta uvāca iti māgadha-saṃruddhā bhavad-darśana-kaṅkṣiṇaḥ |
prapannāḥ pāda-mūlaṃ te dīnānāṃ śaṃ vidhīyatām

---

10.70.032

0 श्री-शुक उवाच राज-दूते ब्रुवत्य् एवं देवर्षिः परम-द्युतिः ।
बिभ्रत् पिङ्ग-जटा-भारं प्रादुरासीद् यथा रविः

0 śrī-śuka uvāca rāja-dūte bruvaty evaṃ devarṣiḥ parama-dyutiḥ |
bibhrat piṅga-jaṭā-bhāraṃ prādurāsīd yathā raviḥ

---

10.70.033

तं दृष्ट्वा भगवान् कृष्णः सर्व-लोकेश्वरेश्वरः ।
ववन्द उत्थितः शीर्ष्णा स-सभ्यः सानुगो मुदा

taṃ dṛṣṭvā bhagavān kṛṣṇaḥ sarva-lokeśvareśvaraḥ |
vavanda utthitaḥ śīrṣṇā sa-sabhyaḥ sānugo mudā

---

10.70.034

सभाजयित्वा विधि-वत् कृतासन-परिग्रहम् ।
बभाषे सुनृतैर् वाक्यैः श्रद्धया तर्पयन् मुनिम्

sabhājayitvā vidhi-vat kṛtāsana-parigraham |
babhāṣe sunṛtair vākyaiḥ śraddhayā tarpayan munim

---

10.70.035

अपि स्विद् अद्य लोकानां त्रयाणाम् अकुतो-भयम् ।
ननु भूयान् भगवतो लोकान् पर्यटतो गुणः

api svid adya lokānāṃ trayāṇām akuto-bhayam |
nanu bhūyān bhagavato lokān paryaṭato guṇaḥ

---

10.70.036

न हि ते ऽविदितं किञ्चिल् लोकेष्व् ईश्वर-कर्तृषु ।
अथ पृच्छामहे युष्मान् पाण्डवानां चिकीर्षितम्

na hi te 'viditaṃ kiñcil lokeṣv īśvara-kartṛṣu |
atha pṛcchāmahe yuṣmān pāṇḍavānāṃ cikīrṣitam

---

10.70.037

0 श्री-नारद उवाच दृष्टा माया ते बहुशो दुरत्यया माया विभो विश्व-सृजश् च मायिनः ।
भूतेषु भूमंश् चरतः स्व-शक्तिभिर् वह्नेर् इव च्छन्न-रुचो न मे ऽद्भुतम्

0 śrī-nārada uvāca dṛṣṭā māyā te bahuśo duratyayā māyā vibho viśva-sṛjaś ca māyinaḥ |
bhūteṣu bhūmaṃś carataḥ sva-śaktibhir vahner iva cchanna-ruco na me 'dbhutam

---

10.70.038

तवेहितं को ऽर्हति साधु वेदितुं स्व-माययेदं सृजतो नियच्छतः ।
यद् विद्यमानात्मतयावभासते तस्मै नमस् ते स्व-विलक्षणात्मने

tavehitaṃ ko 'rhati sādhu vedituṃ sva-māyayedaṃ sṛjato niyacchataḥ |
yad vidyamānātmatayāvabhāsate tasmai namas te sva-vilakṣaṇātmane

---

10.70.039

जीवस्य यः संसरतो विमोक्षणं न जानतो ऽनर्थ-वहाच् छरीरतः ।
लीलावतारैः स्व-यशः प्रदीपकं प्राज्वालयत् त्वा तम् अहं प्रपद्ये

jīvasya yaḥ saṃsarato vimokṣaṇaṃ na jānato 'nartha-vahāc charīrataḥ |
līlāvatāraiḥ sva-yaśaḥ pradīpakaṃ prājvālayat tvā tam ahaṃ prapadye

---

10.70.040

अथाप्य् आश्रावये ब्रह्म नर-लोक-विडम्बनम् ।
राज्ञः पैतृ-ष्वस्रेयस्य भक्तस्य च चिकीर्षितम्

athāpy āśrāvaye brahma nara-loka-viḍambanam |
rājñaḥ paitṛ-ṣvasreyasya bhaktasya ca cikīrṣitam

