1. Bhāvaprakāśa (part 1 of 4)

वाजीकरणाधिकारः

अथ द्विसप्ततितमो वाजीकरणाधिकारः

atha dvisaptatitamo vājīkaraṇādhikāraḥ

यद् द्र व्यं पुरुषं कुर्याद्वाजीव सुरतक्षमम् तद्वाजीकरमाख्यातं मुनिभिर्भिषजां वरैः

yad dra vyaṃ puruṣaṃ kuryādvājīva suratakṣamam tadvājīkaramākhyātaṃ munibhirbhiṣajāṃ varaiḥ

क्लीबः स्यात्सुरताशक्तस्तद्भावः क्लैब्यमुच्यते तच्च सप्तविधं प्रोक्तं निदानं तस्य कथ्यते

klībaḥ syātsuratāśaktastadbhāvaḥ klaibyamucyate tacca saptavidhaṃ proktaṃ nidānaṃ tasya kathyate

तैस्तैर्भावैरहृद्यैस्तु रिरंसोर्मनसि क्षते ध्वजः पतत्यतो नॄणां क्लैब्यं समुपजायते द्वेष्यस्त्रीसम्प्रयोगाच्च क्लैब्यं तन्मानसं स्मृतम्

taistairbhāvairahṛdyaistu riraṃsormanasi kṣate dhvajaḥ patatyato nṝṇāṃ klaibyaṃ samupajāyate dveṣyastrīsamprayogācca klaibyaṃ tanmānasaṃ smṛtam

कटुकाम्लोष्णलवणैरतिमात्रोपसेवितैः पित्ताच्छुक्रक्षयो दृष्टः क्लैब्यं तस्मात्प्रजायते

kaṭukāmloṣṇalavaṇairatimātropasevitaiḥ pittācchukrakṣayo dṛṣṭaḥ klaibyaṃ tasmātprajāyate

अतिव्यवायशीलो यो न च वाजीक्रियारतः ध्वजभङ्गमवाप्नोति स शुक्रक्षयहेतुकम्

ativyavāyaśīlo yo na ca vājīkriyārataḥ dhvajabhaṅgamavāpnoti sa śukrakṣayahetukam

महता मेढ्ररोगेण चतुर्थी क्लीबता भवेत् वीर्यवाहिशिराच्छेदान्मेहनानुन्नतिर्भवेत्

mahatā meḍhrarogeṇa caturthī klībatā bhavet vīryavāhiśirācchedānmehanānunnatirbhavet

बलिनः क्षुब्धमनसो निरोधाद् ब्रह्मचर्यतः षष्ठं क्लैब्यं स्मृतं तत्तु शुक्रस्तम्भनिमित्तकम्

balinaḥ kṣubdhamanaso nirodhād brahmacaryataḥ ṣaṣṭhaṃ klaibyaṃ smṛtaṃ tattu śukrastambhanimittakam

जन्मप्रभृति यत्क्लैब्यं सहजं तद्धि सप्तमम्

janmaprabhṛti yatklaibyaṃ sahajaṃ taddhi saptamam

असाध्यं सहजं क्लैब्यं मर्मच्छेदाच्च यद्भवेत्

asādhyaṃ sahajaṃ klaibyaṃ marmacchedācca yadbhavet

क्लैब्यानामिह साध्यानां कार्यो हेतुविपर्ययः मुख्यं चिकित्सितं यस्मान्निदानपरिवर्जनम्

klaibyānāmiha sādhyānāṃ kāryo hetuviparyayaḥ mukhyaṃ cikitsitaṃ yasmānnidānaparivarjanam

नरो वाजीकरान्योगान्सम्यक्छुद्धो निरामयः सप्तत्यन्तं प्रकुर्वीत वर्षादूर्ध्वं तु षोडशात्

naro vājīkarānyogānsamyakchuddho nirāmayaḥ saptatyantaṃ prakurvīta varṣādūrdhvaṃ tu ṣoḍaśāt

न च वै षोडाशादर्वाक्सप्तत्याः परतो न च आयुष्कामो नरः स्त्रीभिः संयोगं कर्त्तुमर्हति

na ca vai ṣoḍāśādarvāksaptatyāḥ parato na ca āyuṣkāmo naraḥ strībhiḥ saṃyogaṃ karttumarhati

क्षयवृद्ध्युपदंशाद्या रोगाश्चातीव दुर्जयाः अकालमरणञ्च स्याद्भजतः स्त्रियमन्यथा

kṣayavṛddhyupadaṃśādyā rogāścātīva durjayāḥ akālamaraṇañca syādbhajataḥ striyamanyathā

विलासिनामर्थवतां रुपयौवनशालिनाम् नराणां बहुभार्याणां विधिर्वाजीकरो हितः

vilāsināmarthavatāṃ rupayauvanaśālinām narāṇāṃ bahubhāryāṇāṃ vidhirvājīkaro hitaḥ

स्थविराणां रिरंसूनां स्त्रीणां वाल्लभ्यमिच्छताम् योषित्प्रसङ्गात्क्षीणानां क्लीबानामल्परेतसाम्

sthavirāṇāṃ riraṃsūnāṃ strīṇāṃ vāllabhyamicchatām yoṣitprasaṅgātkṣīṇānāṃ klībānāmalparetasām

हिता वाजीकरा योगाः प्रीणयन्ति बलप्रदाः एतेऽपि पुष्टदेहानां सेव्याः कालाद्यपेक्षया

hitā vājīkarā yogāḥ prīṇayanti balapradāḥ ete'pi puṣṭadehānāṃ sevyāḥ kālādyapekṣayā

भोजनानि विचित्राणि पानानि विविधानि च गीतं श्रोत्राभिरामाश्च वाचः स्पर्शसुखस्तथा

bhojanāni vicitrāṇi pānāni vividhāni ca gītaṃ śrotrābhirāmāśca vācaḥ sparśasukhastathā

यामिनी चन्द्र तिलका कामिनी नवयौवना गीतं श्रोत्रमनोज्ञञ्च ताम्बूलं मदिरा स्रजः

yāminī candra tilakā kāminī navayauvanā gītaṃ śrotramanojñañca tāmbūlaṃ madirā srajaḥ

गन्धा मनोज्ञा रूपाणि चित्राण्युपवनानि च मनसश्चाप्रतीघातो वाजीकुर्वन्ति मानवम्

gandhā manojñā rūpāṇi citrāṇyupavanāni ca manasaścāpratīghāto vājīkurvanti mānavam

माक्षीकधातुमधुपारदलोहचूर्णपथ्याशिलाजतुविडङ्गघृतानि लिह्यात् एकाग्रविंशतिदिनानि गदार्दितोऽपि साशीतिकोऽपि रमयेत्प्रमदां युवेव

mākṣīkadhātumadhupāradalohacūrṇapathyāśilājatuviḍaṅgaghṛtāni lihyāt ekāgraviṃśatidināni gadārdito'pi sāśītiko'pi ramayetpramadāṃ yuveva

सत्वं गुडूच्या गगनं सलोध्रमेलासितामागधिकासमेतम् एतत्समेतं मधुनाऽवलीढं रामाशतं सेवयतीव षण्ढः

satvaṃ guḍūcyā gaganaṃ salodhramelāsitāmāgadhikāsametam etatsametaṃ madhunā'valīḍhaṃ rāmāśataṃ sevayatīva ṣaṇḍhaḥ

गवां विरूढवत्सानां सिद्धं पयसि पायसम् गोधूमचूर्णञ्च तथा सितामधुघृतान्वितम् भुक्त्वा हृष्यति जीर्णोऽपि दश दारान्व्रजत्यपि

gavāṃ virūḍhavatsānāṃ siddhaṃ payasi pāyasam godhūmacūrṇañca tathā sitāmadhughṛtānvitam bhuktvā hṛṣyati jīrṇo'pi daśa dārānvrajatyapi

दध्नोऽद्धाढकमीषदम्लमधुरं खण्डस्य चन्द्र द्युतेः प्रस्थं क्षौद्र पलं पलञ्च हविषः शुण्ठ्याश्च माषाष्टकम् तद्वन्माषचतुष्टयं मरिचतः कर्षं लवङ्गं तथा धृत्वा शुक्लपटे शनैः करतलेनोत्थाप्य विस्रावयेत्

dadhno'ddhāḍhakamīṣadamlamadhuraṃ khaṇḍasya candra dyuteḥ prasthaṃ kṣaudra palaṃ palañca haviṣaḥ śuṇṭhyāśca māṣāṣṭakam tadvanmāṣacatuṣṭayaṃ maricataḥ karṣaṃ lavaṅgaṃ tathā dhṛtvā śuklapaṭe śanaiḥ karatalenotthāpya visrāvayet

मृद्भाण्डे मृगनाभिचन्दनरसामृष्टेऽगुरूद्धूपिते कर्पू रेण सुगन्धितं तदखिलं संलोड्य संस्थापयेत् स्वस्यार्थं मकरेश्वरेण रचिता ह्येषा रसाला स्वयं भोक्तुर्मन्मथदीपनी सुखकरी कान्तेव नित्यं प्रिया

mṛdbhāṇḍe mṛganābhicandanarasāmṛṣṭe'gurūddhūpite karpū reṇa sugandhitaṃ tadakhilaṃ saṃloḍya saṃsthāpayet svasyārthaṃ makareśvareṇa racitā hyeṣā rasālā svayaṃ bhokturmanmathadīpanī sukhakarī kānteva nityaṃ priyā

रतिवर्द्धनयोगाः गोक्षुरेक्षुरबीजानि वाजिगन्धा शतावरी मुशली वानरीबीजं यष्टी नागबला बला

rativarddhanayogāḥ gokṣurekṣurabījāni vājigandhā śatāvarī muśalī vānarībījaṃ yaṣṭī nāgabalā balā

एषां चूर्णं दुग्धसिद्धं गव्येनाज्येन भर्जितम् सितया मोदकं कृत्वा भक्ष्यं वाजीकरं परम्

eṣāṃ cūrṇaṃ dugdhasiddhaṃ gavyenājyena bharjitam sitayā modakaṃ kṛtvā bhakṣyaṃ vājīkaraṃ param

चूर्णादष्टगुणं क्षीरं घृतं चूर्णसमं स्मृतम् सर्वतो द्विगुणं खण्डं खादेदग्निबलं यथा

cūrṇādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ cūrṇasamaṃ smṛtam sarvato dviguṇaṃ khaṇḍaṃ khādedagnibalaṃ yathā

वाजीकराणि भूरीणि संगृह्य रचितो यतः तस्माद्बहुषु योगेषु योगोऽय प्रवरो मतः

vājīkarāṇi bhūrīṇi saṃgṛhya racito yataḥ tasmādbahuṣu yogeṣu yogo'ya pravaro mataḥ

चत्वारो व्योमभागास्तदनु निगदितं भागयुग्मञ्च बङ्गं भागैकं शम्भुबीजं त्रितयमपि मृतं तत्समा सिद्धमूली चातुर्जातं सजातीफलमरिचकणा नागरं देवपुष्पं जातीपत्रञ्च भागद्वितयमपि पृथक्सर्वमेकत्र चूर्ण्यम्

catvāro vyomabhāgāstadanu nigaditaṃ bhāgayugmañca baṅgaṃ bhāgaikaṃ śambhubījaṃ tritayamapi mṛtaṃ tatsamā siddhamūlī cāturjātaṃ sajātīphalamaricakaṇā nāgaraṃ devapuṣpaṃ jātīpatrañca bhāgadvitayamapi pṛthaksarvamekatra cūrṇyam

सर्वद्व्यंशा सिता स्याद् घृतमधुसहितं मोदकीकृत्य चैतत् खादेदग्निं समीक्ष्य प्रसभमभिनवानन्दसम्वर्द्धनाय योगो वाजीकराख्योऽयमिह निगदितो भैरवानन्दनाम्ना निःशेषव्याधिहन्ता दलितबहुवधूद्दामकन्दर्पदर्पः

sarvadvyaṃśā sitā syād ghṛtamadhusahitaṃ modakīkṛtya caitat khādedagniṃ samīkṣya prasabhamabhinavānandasamvarddhanāya yogo vājīkarākhyo'yamiha nigadito bhairavānandanāmnā niḥśeṣavyādhihantā dalitabahuvadhūddāmakandarpadarpaḥ

पिप्पलीलवणोपेते बस्ताण्डे घृतसाधिते कच्छपस्याथवा खादेत्तत्तु वाजीकरं भृशम्

pippalīlavaṇopete bastāṇḍe ghṛtasādhite kacchapasyāthavā khādettattu vājīkaraṃ bhṛśam

पूगं दक्षिणदेशजं दशपलोन्मानं भृशं कर्त्तये त्तत्स्विन्नं जलयोगतो मृदुतरं सङ्कुट्य चूर्णीकृतम् तच्चूर्णं पटशोधितं वसुगुणे गोशुद्धदुग्धे पचेद् द्र व्याज्याञ्जलिसंयुतेऽतिनिबिडे दद्यात्तुलार्द्धां सिताम्

pūgaṃ dakṣiṇadeśajaṃ daśapalonmānaṃ bhṛśaṃ karttaye ttatsvinnaṃ jalayogato mṛdutaraṃ saṅkuṭya cūrṇīkṛtam taccūrṇaṃ paṭaśodhitaṃ vasuguṇe gośuddhadugdhe paced dra vyājyāñjalisaṃyute'tinibiḍe dadyāttulārddhāṃ sitām

पक्वं तज्ज्वलनात्क्षितिं प्रति नयेत्तस्मिन्पुनः प्रक्षिपेद् यद्यत्तत्तदुदाहरामि बहुला दृष्ट्वाऽदरात्संहिताः एला नागबला बला सचपला जातीफला लिङ्गका जातीपत्रसुपत्रपत्रकयुतं तच्च त्वचा संयुतम्

pakvaṃ tajjvalanātkṣitiṃ prati nayettasminpunaḥ prakṣiped yadyattattadudāharāmi bahulā dṛṣṭvā'darātsaṃhitāḥ elā nāgabalā balā sacapalā jātīphalā liṅgakā jātīpatrasupatrapatrakayutaṃ tacca tvacā saṃyutam

विश्वावीरणवारिवारिदवरा वांशी वरी वानरी द्रा क्षा सेक्षुरगोक्षुराऽथ महती खर्जूरिका क्षीरिका धान्याकं सकशेरुकं समधुकं शृङ्गाटकं जीरकं पृथ्वीकाऽथ यवानिका वरटिका मांसी मिसी मेथिका

viśvāvīraṇavārivāridavarā vāṃśī varī vānarī drā kṣā sekṣuragokṣurā'tha mahatī kharjūrikā kṣīrikā dhānyākaṃ sakaśerukaṃ samadhukaṃ śṛṅgāṭakaṃ jīrakaṃ pṛthvīkā'tha yavānikā varaṭikā māṃsī misī methikā

कन्देष्वत्र विदारिकाऽथ मुशली गन्धर्वगन्धा तथा कर्चूरं करिकेशरं समरिचं चारस्य बीजं नवम् बीजं शाल्मलिसम्भवं करिकणाबीजञ्च राजीवजं श्वेतं चन्दनमत्र रक्तमपि च श्रीसंज्ञपुष्पैः समम्

kandeṣvatra vidārikā'tha muśalī gandharvagandhā tathā karcūraṃ karikeśaraṃ samaricaṃ cārasya bījaṃ navam bījaṃ śālmalisambhavaṃ karikaṇābījañca rājīvajaṃ śvetaṃ candanamatra raktamapi ca śrīsaṃjñapuṣpaiḥ samam

सर्वञ्चेति पृथक्पृथक् पलमितं सञ्चूर्ण्य तत्र क्षिपेत् सूतं बङ्गभुजङ्गलोहगगनं सम्मारितं स्वेच्छया कस्तूरीघनसारचूर्णमपि च प्राप्तं यथा प्रक्षिपेत् पश्चादस्य तु मोदकान्विरचयेद् बिल्वप्रमाणानथ

sarvañceti pṛthakpṛthak palamitaṃ sañcūrṇya tatra kṣipet sūtaṃ baṅgabhujaṅgalohagaganaṃ sammāritaṃ svecchayā kastūrīghanasāracūrṇamapi ca prāptaṃ yathā prakṣipet paścādasya tu modakānviracayed bilvapramāṇānatha

तान्भुक्त्वाऽति सदा यथाऽनलबलं भुञ्जीत नाम्लं रसं पूर्वस्मिन्नशिते गते परिणतिं प्राग्भोजनाद्भक्षयेत् नित्यं स्त्रीरतिवल्लभाख्यकमिमं पूगस्य पाकं भजेत् स स्याद्वीर्यविवृद्धिवृद्धमदनो वाजीव शक्तो रतौ

tānbhuktvā'ti sadā yathā'nalabalaṃ bhuñjīta nāmlaṃ rasaṃ pūrvasminnaśite gate pariṇatiṃ prāgbhojanādbhakṣayet nityaṃ strīrativallabhākhyakamimaṃ pūgasya pākaṃ bhajet sa syādvīryavivṛddhivṛddhamadano vājīva śakto ratau

दीप्ताग्निर्बलवान्वलीविरहितो हृष्टः स पुष्टः सदा वृद्धो योऽपि युवेव सोऽपि रुचिरः पूर्णेन्दुवत्सुन्दरः

dīptāgnirbalavānvalīvirahito hṛṣṭaḥ sa puṣṭaḥ sadā vṛddho yo'pi yuveva so'pi ruciraḥ pūrṇenduvatsundaraḥ

एतस्मिन् रतिवल्लभे यदि पुनः सम्यक्खुराशाणिका धत्तूरस्य च बीजमर्ककरभः पोथोऽब्धिशोषस्तथा सन्माजूफलकं तथा खसफलत्वक्कार्षिकान् निक्षिपे च्चूर्णार्द्धा विजया तदा स हि भवेत्कामेश्वरो मोदकः

etasmin rativallabhe yadi punaḥ samyakkhurāśāṇikā dhattūrasya ca bījamarkakarabhaḥ potho'bdhiśoṣastathā sanmājūphalakaṃ tathā khasaphalatvakkārṣikān nikṣipe ccūrṇārddhā vijayā tadā sa hi bhavetkāmeśvaro modakaḥ

रक्तपित्ताधिकारोक्तः खण्डकूष्माण्डको महान् रक्तपित्तादिरोगघ्नो महावाजीकरः स्मृतः

raktapittādhikāroktaḥ khaṇḍakūṣmāṇḍako mahān raktapittādirogaghno mahāvājīkaraḥ smṛtaḥ

पक्वाम्रस्य रसद्रो णे सितामाढकसम्मिताम् घृतं प्रस्थमितं दद्यान्नागरस्य पलाष्टकम्

pakvāmrasya rasadro ṇe sitāmāḍhakasammitām ghṛtaṃ prasthamitaṃ dadyānnāgarasya palāṣṭakam

मरिचं कुडवोन्मानं पिप्पली द्विपलोन्मिता सलिलस्याढकं दत्वा सर्वमेकत्र कारयेत्

maricaṃ kuḍavonmānaṃ pippalī dvipalonmitā salilasyāḍhakaṃ datvā sarvamekatra kārayet

विपचेन्मृण्मये पात्रे दारुदर्व्या प्रचालयेत् चूर्णान्येषां क्षिपेत्तत्र घनीभूतेऽवतारिते

vipacenmṛṇmaye pātre dārudarvyā pracālayet cūrṇānyeṣāṃ kṣipettatra ghanībhūte'vatārite

धान्यकं जीरकं पथ्यां चित्रकं मुस्तकं त्वचम् बृहज्जीरकमप्यत्र ग्रन्थिकं नागकेशरम्

dhānyakaṃ jīrakaṃ pathyāṃ citrakaṃ mustakaṃ tvacam bṛhajjīrakamapyatra granthikaṃ nāgakeśaram

एलाबीजं लवङ्गञ्च पृथग्जाती पलम्पलम् सिद्धं शीते प्रदद्याच्च मधुनः कुडवद्वयम्

elābījaṃ lavaṅgañca pṛthagjātī palampalam siddhaṃ śīte pradadyācca madhunaḥ kuḍavadvayam

भक्षयेद्भोजनादर्वाक्पलमात्रमिदं नरः अथवा नियता नात्र मात्रां खादेद्यथाऽनलम्

bhakṣayedbhojanādarvākpalamātramidaṃ naraḥ athavā niyatā nātra mātrāṃ khādedyathā'nalam

मानवः सेवनादस्य वाजीव सुरते भवेत् समर्थो बलवान्पुष्टो नित्यं स स्यान्निरामयः

mānavaḥ sevanādasya vājīva surate bhavet samartho balavānpuṣṭo nityaṃ sa syānnirāmayaḥ

ग्रहणीं नाशयेदेष क्षयं श्वासमरोचकम् अम्लपित्तं महाश्वासं रक्तपित्तञ्च पाण्डुताम्

grahaṇīṃ nāśayedeṣa kṣayaṃ śvāsamarocakam amlapittaṃ mahāśvāsaṃ raktapittañca pāṇḍutām

शमयति गोक्षुर चूर्णं छाग क्षीरेण साधितं समधु भुक्तं क्षपयति षण्ढ्यं यज्जनितं कुप्रयोगेण

śamayati gokṣura cūrṇaṃ chāga kṣīreṇa sādhitaṃ samadhu bhuktaṃ kṣapayati ṣaṇḍhyaṃ yajjanitaṃ kuprayogeṇa

द्र व्याणि चन्दनादेस्तु चन्दनं रक्तचन्दनम् पत्तङ्गमथ कालीयागुरुकृष्णागुरूणि च

dra vyāṇi candanādestu candanaṃ raktacandanam pattaṅgamatha kālīyāgurukṛṣṇāgurūṇi ca

देवद्रुमः ससरलः पद्मकं तूणिकोऽपि च कर्पूरो मृगनाभिश्च लता कस्तूरिकाऽपि च

devadrumaḥ sasaralaḥ padmakaṃ tūṇiko'pi ca karpūro mṛganābhiśca latā kastūrikā'pi ca

सिह्लिकः कुङ्कमं नव्यं जातीफलकमेव च जातीपत्रं लवङ्गञ्च सूक्ष्मैला महती च सा

sihlikaḥ kuṅkamaṃ navyaṃ jātīphalakameva ca jātīpatraṃ lavaṅgañca sūkṣmailā mahatī ca sā

कङ्कोलफलकं त्वक्च पत्रकं नागकेशरम् बालकञ्च तथोशीरं मांसी दारुसिताऽपि वा

kaṅkolaphalakaṃ tvakca patrakaṃ nāgakeśaram bālakañca tathośīraṃ māṃsī dārusitā'pi vā

मुरा कर्पूरकश्चापि शैलेयं भद्र मुस्तकम् रेणुका च प्रियङ्गुश्च श्रीवासो गुग्गुलुस्तथा

murā karpūrakaścāpi śaileyaṃ bhadra mustakam reṇukā ca priyaṅguśca śrīvāso guggulustathā

लाक्षा नखश्च रालश्च धातकीकुसुमं तथा ग्रन्थिपर्णञ्च मञ्जिष्ठा तगरं सिक्थकं तथा

lākṣā nakhaśca rālaśca dhātakīkusumaṃ tathā granthiparṇañca mañjiṣṭhā tagaraṃ sikthakaṃ tathā

एतानि शाणमानानि कल्कीकृत्य शनैः पचेत् तैलं प्रस्थमितं सम्यगेतत्पात्रे शुभे क्षिपेत्

etāni śāṇamānāni kalkīkṛtya śanaiḥ pacet tailaṃ prasthamitaṃ samyagetatpātre śubhe kṣipet

अनेनाभ्यक्तगात्रस्तु वृद्धोऽशीतिसमोऽपि सः युवा भवति शुक्राढ्यः स्त्रीणामत्यन्तवल्लभः

anenābhyaktagātrastu vṛddho'śītisamo'pi saḥ yuvā bhavati śukrāḍhyaḥ strīṇāmatyantavallabhaḥ

वन्ध्याऽपि लभते गर्भं वृद्धोऽपि तरुणायते अपुत्रः पुत्रमाप्नोति जीवेच्च शरदां शतम्

vandhyā'pi labhate garbhaṃ vṛddho'pi taruṇāyate aputraḥ putramāpnoti jīvecca śaradāṃ śatam

चन्दनादि महातैलं रक्तपित्तं क्षयं ज्वरम् दाहं प्रस्वेददौर्गन्ध्यं कुष्ठं कण्डूं विनाशयेत्

candanādi mahātailaṃ raktapittaṃ kṣayaṃ jvaram dāhaṃ prasvedadaurgandhyaṃ kuṣṭhaṃ kaṇḍūṃ vināśayet

दशमूलं कणा वह्निः कपित्थञ्च विभीतकम् कट्फलं मरिचं विश्वमूलं पिप्पलिसैन्धवम्

daśamūlaṃ kaṇā vahniḥ kapitthañca vibhītakam kaṭphalaṃ maricaṃ viśvamūlaṃ pippalisaindhavam

रक्तरोहीतकं दन्ती द्रा क्षाजाजिनिशाद्बयम् धात्रीजन्तुघ्नशिखरि शृङ्गीदारुपुनर्नवाः

raktarohītakaṃ dantī drā kṣājājiniśādbayam dhātrījantughnaśikhari śṛṅgīdārupunarnavāḥ

धान्याकं देवकुसुमं राजवृक्षस्त्रिकण्टकम् वृद्धदारुकुबेराक्ष्यौ मूलं वीरणिकाभवम्

dhānyākaṃ devakusumaṃ rājavṛkṣastrikaṇṭakam vṛddhadārukuberākṣyau mūlaṃ vīraṇikābhavam

एतेषां पलयुग्मन्तु भेषजानां पृथक्पृथक् आढकञ्चापि पथ्यायास्तोये पञ्चाढके पचेत्

eteṣāṃ palayugmantu bheṣajānāṃ pṛthakpṛthak āḍhakañcāpi pathyāyāstoye pañcāḍhake pacet

स्विन्ना पथ्या भवेद्यावत्पश्चान्मधु विनिक्षिपेत् गुरूपदेशाद्विधिवत्त्रिदिनञ्च ततः परम्

svinnā pathyā bhavedyāvatpaścānmadhu vinikṣipet gurūpadeśādvidhivattridinañca tataḥ param

पुनः क्षिपेत्पञ्चदिनं तथा च दशवासरम् संसिद्धा चाभया पश्चाद् घृतभाण्डे निधापयेत्

punaḥ kṣipetpañcadinaṃ tathā ca daśavāsaram saṃsiddhā cābhayā paścād ghṛtabhāṇḍe nidhāpayet

विमले सुदृढे क्षौद्र परिपूर्णेप्रयत्नतः पश्चात्पूर्वोक्तकाण्डे तु क्षिपेद् बुद्धिपरायणः

vimale sudṛḍhe kṣaudra paripūrṇeprayatnataḥ paścātpūrvoktakāṇḍe tu kṣiped buddhiparāyaṇaḥ

एषा हरीतकी चैव धन्वन्तरि कृता शुभा भक्षयेद्यो नरो नित्यं रोगा नश्यन्ति सर्वशः

eṣā harītakī caiva dhanvantari kṛtā śubhā bhakṣayedyo naro nityaṃ rogā naśyanti sarvaśaḥ

श्वासं कासं क्षयं पाण्डु हिक्का छर्दिमदभ्रमान् मुखरोगं तथा तृष्णामरुचिं वह्निमन्दताम्

śvāsaṃ kāsaṃ kṣayaṃ pāṇḍu hikkā chardimadabhramān mukharogaṃ tathā tṛṣṇāmaruciṃ vahnimandatām

यकृत्प्लीहोदरञ्चैव वातरक्तं सुदारुणम् शिरोऽक्षिकर्णजां पीडां तथा बद्धगुदोदरम्

yakṛtplīhodarañcaiva vātaraktaṃ sudāruṇam śiro'kṣikarṇajāṃ pīḍāṃ tathā baddhagudodaram

ग्रहणीं दुर्विकाराञ्च शेषं दोषत्रयोद्भवम् मधुपक्वेति विख्याता हन्ति रोगाननेकशः

grahaṇīṃ durvikārāñca śeṣaṃ doṣatrayodbhavam madhupakveti vikhyātā hanti rogānanekaśaḥ

बीजानि तु कपिकच्छ्वाः कुडवमितानि च स्वेदयेच्छनकैः प्रस्थे गोभवदुग्धे तावद् यावद् भवेद् गाढम्

bījāni tu kapikacchvāḥ kuḍavamitāni ca svedayecchanakaiḥ prasthe gobhavadugdhe tāvad yāvad bhaved gāḍham

त्वग्रहितानि च कृत्वा सूक्ष्मं सम्पेषयेत्तानि पिष्टिकया लघुवटिकाः कृत्वा गव्ये पचेदाज्ये

tvagrahitāni ca kṛtvā sūkṣmaṃ sampeṣayettāni piṣṭikayā laghuvaṭikāḥ kṛtvā gavye pacedājye

द्विगुणितशर्करया ता वटिकाः सम्पक्वया लेप्याः वटिका माक्षिकमध्ये मज्जनयोग्येऽखिलाः स्थाप्याः

dviguṇitaśarkarayā tā vaṭikāḥ sampakvayā lepyāḥ vaṭikā mākṣikamadhye majjanayogye'khilāḥ sthāpyāḥ

पञ्चटङ्कमितास्तास्तु प्रातः सायञ्च भक्षयेत् अनेन शीघ्रद्रा वी यो यश्च स्यात्पतितध्वजः

pañcaṭaṅkamitāstāstu prātaḥ sāyañca bhakṣayet anena śīghradrā vī yo yaśca syātpatitadhvajaḥ

सोऽपि प्रात्नोति सुरते सामर्थ्यमति वाजिवत् नानेन सदृशं किञ्चिद् द्र व्यं वाजीकरं परम्

so'pi prātnoti surate sāmarthyamati vājivat nānena sadṛśaṃ kiñcid dra vyaṃ vājīkaraṃ param

आकारकरभः शुण्ठी लवङ्गं कुङ्कुमं कणा जातीफलं जातिपुष्पं चन्दनं कार्षिकं पृथक्

ākārakarabhaḥ śuṇṭhī lavaṅgaṃ kuṅkumaṃ kaṇā jātīphalaṃ jātipuṣpaṃ candanaṃ kārṣikaṃ pṛthak

चूर्णयेदहिफेनन्तु तत्र दद्यात्पलोन्मितम् सर्वमेकीकृतं माषमात्रं क्षौद्रे ण भक्षयेत्

cūrṇayedahiphenantu tatra dadyātpalonmitam sarvamekīkṛtaṃ māṣamātraṃ kṣaudre ṇa bhakṣayet

शुक्रस्तम्भकरं पुंसामिदमानन्दकारकम् नारीणां प्रीतिजननं सेवेत निशि कामुकः

śukrastambhakaraṃ puṃsāmidamānandakārakam nārīṇāṃ prītijananaṃ seveta niśi kāmukaḥ

इति द्विसप्ततितमो वाजीकरणाधिकारः समाप्तः

iti dvisaptatitamo vājīkaraṇādhikāraḥ samāptaḥ

रसायनाधिकारः

अथ त्रिसप्ततितमो रसायनाधिकारः

atha trisaptatitamo rasāyanādhikāraḥ

यज्जराव्याधिविध्वंसि वयः स्तम्भकरं तथा चक्षुष्यं बृंहणं वृष्यं भेषजं तद्र सायनम्

yajjarāvyādhividhvaṃsi vayaḥ stambhakaraṃ tathā cakṣuṣyaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ bheṣajaṃ tadra sāyanam

दीर्घमायुः स्मृतिं मेधामारोग्यं तरुणं वयः देहेन्द्रि यबलं कान्तिं नरो विन्देद्र्रसायनात्

dīrghamāyuḥ smṛtiṃ medhāmārogyaṃ taruṇaṃ vayaḥ dehendri yabalaṃ kāntiṃ naro vindedrrasāyanāt

नाविशुद्धशरीरस्य युक्तो रासायनो विधिः न भाति वाससि म्लिष्टे रङ्गयोग इवार्पितः

nāviśuddhaśarīrasya yukto rāsāyano vidhiḥ na bhāti vāsasi mliṣṭe raṅgayoga ivārpitaḥ

शीतोदकं पयः क्षौद्रं घृतमेकैकशो हितम् त्रिशः समस्तमथवा प्राक्पीतं स्थापयेद्वयः

śītodakaṃ payaḥ kṣaudraṃ ghṛtamekaikaśo hitam triśaḥ samastamathavā prākpītaṃ sthāpayedvayaḥ

मण्डूकपर्ण्या स्वरसः प्रयोज्यः क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम् रसो गुडूच्यास्तु समूलपुष्पः कल्कः प्रयोज्यः खलु शङ्खपुष्प्याः

maṇḍūkaparṇyā svarasaḥ prayojyaḥ kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam raso guḍūcyāstu samūlapuṣpaḥ kalkaḥ prayojyaḥ khalu śaṅkhapuṣpyāḥ

आयुः प्रदान्यामयनाशनानि बलाग्निवर्णस्वरवर्द्धनानि मेध्यानि चैतानि रसायनानि मेध्या विशेषेण च शङ्खपुष्पी

āyuḥ pradānyāmayanāśanāni balāgnivarṇasvaravarddhanāni medhyāni caitāni rasāyanāni medhyā viśeṣeṇa ca śaṅkhapuṣpī

माक्षिकेण तुगाक्षीरी पिप्पल्या लवणेन च त्रिफला सितया वाऽपि युक्ता सिद्धं रसायनम्

mākṣikeṇa tugākṣīrī pippalyā lavaṇena ca triphalā sitayā vā'pi yuktā siddhaṃ rasāyanam

सिन्धूत्थशर्कराशुण्ठीकणामधुगुडैः क्रमात् वर्षाऽदिष्वभया प्राश्या रसायनगुणैषिणा

sindhūtthaśarkarāśuṇṭhīkaṇāmadhuguḍaiḥ kramāt varṣā'diṣvabhayā prāśyā rasāyanaguṇaiṣiṇā

पुनर्नवस्यार्द्धपलं नवस्य पिष्टं पिबेद्यः पयसाऽद्धमासम् मासत्रयं तत्त्रिगुणं समं वा जीर्णोऽपि भूयः स पुनर्नवः स्यात् ये मासमेकं स्वरसं पिबन्ति दिने दिने भृङ्गरजःसमुत्थम् क्षीराशिनस्ते बलवीर्ययुक्ताः समाः शतं जीवनमाप्नुवन्ति

punarnavasyārddhapalaṃ navasya piṣṭaṃ pibedyaḥ payasā'ddhamāsam māsatrayaṃ tattriguṇaṃ samaṃ vā jīrṇo'pi bhūyaḥ sa punarnavaḥ syāt ye māsamekaṃ svarasaṃ pibanti dine dine bhṛṅgarajaḥsamuttham kṣīrāśinaste balavīryayuktāḥ samāḥ śataṃ jīvanamāpnuvanti

शतावरी मुण्डितिका गुडूची सहस्तिकर्णा सहतालमूली एंतानि कृत्वा समभागयुक्तान्याज्येन किं वा मधुनाऽवलिह्यात्

śatāvarī muṇḍitikā guḍūcī sahastikarṇā sahatālamūlī eṃtāni kṛtvā samabhāgayuktānyājyena kiṃ vā madhunā'valihyāt

जरारुजामृत्युवियुक्तदेहो भवेन्नरो वीर्यबलादियुक्तः विभाति देवप्रतिमः स नित्यं प्रभामयो भूरिविवृद्धियुक्तः

jarārujāmṛtyuviyuktadeho bhavennaro vīryabalādiyuktaḥ vibhāti devapratimaḥ sa nityaṃ prabhāmayo bhūrivivṛddhiyuktaḥ

पीत्वाऽश्वगन्धां पयसाऽद्धमासं घृतेन तैलेन सुखाम्बुना वा वीर्यस्य पुष्टिं वपुषो विधत्ते बालस्य वृक्षस्य यथाऽम्बुवृष्टिः

pītvā'śvagandhāṃ payasā'ddhamāsaṃ ghṛtena tailena sukhāmbunā vā vīryasya puṣṭiṃ vapuṣo vidhatte bālasya vṛkṣasya yathā'mbuvṛṣṭiḥ

अयः पलं गुग्गुलुमत्र योज्यं पलत्रयं व्योषपलानि पञ्च पलानि चाष्टौ त्रिफलारजश्च कर्षं लिहन्यात्यमरत्वमेव

ayaḥ palaṃ guggulumatra yojyaṃ palatrayaṃ vyoṣapalāni pañca palāni cāṣṭau triphalārajaśca karṣaṃ lihanyātyamaratvameva

न केवलं दीर्घमिहायुरश्नुते रसायनं यो विधिवन्निषेवते गतिं स देवर्षिनिषेवितां शुभां प्रपद्यते ब्रह्म तथैव चाक्षरम्

na kevalaṃ dīrghamihāyuraśnute rasāyanaṃ yo vidhivanniṣevate gatiṃ sa devarṣiniṣevitāṃ śubhāṃ prapadyate brahma tathaiva cākṣaram

इति त्रिसप्ततितमो रसायनाधिकारः समाप्तः

iti trisaptatitamo rasāyanādhikāraḥ samāptaḥ

ग्रन्थकर्त्तृशुभाशीः शंसनम् यावद् व्योमनि बिम्बमम्बरमणेरिन्दोश्च विद्योतते यावत् सप्त पयोधयःसगिरयस्तिष्ठन्ति पृष्ठे भुवः यावच्चावनिमण्डलं फणिपतेरास्ते फणामण्डले तावत्सद्भिषजः पठन्तु परितो भावप्रकाशं शुभम्

granthakarttṛśubhāśīḥ śaṃsanam yāvad vyomani bimbamambaramaṇerindośca vidyotate yāvat sapta payodhayaḥsagirayastiṣṭhanti pṛṣṭhe bhuvaḥ yāvaccāvanimaṇḍalaṃ phaṇipaterāste phaṇāmaṇḍale tāvatsadbhiṣajaḥ paṭhantu parito bhāvaprakāśaṃ śubham

ग्रन्थस्यास्याध्यापकनाञ्जनानां मध्ये नॄणामादरं कुर्वतां च श्रीसोमेशादित्यविप्रप्रसादादायुर्दीर्घं सौख्यमास्तां सदैव

granthasyāsyādhyāpakanāñjanānāṃ madhye nṝṇāmādaraṃ kurvatāṃ ca śrīsomeśādityavipraprasādādāyurdīrghaṃ saukhyamāstāṃ sadaiva

हरीतक्यादिवर्गः

दक्षं प्रजापतिं स्वस्थमश्विनौ वाक्यमूचतुः कुतो हरीतकी जाता तस्यास्तु कति जातयः

dakṣaṃ prajāpatiṃ svasthamaśvinau vākyamūcatuḥ kuto harītakī jātā tasyāstu kati jātayaḥ

रसाः कति समाख्याताः कति चोपरसाः स्मृताः नामानि कति चोक्तानि किं वा तासां च लक्षणम्

rasāḥ kati samākhyātāḥ kati coparasāḥ smṛtāḥ nāmāni kati coktāni kiṃ vā tāsāṃ ca lakṣaṇam

के च वर्णा गुणाः के च का च कुत्र प्रयुज्यते केन द्रव्येण संयुक्ता कांश्च रोगान्व्यपोहति

ke ca varṇā guṇāḥ ke ca kā ca kutra prayujyate kena dravyeṇa saṃyuktā kāṃśca rogānvyapohati

प्रश्नमेतद्यथा पृष्टं भगवन्वक्तुमर्हसि अश्विनोर्वचनं श्रुत्वा दक्षो वचनमब्रवीत्

praśnametadyathā pṛṣṭaṃ bhagavanvaktumarhasi aśvinorvacanaṃ śrutvā dakṣo vacanamabravīt

पपात बिन्दुर्मेदिन्यां शक्रस्य पिबतोऽमृतम् ततो दिव्यात्समुत्पन्ना सप्तजातिर्हरीतकी

papāta bindurmedinyāṃ śakrasya pibato'mṛtam tato divyātsamutpannā saptajātirharītakī

हरीतक्यभया पथ्या कायस्था पूतनाऽमृता हैमवत्यव्यथा चापि चेतकी श्रेयसी शिवा

harītakyabhayā pathyā kāyasthā pūtanā'mṛtā haimavatyavyathā cāpi cetakī śreyasī śivā

वयस्था विजया चापि जीवन्ती रोहिणीति च

vayasthā vijayā cāpi jīvantī rohiṇīti ca

विजया रोहिणी चैव पूतना चामृताऽभया जीवन्ती चेतकी चेति पथ्यायाः सप्तजातयः

vijayā rohiṇī caiva pūtanā cāmṛtā'bhayā jīvantī cetakī ceti pathyāyāḥ saptajātayaḥ

अलाबुवृत्ता विजया वृत्ता सा रोहिणी स्मृता पूतनाऽस्थिमती सूक्ष्मा कथिता मांसलाऽमृताः

alābuvṛttā vijayā vṛttā sā rohiṇī smṛtā pūtanā'sthimatī sūkṣmā kathitā māṃsalā'mṛtāḥ

2.10

पञ्चरेखाऽभया प्रोक्ता जीवन्ती स्वर्णवर्णिनी त्रिरेखा चेतकी ज्ञेया सप्तानामियमाकृतिः

pañcarekhā'bhayā proktā jīvantī svarṇavarṇinī trirekhā cetakī jñeyā saptānāmiyamākṛtiḥ

विजया सर्वरोगेषु रोहिणी व्रणरोहिणी प्रलेपे पूतना योज्या शोधनार्थेऽमृता हिता

vijayā sarvarogeṣu rohiṇī vraṇarohiṇī pralepe pūtanā yojyā śodhanārthe'mṛtā hitā

अक्षिरोगेऽभयाशस्ता जीवन्ती सर्वरोगृहृत् चूर्णार्थे चेतकी शस्ता यथायुक्तं प्रयोजयेत्

akṣiroge'bhayāśastā jīvantī sarvarogṛhṛt cūrṇārthe cetakī śastā yathāyuktaṃ prayojayet

चेतकी द्विविधा प्रोक्ता श्वेता कृष्णा च वर्णतः षडङ्गुलायता शुक्ला कृष्णा त्वेकाङ्गुला स्मृता

cetakī dvividhā proktā śvetā kṛṣṇā ca varṇataḥ ṣaḍaṅgulāyatā śuklā kṛṣṇā tvekāṅgulā smṛtā

काचिदास्वादमात्रेण काचिद्गन्धेन भेदयेत् काचित्स्पर्शेन दृष्ट्याऽन्या चतुर्द्धा भेदयेच्छिवा

kācidāsvādamātreṇa kācidgandhena bhedayet kācitsparśena dṛṣṭyā'nyā caturddhā bhedayecchivā

चेतकीपादपच्छायामुपसर्पन्ति ये नराः भिद्यन्ते तत्क्षणादेव पशुपक्षिमृगादयः

cetakīpādapacchāyāmupasarpanti ye narāḥ bhidyante tatkṣaṇādeva paśupakṣimṛgādayaḥ

चेतकी तु घृता हस्ते यावत्तिष्ठति देहिनः तावद्भिद्येत वेगैस्तु प्रभावान्नात्र संशयः

cetakī tu ghṛtā haste yāvattiṣṭhati dehinaḥ tāvadbhidyeta vegaistu prabhāvānnātra saṃśayaḥ

नृपाणां सुकुमाराणां कृशानां भेषजद्विषाम् चेतकी परमा शस्ता हिता सुखविरेचनी

nṛpāṇāṃ sukumārāṇāṃ kṛśānāṃ bheṣajadviṣām cetakī paramā śastā hitā sukhavirecanī

सप्तानामपि जातीनां प्रधाना विजया स्मृता सुखप्रयोगा सुलभा सर्वरोगेषु शस्यते

saptānāmapi jātīnāṃ pradhānā vijayā smṛtā sukhaprayogā sulabhā sarvarogeṣu śasyate

हरीतकी पञ्चरसाऽलवणातुवरा परम् रूक्षोष्णा दीपनी मेध्या स्वादुपाका रसायनी

harītakī pañcarasā'lavaṇātuvarā param rūkṣoṣṇā dīpanī medhyā svādupākā rasāyanī

2.20

चक्षुष्या लघुरायुष्या बृंहणी चानुलोमिनी श्वासकासप्रमेहार्शः कुष्ठशोथोदरकृमीन्

cakṣuṣyā laghurāyuṣyā bṛṃhaṇī cānulominī śvāsakāsapramehārśaḥ kuṣṭhaśothodarakṛmīn

वैस्वर्यग्रहणीरोगविबन्धविषमज्वरान् गुल्माध्मानतृषाछर्दिहिक्काकण्डूहृदामयान्

vaisvaryagrahaṇīrogavibandhaviṣamajvarān gulmādhmānatṛṣāchardihikkākaṇḍūhṛdāmayān

कामलां शूलमानाहं प्लीहानञ्च यकृत्तथा अश्मरीं मूत्रकृच्छ्रञ्च मूत्राघातञ्च नाशयेत्

kāmalāṃ śūlamānāhaṃ plīhānañca yakṛttathā aśmarīṃ mūtrakṛcchrañca mūtrāghātañca nāśayet

स्वादुतिक्तकषायत्वात्पित्तहृत्कफहृत्तु सा कटुतिक्तकषायत्वादम्लत्वाद्वातहृच्छिवा

svādutiktakaṣāyatvātpittahṛtkaphahṛttu sā kaṭutiktakaṣāyatvādamlatvādvātahṛcchivā

पित्तकृत्कटुकाम्लत्वाद्वातकृन्न कथं शिवा

pittakṛtkaṭukāmlatvādvātakṛnna kathaṃ śivā

प्रभावाद्दोषहन्तृत्वं सिद्धं यत्तत्प्रकाश्यते हेतुभिः शिष्यबोधार्थं नापूर्वं क्रियतेऽधुना

prabhāvāddoṣahantṛtvaṃ siddhaṃ yattatprakāśyate hetubhiḥ śiṣyabodhārthaṃ nāpūrvaṃ kriyate'dhunā

कर्मान्यत्वं गुणैः साम्यं दृष्टमाश्रयभेदतः यतस्ततो नेति चिन्त्यं धात्रीलकुचयोर्यथा

karmānyatvaṃ guṇaiḥ sāmyaṃ dṛṣṭamāśrayabhedataḥ yatastato neti cintyaṃ dhātrīlakucayoryathā

पथ्याया मज्जनि स्वादुः स्नाय्वामम्लो व्यवस्थितः वृन्ते तिक्तस्त्वचि कटुरस्थिस्थस्तुवरो रसः

pathyāyā majjani svāduḥ snāyvāmamlo vyavasthitaḥ vṛnte tiktastvaci kaṭurasthisthastuvaro rasaḥ

नवा स्निग्धा घना वृत्ता गुर्वी क्षिप्ता च याऽम्भसि निमज्जेत्सा प्रशस्ता च कथिताऽतिगुणप्रदा

navā snigdhā ghanā vṛttā gurvī kṣiptā ca yā'mbhasi nimajjetsā praśastā ca kathitā'tiguṇapradā

नवादिगुणयुक्तत्वं तथैवात्र द्विकर्षता हरीतक्याः फले यत्र द्वयं तच्छ्रेष्ठमुच्यते

navādiguṇayuktatvaṃ tathaivātra dvikarṣatā harītakyāḥ phale yatra dvayaṃ tacchreṣṭhamucyate

2.30

चर्विता वर्द्धयत्यग्निं पेषिता मलशोधिनी स्विन्ना संग्राहिणी पथ्या भृष्टा प्रोक्ता त्रिदोषनुत्

carvitā varddhayatyagniṃ peṣitā malaśodhinī svinnā saṃgrāhiṇī pathyā bhṛṣṭā proktā tridoṣanut

उन्मीलिनी बुद्धिबलेन्द्रि याणां निर्मूलिनी पित्तकफानिलानाम् विस्रंसिनी मूत्रशकृन्मलानां हरीतकी स्यात् सह भोजनेन

unmīlinī buddhibalendri yāṇāṃ nirmūlinī pittakaphānilānām visraṃsinī mūtraśakṛnmalānāṃ harītakī syāt saha bhojanena

अन्नपानकृतान्दोषान्वातपित्तकफोद्भवान् हरीतकी हरत्याशु भुक्तस्योपरि योजिता

annapānakṛtāndoṣānvātapittakaphodbhavān harītakī haratyāśu bhuktasyopari yojitā

लवणेन कफं हन्ति पित्तं हन्ति सशर्करा घृतेन वातजान् रोगान्सर्वरोगान्गुडान्विता

lavaṇena kaphaṃ hanti pittaṃ hanti saśarkarā ghṛtena vātajān rogānsarvarogānguḍānvitā

सिंधूत्थशर्कराशुण्ठीकणामधुगुडैः क्रमात् वर्षादिष्वभया प्राश्या रसायनगुणैषिणा

siṃdhūtthaśarkarāśuṇṭhīkaṇāmadhuguḍaiḥ kramāt varṣādiṣvabhayā prāśyā rasāyanaguṇaiṣiṇā

अध्वातिखिन्नो बलवर्जितश्च रूक्षः कृशो लङ्घनकर्शितश्च पित्ताधिको गर्भवती च नारी विमुक्तरक्तस्त्वभयां न खादेत्

adhvātikhinno balavarjitaśca rūkṣaḥ kṛśo laṅghanakarśitaśca pittādhiko garbhavatī ca nārī vimuktaraktastvabhayāṃ na khādet

विभीतकस्त्रिलिङ्गं स्यादक्षः कर्षफलस्तु सः कलिद्रुमो भूतवासस्तथा कलियुगालयः विभीतकं स्वादुपाकं कषायं कफपित्तनुत् उष्णवीर्यं हिमस्पर्शं भेदनं कासनाशनम्

vibhītakastriliṅgaṃ syādakṣaḥ karṣaphalastu saḥ kalidrumo bhūtavāsastathā kaliyugālayaḥ vibhītakaṃ svādupākaṃ kaṣāyaṃ kaphapittanut uṣṇavīryaṃ himasparśaṃ bhedanaṃ kāsanāśanam

रूक्षं नेत्रहितं केश्यं कृमिवैस्वर्यनाशनम् विभीतमज्जातृट्छर्दिकफवातहरी लघुः कषायो मदकृच्चाथ धात्रीमज्जाऽपि तद्गुणः

rūkṣaṃ netrahitaṃ keśyaṃ kṛmivaisvaryanāśanam vibhītamajjātṛṭchardikaphavātaharī laghuḥ kaṣāyo madakṛccātha dhātrīmajjā'pi tadguṇaḥ

वयस्यामलकी वृष्या जातीफलरसं शिवम् धात्रीफलं श्रीफलं च तथामृतफलं स्मृतम् त्रिष्वामलकमाख्यातं धात्री तिष्यफलाऽमृता

vayasyāmalakī vṛṣyā jātīphalarasaṃ śivam dhātrīphalaṃ śrīphalaṃ ca tathāmṛtaphalaṃ smṛtam triṣvāmalakamākhyātaṃ dhātrī tiṣyaphalā'mṛtā

हरीतकीसमं धात्रीफलं किन्तु विशेषतः रक्तपित्तप्रमेहघ्नं परं वृष्यं रसायनम्

harītakīsamaṃ dhātrīphalaṃ kintu viśeṣataḥ raktapittapramehaghnaṃ paraṃ vṛṣyaṃ rasāyanam

2.40

हन्ति वातं तदम्लत्वात्पित्तं माधुर्यशैत्यतः कफं रूक्षकषायत्वात्फलं धात्र्! यास्त्रिदोषजित्

hanti vātaṃ tadamlatvātpittaṃ mādhuryaśaityataḥ kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvātphalaṃ dhātr! yāstridoṣajit

यस्य यस्य फलस्येह वीर्यं भवति यादृशम् तस्य तस्यैव वीर्य्येण मज्जानमपि निर्दिशेत्

yasya yasya phalasyeha vīryaṃ bhavati yādṛśam tasya tasyaiva vīryyeṇa majjānamapi nirdiśet

पथ्याविभीतधात्रीणां फलैः स्यात्त्रिफला समैः फलत्रिकञ्च त्रिफला सा वरा च प्रकीर्तिता

pathyāvibhītadhātrīṇāṃ phalaiḥ syāttriphalā samaiḥ phalatrikañca triphalā sā varā ca prakīrtitā

त्रिफला कफपित्तघ्नी मेहकुष्ठहरा सरा चक्षुष्या दीपनी रुच्या विषमज्वरनाशिनी

triphalā kaphapittaghnī mehakuṣṭhaharā sarā cakṣuṣyā dīpanī rucyā viṣamajvaranāśinī

शुण्ठी विश्वा च विश्वञ्च नागरं विश्वभेषजम् ऊषणं कटुभद्र ञ्च शृङ्गवेरं मह्षधम्

śuṇṭhī viśvā ca viśvañca nāgaraṃ viśvabheṣajam ūṣaṇaṃ kaṭubhadra ñca śṛṅgaveraṃ mahṣadham

शुण्ठी रुच्यामवातघ्नी पाचनी कटुका लघुः स्निग्धोष्णा मधुरा पाके कफवातविबन्धनुत्

śuṇṭhī rucyāmavātaghnī pācanī kaṭukā laghuḥ snigdhoṣṇā madhurā pāke kaphavātavibandhanut

वृष्या स्वर्य्यावमिश्वासशूलकासहृदामयान् हन्ति श्लीपदशोथार्श आनाहोदरमारुतान्

vṛṣyā svaryyāvamiśvāsaśūlakāsahṛdāmayān hanti ślīpadaśothārśa ānāhodaramārutān

आग्नेयगुणभूयिष्ठात् तोयांशपरिशोषि यत् संगृह्णाति मलं तत्तु ग्राहि शुण्ठ्यादयो यथा

āgneyaguṇabhūyiṣṭhāt toyāṃśapariśoṣi yat saṃgṛhṇāti malaṃ tattu grāhi śuṇṭhyādayo yathā

विबन्धभेदिनी या तु सा कथं ग्राहिणी भवेत् शक्तिर्विबन्धभेदे स्याद्यतो न मलपातनो

vibandhabhedinī yā tu sā kathaṃ grāhiṇī bhavet śaktirvibandhabhede syādyato na malapātano

आर्द्र कं शृङ्गवेरं स्यात्कटुभद्रं तथाऽद्रि का आर्द्रि का भेदिनी गुर्वीतीक्ष्णोष्णा दीपनी मता

ārdra kaṃ śṛṅgaveraṃ syātkaṭubhadraṃ tathā'dri kā ārdri kā bhedinī gurvītīkṣṇoṣṇā dīpanī matā

2.50

कटुका मधुरा पाके रूक्षा वातकफापहा ये गुणाः कथिता शुण्ठ्यास्तेऽपि सन्त्यार्द्र केऽखिलाः

kaṭukā madhurā pāke rūkṣā vātakaphāpahā ye guṇāḥ kathitā śuṇṭhyāste'pi santyārdra ke'khilāḥ

भोजनाग्रे सदा पथ्यं लवणार्द्र कभक्षणम् अग्निसन्दीपनं रुच्यं जिह्वाकण्ठविशोधनम्

bhojanāgre sadā pathyaṃ lavaṇārdra kabhakṣaṇam agnisandīpanaṃ rucyaṃ jihvākaṇṭhaviśodhanam

कुष्ठपाण्ड्वामये कृच्छ्रे रक्तपित्ते व्रणे ज्वरे दाहे निदाघशरदोर्नैव पूजितमार्द्र कम्

kuṣṭhapāṇḍvāmaye kṛcchre raktapitte vraṇe jvare dāhe nidāghaśaradornaiva pūjitamārdra kam

पिप्पली मागधी कृष्णा वैदेही चपला कणा उपकुल्योषणा शौण्डी कोला स्यात्तीक्ष्णतण्डुला

pippalī māgadhī kṛṣṇā vaidehī capalā kaṇā upakulyoṣaṇā śauṇḍī kolā syāttīkṣṇataṇḍulā

पिप्पली दीपना वृष्या स्वादुपाका रसायनी अनुष्णा कटुका स्निग्धा वातश्लेष्महरी लघुः

pippalī dīpanā vṛṣyā svādupākā rasāyanī anuṣṇā kaṭukā snigdhā vātaśleṣmaharī laghuḥ

पिप्पली रेचनी हन्ति श्वासकासोदरज्वरान् कुष्ठप्रमेहगुल्मार्शः प्लीहशूलाममारुतान्

pippalī recanī hanti śvāsakāsodarajvarān kuṣṭhapramehagulmārśaḥ plīhaśūlāmamārutān

आद्रा र्! कफप्रदा स्निग्धा शीतला मधुरा गुरुः पित्तप्रशमनी सा तु शुष्का पित्तप्रकोपिणी

ādrā r! kaphapradā snigdhā śītalā madhurā guruḥ pittapraśamanī sā tu śuṣkā pittaprakopiṇī

पिप्पली मधुसंयुक्ता मेदः कफविनाशिनी श्वासकासज्वरहरी वृष्या मेध्याऽग्निवर्द्धिनी

pippalī madhusaṃyuktā medaḥ kaphavināśinī śvāsakāsajvaraharī vṛṣyā medhyā'gnivarddhinī

जीर्णज्वरेऽग्निमान्द्ये च शस्यते गुडपिप्पली कासाजीर्णारुचिश्वासहृत्पाण्डुकृमिरोगनुत् द्विगुणः पिप्पलीचूर्णाद् गुडोऽत्र भिषजां मतः

jīrṇajvare'gnimāndye ca śasyate guḍapippalī kāsājīrṇāruciśvāsahṛtpāṇḍukṛmiroganut dviguṇaḥ pippalīcūrṇād guḍo'tra bhiṣajāṃ mataḥ

मरिचं वेल्लजं कृष्णमूषणं धर्मपत्तनम्

maricaṃ vellajaṃ kṛṣṇamūṣaṇaṃ dharmapattanam

2.60

मरिचं कटुकं तीक्ष्णं दीपनं कफवातजित् उष्णं पित्तकरं रूक्षं श्वासशूलकृमीन्हरेत्

maricaṃ kaṭukaṃ tīkṣṇaṃ dīpanaṃ kaphavātajit uṣṇaṃ pittakaraṃ rūkṣaṃ śvāsaśūlakṛmīnharet

तदाद्र रं! मधुरं पाके नात्युष्णं कटुकं गुरु किञ्चित्तीक्ष्णगुणं श्लेष्मप्रसेकि स्यादपित्तलम्

tadādra raṃ! madhuraṃ pāke nātyuṣṇaṃ kaṭukaṃ guru kiñcittīkṣṇaguṇaṃ śleṣmapraseki syādapittalam

विश्वोपकुल्या मरिचं त्रयं त्रिकटु कथ्यते कटुत्रिकं तु त्रिकटु त्र्! यूषणं व्योष उच्यते

viśvopakulyā maricaṃ trayaṃ trikaṭu kathyate kaṭutrikaṃ tu trikaṭu tr! yūṣaṇaṃ vyoṣa ucyate

त्र्! यूषणं दीपनं हन्ति श्वासकासत्वगामयान् गुल्ममेहकफस्थौल्यमेदःश्लीपदपीनसान्

tr! yūṣaṇaṃ dīpanaṃ hanti śvāsakāsatvagāmayān gulmamehakaphasthaulyamedaḥślīpadapīnasān

ग्रन्थिकं पिप्पलीमूलमूषणं चटकाशिरः दीपनं पिप्पलीमूलं कटूष्णं पाचनं लघु

granthikaṃ pippalīmūlamūṣaṇaṃ caṭakāśiraḥ dīpanaṃ pippalīmūlaṃ kaṭūṣṇaṃ pācanaṃ laghu

रूक्षं पित्तकरं भेदि कफवातोदरापहम् आनाहप्लीहगुल्मघ्नं कृमिश्वासक्षयापहम्

rūkṣaṃ pittakaraṃ bhedi kaphavātodarāpaham ānāhaplīhagulmaghnaṃ kṛmiśvāsakṣayāpaham

त्र्! यूषणं सकणामूलं कथितं चतुरूषणम् व्योषस्येव गुणाः प्रोक्ता अधिकाश्चतुरूषणे

tr! yūṣaṇaṃ sakaṇāmūlaṃ kathitaṃ caturūṣaṇam vyoṣasyeva guṇāḥ proktā adhikāścaturūṣaṇe

भवेच्चव्यं तु चविका कथिता सा तथोषणा कणामूलगुणं चव्यं विशेषाद्गुदजापहम्

bhaveccavyaṃ tu cavikā kathitā sā tathoṣaṇā kaṇāmūlaguṇaṃ cavyaṃ viśeṣādgudajāpaham

चविकायाः फलं प्राज्ञैः कथिता गजपिप्पली कपिवल्ली कोलवल्ली श्रेयसीवशिरश्च सा

cavikāyāḥ phalaṃ prājñaiḥ kathitā gajapippalī kapivallī kolavallī śreyasīvaśiraśca sā

गजकृष्णा कटुर्वातश्लेप्महृद्वह्निवर्धिनी उष्णा निहन्त्यतीसारं श्वासकण्ठामयकृमीन्

gajakṛṣṇā kaṭurvātaślepmahṛdvahnivardhinī uṣṇā nihantyatīsāraṃ śvāsakaṇṭhāmayakṛmīn

2.70

चित्रकोऽनलनामाच पाठी व्यालस्तथोषणः चित्रकः कटुकः पाके वह्निकृत्पाचनो लघुः

citrako'nalanāmāca pāṭhī vyālastathoṣaṇaḥ citrakaḥ kaṭukaḥ pāke vahnikṛtpācano laghuḥ

रूक्षोष्णो ग्रहणीकुष्ठशोथार्शः कृमिकासनुत् वातश्लेष्महरो ग्राही वातघ्नः श्लेष्मपित्तहृत्

rūkṣoṣṇo grahaṇīkuṣṭhaśothārśaḥ kṛmikāsanut vātaśleṣmaharo grāhī vātaghnaḥ śleṣmapittahṛt

पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरैः पञ्चभिः कोलमात्रं यत्पञ्चकोलं तदुच्यते

pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgaraiḥ pañcabhiḥ kolamātraṃ yatpañcakolaṃ taducyate

पञ्चकोलं रसे पाके कटुकं रुचिकृन्मतम् तीक्ष्णोष्णं पाचनं श्रेष्ठं दीपनं कफवातनुत् गुल्मप्लीहोदरानाहशूलघ्नं पित्तकोपनम्

pañcakolaṃ rase pāke kaṭukaṃ rucikṛnmatam tīkṣṇoṣṇaṃ pācanaṃ śreṣṭhaṃ dīpanaṃ kaphavātanut gulmaplīhodarānāhaśūlaghnaṃ pittakopanam

पञ्चकोलं समरिचं षडूषणमुदाहृतम् पञ्चकोलगुणं तत्तु रूक्षमुष्णं विषापहम्

pañcakolaṃ samaricaṃ ṣaḍūṣaṇamudāhṛtam pañcakolaguṇaṃ tattu rūkṣamuṣṇaṃ viṣāpaham

यवानिकोग्रगन्धा च ब्रह्मदर्भाऽजमोदिका

yavānikogragandhā ca brahmadarbhā'jamodikā

सैवोक्ता दीप्यका दीप्या तथा स्याद्यवसाह्वया यवानी पाचनी रुच्या तीक्ष्णोष्णा कटुका लघुः

saivoktā dīpyakā dīpyā tathā syādyavasāhvayā yavānī pācanī rucyā tīkṣṇoṣṇā kaṭukā laghuḥ

दीपनी च तथा तिक्ता पित्तला शुक्रशूलहृत् वातश्लेष्मोदरानाहगुल्मप्लीहकृमिप्रणुत्

dīpanī ca tathā tiktā pittalā śukraśūlahṛt vātaśleṣmodarānāhagulmaplīhakṛmipraṇut

अजमोदा खराश्वा च मायूरो दीप्यकस्तथा तथा ब्रह्मकुशा प्रोक्ता कारवी लोचमस्तका

ajamodā kharāśvā ca māyūro dīpyakastathā tathā brahmakuśā proktā kāravī locamastakā

अजमोदा कटुस्तीक्ष्णा दीपनी कफवातनुत् उष्णा विदाहिनी हृद्या वृष्या बलकरी लघुः नेत्रामय कृमिच्छर्दिहिक्कावस्तिरुजो हरेत्

ajamodā kaṭustīkṣṇā dīpanī kaphavātanut uṣṇā vidāhinī hṛdyā vṛṣyā balakarī laghuḥ netrāmaya kṛmicchardihikkāvastirujo haret

2.80

पारसीकयवानी तु यवानीसदृशी गुणैः विशेषात्पाचनी रुच्या ग्राहिणी मादिनी गुरुः

pārasīkayavānī tu yavānīsadṛśī guṇaiḥ viśeṣātpācanī rucyā grāhiṇī mādinī guruḥ

जीरको जरणोऽजाजी कणा स्याद्दीर्घजीरकः

jīrako jaraṇo'jājī kaṇā syāddīrghajīrakaḥ

कृष्णजीरः सुगन्धश्च तथैवोद्गारशोधनः कालाजाजी तु सुषवी कालिका चोपकालिका

kṛṣṇajīraḥ sugandhaśca tathaivodgāraśodhanaḥ kālājājī tu suṣavī kālikā copakālikā

पृथ्वीका कारवी पृथ्वी पृथुकृष्णोपकुञ्चिका उपकुञ्ची च कुञ्ची च बृहज्जीरक इत्यपि

pṛthvīkā kāravī pṛthvī pṛthukṛṣṇopakuñcikā upakuñcī ca kuñcī ca bṛhajjīraka ityapi

जीरकत्रितयं रूक्षं कटूष्णं दीपनं लघु संग्राही पित्तलं मेध्यं गर्भाशयविशुद्धिकृत्

jīrakatritayaṃ rūkṣaṃ kaṭūṣṇaṃ dīpanaṃ laghu saṃgrāhī pittalaṃ medhyaṃ garbhāśayaviśuddhikṛt

ज्वरघ्नं पाचनं वृष्यं बल्यं रुच्यं कफापहम् चक्षुष्यं पवनाघ्मानगुल्मच्छर्द्यतिसार हृत्

jvaraghnaṃ pācanaṃ vṛṣyaṃ balyaṃ rucyaṃ kaphāpaham cakṣuṣyaṃ pavanāghmānagulmacchardyatisāra hṛt

धान्यकं धानकं धान्यं धाना धानेयकं तथा कुनटी धेनुका छत्रा कुस्तुम्बुरु वितुन्नकम्

dhānyakaṃ dhānakaṃ dhānyaṃ dhānā dhāneyakaṃ tathā kunaṭī dhenukā chatrā kustumburu vitunnakam

धान्यकं तुवरं स्निग्धमवृष्यं मूत्रलं लघु तिक्तं कटूष्णवीर्यञ्च दीपनं पाचनं स्मृतम्

dhānyakaṃ tuvaraṃ snigdhamavṛṣyaṃ mūtralaṃ laghu tiktaṃ kaṭūṣṇavīryañca dīpanaṃ pācanaṃ smṛtam

ज्वरघ्नं रोचकं ग्राहि स्वादुपाकि त्रिदोषनुत् तृष्णादाहवमिश्वासकासकार्श्यकृमिप्रणुत् आर्द्र न्तु तद्गुणं स्वादु विशेषात्पित्तनाशनम्

jvaraghnaṃ rocakaṃ grāhi svādupāki tridoṣanut tṛṣṇādāhavamiśvāsakāsakārśyakṛmipraṇut ārdra ntu tadguṇaṃ svādu viśeṣātpittanāśanam

शतपुष्पा शताह्वा च मधुरा कारवी मिसिः अतिलम्बी सितच्छत्रा संहितच्छत्रिकाऽपि च

śatapuṣpā śatāhvā ca madhurā kāravī misiḥ atilambī sitacchatrā saṃhitacchatrikā'pi ca

2.90

छत्रा शालेयशालीनो मिश्रेया मधुरा मिसिः शतपुष्पा लघुस्तीक्ष्णा पित्तकृद्दीपनी कटुः

chatrā śāleyaśālīno miśreyā madhurā misiḥ śatapuṣpā laghustīkṣṇā pittakṛddīpanī kaṭuḥ

उष्णा ज्वरानिलश्लेष्मव्रणशूलाक्षिरोगहृत् मिश्रेया तद्गुणा प्रोक्ता विशेषाद्योनिशूलनुत्

uṣṇā jvarānilaśleṣmavraṇaśūlākṣirogahṛt miśreyā tadguṇā proktā viśeṣādyoniśūlanut

अग्निंमान्द्यहरी हृद्या बद्धविट्कृमिशुक्रहृत् रूक्षोष्णा पाचनी कासवमिश्लेष्मानिलान्हरेत्

agniṃmāndyaharī hṛdyā baddhaviṭkṛmiśukrahṛt rūkṣoṣṇā pācanī kāsavamiśleṣmānilānharet

मेथिका मेथिनी मेथी दीपनी बहुपत्रिका बोधिनी बहुबीजा च ज्योतिर्गन्धफला तथा

methikā methinī methī dīpanī bahupatrikā bodhinī bahubījā ca jyotirgandhaphalā tathā

वल्लरी चन्द्रि का मन्था मिश्रपुष्पा च कैरवी कुञ्चिका बहुपर्णी च पीतबीजा मुनिच्छदा

vallarī candri kā manthā miśrapuṣpā ca kairavī kuñcikā bahuparṇī ca pītabījā municchadā

मेथिकावातशमनीश्लेष्मघ्नीज्वरनाशिनी ततः स्वल्पगुणावन्या वाजिनां सा तु पूजिता

methikāvātaśamanīśleṣmaghnījvaranāśinī tataḥ svalpaguṇāvanyā vājināṃ sā tu pūjitā

चन्द्रि का चर्महन्त्री च पशुमेहनकारिका नन्दिनी कारवी भद्रा वासपुष्पा सुवासरा

candri kā carmahantrī ca paśumehanakārikā nandinī kāravī bhadrā vāsapuṣpā suvāsarā

चन्द्र शूरं हितं हिक्कावातश्लेष्मातिसारिणाम् असृग्वातगदद्वेषि बलपुष्टिविवर्द्धनम्

candra śūraṃ hitaṃ hikkāvātaśleṣmātisāriṇām asṛgvātagadadveṣi balapuṣṭivivarddhanam

मेथिका चन्द्र शूरश्च कालाऽजाजी यवानिका एतच्चतुष्टयं युक्तं चतुर्बीजमिति स्मृतम्

methikā candra śūraśca kālā'jājī yavānikā etaccatuṣṭayaṃ yuktaṃ caturbījamiti smṛtam

तच्चूर्णं भक्षितं नित्यं निहन्ति पवनामयम् अजीर्णं शूलमाध्मानं पार्श्वशूलं कटिव्यथाम्

taccūrṇaṃ bhakṣitaṃ nityaṃ nihanti pavanāmayam ajīrṇaṃ śūlamādhmānaṃ pārśvaśūlaṃ kaṭivyathām

2.100

सहस्रवेधि जतुकं बाह्लीकं हिङ्गु रामठम्

sahasravedhi jatukaṃ bāhlīkaṃ hiṅgu rāmaṭham

101

हिङ्गूष्णं पाचनं रुच्यं तीक्ष्णं वातबलासनुत् शूलगुल्मोदरानाहकृमिघ्नं पित्तवर्द्धनम्

hiṅgūṣṇaṃ pācanaṃ rucyaṃ tīkṣṇaṃ vātabalāsanut śūlagulmodarānāhakṛmighnaṃ pittavarddhanam

102

वचोग्रगन्धा षड्र्गन्था गोलोमी शतपर्विका क्षुद्र पत्री च मङ्गल्या जटिलोग्रा च लोमशा

vacogragandhā ṣaḍrganthā golomī śataparvikā kṣudra patrī ca maṅgalyā jaṭilogrā ca lomaśā

103

वचोग्रगन्धा कटुका तिक्तोष्णा वान्तिवह्निकृत् विबन्धाध्मानशूलघ्नी शकृन्मूत्रविशोधिनी अपस्मारकफोन्मादभूतजन्त्वनिलान्हरेत्

vacogragandhā kaṭukā tiktoṣṇā vāntivahnikṛt vibandhādhmānaśūlaghnī śakṛnmūtraviśodhinī apasmārakaphonmādabhūtajantvanilānharet

104

पारसीक वचा शुक्ला प्रोक्ता हैमवतीति सा हैमवत्युदिता तद्वद्वातं हन्ति विशेषत

pārasīka vacā śuklā proktā haimavatīti sā haimavatyuditā tadvadvātaṃ hanti viśeṣata

105

सुगन्धाऽप्युग्रगन्धा च विशेषात्कफकासनुत् सुस्वरत्वकरी रुच्या हृत्कण्ठमुखशोधिनी

sugandhā'pyugragandhā ca viśeṣātkaphakāsanut susvaratvakarī rucyā hṛtkaṇṭhamukhaśodhinī

106

स्थूलग्रन्थिः सुगन्धा स्यात्ततो हीनगुणा स्मृता

sthūlagranthiḥ sugandhā syāttato hīnaguṇā smṛtā

107

द्वीपान्तरवचा किञ्चित्तिक्तोष्णा वह्निदीप्तिकृत् विबन्धाध्मानशूलघ्नी शकृन्मूत्रविशोधिनी

dvīpāntaravacā kiñcittiktoṣṇā vahnidīptikṛt vibandhādhmānaśūlaghnī śakṛnmūtraviśodhinī

108

वातव्याधीनपस्मारमुन्मादं तनुवेदनाम् व्यपोहति विशेषेण फिरङ्गामयनाशिनी

vātavyādhīnapasmāramunmādaṃ tanuvedanām vyapohati viśeṣeṇa phiraṅgāmayanāśinī

109

हपुषा हबुषा विस्रा पराऽश्वत्थफला मता मत्स्यगन्धाप्लीहहन्त्री विषघ्नी ध्वांक्षनाशिनी

hapuṣā habuṣā visrā parā'śvatthaphalā matā matsyagandhāplīhahantrī viṣaghnī dhvāṃkṣanāśinī

2.110

हपुषा दीपनी तिक्ता मृदूष्णा तुवरा गुरुः पित्तोदरसमीरार्शोग्रहणीगुल्मशूलहृत् पराऽप्येतद्गुणा प्रोक्ता रूपभेदो द्वयोरपिन

hapuṣā dīpanī tiktā mṛdūṣṇā tuvarā guruḥ pittodarasamīrārśograhaṇīgulmaśūlahṛt parā'pyetadguṇā proktā rūpabhedo dvayorapina

111

पुंसि क्लीवे विडङ्गः स्यात्कृमिघ्नो जन्तुनाशनः तण्डुलश्च तथा वेल्लममोघा चित्रतण्डुलः

puṃsi klīve viḍaṅgaḥ syātkṛmighno jantunāśanaḥ taṇḍulaśca tathā vellamamoghā citrataṇḍulaḥ

112

विडङ्गं कटु तीक्ष्णोष्णं रूक्षं वह्निकरं लघु शूलाध्मानोदरश्लेष्मकृमिवातविबन्धनुत्

viḍaṅgaṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ rūkṣaṃ vahnikaraṃ laghu śūlādhmānodaraśleṣmakṛmivātavibandhanut

113

नाडी हिङ्गु पलाशाख्या जन्तुका रामठी च सा वंशपत्री च पिण्डाह्वा सुवीर्य्या हिङ्गुनाडिका तुम्बुरुः सौरभः सौरो वनजः सानुजोऽन्धकः

nāḍī hiṅgu palāśākhyā jantukā rāmaṭhī ca sā vaṃśapatrī ca piṇḍāhvā suvīryyā hiṅgunāḍikā tumburuḥ saurabhaḥ sauro vanajaḥ sānujo'ndhakaḥ

114

तुम्बुरु प्रथितं तिक्तं कटुपाकेऽपि तत्कटु रूक्षोष्णं दीपनं तीक्ष्णं रुच्यं लघु विदाहि च

tumburu prathitaṃ tiktaṃ kaṭupāke'pi tatkaṭu rūkṣoṣṇaṃ dīpanaṃ tīkṣṇaṃ rucyaṃ laghu vidāhi ca

115

वातश्लेष्माक्षिकर्णौष्ठशिरोरुग्गुरुताकृमीन् कुष्ठशूलारुचिश्वासप्लीहकृच्छ्राणि नाशयेत्

vātaśleṣmākṣikarṇauṣṭhaśiroruggurutākṛmīn kuṣṭhaśūlāruciśvāsaplīhakṛcchrāṇi nāśayet

116

स्याद्वंशरोचना वांशी तुगाक्षीरी तुगा शुभा त्वक्क्षीरी वंशजा शुभ्रा वंशक्षीरी च वैणवी

syādvaṃśarocanā vāṃśī tugākṣīrī tugā śubhā tvakkṣīrī vaṃśajā śubhrā vaṃśakṣīrī ca vaiṇavī

117

वंशजा वृंहणी वृष्या बल्या स्वाद्वी च शीतला तृष्णाकासज्वरश्वासक्षयपित्तास्रकामलाः हरेत्कुष्ठं व्रणं पाण्डुं कषाया वातकृच्छ्रजित्

vaṃśajā vṛṃhaṇī vṛṣyā balyā svādvī ca śītalā tṛṣṇākāsajvaraśvāsakṣayapittāsrakāmalāḥ haretkuṣṭhaṃ vraṇaṃ pāṇḍuṃ kaṣāyā vātakṛcchrajit

118

समुद्र फेनः फेनश्च हिण्डीरोऽब्धिकफस्तथा

samudra phenaḥ phenaśca hiṇḍīro'bdhikaphastathā

119

समुद्र फेनश्चक्षुष्यो लेखनः शीतलश्च सः कषायो विषपित्तघ्नः कर्णरुक्कफहृत्सरः

samudra phenaścakṣuṣyo lekhanaḥ śītalaśca saḥ kaṣāyo viṣapittaghnaḥ karṇarukkaphahṛtsaraḥ

2.120

जीवकर्षभकौ मेदे काकोल्यौ ऋद्धिवृद्धिके

jīvakarṣabhakau mede kākolyau ṛddhivṛddhike

121

अष्टवर्गोऽष्टभिर्द्र व्यैः कथितश्चरकादिभिः

aṣṭavargo'ṣṭabhirdra vyaiḥ kathitaścarakādibhiḥ

122

अष्टवर्गो हिमः स्वादुर्बृंहणः शुक्रलो गुरुः भग्नसन्धानकृत्कामबलासबलवर्द्धनः वातपित्तास्रतृड्दाहज्वरमेहक्षयप्रणुत्

aṣṭavargo himaḥ svādurbṛṃhaṇaḥ śukralo guruḥ bhagnasandhānakṛtkāmabalāsabalavarddhanaḥ vātapittāsratṛḍdāhajvaramehakṣayapraṇut

123

जीवकर्षभकौ ज्ञेयौ हिमाद्रि शिखरोद्भवौ रसोनकन्दवत्कन्दौ निःसारौ सूक्ष्मपत्रकौ

jīvakarṣabhakau jñeyau himādri śikharodbhavau rasonakandavatkandau niḥsārau sūkṣmapatrakau

124

जीवकः कूर्चकाकार ऋषभो वृष शृङ्गवत् जीवको मधुरः शृङ्गो ह्रस्वाङ्गः कूर्चशीर्षकः

jīvakaḥ kūrcakākāra ṛṣabho vṛṣa śṛṅgavat jīvako madhuraḥ śṛṅgo hrasvāṅgaḥ kūrcaśīrṣakaḥ

125

जीवकर्षभकौ बल्यौ शीतौ शुक्रकफप्रदौ मधुरौ पित्तदाहास्रकार्श्यवातक्षयापहौ

jīvakarṣabhakau balyau śītau śukrakaphapradau madhurau pittadāhāsrakārśyavātakṣayāpahau

126

महामेदाऽभिधः कन्दो मोरङ्गादौ प्रजायते

mahāmedā'bhidhaḥ kando moraṅgādau prajāyate

127

महामेदा वनीमेदा स्यादित्युक्तं मुनीश्वरैः

mahāmedā vanīmedā syādityuktaṃ munīśvaraiḥ

128

शुक्लार्द्र कनिभः कन्दो लताजातः सुपाण्डुरः महामेदाभिधो ज्ञेयो मेदालक्षणमुच्यते

śuklārdra kanibhaḥ kando latājātaḥ supāṇḍuraḥ mahāmedābhidho jñeyo medālakṣaṇamucyate

129

शुक्लकन्दो नखच्छेद्यो मेदोधातुमिव स्रवेत् यः स मेदेति विज्ञेयो जिज्ञासातत्परैर्जनैः

śuklakando nakhacchedyo medodhātumiva sravet yaḥ sa medeti vijñeyo jijñāsātatparairjanaiḥ

2.130

शल्यपर्णी मणिच्छिद्रा मेदा मेदाभवाध्वरा महामेदा वसुच्छिद्रा त्रिदन्ती देवतामणिः

śalyaparṇī maṇicchidrā medā medābhavādhvarā mahāmedā vasucchidrā tridantī devatāmaṇiḥ

131

मेदायुगं गुरु स्वादु वृष्यं स्तन्यकफावहम् वृंहणं शीतलं पित्तरक्तवातज्वरप्रणुत्

medāyugaṃ guru svādu vṛṣyaṃ stanyakaphāvaham vṛṃhaṇaṃ śītalaṃ pittaraktavātajvarapraṇut

132

जायते क्षीरकाकोली महामेदोद्भवस्थले

jāyate kṣīrakākolī mahāmedodbhavasthale

133

यत्र स्यात्क्षीरकाकोली काकोली तत्र जायते पीवरीसदृशः कन्दः सक्षीरः प्रियगन्धवान्

yatra syātkṣīrakākolī kākolī tatra jāyate pīvarīsadṛśaḥ kandaḥ sakṣīraḥ priyagandhavān

134

सा प्रोक्ताक्षीरकाकोली काकोलीलिङ्गमुच्यते यथास्यात्क्षीरकाकोली काकोल्यपि तथा भवेत्

sā proktākṣīrakākolī kākolīliṅgamucyate yathāsyātkṣīrakākolī kākolyapi tathā bhavet

135

एषा किञ्चिद्भवेत्कृष्णा भेदोऽयमुभयोरपि काकोली वायसोली च वीरा कायस्थिका तथा

eṣā kiñcidbhavetkṛṣṇā bhedo'yamubhayorapi kākolī vāyasolī ca vīrā kāyasthikā tathā

136

सा शुक्ला क्षीरकाकोली वयस्था क्षीरवल्लिका कथिता क्षीरिणी धीरा क्षीरशुक्ला पयस्विनी

sā śuklā kṣīrakākolī vayasthā kṣīravallikā kathitā kṣīriṇī dhīrā kṣīraśuklā payasvinī

137

काकोलीयुगलं शीतं शुक्रलं मधुरं गुरु वृंहणं वातदाहास्रपित्तशोषज्वरापहम्

kākolīyugalaṃ śītaṃ śukralaṃ madhuraṃ guru vṛṃhaṇaṃ vātadāhāsrapittaśoṣajvarāpaham

138

ऋद्धिर्वृद्धिश्च कन्दौ द्वौ भवतः कोशलेऽचले श्वेतलोमान्वितः कन्दो लताजातः सरन्ध्रकः

ṛddhirvṛddhiśca kandau dvau bhavataḥ kośale'cale śvetalomānvitaḥ kando latājātaḥ sarandhrakaḥ

139

स एव ऋद्धिर्वृद्धिश्च भेदमप्येतयोर्ब्रुवे तूलग्रन्थिसमा ऋद्धिर्वामावर्त्तफला च सा

sa eva ṛddhirvṛddhiśca bhedamapyetayorbruve tūlagranthisamā ṛddhirvāmāvarttaphalā ca sā

2.140

वृद्धिस्तु दक्षिणावर्त्तफला प्रोक्ता महर्षिभिः ऋद्धिर्योग्यं सिद्धिलक्ष्म्यौ वृद्धेरप्याह्वया इमे

vṛddhistu dakṣiṇāvarttaphalā proktā maharṣibhiḥ ṛddhiryogyaṃ siddhilakṣmyau vṛddherapyāhvayā ime

141

ऋद्धिर्बल्या त्रिदोषघ्नी शुक्रला मधुरा गुरुः प्राणैश्वर्यकरी मूर्च्छारक्तपित्तविनाशिनी

ṛddhirbalyā tridoṣaghnī śukralā madhurā guruḥ prāṇaiśvaryakarī mūrcchāraktapittavināśinī

142

वृद्धिर्गर्भप्रदा शीता वृंहणी मधुरा स्मृता वृष्या पित्तास्रशमनी क्षतकासक्षयापहा

vṛddhirgarbhapradā śītā vṛṃhaṇī madhurā smṛtā vṛṣyā pittāsraśamanī kṣatakāsakṣayāpahā

143

राज्ञामप्यष्टवर्गस्तु यतोऽयमतिदुर्लभः तस्मादस्य प्रतिनिधिं गृह्णीयात्तद्गुणं भिषक्

rājñāmapyaṣṭavargastu yato'yamatidurlabhaḥ tasmādasya pratinidhiṃ gṛhṇīyāttadguṇaṃ bhiṣak

144

मेदा जीवक काकोली ऋद्धि द्वन्द्वेऽपि चासति वरीविदार्यश्वगन्धावाराहींश्च क्रमात् क्षिपेत्

medā jīvaka kākolī ṛddhi dvandve'pi cāsati varīvidāryaśvagandhāvārāhīṃśca kramāt kṣipet

145

यष्टीमधु तथा यष्टीमधुकं क्लीतकं तथा अन्यत्क्लीतनकं तत्तु भवेत्तोये मधूलिका

yaṣṭīmadhu tathā yaṣṭīmadhukaṃ klītakaṃ tathā anyatklītanakaṃ tattu bhavettoye madhūlikā

146

यष्टी हिमा गुरुः स्वाद्वी चक्षुष्या बलवर्णकृत् सुस्निग्धा शुक्रला केश्या स्वर्या पित्तानिलास्रजित् व्रण शोथ विष च्छर्दि तृष्णाग्लानिक्षयापहा

yaṣṭī himā guruḥ svādvī cakṣuṣyā balavarṇakṛt susnigdhā śukralā keśyā svaryā pittānilāsrajit vraṇa śotha viṣa cchardi tṛṣṇāglānikṣayāpahā

147

काम्पिल्लः कर्कशश्चन्द्रो रक्ताङ्गो रोचनोऽपि च काम्पिल्लः कफपित्तास्रकृमिगुल्मोदरव्रणान् हन्ति रेची कटूष्णश्च मेहानाहविषाश्मनुत्

kāmpillaḥ karkaśaścandro raktāṅgo rocano'pi ca kāmpillaḥ kaphapittāsrakṛmigulmodaravraṇān hanti recī kaṭūṣṇaśca mehānāhaviṣāśmanut

148

आरग्बवधो राजवृक्षः शम्पाकश्चतुरङ्गुलः आरेवतो व्याधिघातः कृतमालः सुवर्णकः

āragbavadho rājavṛkṣaḥ śampākaścaturaṅgulaḥ ārevato vyādhighātaḥ kṛtamālaḥ suvarṇakaḥ

149

कर्णिकारो दीर्घफलः स्वर्णाङ्गः स्वर्णभूषणः आरग्वधोगुरुःस्वादुः शीतलः स्रंसनोत्तमः

karṇikāro dīrghaphalaḥ svarṇāṅgaḥ svarṇabhūṣaṇaḥ āragvadhoguruḥsvāduḥ śītalaḥ sraṃsanottamaḥ

2.150

ज्वरहृद्रो गापित्तास्रवातोदावर्त्तशूलनुत् तत्फलं स्रंसनं रुच्यं कुष्ठपित्तकफापहम् ज्वरे तु सततं पथ्यं कोष्ठशुद्धिकरं परम्

jvarahṛdro gāpittāsravātodāvarttaśūlanut tatphalaṃ sraṃsanaṃ rucyaṃ kuṣṭhapittakaphāpaham jvare tu satataṃ pathyaṃ koṣṭhaśuddhikaraṃ param

151

कट्वी तु कटुका तिक्ता कृष्णभेदा कटम्भरा अशोका मत्स्यशकला चक्राङ्गी शकुलादनी मत्स्यपित्ता काण्डरुहा रोहिणी कटुरोहिणी

kaṭvī tu kaṭukā tiktā kṛṣṇabhedā kaṭambharā aśokā matsyaśakalā cakrāṅgī śakulādanī matsyapittā kāṇḍaruhā rohiṇī kaṭurohiṇī

152

कट्वी तु कटुका पाके तिक्ता रूक्षा हिमा लघुः भेदिनी दीपनी हृद्या कफपित्तज्वरापहा प्रमेहश्वासकासास्रदाहकुष्ठकृमिप्रणुत्

kaṭvī tu kaṭukā pāke tiktā rūkṣā himā laghuḥ bhedinī dīpanī hṛdyā kaphapittajvarāpahā pramehaśvāsakāsāsradāhakuṣṭhakṛmipraṇut

153

किराततिक्तः कैरातः कटुतिक्तः किरातकः

kirātatiktaḥ kairātaḥ kaṭutiktaḥ kirātakaḥ

154

काण्डतिक्तोऽनार्यतिक्तो भूनिम्बो रामसेनकः किरातकोऽन्यो नैपालः सोऽद्धतिक्तो ज्वरान्तकः

kāṇḍatikto'nāryatikto bhūnimbo rāmasenakaḥ kirātako'nyo naipālaḥ so'ddhatikto jvarāntakaḥ

155

किरातः सारको रूक्षः शीतलस्तिक्तको लघुः सन्निपातज्वरश्वासकफपित्तास्रदाहनुत् कासशोथतृषाकुष्ठज्वरव्रणकृमिप्रणुत्

kirātaḥ sārako rūkṣaḥ śītalastiktako laghuḥ sannipātajvaraśvāsakaphapittāsradāhanut kāsaśothatṛṣākuṣṭhajvaravraṇakṛmipraṇut

156

उक्तं कुटजबीजं तु यवमिन्द्र यवं तथा कलिङ्गं चापि कालिङ्गं तथा भद्र यवा अपि

uktaṃ kuṭajabījaṃ tu yavamindra yavaṃ tathā kaliṅgaṃ cāpi kāliṅgaṃ tathā bhadra yavā api

157

क्वचिदिन्द्र स्य नामैव भवेत्तदभिधायकम् फलानीन्द्र यवास्तस्य तथा भद्र यवा अपि

kvacidindra sya nāmaiva bhavettadabhidhāyakam phalānīndra yavāstasya tathā bhadra yavā api

158

इन्द्र यवं त्रिदोषघ्नं संग्राहि कटु शीतलम्

indra yavaṃ tridoṣaghnaṃ saṃgrāhi kaṭu śītalam

159

ज्वरातीसाररक्तार्शोवमिवीसर्पकुष्ठनुत् दीपनं गुदकीलास्रवातास्रश्लेष्मशूलजित्

jvarātīsāraraktārśovamivīsarpakuṣṭhanut dīpanaṃ gudakīlāsravātāsraśleṣmaśūlajit

2.160

मदनश्छर्दनः पिण्डो नटः पिण्डीतकस्तथा करहाटो मरुवकः शल्यको विषपुष्पकः

madanaśchardanaḥ piṇḍo naṭaḥ piṇḍītakastathā karahāṭo maruvakaḥ śalyako viṣapuṣpakaḥ

161

मदनो मधुरस्तिक्तो वीर्योष्णो लेखनो लघुः वान्तिकृद्विद्र धिहरः प्रतिश्यायव्रणान्तकः रूक्ष कुष्ठकफानाहशोथगुल्मव्रणापहः

madano madhurastikto vīryoṣṇo lekhano laghuḥ vāntikṛdvidra dhiharaḥ pratiśyāyavraṇāntakaḥ rūkṣa kuṣṭhakaphānāhaśothagulmavraṇāpahaḥ

162

रास्ना युक्तरसा रस्या सुवहा रसना रसा एलापर्णी च सुरसा सुगन्धा श्रेयसी तथा

rāsnā yuktarasā rasyā suvahā rasanā rasā elāparṇī ca surasā sugandhā śreyasī tathā

163

रास्नाऽमपाचिनी तिक्ता गुरूष्णा कफवातजित्

rāsnā'mapācinī tiktā gurūṣṇā kaphavātajit

164

शोथश्वाससमीरास्रवातशूलोदरापहा कासज्वरविषाशीतिवातिकामयसिध्महृत्

śothaśvāsasamīrāsravātaśūlodarāpahā kāsajvaraviṣāśītivātikāmayasidhmahṛt

165

नाकुली सुरसा नागसुगन्धा गन्धनाकुली नकुलेष्टा भुजङ्गाक्षी सर्पाङ्गी विषनाशिनी

nākulī surasā nāgasugandhā gandhanākulī nakuleṣṭā bhujaṅgākṣī sarpāṅgī viṣanāśinī

166

नाकुली तुवरा तिक्ता कटुकोष्णा विनाशयेत् भोगिलूतावृश्चिकाखुविषज्वरकृमिव्रणान्

nākulī tuvarā tiktā kaṭukoṣṇā vināśayet bhogilūtāvṛścikākhuviṣajvarakṛmivraṇān

167

माचिकाप्रस्थिकाऽम्बष्ठा तथा चाम्बालिकांऽबिका मयूरविदला केशीसहस्रा बालमूलिका

mācikāprasthikā'mbaṣṭhā tathā cāmbālikāṃ'bikā mayūravidalā keśīsahasrā bālamūlikā

168

माचिकाऽम्ला रसे पाके कषाया शीतला लघुः पक्वातीसारपित्तास्रकफकण्ठामयापहा

mācikā'mlā rase pāke kaṣāyā śītalā laghuḥ pakvātīsārapittāsrakaphakaṇṭhāmayāpahā

169

तेजस्विनी तेजवती तेजोह्वा तेजनी तथा

tejasvinī tejavatī tejohvā tejanī tathā

2.170

तेजस्विनी कफश्वासकासास्यामयवातहृत् पाचन्युष्णाकटुस्तिक्तारुचिवह्निप्रदीपिनी

tejasvinī kaphaśvāsakāsāsyāmayavātahṛt pācanyuṣṇākaṭustiktārucivahnipradīpinī

171

ज्योतिष्मती स्यात्कटभी ज्योतिष्का कङ्गुनीति च पारावतपदी पिण्या लता प्रोक्ता ककुन्दनी

jyotiṣmatī syātkaṭabhī jyotiṣkā kaṅgunīti ca pārāvatapadī piṇyā latā proktā kakundanī

172

ज्योतिष्मती कटुस्तिक्ता सरा कफसमीरजित् अत्युष्णा वामनी तीक्ष्णा वह्निबुद्धिस्मृतिप्रदा

jyotiṣmatī kaṭustiktā sarā kaphasamīrajit atyuṣṇā vāmanī tīkṣṇā vahnibuddhismṛtipradā

173

कुष्ठं रोगाह्वयं वाप्यं पारिभव्यं तथोत्पलम् कुष्ठमुष्णं कटु स्वादु शुक्रलं तिक्तकं लघु हन्ति वातास्रवीसर्पकासकुष्ठमरुत्कफान्

kuṣṭhaṃ rogāhvayaṃ vāpyaṃ pāribhavyaṃ tathotpalam kuṣṭhamuṣṇaṃ kaṭu svādu śukralaṃ tiktakaṃ laghu hanti vātāsravīsarpakāsakuṣṭhamarutkaphān

174

उक्तं पुष्करमूलं तु पौष्करं पुष्करञ्च तत् पद्मपत्रञ्च काश्मीरं कुष्ठभेदमिमं जगुः

uktaṃ puṣkaramūlaṃ tu pauṣkaraṃ puṣkarañca tat padmapatrañca kāśmīraṃ kuṣṭhabhedamimaṃ jaguḥ

175

पौष्करं कटुकं तिक्तमुक्तं वातकफज्वरान् हन्ति शोथारुचिश्वासान्विशेषात्पार्श्वशूलनुत्

pauṣkaraṃ kaṭukaṃ tiktamuktaṃ vātakaphajvarān hanti śothāruciśvāsānviśeṣātpārśvaśūlanut

176

कटुपर्णी हैमवती हेमक्षीरी हिमावती हेमाह्वा पीतदुग्धा च तन्मूलं चोकमुच्यते

kaṭuparṇī haimavatī hemakṣīrī himāvatī hemāhvā pītadugdhā ca tanmūlaṃ cokamucyate

177

हेमाह्वा रेचनी तिक्ता भेदिन्युत्क्लेशकारिणी कृमिकण्डूविषानाहकफपित्तास्रकुष्ठनुत्

hemāhvā recanī tiktā bhedinyutkleśakāriṇī kṛmikaṇḍūviṣānāhakaphapittāsrakuṣṭhanut

178

शृङ्गी कर्कटशृङ्गी च स्यात्कुलीरविषाणिका अजशृङ्गी च चक्रा च कर्कटाख्या च कीर्त्तिता

śṛṅgī karkaṭaśṛṅgī ca syātkulīraviṣāṇikā ajaśṛṅgī ca cakrā ca karkaṭākhyā ca kīrttitā

179

शृङ्गी कषाया तिक्तोष्णा कफवातक्षयज्वरान् श्वासोर्ध्ववाततृट्कासहिक्काऽरुचिवमीन्हरेत्

śṛṅgī kaṣāyā tiktoṣṇā kaphavātakṣayajvarān śvāsordhvavātatṛṭkāsahikkā'rucivamīnharet

2.180

कट्फलः सोमवल्कश्च कैटर्य्यः कुम्भिकाऽपि च श्रीपर्णिका कुमुदिका भद्रा भद्र वतीति च

kaṭphalaḥ somavalkaśca kaiṭaryyaḥ kumbhikā'pi ca śrīparṇikā kumudikā bhadrā bhadra vatīti ca

181

कट्फलस्तुवरस्तिक्तः कटुर्वातकफज्वरान् हन्ति श्वासप्रमेहार्शः कासकण्ठामयारुचीः

kaṭphalastuvarastiktaḥ kaṭurvātakaphajvarān hanti śvāsapramehārśaḥ kāsakaṇṭhāmayārucīḥ

182

भार्गी भृगुभवा पद्मा फञ्जी ब्राह्मणयष्टिका ब्राह्मण्यङ्गारवल्ली च खरशाकश्च हञ्जिका

bhārgī bhṛgubhavā padmā phañjī brāhmaṇayaṣṭikā brāhmaṇyaṅgāravallī ca kharaśākaśca hañjikā

183

भार्गी रूक्षा कटुस्तिक्ता रुच्योष्णा पाचनी लघुः दीपनी तुवरा गुल्मरक्तनुन्नाशयेद् ध्रुवम् शोथकासकफश्वासपीनसज्वरमारुतान्

bhārgī rūkṣā kaṭustiktā rucyoṣṇā pācanī laghuḥ dīpanī tuvarā gulmaraktanunnāśayed dhruvam śothakāsakaphaśvāsapīnasajvaramārutān

184

पाषाणभेदकोऽश्मघ्नो गिरिभिद्भिन्नयोजिनी अश्मभेदो हिमस्तिक्तः कषायो वस्तिशोधनः

pāṣāṇabhedako'śmaghno giribhidbhinnayojinī aśmabhedo himastiktaḥ kaṣāyo vastiśodhanaḥ

185

भेदनो हन्ति दोषार्शोगुल्मकृच्छ्राश्महृद्द्रुजः योनि रोगान्प्रमेहांश्च प्लीह शूल व्रणानि च

bhedano hanti doṣārśogulmakṛcchrāśmahṛddrujaḥ yoni rogānpramehāṃśca plīha śūla vraṇāni ca

186

धातकी धातुपुष्पी च ताम्रपुष्पी च कुञ्जरा सुभिक्षा बहुपुष्पी च वह्निज्वाला च सा स्मृता

dhātakī dhātupuṣpī ca tāmrapuṣpī ca kuñjarā subhikṣā bahupuṣpī ca vahnijvālā ca sā smṛtā

187

धातकी कटुका शीता मृदुकृत्तुवरा लघुः तृष्णाऽतीसारपित्तास्रविषकृमिविसर्पजित्

dhātakī kaṭukā śītā mṛdukṛttuvarā laghuḥ tṛṣṇā'tīsārapittāsraviṣakṛmivisarpajit

188

मञ्जिष्ठा विकसा जिङ्गी समङ्गा कालमेषिका

mañjiṣṭhā vikasā jiṅgī samaṅgā kālameṣikā

189

मण्डूकपर्णी भण्डीरी भण्डी योजनवल्ल्यपि रसायन्यरुणा काला रक्ताङ्गी रक्तयष्टिका

maṇḍūkaparṇī bhaṇḍīrī bhaṇḍī yojanavallyapi rasāyanyaruṇā kālā raktāṅgī raktayaṣṭikā

2.190

भण्डीतकी च गण्डीरी मञ्जूषा वस्त्ररञ्जिनी मञ्जिष्ठा मधुरा तिक्ता कषाया स्वरवर्णकृत्

bhaṇḍītakī ca gaṇḍīrī mañjūṣā vastrarañjinī mañjiṣṭhā madhurā tiktā kaṣāyā svaravarṇakṛt