---

10.70.041

यक्ष्यति त्वां मखेन्द्रेण राजसूयेन पाण्डवः ।
पारमेष्ठ्य-कामो नृपतिस् तद् भवान् अनुमोदताम्

yakṣyati tvāṃ makhendreṇa rājasūyena pāṇḍavaḥ |
pārameṣṭhya-kāmo nṛpatis tad bhavān anumodatām

---

10.70.042

तस्मिन् देव क्रतु-वरे भवन्तं वै सुरादयः ।
दिदृक्षवः समेष्यन्ति राजानश् च यशस्विनः

tasmin deva kratu-vare bhavantaṃ vai surādayaḥ |
didṛkṣavaḥ sameṣyanti rājānaś ca yaśasvinaḥ

---

10.70.043

श्रवणात् कीर्तनाद् ध्यानात् पूयन्ते ऽन्ते-वसायिनः ।
तव ब्रह्म-मयस्येश किम् उतेक्षाभिमर्शिनः

śravaṇāt kīrtanād dhyānāt pūyante 'nte-vasāyinaḥ |
tava brahma-mayasyeśa kim utekṣābhimarśinaḥ

---

10.70.044

यस्यामलं दिवि यशः प्रथितं रसायां $ भूमौ च ते भुवन-मङ्गल दिग्-वितानम् &अम्प्;मन्दाकिनीति दिवि भोगवतीति चाधो % गङ्गेति चेह चरणाम्बु पुनाति विश्वम्

yasyāmalaṃ divi yaśaḥ prathitaṃ rasāyāṃ $ bhūmau ca te bhuvana-maṅgala dig-vitānam &mandākinīti divi bhogavatīti cādho % gaṅgeti ceha caraṇāmbu punāti viśvam

---

10.70.045

---

---

10.70.045

0 श्री-शुक उवाच तत्र तेष्व् आत्म-पक्षेष्व् अ- गृणत्सु विजिगीषया ।
वाचः पेशैः स्मयन् भृत्यम् उद्धवं प्राह केशवः

0 śrī-śuka uvāca tatra teṣv ātma-pakṣeṣv a- gṛṇatsu vijigīṣayā |
vācaḥ peśaiḥ smayan bhṛtyam uddhavaṃ prāha keśavaḥ

---

10.70.046

0 श्री-भगवान् उवाच त्वं हि नः परमं चक्षुः सुहृन् मन्त्रार्थ-तत्त्व-वित् ।
अथात्र ब्रूह्य् अनुष्ठेयं श्रद्दध्मः करवाम तत्

0 śrī-bhagavān uvāca tvaṃ hi naḥ paramaṃ cakṣuḥ suhṛn mantrārtha-tattva-vit |
athātra brūhy anuṣṭheyaṃ śraddadhmaḥ karavāma tat

---

10.70.047

इत्य् उपामन्त्रितो भर्त्रा सर्व-ज्ञेनापि मुग्ध-वत् ।
निदेशं शिरसाधाय उद्धवः प्रत्यभाषत

ity upāmantrito bhartrā sarva-jñenāpi mugdha-vat |
nideśaṃ śirasādhāya uddhavaḥ pratyabhāṣata

10.71.001

0 श्री-शुक उवाच इत्य् उदीरितम् आकर्ण्य देवऋषेर् उद्धवो ऽब्रवीत् ।
सभ्यानां मतम् आज्ञाय कृष्णस्य च महा-मतिः

0 śrī-śuka uvāca ity udīritam ākarṇya devaṛṣer uddhavo 'bravīt |
sabhyānāṃ matam ājñāya kṛṣṇasya ca mahā-matiḥ

---

10.71.002

0 श्री-उद्धव उवाच यद् उक्तम् ऋषिना देव साचिव्यं यक्ष्यतस् त्वया ।
कार्यं पैतृ-ष्वस्रेयस्य रक्षा च शरणैषिणाम्

0 śrī-uddhava uvāca yad uktam ṛṣinā deva sācivyaṃ yakṣyatas tvayā |
kāryaṃ paitṛ-ṣvasreyasya rakṣā ca śaraṇaiṣiṇām

---

10.71.003

यष्टव्यम् राजसूयेन दिक्-चक्र-जयिना विभो ।
अतो जरा-सुत-जय उभयार्थो मतो मम

yaṣṭavyam rājasūyena dik-cakra-jayinā vibho |
ato jarā-suta-jaya ubhayārtho mato mama

---

10.71.004

अस्माकं च महान् अर्थो ह्य् एतेनैव भविष्यति ।
यशश् च तव गोविन्द राज्ञो बद्धान् विमुञ्चतः

asmākaṃ ca mahān artho hy etenaiva bhaviṣyati |
yaśaś ca tava govinda rājño baddhān vimuñcataḥ

---

10.71.005

स वै दुर्विषहो राजा नागायुत-समो बले ।
बलिनाम् अपि चान्येषां भीमं सम-बलं विना

sa vai durviṣaho rājā nāgāyuta-samo bale |
balinām api cānyeṣāṃ bhīmaṃ sama-balaṃ vinā

---

10.71.006

द्वै-रथे स तु जेतव्यो मा शताक्षौहिणी-युतः ।
ब्राह्मण्यो ऽभ्यर्थितो विप्रैर् न प्रत्याख्याति कर्हिचित्

dvai-rathe sa tu jetavyo mā śatākṣauhiṇī-yutaḥ |
brāhmaṇyo 'bhyarthito viprair na pratyākhyāti karhicit

---

10.71.007

ब्रह्म-वेष-धरो गत्वा तं भिक्षेत वृकोदरः ।
हनिष्यति न सन्देहो द्वै-रथे तव सन्निधौ

brahma-veṣa-dharo gatvā taṃ bhikṣeta vṛkodaraḥ |
haniṣyati na sandeho dvai-rathe tava sannidhau

---

10.71.008

निमित्तं परम् ईशस्य विश्व-सर्ग-निरोधयोः ।
हिरण्यगर्भः शर्वश् च कालस्यारूपिणस् तव

nimittaṃ param īśasya viśva-sarga-nirodhayoḥ |
hiraṇyagarbhaḥ śarvaś ca kālasyārūpiṇas tava

---

10.71.009

गायन्ति ते विशद-कर्म गृहेषु देव्यो $ राज्ञां स्व-शत्रु-वधम् आत्म-विमोक्षणं च &अम्प्;गोप्यश् च कुञ्जर-पतेर् जनकात्मजायाः % पित्रोश् च लब्ध-शरणा मुनयो वयं च

gāyanti te viśada-karma gṛheṣu devyo $ rājñāṃ sva-śatru-vadham ātma-vimokṣaṇaṃ ca &gopyaś ca kuñjara-pater janakātmajāyāḥ % pitroś ca labdha-śaraṇā munayo vayaṃ ca

---

10.71.010

• ॥
  जरासन्ध-वधः कृष्ण भूर्य्-अर्थायोपकल्पते ।
  प्रायः पाक-विपाकेन तव चाभिमतः क्रतुः

** // jarāsandha-vadhaḥ kṛṣṇa bhūry-arthāyopakalpate |*
prāyaḥ pāka-vipākena tava cābhimataḥ kratuḥ

---

10.71.011

0 श्री-शुक उवाच इत्य् उद्धव-वचो राजन् सर्वतो-भद्रम् अच्युतम् ।
देवर्षिर् यदु-वृद्धाश् च कृष्णश् च प्रत्यपूजयन्

0 śrī-śuka uvāca ity uddhava-vaco rājan sarvato-bhadram acyutam |
devarṣir yadu-vṛddhāś ca kṛṣṇaś ca pratyapūjayan

---

10.71.012

अथादिशत् प्रयाणाय भगवान् देवकी-सुतः ।
भृत्यान् दारुक-जैत्रादीन् अनुज्ञाप्य गुरून् विभुः

athādiśat prayāṇāya bhagavān devakī-sutaḥ |
bhṛtyān dāruka-jaitrādīn anujñāpya gurūn vibhuḥ

---

10.71.013

निर्गमय्यावरोधान् स्वान् स-सुतान् स-परिच्छदान् ।
सङ्कर्षणम् अनुज्ञाप्य यदु-राजं च शत्रु-हन् ।
सूतोपनीतं स्व-रथम् आरुहद् गरुड-ध्वजम्

nirgamayyāvarodhān svān sa-sutān sa-paricchadān |
saṅkarṣaṇam anujñāpya yadu-rājaṃ ca śatru-han |
sūtopanītaṃ sva-ratham āruhad garuḍa-dhvajam