191

गुरुरुष्णा विषश्लेष्मशोथयोन्यक्षिकर्णरुक् रक्तातीसार कुष्ठास्र वीसर्पव्रणमेहनुत्

gururuṣṇā viṣaśleṣmaśothayonyakṣikarṇaruk raktātīsāra kuṣṭhāsra vīsarpavraṇamehanut

192

स्यात्कुसुम्भं वह्निशिखं वस्त्ररञ्जकमित्यपि कुसुम्भं वातलं कृच्छ्ररक्तपित्तकफापहम्

syātkusumbhaṃ vahniśikhaṃ vastrarañjakamityapi kusumbhaṃ vātalaṃ kṛcchraraktapittakaphāpaham

193

लाक्षा पलंकषालक्तो यावो वृक्षामयो जतुः लाक्षा वर्ण्या हिमा बल्या स्निग्धा च तुवरा लघुः

lākṣā palaṃkaṣālakto yāvo vṛkṣāmayo jatuḥ lākṣā varṇyā himā balyā snigdhā ca tuvarā laghuḥ

194

ब्रिआ!ह्मण्यङ्गारवल्ली च खरशाखा च हञ्जिका अनुष्णा कफपित्तास्रहिक्काकासज्वरप्रणुत्

briā!hmaṇyaṅgāravallī ca kharaśākhā ca hañjikā anuṣṇā kaphapittāsrahikkākāsajvarapraṇut

195

व्रणोरःक्षतवीसर्पकृमिकुष्ठगदापहा अलक्तको गुणैस्तद्वद्विशेषाद्व्यङ्गनाशनः

vraṇoraḥkṣatavīsarpakṛmikuṣṭhagadāpahā alaktako guṇaistadvadviśeṣādvyaṅganāśanaḥ

196

हरिद्रा काञ्चनी पीता निशाऽख्या वरवर्णिनी कृमिघ्नी हलदी योषित्प्रिया हट्टविलासिनी

haridrā kāñcanī pītā niśā'khyā varavarṇinī kṛmighnī haladī yoṣitpriyā haṭṭavilāsinī

197

हरिद्रा कटुका तिक्ता रूक्षोष्णा कफपित्तनुत् वर्ण्या त्वग्दोषमेहास्रशोथपाण्डुव्रणापहा

haridrā kaṭukā tiktā rūkṣoṣṇā kaphapittanut varṇyā tvagdoṣamehāsraśothapāṇḍuvraṇāpahā

198

दार्वी मेदाऽम्रगन्धा च सुरभीदारु दारु च कर्पूरा पद्मपत्रा स्यात्सुरीमत्सुरतारका

dārvī medā'mragandhā ca surabhīdāru dāru ca karpūrā padmapatrā syātsurīmatsuratārakā

199

आम्रगंधिर्हरिद्रा या सा शीता वातला मता पित्तहृन्मधुरा तिक्ता सर्वकण्डूविनाशिनी

āmragaṃdhirharidrā yā sā śītā vātalā matā pittahṛnmadhurā tiktā sarvakaṇḍūvināśinī

2.200

अरण्यहलदीकन्दः कुष्ठवातास्रनाशनः

araṇyahaladīkandaḥ kuṣṭhavātāsranāśanaḥ

201

दार्वी दारुहरिद्रा च पर्जन्या पर्जनीति च कटङ्कटेरी पीता च भवेत्सैव पचम्पचा सैव कालीयकः प्रोक्तस्तथा कालेयकोऽपि च

dārvī dāruharidrā ca parjanyā parjanīti ca kaṭaṅkaṭerī pītā ca bhavetsaiva pacampacā saiva kālīyakaḥ proktastathā kāleyako'pi ca

202

पीतद्रुश्च हरिद्रुश्च पीतदारु च पीतकम् दार्वी निशागुणा किन्तु नेत्र कर्णास्यरोगनुत्

pītadruśca haridruśca pītadāru ca pītakam dārvī niśāguṇā kintu netra karṇāsyaroganut

203

दार्वीक्वाथसमं क्षीरं पादं पक्त्वा यदा घनम् तदा रसाञ्जनाख्यं तन्नेत्रयोः परमं हितम्

dārvīkvāthasamaṃ kṣīraṃ pādaṃ paktvā yadā ghanam tadā rasāñjanākhyaṃ tannetrayoḥ paramaṃ hitam

204

रसाञ्जनं तार्क्ष्यशैलं रसगर्भश्च तार्क्ष्यजम् रसाञ्जनं कटु श्लेष्मविषनेत्रविकारनुत्

rasāñjanaṃ tārkṣyaśailaṃ rasagarbhaśca tārkṣyajam rasāñjanaṃ kaṭu śleṣmaviṣanetravikāranut

205

उष्णं रसायनं तिक्तं छेदनं व्रणदोषहृत्

uṣṇaṃ rasāyanaṃ tiktaṃ chedanaṃ vraṇadoṣahṛt

206

अवल्गुजो वाकुची स्यात्सोमराजी सुपर्णिका शशिलेखा कृष्णफला सोमा पूतिफलीति च

avalgujo vākucī syātsomarājī suparṇikā śaśilekhā kṛṣṇaphalā somā pūtiphalīti ca

207

सोमवल्ली कालमेषी कुष्ठघ्नी च प्रकीर्त्तिता बाकुची मधुरा तिक्ता कटुपाका रसायनी

somavallī kālameṣī kuṣṭhaghnī ca prakīrttitā bākucī madhurā tiktā kaṭupākā rasāyanī

208

विष्टम्भहृद्धिमा रुच्या सरा श्लेष्मास्रपित्तनुत् रूक्षा हृद्या श्वासकुष्ठमेहज्वरकृमिप्रणुत्

viṣṭambhahṛddhimā rucyā sarā śleṣmāsrapittanut rūkṣā hṛdyā śvāsakuṣṭhamehajvarakṛmipraṇut

हरीतक्यादिवर्गः (cont. 2)

209

तत्फलं पित्तलं कुष्ठकफानिलहरं कटु केश्यं त्वच्यं कृमिश्वासकासशोथामपाण्डुनुत्

tatphalaṃ pittalaṃ kuṣṭhakaphānilaharaṃ kaṭu keśyaṃ tvacyaṃ kṛmiśvāsakāsaśothāmapāṇḍunut

2.210

चक्रमर्दः प्रपुन्नाटो दद्रुघ्नो मेषलोचनः पद्माटः स्यादेडगजश्चक्री पुन्नाट इत्यपि

cakramardaḥ prapunnāṭo dadrughno meṣalocanaḥ padmāṭaḥ syādeḍagajaścakrī punnāṭa ityapi

211

चक्रमर्दो लघुः स्वादू रूक्षः पित्तानिलापहः हृद्यो हिमः कफश्वासकुष्ठदद्रुकृमीन्हरेत्

cakramardo laghuḥ svādū rūkṣaḥ pittānilāpahaḥ hṛdyo himaḥ kaphaśvāsakuṣṭhadadrukṛmīnharet

212

हन्त्युष्णं तत्फलं कुष्ठकण्डूदद्रुविषानिलान् गुल्मकासकृमिश्वासनाशनं कटुकं स्मृतम्

hantyuṣṇaṃ tatphalaṃ kuṣṭhakaṇḍūdadruviṣānilān gulmakāsakṛmiśvāsanāśanaṃ kaṭukaṃ smṛtam

213

विषा त्वतिविषा विश्वा शृङ्गी प्रतिविषाऽरुणा शुक्लकन्दा चोपविषा भङ्गुरा घुणवल्लभा

viṣā tvativiṣā viśvā śṛṅgī prativiṣā'ruṇā śuklakandā copaviṣā bhaṅgurā ghuṇavallabhā

214

विषा सोष्णा कटुस्तिक्ता पाचनी दीपनी हरेत् कफपित्तातिसारामविषकासवमिकृमीन्

viṣā soṣṇā kaṭustiktā pācanī dīpanī haret kaphapittātisārāmaviṣakāsavamikṛmīn

215

लोध्रस्तिल्वस्तिरीटश्च शावरो गालवस्तथा द्वितीयः पट्टिकालोध्रः क्रमुकः स्थूलवल्कलः जीर्णपत्रो बृहत्पत्रः पट्टी लाक्षाप्रसादनः

lodhrastilvastirīṭaśca śāvaro gālavastathā dvitīyaḥ paṭṭikālodhraḥ kramukaḥ sthūlavalkalaḥ jīrṇapatro bṛhatpatraḥ paṭṭī lākṣāprasādanaḥ

216

लोध्रो ग्राही लघुः शीतश्चक्षुष्यः कफपित्तनुत् कषायो रक्तपित्तासृग्ज्वरातीसारशोथहृत्

lodhro grāhī laghuḥ śītaścakṣuṣyaḥ kaphapittanut kaṣāyo raktapittāsṛgjvarātīsāraśothahṛt

217

लशुनस्तु रसोनः स्यादुग्रगन्धो महौषधम् अरिष्टो म्लेच्छकन्दश्च यवनेष्टो रसोनकः

laśunastu rasonaḥ syādugragandho mahauṣadham ariṣṭo mlecchakandaśca yavaneṣṭo rasonakaḥ

218

यदाऽमृतं वैनतेयो जहार सुरसत्तमात् तदा ततोऽपतद् विन्दुः स रसोनोऽभवद्भुवि

yadā'mṛtaṃ vainateyo jahāra surasattamāt tadā tato'patad vinduḥ sa rasono'bhavadbhuvi

219

पञ्चभिश्च रसैर्युक्तो रसेनाम्लेन वर्जितः तस्माद्र सोन इत्युक्तो द्र व्याणां गुणवेदिभिः

pañcabhiśca rasairyukto rasenāmlena varjitaḥ tasmādra sona ityukto dra vyāṇāṃ guṇavedibhiḥ

2.220

कटुकश्चापि मूलेषु तिक्तः पत्रेषु संस्थितः नाले कषाय उद्दिष्टो नालाग्रे लवणः स्मृतः बीजे तु मधुरः प्रोक्तो रसस्तद्गुणवेदिभिः

kaṭukaścāpi mūleṣu tiktaḥ patreṣu saṃsthitaḥ nāle kaṣāya uddiṣṭo nālāgre lavaṇaḥ smṛtaḥ bīje tu madhuraḥ prokto rasastadguṇavedibhiḥ

221

रसोनो वृंहणो वृष्यः स्निग्धोष्णः पाचनः सरः रसे पाके च कटुकस्तीक्ष्णो मधुरको मतः

rasono vṛṃhaṇo vṛṣyaḥ snigdhoṣṇaḥ pācanaḥ saraḥ rase pāke ca kaṭukastīkṣṇo madhurako mataḥ

222

भग्नसन्धानकृत्कण्ठ्यो गुरुः पित्तास्रवृद्धिदः बलवर्णकरो मेधाहितो नेत्र्! यो रसायनः

bhagnasandhānakṛtkaṇṭhyo guruḥ pittāsravṛddhidaḥ balavarṇakaro medhāhito netr! yo rasāyanaḥ

223

हृद्रो गजीर्णज्वरकुक्षिशूलविबन्धगुल्मारुचिकासशोफान् दुर्नामकुष्ठानलसादजन्तुसमीरणश्वासकफांश्च हन्ति

hṛdro gajīrṇajvarakukṣiśūlavibandhagulmārucikāsaśophān durnāmakuṣṭhānalasādajantusamīraṇaśvāsakaphāṃśca hanti

224

मद्यं मांसं तथाऽम्लञ्च हितं लशुनसेविनाम् व्यायाममातपं रोषमतिनीरं पयो गुडम्

madyaṃ māṃsaṃ tathā'mlañca hitaṃ laśunasevinām vyāyāmamātapaṃ roṣamatinīraṃ payo guḍam

225

रसोनमश्नन् पुरुषस्त्यजेदेतान् निरन्तरम्

rasonamaśnan puruṣastyajedetān nirantaram

226

पलाण्डुर्यवनेष्टश्च दुर्गन्धो मुखदूषकः पलाण्डुस्तु बुधैर्ज्ञेयो रसोनसदृशो गुणैः

palāṇḍuryavaneṣṭaśca durgandho mukhadūṣakaḥ palāṇḍustu budhairjñeyo rasonasadṛśo guṇaiḥ

227

स्वादुः पाके रसेऽनुष्णः कफकृन्नातिपित्तलः हरते केवलं वातं बलवीर्यकरो गुरुः

svāduḥ pāke rase'nuṣṇaḥ kaphakṛnnātipittalaḥ harate kevalaṃ vātaṃ balavīryakaro guruḥ

228

भल्लातकं त्रिषु प्रोक्तमरुष्कोरुष्करोऽग्निकः तथैवाग्निमुखी भल्ली वीरवृक्षश्च शोफकृत्

bhallātakaṃ triṣu proktamaruṣkoruṣkaro'gnikaḥ tathaivāgnimukhī bhallī vīravṛkṣaśca śophakṛt

229

भल्लातकफलं पक्वं स्वादुपाकरसं लघु कषायं पाचनं स्निग्धं तीक्ष्णोष्णं छेदि भेदनम्

bhallātakaphalaṃ pakvaṃ svādupākarasaṃ laghu kaṣāyaṃ pācanaṃ snigdhaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ chedi bhedanam

2.230

मेध्यं वह्निकरं हन्ति कफवातव्रणोदरम् कुष्ठार्शोग्रहणीगुल्मशोफानाहज्वरकृमीन्

medhyaṃ vahnikaraṃ hanti kaphavātavraṇodaram kuṣṭhārśograhaṇīgulmaśophānāhajvarakṛmīn

231

तन्मज्जा मधुरा वृष्या बृंहणी वातपित्तहा वृन्तमारुष्करं स्वादु पित्तघ्नं केश्यमग्निकृत्

tanmajjā madhurā vṛṣyā bṛṃhaṇī vātapittahā vṛntamāruṣkaraṃ svādu pittaghnaṃ keśyamagnikṛt

232

भल्लातकः कषायोष्णः शुक्रलो मधुरो लघुः वातश्लेष्मोदरानाहकुष्ठार्शोग्रहणीगदान् हन्ति गुल्मज्वरश्वित्रवह्निमान्द्यकृमिव्रणान्

bhallātakaḥ kaṣāyoṣṇaḥ śukralo madhuro laghuḥ vātaśleṣmodarānāhakuṣṭhārśograhaṇīgadān hanti gulmajvaraśvitravahnimāndyakṛmivraṇān

233

भङ्गा गञ्जा मातुलानी मादिनी विजया जया

bhaṅgā gañjā mātulānī mādinī vijayā jayā

234

भङ्गा कफ हरी तिक्ता ग्राहिणी पाचनी लघुः तीक्ष्णोष्णा पित्तला मोहमदवाग्वह्निवर्द्धिनी

bhaṅgā kapha harī tiktā grāhiṇī pācanī laghuḥ tīkṣṇoṣṇā pittalā mohamadavāgvahnivarddhinī

235

तिलभेदः खसतिलः खाखसश्चापि स स्मृतः स्यात् खाखसफलोद्भूतं वल्कलं शीतलं लघु

tilabhedaḥ khasatilaḥ khākhasaścāpi sa smṛtaḥ syāt khākhasaphalodbhūtaṃ valkalaṃ śītalaṃ laghu

236

ग्राहि तिक्तं कषायञ्च वातकृत् कफकासहृत्

grāhi tiktaṃ kaṣāyañca vātakṛt kaphakāsahṛt

237

धातूनां शोषकं रूक्षंमदकृद्वाग्विवर्धनम् मुहुर्मोहकरं रुच्यं सेवनात्पुंस्त्वनाशनम्

dhātūnāṃ śoṣakaṃ rūkṣaṃmadakṛdvāgvivardhanam muhurmohakaraṃ rucyaṃ sevanātpuṃstvanāśanam

238

उक्तं खसफलक्षीरमाफूकमहिफेनकम् आफूकं शोषणं ग्राहि श्लेष्मघ्नं वातपित्तलम् तथा खसफलोद्भूतवल्कलप्रायमित्यपि

uktaṃ khasaphalakṣīramāphūkamahiphenakam āphūkaṃ śoṣaṇaṃ grāhi śleṣmaghnaṃ vātapittalam tathā khasaphalodbhūtavalkalaprāyamityapi

239

उच्यन्ते खसबीजानि ते खाखसतिला अपि

ucyante khasabījāni te khākhasatilā api

2.240

खसबीजानिबल्यानि वृष्याणि सुगुरूणि च जनयन्ति कफं तानि शमयन्ति समीरणम्

khasabījānibalyāni vṛṣyāṇi sugurūṇi ca janayanti kaphaṃ tāni śamayanti samīraṇam

241

सैन्धवोऽस्त्री शीतशिवं मणिमन्थञ्च सिन्धुजम् सैन्धवं लवणं स्वादु दीपनं पाचनं लघु स्निग्धं रुच्यं हिमं वृष्यं सूक्ष्मं नेत्र्! यं त्रिदोषहृत्

saindhavo'strī śītaśivaṃ maṇimanthañca sindhujam saindhavaṃ lavaṇaṃ svādu dīpanaṃ pācanaṃ laghu snigdhaṃ rucyaṃ himaṃ vṛṣyaṃ sūkṣmaṃ netr! yaṃ tridoṣahṛt

242

शाकम्भरीयं कथितं गडाख्यं रोमकं तथा

śākambharīyaṃ kathitaṃ gaḍākhyaṃ romakaṃ tathā

243

गडाख्यं लघु वातघ्नमत्युष्णं भेदिपित्तलम् तीक्ष्णोष्णं चापि सूक्ष्मञ्चाभिष्यन्दिकटुपाकि च

gaḍākhyaṃ laghu vātaghnamatyuṣṇaṃ bhedipittalam tīkṣṇoṣṇaṃ cāpi sūkṣmañcābhiṣyandikaṭupāki ca

244

सामुद्रं यत्तुलवणमक्षीवं वशिरञ्च तत् समुद्र जं सागरजं लवणोदधिसम्भवम्

sāmudraṃ yattulavaṇamakṣīvaṃ vaśirañca tat samudra jaṃ sāgarajaṃ lavaṇodadhisambhavam

245

सामुद्रं मधुरं पाके सतिक्तं मधुरं गुरु नात्युष्णं दीपनं भेदि सक्षारमविदाहि च श्लेष्मलं वातनुत्तीक्ष्णमरूक्षं नातिशीतलम्

sāmudraṃ madhuraṃ pāke satiktaṃ madhuraṃ guru nātyuṣṇaṃ dīpanaṃ bhedi sakṣāramavidāhi ca śleṣmalaṃ vātanuttīkṣṇamarūkṣaṃ nātiśītalam

246

बिडं पाक्यञ्च कृतकं तथा द्रा विडमासुरम् बिडं सक्षारमूर्ध्वाधः कफवातानुलोमनम्

biḍaṃ pākyañca kṛtakaṃ tathā drā viḍamāsuram biḍaṃ sakṣāramūrdhvādhaḥ kaphavātānulomanam

247

दीपनं लघु तीक्ष्णोष्णं रूक्षं रुच्यं व्यवायि च विबन्धानाहविष्टम्भहृद्रुग्गौरवशूलनुत्

dīpanaṃ laghu tīkṣṇoṣṇaṃ rūkṣaṃ rucyaṃ vyavāyi ca vibandhānāhaviṣṭambhahṛdruggauravaśūlanut

248

सौवर्चलं स्याद्रुचकं मन्थपाकञ्च तन्मतम् रुचकं रोचनं भेदि दीपनं पाचनं परम्

sauvarcalaṃ syādrucakaṃ manthapākañca tanmatam rucakaṃ rocanaṃ bhedi dīpanaṃ pācanaṃ param

249

सस्नेहं वातनुन्नातिपित्तलं विशदं लघु उद्गारशुद्धिदं सूक्ष्मं विबन्धानाहशूलजित्

sasnehaṃ vātanunnātipittalaṃ viśadaṃ laghu udgāraśuddhidaṃ sūkṣmaṃ vibandhānāhaśūlajit

2.250

औद्भिदं पांशुलवणं यज्जातं भूमितः स्वयम् क्षारं गुरु कटु स्निग्धं शीतलं वातनाशनम्

audbhidaṃ pāṃśulavaṇaṃ yajjātaṃ bhūmitaḥ svayam kṣāraṃ guru kaṭu snigdhaṃ śītalaṃ vātanāśanam

251

चणकाम्लकमत्युष्णं दीपनं दन्तहर्षणम् लवणानुरसं रुच्यं शूलाजीर्णविबन्धनुत्

caṇakāmlakamatyuṣṇaṃ dīpanaṃ dantaharṣaṇam lavaṇānurasaṃ rucyaṃ śūlājīrṇavibandhanut

252

पाक्यं क्षारो यवक्षारो यावशूको यवाग्रजः स्वर्जिकाऽपि स्मृतः क्षारः कापोतः सुखवर्चकः

pākyaṃ kṣāro yavakṣāro yāvaśūko yavāgrajaḥ svarjikā'pi smṛtaḥ kṣāraḥ kāpotaḥ sukhavarcakaḥ

253

कथितः स्वर्जिकाभेदो विशेषज्ञैः सुवर्चिका यवक्षारो लघुः स्निग्धः सुसूक्ष्मो वह्निदीपनः

kathitaḥ svarjikābhedo viśeṣajñaiḥ suvarcikā yavakṣāro laghuḥ snigdhaḥ susūkṣmo vahnidīpanaḥ

254

निहन्ति शूलवातामश्लेष्मश्वासगलामयान् पाण्ड्वर्शोग्रहणीगुल्मानाहप्लीहहृदामयान्

nihanti śūlavātāmaśleṣmaśvāsagalāmayān pāṇḍvarśograhaṇīgulmānāhaplīhahṛdāmayān

255

स्वर्जिकाऽल्पगुणा तस्माद्विज्ञेया गुल्मशूलहृत् सुवर्चिका स्वर्जिकावद् बोद्धव्या गुणतो जनैः

svarjikā'lpaguṇā tasmādvijñeyā gulmaśūlahṛt suvarcikā svarjikāvad boddhavyā guṇato janaiḥ

256

सौभाग्यं टङ्कणं क्षारं धातुद्रा वकमुच्यते टङ्कणं वह्निकृद्रू क्षं कफहृद्वातपित्तकृत्

saubhāgyaṃ ṭaṅkaṇaṃ kṣāraṃ dhātudrā vakamucyate ṭaṅkaṇaṃ vahnikṛdrū kṣaṃ kaphahṛdvātapittakṛt

257

स्वर्जिका यावशूकश्च क्षारद्वयमुदाहृतम् टङ्कणेन युतं तत्तु क्षारत्रयमुदीरितम्

svarjikā yāvaśūkaśca kṣāradvayamudāhṛtam ṭaṅkaṇena yutaṃ tattu kṣāratrayamudīritam

258

मिलितं तूक्तगुणकृद्विशेषाद्गुल्महृत्परम् पलाश वज्रि शिखरि चिञ्चाऽकतिलनालजाः

militaṃ tūktaguṇakṛdviśeṣādgulmahṛtparam palāśa vajri śikhari ciñcā'katilanālajāḥ

259

यवजः स्वर्जिका चेति क्षाराष्टकमुदाहृतम् क्षारा एतेऽग्निना तुल्या गुल्मशूलहरा भृशम्

yavajaḥ svarjikā ceti kṣārāṣṭakamudāhṛtam kṣārā ete'gninā tulyā gulmaśūlaharā bhṛśam

2.260

चुक्रंसहस्रवेधि स्याद्र साम्लं शुक्तमित्यपि चुक्रमत्यम्लमुष्णञ्च दीपनं पाचनं परम्

cukraṃsahasravedhi syādra sāmlaṃ śuktamityapi cukramatyamlamuṣṇañca dīpanaṃ pācanaṃ param

261

शूलगुल्मविबन्धामवातश्लेष्महरं सरम् वमितृष्णाऽस्यवैरस्यहृत्पीडावह्निमान्द्यहृत्

śūlagulmavibandhāmavātaśleṣmaharaṃ saram vamitṛṣṇā'syavairasyahṛtpīḍāvahnimāndyahṛt

कर्पूरादिवर्गः

अथ कर्पूरादिवर्गः पुंसि क्लीबे च कर्पूरः सिताभ्रो हिमवालुकः घनसारश्चन्द्र संज्ञो हिमनामाऽपि स स्मृतः

atha karpūrādivargaḥ puṃsi klībe ca karpūraḥ sitābhro himavālukaḥ ghanasāraścandra saṃjño himanāmā'pi sa smṛtaḥ

कर्पूरः शीतलो वृष्यश्चक्षुष्यो लेखनो लघुः सुरभिर्मधुरस्तिक्तः कफपित्तविषापहः

karpūraḥ śītalo vṛṣyaścakṣuṣyo lekhano laghuḥ surabhirmadhurastiktaḥ kaphapittaviṣāpahaḥ

दाहतृष्णाऽस्यवैरस्यमेदोदौर्गन्ध्यनाशनः कर्पूरो द्विविधः प्रोक्तः पक्वापक्वप्रभेदतः पक्वात्कर्पूरतः प्राहुरपक्वं गुणवत्तरम्

dāhatṛṣṇā'syavairasyamedodaurgandhyanāśanaḥ karpūro dvividhaḥ proktaḥ pakvāpakvaprabhedataḥ pakvātkarpūrataḥ prāhurapakvaṃ guṇavattaram

चीनाकसंज्ञः कर्पूरः कफक्षयकरः स्मृतः कुष्ठकण्डूवमिहरस्तथा तिक्तरसश्च सः

cīnākasaṃjñaḥ karpūraḥ kaphakṣayakaraḥ smṛtaḥ kuṣṭhakaṇḍūvamiharastathā tiktarasaśca saḥ

मृगनाभिर्मृगमदः कथितस्तु सहस्रभित् कस्तूरिका च कस्तूरी वेधमुख्या च सा स्मृता

mṛganābhirmṛgamadaḥ kathitastu sahasrabhit kastūrikā ca kastūrī vedhamukhyā ca sā smṛtā

कामरूपोद्भवा कृष्णा नैपाली नीलवर्णयुक् काश्मीरी कपिलच्छाया कस्तूरी त्रिविधा स्मृता

kāmarūpodbhavā kṛṣṇā naipālī nīlavarṇayuk kāśmīrī kapilacchāyā kastūrī trividhā smṛtā

कामरूपोद्भवा श्रेष्ठा नैपाली मध्यमा भवेत् काश्मीरदेशसम्भूता कस्तूरी ह्यधमा मता

kāmarūpodbhavā śreṣṭhā naipālī madhyamā bhavet kāśmīradeśasambhūtā kastūrī hyadhamā matā

कस्तूरिका कटुस्तिक्ता क्षारोष्णा शुक्रला गुरुः कफवातविषच्छर्दिशीतदौर्गन्ध्यशोषहृत्

kastūrikā kaṭustiktā kṣāroṣṇā śukralā guruḥ kaphavātaviṣacchardiśītadaurgandhyaśoṣahṛt

लता कस्तूरिका तिक्ता स्वाद्वी वृष्या हिमा लघुः चक्षुष्या छेदिनी श्लेष्मतृष्णाबस्त्यास्यरोगहृत्

latā kastūrikā tiktā svādvī vṛṣyā himā laghuḥ cakṣuṣyā chedinī śleṣmatṛṣṇābastyāsyarogahṛt

3.10

गन्धमार्जारवीर्यन्तु वीर्यकृत्कफवातहृत् कण्डूकुष्ठहरं नेत्र्! यं सुगन्धं स्वेदगन्धनुत्

gandhamārjāravīryantu vīryakṛtkaphavātahṛt kaṇḍūkuṣṭhaharaṃ netr! yaṃ sugandhaṃ svedagandhanut

श्रीखण्डं चन्दनं न स्त्री भद्र श्रीस्तैलपर्णिकः गन्धसारो मलजयस्तथा चन्द्र द्युतिश्च सः

śrīkhaṇḍaṃ candanaṃ na strī bhadra śrīstailaparṇikaḥ gandhasāro malajayastathā candra dyutiśca saḥ

स्वादे तिक्तं कषे पीतं छेदे रक्तं तनौ सितम् ग्रन्थिकोटरसंयुक्तं चन्दनं श्रेष्ठमुच्यते

svāde tiktaṃ kaṣe pītaṃ chede raktaṃ tanau sitam granthikoṭarasaṃyuktaṃ candanaṃ śreṣṭhamucyate

चन्दनं शीतलं रूक्षं तिक्तमाह्लादनं लघु श्रमशोषविषश्लेष्मतृष्णापित्तास्रदाहनुत्

candanaṃ śītalaṃ rūkṣaṃ tiktamāhlādanaṃ laghu śramaśoṣaviṣaśleṣmatṛṣṇāpittāsradāhanut

कालीयकं तु कालीयं पीताभं हरिचन्दनम्

kālīyakaṃ tu kālīyaṃ pītābhaṃ haricandanam

हरिप्रियं कालसारं तथा कालानुसार्यकम् कालीयकं रक्तगुणं विशेषाद् व्यङ्गनाशनम्

haripriyaṃ kālasāraṃ tathā kālānusāryakam kālīyakaṃ raktaguṇaṃ viśeṣād vyaṅganāśanam

रक्तचन्दनमाख्यातं रक्ताङ्गं क्षुद्र चन्दनम् तिलपर्णं रक्तसारं तत्प्रवालफलं स्मृतम्

raktacandanamākhyātaṃ raktāṅgaṃ kṣudra candanam tilaparṇaṃ raktasāraṃ tatpravālaphalaṃ smṛtam

रक्तं शीतं गुरु स्वादुच्छर्दितृष्णाऽस्रपित्तहृत् तिक्तं नेत्रहितं वृष्यं ज्वरव्रणविषापहम्

raktaṃ śītaṃ guru svāduccharditṛṣṇā'srapittahṛt tiktaṃ netrahitaṃ vṛṣyaṃ jvaravraṇaviṣāpaham

पतङ्गं रक्तसारञ्च सुरङ्गं रञ्जनं तथा पट्टरञ्जकमाख्यातं पत्तूरञ्च कुचन्दनम्

pataṅgaṃ raktasārañca suraṅgaṃ rañjanaṃ tathā paṭṭarañjakamākhyātaṃ pattūrañca kucandanam

पतङ्गं मधुरं शीतं पित्तश्लेष्मव्रणास्रनुत् हरिचन्दनवद्वेद्यं विशेषाद्दाहनाशनम्

pataṅgaṃ madhuraṃ śītaṃ pittaśleṣmavraṇāsranut haricandanavadvedyaṃ viśeṣāddāhanāśanam

3.20

चन्दनानि तु सर्वाणि सदृशानि रसादिभिः गन्धेन तु विशेषोऽस्ति पूर्वः श्रेष्ठतमो गुणैः

candanāni tu sarvāṇi sadṛśāni rasādibhiḥ gandhena tu viśeṣo'sti pūrvaḥ śreṣṭhatamo guṇaiḥ

अगुरु प्रवरं लोहं राजार्हं योगजं तथा वंशिकं कृमिजं वाऽपि कृमिजग्धमनार्यकम्

aguru pravaraṃ lohaṃ rājārhaṃ yogajaṃ tathā vaṃśikaṃ kṛmijaṃ vā'pi kṛmijagdhamanāryakam

अगुरूष्णं कटु त्वच्यं तिक्तं तीक्ष्णञ्च पित्तलम् लघु कर्णाक्षिरोगघ्नं शीतवातकफप्रणुत्

agurūṣṇaṃ kaṭu tvacyaṃ tiktaṃ tīkṣṇañca pittalam laghu karṇākṣirogaghnaṃ śītavātakaphapraṇut

कृष्णं गुणाधिकं तत्तु लोहवद्वारि मज्जति अगुरुप्रभवः स्नेहः कृष्णागुरुसमः स्मृतः

kṛṣṇaṃ guṇādhikaṃ tattu lohavadvāri majjati aguruprabhavaḥ snehaḥ kṛṣṇāgurusamaḥ smṛtaḥ

देवदारु स्मृतं दारुभद्रं दार्विन्द्र दारु च मस्तदारु द्रुकिलिमं किलिमं सुरभूरुहः

devadāru smṛtaṃ dārubhadraṃ dārvindra dāru ca mastadāru drukilimaṃ kilimaṃ surabhūruhaḥ

देवदारु लघु स्निग्धं तिक्तोष्णं कटुपाकि च विबन्धाध्मानशोथामतन्द्रा हिक्काज्वरास्रजित् प्रमेहपीनसश्लेष्मकासकण्डूसमीरनुत्

devadāru laghu snigdhaṃ tiktoṣṇaṃ kaṭupāki ca vibandhādhmānaśothāmatandrā hikkājvarāsrajit pramehapīnasaśleṣmakāsakaṇḍūsamīranut

सरलः पीतवृक्षः स्यात्तथा सुरभिदारुकः सरलो मधुरस्तिक्तो कटुपाकरसो लघुः

saralaḥ pītavṛkṣaḥ syāttathā surabhidārukaḥ saralo madhurastikto kaṭupākaraso laghuḥ

स्निग्धोष्णः कर्णकण्ठाक्षिरोगरक्षोहरः स्मृतः कफानिलस्वेददाहकासमूर्छाव्रणापहः

snigdhoṣṇaḥ karṇakaṇṭhākṣirogarakṣoharaḥ smṛtaḥ kaphānilasvedadāhakāsamūrchāvraṇāpahaḥ

कालानुसार्यं तगरं कुटिलं नहुषं नतम् अपरं पिण्डतगरं दण्डहस्ती च बर्हिणम्

kālānusāryaṃ tagaraṃ kuṭilaṃ nahuṣaṃ natam aparaṃ piṇḍatagaraṃ daṇḍahastī ca barhiṇam

तगरद्वयमुष्णं स्यात्स्वादु स्निग्धं लघु स्मृतम् विषापस्मारशूलाक्षिरोगदोषत्रयापहम्

tagaradvayamuṣṇaṃ syātsvādu snigdhaṃ laghu smṛtam viṣāpasmāraśūlākṣirogadoṣatrayāpaham

3.30

पद्मकं पद्मगन्धि स्यात्तथा पद्माह्वयं स्मृतम् पद्मकं तुवरं तिक्तं शीतलं वातलं लघु

padmakaṃ padmagandhi syāttathā padmāhvayaṃ smṛtam padmakaṃ tuvaraṃ tiktaṃ śītalaṃ vātalaṃ laghu

वीसर्पदाहविस्फोटकुष्ठश्लेष्मास्रपित्तनुत् गर्भसंस्थापनं रुच्यं वमिव्रणतृषाप्रणुत्

vīsarpadāhavisphoṭakuṣṭhaśleṣmāsrapittanut garbhasaṃsthāpanaṃ rucyaṃ vamivraṇatṛṣāpraṇut

गुग्गुलर्देवधूपश्च जटायुः कौशिकः पुरः कुम्भोलूखलकं क्लीबे महिषाक्षः पलङ्कषः

guggulardevadhūpaśca jaṭāyuḥ kauśikaḥ puraḥ kumbholūkhalakaṃ klībe mahiṣākṣaḥ palaṅkaṣaḥ

महिषाक्षो महानीलः कुमुदः पद्म इत्यपि हिरण्यः पञ्चमो ज्ञेयो गुग्गुलोः पञ्च जातयः

mahiṣākṣo mahānīlaḥ kumudaḥ padma ityapi hiraṇyaḥ pañcamo jñeyo gugguloḥ pañca jātayaḥ

भृङ्गाञ्जनसवर्णस्तु महिषाक्ष इति स्मृतः महानीलस्तु विज्ञेयः स्वनामसमलक्षणः

bhṛṅgāñjanasavarṇastu mahiṣākṣa iti smṛtaḥ mahānīlastu vijñeyaḥ svanāmasamalakṣaṇaḥ

कुमुदः कुमुदाभः स्यात्पद्मो माणिक्यसन्निभः हिरण्याख्यस्तु हेमाभः पञ्चानां लिङ्गमीरितम्

kumudaḥ kumudābhaḥ syātpadmo māṇikyasannibhaḥ hiraṇyākhyastu hemābhaḥ pañcānāṃ liṅgamīritam

महिषाक्षो महानीलो गजेन्द्रा णां हितावुभौ हयानां कुमुदः पद्मः स्वस्त्यारोग्यकरौ परौ

mahiṣākṣo mahānīlo gajendrā ṇāṃ hitāvubhau hayānāṃ kumudaḥ padmaḥ svastyārogyakarau parau

विशेषेण मनुष्याणां कनकः परिकीर्त्तितः कदाचिन्महिषाक्षश्च मतः कैश्चिन्नृणामपि

viśeṣeṇa manuṣyāṇāṃ kanakaḥ parikīrttitaḥ kadācinmahiṣākṣaśca mataḥ kaiścinnṛṇāmapi

गुग्गुलुर्विशदस्तिक्तो वीर्योष्णः पित्तलः सरः कषायः कटुकः पाके कटू रूक्षो लघुः परः

guggulurviśadastikto vīryoṣṇaḥ pittalaḥ saraḥ kaṣāyaḥ kaṭukaḥ pāke kaṭū rūkṣo laghuḥ paraḥ

भग्नसन्धानकृद् वृष्यः सूक्ष्मः स्वर्यो रसायनः दीपनः पिच्छिलो बल्यः कफवातव्रणापचीः

bhagnasandhānakṛd vṛṣyaḥ sūkṣmaḥ svaryo rasāyanaḥ dīpanaḥ picchilo balyaḥ kaphavātavraṇāpacīḥ

3.40

मेदोमेहाश्मवातांश्च क्लेदकुष्ठाममारुतान् पिडकाग्रन्थिशोफार्श्गण्डमालाकृमीञ्जयेत्

medomehāśmavātāṃśca kledakuṣṭhāmamārutān piḍakāgranthiśophārśgaṇḍamālākṛmīñjayet

माधुर्याच्छमयेद्वातं कषायत्वाच्च पित्तहा तिक्तत्वाद् कफजित्तेन गुग्गुलुः सर्वदोषहा

mādhuryācchamayedvātaṃ kaṣāyatvācca pittahā tiktatvād kaphajittena gugguluḥ sarvadoṣahā

स नवो बृंहणो वृष्यः पुराणस्त्वतिलेखनः

sa navo bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ purāṇastvatilekhanaḥ

स्निग्धः काञ्चनसङ्काशः पक्वजम्बूफलोपमः नूतनो गुग्गुलुः प्रोक्तः सुगन्धिर्यस्तु पिच्छिलः

snigdhaḥ kāñcanasaṅkāśaḥ pakvajambūphalopamaḥ nūtano gugguluḥ proktaḥ sugandhiryastu picchilaḥ

शुष्को दुर्गन्धकश्चैव त्यक्तप्रकृतिवर्णकः पुराणः स तु विज्ञेयो गुग्गुलुर्वीर्यवर्जितः

śuṣko durgandhakaścaiva tyaktaprakṛtivarṇakaḥ purāṇaḥ sa tu vijñeyo guggulurvīryavarjitaḥ

अम्लं तीक्ष्णमजीर्णञ्च व्यवायं श्रममातपम् मद्यं रोषं त्यजेत्सम्यग् गुणार्थी पुरसेवकः

amlaṃ tīkṣṇamajīrṇañca vyavāyaṃ śramamātapam madyaṃ roṣaṃ tyajetsamyag guṇārthī purasevakaḥ

श्रीवासः सरलस्रावः श्रीवेष्टो वृक्षधूपकः श्रीवासो मधुरस्तिक्तः स्निग्धोष्णस्तुवरः सरः

śrīvāsaḥ saralasrāvaḥ śrīveṣṭo vṛkṣadhūpakaḥ śrīvāso madhurastiktaḥ snigdhoṣṇastuvaraḥ saraḥ

पित्तलो वातमूर्द्धाक्षिस्वररोगकफापहः रक्षोघ्नः स्वेददौर्गन्ध्ययूकाकण्डूव्रणप्रणुत्

pittalo vātamūrddhākṣisvararogakaphāpahaḥ rakṣoghnaḥ svedadaurgandhyayūkākaṇḍūvraṇapraṇut

रालस्तु शालनिर्यासस्तथा सर्ज्जरसः स्मृतः देवधूपो यक्षधूपस्तथा सर्वरसश्च सः

rālastu śālaniryāsastathā sarjjarasaḥ smṛtaḥ devadhūpo yakṣadhūpastathā sarvarasaśca saḥ

रालो हिमो गुरुस्तिक्तः कषायो ग्राहको हरेत् दोषास्रस्वेदवीसर्पज्वरव्रणविपादिकाः ग्रहभग्नाग्निदग्धांश्च शूलातीसारनाशनः

rālo himo gurustiktaḥ kaṣāyo grāhako haret doṣāsrasvedavīsarpajvaravraṇavipādikāḥ grahabhagnāgnidagdhāṃśca śūlātīsāranāśanaḥ

3.50

कुन्दुरुस्तु मुकुन्दः स्यात्सुगन्धः कुन्द इत्यपि

kundurustu mukundaḥ syātsugandhaḥ kunda ityapi

कुन्दुरुर्मधुरस्तिक्तस्तीक्ष्णस्त्वच्यः कटुर्हरेत् ज्वरस्वेदग्रहालक्ष्मीमुखरोगकफानिलान्

kundururmadhurastiktastīkṣṇastvacyaḥ kaṭurharet jvarasvedagrahālakṣmīmukharogakaphānilān

सिह्लकस्तु तुरुष्कः स्याद्यतो यवनदेशजः कपितैलश्च संख्यातस्तथा च कपिनामकः

sihlakastu turuṣkaḥ syādyato yavanadeśajaḥ kapitailaśca saṃkhyātastathā ca kapināmakaḥ

सिह्लकःकटुकःस्वादुः स्निग्धोष्णःशुक्रकान्तिकृत् वृष्यः कण्ठ्यः स्वेदकुष्ठज्वरदाहग्रहापहः

sihlakaḥkaṭukaḥsvāduḥ snigdhoṣṇaḥśukrakāntikṛt vṛṣyaḥ kaṇṭhyaḥ svedakuṣṭhajvaradāhagrahāpahaḥ

जातीफलं जातिकोशं मालतीफलमित्यपि जातीफलं रसे तिक्तं तीक्ष्णोष्णं रोचनं लघु कटुकं दीपनं ग्राहि स्वर्यं श्लेष्मानिलापहम्

jātīphalaṃ jātikośaṃ mālatīphalamityapi jātīphalaṃ rase tiktaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ laghu kaṭukaṃ dīpanaṃ grāhi svaryaṃ śleṣmānilāpaham

निहन्ति मुखवैरस्यं मलदौर्गन्ध्यकृष्णताः कृमिकासवमिश्वासशोषपीनसहृद्रुजः

nihanti mukhavairasyaṃ maladaurgandhyakṛṣṇatāḥ kṛmikāsavamiśvāsaśoṣapīnasahṛdrujaḥ

जातीफलस्य त्वक् प्रोक्ता जातीपत्री भिषग्वरैः

jātīphalasya tvak proktā jātīpatrī bhiṣagvaraiḥ

जातीपत्री लघुः स्वादुः कटूष्णा रुचिवर्णकृत् कफकासवमिश्वासतृष्णाकृमिविषापहा

jātīpatrī laghuḥ svāduḥ kaṭūṣṇā rucivarṇakṛt kaphakāsavamiśvāsatṛṣṇākṛmiviṣāpahā

लवङ्गं देवकुसुमं श्रीसंज्ञं श्रीप्रसूनकम् लवङ्गं कटुकं तिक्तं लघु नेत्रहितं हिमम्

lavaṅgaṃ devakusumaṃ śrīsaṃjñaṃ śrīprasūnakam lavaṅgaṃ kaṭukaṃ tiktaṃ laghu netrahitaṃ himam

दीपनं पाचनं रुच्यं कफपित्तास्रनाशकृत् तृष्णां छर्दिं तथाऽध्मानं शूलमाशु विनाशयेत् कासं श्वासञ्च हिक्काञ्च क्षयं क्षपयति ध्रुवम्

dīpanaṃ pācanaṃ rucyaṃ kaphapittāsranāśakṛt tṛṣṇāṃ chardiṃ tathā'dhmānaṃ śūlamāśu vināśayet kāsaṃ śvāsañca hikkāñca kṣayaṃ kṣapayati dhruvam

3.60

एला स्थूला च बहुला पृथ्वीका त्रिपुटाऽपि च

elā sthūlā ca bahulā pṛthvīkā tripuṭā'pi ca

भद्रै ला बृहदेला च चन्द्र बाला च निष्कुटिः स्थूलैला कटुका पाके रसे चानलकृल्लघुः

bhadrai lā bṛhadelā ca candra bālā ca niṣkuṭiḥ sthūlailā kaṭukā pāke rase cānalakṛllaghuḥ

रूक्षोष्णा श्लेष्मपित्तास्रकण्डूश्वासतृषाऽपहा हृल्लासविषबस्त्यास्यशिरोरुग्वमिकासनुत्

rūkṣoṣṇā śleṣmapittāsrakaṇḍūśvāsatṛṣā'pahā hṛllāsaviṣabastyāsyaśirorugvamikāsanut

सूक्ष्मोपकुञ्चिका तुत्था कोरङ्गी द्रा विडी त्रुटिः एला सूक्ष्मा कफश्वासकासार्शोमूत्रकृच्छ्रहृत् रसे तु कटुका शीता लघ्वी वातहरी मता

sūkṣmopakuñcikā tutthā koraṅgī drā viḍī truṭiḥ elā sūkṣmā kaphaśvāsakāsārśomūtrakṛcchrahṛt rase tu kaṭukā śītā laghvī vātaharī matā

त्वक्पत्रञ्च वराङ्गं स्याद् भृङ्गं चोचं तथोत्कटम् त्वचं लघूष्णं कटुकं स्वादु तिक्तञ्च रूक्षकम्

tvakpatrañca varāṅgaṃ syād bhṛṅgaṃ cocaṃ tathotkaṭam tvacaṃ laghūṣṇaṃ kaṭukaṃ svādu tiktañca rūkṣakam

पित्तलं कफवातघ्नं कण्ड्वामारुचिनाशनम् हृद्बस्तिरोगवातार्शः कृमिपीनसशुक्रहृत्

pittalaṃ kaphavātaghnaṃ kaṇḍvāmārucināśanam hṛdbastirogavātārśaḥ kṛmipīnasaśukrahṛt

त्वक्स्वाद्वी तु तनुत्वक्स्यात्तथा दारुसिता मता

tvaksvādvī tu tanutvaksyāttathā dārusitā matā

उक्ता दारुसिता स्वाद्वी तिक्ताचानिलपित्तहृत् सुरभिः शुक्रलाबल्या मुखशोषतृषापहा

uktā dārusitā svādvī tiktācānilapittahṛt surabhiḥ śukralābalyā mukhaśoṣatṛṣāpahā

पत्रं तमालपत्रञ्च तथा स्यात्पत्रनामकम् पत्रकं मधुरं किञ्चित्तीक्ष्णोष्णं पिच्छिलं लघु निहन्ति कफवातार्शोहृल्लासारुचिपीनसान्

patraṃ tamālapatrañca tathā syātpatranāmakam patrakaṃ madhuraṃ kiñcittīkṣṇoṣṇaṃ picchilaṃ laghu nihanti kaphavātārśohṛllāsārucipīnasān

नागपुष्प स्मृतो नागः केशरो नागकेशरः चाम्पेयो नागकिञ्जल्कः कथितः काञ्चनाह्वयः

nāgapuṣpa smṛto nāgaḥ keśaro nāgakeśaraḥ cāmpeyo nāgakiñjalkaḥ kathitaḥ kāñcanāhvayaḥ

3.70

नागपुष्पं कषायोष्णं रूक्षं लघ्वामपाचनम्

nāgapuṣpaṃ kaṣāyoṣṇaṃ rūkṣaṃ laghvāmapācanam

ज्वरकण्डूतृषास्वेदच्छर्दिहृल्लासनाशनम् दौर्गन्ध्यकुष्ठवीसर्पकफपित्तविषापहम्

jvarakaṇḍūtṛṣāsvedacchardihṛllāsanāśanam daurgandhyakuṣṭhavīsarpakaphapittaviṣāpaham

त्वगेलापत्रकैस्तुल्यैस्त्रिसुगन्धि त्रिजातकम् नागकेशरसंयुक्तं चातुर्जातकमुच्यते

tvagelāpatrakaistulyaistrisugandhi trijātakam nāgakeśarasaṃyuktaṃ cāturjātakamucyate

तद् द्वयं रोचनं रूक्षं तीक्ष्णोष्णं मुखगन्धहृत् लघुपित्ताग्निकृद्वर्ण्यं कफवातविषापहम्

tad dvayaṃ rocanaṃ rūkṣaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ mukhagandhahṛt laghupittāgnikṛdvarṇyaṃ kaphavātaviṣāpaham

कुङ्कुमं घुसृणं रक्तं काश्मीरं पीतकं वरम् संकोचं पिशुनं धीरं बाह्लीकं शोणिताभिधम्

kuṅkumaṃ ghusṛṇaṃ raktaṃ kāśmīraṃ pītakaṃ varam saṃkocaṃ piśunaṃ dhīraṃ bāhlīkaṃ śoṇitābhidham

काश्मीरदेशजे क्षेत्रे कुङ्कुमं यद्भवेद्धि तत् सूक्ष्मकेशरमारक्तं पद्मगन्धि तदुत्तमम्

kāśmīradeśaje kṣetre kuṅkumaṃ yadbhaveddhi tat sūkṣmakeśaramāraktaṃ padmagandhi taduttamam

बाह्लीकदेशसञ्जातं कुङ्कुमं पाण्डुरं स्मृतम् केतकीगन्धयुक्तं तन्मध्यमं सूक्ष्मकेशरम्

bāhlīkadeśasañjātaṃ kuṅkumaṃ pāṇḍuraṃ smṛtam ketakīgandhayuktaṃ tanmadhyamaṃ sūkṣmakeśaram

कुङ्कुमं पारसीकं यन्मधुगन्धि तदीरितम् ईषत्पाण्डुरवर्णं तदधमं स्थूलकेशरम्

kuṅkumaṃ pārasīkaṃ yanmadhugandhi tadīritam īṣatpāṇḍuravarṇaṃ tadadhamaṃ sthūlakeśaram

कुङ्कुमं कटुकं स्निग्धं शिरोरुग्व्रणजन्तुजित् तिक्तं वमिहरं वर्ण्यं व्यङ्गदोषत्रयापहम्

kuṅkumaṃ kaṭukaṃ snigdhaṃ śirorugvraṇajantujit tiktaṃ vamiharaṃ varṇyaṃ vyaṅgadoṣatrayāpaham

गोरोचना तु मङ्गल्या वन्द्या गौरी च रोचना गोरोचना हिमा तिक्ता वश्या मङ्गलकान्तिदा विषालक्ष्मीग्रहोन्मादगर्भस्रावक्षतास्रहृत्

gorocanā tu maṅgalyā vandyā gaurī ca rocanā gorocanā himā tiktā vaśyā maṅgalakāntidā viṣālakṣmīgrahonmādagarbhasrāvakṣatāsrahṛt

3.80

नखं व्याघ्रनखं व्याघ्रायुधं तच्चक्रकारकम्

nakhaṃ vyāghranakhaṃ vyāghrāyudhaṃ taccakrakārakam

नखं स्वल्पं नखी प्रोक्ता हनुर्हट्टविलासिनी नखद्वयं ग्रहश्लेष्मवातास्रज्वरकुष्ठहृत्

nakhaṃ svalpaṃ nakhī proktā hanurhaṭṭavilāsinī nakhadvayaṃ grahaśleṣmavātāsrajvarakuṣṭhahṛt

लघूष्णं शुक्रलं वर्ण्यं स्वादु व्रणविषापहम् अलक्ष्मीमुखदौर्गन्ध्यहृत्पाकरसयोः कटुः

laghūṣṇaṃ śukralaṃ varṇyaṃ svādu vraṇaviṣāpaham alakṣmīmukhadaurgandhyahṛtpākarasayoḥ kaṭuḥ

बालं ह्रीबेरबर्हिष्ठोदीच्यं केशाम्बुनाम च बालकं शीतलं रूक्षं लघु दीपनपाचनम् हृल्लासारुचिवीसर्पहृद्रो गामातिसारजित्

bālaṃ hrīberabarhiṣṭhodīcyaṃ keśāmbunāma ca bālakaṃ śītalaṃ rūkṣaṃ laghu dīpanapācanam hṛllāsārucivīsarpahṛdro gāmātisārajit

स्याद्वीरणं वीरतरुर्वीरञ्च बहुमूलकम् वीरणं पाचनं शीतं वान्तिहृल्लघु तिक्तकम्

syādvīraṇaṃ vīratarurvīrañca bahumūlakam vīraṇaṃ pācanaṃ śītaṃ vāntihṛllaghu tiktakam

स्तम्भनं ज्वरनुद् भ्रान्तिमदजित्कफपित्तहृत् तृष्णाऽस्रविषवीसर्पकृच्छ्रदाहव्रणापहम्

stambhanaṃ jvaranud bhrāntimadajitkaphapittahṛt tṛṣṇā'sraviṣavīsarpakṛcchradāhavraṇāpaham

वीरणस्य तु मूलं स्यादुशीरं नलदञ्च तत् अमृणालञ्च सेव्यञ्च समगन्धिकमित्यपि

vīraṇasya tu mūlaṃ syāduśīraṃ naladañca tat amṛṇālañca sevyañca samagandhikamityapi

उशीरं पाचनं शीतं स्तम्भनं लघु तिक्तकम्

uśīraṃ pācanaṃ śītaṃ stambhanaṃ laghu tiktakam

मधुरं ज्वरहृद्वान्तिमदनुत्कफपित्तहृत् तृष्णाऽस्रविषवीसर्पदाहकृच्छ्र्रवणापहम्

madhuraṃ jvarahṛdvāntimadanutkaphapittahṛt tṛṣṇā'sraviṣavīsarpadāhakṛcchrravaṇāpaham

जटामांसी भूतजटा जटिला च तपस्विनी मांसी तिक्ता कषाया च मेध्या कान्तिबलप्रदा स्वाद्वी हिमा त्रिदोषास्रदाहवीसर्पकुष्ठनुत्

jaṭāmāṃsī bhūtajaṭā jaṭilā ca tapasvinī māṃsī tiktā kaṣāyā ca medhyā kāntibalapradā svādvī himā tridoṣāsradāhavīsarpakuṣṭhanut

3.90

शैलेयन्तु शिलापुष्पं वृद्धं कालानुसार्य्यकम्

śaileyantu śilāpuṣpaṃ vṛddhaṃ kālānusāryyakam

शैलेयं शीतलं हृद्यं कफपित्तहरं लघु कण्डूकुष्ठाश्मरीदाहविष हृद् गुदरक्तहृत्

śaileyaṃ śītalaṃ hṛdyaṃ kaphapittaharaṃ laghu kaṇḍūkuṣṭhāśmarīdāhaviṣa hṛd gudaraktahṛt

मुस्तकं न स्त्रियां मुस्तं त्रिषु वारिदनामकम् कुरुविन्दश्च संख्यातोऽपरः क्रोडकसेरुकः

mustakaṃ na striyāṃ mustaṃ triṣu vāridanāmakam kuruvindaśca saṃkhyāto'paraḥ kroḍakaserukaḥ

भद्र मुस्तञ्च गुन्द्रा च तथा नागरमुस्तकः मुस्तं कटु हिमं ग्राहि तिक्तं दीपनपाचनम्

bhadra mustañca gundrā ca tathā nāgaramustakaḥ mustaṃ kaṭu himaṃ grāhi tiktaṃ dīpanapācanam

कषायं कफपित्तास्रतृड्ज्वरारुचिजन्तुहृत् अनूपदेशे यज्जातं मुस्तकं तत्प्रशस्यते तत्रापि मुनिभिः प्रोक्तं वरं नागरमुस्तकम्

kaṣāyaṃ kaphapittāsratṛḍjvarārucijantuhṛt anūpadeśe yajjātaṃ mustakaṃ tatpraśasyate tatrāpi munibhiḥ proktaṃ varaṃ nāgaramustakam

कर्चूरो वेधमुख्यश्च द्रा विडः कल्पकः शटी कर्चुरो दीपनो रुच्यः कटुकस्तिक्त एव च

karcūro vedhamukhyaśca drā viḍaḥ kalpakaḥ śaṭī karcuro dīpano rucyaḥ kaṭukastikta eva ca

सुगन्धिः कटुपाकः स्यात्कुष्ठार्शोव्रणकासनुत् उष्णो लघुर्हरेछ्वासं गुल्मवातकफकृमीन्

sugandhiḥ kaṭupākaḥ syātkuṣṭhārśovraṇakāsanut uṣṇo laghurharechvāsaṃ gulmavātakaphakṛmīn

मुरा गन्धकुटी दैत्या सुरभिः शालपर्णिका

murā gandhakuṭī daityā surabhiḥ śālaparṇikā

मुरा तिक्ता हिमा स्वाद्वी लघ्वी पित्तानिलापहा ज्वरासृग्भूतरक्षोघ्नी कुष्ठकासविनाशिनी

murā tiktā himā svādvī laghvī pittānilāpahā jvarāsṛgbhūtarakṣoghnī kuṣṭhakāsavināśinī

शठी पलाशी षड्ग्रन्था सुव्रता गन्धमूलिका गन्धारिका गन्धवधूर्वधूः पृथुपलाशिका

śaṭhī palāśī ṣaḍgranthā suvratā gandhamūlikā gandhārikā gandhavadhūrvadhūḥ pṛthupalāśikā

3.100

भवेद्गन्धपलाशी तु कषाया ग्राहिणी लघुः तिक्ता तीक्ष्णा च कटुकाऽनुष्णाऽस्यमलनाशिनी शोथकासव्रणश्वासशूलसिध्मग्रहापहा

bhavedgandhapalāśī tu kaṣāyā grāhiṇī laghuḥ tiktā tīkṣṇā ca kaṭukā'nuṣṇā'syamalanāśinī śothakāsavraṇaśvāsaśūlasidhmagrahāpahā

101

प्रियङ्गुः फलिनी कान्ता लता च महिलाऽह्वया

priyaṅguḥ phalinī kāntā latā ca mahilā'hvayā

102

गुन्द्रा गन्धफला श्यामा विष्वक्सेनाङ्गनाप्रिया प्रियङ्गुः शीतला तिक्ता तुवराऽनिलपित्तहृत्

gundrā gandhaphalā śyāmā viṣvaksenāṅganāpriyā priyaṅguḥ śītalā tiktā tuvarā'nilapittahṛt

103

रक्तातीसारदौर्गन्ध्यस्वेददाहज्वरापहा विआ!न्तिभ्रान्त्यतिसारघ्नी वक्त्रजाड्यविनाशिनी गुल्मतृड्विषमोहघ्नी तद्वद् गन्धप्रियङ्गुका

raktātīsāradaurgandhyasvedadāhajvarāpahā viā!ntibhrāntyatisāraghnī vaktrajāḍyavināśinī gulmatṛḍviṣamohaghnī tadvad gandhapriyaṅgukā

104

तत्फलं मधुरं रूक्षं कषायं शीतलं गुरु विबन्धाध्मानबलकृत्संग्राहि कफपित्तजित्

tatphalaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ kaṣāyaṃ śītalaṃ guru vibandhādhmānabalakṛtsaṃgrāhi kaphapittajit

105

रेणुकाराजपुत्री च नन्दिनी कपिला द्विजा भस्मगन्धा पाण्डुपुत्री स्मृता कौन्ती हरेणुका

reṇukārājaputrī ca nandinī kapilā dvijā bhasmagandhā pāṇḍuputrī smṛtā kauntī hareṇukā

106

रेणुका कटुका पाके तिक्ताऽनुष्णा कटुर्लघुः पित्तला दीपनी मेध्या पाचनी गर्भपातिनी बलासवातकृच्चैव तृट्कण्डूविषदाहनुत्

reṇukā kaṭukā pāke tiktā'nuṣṇā kaṭurlaghuḥ pittalā dīpanī medhyā pācanī garbhapātinī balāsavātakṛccaiva tṛṭkaṇḍūviṣadāhanut

107

ग्रन्थिपर्णं ग्रन्थिकञ्च काकपुच्छञ्च गुच्छकम् नीलपुष्पं सुगन्धञ्च कथितं तैलपर्णकम्

granthiparṇaṃ granthikañca kākapucchañca gucchakam nīlapuṣpaṃ sugandhañca kathitaṃ tailaparṇakam

108

ग्रन्थिपर्णं तिक्ततीक्ष्णं कटूष्णं दीपनं लघु कफवातविषश्वासकण्डूदौर्गन्ध्यनाशनम्

granthiparṇaṃ tiktatīkṣṇaṃ kaṭūṣṇaṃ dīpanaṃ laghu kaphavātaviṣaśvāsakaṇḍūdaurgandhyanāśanam

109

स्थौणेयकं बर्हिबर्हं शुक्रबर्हञ्च कुक्कुरम् शीर्णरोमशुकञ्चापि शुकपुष्पं शुकच्छदम्

sthauṇeyakaṃ barhibarhaṃ śukrabarhañca kukkuram śīrṇaromaśukañcāpi śukapuṣpaṃ śukacchadam

3.110

स्थौणेयकं कटु स्वादु तिक्तं स्निग्धं त्रिदोषनुत्

sthauṇeyakaṃ kaṭu svādu tiktaṃ snigdhaṃ tridoṣanut

111

मेधाशुक्रकरं रुच्यं रक्षोघ्नं ज्वरजन्तुजित् हन्ति कुष्ठास्रतृड्दाहदौर्गन्ध्यतिलकालकान्

medhāśukrakaraṃ rucyaṃ rakṣoghnaṃ jvarajantujit hanti kuṣṭhāsratṛḍdāhadaurgandhyatilakālakān

112

निशाचरो धनहरः कितवो गणहासकः चोरकः शङ्कितश्चण्डो दुष्पत्रः क्षेमको रिपुः चोरको मधुरस्तिक्तः कटुः पाके कटुर्लघुः

niśācaro dhanaharaḥ kitavo gaṇahāsakaḥ corakaḥ śaṅkitaścaṇḍo duṣpatraḥ kṣemako ripuḥ corako madhurastiktaḥ kaṭuḥ pāke kaṭurlaghuḥ

113

तीक्ष्णो हृद्यो हिमो हन्ति कुष्ठकण्डूकफानिलान् रक्षोऽश्रीस्वेदमेदोऽस्रज्वरगन्धविषव्रणान्

tīkṣṇo hṛdyo himo hanti kuṣṭhakaṇḍūkaphānilān rakṣo'śrīsvedamedo'srajvaragandhaviṣavraṇān

114

तालीसमुक्तं पत्राढ्यं धात्रीपत्रञ्च तत्स्मृतम्

tālīsamuktaṃ patrāḍhyaṃ dhātrīpatrañca tatsmṛtam

115

तालीसं लघु तीक्ष्णोष्णं श्वासकासकफानिलान् निहन्त्यरुचिगुल्मामवह्निमांद्यक्षयामयान्

tālīsaṃ laghu tīkṣṇoṣṇaṃ śvāsakāsakaphānilān nihantyarucigulmāmavahnimāṃdyakṣayāmayān

116

कङ्कोलं कोलकं प्रोक्तं तथा कोषफलं स्मृतम् कङ्कोलं लघु तीक्ष्णोष्णं तिक्तं हृद्यं रुचिप्रदम् आस्यदौर्गन्ध्यहृद्रो गकफवातामयान्ध्यहृत्

kaṅkolaṃ kolakaṃ proktaṃ tathā koṣaphalaṃ smṛtam kaṅkolaṃ laghu tīkṣṇoṣṇaṃ tiktaṃ hṛdyaṃ rucipradam āsyadaurgandhyahṛdro gakaphavātāmayāndhyahṛt

117

स्निग्धोष्णा कफहृत्तिक्ता सुगन्धा गन्धकोकिला गन्धकोकिलया तुल्या विज्ञेया गन्धमालती

snigdhoṣṇā kaphahṛttiktā sugandhā gandhakokilā gandhakokilayā tulyā vijñeyā gandhamālatī

118

लामज्जकं सुनालं स्यादमृणालं लवं लघु इष्टकापथकं सेव्यं नलदञ्चावदातकम्

lāmajjakaṃ sunālaṃ syādamṛṇālaṃ lavaṃ laghu iṣṭakāpathakaṃ sevyaṃ naladañcāvadātakam

119

लामज्जकं हिमं तिक्तं लघु दोषत्रयास्रजित् त्वगामयस्वेदकृच्छ्रदाहपित्तास्ररोगनुत्

lāmajjakaṃ himaṃ tiktaṃ laghu doṣatrayāsrajit tvagāmayasvedakṛcchradāhapittāsraroganut

3.120

एलवालुकमैलेयं सुगन्धि हरिवालुकम् एलवालुकमेलालु कपित्थत्वचमीरितम्

elavālukamaileyaṃ sugandhi harivālukam elavālukamelālu kapitthatvacamīritam

121

एलालु कटुकं पाके कषायं शीतलं लघु हन्तिकण्डूव्रणच्छर्दितृट्कासारुचिहृद्रुजः बलासविषपित्तास्रकुष्ठमूत्रगदकृमीन्

elālu kaṭukaṃ pāke kaṣāyaṃ śītalaṃ laghu hantikaṇḍūvraṇaccharditṛṭkāsārucihṛdrujaḥ balāsaviṣapittāsrakuṣṭhamūtragadakṛmīn

122

कुटन्नटं दासपुरं बालेयं परिपेलवम् प्लवगोपुरगोनर्दकैवर्तीमुस्तकानि च

kuṭannaṭaṃ dāsapuraṃ bāleyaṃ paripelavam plavagopuragonardakaivartīmustakāni ca

123

मुस्तावत्पेलवपुरं शुकाभं स्याद्बितुन्नकं

mustāvatpelavapuraṃ śukābhaṃ syādbitunnakaṃ

124

वितुन्नकं हिमं तिक्तं कषायं कटु कान्तिदम् कफपितास्रवीसर्पकुष्ठकण्डूविषप्रणुत्

vitunnakaṃ himaṃ tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭu kāntidam kaphapitāsravīsarpakuṣṭhakaṇḍūviṣapraṇut

125

स्पृक्काऽसृग् ब्राह्मणी देवी मरुन्माला लता लघुः समुद्रा न्ता वधूः कोटिवर्षा लङ्कोपिकेत्यपि

spṛkkā'sṛg brāhmaṇī devī marunmālā latā laghuḥ samudrā ntā vadhūḥ koṭivarṣā laṅkopiketyapi

126

स्पृक्का स्वाद्वी हिमा वृष्या तिक्ता निखिलदोषनुत् कुष्ठकण्डूविषस्वेददाहाश्री ज्वररक्तहृत्

spṛkkā svādvī himā vṛṣyā tiktā nikhiladoṣanut kuṣṭhakaṇḍūviṣasvedadāhāśrī jvararaktahṛt

127

पर्पटी रञ्जना कृष्णा जतुका जननी जनी जतुकृष्णाऽग्निसंस्पर्शा जतुकृच्चक्रवर्त्तिनी

parpaṭī rañjanā kṛṣṇā jatukā jananī janī jatukṛṣṇā'gnisaṃsparśā jatukṛccakravarttinī

128

पर्पटी तुवरा तिक्ता शिशिरा वर्णकृल्लघुः विषव्रणहरी कण्डूकफपित्तास्रकुष्ठनुत्

parpaṭī tuvarā tiktā śiśirā varṇakṛllaghuḥ viṣavraṇaharī kaṇḍūkaphapittāsrakuṣṭhanut

129

नलिका विद्रुमलता कपोतचरणा नटी धमन्यञ्जनकेशी च निर्मध्या सुषिरा नली

nalikā vidrumalatā kapotacaraṇā naṭī dhamanyañjanakeśī ca nirmadhyā suṣirā nalī

3.130

नलिका शीतला लघ्वी चक्षुष्या कफपित्तहृत् कृच्छ्राश्मवाततृष्णाऽस्रकुष्ठकण्डूज्वरापहा

nalikā śītalā laghvī cakṣuṣyā kaphapittahṛt kṛcchrāśmavātatṛṣṇā'srakuṣṭhakaṇḍūjvarāpahā

131

प्रपौण्डरीकं पौण्डर्यं चक्षुष्यं पौण्डरीयकम् पौण्डर्यं मधुरं तिक्तं कषायं शुक्रलं हिमम् चक्षुष्यं मधुरं पाके वर्ण्यं पित्तकफप्रणुत्

prapauṇḍarīkaṃ pauṇḍaryaṃ cakṣuṣyaṃ pauṇḍarīyakam pauṇḍaryaṃ madhuraṃ tiktaṃ kaṣāyaṃ śukralaṃ himam cakṣuṣyaṃ madhuraṃ pāke varṇyaṃ pittakaphapraṇut

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे वर्गप्रकरणे तृतीयः कर्पूरादिवर्गः समाप्तः

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe vargaprakaraṇe tṛtīyaḥ karpūrādivargaḥ samāptaḥ

गुडूच्यादिवर्गः

अथ गुडूच्यादिवर्गः अथ लङ्केश्वरो मानी रावणो राक्षसाधिपः रामपत्नीं बलात्सीतां जहार मदनातुरः

atha guḍūcyādivargaḥ atha laṅkeśvaro mānī rāvaṇo rākṣasādhipaḥ rāmapatnīṃ balātsītāṃ jahāra madanāturaḥ

ततस्तं वलवान् रामो रिपुं जायाऽपहारिणम् वृतो बानरसैन्येन जघान रणमूर्धनि

tatastaṃ valavān rāmo ripuṃ jāyā'pahāriṇam vṛto bānarasainyena jaghāna raṇamūrdhani

हते तस्मिन्सुरारातौ रावणे बलगर्विते देवराजः सहस्राक्षः परितुष्टश्चराघवे

hate tasminsurārātau rāvaṇe balagarvite devarājaḥ sahasrākṣaḥ parituṣṭaścarāghave

तत्र ये वानराः कैचिद्रा क्षसैर्निहता रणे तानिन्द्रो जीवयामास संसिच्यामृतवृष्टिभिः

tatra ye vānarāḥ kaicidrā kṣasairnihatā raṇe tānindro jīvayāmāsa saṃsicyāmṛtavṛṣṭibhiḥ

ततो येषु प्रदेशेषु कपिगात्रात्परिच्युताः पीयूषबिन्दवः पेतुस्तेभ्यो जाता गुडूचिका

tato yeṣu pradeśeṣu kapigātrātparicyutāḥ pīyūṣabindavaḥ petustebhyo jātā guḍūcikā

गुडूची मधुपर्णी स्यादमृताऽमृतवल्लरी छिन्ना छिन्नरुहा छिन्नोद्भवा वत्सादनीति च

guḍūcī madhuparṇī syādamṛtā'mṛtavallarī chinnā chinnaruhā chinnodbhavā vatsādanīti ca

जीवन्ती तन्त्रिका सोमा सोमवल्ली च कुण्डली चक्रलक्षणिका धीरा विशल्या च रसायनी

jīvantī tantrikā somā somavallī ca kuṇḍalī cakralakṣaṇikā dhīrā viśalyā ca rasāyanī

चन्द्र हासा वयस्था च मण्डली देवनिर्मिता गुडूची कटुका तिक्ता स्वादुपाका रसायनी

candra hāsā vayasthā ca maṇḍalī devanirmitā guḍūcī kaṭukā tiktā svādupākā rasāyanī

संग्राहिणी कषायोष्णा लघ्वी बल्याऽग्निदीपिनी दोषत्रयामतृड्दाहमेहकासांश्च पाण्डुताम्

saṃgrāhiṇī kaṣāyoṣṇā laghvī balyā'gnidīpinī doṣatrayāmatṛḍdāhamehakāsāṃśca pāṇḍutām

4.10

कामलाकुष्ठवातास्रज्वरकृमिवमीन्हरेत् प्रिमेहश्वासकासार्शः कृच्छ्रहृद्रो गवातनुत्

kāmalākuṣṭhavātāsrajvarakṛmivamīnharet primehaśvāsakāsārśaḥ kṛcchrahṛdro gavātanut

ताम्बूलवल्ली ताम्बूली नागिनी नागवल्लरी ताम्बूलं विशदं रुच्यं तीक्ष्णोष्णं तुवरं सरम्

tāmbūlavallī tāmbūlī nāginī nāgavallarī tāmbūlaṃ viśadaṃ rucyaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ tuvaraṃ saram

वश्यं तिक्तं कटु क्षारं रक्तपित्तकरं लघु बल्यं श्लेष्मास्यदौर्गन्ध्यमलवातश्रमापहम्

vaśyaṃ tiktaṃ kaṭu kṣāraṃ raktapittakaraṃ laghu balyaṃ śleṣmāsyadaurgandhyamalavātaśramāpaham

बिल्वः शाण्डिल्यशैलूषौ मालूरश्रीफलावपि श्रीफलस्तुवरस्तिक्तो ग्राही रूक्षोऽग्निपित्तकृत् वातश्लेष्महरो बल्यो लघुरुष्णश्च पाचनः

bilvaḥ śāṇḍilyaśailūṣau mālūraśrīphalāvapi śrīphalastuvarastikto grāhī rūkṣo'gnipittakṛt vātaśleṣmaharo balyo laghuruṣṇaśca pācanaḥ

गम्भारी भद्र पर्णी च श्रीपर्णी मधुपर्णिका काश्मीरी काश्मरी हीरा काश्मर्यः पीतरोहिणी

gambhārī bhadra parṇī ca śrīparṇī madhuparṇikā kāśmīrī kāśmarī hīrā kāśmaryaḥ pītarohiṇī

कृष्णवृन्ता मधुरसा महाकुसुमिकाऽपि च काश्मीरी तुवरा तिक्ता वीर्योष्णा मधुरा गुरुः

kṛṣṇavṛntā madhurasā mahākusumikā'pi ca kāśmīrī tuvarā tiktā vīryoṣṇā madhurā guruḥ

दीपनी पाचनी मेध्या भेदिनी भ्रमशोषजित् दोषतृष्णाऽमशूलार्शोविषदाहज्वरापहा

dīpanī pācanī medhyā bhedinī bhramaśoṣajit doṣatṛṣṇā'maśūlārśoviṣadāhajvarāpahā

तत्फलं बृंहणं वृष्यं गुरु केश्यं रसायनम् वातपित्ततृषारक्तक्षयमूत्रविबन्धनुत्

tatphalaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ guru keśyaṃ rasāyanam vātapittatṛṣāraktakṣayamūtravibandhanut

स्वादु पाके हिमं स्निग्धं तुवराम्लं विशुद्धिकृत् हन्याद्दाहतृषावातरक्तपित्तक्षतक्षयान्

svādu pāke himaṃ snigdhaṃ tuvarāmlaṃ viśuddhikṛt hanyāddāhatṛṣāvātaraktapittakṣatakṣayān

पाटलि पाटलाऽमोघा मधुदूतो फलेरुहा कृष्णवृन्ता कुबेराक्षी कालस्थाल्यलिवल्लभा

pāṭali pāṭalā'moghā madhudūto phaleruhā kṛṣṇavṛntā kuberākṣī kālasthālyalivallabhā

4.20

ताम्रपुष्पी च कथिताऽपरा स्यात्पाटला सिता मुष्कको मोक्षको घण्टापाटलिकाष्टपाटला

tāmrapuṣpī ca kathitā'parā syātpāṭalā sitā muṣkako mokṣako ghaṇṭāpāṭalikāṣṭapāṭalā

पाटला तुवरा तिक्ताऽनुष्णा दोषत्रयापहा अरुचिश्वासशोथास्रच्छर्दिहिक्कातृषाहरी

pāṭalā tuvarā tiktā'nuṣṇā doṣatrayāpahā aruciśvāsaśothāsracchardihikkātṛṣāharī

पुष्पं कषायं मधुरं हिमं हृद्यं कफास्रनुत् पित्तातिसारहृत्कण्ठ्यं फलं हिक्काऽस्रपित्तहृत्

puṣpaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ himaṃ hṛdyaṃ kaphāsranut pittātisārahṛtkaṇṭhyaṃ phalaṃ hikkā'srapittahṛt

अग्निमन्थो जयः सस्याच्छ्रीपर्णी गणिकारिका जया जयन्ती तर्कारी नादेयी वैजयन्तिका

agnimantho jayaḥ sasyācchrīparṇī gaṇikārikā jayā jayantī tarkārī nādeyī vaijayantikā

अग्निमन्थः श्वयथुनुद्वीर्योष्णः कफवातहृत् पाण्डुनुत्कटुकस्तिक्तस्तुवरो मधुरोऽग्निदः

agnimanthaḥ śvayathunudvīryoṣṇaḥ kaphavātahṛt pāṇḍunutkaṭukastiktastuvaro madhuro'gnidaḥ

श्योनाकः शोषणश्च स्यान्नटकट्वङ्गटुण्टुकाः मण्डूकपर्णपत्रोर्णशुकनासकुटन्नटाः

śyonākaḥ śoṣaṇaśca syānnaṭakaṭvaṅgaṭuṇṭukāḥ maṇḍūkaparṇapatrorṇaśukanāsakuṭannaṭāḥ

दीर्घवृन्तोऽरलुश्चापि पृथुशिम्बः कटम्भरः श्योनाको दीपनः पाके कटुकस्तुवरो हिमः ग्राही तिक्तोऽनिलश्लेष्मपित्तकासप्रणाशनः

dīrghavṛnto'raluścāpi pṛthuśimbaḥ kaṭambharaḥ śyonāko dīpanaḥ pāke kaṭukastuvaro himaḥ grāhī tikto'nilaśleṣmapittakāsapraṇāśanaḥ

टुण्टुकस्य फलं बालं रूक्षं वातकफापहम्

ṭuṇṭukasya phalaṃ bālaṃ rūkṣaṃ vātakaphāpaham

हृद्यं कषायं मधुरं रोचनं लघु दीपनम् गुल्मार्शःकृमिहृत् प्रौढं गुरु वातप्रकोपणम्

hṛdyaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ rocanaṃ laghu dīpanam gulmārśaḥkṛmihṛt prauḍhaṃ guru vātaprakopaṇam

श्रीफलः सर्वतोभद्रा पाटला गणिकारिका श्योनाकः पञ्चभिश्चैतैः पञ्चमूलं महन्मतम्

śrīphalaḥ sarvatobhadrā pāṭalā gaṇikārikā śyonākaḥ pañcabhiścaitaiḥ pañcamūlaṃ mahanmatam

4.30

पञ्चमूलं महत् तिक्तं कषायँ कफवातनुत् मधुरं श्वासकासघ्नमुष्णं लघ्वग्निदीपनम्

pañcamūlaṃ mahat tiktaṃ kaṣāyam̐ kaphavātanut madhuraṃ śvāsakāsaghnamuṣṇaṃ laghvagnidīpanam

शालपर्णी स्थिरा सौम्या त्रिपर्णी पीवरी गुहा विदारिगन्धा दीर्घाङ्गी दीर्घपत्रांऽशुमत्यपि

śālaparṇī sthirā saumyā triparṇī pīvarī guhā vidārigandhā dīrghāṅgī dīrghapatrāṃ'śumatyapi

शालपर्णी गुरुश्छर्दिज्वरश्वासातिसारजित्

śālaparṇī guruśchardijvaraśvāsātisārajit

शोषदोषत्रयहरी बृंहण्युक्ता रसायनी तिक्ता विषहरी स्वादुः क्षतकासकृमिप्रणुत्

śoṣadoṣatrayaharī bṛṃhaṇyuktā rasāyanī tiktā viṣaharī svāduḥ kṣatakāsakṛmipraṇut

पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी चित्रपर्ण्यहिपर्ण्यपि क्रोष्टुविन्ना सिंहपुच्छी कलशी धावनिर्गुहा

pṛśniparṇī pṛthakparṇī citraparṇyahiparṇyapi kroṣṭuvinnā siṃhapucchī kalaśī dhāvanirguhā

पृश्निपर्णी त्रिदोषघ्नी वृष्योष्णा मधुराऽसरा हन्ति दाहज्वरश्वासरक्तातीसारतृड्वमीः

pṛśniparṇī tridoṣaghnī vṛṣyoṣṇā madhurā'sarā hanti dāhajvaraśvāsaraktātīsāratṛḍvamīḥ

वार्त्ताकी क्षुद्र भण्टाकी महती बृहती कुली हिङ्गुली राष्ट्रिका सिंही महोष्ट्री दुष्प्रधर्षिणी बृहती ग्राहिणी हृद्या पाचनी कफवातहृत्

vārttākī kṣudra bhaṇṭākī mahatī bṛhatī kulī hiṅgulī rāṣṭrikā siṃhī mahoṣṭrī duṣpradharṣiṇī bṛhatī grāhiṇī hṛdyā pācanī kaphavātahṛt

कटुतिक्ताऽस्यवैरस्यमलारोचकनाशिनी उष्णा कुष्ठज्वरश्वासशूलकासाग्निमान्द्यजित्

kaṭutiktā'syavairasyamalārocakanāśinī uṣṇā kuṣṭhajvaraśvāsaśūlakāsāgnimāndyajit

कण्टकारी तु दुःस्पर्शा क्षुद्रा व्याघ्री निदिग्धिका कण्टालिका कण्टकिनी धावनी बृहती तथा

kaṇṭakārī tu duḥsparśā kṣudrā vyāghrī nidigdhikā kaṇṭālikā kaṇṭakinī dhāvanī bṛhatī tathā

श्वेता क्षुद्रा चन्द्र हासा लक्ष्मणा क्षेत्रदूतिका गर्भदा चन्द्र मा चन्द्री चन्द्र पुष्पा प्रियङ्करी

śvetā kṣudrā candra hāsā lakṣmaṇā kṣetradūtikā garbhadā candra mā candrī candra puṣpā priyaṅkarī

4.40

कण्टकारी सरा तिक्ता कटुका दीपनी लघुः

kaṇṭakārī sarā tiktā kaṭukā dīpanī laghuḥ

रूक्षोष्णा पाचनी कासश्वासज्वरकफानिलान् निहन्ति पीनसं पार्श्वपीडाकृमिहृदामयान्

rūkṣoṣṇā pācanī kāsaśvāsajvarakaphānilān nihanti pīnasaṃ pārśvapīḍākṛmihṛdāmayān

तयोः फलं कटु रसे पाके च कटुकं भवेत् शुक्रस्य रेचनं भेदि तिक्तं पित्ताग्निकृल्लघु हन्यात्कफमरुत्कण्डूकासमेदः कृमिज्वरान्

tayoḥ phalaṃ kaṭu rase pāke ca kaṭukaṃ bhavet śukrasya recanaṃ bhedi tiktaṃ pittāgnikṛllaghu hanyātkaphamarutkaṇḍūkāsamedaḥ kṛmijvarān

तद्वत्प्रोक्ता सिता क्षुद्रा विशेषाद् गर्भकारिणी

tadvatproktā sitā kṣudrā viśeṣād garbhakāriṇī

गोक्षुरः क्षुरकोऽपि स्यात्त्रिकण्टः स्वादुकण्टकः गोकण्टको गोक्षुरको वनशृङ्गाट इत्यपि

gokṣuraḥ kṣurako'pi syāttrikaṇṭaḥ svādukaṇṭakaḥ gokaṇṭako gokṣurako vanaśṛṅgāṭa ityapi

पलङ्कषा श्वदंष्ट्रा च तथा स्यादिक्षुगन्धिका गोक्षुरः शीतलःस्वादुर्बलकृद्बस्तिशोधनः

palaṅkaṣā śvadaṃṣṭrā ca tathā syādikṣugandhikā gokṣuraḥ śītalaḥsvādurbalakṛdbastiśodhanaḥ

मधुरो दीपनो वृष्यः पुष्टिदश्चाश्मरीहरः प्रमेहश्वासकासार्शः कृच्छ्रहृद्रो गवातनुत्

madhuro dīpano vṛṣyaḥ puṣṭidaścāśmarīharaḥ pramehaśvāsakāsārśaḥ kṛcchrahṛdro gavātanut

शालपर्णी पृश्निपर्णी वार्त्ताकी कण्टकारिका गोक्षुरः पञ्चभिश्चैतैः कनिष्ठं पञ्चमूलकम्

śālaparṇī pṛśniparṇī vārttākī kaṇṭakārikā gokṣuraḥ pañcabhiścaitaiḥ kaniṣṭhaṃ pañcamūlakam

पञ्चमूलं लघु स्वादु बल्यं पित्तानिलापहम् नात्युष्णं बृंहणं ग्राहि ज्वरश्वासाश्मरीप्रणुत्

pañcamūlaṃ laghu svādu balyaṃ pittānilāpaham nātyuṣṇaṃ bṛṃhaṇaṃ grāhi jvaraśvāsāśmarīpraṇut

उभाभ्यां पञ्चमूलाभ्यां दशमूलमुदाहृतम् दशमूलं त्रिदोषघ्नं श्वासकासशिरोरुजः तन्द्रा शोथज्वरानाहपार्श्वपीडाऽरुचीर्हरेत्

ubhābhyāṃ pañcamūlābhyāṃ daśamūlamudāhṛtam daśamūlaṃ tridoṣaghnaṃ śvāsakāsaśirorujaḥ tandrā śothajvarānāhapārśvapīḍā'rucīrharet

4.50

जीवन्ती जीवनी जीवा जीवनीया मधुस्रवा माङ्गल्यनामधेया च शाकश्रेष्ठा पयस्विनी

jīvantī jīvanī jīvā jīvanīyā madhusravā māṅgalyanāmadheyā ca śākaśreṣṭhā payasvinī

जीवन्ती शीतला स्वादुः स्निग्धा दोषत्रयापहा रसायनी बलकरी चक्षुष्या ग्राहिणी लघुः

jīvantī śītalā svāduḥ snigdhā doṣatrayāpahā rasāyanī balakarī cakṣuṣyā grāhiṇī laghuḥ

मुद्गपर्णी काकपर्णी सूर्यपर्ण्यल्पिका सहा

mudgaparṇī kākaparṇī sūryaparṇyalpikā sahā

काकमुद्गा च सा प्रोक्ता तथा मार्जारगन्धिका मुद्गपर्णी हिमा रूक्षा तिक्ता स्वादुश्च शुक्रला

kākamudgā ca sā proktā tathā mārjāragandhikā mudgaparṇī himā rūkṣā tiktā svāduśca śukralā

चक्षुष्या क्षतशोथघ्नी ग्राहिणी ज्वरदाहनुत् दोषत्रयहरी लघ्वी ग्रहण्यर्शोऽतिसारजित्

cakṣuṣyā kṣataśothaghnī grāhiṇī jvaradāhanut doṣatrayaharī laghvī grahaṇyarśo'tisārajit

माषपर्णी सूर्यपर्णी काम्बोजी हयपुच्छिका पाण्डुलोमशपर्णी च कृष्णवृन्ता महासहा

māṣaparṇī sūryaparṇī kāmbojī hayapucchikā pāṇḍulomaśaparṇī ca kṛṣṇavṛntā mahāsahā

माषपर्णी हिमा तिक्ता रूक्षा शुक्रबलासकृत् मधुरा ग्राहिणी शोथवातपित्तज्वरास्रजित्

māṣaparṇī himā tiktā rūkṣā śukrabalāsakṛt madhurā grāhiṇī śothavātapittajvarāsrajit

अष्टवर्गः सयष्टीको जीवन्ती मुद्गपर्णिका माषपर्णी गणोऽय तु जीवनीय इति स्मृतः

aṣṭavargaḥ sayaṣṭīko jīvantī mudgaparṇikā māṣaparṇī gaṇo'ya tu jīvanīya iti smṛtaḥ

जीवनो मधुरश्चापि नाम्ना स परिकीर्त्तितः जीवनीयगणः प्रोक्तः शुक्रकृद् बृंहणो हिमः

jīvano madhuraścāpi nāmnā sa parikīrttitaḥ jīvanīyagaṇaḥ proktaḥ śukrakṛd bṛṃhaṇo himaḥ

गुरुर्गर्भप्रदः स्तन्यकफकृत्पित्तरक्तहृत् तृष्णां शोषं ज्वरं दाहं रक्तपित्तं व्यपोहति

gururgarbhapradaḥ stanyakaphakṛtpittaraktahṛt tṛṣṇāṃ śoṣaṃ jvaraṃ dāhaṃ raktapittaṃ vyapohati

4.60

शुक्ल एरण्ड आमण्डश्चित्रो गन्धर्वहस्तकः पञ्चाङ्गुलो वर्द्धमानो दीर्घदण्डो व्यडम्बकः

śukla eraṇḍa āmaṇḍaścitro gandharvahastakaḥ pañcāṅgulo varddhamāno dīrghadaṇḍo vyaḍambakaḥ

वातारिस्तरुणश्चापि रुबूकश्च निगद्यते रक्तोऽपरो रुबूकः स्यादुरुबूको रुबुस्तथा

vātāristaruṇaścāpi rubūkaśca nigadyate rakto'paro rubūkaḥ syādurubūko rubustathā

व्याघ्रपुच्छश्च वातारिश्चञ्चुरुत्तानपत्रकः एरण्डयुग्मं मधुरमुष्णं गुरु विनाशयेत्

vyāghrapucchaśca vātāriścañcuruttānapatrakaḥ eraṇḍayugmaṃ madhuramuṣṇaṃ guru vināśayet

शूलशौथकटीबस्तिशिरःपीडोदरज्वरान् व्रघ्नश्वासकफानाहकासकुष्ठाप्तमारुतान्

śūlaśauthakaṭībastiśiraḥpīḍodarajvarān vraghnaśvāsakaphānāhakāsakuṣṭhāptamārutān

एरण्डपत्रं वातघ्नं कफक्रिमिविनाशनम् मूत्रकृच्छ्रहरं चापि पित्तरक्तप्रकोपणम् वातार्यग्रदलं गुल्मबस्तिशूलहरं परम्

eraṇḍapatraṃ vātaghnaṃ kaphakrimivināśanam mūtrakṛcchraharaṃ cāpi pittaraktaprakopaṇam vātāryagradalaṃ gulmabastiśūlaharaṃ param

कफवातकृमीन्हन्ति वृद्धिं सप्तविधामपि एरण्डफलमत्युष्णं गुल्मशूलानिलापहम्

kaphavātakṛmīnhanti vṛddhiṃ saptavidhāmapi eraṇḍaphalamatyuṣṇaṃ gulmaśūlānilāpaham

यकृत्प्लीहोदरार्शोघ्नं कटुकं दीपनं परम् तद्वन्मज्जा च विडभेदी वातश्लेष्मोदरापहः

yakṛtplīhodarārśoghnaṃ kaṭukaṃ dīpanaṃ param tadvanmajjā ca viḍabhedī vātaśleṣmodarāpahaḥ

श्वेतार्को गणरूपः स्यान्मन्दारो वसुकोऽपि च श्वेतपुष्पः सदापुष्पः स चालर्कः प्रतापसः

śvetārko gaṇarūpaḥ syānmandāro vasuko'pi ca śvetapuṣpaḥ sadāpuṣpaḥ sa cālarkaḥ pratāpasaḥ

रक्तोऽपरोऽकनामा स्यादर्कपर्णो विकीरणः रक्तपुष्पः शुक्लफलस्तथाऽस्फोटः प्रकीर्त्तितः

rakto'paro'kanāmā syādarkaparṇo vikīraṇaḥ raktapuṣpaḥ śuklaphalastathā'sphoṭaḥ prakīrttitaḥ

अर्कद्वयं सरं वातकुष्ठकण्डूविषव्रणान् निहन्ति प्लीहगुल्मार्शःश्लेष्मोदरशकृत्कृमीन्

arkadvayaṃ saraṃ vātakuṣṭhakaṇḍūviṣavraṇān nihanti plīhagulmārśaḥśleṣmodaraśakṛtkṛmīn

4.70

अलर्ककुसुमं वृष्यं लघु दीपनपाचनम् अरोचकप्रसेकार्शः कासश्वासनिवारणम्

alarkakusumaṃ vṛṣyaṃ laghu dīpanapācanam arocakaprasekārśaḥ kāsaśvāsanivāraṇam

रक्तार्कपुष्पं मधुरं सतिक्तं कुष्ठकृमिघ्नं कफनाशनञ्च अर्शो विषं हन्ति च रक्तपित्तं संग्राहि गुल्मे श्वयथौ हितं तत्

raktārkapuṣpaṃ madhuraṃ satiktaṃ kuṣṭhakṛmighnaṃ kaphanāśanañca arśo viṣaṃ hanti ca raktapittaṃ saṃgrāhi gulme śvayathau hitaṃ tat

क्षीरमर्कस्य तिक्तोष्णं स्निग्धं सलवणं लघु कुष्ठगुल्मोदरहरं श्रेष्ठमेतद्विरेचनम्

kṣīramarkasya tiktoṣṇaṃ snigdhaṃ salavaṇaṃ laghu kuṣṭhagulmodaraharaṃ śreṣṭhametadvirecanam

सेहुण्डः सिंहतुण्डः स्याद्वज्री वज्रद्रुमोऽपि च सुधासमन्तदुग्धा च स्नुक्स्त्रियां स्यात्स्नुही गुडा

sehuṇḍaḥ siṃhatuṇḍaḥ syādvajrī vajradrumo'pi ca sudhāsamantadugdhā ca snukstriyāṃ syātsnuhī guḍā

सेहुण्डो रेचनस्तीक्ष्णो दीपनः कटुको गुरुः शूलामाष्ठीलिकाऽध्मानकफगुल्मोदरानिलान्

sehuṇḍo recanastīkṣṇo dīpanaḥ kaṭuko guruḥ śūlāmāṣṭhīlikā'dhmānakaphagulmodarānilān

उन्मादमोहकुष्ठार्शः शोथमेदोऽश्मपाण्डुताः व्रणशोथज्वरप्लीहविषदूषीविषं हरेत्

unmādamohakuṣṭhārśaḥ śothamedo'śmapāṇḍutāḥ vraṇaśothajvaraplīhaviṣadūṣīviṣaṃ haret

उष्णवीर्यं स्नुहीक्षीरं स्निग्धञ्च कटुकं लघु गुल्मिनां कुष्ठिनाञ्चापि तथैवोदररोगिणाम्

uṣṇavīryaṃ snuhīkṣīraṃ snigdhañca kaṭukaṃ laghu gulmināṃ kuṣṭhināñcāpi tathaivodararogiṇām

हितमेतद्विरेकार्थं ये चान्ये दीर्घरोगिणः

hitametadvirekārthaṃ ye cānye dīrgharogiṇaḥ

शातला सप्तला सारा विमला विदुला च सा तथा निगदिता भूरिफेना चर्मकषेत्यपि

śātalā saptalā sārā vimalā vidulā ca sā tathā nigaditā bhūriphenā carmakaṣetyapi

शातला कटुका पाके वातला शीतला लघुः तिक्ता शोथकफानाहपित्तोदावर्त्तरक्तजित्

śātalā kaṭukā pāke vātalā śītalā laghuḥ tiktā śothakaphānāhapittodāvarttaraktajit

4.80

कलिहारी तु हलिनी लाङ्गली शक्रपुष्प्यपि विशल्याऽग्निशिखाऽनन्तावह्निवक्त्रा च गर्भनुत् कलिहारी सरा कुष्ठशोफार्शोव्रणशूलजित्

kalihārī tu halinī lāṅgalī śakrapuṣpyapi viśalyā'gniśikhā'nantāvahnivaktrā ca garbhanut kalihārī sarā kuṣṭhaśophārśovraṇaśūlajit

सक्षारा श्लेष्मजित्तिक्ताकटुका तुवराऽपि च तीक्ष्णोष्णा कृमिहृल्लघ्वी पित्तलागर्भपातिनी

sakṣārā śleṣmajittiktākaṭukā tuvarā'pi ca tīkṣṇoṣṇā kṛmihṛllaghvī pittalāgarbhapātinī

करवीरः श्वेतपुष्पः शतकुम्भोऽश्वमारकः द्वितीयो रक्तपुष्पश्च चण्डातो लगुडस्तथा

karavīraḥ śvetapuṣpaḥ śatakumbho'śvamārakaḥ dvitīyo raktapuṣpaśca caṇḍāto laguḍastathā

करवीरद्वयं तिक्तं कषायं कटुकञ्च तत् व्रणलाघवकृन्नेत्रकोपकुष्ठव्रणापहम्

karavīradvayaṃ tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭukañca tat vraṇalāghavakṛnnetrakopakuṣṭhavraṇāpaham

वीर्योष्णं कृमिकण्डूघ्नं भक्षितं विषवन्मतम्

vīryoṣṇaṃ kṛmikaṇḍūghnaṃ bhakṣitaṃ viṣavanmatam

धत्तूरधूर्त्तधुत्तूरा उन्मत्तः कनकाह्वयः देवता कितवस्तूरी महामोही शिवप्रियः

dhattūradhūrttadhuttūrā unmattaḥ kanakāhvayaḥ devatā kitavastūrī mahāmohī śivapriyaḥ

मातुलो मदनश्चास्य फले मातुलपुत्रकः धत्तूरो मदवर्णाग्निवातकृज्ज्वरकुष्ठनुत्

mātulo madanaścāsya phale mātulaputrakaḥ dhattūro madavarṇāgnivātakṛjjvarakuṣṭhanut

कषायो मधुरस्तिक्तो यूकालिक्षाविनाशकः उष्णो गुरुर्व्रणश्लेष्मकण्डूकृमिविषापहः

kaṣāyo madhurastikto yūkālikṣāvināśakaḥ uṣṇo gururvraṇaśleṣmakaṇḍūkṛmiviṣāpahaḥ

वासको वासिका वासा भिषङ्माता च सिंहिका सिंहास्यो वाजिदन्ता स्यादाटरूषोऽटरूषकः

vāsako vāsikā vāsā bhiṣaṅmātā ca siṃhikā siṃhāsyo vājidantā syādāṭarūṣo'ṭarūṣakaḥ

अटरूषो वृषस्ताम्रः सिंहपर्णश्च स स्मृतः वासको वातकृत्स्वर्यः कफपित्तास्रनाशनः

aṭarūṣo vṛṣastāmraḥ siṃhaparṇaśca sa smṛtaḥ vāsako vātakṛtsvaryaḥ kaphapittāsranāśanaḥ

4.90

तिक्तस्तुवरको हृद्यो लघुशीतस्तृडर्त्तिहृत् श्वासकासज्वरच्छर्दिमेहकुष्ठक्षयापहः

tiktastuvarako hṛdyo laghuśītastṛḍarttihṛt śvāsakāsajvaracchardimehakuṣṭhakṣayāpahaḥ

पर्पटो वरतिक्तश्च स्मृतः पर्पटकश्च सः कथितः पांशुपर्यायस्तथा कवचनामकः

parpaṭo varatiktaśca smṛtaḥ parpaṭakaśca saḥ kathitaḥ pāṃśuparyāyastathā kavacanāmakaḥ

पर्पटो हन्ति पित्तास्रभ्रमतृष्णाकफज्वरान् संग्राही शीतलस्तिक्तो दाहनुद्वातलो लघुः

parpaṭo hanti pittāsrabhramatṛṣṇākaphajvarān saṃgrāhī śītalastikto dāhanudvātalo laghuḥ

निम्बः स्यात्पिचुमर्दश्च पिचुमन्दश्च तिक्तकः अरिष्टः पारिभद्र श्च हिङ्गुनिर्यास इत्यपि

nimbaḥ syātpicumardaśca picumandaśca tiktakaḥ ariṣṭaḥ pāribhadra śca hiṅguniryāsa ityapi

निम्बः शीतो लघुर्ग्राही कटुपाकोऽग्निवातनुत् अहृद्यः श्रमतृट्कासज्वरारुचिकृमिप्रणुत् व्रणपित्तकफच्छर्दिकुष्ठहृल्लासमेहनुत्

nimbaḥ śīto laghurgrāhī kaṭupāko'gnivātanut ahṛdyaḥ śramatṛṭkāsajvarārucikṛmipraṇut vraṇapittakaphacchardikuṣṭhahṛllāsamehanut

निम्बपत्रं स्मृतं नेत्र्! यं कृमिपित्तविषप्रणुत् वातलं कटुपाकञ्च सर्वारोचककुष्ठनुत्

nimbapatraṃ smṛtaṃ netr! yaṃ kṛmipittaviṣapraṇut vātalaṃ kaṭupākañca sarvārocakakuṣṭhanut

निम्बफलं रसे तिक्तं पाके तु कटुभेदनम् स्निग्धं लघूष्णं कुष्ठघ्नं गुल्मार्शःकृमिमेहनुत्

nimbaphalaṃ rase tiktaṃ pāke tu kaṭubhedanam snigdhaṃ laghūṣṇaṃ kuṣṭhaghnaṃ gulmārśaḥkṛmimehanut

महानिम्बः स्मृतो द्रे का रम्यको विषमुष्टिकः केशमुष्टिर्निम्बकश्च कार्मुको जीव इत्यपि

mahānimbaḥ smṛto dre kā ramyako viṣamuṣṭikaḥ keśamuṣṭirnimbakaśca kārmuko jīva ityapi

महानिम्बो हिमो रूक्षस्तिक्तो ग्राही कषायकः

mahānimbo himo rūkṣastikto grāhī kaṣāyakaḥ

कफपित्तभ्रमच्छर्दिकुष्ठहृल्लासरक्तजित् प्रमेहश्वासगुल्मार्शोमूषिकाविषनाशनः

kaphapittabhramacchardikuṣṭhahṛllāsaraktajit pramehaśvāsagulmārśomūṣikāviṣanāśanaḥ

4.100

पारिभद्रो निम्बतरुर्मन्दारः पारिजातकः पारिभद्रो ऽनिलश्लेष्मशोथमेदः कृमिप्रणुत् तत्पत्रं पित्तरोगघ्नं कर्णव्याधिविनाशनम्

pāribhadro nimbatarurmandāraḥ pārijātakaḥ pāribhadro 'nilaśleṣmaśothamedaḥ kṛmipraṇut tatpatraṃ pittarogaghnaṃ karṇavyādhivināśanam

101

काञ्चनारः काञ्चनको गण्डारिः शोणपुष्पकः

kāñcanāraḥ kāñcanako gaṇḍāriḥ śoṇapuṣpakaḥ

102

कोविदारश्च मरिकः कुद्दालो युगपत्रकः कुण्डली ताम्रपुष्पश्चाश्मन्तकः स्वल्पकेशरी

kovidāraśca marikaḥ kuddālo yugapatrakaḥ kuṇḍalī tāmrapuṣpaścāśmantakaḥ svalpakeśarī

103

काञ्चनारो हिमो ग्राही तुवरः श्लेष्मपित्तनुत् कृमिकुष्ठगुदभ्रंशगण्डमालाव्रणापहः

kāñcanāro himo grāhī tuvaraḥ śleṣmapittanut kṛmikuṣṭhagudabhraṃśagaṇḍamālāvraṇāpahaḥ

104

कोविदारोऽपि तद्वत्स्यात्तयोः पुष्पं लघु स्मृतम् रूक्षं संग्राहि पित्तास्रप्रदरक्षयकासनुत्

kovidāro'pi tadvatsyāttayoḥ puṣpaṃ laghu smṛtam rūkṣaṃ saṃgrāhi pittāsrapradarakṣayakāsanut

105

शोभाञ्जनः शिग्रुतीक्ष्णगन्धकाक्षीवमोचकाः तद्बीजं श्वेतमरिचंमधुशिग्रुः सलोहितः शिग्रुः कटुः कटुः पाके तीक्ष्णोष्णो मधुरो लघुः

śobhāñjanaḥ śigrutīkṣṇagandhakākṣīvamocakāḥ tadbījaṃ śvetamaricaṃmadhuśigruḥ salohitaḥ śigruḥ kaṭuḥ kaṭuḥ pāke tīkṣṇoṣṇo madhuro laghuḥ

106

दीपनो रोचनो रूक्षः क्षारस्तिक्तो विदाहकृत् संग्राही शुक्रलो हृद्यः पित्तरक्तप्रकोपणः

dīpano rocano rūkṣaḥ kṣārastikto vidāhakṛt saṃgrāhī śukralo hṛdyaḥ pittaraktaprakopaṇaḥ

107

चक्षुष्यः कफवातघ्नो विद्र धिश्वयथुक्रिमीन् मेदोऽपचीविषप्लीहगुल्मगण्डव्रणान्हरेत्

cakṣuṣyaḥ kaphavātaghno vidra dhiśvayathukrimīn medo'pacīviṣaplīhagulmagaṇḍavraṇānharet

108

श्वेतः प्रोक्तगुणो ज्ञेयो विशेषाद्दाहकृद्भवेत् प्लीहानं विद्र धिं हन्ति व्रणघ्नः पित्तरक्तहृत् मधुशिग्रुः प्रोक्तगुणो विशेषाद्दीपनः सरः

śvetaḥ proktaguṇo jñeyo viśeṣāddāhakṛdbhavet plīhānaṃ vidra dhiṃ hanti vraṇaghnaḥ pittaraktahṛt madhuśigruḥ proktaguṇo viśeṣāddīpanaḥ saraḥ

109

शिग्रुवल्कलपत्राणां स्वरसः परमार्त्तिहृत्

śigruvalkalapatrāṇāṃ svarasaḥ paramārttihṛt

4.110

चक्षुष्यं शिग्रुजं बीजं तीक्ष्णोष्णं विषनाशनम् अवृष्यं कफवातघ्नं तन्नस्येन शिरोऽत्तिनुत्

cakṣuṣyaṃ śigrujaṃ bījaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ viṣanāśanam avṛṣyaṃ kaphavātaghnaṃ tannasyena śiro'ttinut

111

आस्फोता गिरिकर्णीस्याद्विष्णुक्रान्ताऽपराजिता अपराजिते कटू मेध्ये शीते कण्ठ्येसुदृष्टिदे

āsphotā girikarṇīsyādviṣṇukrāntā'parājitā aparājite kaṭū medhye śīte kaṇṭhyesudṛṣṭide

112

कुष्ठमूत्रत्रिदोषामशोथव्रणविषापहे कषाये कटुके पाके तिक्ते च स्मृतिबुद्धिदे

kuṣṭhamūtratridoṣāmaśothavraṇaviṣāpahe kaṣāye kaṭuke pāke tikte ca smṛtibuddhide

113

सिन्दुवारः श्वेतपुष्पः सिन्दुकः सिन्दुवारकः नीलपुष्पी तु निर्गुण्डी शेफाली सुवहा च सा

sinduvāraḥ śvetapuṣpaḥ sindukaḥ sinduvārakaḥ nīlapuṣpī tu nirguṇḍī śephālī suvahā ca sā

114

सिन्दुकः स्मृतिदस्तिक्तः कषायः कटुको लघुः केश्यो नेत्रहितो हन्ति शूलशोथाममारुतान् कृमिकुष्ठारुचिश्लेष्मज्वरान्नीलापि तद्विधा

sindukaḥ smṛtidastiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭuko laghuḥ keśyo netrahito hanti śūlaśothāmamārutān kṛmikuṣṭhāruciśleṣmajvarānnīlāpi tadvidhā

115

सिन्दुवारदलं जन्तुवातश्लेष्महरं लघु

sinduvāradalaṃ jantuvātaśleṣmaharaṃ laghu

116

कुटजः कूटजः कौटो वत्सको गिरिमल्लिका

kuṭajaḥ kūṭajaḥ kauṭo vatsako girimallikā

117

कालिङ्गः शक्रशाखी च मल्लिकापुष्प इत्यपि इन्द्रो यवफलः प्रोक्तो वृक्षकः पाण्डुरद्रुमः

kāliṅgaḥ śakraśākhī ca mallikāpuṣpa ityapi indro yavaphalaḥ prokto vṛkṣakaḥ pāṇḍuradrumaḥ

118

कुटजः कटुको रूक्षो दीपनस्तुवरो हिमः अर्शोऽतिसारपित्तास्नकफतृष्णाऽमकुष्ठनुत्

kuṭajaḥ kaṭuko rūkṣo dīpanastuvaro himaḥ arśo'tisārapittāsnakaphatṛṣṇā'makuṣṭhanut

119

करञ्जो नक्तमालश्च करजश्चिरबिल्वकः घृतपूर्णकरञ्जोऽन्य प्रकीर्यः पूतिकोऽपि च

karañjo naktamālaśca karajaścirabilvakaḥ ghṛtapūrṇakarañjo'nya prakīryaḥ pūtiko'pi ca

4.120

स चोक्तः पूतिकरञ्जः सोमवल्कश्च स स्मृतः करञ्जः कटुकस्तीक्ष्णो वीर्योष्णो योनिदोषहृत् कुष्ठोदावर्त्तगुल्मार्शोव्रणक्रिमिकफापहः

sa coktaḥ pūtikarañjaḥ somavalkaśca sa smṛtaḥ karañjaḥ kaṭukastīkṣṇo vīryoṣṇo yonidoṣahṛt kuṣṭhodāvarttagulmārśovraṇakrimikaphāpahaḥ

121

तत्पत्रं कफवातार्शः कृमिशोथहरं परम् भेदनं कटुकं पाके वीर्योष्णं पित्तलं लघुः

tatpatraṃ kaphavātārśaḥ kṛmiśothaharaṃ param bhedanaṃ kaṭukaṃ pāke vīryoṣṇaṃ pittalaṃ laghuḥ

122

तत्फलं कफवातघ्नं मेहार्शःकृमिकुष्ठजित् घृतपूर्णकरञ्जोऽपि करञ्जसदृशो गुणैः

tatphalaṃ kaphavātaghnaṃ mehārśaḥkṛmikuṣṭhajit ghṛtapūrṇakarañjo'pi karañjasadṛśo guṇaiḥ

123

उदकीर्यस्तृतीयोऽन्य षड्ग्रन्था हस्तिवारुणी मर्कटी वायसी चापि करञ्जी करभञ्जिका

udakīryastṛtīyo'nya ṣaḍgranthā hastivāruṇī markaṭī vāyasī cāpi karañjī karabhañjikā

124

करञ्जी स्तम्भनी तिक्ता तुवरा कटुपाकिनी वीर्योष्णा वमिपित्तार्शः कृमिकुष्ठप्रमेहजित्

karañjī stambhanī tiktā tuvarā kaṭupākinī vīryoṣṇā vamipittārśaḥ kṛmikuṣṭhapramehajit

125

श्वेता गुञ्जोच्चटा प्रोक्ता कृष्णला चापि सा स्मृता रक्ता सा काकचिञ्ची स्यात्काकणन्ती च रक्तिका

śvetā guñjoccaṭā proktā kṛṣṇalā cāpi sā smṛtā raktā sā kākaciñcī syātkākaṇantī ca raktikā

126

काकादनी काकपीलुः सा स्मृता काकवल्लरी गुञ्जाद्वयन्तु केश्यं स्याद्वातपित्तज्वरापहम्

kākādanī kākapīluḥ sā smṛtā kākavallarī guñjādvayantu keśyaṃ syādvātapittajvarāpaham

127

मुखशोषभ्रमश्वासतृष्णामदविनाशनम् नेत्रामयहरं वृष्यं बल्यं कण्डूं व्रणं हरेत्

mukhaśoṣabhramaśvāsatṛṣṇāmadavināśanam netrāmayaharaṃ vṛṣyaṃ balyaṃ kaṇḍūṃ vraṇaṃ haret

128

कृमीन्द्र लुप्तकुष्ठानि रक्ता च धवलाऽपि च

kṛmīndra luptakuṣṭhāni raktā ca dhavalā'pi ca

129

कपिच्छूरात्मगुप्ता वृष्या प्रोक्ता च मर्कटी अजडा कण्डुरा व्यङ्गा दुःस्पर्शा प्रावृषायणी

kapicchūrātmaguptā vṛṣyā proktā ca markaṭī ajaḍā kaṇḍurā vyaṅgā duḥsparśā prāvṛṣāyaṇī

4.130

लाङ्गली शूकशिम्बी च सैव प्रोक्ता महर्षिभिः कपिकच्छूर्भृशं वृष्या मधुरा बृंहणी गुरुः तिक्ता वातहरी बल्या कफपित्तास्रनाशिनी

lāṅgalī śūkaśimbī ca saiva proktā maharṣibhiḥ kapikacchūrbhṛśaṃ vṛṣyā madhurā bṛṃhaṇī guruḥ tiktā vātaharī balyā kaphapittāsranāśinī

131

तद्बीजं वातशमनं स्मृतं वाजीकरं परम्

tadbījaṃ vātaśamanaṃ smṛtaṃ vājīkaraṃ param

132

मांसरोहिण्यतिरुहा वृत्ता चर्मकषा वसा प्रहारवल्ली विकशा वीरवत्यपि कथ्यते स्यान्मांसरोहिणी वृष्या सरा दोषत्रयापहा

māṃsarohiṇyatiruhā vṛttā carmakaṣā vasā prahāravallī vikaśā vīravatyapi kathyate syānmāṃsarohiṇī vṛṣyā sarā doṣatrayāpahā

133

चिह्लकोवातनिर्हारः श्लेष्मघ्नो धातुपुष्टिकृत् आग्नेयो विषवद्यस्य फलं मत्स्यनिषूदनम्

cihlakovātanirhāraḥ śleṣmaghno dhātupuṣṭikṛt āgneyo viṣavadyasya phalaṃ matsyaniṣūdanam

134

टङ्कारी वातजित्तिक्ता श्लेष्मघ्नी दीपनी लघुः शोथोदरव्यथाहन्त्री हिता पीठविसर्पिणाम्

ṭaṅkārī vātajittiktā śleṣmaghnī dīpanī laghuḥ śothodaravyathāhantrī hitā pīṭhavisarpiṇām

135

वेतसो नम्रकः प्रोक्तो वानीरो वञ्जुलस्तथा अभ्रपुष्पश्च विदुलो रथः शीतश्च कीर्त्तितः

vetaso namrakaḥ prokto vānīro vañjulastathā abhrapuṣpaśca vidulo rathaḥ śītaśca kīrttitaḥ

136

वेतसः शीतलो दाहशोथार्शोयोनिरुक्प्रणुत् हन्ति वीसर्पकृच्छ्रास्रपित्ताश्मरिकफानिलान्

vetasaḥ śītalo dāhaśothārśoyonirukpraṇut hanti vīsarpakṛcchrāsrapittāśmarikaphānilān

137

निकुञ्जकः परिव्याधो नादेयो जलवेतसः जलजो वेतसः शीतः कुष्ठहृद्वातकोपनः

nikuñjakaḥ parivyādho nādeyo jalavetasaḥ jalajo vetasaḥ śītaḥ kuṣṭhahṛdvātakopanaḥ

138

इज्जलो हिज्जलश्चापि निचुलश्चाम्बुजस्तथा जलवेतसवद्वेद्यो हिज्जलोऽय विषापहः

ijjalo hijjalaścāpi niculaścāmbujastathā jalavetasavadvedyo hijjalo'ya viṣāpahaḥ

139

अङ्कोटो दीर्घकीलः स्यादङ्कोलश्च निकोचकः अङ्कोटकः कटुस्तीक्ष्णः स्निग्धोष्णस्तुवरो लघुः

aṅkoṭo dīrghakīlaḥ syādaṅkolaśca nikocakaḥ aṅkoṭakaḥ kaṭustīkṣṇaḥ snigdhoṣṇastuvaro laghuḥ

4.140

रेचनः कृमिशूलामशोफग्रहविषापहः विसर्पकफपित्तास्रमूषकाहिविषापहः

recanaḥ kṛmiśūlāmaśophagrahaviṣāpahaḥ visarpakaphapittāsramūṣakāhiviṣāpahaḥ

141

तत्फलं शीतलं स्वादु श्लेष्मघ्नं बृंहणं गुरु बल्यं विरेचनं वातपित्तदाहक्षयास्रजित्

tatphalaṃ śītalaṃ svādu śleṣmaghnaṃ bṛṃhaṇaṃ guru balyaṃ virecanaṃ vātapittadāhakṣayāsrajit

142

बलावाट्यालिका वाट्या सैव वाट्यालकाऽपि च महाबला पीतपुष्पा सहदेवी च सा स्मृता

balāvāṭyālikā vāṭyā saiva vāṭyālakā'pi ca mahābalā pītapuṣpā sahadevī ca sā smṛtā

143

ततोऽन्याऽतिबला ऋष्यप्रोक्ता कङ्कतिका च सा गाङ्गेरुकी नागबला झषा ह्रस्वगवेधुका

tato'nyā'tibalā ṛṣyaproktā kaṅkatikā ca sā gāṅgerukī nāgabalā jhaṣā hrasvagavedhukā

144

बलाचतुष्टयं शीतं मधुरं बलकान्तिकृत् स्निग्धं ग्राहि समीरास्रपित्तास्रक्षतनाशनम्

balācatuṣṭayaṃ śītaṃ madhuraṃ balakāntikṛt snigdhaṃ grāhi samīrāsrapittāsrakṣatanāśanam

145

बलामूलत्वचश्चूर्णं पीतं सक्षीरशर्करम् मूत्रातिसारं हरति दृष्टमेतन्न संशयः

balāmūlatvacaścūrṇaṃ pītaṃ sakṣīraśarkaram mūtrātisāraṃ harati dṛṣṭametanna saṃśayaḥ

146

हरेन्महाबला कृच्छ्रम् भवेद्वातानुलोमिनी हन्यादतिवला मेहं पयसा सितया समम्

harenmahābalā kṛcchram bhavedvātānulominī hanyādativalā mehaṃ payasā sitayā samam

147

पुत्रकाकाररक्ताल्पबिन्दुभिर्लाञ्छितच्छदा

putrakākāraraktālpabindubhirlāñchitacchadā

148

लक्ष्मणा पुत्रजननी वस्तगन्धाकृतिर्भवेत् कथिता पुत्रदाऽवश्या लक्ष्मणा मुनिपुङ्गवैः

lakṣmaṇā putrajananī vastagandhākṛtirbhavet kathitā putradā'vaśyā lakṣmaṇā munipuṅgavaiḥ

149

स्वर्णवल्लीरक्तफला काकायुः काकवल्लरी स्वर्णवल्ली शिरः पीडां त्रिदोषान्हन्ति दुग्धदा

svarṇavallīraktaphalā kākāyuḥ kākavallarī svarṇavallī śiraḥ pīḍāṃ tridoṣānhanti dugdhadā

4.150

कार्पासी तुण्डकेशी च समुद्रा न्ता चकथ्यते कर्पासकी लघु कोष्णा मधुरा वातनाशिनी

kārpāsī tuṇḍakeśī ca samudrā ntā cakathyate karpāsakī laghu koṣṇā madhurā vātanāśinī

151

तत्पलाशं समीरघ्नं रक्तकृन्मूत्रवर्द्धनम् तत्कर्णपिडकानादपूयास्रावविनाशनम्

tatpalāśaṃ samīraghnaṃ raktakṛnmūtravarddhanam tatkarṇapiḍakānādapūyāsrāvavināśanam

152

तद्बीजं स्तन्यदं वृष्यं स्निग्धं कफकरं गुरु

tadbījaṃ stanyadaṃ vṛṣyaṃ snigdhaṃ kaphakaraṃ guru

153

वंशस्त्वक्सारकर्मारत्वचिसारतृणध्वजाः शतपर्वा यवफलो वेणुमस्करतेजनाः

vaṃśastvaksārakarmāratvacisāratṛṇadhvajāḥ śataparvā yavaphalo veṇumaskaratejanāḥ

154

वंशः सरो हिमः स्वादुः कषायो वस्तिशोधनः छेदनः कफपित्तघ्नः कुष्ठास्रव्रणशोथजित्

vaṃśaḥ saro himaḥ svāduḥ kaṣāyo vastiśodhanaḥ chedanaḥ kaphapittaghnaḥ kuṣṭhāsravraṇaśothajit

155

तत्करीरः कटुः पाके रसे रूक्षो गुरुः सरः कषायः कफकृत्स्वादुर्विदाही वातपित्तलः

tatkarīraḥ kaṭuḥ pāke rase rūkṣo guruḥ saraḥ kaṣāyaḥ kaphakṛtsvādurvidāhī vātapittalaḥ

156

तद्यवास्तु सरा रूक्षाः कषायाः कटुपाकिनः वातपित्तकरा उष्णा बद्धमूत्राः कफापहाः

tadyavāstu sarā rūkṣāḥ kaṣāyāḥ kaṭupākinaḥ vātapittakarā uṣṇā baddhamūtrāḥ kaphāpahāḥ

157

नलः पोटगलः शून्यमध्यश्च धमनस्तथा नलस्तुमधुरस्तिक्तः कषायः कफरक्तजित् उष्णो हृद्वस्तियोन्यर्त्तिदाहपित्तविसर्पहृत्

nalaḥ poṭagalaḥ śūnyamadhyaśca dhamanastathā nalastumadhurastiktaḥ kaṣāyaḥ kapharaktajit uṣṇo hṛdvastiyonyarttidāhapittavisarpahṛt

158

भद्र मुञ्जः शरो बाणस्तेजनश्चेक्षुवेष्टनः

bhadra muñjaḥ śaro bāṇastejanaścekṣuveṣṭanaḥ

159

मुञ्जो मुञ्जातको बाणः स्थूलदर्भः सुमेखलः मुञ्जद्वयन्तु मधुरं तुवरं शिशिरं तथा

muñjo muñjātako bāṇaḥ sthūladarbhaḥ sumekhalaḥ muñjadvayantu madhuraṃ tuvaraṃ śiśiraṃ tathā

4.160

दाहतृष्णाविसर्पास्रमूत्रकृच्छ्राक्षिरोगजित् दोषत्रयहरं वृष्यं मेखलासूपयुज्यते

dāhatṛṣṇāvisarpāsramūtrakṛcchrākṣirogajit doṣatrayaharaṃ vṛṣyaṃ mekhalāsūpayujyate

161

कासः कासेक्षुरुद्दिष्टः स स्यादिक्षुरसस्तथा इक्ष्वालिकेक्षुगन्धा च तथा पोटगलः स्मृतः

kāsaḥ kāsekṣuruddiṣṭaḥ sa syādikṣurasastathā ikṣvālikekṣugandhā ca tathā poṭagalaḥ smṛtaḥ

162

कासः स्यान्मधुरस्तिक्तः स्वादुपाको हिमः खरः मूत्रकृच्छ्राश्मदाहास्रक्षयपित्तजरोगजित्

kāsaḥ syānmadhurastiktaḥ svādupāko himaḥ kharaḥ mūtrakṛcchrāśmadāhāsrakṣayapittajarogajit

163

गुन्द्र ः! पटेरको गुल्मः शृङ्गवेराभमूलकः गुन्द्र ः! कषायो मधुरः शिशिरः पित्तरक्तजित् स्तन्यशुक्ररजोमूत्रशोधनो मूत्रकृच्छ्रहृत्

gundra ḥ! paṭerako gulmaḥ śṛṅgaverābhamūlakaḥ gundra ḥ! kaṣāyo madhuraḥ śiśiraḥ pittaraktajit stanyaśukrarajomūtraśodhano mūtrakṛcchrahṛt

164

एरका गुन्द्र मूला च शिविर्गुन्द्रा शरीति च एरका शिशिरा वृष्या चक्षुष्या वातकोपिनी मूत्रकृच्छ्राश्मरीदाहपित्तशोणितनाशिनी

erakā gundra mūlā ca śivirgundrā śarīti ca erakā śiśirā vṛṣyā cakṣuṣyā vātakopinī mūtrakṛcchrāśmarīdāhapittaśoṇitanāśinī

165

कुशो दर्भस्तथा बर्हिः सूच्यग्रो यज्ञभूषणः ततोऽन्यो दीर्घपत्रः स्यात्क्षुरपत्रस्तथैव च

kuśo darbhastathā barhiḥ sūcyagro yajñabhūṣaṇaḥ tato'nyo dīrghapatraḥ syātkṣurapatrastathaiva ca

166

दर्भद्वयं त्रिदोषघ्नं मधुरं तुवरं हिमम् मूत्रकृच्छ्राश्मरीतृष्णावस्तिरुक्प्रदरास्रजित्

darbhadvayaṃ tridoṣaghnaṃ madhuraṃ tuvaraṃ himam mūtrakṛcchrāśmarītṛṣṇāvastirukpradarāsrajit

167

कत्तृणं रौहिषं देवजग्धं सौगन्धिकं तथा भूतिकं ध्यामपौरञ्च श्यामकं धूपगन्धिकम्

kattṛṇaṃ rauhiṣaṃ devajagdhaṃ saugandhikaṃ tathā bhūtikaṃ dhyāmapaurañca śyāmakaṃ dhūpagandhikam

168

रौहिषं तुवरं तिक्तं कटुपाकं व्यपोहति हृत्कण्ठव्याधिपित्तास्रशूलकासकफज्वरान्

rauhiṣaṃ tuvaraṃ tiktaṃ kaṭupākaṃ vyapohati hṛtkaṇṭhavyādhipittāsraśūlakāsakaphajvarān

169

गुह्यबीजं तु भूतीकं सुगन्धं जम्बुकप्रियम् भूतृणं तु भवेच्छत्रा मालातृणकमित्यपि

guhyabījaṃ tu bhūtīkaṃ sugandhaṃ jambukapriyam bhūtṛṇaṃ tu bhavecchatrā mālātṛṇakamityapi

4.170

भूतृणं कटुकं तिक्तं तीक्ष्णोष्णं रेचनं लघु विदाहि दीपनं रूक्षमनेत्र्! यं मुखशोधनम्

bhūtṛṇaṃ kaṭukaṃ tiktaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ recanaṃ laghu vidāhi dīpanaṃ rūkṣamanetr! yaṃ mukhaśodhanam

171

अवृष्यं बहुविट्कञ्च पित्तरक्तप्रदूषणम्

avṛṣyaṃ bahuviṭkañca pittaraktapradūṣaṇam

172

नीलदूर्बा रुहाऽनन्ता भार्गवी शतपर्विका शष्पं सहस्रवीर्या च शतवल्ली च कीर्त्तिता

nīladūrbā ruhā'nantā bhārgavī śataparvikā śaṣpaṃ sahasravīryā ca śatavallī ca kīrttitā

173

नीलदूर्वा हिमा तिक्ता मधुरा तुवरा हरेत् कफपित्तास्रवीसर्पतृष्णादाहत्वगामयान्

nīladūrvā himā tiktā madhurā tuvarā haret kaphapittāsravīsarpatṛṣṇādāhatvagāmayān

174

दूर्वा शुक्ला तु गोलोमी शतवीर्या च कथ्यते श्वेता दूर्वा कषाया स्यात्स्वाद्वी व्रण्या च जीवनी तिक्ता हिमा विसर्पास्रतृट्पित्तकफदाहहृत्

dūrvā śuklā tu golomī śatavīryā ca kathyate śvetā dūrvā kaṣāyā syātsvādvī vraṇyā ca jīvanī tiktā himā visarpāsratṛṭpittakaphadāhahṛt

175

गण्डदूर्वा तु गण्डाली मत्स्याक्षी शकुलादनी गण्डदूर्वा हिमा लोहद्रा विणी ग्राहिणी लघुः

gaṇḍadūrvā tu gaṇḍālī matsyākṣī śakulādanī gaṇḍadūrvā himā lohadrā viṇī grāhiṇī laghuḥ

176

तिक्ता कषाया मधुरा वातकृत्कटुपाकिनी दाहतृष्णाबलासास्रकुष्ठपित्तज्वरापहा

tiktā kaṣāyā madhurā vātakṛtkaṭupākinī dāhatṛṣṇābalāsāsrakuṣṭhapittajvarāpahā

177

वाराहीकन्दसंज्ञस्तु पश्चिमे गृष्टिसंज्ञकः वाराहीकन्द एवान्यैश्चर्मकारालुको मतः

vārāhīkandasaṃjñastu paścime gṛṣṭisaṃjñakaḥ vārāhīkanda evānyaiścarmakārāluko mataḥ

178

अनूपसम्भवे देशे वराह इव लोमवान् वाराहवदना गृष्टिर्वरदेत्यपि कथ्यते

anūpasambhave deśe varāha iva lomavān vārāhavadanā gṛṣṭirvaradetyapi kathyate

179

वाराही तु रसे स्वाद्वी तिक्ता पाके पुनः कटुः शुक्रायुःस्वरवर्णाग्निबलपित्तविवर्द्धिनी कफकुष्ठमरुन्मेहकृमिहृच्च रसायनी

vārāhī tu rase svādvī tiktā pāke punaḥ kaṭuḥ śukrāyuḥsvaravarṇāgnibalapittavivarddhinī kaphakuṣṭhamarunmehakṛmihṛcca rasāyanī

4.180

विदारी स्वादुकन्दा च सा तु क्रोष्ट्रीसिता स्मृता इक्षुगन्धा क्षीरवल्ली क्षीरशुक्ला पयस्विनी

vidārī svādukandā ca sā tu kroṣṭrīsitā smṛtā ikṣugandhā kṣīravallī kṣīraśuklā payasvinī

181

विदारी मधुरा स्निग्धा बृंहणी स्तन्यशुक्रदा

vidārī madhurā snigdhā bṛṃhaṇī stanyaśukradā

182

शीता स्वर्या मूत्रला च जीवनी बलवर्णदा गुरुः पित्तास्रपवनदाहान् हन्ति रसायनी

śītā svaryā mūtralā ca jīvanī balavarṇadā guruḥ pittāsrapavanadāhān hanti rasāyanī

183

तालमूली तु विद्वद्भिर्मुशली परिकीर्त्तिता मुशली मधुरा वृष्या वीर्योष्णा बृंहणी गुरुः तिक्ता रसायनी हन्ति गुदजान्यनिलं तथा

tālamūlī tu vidvadbhirmuśalī parikīrttitā muśalī madhurā vṛṣyā vīryoṣṇā bṛṃhaṇī guruḥ tiktā rasāyanī hanti gudajānyanilaṃ tathā

184

शतावरी बुहसुता भीरुरिन्दीवरी वरी नारायणी शतपदी शतवीर्या च पीवरी

śatāvarī buhasutā bhīrurindīvarī varī nārāyaṇī śatapadī śatavīryā ca pīvarī

185

महाशतावरी चान्या शतमूल्यूर्ध्वकण्टिका सहस्रवीर्या हेतुश्च ऋष्यप्रोक्ता महोदरी

mahāśatāvarī cānyā śatamūlyūrdhvakaṇṭikā sahasravīryā hetuśca ṛṣyaproktā mahodarī

186

शतावरी गुरुः शीता तिक्ता स्वाद्वी रसायनी मेधाऽग्निपुष्टिदा स्निग्धा नेत्र्! या गुल्मातिसारजित्

śatāvarī guruḥ śītā tiktā svādvī rasāyanī medhā'gnipuṣṭidā snigdhā netr! yā gulmātisārajit

187

शुक्रस्तन्यकरी बल्या वातपित्तास्रशोथजित् महाशतावरी मेध्या हृद्या वृष्या रसायनी

śukrastanyakarī balyā vātapittāsraśothajit mahāśatāvarī medhyā hṛdyā vṛṣyā rasāyanī

188

शीतवीर्या निहन्त्यर्शोग्रहणीनयनामयान् तदङ्कुरस्रिदोषघ्नो लघुरर्शःक्षयापहा

śītavīryā nihantyarśograhaṇīnayanāmayān tadaṅkurasridoṣaghno laghurarśaḥkṣayāpahā

189

गन्धान्ता वाजिनामादिरश्वगन्धा हयाह्वया वराहकर्णी वरदा बलदा कुष्ठगन्धिनी

gandhāntā vājināmādiraśvagandhā hayāhvayā varāhakarṇī varadā baladā kuṣṭhagandhinī

4.190

अश्वगन्धाऽनिलश्लेष्मश्वित्रशोथक्षयापहा बल्या रसायनी तिक्ता कषायोष्णाऽतिशुक्रला

aśvagandhā'nilaśleṣmaśvitraśothakṣayāpahā balyā rasāyanī tiktā kaṣāyoṣṇā'tiśukralā

191

पाठाऽम्बष्ठाऽम्बष्ठकी च प्राचीना पापचेलिका एकाष्ठीला रसा प्रोक्ता पाठिका वरतिक्तिका

pāṭhā'mbaṣṭhā'mbaṣṭhakī ca prācīnā pāpacelikā ekāṣṭhīlā rasā proktā pāṭhikā varatiktikā

193

पाठोष्णा कटुका तीक्ष्णा वातश्लेष्महरी लघुः हन्ति शूलज्वरच्छर्दिकुष्ठातीसारहृद्रुजः दाहकण्डूविषश्वासकृमिगुल्मगरव्रणान्

pāṭhoṣṇā kaṭukā tīkṣṇā vātaśleṣmaharī laghuḥ hanti śūlajvaracchardikuṣṭhātīsārahṛdrujaḥ dāhakaṇḍūviṣaśvāsakṛmigulmagaravraṇān

193

श्वेता त्रिर्वृत् त्रिभण्डी स्यात् त्रिवृतात्रिपुटाऽपि च सर्वानुभूतिः सरला निशोत्रा रेचनीति च

śvetā trirvṛt tribhaṇḍī syāt trivṛtātripuṭā'pi ca sarvānubhūtiḥ saralā niśotrā recanīti ca

194

श्वेता त्रिवृद्रे चनी स्यात्स्वादुरुष्णा समीरहृत् रूक्षा पित्तज्वरश्लेष्मपित्तशोथोदरापहा

śvetā trivṛdre canī syātsvāduruṣṇā samīrahṛt rūkṣā pittajvaraśleṣmapittaśothodarāpahā

195

त्रिवृच्छ्यामाऽद्धचन्द्रा च पालिन्दी च सुषेणिका मसूरविदला काली कैषिका कालमेषिका

trivṛcchyāmā'ddhacandrā ca pālindī ca suṣeṇikā masūravidalā kālī kaiṣikā kālameṣikā

196

श्यामा त्रिवृत्ततो हीनगुणा तीव्रविरेचिनी मूर्च्छादाहमदभ्रान्तिकण्ठोत्कर्षणकारिणी

śyāmā trivṛttato hīnaguṇā tīvravirecinī mūrcchādāhamadabhrāntikaṇṭhotkarṣaṇakāriṇī

197

लघुदन्ती विशल्या च स्यादुदुम्बरपर्ण्यपि तथैरण्डफला शीघ्रा श्वेतघण्टा घुणप्रिया

laghudantī viśalyā ca syādudumbaraparṇyapi tathairaṇḍaphalā śīghrā śvetaghaṇṭā ghuṇapriyā

198

वाराहाङ्गी च कथिता निकुम्भश्च मकूलकः द्र वन्ती शम्बरी चित्रा प्रत्यक्पर्ण्याखुपर्ण्यपि

vārāhāṅgī ca kathitā nikumbhaśca makūlakaḥ dra vantī śambarī citrā pratyakparṇyākhuparṇyapi

199

उपचित्रा श्रुतश्रोणी न्यग्रोधी च तथा वृषा दन्तीद्वयं सरं पाकं रसे च कटु दीपनम्

upacitrā śrutaśroṇī nyagrodhī ca tathā vṛṣā dantīdvayaṃ saraṃ pākaṃ rase ca kaṭu dīpanam

4.200

गुदाङ्कुराश्मशूलास्रकण्डूकुष्ठविदाहनुत् तीक्ष्णोष्णं हन्ति पित्तास्रकफशोथोदरक्रिमीन्

gudāṅkurāśmaśūlāsrakaṇḍūkuṣṭhavidāhanut tīkṣṇoṣṇaṃ hanti pittāsrakaphaśothodarakrimīn

201

क्षुद्र दन्तीफलं तु स्यान्मधुरं रसपाकयोः शीतलं सृष्टविण्मूत्रं गरशोथकफापहम्

kṣudra dantīphalaṃ tu syānmadhuraṃ rasapākayoḥ śītalaṃ sṛṣṭaviṇmūtraṃ garaśothakaphāpaham

202

जयपालो दन्तिबीजं विख्यातं तिन्तिडीफलम् जयपालो गुरुः स्निग्धो रेची पित्तकफापहः

jayapālo dantibījaṃ vikhyātaṃ tintiḍīphalam jayapālo guruḥ snigdho recī pittakaphāpahaḥ

203

अथेन्द्र वारुणी महेन्द्र वारुणी च एन्द्री न्द्र वारुणी चित्रा गवाक्षी च गवादनी वारुणी च पराऽप्युक्ता सा विशाला महाफला

athendra vāruṇī mahendra vāruṇī ca endrī ndra vāruṇī citrā gavākṣī ca gavādanī vāruṇī ca parā'pyuktā sā viśālā mahāphalā

204

श्वेतपुष्पा मृगाक्षी च मृगैर्वारुर्मृगादनी गवादनीद्वयं तिक्तं पाके कटु सरं लघु

śvetapuṣpā mṛgākṣī ca mṛgairvārurmṛgādanī gavādanīdvayaṃ tiktaṃ pāke kaṭu saraṃ laghu

205

वीर्योष्णं कामलापित्तकफप्लीहोदरापहम्

vīryoṣṇaṃ kāmalāpittakaphaplīhodarāpaham

206

श्वासकासापहं कुष्ठगुल्मग्रन्थिव्रणप्रणुत् प्रमेहमूढगर्भामगण्डामयविषापहम्

śvāsakāsāpahaṃ kuṣṭhagulmagranthivraṇapraṇut pramehamūḍhagarbhāmagaṇḍāmayaviṣāpaham

207

नीली तु नीलिनी तूणी काला दोला च नीलिका रञ्जनी श्रीफली तुच्छा ग्रामीणा मधुपर्णिका

nīlī tu nīlinī tūṇī kālā dolā ca nīlikā rañjanī śrīphalī tucchā grāmīṇā madhuparṇikā

208

क्लीतका कालकेशी च नीलपुष्पा च सा स्मृता नीलिनी रेचनी तिक्ता केश्या मोहभ्रमापहा

klītakā kālakeśī ca nīlapuṣpā ca sā smṛtā nīlinī recanī tiktā keśyā mohabhramāpahā

209

उष्णा हन्त्युदरप्लीहवातरक्तकफानिलान् आमवातमुदावर्त्तं मदं च विषमुद्धतम्

uṣṇā hantyudaraplīhavātaraktakaphānilān āmavātamudāvarttaṃ madaṃ ca viṣamuddhatam

गुडूच्यादिवर्गः (cont. 2)

4.210

शरपुङ्खः प्लीहशत्रुर्नीलीवृक्षाकृतिश्च सः शरपुङ्खो यकृत्प्लीहगुल्मव्रणविषापहः तिक्तः कषायः कासास्रश्वासज्वरहरो लघुः

śarapuṅkhaḥ plīhaśatrurnīlīvṛkṣākṛtiśca saḥ śarapuṅkho yakṛtplīhagulmavraṇaviṣāpahaḥ tiktaḥ kaṣāyaḥ kāsāsraśvāsajvaraharo laghuḥ

विऋ!द्धदारुक आवेगी छागान्त्री वृष्यगन्धिका वृद्धद्वारुः कषायोष्णः कटुस्तिक्तो रसायनः

viṛ!ddhadāruka āvegī chāgāntrī vṛṣyagandhikā vṛddhadvāruḥ kaṣāyoṣṇaḥ kaṭustikto rasāyanaḥ

वृष्यो वातामवातार्शः शोथमेहकफप्रणुत् शुक्रायुर्बलमेधाऽग्निस्वरकान्तिकरःसरः

vṛṣyo vātāmavātārśaḥ śothamehakaphapraṇut śukrāyurbalamedhā'gnisvarakāntikaraḥsaraḥ

211

थासो यवासो दुःस्पर्शो धन्वयासः कुनाशकः दुरालभा दुरालम्भा समुद्रा न्ता च रोदिनी

thāso yavāso duḥsparśo dhanvayāsaḥ kunāśakaḥ durālabhā durālambhā samudrā ntā ca rodinī

212

गान्धारी कच्छुराऽनन्ता काषाया हरिविग्रहा यासः स्वादुः सरस्तिक्तस्तुवरः शीतलो लघुः

gāndhārī kacchurā'nantā kāṣāyā harivigrahā yāsaḥ svāduḥ sarastiktastuvaraḥ śītalo laghuḥ

213

कफमेदोमदभ्रान्तिपित्तासृक्कुष्ठकासजित् तृष्णाविसर्पवातास्रवमिज्वरहरः स्मृतः

kaphamedomadabhrāntipittāsṛkkuṣṭhakāsajit tṛṣṇāvisarpavātāsravamijvaraharaḥ smṛtaḥ

214

यवासस्य गुर्णैस्तुल्या बुधैरुक्ता दुरालभा

yavāsasya gurṇaistulyā budhairuktā durālabhā

215

मुण्डी भिक्षुरपि प्रोक्ता श्रावणी च तपोधना श्रवणाह्वा मुण्डतिका तथा श्रवणशीर्षका

muṇḍī bhikṣurapi proktā śrāvaṇī ca tapodhanā śravaṇāhvā muṇḍatikā tathā śravaṇaśīrṣakā

216

महाश्रावणिकाऽन्या तु सा स्मृता भूकदम्बिका कदम्बपुष्पिका च स्यादव्यथाऽतितपस्विनी

mahāśrāvaṇikā'nyā tu sā smṛtā bhūkadambikā kadambapuṣpikā ca syādavyathā'titapasvinī

217

मुण्डतिका कटुः पाके वीर्योष्णा मधुरा लघुः मेध्या गण्डापचीकृच्छ्रकृमियोन्यर्त्तिपाण्डुनुत्

muṇḍatikā kaṭuḥ pāke vīryoṣṇā madhurā laghuḥ medhyā gaṇḍāpacīkṛcchrakṛmiyonyarttipāṇḍunut

218

श्लीपदारुच्यपस्मारप्लीहमेदोगुदार्तिहृत् महामुण्डी च तत्तुल्या गुणैरुक्ता महर्षिभिः

ślīpadārucyapasmāraplīhamedogudārtihṛt mahāmuṇḍī ca tattulyā guṇairuktā maharṣibhiḥ

219

अपामार्गस्तु शिखरी ह्यधः शल्यो मयूरकः मर्कटी दुर्ग्रहा चापि किणिही खरमञ्जरी

apāmārgastu śikharī hyadhaḥ śalyo mayūrakaḥ markaṭī durgrahā cāpi kiṇihī kharamañjarī

4.220

अपामार्गः सरस्तीक्ष्णो दीपनस्तिक्तकः कटुः पाचनो रोचनश्छर्दिकफमेदोऽनिलापहः निहन्ति हृद्रुजाध्मार्शः कण्डूशूलोदरापचीः

apāmārgaḥ sarastīkṣṇo dīpanastiktakaḥ kaṭuḥ pācano rocanaśchardikaphamedo'nilāpahaḥ nihanti hṛdrujādhmārśaḥ kaṇḍūśūlodarāpacīḥ

221

रक्तोऽन्यो वशिरो वृत्तफलो धामार्गवोऽपि च प्रत्यक्पर्णी केशपर्णी कथिता कपिपिप्पली

rakto'nyo vaśiro vṛttaphalo dhāmārgavo'pi ca pratyakparṇī keśaparṇī kathitā kapipippalī

222

अपामार्गोऽरुणो वातविष्टम्भी कफहृद्धिमः रूक्षः पूर्वगुणैर्न्यूनः कथितो गुणवेदिभिः

apāmārgo'ruṇo vātaviṣṭambhī kaphahṛddhimaḥ rūkṣaḥ pūrvaguṇairnyūnaḥ kathito guṇavedibhiḥ

223

अपामार्गफलं स्वादु रसे पाके च दुर्जरम् विष्टम्भि वातलं रूक्षं रक्तपित्तप्रसादनम्

apāmārgaphalaṃ svādu rase pāke ca durjaram viṣṭambhi vātalaṃ rūkṣaṃ raktapittaprasādanam

224

कोकिलाक्षस्तु काकेक्षुरिक्षुरः क्षुरकः क्षुरः भिक्षुः काण्डेक्षुरप्युक्त इक्षुगन्धेक्षुबालिका

kokilākṣastu kākekṣurikṣuraḥ kṣurakaḥ kṣuraḥ bhikṣuḥ kāṇḍekṣurapyukta ikṣugandhekṣubālikā

225

क्षुरकः शीतलो वृप्यः स्वाद्वम्लः पिच्छिलस्तथा तिक्तो वातामशोथाश्मतृष्णादृष्ट्यनिलास्रजित्

kṣurakaḥ śītalo vṛpyaḥ svādvamlaḥ picchilastathā tikto vātāmaśothāśmatṛṣṇādṛṣṭyanilāsrajit

226

ग्रन्थिमानस्थिसंहारीवज्राङ्गीवाऽस्थिशृङ्खला अस्थिसंहारकः प्रोक्तो वातश्लेष्महरोऽस्थियुक्

granthimānasthisaṃhārīvajrāṅgīvā'sthiśṛṅkhalā asthisaṃhārakaḥ prokto vātaśleṣmaharo'sthiyuk

227

उष्णः सरः कृमिघ्नश्चदुर्नामघ्नोऽक्षिरोगजित् रूक्षः स्वादुर्लघुर्वृष्यः पाचनः पित्तलः स्मृतः

uṣṇaḥ saraḥ kṛmighnaścadurnāmaghno'kṣirogajit rūkṣaḥ svādurlaghurvṛṣyaḥ pācanaḥ pittalaḥ smṛtaḥ

228

काण्डं त्वग्विरहितमस्थिशृङ्खलायामाषार्द्र द्विदलमकञ्चुकं तदर्द्धम् संपिष्टं सुतनु ततस्तिलस्य तैलेसंपक्वं वटकमतीव वातहारि

kāṇḍaṃ tvagvirahitamasthiśṛṅkhalāyāmāṣārdra dvidalamakañcukaṃ tadarddham saṃpiṣṭaṃ sutanu tatastilasya tailesaṃpakvaṃ vaṭakamatīva vātahāri

229

कुमारी गृहकन्या च कन्या घृतकुमारिका कुमारी भेदनी शीता तिक्ता नेत्र्! या रसायनी

kumārī gṛhakanyā ca kanyā ghṛtakumārikā kumārī bhedanī śītā tiktā netr! yā rasāyanī

4.230

मधुरा बृंहणी बल्या वृष्या वातविषप्रणुत् गुल्मप्लीहयकृद्वृद्धिकफज्वरहरी हरेत् ग्रन्थ्यग्निदग्धविस्फोटपित्तरक्तत्वगामयान्

madhurā bṛṃhaṇī balyā vṛṣyā vātaviṣapraṇut gulmaplīhayakṛdvṛddhikaphajvaraharī haret granthyagnidagdhavisphoṭapittaraktatvagāmayān

231

पुनर्नवा श्वेतमूला शोथघ्नी दीर्घपत्रिका कटु कषायानुरसा पाण्डुघ्नी दीपनी परा शोफानिलगरश्लेष्महरी ब्रघ्नोदरप्रणुत्

punarnavā śvetamūlā śothaghnī dīrghapatrikā kaṭu kaṣāyānurasā pāṇḍughnī dīpanī parā śophānilagaraśleṣmaharī braghnodarapraṇut

232

पुनर्नवाऽपरा रक्ता रक्तपुष्पा शिलाटिका शोथघ्नी क्षुद्र वर्षाभूर्वर्षकेतुः कठिल्लकः

punarnavā'parā raktā raktapuṣpā śilāṭikā śothaghnī kṣudra varṣābhūrvarṣaketuḥ kaṭhillakaḥ

233

पुनर्नवाऽरुणा तिक्ता कटुपाका हिमा लघुः वातला ग्राहिणी श्लेष्मपित्तरक्तविनाशिनी

punarnavā'ruṇā tiktā kaṭupākā himā laghuḥ vātalā grāhiṇī śleṣmapittaraktavināśinī

234

प्रसारणी राजबला भद्र पर्णी प्रतानिनी सरणी सारणी भद्रा बला चापि कटम्भरा

prasāraṇī rājabalā bhadra parṇī pratāninī saraṇī sāraṇī bhadrā balā cāpi kaṭambharā

235

प्रसारणी गुरुर्वृष्या वलसन्धानकृत्सरा वीर्योष्णा वातहृत्तिक्ता वातरक्तकफापहा

prasāraṇī gururvṛṣyā valasandhānakṛtsarā vīryoṣṇā vātahṛttiktā vātaraktakaphāpahā

236

कृष्णा तु शारिवा श्यामा गोपी गोपवधूश्च सा

kṛṣṇā tu śārivā śyāmā gopī gopavadhūśca sā

237

धवला शारिवा गोपा गोपकन्या कृशोदरी स्फोटा श्यामा गोपवल्ली लताऽस्फोता च चन्दना

dhavalā śārivā gopā gopakanyā kṛśodarī sphoṭā śyāmā gopavallī latā'sphotā ca candanā

238

सारिवायुगलं स्वादु स्निग्धं शुक्रकरं गुरु अग्निमान्द्यारुचिश्वासकासामविषनाशनम् दोषत्रयास्रप्रदरज्वरातीसारनाशनम्

sārivāyugalaṃ svādu snigdhaṃ śukrakaraṃ guru agnimāndyāruciśvāsakāsāmaviṣanāśanam doṣatrayāsrapradarajvarātīsāranāśanam

239

भृङ्गराजो भृङ्गरजो मार्कवो भृङ्ग एव च अङ्गारकः केशराजो भृङ्गारः केशरञ्जनः

bhṛṅgarājo bhṛṅgarajo mārkavo bhṛṅga eva ca aṅgārakaḥ keśarājo bhṛṅgāraḥ keśarañjanaḥ

4.240

भृङ्गारः कटुकस्तीक्ष्णो रूक्षोष्णः कफवातनुत्

bhṛṅgāraḥ kaṭukastīkṣṇo rūkṣoṣṇaḥ kaphavātanut

241

केश्यस्त्वच्यः कृमिश्वासकासशोथामपाण्डुनुत् दन्त्यो रसायनो बल्यः कुष्ठनेत्रशिरोऽत्तिनुत्

keśyastvacyaḥ kṛmiśvāsakāsaśothāmapāṇḍunut dantyo rasāyano balyaḥ kuṣṭhanetraśiro'ttinut

242

शणपुष्पी स्मृता घण्टा शणपुष्पसमाकृतिः शणपुष्पी कटुस्तिक्ता वामिनी कफपित्तजित्

śaṇapuṣpī smṛtā ghaṇṭā śaṇapuṣpasamākṛtiḥ śaṇapuṣpī kaṭustiktā vāminī kaphapittajit

243

बलभद्रा त्रायमाणा त्रायन्ती गिरिजाऽनुजा त्रायन्ती तुवरा तिक्ता सरा पित्तकफापहा ज्वरहृद्रो गगुल्मार्शोभ्रमशूलविषप्रणुत्

balabhadrā trāyamāṇā trāyantī girijā'nujā trāyantī tuvarā tiktā sarā pittakaphāpahā jvarahṛdro gagulmārśobhramaśūlaviṣapraṇut

244

मूर्वा मधुरसा देवी मोरटा तेजनी स्रुवा मधुलिका मधुश्रेणी गोकर्णी पीलुपर्ण्यपि

mūrvā madhurasā devī moraṭā tejanī sruvā madhulikā madhuśreṇī gokarṇī pīluparṇyapi

245

मूर्वा सरा गुरुः स्वादुस्तिक्ता पित्तास्रमेहनुत् त्रिदोषतृष्णाहृद्रो गकण्डूकुष्ठज्वरापहाः

mūrvā sarā guruḥ svādustiktā pittāsramehanut tridoṣatṛṣṇāhṛdro gakaṇḍūkuṣṭhajvarāpahāḥ

246

काकमाची ध्वाङ्क्षमाची काकाह्वा चैव वायसी काकमाची त्रिदोषघ्नी स्निग्धोष्णा स्वरशुक्रदा

kākamācī dhvāṅkṣamācī kākāhvā caiva vāyasī kākamācī tridoṣaghnī snigdhoṣṇā svaraśukradā

247

तिक्ता रसायनी शोथकुष्टार्शोज्वरमेहजित् कटुर्नेत्रहिता हिक्काच्छर्दिहृद्रो गनाशिनी

tiktā rasāyanī śothakuṣṭārśojvaramehajit kaṭurnetrahitā hikkācchardihṛdro ganāśinī

248

काकनासा तु काकाङ्गी काकतुण्डफला च सा

kākanāsā tu kākāṅgī kākatuṇḍaphalā ca sā

249

काकनासा कषायोष्णा कटुका रसपाकयोः कफघ्नी वामनी तिक्ता शोथार्शश्वित्रकुष्ठहृत्

kākanāsā kaṣāyoṣṇā kaṭukā rasapākayoḥ kaphaghnī vāmanī tiktā śothārśaśvitrakuṣṭhahṛt

4.250

काकजङ्घा नदीकान्ता काकतिक्ता सुलोमशा पारावतपदी दासी काका चापि प्रकीर्त्तिता

kākajaṅghā nadīkāntā kākatiktā sulomaśā pārāvatapadī dāsī kākā cāpi prakīrttitā

251

काकजंघा हिमा तिक्ता कषाया कफपित्तजित् निहन्ति ज्वरपित्तास्रव्रणकण्डूविषक्रिमीन्

kākajaṃghā himā tiktā kaṣāyā kaphapittajit nihanti jvarapittāsravraṇakaṇḍūviṣakrimīn

252

नागपुष्पी श्वेत पुष्पा नागिनी रामदूतिका नागिनी रोचनी तिक्ता तीक्ष्णोष्णा कफपित्तनुत् विनिहन्ति विषं शूलं योनिदोषवमिक्रिमीन्

nāgapuṣpī śveta puṣpā nāginī rāmadūtikā nāginī rocanī tiktā tīkṣṇoṣṇā kaphapittanut vinihanti viṣaṃ śūlaṃ yonidoṣavamikrimīn

253

मेषशृङ्गी विषाणी स्यान्मेषवल्ल्यजशृङ्गिका मेषशृङ्गी रसे तिक्ता वातला श्वासकासहृत्

meṣaśṛṅgī viṣāṇī syānmeṣavallyajaśṛṅgikā meṣaśṛṅgī rase tiktā vātalā śvāsakāsahṛt

254

रूक्षा पाके कटुः पित्तव्रणश्लेष्माक्षिशूलनुत्

rūkṣā pāke kaṭuḥ pittavraṇaśleṣmākṣiśūlanut

255

मेषशृङ्गीफलं तिक्तं कुष्ठमेहकफप्रणुत् दीपनं स्रंसनं कासक्रिमिव्रणविषापहम्

meṣaśṛṅgīphalaṃ tiktaṃ kuṣṭhamehakaphapraṇut dīpanaṃ sraṃsanaṃ kāsakrimivraṇaviṣāpaham

256

हंसपादी हंसपदी कीटमाता त्रिपादिका हंसपादी गुरुः शीता हन्ति रक्तविषव्रणान् विसर्पदाहातीसारलूताभूताग्निरोहिणीः

haṃsapādī haṃsapadī kīṭamātā tripādikā haṃsapādī guruḥ śītā hanti raktaviṣavraṇān visarpadāhātīsāralūtābhūtāgnirohiṇīḥ

257

सोमवल्ली सोमलता सोमक्षीरी द्विजप्रिया सोमवल्ली त्रिदोषघ्नी कटुस्तिक्ता रसायनी

somavallī somalatā somakṣīrī dvijapriyā somavallī tridoṣaghnī kaṭustiktā rasāyanī

258

आकाशवल्ली तु बुधैः कथिताऽमरवल्लरी

ākāśavallī tu budhaiḥ kathitā'maravallarī

259

खवल्ली ग्राहिणी तिक्ता पिच्छिलाऽक्ष्यामयापहा तुवराऽग्निकरी हृद्या पित्तश्लेष्मामनाशिनी

khavallī grāhiṇī tiktā picchilā'kṣyāmayāpahā tuvarā'gnikarī hṛdyā pittaśleṣmāmanāśinī

4.260

छिलिहिण्टो महामूलःपातालगरुडाह्वयः छिलिहिण्टः परं वृष्यः कफघ्नः पवनापहः

chilihiṇṭo mahāmūlaḥpātālagaruḍāhvayaḥ chilihiṇṭaḥ paraṃ vṛṣyaḥ kaphaghnaḥ pavanāpahaḥ

261

वन्दा वृक्षादनी वृक्षभक्ष्या वृक्षरुहाऽपि च वन्दाकः स्याद्धिमस्तिक्तः कषायो मधुरो रसे मङ्गल्यः कफवातास्ररक्षोव्रणविषापहः

vandā vṛkṣādanī vṛkṣabhakṣyā vṛkṣaruhā'pi ca vandākaḥ syāddhimastiktaḥ kaṣāyo madhuro rase maṅgalyaḥ kaphavātāsrarakṣovraṇaviṣāpahaḥ

262

वटपत्री तु कथिता मोहिन्यैरावती बुधैः वटपत्री कषायोष्णा योनिमूत्रगदापहा

vaṭapatrī tu kathitā mohinyairāvatī budhaiḥ vaṭapatrī kaṣāyoṣṇā yonimūtragadāpahā

263

हिङ्गुपत्री तु कवरी पृथ्वीका पृथुका पृथुः

hiṅgupatrī tu kavarī pṛthvīkā pṛthukā pṛthuḥ

264

हिङ्गुपत्री भवेद्रुच्या तीक्ष्णोष्णा पाचनी कटुः हृद्बस्तिरुग्विबन्धार्शःश्लेष्मगुल्मानिलापहा

hiṅgupatrī bhavedrucyā tīkṣṇoṣṇā pācanī kaṭuḥ hṛdbastirugvibandhārśaḥśleṣmagulmānilāpahā

265

वंशपत्री वेणुपत्री पिण्डा हिङ्गुशिवाटिका हिङ्गुपत्रीगुणा विज्ञैर्वंशपत्री च कीर्त्तिता

vaṃśapatrī veṇupatrī piṇḍā hiṅguśivāṭikā hiṅgupatrīguṇā vijñairvaṃśapatrī ca kīrttitā

266

मत्स्याक्षी बाह्लिका मत्स्यगन्धा मत्स्यादनीति च मत्स्याक्षी ग्राहिणी शीतकुष्ठपित्तकफास्रजित् लघुस्तिक्ता कषाया च स्वाद्वी कटुविपाकिनी

matsyākṣī bāhlikā matsyagandhā matsyādanīti ca matsyākṣī grāhiṇī śītakuṣṭhapittakaphāsrajit laghustiktā kaṣāyā ca svādvī kaṭuvipākinī

267

सर्पाक्षी स्यात्तु गण्डाली तथा नाडीकलापकः

sarpākṣī syāttu gaṇḍālī tathā nāḍīkalāpakaḥ

268

सर्पाक्षी कटुका तिक्ता सोष्णा कृमिनिकृन्तनी वृश्चिकोन्दुरुसर्पाणां विषघ्नी व्रणरोपिणी

sarpākṣī kaṭukā tiktā soṣṇā kṛminikṛntanī vṛścikondurusarpāṇāṃ viṣaghnī vraṇaropiṇī

269

शङ्ख्नपुष्पी तु शङ्खाह्वा मङ्गल्यकुसुमाऽपि च शङ्खपुष्पी सरा मेध्या वृष्या मानसरोगहृत्

śaṅkhnapuṣpī tu śaṅkhāhvā maṅgalyakusumā'pi ca śaṅkhapuṣpī sarā medhyā vṛṣyā mānasarogahṛt

4.270

रसायनी कषायोष्णा स्मृतिकान्तिबलाग्निदा दोषापस्मारभूताश्रीकुष्ठक्रिमिविषप्रणुत्

rasāyanī kaṣāyoṣṇā smṛtikāntibalāgnidā doṣāpasmārabhūtāśrīkuṣṭhakrimiviṣapraṇut

271

अर्कपुष्पी क्रूरकर्मा पयस्या जलकामुका अर्कपुष्पी कृमिश्लेष्ममेहपित्तविकारजित्

arkapuṣpī krūrakarmā payasyā jalakāmukā arkapuṣpī kṛmiśleṣmamehapittavikārajit

272

लज्जालुः स्वाच्छमीपत्रा समङ्गा जलकारिका रक्तपादी नमस्कारी नाम्ना खदिरकेत्यपि

lajjāluḥ svācchamīpatrā samaṅgā jalakārikā raktapādī namaskārī nāmnā khadiraketyapi

273

लज्जालुः शीतला तिक्ता कषाया कफपित्तजित् रक्तपित्तमतीसारं योनिरोगान् विनाशयेत्

lajjāluḥ śītalā tiktā kaṣāyā kaphapittajit raktapittamatīsāraṃ yonirogān vināśayet

274

अलम्बुषा खरत्वक् च तथा मेदोगला स्मृता अलम्बुषा लघुः स्वादुः क्रिमिपित्तकफापहा

alambuṣā kharatvak ca tathā medogalā smṛtā alambuṣā laghuḥ svāduḥ krimipittakaphāpahā

275

दुग्धिका स्वादुपर्णी स्यात्क्षीरा विक्षीरिणी तथा दुग्धिकोष्णा गुरू रूक्षा वातलागर्भकारिणी

dugdhikā svāduparṇī syātkṣīrā vikṣīriṇī tathā dugdhikoṣṇā gurū rūkṣā vātalāgarbhakāriṇī

276

स्वादुक्षीरा कटुस्तिक्ता सृष्टमूत्रा मलापहा स्वादुविष्टम्भिनी वृष्या कफकुष्ठक्रिमिप्रणुत्

svādukṣīrā kaṭustiktā sṛṣṭamūtrā malāpahā svāduviṣṭambhinī vṛṣyā kaphakuṣṭhakrimipraṇut

277

भूम्यामलकिका प्रोक्ता शिवा तामलकीति च बहुपत्रा बहुफला बहुवीर्याऽजटाऽपि च

bhūmyāmalakikā proktā śivā tāmalakīti ca bahupatrā bahuphalā bahuvīryā'jaṭā'pi ca

278

भूधात्री वातकृत्तिक्ता कषाया मधुरा हिमा पिपासाकासपितास्रकफकण्डूक्षतापहा

bhūdhātrī vātakṛttiktā kaṣāyā madhurā himā pipāsākāsapitāsrakaphakaṇḍūkṣatāpahā

279

ब्राह्मी कपोतवङ्का च सोमवल्ली सरस्वती मण्डूकपर्णी माण्डूकी त्वाष्ट्री दिव्या महौषधी

brāhmī kapotavaṅkā ca somavallī sarasvatī maṇḍūkaparṇī māṇḍūkī tvāṣṭrī divyā mahauṣadhī

4.280

ब्राह्मी हिमा सरा तिक्ता लघुर्मध्या च शीतला कषाया मधुरा स्वादुपाकाऽयुष्या रसायनी

brāhmī himā sarā tiktā laghurmadhyā ca śītalā kaṣāyā madhurā svādupākā'yuṣyā rasāyanī

281

स्वर्या स्मृतिप्रद्रा कुष्ठपाण्डुमेहास्रकासजित् विषशोथज्वरहरी तद्वन्मण्डूकपर्णिनी

svaryā smṛtipradrā kuṣṭhapāṇḍumehāsrakāsajit viṣaśothajvaraharī tadvanmaṇḍūkaparṇinī

282

द्रो णा च द्रो णपुष्पी च फलेपुष्पा च कीर्त्तिता द्रो णपुष्पी गुरुः स्वादू रूक्षोष्णा वातपित्तकृत्

dro ṇā ca dro ṇapuṣpī ca phalepuṣpā ca kīrttitā dro ṇapuṣpī guruḥ svādū rūkṣoṣṇā vātapittakṛt

283

सतीक्ष्णलवणा स्वादुपाका कट्वी च भेदिनी कफामकामलाशोथतमकश्वासजन्तुजित्

satīkṣṇalavaṇā svādupākā kaṭvī ca bhedinī kaphāmakāmalāśothatamakaśvāsajantujit

284

सुवर्चला सूर्यभक्ता वरदा बदराऽपि च सूर्यावर्त्ता रविप्रीताऽपरा ब्रह्मसुदुर्लभा

suvarcalā sūryabhaktā varadā badarā'pi ca sūryāvarttā raviprītā'parā brahmasudurlabhā

285

सुवर्चला हिमा रूक्षा स्वादुपाका सरा गुरुः अपित्तला कटुः क्षारा विष्टम्भकफवातजित्

suvarcalā himā rūkṣā svādupākā sarā guruḥ apittalā kaṭuḥ kṣārā viṣṭambhakaphavātajit

286

अन्या तिक्ता कषायोष्णा सरा रुक्षा लघुः कटुः निहन्ति कफपित्तास्रश्वासकासारुचिज्वरान् विस्फोटकुष्ठमेहास्रयोनिरुक्कृमिपाण्डुताः

anyā tiktā kaṣāyoṣṇā sarā rukṣā laghuḥ kaṭuḥ nihanti kaphapittāsraśvāsakāsārucijvarān visphoṭakuṣṭhamehāsrayonirukkṛmipāṇḍutāḥ

287

वन्ध्याकर्कोटकी देवी कन्या योगीश्वरीति च नागरिर्नक्रदमनी विषकण्टकिनी तथा

vandhyākarkoṭakī devī kanyā yogīśvarīti ca nāgarirnakradamanī viṣakaṇṭakinī tathā

288

बन्ध्याकर्कोटकी लघ्वी कफनुद् व्रणशोधिनी सर्पदर्पहरी तीक्ष्णा विसर्पविषहारिणी

bandhyākarkoṭakī laghvī kaphanud vraṇaśodhinī sarpadarpaharī tīkṣṇā visarpaviṣahāriṇī

289

मार्कण्डिका भूमिवल्ली मार्कण्डी मृदुरेचनी

mārkaṇḍikā bhūmivallī mārkaṇḍī mṛdurecanī

4.290

मार्कण्डिका कुष्ठहरी ऊर्ध्वाधःकायशोधिनी विषदुर्गंन्धकासघ्नी गुल्मोदरविनाशिनी

mārkaṇḍikā kuṣṭhaharī ūrdhvādhaḥkāyaśodhinī viṣadurgaṃndhakāsaghnī gulmodaravināśinī

291

देवदाली यु वेणी स्यात्कर्कटी च गरागरी देवताडो वृत्तकोशस्तथा जीमूत इत्यपि

devadālī yu veṇī syātkarkaṭī ca garāgarī devatāḍo vṛttakośastathā jīmūta ityapi

292

पीता परा खरस्पर्श विषघ्नी गरनाशिनी देवदाली रसे तिक्ता कफार्शःशोफपाण्डुताः नाशयेद्वामनी तीक्ष्णा क्षयहिक्काकृमिज्वरान्

pītā parā kharasparśa viṣaghnī garanāśinī devadālī rase tiktā kaphārśaḥśophapāṇḍutāḥ nāśayedvāmanī tīkṣṇā kṣayahikkākṛmijvarān

293

देवदालीफलं तिक्तं कृमिश्लेष्मविनाशनम् स्रंसनं गुल्मशूलघ्नमर्शोघ्नं वातजित्परम्

devadālīphalaṃ tiktaṃ kṛmiśleṣmavināśanam sraṃsanaṃ gulmaśūlaghnamarśoghnaṃ vātajitparam

294

जलपिप्पल्यभिहिता शारदी शकुलादनी मत्स्यादनी मत्स्यगन्धा लाङ्गलीत्यपि कीर्त्तिता

jalapippalyabhihitā śāradī śakulādanī matsyādanī matsyagandhā lāṅgalītyapi kīrttitā

295

जलपिप्पलिका हृद्या चक्षुष्या शुक्रला लघुः

jalapippalikā hṛdyā cakṣuṣyā śukralā laghuḥ

296

संग्राहिणी हिमा रूक्षा रक्तदाहव्रणापहा कटुपाकरसा रुच्या कषाया वह्निवर्द्धिनी

saṃgrāhiṇī himā rūkṣā raktadāhavraṇāpahā kaṭupākarasā rucyā kaṣāyā vahnivarddhinī

297

गोजिह्वा गोजिका गोभी दार्विका खरपर्णिनी गोजिह्वा वातला शीता ग्राहिणी कफपित्तनुत्

gojihvā gojikā gobhī dārvikā kharaparṇinī gojihvā vātalā śītā grāhiṇī kaphapittanut

298

हृद्या प्रमेहकासास्रव्रणज्वरहरी लघुः कोमला तुवरा तिक्ता स्वादुपाकरसा स्मृता

hṛdyā pramehakāsāsravraṇajvaraharī laghuḥ komalā tuvarā tiktā svādupākarasā smṛtā

299

विज्ञेया नागदमनी बलमोदा विषापहा नागपुष्पी नागपत्रा महायोगेश्वरीति च

vijñeyā nāgadamanī balamodā viṣāpahā nāgapuṣpī nāgapatrā mahāyogeśvarīti ca

4.300

बलामोटा कटुस्तिक्ता लघुः पित्तकफापहा मूत्रकृच्छ्रव्रणान् रक्षो नाशयेज्जालगर्दभम्

balāmoṭā kaṭustiktā laghuḥ pittakaphāpahā mūtrakṛcchravraṇān rakṣo nāśayejjālagardabham

301

सर्वग्रहप्रशमनी निःशेषविषनाशिनी जयं सर्वत्र कुरुते धनदासुमतिप्रदा

sarvagrahapraśamanī niḥśeṣaviṣanāśinī jayaṃ sarvatra kurute dhanadāsumatipradā

302

वेल्लन्तरो जगति वीरतरुः प्रसिद्धः श्वेतासितारुणविलोहितनीलपुष्पः स्याज्जातितुल्यकुसुमः शमिसूक्ष्मपत्रः स्यात्कण्टकी विजलदेशज एव वृक्षः

vellantaro jagati vīrataruḥ prasiddhaḥ śvetāsitāruṇavilohitanīlapuṣpaḥ syājjātitulyakusumaḥ śamisūkṣmapatraḥ syātkaṇṭakī vijaladeśaja eva vṛkṣaḥ

303

वेल्लन्तरो रसे पाके तिक्तस्तृष्णाकफापहः मूत्राघाताश्मजिद्ग्राही योनिमूत्रानिलार्त्तिजित्

vellantaro rase pāke tiktastṛṣṇākaphāpahaḥ mūtrāghātāśmajidgrāhī yonimūtrānilārttijit

304

छिक्क्नी क्षवकृत्तीक्ष्णा छिक्किका घ्राणदुःखदा छिक्कनी कटुका रुक्ष्या तीक्ष्णोष्णावह्निपित्तकृत् वातरक्तहरी कुष्ठक्रिमिवातकफापहा

chikknī kṣavakṛttīkṣṇā chikkikā ghrāṇaduḥkhadā chikkanī kaṭukā rukṣyā tīkṣṇoṣṇāvahnipittakṛt vātaraktaharī kuṣṭhakrimivātakaphāpahā

305

कुकुन्दर स्ताम्रचूडः सूक्ष्मपत्रो मृदुच्छदः

kukundara stāmracūḍaḥ sūkṣmapatro mṛducchadaḥ

306

कुकुन्दरः कटुस्तिक्तो ज्वररक्तकफापहः तन्मूलमाद्र रं! निक्षिप्तं वदने मुखशोषहृत्

kukundaraḥ kaṭustikto jvararaktakaphāpahaḥ tanmūlamādra raṃ! nikṣiptaṃ vadane mukhaśoṣahṛt

307

सुदर्शना सोमवल्ली चक्राह्वा मधुपर्णिका सुदर्शना स्वादुरुष्णा कफशोथास्रवातजित्

sudarśanā somavallī cakrāhvā madhuparṇikā sudarśanā svāduruṣṇā kaphaśothāsravātajit

308

आखुकर्णी त्वाखुपर्णी पर्णिका भूदरीभवा आखुकर्णी कटुस्तिक्ता कषाया शीतला लघुः विपाके कटुका मूत्रकफामयकृमिप्रणुत्

ākhukarṇī tvākhuparṇī parṇikā bhūdarībhavā ākhukarṇī kaṭustiktā kaṣāyā śītalā laghuḥ vipāke kaṭukā mūtrakaphāmayakṛmipraṇut

309

मयूराह्वशिखा प्रोक्ता सहस्राहिर्मधुच्छदा नीलकण्ठशिखा लघ्वी पित्तश्लेष्मातिसारजित्

mayūrāhvaśikhā proktā sahasrāhirmadhucchadā nīlakaṇṭhaśikhā laghvī pittaśleṣmātisārajit

इति श्रीमिश्रलटकनतनयश्रीमिश्रभावविरचिते भावप्रकाशे पूर्वखण्डे मिश्रप्रकरणे चतुर्थो गुडूच्यादिवर्गः समाप्तः

iti śrīmiśralaṭakanatanayaśrīmiśrabhāvaviracite bhāvaprakāśe pūrvakhaṇḍe miśraprakaraṇe caturtho guḍūcyādivargaḥ samāptaḥ

पुष्पवर्गः

अथ पुष्पवर्गः वा पुंसि पद्मं नलिनमरविन्दं महोत्पलम् सहस्रपत्रं कमलं शतपत्रं कुशेशयम्

atha puṣpavargaḥ vā puṃsi padmaṃ nalinamaravindaṃ mahotpalam sahasrapatraṃ kamalaṃ śatapatraṃ kuśeśayam

पङ्केरुहं तामरसं सारसं सरसीरुहम् बिसप्रसूनराजीवपुष्कराम्भोरुहाणि च

paṅkeruhaṃ tāmarasaṃ sārasaṃ sarasīruham bisaprasūnarājīvapuṣkarāmbhoruhāṇi ca

कमलं शीतलं वर्ण्यं मधुरं कफपित्तजित् तृष्णादाहास्रविस्फोटविषवीसर्पनाशनम्

kamalaṃ śītalaṃ varṇyaṃ madhuraṃ kaphapittajit tṛṣṇādāhāsravisphoṭaviṣavīsarpanāśanam

विशेषतः सितं पद्मं पुण्डरीकमिति स्मृतम् रक्तं कोकनदं ज्ञेयं नीलमिन्दीवरं स्मृतम्

viśeṣataḥ sitaṃ padmaṃ puṇḍarīkamiti smṛtam raktaṃ kokanadaṃ jñeyaṃ nīlamindīvaraṃ smṛtam

धवलं कमलं शीतं मधुरं कफपित्तजित् तस्मादल्पगुणं किञ्चिदन्यद्र क्तोत्पलादिकम्

dhavalaṃ kamalaṃ śītaṃ madhuraṃ kaphapittajit tasmādalpaguṇaṃ kiñcidanyadra ktotpalādikam

मूलनालदलोत्फुल्लफलैः समुदिता पुनः पद्मिनी प्रोच्यते प्राज्ञैर्बिसिन्यादि च सा स्मृता

mūlanāladalotphullaphalaiḥ samuditā punaḥ padminī procyate prājñairbisinyādi ca sā smṛtā

पद्मिनी शीतला गुर्वी मधुरा लवणा च सा पित्तासृक्कफनुद्रू क्षा वातविष्टम्भकारिणी

padminī śītalā gurvī madhurā lavaṇā ca sā pittāsṛkkaphanudrū kṣā vātaviṣṭambhakāriṇī

संवर्त्तिका नवदलं बीजकोशस्तु कर्णिका किञ्जल्कः केशरः प्रोक्तो मकरन्दो रसः स्मृतः पद्मनालं मृणालं स्यात्तथा बिसमिति स्मृतम्

saṃvarttikā navadalaṃ bījakośastu karṇikā kiñjalkaḥ keśaraḥ prokto makarando rasaḥ smṛtaḥ padmanālaṃ mṛṇālaṃ syāttathā bisamiti smṛtam

संवर्त्तिका हिमा तिक्ता कषाया दाहतृट्प्रणुत् मूत्रकृच्छ्रगुदव्याधिरक्तपित्तविनाशिनी

saṃvarttikā himā tiktā kaṣāyā dāhatṛṭpraṇut mūtrakṛcchragudavyādhiraktapittavināśinī

5.10

पद्मस्य कर्णिका तिक्ता कषाया मधुरा हिमा मुखवैशद्यकृल्लघ्वी तृष्णाऽस्रकफपित्तनुत्

padmasya karṇikā tiktā kaṣāyā madhurā himā mukhavaiśadyakṛllaghvī tṛṣṇā'srakaphapittanut

किञ्जल्कः शीतलो वृष्यः कषायो ग्राहकोऽपिसः कफपित्ततृषादाहरक्तार्शोविषशोथजित्

kiñjalkaḥ śītalo vṛṣyaḥ kaṣāyo grāhako'pisaḥ kaphapittatṛṣādāharaktārśoviṣaśothajit

मृणालं शीतलं वृष्यं पित्तदाहास्रजिद् गुरु

mṛṇālaṃ śītalaṃ vṛṣyaṃ pittadāhāsrajid guru

दुर्जरं स्वादुपाकञ्च स्तन्यानिलकफप्रदम् संग्राहि मधुरं रूक्षं शालूकमपि तद्गुणम्

durjaraṃ svādupākañca stanyānilakaphapradam saṃgrāhi madhuraṃ rūkṣaṃ śālūkamapi tadguṇam

पद्मचारिण्यतिचराऽव्यथा पद्मा च शारदा पद्माऽनुष्णा कटुस्तिक्ता कषाया कफवातजित् मूत्रकृच्छ्श्मशूलघ्नो श्वासकासविषापहा

padmacāriṇyaticarā'vyathā padmā ca śāradā padmā'nuṣṇā kaṭustiktā kaṣāyā kaphavātajit mūtrakṛcchśmaśūlaghno śvāsakāsaviṣāpahā

श्वेतं कुवलयं प्रोक्तं कुमुदं कैरवं तथा कुमुदं पिच्छिलं स्निग्धं मधुरं ह्लादि शीतलम्

śvetaṃ kuvalayaṃ proktaṃ kumudaṃ kairavaṃ tathā kumudaṃ picchilaṃ snigdhaṃ madhuraṃ hlādi śītalam

कुमुद्वती कैरविका तथा कुमुदिनीति च

kumudvatī kairavikā tathā kumudinīti ca

सा तु मूलादिसर्वाङ्गैरुक्ता समुदिता बुधैः पद्मिन्या ये गुणाः प्रोक्ताः कुमुदिन्याश्च ते स्मृताः

sā tu mūlādisarvāṅgairuktā samuditā budhaiḥ padminyā ye guṇāḥ proktāḥ kumudinyāśca te smṛtāḥ

सौगन्धिकं तु कल्हारं हल्लकं रक्तसन्ध्यकम् कल्हारं शीतलं ग्राहि विष्टम्भि गुरु रूक्षणम्

saugandhikaṃ tu kalhāraṃ hallakaṃ raktasandhyakam kalhāraṃ śītalaṃ grāhi viṣṭambhi guru rūkṣaṇam

वारिपर्णी कुम्भिका स्याद्वारिमूली खमूलिका शैवालं जलनीली स्याच्छैवलं जलजञ्च तत्

vāriparṇī kumbhikā syādvārimūlī khamūlikā śaivālaṃ jalanīlī syācchaivalaṃ jalajañca tat

5.20

वारिपर्णी हिमा तिक्ता लघ्वी स्वाद्वी सरा कटुः दोषत्रयहरी रूक्षा शोणितज्वरशोषकृत्

vāriparṇī himā tiktā laghvī svādvī sarā kaṭuḥ doṣatrayaharī rūkṣā śoṇitajvaraśoṣakṛt

शैवालं तुवरं तिक्तं मधुरं शीतलं लघु स्निग्धं दाहतृषापित्तरक्तज्वरहरं परम्

śaivālaṃ tuvaraṃ tiktaṃ madhuraṃ śītalaṃ laghu snigdhaṃ dāhatṛṣāpittaraktajvaraharaṃ param

शतपत्री तरुण्युक्ता कर्णिका चारुकेशरा महाकुमारी गन्धाढ्या लाक्षापुष्पा ऽतिमञ्जुला

śatapatrī taruṇyuktā karṇikā cārukeśarā mahākumārī gandhāḍhyā lākṣāpuṣpā 'timañjulā

शतपत्री हिमा हृद्या ग्राहिणी शुक्रला लघुः दोषत्रयास्रजिद्वर्ण्या कट्वी तिक्ता च पाचनी

śatapatrī himā hṛdyā grāhiṇī śukralā laghuḥ doṣatrayāsrajidvarṇyā kaṭvī tiktā ca pācanī

नेपाली कथिता तज्ज्ञैः सप्तला नवमालिका वासन्ती शीतला लघ्वी तिक्ता दोषत्रयास्रजित्

nepālī kathitā tajjñaiḥ saptalā navamālikā vāsantī śītalā laghvī tiktā doṣatrayāsrajit

श्रीपदी षट्पदानन्दा वार्षिकी मुक्तबन्धना

śrīpadī ṣaṭpadānandā vārṣikī muktabandhanā

वार्षिकी शीतला लघ्वी तिक्ता दोषत्रयापहा कर्णाक्षिमुखरोगघ्नी तत्तैलं तद्गुणं स्मृतम्

vārṣikī śītalā laghvī tiktā doṣatrayāpahā karṇākṣimukharogaghnī tattailaṃ tadguṇaṃ smṛtam

जातिर्जाती च सुमना मालती राजपुत्रिका चेतिका हृद्यगन्धा च सा पीता स्वर्णजातिका

jātirjātī ca sumanā mālatī rājaputrikā cetikā hṛdyagandhā ca sā pītā svarṇajātikā

जातीयुगं तिक्तमुष्णं तुवरं लघु दोषजित् शिरोऽक्षिमुखदन्तार्त्तिविषकुष्ठानिलास्रजित्

jātīyugaṃ tiktamuṣṇaṃ tuvaraṃ laghu doṣajit śiro'kṣimukhadantārttiviṣakuṣṭhānilāsrajit

यूथिका गणिकाऽम्बष्ठा सा पीता हेमपुष्पिका यूथीयुगं हिमं तिक्तं कटुपाकरसं लघु

yūthikā gaṇikā'mbaṣṭhā sā pītā hemapuṣpikā yūthīyugaṃ himaṃ tiktaṃ kaṭupākarasaṃ laghu

5.30

मधुरं तुवरं हृद्यं पित्तघ्नं कफवातलम् व्रणास्रमुखदन्ताक्षिशिरोरोगविषापहम्

madhuraṃ tuvaraṃ hṛdyaṃ pittaghnaṃ kaphavātalam vraṇāsramukhadantākṣiśirorogaviṣāpaham

चाम्पेयश्चम्पकः प्रोक्तोहेमपुष्पश्च स स्मृतः एतस्य कलिका गन्धफलेति कथिता बुधैः

cāmpeyaścampakaḥ proktohemapuṣpaśca sa smṛtaḥ etasya kalikā gandhaphaleti kathitā budhaiḥ

चम्पकः कटुकस्तिक्तः कषायो मधुरो हिमः विषक्रिमिहरः कृच्छ्रकफवातास्नपित्तजित्

campakaḥ kaṭukastiktaḥ kaṣāyo madhuro himaḥ viṣakrimiharaḥ kṛcchrakaphavātāsnapittajit

बकुलो मधुगन्धश्च सिंहकेसरकस्तथा बकुलस्तुवरोऽनुष्णः कटुपाकरसो गुरुः कफपित्तविषश्वित्रकृमिदन्तगदापहः

bakulo madhugandhaśca siṃhakesarakastathā bakulastuvaro'nuṣṇaḥ kaṭupākaraso guruḥ kaphapittaviṣaśvitrakṛmidantagadāpahaḥ

शिवमल्ली पाशुपत एकाष्ठीलो वको वसुः

śivamallī pāśupata ekāṣṭhīlo vako vasuḥ

वकोऽनुष्णः कटुस्तिक्तः कफपित्तविषापहः योनिशूलतृषादाहकुष्ठशोथास्रनाशनः

vako'nuṣṇaḥ kaṭustiktaḥ kaphapittaviṣāpahaḥ yoniśūlatṛṣādāhakuṣṭhaśothāsranāśanaḥ

कदम्बः प्रियको नीपो वृत्तपुष्पो हलिप्रियः कदम्बो मधुरः शीतः कषायो लवणो गुरुः सरो विष्टम्भकृद्रू क्षः कफस्तन्यानिलप्रदः

kadambaḥ priyako nīpo vṛttapuṣpo halipriyaḥ kadambo madhuraḥ śītaḥ kaṣāyo lavaṇo guruḥ saro viṣṭambhakṛdrū kṣaḥ kaphastanyānilapradaḥ

कुब्जको भद्र तरुणी वृत्तपुष्पोऽतिकेसरः महासहा कण्टकाढ्या नीलालिकुलसंकुला

kubjako bhadra taruṇī vṛttapuṣpo'tikesaraḥ mahāsahā kaṇṭakāḍhyā nīlālikulasaṃkulā

कुब्जकः सुरभिः स्वादुः कषायानुरसः सरः त्रिदोषशमनो वृष्यः शीतहर्त्ता च स स्मृतः

kubjakaḥ surabhiḥ svāduḥ kaṣāyānurasaḥ saraḥ tridoṣaśamano vṛṣyaḥ śītaharttā ca sa smṛtaḥ

मल्लिका मदयन्ती च शीतभीरुश्च भूपदी

mallikā madayantī ca śītabhīruśca bhūpadī

5.40

मल्लिकोष्णा लघुर्वृष्या तिक्ता च कटुका हरेत् वातपित्तास्यदृग्व्याधिकुष्ठारुचिविषव्रणान्

mallikoṣṇā laghurvṛṣyā tiktā ca kaṭukā haret vātapittāsyadṛgvyādhikuṣṭhāruciviṣavraṇān

माधवी स्यात्तु वासन्ती पुण्ड्रको मण्डकोऽपि च अतिमुक्तो विमुक्तश्च कामुको भ्रमरोत्सवः माधवी मधुरा शीता लघ्वी दोषत्रयापहा

mādhavī syāttu vāsantī puṇḍrako maṇḍako'pi ca atimukto vimuktaśca kāmuko bhramarotsavaḥ mādhavī madhurā śītā laghvī doṣatrayāpahā

केतकः सूचिकापुष्पो जम्बुकः क्रकचच्छदः सुवर्णकेतकी त्वन्या लघुपुष्पा सुगन्धिनी

ketakaḥ sūcikāpuṣpo jambukaḥ krakacacchadaḥ suvarṇaketakī tvanyā laghupuṣpā sugandhinī

केतकः कटुकः स्वादुर्लघुस्तिक्तः कफापहः उष्णा तिक्तरसा ज्ञेया चक्षुष्या हेमकेतकी

ketakaḥ kaṭukaḥ svādurlaghustiktaḥ kaphāpahaḥ uṣṇā tiktarasā jñeyā cakṣuṣyā hemaketakī

किङ्किरातो हेमगौरः पीतकः पीतभद्र कः

kiṅkirāto hemagauraḥ pītakaḥ pītabhadra kaḥ

किङ्किरातो हिमस्तिक्तः कषायश्च हरेदसौ कफपित्तपिपासाऽस्रदाहशोषवमिक्रिमीन्

kiṅkirāto himastiktaḥ kaṣāyaśca haredasau kaphapittapipāsā'sradāhaśoṣavamikrimīn

कर्णिकारः परिव्याधः पादपोत्पल इत्यपि कर्णिकारः कटुस्तिक्तस्तुवरो शोधनो लघुः रञ्जनः सुखदः शोथश्लेष्मास्रव्रणकुष्ठजित्

karṇikāraḥ parivyādhaḥ pādapotpala ityapi karṇikāraḥ kaṭustiktastuvaro śodhano laghuḥ rañjanaḥ sukhadaḥ śothaśleṣmāsravraṇakuṣṭhajit

अशोको हेमपुष्पश्च वञ्जुलस्ताम्रपल्लवः कङ्केलि पिण्डपुष्पश्च गन्धपुष्पो नटस्तथा

aśoko hemapuṣpaśca vañjulastāmrapallavaḥ kaṅkeli piṇḍapuṣpaśca gandhapuṣpo naṭastathā

अशोकः शीतलस्तिक्तो ग्राही वर्ण्यः कषायकः दोषापचीतृषादाहकृमिशोषविषास्रजित्

aśokaḥ śītalastikto grāhī varṇyaḥ kaṣāyakaḥ doṣāpacītṛṣādāhakṛmiśoṣaviṣāsrajit

अम्लातोऽम्लाटनः प्रोक्तस्तथाऽम्लातक इत्यपि

amlāto'mlāṭanaḥ proktastathā'mlātaka ityapi

5.50

कुरण्टको वर्णपुष्पः स एवोक्तो महासहः अम्लाटनः कषायोष्णः स्निग्धः स्वादुश्च तिक्तकः

kuraṇṭako varṇapuṣpaḥ sa evokto mahāsahaḥ amlāṭanaḥ kaṣāyoṣṇaḥ snigdhaḥ svāduśca tiktakaḥ

सैरेयकः श्वेतपुष्पः सैरेयः कटसारिका सहाचरः सहचरः स च भिन्द्यपि कथ्यते

saireyakaḥ śvetapuṣpaḥ saireyaḥ kaṭasārikā sahācaraḥ sahacaraḥ sa ca bhindyapi kathyate

कुरण्टकोऽत्रपीते स्याद्र क्त कुरबकः स्मृतः नीले बाणा द्वयोरुक्तो दासी चार्त्तगलश्च सः

kuraṇṭako'trapīte syādra kta kurabakaḥ smṛtaḥ nīle bāṇā dvayorukto dāsī cārttagalaśca saḥ

र्स्यैः! कुष्ठवातास्रकफकण्डूविषापहः तिक्तोष्णो मधुरोऽनम्लः सुस्निग्धः केशरञ्जनः

rsyaiḥ! kuṣṭhavātāsrakaphakaṇḍūviṣāpahaḥ tiktoṣṇo madhuro'namlaḥ susnigdhaḥ keśarañjanaḥ

कुन्दं तु कथितं माध्यं सदापुष्पञ्च तत्स्मृतम् कुन्दं शीतं लघु श्लेष्मशिरोरुग्विषपित्तहृत्

kundaṃ tu kathitaṃ mādhyaṃ sadāpuṣpañca tatsmṛtam kundaṃ śītaṃ laghu śleṣmaśirorugviṣapittahṛt

मुचुकुन्दः क्षत्रवृक्षश्चित्रकः प्रतिविष्णुकः मुचुकुन्दः शिरःपीडापित्तास्रविषनाशनः

mucukundaḥ kṣatravṛkṣaścitrakaḥ prativiṣṇukaḥ mucukundaḥ śiraḥpīḍāpittāsraviṣanāśanaḥ

तिलकः क्षुरकः श्रीमान्पुरुषश्छिन्नपुष्पकः तिलकः कटुकः पाके रसे चोष्णो रसायनः कफकुष्ठक्रिमीन्वस्तिमुखदन्तगदान्हरेत्

tilakaḥ kṣurakaḥ śrīmānpuruṣaśchinnapuṣpakaḥ tilakaḥ kaṭukaḥ pāke rase coṣṇo rasāyanaḥ kaphakuṣṭhakrimīnvastimukhadantagadānharet

बन्धूको बन्धुजीवश्च रक्तो माध्याह्निकोऽपि च बन्धूकः कफकृद् ग्राही वातपित्तहरो लघुः

bandhūko bandhujīvaśca rakto mādhyāhniko'pi ca bandhūkaḥ kaphakṛd grāhī vātapittaharo laghuḥ

ओड्रपुष्पं जपा चाथ त्रिसन्ध्या साऽरुणा सिता जपा संग्राहिणी केश्या त्रिसन्ध्या कफवातजित्

oḍrapuṣpaṃ japā cātha trisandhyā sā'ruṇā sitā japā saṃgrāhiṇī keśyā trisandhyā kaphavātajit

सिन्दूरी रक्तबीजा च रक्तपुष्पा सुकोमला सिन्दूरी विषपित्तास्रतृष्णावान्तिहरी हिमा

sindūrī raktabījā ca raktapuṣpā sukomalā sindūrī viṣapittāsratṛṣṇāvāntiharī himā

5.60

अथागस्त्यो वङ्गसेनो मुनिपुष्पो मुनिद्रुमः

athāgastyo vaṅgaseno munipuṣpo munidrumaḥ

अगस्तिः पित्तकफजिच्चातुर्थिकहरो हिमः रूक्षो वातकरस्तिक्तः प्रतिश्यायनिवारणः

agastiḥ pittakaphajiccāturthikaharo himaḥ rūkṣo vātakarastiktaḥ pratiśyāyanivāraṇaḥ

तुलसी सुरसा ग्राम्या सुलभा बहुमञ्जरी अपेतराक्षसी गौरी भूतघ्नी देवदुन्दभिः

tulasī surasā grāmyā sulabhā bahumañjarī apetarākṣasī gaurī bhūtaghnī devadundabhiḥ

तुलसी कटुका तिक्ता हृद्योष्णा दाहपित्तकृत् दीपनी कुष्ठकृच्छ्रास्रपार्श्वरुक्कफवातजित् शुक्ला कृष्णा च तुलसी गुणैस्तुल्या प्रकीर्त्तिता

tulasī kaṭukā tiktā hṛdyoṣṇā dāhapittakṛt dīpanī kuṣṭhakṛcchrāsrapārśvarukkaphavātajit śuklā kṛṣṇā ca tulasī guṇaistulyā prakīrttitā

मारुतोऽसौ मरुबको मरुन्मरुरपि स्मृतः फणी फणिज्जकश्चापि प्रस्थपुष्पः समीरणः

māruto'sau marubako marunmarurapi smṛtaḥ phaṇī phaṇijjakaścāpi prasthapuṣpaḥ samīraṇaḥ

मरुदग्निप्रदो हृद्यस्तीक्ष्णोष्णः पित्तलो लघुः

marudagniprado hṛdyastīkṣṇoṣṇaḥ pittalo laghuḥ

वृश्चिकादिविषश्लेष्मवातकुष्ठक्रिमिप्रणुत् कटुपाकरसो रुच्यस्तिक्तो रूक्षः सुगन्धिकः

vṛścikādiviṣaśleṣmavātakuṣṭhakrimipraṇut kaṭupākaraso rucyastikto rūkṣaḥ sugandhikaḥ

उक्तो दमनको दान्तो मुनिपुत्रस्तपोधनः गन्धोत्कटो ब्रह्मजटो विनीतः कलपत्रकः

ukto damanako dānto muniputrastapodhanaḥ gandhotkaṭo brahmajaṭo vinītaḥ kalapatrakaḥ

दमनस्तुवरस्तिक्तो हृद्यो वृष्यः सुगन्धिकः ग्रहणाद् विषकुष्ठास्रक्लेदकण्डूत्रिदोषजित्

damanastuvarastikto hṛdyo vṛṣyaḥ sugandhikaḥ grahaṇād viṣakuṣṭhāsrakledakaṇḍūtridoṣajit

बर्बरी तुवरी तुङ्गी खरपुष्पाऽजगन्धिका पर्णाशस्तत्र कृष्णे तु कठिल्लककुठेरकौ

barbarī tuvarī tuṅgī kharapuṣpā'jagandhikā parṇāśastatra kṛṣṇe tu kaṭhillakakuṭherakau

5.70

तत्र शुक्लेऽजकः प्रोक्तो वटपत्रस्ततोऽपरः बर्बरीत्रितयं रूक्षं शीतं कटु विदाहि च

tatra śukle'jakaḥ prokto vaṭapatrastato'paraḥ barbarītritayaṃ rūkṣaṃ śītaṃ kaṭu vidāhi ca

तीक्ष्णं रुचिकरं हृद्यं दीपनं लघुपाकि च पित्तलं कफवातास्रकण्डूकृमिविषापहम्

tīkṣṇaṃ rucikaraṃ hṛdyaṃ dīpanaṃ laghupāki ca pittalaṃ kaphavātāsrakaṇḍūkṛmiviṣāpaham

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकरणे पञ्चमः पुष्पवर्गः समाप्तः

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaraṇe pañcamaḥ puṣpavargaḥ samāptaḥ

वटादिवर्गः

अथ वटादिवर्गः वटो रक्तफलः शृङ्गीन्यग्रोधः स्कन्धजो ध्रुवः क्षीरी वैश्रवणो वासो बहुपादो वनस्पतिः

atha vaṭādivargaḥ vaṭo raktaphalaḥ śṛṅgīnyagrodhaḥ skandhajo dhruvaḥ kṣīrī vaiśravaṇo vāso bahupādo vanaspatiḥ

वटः शीतो गुरुर्ग्राही कफपित्तव्रणापहः वर्ण्यो विसर्पदाहघ्नः कषायो योनिदोषहृत्

vaṭaḥ śīto gururgrāhī kaphapittavraṇāpahaḥ varṇyo visarpadāhaghnaḥ kaṣāyo yonidoṣahṛt

बोधिद्रुः पिप्पलोऽश्वत्थश्चलपत्रो गजाशनः पिप्पलो दुर्जरः शीतःपित्तश्लेष्मव्रणास्रजित् गुरुस्तुवरको रूक्षो वर्ण्यो योनिविशोधनः

bodhidruḥ pippalo'śvatthaścalapatro gajāśanaḥ pippalo durjaraḥ śītaḥpittaśleṣmavraṇāsrajit gurustuvarako rūkṣo varṇyo yoniviśodhanaḥ

पारीषोऽन्य पलाशश्च कपिचूतः कमण्डलुः गर्दभाण्डः कन्दरालः कपीतनसुपार्श्वकौ

pārīṣo'nya palāśaśca kapicūtaḥ kamaṇḍaluḥ gardabhāṇḍaḥ kandarālaḥ kapītanasupārśvakau

पारीषो दुर्जरः स्निग्धः कृमिशुक्रकफप्रदः फलेऽम्लो मधुरो मूले कषायस्वादुमज्जकः

pārīṣo durjaraḥ snigdhaḥ kṛmiśukrakaphapradaḥ phale'mlo madhuro mūle kaṣāyasvādumajjakaḥ

नन्दीवृक्षोऽश्वत्थभेदः प्ररोही गजपादपः स्थालीवृक्षः क्षयतरुः क्षीरी च स्याद्वनस्पतिः

nandīvṛkṣo'śvatthabhedaḥ prarohī gajapādapaḥ sthālīvṛkṣaḥ kṣayataruḥ kṣīrī ca syādvanaspatiḥ

नन्दीवृक्षो लघुः स्वादुस्तिक्तस्तुवर उष्णकः कटुपाकरसो ग्राही विषपित्तकफास्रजित्

nandīvṛkṣo laghuḥ svādustiktastuvara uṣṇakaḥ kaṭupākaraso grāhī viṣapittakaphāsrajit

उदुम्बरो जन्तुफलो यज्ञाङ्गो हेमदुग्धकः

udumbaro jantuphalo yajñāṅgo hemadugdhakaḥ

उदुम्बरो हिमो रूक्षो गुरुः पित्तकफास्रजित् मधुरस्तुवरो वर्ण्यो व्रणशोधनरोपणः

udumbaro himo rūkṣo guruḥ pittakaphāsrajit madhurastuvaro varṇyo vraṇaśodhanaropaṇaḥ

6.10

काकोदुम्बरिका फल्गुर्मलयूर्जघनेफला मलयुः स्तम्भकृत्तिक्ता शीतला तुवरा जयेत् कफपित्तव्रणश्वित्रकुष्ठपाण्ड्वर्शकामलाः

kākodumbarikā phalgurmalayūrjaghanephalā malayuḥ stambhakṛttiktā śītalā tuvarā jayet kaphapittavraṇaśvitrakuṣṭhapāṇḍvarśakāmalāḥ

प्लक्षो जटी पर्करी च पर्कटी च स्त्रियामपि

plakṣo jaṭī parkarī ca parkaṭī ca striyāmapi

प्लक्षः कषायः शिशिरो व्रणयोनिगदापहः दाहपित्तकफास्रघ्नः शोथहा रक्तपित्तहृत्

plakṣaḥ kaṣāyaḥ śiśiro vraṇayonigadāpahaḥ dāhapittakaphāsraghnaḥ śothahā raktapittahṛt

शिरीषो भण्डिलो भण्डी भण्डीरश्च कपीतनः शुकपुष्पः शुकतरुर्मृदुपुष्पः शुकप्रियः

śirīṣo bhaṇḍilo bhaṇḍī bhaṇḍīraśca kapītanaḥ śukapuṣpaḥ śukatarurmṛdupuṣpaḥ śukapriyaḥ

शिरीषो मधुरोऽनुष्णस्तिक्तश्च तुवरो लघुः दोषशोथविसर्पघ्नः कासव्रणविषापहः

śirīṣo madhuro'nuṣṇastiktaśca tuvaro laghuḥ doṣaśothavisarpaghnaḥ kāsavraṇaviṣāpahaḥ

अथ क्षीरिवृक्षपञ्चकं त्वक्पञ्चकञ्च न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थपारीषप्लक्षपादपाः पञ्चैते क्षीरिणो वृक्षास्तेषां त्वक्पञ्चवल्कलम्

atha kṣīrivṛkṣapañcakaṃ tvakpañcakañca nyagrodhodumbarāśvatthapārīṣaplakṣapādapāḥ pañcaite kṣīriṇo vṛkṣāsteṣāṃ tvakpañcavalkalam

क्षीरिवृक्षा हिमा वर्ण्या योनिरोगव्रणापहाः रूक्षाः कषाया मेदोघ्ना विसर्पामथनाशनाः

kṣīrivṛkṣā himā varṇyā yonirogavraṇāpahāḥ rūkṣāḥ kaṣāyā medoghnā visarpāmathanāśanāḥ

शोथपित्तकफास्रघ्नाः स्तन्या भग्नास्थियोजकः त्वक्पञ्चकं हिमं ग्राहि व्रणशोथविसर्पजित्

śothapittakaphāsraghnāḥ stanyā bhagnāsthiyojakaḥ tvakpañcakaṃ himaṃ grāhi vraṇaśothavisarpajit

तेषां पत्रं हिमं ग्राहि कफवातास्रनुल्लघु विष्टम्भाघ्मानजित्तिक्तं कषायं लघु लेखनम्

teṣāṃ patraṃ himaṃ grāhi kaphavātāsranullaghu viṣṭambhāghmānajittiktaṃ kaṣāyaṃ laghu lekhanam

शालस्तु सर्जकार्श्याश्वकर्णकाः शस्यशम्बरः अश्वकर्णः कषायः स्याद् व्रणस्वेदकफक्रिमीन् ब्रध्नविद्र धिबाधिर्ययोनिकर्णगदान् हरेत्