---

10.71.014

ततो रथ-द्विप-भट-सादि-नायकैः $ करालया परिवृत आत्म-सेनया &अम्प्;मृदङ्ग-भेर्य्-आनक-शङ्ख-गोमुखैः % प्रघोष-घोषित-ककुभो निरक्रमत्

tato ratha-dvipa-bhaṭa-sādi-nāyakaiḥ $ karālayā parivṛta ātma-senayā &mṛdaṅga-bhery-ānaka-śaṅkha-gomukhaiḥ % praghoṣa-ghoṣita-kakubho nirakramat

---

10.71.015

• ॥
  नृ-वाजि-काञ्चन-शिबिकाभिर् अच्युतं सहात्मजाः पतिम् अनु सु-व्रता ययुः ।
  वराम्बराभरण-विलेपन-स्रजः सु-संवृता नृभिर् असि-चर्म-पाणिभिः

** // nṛ-vāji-kāñcana-śibikābhir acyutaṃ sahātmajāḥ patim anu su-vratā yayuḥ |*
varāmbarābharaṇa-vilepana-srajaḥ su-saṃvṛtā nṛbhir asi-carma-pāṇibhiḥ

---

10.71.016

नरोष्ट्र-गो-महिष-खराश्वतर्य्-अनः $ करेणुभिः परिजन-वार-योषितः &अम्प्;स्व्-अलङ्कृताः कट-कुटि-कम्बलाम्बराद्य्- % उपस्करा ययुर् अधियुज्य सर्वतः

naroṣṭra-go-mahiṣa-kharāśvatary-anaḥ $ kareṇubhiḥ parijana-vāra-yoṣitaḥ &sv-alaṅkṛtāḥ kaṭa-kuṭi-kambalāmbarādy- % upaskarā yayur adhiyujya sarvataḥ

---

10.71.017

• //बलं बृहद्-ध्वज-पट-छत्र-चामरैर् $ वरायुधाभरण-किरीट-वर्मभिः &बलं बृहद्-ध्वज-पट-छत्र-चामरैर् $ वरायुधाभरण-किरीट-वर्मभिः &दिवांशुभिस् तुमुल-रवं बभौ रवेर् % यथार्णवः क्षुभित-तिमिङ्गिलोर्मिभिः

** //balaṃ bṛhad-dhvaja-paṭa-chatra-cāmarair $ varāyudhābharaṇa-kirīṭa-varmabhiḥ &balaṃ bṛhad-dhvaja-paṭa-chatra-cāmarair $ varāyudhābharaṇa-kirīṭa-varmabhiḥ &divāṃśubhis tumula-ravaṃ babhau raver % yathārṇavaḥ kṣubhita-timiṅgilormibhiḥ*

---

10.71.018

• ॥
  अथो मुनिर् यदु-पतिना सभाजितः प्रणम्य तं हृदि विदधद् विहायसा ।
  निशम्य तद्-व्यवसितम् आहृतार्हणो मुकुन्द-सन्दरशन-निर्वृतेन्द्रियः

** // atho munir yadu-patinā sabhājitaḥ praṇamya taṃ hṛdi vidadhad vihāyasā |*
niśamya tad-vyavasitam āhṛtārhaṇo mukunda-sandaraśana-nirvṛtendriyaḥ

---

10.71.019

राज-दूतम् उवाचेदं भगवान् प्रीणयन् गिरा ।
मा भैष्ट दूत भद्रं वो घातयिष्यामि मागधम्

rāja-dūtam uvācedaṃ bhagavān prīṇayan girā |
mā bhaiṣṭa dūta bhadraṃ vo ghātayiṣyāmi māgadham

---

10.71.020

इत्य् उक्तः प्रस्थितो दूतो यथा-वद् अवदन् नृपान् ।
ते ऽपि सन्दर्शनं शौरेः प्रत्यैक्षन् यन् मुमुक्षवः

ity uktaḥ prasthito dūto yathā-vad avadan nṛpān |
te 'pi sandarśanaṃ śaureḥ pratyaikṣan yan mumukṣavaḥ

---

10.71.021

आनर्त-सौवीर-मरूंस् तीर्त्वा विनशनं हरिः ।
गिरीन् नदीर् अतीयाय पुर-ग्राम-व्रजाकरान्

ānarta-sauvīra-marūṃs tīrtvā vinaśanaṃ hariḥ |
girīn nadīr atīyāya pura-grāma-vrajākarān