śālastu sarjakārśyāśvakarṇakāḥ śasyaśambaraḥ aśvakarṇaḥ kaṣāyaḥ syād vraṇasvedakaphakrimīn bradhnavidra dhibādhiryayonikarṇagadān haret

6.20

सर्जकोऽन्योऽजकर्णः स्याच्छालो मरिचपत्रकः

sarjako'nyo'jakarṇaḥ syācchālo maricapatrakaḥ

अजकर्णः कटुस्तिक्तः कषायोष्णो व्यपोहति कफपाण्डुश्रुतिगदान् मेहकुष्ठविषव्रणान्

ajakarṇaḥ kaṭustiktaḥ kaṣāyoṣṇo vyapohati kaphapāṇḍuśrutigadān mehakuṣṭhaviṣavraṇān

शल्लकी गजभक्ष्या च सुवहा सुरभी रसा महेरुणा कुन्दुरुकी वल्लकी च बहुस्रवा

śallakī gajabhakṣyā ca suvahā surabhī rasā maheruṇā kundurukī vallakī ca bahusravā

शल्लकी तुवरा शीता पित्तश्लेष्मातिसारजित् रक्तपित्तव्रणहरी पुष्टिकृत्समुदीरिता

śallakī tuvarā śītā pittaśleṣmātisārajit raktapittavraṇaharī puṣṭikṛtsamudīritā

शिंशपा पिच्छिला श्यामा कृष्णसारा च सा गुरु कपिला सैव मुनिभिर्भस्मगर्भेतिकीर्त्तिता

śiṃśapā picchilā śyāmā kṛṣṇasārā ca sā guru kapilā saiva munibhirbhasmagarbhetikīrttitā

शिंशपा कटुका तिक्ता कषाया शोषहारिणी उष्णवीर्या हरेन्मेदः कुष्ठश्वित्रवमिक्रिमीन् बस्तिरुग्व्रणदाहास्रबलासान् गर्भपातिनी

śiṃśapā kaṭukā tiktā kaṣāyā śoṣahāriṇī uṣṇavīryā harenmedaḥ kuṣṭhaśvitravamikrimīn bastirugvraṇadāhāsrabalāsān garbhapātinī

ककुभोऽजुननामाख्यो नदीसर्जश्च कीर्त्तितः इन्द्र द्रुर्वीरवृक्षश्च वीरश्च धवलः स्मृतः

kakubho'junanāmākhyo nadīsarjaśca kīrttitaḥ indra drurvīravṛkṣaśca vīraśca dhavalaḥ smṛtaḥ

कुकुभः शीतलो हृद्यः क्षतक्षयविषास्रजित् मेदोमेहव्रणान् हन्ति तुवरः कफपित्तहृत्

kukubhaḥ śītalo hṛdyaḥ kṣatakṣayaviṣāsrajit medomehavraṇān hanti tuvaraḥ kaphapittahṛt

बीजकः पीतसारश्च पीतशालक इत्यपि बन्धूकपुष्पः प्रियकः सर्जकश्चासनः स्मृतः

bījakaḥ pītasāraśca pītaśālaka ityapi bandhūkapuṣpaḥ priyakaḥ sarjakaścāsanaḥ smṛtaḥ

बीजकः कुष्ठवीसर्पश्वित्रमेहगुद क्रिमीन् हन्ति श्लेष्मास्रपित्तञ्च त्वच्यः केश्यो रसायनः

bījakaḥ kuṣṭhavīsarpaśvitramehaguda krimīn hanti śleṣmāsrapittañca tvacyaḥ keśyo rasāyanaḥ

6.30

खदिरो रक्तसारश्च गायत्री दन्तधावनः कण्टकी बालपत्रश्च बहुशल्यश्च यज्ञियः

khadiro raktasāraśca gāyatrī dantadhāvanaḥ kaṇṭakī bālapatraśca bahuśalyaśca yajñiyaḥ

खदिरः शीतलो दन्त्यः कण्डूकासारुचिप्रणुत्

khadiraḥ śītalo dantyaḥ kaṇḍūkāsārucipraṇut

तिक्तः कषायो मेदोघ्नः कृमिमेहज्वरव्रणान् श्वित्रशोथामपित्तास्रपाण्डुकुष्ठकफान् हरेत्

tiktaḥ kaṣāyo medoghnaḥ kṛmimehajvaravraṇān śvitraśothāmapittāsrapāṇḍukuṣṭhakaphān haret

खदिरः श्वेतसारोऽन्य कदरः सोमवल्कलः कदरो विशदो वर्ण्यो मुखरोगकफास्रजित्

khadiraḥ śvetasāro'nya kadaraḥ somavalkalaḥ kadaro viśado varṇyo mukharogakaphāsrajit

इरिमेदो विट्खदिरः कालस्कन्धोऽरिमेदकः इरिमेदः कषायोष्णो मुखदन्तगदास्रजित् हन्ति कण्डूविषश्लेष्मकृमिकुष्ठविषव्रणान्

irimedo viṭkhadiraḥ kālaskandho'rimedakaḥ irimedaḥ kaṣāyoṣṇo mukhadantagadāsrajit hanti kaṇḍūviṣaśleṣmakṛmikuṣṭhaviṣavraṇān

रोहीतको रोहितको रोही दाडिमपुष्पकः रोहीतकः प्लीहघाती रुच्यो रक्तप्रसादनः

rohītako rohitako rohī dāḍimapuṣpakaḥ rohītakaḥ plīhaghātī rucyo raktaprasādanaḥ

बब्बूलः किङ्किरातः स्यात्किङ्किराटः सपीतकः

babbūlaḥ kiṅkirātaḥ syātkiṅkirāṭaḥ sapītakaḥ

स एव कथितस्तज्ज्ञैराभाषट्पदमोदिनी बब्बूलः कफनुद् ग्राही कुष्ठक्रिमिविषापहः

sa eva kathitastajjñairābhāṣaṭpadamodinī babbūlaḥ kaphanud grāhī kuṣṭhakrimiviṣāpahaḥ

अरिष्टकस्तु मङ्गल्यः कृष्णवर्णोऽथसाधनः रक्तबीजः पीतफेनः फेनिलो गर्भपातनः अरिष्टकस्त्रिदोषघ्नो ग्रहजिद् गर्भपातनः

ariṣṭakastu maṅgalyaḥ kṛṣṇavarṇo'thasādhanaḥ raktabījaḥ pītaphenaḥ phenilo garbhapātanaḥ ariṣṭakastridoṣaghno grahajid garbhapātanaḥ

पुत्रजीवो गर्भकरो यष्टीपुष्पोऽथसाधकः

putrajīvo garbhakaro yaṣṭīpuṣpo'thasādhakaḥ

6.40

पुत्रजीवी गुरुर्वृष्यो गर्भदः श्लेष्मवातहृत् सृष्टमूत्रमलो रूक्षो हिमः स्वादुः पटुः कटुः

putrajīvī gururvṛṣyo garbhadaḥ śleṣmavātahṛt sṛṣṭamūtramalo rūkṣo himaḥ svāduḥ paṭuḥ kaṭuḥ

इङ्गुदोऽङ्गारवृक्षश्च तिक्तकस्तापसद्रुमः इङ्गुदः कुष्ठभूतादिग्रहव्रणविषक्रिमीन् हन्त्युष्णः श्वित्रशूलघ्नस्तिक्तकः कटुपाकवान्

iṅgudo'ṅgāravṛkṣaśca tiktakastāpasadrumaḥ iṅgudaḥ kuṣṭhabhūtādigrahavraṇaviṣakrimīn hantyuṣṇaḥ śvitraśūlaghnastiktakaḥ kaṭupākavān

जिङ्गिनी झिङ्गिनी झिङ्गी सुनिर्यासा प्रमोदिनी

jiṅginī jhiṅginī jhiṅgī suniryāsā pramodinī

जिङ्गिनी मधुरा सोष्णा कषाया योनिशोधिनी कटुका व्रणहृद्रो गवातातीसारहृत् पटुः

jiṅginī madhurā soṣṇā kaṣāyā yoniśodhinī kaṭukā vraṇahṛdro gavātātīsārahṛt paṭuḥ

तमाल उक्तस्तापिच्छः कालस्कन्धोऽमितद्रुमः लोकस्कन्धो नीलध्वजो नीलतालश्च स स्मृतः तमालः शालवद्वेद्यो दाहविस्फोटहृत् पुनः

tamāla uktastāpicchaḥ kālaskandho'mitadrumaḥ lokaskandho nīladhvajo nīlatālaśca sa smṛtaḥ tamālaḥ śālavadvedyo dāhavisphoṭahṛt punaḥ

तूणी तुन्नक आपीनस्तुणिकः कच्छकस्तथा कुठेरकः कान्तलको नन्दीवृक्षश्च नन्दकः

tūṇī tunnaka āpīnastuṇikaḥ kacchakastathā kuṭherakaḥ kāntalako nandīvṛkṣaśca nandakaḥ

तूणी रक्तः कटुः पाके कषायो मधुरो लघुः तिक्तो ग्राही हिमो वृष्यो व्रणकुष्ठास्रपित्तजित्

tūṇī raktaḥ kaṭuḥ pāke kaṣāyo madhuro laghuḥ tikto grāhī himo vṛṣyo vraṇakuṣṭhāsrapittajit

भूर्जपत्रः स्मृतो भूर्जश्चर्मी बहुलवल्कलः भूर्जो भूतग्रहश्लेष्मकर्णरुक्पित्तरक्तजित्

bhūrjapatraḥ smṛto bhūrjaścarmī bahulavalkalaḥ bhūrjo bhūtagrahaśleṣmakarṇarukpittaraktajit

कषायो राक्षसघ्नश्च मेदोविषहरः परः

kaṣāyo rākṣasaghnaśca medoviṣaharaḥ paraḥ

पलाशः किंशुकः पर्णो यज्ञियो रक्तपुष्पकः क्षारश्रेष्ठो वातपोथो ब्रह्मवृक्षः समिद्वरः

palāśaḥ kiṃśukaḥ parṇo yajñiyo raktapuṣpakaḥ kṣāraśreṣṭho vātapotho brahmavṛkṣaḥ samidvaraḥ

6.50

पलाशो दीपनो वृष्यः सरोष्णो व्रणगुल्मजित् भग्नसंधानकृद् दोषग्रहण्यर्शः क्रिमीन् हरेत्

palāśo dīpano vṛṣyaḥ saroṣṇo vraṇagulmajit bhagnasaṃdhānakṛd doṣagrahaṇyarśaḥ krimīn haret

तत्पुष्पं स्वादु पाके तु कटु तिक्तं कषायकम्

tatpuṣpaṃ svādu pāke tu kaṭu tiktaṃ kaṣāyakam

वातलं कफपित्तास्रकृच्छ्रजिद् ग्राहि शीतलम् तृड्दाहशमकं वातरक्तकुष्ठहरं परम्

vātalaṃ kaphapittāsrakṛcchrajid grāhi śītalam tṛḍdāhaśamakaṃ vātaraktakuṣṭhaharaṃ param

फलं लघूष्णं मेहार्शःकृमिवातकफापहम् विपाके कटुकं रूक्षं कुष्ठं गुल्मोदरप्रणुत्

phalaṃ laghūṣṇaṃ mehārśaḥkṛmivātakaphāpaham vipāke kaṭukaṃ rūkṣaṃ kuṣṭhaṃ gulmodarapraṇut

शाल्मलिस्तु भवेन्मोचा पिच्छिला पूरणीति च रक्तपुष्पा स्थिरायुश्च कण्टकाढ्या च तूलिनी

śālmalistu bhavenmocā picchilā pūraṇīti ca raktapuṣpā sthirāyuśca kaṇṭakāḍhyā ca tūlinī

शाल्मली शीतला स्वाद्वी रसे पाके रसायनी श्लेष्मला पित्तवातास्रहारिणी रक्तपित्तजित्

śālmalī śītalā svādvī rase pāke rasāyanī śleṣmalā pittavātāsrahāriṇī raktapittajit

निर्यासः शाल्मलेः पिच्छा शाल्मलीवेष्टकोऽपि च मोचास्रावोमोचरसो मोचनिर्यास इत्यपि

niryāsaḥ śālmaleḥ picchā śālmalīveṣṭako'pi ca mocāsrāvomocaraso mocaniryāsa ityapi

मोचास्रावो हिमो ग्राही स्निग्धो वृष्यः कषायकः प्रवाहिकाऽतिसारामकफपित्तास्रदाहनुत्

mocāsrāvo himo grāhī snigdho vṛṣyaḥ kaṣāyakaḥ pravāhikā'tisārāmakaphapittāsradāhanut

कुत्सितः शाल्मलि प्रोक्तो रोचनः कूटशाल्मलि कूटशाल्मलिकस्तिक्तः कटुकः कफवातनुत्

kutsitaḥ śālmali prokto rocanaḥ kūṭaśālmali kūṭaśālmalikastiktaḥ kaṭukaḥ kaphavātanut

भेद्युष्णः प्लीहजठरयकृद्गुल्मविषापहः भूतानाहविबन्धास्रमेदः शूलकफापहः

bhedyuṣṇaḥ plīhajaṭharayakṛdgulmaviṣāpahaḥ bhūtānāhavibandhāsramedaḥ śūlakaphāpahaḥ

6.60

धवो धटो नन्दितरुः स्थिरो गौरो धुरन्धरः धवः शीतः प्रमेहार्शः पाण्डुपित्तकफापहः मधुरस्तुवरस्तस्य फलञ्च मधुरं मनाक्

dhavo dhaṭo nanditaruḥ sthiro gauro dhurandharaḥ dhavaḥ śītaḥ pramehārśaḥ pāṇḍupittakaphāpahaḥ madhurastuvarastasya phalañca madhuraṃ manāk

धन्वङ्गस्तु धनुर्वृक्षो गोत्रवृक्षः सुतेजनः

dhanvaṅgastu dhanurvṛkṣo gotravṛkṣaḥ sutejanaḥ

धन्वङ्गः कफपित्तास्रकासहृत्तुवरो लघुः बृंहणो बलकृद्रू क्षः सन्धिकृद् व्रणरोपणः

dhanvaṅgaḥ kaphapittāsrakāsahṛttuvaro laghuḥ bṛṃhaṇo balakṛdrū kṣaḥ sandhikṛd vraṇaropaṇaḥ

करीरः क्रकरीपत्रो ग्रन्थिलो मरुभूरुहः करीरः कटुकस्तिक्त स्वेद्युष्णो भेदनः स्मृतः दुर्नामकफवातामगरशोथव्रणप्रणुत्

karīraḥ krakarīpatro granthilo marubhūruhaḥ karīraḥ kaṭukastikta svedyuṣṇo bhedanaḥ smṛtaḥ durnāmakaphavātāmagaraśothavraṇapraṇut

शाखोटः पीतफलको भूतावासः खरच्छदः शाखोटो रक्तपित्तार्शोवातश्लेष्मातिसारजित्

śākhoṭaḥ pītaphalako bhūtāvāsaḥ kharacchadaḥ śākhoṭo raktapittārśovātaśleṣmātisārajit

वरुणो वरणः सेतुस्तिक्तशाकः कुमारकः वरुणः पित्तलो भेदीश्लेष्मकृच्छ्राश्ममारुतान्

varuṇo varaṇaḥ setustiktaśākaḥ kumārakaḥ varuṇaḥ pittalo bhedīśleṣmakṛcchrāśmamārutān

निहन्ति गुल्मवातास्रकृमींश्चोष्णोऽग्निदीपनः कषायो मधुरस्तिक्तः कटुकोरूक्षको लघुः

nihanti gulmavātāsrakṛmīṃścoṣṇo'gnidīpanaḥ kaṣāyo madhurastiktaḥ kaṭukorūkṣako laghuḥ

कटभी स्वादुपुष्पश्च मधुरेणुः कटम्भरः कटभी तु प्रमेहार्शोनाडीव्रणविषक्रिमीन्

kaṭabhī svādupuṣpaśca madhureṇuḥ kaṭambharaḥ kaṭabhī tu pramehārśonāḍīvraṇaviṣakrimīn

हन्त्युष्णा कफकुष्ठघ्नी कटू रूक्षा च कीर्तिता तत्फलं तुवरं ज्ञेयं विशेषात्कफशुक्रहृत्

hantyuṣṇā kaphakuṣṭhaghnī kaṭū rūkṣā ca kīrtitā tatphalaṃ tuvaraṃ jñeyaṃ viśeṣātkaphaśukrahṛt

मोक्षस्तु मोक्षकोऽपि स्याद् गोलीढोगोलिहस्तथा क्षारश्रेष्ठः क्षारवृक्षो द्विविधः श्वेतकृष्णकः

mokṣastu mokṣako'pi syād golīḍhogolihastathā kṣāraśreṣṭhaḥ kṣāravṛkṣo dvividhaḥ śvetakṛṣṇakaḥ

6.70

मोक्षकः कटुकस्तिक्तो ग्राह्युष्णः कफवातहृत् विषमेदोगुल्मकण्डूबस्तिरुक्कृमिशुक्रनुत्

mokṣakaḥ kaṭukastikto grāhyuṣṇaḥ kaphavātahṛt viṣamedogulmakaṇḍūbastirukkṛmiśukranut

शिरीषिका टिण्टिनिका दुर्बलाऽम्बुशिरीषिका त्रिदोषविषकुष्ठार्शोहरी वारिशिरीषिका

śirīṣikā ṭiṇṭinikā durbalā'mbuśirīṣikā tridoṣaviṣakuṣṭhārśoharī vāriśirīṣikā

शमी शक्तुफला तुङ्गा केशहन्त्री शिवाफला मंगल्या च तथा लक्ष्मीः शमीरः साऽल्पिका स्मृता

śamī śaktuphalā tuṅgā keśahantrī śivāphalā maṃgalyā ca tathā lakṣmīḥ śamīraḥ sā'lpikā smṛtā

शमी तिक्ता कटुः शीता कषाया रेचनी लघुः कफकासभ्रमश्वासकुष्ठार्शः कृमिजित् स्मृता

śamī tiktā kaṭuḥ śītā kaṣāyā recanī laghuḥ kaphakāsabhramaśvāsakuṣṭhārśaḥ kṛmijit smṛtā

सप्तपर्णो विशालत्वक् शारदो विषमच्छदः

saptaparṇo viśālatvak śārado viṣamacchadaḥ

सप्तपर्णो व्रणश्लेष्मवातकुष्ठास्रजन्तुजित् दीपनः श्वासगुल्मघ्नः स्निग्धोष्णस्तुवरः सरः

saptaparṇo vraṇaśleṣmavātakuṣṭhāsrajantujit dīpanaḥ śvāsagulmaghnaḥ snigdhoṣṇastuvaraḥ saraḥ

तिनिशः स्यन्दनो नेमी रथद्रुर्वञ्जुलस्तथा तिनिशः श्लेष्मपित्तास्रमेदःकुष्ठप्रमेहजित् तुवरः श्वित्रदाहघ्नो व्रणपाण्डुकृमिप्रणुत्

tiniśaḥ syandano nemī rathadrurvañjulastathā tiniśaḥ śleṣmapittāsramedaḥkuṣṭhapramehajit tuvaraḥ śvitradāhaghno vraṇapāṇḍukṛmipraṇut

भूमीसहो द्वारदारुर्वरदारुः खरच्छदः भूमीसहस्तु शिशिरो रक्तपित्तप्रसादनः

bhūmīsaho dvāradārurvaradāruḥ kharacchadaḥ bhūmīsahastu śiśiro raktapittaprasādanaḥ

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकरणे षष्ठो वटादिवर्गः समाप्तः

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaraṇe ṣaṣṭho vaṭādivargaḥ samāptaḥ

आम्रादिफलवर्गः

अथ आम्रादिफलवर्गः आम्रश्चूतो रसालश्च सहकारोऽतिसौरभः कामाङ्गो मधुदूतश्च माकन्दः पिकवल्लभः

atha āmrādiphalavargaḥ āmraścūto rasālaśca sahakāro'tisaurabhaḥ kāmāṅgo madhudūtaśca mākandaḥ pikavallabhaḥ

आम्रपुष्पमतीसारककफपित्तप्रमेहनुत् असृग्दुष्टिहरं शीतं रुचिकृद् ग्राहि वातलम्

āmrapuṣpamatīsārakakaphapittapramehanut asṛgduṣṭiharaṃ śītaṃ rucikṛd grāhi vātalam

आमं बालं कषायाम्लं रुच्यं मारुतपित्तकृत् तरुणं तु तदत्यम्लं रूक्षं दोषत्रयास्रकृत्

āmaṃ bālaṃ kaṣāyāmlaṃ rucyaṃ mārutapittakṛt taruṇaṃ tu tadatyamlaṃ rūkṣaṃ doṣatrayāsrakṛt

आम्रमामं त्वचाहीनमातपेऽतिविशोषितम् अम्लं स्वादु कषायं स्याद्भेदनं कफवातजित्

āmramāmaṃ tvacāhīnamātape'tiviśoṣitam amlaṃ svādu kaṣāyaṃ syādbhedanaṃ kaphavātajit

पक्वं तु मधुरं वृष्यं स्निग्धं बलसुखप्रदम् गुरु वातहरं हृद्यं वर्ण्यं शीतमपित्तलम् कषायानुरसं वह्निश्लेश्मशुक्रविवर्द्धनम्

pakvaṃ tu madhuraṃ vṛṣyaṃ snigdhaṃ balasukhapradam guru vātaharaṃ hṛdyaṃ varṇyaṃ śītamapittalam kaṣāyānurasaṃ vahniśleśmaśukravivarddhanam

तदेव वृक्षसम्पक्वं गुरु वातहरं परम् मधुराम्लरसं किञ्चिद्भवेत्पित्तप्रकोपणम्

tadeva vṛkṣasampakvaṃ guru vātaharaṃ param madhurāmlarasaṃ kiñcidbhavetpittaprakopaṇam

आम्रं कृत्रिमपक्वञ्च तद्भवेत्पित्तनाशनम् रसस्याम्लस्य हीनस्तु माधुर्याच्च विशेषतः

āmraṃ kṛtrimapakvañca tadbhavetpittanāśanam rasasyāmlasya hīnastu mādhuryācca viśeṣataḥ

चूषितं तत्परं रुच्यं बलवीर्यकरं लघु शीतलं शीघ्रपाकि स्याद्वातपित्तहरं सरम्

cūṣitaṃ tatparaṃ rucyaṃ balavīryakaraṃ laghu śītalaṃ śīghrapāki syādvātapittaharaṃ saram

तद्र सो गालितो बल्यो गुरुर्वातहरः सरः अहृद्यस्तर्पणोऽतीव बृंहणः कफवर्द्धनः

tadra so gālito balyo gururvātaharaḥ saraḥ ahṛdyastarpaṇo'tīva bṛṃhaṇaḥ kaphavarddhanaḥ

7.10

तस्य खण्डं गुरु परं रोचनं चिरपाकि च मधुरं बृंहणं बल्यं शीतलं वातनाशनम्

tasya khaṇḍaṃ guru paraṃ rocanaṃ cirapāki ca madhuraṃ bṛṃhaṇaṃ balyaṃ śītalaṃ vātanāśanam

वातपित्तहरं रुच्यं बृंहणं बलवर्द्धनम् वृष्यं वर्णकरं स्वादु दुग्धाम्र गुरु शीतलम्

vātapittaharaṃ rucyaṃ bṛṃhaṇaṃ balavarddhanam vṛṣyaṃ varṇakaraṃ svādu dugdhāmra guru śītalam

मन्दानलत्वं विषमज्वरं च रक्तामयं बद्धगुदोदरं च आम्रातियोगो नयनामयं वा करोति तस्मादति तानि नाद्यात्

mandānalatvaṃ viṣamajvaraṃ ca raktāmayaṃ baddhagudodaraṃ ca āmrātiyogo nayanāmayaṃ vā karoti tasmādati tāni nādyāt

एतदम्लाम्रविषयं मधुराम्लपरं न तु मधुरस्य परं नेत्रहितत्वाद्या गुणा यतः

etadamlāmraviṣayaṃ madhurāmlaparaṃ na tu madhurasya paraṃ netrahitatvādyā guṇā yataḥ

शुण्ठ्यम्भसोऽनुपानं स्यादाम्राणामतिभक्षणे जीरकं वा प्रयोक्तव्यं सह सौवर्चलेन च

śuṇṭhyambhaso'nupānaṃ syādāmrāṇāmatibhakṣaṇe jīrakaṃ vā prayoktavyaṃ saha sauvarcalena ca

पक्वस्य सहकारस्य पटे विस्तारितो रसः घर्मशुष्को मुहुर्दत्त आम्रावर्त्त इति स्मृतः

pakvasya sahakārasya paṭe vistārito rasaḥ gharmaśuṣko muhurdatta āmrāvartta iti smṛtaḥ

आम्रावर्त्तस्तृषाच्छर्दि वातपित्तहरः सरः रुच्यः सूर्यांशुभिः पाकाल्लघुश्च स हि कीर्त्तितः

āmrāvarttastṛṣācchardi vātapittaharaḥ saraḥ rucyaḥ sūryāṃśubhiḥ pākāllaghuśca sa hi kīrttitaḥ

आम्रबीजं कषायं स्याच्छर्द्यतीसारनाशनम् ईषदम्लञ्च मधुरं तथा हृदयदाहनुत्

āmrabījaṃ kaṣāyaṃ syācchardyatīsāranāśanam īṣadamlañca madhuraṃ tathā hṛdayadāhanut

आम्रस्य पल्लवो रुच्यः कफपित्तविनाशनः

āmrasya pallavo rucyaḥ kaphapittavināśanaḥ

आम्रातकः पीतनश्च मर्कटाम्रः कपीतनः आम्रातमम्लं वातघ्नं गुरूष्णं रुचिकृत्सरम्

āmrātakaḥ pītanaśca markaṭāmraḥ kapītanaḥ āmrātamamlaṃ vātaghnaṃ gurūṣṇaṃ rucikṛtsaram

7.20

पक्वन्तु तुवरं स्वादु रसे पाके हिमं स्मृतम् तर्पणं श्लेष्मलं स्निग्धं वृष्यं विष्टम्भि बृंहणम् गुरु बल्यं मरुत्पित्तक्षतदाहक्षयास्रजित्

pakvantu tuvaraṃ svādu rase pāke himaṃ smṛtam tarpaṇaṃ śleṣmalaṃ snigdhaṃ vṛṣyaṃ viṣṭambhi bṛṃhaṇam guru balyaṃ marutpittakṣatadāhakṣayāsrajit

राजाम्रष्टङ्क आम्रातः कामाह्वो राजपुत्रकः

rājāmraṣṭaṅka āmrātaḥ kāmāhvo rājaputrakaḥ

राजाम्रं तुवरं स्वादु विशदं शीतलं गुरु ग्राहि रूक्षं विबन्धाध्मवातकृत्कफपित्तनुत्

rājāmraṃ tuvaraṃ svādu viśadaṃ śītalaṃ guru grāhi rūkṣaṃ vibandhādhmavātakṛtkaphapittanut

कोशाम्र उक्तः क्षुद्रा म्रः कृमिवृक्षः सुकोशकः कोशाम्रः कुष्ठशोथास्रपित्तव्रणकफापहः

kośāmra uktaḥ kṣudrā mraḥ kṛmivṛkṣaḥ sukośakaḥ kośāmraḥ kuṣṭhaśothāsrapittavraṇakaphāpahaḥ

तत्फलं ग्राहि वातघ्नमम्लोष्णं गुरु पित्तलम् पक्वन्तु दीपनं रुच्यं लघूष्णं कफवातनुत्

tatphalaṃ grāhi vātaghnamamloṣṇaṃ guru pittalam pakvantu dīpanaṃ rucyaṃ laghūṣṇaṃ kaphavātanut

पनशः कण्टकिफलः पलसोऽतिबृहत्फलः पनसं शीतलं पक्वं स्निग्धं पित्तानिलापहम्

panaśaḥ kaṇṭakiphalaḥ palaso'tibṛhatphalaḥ panasaṃ śītalaṃ pakvaṃ snigdhaṃ pittānilāpaham

तर्पणं बृंहणं स्वादु मांसलं श्लेष्मलंभृशम् बल्यं शुक्रपदं हन्ति रक्तपित्तक्षतव्रणान्

tarpaṇaṃ bṛṃhaṇaṃ svādu māṃsalaṃ śleṣmalaṃbhṛśam balyaṃ śukrapadaṃ hanti raktapittakṣatavraṇān

आमं तदेव विष्टम्भि वातलं तुवरं गुरु दाहकृन्मधुरं बल्यं कफमेदोविवर्द्धनम्

āmaṃ tadeva viṣṭambhi vātalaṃ tuvaraṃ guru dāhakṛnmadhuraṃ balyaṃ kaphamedovivarddhanam

पनसोद्भूतबीजानि वृष्याणि मधुराणि च गुरूणि बद्धविट्कानि सृष्टमूत्राणि संवदेत्

panasodbhūtabījāni vṛṣyāṇi madhurāṇi ca gurūṇi baddhaviṭkāni sṛṣṭamūtrāṇi saṃvadet

मज्जा पनसजो वृष्यो वातपित्तकफापहः विशेषात्पनसो वर्ज्यो गुल्मिभिर्मन्दवह्निभिः

majjā panasajo vṛṣyo vātapittakaphāpahaḥ viśeṣātpanaso varjyo gulmibhirmandavahnibhiḥ

7.30

लकुचः छुद्र पनसो लिकुचो डहुर्रित्यपि आमं लकुचमुष्णञ्च गुरु विष्टम्भकृत्तथा

lakucaḥ chudra panaso likuco ḍahurrityapi āmaṃ lakucamuṣṇañca guru viṣṭambhakṛttathā

मधुरश्च तथाऽम्लञ्च दोषत्रितयरक्तकृत् शुक्राग्निनाशनं वाऽपि नेत्रयोरहितं स्मृतम्

madhuraśca tathā'mlañca doṣatritayaraktakṛt śukrāgnināśanaṃ vā'pi netrayorahitaṃ smṛtam

सुपक्वं तत्तु मधुरमम्लं चानिलपित्तहृत् कफवह्निकरं रुच्यं वृष्यं विष्टम्भकञ्च तत्

supakvaṃ tattu madhuramamlaṃ cānilapittahṛt kaphavahnikaraṃ rucyaṃ vṛṣyaṃ viṣṭambhakañca tat

कदली वारणा मोचाऽम्बुसारांऽशुमतीफला मोचाफलं स्वादु शीतं विष्टम्भि कफकृद् गुरु

kadalī vāraṇā mocā'mbusārāṃ'śumatīphalā mocāphalaṃ svādu śītaṃ viṣṭambhi kaphakṛd guru

स्निग्धं पित्तास्रतृड्दाहक्षतक्षयसमीरजित् पक्वं स्वादु हिमं पाके स्वादु वृष्यञ्च बृंहणम् क्षुत्तृष्णानेत्रगदहृन्मेहघ्नं रुचिमांसकृत्

snigdhaṃ pittāsratṛḍdāhakṣatakṣayasamīrajit pakvaṃ svādu himaṃ pāke svādu vṛṣyañca bṛṃhaṇam kṣuttṛṣṇānetragadahṛnmehaghnaṃ rucimāṃsakṛt

माणिक्यमर्त्यामृतचम्पकाद्या भेदाः कदल्या बहवोऽपि सन्ति उक्ता गुणास्तेष्वधिका भवन्ति निर्दोषता स्याल्लघुता च तेषाम्

māṇikyamartyāmṛtacampakādyā bhedāḥ kadalyā bahavo'pi santi uktā guṇāsteṣvadhikā bhavanti nirdoṣatā syāllaghutā ca teṣām

चिर्भिटं धेनुदुग्धं च तथा गोरक्षकर्कटी

cirbhiṭaṃ dhenudugdhaṃ ca tathā gorakṣakarkaṭī

चिर्भिटं मधुरं रूक्षं गुरु पित्तकफापहम् अनुष्णं ग्राहि विष्टम्भि पक्वं तूष्णञ्च पित्तलम्

cirbhiṭaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ guru pittakaphāpaham anuṣṇaṃ grāhi viṣṭambhi pakvaṃ tūṣṇañca pittalam

नारिकेलो दृढफलो लाङ्गली कूर्चर्श्षकः तुङ्गः स्कन्धफलश्चैव तृणराजः सदाफलः

nārikelo dṛḍhaphalo lāṅgalī kūrcarśṣakaḥ tuṅgaḥ skandhaphalaścaiva tṛṇarājaḥ sadāphalaḥ

नारिकेलफलं शीतं दुर्जरं बस्तिशोधनम् विष्टम्भि बृंहणं बल्यं वातपित्तास्रदाहनुत्

nārikelaphalaṃ śītaṃ durjaraṃ bastiśodhanam viṣṭambhi bṛṃhaṇaṃ balyaṃ vātapittāsradāhanut

7.40

विशेषतः कोमलनारिकेलं निहन्ति पित्तज्वरपित्तदोषान् तदेव जीर्णं गुरु पित्तकारि विदाहि विष्टम्भि मतं भिषग्भिः

viśeṣataḥ komalanārikelaṃ nihanti pittajvarapittadoṣān tadeva jīrṇaṃ guru pittakāri vidāhi viṣṭambhi mataṃ bhiṣagbhiḥ

तस्याम्भः शीतलं हृद्यं दीपनं शुक्रलं लघु पिपासापित्तजित्स्वादु बस्तिशुद्धिकरं परम्

tasyāmbhaḥ śītalaṃ hṛdyaṃ dīpanaṃ śukralaṃ laghu pipāsāpittajitsvādu bastiśuddhikaraṃ param

नारिकेलस्य तालस्य खर्जूरस्य शिरांसि तु कषायस्निग्धमधुरबृंहणानि गुरूणि च

nārikelasya tālasya kharjūrasya śirāṃsi tu kaṣāyasnigdhamadhurabṛṃhaṇāni gurūṇi ca

कालिन्दं कृष्णबीजं स्यात्कालिङ्गञ्च सुवर्त्तुलम् कालिन्दं ग्राहि दृक्पित्त शुक्र हृच्छीतलं गुरु पक्वन्तु सोष्णं सक्षारं पित्तलं कफवातजित्

kālindaṃ kṛṣṇabījaṃ syātkāliṅgañca suvarttulam kālindaṃ grāhi dṛkpitta śukra hṛcchītalaṃ guru pakvantu soṣṇaṃ sakṣāraṃ pittalaṃ kaphavātajit

दशाङ्गुलं तु खर्बूजं कथ्यन्ते तद्गुणा अथ

daśāṅgulaṃ tu kharbūjaṃ kathyante tadguṇā atha

खर्बूजं मूत्रलं बल्यं कोष्ठशुद्धिकरं गुरु स्निग्धं स्वादुतरं शीतं वृष्यं पित्तानिलापहम्

kharbūjaṃ mūtralaṃ balyaṃ koṣṭhaśuddhikaraṃ guru snigdhaṃ svādutaraṃ śītaṃ vṛṣyaṃ pittānilāpaham

तेषु यच्चाम्लमधुरं सक्षारञ्च रसाद्भवेत् रक्तपित्तकरं तत्तु मूत्रकृच्छ्रकरं परम्

teṣu yaccāmlamadhuraṃ sakṣārañca rasādbhavet raktapittakaraṃ tattu mūtrakṛcchrakaraṃ param

त्रपुसं कण्टकिफलं सुधावासः सुशीतलम् त्रपुसं लघु नीलञ्च नवं तृट्क्लमदाहजित्

trapusaṃ kaṇṭakiphalaṃ sudhāvāsaḥ suśītalam trapusaṃ laghu nīlañca navaṃ tṛṭklamadāhajit

स्वादु पित्तापहं शीतं रक्तपित्तहरं परम् तत्पक्वमम्लमुष्णं स्यात्पित्तलं कफवातनुत् तद्बीजं मूत्रलं शीतं रूक्षं पित्तास्रकृच्छ्रजित्

svādu pittāpahaṃ śītaṃ raktapittaharaṃ param tatpakvamamlamuṣṇaṃ syātpittalaṃ kaphavātanut tadbījaṃ mūtralaṃ śītaṃ rūkṣaṃ pittāsrakṛcchrajit

घोरण्टः पूगी पूगश्च गुवाकः क्रमुकोऽस्य तु फलं पूगीफलं प्रोक्तमुद्वेगं च तदीरितम्

ghoraṇṭaḥ pūgī pūgaśca guvākaḥ kramuko'sya tu phalaṃ pūgīphalaṃ proktamudvegaṃ ca tadīritam

7.50

पूगं गुरु हिमं रूक्षं कषायं कफपित्तजित् मोहनं दीपनं रुच्यमास्यवैरस्यनाशनम्

pūgaṃ guru himaṃ rūkṣaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit mohanaṃ dīpanaṃ rucyamāsyavairasyanāśanam

आद्र रं! तद् गुर्वभिष्यन्दि वह्निदृष्टिहरं स्मृतम् स्विन्नं दोषत्रयच्छेदि दृढमध्यं तदुत्तमम्

ādra raṃ! tad gurvabhiṣyandi vahnidṛṣṭiharaṃ smṛtam svinnaṃ doṣatrayacchedi dṛḍhamadhyaṃ taduttamam

तालस्तु लेख्यपत्रः स्यात्तृणराजो महोन्नतः

tālastu lekhyapatraḥ syāttṛṇarājo mahonnataḥ

पक्वं तालफलं पित्तरक्तश्लेष्मविवर्द्धनम् दुर्जरं बहुमूत्रञ्च तन्द्रा ऽभिष्यन्दशुक्रदम्

pakvaṃ tālaphalaṃ pittaraktaśleṣmavivarddhanam durjaraṃ bahumūtrañca tandrā 'bhiṣyandaśukradam

तालमज्जा तु तरुणः किञ्चिन्मदकरो लघुः श्लेष्मलो वातपित्तघ्नः सस्नेहो मधुरः सरः

tālamajjā tu taruṇaḥ kiñcinmadakaro laghuḥ śleṣmalo vātapittaghnaḥ sasneho madhuraḥ saraḥ

तालजं तरुणं तोयमतीव मदकृन्मतम् अम्लीभूतं तदा तु स्यात्पित्तकृद्वातदोषहृत्

tālajaṃ taruṇaṃ toyamatīva madakṛnmatam amlībhūtaṃ tadā tu syātpittakṛdvātadoṣahṛt

बिल्वः शाण्डिल्यशैलूषौ मालूरश्रीफलावपि बालं बिल्बफलं बिल्वकर्कटी बिल्वपेशिका ग्राहिणी कफवातामशूलघ्नी बिल्वपेषिका

bilvaḥ śāṇḍilyaśailūṣau mālūraśrīphalāvapi bālaṃ bilbaphalaṃ bilvakarkaṭī bilvapeśikā grāhiṇī kaphavātāmaśūlaghnī bilvapeṣikā

बालं बिल्वफलं ग्राहि दीपनं पाचनं कटु कषायोष्णं लघु स्निग्धं तिक्तं वातकफापहम्

bālaṃ bilvaphalaṃ grāhi dīpanaṃ pācanaṃ kaṭu kaṣāyoṣṇaṃ laghu snigdhaṃ tiktaṃ vātakaphāpaham

पक्वं गुरु त्रिदोषं स्याद् दुर्जरं पूतिमारुतम् विदाहि विष्टम्भकरं मधुरं वह्निमान्द्यकृत्

pakvaṃ guru tridoṣaṃ syād durjaraṃ pūtimārutam vidāhi viṣṭambhakaraṃ madhuraṃ vahnimāndyakṛt

फलेषु परिपक्वं यद् गुणवत्तदुदाहृतम्

phaleṣu paripakvaṃ yad guṇavattadudāhṛtam

7.60

बिल्वादन्यत्र विज्ञेयमामं तद्धि गुणाधिकम् द्रा क्षाबिल्वशिवाऽदीनां फलं शुष्कं गुणाधिकम्

bilvādanyatra vijñeyamāmaṃ taddhi guṇādhikam drā kṣābilvaśivā'dīnāṃ phalaṃ śuṣkaṃ guṇādhikam

कपित्थस्तु दधित्थः स्यात्तथा पुष्पफलः स्मृतः कपिप्रियो दधिफलस्तथा दन्तशठोऽपि च

kapitthastu dadhitthaḥ syāttathā puṣpaphalaḥ smṛtaḥ kapipriyo dadhiphalastathā dantaśaṭho'pi ca

कपित्थमामं संग्राहि कषायं लघु लेखनम् पक्वं गुरु तृषाहिक्काशमनं वातपित्तजित् स्यादम्लं तुवरं कण्ठशोधनं ग्राहि दुर्जरम्

kapitthamāmaṃ saṃgrāhi kaṣāyaṃ laghu lekhanam pakvaṃ guru tṛṣāhikkāśamanaṃ vātapittajit syādamlaṃ tuvaraṃ kaṇṭhaśodhanaṃ grāhi durjaram

नारङ्गो नागरङ्गः स्यात्त्वक्सुगन्धो मुखप्रियः

nāraṅgo nāgaraṅgaḥ syāttvaksugandho mukhapriyaḥ

नारङ्गो मधुराम्लः स्याद्रो चनो वातनाशनः अपरं त्वम्लमत्युष्णं दुर्जरं वातहृत् सरम्

nāraṅgo madhurāmlaḥ syādro cano vātanāśanaḥ aparaṃ tvamlamatyuṣṇaṃ durjaraṃ vātahṛt saram

तिन्दुकः स्फूर्जकः कालस्कन्धश्चासितकारकः स्यादामं तिन्दुकं ग्राहि वातलं शीतलं लघु पक्वं पित्तप्रमेहास्रश्लेष्मघ्नं मधुरं गुरु

tindukaḥ sphūrjakaḥ kālaskandhaścāsitakārakaḥ syādāmaṃ tindukaṃ grāhi vātalaṃ śītalaṃ laghu pakvaṃ pittapramehāsraśleṣmaghnaṃ madhuraṃ guru

तिन्दुको यस्तु कथितो जलदो दीर्घपत्रकः

tinduko yastu kathito jalado dīrghapatrakaḥ

कुपीलुः कुलकः काकतिन्दुकः काकपीलुकः काकेन्दुर्विषतिन्दुश्च तथा मर्कटतिन्दुकः

kupīluḥ kulakaḥ kākatindukaḥ kākapīlukaḥ kākendurviṣatinduśca tathā markaṭatindukaḥ

कुपीलुः शीतलं तिक्तं वातलं मदकृल्लघु परं व्यथाहरं ग्राहि कफपित्तास्रनाशनम्

kupīluḥ śītalaṃ tiktaṃ vātalaṃ madakṛllaghu paraṃ vyathāharaṃ grāhi kaphapittāsranāśanam

फलेन्द्रा कथिता नन्दी राजजम्बूर्महाफला तथा सुरभिपत्रा च महाजम्बूरपि स्मृता राजजम्बूफलं स्वादु विष्टम्भि गुरु रोचनम्

phalendrā kathitā nandī rājajambūrmahāphalā tathā surabhipatrā ca mahājambūrapi smṛtā rājajambūphalaṃ svādu viṣṭambhi guru rocanam

7.70

क्षुद्र जम्बुः सूक्ष्मपत्रा नादेयी जलजम्बुका जम्बूः संग्राहिणी रूक्षा कफपित्तास्रदाहजित्

kṣudra jambuḥ sūkṣmapatrā nādeyī jalajambukā jambūḥ saṃgrāhiṇī rūkṣā kaphapittāsradāhajit

पुंसि स्त्रियाञ्च कर्कन्धूर्बदरी कोलमित्यपि

puṃsi striyāñca karkandhūrbadarī kolamityapi

फेनिलं कुवलं घोण्टा सौवीरं बदरं महत् अजप्रिया कुहा कोली विषमोभयकण्टका

phenilaṃ kuvalaṃ ghoṇṭā sauvīraṃ badaraṃ mahat ajapriyā kuhā kolī viṣamobhayakaṇṭakā

पच्यमानं सुमधुरं सौवीरं बदरं महत् सौवीरं बदरं शीतं भेदनं गुरु शुक्रलम्

pacyamānaṃ sumadhuraṃ sauvīraṃ badaraṃ mahat sauvīraṃ badaraṃ śītaṃ bhedanaṃ guru śukralam

बृंहणं पित्तदाहास्रक्षयतृष्णानिवारणम् सौवीरं लघु सम्पक्वं मधुरं कोलमुच्यते

bṛṃhaṇaṃ pittadāhāsrakṣayatṛṣṇānivāraṇam sauvīraṃ laghu sampakvaṃ madhuraṃ kolamucyate

कोलन्तु बदरं ग्राहि रुच्यमुष्णञ्च वातहृत् कफपित्तकरं चापि गुरु सारकमीरितम्

kolantu badaraṃ grāhi rucyamuṣṇañca vātahṛt kaphapittakaraṃ cāpi guru sārakamīritam

कर्कन्धूः क्षुद्र वदरं कथितं पूर्वसूरिभिः अम्लं स्यात्क्षुद्र वदरं कषायं मधुरं मनाक्

karkandhūḥ kṣudra vadaraṃ kathitaṃ pūrvasūribhiḥ amlaṃ syātkṣudra vadaraṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ manāk

स्निग्धं गुरु च तिक्तञ्च वातपित्तापहं स्मृतम् शुष्कं भेद्यग्निकृत्सर्वं लघु तृष्णाक्लमास्रजित्

snigdhaṃ guru ca tiktañca vātapittāpahaṃ smṛtam śuṣkaṃ bhedyagnikṛtsarvaṃ laghu tṛṣṇāklamāsrajit

प्राचीनामलकं लोके पानीयामलकं स्मृतम् प्राचीनामलकं दोषत्रयजिज्ज्वरघाति च

prācīnāmalakaṃ loke pānīyāmalakaṃ smṛtam prācīnāmalakaṃ doṣatrayajijjvaraghāti ca

सुगन्धमूला लवली पाण्डुः कोमलवल्कला

sugandhamūlā lavalī pāṇḍuḥ komalavalkalā

7.80

लवलीफलमश्मार्शःकफपित्तहरं गुरु विशदं रोचनं रूक्षं स्वाद्वम्लं तुवरं रसे

lavalīphalamaśmārśaḥkaphapittaharaṃ guru viśadaṃ rocanaṃ rūkṣaṃ svādvamlaṃ tuvaraṃ rase

करमर्दः सुषेणः स्यात्कृष्णपाकफलस्तथा तस्माल्लघुफला या तु सा ज्ञेया करमर्दिका

karamardaḥ suṣeṇaḥ syātkṛṣṇapākaphalastathā tasmāllaghuphalā yā tu sā jñeyā karamardikā

करमर्दद्वयं त्वाममम्लं गुरु तृषाहरम् उष्णं रुचिकरं प्रोक्तं रक्तपित्तकफप्रदम् तत्पक्वं मधुरं रुच्यं लघु पित्तसमीरजित्

karamardadvayaṃ tvāmamamlaṃ guru tṛṣāharam uṣṇaṃ rucikaraṃ proktaṃ raktapittakaphapradam tatpakvaṃ madhuraṃ rucyaṃ laghu pittasamīrajit

प्रियालस्तु खरस्कन्धश्चारो बहुलवल्कलः राजादनस्तापसेष्टः सन्नकद्रुर्धनुष्पटः

priyālastu kharaskandhaścāro bahulavalkalaḥ rājādanastāpaseṣṭaḥ sannakadrurdhanuṣpaṭaḥ

चारः पित्तकफास्रघ्नस्तत्फलं मधुरं गुरु स्निग्धं सरं मरुत्पित्तदाहज्वरतृषाऽपहम्

cāraḥ pittakaphāsraghnastatphalaṃ madhuraṃ guru snigdhaṃ saraṃ marutpittadāhajvaratṛṣā'paham

प्रियालमज्जा मधुरो वृष्यः पित्तानिलापहः हृद्योऽतिदुर्जरः स्निग्धो विष्टम्भी चामवर्द्धनः

priyālamajjā madhuro vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ hṛdyo'tidurjaraḥ snigdho viṣṭambhī cāmavarddhanaḥ

राजादनः फलाध्यक्षो राजन्या क्षीरिकाऽपि च

rājādanaḥ phalādhyakṣo rājanyā kṣīrikā'pi ca

क्षीरिकायाः फलं वृष्यं बल्यं स्निग्धं हिमं गुरु तृष्णामूर्च्छामदभ्रान्तिक्षयदोषत्रयास्रजित्

kṣīrikāyāḥ phalaṃ vṛṣyaṃ balyaṃ snigdhaṃ himaṃ guru tṛṣṇāmūrcchāmadabhrāntikṣayadoṣatrayāsrajit

विकङ्कतः स्रुवावृक्षो ग्रन्थिलः स्वादुकण्टकः स एव यक्षवृक्षश्च कण्टकी व्याघ्रपादपि विकङ्कतफलं पक्वं मधुरं सर्वदोषजित्

vikaṅkataḥ sruvāvṛkṣo granthilaḥ svādukaṇṭakaḥ sa eva yakṣavṛkṣaśca kaṇṭakī vyāghrapādapi vikaṅkataphalaṃ pakvaṃ madhuraṃ sarvadoṣajit

पद्मबीजं तु पद्माक्षं गालोड्यं पद्मकर्कटी पद्मबीजं हिमं स्वादु कषायं तिक्तकं गुरु

padmabījaṃ tu padmākṣaṃ gāloḍyaṃ padmakarkaṭī padmabījaṃ himaṃ svādu kaṣāyaṃ tiktakaṃ guru

7.90

विष्टम्भि वृष्यं रूक्षञ्च गर्भसंस्थापकं परम् कफवातकरं बल्यं ग्राहि पित्तास्रदाहनुत्

viṣṭambhi vṛṣyaṃ rūkṣañca garbhasaṃsthāpakaṃ param kaphavātakaraṃ balyaṃ grāhi pittāsradāhanut

मखान्नं पद्मबीजाभं पानीयफलमित्यपि मखान्नं पद्मबीजस्य गुणैस्तुल्यं विनिर्दिशेत्

makhānnaṃ padmabījābhaṃ pānīyaphalamityapi makhānnaṃ padmabījasya guṇaistulyaṃ vinirdiśet

शृङ्गाटकं जलफलं त्रिकोणफलमित्यपि

śṛṅgāṭakaṃ jalaphalaṃ trikoṇaphalamityapi

शृङ्गाटकं हिमं स्वादु गुरु वृष्यं कषायकम् ग्राही शुक्रानिलश्लेष्मप्रदं पित्तास्रदाहनुत्

śṛṅgāṭakaṃ himaṃ svādu guru vṛṣyaṃ kaṣāyakam grāhī śukrānilaśleṣmapradaṃ pittāsradāhanut

उक्तं कुमुदबीजन्तु बुधैः कैरविणीफलम् भवेत्कुमुद्वतीबीजं स्वादु रूक्षं हिमं गुरु

uktaṃ kumudabījantu budhaiḥ kairaviṇīphalam bhavetkumudvatībījaṃ svādu rūkṣaṃ himaṃ guru

मधूको गुडपुष्पः स्यान्मधुपुष्पो मधुस्रवः वानप्रस्थो मधुष्ठीलो जलजेऽत्र मधूलकः

madhūko guḍapuṣpaḥ syānmadhupuṣpo madhusravaḥ vānaprastho madhuṣṭhīlo jalaje'tra madhūlakaḥ

मधूकपुष्पं मधुरं शीतलं गुरु बृंहणम् बलशुक्रकरं प्रोक्तं वातपित्तविनाशनम्

madhūkapuṣpaṃ madhuraṃ śītalaṃ guru bṛṃhaṇam balaśukrakaraṃ proktaṃ vātapittavināśanam

फलं शीतं गुरु स्वादु शुक्रलं वातपित्तनुत् अहृद्यं हन्ति तृष्णाऽस्रदाहश्वासक्षतक्षयान्

phalaṃ śītaṃ guru svādu śukralaṃ vātapittanut ahṛdyaṃ hanti tṛṣṇā'sradāhaśvāsakṣatakṣayān

परूषकं तु परुषमल्पास्थि च परापरम् परूषकं कषायाम्लमामं पित्तकरं लघु

parūṣakaṃ tu paruṣamalpāsthi ca parāparam parūṣakaṃ kaṣāyāmlamāmaṃ pittakaraṃ laghu

तत्पक्वं मधुरं पाके शीतं विष्टम्भि बृंहणम् हृद्यन्तु पित्तदाहास्रज्वरक्षयसमीरहृत्

tatpakvaṃ madhuraṃ pāke śītaṃ viṣṭambhi bṛṃhaṇam hṛdyantu pittadāhāsrajvarakṣayasamīrahṛt

7.100

तूतस्तूलश्च पूगश्च क्रमुको ब्रह्मदारु च तूतं पक्वं गुरु स्वादु हिमं पित्तानिलापहम् तदेवामं गुरु सरमम्लोष्णं रक्तपित्तकृत्

tūtastūlaśca pūgaśca kramuko brahmadāru ca tūtaṃ pakvaṃ guru svādu himaṃ pittānilāpaham tadevāmaṃ guru saramamloṣṇaṃ raktapittakṛt

101

दाडिमः करको दन्तबीजो लोहितपुष्पकः तत्फलं त्रिविधं स्वादु स्वाद्वम्लं केवलाम्लकम्

dāḍimaḥ karako dantabījo lohitapuṣpakaḥ tatphalaṃ trividhaṃ svādu svādvamlaṃ kevalāmlakam

102

तत्तु स्वादु त्रिदोषघ्नं तृड्दाहज्वरनाशनम् हृत्कण्ठमुखगन्धघ्नं तर्पणं शुक्रलं लघु

tattu svādu tridoṣaghnaṃ tṛḍdāhajvaranāśanam hṛtkaṇṭhamukhagandhaghnaṃ tarpaṇaṃ śukralaṃ laghu

103

कषायानुरसं ग्राहि स्निग्धं मेधाबलावहम्

kaṣāyānurasaṃ grāhi snigdhaṃ medhābalāvaham

104

स्वाद्वम्लं दीपनं रुच्यं किञ्चित्पित्तकरं लघु अम्लन्तु पित्तजनकमामं वातकफापहम्

svādvamlaṃ dīpanaṃ rucyaṃ kiñcitpittakaraṃ laghu amlantu pittajanakamāmaṃ vātakaphāpaham

105

अथ बहुवारः इ!लिसोडांइ! तस्य नामानि बहुवारस्तु शीतः स्यादुद्दालो बहुवारकः शेलुः श्लेष्मातकश्चापि पिच्छिलो भूतवृक्षकः

atha bahuvāraḥ i!lisoḍāṃi! tasya nāmāni bahuvārastu śītaḥ syāduddālo bahuvārakaḥ śeluḥ śleṣmātakaścāpi picchilo bhūtavṛkṣakaḥ

106

बहुवारो विषस्फोटव्रणवीसर्पकुष्ठनुत् मधुरस्तुवरस्तिक्तः केश्यश्च कफपित्तहृत्

bahuvāro viṣasphoṭavraṇavīsarpakuṣṭhanut madhurastuvarastiktaḥ keśyaśca kaphapittahṛt

107

फलमामन्तु विष्टम्भि रूक्षं पित्तकफास्रजित् तत्पक्वं मधुरं स्निग्धं श्लेष्मलं शीतलं गुरु

phalamāmantu viṣṭambhi rūkṣaṃ pittakaphāsrajit tatpakvaṃ madhuraṃ snigdhaṃ śleṣmalaṃ śītalaṃ guru

108

पयः प्रसादी कतकः कतकं तत्फलं च तत् कतकस्य फलं नेत्र्! यं जलनिर्मलताकरम् वातश्लेष्महरं शीतं मधुरं तुवरं गुरु

payaḥ prasādī katakaḥ katakaṃ tatphalaṃ ca tat katakasya phalaṃ netr! yaṃ jalanirmalatākaram vātaśleṣmaharaṃ śītaṃ madhuraṃ tuvaraṃ guru

109

द्रा क्षास्वादुफला प्रोक्ता तथा मधुरसाऽपि च मृद्वीका हारहूरा च गोस्तनी चापि कीर्त्तिता

drā kṣāsvāduphalā proktā tathā madhurasā'pi ca mṛdvīkā hārahūrā ca gostanī cāpi kīrttitā

7.110

द्रा क्षा पक्वा सरा शीता चक्षुष्या बृंहणी गुरुः स्वादुपाकरसा स्वर्या तुवरा सृष्टमूत्रविट्

drā kṣā pakvā sarā śītā cakṣuṣyā bṛṃhaṇī guruḥ svādupākarasā svaryā tuvarā sṛṣṭamūtraviṭ

111

कोष्ठमारुतकृद् वृष्या कफपुष्टिरुचिप्रदा

koṣṭhamārutakṛd vṛṣyā kaphapuṣṭirucipradā

112

हन्ति तृष्णाज्चरश्वासवातवातास्रकामलाः कृच्छ्रास्रपित्तसंमोहदाहशोषमदात्ययान्

hanti tṛṣṇājcaraśvāsavātavātāsrakāmalāḥ kṛcchrāsrapittasaṃmohadāhaśoṣamadātyayān

113

आमा स्वल्पगुणा गुर्वी सैवाम्ला रक्तपित्तकृत् वृष्या स्याद् गोस्तनी द्रा क्षा गुर्वी च कफपित्तनुत्

āmā svalpaguṇā gurvī saivāmlā raktapittakṛt vṛṣyā syād gostanī drā kṣā gurvī ca kaphapittanut

114

अबीजाऽन्या स्वल्पतरा गोस्तनीसदृशी गुणैः द्रा क्षा पर्वतजा लघ्वी साऽम्ला श्लेष्माम्लपित्तकृत् द्रा क्षा पर्वतजा यादृक् तादृशी करमर्दिका

abījā'nyā svalpatarā gostanīsadṛśī guṇaiḥ drā kṣā parvatajā laghvī sā'mlā śleṣmāmlapittakṛt drā kṣā parvatajā yādṛk tādṛśī karamardikā

115

भूमिखर्जूरीका स्वाद्वी दुरारोहाः मृदुच्छदा तथा स्कन्धफला काककर्कटी स्वादुमस्तका

bhūmikharjūrīkā svādvī durārohāḥ mṛducchadā tathā skandhaphalā kākakarkaṭī svādumastakā

116

पिण्डखर्जूरिका त्वन्या सा देशे पश्चिमे भवेत् खर्जुरी गोस्तनाकारा परद्वीपादिहागता

piṇḍakharjūrikā tvanyā sā deśe paścime bhavet kharjurī gostanākārā paradvīpādihāgatā

117

जायते पश्चिमे देशे सा छोहारेति कीत्तर्यते खर्जूरीत्रितयं शीतं मधुरं रसपाकयोः

jāyate paścime deśe sā chohāreti kīttaryate kharjūrītritayaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ

118

स्निग्धं रुचिकरं हृद्यं क्षतक्षयहरं गुरु तर्पणं रक्तपित्तघ्नं पुष्टिविष्टम्भशुक्रदम्

snigdhaṃ rucikaraṃ hṛdyaṃ kṣatakṣayaharaṃ guru tarpaṇaṃ raktapittaghnaṃ puṣṭiviṣṭambhaśukradam

119

कोष्ठमारुतहृद् बल्यं वान्तिवातकफापहम् ज्वरातिसारक्षुत्तृष्णाकासश्वासनिवारकम्

koṣṭhamārutahṛd balyaṃ vāntivātakaphāpaham jvarātisārakṣuttṛṣṇākāsaśvāsanivārakam

7.120

मदमूर्च्छामरुत्पित्तमद्योद्भूतगदान्तकृत् महतीभ्यां गुणैरल्पास्वल्पखर्जूरिका स्मृता

madamūrcchāmarutpittamadyodbhūtagadāntakṛt mahatībhyāṃ guṇairalpāsvalpakharjūrikā smṛtā

121

खर्जूरीतरुतोयं तु मदपित्तकरं भवेत् वातश्लेष्महरं रुच्यं दीपनं बलशुक्रकृत्

kharjūrītarutoyaṃ tu madapittakaraṃ bhavet vātaśleṣmaharaṃ rucyaṃ dīpanaṃ balaśukrakṛt

122

सुलेमानी तु मृदुला दलहीनफला च सा सुलेमानी श्रमभ्रान्तिदाहमूर्च्छाऽस्रपित्तहृत्

sulemānī tu mṛdulā dalahīnaphalā ca sā sulemānī śramabhrāntidāhamūrcchā'srapittahṛt

123

वातादौ वातवैरी स्यान्नेत्रोपमफलस्तथा वातादः उष्णः सुस्निग्धो वातघ्नः शुक्रकृद् गुरुः

vātādau vātavairī syānnetropamaphalastathā vātādaḥ uṣṇaḥ susnigdho vātaghnaḥ śukrakṛd guruḥ

124

वातादमज्जा मधुरो वृष्यः पित्तानिलापहः स्निग्धोष्णः कफकृन्नेष्टो रक्तपित्तविकारिणाम्

vātādamajjā madhuro vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ snigdhoṣṇaḥ kaphakṛnneṣṭo raktapittavikāriṇām

125

मुष्टिप्रमाणं बदरं सेवं सिवितिकाफलम्

muṣṭipramāṇaṃ badaraṃ sevaṃ sivitikāphalam

126

सेवं समीरपित्तघ्नं बृंहणं कफकृद् गुरु रसे पाके च मधुरं शिशिरं रुचिशुक्रकृत्

sevaṃ samīrapittaghnaṃ bṛṃhaṇaṃ kaphakṛd guru rase pāke ca madhuraṃ śiśiraṃ ruciśukrakṛt

127

अमृतफलं लघु वृष्यं सुस्वादु त्रीन्हरेद्दोषान् देशेषु मुद्गलानां-बहुलं तल्लभ्यते लोकैः

amṛtaphalaṃ laghu vṛṣyaṃ susvādu trīnhareddoṣān deśeṣu mudgalānāṃ-bahulaṃ tallabhyate lokaiḥ

128

पीलुर्गुडफलः स्रंसी तथा शीतफलोऽपि च पीलु श्लेष्मसमीरघ्नं पित्तलं भेदि गुल्मनुत् स्वादु तिक्तञ्च यत्पीलु तन्नात्युष्णं त्रिदोषहृत्

pīlurguḍaphalaḥ sraṃsī tathā śītaphalo'pi ca pīlu śleṣmasamīraghnaṃ pittalaṃ bhedi gulmanut svādu tiktañca yatpīlu tannātyuṣṇaṃ tridoṣahṛt

129

पीलुः शैलभवोऽक्षोटः कर्परालश्च कीर्तितः अक्षोटकोपि वातादसदृशः कफपित्तकृत्

pīluḥ śailabhavo'kṣoṭaḥ karparālaśca kīrtitaḥ akṣoṭakopi vātādasadṛśaḥ kaphapittakṛt

7.130

बीजपूरो मातुलुङ्गो रुचकः फलपूरकः बीजपूरफलं स्वादु रसेऽम्ल दीपनं लघु

bījapūro mātuluṅgo rucakaḥ phalapūrakaḥ bījapūraphalaṃ svādu rase'mla dīpanaṃ laghu

131

रक्तपित्तहरं कण्ठजिह्वाहृदयशोधनम् श्वासकासारुचिहरं हृद्यं तृष्णाहरं स्मृतम्

raktapittaharaṃ kaṇṭhajihvāhṛdayaśodhanam śvāsakāsāruciharaṃ hṛdyaṃ tṛṣṇāharaṃ smṛtam

132

बीजपूरोऽपरः प्रोक्तो मधुरो मधुकर्कटी

bījapūro'paraḥ prokto madhuro madhukarkaṭī

133

मधुकर्कटिका स्वाद्वी रोचनी शीतला गुरुः रक्तपित्तक्षयश्वासकासहिक्काभ्रमापहा

madhukarkaṭikā svādvī rocanī śītalā guruḥ raktapittakṣayaśvāsakāsahikkābhramāpahā

134

स्याज्जम्बीरो दन्तशठो जम्भजम्भीरजम्भलाः जम्बीरमुष्णं गुर्वम्लं वातश्लेष्मविबन्धनुत्

syājjambīro dantaśaṭho jambhajambhīrajambhalāḥ jambīramuṣṇaṃ gurvamlaṃ vātaśleṣmavibandhanut

135

शूलकासकफोत्क्लेशच्छर्दितृष्णाऽमदोषजित् आस्यवैरस्यहृत्पीडावह्निमान्द्यक्रिमीन् हरेत् स्वल्पजम्बीरिका तद्वत्तृष्णाच्छर्दिनिवारिणी

śūlakāsakaphotkleśaccharditṛṣṇā'madoṣajit āsyavairasyahṛtpīḍāvahnimāndyakrimīn haret svalpajambīrikā tadvattṛṣṇācchardinivāriṇī

136

निम्बूः स्त्री निम्बुकं क्लीबे निम्बूकमपि कीर्त्तितम् निम्बूकमम्लं वातघ्नं दीपनं पाचनं लघु

nimbūḥ strī nimbukaṃ klībe nimbūkamapi kīrttitam nimbūkamamlaṃ vātaghnaṃ dīpanaṃ pācanaṃ laghu

137

निम्बुकं कृमिसमूहनाशनं तीक्ष्णमम्लमुदरग्रहापहम् वातपित्तकफशूलिने हितं कष्टनष्टरुचिरोचनं परम्

nimbukaṃ kṛmisamūhanāśanaṃ tīkṣṇamamlamudaragrahāpaham vātapittakaphaśūline hitaṃ kaṣṭanaṣṭarucirocanaṃ param

138

त्रिदोषवह्निक्षयवातरोगनिपीडितानां विषविह्वलानाम् मन्दानले बद्धगुदे प्रदेयं विषूचिकायां मुनयो वदन्ति

tridoṣavahnikṣayavātaroganipīḍitānāṃ viṣavihvalānām mandānale baddhagude pradeyaṃ viṣūcikāyāṃ munayo vadanti

139

मिष्टनिम्बूफलं स्वादु गुरु मारुतपित्तनुत्

miṣṭanimbūphalaṃ svādu guru mārutapittanut

7.140

गलरोगविषध्वंसिकफोत्क्लेशि च रक्तहृत् शोषारुचितृषाच्छर्दिहरं बल्यञ्च बृंहणम्

galarogaviṣadhvaṃsikaphotkleśi ca raktahṛt śoṣārucitṛṣācchardiharaṃ balyañca bṛṃhaṇam

141

कर्मरङ्गं शिरालं च बृहदम्लं रुजाकरम् कर्मरङ्गं हिमं ग्राहि स्वाद्वम्लं कफवातहृत्

karmaraṅgaṃ śirālaṃ ca bṛhadamlaṃ rujākaram karmaraṅgaṃ himaṃ grāhi svādvamlaṃ kaphavātahṛt

142

अम्लिका चुक्रिकाऽम्ली च चुका दन्तशठाऽपि च अम्ला च चिञ्चिका चिञ्चा तिन्तिडीका च तिन्तिडी

amlikā cukrikā'mlī ca cukā dantaśaṭhā'pi ca amlā ca ciñcikā ciñcā tintiḍīkā ca tintiḍī

143

अम्लिकाऽम्ला गुरुर्वातहरी पित्तकफास्रकृत् पक्वा तु दीपनी रूक्षा सरोष्णा कफवातनुत्

amlikā'mlā gururvātaharī pittakaphāsrakṛt pakvā tu dīpanī rūkṣā saroṣṇā kaphavātanut

144

स्यादम्लवेतसश्चुक्रं शतवेधि सहस्रनुत् अम्लवेतसमत्यम्लं भेदनं लघु दीपनम्

syādamlavetasaścukraṃ śatavedhi sahasranut amlavetasamatyamlaṃ bhedanaṃ laghu dīpanam

145

हृद्रो गशूलगुल्मघ्नं पित्तलं लोमहर्षणम् रूक्षं विण्मूत्रदोषघ्नं प्लीहोदावर्त्तनाशनम्

hṛdro gaśūlagulmaghnaṃ pittalaṃ lomaharṣaṇam rūkṣaṃ viṇmūtradoṣaghnaṃ plīhodāvarttanāśanam

146

हिक्काऽनाहारुचिश्वासकासाजीर्णवमिप्रणुत् कफवातामयध्वंसिच्छागमांसद्र वत्वकृत् चणकाम्लगुणं ज्ञेयं लोहसूचीद्र वत्वकृत्

hikkā'nāhāruciśvāsakāsājīrṇavamipraṇut kaphavātāmayadhvaṃsicchāgamāṃsadra vatvakṛt caṇakāmlaguṇaṃ jñeyaṃ lohasūcīdra vatvakṛt

147

वृक्षाम्लं तिन्तिडीकञ्चचुक्रं स्यादम्लवृक्षकम् वृक्षाम्लमाममम्लोष्णं वातघ्नं कफपित्तलम्

vṛkṣāmlaṃ tintiḍīkañcacukraṃ syādamlavṛkṣakam vṛkṣāmlamāmamamloṣṇaṃ vātaghnaṃ kaphapittalam

148

पक्वन्तु गुरु संग्राहि कटुकं तुवरं लघु

pakvantu guru saṃgrāhi kaṭukaṃ tuvaraṃ laghu

149

अम्लोष्णं रोचनं रूक्षं दीपनं कफवातकृत् तृष्णाऽशोग्रहणीगुल्मशूलहृद्रो गजन्तुजित्

amloṣṇaṃ rocanaṃ rūkṣaṃ dīpanaṃ kaphavātakṛt tṛṣṇā'śograhaṇīgulmaśūlahṛdro gajantujit

7.150

अम्लवेतसवृक्षाम्लबृहज्जम्बीरनिम्बुकैः चतुरम्लं हि पञ्चाम्लं बीजपूरयुतैर्भवेत्

amlavetasavṛkṣāmlabṛhajjambīranimbukaiḥ caturamlaṃ hi pañcāmlaṃ bījapūrayutairbhavet

151

फलेषु परिपक्वं यद् गुणवत्तदुदाहृतम् बिल्वादन्यत्र विज्ञेयमामं तद्धि गुणाधिकम् फलेषु सरसं यत्स्याद् गुणवत्तदुदाहृतम्

phaleṣu paripakvaṃ yad guṇavattadudāhṛtam bilvādanyatra vijñeyamāmaṃ taddhi guṇādhikam phaleṣu sarasaṃ yatsyād guṇavattadudāhṛtam

152

द्रा क्षाबिल्वशिवाऽदीनां फलं शुष्कं गुणाधिकम् फलतुल्यगुणं सर्वं मज्जानमपि निर्दिशेत्

drā kṣābilvaśivā'dīnāṃ phalaṃ śuṣkaṃ guṇādhikam phalatulyaguṇaṃ sarvaṃ majjānamapi nirdiśet

153

फलं हिमाग्निदुर्वातव्यालकीटादिदूषितम् अकालजं कुभूमीजं पाकातीतं न भक्षयेत्

phalaṃ himāgnidurvātavyālakīṭādidūṣitam akālajaṃ kubhūmījaṃ pākātītaṃ na bhakṣayet

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकरणे सप्तम आम्रादिफलवर्गः समाप्तः

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaraṇe saptama āmrādiphalavargaḥ samāptaḥ

धातूपधातुरसोपरसरत्नोपरत्नविषोपविषवर्गः

अथाष्टमो धात्वादिवर्गोपरनामको धातूपधातुरसोपरसरत्नोपरत्नविषोपविषवर्गः स्वर्णं रूप्यञ्च ताम्रं च रङ्गं यशदमेव च सीसं लौहञ्च सप्तैते धातवो गिरिसम्भवः

athāṣṭamo dhātvādivargoparanāmako dhātūpadhāturasoparasaratnoparatnaviṣopaviṣavargaḥ svarṇaṃ rūpyañca tāmraṃ ca raṅgaṃ yaśadameva ca sīsaṃ lauhañca saptaite dhātavo girisambhavaḥ

वली पलित खालित्य कार्श्याबल्य जरामयान् निवार्य देहं दधति नृणां तद्धातवो मताः

valī palita khālitya kārśyābalya jarāmayān nivārya dehaṃ dadhati nṛṇāṃ taddhātavo matāḥ

पुरा निजाश्रमस्थानां सप्तर्षीणां जितात्मनाम् पत्नीर्विलोक्य लावण्यलक्ष्मीसम्पन्नयौवनाः

purā nijāśramasthānāṃ saptarṣīṇāṃ jitātmanām patnīrvilokya lāvaṇyalakṣmīsampannayauvanāḥ

कन्दर्पदर्पविध्वस्तचेतसो जातवेदसः पतितं यद्धरापृष्ठे रेतस्तद्धेमतामगात् कृत्रिमञ्चापि भवति तद्र सेन्द्र स्य वेधतः

kandarpadarpavidhvastacetaso jātavedasaḥ patitaṃ yaddharāpṛṣṭhe retastaddhematāmagāt kṛtrimañcāpi bhavati tadra sendra sya vedhataḥ

स्वर्णं सुवर्णं कनकं हिरण्यं हेम हाटकम्

svarṇaṃ suvarṇaṃ kanakaṃ hiraṇyaṃ hema hāṭakam

तपनीयं च गाङ्गेयं कलधौतञ्च काञ्चनम् चामीकरं शातकुम्भं तथा कार्त्तस्वरं च तत्

tapanīyaṃ ca gāṅgeyaṃ kaladhautañca kāñcanam cāmīkaraṃ śātakumbhaṃ tathā kārttasvaraṃ ca tat

जाम्बूनदं जातरूपं महारजतमित्यपि

jāmbūnadaṃ jātarūpaṃ mahārajatamityapi

दाहे रक्तं सितं छेदे निकषे कुङ्कुमप्रभम् तारशुल्वोज्झितं स्निग्धं कोमलं गुरु हेम सत्

dāhe raktaṃ sitaṃ chede nikaṣe kuṅkumaprabham tāraśulvojjhitaṃ snigdhaṃ komalaṃ guru hema sat

तच्छ्वेतं कठिनं रूक्षं विवर्णं समलं दलम् दाहे छेदेऽसितं श्वेतं कषे त्याज्यं लघु स्फुटम्

tacchvetaṃ kaṭhinaṃ rūkṣaṃ vivarṇaṃ samalaṃ dalam dāhe chede'sitaṃ śvetaṃ kaṣe tyājyaṃ laghu sphuṭam

8.10

सुवर्णं शीतलं वृष्यं बल्यं गुरु रसायनम् स्वादु तिक्तं च तुवरं पाके च स्वादु पिच्छिलम्

suvarṇaṃ śītalaṃ vṛṣyaṃ balyaṃ guru rasāyanam svādu tiktaṃ ca tuvaraṃ pāke ca svādu picchilam

पवित्रं बृंहणं नेत्र्! यं मेधास्मृतिमतिप्रदम् हृद्यमायुष्करं कान्तिवाग्विशुद्धिस्थिरत्वकृत् विषद्वयक्षयोन्मादत्रिदोषज्वरशोषजित्

pavitraṃ bṛṃhaṇaṃ netr! yaṃ medhāsmṛtimatipradam hṛdyamāyuṣkaraṃ kāntivāgviśuddhisthiratvakṛt viṣadvayakṣayonmādatridoṣajvaraśoṣajit

बलं सवीर्यं हरते नराणां रोगव्रजान् पोषयतीह काये असौख्यकृच्चापि सदा सुवर्णमशुद्धमेतन्मरणञ्च कुर्यात्

balaṃ savīryaṃ harate narāṇāṃ rogavrajān poṣayatīha kāye asaukhyakṛccāpi sadā suvarṇamaśuddhametanmaraṇañca kuryāt

असम्यङ्मारितं स्वर्णं बलं वीर्य्यञ्च नाशयेत् करोति रोगान् मृत्युं च तद्धन्याद्यत्नतस्ततः

asamyaṅmāritaṃ svarṇaṃ balaṃ vīryyañca nāśayet karoti rogān mṛtyuṃ ca taddhanyādyatnatastataḥ

त्रिपुरस्य वधार्थाय निर्निमेषैर्विलोचनैः निरीक्षयामास शिवः क्रोधेन परिपूरितः

tripurasya vadhārthāya nirnimeṣairvilocanaiḥ nirīkṣayāmāsa śivaḥ krodhena paripūritaḥ

अग्निस्तत्कालमपतत्तस्यकस्माद्विलोचनात् ततो रुद्र ः! समभवद् वैश्वानर इव ज्वलन्

agnistatkālamapatattasyakasmādvilocanāt tato rudra ḥ! samabhavad vaiśvānara iva jvalan

द्वितीयादपतन्नेत्रादश्रुबिन्दुस्तु वामकात् तस्माद्र जतमुत्पन्नमुक्तकर्मसु योजयेत्

dvitīyādapatannetrādaśrubindustu vāmakāt tasmādra jatamutpannamuktakarmasu yojayet

कृत्रिमं च भवेत्तद्धि वङ्गादिरसयोगतः

kṛtrimaṃ ca bhavettaddhi vaṅgādirasayogataḥ

रूप्यं तु रजतं तारं चन्द्र कान्ति सितप्रभम्

rūpyaṃ tu rajataṃ tāraṃ candra kānti sitaprabham

गुरु स्निग्धं मृदु श्वेतं दाहे छेदे घनक्षमम् वर्णाढ्यं चन्द्र वत्स्वच्छं रूप्यं नवगुणं शुभम् कठिनं कृत्रिमं रूक्षं रक्तं पीतदलं लघु दाहच्छेदघनैर्नष्टं रूप्यं दुष्टं प्रकीर्त्तितम्

guru snigdhaṃ mṛdu śvetaṃ dāhe chede ghanakṣamam varṇāḍhyaṃ candra vatsvacchaṃ rūpyaṃ navaguṇaṃ śubham kaṭhinaṃ kṛtrimaṃ rūkṣaṃ raktaṃ pītadalaṃ laghu dāhacchedaghanairnaṣṭaṃ rūpyaṃ duṣṭaṃ prakīrttitam

8.20

रूप्यं शीतं कषायाम्लं स्वादुपाकरसं सरम् वयसः स्थापनं स्निग्धं लेखनं वातपित्तजित् प्रमेहादिकरोगांश्च नाशयत्यचिराद् ध्रुवम्

rūpyaṃ śītaṃ kaṣāyāmlaṃ svādupākarasaṃ saram vayasaḥ sthāpanaṃ snigdhaṃ lekhanaṃ vātapittajit pramehādikarogāṃśca nāśayatyacirād dhruvam

तारं शरीरस्य करोति तापं विध्वंसनं यच्छति शुक्रनाशम् वीर्यं बलं हन्ति तनोश्च पुष्टिं महागदान्पोषयति ह्यशुद्धम्

tāraṃ śarīrasya karoti tāpaṃ vidhvaṃsanaṃ yacchati śukranāśam vīryaṃ balaṃ hanti tanośca puṣṭiṃ mahāgadānpoṣayati hyaśuddham

शुक्रं यत् कार्त्तिकेयस्य पतितं धरणीतले तस्मात्ताम्रं समुत्पन्नमिदमाहुः पुराविदः

śukraṃ yat kārttikeyasya patitaṃ dharaṇītale tasmāttāmraṃ samutpannamidamāhuḥ purāvidaḥ

ताम्रमौदुम्बरं शुल्वमुदुम्बरमपि स्मृतम् रविप्रियं म्लेच्छमुखं सूर्यपर्यायनामकम्

tāmramaudumbaraṃ śulvamudumbaramapi smṛtam ravipriyaṃ mlecchamukhaṃ sūryaparyāyanāmakam

जपाकुसुमसङ्काशं स्निग्धं मृदु घनक्षमम् लौहनागोज्झितं ताम्रं मारणाय प्रशस्यते

japākusumasaṅkāśaṃ snigdhaṃ mṛdu ghanakṣamam lauhanāgojjhitaṃ tāmraṃ māraṇāya praśasyate

कृष्णं रूक्षमतिस्तब्धं श्वेतञ्चापि घनासहम् लौहनागयुतञ्चेति शुल्बं दुष्टं प्रकीर्त्तितम्

kṛṣṇaṃ rūkṣamatistabdhaṃ śvetañcāpi ghanāsaham lauhanāgayutañceti śulbaṃ duṣṭaṃ prakīrttitam

ताम्रं कषायं मधुरं च तिक्तमम्लं च पाके कटु सारकं च पित्तापहं श्लेष्महरं च शीतं तद्रो पणं स्याल्लघु लेखनञ्च

tāmraṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ ca tiktamamlaṃ ca pāke kaṭu sārakaṃ ca pittāpahaṃ śleṣmaharaṃ ca śītaṃ tadro paṇaṃ syāllaghu lekhanañca

पाण्डूदरार्शोज्व्रकुष्ठकासश्वासक्षयान् पीनसमम्लपित्तम् शोथं कृमिं शूलमपाकरोति प्राहुः परे बृंहणमल्पमेतत्

pāṇḍūdarārśojvrakuṣṭhakāsaśvāsakṣayān pīnasamamlapittam śothaṃ kṛmiṃ śūlamapākaroti prāhuḥ pare bṛṃhaṇamalpametat

एको दोषो विषे ताम्रेत्वसम्यङ्मारितेऽष्टते दाहः स्वेदोऽरुचिर्मूर्च्छाक्लेदो रेको वमिर्भ्रमः

eko doṣo viṣe tāmretvasamyaṅmārite'ṣṭate dāhaḥ svedo'rucirmūrcchākledo reko vamirbhramaḥ

रङ्गं वङ्गं त्रपु प्रोक्तं तथा पिच्चटमित्यपि क्षुरकं मिश्रकं चापि द्विविधं वङ्ग मुच्यते

raṅgaṃ vaṅgaṃ trapu proktaṃ tathā piccaṭamityapi kṣurakaṃ miśrakaṃ cāpi dvividhaṃ vaṅga mucyate

8.30

उत्तमं क्षुरकं तत्र मिश्रकं त्ववरं मतम्

uttamaṃ kṣurakaṃ tatra miśrakaṃ tvavaraṃ matam

रङ्गं लघु सरं रूक्षमुष्णं मेहकफक्रिमीन् निहन्ति पाण्डुं सश्वासं चक्षुष्यं पित्तलं मनाक्

raṅgaṃ laghu saraṃ rūkṣamuṣṇaṃ mehakaphakrimīn nihanti pāṇḍuṃ saśvāsaṃ cakṣuṣyaṃ pittalaṃ manāk

सिंहो यथा हस्तिगणं निहन्ति तथैव वङ्गोऽखिलमेहवर्गम् देहस्य सौख्यं प्रबलेन्द्रि यत्वं नरस्य पुष्टिं विदधाति नूनम्

siṃho yathā hastigaṇaṃ nihanti tathaiva vaṅgo'khilamehavargam dehasya saukhyaṃ prabalendri yatvaṃ narasya puṣṭiṃ vidadhāti nūnam

यशदं रङ्गसदृशं रीतिहेतुश्च तन्मतम् यशदं तुवरं तिक्तं शीतलं कफपित्तहृत् चक्षुष्यं परमं मेहान् पाण्डुं श्वासं च नाशयेत्

yaśadaṃ raṅgasadṛśaṃ rītihetuśca tanmatam yaśadaṃ tuvaraṃ tiktaṃ śītalaṃ kaphapittahṛt cakṣuṣyaṃ paramaṃ mehān pāṇḍuṃ śvāsaṃ ca nāśayet

दृष्ट्वा भोगिसुतां रम्यां वासुकिस्तुमुमोच यत् वीर्यं जातस्ततो नागः सर्वरोगापहा नृणाम्

dṛṣṭvā bhogisutāṃ ramyāṃ vāsukistumumoca yat vīryaṃ jātastato nāgaḥ sarvarogāpahā nṛṇām

सीसं ब्रध्नं च वप्रं च योगेष्टं नागनामकम्

sīsaṃ bradhnaṃ ca vapraṃ ca yogeṣṭaṃ nāganāmakam

सीसं रङ्गगुणं ज्ञेयं विशेषान्मेहनाशनम्

sīsaṃ raṅgaguṇaṃ jñeyaṃ viśeṣānmehanāśanam

नागस्तु नागशततुल्यबलं ददाति व्याधिं विनाशयति जीवनमातनोति बह्निं प्रदीपयति कामबलं करोति मृत्युं च नाशयति सन्ततसेवितः सः

nāgastu nāgaśatatulyabalaṃ dadāti vyādhiṃ vināśayati jīvanamātanoti bahniṃ pradīpayati kāmabalaṃ karoti mṛtyuṃ ca nāśayati santatasevitaḥ saḥ

पाकेन हीनौ किल वङ्गनागौ कुष्ठानि गुल्मांश्च तथाऽतिकष्टान् कण्डूप्रमेहानिलसादशोथभगन्दरादीन् कुरुतः प्रयुक्तौ

pākena hīnau kila vaṅganāgau kuṣṭhāni gulmāṃśca tathā'tikaṣṭān kaṇḍūpramehānilasādaśothabhagandarādīn kurutaḥ prayuktau

पुरा लोमिनदैत्यानां निहतानां सुरैर्युधि उत्पन्नानि शरीरेभ्यो लोहानि विविधानि च लोहोऽस्त्री शस्त्रकं तीक्ष्णं पिण्डं कालायसायसी

purā lominadaityānāṃ nihatānāṃ surairyudhi utpannāni śarīrebhyo lohāni vividhāni ca loho'strī śastrakaṃ tīkṣṇaṃ piṇḍaṃ kālāyasāyasī

8.40

गुरुता दृढतोत्क्लेदः कश्मलं दाहकारिता अश्मदोषः सुदुर्गन्धो दोषाः सप्तायसस्य तु

gurutā dṛḍhatotkledaḥ kaśmalaṃ dāhakāritā aśmadoṣaḥ sudurgandho doṣāḥ saptāyasasya tu

लोहं तिक्तं सरं शीतं मधुरं तुवरं गुरु रूक्षं वयस्यं चक्षुष्यं लेखनं वातलं जयेत्

lohaṃ tiktaṃ saraṃ śītaṃ madhuraṃ tuvaraṃ guru rūkṣaṃ vayasyaṃ cakṣuṣyaṃ lekhanaṃ vātalaṃ jayet

कफं पित्तं गरं शूलं शोथार्शः प्लीहपाण्डुताः मेदोमेहकृमीन् कुष्ठं तत्किट्टं तद्वदेव हि

kaphaṃ pittaṃ garaṃ śūlaṃ śothārśaḥ plīhapāṇḍutāḥ medomehakṛmīn kuṣṭhaṃ tatkiṭṭaṃ tadvadeva hi

षण्ढत्वकुष्ठामयमृत्युदं भवेद् हृद्रो गशूलौ कुरुतेऽश्मरीञ्च नानारुजानाञ्च तथा प्रकोपं करोति हृल्लासमशुद्धलोहम्

ṣaṇḍhatvakuṣṭhāmayamṛtyudaṃ bhaved hṛdro gaśūlau kurute'śmarīñca nānārujānāñca tathā prakopaṃ karoti hṛllāsamaśuddhaloham

जीवहारि मदकारि चायसं चेदशुद्धिमदसंस्कृतं ध्रुवम् पाटवं न तनुते शरीरके दारुणां हृदि रुजाञ्च यच्छति

jīvahāri madakāri cāyasaṃ cedaśuddhimadasaṃskṛtaṃ dhruvam pāṭavaṃ na tanute śarīrake dāruṇāṃ hṛdi rujāñca yacchati

कूष्माण्डं तिलतैलञ्च माषान्नं राजिकां तथा मद्यम्लरसं चापि त्यजेल्लोहस्य सेवकः

kūṣmāṇḍaṃ tilatailañca māṣānnaṃ rājikāṃ tathā madyamlarasaṃ cāpi tyajellohasya sevakaḥ

क्षमाभृच्छिखराकाराण्यङ्गान्यम्लेन लेपिते लौहे स्युर्यत्र सूक्ष्माणि तत्सारमभिधीयते लौहं साराह्वयं हन्याद् ग्रहणीमतिसारकम्

kṣamābhṛcchikharākārāṇyaṅgānyamlena lepite lauhe syuryatra sūkṣmāṇi tatsāramabhidhīyate lauhaṃ sārāhvayaṃ hanyād grahaṇīmatisārakam

अर्द्धं सर्वाङ्गजं वातं शूलं च परिणामजम् छर्दिं च पीनसं पित्तं श्वासं कासं व्यपोहति

arddhaṃ sarvāṅgajaṃ vātaṃ śūlaṃ ca pariṇāmajam chardiṃ ca pīnasaṃ pittaṃ śvāsaṃ kāsaṃ vyapohati

यत्पात्रे न प्रसरति जले तैलविन्दुः प्रतप्ते हिङ्गुर्गन्धं त्यजति च निजं तिक्ततां निम्बवल्कः तप्तं दुग्धं भवति शिखराकारकंनैति भूमिं कृष्णाङ्गः स्यात् सजलचणकः कान्तलोहंतदुक्तम्

yatpātre na prasarati jale tailavinduḥ pratapte hiṅgurgandhaṃ tyajati ca nijaṃ tiktatāṃ nimbavalkaḥ taptaṃ dugdhaṃ bhavati śikharākārakaṃnaiti bhūmiṃ kṛṣṇāṅgaḥ syāt sajalacaṇakaḥ kāntalohaṃtaduktam

गुल्मोदरार्शःशूलाममामवातं भगन्दरम् कामलाशोथकुष्ठानि क्षयं कान्तमयो हरेत्

gulmodarārśaḥśūlāmamāmavātaṃ bhagandaram kāmalāśothakuṣṭhāni kṣayaṃ kāntamayo haret

8.50

प्लीहानमम्लपित्तञ्च यकृच्चापि शिरोरुजम्

plīhānamamlapittañca yakṛccāpi śirorujam

सर्वान् रोगान् विजयते कान्तलोहं न संशयः बलं वीर्यं वपुःपुष्टिं कुरुतेऽग्नि विवर्द्धयेत्

sarvān rogān vijayate kāntalohaṃ na saṃśayaḥ balaṃ vīryaṃ vapuḥpuṣṭiṃ kurute'gni vivarddhayet

ध्मायमानस्य लोहस्य मलं मण्डूर मुच्यते लोहसिंहानिका किट्टी सिंहानञ्च निगद्यते यल्लोहं यद्गुणंप्रोक्तं तत्किट्टमपि तद्गुणम्

dhmāyamānasya lohasya malaṃ maṇḍūra mucyate lohasiṃhānikā kiṭṭī siṃhānañca nigadyate yallohaṃ yadguṇaṃproktaṃ tatkiṭṭamapi tadguṇam

सप्तोपधातवः स्वर्णमाक्षिकं तारमाक्षिकं तुत्थं कांस्यं च रीतिश्च सिन्दूरञ्च शिलाजतु

saptopadhātavaḥ svarṇamākṣikaṃ tāramākṣikaṃ tutthaṃ kāṃsyaṃ ca rītiśca sindūrañca śilājatu

उपधातुषु सर्वेषु तत्तद्धातुगुणा अपि सन्ति किन्त्वेषु ते गौणास्तत्तदंशाल्पभावतः

upadhātuṣu sarveṣu tattaddhātuguṇā api santi kintveṣu te gauṇāstattadaṃśālpabhāvataḥ

स्वर्णमाक्षिकमाख्यातं तापीजं मधुमाक्षिकम्

svarṇamākṣikamākhyātaṃ tāpījaṃ madhumākṣikam

ताप्यं माक्षिकधातुश्च मधुधातुश्च स स्मृतः किञ्चित्सुवर्णं साहित्यात्स्वर्णमाक्षिकमीरितम्

tāpyaṃ mākṣikadhātuśca madhudhātuśca sa smṛtaḥ kiñcitsuvarṇaṃ sāhityātsvarṇamākṣikamīritam

उपधातुः सुवर्णस्य किञ्चित्स्वर्णगुणान्वितम् तथा च काञ्चनाभावे दीयते स्वर्णमाक्षिकम्

upadhātuḥ suvarṇasya kiñcitsvarṇaguṇānvitam tathā ca kāñcanābhāve dīyate svarṇamākṣikam

किन्तु तस्यानुकल्पत्वात्किञ्चिदूनगुणास्ततः न केवलं स्वर्णगुणा वर्त्तन्ते स्वर्णमाक्षिके

kintu tasyānukalpatvātkiñcidūnaguṇāstataḥ na kevalaṃ svarṇaguṇā varttante svarṇamākṣike

द्र व्यान्तरस्य संसर्गात्सन्त्यन्येऽपि गुणा यतः सुवर्णमाक्षिकं स्वादु तिक्तं वृष्यं रसायनम्

dra vyāntarasya saṃsargātsantyanye'pi guṇā yataḥ suvarṇamākṣikaṃ svādu tiktaṃ vṛṣyaṃ rasāyanam

8.60

चक्षुष्यं बस्तिरुक्कुष्ठपाण्डुमेहविषोदरान् अर्शः शोथं विषं कण्डूं त्रिदोषमपि नाशयेत्

cakṣuṣyaṃ bastirukkuṣṭhapāṇḍumehaviṣodarān arśaḥ śothaṃ viṣaṃ kaṇḍūṃ tridoṣamapi nāśayet

मन्दानलत्वं बलहानिमुग्रां विष्टम्भितां नेत्रगदान्सकुष्ठान् तथैव मालां व्रणपूर्विकां च करोति तापीजमशुद्धमेतत्

mandānalatvaṃ balahānimugrāṃ viṣṭambhitāṃ netragadānsakuṣṭhān tathaiva mālāṃ vraṇapūrvikāṃ ca karoti tāpījamaśuddhametat

तारमाक्षिकमन्यत्तु तद्भवेद्र जतोपमम् किञ्चिद्र जतसाहित्यात्तारमाक्षिकमीरितम्

tāramākṣikamanyattu tadbhavedra jatopamam kiñcidra jatasāhityāttāramākṣikamīritam

अनुकल्पतया तस्य ततो हीनगुणाः स्मृताः न केवलं रूप्यगुणा यतः स्यात्तारमाक्षिकम्

anukalpatayā tasya tato hīnaguṇāḥ smṛtāḥ na kevalaṃ rūpyaguṇā yataḥ syāttāramākṣikam

स्वादु पाके रसे किञ्चित्तिक्तं वृष्यं रसायनम् चक्षुष्यं वस्तिरुक्कुष्ठपाण्डुमेहविषोदरान् अर्शः शोथं क्षयङ्कण्डूं त्रिदोषमपि नाशयेत्

svādu pāke rase kiñcittiktaṃ vṛṣyaṃ rasāyanam cakṣuṣyaṃ vastirukkuṣṭhapāṇḍumehaviṣodarān arśaḥ śothaṃ kṣayaṅkaṇḍūṃ tridoṣamapi nāśayet

मन्दानलत्वं बलहानिमुग्रां विष्टग्भितां नेत्रगदान्सकुष्ठान् तथैव मालां व्रणपूर्विकाञ्च करोति तापीजमिदञ्च तद्वत्

mandānalatvaṃ balahānimugrāṃ viṣṭagbhitāṃ netragadānsakuṣṭhān tathaiva mālāṃ vraṇapūrvikāñca karoti tāpījamidañca tadvat

तुत्थं वितुन्नकं चापि शिखिग्रीवं मयूरकम् तुत्थं ताम्रोपधातुर्हि किञ्चित्ताम्रेण तद्भवेत्

tutthaṃ vitunnakaṃ cāpi śikhigrīvaṃ mayūrakam tutthaṃ tāmropadhāturhi kiñcittāmreṇa tadbhavet

किञ्चित्ताम्रगुणं तस्माद्वक्ष्यमाणगुणं च तत् तुत्थकं कटुकं क्षारं कषायं वामकं लघु

kiñcittāmraguṇaṃ tasmādvakṣyamāṇaguṇaṃ ca tat tutthakaṃ kaṭukaṃ kṣāraṃ kaṣāyaṃ vāmakaṃ laghu

लेखनं भेदनं शीतं चक्षुष्यं कफपित्तहृत् विषाश्मकुष्ठकण्डूघ्नं खर्परं चापि तद्गुणम्

lekhanaṃ bhedanaṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ kaphapittahṛt viṣāśmakuṣṭhakaṇḍūghnaṃ kharparaṃ cāpi tadguṇam

ताम्रत्रपुजमाख्यातं कांस्यं घोषं च कंसकम् उपधातुर्भवेत्कांस्यं द्वयोस्तरणिरङ्गयोः

tāmratrapujamākhyātaṃ kāṃsyaṃ ghoṣaṃ ca kaṃsakam upadhāturbhavetkāṃsyaṃ dvayostaraṇiraṅgayoḥ

8.70

कांस्यस्य तु गुणा ज्ञेयाः स्वयोनिसदृशाजनैः संयोगजप्रभावेण तस्यान्येऽपि गुणाः स्मृताः

kāṃsyasya tu guṇā jñeyāḥ svayonisadṛśājanaiḥ saṃyogajaprabhāveṇa tasyānye'pi guṇāḥ smṛtāḥ

कांस्यं कषायं तिक्तोष्णं लेखनं विशदं सरम् गुरु नेत्रहितं रूक्षं कफपित्तहरं परम्

kāṃsyaṃ kaṣāyaṃ tiktoṣṇaṃ lekhanaṃ viśadaṃ saram guru netrahitaṃ rūkṣaṃ kaphapittaharaṃ param

पित्तलं त्वारकूटं स्यादारो रीतिश्च कथ्यते राजरीतिर्ब्रह्मरीतिः कपिला पिङ्गलापि च

pittalaṃ tvārakūṭaṃ syādāro rītiśca kathyate rājarītirbrahmarītiḥ kapilā piṅgalāpi ca

रीतिरप्युपधातुः स्यात्ताम्रस्य यशदस्य च पित्तलस्य गुणा ज्ञेयाः स्वयोनिसदृशा जनैः

rītirapyupadhātuḥ syāttāmrasya yaśadasya ca pittalasya guṇā jñeyāḥ svayonisadṛśā janaiḥ

संयोगजप्रभावेण तस्याप्यन्ये गुणाः स्मृताः

saṃyogajaprabhāveṇa tasyāpyanye guṇāḥ smṛtāḥ

रीतिकायुगलं रूक्षं तिक्तञ्च लवणं रसे शोधनं पाण्डुरोगघ्नं कृमिघ्नं नातिलेखनम्

rītikāyugalaṃ rūkṣaṃ tiktañca lavaṇaṃ rase śodhanaṃ pāṇḍurogaghnaṃ kṛmighnaṃ nātilekhanam

सिन्दूरं रक्तरेणुश्च नागगर्भश्च सीसजम् सीसोपधातुः सिन्दूरं गुणैस्तत्सीसवन्मतम्

sindūraṃ raktareṇuśca nāgagarbhaśca sīsajam sīsopadhātuḥ sindūraṃ guṇaistatsīsavanmatam

संयोगजप्रभावेण तस्यान्येऽपि गुणाः स्मृताः सिन्दूरमुष्णं वीसर्पकुष्ठकण्डूविषापहम् भग्नसन्धानजननं व्रणशोधनरोपणम्

saṃyogajaprabhāveṇa tasyānye'pi guṇāḥ smṛtāḥ sindūramuṣṇaṃ vīsarpakuṣṭhakaṇḍūviṣāpaham bhagnasandhānajananaṃ vraṇaśodhanaropaṇam

निदाघे घर्मसन्तप्ता धातुसारं धराधराः निर्यासवत्प्रमुञ्चन्ति तच्छिलाजतु कीर्त्तितम्

nidāghe gharmasantaptā dhātusāraṃ dharādharāḥ niryāsavatpramuñcanti tacchilājatu kīrttitam

सौवर्णं राजतं ताम्रमायसं तच्चतुर्विधम् शिलाजत्वद्रि जतु च शैलनिर्यास इत्यपि

sauvarṇaṃ rājataṃ tāmramāyasaṃ taccaturvidham śilājatvadri jatu ca śailaniryāsa ityapi

8.80

गैरेयमश्मजं चापि गिरिजं शैलधातुजम् शिलाजं कटु तिक्तोष्णं कटुपाकं रसायनम्

gaireyamaśmajaṃ cāpi girijaṃ śailadhātujam śilājaṃ kaṭu tiktoṣṇaṃ kaṭupākaṃ rasāyanam

छेदि योगवहं हन्ति कफमेहाश्मशर्कराः मूत्रकृच्छ्रं क्षयं श्वासं वातार्शांसि च पाण्डुताम्

chedi yogavahaṃ hanti kaphamehāśmaśarkarāḥ mūtrakṛcchraṃ kṣayaṃ śvāsaṃ vātārśāṃsi ca pāṇḍutām

अपस्मारं तथोन्मादं शोथकुष्ठोदरकृमीन्

apasmāraṃ tathonmādaṃ śothakuṣṭhodarakṛmīn

सौवर्णं तु जपापुष्पवर्णं भवति तद्र सात् मधुरं कटु तिक्तं च शीतलं कटुपाकि च

sauvarṇaṃ tu japāpuṣpavarṇaṃ bhavati tadra sāt madhuraṃ kaṭu tiktaṃ ca śītalaṃ kaṭupāki ca

राजतं पाण्डुरं शीतं कटुकं स्वादुपाकि च ताम्रं मयूरकण्ठाभं तीक्ष्णमुष्णं च जायते

rājataṃ pāṇḍuraṃ śītaṃ kaṭukaṃ svādupāki ca tāmraṃ mayūrakaṇṭhābhaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca jāyate

लौहं जटायुपक्षाभं सत्तिक्तं लवणं भवेत् विपाके कटुकं शीतं सर्वं श्रेष्ठमुदाहृतम्

lauhaṃ jaṭāyupakṣābhaṃ sattiktaṃ lavaṇaṃ bhavet vipāke kaṭukaṃ śītaṃ sarvaṃ śreṣṭhamudāhṛtam

रसायनार्थिभिर्लोकैः पारदो रस्यते यतः ततो रस इति प्रोक्तः स च धातुरपि स्मृतः

rasāyanārthibhirlokaiḥ pārado rasyate yataḥ tato rasa iti proktaḥ sa ca dhāturapi smṛtaḥ

शिवाङ्गात्प्रच्युतं रेतः पतितं धरणीतले तद्देहसारजातत्वाच्छुक्लमच्छमभूच्च तत्

śivāṅgātpracyutaṃ retaḥ patitaṃ dharaṇītale taddehasārajātatvācchuklamacchamabhūcca tat

क्षेत्रभेदेन विज्ञेयं शिववीर्यं चतुर्विधम् श्वेतं रक्तं तथा पीतं कृष्णं तत्तु भवेत्क्रमात् ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्र श्च खलु जातितः

kṣetrabhedena vijñeyaṃ śivavīryaṃ caturvidham śvetaṃ raktaṃ tathā pītaṃ kṛṣṇaṃ tattu bhavetkramāt brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdra śca khalu jātitaḥ

श्वेतं शस्तं रुजां नाशे रक्तं किल रसायने धातुवादे तु तत्पीतं खे गतौ कृष्णमेव च

śvetaṃ śastaṃ rujāṃ nāśe raktaṃ kila rasāyane dhātuvāde tu tatpītaṃ khe gatau kṛṣṇameva ca

8.90

पारदो रसधातुश्च रसेन्द्र श्च महारसः

pārado rasadhātuśca rasendra śca mahārasaḥ

चपलः शिववीर्यश्च रसः सूतः शिवाह्वयः पारदः षड्रसः स्निग्धस्त्रिदोषघ्नो रसायनः

capalaḥ śivavīryaśca rasaḥ sūtaḥ śivāhvayaḥ pāradaḥ ṣaḍrasaḥ snigdhastridoṣaghno rasāyanaḥ

योगवाही महावृष्यः सदा दृष्टिबलप्रदः सर्वामयहरः प्रोक्तो विशेषात्सर्वकुष्ठनुत्

yogavāhī mahāvṛṣyaḥ sadā dṛṣṭibalapradaḥ sarvāmayaharaḥ prokto viśeṣātsarvakuṣṭhanut

स्वस्थो रसो भवेद् ब्रह्मा बद्धो ज्ञेयो जनार्दनः रञ्जितः कामितश्चापि साक्षाद्देवो महेश्वरः

svastho raso bhaved brahmā baddho jñeyo janārdanaḥ rañjitaḥ kāmitaścāpi sākṣāddevo maheśvaraḥ

मूर्च्छितो हरति रुजं बन्धनमनुभूय खे गतिं कुरुते अजरीकरोति हि मृतः कोऽन्य करुणाऽकरः सूतात्

mūrcchito harati rujaṃ bandhanamanubhūya khe gatiṃ kurute ajarīkaroti hi mṛtaḥ ko'nya karuṇā'karaḥ sūtāt

असाध्यो यो भवेद्रो गो यस्य नास्ति चिकित्सितम् रसेन्द्रो हन्ति तं रोगं नरकुञ्जरवाजिनाम्

asādhyo yo bhavedro go yasya nāsti cikitsitam rasendro hanti taṃ rogaṃ narakuñjaravājinām

मलं विषं वह्निगिरित्वचापलं नैसर्गिकं दोषमुशन्ति पारदे उपाधिजौ द्वौ त्रपुनागयोगजौ दोषौ रसेन्द्रे कथितौ मुनीश्वरैः

malaṃ viṣaṃ vahnigiritvacāpalaṃ naisargikaṃ doṣamuśanti pārade upādhijau dvau trapunāgayogajau doṣau rasendre kathitau munīśvaraiḥ

मलेन मूर्च्छा मरणं विषेण दाहोऽग्निना कष्टतरः शरीरे देहस्य जाड्यं गिरिणा सदा स्युश्चाञ्चल्यतो वीर्यहृतिश्च पुंसाम् वङ्गेन कुष्ठं भुजगेन षण्ढो भवेदतोऽसौ परिशोधनीयः

malena mūrcchā maraṇaṃ viṣeṇa dāho'gninā kaṣṭataraḥ śarīre dehasya jāḍyaṃ giriṇā sadā syuścāñcalyato vīryahṛtiśca puṃsām vaṅgena kuṣṭhaṃ bhujagena ṣaṇḍho bhavedato'sau pariśodhanīyaḥ

वह्निर्विषं मलं चेति मुख्या दोषास्त्रयो रसे एते कुर्वन्ति सन्तापं मृतिं मूर्च्छां नृणां क्रमात्

vahnirviṣaṃ malaṃ ceti mukhyā doṣāstrayo rase ete kurvanti santāpaṃ mṛtiṃ mūrcchāṃ nṛṇāṃ kramāt

अन्येऽपि कथिता दोषा भिषग्भिः पारदे यदि तथाऽप्येते त्रयो दोषाहरणीया विशेषतः

anye'pi kathitā doṣā bhiṣagbhiḥ pārade yadi tathā'pyete trayo doṣāharaṇīyā viśeṣataḥ

8.100

संस्कारहीनं खलु सूतराजं यः सेवते तस्य करोति बाधाम् देहस्य नाशं विदधाति नूनं कष्टांश्च रोगाञ्जनयेन्नराणाम्

saṃskārahīnaṃ khalu sūtarājaṃ yaḥ sevate tasya karoti bādhām dehasya nāśaṃ vidadhāti nūnaṃ kaṣṭāṃśca rogāñjanayennarāṇām

101

गन्धो हिङ्गुलमभ्रतालकशिलाः स्रोतोऽञ्जनं टङ्कणं राजावर्तकचुम्बकौ स्फटिकया शङ्खः खटी गैरिकम् कासीसं रसकं कपर्दसिकताबोलाश्च कुङ्कष्ठकं सौराष्ट्री च मता अमी उपरसाः सूतस्य किञ्चिद्गुणैः

gandho hiṅgulamabhratālakaśilāḥ sroto'ñjanaṃ ṭaṅkaṇaṃ rājāvartakacumbakau sphaṭikayā śaṅkhaḥ khaṭī gairikam kāsīsaṃ rasakaṃ kapardasikatābolāśca kuṅkaṣṭhakaṃ saurāṣṭrī ca matā amī uparasāḥ sūtasya kiñcidguṇaiḥ

102

हिङ्गुलं दरदं म्लेच्छमिङ्गुलं चूर्णपारदम् दरदस्त्रिविधः प्रोक्तश्चर्मारः शुकतुण्डकः

hiṅgulaṃ daradaṃ mlecchamiṅgulaṃ cūrṇapāradam daradastrividhaḥ proktaścarmāraḥ śukatuṇḍakaḥ

103

हंसपादस्तृतीयः स्याद् गुणवानुत्तरोत्तरम्

haṃsapādastṛtīyaḥ syād guṇavānuttarottaram

104

चर्मारः शुक्लवर्णः स्यात्स पीतः शुकतुण्डकः जपाकुसुमसङ्काशो हंसपादो महोत्तमः

carmāraḥ śuklavarṇaḥ syātsa pītaḥ śukatuṇḍakaḥ japākusumasaṅkāśo haṃsapādo mahottamaḥ

105

तिक्तं कषायं कटु हिङ्गुलं स्यान्नेत्रामयघ्नं कफपित्तहारि हृल्लासकुष्ठज्वरकामलाश्च प्लीहामवातौ च गरं निहन्ति

tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭu hiṅgulaṃ syānnetrāmayaghnaṃ kaphapittahāri hṛllāsakuṣṭhajvarakāmalāśca plīhāmavātau ca garaṃ nihanti

106

उर्ध्वपातनयुक्त्या तु डमरुयंत्रपाचितम् हिङ्गुलं तस्य सूतं तु शुद्धमेव न शोधयेत्

urdhvapātanayuktyā tu ḍamaruyaṃtrapācitam hiṅgulaṃ tasya sūtaṃ tu śuddhameva na śodhayet

107

श्वेतद्वीपे पुरा देव्याः क्रीडन्त्या रजसाऽप्लुतम् दुकूलं तेन वस्त्रेण स्नातायाः क्षीरनीरधौ

śvetadvīpe purā devyāḥ krīḍantyā rajasā'plutam dukūlaṃ tena vastreṇa snātāyāḥ kṣīranīradhau

108

प्रसृतं यद्र जस्तस्माद्गन्धकः समभूत्ततः गन्धको गान्धिकश्चापि गन्धपाषाण इत्यपि

prasṛtaṃ yadra jastasmādgandhakaḥ samabhūttataḥ gandhako gāndhikaścāpi gandhapāṣāṇa ityapi

109

सौगन्धिकश्च कथितो बलिर्बलरसोऽपि च चतुर्धा गन्धकः प्रोक्तो रक्तः पीतः सितोऽसितः

saugandhikaśca kathito balirbalaraso'pi ca caturdhā gandhakaḥ prokto raktaḥ pītaḥ sito'sitaḥ

8.110

रक्तो हेमक्रियासूक्तः पीतश्चैव रसायने व्रणादिलेपने श्वेतः कृष्णः श्रेष्ठः सुदुर्लभः

rakto hemakriyāsūktaḥ pītaścaiva rasāyane vraṇādilepane śvetaḥ kṛṣṇaḥ śreṣṭhaḥ sudurlabhaḥ

111

गन्धकः कटुकस्तिक्तो वीर्योष्णस्तुवरः सरः पित्तलः कटुकः पाके जन्तुकण्डूविसर्पजित् हन्ति कुष्ठक्षयप्लीहकफवातान् रसायनः

gandhakaḥ kaṭukastikto vīryoṣṇastuvaraḥ saraḥ pittalaḥ kaṭukaḥ pāke jantukaṇḍūvisarpajit hanti kuṣṭhakṣayaplīhakaphavātān rasāyanaḥ

112

अशोधितो गन्धक एव कुष्ठं करोति तापं विषमं शरीरे सौख्यं च रूपं च वलं तथौजः शुक्रं निहन्त्येव करोति चास्रम्

aśodhito gandhaka eva kuṣṭhaṃ karoti tāpaṃ viṣamaṃ śarīre saukhyaṃ ca rūpaṃ ca valaṃ tathaujaḥ śukraṃ nihantyeva karoti cāsram

113

पुरा वधाय वृत्रस्य वज्रिणा वज्रमुद्धृतम् विस्फुलिङ्गास्ततस्तस्य गगने परिसर्पिताः

purā vadhāya vṛtrasya vajriṇā vajramuddhṛtam visphuliṅgāstatastasya gagane parisarpitāḥ

114

ते निपेतुर्घनध्वानाच्छिखरेषु महीभृताम् तेभ्य एव समुत्पन्नं तत्तद्गिरिषु चाभ्रकम्

te nipeturghanadhvānācchikhareṣu mahībhṛtām tebhya eva samutpannaṃ tattadgiriṣu cābhrakam

115

तद्वज्रं वज्रजातत्वादभ्रमभ्ररवोद्भवात् गगनात्स्खलितं यस्माद्गगनं च ततो मतम्

tadvajraṃ vajrajātatvādabhramabhraravodbhavāt gaganātskhalitaṃ yasmādgaganaṃ ca tato matam

116

विप्रक्षत्रियविट्शूद्र भेदात्तत्स्याच्चतुर्विधम् क्रमेणैव सितं रक्तं पीतं कृष्णं च वर्णतः

viprakṣatriyaviṭśūdra bhedāttatsyāccaturvidham krameṇaiva sitaṃ raktaṃ pītaṃ kṛṣṇaṃ ca varṇataḥ

117

प्रशस्यते सितं तारे रक्तं तत्तु रसायने पीतं हेमनि कृष्णं तु गदेषु द्रुतयेऽपि च

praśasyate sitaṃ tāre raktaṃ tattu rasāyane pītaṃ hemani kṛṣṇaṃ tu gadeṣu drutaye'pi ca

118

पिनाकं दर्दुरं नागं वज्रं चेति चतुर्विधम् मुच्चत्यग्नौ विनिक्षिप्तं पिनाकं दलसञ्चयम्

pinākaṃ darduraṃ nāgaṃ vajraṃ ceti caturvidham muccatyagnau vinikṣiptaṃ pinākaṃ dalasañcayam

119

अज्ञानाद्भक्षणं तस्य महाकुष्ठप्रदायकम् दुर्दरं त्वग्निनिक्षिप्तं कुरुते दुर्दरध्वनिम्

ajñānādbhakṣaṇaṃ tasya mahākuṣṭhapradāyakam durdaraṃ tvagninikṣiptaṃ kurute durdaradhvanim

8.120

गोलकान्बहुशः कृत्वा स स्यान्मृत्युप्रदायकः नागं तु नागवद्बह्वौ फूत्कारं परिमुञ्चति

golakānbahuśaḥ kṛtvā sa syānmṛtyupradāyakaḥ nāgaṃ tu nāgavadbahvau phūtkāraṃ parimuñcati

121

तद्भक्षितमवश्यं तु विदधाति भगन्दरम् वज्रं तु वज्रवत्तिष्टेत्तन्नाग्नौ विकृतिं व्रजेत्

tadbhakṣitamavaśyaṃ tu vidadhāti bhagandaram vajraṃ tu vajravattiṣṭettannāgnau vikṛtiṃ vrajet

122

सर्वाभ्रेषु वरं वज्रं व्याधिवार्द्धक्यमृत्युहृत्

sarvābhreṣu varaṃ vajraṃ vyādhivārddhakyamṛtyuhṛt

123

अभ्रमुत्तरशैलोत्थं बहुसत्त्वं गुणाधिकम् दक्षिणाद्रि भवं स्वल्पसत्वमल्पगुणप्रदम्

abhramuttaraśailotthaṃ bahusattvaṃ guṇādhikam dakṣiṇādri bhavaṃ svalpasatvamalpaguṇapradam

124

अभ्रं कषायं मधुरं सुशीतमायुष्करं धातुविवर्द्धनं च हन्यात्त्रिदोषं व्रणमेहकुष्टप्लीहोदरग्रन्थिविषकृमींश्च

abhraṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ suśītamāyuṣkaraṃ dhātuvivarddhanaṃ ca hanyāttridoṣaṃ vraṇamehakuṣṭaplīhodaragranthiviṣakṛmīṃśca

125

रोगान्हन्ति द्र ढयति वपुर्वीर्यवृद्धिं विधत्ते तारुण्याढ्यं रमयति शतं योषितां नित्यमेव दीर्घायुष्काञ्जनयति सुतान्विक्रमैः सिंहतुल्यान् मृत्योर्भीतिं हरति सततं सेव्यमानं मृताभ्रम्

rogānhanti dra ḍhayati vapurvīryavṛddhiṃ vidhatte tāruṇyāḍhyaṃ ramayati śataṃ yoṣitāṃ nityameva dīrghāyuṣkāñjanayati sutānvikramaiḥ siṃhatulyān mṛtyorbhītiṃ harati satataṃ sevyamānaṃ mṛtābhram

126

पीडां विधत्ते विविधां नराणां कुष्ठं क्षयं पाण्डुगदं च शोथम् हृत्पार्श्वपीडां च करोत्यशुद्धमभ्रं त्वसिद्धं गुरु तापदं स्यात्

pīḍāṃ vidhatte vividhāṃ narāṇāṃ kuṣṭhaṃ kṣayaṃ pāṇḍugadaṃ ca śotham hṛtpārśvapīḍāṃ ca karotyaśuddhamabhraṃ tvasiddhaṃ guru tāpadaṃ syāt

127

हरितालं तु तालं स्यादालं तालकमित्यपि हरितालं द्विधा प्रोक्तं पत्राख्यं पिण्डसंज्ञकम्

haritālaṃ tu tālaṃ syādālaṃ tālakamityapi haritālaṃ dvidhā proktaṃ patrākhyaṃ piṇḍasaṃjñakam

128

तयोराद्यं गुणैः श्रेष्ठं ततो हीनगुणं परम् स्वर्णवर्णं गुरु स्निग्धं सपत्रं चाभ्रपत्रवत्

tayorādyaṃ guṇaiḥ śreṣṭhaṃ tato hīnaguṇaṃ param svarṇavarṇaṃ guru snigdhaṃ sapatraṃ cābhrapatravat

129

पत्राख्यं तालकं विद्याद् गुणाढ्यं तद्र सायनम् निष्पत्रं पिण्डसदृशं स्वल्पसत्त्वं तथा गुरु

patrākhyaṃ tālakaṃ vidyād guṇāḍhyaṃ tadra sāyanam niṣpatraṃ piṇḍasadṛśaṃ svalpasattvaṃ tathā guru

8.130

स्त्रीपुष्पहारकं स्वल्पगुणं तत्पिण्डतालकम् हरितालं कटु स्निग्धं कषायोष्णं हरेद्विषम् कण्डूकुष्ठास्यरोगास्रकफपित्तकचव्रणान्

strīpuṣpahārakaṃ svalpaguṇaṃ tatpiṇḍatālakam haritālaṃ kaṭu snigdhaṃ kaṣāyoṣṇaṃ haredviṣam kaṇḍūkuṣṭhāsyarogāsrakaphapittakacavraṇān

131

हरति च हरितालं चारुतां देहजातां सृजति च बहुतापञ्चाङ्गसङ्कोचपीडाम् वितरति कफवातौ कुष्ठरोगं विदध्यात् इदमशितमशुद्धं मारितं चाप्यसम्यक्

harati ca haritālaṃ cārutāṃ dehajātāṃ sṛjati ca bahutāpañcāṅgasaṅkocapīḍām vitarati kaphavātau kuṣṭharogaṃ vidadhyāt idamaśitamaśuddhaṃ māritaṃ cāpyasamyak

132

मनःशिला मनोगुप्ता मनोह्वा नागजिह्विका नैपाली कुनटी गोला शिला दिव्यौषधिः स्मृता

manaḥśilā manoguptā manohvā nāgajihvikā naipālī kunaṭī golā śilā divyauṣadhiḥ smṛtā

133

मनःशिला गुरुर्वर्ण्या सरोष्णा लेखनी कटुः तिक्ता स्निग्धा विषश्वासकासभूतकफास्रनुत्

manaḥśilā gururvarṇyā saroṣṇā lekhanī kaṭuḥ tiktā snigdhā viṣaśvāsakāsabhūtakaphāsranut

134

मनः शिला मन्दबलं करोति जन्तुं ध्रुवं शोधनमन्तरेण मलानुबन्धं किल मूत्ररोधं सशर्करं कृच्छ्रगदं च कुर्यात्

manaḥ śilā mandabalaṃ karoti jantuṃ dhruvaṃ śodhanamantareṇa malānubandhaṃ kila mūtrarodhaṃ saśarkaraṃ kṛcchragadaṃ ca kuryāt

135

अञ्जनं यामुनं चापि कापोताञ्जनमित्यपि तत्तु स्रोतोऽञ्जनं कृष्णं सौवीरं श्वेतमीरितम्

añjanaṃ yāmunaṃ cāpi kāpotāñjanamityapi tattu sroto'ñjanaṃ kṛṣṇaṃ sauvīraṃ śvetamīritam

136

वल्मीकशिखराकारे भिन्नमञ्जनसन्निभम् घृष्टं तु गैरिकाकारमेतत्स्रोतोऽञ्जनं स्मृतम्

valmīkaśikharākāre bhinnamañjanasannibham ghṛṣṭaṃ tu gairikākārametatsroto'ñjanaṃ smṛtam

137

स्रोतोऽञ्जनसमं ज्ञेयं सौवीरं तत्तु पाण्डुरम् स्रोतोऽञ्जनं स्मृतं स्वादु चक्षुष्यं कफपित्तनुत्

sroto'ñjanasamaṃ jñeyaṃ sauvīraṃ tattu pāṇḍuram sroto'ñjanaṃ smṛtaṃ svādu cakṣuṣyaṃ kaphapittanut

138

कषायं लेखनं स्निग्धं ग्राहि च्छर्दिविषापहम् सिध्मक्षयास्रहृच्छीतं सेवनीयं सदा बुधैः

kaṣāyaṃ lekhanaṃ snigdhaṃ grāhi cchardiviṣāpaham sidhmakṣayāsrahṛcchītaṃ sevanīyaṃ sadā budhaiḥ

139

स्रोतोऽञ्जनगुणाः सर्वे सौवीरेऽपि मता बुधैः किन्तु द्वयोरञ्जनयोः श्रेष्ठं स्रोतोऽञ्जनं स्मृतम्

sroto'ñjanaguṇāḥ sarve sauvīre'pi matā budhaiḥ kintu dvayorañjanayoḥ śreṣṭhaṃ sroto'ñjanaṃ smṛtam

8.140

टङ्कणोऽग्निकरो रूक्षः कफघ्नो वातपित्तकृत्

ṭaṅkaṇo'gnikaro rūkṣaḥ kaphaghno vātapittakṛt

141

स्फटी च स्फटिका प्रोक्ता श्वेता शुभ्रा च रङ्गदा दृढरङ्गा रङ्गदृढा रङ्गाङ्गापि च कथ्यते

sphaṭī ca sphaṭikā proktā śvetā śubhrā ca raṅgadā dṛḍharaṅgā raṅgadṛḍhā raṅgāṅgāpi ca kathyate

142

स्फटिका तु कषायोष्णा वातपित्तकफव्रणान् निहन्ति श्वित्रवीसर्पान् योनिसङ्कोचकारिणी

sphaṭikā tu kaṣāyoṣṇā vātapittakaphavraṇān nihanti śvitravīsarpān yonisaṅkocakāriṇī

143

राजावर्त्तो नृपावर्त्तो राजन्यावर्त्तकस्तथा आवर्त्तमणिसंज्ञश्च ह्यावर्त्तोऽपि तथैव च

rājāvartto nṛpāvartto rājanyāvarttakastathā āvarttamaṇisaṃjñaśca hyāvartto'pi tathaiva ca

144

राजावर्त्तं कटुस्तिक्तः शिशिरः पित्तनाशनः राजावर्त्तः प्रमेहघ्नश्छर्दिहिक्कानिवारणः

rājāvarttaṃ kaṭustiktaḥ śiśiraḥ pittanāśanaḥ rājāvarttaḥ pramehaghnaśchardihikkānivāraṇaḥ

145

चुम्बकः कान्तपाषाणोऽयस्कान्तो लौहकर्षकः चुम्बको लेखनः शीतो मेदोविषगरापहः

cumbakaḥ kāntapāṣāṇo'yaskānto lauhakarṣakaḥ cumbako lekhanaḥ śīto medoviṣagarāpahaḥ

146

गैरिकं रक्तधातुश्च गैरेयं गिरिजं तथा सुवर्णगैरिकं त्वन्यत्ततो रक्ततरं हि तत्

gairikaṃ raktadhātuśca gaireyaṃ girijaṃ tathā suvarṇagairikaṃ tvanyattato raktataraṃ hi tat

147

गैरिकद्वितयं स्निग्धं मधुरं तुवरं हिमम् चक्षुष्यं दाहपित्तास्रकफहिक्काविषापहम्

gairikadvitayaṃ snigdhaṃ madhuraṃ tuvaraṃ himam cakṣuṣyaṃ dāhapittāsrakaphahikkāviṣāpaham

148

खटिका कठिनी चापि लेखनी च निगद्यते खटी दाहास्रजिच्छीता मधुरा विषशोथजित्

khaṭikā kaṭhinī cāpi lekhanī ca nigadyate khaṭī dāhāsrajicchītā madhurā viṣaśothajit

149

लेपादेतद्गुणा प्रोक्ता भक्षिता मृत्तिकासमा खटी गौरखटी द्वे च गुणैस्तुल्ये प्रकीर्त्तिते

lepādetadguṇā proktā bhakṣitā mṛttikāsamā khaṭī gaurakhaṭī dve ca guṇaistulye prakīrttite

8.150

बालुका सिकता प्रोक्ता शर्करा रेतजाऽपि च वालुका लेखनी शीता व्रणोरःक्षतनाशिनी

bālukā sikatā proktā śarkarā retajā'pi ca vālukā lekhanī śītā vraṇoraḥkṣatanāśinī

151

खर्परी तुत्थकं तुत्थादन्यत्तद्र सकं स्मृतम् ये गुणास्तुत्थके प्रोक्तास्ते गुणा रसके स्मृता

kharparī tutthakaṃ tutthādanyattadra sakaṃ smṛtam ye guṇāstutthake proktāste guṇā rasake smṛtā

152

काशीशं धातुकाशीशं पांशुकाशीशमित्यपि तदेव किञ्चित्पीतं तु पुष्पकाशीशमुच्यते

kāśīśaṃ dhātukāśīśaṃ pāṃśukāśīśamityapi tadeva kiñcitpītaṃ tu puṣpakāśīśamucyate

153

काशीशमम्लमुष्णं च तिक्तञ्च तुवरं तथा वातश्लेष्महरं केश्यं नेत्रकण्डूविषप्रणुत् मूत्रकृच्छ्राश्मरीश्वित्रनाशनं परिकीर्त्तितम्

kāśīśamamlamuṣṇaṃ ca tiktañca tuvaraṃ tathā vātaśleṣmaharaṃ keśyaṃ netrakaṇḍūviṣapraṇut mūtrakṛcchrāśmarīśvitranāśanaṃ parikīrttitam

154

सौराष्ट्री तुवरी काली मृत्तालकसुराष्ट्रजे

saurāṣṭrī tuvarī kālī mṛttālakasurāṣṭraje

155

आढकी चापि सा ख्याता मृत्स्ना च सुरमृत्तिका स्फटिकायागुणाः सर्वे सौराष्ट्र्या अपि कीर्त्तिताः

āḍhakī cāpi sā khyātā mṛtsnā ca suramṛttikā sphaṭikāyāguṇāḥ sarve saurāṣṭryā api kīrttitāḥ

156

मृन्मृदा मृत्तिका मृत्स्ना क्षेत्रजा कृष्णमृत्तिका कृष्णमृत् क्षतदाहास्रप्रदरश्लेष्मपित्तनुत्

mṛnmṛdā mṛttikā mṛtsnā kṣetrajā kṛṣṇamṛttikā kṛṣṇamṛt kṣatadāhāsrapradaraśleṣmapittanut

157

पङ्कस्तु जलकल्कश्च चुलुकः कर्दमो मलः चिकिलः पलितो द्रा पः पललश्च निषद्वरः कर्दमो दाहपित्तास्रशोथघ्नः शीतलः सरः

paṅkastu jalakalkaśca culukaḥ kardamo malaḥ cikilaḥ palito drā paḥ palalaśca niṣadvaraḥ kardamo dāhapittāsraśothaghnaḥ śītalaḥ saraḥ

158

कपर्दको वराटश्च कपर्दी च वराटिका कर्णस्रावाग्निमान्द्यघ्नी पित्तास्रकफनाशिनी

kapardako varāṭaśca kapardī ca varāṭikā karṇasrāvāgnimāndyaghnī pittāsrakaphanāśinī

159

शङ्खः समुद्र जः कम्बुः सुनादः पावनध्वनिः शङ्खो नेत्र्! यो हिमः शीतो लघुः पित्तकफास्रजित्

śaṅkhaḥ samudra jaḥ kambuḥ sunādaḥ pāvanadhvaniḥ śaṅkho netr! yo himaḥ śīto laghuḥ pittakaphāsrajit

8.160

बोलगन्धरसप्राणपिण्डगोपरसाः समाः बोलं रक्तहरं शीतं मेध्यं दीपनपाचनम् मधुरं कटु तिक्तं च दाहस्वेदत्रिदोषजित् ज्वरापस्मारकुष्ठघ्नं गर्भाशयविशुद्धिकृत्

bolagandharasaprāṇapiṇḍagoparasāḥ samāḥ bolaṃ raktaharaṃ śītaṃ medhyaṃ dīpanapācanam madhuraṃ kaṭu tiktaṃ ca dāhasvedatridoṣajit jvarāpasmārakuṣṭhaghnaṃ garbhāśayaviśuddhikṛt

161

हिमवत्पादशिखरे कङ्कुष्ठमुपजायते तत्रैकं रक्तकालं स्यात्तदन्यद्दण्डकं स्मृतम्

himavatpādaśikhare kaṅkuṣṭhamupajāyate tatraikaṃ raktakālaṃ syāttadanyaddaṇḍakaṃ smṛtam

162

पीतप्रभं गुरु स्निग्धं श्रेष्ठं कङ्कुष्ठमादिमम् श्यामं पीतं लघु त्यक्तसत्त्वं नेष्टं तथाऽण्डकम्

pītaprabhaṃ guru snigdhaṃ śreṣṭhaṃ kaṅkuṣṭhamādimam śyāmaṃ pītaṃ laghu tyaktasattvaṃ neṣṭaṃ tathā'ṇḍakam

163

कङ्कुष्टं काककुष्ठं च विरङ्गं कोलकाकुलम्

kaṅkuṣṭaṃ kākakuṣṭhaṃ ca viraṅgaṃ kolakākulam

164

कङ्कुष्ठं रेचनं तिक्तं कटूष्णं वर्णकारकम् कृमिशोथोदराध्मानगुल्मानाहकफापहम्

kaṅkuṣṭhaṃ recanaṃ tiktaṃ kaṭūṣṇaṃ varṇakārakam kṛmiśothodarādhmānagulmānāhakaphāpaham

165

धनार्थिनो जनाःसर्वे रमन्तेऽस्मिन्नतीव यत् ततो रत्नमिति प्रोक्तं शब्दशास्त्रविशारदैः

dhanārthino janāḥsarve ramante'sminnatīva yat tato ratnamiti proktaṃ śabdaśāstraviśāradaiḥ

166

रत्नं क्लीबे मणिः पुंसि स्त्रियामपि निगद्यते तत्तु पाषाणभेदोऽस्ति मुक्तादि च तदुच्यते

ratnaṃ klībe maṇiḥ puṃsi striyāmapi nigadyate tattu pāṣāṇabhedo'sti muktādi ca taducyate

167

रत्नं गारुत्मतं पुष्परागो माणिक्यमेव च इन्द्र नीलश्च गोमेदस्तथा वैदूर्यमित्यपि मौक्तिकं विद्रुमश्चेति रत्नान्युक्तानि वै नव

ratnaṃ gārutmataṃ puṣparāgo māṇikyameva ca indra nīlaśca gomedastathā vaidūryamityapi mauktikaṃ vidrumaśceti ratnānyuktāni vai nava

168

मुक्ताफलं हीरकं च वैदूर्यं पद्मरागकम्

muktāphalaṃ hīrakaṃ ca vaidūryaṃ padmarāgakam

169

पुष्परागं च गोमेदं नीलं गारुत्मतं तथा प्रवालयुक्तान्येतानि महारत्नानि वै नव

puṣparāgaṃ ca gomedaṃ nīlaṃ gārutmataṃ tathā pravālayuktānyetāni mahāratnāni vai nava

8.170

हीरकः पुंसि वज्रोऽस्त्री चन्द्रो मणिवरश्च सः स तु श्वेतः स्मृतो विप्रो लोहितः क्षत्रियः स्मृतः पीतो वैश्योऽसितः शूद्र श्चतुर्वर्णात्मकश्च सः

hīrakaḥ puṃsi vajro'strī candro maṇivaraśca saḥ sa tu śvetaḥ smṛto vipro lohitaḥ kṣatriyaḥ smṛtaḥ pīto vaiśyo'sitaḥ śūdra ścaturvarṇātmakaśca saḥ

171

रसायने मतो विप्रः सर्वसिद्धिप्रदायकः क्षत्रियो व्याधिविध्वंसी जरामृत्युहरः स्मृतः

rasāyane mato vipraḥ sarvasiddhipradāyakaḥ kṣatriyo vyādhividhvaṃsī jarāmṛtyuharaḥ smṛtaḥ

172

वैश्यो धनप्रदः प्रोक्तस्तथा देहस्यदार्ढ्यकृत् शूद्रो नाशयति व्याधीन् वयःस्तम्भं करोति च

vaiśyo dhanapradaḥ proktastathā dehasyadārḍhyakṛt śūdro nāśayati vyādhīn vayaḥstambhaṃ karoti ca

173

अथ पुंस्त्रीनपुंसकभेदात् त्रिविधस्य तस्य पुंस्त्रीनपुंसकानीह लक्षणीयानि लक्षणैः सुवृत्ताः फलसम्पूर्णास्तेजोयुक्ता बृहत्तराः

atha puṃstrīnapuṃsakabhedāt trividhasya tasya puṃstrīnapuṃsakānīha lakṣaṇīyāni lakṣaṇaiḥ suvṛttāḥ phalasampūrṇāstejoyuktā bṛhattarāḥ

174

पुरुषास्ते समाख्याता रेखाविन्दु विवर्जिताः रेखाविन्दुसमायुक्ताः षडस्रास्ते स्त्रियः स्मृताः

puruṣāste samākhyātā rekhāvindu vivarjitāḥ rekhāvindusamāyuktāḥ ṣaḍasrāste striyaḥ smṛtāḥ

175

त्रिकोणाश्च सुदीर्घास्ते विज्ञेयाश्च नपुंसकाः तेषु स्युः पुरुषाः श्रेष्ठा रसबन्धनकारिणः

trikoṇāśca sudīrghāste vijñeyāśca napuṃsakāḥ teṣu syuḥ puruṣāḥ śreṣṭhā rasabandhanakāriṇaḥ

176

स्त्रियः कुर्वन्ति कायस्य कान्तिं स्त्रीणां सुखप्रदाः नपुंसकास्त्ववीर्याः स्युरकामा सत्ववर्जिताः

striyaḥ kurvanti kāyasya kāntiṃ strīṇāṃ sukhapradāḥ napuṃsakāstvavīryāḥ syurakāmā satvavarjitāḥ

177

स्त्रियः स्त्रीभ्यः प्रदातव्याः क्लीबं क्लीबे प्रयोजयेत् सर्वेभ्यः सर्वदादेयाः पुरुषा वीर्यवर्धनाः

striyaḥ strībhyaḥ pradātavyāḥ klībaṃ klībe prayojayet sarvebhyaḥ sarvadādeyāḥ puruṣā vīryavardhanāḥ

178

अशुद्धं कुरुते वज्रं कुष्ठं पार्श्वव्यथां तथा पाण्डुतां पङ्गुलत्वं च तस्मात्संशोध्य मारयेत्

aśuddhaṃ kurute vajraṃ kuṣṭhaṃ pārśvavyathāṃ tathā pāṇḍutāṃ paṅgulatvaṃ ca tasmātsaṃśodhya mārayet

179

आयुः पुष्टिं बलं वीर्यं वर्णं सौख्यं करोति च सेवितं सर्वरोगघ्नं मृतं वज्रं न संशयः

āyuḥ puṣṭiṃ balaṃ vīryaṃ varṇaṃ saukhyaṃ karoti ca sevitaṃ sarvarogaghnaṃ mṛtaṃ vajraṃ na saṃśayaḥ

8.180

गारुत्मतं मरकतमश्मगर्भो हरिन्मणिः

gārutmataṃ marakatamaśmagarbho harinmaṇiḥ

181

माणिक्यं पद्मरागः स्याच्छोणरत्नञ्च लोहितम्

māṇikyaṃ padmarāgaḥ syācchoṇaratnañca lohitam

182

पुष्परागो मञ्जुमणिः स्याद्वाचस्पतिवल्लभः

puṣparāgo mañjumaṇiḥ syādvācaspativallabhaḥ

183

नीलं तथेन्द्र नीलञ्च गोमेदः पीतरत्नकम्

nīlaṃ tathendra nīlañca gomedaḥ pītaratnakam

184

वैदूर्यं दूरजं रत्नं स्यात्केतुग्रहवल्लभम्

vaidūryaṃ dūrajaṃ ratnaṃ syātketugrahavallabham

185

मौक्तिकं शौतिक्तं मुक्ता तथा मुक्ताफलञ्च तत् शुक्तिः शङ्खो गजः क्रोडः फणी मत्स्यश्च दर्दुरः वेणुरेते समाख्यातास्तज्ज्ञैर्मौक्तिकयोनयः मौक्तितं शीतलं वृष्यं चक्षुष्यं बलपुष्टिदम्

mauktikaṃ śautiktaṃ muktā tathā muktāphalañca tat śuktiḥ śaṅkho gajaḥ kroḍaḥ phaṇī matsyaśca darduraḥ veṇurete samākhyātāstajjñairmauktikayonayaḥ mauktitaṃ śītalaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyaṃ balapuṣṭidam

186

पुंसि क्लीबे प्रवालः स्यात्पुमानेव तु विद्रुमः

puṃsi klībe pravālaḥ syātpumāneva tu vidrumaḥ

187

रत्नानि भक्षितानि स्युर्मधुराणि सराणि च चक्षुष्याणि च शीतानि विषघ्नानि धृतानि च मङ्गल्यानि मनोज्ञानि ग्रहदोषहराणि च

ratnāni bhakṣitāni syurmadhurāṇi sarāṇi ca cakṣuṣyāṇi ca śītāni viṣaghnāni dhṛtāni ca maṅgalyāni manojñāni grahadoṣaharāṇi ca

188

किं रत्नं कस्य ग्रहस्य प्रीतिकारित्वेन दोषहरं भवतीति प्रश्ने तदुत्तरमाहै रत्नमालायाम् माणिक्यं तरणेः सुजातममलं मुक्ताफलं शीतगो र्माहेयस्य तु विद्रुमो निगदितः सौम्यस्य गारुत्मतम् देवेज्यस्य च पुष्परागमसुराचार्यस्य वज्रं शने र्नीलं निर्मलमन्ययोर्निगदिते गोमेदवैदूर्यके

kiṃ ratnaṃ kasya grahasya prītikāritvena doṣaharaṃ bhavatīti praśne taduttaramāhai ratnamālāyām māṇikyaṃ taraṇeḥ sujātamamalaṃ muktāphalaṃ śītago rmāheyasya tu vidrumo nigaditaḥ saumyasya gārutmatam devejyasya ca puṣparāgamasurācāryasya vajraṃ śane rnīlaṃ nirmalamanyayornigadite gomedavaidūryake

189

उपरत्नानि काचश्च कर्पूराश्मा तथैव च मुक्ताशुक्तिस्तथा शङ्ख इत्यादीनि बहून्यपि

uparatnāni kācaśca karpūrāśmā tathaiva ca muktāśuktistathā śaṅkha ityādīni bahūnyapi

8.190

गुणा यथैव रत्नानामुपरत्नेषु ते तथा किन्तु किञ्चित्ततो हीना विशेषोऽयमुदाहृतः

guṇā yathaiva ratnānāmuparatneṣu te tathā kintu kiñcittato hīnā viśeṣo'yamudāhṛtaḥ

धातूपधातुरसोपरसरत्नोपरत्नविषोपविषवर्गः (cont. 2)

191

विषं तु गरलः क्षवेडस्तस्य भेदानुदाहरे वत्सनाभः सहारिद्र ः! सक्तुकश्च प्रदीपनः सौराष्ट्रिकः शृङ्गिकश्च कालकूटस्तथैव च हालाहलो ब्रह्मपुत्रो विषभेदा अमी नव

viṣaṃ tu garalaḥ kṣaveḍastasya bhedānudāhare vatsanābhaḥ sahāridra ḥ! saktukaśca pradīpanaḥ saurāṣṭrikaḥ śṛṅgikaśca kālakūṭastathaiva ca hālāhalo brahmaputro viṣabhedā amī nava

192

सिन्दुवारसदृक्पत्रो वत्सनाभ्याकृतिस्तथा यत्पार्श्वे न तरोर्वृद्धिर्वत्सनाभः स भाषितः

sinduvārasadṛkpatro vatsanābhyākṛtistathā yatpārśve na tarorvṛddhirvatsanābhaḥ sa bhāṣitaḥ

193

हरिद्रा तुल्यमूलो यो हारिद्र ः! स उदाहृतः

haridrā tulyamūlo yo hāridra ḥ! sa udāhṛtaḥ

194

यद्ग्रन्थिः सक्तुकेनैव पूर्णमध्यः स सक्तुकः

yadgranthiḥ saktukenaiva pūrṇamadhyaḥ sa saktukaḥ

195

वर्णतो लोहितो यः स्याद्दीप्तिमान् दहनप्रभः महादाहकरः पूर्वैः कथितं स प्रदीपनः

varṇato lohito yaḥ syāddīptimān dahanaprabhaḥ mahādāhakaraḥ pūrvaiḥ kathitaṃ sa pradīpanaḥ

196

सुराष्ट्रविषये यः स्यात्स सौराष्ट्रिक उच्यते

surāṣṭraviṣaye yaḥ syātsa saurāṣṭrika ucyate

197

यस्मिन् गोशृङ्गके बद्धे दुग्धं भवति लोहितम् स शृङ्गिक इति प्रोक्तो द्र व्यतत्त्वविशारदैः

yasmin gośṛṅgake baddhe dugdhaṃ bhavati lohitam sa śṛṅgika iti prokto dra vyatattvaviśāradaiḥ

198

देवासुररणे देवैर्हतस्य पृथुमालिनः दैत्यस्य रुधिराज्जातस्तरुरश्वत्थसन्निभः निर्यासः कालकूटोऽस्य मुनिभिः परिकीर्त्तितः सोऽहिक्षेत्रे शृङ्गवेरे कोङ्कणे मलये भवेत्

devāsuraraṇe devairhatasya pṛthumālinaḥ daityasya rudhirājjātastaruraśvatthasannibhaḥ niryāsaḥ kālakūṭo'sya munibhiḥ parikīrttitaḥ so'hikṣetre śṛṅgavere koṅkaṇe malaye bhavet

199

गोस्तनाभफलो गुच्छस्तालपत्रच्छदस्तथा तेजसा यस्य दह्यन्ते समीपस्था द्रुमादयः असौ हालाहलो ज्ञेयः किष्किन्धायां हिमालये दक्षिणाब्धितटे देशे कोङ्कणेऽपि च जायते

gostanābhaphalo gucchastālapatracchadastathā tejasā yasya dahyante samīpasthā drumādayaḥ asau hālāhalo jñeyaḥ kiṣkindhāyāṃ himālaye dakṣiṇābdhitaṭe deśe koṅkaṇe'pi ca jāyate

8.200

वर्णतः कपिलो यः स्यात्तथा भवति सारतः ब्रह्मपुत्रः सविज्ञेयो जायते मलयाचले

varṇataḥ kapilo yaḥ syāttathā bhavati sārataḥ brahmaputraḥ savijñeyo jāyate malayācale

201

ब्राह्मणः पाण्डुरस्तेषु क्षत्रियो लोहितप्रभः वैश्यः पीतोऽसितः शूद्रो विष उक्तश्चतुर्विधः

brāhmaṇaḥ pāṇḍurasteṣu kṣatriyo lohitaprabhaḥ vaiśyaḥ pīto'sitaḥ śūdro viṣa uktaścaturvidhaḥ

202

रसायने विषं विप्रं क्षत्रियं देहपुष्टये वैश्यं कुष्ठविनाशाय शूद्रं दद्याद्वधाय हि

rasāyane viṣaṃ vipraṃ kṣatriyaṃ dehapuṣṭaye vaiśyaṃ kuṣṭhavināśāya śūdraṃ dadyādvadhāya hi

203

विषं प्राणहरं प्रोक्तं व्यवायि च विकाशि च आग्नेयं वातकफहृद्योगवाहि मदावहम्

viṣaṃ prāṇaharaṃ proktaṃ vyavāyi ca vikāśi ca āgneyaṃ vātakaphahṛdyogavāhi madāvaham

204

तदेव युक्तियुक्तं तु प्राणदायि रसायनम् योगवाहि त्रिदोषघ्नं बृंहणं वीर्यवर्द्धनम्

tadeva yuktiyuktaṃ tu prāṇadāyi rasāyanam yogavāhi tridoṣaghnaṃ bṛṃhaṇaṃ vīryavarddhanam

205

ये दुर्गुणा विषेऽशुद्धे ते स्युर्हीना विशोधनात् तस्माद्विषं प्रयोगेषु शोधयित्वा प्रयोजयेत्

ye durguṇā viṣe'śuddhe te syurhīnā viśodhanāt tasmādviṣaṃ prayogeṣu śodhayitvā prayojayet

206

अर्कक्षीरं स्नुहीक्षीरं लाङ्गली करवीरकः गुञ्जाऽहिफेनो धत्तूरः सप्तोपविषजातयः

arkakṣīraṃ snuhīkṣīraṃ lāṅgalī karavīrakaḥ guñjā'hipheno dhattūraḥ saptopaviṣajātayaḥ

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकरणे अष्टमः धात्वादिवर्गः समाप्तः

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaraṇe aṣṭamaḥ dhātvādivargaḥ samāptaḥ

धान्यवर्गः

अथ नवमो धान्यवर्गः शालिधान्यं व्रीहिधान्यं शूकधान्यं तृतीयकम् शिम्बीधान्यं क्षुद्र धान्यमित्युक्तं धान्यपञ्चकम्

atha navamo dhānyavargaḥ śālidhānyaṃ vrīhidhānyaṃ śūkadhānyaṃ tṛtīyakam śimbīdhānyaṃ kṣudra dhānyamityuktaṃ dhānyapañcakam

शालयो रक्तशाल्याद्या व्रीहयः षष्टिकादयः यवादिकं शूकधान्यं मुद्गाद्यंशिम्बिधान्यकम् कङ्ग्वादिकं क्षुद्र धान्यं तृणधान्यञ्च तत्स्मृतम्

śālayo raktaśālyādyā vrīhayaḥ ṣaṣṭikādayaḥ yavādikaṃ śūkadhānyaṃ mudgādyaṃśimbidhānyakam kaṅgvādikaṃ kṣudra dhānyaṃ tṛṇadhānyañca tatsmṛtam

कण्डनेन विना शुक्ला हैमन्ताः शालयः स्मृताः

kaṇḍanena vinā śuklā haimantāḥ śālayaḥ smṛtāḥ

रक्तशालि सकलमः पाण्डुकः शकुनाहृतः सुगन्धकः कर्दमको महाशालिश्च दूषकः

raktaśāli sakalamaḥ pāṇḍukaḥ śakunāhṛtaḥ sugandhakaḥ kardamako mahāśāliśca dūṣakaḥ

पुष्पाण्डकः पुण्डरीकस्तथा महिषमस्तकः दीर्घशूकः काञ्चनको हायनो लोध्रपुष्पकः

puṣpāṇḍakaḥ puṇḍarīkastathā mahiṣamastakaḥ dīrghaśūkaḥ kāñcanako hāyano lodhrapuṣpakaḥ

इत्याद्याः शालयः सन्ति बहवो बहुदेशजाः ग्रन्थविस्तरभीतेस्ते समस्ता नात्र भाषिताः

ityādyāḥ śālayaḥ santi bahavo bahudeśajāḥ granthavistarabhīteste samastā nātra bhāṣitāḥ

शालयो मधुरा स्निग्धा बल्या बद्धाल्पवर्चसः कषाया लघवो रुच्याः स्वर्या वृष्याश्च बृंहणाः अल्पानिलकफाः शीताः पित्तघ्ना मूत्रलास्तथा

śālayo madhurā snigdhā balyā baddhālpavarcasaḥ kaṣāyā laghavo rucyāḥ svaryā vṛṣyāśca bṛṃhaṇāḥ alpānilakaphāḥ śītāḥ pittaghnā mūtralāstathā

शालयो दग्धमृज्जाताः कषाया लघुपाकिनः सृष्टमूत्रपुरीषाश्च रूक्षाः श्लेष्मापकर्षणाः

śālayo dagdhamṛjjātāḥ kaṣāyā laghupākinaḥ sṛṣṭamūtrapurīṣāśca rūkṣāḥ śleṣmāpakarṣaṇāḥ

कैदारा वातपित्तघ्ना गुरवः कफशुक्रलाः कषायाश्चाल्पवर्चस्का मेध्याश्चैव बलावहाः

kaidārā vātapittaghnā guravaḥ kaphaśukralāḥ kaṣāyāścālpavarcaskā medhyāścaiva balāvahāḥ

9.10

स्थलजाः स्वादवः पित्तकफघ्ना वातपित्तदाः किञ्चित्तिक्ताः कषायाश्च विपाके कटुका अपि

sthalajāḥ svādavaḥ pittakaphaghnā vātapittadāḥ kiñcittiktāḥ kaṣāyāśca vipāke kaṭukā api

वापिता मधुरा वृष्या बल्याः पित्तप्रणाशनाः श्लेष्मलाश्चाल्पवर्चस्काः कषाया गुरवो हिमाः

vāpitā madhurā vṛṣyā balyāḥ pittapraṇāśanāḥ śleṣmalāścālpavarcaskāḥ kaṣāyā guravo himāḥ

वापितेभ्यो गुणैः किञ्चिद्धीनाः प्रोक्ता अवापिताः

vāpitebhyo guṇaiḥ kiñciddhīnāḥ proktā avāpitāḥ

रोपितास्तु नवा वृष्या पुराणा लघवः स्मृताः तेभ्यस्तुरोपिता भूयः शीघ्रपाका गुणाधिकाः

ropitāstu navā vṛṣyā purāṇā laghavaḥ smṛtāḥ tebhyasturopitā bhūyaḥ śīghrapākā guṇādhikāḥ

छिन्नरूढा हिमा रूक्षा बल्याः पित्तकफापहाः बद्धविट्काः कषायाश्च लघवश्चाल्पतिक्तकाः

chinnarūḍhā himā rūkṣā balyāḥ pittakaphāpahāḥ baddhaviṭkāḥ kaṣāyāśca laghavaścālpatiktakāḥ

रक्तशालिर्वरस्तेषु बल्यो वर्ण्यस्त्रिदोषजित् चक्षुष्यो मूत्रलः स्वर्यः शुक्रलस्तृड्ज्वरापहः

raktaśālirvarasteṣu balyo varṇyastridoṣajit cakṣuṣyo mūtralaḥ svaryaḥ śukralastṛḍjvarāpahaḥ

विषव्रणश्वासकासदाहनुद् वह्निपुष्टिदः तस्मादल्पान्तरगुणाः शालयो महदादयः

viṣavraṇaśvāsakāsadāhanud vahnipuṣṭidaḥ tasmādalpāntaraguṇāḥ śālayo mahadādayaḥ

वार्षिकाः कण्डिताः शुक्ला व्रीहयश्चिरपाकिनः कृष्णव्रीहिः पाटलश्च कुक्कुटाण्डक इत्यपि

vārṣikāḥ kaṇḍitāḥ śuklā vrīhayaścirapākinaḥ kṛṣṇavrīhiḥ pāṭalaśca kukkuṭāṇḍaka ityapi

शालामुखो जतुमुख इत्याद्या व्रीहयः स्मृताः कृष्णब्रीहिः स विज्ञेयो यत्कृष्णतुषतण्डुलः

śālāmukho jatumukha ityādyā vrīhayaḥ smṛtāḥ kṛṣṇabrīhiḥ sa vijñeyo yatkṛṣṇatuṣataṇḍulaḥ

पाटलः पाटलापुष्पवर्णको ब्रीहिरुच्यते कुक्कुटाण्डाकृतिव्रीहिः कुक्कुटाण्डक उच्यते

pāṭalaḥ pāṭalāpuṣpavarṇako brīhirucyate kukkuṭāṇḍākṛtivrīhiḥ kukkuṭāṇḍaka ucyate

9.20

शालामुखः कृष्णशूकः कृष्णतण्डुल उच्यते लाक्षावर्णं मुखं यस्य ज्ञेयो जतुमुखस्तु सः

śālāmukhaḥ kṛṣṇaśūkaḥ kṛṣṇataṇḍula ucyate lākṣāvarṇaṃ mukhaṃ yasya jñeyo jatumukhastu saḥ

व्रीहयः कथिताः पाके मधुरा वीर्यतो हिमाः अल्पाभिष्यदिनो बद्धवर्चस्काः षष्टिकैः समाः कृष्णव्रीहिर्वरस्तेषां तस्मादल्पगुणाः परे

vrīhayaḥ kathitāḥ pāke madhurā vīryato himāḥ alpābhiṣyadino baddhavarcaskāḥ ṣaṣṭikaiḥ samāḥ kṛṣṇavrīhirvarasteṣāṃ tasmādalpaguṇāḥ pare

गर्भस्था एव ये पाकं यान्ति ते षष्टिका मताः

garbhasthā eva ye pākaṃ yānti te ṣaṣṭikā matāḥ

षष्टिकः शतपुष्पश्च प्रमोदकमुकुन्दकौ महाषष्टिक इत्याद्याः षष्टिकाः समुदाहृताः एतेऽपि व्रीहयः प्रोक्ता व्रीहिलक्षणदर्शनात्

ṣaṣṭikaḥ śatapuṣpaśca pramodakamukundakau mahāṣaṣṭika ityādyāḥ ṣaṣṭikāḥ samudāhṛtāḥ ete'pi vrīhayaḥ proktā vrīhilakṣaṇadarśanāt

षष्टिका मधुरा शीता लघवो बद्धवर्चसः वातपित्तप्रशमनाः शालिभिः सदृशा गुणैः

ṣaṣṭikā madhurā śītā laghavo baddhavarcasaḥ vātapittapraśamanāḥ śālibhiḥ sadṛśā guṇaiḥ

षष्टिका प्रवरा तेषां लघ्वी स्निग्धा त्रिदोषजित्

ṣaṣṭikā pravarā teṣāṃ laghvī snigdhā tridoṣajit

स्वाद्वी मृद्वी ग्राहिणी च बलदा ज्वरहारिणी रक्तशालिगुणैस्तुल्या ततः स्वल्पगुणाः परे

svādvī mṛdvī grāhiṇī ca baladā jvarahāriṇī raktaśāliguṇaistulyā tataḥ svalpaguṇāḥ pare

यवस्तु सितशूकः स्यान्निःशूकोऽतियवः स्मृतः तोक्यस्तद्वत्स हरितस्ततः स्वल्पश्च कीर्त्तितः

yavastu sitaśūkaḥ syānniḥśūko'tiyavaḥ smṛtaḥ tokyastadvatsa haritastataḥ svalpaśca kīrttitaḥ

यवः कषायो मधुरः शीतलो लेखनो मृदुः व्रणेषु तिलवत्पथ्यो रूक्षो मेधाऽग्निवर्धनः

yavaḥ kaṣāyo madhuraḥ śītalo lekhano mṛduḥ vraṇeṣu tilavatpathyo rūkṣo medhā'gnivardhanaḥ

कटुपाकोऽनभिष्यन्दी स्वर्यो बलकरो गुरुः बहुवातमलो वर्णस्थैर्यकारी च पिच्छिलः

kaṭupāko'nabhiṣyandī svaryo balakaro guruḥ bahuvātamalo varṇasthairyakārī ca picchilaḥ

9.30

कण्ठत्वगामयश्लेष्मपित्तमेदःप्रणाशनः पीनसश्वासकासोरुस्तम्भलोहिततृट्प्रणुत् अस्मादतियवो न्यूनस्तोक्यो न्यूनतरस्ततः

kaṇṭhatvagāmayaśleṣmapittamedaḥpraṇāśanaḥ pīnasaśvāsakāsorustambhalohitatṛṭpraṇut asmādatiyavo nyūnastokyo nyūnatarastataḥ

गोधूमः सुमनोऽपि स्यात्त्रिविधः स च कीर्त्तितः महागोधूम इत्याख्यः पश्चाद्देशात्समागतः

godhūmaḥ sumano'pi syāttrividhaḥ sa ca kīrttitaḥ mahāgodhūma ityākhyaḥ paścāddeśātsamāgataḥ

मधूली तु ततः किञ्चिदल्पा सा मध्यदेशजा निः शूको दीर्घगोधूमः क्वचिन्नन्दीमुखाभिघः

madhūlī tu tataḥ kiñcidalpā sā madhyadeśajā niḥ śūko dīrghagodhūmaḥ kvacinnandīmukhābhighaḥ

गोधूमः मधुरः शीतो वातपित्तहरो गुरुः कफशुक्रप्रदो बल्यः स्निग्धः सन्धानकृत्सरः

godhūmaḥ madhuraḥ śīto vātapittaharo guruḥ kaphaśukraprado balyaḥ snigdhaḥ sandhānakṛtsaraḥ

जीवनो बृंहणो वर्ण्यो व्रण्यो रुच्यः स्थिरत्वकृत्

jīvano bṛṃhaṇo varṇyo vraṇyo rucyaḥ sthiratvakṛt

मधूली शीतला स्निग्धा पित्तघ्नी मधुरा लघुः शुक्रला वृंहणी पथ्या तद्वन्नन्दीमुखः स्मृतः

madhūlī śītalā snigdhā pittaghnī madhurā laghuḥ śukralā vṛṃhaṇī pathyā tadvannandīmukhaḥ smṛtaḥ

शमीजाः शिम्बिजाः शिम्बीभवाः सूप्याश्च वैदलाः

śamījāḥ śimbijāḥ śimbībhavāḥ sūpyāśca vaidalāḥ

वैदला मधुरा रूक्षाः कषायाः कटुपाकिनः वातलाः कफपित्तघ्ना बद्धमूत्रमला हिमाः ऋते मुद्गमसूराभ्यामन्ये त्वाध्मानकारिणः

vaidalā madhurā rūkṣāḥ kaṣāyāḥ kaṭupākinaḥ vātalāḥ kaphapittaghnā baddhamūtramalā himāḥ ṛte mudgamasūrābhyāmanye tvādhmānakāriṇaḥ

मुद्गो रूक्षो लघुर्ग्राही कफपित्तहरो हिमः स्वादुरल्पानिलो नेत्र्! यो ज्वरघ्नो वनजस्तथा

mudgo rūkṣo laghurgrāhī kaphapittaharo himaḥ svāduralpānilo netr! yo jvaraghno vanajastathā

मुद्गो बहुविधः श्यामो हरितः पीतकस्तथा श्वेतो रक्तश्च तेषान्तु पूर्वः पूर्वो लघुः स्मृतः

mudgo bahuvidhaḥ śyāmo haritaḥ pītakastathā śveto raktaśca teṣāntu pūrvaḥ pūrvo laghuḥ smṛtaḥ

9.40

सुश्रुतेन पुनः प्रोक्तो हरितः प्रवरो गुणैः चरकादिभिरप्युक्त एष एव गुणाधिकः

suśrutena punaḥ prokto haritaḥ pravaro guṇaiḥ carakādibhirapyukta eṣa eva guṇādhikaḥ

माषो गुरुः स्वादुपाकः स्निग्धो रुच्योऽनिलापहः स्रंसनस्तर्पणो बल्यः शुक्रलो वृंहणः परः

māṣo guruḥ svādupākaḥ snigdho rucyo'nilāpahaḥ sraṃsanastarpaṇo balyaḥ śukralo vṛṃhaṇaḥ paraḥ

भिन्नमूत्रमलः स्तन्यो मेदःपित्तकफप्रदः गुदकीलार्दितश्वासपक्तिशूलानि नाशयेत्

bhinnamūtramalaḥ stanyo medaḥpittakaphapradaḥ gudakīlārditaśvāsapaktiśūlāni nāśayet

कफपित्तकरा माषाः कफपित्तकरं दधि कफपित्तकरा मत्स्या वृन्ताकं कफपित्तकृत्

kaphapittakarā māṣāḥ kaphapittakaraṃ dadhi kaphapittakarā matsyā vṛntākaṃ kaphapittakṛt

राजमाषो महामाषश्चपलश्च बलः स्मृतः राजमाषो गुरुः स्वादुस्तुवरस्तर्पणः सरः

rājamāṣo mahāmāṣaścapalaśca balaḥ smṛtaḥ rājamāṣo guruḥ svādustuvarastarpaṇaḥ saraḥ

रूक्षो वातकरो रुच्यः स्तन्यो भूरिबलप्रदः श्वेतो रक्तस्तथा कृष्णस्त्रिविधः स प्रकीर्त्तितः यो महांस्तेषु भवति स एवोक्तो गुणाधिकः

rūkṣo vātakaro rucyaḥ stanyo bhūribalapradaḥ śveto raktastathā kṛṣṇastrividhaḥ sa prakīrttitaḥ yo mahāṃsteṣu bhavati sa evokto guṇādhikaḥ

निष्पावो राजशिम्बिः स्याद्वल्लकः श्वेतशिम्बिकः निष्पावो मधुरो रूक्षो विपाकेऽम्लो गुरुः सरः

niṣpāvo rājaśimbiḥ syādvallakaḥ śvetaśimbikaḥ niṣpāvo madhuro rūkṣo vipāke'mlo guruḥ saraḥ

कषायः स्तन्यपित्तास्रमूत्रवातविबन्धकृत् विदाह्युष्णो विषश्लेष्मशोथहृच्छुक्रनाशनः

kaṣāyaḥ stanyapittāsramūtravātavibandhakṛt vidāhyuṣṇo viṣaśleṣmaśothahṛcchukranāśanaḥ

मकुष्ठो वनमुद्गः स्यान्मकुष्ठकमुकुष्ठकौ

makuṣṭho vanamudgaḥ syānmakuṣṭhakamukuṣṭhakau

मकुष्ठो वातलो ग्राही कफपित्तहरो लघुः वह्निजिन्मधुरः पाके कृमिकृज्ज्वरनाशनः

makuṣṭho vātalo grāhī kaphapittaharo laghuḥ vahnijinmadhuraḥ pāke kṛmikṛjjvaranāśanaḥ

9.50

मङ्गल्यको मसूरः स्यान्मङ्गल्या च मसूरिका मसूरो मधुरः पाके संग्राही शीतलो लघुः कफपित्तास्रजिद्रू क्षो वातलो ज्वरनाशनः

maṅgalyako masūraḥ syānmaṅgalyā ca masūrikā masūro madhuraḥ pāke saṃgrāhī śītalo laghuḥ kaphapittāsrajidrū kṣo vātalo jvaranāśanaḥ

आढकी तुवरी चापि सा प्रोक्ता शणपुष्पिका

āḍhakī tuvarī cāpi sā proktā śaṇapuṣpikā

आढकी तुवरा रूक्षा मधुरा शीतला लघुः ग्राहिणी वातजननी वर्ण्या पित्तकफास्रजित्

āḍhakī tuvarā rūkṣā madhurā śītalā laghuḥ grāhiṇī vātajananī varṇyā pittakaphāsrajit

चणको हरिमन्थः स्यात्सकलप्रिय इत्यपि चणकः शीतलो रूक्षः पित्तरक्तकफापहः लघुः कषायो विष्टम्भी वातलो ज्वरनाशनः

caṇako harimanthaḥ syātsakalapriya ityapi caṇakaḥ śītalo rūkṣaḥ pittaraktakaphāpahaḥ laghuḥ kaṣāyo viṣṭambhī vātalo jvaranāśanaḥ

स चाङ्गारेण सम्भृष्टस्तैलभृष्टश्च तद्गुणः आर्द्र भृष्टो बलकरो रोचनश्च प्रकीर्त्तितः

sa cāṅgāreṇa sambhṛṣṭastailabhṛṣṭaśca tadguṇaḥ ārdra bhṛṣṭo balakaro rocanaśca prakīrttitaḥ

शुष्कभृष्टोऽतिरूक्षश्च वातकुष्ठप्रकोपणः स्विन्नः पित्तकफौ हन्यात् सूपः क्षोभकरो मतः

śuṣkabhṛṣṭo'tirūkṣaśca vātakuṣṭhaprakopaṇaḥ svinnaḥ pittakaphau hanyāt sūpaḥ kṣobhakaro mataḥ

आद्रो र्!ऽतिकोमलो रुच्यः पित्तशुक्रहरो हिमः कषायो वातलो ग्राही कफपित्तहरो लघुः

ādro r!'tikomalo rucyaḥ pittaśukraharo himaḥ kaṣāyo vātalo grāhī kaphapittaharo laghuḥ

कलायो वर्त्तुलः प्रोक्तः सतीनश्च हरेणुकः कलायो मधुरः स्वादुः पाके रूक्षश्च शीतलः

kalāyo varttulaḥ proktaḥ satīnaśca hareṇukaḥ kalāyo madhuraḥ svāduḥ pāke rūkṣaśca śītalaḥ

त्रिपुटः खण्डिकोऽपि स्यात्कथ्यन्ते तद्गुणा अथ त्रिपुटो मधुरस्तिक्तस्तुवरो रूक्षणो भृशम्

tripuṭaḥ khaṇḍiko'pi syātkathyante tadguṇā atha tripuṭo madhurastiktastuvaro rūkṣaṇo bhṛśam

कफपित्तहरो रुच्यो ग्राहकः शीतलस्तथा किन्तु खञ्जत्वपङ्गुत्वकारी वातातिकोपनः

kaphapittaharo rucyo grāhakaḥ śītalastathā kintu khañjatvapaṅgutvakārī vātātikopanaḥ

9.60

कुलत्थिका कुलत्थश्च कथ्यन्ते तद्गुणा अथ

kulatthikā kulatthaśca kathyante tadguṇā atha

कुलत्थः कटुकः पाके कषायः पित्तरक्तकृत् लघुर्विदाही वीर्योष्णः श्वासकासकफानिलान्

kulatthaḥ kaṭukaḥ pāke kaṣāyaḥ pittaraktakṛt laghurvidāhī vīryoṣṇaḥ śvāsakāsakaphānilān

हन्ति हिक्काऽश्मरीशुक्रदाहानाहान् सपीनसान् स्वेदसंग्राहको मेदोज्वरकृमिहरः सरः

hanti hikkā'śmarīśukradāhānāhān sapīnasān svedasaṃgrāhako medojvarakṛmiharaḥ saraḥ

तिलः कृष्णः सितो रक्तः स वन्योऽल्पतिलःस्मृतः तिलो रसे कटुस्तिक्तो मधुरस्तुवरो गुरुः

tilaḥ kṛṣṇaḥ sito raktaḥ sa vanyo'lpatilaḥsmṛtaḥ tilo rase kaṭustikto madhurastuvaro guruḥ

विपाके कटुकः स्वादुः स्निग्धोष्णः कफपित्तनुत् बल्यः केश्यो हिमस्पर्शस्त्वच्यः स्तन्यो व्रणे हितः

vipāke kaṭukaḥ svāduḥ snigdhoṣṇaḥ kaphapittanut balyaḥ keśyo himasparśastvacyaḥ stanyo vraṇe hitaḥ

दन्त्योऽल्पमूत्रकृद् ग्राही वातघ्नोऽग्निमतिप्रदः कृष्णः श्रेष्ठतमस्तेषु शुक्रलो मध्यमः सितः अन्ये हीनतराः प्रोक्तास्तज्ज्ञै रक्तादयस्तिलाः

dantyo'lpamūtrakṛd grāhī vātaghno'gnimatipradaḥ kṛṣṇaḥ śreṣṭhatamasteṣu śukralo madhyamaḥ sitaḥ anye hīnatarāḥ proktāstajjñai raktādayastilāḥ

अतसी नीलपुष्पी च पार्वती स्यादुमा क्षुमा

atasī nīlapuṣpī ca pārvatī syādumā kṣumā

अतसी मधुरा तिक्ता स्निग्धा पाके कटुर्गुरुः उष्णा दृक्छुक्रवातघ्नी कफपित्तविनाशिनी

atasī madhurā tiktā snigdhā pāke kaṭurguruḥ uṣṇā dṛkchukravātaghnī kaphapittavināśinī

तुवरी ग्राहिणी प्रोक्ता लघ्वी कफविषास्रजित् तीक्ष्णोष्णा वह्निदा कण्डूकुष्ठकोष्ठकृमिप्रणुत्

tuvarī grāhiṇī proktā laghvī kaphaviṣāsrajit tīkṣṇoṣṇā vahnidā kaṇḍūkuṣṭhakoṣṭhakṛmipraṇut

सर्षपः कटुकः स्नेहस्तुन्तुभश्च कदम्बकः गौरस्तु सर्षपः प्राज्ञैः सिद्धार्थ इति कथ्यते

sarṣapaḥ kaṭukaḥ snehastuntubhaśca kadambakaḥ gaurastu sarṣapaḥ prājñaiḥ siddhārtha iti kathyate

9.70

सर्षपस्तु रसे पाके कटुः स्निग्धः सतिक्तकः तीक्ष्णोष्णः कफवातघ्नो रक्तपित्ताग्निवर्धनः

sarṣapastu rase pāke kaṭuḥ snigdhaḥ satiktakaḥ tīkṣṇoṣṇaḥ kaphavātaghno raktapittāgnivardhanaḥ

रक्षोहरो जयेत्कण्डूं कुष्ठकोष्ठकृमिग्रहान् यथा रक्तस्तथा गौरः किन्तु गौरो वरो मतः

rakṣoharo jayetkaṇḍūṃ kuṣṭhakoṣṭhakṛmigrahān yathā raktastathā gauraḥ kintu gauro varo mataḥ

राजीतु राजिका तीक्ष्णगन्धा क्षुज्जनिकाऽसुरी क्षवः क्षुताभिजनकः कृष्णीका कृष्णसर्षपः

rājītu rājikā tīkṣṇagandhā kṣujjanikā'surī kṣavaḥ kṣutābhijanakaḥ kṛṣṇīkā kṛṣṇasarṣapaḥ

राजिका कफपित्तघ्नी तीक्ष्णोष्णा रक्तपित्तकृत् किञ्चित् रूक्षाऽग्निदा कण्डूकुष्ठकोष्ठकृमीन्हरेत् अतितीक्ष्णा विशेषेण तद्वत्कृष्णाऽपि राजिका

rājikā kaphapittaghnī tīkṣṇoṣṇā raktapittakṛt kiñcit rūkṣā'gnidā kaṇḍūkuṣṭhakoṣṭhakṛmīnharet atitīkṣṇā viśeṣeṇa tadvatkṛṣṇā'pi rājikā

क्षुद्र धान्यं कुधान्यं च तृणधान्यमिति स्मृतम् क्षुद्र धान्यमनुष्णं स्यात्कषायं लघु लेखनम्

kṣudra dhānyaṃ kudhānyaṃ ca tṛṇadhānyamiti smṛtam kṣudra dhānyamanuṣṇaṃ syātkaṣāyaṃ laghu lekhanam

मधुरं कटुकं पाके रूक्षं च क्लेदशोषकम् वातकृद् बद्धविट्कं च पित्तरक्तकफापहम्

madhuraṃ kaṭukaṃ pāke rūkṣaṃ ca kledaśoṣakam vātakṛd baddhaviṭkaṃ ca pittaraktakaphāpaham

स्त्रियां कङ्गुप्रियङ्गु द्वे कृष्णारक्ता सिता तथा पीता चतुर्विधा कङ्गुस्तासां पीता वरा स्मृता

striyāṃ kaṅgupriyaṅgu dve kṛṣṇāraktā sitā tathā pītā caturvidhā kaṅgustāsāṃ pītā varā smṛtā

कङ्गुस्तु भग्नसन्धानवातकृद् बृंहणी गुरुः रूक्षा श्लेष्महराऽतीव वाजिनां गुणकृद् भृशम्

kaṅgustu bhagnasandhānavātakṛd bṛṃhaṇī guruḥ rūkṣā śleṣmaharā'tīva vājināṃ guṇakṛd bhṛśam

चीनाकः काककङ्गुश्च सुश्लक्ष्णः श्लक्ष्णकः स्मृतः चीनाकः कङ्गुभेदोऽस्ति स ज्ञेयः कङ्गुवद् गुणैः

cīnākaḥ kākakaṅguśca suślakṣṇaḥ ślakṣṇakaḥ smṛtaḥ cīnākaḥ kaṅgubhedo'sti sa jñeyaḥ kaṅguvad guṇaiḥ

श्यामाकः श्यामकः श्यामास्त्रिबीजः स्यादविप्रियः सुकुमारो राजधान्यं तृणबीजोत्तमश्च सः श्यामाकः शोषणो रूक्षो वातलः कफपित्तहृत्

śyāmākaḥ śyāmakaḥ śyāmāstribījaḥ syādavipriyaḥ sukumāro rājadhānyaṃ tṛṇabījottamaśca saḥ śyāmākaḥ śoṣaṇo rūkṣo vātalaḥ kaphapittahṛt

9.80

कोद्र वः कोरदूषः स्यादुद्दालो वनकोद्र वः कोद्र वो वातलो ग्राही हिमः पित्तकफापहः उद्दालस्तु भवेदुष्णो ग्राही वातकरो भृशम्

kodra vaḥ koradūṣaḥ syāduddālo vanakodra vaḥ kodra vo vātalo grāhī himaḥ pittakaphāpahaḥ uddālastu bhaveduṣṇo grāhī vātakaro bhṛśam

चारुकः शरबीजः स्यात्कथ्यन्ते तद्गुणा अथ चारुको मधुरो रूक्षो रक्तपित्तकफापहः शीतलो लघुवृष्यश्च कषायो वातकोपनः

cārukaḥ śarabījaḥ syātkathyante tadguṇā atha cāruko madhuro rūkṣo raktapittakaphāpahaḥ śītalo laghuvṛṣyaśca kaṣāyo vātakopanaḥ

यवा वंशभवा रूक्षाः कषायाः कटुपाकिनः बद्धमूत्राः कफघ्नाश्च वातपित्तकराः सराः

yavā vaṃśabhavā rūkṣāḥ kaṣāyāḥ kaṭupākinaḥ baddhamūtrāḥ kaphaghnāśca vātapittakarāḥ sarāḥ

कुसुम्भबीजं वरटा सैव प्रोक्ता वरट्टिका

kusumbhabījaṃ varaṭā saiva proktā varaṭṭikā

वरटा मधुरा स्निग्धा रक्तपित्तकफापहा कषाया शीतला गुर्वी स्यादवृष्याऽनिलापहा

varaṭā madhurā snigdhā raktapittakaphāpahā kaṣāyā śītalā gurvī syādavṛṣyā'nilāpahā

गवेधुका तु विद्वद्भिर्गवेधुः कथिता स्त्रियाम् गवेधुः कटुका स्वाद्वी कार्श्यकृत्कफनाशिनी

gavedhukā tu vidvadbhirgavedhuḥ kathitā striyām gavedhuḥ kaṭukā svādvī kārśyakṛtkaphanāśinī

प्रसाधिका तु नीवारस्तृणान्नमिति च स्मृतम् नीवारः शीतलो ग्राही पित्तघ्नः कफवातकृत्

prasādhikā tu nīvārastṛṇānnamiti ca smṛtam nīvāraḥ śītalo grāhī pittaghnaḥ kaphavātakṛt

यावनालो हिमः स्वादुर्लोहितः श्लेष्मपित्तजित् अवृष्यस्तुवरो रूक्षः क्लेदकृत्कथितो लघुः

yāvanālo himaḥ svādurlohitaḥ śleṣmapittajit avṛṣyastuvaro rūkṣaḥ kledakṛtkathito laghuḥ

धान्यं सर्वं नवं स्वादु गुरु श्लेष्मकरं स्मृतम् तत्तु वर्षोषितं पथ्यं यतो लघुतरं हि तत्

dhānyaṃ sarvaṃ navaṃ svādu guru śleṣmakaraṃ smṛtam tattu varṣoṣitaṃ pathyaṃ yato laghutaraṃ hi tat

वर्षोषितं सर्वधान्यं गौरवं परिमुञ्चति न तु त्यजति वीर्यं स्वं क्रमान्मुञ्चत्यतः परम्

varṣoṣitaṃ sarvadhānyaṃ gauravaṃ parimuñcati na tu tyajati vīryaṃ svaṃ kramānmuñcatyataḥ param

9.90

एतेषु यवगोधूमतिलमाषा नवा हिताः पुराणा विरसा रूक्षा न तथा गुणकारिणः

eteṣu yavagodhūmatilamāṣā navā hitāḥ purāṇā virasā rūkṣā na tathā guṇakāriṇaḥ

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकरणे नवमो धान्यवर्गः समाप्तः

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaraṇe navamo dhānyavargaḥ samāptaḥ

शाकवर्गः

अथ शाकवर्गः पत्रं पुष्पं फलं नालं कन्दं संस्वेदजं तथा शाकं षड्विधमुदृष्टं गुरुं विद्याद्यथोत्तरम्

atha śākavargaḥ patraṃ puṣpaṃ phalaṃ nālaṃ kandaṃ saṃsvedajaṃ tathā śākaṃ ṣaḍvidhamudṛṣṭaṃ guruṃ vidyādyathottaram

प्रायः शाकानि सर्वाणि विष्टम्भीनि गुरूणि च रूक्षाणि बहुवर्चांसि सृष्टविण्मारुतानि च

prāyaḥ śākāni sarvāṇi viṣṭambhīni gurūṇi ca rūkṣāṇi bahuvarcāṃsi sṛṣṭaviṇmārutāni ca

शाकं भिनत्ति वपुरस्थि निहन्ति नेत्रं वर्णं विनाशयति रक्तमथापि शुक्रम् प्रज्ञाक्षयं च कुरुते पलितं च नूनं हन्ति स्मृतिं गतिमिति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः

śākaṃ bhinatti vapurasthi nihanti netraṃ varṇaṃ vināśayati raktamathāpi śukram prajñākṣayaṃ ca kurute palitaṃ ca nūnaṃ hanti smṛtiṃ gatimiti pravadanti tajjñāḥ

शाकेषु सर्वेषु वसन्ति रोगास्ते हेतवो देहविनाशनाय तस्माद् बुधः शाकविवर्जनं तु कुर्यात्तथाऽम्लेषु स एव दोषः

śākeṣu sarveṣu vasanti rogāste hetavo dehavināśanāya tasmād budhaḥ śākavivarjanaṃ tu kuryāttathā'mleṣu sa eva doṣaḥ

वास्तूकं वास्तुकं च स्यात्क्षारपत्रं च शाकराट् तदेव तु बृहत्पत्रं रक्तं स्याद्गौडवास्तुकम्

vāstūkaṃ vāstukaṃ ca syātkṣārapatraṃ ca śākarāṭ tadeva tu bṛhatpatraṃ raktaṃ syādgauḍavāstukam

प्रायशो यवमध्ये स्याद्यवशाकमतः स्मृतम् वास्तूकद्वितयं स्वादु क्षारं पाके कटूदितम्

prāyaśo yavamadhye syādyavaśākamataḥ smṛtam vāstūkadvitayaṃ svādu kṣāraṃ pāke kaṭūditam

दीपनं पाचनं रुच्यं लघु शुक्रबलप्रदम् सरं प्लीहास्रपित्तार्शः कृमिदोषत्रयापहम्

dīpanaṃ pācanaṃ rucyaṃ laghu śukrabalapradam saraṃ plīhāsrapittārśaḥ kṛmidoṣatrayāpaham

पोतक्युपोदिका सा तु मालवाऽमृतवल्लरी पोतकी शीतला स्निग्धा श्लेष्मला वातपित्तनुत्

potakyupodikā sā tu mālavā'mṛtavallarī potakī śītalā snigdhā śleṣmalā vātapittanut

अकण्ठ्या पिच्छिला निद्रा शुक्रदा रक्त पित्तजित् बलदा रुचिकृत्पथ्या बृंहणी तृप्तिकारिणी

akaṇṭhyā picchilā nidrā śukradā rakta pittajit baladā rucikṛtpathyā bṛṃhaṇī tṛptikāriṇī

10.10

मारिषो वाष्पको मार्ष श्वेतो रक्तश्च संस्मृतः मारिषो मधुरः शीतो विष्टम्भी पित्तनुद् गुरुः

māriṣo vāṣpako mārṣa śveto raktaśca saṃsmṛtaḥ māriṣo madhuraḥ śīto viṣṭambhī pittanud guruḥ

वातश्लेष्मकरो रक्तपित्तनुद् विषमाग्निजित् रक्तमार्षो गुरुर्नाति सक्षारो मधुरः सरः श्लेष्मलः कटुकः पाके स्वल्पदोष उदीरितः

vātaśleṣmakaro raktapittanud viṣamāgnijit raktamārṣo gururnāti sakṣāro madhuraḥ saraḥ śleṣmalaḥ kaṭukaḥ pāke svalpadoṣa udīritaḥ

तण्डुलीयो मेघनादः काण्डेरस्तण्डुलेरकः भण्डीरस्तण्डुलीबीजो विषघ्नश्चाल्पमारिषः

taṇḍulīyo meghanādaḥ kāṇḍerastaṇḍulerakaḥ bhaṇḍīrastaṇḍulībījo viṣaghnaścālpamāriṣaḥ

तण्डुलीयो लघुः शीतो रूक्षः पित्तकफास्रजित् सृष्टमूत्रमलो रुच्यो दीपनो विषहारकः

taṇḍulīyo laghuḥ śīto rūkṣaḥ pittakaphāsrajit sṛṣṭamūtramalo rucyo dīpano viṣahārakaḥ

पानीयतण्डुलीयं तु कञ्चटं समुदाहृतम् कञ्चटं तिक्तकं रक्तपित्तानिलहरं लघु

pānīyataṇḍulīyaṃ tu kañcaṭaṃ samudāhṛtam kañcaṭaṃ tiktakaṃ raktapittānilaharaṃ laghu

पलक्या वास्तुकाकारा छुरिका चीरितच्छदा

palakyā vāstukākārā churikā cīritacchadā

पलक्या वातला शीता श्मेष्मला भेदिनी गुरुः विष्टम्भिनी मदश्वासपित्तरक्तकफापहा

palakyā vātalā śītā śmeṣmalā bhedinī guruḥ viṣṭambhinī madaśvāsapittaraktakaphāpahā

नाडिकं कालशाकं च श्राद्धशाकं च कालकम् कालशाकं सरं रुच्यं वातकृत्कफशोथहृत् बल्यं रुचिकरं मेध्यं रक्तपित्तहरं हिमम्

nāḍikaṃ kālaśākaṃ ca śrāddhaśākaṃ ca kālakam kālaśākaṃ saraṃ rucyaṃ vātakṛtkaphaśothahṛt balyaṃ rucikaraṃ medhyaṃ raktapittaharaṃ himam

पट्टशाकस्तु नाडीको नाडीशाकश्च स स्मृतः नाडीको रक्तपित्तघ्नो विष्टम्भो वातकोपनः

paṭṭaśākastu nāḍīko nāḍīśākaśca sa smṛtaḥ nāḍīko raktapittaghno viṣṭambho vātakopanaḥ

कलम्बी शतपर्वी च कथ्यन्ते तद्गुणा अथ कलम्बी स्तन्यदा प्रोक्ता मधुरा शुक्रकारिणी

kalambī śataparvī ca kathyante tadguṇā atha kalambī stanyadā proktā madhurā śukrakāriṇī

10.20

लोणालोणी च कथिता वृहल्लोणी तु घोटिका लोणी रूक्षा स्मृता गुर्वी वातश्लेष्महरी पटुः

loṇāloṇī ca kathitā vṛhalloṇī tu ghoṭikā loṇī rūkṣā smṛtā gurvī vātaśleṣmaharī paṭuḥ

अर्शोघ्नी दीपनी चाम्ला मन्दाग्निविषनाशिनी घोटिकाऽम्ला सराचोष्णा वातकृत्कफपित्तहृत्

arśoghnī dīpanī cāmlā mandāgniviṣanāśinī ghoṭikā'mlā sarācoṣṇā vātakṛtkaphapittahṛt

वाग्दोषव्रणगुल्मघ्नी श्वासकासप्रमेहनुत् शोथे लोचनरोगे च हिता तज्ज्ञैरुदाहृता

vāgdoṣavraṇagulmaghnī śvāsakāsapramehanut śothe locanaroge ca hitā tajjñairudāhṛtā

चाङ्गेरी चुक्रिका दन्तशठाम्बष्ठाऽम्ललोणिका अश्मन्तकस्तु शफरी कुशली चाम्लपत्रकः

cāṅgerī cukrikā dantaśaṭhāmbaṣṭhā'mlaloṇikā aśmantakastu śapharī kuśalī cāmlapatrakaḥ

चाङ्गेरी दीपनी रुच्या रुक्षोष्णा कफवातनुत् पित्तलाऽम्ला ग्रहण्यर्शः कुष्ठातीसारनाशिनी

cāṅgerī dīpanī rucyā rukṣoṣṇā kaphavātanut pittalā'mlā grahaṇyarśaḥ kuṣṭhātīsāranāśinī

चुक्रिका स्यात्तु पत्राम्ला रोचनी शतवेधिनी

cukrikā syāttu patrāmlā rocanī śatavedhinī

चुक्रा त्वम्लतरा स्वाद्वी वातघ्नी कफपित्तकृत् रुच्या लघुतरा पाके वृन्ताकेनातिरोचनी

cukrā tvamlatarā svādvī vātaghnī kaphapittakṛt rucyā laghutarā pāke vṛntākenātirocanī

चिञ्चा चञ्चुश्चञ्चुकी च दीर्घपत्रा सतिक्तका चञ्चुः शीता सरा रुच्या स्वाद्वी दोषत्रयापहा धातुपुष्टिकरी बल्या मेध्या पिच्छिलका स्मृता

ciñcā cañcuścañcukī ca dīrghapatrā satiktakā cañcuḥ śītā sarā rucyā svādvī doṣatrayāpahā dhātupuṣṭikarī balyā medhyā picchilakā smṛtā

ब्राह्मी शङ्खधराऽचारी मत्स्याक्षी हिलमोचिका शोथं कुष्ठं कफं पित्तं हरते हिलमोचिका

brāhmī śaṅkhadharā'cārī matsyākṣī hilamocikā śothaṃ kuṣṭhaṃ kaphaṃ pittaṃ harate hilamocikā

शितिवारः शितिवरः स्वस्तिकः सुनिषण्णकः श्रीवारकः सूचिपत्रः पर्णकः कुक्कुटः शिखी

śitivāraḥ śitivaraḥ svastikaḥ suniṣaṇṇakaḥ śrīvārakaḥ sūcipatraḥ parṇakaḥ kukkuṭaḥ śikhī

10.30

चाङ्गेरीसदृशः पत्रैश्चतुर्दल इतीरितः शाको जलान्विते देशे चतुष्पत्रीति चोच्यते

cāṅgerīsadṛśaḥ patraiścaturdala itīritaḥ śāko jalānvite deśe catuṣpatrīti cocyate

सुनिषण्णो हिमो ग्राही मेदोदोषत्रयापहः

suniṣaṇṇo himo grāhī medodoṣatrayāpahaḥ

अविदाही लघुः स्वादुः कषायो रूक्षदीपनः वृष्यो रुच्योज्वरश्वासमेहकुष्ठभ्रम प्रणुत्

avidāhī laghuḥ svāduḥ kaṣāyo rūkṣadīpanaḥ vṛṣyo rucyojvaraśvāsamehakuṣṭhabhrama praṇut

पाचनं लघु रुच्योष्णं पत्रं मूलकजं नवम् स्नेहसिद्धं त्रिदोषघ्नमसिद्धं कफपित्तकृत्

pācanaṃ laghu rucyoṣṇaṃ patraṃ mūlakajaṃ navam snehasiddhaṃ tridoṣaghnamasiddhaṃ kaphapittakṛt

द्रो णपुष्पीदलं स्वादु रूक्षं गुरु च पित्तकृत् भेदनं कामलाशोथमेहज्वरहरं कटु

dro ṇapuṣpīdalaṃ svādu rūkṣaṃ guru ca pittakṛt bhedanaṃ kāmalāśothamehajvaraharaṃ kaṭu

यवानीशाकमाग्नेयं रुच्यं वातकफप्रणुत् उष्णं कटु च तिक्तं च पित्तलं लघु शूलहृत्

yavānīśākamāgneyaṃ rucyaṃ vātakaphapraṇut uṣṇaṃ kaṭu ca tiktaṃ ca pittalaṃ laghu śūlahṛt

दद्रुघ्नपत्रं दोषघ्नमम्लं वातकफापहम् कण्डूकासक्रिमिश्वासदद्रुकुष्ठप्रणुल्लघु

dadrughnapatraṃ doṣaghnamamlaṃ vātakaphāpaham kaṇḍūkāsakrimiśvāsadadrukuṣṭhapraṇullaghu

सेहुण्डस्य दलं तीक्ष्णं दीपनं रेचनं हरेत् आध्मानाष्ठीलिकागुल्मशूलशोथोदराणि च

sehuṇḍasya dalaṃ tīkṣṇaṃ dīpanaṃ recanaṃ haret ādhmānāṣṭhīlikāgulmaśūlaśothodarāṇi ca

पर्पटो हन्ति पित्तास्रज्वरतृष्णाकफभ्रमान् संग्राही शीतलस्तिक्तो दाहनुद्वातलो लघुः

parpaṭo hanti pittāsrajvaratṛṣṇākaphabhramān saṃgrāhī śītalastikto dāhanudvātalo laghuḥ

गोजिह्वा कुष्ठमेहास्रकृच्छ्रज्वरहरी लघुः

gojihvā kuṣṭhamehāsrakṛcchrajvaraharī laghuḥ

10.40

पटोलपत्रं पित्तघ्नं दीपनं पाचनं लघु स्निग्धं वृष्यं तथोष्णं च ज्वरकासक्रिमिप्रणुत्

paṭolapatraṃ pittaghnaṃ dīpanaṃ pācanaṃ laghu snigdhaṃ vṛṣyaṃ tathoṣṇaṃ ca jvarakāsakrimipraṇut

गुडूचीपत्रमाग्नेयं सर्वज्वरहरं लघु कषायं कटुतित्तं च स्वादुपाकं रसायनम्

guḍūcīpatramāgneyaṃ sarvajvaraharaṃ laghu kaṣāyaṃ kaṭutittaṃ ca svādupākaṃ rasāyanam

बल्यमुष्णं च संग्राहि हन्याद्दोषत्रयं तृषाम् दाहप्रमेहवातासृक्कामलाकुष्ठपाण्डुताः

balyamuṣṇaṃ ca saṃgrāhi hanyāddoṣatrayaṃ tṛṣām dāhapramehavātāsṛkkāmalākuṣṭhapāṇḍutāḥ

कासमर्दोऽरिमर्दश्च कासारिः कर्कशस्तथा कासमर्ददलं रुच्यं वृष्यं कासविषास्रनुत्

kāsamardo'rimardaśca kāsāriḥ karkaśastathā kāsamardadalaṃ rucyaṃ vṛṣyaṃ kāsaviṣāsranut

मधुरं कफवातघ्नं पाचनं कण्ठशोधनम् विशेषतः कासहरं पित्तघ्नं ग्राहकं लघु

madhuraṃ kaphavātaghnaṃ pācanaṃ kaṇṭhaśodhanam viśeṣataḥ kāsaharaṃ pittaghnaṃ grāhakaṃ laghu

रुच्यं चणकशाकं स्याद् दुर्जरं कफवातकृत् अम्लं विष्टम्भजनकं पित्तनुदृन्तशोथहृत्

rucyaṃ caṇakaśākaṃ syād durjaraṃ kaphavātakṛt amlaṃ viṣṭambhajanakaṃ pittanudṛntaśothahṛt

कलायशाकं भेदि स्याल्लघु तिक्तं त्रिदोषजित्

kalāyaśākaṃ bhedi syāllaghu tiktaṃ tridoṣajit

कटुकं सार्षपं शाकं बहुमूत्रमलं गुरु अम्लपाकं विदाहि स्यादुष्णं रूक्षं त्रिदोषकृत् सक्षारलवणं तीक्ष्णं स्वादु शाकेषु निन्दितम्

kaṭukaṃ sārṣapaṃ śākaṃ bahumūtramalaṃ guru amlapākaṃ vidāhi syāduṣṇaṃ rūkṣaṃ tridoṣakṛt sakṣāralavaṇaṃ tīkṣṇaṃ svādu śākeṣu ninditam

अगस्तिकुसुमं शीतं चातुर्थिकनिवारणम् नक्तान्ध्यनाशनं तिक्तं कषायं कटुपाकि च पीनसश्लेष्मपित्तघ्नं वातघ्नं मुनिभिर्मतम्

agastikusumaṃ śītaṃ cāturthikanivāraṇam naktāndhyanāśanaṃ tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭupāki ca pīnasaśleṣmapittaghnaṃ vātaghnaṃ munibhirmatam

कदल्याः कुसुमं स्निग्धं मधुरं तुवरं गुरु वातपित्तहरं शीतं रक्तपित्तक्षयप्रणुत्

kadalyāḥ kusumaṃ snigdhaṃ madhuraṃ tuvaraṃ guru vātapittaharaṃ śītaṃ raktapittakṣayapraṇut

10.50

शिग्रोः पुष्पं तु कटुकं तीक्ष्णोष्णं स्नायुशोथनुत् कृमिहृत्कफवातघ्नं विद्र धिप्लीहगुल्मजित् मधु शिग्रोस्त्वक्षिहितं रक्तपित्तप्रसादनम्

śigroḥ puṣpaṃ tu kaṭukaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ snāyuśothanut kṛmihṛtkaphavātaghnaṃ vidra dhiplīhagulmajit madhu śigrostvakṣihitaṃ raktapittaprasādanam

शाल्मलीपुष्पशाकं तु घृतसैन्धवसाधितम् प्रदरं नाशयत्येव दुःसाध्यं च न संशयः

śālmalīpuṣpaśākaṃ tu ghṛtasaindhavasādhitam pradaraṃ nāśayatyeva duḥsādhyaṃ ca na saṃśayaḥ

रसे पाके च मधुरं कषायं शीतलं गुरु कफपित्तास्रजिद् ग्राहि वातलं च प्रकीर्त्तितम्

rase pāke ca madhuraṃ kaṣāyaṃ śītalaṃ guru kaphapittāsrajid grāhi vātalaṃ ca prakīrttitam

इति पुष्पशाकानि अथ फलशाकानि कूष्माडं स्यात्पुष्पफलं पीतपुष्पं बृहत्फलम्

iti puṣpaśākāni atha phalaśākāni kūṣmāḍaṃ syātpuṣpaphalaṃ pītapuṣpaṃ bṛhatphalam

कूष्माण्डं बृंहणं वृष्यं गुरु पित्तास्रवातनुत् बालं पित्तापहं शीतं मध्यमं कफकारकम्

kūṣmāṇḍaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ guru pittāsravātanut bālaṃ pittāpahaṃ śītaṃ madhyamaṃ kaphakārakam

बृद्धंनातिहिमं स्वादु सक्षारं दीपनं लघु बस्तिशुद्धिकरं चेतोरोगहृत्सर्वदोषजित्

bṛddhaṃnātihimaṃ svādu sakṣāraṃ dīpanaṃ laghu bastiśuddhikaraṃ cetorogahṛtsarvadoṣajit

कूष्माण्डी तु भृशं लघ्वी कर्कारुरपि कीर्त्तिता कर्कारुग्राहिणी शीता रक्तपित्तहरा गुरुः पक्वा तिक्ताऽग्निजननी सक्षारा कफवातनुत्

kūṣmāṇḍī tu bhṛśaṃ laghvī karkārurapi kīrttitā karkārugrāhiṇī śītā raktapittaharā guruḥ pakvā tiktā'gnijananī sakṣārā kaphavātanut

अलाबूः कथिता तुम्बी द्विधा दीर्घा च वर्तुला

alābūḥ kathitā tumbī dvidhā dīrghā ca vartulā

मिष्टतुम्बीफलं हृद्यं पित्तश्लेष्मापहं गुरु वृष्यं रुचिकरं प्रोक्तं धातु पुष्टिविवर्धनम्

miṣṭatumbīphalaṃ hṛdyaṃ pittaśleṣmāpahaṃ guru vṛṣyaṃ rucikaraṃ proktaṃ dhātu puṣṭivivardhanam

इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी स्यात्सा तूम्बी च महाफला कटुतुम्बी हिमा हृद्या पित्तकासविषापहा तिक्ता कटुर्विपाके च वातपित्तज्वरान्तकृत्

ikṣvākuḥ kaṭutumbī syātsā tūmbī ca mahāphalā kaṭutumbī himā hṛdyā pittakāsaviṣāpahā tiktā kaṭurvipāke ca vātapittajvarāntakṛt

10.60

एर्वारुः कर्कटी प्रोक्ता कथ्यन्ते तद्गुणा अथ

ervāruḥ karkaṭī proktā kathyante tadguṇā atha

कर्कटी शीतला रूक्षा ग्राहिणी मधुरा गुरुः रुच्या पित्तहरा सामा पक्वा तृष्णाऽग्निपित्तकृत्

karkaṭī śītalā rūkṣā grāhiṇī madhurā guruḥ rucyā pittaharā sāmā pakvā tṛṣṇā'gnipittakṛt

चिचिण्डः श्वेतराजिः स्यात्सुदीर्घो गृहकूलकः चिचिण्डो वातपित्तघ्नो बल्यः पथ्यो रुचिप्रदः शोषणोऽतिहितः किञ्चिद् गुणैर्न्यूनः पटोलतः

ciciṇḍaḥ śvetarājiḥ syātsudīrgho gṛhakūlakaḥ ciciṇḍo vātapittaghno balyaḥ pathyo rucipradaḥ śoṣaṇo'tihitaḥ kiñcid guṇairnyūnaḥ paṭolataḥ

कारवेल्लं कटिल्लं स्यात्कारवेल्ली ततोलघुः कारवेल्लं हिमं भेदि लघुतिक्तमवातलम्

kāravellaṃ kaṭillaṃ syātkāravellī tatolaghuḥ kāravellaṃ himaṃ bhedi laghutiktamavātalam

ज्वरपित्तकफास्रघ्नं पाण्डुमेहकृमीन् हरेत् तद्गुणा कारवेल्ली स्याद्विशेषाद्दीपनी लघुः

jvarapittakaphāsraghnaṃ pāṇḍumehakṛmīn haret tadguṇā kāravellī syādviśeṣāddīpanī laghuḥ

महाकोशातकी प्रोक्ता हस्तिघोषा महाफला

mahākośātakī proktā hastighoṣā mahāphalā

धामार्गवो घोषकश्च हस्तिपर्णश्च स स्मृतः महाकोशातकीस्निग्धा रक्तपित्तानिलापहा

dhāmārgavo ghoṣakaśca hastiparṇaśca sa smṛtaḥ mahākośātakīsnigdhā raktapittānilāpahā

धामार्गवः पीतपुष्पो जालिनी कृतवेधना राजकोशातकी चेति तथोक्ता राजिमत्फला

dhāmārgavaḥ pītapuṣpo jālinī kṛtavedhanā rājakośātakī ceti tathoktā rājimatphalā

राजकोशातकी शीता मधुरा कफवातकृत् पितघ्नी दीपनी श्वासज्वरकासकृमिप्रणुत्

rājakośātakī śītā madhurā kaphavātakṛt pitaghnī dīpanī śvāsajvarakāsakṛmipraṇut

पटोलः कुलकस्तिक्तः पाण्डुकः कर्कशच्छदः राजीफलः पाण्डुफलो राजेयश्चामृतफलः

paṭolaḥ kulakastiktaḥ pāṇḍukaḥ karkaśacchadaḥ rājīphalaḥ pāṇḍuphalo rājeyaścāmṛtaphalaḥ

10.70

बीजगर्भः प्रतीकश्च कुष्ठहा कासभञ्जनः पटोलं पाचनं हृद्यं वृष्यं लघ्वग्निदीपनम् स्निग्धोष्णं हन्ति कासास्रज्वरदोषत्रयक्रिमीन्

bījagarbhaḥ pratīkaśca kuṣṭhahā kāsabhañjanaḥ paṭolaṃ pācanaṃ hṛdyaṃ vṛṣyaṃ laghvagnidīpanam snigdhoṣṇaṃ hanti kāsāsrajvaradoṣatrayakrimīn

पटोलस्य भवेन्मूलं विरेचनकरं सुखात्

paṭolasya bhavenmūlaṃ virecanakaraṃ sukhāt

नालं श्लेष्महरं पत्रं पित्तहारी फलं पुनः दोषत्रयहरं प्रोक्तं तद्वतिक्ता पटोलिका

nālaṃ śleṣmaharaṃ patraṃ pittahārī phalaṃ punaḥ doṣatrayaharaṃ proktaṃ tadvatiktā paṭolikā

बिम्बी रक्तफला तुण्डी तुण्डीकेरी च बिम्बिका ओष्ठोपमफला प्रोक्ता पीलुपर्णी च कथ्यते

bimbī raktaphalā tuṇḍī tuṇḍīkerī ca bimbikā oṣṭhopamaphalā proktā pīluparṇī ca kathyate

बिम्बीफलं स्वादु शीतं गुरु पित्तास्रवातजित् स्तभनं लेखनं रुच्यं विबन्धाध्मानकारकम्

bimbīphalaṃ svādu śītaṃ guru pittāsravātajit stabhanaṃ lekhanaṃ rucyaṃ vibandhādhmānakārakam