---

10.71.022

ततो दृषद्वतीं तीर्त्वा मुकुन्दो ऽथ सरस्वतीम् ।
पञ्चालान् अथ मत्स्यांश् च शक्र-प्रस्थम् अथागमत्

tato dṛṣadvatīṃ tīrtvā mukundo 'tha sarasvatīm |
pañcālān atha matsyāṃś ca śakra-prastham athāgamat

---

10.71.023

तम् उपागतम् आकर्ण्य प्रीतो दुर्दर्शनं नृनाम् ।
अजात-शत्रुर् निरगात् सोपध्यायः सुहृद्-वृतः

tam upāgatam ākarṇya prīto durdarśanaṃ nṛnām |
ajāta-śatrur niragāt sopadhyāyaḥ suhṛd-vṛtaḥ

---

10.71.024

गीत-वादित्र-घोषेण ब्रह्म-घोषेण भूयसा ।
अभ्ययात् स हृषीकेशं प्राणाः प्राणम् इवादृतः

gīta-vāditra-ghoṣeṇa brahma-ghoṣeṇa bhūyasā |
abhyayāt sa hṛṣīkeśaṃ prāṇāḥ prāṇam ivādṛtaḥ

---

10.71.025

दृष्ट्वा विक्लिन्न-हृदयः कृष्णं स्नेहेन पाण्डवः ।
चिराद् दृष्टं प्रियतमं सस्वजे ऽथ पुनः पुनः

dṛṣṭvā viklinna-hṛdayaḥ kṛṣṇaṃ snehena pāṇḍavaḥ |
cirād dṛṣṭaṃ priyatamaṃ sasvaje 'tha punaḥ punaḥ

---

10.71.026

दोर्भ्यां परिष्वज्य रमामलालयं मुकुन्द-गात्रं नृ-पतिर् हताशुभः ।
लेभे परां निर्वृतिम् अश्रु-लोचनो हृष्यत्-तनुर् विस्मृत-लोक-विभ्रमः

dorbhyāṃ pariṣvajya ramāmalālayaṃ mukunda-gātraṃ nṛ-patir hatāśubhaḥ |
lebhe parāṃ nirvṛtim aśru-locano hṛṣyat-tanur vismṛta-loka-vibhramaḥ

---

10.71.027

तं मातुलेयं परिरभ्य निर्वृतो भीमः स्मयन् प्रेम-जलाकुलेन्द्रियः ।
यमौ किरीटी च सुहृत्तमं मुदा प्रवृद्ध-बाष्पाः परिरेभिरे ऽच्युतम्

taṃ mātuleyaṃ parirabhya nirvṛto bhīmaḥ smayan prema-jalākulendriyaḥ |
yamau kirīṭī ca suhṛttamaṃ mudā pravṛddha-bāṣpāḥ parirebhire 'cyutam

---

10.71.028

अर्जुनेन परिष्वक्तो यमाभ्याम् अभिवादितः ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य वृद्धेभ्यश् च यथार्हतः ।
मानिनो मानयाम् आस कुरु-सृञ्जय-कैकयान्

arjunena pariṣvakto yamābhyām abhivāditaḥ |
brāhmaṇebhyo namaskṛtya vṛddhebhyaś ca yathārhataḥ |
mānino mānayām āsa kuru-sṛñjaya-kaikayān

---

10.71.029

सूत-मागध-गन्धर्वा वन्दिनश् चोपमन्त्रिणः ।
मृदङ्ग-शङ्ख-पटह वीणा-पणव-गोमुखैः ।
ब्राह्मणाश् चारविन्दाक्षं तुष्टुवुर् ननृतुर् जगुः

sūta-māgadha-gandharvā vandinaś copamantriṇaḥ |
mṛdaṅga-śaṅkha-paṭaha vīṇā-paṇava-gomukhaiḥ |
brāhmaṇāś cāravindākṣaṃ tuṣṭuvur nanṛtur jaguḥ

---

10.71.030

एवं सुहृद्भिः पर्यस्तः पुण्य-श्लोक-शिखामणिः ।
संस्तूयमानो भगवान् विवेशालङ्कृतं पुरम्

evaṃ suhṛdbhiḥ paryastaḥ puṇya-śloka-śikhāmaṇiḥ |
saṃstūyamāno bhagavān viveśālaṅkṛtaṃ puram