शिम्बिः शिम्बी पुस्तशिम्बी तथा पुस्तकशिम्बिका शिम्बीद्वयं च मधुरं रसे पाके हिमं गुरु बल्यं दाहकरं प्रोक्तं श्लेष्मलं वातपित्तजित्

śimbiḥ śimbī pustaśimbī tathā pustakaśimbikā śimbīdvayaṃ ca madhuraṃ rase pāke himaṃ guru balyaṃ dāhakaraṃ proktaṃ śleṣmalaṃ vātapittajit

कोलशिम्बिः कृष्णफला तथा पर्यङ्कपट्टिका

kolaśimbiḥ kṛṣṇaphalā tathā paryaṅkapaṭṭikā

कोलशिम्बिः समीरघ्नी गुर्व्युष्णा कफपित्तकृत् शुक्राग्निसादकृत् वृष्या रुचिकृद् बद्धविड् गुरुः

kolaśimbiḥ samīraghnī gurvyuṣṇā kaphapittakṛt śukrāgnisādakṛt vṛṣyā rucikṛd baddhaviḍ guruḥ

शोभाञ्जनफलं स्वादु कषायं कफपित्तनुत् शूलकुष्ठक्षयश्वासगुल्महृद् दीपनं परम्

śobhāñjanaphalaṃ svādu kaṣāyaṃ kaphapittanut śūlakuṣṭhakṣayaśvāsagulmahṛd dīpanaṃ param

वृन्ताकं स्त्री तु वार्त्ताकुर्भण्टाकी भाण्टिकाऽपि च वृन्ताकं स्वादु तीक्ष्णोष्णं कटुपाकमपित्तलम् ज्वरवातबलासघ्नं दीपनं शुक्रलं लघु

vṛntākaṃ strī tu vārttākurbhaṇṭākī bhāṇṭikā'pi ca vṛntākaṃ svādu tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭupākamapittalam jvaravātabalāsaghnaṃ dīpanaṃ śukralaṃ laghu

10.80

तद्बालं कफपित्तघ्नं वृद्धं पित्तकरं गुरु

tadbālaṃ kaphapittaghnaṃ vṛddhaṃ pittakaraṃ guru

वृन्ताकं पित्तलं किञ्चिदङ्गारपरिपाचितम् कफमेदोऽनिलामघ्नमत्यर्थं लघु दीपनम्

vṛntākaṃ pittalaṃ kiñcidaṅgāraparipācitam kaphamedo'nilāmaghnamatyarthaṃ laghu dīpanam

तदेव हि गुरु स्निग्धं सतैलं लवणान्वितम् अपरं श्वेतवृन्ताकं कुक्कुटाण्डसमं भवेत् तदर्शःसु विशेषेण हितं हीनं च पूर्वतः

tadeva hi guru snigdhaṃ satailaṃ lavaṇānvitam aparaṃ śvetavṛntākaṃ kukkuṭāṇḍasamaṃ bhavet tadarśaḥsu viśeṣeṇa hitaṃ hīnaṃ ca pūrvataḥ

डिण्डिशो रोमशफलो मुनिनिर्मित इत्यपि

ḍiṇḍiśo romaśaphalo muninirmita ityapi

डिण्डिशो रुचिकृद्भेदी पित्तश्लेष्मापहः स्मृतः सुशीतो वातलो रूक्षो मूत्रलश्चाश्मरीहरः

ḍiṇḍiśo rucikṛdbhedī pittaśleṣmāpahaḥ smṛtaḥ suśīto vātalo rūkṣo mūtralaścāśmarīharaḥ

पिण्डारं शीतलं बल्यं पित्तघ्नंरुचिकारकम् पाके लघु विशेषेण विषशान्तिकरं स्मृतम्

piṇḍāraṃ śītalaṃ balyaṃ pittaghnaṃrucikārakam pāke laghu viśeṣeṇa viṣaśāntikaraṃ smṛtam

कर्कोटकी पीतपुष्पा महाजालीति चोच्यते कर्कोटी मलहृत्कुष्ठहृल्लासारुचिनाशिनी श्वासकासज्वरान्हन्ति कटुपाका च दीपनी

karkoṭakī pītapuṣpā mahājālīti cocyate karkoṭī malahṛtkuṣṭhahṛllāsārucināśinī śvāsakāsajvarānhanti kaṭupākā ca dīpanī

डोडिका विषमुष्टिश्च डोडित्यपि सुमुष्टिका

ḍoḍikā viṣamuṣṭiśca ḍoḍityapi sumuṣṭikā

डोडिका पुष्टिदा वृष्या रुच्या वह्निप्रदा लघुः हन्ति पित्तकफार्शांसि कृमिगुल्मविषामयान्

ḍoḍikā puṣṭidā vṛṣyā rucyā vahnipradā laghuḥ hanti pittakaphārśāṃsi kṛmigulmaviṣāmayān

कण्टकारीफलं तिक्तं कटुकं दीपनं लघु रूक्षोष्णं श्वासकासघ्नं ज्वरानिलकफापहम्

kaṇṭakārīphalaṃ tiktaṃ kaṭukaṃ dīpanaṃ laghu rūkṣoṣṇaṃ śvāsakāsaghnaṃ jvarānilakaphāpaham

10.90

इति फल शाकानि तीक्ष्णोष्णं सार्षपं नालं वातश्लेष्मव्रणापहम् कण्डूकृमिहरं दद्रुकुष्ठघ्नं रुचिकारकम्

iti phala śākāni tīkṣṇoṣṇaṃ sārṣapaṃ nālaṃ vātaśleṣmavraṇāpaham kaṇḍūkṛmiharaṃ dadrukuṣṭhaghnaṃ rucikārakam

इति नालशाकानि अथ कन्दशाकानि सूरणः कन्द ओलश्च कन्दलोऽशोघ्न इत्यपि सूरणो दीपनो रूक्षः कषायः कण्डुकृत् कटुः

iti nālaśākāni atha kandaśākāni sūraṇaḥ kanda olaśca kandalo'śoghna ityapi sūraṇo dīpano rūkṣaḥ kaṣāyaḥ kaṇḍukṛt kaṭuḥ

विष्टम्भी विशदो रुच्यः कफार्शः कृन्तनो लघुः विशेषादर्शसे पथ्यः प्लीहगुल्मविनाशनः

viṣṭambhī viśado rucyaḥ kaphārśaḥ kṛntano laghuḥ viśeṣādarśase pathyaḥ plīhagulmavināśanaḥ

सर्वेषां कन्दशाकानां सूरणः श्रेष्ठ उच्यते दद्रू णां कुष्ठिनां रक्तपित्तिनां न हितो हि सः सन्धानयोगं सम्प्राप्तः सूरणो गुणवत्तरः

sarveṣāṃ kandaśākānāṃ sūraṇaḥ śreṣṭha ucyate dadrū ṇāṃ kuṣṭhināṃ raktapittināṃ na hito hi saḥ sandhānayogaṃ samprāptaḥ sūraṇo guṇavattaraḥ

आरूकं वीरसेनञ्च वीरं वीरारुकं तथा आरुकमप्यालुकं तत्कथितं वीरसेनकम्

ārūkaṃ vīrasenañca vīraṃ vīrārukaṃ tathā ārukamapyālukaṃ tatkathitaṃ vīrasenakam

काष्ठालुकशङ्खालुकहस्त्यालुकानि कथ्यन्ते पिण्डालुकमघ्वालुक रक्तालुकानि चोक्तानि

kāṣṭhālukaśaṅkhālukahastyālukāni kathyante piṇḍālukamaghvāluka raktālukāni coktāni

आलुकं शीतलं सर्वं विष्टम्भि मधुरं गुरु

ālukaṃ śītalaṃ sarvaṃ viṣṭambhi madhuraṃ guru

सृष्टमूत्रमलं रूक्षं दुर्जरं रक्तपित्तनुत् कफानिलकरं बल्यं वृष्यं स्वल्पाग्निवर्द्धनम्

sṛṣṭamūtramalaṃ rūkṣaṃ durjaraṃ raktapittanut kaphānilakaraṃ balyaṃ vṛṣyaṃ svalpāgnivarddhanam

रक्तालुभेदो या दीर्घा तन्वी च प्रथिताऽलुकी आलुकी बलकृत्स्निग्धा गुर्वी हृत्कफनाशिनी विष्टम्भकारिणी तैले तलिताऽतिरुचिप्रदा

raktālubhedo yā dīrghā tanvī ca prathitā'lukī ālukī balakṛtsnigdhā gurvī hṛtkaphanāśinī viṣṭambhakāriṇī taile talitā'tirucipradā

मूलकं द्विविधं प्रोक्तं तत्रैकं लघुमूलकम् शालामर्कटकं विस्रं शालेयं मरुसम्भवम्

mūlakaṃ dvividhaṃ proktaṃ tatraikaṃ laghumūlakam śālāmarkaṭakaṃ visraṃ śāleyaṃ marusambhavam

10.100

चाणक्यमूलकं तीक्ष्णं तथा मूलकपोतिका नेपालमूलकं चान्यत्तद्भवेद्गजदन्तवत्

cāṇakyamūlakaṃ tīkṣṇaṃ tathā mūlakapotikā nepālamūlakaṃ cānyattadbhavedgajadantavat

101

लघुमूलं कटूष्णं स्याद्रुच्यं लघु च पाचनम् दोषत्रयहरं स्वर्यं ज्वरश्वासविनाशनम्

laghumūlaṃ kaṭūṣṇaṃ syādrucyaṃ laghu ca pācanam doṣatrayaharaṃ svaryaṃ jvaraśvāsavināśanam

102

नासिकाकण्ठरोगघ्नं नयनामयनाशनम्

nāsikākaṇṭharogaghnaṃ nayanāmayanāśanam

103

महत्तदेव रूक्षोष्णं गुरु दोषत्रयप्रदस् स्नेहसिद्धं तदेव स्याद् दोषत्रयविनाशनम्

mahattadeva rūkṣoṣṇaṃ guru doṣatrayapradas snehasiddhaṃ tadeva syād doṣatrayavināśanam

104

गृञ्जनं गाजरं प्रोक्तं तथा नारङ्गवर्णकम् गाजरं मधुरं तीक्ष्णं तिक्तोष्णं दीपनं लघु संग्राहि रक्तपित्तार्शोग्रहणीकफवातजित्

gṛñjanaṃ gājaraṃ proktaṃ tathā nāraṅgavarṇakam gājaraṃ madhuraṃ tīkṣṇaṃ tiktoṣṇaṃ dīpanaṃ laghu saṃgrāhi raktapittārśograhaṇīkaphavātajit

105

शीतलः कदलीकन्दो बल्यः केश्योऽम्लपित्तजित् वह्निकृद्दाहहारी च मधुरो रुचिकारकः

śītalaḥ kadalīkando balyaḥ keśyo'mlapittajit vahnikṛddāhahārī ca madhuro rucikārakaḥ

106

मानकः स्यान्महापत्रः कथ्यन्ते तद्गुणा अथ मानकः शोथहृच्छीतो रक्तपित्तहरो लघुः

mānakaḥ syānmahāpatraḥ kathyante tadguṇā atha mānakaḥ śothahṛcchīto raktapittaharo laghuḥ

107

वाराही पित्तला बल्या कट्वी तिक्ता रसायनी आयुःशुक्राग्निकृन्मेहकफकुष्ठानिलापहा

vārāhī pittalā balyā kaṭvī tiktā rasāyanī āyuḥśukrāgnikṛnmehakaphakuṣṭhānilāpahā

108

गजकर्णा तु तिक्तोष्णा तथा वातकफाञ्जयेत् शीतज्वरहरी स्वादुः पाके तस्यास्तु कन्दकः

gajakarṇā tu tiktoṣṇā tathā vātakaphāñjayet śītajvaraharī svāduḥ pāke tasyāstu kandakaḥ

109

पाण्डुशोथकृमिप्लीहगुल्मानाहोदरापहः ग्रहण्यर्शोविकारघ्नी वनसूरणकन्दवत्

pāṇḍuśothakṛmiplīhagulmānāhodarāpahaḥ grahaṇyarśovikāraghnī vanasūraṇakandavat

10.110

केमुकं कटुकं पाके तिक्तं ग्राहि हिमं लघु

kemukaṃ kaṭukaṃ pāke tiktaṃ grāhi himaṃ laghu

111

दीपनं पाचनं हृद्यं कफपित्तज्वरापहम् कुष्ठकासप्रमेहास्रनाशनं वातलं कटु

dīpanaṃ pācanaṃ hṛdyaṃ kaphapittajvarāpaham kuṣṭhakāsapramehāsranāśanaṃ vātalaṃ kaṭu

112

कसेरु द्विविधं तत्तु महद्रा जकसेरुकम् मुस्ताकृति लघु स्याद्यत्तच्चिचोढमिति स्मृतम्

kaseru dvividhaṃ tattu mahadrā jakaserukam mustākṛti laghu syādyattaccicoḍhamiti smṛtam

113

कसेरुकद्वयं शीतं मधुरं तुवरं गुरु पित्तशोणितदाहघ्नं नयनामयनाशनम् ग्राहि शुक्रानिलश्लेष्मारुचिस्तन्यकरं स्मृतम्

kaserukadvayaṃ śītaṃ madhuraṃ tuvaraṃ guru pittaśoṇitadāhaghnaṃ nayanāmayanāśanam grāhi śukrānilaśleṣmārucistanyakaraṃ smṛtam

114

पद्मादिकन्दः शालूकं करहाटश्च कथ्यते

padmādikandaḥ śālūkaṃ karahāṭaśca kathyate

115

मृणालमूलं भिस्साण्डं जलालूकञ्च कथ्यते शालूकं शीतलं वृष्यं पित्तदाहास्रनुद् गुरु

mṛṇālamūlaṃ bhissāṇḍaṃ jalālūkañca kathyate śālūkaṃ śītalaṃ vṛṣyaṃ pittadāhāsranud guru

116

दुर्जरं स्वादुपाकश्च स्तन्यानिलकफप्रदम् संग्राहि मधुरं रूक्षं भिस्साण्डमपि तद्गुणम्

durjaraṃ svādupākaśca stanyānilakaphapradam saṃgrāhi madhuraṃ rūkṣaṃ bhissāṇḍamapi tadguṇam

117

बालं ह्यनार्त्तवं जीर्णं व्याधितं कृमिभक्षितम् कन्दं विवर्जयेत्सर्वं यद्वाऽग्न्यादिविदूषितम् अतिजीर्णमकालोत्थं रूक्षसिद्धमदेशजम्

bālaṃ hyanārttavaṃ jīrṇaṃ vyādhitaṃ kṛmibhakṣitam kandaṃ vivarjayetsarvaṃ yadvā'gnyādividūṣitam atijīrṇamakālotthaṃ rūkṣasiddhamadeśajam

118

कर्कशं कोमलं चातिशीतव्यालादिदूषितम् संशुष्कं सकलं शाकं नाश्नीयान्मूलकं विना

karkaśaṃ komalaṃ cātiśītavyālādidūṣitam saṃśuṣkaṃ sakalaṃ śākaṃ nāśnīyānmūlakaṃ vinā

119

इति कन्द शाकानि उक्तं संस्वेदजं शाकं भूमिच्छत्रं शिलीन्ध्रकम् क्षितिगोमयकाष्ठेषु वृक्षादिषु तदुद्भवेत्

iti kanda śākāni uktaṃ saṃsvedajaṃ śākaṃ bhūmicchatraṃ śilīndhrakam kṣitigomayakāṣṭheṣu vṛkṣādiṣu tadudbhavet

10.120

सर्वे संस्वेदजाः शीता दोषलाः पिच्छिलाश्च ते गुरवश्छर्द्यतीसारज्वरश्लेष्मामयप्रदाः

sarve saṃsvedajāḥ śītā doṣalāḥ picchilāśca te guravaśchardyatīsārajvaraśleṣmāmayapradāḥ

121

श्वेताशुचिस्थलीकाष्ठवंशगोमयसम्भवाः नातिदोषकरास्ते स्युः शेषास्तेभ्यो विगर्हिताः

śvetāśucisthalīkāṣṭhavaṃśagomayasambhavāḥ nātidoṣakarāste syuḥ śeṣāstebhyo vigarhitāḥ

इति श्रीलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिस्रप्रकरणे दशमः शाकवर्गं समाप्तः

iti śrīlaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe misraprakaraṇe daśamaḥ śākavargaṃ samāptaḥ

मांसवर्गः

अथैकादशो मांसवर्गः मासं तु पिशितं क्रव्यमामिषं पललं पलम् मांसं वातहरं सर्वं बृंहणं बलपुष्टिकृत् प्रीणनं गुरु हृद्यञ्च मधुरं रसपाकयोः

athaikādaśo māṃsavargaḥ māsaṃ tu piśitaṃ kravyamāmiṣaṃ palalaṃ palam māṃsaṃ vātaharaṃ sarvaṃ bṛṃhaṇaṃ balapuṣṭikṛt prīṇanaṃ guru hṛdyañca madhuraṃ rasapākayoḥ

मांसवर्गो द्विधा ज्ञेयो जाङ्गलानूपभेदतः

māṃsavargo dvidhā jñeyo jāṅgalānūpabhedataḥ

मांसवर्गेऽत्र जङ्घाला बिलस्थाश्च गुहाशयाः तथा पर्णमृगा ज्ञेया विष्किराः प्रतुदस्तथा

māṃsavarge'tra jaṅghālā bilasthāśca guhāśayāḥ tathā parṇamṛgā jñeyā viṣkirāḥ pratudastathā

प्रसहा अथ च ग्राम्या अष्टौ जाङ्गलजातयः जाङ्गला मधुरा रूक्षास्तुवरा लघवस्तथा

prasahā atha ca grāmyā aṣṭau jāṅgalajātayaḥ jāṅgalā madhurā rūkṣāstuvarā laghavastathā

बल्यास्ते बृंहणं वृष्या दीपना दोषहारिणः मूकतां मिन्मिनत्वं च गद्गदत्वार्दिते तथा

balyāste bṛṃhaṇaṃ vṛṣyā dīpanā doṣahāriṇaḥ mūkatāṃ minminatvaṃ ca gadgadatvārdite tathā

बाधिर्य्यमरुचिच्छर्दिप्रमेहमुखजान् गदान् श्लीपदं गलगण्डञ्च नाशयत्यनिलामयान्

bādhiryyamarucicchardipramehamukhajān gadān ślīpadaṃ galagaṇḍañca nāśayatyanilāmayān

कूलेचराः प्लवाश्चापि कोशस्थाः पादिनस्तथा मत्स्या एते समाख्याताः पञ्चधाऽनूपजातयः

kūlecarāḥ plavāścāpi kośasthāḥ pādinastathā matsyā ete samākhyātāḥ pañcadhā'nūpajātayaḥ

अनूपा मधुराः स्निग्धा गुरवो वह्निसादनाः श्लेष्मलाः पिच्छिलाश्चापि मांसपुष्टिप्रदा भृशम् तथाऽभिष्यन्दिनस्ते हि प्रायः पथ्यतमाः स्मृताः

anūpā madhurāḥ snigdhā guravo vahnisādanāḥ śleṣmalāḥ picchilāścāpi māṃsapuṣṭipradā bhṛśam tathā'bhiṣyandinaste hi prāyaḥ pathyatamāḥ smṛtāḥ

हरिणैणकुरङ्गर्ष्यपृषतन्यङ्कुशम्बराः

hariṇaiṇakuraṅgarṣyapṛṣatanyaṅkuśambarāḥ

राजीवोऽपि च मुण्डी चेत्याद्या जङ्घालसंज्ञकाः हरिणस्ताम्रवर्णः स्यादेणः कृष्णः प्रकीर्त्तितः

rājīvo'pi ca muṇḍī cetyādyā jaṅghālasaṃjñakāḥ hariṇastāmravarṇaḥ syādeṇaḥ kṛṣṇaḥ prakīrttitaḥ

कुरङ्गईषत्ताम्रः स्यादेणतुल्याकृतिर्महान् ऋष्यो नीलाङ्गको लोके स रोझ इति कीर्त्तितः

kuraṅgaīṣattāmraḥ syādeṇatulyākṛtirmahān ṛṣyo nīlāṅgako loke sa rojha iti kīrttitaḥ

पृषतश्चन्द्र बिन्दुः स्याद्धरिणात्किञ्चिदल्पकः न्यङ्कुर्बहुविषाणोऽथ शम्बरो गवयो महान्

pṛṣataścandra binduḥ syāddhariṇātkiñcidalpakaḥ nyaṅkurbahuviṣāṇo'tha śambaro gavayo mahān

राजीवस्तु मृगो ज्ञेयो राजिभिः परितोवृतः यो मृगः शृङ्गहीनः स्यात्स मुण्डीति निगद्यते

rājīvastu mṛgo jñeyo rājibhiḥ paritovṛtaḥ yo mṛgaḥ śṛṅgahīnaḥ syātsa muṇḍīti nigadyate

जङ्घालाः प्रायशः सर्वे पित्तश्लेष्महराः स्मृतः किञ्चिद्वातकराश्चापि लघवो बलवर्द्धनाः

jaṅghālāḥ prāyaśaḥ sarve pittaśleṣmaharāḥ smṛtaḥ kiñcidvātakarāścāpi laghavo balavarddhanāḥ

गोधाशशभुजङ्गाखुशल्लक्याद्या बिलेशयाः बिलेशया वातहरा मधुरा रसपाकयोः बृंहणा बद्धविण्मूत्रा वीर्योष्णाश्च प्रकीर्त्तिताः

godhāśaśabhujaṅgākhuśallakyādyā bileśayāḥ bileśayā vātaharā madhurā rasapākayoḥ bṛṃhaṇā baddhaviṇmūtrā vīryoṣṇāśca prakīrttitāḥ

सिंहव्याघ्रवृका ॠक्षतरक्षुद्वीपिनस्तथा बभ्रुजम्बूकमार्जारा इत्याद्याः स्युर्गुहाशयाः

siṃhavyāghravṛkā ṝkṣatarakṣudvīpinastathā babhrujambūkamārjārā ityādyāḥ syurguhāśayāḥ

गुहाशया वातहरा गुरूष्णा मधुराश्च ते स्निग्धा बल्या हिता नित्यं नेत्र गुद विकारिणाम्

guhāśayā vātaharā gurūṣṇā madhurāśca te snigdhā balyā hitā nityaṃ netra guda vikāriṇām

अथ पर्णमृगाः तेषां गणनां (वृक्ष पर चढने वाले प्राणी) वनौका वृक्षमार्जारो वृक्षमर्कटिकाऽदयः एते पर्णमृगाः प्रोक्ताः सुश्रुताद्यैर्महर्षिभिः

atha parṇamṛgāḥ teṣāṃ gaṇanāṃ (vṛkṣa para caḍhane vāle prāṇī) vanaukā vṛkṣamārjāro vṛkṣamarkaṭikā'dayaḥ ete parṇamṛgāḥ proktāḥ suśrutādyairmaharṣibhiḥ

स्मृताः पर्ण मृगा वृष्याश्चक्षुष्या शोषिणे हिताः श्वासार्शः कास शमनाः सृष्ट मूत्र पुरीषकाः

smṛtāḥ parṇa mṛgā vṛṣyāścakṣuṣyā śoṣiṇe hitāḥ śvāsārśaḥ kāsa śamanāḥ sṛṣṭa mūtra purīṣakāḥ

वर्त्तका लाववर्त्तीरकपिञ्जलकतित्तिराः कुलिङ्गकुक्कुटाद्याश्च विष्किरा समुदाहृताः

varttakā lāvavarttīrakapiñjalakatittirāḥ kuliṅgakukkuṭādyāśca viṣkirā samudāhṛtāḥ

विकीर्य भक्षयन्त्येते यस्मात्तस्माद्धि विष्किराः कपिञ्जल इति प्राज्ञैः कथितो गौरतित्तिरिः

vikīrya bhakṣayantyete yasmāttasmāddhi viṣkirāḥ kapiñjala iti prājñaiḥ kathito gauratittiriḥ

विष्किरा मधुराः शीताः कषायाः कटुपाकिनः बल्या वृष्यास्रिदोषघ्नाः पथ्यास्ते लघवः स्मृताः

viṣkirā madhurāḥ śītāḥ kaṣāyāḥ kaṭupākinaḥ balyā vṛṣyāsridoṣaghnāḥ pathyāste laghavaḥ smṛtāḥ

कालकण्ठकहारीतकपोतशतपत्रकाः पारावतः खञ्जरीटः पिकाद्याः प्रतुदाः स्मृताः प्रतुद्य भक्षयन्त्येते तुण्डेन प्रतुदास्ततः

kālakaṇṭhakahārītakapotaśatapatrakāḥ pārāvataḥ khañjarīṭaḥ pikādyāḥ pratudāḥ smṛtāḥ pratudya bhakṣayantyete tuṇḍena pratudāstataḥ

प्रतुदा मधुराः पित्तकफघ्नास्तुवरा हिमाः लघवो बद्धवर्चस्काः किञ्चिद्वातकराःस्मृताः

pratudā madhurāḥ pittakaphaghnāstuvarā himāḥ laghavo baddhavarcaskāḥ kiñcidvātakarāḥsmṛtāḥ

काको गृध्र उलूकश्च चिल्लश्च शशघातकः चाषो भासश्च कुरर इत्याद्याः प्रसहाः स्मृताः

kāko gṛdhra ulūkaśca cillaśca śaśaghātakaḥ cāṣo bhāsaśca kurara ityādyāḥ prasahāḥ smṛtāḥ

प्रसहाः कीर्त्तिता एते प्रसह्याच्छिद्य भक्षणात्

prasahāḥ kīrttitā ete prasahyācchidya bhakṣaṇāt

प्रसहाः खलु वीर्योष्णास्तन्मांसं भक्षयन्ति ये ते शोषभस्मकोन्मादशुक्रक्षीणा भवन्ति हि

prasahāḥ khalu vīryoṣṇāstanmāṃsaṃ bhakṣayanti ye te śoṣabhasmakonmādaśukrakṣīṇā bhavanti hi

छागमेषवृषाश्वाद्या ग्राम्याः प्रोक्ता महर्षिभिः ग्राम्या वातहराः सर्वे दीपनाः कफपित्तलाः मधुरा रसपाकाभ्यां बृंहणा बलवर्द्धनाः

chāgameṣavṛṣāśvādyā grāmyāḥ proktā maharṣibhiḥ grāmyā vātaharāḥ sarve dīpanāḥ kaphapittalāḥ madhurā rasapākābhyāṃ bṛṃhaṇā balavarddhanāḥ

लुलायगण्डवाराहचमरीवारणादयः एते कूलेचराः प्रोक्ता यतः कूले चरन्त्यपाम्

lulāyagaṇḍavārāhacamarīvāraṇādayaḥ ete kūlecarāḥ proktā yataḥ kūle carantyapām

कूलेचरा मरुत्पित्तहरा वृष्या बलावहाः मधुराः शीतलाः स्निग्धामूत्रलाः श्लेष्म वर्धना

kūlecarā marutpittaharā vṛṣyā balāvahāḥ madhurāḥ śītalāḥ snigdhāmūtralāḥ śleṣma vardhanā

हंससारसकारण्डबकक्रौञ्चशरारिकाः

haṃsasārasakāraṇḍabakakrauñcaśarārikāḥ

नन्दीमुखी सकादम्बा बलाकाद्याः प्लवाः स्मृताः प्लवन्ति सलिले यस्मादेते तस्मात्प्लवाः स्मृताः

nandīmukhī sakādambā balākādyāḥ plavāḥ smṛtāḥ plavanti salile yasmādete tasmātplavāḥ smṛtāḥ

प्लवाः पित्तहराः स्निग्धा मधुरा गुखो हिमाः वात श्लेष्म प्रदाश्चापि बल शुक्र कराः सराः

plavāḥ pittaharāḥ snigdhā madhurā gukho himāḥ vāta śleṣma pradāścāpi bala śukra karāḥ sarāḥ

शङ्खः शङ्खनखश्चापिशुक्तिशम्बूककर्कटाः जीवा एवंविधाश्चान्येकोशस्थाः परिकीर्त्तिताः

śaṅkhaḥ śaṅkhanakhaścāpiśuktiśambūkakarkaṭāḥ jīvā evaṃvidhāścānyekośasthāḥ parikīrttitāḥ

कोशस्था मधुराःस्निग्धा वातपित्तहरा हिमाः बृंहणा बहुवर्चस्का वृष्याश्च बलवर्द्धनाः

kośasthā madhurāḥsnigdhā vātapittaharā himāḥ bṛṃhaṇā bahuvarcaskā vṛṣyāśca balavarddhanāḥ

कुम्भीरकूर्मनक्राश्च गोधामकरशङ्कव घण्टिकः शिशुमारश्चेत्यादयः पादिनः स्मृताः

kumbhīrakūrmanakrāśca godhāmakaraśaṅkava ghaṇṭikaḥ śiśumāraścetyādayaḥ pādinaḥ smṛtāḥ

पादनोऽपि च ये तेतु कोशस्थानां गुणैः समाः

pādano'pi ca ye tetu kośasthānāṃ guṇaiḥ samāḥ

मत्स्यो मीनो विसारश्च झषो वैसारिणोऽण्डजः शकुली पृथुरोमा च स सुदर्शन इत्यपि

matsyo mīno visāraśca jhaṣo vaisāriṇo'ṇḍajaḥ śakulī pṛthuromā ca sa sudarśana ityapi

रोहिताद्यास्तु ये जीवास्ते मत्स्याः परिकीर्त्तिताः मत्स्याः स्निग्धोष्णमधुरा गुरवः कफपित्तलाः

rohitādyāstu ye jīvāste matsyāḥ parikīrttitāḥ matsyāḥ snigdhoṣṇamadhurā guravaḥ kaphapittalāḥ

वातघ्ना बृंहणा वृष्या रोचका बलवर्द्धनाः मद्यव्यवायसक्तानां दीप्ताग्नीनाञ्च पूजिताः

vātaghnā bṛṃhaṇā vṛṣyā rocakā balavarddhanāḥ madyavyavāyasaktānāṃ dīptāgnīnāñca pūjitāḥ

हरिणः शीतलो बद्धविण्मूत्रो दीपनो लघुः रसे पाके च मधुरः सुगन्धिः सन्निपातहा

hariṇaḥ śītalo baddhaviṇmūtro dīpano laghuḥ rase pāke ca madhuraḥ sugandhiḥ sannipātahā

एणः कषायो मधुरः पित्तासृक्कफवातहृत् संग्राही रोचनो बल्यो ज्वरप्रशमनः स्मृतः

eṇaḥ kaṣāyo madhuraḥ pittāsṛkkaphavātahṛt saṃgrāhī rocano balyo jvarapraśamanaḥ smṛtaḥ

कुरङ्गो बृंहणो बल्यः शीतलः पित्तहृद् गुरुः मधुरो वातहृद् ग्राही किञ्चित्कफकरः स्मृतः

kuraṅgo bṛṃhaṇo balyaḥ śītalaḥ pittahṛd guruḥ madhuro vātahṛd grāhī kiñcitkaphakaraḥ smṛtaḥ

ऋष्यो नीलाण्डकश्चापि गवयो रोझ इत्यपि गवयो मधुरो बल्यः स्निग्धोष्णः कफपित्तलः

ṛṣyo nīlāṇḍakaścāpi gavayo rojha ityapi gavayo madhuro balyaḥ snigdhoṣṇaḥ kaphapittalaḥ

पृषतस्तु भवेत्स्वादुर्ग्राहकः शीतलो लघुः दीपनो रोचनः श्वासज्वरदोषत्रयास्रजित्

pṛṣatastu bhavetsvādurgrāhakaḥ śītalo laghuḥ dīpano rocanaḥ śvāsajvaradoṣatrayāsrajit

न्यङ्कुः स्वादुर्लघुर्बल्यो वृष्यो दोषत्रयापहः

nyaṅkuḥ svādurlaghurbalyo vṛṣyo doṣatrayāpahaḥ

साबरं पललं स्निग्धं शीतलं गुरु च स्मृतम् रसे पाके च मधुरं कफदं रक्तपित्तहृत्

sābaraṃ palalaṃ snigdhaṃ śītalaṃ guru ca smṛtam rase pāke ca madhuraṃ kaphadaṃ raktapittahṛt

राजीवस्तु गुणैर्ज्ञेयः पृषतेन समो जनैः

rājīvastu guṇairjñeyaḥ pṛṣatena samo janaiḥ

मुण्डी तु ज्वरकासास्रक्षयश्वासापहो हिमः

muṇḍī tu jvarakāsāsrakṣayaśvāsāpaho himaḥ

लम्बकर्णः शशः शूली लोमकर्णो बिलेशयः शशः शीतो लघुर्ग्राही रूक्षः स्वादुः सदा हितः वह्निकृत्कफपित्तघ्नो वातसाधारणः स्मृतः ज्वरातीसारशोषास्रश्वासामयहरश्च सः

lambakarṇaḥ śaśaḥ śūlī lomakarṇo bileśayaḥ śaśaḥ śīto laghurgrāhī rūkṣaḥ svāduḥ sadā hitaḥ vahnikṛtkaphapittaghno vātasādhāraṇaḥ smṛtaḥ jvarātīsāraśoṣāsraśvāsāmayaharaśca saḥ

सेधा तु शल्यकः श्वावित्कथ्यन्ते तद्गुणा अथ शल्यकः श्वासकासास्रशोषदोषत्रयापहः

sedhā tu śalyakaḥ śvāvitkathyante tadguṇā atha śalyakaḥ śvāsakāsāsraśoṣadoṣatrayāpahaḥ

पक्षी खगो विहङ्गश्च विहगश्च विहङ्गमः शकुनिर्विः पतत्री च विष्किरो विकिरोऽण्डजः धान्याङ्कुरचरा येऽत्र तेषां मांसं लघूत्तमम् आनूपं बलकृन्मांसं स्निग्धं गुरुतरं स्मृतम्

pakṣī khago vihaṅgaśca vihagaśca vihaṅgamaḥ śakunirviḥ patatrī ca viṣkiro vikiro'ṇḍajaḥ dhānyāṅkuracarā ye'tra teṣāṃ māṃsaṃ laghūttamam ānūpaṃ balakṛnmāṃsaṃ snigdhaṃ gurutaraṃ smṛtam

वर्तीको वर्त्तकश्चित्रस्ततोऽन्या वर्त्तका स्मृता वर्त्तकोऽग्निकरः शीतो ज्वरदोषत्रयापहः सुरुच्यः शुक्रदो बल्यो वर्त्तकाऽल्पगुणा ततः

vartīko varttakaścitrastato'nyā varttakā smṛtā varttako'gnikaraḥ śīto jvaradoṣatrayāpahaḥ surucyaḥ śukrado balyo varttakā'lpaguṇā tataḥ

लावा विष्करवर्गेषु ते चतुर्धा मता बुधैः

lāvā viṣkaravargeṣu te caturdhā matā budhaiḥ

पांशुलोगौरकोऽन्यस्तु पौण्ड्रको दर्भरस्तथा लावा वह्निकराः स्निग्धा गरघ्ना ग्राहका हिताः

pāṃśulogaurako'nyastu pauṇḍrako darbharastathā lāvā vahnikarāḥ snigdhā garaghnā grāhakā hitāḥ

पांशुलः श्लेष्मलस्तेषु वीर्योऽष्णोनिलनाशनः गौरोलघुतरो रूक्षो वह्निकारी त्रिदोषजित्

pāṃśulaḥ śleṣmalasteṣu vīryo'ṣṇonilanāśanaḥ gaurolaghutaro rūkṣo vahnikārī tridoṣajit

पौण्ड्रकः पित्तकृत्किञ्चिल्लघुर्वातकफापहः दर्भरो रक्तपित्तघ्नो हृदामयहरो हिमः

pauṇḍrakaḥ pittakṛtkiñcillaghurvātakaphāpahaḥ darbharo raktapittaghno hṛdāmayaharo himaḥ

वर्त्तीको वर्त्तिचटको वार्त्तीकश्चैव स स्मृतः वर्त्तीको मधुरः शीतो रूक्षश्च कफपित्तनुत्

varttīko vartticaṭako vārttīkaścaiva sa smṛtaḥ varttīko madhuraḥ śīto rūkṣaśca kaphapittanut

तित्तिरिः कृष्णवर्णः स्यात्स तु गौरः कपिञ्जलः तित्तिरिर्बलदो ग्राही हिक्कादोषत्रयापहः श्वासकासज्वरहरस्तस्माद्गौरोऽधिको गुणैः

tittiriḥ kṛṣṇavarṇaḥ syātsa tu gauraḥ kapiñjalaḥ tittirirbalado grāhī hikkādoṣatrayāpahaḥ śvāsakāsajvaraharastasmādgauro'dhiko guṇaiḥ

चटकः कलविङ्कः स्यात्कुलिङ्गः कालकण्ठकः

caṭakaḥ kalaviṅkaḥ syātkuliṅgaḥ kālakaṇṭhakaḥ

कुलिङ्गः शीतलः स्निग्धः स्वादुः शुक्रकफप्रदः सन्निपातहरो वेश्मचटकश्चातिशुक्रलः

kuliṅgaḥ śītalaḥ snigdhaḥ svāduḥ śukrakaphapradaḥ sannipātaharo veśmacaṭakaścātiśukralaḥ

कुक्कुटः कृकवाकुः स्यात्कालज्ञश्चरणायुधः ताम्रचूडस्तथा दक्षो यामनादी शिखण्डिकः

kukkuṭaḥ kṛkavākuḥ syātkālajñaścaraṇāyudhaḥ tāmracūḍastathā dakṣo yāmanādī śikhaṇḍikaḥ

कुक्कुटो बृंहणः स्निग्धो वीर्योष्णोऽनिलहृद् गुरुः चक्षुष्यः शुक्रकफकृद् बल्यो वृष्यः कषायकः

kukkuṭo bṛṃhaṇaḥ snigdho vīryoṣṇo'nilahṛd guruḥ cakṣuṣyaḥ śukrakaphakṛd balyo vṛṣyaḥ kaṣāyakaḥ

आरण्यकुक्कुटः स्निग्धो बृंहणः श्लेष्मलो गुरुः वातपित्तक्षयवमिविषमज्वरनाशनः

āraṇyakukkuṭaḥ snigdho bṛṃhaṇaḥ śleṣmalo guruḥ vātapittakṣayavamiviṣamajvaranāśanaḥ

हारीतो रक्तपीतः स्याद्धरितोऽपि स कथ्यते हारीतो रूक्ष उष्णश्च रक्तपित्तकफापहः स्वेदस्वरकरः प्रोक्तः ईषद्वातकरश्च सः

hārīto raktapītaḥ syāddharito'pi sa kathyate hārīto rūkṣa uṣṇaśca raktapittakaphāpahaḥ svedasvarakaraḥ proktaḥ īṣadvātakaraśca saḥ

पाण्डुस्तु द्विविधो ज्ञेयश्चित्रपक्षः कलध्वनिः

pāṇḍustu dvividho jñeyaścitrapakṣaḥ kaladhvaniḥ

द्वितीयो धवलः प्रोक्तः स कपोतः स्फुटध्वनिः चित्रपक्षः कफहरो वातघ्नो ग्रहणीप्रणुत्

dvitīyo dhavalaḥ proktaḥ sa kapotaḥ sphuṭadhvaniḥ citrapakṣaḥ kaphaharo vātaghno grahaṇīpraṇut

धवलः पाण्डुरुद्दिष्टो रक्तपित्तहरो हिमः रसे पाके च मधुरः संग्राही वातशान्तिकृत्

dhavalaḥ pāṇḍuruddiṣṭo raktapittaharo himaḥ rase pāke ca madhuraḥ saṃgrāhī vātaśāntikṛt

मयूरश्चन्द्र की केकी मेघरावो भुजङ्गभुक् शिखी शिखावलो बर्ही शिखण्डी नीलकण्ठकः

mayūraścandra kī kekī megharāvo bhujaṅgabhuk śikhī śikhāvalo barhī śikhaṇḍī nīlakaṇṭhakaḥ

शुक्लापाङ्गः कलापी च मेघनादानुलास्यपि रसे पाके च मधुरः संग्राही वातशान्तिकृत्

śuklāpāṅgaḥ kalāpī ca meghanādānulāsyapi rase pāke ca madhuraḥ saṃgrāhī vātaśāntikṛt

पारावतः कलरवः कपोतो रक्तलोचनः पारावतो गुरुः स्निग्धो रक्तपित्तानिलापहः संग्राही शीतलस्तज्ज्ञैः कथितो वीर्यवर्द्धनः

pārāvataḥ kalaravaḥ kapoto raktalocanaḥ pārāvato guruḥ snigdho raktapittānilāpahaḥ saṃgrāhī śītalastajjñaiḥ kathito vīryavarddhanaḥ

नातिस्निग्धानि वृष्याणि स्वादुपाकरसानि च वातघ्नान्यतिशुक्राणि गुरूण्यण्डानि पक्षिणाम्

nātisnigdhāni vṛṣyāṇi svādupākarasāni ca vātaghnānyatiśukrāṇi gurūṇyaṇḍāni pakṣiṇām

छागलो बर्करश्छागो बस्तोऽजश्छेलकः स्तुभः

chāgalo barkaraśchāgo basto'jaśchelakaḥ stubhaḥ

अजा छागी स्तुभा चापि छेलिका च गलस्तनी छागमांसं लघु स्निग्धं स्वादुपाकं त्रिदोषनुत्

ajā chāgī stubhā cāpi chelikā ca galastanī chāgamāṃsaṃ laghu snigdhaṃ svādupākaṃ tridoṣanut

नातिशीतमदाहि स्यात्स्वादु पीनसनाशनम् परं बलकरं रुच्यं बृहणं वीर्यवर्द्धनम्

nātiśītamadāhi syātsvādu pīnasanāśanam paraṃ balakaraṃ rucyaṃ bṛhaṇaṃ vīryavarddhanam

अजायास्त्वप्रसूताया मांसं पीनसनाशनम् शुष्ककासेऽरुचौ शोषे हितमग्नेश्च दीपनम्

ajāyāstvaprasūtāyā māṃsaṃ pīnasanāśanam śuṣkakāse'rucau śoṣe hitamagneśca dīpanam

अजासुतस्य बालस्य मांसं लघुतरं स्मृतम् हृद्यं ज्वरहरं श्रेष्ठं सुखदं बलदं भृशम्

ajāsutasya bālasya māṃsaṃ laghutaraṃ smṛtam hṛdyaṃ jvaraharaṃ śreṣṭhaṃ sukhadaṃ baladaṃ bhṛśam

मासंनिष्कासिताण्डस्य छागस्य कफकृद् गुरु स्रोतःशुद्धिकरं बल्यं मांसदं वातपित्तनुत्

māsaṃniṣkāsitāṇḍasya chāgasya kaphakṛd guru srotaḥśuddhikaraṃ balyaṃ māṃsadaṃ vātapittanut

वृद्धस्य वातलं रूक्षं तथा व्याधिमृतस्य च ऊर्ध्वजत्रुविकारघ्नं छागमुण्डं रुचिप्रदम्

vṛddhasya vātalaṃ rūkṣaṃ tathā vyādhimṛtasya ca ūrdhvajatruvikāraghnaṃ chāgamuṇḍaṃ rucipradam

अथ मेषः मिए!ढाइ! तस्य नामान्यण्डविहीनस्य तस्य च मेढ्रो मेढो हुडो मेष उरणोऽप्येडकोऽपि च अविर्वृष्णिस्तथोर्णायुः कथ्यन्ते तद्गुणा अथ

atha meṣaḥ mie!ḍhāi! tasya nāmānyaṇḍavihīnasya tasya ca meḍhro meḍho huḍo meṣa uraṇo'pyeḍako'pi ca avirvṛṣṇistathorṇāyuḥ kathyante tadguṇā atha

मेषस्य मांसं पुष्टौ स्यात्पित्तश्लेष्मकरं गुरु तस्यैवाण्डविहीनस्य मांसं किञ्चिल्लघु स्मृतम्

meṣasya māṃsaṃ puṣṭau syātpittaśleṣmakaraṃ guru tasyaivāṇḍavihīnasya māṃsaṃ kiñcillaghu smṛtam

अथैडकः दिउ!म्बा मेढाइ! तस्य नामानि तद्भेदस्य च एडकः पृथुशृङ्गः स्यान्मेदः पुच्छस्तु दुम्बकः एडकस्य पलं ज्ञेयं मेषामिषसमं गुणैः

athaiḍakaḥ diu!mbā meḍhāi! tasya nāmāni tadbhedasya ca eḍakaḥ pṛthuśṛṅgaḥ syānmedaḥ pucchastu dumbakaḥ eḍakasya palaṃ jñeyaṃ meṣāmiṣasamaṃ guṇaiḥ

मेदः पुच्छोद्भवं मांसं हृद्यं वृष्यं श्रमापहम् पित्तश्लेष्मकरं किञ्चिद्वातव्याधिविनाशानम्

medaḥ pucchodbhavaṃ māṃsaṃ hṛdyaṃ vṛṣyaṃ śramāpaham pittaśleṣmakaraṃ kiñcidvātavyādhivināśānam

बलीवर्दस्तु वृषभः ऋषभश्च तथा वृषः अनड्वान्सौरभेयोऽपि गौरुक्षा भद्र इत्यपि

balīvardastu vṛṣabhaḥ ṛṣabhaśca tathā vṛṣaḥ anaḍvānsaurabheyo'pi gaurukṣā bhadra ityapi

सुरभिः सौरभेयी च माहेयी गौरुदाहृता गोमांसं सुगुरु स्निग्धं पित्तश्लेष्मविवर्द्धनम् बृंहणं वातहृत् बल्यमपथ्यं पीनसप्रणुत्

surabhiḥ saurabheyī ca māheyī gaurudāhṛtā gomāṃsaṃ suguru snigdhaṃ pittaśleṣmavivarddhanam bṛṃhaṇaṃ vātahṛt balyamapathyaṃ pīnasapraṇut

घोटकेऽप्यश्वतुरगास्तुरङ्गमाश्च तुरङ्गाः बाजिवाहार्वगन्धर्वहयसैन्धवसप्तयः

ghoṭake'pyaśvaturagāsturaṅgamāśca turaṅgāḥ bājivāhārvagandharvahayasaindhavasaptayaḥ

अश्वमांसन्तु तुवरं वह्निकृत्कफपित्तलम् वातहृद् बृहणं बल्यं चक्षुष्यं मधुरं लघु

aśvamāṃsantu tuvaraṃ vahnikṛtkaphapittalam vātahṛd bṛhaṇaṃ balyaṃ cakṣuṣyaṃ madhuraṃ laghu

महिषो घोटकारिः स्यात्कासरश्च रजस्वलः

mahiṣo ghoṭakāriḥ syātkāsaraśca rajasvalaḥ

पीनस्कन्धः कृष्णकायो लुलायो यमवाहनः महिषस्यामिषं स्वादु स्निग्धोष्णं वातनाशनम्

pīnaskandhaḥ kṛṣṇakāyo lulāyo yamavāhanaḥ mahiṣasyāmiṣaṃ svādu snigdhoṣṇaṃ vātanāśanam

निद्रा शुक्रप्रदं बल्यं तनुदार्ढ्यकरं गुरु वृष्यञ्च सृष्टविण्मूत्रं वातपित्तास्रनाशनम्

nidrā śukrapradaṃ balyaṃ tanudārḍhyakaraṃ guru vṛṣyañca sṛṣṭaviṇmūtraṃ vātapittāsranāśanam

मण्डूकः प्लवगो भेको वर्षाभूर्दर्दुरो हरिः मण्डूकः श्लेष्मलो नातिपित्तलो बलकारकः

maṇḍūkaḥ plavago bheko varṣābhūrdarduro hariḥ maṇḍūkaḥ śleṣmalo nātipittalo balakārakaḥ

कच्छपो गूढपात्कूर्मः कमठो दृढपृष्ठकः कच्छपो बलदो वातपित्तनुत्पुंस्त्वकारकः

kacchapo gūḍhapātkūrmaḥ kamaṭho dṛḍhapṛṣṭhakaḥ kacchapo balado vātapittanutpuṃstvakārakaḥ

सद्योहतस्य मांसं स्थाद्व्याधिघाति यथाऽमृतम् वयस्यं बृंहणं सात्म्यमन्यथा तद् विवर्जयेत्

sadyohatasya māṃsaṃ sthādvyādhighāti yathā'mṛtam vayasyaṃ bṛṃhaṇaṃ sātmyamanyathā tad vivarjayet

स्वयं मृतस्य चाबल्यमतीसारकरं गुरु

svayaṃ mṛtasya cābalyamatīsārakaraṃ guru

वृद्धानां दोषलं मांसं बालानां बलदं लघु

vṛddhānāṃ doṣalaṃ māṃsaṃ bālānāṃ baladaṃ laghu

सर्पदष्टस्य मांसञ्च शुष्कमांस त्रिदोषकृत् त्रिदोषकृद् व्यालदष्टं शुष्कं शूलकरं परम्

sarpadaṣṭasya māṃsañca śuṣkamāṃsa tridoṣakṛt tridoṣakṛd vyāladaṣṭaṃ śuṣkaṃ śūlakaraṃ param

विषाम्बुरुङ्मृतस्यैतन्मृत्युदोषरुजाकरम् क्लिन्नमुत्क्लेशजनकं कृशं वातप्रकोपणम् तोयपूर्णं शिराराजं मृतमप्सु त्रिदोषकृत्

viṣāmburuṅmṛtasyaitanmṛtyudoṣarujākaram klinnamutkleśajanakaṃ kṛśaṃ vātaprakopaṇam toyapūrṇaṃ śirārājaṃ mṛtamapsu tridoṣakṛt

विहङ्गेषु पुमाञ्छ्रेष्ठः स्त्री चतुष्पदजातिषु परार्द्धं लघु पुंसां स्यात्स्त्रीणां पूर्वार्द्धमादिशेत् देहमध्यं गुरुप्रायं सर्वेषां प्राणिनां स्मृतम्

vihaṅgeṣu pumāñchreṣṭhaḥ strī catuṣpadajātiṣu parārddhaṃ laghu puṃsāṃ syātstrīṇāṃ pūrvārddhamādiśet dehamadhyaṃ guruprāyaṃ sarveṣāṃ prāṇināṃ smṛtam

पक्षक्षेपाद्विहङ्गानां तदेव लघु कथ्यते गुरूण्यण्डानि सर्वेषां गुर्वी ग्रीवा च पक्षिणाम्

pakṣakṣepādvihaṅgānāṃ tadeva laghu kathyate gurūṇyaṇḍāni sarveṣāṃ gurvī grīvā ca pakṣiṇām

100

उरः स्कन्धोदरं कुक्षी पादौ पाणी कटी तथा पृष्ठत्वग्यकृदन्त्राणि गुरूणीह यथोत्तरम्

uraḥ skandhodaraṃ kukṣī pādau pāṇī kaṭī tathā pṛṣṭhatvagyakṛdantrāṇi gurūṇīha yathottaram

101

लघुवातकरं मांसं खगानां धान्यचारिणाम् मत्स्याशिनां पित्तकरं वातघ्नं गुरु कीर्त्तितम्

laghuvātakaraṃ māṃsaṃ khagānāṃ dhānyacāriṇām matsyāśināṃ pittakaraṃ vātaghnaṃ guru kīrttitam

102

फलाशिनां श्लेष्मकरं लघु रूक्षमुदीरितम् बृंहणं गुरु वातघ्नं तेषामेव पलाशिनाम्

phalāśināṃ śleṣmakaraṃ laghu rūkṣamudīritam bṛṃhaṇaṃ guru vātaghnaṃ teṣāmeva palāśinām

103

तुल्यजातिष्वल्पदेहा महादेहेषु पूजिताः अल्पदेहेषु शस्यन्ते तथैव स्थूलदेहिनाः

tulyajātiṣvalpadehā mahādeheṣu pūjitāḥ alpadeheṣu śasyante tathaiva sthūladehināḥ

104

रक्तोदरो रक्तमुखो रक्ताक्षो रक्तपक्षतिः कृष्णपुच्छो झषः श्रेष्ठो रोहितः कथितो बुधैः

raktodaro raktamukho raktākṣo raktapakṣatiḥ kṛṣṇapuccho jhaṣaḥ śreṣṭho rohitaḥ kathito budhaiḥ

105

रोहितः सर्वमत्स्यानां वरो वृष्योऽदितार्त्तिजित् कषायानुरसः स्वादुर्वातघ्नो नातिपित्तकृत् ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान् हन्याद्रो हितमुण्डकम्

rohitaḥ sarvamatsyānāṃ varo vṛṣyo'ditārttijit kaṣāyānurasaḥ svādurvātaghno nātipittakṛt ūrdhvajatrugatān rogān hanyādro hitamuṇḍakam

106

शिलीन्ध्रः श्लेष्मलो बल्यो विपाके मधुरो गुरुः वातपित्तहरो हृद्यः आमवातकरश्च सः

śilīndhraḥ śleṣmalo balyo vipāke madhuro guruḥ vātapittaharo hṛdyaḥ āmavātakaraśca saḥ

107

भाकुरो मधुरः शीतो वृष्यः श्लेष्मकरो गुरुः विष्टम्भजनकश्चापि रक्तपित्तहरः स्मृतः

bhākuro madhuraḥ śīto vṛṣyaḥ śleṣmakaro guruḥ viṣṭambhajanakaścāpi raktapittaharaḥ smṛtaḥ

108

मोचिका वातहृद् बल्या बृंहणी मधुरा गुरुः पित्तहृत्कफकृद्रुच्या वृष्या दीप्ताग्नये हिता

mocikā vātahṛd balyā bṛṃhaṇī madhurā guruḥ pittahṛtkaphakṛdrucyā vṛṣyā dīptāgnaye hitā

109

पाठीनः श्लेष्मलो बल्यो निद्रा लुः पिशिताशनः दूषयेद्रुधिरं पित्तं कुष्ठरोगं करोति च

pāṭhīnaḥ śleṣmalo balyo nidrā luḥ piśitāśanaḥ dūṣayedrudhiraṃ pittaṃ kuṣṭharogaṃ karoti ca

110

शृङ्गी तु वातशमनी स्निग्धा श्लेष्मप्रकोपणी रसे तिक्ता कषाया च लघ्वी रुच्या स्मृताबुधैः

śṛṅgī tu vātaśamanī snigdhā śleṣmaprakopaṇī rase tiktā kaṣāyā ca laghvī rucyā smṛtābudhaiḥ

111

इल्लीसो मधुरः स्निग्धो रोचनो वह्निवर्द्धनः पित्तहृत्कफकृत्किञ्चिल्लघुर्वृष्योऽनिलापहः

illīso madhuraḥ snigdho rocano vahnivarddhanaḥ pittahṛtkaphakṛtkiñcillaghurvṛṣyo'nilāpahaḥ

112

शष्कुली ग्राहिणी हृद्या मधुरा तुवरा स्मृता

śaṣkulī grāhiṇī hṛdyā madhurā tuvarā smṛtā

113

गर्गरः पित्तलः किञ्चिद्वातजित्कफकोपनः

gargaraḥ pittalaḥ kiñcidvātajitkaphakopanaḥ

114

कविका मधुरा स्निग्धा कफघ्नी रुचिकारिणी कञ्चित्पित्तकरी वातनाशिनी वह्निवर्द्धिनी

kavikā madhurā snigdhā kaphaghnī rucikāriṇī kañcitpittakarī vātanāśinī vahnivarddhinī

115

वर्मिमत्स्यो हरेद्वातं पित्तं रुचिकरो लघुः

varmimatsyo haredvātaṃ pittaṃ rucikaro laghuḥ

116

दण्डमत्स्यो रसे तिक्तः पित्तरक्तं कफं हरेत् वातसाधारणः प्रोक्तः शुक्रलो बलवर्द्धनः

daṇḍamatsyo rase tiktaḥ pittaraktaṃ kaphaṃ haret vātasādhāraṇaḥ proktaḥ śukralo balavarddhanaḥ

117

एरङ्गो मधुरः स्निग्धो विष्टम्भी शीतलो लघुः

eraṅgo madhuraḥ snigdho viṣṭambhī śītalo laghuḥ

118

महाशफरसंज्ञस्तु तिक्तः पित्तकफापहः शिशिरो मधुरो रुच्यो वातसाधारणः स्मृतः

mahāśapharasaṃjñastu tiktaḥ pittakaphāpahaḥ śiśiro madhuro rucyo vātasādhāraṇaḥ smṛtaḥ

119

गरघ्नी मधुरा तिक्ता तुवरा वातपित्तहृत् कफघ्नी रुचिकृल्लघ्वी दीपनी बलवीर्यकृत्

garaghnī madhurā tiktā tuvarā vātapittahṛt kaphaghnī rucikṛllaghvī dīpanī balavīryakṛt

120

मद्गुरो वातहृद् बल्यो वृष्यः कफकरो लघुः

madguro vātahṛd balyo vṛṣyaḥ kaphakaro laghuḥ

121

सपादमत्स्यो मेधाकृन्मेदः क्षयकरश्च सः वातपित्तकरश्चापि रुचिकृत्परमो मतः

sapādamatsyo medhākṛnmedaḥ kṣayakaraśca saḥ vātapittakaraścāpi rucikṛtparamo mataḥ

122

प्रोष्ठी तिक्ता कटुः स्वादुः शुक्रदा कफवातजित् स्निग्धाऽस्यकण्ठरोगघ्नी रोचनी च लघुः स्मृता

proṣṭhī tiktā kaṭuḥ svāduḥ śukradā kaphavātajit snigdhā'syakaṇṭharogaghnī rocanī ca laghuḥ smṛtā

123

क्षुद्र मत्स्याः स्वादुरसा दोषत्रयविनाशनाः लघुपाका रुचिकरा बलदास्ते हिता मताः

kṣudra matsyāḥ svādurasā doṣatrayavināśanāḥ laghupākā rucikarā baladāste hitā matāḥ

124

अतिसूक्ष्माः पुंस्त्वहरा रुच्याः कासानिलापहाः

atisūkṣmāḥ puṃstvaharā rucyāḥ kāsānilāpahāḥ

125

मत्स्यगर्भो भृशं वृष्यः स्निग्धः पुष्टिकरो लघुः कफमेदःप्रदो बल्यो ग्लानिकृन्मेहनाशनः

matsyagarbho bhṛśaṃ vṛṣyaḥ snigdhaḥ puṣṭikaro laghuḥ kaphamedaḥprado balyo glānikṛnmehanāśanaḥ

126

शुष्कमत्स्या नवा बल्या दुर्जरा विड्विबन्धिनः

śuṣkamatsyā navā balyā durjarā viḍvibandhinaḥ

127

दग्धमत्स्यो गुणैः श्रेष्ठः पुष्टिकृद् बलवर्द्धनः

dagdhamatsyo guṇaiḥ śreṣṭhaḥ puṣṭikṛd balavarddhanaḥ

128

कौपमत्स्याः शुक्रमूत्रकुष्ठश्लेष्मविवर्द्धनाः सरोजा मधुराः स्निग्धा बल्या वातविनाशनाः नादेया बृंहणा मत्स्या गुरवोऽनिलनाशनाः रक्तपित्तकरा वृष्याः स्निग्धोष्णाः स्वल्पवर्चसः चौञ्ज्याः पित्तकराः स्निग्धा मधुरा लघवो हिमाः तडागा गुरवो वृष्याः शीतला मलमूत्रदाः ताडागवन्निर्झरजा बलायुर्मतिदृक्कराः

kaupamatsyāḥ śukramūtrakuṣṭhaśleṣmavivarddhanāḥ sarojā madhurāḥ snigdhā balyā vātavināśanāḥ nādeyā bṛṃhaṇā matsyā guravo'nilanāśanāḥ raktapittakarā vṛṣyāḥ snigdhoṣṇāḥ svalpavarcasaḥ cauñjyāḥ pittakarāḥ snigdhā madhurā laghavo himāḥ taḍāgā guravo vṛṣyāḥ śītalā malamūtradāḥ tāḍāgavannirjharajā balāyurmatidṛkkarāḥ

129

हेमन्ते कूपजा मत्स्याः शिशिरे सारसा हिताः वसन्ते ते तु नादेया ग्रीष्मे चौञ्ज्यसमुद्भवाः तडागजाता वर्षासु तास्वपथ्या नदीभवाः नैर्झरा शरदि श्रेष्ठा विशेषोऽयमुदाहृतः

hemante kūpajā matsyāḥ śiśire sārasā hitāḥ vasante te tu nādeyā grīṣme cauñjyasamudbhavāḥ taḍāgajātā varṣāsu tāsvapathyā nadībhavāḥ nairjharā śaradi śreṣṭhā viśeṣo'yamudāhṛtaḥ

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकरणे एकादशो मांसवर्गः समाप्तः

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaraṇe ekādaśo māṃsavargaḥ samāptaḥ

कृतान्नवर्गः

अथ द्वादशः कृतान्नवर्गः समवायिनि हेतौ ये मुनिभिर्गणिता गुणाः कार्येऽपि तेऽखिलाज्ञेयाः परिभाषेति भाषिताः

atha dvādaśaḥ kṛtānnavargaḥ samavāyini hetau ye munibhirgaṇitā guṇāḥ kārye'pi te'khilājñeyāḥ paribhāṣeti bhāṣitāḥ

क्वचित्संस्कारभेदेन गुणभेदो भवेद्यतः भक्तं लघु पुराणस्यशालेस्तच्चिपिटो गुरुः

kvacitsaṃskārabhedena guṇabhedo bhavedyataḥ bhaktaṃ laghu purāṇasyaśālestaccipiṭo guruḥ

क्वचिद्योगप्रभावेण गुणान्तरमपेक्षते कदन्नं गुरु सर्पिश्च तद्युक्तं सुपचं भवेत्

kvacidyogaprabhāveṇa guṇāntaramapekṣate kadannaṃ guru sarpiśca tadyuktaṃ supacaṃ bhavet

भक्तमन्नं तथाऽन्धश्च क्वचित्कूरं च कीर्त्तितम् ओदनोऽस्त्री स्रियां भिस्सा दीदिविः पुंसि भाषितः

bhaktamannaṃ tathā'ndhaśca kvacitkūraṃ ca kīrttitam odano'strī sriyāṃ bhissā dīdiviḥ puṃsi bhāṣitaḥ

सुधौतांस्तण्डुलान् स्फीतांस्तोये पञ्चगुणे पचेत् तदुक्तं प्रस्रुतं चोष्णं विशदं गुणवन्मतम्

sudhautāṃstaṇḍulān sphītāṃstoye pañcaguṇe pacet taduktaṃ prasrutaṃ coṣṇaṃ viśadaṃ guṇavanmatam

भक्तं वह्निकरं पथ्यं तर्पणं रोचनं लघु अधौतमस्रुतं शीतं गुर्वरुच्यं कफप्रदम्

bhaktaṃ vahnikaraṃ pathyaṃ tarpaṇaṃ rocanaṃ laghu adhautamasrutaṃ śītaṃ gurvarucyaṃ kaphapradam

दलितन्तु शमीधान्यं दालिर्दाली स्त्रियामुभे दाली तु सलिले सिद्धा लवणार्द्र कहिङ्गुभिः

dalitantu śamīdhānyaṃ dālirdālī striyāmubhe dālī tu salile siddhā lavaṇārdra kahiṅgubhiḥ

संयुक्ता सूपनाम्नी स्यात्कथ्यन्ते तद्गुणा अथ सूपो विष्टम्भको रूक्षः शीतस्तु स विशेषतः निस्तुषो भृष्टसंसिद्धो लाघवं सुतरां व्रजेत्

saṃyuktā sūpanāmnī syātkathyante tadguṇā atha sūpo viṣṭambhako rūkṣaḥ śītastu sa viśeṣataḥ nistuṣo bhṛṣṭasaṃsiddho lāghavaṃ sutarāṃ vrajet

तण्डुला दालिसंमिश्रा लवणार्द्र कहिङ्गुभिः संयुक्ताः सलिले सिद्धाः कृशरा कथिता बुधैः

taṇḍulā dālisaṃmiśrā lavaṇārdra kahiṅgubhiḥ saṃyuktāḥ salile siddhāḥ kṛśarā kathitā budhaiḥ

कृशरा शुक्रला बल्या गुरुः पित्तकफप्रदा दुर्जरा बुद्धिविष्टम्भमलमूत्रकरी स्मृता

kṛśarā śukralā balyā guruḥ pittakaphapradā durjarā buddhiviṣṭambhamalamūtrakarī smṛtā

वृते हरिद्रा संयुक्ते माषजा भर्जयेद्वटीम्

vṛte haridrā saṃyukte māṣajā bharjayedvaṭīm

तण्डुलांश्चापि निर्धौतान्सहैव परिभर्जयेत् सिद्धयोग्यं जलं तत्र प्रक्षिप्य कुशलः पचेत्

taṇḍulāṃścāpi nirdhautānsahaiva paribharjayet siddhayogyaṃ jalaṃ tatra prakṣipya kuśalaḥ pacet

लवणार्द्र कहिङ्गूनि मात्रया तत्र निक्षिपेत् एषा सिद्धि समायाता प्रोक्ता तापहरी बुधैः

lavaṇārdra kahiṅgūni mātrayā tatra nikṣipet eṣā siddhi samāyātā proktā tāpaharī budhaiḥ

भवेत्तापहरी बल्या वृष्या श्लेष्माणमाचरेत् बृंहणी तर्पणी रुच्या गुर्वी पित्तहरी स्मृता

bhavettāpaharī balyā vṛṣyā śleṣmāṇamācaret bṛṃhaṇī tarpaṇī rucyā gurvī pittaharī smṛtā

पायसं परमान्नं स्यात्क्षीरिकाऽपि तदुच्यते शुद्धेर्द्धऽपक्वे दुग्धे तु घृताक्तांस्तण्डुलान्पचेत्

pāyasaṃ paramānnaṃ syātkṣīrikā'pi taducyate śuddherddha'pakve dugdhe tu ghṛtāktāṃstaṇḍulānpacet

ते सिद्धाः क्षीरिका ख्याताः ससिताऽज्ययुतोत्तमा क्षीरिका दुर्जरा प्रोक्ता बृंहणी बलवर्द्धिनी विष्टम्भिनी हरेत् पित्तं रक्तपित्ताग्निमारुतान्

te siddhāḥ kṣīrikā khyātāḥ sasitā'jyayutottamā kṣīrikā durjarā proktā bṛṃhaṇī balavarddhinī viṣṭambhinī haret pittaṃ raktapittāgnimārutān

नारिकेरं तनूकृत्य छिन्नं पयसि गोः क्षिपेत् सितागव्याज्यसंयुक्ते तत्पचेन्मृदुनाऽग्निना

nārikeraṃ tanūkṛtya chinnaṃ payasi goḥ kṣipet sitāgavyājyasaṃyukte tatpacenmṛdunā'gninā

नारिकेरोद्भवा क्षीरी स्निग्धा शीताऽतिपुष्टिदा गुर्वी सुमधुरावृष्या रक्तपित्तानिलापहा

nārikerodbhavā kṣīrī snigdhā śītā'tipuṣṭidā gurvī sumadhurāvṛṣyā raktapittānilāpahā

समितावर्त्तिकाः कृत्वा सुसूक्ष्मा यवसन्निभा शुष्काः क्षीरेणसंसाध्या भोज्यावृत्तसिताऽन्विताः

samitāvarttikāḥ kṛtvā susūkṣmā yavasannibhā śuṣkāḥ kṣīreṇasaṃsādhyā bhojyāvṛttasitā'nvitāḥ

सेविका तर्पणी बल्या गुर्वी पित्तानिलापहा ग्राहिणी सन्धिकृद्रुच्या तां खादेन्नातिमात्रया

sevikā tarpaṇī balyā gurvī pittānilāpahā grāhiṇī sandhikṛdrucyā tāṃ khādennātimātrayā

गोधूमा धवला धौताः कुट्टिताः शोषितास्ततः प्रोक्षितायन्त्रनिष्पष्टाश्चालिताः समिताः स्मृताः

godhūmā dhavalā dhautāḥ kuṭṭitāḥ śoṣitāstataḥ prokṣitāyantraniṣpaṣṭāścālitāḥ samitāḥ smṛtāḥ

वारिणा कोमलां कृत्वा समितां साधु मर्दयेत् हस्तचालनया तस्या लोप्त्रद्यं सम्यक्प्रसारयेत्

vāriṇā komalāṃ kṛtvā samitāṃ sādhu mardayet hastacālanayā tasyā loptradyaṃ samyakprasārayet

अधोमुखघटस्यैतद्बिस्तृतं प्रक्षिपेद् बहिः मृदुना वह्निना साध्या सिद्धो मण्डक उच्यते

adhomukhaghaṭasyaitadbistṛtaṃ prakṣiped bahiḥ mṛdunā vahninā sādhyā siddho maṇḍaka ucyate

दुग्धेन साज्यखण्डेन मण्डकं भक्षयेन्नरः अथवा सिद्धमांसेन सतक्रवटकेन वा

dugdhena sājyakhaṇḍena maṇḍakaṃ bhakṣayennaraḥ athavā siddhamāṃsena satakravaṭakena vā

मण्डको बृंहणो वृष्यो बल्यो रुचिकरो भृशम् पाकेऽपि मधुरो ग्राही लघुर्दोषत्रयापहः

maṇḍako bṛṃhaṇo vṛṣyo balyo rucikaro bhṛśam pāke'pi madhuro grāhī laghurdoṣatrayāpahaḥ

कुर्यात्समितयाऽतीव तन्वी पर्पटिका ततः

kuryātsamitayā'tīva tanvī parpaṭikā tataḥ

स्वेदयेत्तप्तके तां तु पोलिकां जगदुर्बुधाः तां खादेल्लप्सिकायुक्तां तस्या मण्डकवद् गुणाः

svedayettaptake tāṃ tu polikāṃ jagadurbudhāḥ tāṃ khādellapsikāyuktāṃ tasyā maṇḍakavad guṇāḥ

समितां सर्पिषा भृष्टां शर्करां पयसि क्षिपेत् तस्मिन्घनीकृते न्यस्येल्लवङ्गं मरिचादिकम् सिद्धषा लप्सिका ख्याता गुणानस्या वदाम्यहम्

samitāṃ sarpiṣā bhṛṣṭāṃ śarkarāṃ payasi kṣipet tasminghanīkṛte nyasyellavaṅgaṃ maricādikam siddhaṣā lapsikā khyātā guṇānasyā vadāmyaham

लप्सिका बृंहणी वृष्या बल्या पित्तानिलापहा स्निग्धा श्लेष्मकरी गुर्वी रोचनी तर्पणी परम्

lapsikā bṛṃhaṇī vṛṣyā balyā pittānilāpahā snigdhā śleṣmakarī gurvī rocanī tarpaṇī param

शुष्कगोधूमचूर्णेन किञ्चित्पुष्टाञ्च पोलिकाम्

śuṣkagodhūmacūrṇena kiñcitpuṣṭāñca polikām

तप्तके स्वेदयेत्कृत्वा भूर्यङ्गारेऽपि तां पचेत् सिद्धैषारोटिका प्रोक्ता गुणानस्याः प्रचक्ष्महे

taptake svedayetkṛtvā bhūryaṅgāre'pi tāṃ pacet siddhaiṣāroṭikā proktā guṇānasyāḥ pracakṣmahe

रोटिका बलकृद्रुच्या बृंहणी धातुवर्द्धनी वातघ्नी कफकृद् गुर्वी दीप्ताग्नीनां प्रपूजिता

roṭikā balakṛdrucyā bṛṃhaṇī dhātuvarddhanī vātaghnī kaphakṛd gurvī dīptāgnīnāṃ prapūjitā

शुष्कगोधूमचूर्णन्तु साम्बु गाढं विमर्दयेत् विधाय वटकाकारं निर्धूमेऽग्नौ शनैः पचेत्

śuṣkagodhūmacūrṇantu sāmbu gāḍhaṃ vimardayet vidhāya vaṭakākāraṃ nirdhūme'gnau śanaiḥ pacet

अङ्गारकर्कटी ह्येषा बृंहणी शुक्रला लघुः दीपनी कफकृद्बल्या पीनसश्वासकासजित्

aṅgārakarkaṭī hyeṣā bṛṃhaṇī śukralā laghuḥ dīpanī kaphakṛdbalyā pīnasaśvāsakāsajit

यवजारोटिका रुच्या मधुरा विशदा लघुः मलशुक्रानिलकरी बल्या हन्ति कफामयान्

yavajāroṭikā rucyā madhurā viśadā laghuḥ malaśukrānilakarī balyā hanti kaphāmayān

चूर्ण यच्छुष्कमाषाणां चमसी साऽभिधीयते चमसीरचिता रोटी कथ्यते बलभद्रि का रूक्षोष्णा वातला बल्या दीप्ताग्नीनां सुपूजिता

cūrṇa yacchuṣkamāṣāṇāṃ camasī sā'bhidhīyate camasīracitā roṭī kathyate balabhadri kā rūkṣoṣṇā vātalā balyā dīptāgnīnāṃ supūjitā

माषाणां दालयस्तोये स्यापितास्त्यक्तकञ्चुकाः आतपे शोषिता यन्त्रे पिष्टास्ता धूमसी स्मृता

māṣāṇāṃ dālayastoye syāpitāstyaktakañcukāḥ ātape śoṣitā yantre piṣṭāstā dhūmasī smṛtā

धूमसीरचिता चैव प्रोक्ता झर्झरिका बुधैः झर्झरी कफपित्तघ्नी किञ्चिद्वातकरी स्मृता

dhūmasīracitā caiva proktā jharjharikā budhaiḥ jharjharī kaphapittaghnī kiñcidvātakarī smṛtā

चणक्या रोटिका रूक्षा श्लेष्मपित्तास्रनुद्गुरुः विष्टम्भिनी न चक्षुष्या तद्गुणा चापि शष्कुली

caṇakyā roṭikā rūkṣā śleṣmapittāsranudguruḥ viṣṭambhinī na cakṣuṣyā tadguṇā cāpi śaṣkulī

दालि संस्थापिता तोये ततोऽपहृतकञ्चुका शिलायां साधु सम्पिष्टा पिष्टिका कथिता बुधैः

dāli saṃsthāpitā toye tato'pahṛtakañcukā śilāyāṃ sādhu sampiṣṭā piṣṭikā kathitā budhaiḥ

माषपिष्टिकया पूर्णगर्भा गोधूमचूर्णतः रचिता रोटिका सैव प्रोक्ता बेढमिका बुधैः

māṣapiṣṭikayā pūrṇagarbhā godhūmacūrṇataḥ racitā roṭikā saiva proktā beḍhamikā budhaiḥ

भवेद्बेढमिका बल्या वृष्या रुच्याऽनिलापहा उष्णा सन्तर्पणी गुर्वी बृंहणी शुक्रला परम्

bhavedbeḍhamikā balyā vṛṣyā rucyā'nilāpahā uṣṇā santarpaṇī gurvī bṛṃhaṇī śukralā param

भिन्नमूत्रमला स्तन्यमेदःपित्तकफप्रदा गुदकीलार्दितश्वासपक्तिशूलानि नाशयेत्

bhinnamūtramalā stanyamedaḥpittakaphapradā gudakīlārditaśvāsapaktiśūlāni nāśayet

धूमसीरचिता हिङ्गुहरिद्रा लवणैर्युताः जीरकस्वर्जिकाभ्याञ्च तनूकृत्य च वेल्लिताः

dhūmasīracitā hiṅguharidrā lavaṇairyutāḥ jīrakasvarjikābhyāñca tanūkṛtya ca vellitāḥ

पर्पटास्ते सदाऽङ्गारभृष्टाः परमरोचकाः दीपनाः पाचनाः रूक्षा गुरवः किञ्चिदीरिताः

parpaṭāste sadā'ṅgārabhṛṣṭāḥ paramarocakāḥ dīpanāḥ pācanāḥ rūkṣā guravaḥ kiñcidīritāḥ

मौद्गाश्च तद्गुणाः प्रोक्ता विशेषाल्लघवो हिताः

maudgāśca tadguṇāḥ proktā viśeṣāllaghavo hitāḥ

चणकस्य गुणैर्युक्ताः पर्पटाश्चणकोद्भवाः स्नेहभृष्टास्तु ते सर्वे भवेयुर्मध्यमा गुणैः

caṇakasya guṇairyuktāḥ parpaṭāścaṇakodbhavāḥ snehabhṛṣṭāstu te sarve bhaveyurmadhyamā guṇaiḥ

माषाणां पिष्टिकां पूर्याल्लवणार्द्र कहिङ्गुभिः तया पिष्टिकया पूर्णा समिता कृत पोलिका

māṣāṇāṃ piṣṭikāṃ pūryāllavaṇārdra kahiṅgubhiḥ tayā piṣṭikayā pūrṇā samitā kṛta polikā

ततस्तैलेन पक्वा सा पूरिका कथिता बुधैः रुच्या स्वादी गुरुः स्निग्धा बल्या पितास्रदूषिका

tatastailena pakvā sā pūrikā kathitā budhaiḥ rucyā svādī guruḥ snigdhā balyā pitāsradūṣikā

चक्षुस्तेजोहरी चोष्णा पाके वातविनाशिनी तथैव घृतपक्वाऽपि चक्षुष्या रक्तपित्तहृत्

cakṣustejoharī coṣṇā pāke vātavināśinī tathaiva ghṛtapakvā'pi cakṣuṣyā raktapittahṛt

अथ वटकः शुष्कः सरसश्च सूखा व रसदार बरा माषाणांपिष्टिकां युक्तां लवणार्द्र कहिङ्गुभिः कृत्वा विदध्याद्वटकांस्तांस्तैलेषु पचेच्छनैः

atha vaṭakaḥ śuṣkaḥ sarasaśca sūkhā va rasadāra barā māṣāṇāṃpiṣṭikāṃ yuktāṃ lavaṇārdra kahiṅgubhiḥ kṛtvā vidadhyādvaṭakāṃstāṃstaileṣu pacecchanaiḥ

विशुष्का वटका बल्या बृंहणा वीर्य्यवर्द्धनाः वातामयहरा रुच्या विशेषादर्दितापहाः

viśuṣkā vaṭakā balyā bṛṃhaṇā vīryyavarddhanāḥ vātāmayaharā rucyā viśeṣādarditāpahāḥ

विबन्धभेदिनः श्लेष्मकारिणोऽत्यग्निपूजिताः संचूर्ण्यनिक्षिपेत्तक्रे भृष्टं जीरकहिङ्गु च

vibandhabhedinaḥ śleṣmakāriṇo'tyagnipūjitāḥ saṃcūrṇyanikṣipettakre bhṛṣṭaṃ jīrakahiṅgu ca

लवणं तत्र वटकान्सकलानपि मज्जयेत् शुक्रलस्तत्र वटको बलकृद्रो चनो गुरुः

lavaṇaṃ tatra vaṭakānsakalānapi majjayet śukralastatra vaṭako balakṛdro cano guruḥ

विबन्धहृद्विदाही च श्लेष्मलः पवनापहः राज्यक्तयाऽतिरोचन्या पाचन्या तांस्तु भक्षयेत्

vibandhahṛdvidāhī ca śleṣmalaḥ pavanāpahaḥ rājyaktayā'tirocanyā pācanyā tāṃstu bhakṣayet

मन्थनी नूतना धार्या कटुतैलेन लेपिता निर्मलेनाम्बुनाऽपूर्य तस्यां चूर्णं विनिक्षिपेत् राजिकाजीरकलवणहिङ्गुशुण्ठीनिशाकृतम्

manthanī nūtanā dhāryā kaṭutailena lepitā nirmalenāmbunā'pūrya tasyāṃ cūrṇaṃ vinikṣipet rājikājīrakalavaṇahiṅguśuṇṭhīniśākṛtam

निक्षिपेद्वटकांस्तत्र भाण्डस्यास्यञ्च मुद्र येत् ततो दिनत्रयादूर्ध्वमम्लाः स्युर्वटका ध्रुवम्

nikṣipedvaṭakāṃstatra bhāṇḍasyāsyañca mudra yet tato dinatrayādūrdhvamamlāḥ syurvaṭakā dhruvam

काञ्जिकावटको रुच्यो वातघ्नः श्लेष्मकारकः शूलघ्नोऽजीर्णदाहनुद् नेत्ररोगे तु नो हितः

kāñjikāvaṭako rucyo vātaghnaḥ śleṣmakārakaḥ śūlaghno'jīrṇadāhanud netraroge tu no hitaḥ

अम्लिकां स्वेदयित्वा तु जलेन सह मर्दयेत् तन्नीरे कृतसंस्कारे वटकान्मज्जयेज्जनः

amlikāṃ svedayitvā tu jalena saha mardayet tannīre kṛtasaṃskāre vaṭakānmajjayejjanaḥ

अम्लिकावटकास्ते तु रुच्या वह्निप्रदीपनाः वटकस्य गुणैः पूर्वै रेतेऽपि च समन्विताः

amlikāvaṭakāste tu rucyā vahnipradīpanāḥ vaṭakasya guṇaiḥ pūrvai rete'pi ca samanvitāḥ

मुद्गानां वटकास्तक्रे मज्जिता लघवो हिमाः संस्कारजप्रभावेण त्रिदोषशमना हिताः

mudgānāṃ vaṭakāstakre majjitā laghavo himāḥ saṃskārajaprabhāveṇa tridoṣaśamanā hitāḥ

माषाणां पिष्टिका हिङ्गुलवणार्द्र कसंस्कृता तया विरचिता वस्त्रे वटिकाः साधु शोषिताः

māṣāṇāṃ piṣṭikā hiṅgulavaṇārdra kasaṃskṛtā tayā viracitā vastre vaṭikāḥ sādhu śoṣitāḥ

भर्जितास्तप्ततैलैस्ता अथवाऽम्बुप्रयोगतः वटकस्य गुणैर्युक्ता ज्ञातव्या रोचना भृशम्

bharjitāstaptatailaistā athavā'mbuprayogataḥ vaṭakasya guṇairyuktā jñātavyā rocanā bhṛśam

कूष्माण्डकवटी ज्ञेया पूर्वोक्तवटिकागुणा विशेषात्पित्तरक्तघ्नी लघ्वी च कथिता बुधैः

kūṣmāṇḍakavaṭī jñeyā pūrvoktavaṭikāguṇā viśeṣātpittaraktaghnī laghvī ca kathitā budhaiḥ

मूद्गानां वटिका तद्वद्र चिता साधिता तथा पथ्या रुच्या तथा लघ्वी मुद्गसूपगुणा स्मृता

mūdgānāṃ vaṭikā tadvadra citā sādhitā tathā pathyā rucyā tathā laghvī mudgasūpaguṇā smṛtā

माषपिष्टिकया लिप्तं नागवल्लीदलं महत्

māṣapiṣṭikayā liptaṃ nāgavallīdalaṃ mahat

तत्तु संस्वेदयेद्युक्त्या स्थाल्यामास्तारकोपरि ततो निष्कास्य तं खण्ड्यं ततस्तैलेन भर्जयेत्

tattu saṃsvedayedyuktyā sthālyāmāstārakopari tato niṣkāsya taṃ khaṇḍyaṃ tatastailena bharjayet

अलीकमत्स्य उक्तोऽय प्रकारः पाक पण्डितैः तं वृन्ताक भटित्रेण वास्तूकेन च भक्षयेत्

alīkamatsya ukto'ya prakāraḥ pāka paṇḍitaiḥ taṃ vṛntāka bhaṭitreṇa vāstūkena ca bhakṣayet

स्थाल्यां घृते वा तैले वा हरिद्रा ं! हिङ्गु भर्जयेत् अवलेहनसंयुक्तं तक्रं तत्रैव निक्षिपेत् एषा सिद्धा समरिचा क्वथिता कथिता बुधैः

sthālyāṃ ghṛte vā taile vā haridrā ṃ! hiṅgu bharjayet avalehanasaṃyuktaṃ takraṃ tatraiva nikṣipet eṣā siddhā samaricā kvathitā kathitā budhaiḥ

क्वथिता पाचनी रुच्या लघ्वी वह्निप्रदीपनी कफानिलाविबन्धघ्नी किञ्चित्पित्तप्रकोपणी

kvathitā pācanī rucyā laghvī vahnipradīpanī kaphānilāvibandhaghnī kiñcitpittaprakopaṇī

अलीकमत्स्याः शुष्का वा किं वा क्वथितया पुनः बृंहणा रोचना वृष्या बल्या वातगदापहः

alīkamatsyāḥ śuṣkā vā kiṃ vā kvathitayā punaḥ bṛṃhaṇā rocanā vṛṣyā balyā vātagadāpahaḥ

कोष्ठशुद्धिकराः शुष्काः किञ्चित्पित्तप्रकोपणाः अर्दिते सहनुस्तम्भे विशेषेण हिताः स्मृताः

koṣṭhaśuddhikarāḥ śuṣkāḥ kiñcitpittaprakopaṇāḥ ardite sahanustambhe viśeṣeṇa hitāḥ smṛtāḥ

मुद्गपिष्टीविरचितान् वटकांस्तैलपाचितान् हस्तेन चूर्णयेत्सम्यक् तस्मिंश्चूर्णं विनिक्षिपेत्

mudgapiṣṭīviracitān vaṭakāṃstailapācitān hastena cūrṇayetsamyak tasmiṃścūrṇaṃ vinikṣipet

भृष्टं हिङ्ग्वार्द्र कं सूक्ष्मं मरिचं जीरकं तथा निम्बूरसं यवानीं च युक्त्या सर्वं विमिश्रयेत्

bhṛṣṭaṃ hiṅgvārdra kaṃ sūkṣmaṃ maricaṃ jīrakaṃ tathā nimbūrasaṃ yavānīṃ ca yuktyā sarvaṃ vimiśrayet

मुद्गपिष्टि पचेत्सम्यक् स्थाल्याभास्तारकोपरि तस्यास्तु गोलकं कुर्यात्तन्मध्ये पूरण क्षिपेत्

mudgapiṣṭi pacetsamyak sthālyābhāstārakopari tasyāstu golakaṃ kuryāttanmadhye pūraṇa kṣipet

तैले तान्गोलकान्पक्त्वा क्वथितायां निमज्जयेत् गोलकाःपाचक्! प्रोक्तास्ते त्वार्द्र कवटा अपि

taile tāngolakānpaktvā kvathitāyāṃ nimajjayet golakāḥpācak! proktāste tvārdra kavaṭā api

मुद्गार्द्र कवटा रुच्या लघ्वो बलकारकाः दीपनास्तर्पणाः पथ्यास्त्रिषु दोषेषु पूजिताः

mudgārdra kavaṭā rucyā laghvo balakārakāḥ dīpanāstarpaṇāḥ pathyāstriṣu doṣeṣu pūjitāḥ

दालयश्चणकानां तु निस्तुषा यन्त्रपेषिताः तच्चूर्णं वेसनं प्रोक्तं पाकशास्त्रविशारदैः

dālayaścaṇakānāṃ tu nistuṣā yantrapeṣitāḥ taccūrṇaṃ vesanaṃ proktaṃ pākaśāstraviśāradaiḥ

वटिकावेसनस्यापि क्वथितायां निमज्जिता रुच्या विष्टम्भजननी बल्या पुष्टिकरी स्मृता

vaṭikāvesanasyāpi kvathitāyāṃ nimajjitā rucyā viṣṭambhajananī balyā puṣṭikarī smṛtā

पाकपात्रे घृतं दद्यात्तैलञ्च तदभावतः तत्र हिङ्गुहरिद्रा ं! च भर्जयेत्तदनन्तरम्

pākapātre ghṛtaṃ dadyāttailañca tadabhāvataḥ tatra hiṅguharidrā ṃ! ca bharjayettadanantaram

छागादेरस्थिरहितं मांसं तत्खण्डितं ध्रुवम् धौतं निर्गालितं तस्मिन्घृते तद्भर्जयेच्छनैः

chāgāderasthirahitaṃ māṃsaṃ tatkhaṇḍitaṃ dhruvam dhautaṃ nirgālitaṃ tasminghṛte tadbharjayecchanaiḥ

सिद्धयोग्यं जलं दत्वा लवणन्तु पचेत्ततः सिद्धे जलेन सम्पिष्य वेशवारं परिक्षिपेत्

siddhayogyaṃ jalaṃ datvā lavaṇantu pacettataḥ siddhe jalena sampiṣya veśavāraṃ parikṣipet

द्र व्याणि वेशवारस्य नागवल्लीदलानि च तण्डुलाश्च लवङ्गानि मरिचानि समासतः

dra vyāṇi veśavārasya nāgavallīdalāni ca taṇḍulāśca lavaṅgāni maricāni samāsataḥ

अनेन विधिना सिद्धं शुद्धमांसमिति स्मृतम्

anena vidhinā siddhaṃ śuddhamāṃsamiti smṛtam

शुद्धमांसं परं वृष्यं बल्यं रुच्यञ्च बृंहणम् त्रिदोषशमनं श्रेष्ठं दीपनं धातुवर्द्धनम्

śuddhamāṃsaṃ paraṃ vṛṣyaṃ balyaṃ rucyañca bṛṃhaṇam tridoṣaśamanaṃ śreṣṭhaṃ dīpanaṃ dhātuvarddhanam

छागादेर्मांसमूर्वादेः कुट्टितं खण्डितं पुनः शुद्धमांसविधानेन पचेदेतत्सहद्र कम् सहद्र कं गुणैर्ग्रन्थे शुद्धमांसगुणं स्मृतम्

chāgādermāṃsamūrvādeḥ kuṭṭitaṃ khaṇḍitaṃ punaḥ śuddhamāṃsavidhānena pacedetatsahadra kam sahadra kaṃ guṇairgranthe śuddhamāṃsaguṇaṃ smṛtam

पाकपात्रे घृतं दत्त्वा हरिद्रा ं! हिङ्गु भर्जयेत् छागादेः सकलस्यापि खण्डान्यपि च भर्जयेत्

pākapātre ghṛtaṃ dattvā haridrā ṃ! hiṅgu bharjayet chāgādeḥ sakalasyāpi khaṇḍānyapi ca bharjayet

सिद्धयोग्यं जलं दत्त्वा पचेन्मृदुतरं तथा जीरकादियुते तक्रे मांसखण्डानि भावयेत्

siddhayogyaṃ jalaṃ dattvā pacenmṛdutaraṃ tathā jīrakādiyute takre māṃsakhaṇḍāni bhāvayet

तक्रमांसन्तु वातघ्नं लघु रुच्यं बलप्रदम् कफघ्नं पित्तलं किञ्चित्सर्वाहारस्य पाचनम्

takramāṃsantu vātaghnaṃ laghu rucyaṃ balapradam kaphaghnaṃ pittalaṃ kiñcitsarvāhārasya pācanam

पाकपात्रे तु बृहति मांसखण्डानि निक्षिपेत् पानीयं प्रचुरं सर्पिः प्रभूतं हिङ्गु जीरकम्

pākapātre tu bṛhati māṃsakhaṇḍāni nikṣipet pānīyaṃ pracuraṃ sarpiḥ prabhūtaṃ hiṅgu jīrakam

हरिद्रा मार्द्र कं शुण्ठीं लवणं मरिचानि च तण्डुलांश्चापि गोधूमाञ्जम्बीराणां रसान् बहून्

haridrā mārdra kaṃ śuṇṭhīṃ lavaṇaṃ maricāni ca taṇḍulāṃścāpi godhūmāñjambīrāṇāṃ rasān bahūn

यथा सर्वाणि वस्तूनि सुपक्वानि भवन्ति हि तथा पचेत्तु निपुणो बहुमण्डस्थितिर्यथा

yathā sarvāṇi vastūni supakvāni bhavanti hi tathā pacettu nipuṇo bahumaṇḍasthitiryathā

एषा हरीसा बलकृद्वातपित्तापहा गुरुः शीतोष्णा शुक्रदा स्निग्धा सरा सन्धानकारिणी

eṣā harīsā balakṛdvātapittāpahā guruḥ śītoṣṇā śukradā snigdhā sarā sandhānakāriṇī

शुद्धमांसविधानेन मांसं सम्यक्प्रसाधितम् पुनस्तदाज्ये सम्भृष्टं तलितं प्रोच्यते बुधैः

śuddhamāṃsavidhānena māṃsaṃ samyakprasādhitam punastadājye sambhṛṣṭaṃ talitaṃ procyate budhaiḥ

तलितं बलमेधाऽग्निमांसौजःशुक्रवृद्धिकृत् तर्पणं लघु सुस्निग्धं रोचनं दृढताकरम्

talitaṃ balamedhā'gnimāṃsaujaḥśukravṛddhikṛt tarpaṇaṃ laghu susnigdhaṃ rocanaṃ dṛḍhatākaram

कालखण्डादिमांसानि ग्रथितानि शलाकया घृतं सलवणं दत्त्वा निर्धूमे दहने पचेत्

kālakhaṇḍādimāṃsāni grathitāni śalākayā ghṛtaṃ salavaṇaṃ dattvā nirdhūme dahane pacet

तत्तु शूल्यमिति प्रोक्तं पाककर्मविचक्षणैः

tattu śūlyamiti proktaṃ pākakarmavicakṣaṇaiḥ

शूल्यं पलं सुधातुल्यं रुच्यं बह्निकरं लघु कफवातहरं बल्यं किञ्चित्पित्तकरं हि तत्

śūlyaṃ palaṃ sudhātulyaṃ rucyaṃ bahnikaraṃ laghu kaphavātaharaṃ balyaṃ kiñcitpittakaraṃ hi tat

शुद्धमांसं तनूकृत्य कर्त्तितं स्वेदितं जले लवङ्गहिङ्गुलवणमरिचार्द्र कसंयुतम्

śuddhamāṃsaṃ tanūkṛtya karttitaṃ sveditaṃ jale lavaṅgahiṅgulavaṇamaricārdra kasaṃyutam

100

एलाजीरकधान्याकनिम्बूरससमन्वितम् घृते सुगन्धे तद् भृष्टं पूरणं प्रोच्यते बुधैः

elājīrakadhānyākanimbūrasasamanvitam ghṛte sugandhe tad bhṛṣṭaṃ pūraṇaṃ procyate budhaiḥ

101

शृङ्गाटकं समितया कृतं पूरणपूरितम् पुनः सर्पिषि सभृष्टं मांसशृङ्गाटकं वदेत्

śṛṅgāṭakaṃ samitayā kṛtaṃ pūraṇapūritam punaḥ sarpiṣi sabhṛṣṭaṃ māṃsaśṛṅgāṭakaṃ vadet

102

मांसशृङ्गाटकं रुच्यं बृंहणं बलकृद् गुरु वातपित्तहरं वृष्यं कफघ्नं वीर्यवर्धनम्

māṃsaśṛṅgāṭakaṃ rucyaṃ bṛṃhaṇaṃ balakṛd guru vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ kaphaghnaṃ vīryavardhanam

103

सिद्धमांसरसो रुच्यः श्रमश्वासक्षयापहः प्रीणनो वातपित्तघ्नः क्षीणानामल्परेतसाम् विश्लिष्टभग्नसन्धीनां शुद्धानां शुद्धिकाङ्क्षिणाम्

siddhamāṃsaraso rucyaḥ śramaśvāsakṣayāpahaḥ prīṇano vātapittaghnaḥ kṣīṇānāmalparetasām viśliṣṭabhagnasandhīnāṃ śuddhānāṃ śuddhikāṅkṣiṇām

104

स्मृत्योजोबलहीनानां ज्वरक्षीणक्षतोरसाम् शस्यते स्वरहीनानां दृष्ट्यायुःश्रवणार्थिनाम्

smṛtyojobalahīnānāṃ jvarakṣīṇakṣatorasām śasyate svarahīnānāṃ dṛṣṭyāyuḥśravaṇārthinām

105

प्रकाराः कथिताः सन्ति बहवो मांससम्भवाः ग्रन्थविस्तरभीतेस्ते मया नात्र प्रकीर्त्तिताः

prakārāḥ kathitāḥ santi bahavo māṃsasambhavāḥ granthavistarabhīteste mayā nātra prakīrttitāḥ

106

हिङ्गुजीरयुते तैले क्षिपेच्छाकं सुखण्डितम्

hiṅgujīrayute taile kṣipecchākaṃ sukhaṇḍitam

107

लवणं चात्र चूर्णादि सिद्धे हिङ्गूदकं क्षिपेत् इत्येवं सर्वशाकानां साधनेऽभिहितो विधिः

lavaṇaṃ cātra cūrṇādi siddhe hiṅgūdakaṃ kṣipet ityevaṃ sarvaśākānāṃ sādhane'bhihito vidhiḥ

108

समितां मर्दयेदाज्यैर्जलेनापि च सन्नयेत् तस्यास्तु वटिकां कृत्वा पचेत्सर्पिषि नीरसम् एलालवङ्गकर्पूरमरिचाद्यैरलङ्कृते

samitāṃ mardayedājyairjalenāpi ca sannayet tasyāstu vaṭikāṃ kṛtvā pacetsarpiṣi nīrasam elālavaṅgakarpūramaricādyairalaṅkṛte

109

मज्जयित्वा सितापाके ततस्तञ्च समुद्धरेत् अयं प्रकारः संसिद्धौ मण्ठ इत्यभिधीयते

majjayitvā sitāpāke tatastañca samuddharet ayaṃ prakāraḥ saṃsiddhau maṇṭha ityabhidhīyate

110

मण्ठस्तु बृंहणो वृष्यो बल्यः सुमधुरो गुरुः पित्तानिलहरो रुच्यो दीप्ताग्नीनां सुपूजितः

maṇṭhastu bṛṃhaṇo vṛṣyo balyaḥ sumadhuro guruḥ pittānilaharo rucyo dīptāgnīnāṃ supūjitaḥ

111

समिताशर्करासर्पिर्निर्मिता अपरेऽपि ये प्रकारा अमुना तुल्यास्तेऽपि चेत्तद्गुणाः स्मृताः

samitāśarkarāsarpirnirmitā apare'pi ye prakārā amunā tulyāste'pi cettadguṇāḥ smṛtāḥ

112

पर्पट्यः साज्यसमिता निर्मिता घृतभर्जिताः कुट्टिताश्चालिताः शुद्धशर्कराभिर्विमर्दिताः

parpaṭyaḥ sājyasamitā nirmitā ghṛtabharjitāḥ kuṭṭitāścālitāḥ śuddhaśarkarābhirvimarditāḥ

113

तत्र चूर्णं क्षिपेदेलालवङ्गमरिचानि च नारिकेरं सकर्पूरं चारबीजान्यनेकधा

tatra cūrṇaṃ kṣipedelālavaṅgamaricāni ca nārikeraṃ sakarpūraṃ cārabījānyanekadhā

114

घृताक्तसमिता पुष्टरोटिका रचिता ततः तस्यान्तःपूरणं तस्य कुर्यान्मुद्रा ं! दृढां सुधीः

ghṛtāktasamitā puṣṭaroṭikā racitā tataḥ tasyāntaḥpūraṇaṃ tasya kuryānmudrā ṃ! dṛḍhāṃ sudhīḥ

115

सर्पिषि प्रचुरे तान्तु सुपचेन्निपुणो जनः प्रकारज्ञैः प्रकारोऽय सम्पाव इति कीर्त्तितः

sarpiṣi pracure tāntu supacennipuṇo janaḥ prakārajñaiḥ prakāro'ya sampāva iti kīrttitaḥ

116

मण्ठकेन समो ज्ञेयः सम्पावोऽपि गुणैर्जनैः

maṇṭhakena samo jñeyaḥ sampāvo'pi guṇairjanaiḥ

117

घृताढ्यया समितया लम्बं कृत्वा पुटं ततः लवङ्गोषणकर्पूरयुतया सितयाऽन्वितम्

ghṛtāḍhyayā samitayā lambaṃ kṛtvā puṭaṃ tataḥ lavaṅgoṣaṇakarpūrayutayā sitayā'nvitam

118

पचेदाज्येन सिद्धैषा ज्ञेया कर्पूरनालिका सम्पावसदृशा ज्ञेया गुणैः कर्पूरनालिका

pacedājyena siddhaiṣā jñeyā karpūranālikā sampāvasadṛśā jñeyā guṇaiḥ karpūranālikā

119

समिताया घृताढ्याया वर्त्तीर्दीर्घाः समाचरेत् तास्तु सन्निहिता दीर्घाः पीठस्योपरि धारयेत्

samitāyā ghṛtāḍhyāyā varttīrdīrghāḥ samācaret tāstu sannihitā dīrghāḥ pīṭhasyopari dhārayet

120

वेल्लयेद्वेल्लनेनैता यथैका पर्पटी भवेत् ततश्छुरिकया तान्तु संलग्नामेव कर्त्तयेत्

vellayedvellanenaitā yathaikā parpaṭī bhavet tataśchurikayā tāntu saṃlagnāmeva karttayet

121

ततस्तु वेल्लयेद्भूयः सट्टकेन च लेपयेत् शालिचूर्णं घृतं तोयं मिश्रितं सट्टकं वदेत्

tatastu vellayedbhūyaḥ saṭṭakena ca lepayet śālicūrṇaṃ ghṛtaṃ toyaṃ miśritaṃ saṭṭakaṃ vadet

122

ततः संवृत्य तल्लोप्त्रद्यं विदधीत पृथक्पृथक् पुनस्तां वेल्लययेल्लोप्त्रद्यं यथा स्यान्मण्डलाकृतिः

tataḥ saṃvṛtya talloptradyaṃ vidadhīta pṛthakpṛthak punastāṃ vellayayelloptradyaṃ yathā syānmaṇḍalākṛtiḥ

123

ततस्तां सुपचेदाज्ये भवेयुश्च स्फुटाः स्फुटाः सुगन्धया शर्करया तद्धूलनमाचरेत्

tatastāṃ supacedājye bhaveyuśca sphuṭāḥ sphuṭāḥ sugandhayā śarkarayā taddhūlanamācaret

124

सिद्धैषा फेनिकानाम्नी मण्ठकेन समा गुणैः ततः किञ्चिल्लघुरियं विशेषोऽयमुदाहृतः

siddhaiṣā phenikānāmnī maṇṭhakena samā guṇaiḥ tataḥ kiñcillaghuriyaṃ viśeṣo'yamudāhṛtaḥ

125

समिताया घृताक्ताया लोप्त्रद्यं कृत्वा च वेल्लयेत् आज्ये तां भर्जयेत्सिद्धा शष्कुली फेनिकागुणा

samitāyā ghṛtāktāyā loptradyaṃ kṛtvā ca vellayet ājye tāṃ bharjayetsiddhā śaṣkulī phenikāguṇā

126

वृताढ्यया समितया कृत्वा सूत्राणि तानि तु निपुणो भर्जयेदाज्ये खण्डपाकेन योजयेत् युक्तेन मोदकान् कुर्यात्ते गुणैर्मण्ठका यथा

vṛtāḍhyayā samitayā kṛtvā sūtrāṇi tāni tu nipuṇo bharjayedājye khaṇḍapākena yojayet yuktena modakān kuryātte guṇairmaṇṭhakā yathā

127

मुद्गानां धूमसीं सम्यग्घोलयेन्निर्मलाऽम्बुना

mudgānāṃ dhūmasīṃ samyaggholayennirmalā'mbunā

128

कटाहस्य घृतस्योर्ध्वं झर्झरं स्थापयेत्ततः घूमसीन्तु द्र वीभूतां प्रक्षिपेज्झर्झरोपरि

kaṭāhasya ghṛtasyordhvaṃ jharjharaṃ sthāpayettataḥ ghūmasīntu dra vībhūtāṃ prakṣipejjharjharopari

129

पतन्ति बिन्दवस्तस्मात्तान्सुपक्वान्समुद्धरेत् सितापाकेन संयोज्य कुर्याद्धस्तेन मोदकान्

patanti bindavastasmāttānsupakvānsamuddharet sitāpākena saṃyojya kuryāddhastena modakān

130

लघुर्ग्राही त्रिदोषघ्नः स्वादुः शीतो रुचिप्रदः चक्षुष्यो ज्वरहृद्बल्यस्तर्पणो मुद्गमोदकः

laghurgrāhī tridoṣaghnaḥ svāduḥ śīto rucipradaḥ cakṣuṣyo jvarahṛdbalyastarpaṇo mudgamodakaḥ

131

एवमेव प्रकारेण कार्या वेसनमोदकाः

evameva prakāreṇa kāryā vesanamodakāḥ

132

ते बल्या लघवः शीताः किञ्चिद्वातकरास्तथा विष्टम्भिनो ज्वरघ्नाश्च पित्तरक्तकफापहाः

te balyā laghavaḥ śītāḥ kiñcidvātakarāstathā viṣṭambhino jvaraghnāśca pittaraktakaphāpahāḥ

133

तण्डुलचूर्णविमिश्रितनष्टक्षीरेण सान्द्र पिष्टेन दृढकूपिकां विदध्यात्ताञ्च पचेत्सर्पिषा सम्यक्

taṇḍulacūrṇavimiśritanaṣṭakṣīreṇa sāndra piṣṭena dṛḍhakūpikāṃ vidadhyāttāñca pacetsarpiṣā samyak

134

अथ तां कोरितमध्यां घनपयसा पूर्णगर्भाञ्च सट्टकमुद्रि तवदनां तप्तघृते सुपक्ववदनाञ्च अथ पाण्डुखण्डपाके स्नपयेत्कर्पूरवासिते कुशलः अथ दुग्धकूपिका सा बल्या पित्तानिलापहाचैव

atha tāṃ koritamadhyāṃ ghanapayasā pūrṇagarbhāñca saṭṭakamudri tavadanāṃ taptaghṛte supakvavadanāñca atha pāṇḍukhaṇḍapāke snapayetkarpūravāsite kuśalaḥ atha dugdhakūpikā sā balyā pittānilāpahācaiva

135

वृष्या शीता गुर्वी शुक्रकरी च तर्पणी रुच्या विदधाति कायपुष्टिं दृष्टिं दूरप्रसारिणीं सुचिरम्

vṛṣyā śītā gurvī śukrakarī ca tarpaṇī rucyā vidadhāti kāyapuṣṭiṃ dṛṣṭiṃ dūraprasāriṇīṃ suciram

137

नूतनं घटमानीय तस्यान्तः कुशलो जनः प्रस्थार्द्धपरिमाणेन दध्नाऽम्लेन प्रलेपयेत्

nūtanaṃ ghaṭamānīya tasyāntaḥ kuśalo janaḥ prasthārddhaparimāṇena dadhnā'mlena pralepayet

138

द्विप्रस्थां समितां तत्र दध्यम्ल प्रस्थसम्मितम् घृतमर्द्धशरावञ्च घोलयित्वा घटे क्षिपेत्

dviprasthāṃ samitāṃ tatra dadhyamla prasthasammitam ghṛtamarddhaśarāvañca gholayitvā ghaṭe kṣipet

139

आतपे स्थापयेत्तावद् यावद्याति तदम्लताम् ततस्तत्प्रक्षिपेत्पात्रे सच्छिद्रे भाजने तु तत्

ātape sthāpayettāvad yāvadyāti tadamlatām tatastatprakṣipetpātre sacchidre bhājane tu tat

140

परिभ्राम्य परिभ्राम्य सुसन्तप्ते घृते क्षिपेत् पुनः पुनः स्तदावृत्त्या विदध्यान्मण्डलाकृतिम्

paribhrāmya paribhrāmya susantapte ghṛte kṣipet punaḥ punaḥ stadāvṛttyā vidadhyānmaṇḍalākṛtim

141

तां सुपक्वां घृतान्नीत्वा सितापाके तनुद्र वे कर्पूरादिसुगन्धे च स्नापयित्वोद्धरेत्ततः

tāṃ supakvāṃ ghṛtānnītvā sitāpāke tanudra ve karpūrādisugandhe ca snāpayitvoddharettataḥ

142

एषा कुण्डलिनी नाम्ना पुष्टिकान्तिबलप्रदा धातुवृद्धिकरी वृष्या रुच्या चेन्द्रि यतर्पणी

eṣā kuṇḍalinī nāmnā puṣṭikāntibalapradā dhātuvṛddhikarī vṛṣyā rucyā cendri yatarpaṇī

143

आदौ माहिषमम्लमम्बुरहितं दध्याढकं शर्करां शुभ्रां प्रस्थयुगोन्मितां शुचिपटे किञ्चिच्च किञ्चित्क्षिपेत् दुग्धेनार्द्धघटेन मृण्मयनवंस्थाल्यां दृढं स्रावये देलाबीजलवङ्गचन्द्र मरिचैर्योग्यैश्च तद्योजयेत्

ādau māhiṣamamlamamburahitaṃ dadhyāḍhakaṃ śarkarāṃ śubhrāṃ prasthayugonmitāṃ śucipaṭe kiñcicca kiñcitkṣipet dugdhenārddhaghaṭena mṛṇmayanavaṃsthālyāṃ dṛḍhaṃ srāvaye delābījalavaṅgacandra maricairyogyaiśca tadyojayet

144

भीमेन प्रियभोजनेन रचिता नाम्ना रसाला स्वयं श्रीकृष्णेन पुरा पुनः पुनरियं प्रीत्या समास्वादिता एषा येन वसन्तवर्जितदिने संसेव्यते नित्यश स्तस्य स्यादतिवीर्य्यवृद्धिरनिशं सर्वेन्द्रि याणां बलम्

bhīmena priyabhojanena racitā nāmnā rasālā svayaṃ śrīkṛṣṇena purā punaḥ punariyaṃ prītyā samāsvāditā eṣā yena vasantavarjitadine saṃsevyate nityaśa stasya syādativīryyavṛddhiraniśaṃ sarvendri yāṇāṃ balam

145

ग्रीष्मे तथाशरदि ये रविशोषिताङ्गा ये च प्रमत्तवनितासुरतातिखिन्नाः ये चापि मार्गपरिसर्पणशीर्णगात्रास्तेषामियं वपुषि पोषणमाशु कुर्यात्

grīṣme tathāśaradi ye raviśoṣitāṅgā ye ca pramattavanitāsuratātikhinnāḥ ye cāpi mārgaparisarpaṇaśīrṇagātrāsteṣāmiyaṃ vapuṣi poṣaṇamāśu kuryāt

146

रसाला शुक्रला वल्या रोचनी वातपित्तजित्

rasālā śukralā valyā rocanī vātapittajit

147

दीपनी बृंहणी स्निग्धा मधुरा शिशिरा सरा रक्तपित्तं तृषां दाहं प्रतिश्यायं विनाशयेत्

dīpanī bṛṃhaṇī snigdhā madhurā śiśirā sarā raktapittaṃ tṛṣāṃ dāhaṃ pratiśyāyaṃ vināśayet

148

जलेन शीतलेनैव घोलिता शुभ्रशर्करा एलालवङ्गकर्पूरमरिचैश्च समन्विता

jalena śītalenaiva gholitā śubhraśarkarā elālavaṅgakarpūramaricaiśca samanvitā

149

शर्करोदकनाम्ना तत्प्रसिद्धं विदुषां मुखैः शर्करोदकमाख्यातं शुक्रलं शिशिरं सरम्

śarkarodakanāmnā tatprasiddhaṃ viduṣāṃ mukhaiḥ śarkarodakamākhyātaṃ śukralaṃ śiśiraṃ saram

150

बल्यं रुच्यं लघु स्वादु वातपित्तप्रणाशनम् मूर्च्छाछर्दितृषादाहज्वरशान्तिकरं परम्

balyaṃ rucyaṃ laghu svādu vātapittapraṇāśanam mūrcchācharditṛṣādāhajvaraśāntikaraṃ param

151

आम्रमामं जले स्विन्नं मर्दितं दृढपाणिना सिताशीताम्बुसंयुक्तं कर्पूरमरिचान्वितम्

āmramāmaṃ jale svinnaṃ marditaṃ dṛḍhapāṇinā sitāśītāmbusaṃyuktaṃ karpūramaricānvitam

152

प्रपाणकमिदं श्रेष्ठं भीमसेनेन निर्मितम् सद्यो रुचिकरं बल्यं शीघ्रमिन्द्रि वतर्पणम्

prapāṇakamidaṃ śreṣṭhaṃ bhīmasenena nirmitam sadyo rucikaraṃ balyaṃ śīghramindri vatarpaṇam

153

अम्लिकायाः फलं पक्वं मर्दितं वारिणा दृढम् शर्करामरिचैर्मिश्रं लवङ्गेन्दुसुवासितम्

amlikāyāḥ phalaṃ pakvaṃ marditaṃ vāriṇā dṛḍham śarkarāmaricairmiśraṃ lavaṅgendusuvāsitam

154

अम्लिकाफलसम्भूतं पानकं वातनाशनम् पित्तश्लेष्मकरं किञ्चित्सुरुच्यं वह्निबोधनम्

amlikāphalasambhūtaṃ pānakaṃ vātanāśanam pittaśleṣmakaraṃ kiñcitsurucyaṃ vahnibodhanam

155

भागैकं निम्बुजं तोयं षड्भागं शर्करोदकम् लवङ्गमरिचैर्मिश्रं पानं पानकमुत्तमम्

bhāgaikaṃ nimbujaṃ toyaṃ ṣaḍbhāgaṃ śarkarodakam lavaṅgamaricairmiśraṃ pānaṃ pānakamuttamam

156

निम्बूकफलभवं पानमत्यम्लं वातनाशनम् वह्निदीप्तिकरं रुच्यं समस्ताहारपाचकम्

nimbūkaphalabhavaṃ pānamatyamlaṃ vātanāśanam vahnidīptikaraṃ rucyaṃ samastāhārapācakam

157

शिलायां साधु सम्पिष्टं धान्याकं वस्त्रगालितम् शर्करोदकसंयुक्तं कर्पूरादिसुसंस्कृतम् नूतने मृण्मये पात्रे स्थितं पित्तहरं परम्

śilāyāṃ sādhu sampiṣṭaṃ dhānyākaṃ vastragālitam śarkarodakasaṃyuktaṃ karpūrādisusaṃskṛtam nūtane mṛṇmaye pātre sthitaṃ pittaharaṃ param

158

काञ्जिकं रोचनं रुच्यं पाचनं वह्निदीपनम्

kāñjikaṃ rocanaṃ rucyaṃ pācanaṃ vahnidīpanam

159

शूलाजीर्णविबन्धघ्नं कोष्ठशुद्धिकरं परम् न भवेत्काञ्जिकं यत्र तत्र जालि प्रदीयते

śūlājīrṇavibandhaghnaṃ koṣṭhaśuddhikaraṃ param na bhavetkāñjikaṃ yatra tatra jāli pradīyate

160

आममाम्रफलं पिष्टं राजिकालवणान्वितम् मृष्टहिङ्गुयुतं पूतं घोलितं जालिरुच्यते

āmamāmraphalaṃ piṣṭaṃ rājikālavaṇānvitam mṛṣṭahiṅguyutaṃ pūtaṃ gholitaṃ jālirucyate

161

जालिर्हरति जिह्वायाः कुण्ठत्वं कण्ठशोधिनी मन्दं मन्दन्तु पीता सा रोचनी वह्निबोधिनी

jālirharati jihvāyāḥ kuṇṭhatvaṃ kaṇṭhaśodhinī mandaṃ mandantu pītā sā rocanī vahnibodhinī

162

तुर्यांशेन जलेन संयुतमतिस्थूलं सदम्लं दधि प्रायोमाहिषमम्बुकेन विमले मृद्भाजने गालयेत् भृष्टं हिंगुच जीरकञ्चलवणं राजीञ्च किञ्चिन्मितां पिष्टां तत्र विमिश्रयेद्भवति तत्तक्रं न कस्य प्रियम्

turyāṃśena jalena saṃyutamatisthūlaṃ sadamlaṃ dadhi prāyomāhiṣamambukena vimale mṛdbhājane gālayet bhṛṣṭaṃ hiṃguca jīrakañcalavaṇaṃ rājīñca kiñcinmitāṃ piṣṭāṃ tatra vimiśrayedbhavati tattakraṃ na kasya priyam

163

तक्रं रुचिकरं वह्निदीपनं पाचनं परम् उदरे ये गदास्तेषां नाशनं तृप्तिकारकम्

takraṃ rucikaraṃ vahnidīpanaṃ pācanaṃ param udare ye gadāsteṣāṃ nāśanaṃ tṛptikārakam

164

विदाहीन्यन्नपानानि यानि भुङ्क्ते हि मानवः तद्विदाहप्रशान्त्यर्थं भोजनान्ते पयः पिबेत्

vidāhīnyannapānāni yāni bhuṅkte hi mānavaḥ tadvidāhapraśāntyarthaṃ bhojanānte payaḥ pibet

165

धान्यानि भ्राष्ट्रभृष्टानि यन्त्रपिष्टानि सक्तवः

dhānyāni bhrāṣṭrabhṛṣṭāni yantrapiṣṭāni saktavaḥ

166

यवजाः सक्तवः शीता दीपना लघवः सराः कफपित्तहरा रूक्षा लेखनाश्च प्रकीर्त्तिताः

yavajāḥ saktavaḥ śītā dīpanā laghavaḥ sarāḥ kaphapittaharā rūkṣā lekhanāśca prakīrttitāḥ

167

ते पीता बलदा वृष्या बृंहणा भेदनास्तथा तर्पणा मधुरा रुच्याः परिणामे बलावहाः

te pītā baladā vṛṣyā bṛṃhaṇā bhedanāstathā tarpaṇā madhurā rucyāḥ pariṇāme balāvahāḥ

168

कफपित्तश्रमक्षुत्तृड्व्रणनेत्रामयापहाः प्रशस्ता घर्मदाहाध्वव्यायामार्त्तशरीरिणाम्

kaphapittaśramakṣuttṛḍvraṇanetrāmayāpahāḥ praśastā gharmadāhādhvavyāyāmārttaśarīriṇām

169

निस्तुषैश्चणकैर्भृष्टैस्तुर्यांशैश्च यवैः कृताः सक्तवः शर्करासर्पिर्युक्ता ग्रीष्मेऽपि पूजिता

nistuṣaiścaṇakairbhṛṣṭaisturyāṃśaiśca yavaiḥ kṛtāḥ saktavaḥ śarkarāsarpiryuktā grīṣme'pi pūjitā

170

सक्तवः शालिसम्भूता वह्निदा लघवो हिमाः मधुरा ग्राहिणो रुच्याः पथ्याश्च बलशुक्रदा

saktavaḥ śālisambhūtā vahnidā laghavo himāḥ madhurā grāhiṇo rucyāḥ pathyāśca balaśukradā

171

न भुक्त्वा न रदैश्छित्वा न निशायां न वा बहून् नजलान्तरितानद्भिः सक्तूनद्यान्न केवलान्

na bhuktvā na radaiśchitvā na niśāyāṃ na vā bahūn najalāntaritānadbhiḥ saktūnadyānna kevalān

172

पृथक्पानं पुनर्दानं सामिषं पयसा निशि दन्तच्छेदनमुष्णञ्च सप्त सक्तुषु वर्जयेत्

pṛthakpānaṃ punardānaṃ sāmiṣaṃ payasā niśi dantacchedanamuṣṇañca sapta saktuṣu varjayet

173

यवास्तु निस्तुषा भृष्टाः स्मृता धाना इति स्त्रियाम् धानाः स्युर्दुर्जरा रुक्षास्तृट्प्रदा गुरवश्च ताः तथा मेहकफच्छर्दिनाशिन्यः सम्प्रकीर्त्तिताः

yavāstu nistuṣā bhṛṣṭāḥ smṛtā dhānā iti striyām dhānāḥ syurdurjarā rukṣāstṛṭpradā guravaśca tāḥ tathā mehakaphacchardināśinyaḥ samprakīrttitāḥ

174

येषां स्युस्तण्डुलास्तानि धान्यानि सतुषाणि च भृष्टानि स्फुटितान्याहुर्लाजा इति मनीषिणः

yeṣāṃ syustaṇḍulāstāni dhānyāni satuṣāṇi ca bhṛṣṭāni sphuṭitānyāhurlājā iti manīṣiṇaḥ

175

लाजाः स्युर्मधुराः शीता लघवो दीपनाश्च ते स्वल्पमूत्रमला रूक्षा बल्याः पित्तकफच्छिदः छर्द्यतीसारदाहास्रमेहमेदस्तृषाऽपहाः

lājāḥ syurmadhurāḥ śītā laghavo dīpanāśca te svalpamūtramalā rūkṣā balyāḥ pittakaphacchidaḥ chardyatīsāradāhāsramehamedastṛṣā'pahāḥ

176

शालयः सतुषा आद्रा र्! भृष्टा अस्फुटितास्ततः कुट्टिताश्चिपिटाःप्रोक्तास्ते स्मृताः पृथुका अपि

śālayaḥ satuṣā ādrā r! bhṛṣṭā asphuṭitāstataḥ kuṭṭitāścipiṭāḥproktāste smṛtāḥ pṛthukā api

177

पृथुका गुरवो वातनाशनाः श्लेष्मला अपि सक्षीरा बृंहणा वृष्या बल्या भिन्नमलाश्च ते

pṛthukā guravo vātanāśanāḥ śleṣmalā api sakṣīrā bṛṃhaṇā vṛṣyā balyā bhinnamalāśca te

178

अर्द्धपक्वैः शमीधान्यैस्तृणभृष्टैश्च होलकः होलकोऽल्पानिलोः मेदः कफदोषत्रयापहः भवेद् यो होलको यस्य स च तत्तद्गुणो भवेत्

arddhapakvaiḥ śamīdhānyaistṛṇabhṛṣṭaiśca holakaḥ holako'lpāniloḥ medaḥ kaphadoṣatrayāpahaḥ bhaved yo holako yasya sa ca tattadguṇo bhavet

179

मञ्जरी त्वर्द्धपक्वा वा यवगोधूमयोर्भवेत् तृणानलेन संभृष्टा बुधैरूचीति सा स्मृता ऊची कफप्रदा बल्या लघ्वी पित्तानिलापहा

mañjarī tvarddhapakvā vā yavagodhūmayorbhavet tṛṇānalena saṃbhṛṣṭā budhairūcīti sā smṛtā ūcī kaphapradā balyā laghvī pittānilāpahā

180

अर्धस्विन्नास्तु गोधूमा अन्येऽपि चणकादयः

ardhasvinnāstu godhūmā anye'pi caṇakādayaḥ

181

कुल्माषा इति कथ्यन्ते शब्दशास्त्रेषु पण्डितैः कुल्माषागुरवो रूक्षा वातला भिन्नवर्चसः

kulmāṣā iti kathyante śabdaśāstreṣu paṇḍitaiḥ kulmāṣāguravo rūkṣā vātalā bhinnavarcasaḥ

182

पललन्तु समाख्यातं सैक्षवं तिलपिष्टकम् पललं मलकृद् वृष्यं वातघ्नं कफपित्तकृत् बृंहणं च गुरु स्निग्धं मूत्राधिक्यनिवर्त्तकम्

palalantu samākhyātaṃ saikṣavaṃ tilapiṣṭakam palalaṃ malakṛd vṛṣyaṃ vātaghnaṃ kaphapittakṛt bṛṃhaṇaṃ ca guru snigdhaṃ mūtrādhikyanivarttakam

183

तिलकिट्टन्तु पिण्याकस्तथा तिलखलि स्मृता पिण्याको लेखनो रूक्षो विष्टम्भी दृष्टिदूषणः

tilakiṭṭantu piṇyākastathā tilakhali smṛtā piṇyāko lekhano rūkṣo viṣṭambhī dṛṣṭidūṣaṇaḥ

184

तुण्डुलो मेहजन्तुघ्नः स नवस्त्वतिदुर्जरः

tuṇḍulo mehajantughnaḥ sa navastvatidurjaraḥ

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकरणे द्वादशः कृतान्नवर्गः समाप्तः

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaraṇe dvādaśaḥ kṛtānnavargaḥ samāptaḥ

वारिवर्गः

अथ वारिवर्गः पानीयं सलिलं नीरं कीलालं जलमम्बु च आपो वार्वारि कं तोयं पयः पाथस्तथोदकम् जीवनं वनमम्भोऽणोऽमृतं घनरसोऽपि च

atha vārivargaḥ pānīyaṃ salilaṃ nīraṃ kīlālaṃ jalamambu ca āpo vārvāri kaṃ toyaṃ payaḥ pāthastathodakam jīvanaṃ vanamambho'ṇo'mṛtaṃ ghanaraso'pi ca

पानीयं श्रमनाशनं क्लमहरं मूर्च्छापिपासापहं तन्द्रा च्छर्दिविबन्धहृद्बलकरं निद्रा हरं तर्पणम् हृद्यं गुप्तरसं ह्यजीर्णशमकं नित्यं हितं शीतलं लघ्वच्छं रसकारणं निगदितं पीयूषवज्जीवनम्

pānīyaṃ śramanāśanaṃ klamaharaṃ mūrcchāpipāsāpahaṃ tandrā cchardivibandhahṛdbalakaraṃ nidrā haraṃ tarpaṇam hṛdyaṃ guptarasaṃ hyajīrṇaśamakaṃ nityaṃ hitaṃ śītalaṃ laghvacchaṃ rasakāraṇaṃ nigaditaṃ pīyūṣavajjīvanam

पानीयं मुनिभिः प्रोक्तं दिव्यं भौममिति द्विधा

pānīyaṃ munibhiḥ proktaṃ divyaṃ bhaumamiti dvidhā

दिव्यं चतुर्विधं प्रोक्तं धाराजं करकाभवम् तौषारञ्च तथा हैमं तेषु धारं गुणाधिकम्

divyaṃ caturvidhaṃ proktaṃ dhārājaṃ karakābhavam tauṣārañca tathā haimaṃ teṣu dhāraṃ guṇādhikam

धाराभिः पतितं तोयं गृहीतं स्फीतवाससा शिलायां वसुधायां वा धौतायां पतितञ्च तत्

dhārābhiḥ patitaṃ toyaṃ gṛhītaṃ sphītavāsasā śilāyāṃ vasudhāyāṃ vā dhautāyāṃ patitañca tat

सौवर्णे राजते ताम्रे स्फाटिके काचनिर्मिते भाजने मृण्मये वाऽपि स्थापितं धारमुच्यते

sauvarṇe rājate tāmre sphāṭike kācanirmite bhājane mṛṇmaye vā'pi sthāpitaṃ dhāramucyate

धारं नीरं त्रिदोषघ्नमनिर्देश्यरसं लघु सौम्यं रसायनं बल्यं तर्पणं ह्लादि जीवनम्

dhāraṃ nīraṃ tridoṣaghnamanirdeśyarasaṃ laghu saumyaṃ rasāyanaṃ balyaṃ tarpaṇaṃ hlādi jīvanam

पाचनं मतिकृन्मूर्च्छातन्द्रा दाहश्रमक्लमान् तृष्णां हरति तत् पथ्यं विशेषात्प्रावृषि स्मृतम्

pācanaṃ matikṛnmūrcchātandrā dāhaśramaklamān tṛṣṇāṃ harati tat pathyaṃ viśeṣātprāvṛṣi smṛtam

धाराजलं च द्विविधं गाङ्गसामुद्र भेदतः

dhārājalaṃ ca dvividhaṃ gāṅgasāmudra bhedataḥ

आकाशगङ्गासम्बन्धिजलमादाय दिग्गजाः मेघैरन्तरिता वृष्टिं कुर्वन्तीति वचः सताम्

ākāśagaṅgāsambandhijalamādāya diggajāḥ meghairantaritā vṛṣṭiṃ kurvantīti vacaḥ satām

गाङ्गमाश्वयुजे मासि प्रायो वर्षति वारिदः सर्वथा तज्जलं ज्ञेयं तथैव चरके वचः

gāṅgamāśvayuje māsi prāyo varṣati vāridaḥ sarvathā tajjalaṃ jñeyaṃ tathaiva carake vacaḥ

स्थापिते हेमजे पात्रे राजते मृण्मयेऽपि वा शाल्यन्नं येन संसिक्तं भवेदक्लेदि वर्णवत्

sthāpite hemaje pātre rājate mṛṇmaye'pi vā śālyannaṃ yena saṃsiktaṃ bhavedakledi varṇavat

तद्गाङ्गं सर्वदोषघ्नं ज्ञेयं सामुद्र मन्यथा तत्तु सक्षारलवणं शुक्रदृष्टिबलापहम्

tadgāṅgaṃ sarvadoṣaghnaṃ jñeyaṃ sāmudra manyathā tattu sakṣāralavaṇaṃ śukradṛṣṭibalāpaham

विस्रञ्च दोषलं तीक्ष्णं सर्वकर्मसु नो हितम् सामुद्रं त्वाश्विने मासि गुणैर्गाङ्गवदादिशेत्

visrañca doṣalaṃ tīkṣṇaṃ sarvakarmasu no hitam sāmudraṃ tvāśvine māsi guṇairgāṅgavadādiśet

यतोऽगस्त्यस्य दिव्यर्षेरुदयात्सकलं जलम् निर्मलं निर्विषं स्वादु शुक्रलं स्याददोषलम्

yato'gastyasya divyarṣerudayātsakalaṃ jalam nirmalaṃ nirviṣaṃ svādu śukralaṃ syādadoṣalam

फूत्कारविषवातेन नागानां व्योमचारिणाम् वर्षासु सविषं तोयं दिव्यमप्याश्विनं विना

phūtkāraviṣavātena nāgānāṃ vyomacāriṇām varṣāsu saviṣaṃ toyaṃ divyamapyāśvinaṃ vinā

अनार्त्तवं प्रमुञ्चन्ति वारि वारिधरास्तु यत् तत्त्रिदोषाय सर्वेषां देहिनां परिकीर्त्तितम्

anārttavaṃ pramuñcanti vāri vāridharāstu yat tattridoṣāya sarveṣāṃ dehināṃ parikīrttitam

दिव्यवाय्वग्निसंयोगात् संहताः खात् पतन्ति याः पाषाणखण्डवच्चापस्ताः कारक्योऽमृतोपमाः

divyavāyvagnisaṃyogāt saṃhatāḥ khāt patanti yāḥ pāṣāṇakhaṇḍavaccāpastāḥ kārakyo'mṛtopamāḥ

करकाजं जलं रूक्षं विशदं गुरु च स्थिरम् दारुणं शीतलं सान्द्रं पित्तहृत्कफवातकृत्

karakājaṃ jalaṃ rūkṣaṃ viśadaṃ guru ca sthiram dāruṇaṃ śītalaṃ sāndraṃ pittahṛtkaphavātakṛt

अपि नद्याः समुद्रा न्ते वह्निरापस्तदुद्भवाः धूमावयवनिर्मुक्तास्तुषाराख्यास्तु ताः स्मृताः

api nadyāḥ samudrā nte vahnirāpastadudbhavāḥ dhūmāvayavanirmuktāstuṣārākhyāstu tāḥ smṛtāḥ

अपथ्याः प्राणिनां प्रायो भूरुहाणान्तु ता हिताः तुषाराम्बु हिमं रूक्षं स्याद्वातलमपित्तलम् कफोरुस्तम्भकण्ठाग्निमेहगण्डादिरोगनुत्

apathyāḥ prāṇināṃ prāyo bhūruhāṇāntu tā hitāḥ tuṣārāmbu himaṃ rūkṣaṃ syādvātalamapittalam kaphorustambhakaṇṭhāgnimehagaṇḍādiroganut

हिमवच्छिखरादिभ्यो द्र वीभूयाभिवर्षति यत्तदेव हिमं हैमं जलमाहुर्मनीषिणः हिमाम्बु शीतं पित्तघ्नं गुरु वातविवर्द्धनम्

himavacchikharādibhyo dra vībhūyābhivarṣati yattadeva himaṃ haimaṃ jalamāhurmanīṣiṇaḥ himāmbu śītaṃ pittaghnaṃ guru vātavivarddhanam

और्वानलधूमेरितमम्बु समुद्र स्य यद्घनीभूतम् पवनानीतमुदीच्यां तद्धिममिति कथ्यते सद्भिः

aurvānaladhūmeritamambu samudra sya yadghanībhūtam pavanānītamudīcyāṃ taddhimamiti kathyate sadbhiḥ

हिमन्तु शीतलं रूक्षं दारुणं सूक्ष्ममित्यपि न तद् दूषयते वातं न च पित्तं न वा कफम्

himantu śītalaṃ rūkṣaṃ dāruṇaṃ sūkṣmamityapi na tad dūṣayate vātaṃ na ca pittaṃ na vā kapham

भौममम्भो निगदितं प्रथमं त्रिविधं बुधैः जाङ्गलं परमानूपं ततः साधारणं क्रमात्

bhaumamambho nigaditaṃ prathamaṃ trividhaṃ budhaiḥ jāṅgalaṃ paramānūpaṃ tataḥ sādhāraṇaṃ kramāt

अल्पोदकोऽल्पवृक्षश्च पित्तरक्तामयान्वितः ज्ञातव्यो जाङ्गलो देशस्तत्रत्यं जाङ्गलं जलम्

alpodako'lpavṛkṣaśca pittaraktāmayānvitaḥ jñātavyo jāṅgalo deśastatratyaṃ jāṅgalaṃ jalam

वह्वम्बुर्बहुवृक्षश्च वातश्लेष्मामयान्वितः देशोऽनूप इति ख्यात आनूपं तद्भवं जलम्

vahvamburbahuvṛkṣaśca vātaśleṣmāmayānvitaḥ deśo'nūpa iti khyāta ānūpaṃ tadbhavaṃ jalam

मिश्रचिह्नस्तु यो देशः स हि साधारणः स्मृतः तस्मिन्देशे यदुदकं तत्तु साधारणं स्मृतम्

miśracihnastu yo deśaḥ sa hi sādhāraṇaḥ smṛtaḥ tasmindeśe yadudakaṃ tattu sādhāraṇaṃ smṛtam

जाङ्गलं सलिलं रूक्षं लवणं लघु पित्तनुत् वह्निकृत्कफहृत्पथ्यं विकारान्हरते बहून्

jāṅgalaṃ salilaṃ rūkṣaṃ lavaṇaṃ laghu pittanut vahnikṛtkaphahṛtpathyaṃ vikārānharate bahūn

आनूपं वार्यभिष्यन्दि स्वादु स्निग्धं घनं गुरु वह्निहृत्कफकृद्हृद्यं विकारान्कुरुते बहून्

ānūpaṃ vāryabhiṣyandi svādu snigdhaṃ ghanaṃ guru vahnihṛtkaphakṛdhṛdyaṃ vikārānkurute bahūn

साधारणं तु मधुरं दीपनं शीतलं लघु तर्पणं रोचनं तृष्णादाहदोषत्रयप्रणुत्

sādhāraṇaṃ tu madhuraṃ dīpanaṃ śītalaṃ laghu tarpaṇaṃ rocanaṃ tṛṣṇādāhadoṣatrayapraṇut

नद्या नदस्य वा नीरं नादेयमिति कीर्त्तितम्

nadyā nadasya vā nīraṃ nādeyamiti kīrttitam

नादेयमुदकं रूक्षं वातलं लघु दीपनम् अनभिष्यन्दि विशदं कटुकं कफपित्तनुत्

nādeyamudakaṃ rūkṣaṃ vātalaṃ laghu dīpanam anabhiṣyandi viśadaṃ kaṭukaṃ kaphapittanut

नद्यः शीघ्रवहा लघ्व्यः सर्वा याश्चामलोदकाः गुर्व्यः शैवलसंछन्ना मन्दगाः कलुषाश्च याः

nadyaḥ śīghravahā laghvyaḥ sarvā yāścāmalodakāḥ gurvyaḥ śaivalasaṃchannā mandagāḥ kaluṣāśca yāḥ

हिमवत्प्रभवाः पथ्या नद्योऽश्माहतपाथसः गङ्गाशतद्रुसरयूयमुनाऽद्या गुणोत्तमाः

himavatprabhavāḥ pathyā nadyo'śmāhatapāthasaḥ gaṅgāśatadrusarayūyamunā'dyā guṇottamāḥ

सह्यशैलभवा नद्यो वेणागोदावरीमुखाः कुर्वन्ति प्रायशः कुष्ठमीषद्वातकफावहाः

sahyaśailabhavā nadyo veṇāgodāvarīmukhāḥ kurvanti prāyaśaḥ kuṣṭhamīṣadvātakaphāvahāḥ

नदीसरस्तडागस्थे कूपप्रस्रवणादिजे उदके देशभेदेन गुणान्दोषांश्च लक्षयेत्

nadīsarastaḍāgasthe kūpaprasravaṇādije udake deśabhedena guṇāndoṣāṃśca lakṣayet

विदार्य भूमिं निम्नां यन्महत्या धारया स्रवेत् तत्तोयमौद्भिदं नाम वदन्तीति महर्षयः

vidārya bhūmiṃ nimnāṃ yanmahatyā dhārayā sravet tattoyamaudbhidaṃ nāma vadantīti maharṣayaḥ

औद्भिदं वारि पित्तघ्नमविदाह्यतिशीतलम् प्रीणनं मधुरं बल्यमीषद्वातकरं लघु

audbhidaṃ vāri pittaghnamavidāhyatiśītalam prīṇanaṃ madhuraṃ balyamīṣadvātakaraṃ laghu

शैलसानुस्रवद्वारिप्रवाहो निर्झरो झरः स तु प्रस्रवणश्चापि तत्रत्यं नैर्झरं जलम्

śailasānusravadvāripravāho nirjharo jharaḥ sa tu prasravaṇaścāpi tatratyaṃ nairjharaṃ jalam

नैर्झरं रुचिकृन्नीरं कफघ्नं दीपनं लघु मधुरं कटुपाकं च वातलं स्यादपित्तलम्

nairjharaṃ rucikṛnnīraṃ kaphaghnaṃ dīpanaṃ laghu madhuraṃ kaṭupākaṃ ca vātalaṃ syādapittalam

नद्याः शैलादिरुद्धायाः यत्र संस्रुत्य तिष्ठति तत्सरो जलजच्छन्नं तदम्भः सारसं स्मृतम्

nadyāḥ śailādiruddhāyāḥ yatra saṃsrutya tiṣṭhati tatsaro jalajacchannaṃ tadambhaḥ sārasaṃ smṛtam

सारसं सलिलं बल्यं तृष्णाघ्नं मधुरं लघु रोचनं तुवरं रूक्षं बद्धमूत्रमलं स्मृतम्

sārasaṃ salilaṃ balyaṃ tṛṣṇāghnaṃ madhuraṃ laghu rocanaṃ tuvaraṃ rūkṣaṃ baddhamūtramalaṃ smṛtam

प्रशस्तभूमिभागस्थो बहुसंवत्सरोषितः जलाशयस्तडागः स्यात्ताडागं तज्जलं स्मृतम्

praśastabhūmibhāgastho bahusaṃvatsaroṣitaḥ jalāśayastaḍāgaḥ syāttāḍāgaṃ tajjalaṃ smṛtam

ताडागमुदकं स्वादु कषायं कटुपाकि च वातलं बद्धविण्मूत्रमसृक्पित्तकफापहम्

tāḍāgamudakaṃ svādu kaṣāyaṃ kaṭupāki ca vātalaṃ baddhaviṇmūtramasṛkpittakaphāpaham

पाषाणैरिष्टकाभिर्वा बद्धः कूपो बृहत्तरः ससोपानो भवेद्वापी तज्जलं वाप्यमुच्यते

pāṣāṇairiṣṭakābhirvā baddhaḥ kūpo bṛhattaraḥ sasopāno bhavedvāpī tajjalaṃ vāpyamucyate

वाप्यं वारि यदि क्षारं पित्तकृत्कफवातहृत् तदेव मिष्टं कफकृद्वातपित्तहरं भवेत्

vāpyaṃ vāri yadi kṣāraṃ pittakṛtkaphavātahṛt tadeva miṣṭaṃ kaphakṛdvātapittaharaṃ bhavet

भूमौ खातोऽल्पविस्तारो गम्भीरो मण्डलाकृतिः बद्धोऽबद्धः स कूपः स्यात्तदम्भः कौपमुच्यते

bhūmau khāto'lpavistāro gambhīro maṇḍalākṛtiḥ baddho'baddhaḥ sa kūpaḥ syāttadambhaḥ kaupamucyate

कौपं पयो यदि स्वादु त्रिदोषघ्नं हितं लघु तत्क्षारं कफवातघ्नं दीपनं पित्तकृत्परम्

kaupaṃ payo yadi svādu tridoṣaghnaṃ hitaṃ laghu tatkṣāraṃ kaphavātaghnaṃ dīpanaṃ pittakṛtparam

शिलाकीर्णं स्वयं श्वभ्रं नीलाञ्जनसमोदकम् लतावितानसंच्छन्नं चौञ्ज्यमित्यभिधीयते

śilākīrṇaṃ svayaṃ śvabhraṃ nīlāñjanasamodakam latāvitānasaṃcchannaṃ cauñjyamityabhidhīyate

अश्मादिभिरबद्धं यत्तच्चौञ्ज्यमिति वा परे तत्रत्त्यमुदकं चौञ्ज्यं मुनिभिस्तदुदाहृतम्

aśmādibhirabaddhaṃ yattaccauñjyamiti vā pare tatrattyamudakaṃ cauñjyaṃ munibhistadudāhṛtam

चौञ्ज्यं वह्निकरं नीरं रूक्षं कफहरं लघु मधुरं पित्तनुद्रुच्यं पाचनं विशदं स्मृतम्

cauñjyaṃ vahnikaraṃ nīraṃ rūkṣaṃ kaphaharaṃ laghu madhuraṃ pittanudrucyaṃ pācanaṃ viśadaṃ smṛtam

अल्पं सरः पल्वलं स्याद्यत्र चन्द्र र्क्षगे रवौ

alpaṃ saraḥ palvalaṃ syādyatra candra rkṣage ravau

न तिष्ठति जलं किञ्चित्तत्रत्यं वारि पाल्वलम् पाल्वलं वार्यभिष्यन्दि गुरु स्वादु त्रिदोषकृत्

na tiṣṭhati jalaṃ kiñcittatratyaṃ vāri pālvalam pālvalaṃ vāryabhiṣyandi guru svādu tridoṣakṛt

नद्यादिनिकटे भूमिर्या भवेद्वालुकामयी उद्भाव्यते ततो यत्तु तज्जलं विकिरं विदुः

nadyādinikaṭe bhūmiryā bhavedvālukāmayī udbhāvyate tato yattu tajjalaṃ vikiraṃ viduḥ

विकिरं शीतलं स्वच्छं निर्दोषं लघु च स्मृतम् तुवरं स्वादु पित्तघ्नं क्षारं तर्त्पित्तलं मनाक्

vikiraṃ śītalaṃ svacchaṃ nirdoṣaṃ laghu ca smṛtam tuvaraṃ svādu pittaghnaṃ kṣāraṃ tartpittalaṃ manāk

केदारः क्षेत्रमुद्दिष्टं कैदारं तज्जलं स्मृतम् कैदारं वार्यभिष्यन्दि मधुरं गुरु दोषकृत्

kedāraḥ kṣetramuddiṣṭaṃ kaidāraṃ tajjalaṃ smṛtam kaidāraṃ vāryabhiṣyandi madhuraṃ guru doṣakṛt

वार्षिकं तदहर्वृष्टं भूमिस्थमहितं जलम् त्रिरात्रमुषितं तत्तु प्रसन्नममृतोपमम्

vārṣikaṃ tadaharvṛṣṭaṃ bhūmisthamahitaṃ jalam trirātramuṣitaṃ tattu prasannamamṛtopamam

हेमन्ते सारसं तोयं ताडागं वा हितं स्मृतम् हेमन्ते विहितं तोयं शिशिरेऽपि प्रशस्यते

hemante sārasaṃ toyaṃ tāḍāgaṃ vā hitaṃ smṛtam hemante vihitaṃ toyaṃ śiśire'pi praśasyate

वसन्तग्रीष्मयोः कौपं वाप्यं वा नैर्झरं जलम् नादेयं वारि नादेयं वसन्तग्रीष्मयोर्बुधैः

vasantagrīṣmayoḥ kaupaṃ vāpyaṃ vā nairjharaṃ jalam nādeyaṃ vāri nādeyaṃ vasantagrīṣmayorbudhaiḥ

विषवद्वनवृक्षाणां पत्राद्यैर्दूषितं यतः औद्भिदं वाऽन्तरिक्षं वा कौपं वा प्रावृषि स्मृतम् शस्तं शरदि नादेयं नीरमंशूदकं परम्

viṣavadvanavṛkṣāṇāṃ patrādyairdūṣitaṃ yataḥ audbhidaṃ vā'ntarikṣaṃ vā kaupaṃ vā prāvṛṣi smṛtam śastaṃ śaradi nādeyaṃ nīramaṃśūdakaṃ param

दिवा रविकरैर्जुष्टं निशि शीतकरांशुभिः ज्ञेयमंशूदकं नाम स्निग्धं दोषत्रयापहम्

divā ravikarairjuṣṭaṃ niśi śītakarāṃśubhiḥ jñeyamaṃśūdakaṃ nāma snigdhaṃ doṣatrayāpaham

अनभिष्यन्दि निर्दोषमान्तरिक्षजलोपमम् बल्यं रसायनं मेध्यं शीतं लघु सुधासमम्

anabhiṣyandi nirdoṣamāntarikṣajalopamam balyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ śītaṃ laghu sudhāsamam

शरदि स्वच्छमुदयादगस्त्यादखिलं हितम्

śaradi svacchamudayādagastyādakhilaṃ hitam

पौषे वारि सरोजातं माघे तत्तु तडागजम् फाल्गुने कूपसम्भूतं चैत्रे चौञ्ज्यं हितम् मतम्

pauṣe vāri sarojātaṃ māghe tattu taḍāgajam phālgune kūpasambhūtaṃ caitre cauñjyaṃ hitam matam

वैशाखे नैर्झरं नीरं ज्येष्ठे शस्तं तथौद्भिदम् आषाढे शस्यते कौपं श्रावणे दिव्यमेव च

vaiśākhe nairjharaṃ nīraṃ jyeṣṭhe śastaṃ tathaudbhidam āṣāḍhe śasyate kaupaṃ śrāvaṇe divyameva ca

भाद्रे कौपं पयः शस्तमाश्विने चौञ्ज्यमेव च कार्त्तिके मार्गशीर्षे च जलमात्रं प्रशस्यते

bhādre kaupaṃ payaḥ śastamāśvine cauñjyameva ca kārttike mārgaśīrṣe ca jalamātraṃ praśasyate

भौमानामम्भसां प्रायो ग्रहणं प्रातरिष्यते शीतत्वं निर्मलत्वञ्च यतस्तेषां मतो गुणः

bhaumānāmambhasāṃ prāyo grahaṇaṃ prātariṣyate śītatvaṃ nirmalatvañca yatasteṣāṃ mato guṇaḥ

अत्यम्बुपानान्न पिच्यतेऽन्न निरम्बुपानाच्च स एव दोषः तस्मान्नरो वह्निविवर्द्धनाय मुहुर्मुहुर्वारि पिबेदभूरि

atyambupānānna picyate'nna nirambupānācca sa eva doṣaḥ tasmānnaro vahnivivarddhanāya muhurmuhurvāri pibedabhūri

मूर्च्छापित्तोष्ण दाहेषु विषे रक्ते मदात्यये श्रमे भ्रमे विदग्धेऽन्नेतमके वमथौ तथा ऊर्ध्वगे रक्त पित्ते च शीतमम्भः प्रशस्यते

mūrcchāpittoṣṇa dāheṣu viṣe rakte madātyaye śrame bhrame vidagdhe'nnetamake vamathau tathā ūrdhvage rakta pitte ca śītamambhaḥ praśasyate

पार्श्वशूले प्रतिश्याये वातरोगे गलग्रहे आध्माने स्तिमिते कोष्ठे सद्यःशुद्धौ नवज्वरे

pārśvaśūle pratiśyāye vātaroge galagrahe ādhmāne stimite koṣṭhe sadyaḥśuddhau navajvare

अरुचिग्रहणीगुल्मश्वासकासेषु विद्र धौ हिक्कायां स्नेहपाने च शीताम्बु परिवर्जयेत्

arucigrahaṇīgulmaśvāsakāseṣu vidra dhau hikkāyāṃ snehapāne ca śītāmbu parivarjayet

अरोचके प्रतिश्याये मन्देऽग्नौ श्वयथौ क्षये मुखप्रसेके जठरे कुष्ठे नेत्रामये ज्वरे व्रणे च मधुमेहे च पिबेत्पानीयमल्पकम्

arocake pratiśyāye mande'gnau śvayathau kṣaye mukhapraseke jaṭhare kuṣṭhe netrāmaye jvare vraṇe ca madhumehe ca pibetpānīyamalpakam

जीवनं जीविनां जीवो जगत् सर्वन्तु तन्मयम् नातोऽत्यन्तनिषेधेन कदाचिद्वारि वार्य्यते

jīvanaṃ jīvināṃ jīvo jagat sarvantu tanmayam nāto'tyantaniṣedhena kadācidvāri vāryyate

तृष्णा गरीयसी घोरा सद्यःप्राणविनाशिनी तस्माद् देयं तृषाऽत्ताय पानीयं प्राणधारणम्

tṛṣṇā garīyasī ghorā sadyaḥprāṇavināśinī tasmād deyaṃ tṛṣā'ttāya pānīyaṃ prāṇadhāraṇam

तृषितो मोहमायाति मोहात्प्राणान्विमुञ्चति अतः सर्वास्ववस्थासु न क्वचिद्वारि वारयेत्

tṛṣito mohamāyāti mohātprāṇānvimuñcati ataḥ sarvāsvavasthāsu na kvacidvāri vārayet

अगन्धमव्यक्तरसं सुशीतं तर्षनाशनम् स्वच्छं लघु च हृद्यञ्च तोयं गुणवदुच्यते

agandhamavyaktarasaṃ suśītaṃ tarṣanāśanam svacchaṃ laghu ca hṛdyañca toyaṃ guṇavaducyate

पिच्छिलं कृमिलं क्लिन्नं वर्णशैवालकर्दमैः विवर्णं विरसं सान्द्रं दुर्गन्धं न हितं जलम्

picchilaṃ kṛmilaṃ klinnaṃ varṇaśaivālakardamaiḥ vivarṇaṃ virasaṃ sāndraṃ durgandhaṃ na hitaṃ jalam

कलुषं छन्नमम्भोजपर्णनीलीतृणादिभिः दुःस्पर्शनमसंस्पृष्टं सौरचान्द्र मरीचिभिः

kaluṣaṃ channamambhojaparṇanīlītṛṇādibhiḥ duḥsparśanamasaṃspṛṣṭaṃ sauracāndra marīcibhiḥ

अनार्त्तवं वार्षिकं तु प्रथमं तच्च भूमिगम् व्यापन्नं परिहर्त्तव्यं सर्वदोषप्रकोपणम्

anārttavaṃ vārṣikaṃ tu prathamaṃ tacca bhūmigam vyāpannaṃ pariharttavyaṃ sarvadoṣaprakopaṇam

तत् कुर्यात्स्नानपानाभ्यां तृष्णाऽध्मानचिरज्वरान् कासाग्निमान्द्याभिष्यन्दकण्डूगण्डादिकं तथा

tat kuryātsnānapānābhyāṃ tṛṣṇā'dhmānacirajvarān kāsāgnimāndyābhiṣyandakaṇḍūgaṇḍādikaṃ tathā

निन्दितं चापि पानीयं क्वथितं सूर्यतापितम् सुवर्णं रजतं लौहं पाषाणं सिकतामपि

ninditaṃ cāpi pānīyaṃ kvathitaṃ sūryatāpitam suvarṇaṃ rajataṃ lauhaṃ pāṣāṇaṃ sikatāmapi

भृशं सन्ताप्य निर्वाप्य सप्तधा साधितं तथा कर्पूरजातिपुन्नागपाटलादिसुवासितम्

bhṛśaṃ santāpya nirvāpya saptadhā sādhitaṃ tathā karpūrajātipunnāgapāṭalādisuvāsitam

शुचिसान्द्र पटस्रावि क्षुद्र जन्तुविवर्जितम् स्वच्छं कनकमुक्ताऽद्यै शुद्धं स्याद्दोषवर्जितम्

śucisāndra paṭasrāvi kṣudra jantuvivarjitam svacchaṃ kanakamuktā'dyai śuddhaṃ syāddoṣavarjitam

पर्णमूलविसग्रन्थिमुक्ताकनकशैवलैः गोमेदेन च वस्त्रेण कुर्य्यादम्बुप्रसादनम्

parṇamūlavisagranthimuktākanakaśaivalaiḥ gomedena ca vastreṇa kuryyādambuprasādanam

पीतं जलं जीर्य्यति यामयुग्माद्यामैकमात्राच्छृतशीतलञ्च तदर्धमात्रेण शृतं कदुष्णं पयःप्रपाके त्रय एव कालाः

pītaṃ jalaṃ jīryyati yāmayugmādyāmaikamātrācchṛtaśītalañca tadardhamātreṇa śṛtaṃ kaduṣṇaṃ payaḥprapāke traya eva kālāḥ

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकणे त्रयोदशो वारिवर्गः समाप्त

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaṇe trayodaśo vārivargaḥ samāpta

दुग्धवर्गः

अथ दुग्धवर्गः दुग्धं क्षीरं पयः स्तन्यं बालजीवनमित्यपि दुग्धं सुमधुरं स्निग्धं वातपित्तहरं सरम्

atha dugdhavargaḥ dugdhaṃ kṣīraṃ payaḥ stanyaṃ bālajīvanamityapi dugdhaṃ sumadhuraṃ snigdhaṃ vātapittaharaṃ saram

सद्यः शुक्रकरं शीतं सात्म्यं सर्वशरीरिणाम् जीवनं बृहणं बल्यं मेध्यं वाजीकरं परम् वयःस्थापनमायुष्यं सन्धिकारि रसायनम्

sadyaḥ śukrakaraṃ śītaṃ sātmyaṃ sarvaśarīriṇām jīvanaṃ bṛhaṇaṃ balyaṃ medhyaṃ vājīkaraṃ param vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ sandhikāri rasāyanam

विरेकवान्तिवस्तीनां सेव्यमोजोविवर्द्धनम्

virekavāntivastīnāṃ sevyamojovivarddhanam

जीर्णज्वरे मनोरोगे शोषमूर्च्छाभ्रमेषु च ग्रहण्यां पाण्डुरोगे च दाहे तृषि हृदामये

jīrṇajvare manoroge śoṣamūrcchābhrameṣu ca grahaṇyāṃ pāṇḍuroge ca dāhe tṛṣi hṛdāmaye

शूलोदावर्त्तगुल्मेषु वस्तिरोगे गुदाङ्कुरे रक्तपित्तेऽतिसारे च योनिरोगे श्रमे क्लमे

śūlodāvarttagulmeṣu vastiroge gudāṅkure raktapitte'tisāre ca yoniroge śrame klame

गर्भस्रावे च सततं हितं मुनिवरैः स्मृतम् बालवृद्धक्षतक्षीणाः क्षुद्व्यवायकृशाश्च ये तेभ्यः सदाऽतिशयितं हितमेतदुदाहृतम्

garbhasrāve ca satataṃ hitaṃ munivaraiḥ smṛtam bālavṛddhakṣatakṣīṇāḥ kṣudvyavāyakṛśāśca ye tebhyaḥ sadā'tiśayitaṃ hitametadudāhṛtam

गव्यं दुग्धं विशेषेण मधुरं रसपाकयोः दोषधातुमलस्रोतः किञ्चित्क्लेदकरं गुरु

gavyaṃ dugdhaṃ viśeṣeṇa madhuraṃ rasapākayoḥ doṣadhātumalasrotaḥ kiñcitkledakaraṃ guru

शीतलं स्तन्यकृत्स्निग्धं वातपित्तास्रनाशनम् जरासमस्तरोगाणां शान्तिकृत् सेविनां सदा

śītalaṃ stanyakṛtsnigdhaṃ vātapittāsranāśanam jarāsamastarogāṇāṃ śāntikṛt sevināṃ sadā

कृष्णाया गोर्भवेद् दुग्धं वातहारि गुणाधिकम्

kṛṣṇāyā gorbhaved dugdhaṃ vātahāri guṇādhikam

पीताया हरते पित्तं तथा वातहरं भवेत् श्लेष्मलं गुरु शुक्लाया रक्ता चित्रा च वातहृत्

pītāyā harate pittaṃ tathā vātaharaṃ bhavet śleṣmalaṃ guru śuklāyā raktā citrā ca vātahṛt

बालवत्सविवत्सानां गवां दुग्धं त्रिदोषकृत्

bālavatsavivatsānāṃ gavāṃ dugdhaṃ tridoṣakṛt

वष्कयिण्यास्त्रिदोषघ्नं तर्पणं बलकृत्पयः

vaṣkayiṇyāstridoṣaghnaṃ tarpaṇaṃ balakṛtpayaḥ

जाङ्गलानूपशैलेषु चरन्तीनां यथोत्तररम् पयो गुरुतरं स्नेहो यथाऽहारं प्रवर्त्तते

jāṅgalānūpaśaileṣu carantīnāṃ yathottararam payo gurutaraṃ sneho yathā'hāraṃ pravarttate

स्वल्पान्नभक्षणाज्जातं क्षीरं गुरु कफप्रदम् तत्तु बल्यं परं वृष्यं स्वस्थानां गुणदायकम् पलालतृणकार्पासबीजजं रोगिणे हितम्

svalpānnabhakṣaṇājjātaṃ kṣīraṃ guru kaphapradam tattu balyaṃ paraṃ vṛṣyaṃ svasthānāṃ guṇadāyakam palālatṛṇakārpāsabījajaṃ rogiṇe hitam

माहिषं मधुरं गव्यात्स्निग्धं शुक्रकरं गुरु निद्रा करमभिष्यन्दि क्षुधाऽधिक्यहरं हिमम्

māhiṣaṃ madhuraṃ gavyātsnigdhaṃ śukrakaraṃ guru nidrā karamabhiṣyandi kṣudhā'dhikyaharaṃ himam

छागं कषायं मधुरं शीतं ग्राहि तथा लघु रक्तपित्तातिसारघ्नं क्षयकासज्वरापहम्

chāgaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ śītaṃ grāhi tathā laghu raktapittātisāraghnaṃ kṣayakāsajvarāpaham

अजानामल्पकायत्वात्कटुतिक्तनिषेवणात् स्तोकाम्बुपानाद्व्यायामात्सर्वरोगापहं पयः

ajānāmalpakāyatvātkaṭutiktaniṣevaṇāt stokāmbupānādvyāyāmātsarvarogāpahaṃ payaḥ

मृगीणां जाङ्गलोत्थानामजाक्षीरगुणं पयः

mṛgīṇāṃ jāṅgalotthānāmajākṣīraguṇaṃ payaḥ

आविकं लवणं स्वादु स्निग्धोष्णं चाश्मरीप्रणुत् अहृद्यं तर्पणं केश्यं शुक्रपित्तकफप्रदम् गुरु कासानिलोद्भूते केवले चानिले वरम्

āvikaṃ lavaṇaṃ svādu snigdhoṣṇaṃ cāśmarīpraṇut ahṛdyaṃ tarpaṇaṃ keśyaṃ śukrapittakaphapradam guru kāsānilodbhūte kevale cānile varam

रूक्षोष्णं वडवाक्षीरं बल्यं शोषानिलापहम् अम्लं पटु लघु स्वादु सर्वमेकशफं तथा

rūkṣoṣṇaṃ vaḍavākṣīraṃ balyaṃ śoṣānilāpaham amlaṃ paṭu laghu svādu sarvamekaśaphaṃ tathā

औष्ट्रं दुग्धं लघु स्वादु लवणं दीपनं तथा कृमिकुष्ठकफानाहशोथोदरहरं सरम्

auṣṭraṃ dugdhaṃ laghu svādu lavaṇaṃ dīpanaṃ tathā kṛmikuṣṭhakaphānāhaśothodaraharaṃ saram

बृंहणं हस्तिनीदुग्धं मधुरं तुवरं गुरु वृष्यं बल्यं हिमं स्निग्धं चक्षुष्यं स्थिरताकरम्

bṛṃhaṇaṃ hastinīdugdhaṃ madhuraṃ tuvaraṃ guru vṛṣyaṃ balyaṃ himaṃ snigdhaṃ cakṣuṣyaṃ sthiratākaram

भार्या लघु पयः शीतं दीपनं वातपित्तजित् चक्षुः शूलाभिवातघ्नं नस्याश्च्योतनयोर्वरम्

bhāryā laghu payaḥ śītaṃ dīpanaṃ vātapittajit cakṣuḥ śūlābhivātaghnaṃ nasyāścyotanayorvaram

धारोष्णं गोपयो बल्यं लघु शीतं सुधासमम् दीपनञ्च त्रिदोषघ्नं तद्धाराशिशिरं त्यजेत्

dhāroṣṇaṃ gopayo balyaṃ laghu śītaṃ sudhāsamam dīpanañca tridoṣaghnaṃ taddhārāśiśiraṃ tyajet

धारोष्णं शस्यते गव्यं धाराशीतन्तु माहिषम् शृतोष्णमाविकं पथ्यं शृतशीतमजापयः

dhāroṣṇaṃ śasyate gavyaṃ dhārāśītantu māhiṣam śṛtoṣṇamāvikaṃ pathyaṃ śṛtaśītamajāpayaḥ

आमं क्षीरमभिष्यन्दि गुरु श्लेष्मामवर्द्धनम् ज्ञेयं सर्वमपथ्यं तु गव्यमाहिषवर्जितम्

āmaṃ kṣīramabhiṣyandi guru śleṣmāmavarddhanam jñeyaṃ sarvamapathyaṃ tu gavyamāhiṣavarjitam

नारीक्षीरं त्वाममेव हितं न तु शृतं हितम् शृतोष्णं कफवातघ्नं शृतशीतन्तु पित्तनुत्

nārīkṣīraṃ tvāmameva hitaṃ na tu śṛtaṃ hitam śṛtoṣṇaṃ kaphavātaghnaṃ śṛtaśītantu pittanut

अर्द्धोदकं क्षीरशिष्टमामाल्लघुतरं पयः जलेन रहितं दुग्धमतिपक्वं यथा यथा तथा तथा गुरु स्निग्धं वृष्यं बलविवर्धनम्

arddhodakaṃ kṣīraśiṣṭamāmāllaghutaraṃ payaḥ jalena rahitaṃ dugdhamatipakvaṃ yathā yathā tathā tathā guru snigdhaṃ vṛṣyaṃ balavivardhanam

क्षीरं तत्कालसूताया घनं पीयूषमुच्यते नष्टदुग्धस्य पक्वस्य पिण्डः प्रोक्तः किलाटकः

kṣīraṃ tatkālasūtāyā ghanaṃ pīyūṣamucyate naṣṭadugdhasya pakvasya piṇḍaḥ proktaḥ kilāṭakaḥ

अपक्वमेव यन्नष्टं क्षीरशाकं हि तत्पयः

apakvameva yannaṣṭaṃ kṣīraśākaṃ hi tatpayaḥ

दघ्ना तक्रेण वा नष्टं दुग्धं बद्धं सुवाससा द्र वभावेन सहितं तक्रपिण्डः स उच्यते

daghnā takreṇa vā naṣṭaṃ dugdhaṃ baddhaṃ suvāsasā dra vabhāvena sahitaṃ takrapiṇḍaḥ sa ucyate

नष्टदुग्धभवं नीरं मोरटं जेज्जटोऽब्रवीत् पीयूषञ्च किलाटञ्च क्षीरशाकं तथैव च

naṣṭadugdhabhavaṃ nīraṃ moraṭaṃ jejjaṭo'bravīt pīyūṣañca kilāṭañca kṣīraśākaṃ tathaiva ca

तक्रपिण्ड इमे वृष्या बृंहणा बलवर्द्धनाः गुरवः श्लेष्मला हृद्या वातपित्तविनाशनाः

takrapiṇḍa ime vṛṣyā bṛṃhaṇā balavarddhanāḥ guravaḥ śleṣmalā hṛdyā vātapittavināśanāḥ

दीप्ताग्नीनां विनिद्रा णां विद्र धौ चाभिपूजिताः मुखशोष तृषा दाह रक्त पित्त ज्वरप्रणुत् लघुर्बलकरो रुच्यो मोरटः स्यात्सितायुतः

dīptāgnīnāṃ vinidrā ṇāṃ vidra dhau cābhipūjitāḥ mukhaśoṣa tṛṣā dāha rakta pitta jvarapraṇut laghurbalakaro rucyo moraṭaḥ syātsitāyutaḥ

सन्तानिका गुरुः शीता वृष्या पित्तास्रवातनुत् तर्पणी वृंहणी स्निग्धा बलासबलशुक्रला

santānikā guruḥ śītā vṛṣyā pittāsravātanut tarpaṇī vṛṃhaṇī snigdhā balāsabalaśukralā

खण्डेन सहितं दुग्धं कफकृत्पवनापहम् सितासितोपलायुक्तं शुक्रलं त्रिमलापहम् सगुडं मूत्रकृच्छ्रघ्नं पित्तश्लेष्मकरं परम्

khaṇḍena sahitaṃ dugdhaṃ kaphakṛtpavanāpaham sitāsitopalāyuktaṃ śukralaṃ trimalāpaham saguḍaṃ mūtrakṛcchraghnaṃ pittaśleṣmakaraṃ param

रात्रौ चन्द्र गुणाधिक्याद्व्यायामाकरणात्तथा प्राभातिकं पयः प्रायः प्रादोषाद् गुरु शीतलम्

rātrau candra guṇādhikyādvyāyāmākaraṇāttathā prābhātikaṃ payaḥ prāyaḥ prādoṣād guru śītalam

दिवाकरकराघाताद्व्यायामानिलसेवनात् प्राभातिकात्तु प्रादोषं लघु वातकफापहम्

divākarakarāghātādvyāyāmānilasevanāt prābhātikāttu prādoṣaṃ laghu vātakaphāpaham

वृष्यं बृंहणमग्निदीपनकरं पूर्वाह्नकाले पयो मध्याह्ने तु बलावहं कफहरं पित्तापहं दीपनम् बाले बृद्धिकरं क्षयेऽक्षयकरं वृद्धेषु रेतोवहं रात्रौ पथ्यमनेकदोषशमनं चक्षुर्हितं संस्मृतम्

vṛṣyaṃ bṛṃhaṇamagnidīpanakaraṃ pūrvāhnakāle payo madhyāhne tu balāvahaṃ kaphaharaṃ pittāpahaṃ dīpanam bāle bṛddhikaraṃ kṣaye'kṣayakaraṃ vṛddheṣu retovahaṃ rātrau pathyamanekadoṣaśamanaṃ cakṣurhitaṃ saṃsmṛtam

वदन्ति पेयं निशि केवलं पयो भोज्यं न तेनेह सहौदनादिकम् भवत्यजीर्णं न शयीत शर्वरीं क्षीरस्य पीतस्य न शेषमुत्सृजेत्

vadanti peyaṃ niśi kevalaṃ payo bhojyaṃ na teneha sahaudanādikam bhavatyajīrṇaṃ na śayīta śarvarīṃ kṣīrasya pītasya na śeṣamutsṛjet

विदाहीन्यन्नपानानि दिवा भुङ्क्ते हि यन्नरः तद्विदाहप्रशान्त्यर्थं रात्रौ क्षीरं सदा पिबेत्

vidāhīnyannapānāni divā bhuṅkte hi yannaraḥ tadvidāhapraśāntyarthaṃ rātrau kṣīraṃ sadā pibet

दीप्तानले कृशे पुंसि बाले वृद्धे पयःप्रिये मतं हिततमं दुग्धं सद्यःशुक्रकरं यतः

dīptānale kṛśe puṃsi bāle vṛddhe payaḥpriye mataṃ hitatamaṃ dugdhaṃ sadyaḥśukrakaraṃ yataḥ

क्षीरं गव्यमथाजं वा कोष्णं दण्डाहतं पिबेत् लघु वृष्यं ज्वरहरं वातपित्तकफापहम्

kṣīraṃ gavyamathājaṃ vā koṣṇaṃ daṇḍāhataṃ pibet laghu vṛṣyaṃ jvaraharaṃ vātapittakaphāpaham

गोदुग्धप्रभवं किं वा छागीदुग्धसमुद्भवम् भवेत् फेनं त्रिदोषघ्नं रोचनं बलवर्द्धनम्

godugdhaprabhavaṃ kiṃ vā chāgīdugdhasamudbhavam bhavet phenaṃ tridoṣaghnaṃ rocanaṃ balavarddhanam

वह्निबृद्धिकरं वृष्यं सद्यस्तृप्तिकरं लघु अतीसारेऽग्निमान्द्ये च ज्वरे जीर्णे प्रशस्यते

vahnibṛddhikaraṃ vṛṣyaṃ sadyastṛptikaraṃ laghu atīsāre'gnimāndye ca jvare jīrṇe praśasyate

विवर्णं विरसं चाम्लं दुर्गन्धं ग्रथितं पयः वर्जयेदम्ललवणयुक्तं कुष्ठादिकृद् यतः

vivarṇaṃ virasaṃ cāmlaṃ durgandhaṃ grathitaṃ payaḥ varjayedamlalavaṇayuktaṃ kuṣṭhādikṛd yataḥ

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकरणे चतुर्दशो दुग्धवर्गः समाप्तः

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaraṇe caturdaśo dugdhavargaḥ samāptaḥ

दधिवर्गः

अथ दधिवर्गः दध्युष्णं दीपनं स्निग्धं कषायानुरसं गुरु पाकेऽम्ल ग्राहि पित्तास्रशोथमेदः कफप्रदम्

atha dadhivargaḥ dadhyuṣṇaṃ dīpanaṃ snigdhaṃ kaṣāyānurasaṃ guru pāke'mla grāhi pittāsraśothamedaḥ kaphapradam

मूत्रकृच्छ्रे प्रतिश्याये शीतगे विषमज्वरे अतीसारेऽरुचौ कार्श्ये शस्यते बलशुक्रकृत्

mūtrakṛcchre pratiśyāye śītage viṣamajvare atīsāre'rucau kārśye śasyate balaśukrakṛt

आदौ मन्दं ततः स्वादु स्वाद्वम्लञ्च ततःपरम् अम्लं चतुर्थमत्यम्लं पञ्चमं दधि पञ्चधा

ādau mandaṃ tataḥ svādu svādvamlañca tataḥparam amlaṃ caturthamatyamlaṃ pañcamaṃ dadhi pañcadhā

मन्दं दुग्धवदव्यक्तरसं किञ्चिद्घनं भवेत् मन्दं स्यात्सृष्टविण्मूत्रं दोषत्रयविदाहकृत्

mandaṃ dugdhavadavyaktarasaṃ kiñcidghanaṃ bhavet mandaṃ syātsṛṣṭaviṇmūtraṃ doṣatrayavidāhakṛt

यत्सम्यग्घनतां यातं व्यक्तस्वादुरसं भवेत् अव्यक्ताम्लरसं तत्तु स्वादु विज्ञैरुदाहृतम्

yatsamyagghanatāṃ yātaṃ vyaktasvādurasaṃ bhavet avyaktāmlarasaṃ tattu svādu vijñairudāhṛtam

स्वादु स्यादत्यभिष्यन्दि वृष्यं मेदःकफावहम् वातघ्नं मधुरं पाके रक्तपित्तप्रसादनम्

svādu syādatyabhiṣyandi vṛṣyaṃ medaḥkaphāvaham vātaghnaṃ madhuraṃ pāke raktapittaprasādanam

स्वाद्वम्लं सान्द्र मधुरं कषायानुरसं भवेत् स्वाद्वम्लस्य गुणा ज्ञेया सामान्यदधिवज्जनैः

svādvamlaṃ sāndra madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ bhavet svādvamlasya guṇā jñeyā sāmānyadadhivajjanaiḥ

यत्तिरोहितमाधुर्यं व्यक्ताम्लत्वं तदम्लकम् अम्लं तु दीपनं पित्तरक्तश्लेष्मविवर्द्धनम्

yattirohitamādhuryaṃ vyaktāmlatvaṃ tadamlakam amlaṃ tu dīpanaṃ pittaraktaśleṣmavivarddhanam

तदत्यम्लं दन्तरोमहर्षकण्ठादिदाहकृत् अत्यम्लं दीपनं रक्तवातपित्तकरं परम्

tadatyamlaṃ dantaromaharṣakaṇṭhādidāhakṛt atyamlaṃ dīpanaṃ raktavātapittakaraṃ param

गव्यं दधि विशेषेण स्वाद्वम्लं च रुचिप्रदम् पवित्रं दीपनं हृद्यं पुष्टिकृत्पवनापहम् उक्तं दध्नामशेषाणां मध्ये गव्यं गुणाधिकम्

gavyaṃ dadhi viśeṣeṇa svādvamlaṃ ca rucipradam pavitraṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ puṣṭikṛtpavanāpaham uktaṃ dadhnāmaśeṣāṇāṃ madhye gavyaṃ guṇādhikam

माहिषं दधि सुस्निग्धं श्लेष्मलं वातपित्तनुत् स्वादुपाकमभिष्यन्दि वृष्यं गुर्वस्रदूषकम्

māhiṣaṃ dadhi susnigdhaṃ śleṣmalaṃ vātapittanut svādupākamabhiṣyandi vṛṣyaṃ gurvasradūṣakam

आजं दध्युत्तमं ग्राहि लघु दोषत्रयापहम् शस्यते श्वासकासार्शः क्षयकार्श्येषु दीपनम्

ājaṃ dadhyuttamaṃ grāhi laghu doṣatrayāpaham śasyate śvāsakāsārśaḥ kṣayakārśyeṣu dīpanam

पक्वदुग्धभवं रुच्यं दधि स्निग्धं गुणोत्तमम् पित्तानिलापहं सर्वधात्वग्निबलवर्द्धनम्

pakvadugdhabhavaṃ rucyaṃ dadhi snigdhaṃ guṇottamam pittānilāpahaṃ sarvadhātvagnibalavarddhanam

असारं दधि सङ्ग्राहि शीतलं वातलं लघु विष्टम्भि दीपनं रुच्यं ग्रहणीरोगनाशनम्

asāraṃ dadhi saṅgrāhi śītalaṃ vātalaṃ laghu viṣṭambhi dīpanaṃ rucyaṃ grahaṇīroganāśanam

गालितं दधि सुस्निग्धं वातघ्नं कफकृद् गुरु बलपुष्टिकरं रुच्यं मधुरं नातिपित्तकृत्

gālitaṃ dadhi susnigdhaṃ vātaghnaṃ kaphakṛd guru balapuṣṭikaraṃ rucyaṃ madhuraṃ nātipittakṛt

सशर्करं दधि श्रेष्ठं तृष्णापित्तास्रदाहजित् सगुडं वातनुद् वृष्यं बृंहणं तर्पणं गुरु

saśarkaraṃ dadhi śreṣṭhaṃ tṛṣṇāpittāsradāhajit saguḍaṃ vātanud vṛṣyaṃ bṛṃhaṇaṃ tarpaṇaṃ guru

न नक्तं दधि भुञ्जीत न चाप्यघृतशर्करम् नामुद्गसूपं नाक्षौद्रं नोष्णं नामलकैर्विना

na naktaṃ dadhi bhuñjīta na cāpyaghṛtaśarkaram nāmudgasūpaṃ nākṣaudraṃ noṣṇaṃ nāmalakairvinā

हेमन्ते शिशिरे चापि वर्षासु दधि शस्यते शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशस्तद्विगर्हितम्

hemante śiśire cāpi varṣāsu dadhi śasyate śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśastadvigarhitam

ज्वरासृक्पित्त वीसर्पकुष्ठपाण्ड्वामयभ्रमान् प्राप्नुयात्कामलां चोग्रां विधिं हत्वा दधिप्रियः

jvarāsṛkpitta vīsarpakuṣṭhapāṇḍvāmayabhramān prāpnuyātkāmalāṃ cogrāṃ vidhiṃ hatvā dadhipriyaḥ

दध्नस्तूपरि यो भागो घनः स्नेहसमन्वितः स लोके सर इत्युक्तो दध्नो मण्डस्तु मस्त्विति

dadhnastūpari yo bhāgo ghanaḥ snehasamanvitaḥ sa loke sara ityukto dadhno maṇḍastu mastviti

सरः स्वादुर्गुरुर्वृष्यो वातवह्निप्रणाशनः सोऽम्लो वस्तिप्रशमनः पित्तश्लेष्मविवर्द्धनः

saraḥ svādurgururvṛṣyo vātavahnipraṇāśanaḥ so'mlo vastipraśamanaḥ pittaśleṣmavivarddhanaḥ

मस्तु क्लमहरं बल्यं लघु भक्ताभिलाषकृत्

mastu klamaharaṃ balyaṃ laghu bhaktābhilāṣakṛt

स्रोतोविशोधनं ह्लादि कफतृष्णानिलापहम् अवृष्यं प्रीणनं शीघ्रं भिनत्ति मलसञ्चयम्

srotoviśodhanaṃ hlādi kaphatṛṣṇānilāpaham avṛṣyaṃ prīṇanaṃ śīghraṃ bhinatti malasañcayam

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकरणे पञ्चदशो दधिवर्गः समाप्तः

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaraṇe pañcadaśo dadhivargaḥ samāptaḥ

तक्रवर्गः

अथ तक्रवर्गः घोलं तु मथितं तक्रमुदश्विच्छच्छिकाऽपि च ससरं निर्जलं घोलं मथितं त्वसरोदकम्

atha takravargaḥ gholaṃ tu mathitaṃ takramudaśvicchacchikā'pi ca sasaraṃ nirjalaṃ gholaṃ mathitaṃ tvasarodakam

तक्रं पादजलं प्रोक्तमुदश्वित्त्वर्द्धवारिकम् छच्छिका सारहीना स्यात्स्वच्छा प्रचुरवारिका घोलं तु शर्करायुक्तं गुणैर्ज्ञेयं रसालवत्

takraṃ pādajalaṃ proktamudaśvittvarddhavārikam chacchikā sārahīnā syātsvacchā pracuravārikā gholaṃ tu śarkarāyuktaṃ guṇairjñeyaṃ rasālavat

वातपित्तहरं ह्लादि मथितं कफपित्तनुत्

vātapittaharaṃ hlādi mathitaṃ kaphapittanut

तक्रं ग्राहि कषायाम्लं स्वादुपाकरसं लघु वीर्योष्णं दीपनं वृष्यं प्रीणनं वातनाशनम्

takraṃ grāhi kaṣāyāmlaṃ svādupākarasaṃ laghu vīryoṣṇaṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ prīṇanaṃ vātanāśanam

ग्रहण्यादिमतां पथ्यं भवेत्संग्राहि लाघवात् किञ्च स्वादुविपाकित्वान्न च पित्तप्रकोपणम्

grahaṇyādimatāṃ pathyaṃ bhavetsaṃgrāhi lāghavāt kiñca svāduvipākitvānna ca pittaprakopaṇam

अम्लोष्णं दीपनं वृष्यं प्रीणनं वातनाशनम् कषायोष्णविकाशित्वाद्रौ क्ष्याच्चापि कफापहम्

amloṣṇaṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ prīṇanaṃ vātanāśanam kaṣāyoṣṇavikāśitvādrau kṣyāccāpi kaphāpaham

न तक्रसेवी व्यथते कदाचिन्न तक्रदग्धाः प्रभवन्ति रोगाः यथा सुराणाममृतं सुखाय तथा नराणां भुवि तक्रमाहुः

na takrasevī vyathate kadācinna takradagdhāḥ prabhavanti rogāḥ yathā surāṇāmamṛtaṃ sukhāya tathā narāṇāṃ bhuvi takramāhuḥ

उदश्वित् कफकृद् बल्यमामघ्नं परमं मतम् छच्छिका शीतला लघ्वी पित्तश्रमतृषाहरी वातनुत् कफकृत् सा तु दीपनी लवणान्विता

udaśvit kaphakṛd balyamāmaghnaṃ paramaṃ matam chacchikā śītalā laghvī pittaśramatṛṣāharī vātanut kaphakṛt sā tu dīpanī lavaṇānvitā

समुद्धृतघृतं तक्रं पथ्यं लघु विशेषतः

samuddhṛtaghṛtaṃ takraṃ pathyaṃ laghu viśeṣataḥ

स्तोकोद्धृतघृतं तस्माद् गुरु वृष्यं कफापहम् अनुद्धृतघृतं सान्द्रं गुरुपुष्टिकफप्रदम्

stokoddhṛtaghṛtaṃ tasmād guru vṛṣyaṃ kaphāpaham anuddhṛtaghṛtaṃ sāndraṃ gurupuṣṭikaphapradam

वातेऽम्ल शस्यते तक्रं शुण्ठीसैन्धवसंयुतम् पित्ते स्वादु सितायुक्तं व्योषक्षारयुतं कफे

vāte'mla śasyate takraṃ śuṇṭhīsaindhavasaṃyutam pitte svādu sitāyuktaṃ vyoṣakṣārayutaṃ kaphe

हिङ्गुजीरयुतं घोलं सैन्धवेन च संयुतम् भवेदतीव वातघ्नमर्शोऽतीसारहृत्परम्

hiṅgujīrayutaṃ gholaṃ saindhavena ca saṃyutam bhavedatīva vātaghnamarśo'tīsārahṛtparam

रुचिदं पुष्टिदं बल्यं वस्तिशूलविनाशनम् मूत्रकृच्छ्रे तु सगुडं पाण्डुरोगे सचित्रकम्

rucidaṃ puṣṭidaṃ balyaṃ vastiśūlavināśanam mūtrakṛcchre tu saguḍaṃ pāṇḍuroge sacitrakam

तक्रमामं कफं कोष्ठे हन्ति कण्ठे करोति च पीनसश्वासकासादौ पक्वमेव प्रयुज्यते

takramāmaṃ kaphaṃ koṣṭhe hanti kaṇṭhe karoti ca pīnasaśvāsakāsādau pakvameva prayujyate

शीतकालेऽग्निमान्द्ये च तथा वातामयेषु च अरुचौ स्रोतसां रोधे तक्रं स्यादमृतोपमम् तत्तु हन्ति गरच्छर्दिप्रसेकविषमज्वरान् पाण्डुमेदोग्रहण्यर्शोमूत्रग्रहभगन्दरान्

śītakāle'gnimāndye ca tathā vātāmayeṣu ca arucau srotasāṃ rodhe takraṃ syādamṛtopamam tattu hanti garacchardiprasekaviṣamajvarān pāṇḍumedograhaṇyarśomūtragrahabhagandarān

मेहं गुल्ममतीसारं शूलप्लीहोदरारुचीः श्वित्रकोष्ठगतव्याधीन् कुष्ठशोथतृषाकृमीन्

mehaṃ gulmamatīsāraṃ śūlaplīhodarārucīḥ śvitrakoṣṭhagatavyādhīn kuṣṭhaśothatṛṣākṛmīn

नैव तक्रं क्षये दद्यान्नोष्णकाले न दुर्बले न मूर्च्छाभ्रमदाहेषु न रोगे रक्तपित्तजे

naiva takraṃ kṣaye dadyānnoṣṇakāle na durbale na mūrcchābhramadāheṣu na roge raktapittaje

यान्युक्तानि दधीन्यष्टौ तद्गुणं तक्रमादिशेत्

yānyuktāni dadhīnyaṣṭau tadguṇaṃ takramādiśet

इति श्रीमिश्रलटक नतनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकरणे षोडशस्तक्रवर्गः समाप्तः

iti śrīmiśralaṭaka natanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaraṇe ṣoḍaśastakravargaḥ samāptaḥ

नवनीत वर्गः

अथ नवनीत वर्गः म्रक्षणं सरजं हैयङ्गवीनं नवनीतकम् नवनीतं हितं गव्यं वृष्यं वर्णबलाग्निकृत्

atha navanīta vargaḥ mrakṣaṇaṃ sarajaṃ haiyaṅgavīnaṃ navanītakam navanītaṃ hitaṃ gavyaṃ vṛṣyaṃ varṇabalāgnikṛt

संग्राहि वातपित्तासृक्क्षयार्शोऽदितकासहृत् तद्धितं बालके वृद्धे विशेषादमृतं शिशोः

saṃgrāhi vātapittāsṛkkṣayārśo'ditakāsahṛt taddhitaṃ bālake vṛddhe viśeṣādamṛtaṃ śiśoḥ

नवनीतं महिष्यास्तु वातश्लेष्मकरं गुरु दाहपित्तश्रमहरं मेदः शुक्रविवर्द्धनम्

navanītaṃ mahiṣyāstu vātaśleṣmakaraṃ guru dāhapittaśramaharaṃ medaḥ śukravivarddhanam

दुग्धोत्थं नवनीतं तु चक्षुष्यं रक्तपित्तनुत् वृष्यं बल्यमतिस्निग्धं मधुरं ग्राहि शीतलम्

dugdhotthaṃ navanītaṃ tu cakṣuṣyaṃ raktapittanut vṛṣyaṃ balyamatisnigdhaṃ madhuraṃ grāhi śītalam

नवनीतं तु सद्यस्कं स्वादु ग्राहि हिमं लघु मेध्यं किञ्चित्कषायाम्लमीषत्तक्रांश सङ्क्रमात्

navanītaṃ tu sadyaskaṃ svādu grāhi himaṃ laghu medhyaṃ kiñcitkaṣāyāmlamīṣattakrāṃśa saṅkramāt

सक्षारकटुकाम्लत्वाच्छर्द्यर्शःकुष्ठकारकम् श्लेष्मलं गुरु मेदस्यं नवनीतं चिरन्तनम्

sakṣārakaṭukāmlatvācchardyarśaḥkuṣṭhakārakam śleṣmalaṃ guru medasyaṃ navanītaṃ cirantanam

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकरणे सप्तदशो नवनीतवर्गः समाप्तः

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaraṇe saptadaśo navanītavargaḥ samāptaḥ

घृतवर्गः

अथ घृतवर्गः घृतमाज्यं हविः सर्पिः कथ्यन्ते तद्गुणा अथ घृतं रसायनं स्वादु चक्षुष्यं वह्निदीपनम्

atha ghṛtavargaḥ ghṛtamājyaṃ haviḥ sarpiḥ kathyante tadguṇā atha ghṛtaṃ rasāyanaṃ svādu cakṣuṣyaṃ vahnidīpanam

शीतवीर्यविषालक्ष्मीपापपित्तानिलापहम् अल्पाभिष्यन्दि कान्त्योजस्तेजोलावण्यवृद्धिकृत्

śītavīryaviṣālakṣmīpāpapittānilāpaham alpābhiṣyandi kāntyojastejolāvaṇyavṛddhikṛt

स्वरस्मृतिकरं मेध्यमायुष्यं बलकृद्गुरु उदावर्त्तज्वरोन्मादशूलानाहव्रणान् हरेत् स्निग्धं कफकरं रक्षःक्षयवीसर्परक्तनुत्

svarasmṛtikaraṃ medhyamāyuṣyaṃ balakṛdguru udāvarttajvaronmādaśūlānāhavraṇān haret snigdhaṃ kaphakaraṃ rakṣaḥkṣayavīsarparaktanut

गव्यं घृतं विशेषेण चक्षुष्यं वृष्यमग्निकृत् स्वादु पाककरं शीतं वातपित्तकफापहम्

gavyaṃ ghṛtaṃ viśeṣeṇa cakṣuṣyaṃ vṛṣyamagnikṛt svādu pākakaraṃ śītaṃ vātapittakaphāpaham

मेधालावण्यकान्त्योजस्तेजोवृद्धिकरं परम् अलक्ष्मीपापरक्षोघ्नं वयसः स्थापकं गुरु

medhālāvaṇyakāntyojastejovṛddhikaraṃ param alakṣmīpāparakṣoghnaṃ vayasaḥ sthāpakaṃ guru

बल्यं पवित्रमायुष्यं सुमङ्गल्यं रसायनम् सुगन्धं रोचनं चारु सर्वाज्येषु गुणाधिकम्

balyaṃ pavitramāyuṣyaṃ sumaṅgalyaṃ rasāyanam sugandhaṃ rocanaṃ cāru sarvājyeṣu guṇādhikam

माहिषन्तु घृतं स्वादु पित्तरक्तानिलापहम् शीतलं श्लेष्मलं वृष्यं गुरु स्वादु विपच्यते

māhiṣantu ghṛtaṃ svādu pittaraktānilāpaham śītalaṃ śleṣmalaṃ vṛṣyaṃ guru svādu vipacyate

आजमाज्यं करोत्यग्निं चक्षुष्यं बलवर्द्धनम् कासे श्वासे क्षये चापि हितं पाके भवेत् कटु

ājamājyaṃ karotyagniṃ cakṣuṣyaṃ balavarddhanam kāse śvāse kṣaye cāpi hitaṃ pāke bhavet kaṭu

औष्ट्रं कटु घृतं पाके शोषकृमिविषापहम् दीपनं कफवातघ्नं कुष्ठगुल्मोदरापहम्

auṣṭraṃ kaṭu ghṛtaṃ pāke śoṣakṛmiviṣāpaham dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ kuṣṭhagulmodarāpaham

पाके लघ्वाविकं सर्पिः सर्वरोगविनाशनम्

pāke laghvāvikaṃ sarpiḥ sarvarogavināśanam

वृद्धिं करोति चास्थ्नां वा अश्मरीशर्कराऽपहम् चक्षुष्यमग्निसंधुक्ष्यं वातदोषनिवारणम्

vṛddhiṃ karoti cāsthnāṃ vā aśmarīśarkarā'paham cakṣuṣyamagnisaṃdhukṣyaṃ vātadoṣanivāraṇam

कफेऽनिले योनिदोषे पित्ते रक्ते च तद्धितम् चज्ञुष्यमाज्यं स्त्रीणां वा सर्पिः स्यादमृतोपमम्

kaphe'nile yonidoṣe pitte rakte ca taddhitam cajñuṣyamājyaṃ strīṇāṃ vā sarpiḥ syādamṛtopamam

वृद्धिं करोति देहाग्नेर्लघु पाके विषापहम् तर्पणं नेत्ररोगघ्नं दाहनुद् वडवाघृतम्

vṛddhiṃ karoti dehāgnerlaghu pāke viṣāpaham tarpaṇaṃ netrarogaghnaṃ dāhanud vaḍavāghṛtam

घृतं दुग्धभवं ग्राहि शीतलं नेत्ररोगहृत् निहन्ति पित्तदाहास्रमदमूर्च्छाभ्रमानिलान्

ghṛtaṃ dugdhabhavaṃ grāhi śītalaṃ netrarogahṛt nihanti pittadāhāsramadamūrcchābhramānilān

हविर्ह्यस्तनदुग्धोत्थं तत्स्याद्धैयङ्गवीनकम् हैयङ्गवीनं चक्षुष्यं दीपनं रुचिकृत्परम् बलकृद् बृंहणं वृष्यं विशेषाज्ज्वरनाशनम्

havirhyastanadugdhotthaṃ tatsyāddhaiyaṅgavīnakam haiyaṅgavīnaṃ cakṣuṣyaṃ dīpanaṃ rucikṛtparam balakṛd bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ viśeṣājjvaranāśanam

बर्षादूर्ध्वं भवेदाज्यं पुराणं तत् त्रिदोषनुत् मूर्च्छाकुष्ठविषोन्मादापस्मारतिमिरापहम्

barṣādūrdhvaṃ bhavedājyaṃ purāṇaṃ tat tridoṣanut mūrcchākuṣṭhaviṣonmādāpasmāratimirāpaham

यथा यथा ऽखिलं सर्पिः पुराणमधिकं भवेत् तथा तथा गुणैः स्वैः स्वैरधिकं तदुदाहृतम्

yathā yathā 'khilaṃ sarpiḥ purāṇamadhikaṃ bhavet tathā tathā guṇaiḥ svaiḥ svairadhikaṃ tadudāhṛtam

योजयेन्नवमेवाज्यं भोजने तर्पणे श्रमे बलक्षये पाण्डुरोगे कामलानेत्ररोगयोः

yojayennavamevājyaṃ bhojane tarpaṇe śrame balakṣaye pāṇḍuroge kāmalānetrarogayoḥ

राजयक्ष्मणि बाले च वृद्धे श्लेष्मकृते गदे

rājayakṣmaṇi bāle ca vṛddhe śleṣmakṛte gade

रोगे सोमे विषूच्याञ्च विबन्धे च मदात्यये ज्वरे च दहने मन्दे न सर्पिर्बहु मन्यते

roge some viṣūcyāñca vibandhe ca madātyaye jvare ca dahane mande na sarpirbahu manyate

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकरणेऽष्टादशो घृतवर्गः समाप्तः

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaraṇe'ṣṭādaśo ghṛtavargaḥ samāptaḥ

मूत्रवर्गः

अथ मूत्रवर्गः गोमूत्रं कटु तीक्ष्णोष्णं क्षारं तिक्तकषायकम् लघ्वग्निदीपनं मेध्यं पित्तकृत्कफवातहृत्

atha mūtravargaḥ gomūtraṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ kṣāraṃ tiktakaṣāyakam laghvagnidīpanaṃ medhyaṃ pittakṛtkaphavātahṛt

शूलगुल्मोदरानाहकण्ड्वक्षिमुखरोगजित् किलासगदवातामवस्तिरुक्कुष्ठनाशनम् कासश्वासापहं शोथकामलापाण्डुरोगहृत्

śūlagulmodarānāhakaṇḍvakṣimukharogajit kilāsagadavātāmavastirukkuṣṭhanāśanam kāsaśvāsāpahaṃ śothakāmalāpāṇḍurogahṛt

कण्डूकिलासगदशूलमुखाक्षिरोगान्गुल्मातिसारमरुदामयमूत्ररोधान् कासं सकुष्ठजठरकृमिपाण्डुरोगान्गोमूत्रमेकमपि पीतमपाकरोति

kaṇḍūkilāsagadaśūlamukhākṣirogāngulmātisāramarudāmayamūtrarodhān kāsaṃ sakuṣṭhajaṭharakṛmipāṇḍurogāngomūtramekamapi pītamapākaroti

सर्वेष्वपि च मूत्रेषु गोमूत्रं गुणतोऽधिकम् अतोऽविशेषात्कथने मूत्रं गोमूत्रमुच्यते

sarveṣvapi ca mūtreṣu gomūtraṃ guṇato'dhikam ato'viśeṣātkathane mūtraṃ gomūtramucyate

प्लीहोदरश्वासकासशोथवर्चोग्रहापहम्

plīhodaraśvāsakāsaśothavarcograhāpaham

शूलगुल्मरुजाऽनाहकामलापाण्डुरोगहृत् कषायं तिक्ततीक्ष्णं च पूरणात्कर्णशूलहृत्

śūlagulmarujā'nāhakāmalāpāṇḍurogahṛt kaṣāyaṃ tiktatīkṣṇaṃ ca pūraṇātkarṇaśūlahṛt

नरमूत्रं गरं हन्ति सेवितं तद्र सायनम् रक्तपामाहरं तीक्ष्णं सक्षारलवणं स्मृतम्

naramūtraṃ garaṃ hanti sevitaṃ tadra sāyanam raktapāmāharaṃ tīkṣṇaṃ sakṣāralavaṇaṃ smṛtam

गोऽजाऽविमहिषीणां तु स्त्रीणां मूत्रं प्रशस्यते खरोष्ट्रेभनराश्वानां पुंसां मूत्रं हितं स्मृतम्

go'jā'vimahiṣīṇāṃ tu strīṇāṃ mūtraṃ praśasyate kharoṣṭrebhanarāśvānāṃ puṃsāṃ mūtraṃ hitaṃ smṛtam

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकरणे एकोनिविंशो मूत्रवर्गः समाप्तः

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaraṇe ekoniviṃśo mūtravargaḥ samāptaḥ

तैलवर्गः

अथ तैलवर्गः तिलादिस्निग्धवस्तूनां स्नेहस्तैलमुदाहृतम् तत्तु वातहरं सर्वं विशेषात्तिलसम्भवम्

atha tailavargaḥ tilādisnigdhavastūnāṃ snehastailamudāhṛtam tattu vātaharaṃ sarvaṃ viśeṣāttilasambhavam

तिलतैलं गुरु स्थैर्यबलवर्णकरं सरम् वृष्यं विकाशि विशदं मधुरं रसपाकयोः

tilatailaṃ guru sthairyabalavarṇakaraṃ saram vṛṣyaṃ vikāśi viśadaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ

सूक्ष्मं कषायानुरसं तिक्तं वातकफापहम् वीर्येणोष्णं हिमं स्पर्शे बृंहणं रक्तपित्तकृत्

sūkṣmaṃ kaṣāyānurasaṃ tiktaṃ vātakaphāpaham vīryeṇoṣṇaṃ himaṃ sparśe bṛṃhaṇaṃ raktapittakṛt

लेखनं बद्धविण्मूत्रं गर्भाशयविशोधनम् दीपनं बुद्धिदं मेध्यं व्यवायि व्रणमेहनुत्

lekhanaṃ baddhaviṇmūtraṃ garbhāśayaviśodhanam dīpanaṃ buddhidaṃ medhyaṃ vyavāyi vraṇamehanut

श्रोत्रयोनिशिरःशूलनाशनं लघुताकरम् त्वच्यं केश्यं च चक्षुष्यमभ्यङ्गे भोजनेऽन्यथा

śrotrayoniśiraḥśūlanāśanaṃ laghutākaram tvacyaṃ keśyaṃ ca cakṣuṣyamabhyaṅge bhojane'nyathā

छिन्नभिन्नच्युतोत्पिष्टमथितक्षतपिच्चिते भग्नस्फुटितविद्धाग्निदग्धविश्लिष्टदारिते

chinnabhinnacyutotpiṣṭamathitakṣatapiccite bhagnasphuṭitaviddhāgnidagdhaviśliṣṭadārite

तथाऽभिहतनिर्भुग्नमृगव्याघ्रादिविक्षते वस्तौ पानेऽन्नसंस्कारे नस्ये कर्णाक्षिपूरणे सेकाभ्यङ्गावगाहेषु तिलतैलं प्रशस्यते

tathā'bhihatanirbhugnamṛgavyāghrādivikṣate vastau pāne'nnasaṃskāre nasye karṇākṣipūraṇe sekābhyaṅgāvagāheṣu tilatailaṃ praśasyate

रूक्षादिदुष्टः पवनः स्रोतः संकोचयेद् यदा रसोऽसम्यग्वहन् कार्श्यं कुर्याद्र क्तान्यवर्द्धयन्

rūkṣādiduṣṭaḥ pavanaḥ srotaḥ saṃkocayed yadā raso'samyagvahan kārśyaṃ kuryādra ktānyavarddhayan

तेषु प्रवेष्टुं सरतासौक्ष्म्यस्निग्धत्वमार्दवैः तैलं क्षमं रसं नेतुं कृशानां तेन बृंहणम्

teṣu praveṣṭuṃ saratāsaukṣmyasnigdhatvamārdavaiḥ tailaṃ kṣamaṃ rasaṃ netuṃ kṛśānāṃ tena bṛṃhaṇam

व्यवायिसूक्ष्मतीक्ष्णोष्णसरत्वैर्मेदसः क्षयम् शनैः प्रकुरुते तैलं तेन लेखनमीरितम्

vyavāyisūkṣmatīkṣṇoṣṇasaratvairmedasaḥ kṣayam śanaiḥ prakurute tailaṃ tena lekhanamīritam

द्रुतं पुरीषं बध्नाति स्खलितं तत्प्रवर्त्तयेत् ग्राहकं सारकञ्चापि तेन तैलमुदीरितम्

drutaṃ purīṣaṃ badhnāti skhalitaṃ tatpravarttayet grāhakaṃ sārakañcāpi tena tailamudīritam

घृतमब्दात्परं पक्वं हीनवीर्यं प्रजायते तैलं पक्वमपक्वं वा चिरस्थायि गुणाधिकम्

ghṛtamabdātparaṃ pakvaṃ hīnavīryaṃ prajāyate tailaṃ pakvamapakvaṃ vā cirasthāyi guṇādhikam

दीपनं सार्षपं तैलं कटुपाकरसं लघु लेखनं स्पर्शवीर्य्योष्णं तीक्ष्णं पित्तास्रदूषकम्

dīpanaṃ sārṣapaṃ tailaṃ kaṭupākarasaṃ laghu lekhanaṃ sparśavīryyoṣṇaṃ tīkṣṇaṃ pittāsradūṣakam

कफमेदोऽनिलार्शोघ्नं शिरःकर्णामयापहम् कण्डूकुष्ठकृमिश्वित्रकोठदुष्टकृमिप्रणुत्

kaphamedo'nilārśoghnaṃ śiraḥkarṇāmayāpaham kaṇḍūkuṣṭhakṛmiśvitrakoṭhaduṣṭakṛmipraṇut

तद्वद्रा जिकयोस्तैलं विशेषान्मूत्रकृच्छ्रकृत्

tadvadrā jikayostailaṃ viśeṣānmūtrakṛcchrakṛt

तीक्ष्णोष्णं तुवरी तैलं लघु ग्राहि कफास्रजित् बह्निकृद्विषहृत्कण्डूकुष्ठकोठकृमिप्रणुत् मेदोदोषापहं चापि व्रणशोथहरं परम्

tīkṣṇoṣṇaṃ tuvarī tailaṃ laghu grāhi kaphāsrajit bahnikṛdviṣahṛtkaṇḍūkuṣṭhakoṭhakṛmipraṇut medodoṣāpahaṃ cāpi vraṇaśothaharaṃ param

अतसीतैलमाग्नेयं स्निग्धोष्णं कफपित्तकृत् कटुपाकमचक्षुष्यं बल्यं वातहरं गुरु

atasītailamāgneyaṃ snigdhoṣṇaṃ kaphapittakṛt kaṭupākamacakṣuṣyaṃ balyaṃ vātaharaṃ guru

मलकृद्र सतः स्वादु ग्राहि त्वग्दोषहृद् घनम्

malakṛdra sataḥ svādu grāhi tvagdoṣahṛd ghanam

वस्तौ पाने तथाऽभ्यङ्गे नस्ये कर्णस्य पूरणे अनुपानविधौ चापि प्रयोज्यं वातशान्तये

vastau pāne tathā'bhyaṅge nasye karṇasya pūraṇe anupānavidhau cāpi prayojyaṃ vātaśāntaye