---

10.71.031

संसिक्त-वर्त्म करिणां मद-गन्ध-तोयैश् $ चित्र-ध्वजैः कनक-तोरण-पूर्ण-कुम्भैः &अम्प्;मृष्टात्मभिर् नव-दुकूल-विभूषण-स्रग्- % गन्धैर् नृभिर् युवतिभिश् च विराजमानम्

saṃsikta-vartma kariṇāṃ mada-gandha-toyaiś $ citra-dhvajaiḥ kanaka-toraṇa-pūrṇa-kumbhaiḥ &mṛṣṭātmabhir nava-dukūla-vibhūṣaṇa-srag- % gandhair nṛbhir yuvatibhiś ca virājamānam

---

10.71.032

• //उद्दीप्त-दीप-बलिभिः प्रति-सद्म जाल $ निर्यात-धूप-रुचिरं विलसत्-पताकम् &उद्दीप्त-दीप-बलिभिः प्रति-सद्म जाल $ निर्यात-धूप-रुचिरं विलसत्-पताकम् &मूर्धन्य-हेम-कलशै रजतोरु-शृङ्गैर् % जुष्टं ददर्श भवनैः कुरु-राज-धाम

** //uddīpta-dīpa-balibhiḥ prati-sadma jāla $ niryāta-dhūpa-ruciraṃ vilasat-patākam &uddīpta-dīpa-balibhiḥ prati-sadma jāla $ niryāta-dhūpa-ruciraṃ vilasat-patākam &mūrdhanya-hema-kalaśai rajatoru-śṛṅgair % juṣṭaṃ dadarśa bhavanaiḥ kuru-rāja-dhāma*

---

10.71.033

• //प्राप्तं निशम्य नर-लोचन-पान-पात्रम् $ औत्सुक्य-विश्लथित-केश-दुकूल-बन्धाः &प्राप्तं निशम्य नर-लोचन-पान-पात्रम् $ औत्सुक्य-विश्लथित-केश-दुकूल-बन्धाः &सद्यो विसृज्य गृह-कर्म पतींश् च तल्पे % द्रष्टुं ययुर् युवतयः स्म नरेन्द्र-मार्गे

** //prāptaṃ niśamya nara-locana-pāna-pātram $ autsukya-viślathita-keśa-dukūla-bandhāḥ &prāptaṃ niśamya nara-locana-pāna-pātram $ autsukya-viślathita-keśa-dukūla-bandhāḥ &sadyo visṛjya gṛha-karma patīṃś ca talpe % draṣṭuṃ yayur yuvatayaḥ sma narendra-mārge*

---

10.71.034

• //तस्मिन् सु-सङ्कुल इभाश्व-रथ-द्विपद्भिः $ कृष्णम् स-भार्यम् उपलभ्य गृहाधिरूढाः &तस्मिन् सु-सङ्कुल इभाश्व-रथ-द्विपद्भिः $ कृष्णम् स-भार्यम् उपलभ्य गृहाधिरूढाः &नार्यो विकीर्य कुसुमैर् मनसोपगुह्य % सु-स्वागतं विदधुर् उत्स्मय-वीक्षितेन

** //tasmin su-saṅkula ibhāśva-ratha-dvipadbhiḥ $ kṛṣṇam sa-bhāryam upalabhya gṛhādhirūḍhāḥ &tasmin su-saṅkula ibhāśva-ratha-dvipadbhiḥ $ kṛṣṇam sa-bhāryam upalabhya gṛhādhirūḍhāḥ &nāryo vikīrya kusumair manasopaguhya % su-svāgataṃ vidadhur utsmaya-vīkṣitena*

---

10.71.035

• //ऊचुः स्त्रियः पथि निरीक्ष्य मुकुन्द-पत्नीस् $ तारा यथोडुप-सहाः किम् अकार्य् अमूभिः &ऊचुः स्त्रियः पथि निरीक्ष्य मुकुन्द-पत्नीस् $ तारा यथोडुप-सहाः किम् अकार्य् अमूभिः &यच् चक्षुषां पुरुष-मौलिर् उदार-हास % लीलावलोक-कलयोत्सवम् आतनोति

** //ūcuḥ striyaḥ pathi nirīkṣya mukunda-patnīs $ tārā yathoḍupa-sahāḥ kim akāry amūbhiḥ &ūcuḥ striyaḥ pathi nirīkṣya mukunda-patnīs $ tārā yathoḍupa-sahāḥ kim akāry amūbhiḥ &yac cakṣuṣāṃ puruṣa-maulir udāra-hāsa % līlāvaloka-kalayotsavam ātanoti*

---

10.71.036

• ॥
  तत्र तत्रोपसङ्गम्य पौरा मङ्गल-पाणयः ।
  चक्रुः सपर्यां कृष्णाय श्रेणी-मुख्या हतैनसः

** // tatra tatropasaṅgamya paurā maṅgala-pāṇayaḥ |*
cakruḥ saparyāṃ kṛṣṇāya śreṇī-mukhyā hatainasaḥ

---

10.71.037

अन्तः-पुर-जनैः प्रीत्या मुकुन्दः फुल्ल-लोचनैः ।
स-सम्भ्रमैर् अभ्युपेतः प्राविशद् राज-मन्दिरम्

antaḥ-pura-janaiḥ prītyā mukundaḥ phulla-locanaiḥ |
sa-sambhramair abhyupetaḥ prāviśad rāja-mandiram

---

10.71.038

पृथा विलोक्य भ्रात्रेयं कृष्णं त्रि-भुवनेश्वरम् ।
प्रीतात्मोत्थाय पर्यङ्कात् स-स्नुषा परिषस्वजे

pṛthā vilokya bhrātreyaṃ kṛṣṇaṃ tri-bhuvaneśvaram |
prītātmotthāya paryaṅkāt sa-snuṣā pariṣasvaje

---

10.71.039

गोविन्दं गृहम् आनीय देव-देवेशम् आदृतः ।
पूजायां नाविदत् कृत्यं प्रमोदोपहतो नृपः

govindaṃ gṛham ānīya deva-deveśam ādṛtaḥ |
pūjāyāṃ nāvidat kṛtyaṃ pramodopahato nṛpaḥ

---

10.71.040

पितृ-स्वसुर् गुरु-स्त्रीणां कृष्णश् चक्रे ऽभिवादनम् ।
स्वयं च कृष्णया राजन् भगिन्या चाभिवन्दितः

pitṛ-svasur guru-strīṇāṃ kṛṣṇaś cakre 'bhivādanam |
svayaṃ ca kṛṣṇayā rājan bhaginyā cābhivanditaḥ

---

10.71.041

श्वशृवा सञ्चोदिता कृष्णा कृष्ण-पत्नीश् च सर्वशः ।
आनर्च रुक्मिणीं सत्यां भद्रां जाम्बवतीं तथा

śvaśṛvā sañcoditā kṛṣṇā kṛṣṇa-patnīś ca sarvaśaḥ |
ānarca rukmiṇīṃ satyāṃ bhadrāṃ jāmbavatīṃ tathā

---

10.71.042

कालिन्दीं मित्रविन्दां च शैब्यां नाग्नजितीं सतीम् ।
अन्याश् चाभ्यागता यास् तु वासः-स्रङ्-मण्डनादिभिः

kālindīṃ mitravindāṃ ca śaibyāṃ nāgnajitīṃ satīm |
anyāś cābhyāgatā yās tu vāsaḥ-sraṅ-maṇḍanādibhiḥ

---

10.71.043

सुखं निवासयाम् आस धर्म-राजो जनार्दनम् ।
स-सैन्यं सानुगामत्यं स-भार्यं च नवं नवम्

sukhaṃ nivāsayām āsa dharma-rājo janārdanam |
sa-sainyaṃ sānugāmatyaṃ sa-bhāryaṃ ca navaṃ navam

---

10.71.044

तर्पयित्वा खाण्डवेन वह्निं फाल्गुन-संयुतः ।
मोचयित्वा मयं येन राज्ञे दिव्या सभा कृता

tarpayitvā khāṇḍavena vahniṃ phālguna-saṃyutaḥ |
mocayitvā mayaṃ yena rājñe divyā sabhā kṛtā

---

10.71.045

उवास कतिचिन् मासान् राज्ञः प्रिय-चिकीर्षया ।
विहरन् रथम् आरुह्य फाल्गुनेन भटैर् वृतः

uvāsa katicin māsān rājñaḥ priya-cikīrṣayā |
viharan ratham āruhya phālgunena bhaṭair vṛtaḥ