कुसुम्भतैलमम्लं स्यादुष्णं गुरुविदाहि च चक्षुर्भ्यामहितं बल्यं रक्तपित्तकफप्रदम्

kusumbhatailamamlaṃ syāduṣṇaṃ guruvidāhi ca cakṣurbhyāmahitaṃ balyaṃ raktapittakaphapradam

तैलं तु खसबीजानां बल्यं वृष्यं गुरुस्मृतम् वातहृत्कफहृच्छीतं स्वादुपाकरसं च तत्

tailaṃ tu khasabījānāṃ balyaṃ vṛṣyaṃ gurusmṛtam vātahṛtkaphahṛcchītaṃ svādupākarasaṃ ca tat

एरण्डतैलं तीक्ष्णोष्णं दीपनं पिच्छिलं गुरु वृष्यं त्वच्यं वयःस्थापि मेधाकान्तिबलप्रदम्

eraṇḍatailaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ dīpanaṃ picchilaṃ guru vṛṣyaṃ tvacyaṃ vayaḥsthāpi medhākāntibalapradam

कषायानुरसं सूक्ष्मं योनिशुक्रविशोधनम् विस्रं स्वादु रसे पाके सतिक्तं कटुकं रसम्

kaṣāyānurasaṃ sūkṣmaṃ yoniśukraviśodhanam visraṃ svādu rase pāke satiktaṃ kaṭukaṃ rasam

बिषमज्वरहृद्रो गपृष्ठगुह्यादिशूलनुत् हन्ति वातोदरानाहगुल्माष्ठीलाकटिग्रहान्

biṣamajvarahṛdro gapṛṣṭhaguhyādiśūlanut hanti vātodarānāhagulmāṣṭhīlākaṭigrahān

वातशोणितविड्बन्धव्रघ्नशोथामविद्र धीन् आमवातगजेन्द्र स्य शरीरवनचारिणः एक एव निहन्ताऽयमैरण्डस्नेहकेसरी

vātaśoṇitaviḍbandhavraghnaśothāmavidra dhīn āmavātagajendra sya śarīravanacāriṇaḥ eka eva nihantā'yamairaṇḍasnehakesarī

तैलं सर्जरसोद्भूतं विस्फोटव्रणनाशनम् कुष्ठपामाकृमिहरं वातश्लेष्मामयापहम्

tailaṃ sarjarasodbhūtaṃ visphoṭavraṇanāśanam kuṣṭhapāmākṛmiharaṃ vātaśleṣmāmayāpaham

तैलं स्वयोनिगुणकृद्वाग्भटेनाखिलं मतम् अतः शेषस्य तैलस्य गुणा ज्ञेयाः स्वयोनिवत्

tailaṃ svayoniguṇakṛdvāgbhaṭenākhilaṃ matam ataḥ śeṣasya tailasya guṇā jñeyāḥ svayonivat

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकरणे विंशस्तैलवर्गः समाप्तः

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaraṇe viṃśastailavargaḥ samāptaḥ

सन्धानवर्गः

अथ सन्धानवर्गः सन्धितं धान्यमण्डादि काञ्जिकं कथ्यते जनैः काञ्जिकं भेदि तीक्ष्णोष्णं रोचनं पाचनं लघु

atha sandhānavargaḥ sandhitaṃ dhānyamaṇḍādi kāñjikaṃ kathyate janaiḥ kāñjikaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ pācanaṃ laghu

दाहज्वरहरं स्पर्शात्पानाद्वातकफापहम् माषादिवटकैर्यत्तु क्रियते तद् गुणाधिकम्

dāhajvaraharaṃ sparśātpānādvātakaphāpaham māṣādivaṭakairyattu kriyate tad guṇādhikam

लघु वातहरं तत्तु रोचनं पाचनं परम् शूलाजीर्णविबन्धामनाशनं वस्तिशोधनम्

laghu vātaharaṃ tattu rocanaṃ pācanaṃ param śūlājīrṇavibandhāmanāśanaṃ vastiśodhanam

शोषमूर्च्छाभ्रमार्त्तानां मदकण्डूविशोषिणाम् कुष्ठिनां रक्तपित्तीनां काञ्जिकं न प्रशस्यते

śoṣamūrcchābhramārttānāṃ madakaṇḍūviśoṣiṇām kuṣṭhināṃ raktapittīnāṃ kāñjikaṃ na praśasyate

पाण्डुरोगे यक्ष्मणि च तथा शोषातुरेषु च क्षतक्षीणे तथा श्रान्ते मन्दज्वरनिपीडिते एतेषां न हितं प्रोक्तं काञ्जिकं दोषकारकम्

pāṇḍuroge yakṣmaṇi ca tathā śoṣātureṣu ca kṣatakṣīṇe tathā śrānte mandajvaranipīḍite eteṣāṃ na hitaṃ proktaṃ kāñjikaṃ doṣakārakam

तुषोदकं यवैरामैः सतुषैः शकलीकृतैः

tuṣodakaṃ yavairāmaiḥ satuṣaiḥ śakalīkṛtaiḥ

तुषाम्बु दीपनं हृद्यं पाण्डुकृमिगदापहम् तीक्ष्णोष्णं पाचनं पित्तरक्तकृद्वस्तिशूलनुत्

tuṣāmbu dīpanaṃ hṛdyaṃ pāṇḍukṛmigadāpaham tīkṣṇoṣṇaṃ pācanaṃ pittaraktakṛdvastiśūlanut

सौवीरं तु यवैरामैः पक्वैर्वा निस्तुषैः कृतम् गोधूमैरपि सौवीरमाचार्याः केचिदूचिरे

sauvīraṃ tu yavairāmaiḥ pakvairvā nistuṣaiḥ kṛtam godhūmairapi sauvīramācāryāḥ kecidūcire

सौवीरं तु ग्रहण्यर्शःकफघ्नं भेदि दीपनम् उदावर्त्ताङ्गमर्दास्थिशूलानाहेषु शस्यते

sauvīraṃ tu grahaṇyarśaḥkaphaghnaṃ bhedi dīpanam udāvarttāṅgamardāsthiśūlānāheṣu śasyate

आरनालं तु गोधूमैरामैः स्यान्निस्तुषीकृतैः पक्वैर्वा सन्धितैस्तत्तु सौवीरसदृशं गुणैः

āranālaṃ tu godhūmairāmaiḥ syānnistuṣīkṛtaiḥ pakvairvā sandhitaistattu sauvīrasadṛśaṃ guṇaiḥ

धान्याम्लं शालिचूर्णं च कोद्र वादिकृतं भवेत् धान्याम्लं धान्ययोनित्वात्प्रीणनं लघु दीपनम् अरुचौ वातरोगेषु सर्वेष्वास्थापने हितम्

dhānyāmlaṃ śālicūrṇaṃ ca kodra vādikṛtaṃ bhavet dhānyāmlaṃ dhānyayonitvātprīṇanaṃ laghu dīpanam arucau vātarogeṣu sarveṣvāsthāpane hitam

शिण्डाकी राजिकायुक्तैः स्यान्मूलकदलद्र वैः सर्षपस्वरसैर्वाऽपि शालिपिष्टकसंयुतैः

śiṇḍākī rājikāyuktaiḥ syānmūlakadaladra vaiḥ sarṣapasvarasairvā'pi śālipiṣṭakasaṃyutaiḥ

शिण्डाकी रोचनी गुर्वी पित्तश्लेष्मकरी स्मृता

śiṇḍākī rocanī gurvī pittaśleṣmakarī smṛtā

कन्दमूलफलादीनि सस्नेहलवणानि च यत्र द्र वेऽभिषूयन्ते तच्छुक्तमभिधीयते

kandamūlaphalādīni sasnehalavaṇāni ca yatra dra ve'bhiṣūyante tacchuktamabhidhīyate

शुक्तं कफघ्नं तीक्ष्णोष्णं रोचनं पाचनं लघु पाण्डुकृमिहरं रूक्षं भेदनं रक्तपित्तकृत्

śuktaṃ kaphaghnaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ pācanaṃ laghu pāṇḍukṛmiharaṃ rūkṣaṃ bhedanaṃ raktapittakṛt

कन्दमूलफलाढ्यं यत्तत्तु विज्ञेयमासुतम् तद्रुच्यं पाचनं वातहरं लघु विशेषतः

kandamūlaphalāḍhyaṃ yattattu vijñeyamāsutam tadrucyaṃ pācanaṃ vātaharaṃ laghu viśeṣataḥ

मद्यन्तु सीधुमैरेयमिरा च मदिरा सुरा कादम्बरी वारुणी च हालाऽपि बलवल्लभा

madyantu sīdhumaireyamirā ca madirā surā kādambarī vāruṇī ca hālā'pi balavallabhā

पेयं यन्मादकं लोकैस्तन्मद्यमभिधीयते यथाऽरिष्टं सुरा सीधुरासवाद्यमनेकधा

peyaṃ yanmādakaṃ lokaistanmadyamabhidhīyate yathā'riṣṭaṃ surā sīdhurāsavādyamanekadhā

मद्यं सर्वं भवेदुष्णं पित्तकृद्वातनाशनम् भेदनं शीघ्रपाकं च रूक्षं कफहरं परम्

madyaṃ sarvaṃ bhaveduṣṇaṃ pittakṛdvātanāśanam bhedanaṃ śīghrapākaṃ ca rūkṣaṃ kaphaharaṃ param

अम्लं च दीपनं रुच्यं पाचनं चाशुकारि च तीक्ष्णं सूक्ष्मं च विशदं व्यवायि च विकाशि च

amlaṃ ca dīpanaṃ rucyaṃ pācanaṃ cāśukāri ca tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ ca viśadaṃ vyavāyi ca vikāśi ca

पक्वौषधाम्बुसिद्धं यन्मद्यं तत्स्यादरिष्टकम्

pakvauṣadhāmbusiddhaṃ yanmadyaṃ tatsyādariṣṭakam

अरिष्टं लघुपाकेन सर्वतश्च गुणाधिकम् अरिष्टस्य गुणा ज्ञेया बीजद्र व्यगुणैः समाः

ariṣṭaṃ laghupākena sarvataśca guṇādhikam ariṣṭasya guṇā jñeyā bījadra vyaguṇaiḥ samāḥ

शालिषष्टिकपिष्टादिकृतं मद्यं सुरा स्मृता सुरा गुर्वी बलस्तन्यपुष्टिमेदःकफप्रदा ग्राहिणी शोथगुल्मार्शोग्रहणीमूत्रकृच्छ्रनुत्

śāliṣaṣṭikapiṣṭādikṛtaṃ madyaṃ surā smṛtā surā gurvī balastanyapuṣṭimedaḥkaphapradā grāhiṇī śothagulmārśograhaṇīmūtrakṛcchranut

पुनर्नवाशिलापिष्टैर्विहिता वारुणी स्मृता संहितैस्तालखर्जूररसैर्या साऽपि वारुणी सुरावद्वारुणी लघ्वी पीनसाध्मानशूलनुत्

punarnavāśilāpiṣṭairvihitā vāruṇī smṛtā saṃhitaistālakharjūrarasairyā sā'pi vāruṇī surāvadvāruṇī laghvī pīnasādhmānaśūlanut

इक्षोः पक्वै रसैः सिद्धः सीधुः पक्वरसश्च सः आमैस्तैरेव यः सीधुः स च शीतरसः स्मृतः

ikṣoḥ pakvai rasaiḥ siddhaḥ sīdhuḥ pakvarasaśca saḥ āmaistaireva yaḥ sīdhuḥ sa ca śītarasaḥ smṛtaḥ

सीधुः पक्वरसः श्रेष्ठः स्वराग्निबलवर्णकृत् वातपित्तकरः सद्यः स्नेहनो रोचनो हरेत्

sīdhuḥ pakvarasaḥ śreṣṭhaḥ svarāgnibalavarṇakṛt vātapittakaraḥ sadyaḥ snehano rocano haret

विबन्धमेदः शोफार्शः शोफोदरकफामयान् तस्मादल्पगुणः शीतरसः संलेखनः स्मृतः

vibandhamedaḥ śophārśaḥ śophodarakaphāmayān tasmādalpaguṇaḥ śītarasaḥ saṃlekhanaḥ smṛtaḥ

यदपक्व्षधाम्बुभ्यां सिद्धं मद्यं स आसवः

yadapakvṣadhāmbubhyāṃ siddhaṃ madyaṃ sa āsavaḥ

आसवस्य गुणा ज्ञेया बीजद्र व्यगुणैः समाः

āsavasya guṇā jñeyā bījadra vyaguṇaiḥ samāḥ

मद्यं नवमभिष्यन्दि त्रिदोषजनकं सरम् अहृद्यं बृंहणं दाहि दुर्गन्धं विशदं गुरु

madyaṃ navamabhiṣyandi tridoṣajanakaṃ saram ahṛdyaṃ bṛṃhaṇaṃ dāhi durgandhaṃ viśadaṃ guru

जीर्णं तदेव रोचिष्णु कृमिश्लेष्मानिलापहम् हृद्यं सुगन्धि गुणवल्लघु स्रोतोविशोधनम्

jīrṇaṃ tadeva rociṣṇu kṛmiśleṣmānilāpaham hṛdyaṃ sugandhi guṇavallaghu srotoviśodhanam

सात्त्विकेगीतहास्यादि राजसे साहासादिकम् तामसे निन्द्यकर्माणि निद्रा ञ्च मदिराऽचरेत्

sāttvikegītahāsyādi rājase sāhāsādikam tāmase nindyakarmāṇi nidrā ñca madirā'caret

विधिना मात्रया काले हितैरन्नैर्यथाबलम् प्रहृष्टो यः पिबेन्मद्यं तस्य स्यादमृतं यथा

vidhinā mātrayā kāle hitairannairyathābalam prahṛṣṭo yaḥ pibenmadyaṃ tasya syādamṛtaṃ yathā

किन्तु मद्यं स्वभावेन यथैवान्नं तथा स्मृतम् अयुक्तियुक्तं रोगाय युक्तियुक्तं यथाऽमृतम्

kintu madyaṃ svabhāvena yathaivānnaṃ tathā smṛtam ayuktiyuktaṃ rogāya yuktiyuktaṃ yathā'mṛtam

मुस्तैलवालुगदजीरकधान्यकैला यश्चर्वयन्सदसि वाचमभिव्यनक्ति स्वाभाविकं मुखजमुञ्झति पूतिगन्धं गन्धञ्च मद्यलशुनादि भवञ्च नूनम्

mustailavālugadajīrakadhānyakailā yaścarvayansadasi vācamabhivyanakti svābhāvikaṃ mukhajamuñjhati pūtigandhaṃ gandhañca madyalaśunādi bhavañca nūnam

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकरणे एकविंशः सन्धानवर्गः समाप्तः

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaraṇe ekaviṃśaḥ sandhānavargaḥ samāptaḥ

मधुवर्गः

अथ मधुवर्गः मधु माक्षिक माध्वीकक्षौद्र सारघमीरितम् मक्षिकावरटीभृङ्गवान्तं पुष्परसोद्भवम्

atha madhuvargaḥ madhu mākṣika mādhvīkakṣaudra sāraghamīritam makṣikāvaraṭībhṛṅgavāntaṃ puṣparasodbhavam

मधु शीतं लघु स्वादु रूक्षं ग्राहि विलेखनम् चक्षुष्यं दीपनं स्वर्यं व्रणशोधनरोपणम्

madhu śītaṃ laghu svādu rūkṣaṃ grāhi vilekhanam cakṣuṣyaṃ dīpanaṃ svaryaṃ vraṇaśodhanaropaṇam

सौकुमार्यकरं सूक्ष्मं परं स्रोतोविशोधनम् कषायानुरसं ह्लादि प्रसादजनकं परम्

saukumāryakaraṃ sūkṣmaṃ paraṃ srotoviśodhanam kaṣāyānurasaṃ hlādi prasādajanakaṃ param

वर्ण्यं मेधाकरं वृष्यं विशदं रोचनं हरेत् कुष्ठार्शःकास पित्तास्र कफ मेह क्लमकृमीन्

varṇyaṃ medhākaraṃ vṛṣyaṃ viśadaṃ rocanaṃ haret kuṣṭhārśaḥkāsa pittāsra kapha meha klamakṛmīn

मेदस्तृष्णा वमिश्वास हिक्काऽतीसारविड्ग्रहान् दाहक्षतक्षयांस्तत्तु योगवाह्यल्पवातलम्

medastṛṣṇā vamiśvāsa hikkā'tīsāraviḍgrahān dāhakṣatakṣayāṃstattu yogavāhyalpavātalam

माक्षिकं भ्रामरं क्षौद्रं पौत्तिकंछात्रमित्यपि आर्घ्यमौद्दालकं दालमित्यष्टौ मधुजातयः

mākṣikaṃ bhrāmaraṃ kṣaudraṃ pauttikaṃchātramityapi ārghyamauddālakaṃ dālamityaṣṭau madhujātayaḥ

मक्षिकाः पिङ्गवर्णास्तु महत्यो मधुमक्षिकाः ताभिः कृतं तैलवर्णं माक्षिकं परिकीर्त्तितम्

makṣikāḥ piṅgavarṇāstu mahatyo madhumakṣikāḥ tābhiḥ kṛtaṃ tailavarṇaṃ mākṣikaṃ parikīrttitam

माक्षिकं मधुषु श्रेष्ठं नेत्रामयहरं लघु कामलाऽशक्षतश्वासकासक्षयविनाशनम्

mākṣikaṃ madhuṣu śreṣṭhaṃ netrāmayaharaṃ laghu kāmalā'śakṣataśvāsakāsakṣayavināśanam

किञ्चित्सूक्ष्मैः प्रसिद्धेभ्यः षट्पदेभ्योऽलिभिश्चितं निर्मलं स्फटिकाभं यत्तन्मधु भ्रामरं स्मृतम्

kiñcitsūkṣmaiḥ prasiddhebhyaḥ ṣaṭpadebhyo'libhiścitaṃ nirmalaṃ sphaṭikābhaṃ yattanmadhu bhrāmaraṃ smṛtam

भ्रामरं रक्तपित्तघ्नं मूत्रजाड्यकरं गुरु स्वादुपाकमभिष्यन्दि विशेषात्पिच्छिलं हिमम्

bhrāmaraṃ raktapittaghnaṃ mūtrajāḍyakaraṃ guru svādupākamabhiṣyandi viśeṣātpicchilaṃ himam

मक्षिकाःकपिलाः सूक्ष्माः क्षुद्रा ऽख्यास्तत्कृतं मधु मुनिभिः क्षौद्र मित्युक्तंतद्वर्णात्कपिलं भवेत् गुणैर्माक्षिकवत्क्षौद्रं विशेषान्मेहनाशनम्

makṣikāḥkapilāḥ sūkṣmāḥ kṣudrā 'khyāstatkṛtaṃ madhu munibhiḥ kṣaudra mityuktaṃtadvarṇātkapilaṃ bhavet guṇairmākṣikavatkṣaudraṃ viśeṣānmehanāśanam

कृष्णा या मशकोपमा लघुतराः प्रायो महापीडिका वृक्षाणां पृथुकोटरान्तरगताः पुष्पासवं कुर्वते तास्तज्ज्ञैरिह पुत्तिका निगदितास्ताभिः कृतं सर्पिषा तुल्यं यन्मधु तद्वनेचरजनैः संकीर्तितं पौत्तिकम्

kṛṣṇā yā maśakopamā laghutarāḥ prāyo mahāpīḍikā vṛkṣāṇāṃ pṛthukoṭarāntaragatāḥ puṣpāsavaṃ kurvate tāstajjñairiha puttikā nigaditāstābhiḥ kṛtaṃ sarpiṣā tulyaṃ yanmadhu tadvanecarajanaiḥ saṃkīrtitaṃ pauttikam

पौत्तिकं मधु रूक्षोष्णं पित्तदाहास्रवातकृत् विदाहि मेहकृच्छ्रघ्नं ग्रन्थ्यादिक्षतशोषि च

pauttikaṃ madhu rūkṣoṣṇaṃ pittadāhāsravātakṛt vidāhi mehakṛcchraghnaṃ granthyādikṣataśoṣi ca

वरटाः कपिलाः पीताः प्रायो हिमवतो वने

varaṭāḥ kapilāḥ pītāḥ prāyo himavato vane

कुर्वन्ति च्छत्रकाकारं तज्जं छात्रं मधु स्मृतम् छात्रं कपिलपीतं स्यात्पिच्छिलं शीतलं गुरु

kurvanti cchatrakākāraṃ tajjaṃ chātraṃ madhu smṛtam chātraṃ kapilapītaṃ syātpicchilaṃ śītalaṃ guru

स्वादुपाकं कृमिश्वित्ररक्तपित्तप्रमेहजित् भ्रमतृण्मोहविषहृत्तर्पणञ्चगुणाधिकम्

svādupākaṃ kṛmiśvitraraktapittapramehajit bhramatṛṇmohaviṣahṛttarpaṇañcaguṇādhikam

मधूकवृक्षनिर्यासं जरत्कार्वाश्रभोद्भवम् स्रवत्यार्घ्यं तदाख्यातं श्वेतकं मालवे पुनः

madhūkavṛkṣaniryāsaṃ jaratkārvāśrabhodbhavam sravatyārghyaṃ tadākhyātaṃ śvetakaṃ mālave punaḥ

तीक्ष्णतुण्डास्तु याः पीता मक्षिकाः षट्पदोपमाः अर्घ्यास्तास्तत्कृतं यत्तदार्घ्यमित्यपरे जगुः

tīkṣṇatuṇḍāstu yāḥ pītā makṣikāḥ ṣaṭpadopamāḥ arghyāstāstatkṛtaṃ yattadārghyamityapare jaguḥ

आर्घ्यं मध्वतिचक्षुष्यं कफपित्तहरं परम् कषायं कटुकं पाके तिक्तञ्च बलपुष्टिकृत्

ārghyaṃ madhvaticakṣuṣyaṃ kaphapittaharaṃ param kaṣāyaṃ kaṭukaṃ pāke tiktañca balapuṣṭikṛt

प्रायो वल्मीकमध्यस्थाः कपिलाः स्वल्पकीटकाः कुर्वन्ति कपिलं स्वल्पं तत्स्यादौद्दालकं मधु

prāyo valmīkamadhyasthāḥ kapilāḥ svalpakīṭakāḥ kurvanti kapilaṃ svalpaṃ tatsyādauddālakaṃ madhu

औद्दालकं रुचिकरं स्वर्यं कुष्ठविषापहम् कपायमुष्णमम्लञ्च कटुपाकञ्च पित्तकृत्

auddālakaṃ rucikaraṃ svaryaṃ kuṣṭhaviṣāpaham kapāyamuṣṇamamlañca kaṭupākañca pittakṛt

संस्रुत्य पतितं पुष्पाद्यत्तु पत्रोपरि स्थितम् मधुराम्लकषायञ्च तद्दालं मधु कीर्त्तितम्

saṃsrutya patitaṃ puṣpādyattu patropari sthitam madhurāmlakaṣāyañca taddālaṃ madhu kīrttitam

दालं मधु लघु प्रोक्तं दीपनीयं कफापहम् कषायानुरसं रूक्षं रुच्यं छर्दिप्रमेहजित्

dālaṃ madhu laghu proktaṃ dīpanīyaṃ kaphāpaham kaṣāyānurasaṃ rūkṣaṃ rucyaṃ chardipramehajit

अधिकं मधुरं स्निग्धं बृंहणं गुरु भारिकम्

adhikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ guru bhārikam

नवं मधुभवेत्पुष्टयै नातिश्लेष्महरं सरम् पुराणं ग्राहकं रूक्षं मेदोघ्नमतिलेखनम्

navaṃ madhubhavetpuṣṭayai nātiśleṣmaharaṃ saram purāṇaṃ grāhakaṃ rūkṣaṃ medoghnamatilekhanam

मधुनः शर्करायाश्च गुडस्यापि विशेषतः एकसंवत्सरे वृत्ते पुराणत्वं स्मृतं बुधैः

madhunaḥ śarkarāyāśca guḍasyāpi viśeṣataḥ ekasaṃvatsare vṛtte purāṇatvaṃ smṛtaṃ budhaiḥ

विषपुष्पादपि रसं सविषा भ्रमरादयः गृहीत्वा मधु कुर्वन्ति तच्छीतं गुणवन्मधु

viṣapuṣpādapi rasaṃ saviṣā bhramarādayaḥ gṛhītvā madhu kurvanti tacchītaṃ guṇavanmadhu

विषान्वयात्तदुष्णन्तु द्र व्येणोष्णेन वा सह उष्णार्त्तस्योष्णकाले च स्मृतं विषसमं मधु

viṣānvayāttaduṣṇantu dra vyeṇoṣṇena vā saha uṣṇārttasyoṣṇakāle ca smṛtaṃ viṣasamaṃ madhu

मयनं तु मधूच्छिष्टं मधुशेषं च सिक्थकम् मध्वाधारो मदनकं मधूषितमति स्मृतम्

mayanaṃ tu madhūcchiṣṭaṃ madhuśeṣaṃ ca sikthakam madhvādhāro madanakaṃ madhūṣitamati smṛtam

मदनं मृदु सुस्निग्धं भूतघ्नं व्रणरोपणम् भग्नसन्धान्कृद्वातकुष्ठवीसर्परक्तजित्

madanaṃ mṛdu susnigdhaṃ bhūtaghnaṃ vraṇaropaṇam bhagnasandhānkṛdvātakuṣṭhavīsarparaktajit

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकरणे द्वाविंशो मधुवर्गः समाप्तः

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaraṇe dvāviṃśo madhuvargaḥ samāptaḥ

इक्षुवर्गः

अथ इक्षुवर्गः इक्षुर्दीर्घच्छदः प्रोक्तस्तथा भूरिरसोऽपि च गुडमूलोऽसिपत्रश्च तथा मधुतृणः स्मृतः

atha ikṣuvargaḥ ikṣurdīrghacchadaḥ proktastathā bhūriraso'pi ca guḍamūlo'sipatraśca tathā madhutṛṇaḥ smṛtaḥ

इक्षवो रक्तपित्तघ्ना बल्या वृष्याः कफप्रदाः स्वादुपाकरसाः स्निग्धाः गुरवो मूत्रला हिमाः

ikṣavo raktapittaghnā balyā vṛṣyāḥ kaphapradāḥ svādupākarasāḥ snigdhāḥ guravo mūtralā himāḥ

पौण्ड्रको भीरुकश्चापि वंशकः शतपोरकः कान्तारतापसेक्षुश्च काण्डेक्षुः सूचिपत्रकः

pauṇḍrako bhīrukaścāpi vaṃśakaḥ śataporakaḥ kāntāratāpasekṣuśca kāṇḍekṣuḥ sūcipatrakaḥ

नैपालो दीर्घपत्रश्च नीलपोरोऽथ कोशकृत् मनोगुप्ता च इत्येता जातयस्तत्र कीर्त्तिताः

naipālo dīrghapatraśca nīlaporo'tha kośakṛt manoguptā ca ityetā jātayastatra kīrttitāḥ

वातपित्तप्रशमनो मधुरो रसपाकयोः सुशीतो वृंहणो बल्यः पौण्ड्रको भीरुकस्तथा

vātapittapraśamano madhuro rasapākayoḥ suśīto vṛṃhaṇo balyaḥ pauṇḍrako bhīrukastathā

कोशकारो गुरुः शीतो रक्तपित्तक्षयापहः

kośakāro guruḥ śīto raktapittakṣayāpahaḥ

कान्तारेक्षुर्गुरुर्वृष्यः श्लेष्मलो वृंहणः सरः

kāntārekṣurgururvṛṣyaḥ śleṣmalo vṛṃhaṇaḥ saraḥ

दीर्घपोरः सुकठिनः सक्षारो वंशकः स्मृतः

dīrghaporaḥ sukaṭhinaḥ sakṣāro vaṃśakaḥ smṛtaḥ

शतपर्वा भवेत्किञ्चित्कोशकारगुणान्वितः विशेषात्किञ्चिदुष्णश्च सक्षारः पवनापहः

śataparvā bhavetkiñcitkośakāraguṇānvitaḥ viśeṣātkiñciduṣṇaśca sakṣāraḥ pavanāpahaḥ

तापसेक्षुर्भवेन्मृद्वी मधुरा श्लेष्मकोपनी तर्पणी रुचिकृच्चापि वृष्या च बलकारिणी

tāpasekṣurbhavenmṛdvī madhurā śleṣmakopanī tarpaṇī rucikṛccāpi vṛṣyā ca balakāriṇī

एवं गुणैस्तु काण्डेक्षुः स तु वातप्रकोपणः

evaṃ guṇaistu kāṇḍekṣuḥ sa tu vātaprakopaṇaḥ

सूचीपत्रो नीलपोरो नैपालो दीर्घपत्रकः वातलाः कफपित्तघ्नाः सकषाया विदाहिनः

sūcīpatro nīlaporo naipālo dīrghapatrakaḥ vātalāḥ kaphapittaghnāḥ sakaṣāyā vidāhinaḥ

मनोगुप्ता वातहरी तृष्णाऽमयविनाशिनी सुशीता मधुराऽतीव रक्तपित्तप्रणाशिनी

manoguptā vātaharī tṛṣṇā'mayavināśinī suśītā madhurā'tīva raktapittapraṇāśinī

बालइक्षुः कफं कुर्य्यान्मेदोमेहकरश्च सः युवा तु वातहृत् स्वादुरीषत्तीक्ष्णश्च पित्तनुत् रक्तपित्तहरो वृद्धः क्षतहृद्बलवीर्यकृत्

bālaikṣuḥ kaphaṃ kuryyānmedomehakaraśca saḥ yuvā tu vātahṛt svādurīṣattīkṣṇaśca pittanut raktapittaharo vṛddhaḥ kṣatahṛdbalavīryakṛt

मूले तु मधुरोऽत्यर्थं मध्येऽपि मधुरः स्मृतः अग्रे ग्रन्थिषु विज्ञेय इक्षुः पटुरसोजनैः

mūle tu madhuro'tyarthaṃ madhye'pi madhuraḥ smṛtaḥ agre granthiṣu vijñeya ikṣuḥ paṭurasojanaiḥ

दन्तनिष्पीडितस्येक्षो रसः पित्तास्रनाशनः शर्करासमवीर्यः स्यादविदाही कफप्रदः

dantaniṣpīḍitasyekṣo rasaḥ pittāsranāśanaḥ śarkarāsamavīryaḥ syādavidāhī kaphapradaḥ

मूलाग्रजन्तुग्रन्थ्यादिपीडनान्मलसङ्कराद् किञ्चित्कालविधृत्या च विकृतिं याति यान्त्रिकः तस्माद्विदाही विष्टम्भी गुरुः स्याद्यान्त्रिको रसः

mūlāgrajantugranthyādipīḍanānmalasaṅkarād kiñcitkālavidhṛtyā ca vikṛtiṃ yāti yāntrikaḥ tasmādvidāhī viṣṭambhī guruḥ syādyāntriko rasaḥ

रसः पर्युषितो नेष्टो ह्यम्लो वातापहो गुरुः कफपित्तकरः शोषी भेदनश्चातिमूत्रलः

rasaḥ paryuṣito neṣṭo hyamlo vātāpaho guruḥ kaphapittakaraḥ śoṣī bhedanaścātimūtralaḥ

पक्वो रसो गुरुः स्निग्धः सुतीक्ष्णः कफवातनुत् गुल्मानाहप्रशमनः किञ्चित्पित्तकरः स्मृतः

pakvo raso guruḥ snigdhaḥ sutīkṣṇaḥ kaphavātanut gulmānāhapraśamanaḥ kiñcitpittakaraḥ smṛtaḥ

इक्षोर्विकारास्तृड्दाहमूर्छापित्तास्रनाशनः गुरवो मधुरा बल्याः स्निग्धा वातहराः सराः वृष्या मोहहराः शीता वृंहणा विषहारिणः

ikṣorvikārāstṛḍdāhamūrchāpittāsranāśanaḥ guravo madhurā balyāḥ snigdhā vātaharāḥ sarāḥ vṛṣyā mohaharāḥ śītā vṛṃhaṇā viṣahāriṇaḥ

इक्षो रसस्तु यः पक्वः किञ्चिद्गाढो बहुद्र वः स एवेक्षुविकारेषु ख्यातः फाणितसंज्ञया फाणितं गुर्वभिष्यन्दि वृंहणं कफशुक्रकृत् वातपित्तश्रमान्हन्ति मूत्रवस्तिविशोधनम्

ikṣo rasastu yaḥ pakvaḥ kiñcidgāḍho bahudra vaḥ sa evekṣuvikāreṣu khyātaḥ phāṇitasaṃjñayā phāṇitaṃ gurvabhiṣyandi vṛṃhaṇaṃ kaphaśukrakṛt vātapittaśramānhanti mūtravastiviśodhanam

इक्षो रसो यः सम्पक्वो घनः किञ्चिद्द्र वान्वितः

ikṣo raso yaḥ sampakvo ghanaḥ kiñciddra vānvitaḥ

मन्दं यत्स्यन्दते तस्मात्तन्मत्स्यण्डी निगद्यते मत्स्यण्डी भेदिनी बल्या लघ्वी पित्तानिलापहा मधुरा बृंहणी वृष्या रक्तदोषापहा स्मृता

mandaṃ yatsyandate tasmāttanmatsyaṇḍī nigadyate matsyaṇḍī bhedinī balyā laghvī pittānilāpahā madhurā bṛṃhaṇī vṛṣyā raktadoṣāpahā smṛtā

इक्षो रसो यः सम्पन्नो जायते लोष्टवद् दृढः

ikṣo raso yaḥ sampanno jāyate loṣṭavad dṛḍhaḥ

स गुडो गौडदेशे तु मत्स्यण्ड्येव गुडो मतः गुडो वृष्यो गुरुः स्निग्धो वातघ्नो मूत्रशोधनः नातिपित्तहरो मेदःकफकृमिबलप्रदः

sa guḍo gauḍadeśe tu matsyaṇḍyeva guḍo mataḥ guḍo vṛṣyo guruḥ snigdho vātaghno mūtraśodhanaḥ nātipittaharo medaḥkaphakṛmibalapradaḥ

गुडो जीर्णो लघुः पथ्योऽनभिष्यन्द्यग्निपुष्टिकृत् पित्तघ्नो मधुरो वृष्यो वातघ्नोऽसृक्प्रसादनः

guḍo jīrṇo laghuḥ pathyo'nabhiṣyandyagnipuṣṭikṛt pittaghno madhuro vṛṣyo vātaghno'sṛkprasādanaḥ

गुडो नवः कफश्वासकासकृमिकरोऽग्निकृत्

guḍo navaḥ kaphaśvāsakāsakṛmikaro'gnikṛt

श्लेष्माणमाशु विनिहन्ति सहार्द्र केण पित्तं निहन्ति च तदेव हरीतकीभिः शुण्ठ्या समं हरति वातमशेषमित्थं दोषत्रयक्षयकराय नमो गुडाय

śleṣmāṇamāśu vinihanti sahārdra keṇa pittaṃ nihanti ca tadeva harītakībhiḥ śuṇṭhyā samaṃ harati vātamaśeṣamitthaṃ doṣatrayakṣayakarāya namo guḍāya

खण्डन्तु मधुरं वृष्यं चक्षुष्यं बृंहणं हिमम् वातपित्तहरं स्निग्धं बल्यं वान्तिहरं परम्

khaṇḍantu madhuraṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyaṃ bṛṃhaṇaṃ himam vātapittaharaṃ snigdhaṃ balyaṃ vāntiharaṃ param

खण्डन्तु सिकतारूपं सुश्वेतं शर्करा सिता सिता सुमधुरा रुच्या वातपित्तास्रदाहहृत् मूर्च्छाच्छर्दिज्वरान्हन्ति सुशीता शुक्रकारिणी

khaṇḍantu sikatārūpaṃ suśvetaṃ śarkarā sitā sitā sumadhurā rucyā vātapittāsradāhahṛt mūrcchācchardijvarānhanti suśītā śukrakāriṇī

भवेत्पुष्पसिता शीता रक्तपित्तहरी लघुः सितोपला सरा लघ्वी वातपित्तहरी हिमा

bhavetpuṣpasitā śītā raktapittaharī laghuḥ sitopalā sarā laghvī vātapittaharī himā

मधुजा शर्करा रूक्षा कफपित्तहरा गुरुः छर्द्यतीसारतृड्दाहरक्तहृत्तुवरा हिमा

madhujā śarkarā rūkṣā kaphapittaharā guruḥ chardyatīsāratṛḍdāharaktahṛttuvarā himā

यथा यथैषां नैर्मल्यं मधुरत्वं यथा यथा स्नेहलाघवशैत्यादि सरत्वञ्च तथा तथा

yathā yathaiṣāṃ nairmalyaṃ madhuratvaṃ yathā yathā snehalāghavaśaityādi saratvañca tathā tathā

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकरणे त्रयोविंश इक्षुवर्गः समाप्तः

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaraṇe trayoviṃśa ikṣuvargaḥ samāptaḥ

अनेकार्थवर्गः

अक्षशब्दः स्मृतोऽष्टासु सौवर्चलबिभीतके कर्षपद्माक्षरुद्रा क्षशकटेन्द्रि यपाशके

akṣaśabdaḥ smṛto'ṣṭāsu sauvarcalabibhītake karṣapadmākṣarudrā kṣaśakaṭendri yapāśake

काकाख्यः काकमाची च काकोली काकणन्तिका काकजङ्घा काकनासा काकोदुम्बरिकाऽपि च सप्तस्वर्थेषु कथितः काकशब्दो विचक्षणैः

kākākhyaḥ kākamācī ca kākolī kākaṇantikā kākajaṅghā kākanāsā kākodumbarikā'pi ca saptasvartheṣu kathitaḥ kākaśabdo vicakṣaṇaiḥ

सर्पद्विरदमेषेषु सीसके नागकेसरे नागबल्ल्यां नागदन्त्यां नागशब्दः प्रयुज्यते

sarpadviradameṣeṣu sīsake nāgakesare nāgaballyāṃ nāgadantyāṃ nāgaśabdaḥ prayujyate

मांसेद्र वे चेक्षुरसे पारदे मधुरादिषु बोले रागे विषे नीरे रसो नवसु वर्त्तते

māṃsedra ve cekṣurase pārade madhurādiṣu bole rāge viṣe nīre raso navasu varttate

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे मिश्रप्रकरणे चतुर्विंशोऽनेकार्थवर्गःसमाप्तः

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe miśraprakaraṇe caturviṃśo'nekārthavargaḥsamāptaḥ

इति भावप्रकाशे पूर्वखण्डे प्रथमभागे द्रव्यगुणप्रकरणापरनामकं षष्ठं मिश्रप्रकरणं समाप्तम्

iti bhāvaprakāśe pūrvakhaṇḍe prathamabhāge dravyaguṇaprakaraṇāparanāmakaṃ ṣaṣṭhaṃ miśraprakaraṇaṃ samāptam

नाडीव्रणाधिकारः

अथैकोनपञ्चाशत्तमो नाडीव्रणाधिकारः

athaikonapañcāśattamo nāḍīvraṇādhikāraḥ

यः शोथमाममिति पक्वमुपेक्षतेऽज्ञो यो वा व्रणं प्रचुरपूयमसाधुवृत्तः अभ्यन्तरं प्रविशति प्रविदार्य तस्य स्थानानि पूर्वविहितानि ततः स पूयः तस्यातिमात्रगमनाद् गतिरिष्यते तु नाडीव यद्वहति तेन मता च नाडी

yaḥ śothamāmamiti pakvamupekṣate'jño yo vā vraṇaṃ pracurapūyamasādhuvṛttaḥ abhyantaraṃ praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvavihitāni tataḥ sa pūyaḥ tasyātimātragamanād gatiriṣyate tu nāḍīva yadvahati tena matā ca nāḍī

दोषैस्त्रिभिर्भवति सा पृथगेकशश्च सम्मूर्च्छितैरपि च शल्यनिमित्ततोऽन्या

doṣaistribhirbhavati sā pṛthagekaśaśca sammūrcchitairapi ca śalyanimittato'nyā

तत्रानिलात्परुषसूक्ष्ममुखी सशूला फेनानुविद्धमधिकं स्रवति क्षपासु

tatrānilātparuṣasūkṣmamukhī saśūlā phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāsu

पित्तात्तु तृड्ज्वरकरी परिदाहयुक्ता पीतं स्रवत्यधिकमुष्णमहःसु चापि

pittāttu tṛḍjvarakarī paridāhayuktā pītaṃ sravatyadhikamuṣṇamahaḥsu cāpi

ज्ञेया कफाद् बहुघना सितपिच्छिलास्रां स्तब्धा सकण्डुररुजा रजनीप्रवृद्धा

jñeyā kaphād bahughanā sitapicchilāsrāṃ stabdhā sakaṇḍurarujā rajanīpravṛddhā

दाहज्वरश्वसनमूर्च्छनवक्त्रशोषा यस्यां भवन्त्यभिहितानि च लक्षणानि तामादिशेत्पवनपित्तकफप्रकोपाद् घोरां गतिं त्वसुहरामिव कालरात्रिम्

dāhajvaraśvasanamūrcchanavaktraśoṣā yasyāṃ bhavantyabhihitāni ca lakṣaṇāni tāmādiśetpavanapittakaphaprakopād ghorāṃ gatiṃ tvasuharāmiva kālarātrim

नष्टं कथञ्चिदणुमार्गमुदीरितेषु स्थानेषु शल्यमचिरेण गतिं करोति सा फेनिलं मथितमुष्णमसृग्विमिश्रं स्रावं करोति सहसा सरुजञ्च नित्यम्

naṣṭaṃ kathañcidaṇumārgamudīriteṣu sthāneṣu śalyamacireṇa gatiṃ karoti sā phenilaṃ mathitamuṣṇamasṛgvimiśraṃ srāvaṃ karoti sahasā sarujañca nityam

नाडी त्रिदोषप्रभवा न सिध्येदन्त्याश्चतस्रः खलु यत्नसाध्याः

nāḍī tridoṣaprabhavā na sidhyedantyāścatasraḥ khalu yatnasādhyāḥ

अथ नाडीव्रणचिकित्सा तत्रानिलोत्थामुपनाह्य पूर्वमशेषतः पूयगतिं विदार्य तिलैरपामार्गफलैः सुपिष्टैः ससैन्धवैः सम्परिपूर्य बन्धेत् प्रक्षालने वाऽपि सदा व्रणस्य योज्यं महद्यत्खलु पञ्चमूलम्

atha nāḍīvraṇacikitsā tatrānilotthāmupanāhya pūrvamaśeṣataḥ pūyagatiṃ vidārya tilairapāmārgaphalaiḥ supiṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ samparipūrya bandhet prakṣālane vā'pi sadā vraṇasya yojyaṃ mahadyatkhalu pañcamūlam

हिंस्रां हरिद्रा ं! कटुकां बलाञ्च गोजिह्विकाञ्चापि सबिल्वमूलाम् संहृत्य तैलं विपचेद् व्रणस्य संशोधनं पूरणरोपणञ्च

hiṃsrāṃ haridrā ṃ! kaṭukāṃ balāñca gojihvikāñcāpi sabilvamūlām saṃhṛtya tailaṃ vipaced vraṇasya saṃśodhanaṃ pūraṇaropaṇañca

पित्तात्मिकां प्रागुपनाह्य धीमानुत्कारिकाभिः सपयोघृताभिः निपात्य शस्त्रं तिलनागदन्तीयष्ट्याह्वकल्कैः परिपूरयेच्च प्रक्षालने चापि ससोमनिम्बा निशा प्रयोज्या कुशलेन नित्यम्

pittātmikāṃ prāgupanāhya dhīmānutkārikābhiḥ sapayoghṛtābhiḥ nipātya śastraṃ tilanāgadantīyaṣṭyāhvakalkaiḥ paripūrayecca prakṣālane cāpi sasomanimbā niśā prayojyā kuśalena nityam

श्यामात्रिभण्डी त्रिफलासुसिद्धं हरिद्र या तिल्वकवृक्षकेण घृतं सदुग्धं व्रणतर्पणेन हन्याद्गतिं कोष्ठगताऽपि या स्यात्

śyāmātribhaṇḍī triphalāsusiddhaṃ haridra yā tilvakavṛkṣakeṇa ghṛtaṃ sadugdhaṃ vraṇatarpaṇena hanyādgatiṃ koṣṭhagatā'pi yā syāt

नाडीं कफोत्थामुपनाह्य पूर्वं कुलत्थसिद्धार्थकसक्तुकिण्वैः मृदूकृतामेष्यगतिं विदित्वा निपातयेच्छस्त्रमशेषकारि

nāḍīṃ kaphotthāmupanāhya pūrvaṃ kulatthasiddhārthakasaktukiṇvaiḥ mṛdūkṛtāmeṣyagatiṃ viditvā nipātayecchastramaśeṣakāri

दद्याद् व्रणे निम्बतिलाग्निदन्तीसुराष्ट्रजाः सैन्धवसम्प्रयुक्ताः प्रक्षालने चापि करञ्जनिम्बजात्यर्कपीलुस्वरसाः प्रयोज्याः

dadyād vraṇe nimbatilāgnidantīsurāṣṭrajāḥ saindhavasamprayuktāḥ prakṣālane cāpi karañjanimbajātyarkapīlusvarasāḥ prayojyāḥ

स्वर्जिकासिन्धुदन्त्यग्नियूथिका जलनीलिका खरमञ्जरिबीजेषु तैलं गोमूत्रसाधितम् दुष्टव्रणप्रशमनं कफनाडीव्रणापहम्

svarjikāsindhudantyagniyūthikā jalanīlikā kharamañjaribījeṣu tailaṃ gomūtrasādhitam duṣṭavraṇapraśamanaṃ kaphanāḍīvraṇāpaham

सैन्धवार्कमरिचज्वलनाख्यैर्मार्कवेण रजनीद्वयसिद्धम् तैलमेतदचिरेण निहन्याद् दूरगामपि कफानिलनाडीम्

saindhavārkamaricajvalanākhyairmārkaveṇa rajanīdvayasiddham tailametadacireṇa nihanyād dūragāmapi kaphānilanāḍīm

नाडीं तु शल्यप्रभवां विदार्य निष्कास्य शल्यं प्रतिशोध्य मार्गम् बन्धेद् व्रणं क्षौद्र घृतप्रगाढैस्तिलैस्ततो रोपणमस्य कुर्यात्

nāḍīṃ tu śalyaprabhavāṃ vidārya niṣkāsya śalyaṃ pratiśodhya mārgam bandhed vraṇaṃ kṣaudra ghṛtapragāḍhaistilaistato ropaṇamasya kuryāt

कुम्भीकखर्जूरकपित्थबिल्ववनस्पतीनाञ्च शलाटुवर्गे कृत्वा कषायं विपचेत्तु तैलमावाप्य मुस्तं सरलां प्रियङ्गुम्

kumbhīkakharjūrakapitthabilvavanaspatīnāñca śalāṭuvarge kṛtvā kaṣāyaṃ vipacettu tailamāvāpya mustaṃ saralāṃ priyaṅgum

सौगन्धिकं मोचरसाहिपुष्पं लोध्राणि दत्वा खलु धातकीञ्च एतेन शल्यप्रभवा हि नाडी रोहेद् व्रणो वा सुखमाशु चैव

saugandhikaṃ mocarasāhipuṣpaṃ lodhrāṇi datvā khalu dhātakīñca etena śalyaprabhavā hi nāḍī rohed vraṇo vā sukhamāśu caiva

इति कुम्भीकाद्यतैलम् स्नुह्यर्कदुग्धदार्वीणां वर्त्तिं कृत्वा प्रपूरयेत् एष सर्वशरीरस्थां नाडीं हन्यात्प्रयोगराट्

iti kumbhīkādyatailam snuhyarkadugdhadārvīṇāṃ varttiṃ kṛtvā prapūrayet eṣa sarvaśarīrasthāṃ nāḍīṃ hanyātprayogarāṭ

आरग्वधनिशाकाला चूर्णाज्यक्षौद्र संयुता सूत्रवर्त्तिव्रणे योज्या शोधनी गतिनाशिनी

āragvadhaniśākālā cūrṇājyakṣaudra saṃyutā sūtravarttivraṇe yojyā śodhanī gatināśinī

वर्त्तीकृतं माक्षिकसम्प्रयुक्तं नाडीघ्नमुक्तं लवणोत्तमं वा दुष्टव्रणे यद्विहितं तु तैलं तत्सेव्यमानं गतिमाशु हन्ति

varttīkṛtaṃ mākṣikasamprayuktaṃ nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamaṃ vā duṣṭavraṇe yadvihitaṃ tu tailaṃ tatsevyamānaṃ gatimāśu hanti

जात्यर्कसम्पाक करञ्जदन्ती सिन्धूत्थसौवर्चलयावशूकैः वर्त्तिः कृता हन्त्यचिरेण नाडीं स्नुक्क्षीरपिष्टा तु सचित्रकेण

jātyarkasampāka karañjadantī sindhūtthasauvarcalayāvaśūkaiḥ varttiḥ kṛtā hantyacireṇa nāḍīṃ snukkṣīrapiṣṭā tu sacitrakeṇa

बिभीतकाम्रास्थि वटप्रवाल हरेणुकाशङ्खिनिबीजमिश्रा वाराहविट्सूक्ष्ममसी प्रदेया नाडीषु तैलेन च मिश्रयित्वा

bibhītakāmrāsthi vaṭapravāla hareṇukāśaṅkhinibījamiśrā vārāhaviṭsūkṣmamasī pradeyā nāḍīṣu tailena ca miśrayitvā

मेषरोममसीतुम्ब्या कटुतैलं विपाचितम् नाडीव्रणं चिरोद्भूतं जयेत्तु तूलसङ्गमात्

meṣaromamasītumbyā kaṭutailaṃ vipācitam nāḍīvraṇaṃ cirodbhūtaṃ jayettu tūlasaṅgamāt

कर्चूरकस्य स्वरसे कटुतैलं विपाचयेत् सिन्दूरकल्कितं नाडीदुष्टव्रणविसर्पनुत्

karcūrakasya svarase kaṭutailaṃ vipācayet sindūrakalkitaṃ nāḍīduṣṭavraṇavisarpanut

कर्चूरकरसे तैलं पुरसिन्दूरकल्कितम् पामादुष्टव्रणं नाडीं हन्यात्सर्वव्रणान्तकृत्

karcūrakarase tailaṃ purasindūrakalkitam pāmāduṣṭavraṇaṃ nāḍīṃ hanyātsarvavraṇāntakṛt

भल्लातकार्कमरिचैर्लवणोत्तमेन सिद्धं विडङ्गरजनीद्वयचित्रकैश्च स्यान्मार्कवस्य च रसेन निहन्ति तैलं नाडीं कफानिलकृतामपचीं व्रणांश्च

bhallātakārkamaricairlavaṇottamena siddhaṃ viḍaṅgarajanīdvayacitrakaiśca syānmārkavasya ca rasena nihanti tailaṃ nāḍīṃ kaphānilakṛtāmapacīṃ vraṇāṃśca

स्वर्जिका सैन्धवं दन्ती नीलीमूलं फलं तथा मूत्रे चतुर्गुणे सिद्धं तैलं नाडीव्रणापहम् सर्वो व्रणक्रमः कार्यः शोधनारोपणादिकः

svarjikā saindhavaṃ dantī nīlīmūlaṃ phalaṃ tathā mūtre caturguṇe siddhaṃ tailaṃ nāḍīvraṇāpaham sarvo vraṇakramaḥ kāryaḥ śodhanāropaṇādikaḥ

गुग्गुलुत्रिफलाव्योषैः समांशैराज्ययोजितैः अक्षप्रमाणां गुटिकां खादेदेकामतन्द्रि तः

guggulutriphalāvyoṣaiḥ samāṃśairājyayojitaiḥ akṣapramāṇāṃ guṭikāṃ khādedekāmatandri taḥ

नाडीं दुष्टव्रणं शूलमुदावर्त्तं भगन्दरम् गुल्मञ्च गुदजान्हन्यात्पक्षिराट् पन्नगानिव

nāḍīṃ duṣṭavraṇaṃ śūlamudāvarttaṃ bhagandaram gulmañca gudajānhanyātpakṣirāṭ pannagāniva

या द्विव्रणीये विहितास्तु वत्तर्यस्ताः सर्वनाडीषु भिषग्विदध्यात्

yā dvivraṇīye vihitāstu vattaryastāḥ sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt

कृशदुर्बलभीरूणां नाडीं मर्माश्रितामपि क्षारसूत्रेण तां छिन्द्यान्न शस्त्रेण कदाचन

kṛśadurbalabhīrūṇāṃ nāḍīṃ marmāśritāmapi kṣārasūtreṇa tāṃ chindyānna śastreṇa kadācana

एषण्या गतिमन्विष्य क्षारसूत्रानुसारिणीम् सूचीं निदध्याद्गत्यन्ते प्रोन्नाम्याशु विनिर्हरेत्

eṣaṇyā gatimanviṣya kṣārasūtrānusāriṇīm sūcīṃ nidadhyādgatyante pronnāmyāśu vinirharet

सूत्रस्यान्तं समानीय गाढं बन्धनमाचरेत् ततः क्षारबलं वीक्ष्य सूत्रमन्यत्प्रवेशयेत्

sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍhaṃ bandhanamācaret tataḥ kṣārabalaṃ vīkṣya sūtramanyatpraveśayet

क्षाराक्तं मतिमान्वैद्यो यावन्न च्छिद्यते गतिः भगन्दरेष्वेष विधिः कार्यो वैद्येन जानता

kṣārāktaṃ matimānvaidyo yāvanna cchidyate gatiḥ bhagandareṣveṣa vidhiḥ kāryo vaidyena jānatā

अर्बुदादिषु चोत्क्षिप्य मूले सूत्रं निधापयेत् सूचीभिर्यववक्त्राभिराचितं वा समन्ततः मूले सूत्रेण बध्नीयाच्छिन्ने चोपचरेद् व्रणम्

arbudādiṣu cotkṣipya mūle sūtraṃ nidhāpayet sūcībhiryavavaktrābhirācitaṃ vā samantataḥ mūle sūtreṇa badhnīyācchinne copacared vraṇam

इत्येकोनपञ्चाशत्तमो नाडीव्रणाधिकारः समाप्तः

ityekonapañcāśattamo nāḍīvraṇādhikāraḥ samāptaḥ

भगन्दराधिकारः

अथ पञ्चाशत्तमो भगन्दराधिकारः

atha pañcāśattamo bhagandarādhikāraḥ

कटीकपालनिस्तोददाह कण्डूरुजाऽदयः भवन्ति पूर्वरूपाणि भविष्यति भगन्दरे

kaṭīkapālanistodadāha kaṇḍūrujā'dayaḥ bhavanti pūrvarūpāṇi bhaviṣyati bhagandare

गुदस्य द्व्यङ्गुले क्षेत्रे पार्श्वतः पिडकाऽत्तिकृत् भिन्नो भगन्दरो ज्ञेयः स च पञ्चविधो भवेत्

gudasya dvyaṅgule kṣetre pārśvataḥ piḍakā'ttikṛt bhinno bhagandaro jñeyaḥ sa ca pañcavidho bhavet

भगन्दरशब्दस्य निरुक्तिमाह भोजः भगं परिसमन्ताच्च गुदं वस्तिं तथैव च भगवद् दारयेद्यस्मात्तस्मादेष भगन्दरः

bhagandaraśabdasya niruktimāha bhojaḥ bhagaṃ parisamantācca gudaṃ vastiṃ tathaiva ca bhagavad dārayedyasmāttasmādeṣa bhagandaraḥ

कषायरुक्षैरतिकोपितोऽनिलस्त्वपानदेशे पिडकां करोति याम् उपेक्षणात्पाकमुपैति दारुणं रुजा च भिन्नाऽरुणफेनवाहिनी तत्रागमो मूत्रपुरीषरेतसां व्रणैरनेकैः शतपोनकं वदेत्

kaṣāyarukṣairatikopito'nilastvapānadeśe piḍakāṃ karoti yām upekṣaṇātpākamupaiti dāruṇaṃ rujā ca bhinnā'ruṇaphenavāhinī tatrāgamo mūtrapurīṣaretasāṃ vraṇairanekaiḥ śataponakaṃ vadet

प्रकोपनैः पित्तमतिप्रकोपितं करोति रक्तां पिडकां गुदे गताम् तदाशुपाकाऽहिमपूतिवाहिनीं भगन्दरं चोष्ट्रशिरोधरं वदेत्

prakopanaiḥ pittamatiprakopitaṃ karoti raktāṃ piḍakāṃ gude gatām tadāśupākā'himapūtivāhinīṃ bhagandaraṃ coṣṭraśirodharaṃ vadet

कण्डूयनो घनस्रावी कठिनो मन्दवेदनः श्वेतावभासः कफजः परिस्रावी भगन्दरः

kaṇḍūyano ghanasrāvī kaṭhino mandavedanaḥ śvetāvabhāsaḥ kaphajaḥ parisrāvī bhagandaraḥ

बहुवर्णरुजास्रावा पिडका गोस्तनोपमा शम्बूकावर्त्तगतिकः शम्बूकावर्त्तको मतः

bahuvarṇarujāsrāvā piḍakā gostanopamā śambūkāvarttagatikaḥ śambūkāvarttako mataḥ

क्षताद्गतिः पायुगता विवर्द्धते ह्यपेक्षणात्स्युः कृमयो विदार्य ते प्रकुर्वते मार्गमनेकधा मुखैर्व्रणैस्तमुन्मार्गिभगन्दरं वदेत्

kṣatādgatiḥ pāyugatā vivarddhate hyapekṣaṇātsyuḥ kṛmayo vidārya te prakurvate mārgamanekadhā mukhairvraṇaistamunmārgibhagandaraṃ vadet

घोराः साधयितुं दुःखाः सर्व एव भगन्दराः तेष्वसाध्यस्त्रिदोषोत्थः क्षतजश्चविशेषतः

ghorāḥ sādhayituṃ duḥkhāḥ sarva eva bhagandarāḥ teṣvasādhyastridoṣotthaḥ kṣatajaścaviśeṣataḥ

वातमूत्रपुरीषाणि शुक्रञ्च कृमयस्तथा भगन्दरात्स्रवन्तस्तु नाशयन्ति तमातुरम्

vātamūtrapurīṣāṇi śukrañca kṛmayastathā bhagandarātsravantastu nāśayanti tamāturam

अथास्य पिडकामेव तथा यत्नादुपाचरेत् शुद्ध्य्स्रस्रुतिसेकाद्यैर्यथा पाकं न गच्छति

athāsya piḍakāmeva tathā yatnādupācaret śuddhysrasrutisekādyairyathā pākaṃ na gacchati

वटपत्रेष्टका शुण्ठीसगुडूचीपुनर्नवाः सुपिष्टः पिडकाऽवस्थे लेपः शस्तो भगन्दरे

vaṭapatreṣṭakā śuṇṭhīsaguḍūcīpunarnavāḥ supiṣṭaḥ piḍakā'vasthe lepaḥ śasto bhagandare

पिडकानाम पक्वानामपतर्पणपूर्वकम् कर्म कुर्याद्विरेकान्तं भिन्नानां वक्ष्यते क्रिया

piḍakānāma pakvānāmapatarpaṇapūrvakam karma kuryādvirekāntaṃ bhinnānāṃ vakṣyate kriyā

एषणीपाटनक्षारवह्निदाहादिकं क्रमम् विधाय व्रणवत्कार्यं यथादोषं यथाक्रमम्

eṣaṇīpāṭanakṣāravahnidāhādikaṃ kramam vidhāya vraṇavatkāryaṃ yathādoṣaṃ yathākramam

पयः पिष्टैस्तिलारिष्टमधुकैश्च सुशीतलैः भगन्दरे प्रशस्तोऽय सरक्ते वेदनावति

payaḥ piṣṭaistilāriṣṭamadhukaiśca suśītalaiḥ bhagandare praśasto'ya sarakte vedanāvati

सुमना वटपत्राणि गुडूची विश्वभेषजम् ससैन्धवस्तक्रपिष्टो लेपो हन्ति भगन्दरम्

sumanā vaṭapatrāṇi guḍūcī viśvabheṣajam sasaindhavastakrapiṣṭo lepo hanti bhagandaram

त्रिवृत्तिला नागदन्ती मञ्जिष्ठा सह सर्पिषा उत्सादनं भवेदेतत्सैन्धवक्षौद्र संयुतम्

trivṛttilā nāgadantī mañjiṣṭhā saha sarpiṣā utsādanaṃ bhavedetatsaindhavakṣaudra saṃyutam

खदिराम्बुरतो भूत्वा कषायं त्रैफलं पिबेत् महिषाक्षविडङ्गानां भगन्दरविनाशनम्

khadirāmburato bhūtvā kaṣāyaṃ traiphalaṃ pibet mahiṣākṣaviḍaṅgānāṃ bhagandaravināśanam

शम्बूकमांसं भुञ्जीत प्रकारैर्व्यञ्जनादिभिः अजीर्णवर्जी मासेन मुच्यते तु भगन्दरात्

śambūkamāṃsaṃ bhuñjīta prakārairvyañjanādibhiḥ ajīrṇavarjī māsena mucyate tu bhagandarāt

न्यग्रोधादिर्गणो यस्तु हितः शोधनरोपणः तैलं घृतं वा तत् पक्वं भगन्दरविनाशनम्

nyagrodhādirgaṇo yastu hitaḥ śodhanaropaṇaḥ tailaṃ ghṛtaṃ vā tat pakvaṃ bhagandaravināśanam

तिला ज्योतिष्मती कुष्ठं लाङ्गली गिरिकर्णिका शताह्वात्रिवृतादन्त्यः शोधनाश्च भगन्दरे

tilā jyotiṣmatī kuṣṭhaṃ lāṅgalī girikarṇikā śatāhvātrivṛtādantyaḥ śodhanāśca bhagandare

तिलाभयालोध्रमरिष्टपत्रं निशे बला लोध्रमगारधूमम् भगन्दरे चाप्युपदंशजे च द्रुष्टव्रणे रोपणशोधनाय

tilābhayālodhramariṣṭapatraṃ niśe balā lodhramagāradhūmam bhagandare cāpyupadaṃśaje ca druṣṭavraṇe ropaṇaśodhanāya

स्नुह्यर्कदुग्धदार्वीभिर्वर्त्तिं कृत्वा विचक्षणः भगन्दरगतिं ज्ञात्वा पूरयेत्तां प्रयत्नतः

snuhyarkadugdhadārvībhirvarttiṃ kṛtvā vicakṣaṇaḥ bhagandaragatiṃ jñātvā pūrayettāṃ prayatnataḥ

एषा सर्वशरीरस्थां नाडीं हन्यान्नसंशयः त्रिफलारससंयुक्तं विडालास्थिप्रलेपनम्

eṣā sarvaśarīrasthāṃ nāḍīṃ hanyānnasaṃśayaḥ triphalārasasaṃyuktaṃ viḍālāsthipralepanam

भगन्दरं निहन्त्याशु दुष्टव्रणहरं परम् त्रिवृत्तेजोवतीदन्तीकल्को नाडीव्रणापहः

bhagandaraṃ nihantyāśu duṣṭavraṇaharaṃ param trivṛttejovatīdantīkalko nāḍīvraṇāpahaḥ

ज्योतिष्मती लाङ्गलकी श्यामा दन्ती त्रिवृत्तिलाः कुष्ठं शताह्वा गोलोमी तिल्वको गिरिकर्णिका

jyotiṣmatī lāṅgalakī śyāmā dantī trivṛttilāḥ kuṣṭhaṃ śatāhvā golomī tilvako girikarṇikā

कासीसकाञ्चनक्षीर्यौ वर्गः शोधन इष्यते

kāsīsakāñcanakṣīryau vargaḥ śodhana iṣyate

मधुतैलयुता विडङ्गसारत्रिफलामागधिकाकणाश्च लीढाः कृमिकुष्ठभगन्दरप्रमेहक्षयनाडीव्रणरोपणा भवन्ति

madhutailayutā viḍaṅgasāratriphalāmāgadhikākaṇāśca līḍhāḥ kṛmikuṣṭhabhagandarapramehakṣayanāḍīvraṇaropaṇā bhavanti

चित्रकार्कौ त्रिवृत्पाठे मलयूहयमारकौ सुधां वचां लाङ्गलकीं हरितालं सुवर्चिकाम्

citrakārkau trivṛtpāṭhe malayūhayamārakau sudhāṃ vacāṃ lāṅgalakīṃ haritālaṃ suvarcikām

ज्योतिष्मतीञ्च संहृत्य तैलं धीमान्विपाचयेत् एतद्विष्यन्दनं नाम तैलं दद्याद्भगन्दरे शोधनं रोपणञ्चैव सवर्णकरणं तथा

jyotiṣmatīñca saṃhṛtya tailaṃ dhīmānvipācayet etadviṣyandanaṃ nāma tailaṃ dadyādbhagandare śodhanaṃ ropaṇañcaiva savarṇakaraṇaṃ tathā

निशाऽकक्षीर सिन्धूत्थपुराश्वहरवत्सकैः सिद्धमभ्यञ्जनं तैलं भगन्दरहरं परम्

niśā'kakṣīra sindhūtthapurāśvaharavatsakaiḥ siddhamabhyañjanaṃ tailaṃ bhagandaraharaṃ param

करवीरनिशा दन्तीलाङ्गलीलवणाग्निभिः मातुलुङ्गकवत्साह्वैः पचेत्तैलं भगन्दरे

karavīraniśā dantīlāṅgalīlavaṇāgnibhiḥ mātuluṅgakavatsāhvaiḥ pacettailaṃ bhagandare

त्रिफलापुरकृष्णानां त्रिपञ्चकांशयोजिता गुटिका शोथगुल्मार्शोभगन्दरवतां हिता

triphalāpurakṛṣṇānāṃ tripañcakāṃśayojitā guṭikā śothagulmārśobhagandaravatāṃ hitā

नाड्यन्तरे व्रणान्कुर्याद्भिषक् तु शतपोनके ततस्तेष्ववरूढेषु शेषा नाडीरुपाचरेत्

nāḍyantare vraṇānkuryādbhiṣak tu śataponake tatasteṣvavarūḍheṣu śeṣā nāḍīrupācaret

व्याधौ तत्र बहुच्छिद्रे भिषजा तु विजानता अर्द्धलाङ्गलकच्छेदः कार्यो लाङ्गलकोऽपि वा

vyādhau tatra bahucchidre bhiṣajā tu vijānatā arddhalāṅgalakacchedaḥ kāryo lāṅgalako'pi vā

सर्वतोभद्र को वाऽपि कार्यो गोतीर्थकोऽपि वा

sarvatobhadra ko vā'pi kāryo gotīrthako'pi vā

द्वाभ्यां समाभ्यां पार्श्वाभ्यां छेदो लाङ्गलको मतः ह्रस्वमेकतरं यत्तु सोऽद्धलाङ्गलकः स्मृतः

dvābhyāṃ samābhyāṃ pārśvābhyāṃ chedo lāṅgalako mataḥ hrasvamekataraṃ yattu so'ddhalāṅgalakaḥ smṛtaḥ

सेवनीं वर्जयित्वा तु चतुर्द्धा दारिते गुदे सर्वतोभद्र कं छेदमाहुश्छेदविदो जनाः पार्श्वादागतशस्त्रेण च्छेदो गोतीर्थको मतः

sevanīṃ varjayitvā tu caturddhā dārite gude sarvatobhadra kaṃ chedamāhuśchedavido janāḥ pārśvādāgataśastreṇa cchedo gotīrthako mataḥ

सर्वानास्रावमार्गांस्तु दहेद्वैद्यस्तथाऽग्निना अथोष्ट्रग्रीवमेषिण्या छित्वा क्षारं निपातयेत्

sarvānāsrāvamārgāṃstu dahedvaidyastathā'gninā athoṣṭragrīvameṣiṇyā chitvā kṣāraṃ nipātayet

उत्कृत्यास्रावमार्गन्तु परिस्राविणि बुद्धिमान् क्षारेण वा स्रावगतिं दहेद्धुतवहेन वा

utkṛtyāsrāvamārgantu parisrāviṇi buddhimān kṣāreṇa vā srāvagatiṃ daheddhutavahena vā

गतिमन्विष्य शस्त्रेण च्छिन्द्यात्खर्जूरपत्रकम्

gatimanviṣya śastreṇa cchindyātkharjūrapatrakam

चन्द्रा र्द्ध चन्द्र चक्रञ्च सूचीमुखमवाङ्मुखम् छित्वाऽग्निना दहेत्सम्यगेवं क्षारेण वा पुनः

candrā rddha candra cakrañca sūcīmukhamavāṅmukham chitvā'gninā dahetsamyagevaṃ kṣāreṇa vā punaḥ

एषां तु शस्त्र पतनाद्वेदना यत्र जायते तत्राणुतैलेनोष्णेन परिषेकः प्रशस्यते

eṣāṃ tu śastra patanādvedanā yatra jāyate tatrāṇutailenoṣṇena pariṣekaḥ praśasyate

आगन्तुजे भिषङ् नाडीं शस्त्रेणोत्कृत्य यत्नतः

āgantuje bhiṣaṅ nāḍīṃ śastreṇotkṛtya yatnataḥ

जम्ब्वोष्ठेनाग्निवर्णेन तप्तया वा शलाकया दहेद्यथोक्तं मतिमांस्तं व्रणं सुसमाहितः

jambvoṣṭhenāgnivarṇena taptayā vā śalākayā dahedyathoktaṃ matimāṃstaṃ vraṇaṃ susamāhitaḥ

व्यायामं मैथुनं युद्धं पृष्ठयानं गुरूणि च संवत्सरं परिहरेदुपरूढव्रणो नरः

vyāyāmaṃ maithunaṃ yuddhaṃ pṛṣṭhayānaṃ gurūṇi ca saṃvatsaraṃ parihareduparūḍhavraṇo naraḥ

इति पञ्चाशत्तमो भगन्दराधिकारः समाप्तः

iti pañcāśattamo bhagandarādhikāraḥ samāptaḥ

उपदंशाधिकारः

अथैकपञ्चाशत्तम उपदंशाधिकारः

athaikapañcāśattama upadaṃśādhikāraḥ

हस्ताभिघातान्नख दन्तघातादधावनादत्युपसेवनाद्वा योनिप्रदोषाच्च भवन्ति शिश्ने पञ्चोपदंशा विविधापचारैः

hastābhighātānnakha dantaghātādadhāvanādatyupasevanādvā yonipradoṣācca bhavanti śiśne pañcopadaṃśā vividhāpacāraiḥ

सतोदभेदस्फुरणैः सकृष्णैः स्फोटैर्व्यवस्येत्पवनोपदंशम् पीतैर्बहुक्लेदयुतैः सदाहैः पित्तेन रक्तैः पिशितावभासैः

satodabhedasphuraṇaiḥ sakṛṣṇaiḥ sphoṭairvyavasyetpavanopadaṃśam pītairbahukledayutaiḥ sadāhaiḥ pittena raktaiḥ piśitāvabhāsaiḥ

स्फोटैः सकृष्णै रुधिरं स्रवन्तं रक्तात्मकं पित्तसमानलिङ्गम् सकण्डुरैः शोथयुतैर्महद्भिः शुक्लैर्घनैः स्रावयुतैः कफेन नानाविधस्रावरुजोपपन्नमसाध्यमाहुस्त्रिमलोपदंशम्

sphoṭaiḥ sakṛṣṇai rudhiraṃ sravantaṃ raktātmakaṃ pittasamānaliṅgam sakaṇḍuraiḥ śothayutairmahadbhiḥ śuklairghanaiḥ srāvayutaiḥ kaphena nānāvidhasrāvarujopapannamasādhyamāhustrimalopadaṃśam

प्रशीर्णमांसं कृमिभिःप्रजग्धं मुष्कावशेषं परिवर्जनीयम्

praśīrṇamāṃsaṃ kṛmibhiḥprajagdhaṃ muṣkāvaśeṣaṃ parivarjanīyam

सञ्जातमात्रे न करोति मूढः क्रियां नरो यो विषये प्रसक्तः कालेन शोथकृमिदाहपाकैः प्रशीर्णशिश्नो म्रियते स तेन

sañjātamātre na karoti mūḍhaḥ kriyāṃ naro yo viṣaye prasaktaḥ kālena śothakṛmidāhapākaiḥ praśīrṇaśiśno mriyate sa tena

उपदंशेषु साध्येषु स्निग्धस्विन्नस्य देहिनः मेढ्रमध्ये शिरां विध्यात्पातयेद्वा जलौकसः

upadaṃśeṣu sādhyeṣu snigdhasvinnasya dehinaḥ meḍhramadhye śirāṃ vidhyātpātayedvā jalaukasaḥ

हरेदुभयतश्चापि दोषानत्यर्थमूर्च्छितान् सद्यो निर्हृतदोषस्य रुक्शोथावुपशाम्यतः

haredubhayataścāpi doṣānatyarthamūrcchitān sadyo nirhṛtadoṣasya rukśothāvupaśāmyataḥ

यदि वा दुर्बलोजन्तुर्न वा प्राप्तविरेचनः निरूहेण हरेत्तस्य दोषानत्यर्थमूर्च्छितान् पाको रक्ष्यः प्रयत्नेन शिश्नक्षयकरो हि सः

yadi vā durbalojanturna vā prāptavirecanaḥ nirūheṇa harettasya doṣānatyarthamūrcchitān pāko rakṣyaḥ prayatnena śiśnakṣayakaro hi saḥ

प्रपौण्डरीकयष्ट्याह्वसरलागुरुदारुभिः सरास्नाकुष्ठपृथ्वीकैर्वातिके लेपसेचने

prapauṇḍarīkayaṣṭyāhvasaralāgurudārubhiḥ sarāsnākuṣṭhapṛthvīkairvātike lepasecane

निचुलैरण्डबीजानि यवगोधूमसक्तवः एतैश्च वातजं स्निग्धैः सुखोष्णैः सम्प्रलेपयेत्

niculairaṇḍabījāni yavagodhūmasaktavaḥ etaiśca vātajaṃ snigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet

गैरिकाञ्चनमञ्जिष्ठा मधुकोशीरपद्मकैः सचन्दनोत्पलैः स्निग्धः पैत्तिकं सम्प्रलेपयेत्

gairikāñcanamañjiṣṭhā madhukośīrapadmakaiḥ sacandanotpalaiḥ snigdhaḥ paittikaṃ sampralepayet

पद्मोत्पलमृणालैश्च ससर्जार्जुनवेतसैः सर्पिः स्निग्धैः समधुकैः पैत्तिकं सम्प्रलेपयेत्

padmotpalamṛṇālaiśca sasarjārjunavetasaiḥ sarpiḥ snigdhaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ sampralepayet

सेचयेच्च घृतक्षीरशर्करेक्षुमधूदकैः अथवाऽपि सुशीतेन कषायेण वटादिना

secayecca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ athavā'pi suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā

शालाजकर्णाश्वकर्णधवत्वग्भिः कफोत्थितम् सुरापिष्टाभिरुष्णाभिः सतैलाभिः प्रलेपयेत्

śālājakarṇāśvakarṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitam surāpiṣṭābhiruṣṇābhiḥ satailābhiḥ pralepayet

आरग्वधादिक्वाथेन परिषेकञ्च दापयेत्

āragvadhādikvāthena pariṣekañca dāpayet

निम्बार्जुनाश्वत्थकदम्बशालजम्बूवटोदुम्बरवेतसैश्च प्रक्षालनालेपकृतानिकुर्याच्चूर्णं सपित्तास्रभवोपदंशे

nimbārjunāśvatthakadambaśālajambūvaṭodumbaravetasaiśca prakṣālanālepakṛtānikuryāccūrṇaṃ sapittāsrabhavopadaṃśe

त्वचो दारुहरिद्रा याः शङ्खनाभी रसाञ्जनम् लाक्षागोमयनिर्यासस्तैलं क्षौद्रं घृतं पयः

tvaco dāruharidrā yāḥ śaṅkhanābhī rasāñjanam lākṣāgomayaniryāsastailaṃ kṣaudraṃ ghṛtaṃ payaḥ

एभिस्तु पिष्टैस्तुल्यांशैरुपदंशं प्रलेपयेत् व्रणाश्च तेन शाम्यन्ति श्वयथुर्दाह एव च

ebhistu piṣṭaistulyāṃśairupadaṃśaṃ pralepayet vraṇāśca tena śāmyanti śvayathurdāha eva ca

उपदंशद्वयेऽप्येतां प्रत्याख्यायाचरेत्क्रियाम् तयोरेव च या योग्या वीक्ष्य दोषबलाबलम्

upadaṃśadvaye'pyetāṃ pratyākhyāyācaretkriyām tayoreva ca yā yogyā vīkṣya doṣabalābalam

शस्त्रेणोल्लेखयेत्क्वापि पाकमागतमाशु वै तमपोह्य तिलैः सर्पिः क्षौद्र युक्तैः प्रलेपयेत्

śastreṇollekhayetkvāpi pākamāgatamāśu vai tamapohya tilaiḥ sarpiḥ kṣaudra yuktaiḥ pralepayet

वटप्ररोहार्जुनजम्बुपथ्या लोध्रं हरिद्रा च हिताः प्रलेपे तथोपदंशेष्ववरोहणार्थं चूर्णञ्च कार्यं विमलाञ्जनेन

vaṭaprarohārjunajambupathyā lodhraṃ haridrā ca hitāḥ pralepe tathopadaṃśeṣvavarohaṇārthaṃ cūrṇañca kāryaṃ vimalāñjanena

त्रिफलायाः कषायेण भृङ्गराजरसेन वा व्रणप्रक्षालनं कार्यमुपदंशप्रशान्तये

triphalāyāḥ kaṣāyeṇa bhṛṅgarājarasena vā vraṇaprakṣālanaṃ kāryamupadaṃśapraśāntaye

जयाजपाऽश्वमारार्कशम्पाकानां दलैः क्रमात् कृतं प्रक्षालनं क्वाथं मेढ्रपाके प्रयोजयेत्

jayājapā'śvamārārkaśampākānāṃ dalaiḥ kramāt kṛtaṃ prakṣālanaṃ kvāthaṃ meḍhrapāke prayojayet

शम्पाकनिम्बत्रिफलाकिरातक्वाथं पिबेद्वा खदिरासनाभ्याम् सगुग्गुलुं वा त्रिफलायुतं वा सर्वोपदंशापहरःप्रयोगः

śampākanimbatriphalākirātakvāthaṃ pibedvā khadirāsanābhyām sagugguluṃ vā triphalāyutaṃ vā sarvopadaṃśāpaharaḥprayogaḥ

नीलोत्पलानि कुमुदं पद्मसौगन्धिकानि च उपदंशेषु चूर्णानि प्रदेहोऽय प्रशस्यते

nīlotpalāni kumudaṃ padmasaugandhikāni ca upadaṃśeṣu cūrṇāni pradeho'ya praśasyate

बन्धूकदलचूर्णेन दाडिमत्वग्रजोऽथवा गुण्डनं वृषणे शस्तं लेपः पूगफलेन वा

bandhūkadalacūrṇena dāḍimatvagrajo'thavā guṇḍanaṃ vṛṣaṇe śastaṃ lepaḥ pūgaphalena vā

सौराष्ट्री गैरिकं तुत्थं पुष्पकासीससैन्धवम् लोध्रं रसाञ्जनञ्चापि हरितालं मनः शिला

saurāṣṭrī gairikaṃ tutthaṃ puṣpakāsīsasaindhavam lodhraṃ rasāñjanañcāpi haritālaṃ manaḥ śilā

हरेणुकैले तु तथा समं संहृत्य चूर्णयेत् तच्चूर्णं क्षौद्र संयुक्तमुपदंशेषु पूजितम्

hareṇukaile tu tathā samaṃ saṃhṛtya cūrṇayet taccūrṇaṃ kṣaudra saṃyuktamupadaṃśeṣu pūjitam

पुटदग्धं कृतं भस्म हरितालं मनःशिला उपदंशविसर्पाणामेतद्धानिकरं परम्

puṭadagdhaṃ kṛtaṃ bhasma haritālaṃ manaḥśilā upadaṃśavisarpāṇāmetaddhānikaraṃ param

दहेत्कटाहे त्रिफलां तां मसीं मधुसैन्धवम् उपदंशे प्रलेपोऽय सद्यो रोपयति व्रणम्

dahetkaṭāhe triphalāṃ tāṃ masīṃ madhusaindhavam upadaṃśe pralepo'ya sadyo ropayati vraṇam

तिरीटाञ्जनवज्राक्षकोविदारेभकेशरैः लेपनं पुरुषव्याधौ जलपिष्टैः प्रशस्यते

tirīṭāñjanavajrākṣakovidārebhakeśaraiḥ lepanaṃ puruṣavyādhau jalapiṣṭaiḥ praśasyate

रसाञ्जनं शिरीषेण पथ्यया वा समन्वितम् सक्षौद्रं लेपनं योज्यं सर्वाङ्गगगदापहम्

rasāñjanaṃ śirīṣeṇa pathyayā vā samanvitam sakṣaudraṃ lepanaṃ yojyaṃ sarvāṅgagagadāpaham

भार्गीसम्भवशिखरिजमूलं भद्र श्रियं सुसम्पिष्टम् मनःशिला वै मधुना शमयत्युपदंशमचिरेण

bhārgīsambhavaśikharijamūlaṃ bhadra śriyaṃ susampiṣṭam manaḥśilā vai madhunā śamayatyupadaṃśamacireṇa

शतधौतं प्रयत्नेन लिङ्गोत्थमवचूर्णयेत् रोगं कासीसचूर्णेन पुरुषः सुखमाप्नुयात्

śatadhautaṃ prayatnena liṅgotthamavacūrṇayet rogaṃ kāsīsacūrṇena puruṣaḥ sukhamāpnuyāt

करवीरस्य मूलेन परिपिष्टेन वारिणा असाध्याऽपि व्रजत्यस्तं लिङ्गोत्था रुक्प्रलेपनात्

karavīrasya mūlena paripiṣṭena vāriṇā asādhyā'pi vrajatyastaṃ liṅgotthā rukpralepanāt

वरानिम्बार्जुनाश्वत्थखदिरासनवासकैः चूर्णितैर्गुग्गुलुसमैर्वटका अक्षसंमिताः

varānimbārjunāśvatthakhadirāsanavāsakaiḥ cūrṇitairguggulusamairvaṭakā akṣasaṃmitāḥ

कर्त्तव्या नाशयन्त्याशु सर्वांल्लिङ्गसमुत्थितान् उपदंशानसृग्दोषांस्तथा दुष्टव्रणानपि

karttavyā nāśayantyāśu sarvāṃlliṅgasamutthitān upadaṃśānasṛgdoṣāṃstathā duṣṭavraṇānapi

करञ्जनिम्बार्जुनशालजम्बूवटादिभिः कल्ककषायसिद्धम् सर्पिर्निहन्यादुपदंशदोषं सदाहपाकस्रुतिरागयुक्तम्

karañjanimbārjunaśālajambūvaṭādibhiḥ kalkakaṣāyasiddham sarpirnihanyādupadaṃśadoṣaṃ sadāhapākasrutirāgayuktam

भूनिम्बनिम्बत्रिफलापटोलकरञ्जधात्रीखदिरासनानाम् सतोयकल्कैर्घृतमाशु पक्वं सर्वोपदंशापहरं प्रदिष्टम्

bhūnimbanimbatriphalāpaṭolakarañjadhātrīkhadirāsanānām satoyakalkairghṛtamāśu pakvaṃ sarvopadaṃśāpaharaṃ pradiṣṭam

घृतानि यानि वक्ष्यामि कुष्ठे नाडीव्रणे व्रणे उपदंशे प्रयोज्यानि सेकाभ्यञ्जनभोजनैः

ghṛtāni yāni vakṣyāmi kuṣṭhe nāḍīvraṇe vraṇe upadaṃśe prayojyāni sekābhyañjanabhojanaiḥ

आगारधूमो रजनी सुराकिट्टं च तैस्त्रिभिः यथोत्तरैः पचेत्तैलं कण्डूशोथरुजाऽपहम् शोधनं रोपणं चैव ह्युपदंशहरं परम्

āgāradhūmo rajanī surākiṭṭaṃ ca taistribhiḥ yathottaraiḥ pacettailaṃ kaṇḍūśotharujā'paham śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva hyupadaṃśaharaṃ param

गोजीविडङ्गयष्टीभिः सर्वगन्धैश्च संयुतम् एतत्सर्वोपदंशेषु तैलं रोपणमिष्यते

gojīviḍaṅgayaṣṭībhiḥ sarvagandhaiśca saṃyutam etatsarvopadaṃśeṣu tailaṃ ropaṇamiṣyate

जम्बुवेतसपत्राणि धात्रीपत्रं तथैव च नक्तमालस्य पत्राणि तद्वत्पद्मोत्पलानि च

jambuvetasapatrāṇi dhātrīpatraṃ tathaiva ca naktamālasya patrāṇi tadvatpadmotpalāni ca

एला चातिविषाऽम्रास्थि मधुकञ्च प्रियङ्गवः लाक्षा कालीयकं लोध्रं चन्दनं त्रिवृताह्वया

elā cātiviṣā'mrāsthi madhukañca priyaṅgavaḥ lākṣā kālīyakaṃ lodhraṃ candanaṃ trivṛtāhvayā

एतान्येकीकृतान्येव बस्तमूत्रेण पेषयेत् अक्षमात्रैरिमैर्द्र व्यैस्तैलप्रस्थं विपाचयेत्

etānyekīkṛtānyeva bastamūtreṇa peṣayet akṣamātrairimairdra vyaistailaprasthaṃ vipācayet

सर्वव्रणहरं तैलमेतत्सिद्धं न संशयः उपदंशहरं श्रेष्ठं मुनिभिः परिकीर्तितम्

sarvavraṇaharaṃ tailametatsiddhaṃ na saṃśayaḥ upadaṃśaharaṃ śreṣṭhaṃ munibhiḥ parikīrtitam

यस्य लिङ्गस्य मांसं तु शीर्यते मुष्कशेषतः

yasya liṅgasya māṃsaṃ tu śīryate muṣkaśeṣataḥ

तिक्तकोशातकीलाबुबीजं नागरसाधितम् तैलं हन्त्यविशेषेण व्रणं दुष्टमनेकधा

tiktakośātakīlābubījaṃ nāgarasādhitam tailaṃ hantyaviśeṣeṇa vraṇaṃ duṣṭamanekadhā

सेवेन्नित्यं यवान्नञ्च पानीयं कौपमेव च अर्शसां च्छिन्नदग्धानां क्रियां चात्र प्रयोजयेत्

sevennityaṃ yavānnañca pānīyaṃ kaupameva ca arśasāṃ cchinnadagdhānāṃ kriyāṃ cātra prayojayet

इत्येकपञ्चाशत्तम उपदंशाधिकारः समाप्तः

ityekapañcāśattama upadaṃśādhikāraḥ samāptaḥ

लिङ्गार्शोऽधिकारः

अथ द्विपञ्चाशत्तमो लिङ्गार्शोऽधिकारः

atha dvipañcāśattamo liṅgārśo'dhikāraḥ

अङ्कुरैरिव सञ्जातैरुपर्युपरि संस्थितैः क्रमेण जायते वर्त्तिस्ताम्रचूडशिखोपमा

aṅkurairiva sañjātairuparyupari saṃsthitaiḥ krameṇa jāyate varttistāmracūḍaśikhopamā

कोषस्याभ्यन्तरे सन्धौ पर्वसन्धिगतापि वा लिङ्गवर्त्तिरिति ख्याता लिङ्गार्श इति चापरे सवेदनापिच्छिला च दुश्चिकित्स्या त्रिदोषजा

koṣasyābhyantare sandhau parvasandhigatāpi vā liṅgavarttiriti khyātā liṅgārśa iti cāpare savedanāpicchilā ca duścikitsyā tridoṣajā

क्षारेण प्रदहेच्छित्त्वा लिङ्गवर्त्तिमशेषतः व्रणवच्चाचरेत्सम्यक् समं चूर्णमुपद्र वान्

kṣāreṇa pradahecchittvā liṅgavarttimaśeṣataḥ vraṇavaccācaretsamyak samaṃ cūrṇamupadra vān

स्वर्जिकातुत्थशैलेयमञ्जनं सरसाञ्जनम् मनःशिलाऽले च समं चूर्णं मांसाङ्कुरापहम्

svarjikātutthaśaileyamañjanaṃ sarasāñjanam manaḥśilā'le ca samaṃ cūrṇaṃ māṃsāṅkurāpaham

हरति घृतकुमारीपत्रमावेष्टेनेन ग्रथनविधिविशेषांश्चर्मकीलांस्तृतीये अहनि गुरुतरानप्यङ्गलब्धप्रतिष्ठान् विधिरिव विपरीतः पौरुषस्य प्रकारान्

harati ghṛtakumārīpatramāveṣṭenena grathanavidhiviśeṣāṃścarmakīlāṃstṛtīye ahani gurutarānapyaṅgalabdhapratiṣṭhān vidhiriva viparītaḥ pauruṣasya prakārān

शुभे तु चारटीमूलं वृषमूत्रेण पेषयेत् चर्मकीलान्निहन्त्याशु प्रलेपात्साधनोद्भवान्

śubhe tu cāraṭīmūlaṃ vṛṣamūtreṇa peṣayet carmakīlānnihantyāśu pralepātsādhanodbhavān

इति द्विपञ्चाशत्तमो लिङ्गार्शोऽधिकारः समाप्तः

iti dvipañcāśattamo liṅgārśo'dhikāraḥ samāptaḥ

शूकदोषाधिकारः

अथ त्रिपञ्चाशत्तमः शूकदोषाधिकारः

atha tripañcāśattamaḥ śūkadoṣādhikāraḥ

अक्रमाच्छेफसो वृद्धिं योऽभिवाञ्छति मूढधीः व्याधयस्तस्य जायन्ते दश चाष्टौ च शूकजाः

akramācchephaso vṛddhiṃ yo'bhivāñchati mūḍhadhīḥ vyādhayastasya jāyante daśa cāṣṭau ca śūkajāḥ

शूकदोषा दश चाष्टौ च भवन्ति गौरसर्षपसंस्थाना शूकदुर्भगहेतुका पिडिका श्लेष्मवाताभ्यां ज्ञेया सर्षपिका तु सा

śūkadoṣā daśa cāṣṭau ca bhavanti gaurasarṣapasaṃsthānā śūkadurbhagahetukā piḍikā śleṣmavātābhyāṃ jñeyā sarṣapikā tu sā

कठिना विषमैर्भुग्नैर्वायुनाष्ठीलिका भवेत्

kaṭhinā viṣamairbhugnairvāyunāṣṭhīlikā bhavet

शूकैर्यत्पूरितं शश्वद् ग्रथितं नाम तत्कफात्

śūkairyatpūritaṃ śaśvad grathitaṃ nāma tatkaphāt

कुम्भिका रक्तपित्तात्स्याज्जाम्बुवास्थिनिभा सिता

kumbhikā raktapittātsyājjāmbuvāsthinibhā sitā

अलजी स्यात्तथा यादृक्प्रमेहपिडका तथा सा च रक्तासिता स्फोटचिता च कथिता बुधैः

alajī syāttathā yādṛkpramehapiḍakā tathā sā ca raktāsitā sphoṭacitā ca kathitā budhaiḥ

मृदितं पीडितं यत्तु संरब्धं वातकोपतः

mṛditaṃ pīḍitaṃ yattu saṃrabdhaṃ vātakopataḥ

पाणिभ्यां भृशसंमूढे संमूढ पिडिका भवेत्

pāṇibhyāṃ bhṛśasaṃmūḍhe saṃmūḍha piḍikā bhavet

दीर्घा बह्व्यश्चपिडका दीर्यन्ते मध्यतस्तु याः सोवमन्थः कफासृग्भ्यां वेदनारोमहर्षकृत्

dīrghā bahvyaścapiḍakā dīryante madhyatastu yāḥ sovamanthaḥ kaphāsṛgbhyāṃ vedanāromaharṣakṛt

पिडिका पिडिकाव्याप्ता पित्तशोणितसम्भवा पद्मकर्णिकसंस्थाना ज्ञेया पुष्करिकेति सा

piḍikā piḍikāvyāptā pittaśoṇitasambhavā padmakarṇikasaṃsthānā jñeyā puṣkariketi sā

स्पर्शहानिन्तु जनयेच्छोणितं शूकदूषितम्

sparśahānintu janayecchoṇitaṃ śūkadūṣitam

मुद्गमाषोपमा रक्ता रक्तपित्तोद्भवा च या एषोत्तमाख्यपिडका शूकाजीर्णसमुद्भवा

mudgamāṣopamā raktā raktapittodbhavā ca yā eṣottamākhyapiḍakā śūkājīrṇasamudbhavā

छिद्रै रणुमुखैलिङ्गं चिरं यस्य समन्ततः वातशोणितजो व्याधिर्विज्ञेयःशतपोनकः

chidrai raṇumukhailiṅgaṃ ciraṃ yasya samantataḥ vātaśoṇitajo vyādhirvijñeyaḥśataponakaḥ

वातपित्तकृतो ज्ञेयस्त्वक्पाको ज्वरदाहकृत्

vātapittakṛto jñeyastvakpāko jvaradāhakṛt

कृष्णैः स्फोटैः सरक्ताभिः पिडकाभिर्निपीडितम् लिङ्गं वास्तुरुजश्चोग्रा ज्ञेयं तच्छोणितार्बुदम्

kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ saraktābhiḥ piḍakābhirnipīḍitam liṅgaṃ vāsturujaścogrā jñeyaṃ tacchoṇitārbudam

मांसदुष्टं विजानीयादर्बुदं मांससम्भवम्

māṃsaduṣṭaṃ vijānīyādarbudaṃ māṃsasambhavam

शीर्यन्ते यस्य मांसानि यस्य सर्वाश्च वेदनाः विद्यात् तं मांसपाकं तु सर्वदोषकृतं भिषक्

śīryante yasya māṃsāni yasya sarvāśca vedanāḥ vidyāt taṃ māṃsapākaṃ tu sarvadoṣakṛtaṃ bhiṣak

विद्र धिं सन्निपातेन यथोक्तमभिनिर्दिशेत्

vidra dhiṃ sannipātena yathoktamabhinirdiśet

कृष्णानि चित्राण्यथवा शुक्लानि सविषाणि तु पातितानि पचन्त्याशु मेढ्रं निरवशेषतः

kṛṣṇāni citrāṇyathavā śuklāni saviṣāṇi tu pātitāni pacantyāśu meḍhraṃ niravaśeṣataḥ

कालानि भूत्वा मांसानि शीर्यन्ते यस्य देहिनः सन्निपातसमुत्थांश्च तान्विद्यात्तिलकालकान्

kālāni bhūtvā māṃsāni śīryante yasya dehinaḥ sannipātasamutthāṃśca tānvidyāttilakālakān

तत्र मांसार्बुदं यच्च मांसपाकश्च यःस्मृतः विद्र धिश्च न सिध्यन्ति ये च स्युस्तिलकालकाः

tatra māṃsārbudaṃ yacca māṃsapākaśca yaḥsmṛtaḥ vidra dhiśca na sidhyanti ye ca syustilakālakāḥ

शूकदोषेषु सर्वेषु विषघ्नीं कारयेत्क्रियाम् जलौकाभिर्हरेद्र क्तं रेचनं लघु भोजयेत् गुग्गुलुं पाचयेच्चापि त्रिफलाक्वाथसंयुतम् क्षीरेण लेपसेकांश्च शीतेनैव हि कारयेत्

śūkadoṣeṣu sarveṣu viṣaghnīṃ kārayetkriyām jalaukābhirharedra ktaṃ recanaṃ laghu bhojayet gugguluṃ pācayeccāpi triphalākvāthasaṃyutam kṣīreṇa lepasekāṃśca śītenaiva hi kārayet

दार्वीसुरसयष्ट्याह्वैर्गृहधूमनिशायुतैः सम्पक्वं तैलमभ्यङ्गान्मेढ्ररोगं हि नाशयेत्

dārvīsurasayaṣṭyāhvairgṛhadhūmaniśāyutaiḥ sampakvaṃ tailamabhyaṅgānmeḍhrarogaṃ hi nāśayet

रसाञ्जनं साह्वयमेकमेव प्रलेपमात्रेण नयत्प्रशान्तिम् सपूतिपूयव्रणशोथकण्डूशूलान्वितं सर्वमनङ्गरोगम्

rasāñjanaṃ sāhvayamekameva pralepamātreṇa nayatpraśāntim sapūtipūyavraṇaśothakaṇḍūśūlānvitaṃ sarvamanaṅgarogam

इति त्रिपञ्चाशत्तमः शूकदोषाधिकारः समाप्तः

iti tripañcāśattamaḥ śūkadoṣādhikāraḥ samāptaḥ

कुष्ठरोगाधिकारः

अथ चतुष्पञ्चाशत्तमः कुष्ठरोगाधिकारः

atha catuṣpañcāśattamaḥ kuṣṭharogādhikāraḥ

विरोधीन्यन्नपानानि द्र वस्निग्धगुरूणि च भजतामागतां छर्दिं वेगांश्चान्यान्प्रतिघ्नताम्

virodhīnyannapānāni dra vasnigdhagurūṇi ca bhajatāmāgatāṃ chardiṃ vegāṃścānyānpratighnatām

व्यायाममग्नितापञ्चाप्यतिभुक्त्वा निषेविणाम् शीतोष्णलङ्घनाहारान्क्रमं मुक्त्वा निषेविणाम्

vyāyāmamagnitāpañcāpyatibhuktvā niṣeviṇām śītoṣṇalaṅghanāhārānkramaṃ muktvā niṣeviṇām

घर्मश्रमभयार्त्तानां द्रुतं शीताम्बुसेविनाम् अजीर्णाध्यशिनां चापि पञ्चकर्मापचारिणाम्

gharmaśramabhayārttānāṃ drutaṃ śītāmbusevinām ajīrṇādhyaśināṃ cāpi pañcakarmāpacāriṇām

नवान्नदधिमत्स्यादिलवणाम्लनिषेविणाम् माषमूलकपिष्टान्नतिलक्षीरगुडाशिनाम्

navānnadadhimatsyādilavaṇāmlaniṣeviṇām māṣamūlakapiṣṭānnatilakṣīraguḍāśinām

व्यवायं चाप्यजीर्णेऽन्ने दिवानिद्रा ं! निषेविणाम् विप्रान्गुरून्धर्षयतां पापं कर्म च कुर्वताम्

vyavāyaṃ cāpyajīrṇe'nne divānidrā ṃ! niṣeviṇām viprāngurūndharṣayatāṃ pāpaṃ karma ca kurvatām

वातादयस्त्रयो दोषास्त्वग्रक्तं मांसमम्बु च दूषयन्ति स कुष्ठानां सप्तको द्र व्यसङ्ग्रहः अतः कुष्ठानि जायन्ते सप्तधैकादशैव च

vātādayastrayo doṣāstvagraktaṃ māṃsamambu ca dūṣayanti sa kuṣṭhānāṃ saptako dra vyasaṅgrahaḥ ataḥ kuṣṭhāni jāyante saptadhaikādaśaiva ca

पूर्वं त्रिकं तथा सिध्मं ततः काकणकं तथा पुण्डरीकर्क्षजिह्वके महाकुष्ठानि सप्त च

pūrvaṃ trikaṃ tathā sidhmaṃ tataḥ kākaṇakaṃ tathā puṇḍarīkarkṣajihvake mahākuṣṭhāni sapta ca

एककुष्ठं स्मृतं पूर्वं गजचर्म ततः स्मृतम् ततश्चर्मदलं प्रोक्तं ततश्चापि विचर्चिका

ekakuṣṭhaṃ smṛtaṃ pūrvaṃ gajacarma tataḥ smṛtam tataścarmadalaṃ proktaṃ tataścāpi vicarcikā

विपादिकाऽभिधा सैव पामा कच्छूस्ततः परम् दद्रुविस्फोटकिटिभालसकानि च वेष्टितम्

vipādikā'bhidhā saiva pāmā kacchūstataḥ param dadruvisphoṭakiṭibhālasakāni ca veṣṭitam

क्षुद्र कुष्ठानि चैतानि कथितानि भिषग्वरैः

kṣudra kuṣṭhāni caitāni kathitāni bhiṣagvaraiḥ

कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथग्द्वन्द्वैः समागतैः सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकत्वतः

kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samāgataiḥ sarveṣvapi tridoṣeṣu vyapadeśo'dhikatvataḥ

अतिश्लक्ष्णः खरस्पर्शः स्वेदास्वेदविवर्णता दाहःकण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोठोन्नतिः क्लमः

atiślakṣṇaḥ kharasparśaḥ svedāsvedavivarṇatā dāhaḥkaṇḍūstvaci svāpastodaḥ koṭhonnatiḥ klamaḥ

व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तेऽल्पेऽपि कोपनम् रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम्

vraṇānāmadhikaṃ śūlaṃ śīghrotpattiścirasthitiḥ rūḍhānāmapi rūkṣatvaṃ nimitte'lpe'pi kopanam romaharṣo'sṛjaḥ kārṣṇyaṃ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam

दूषयन्ति श्लथीकृत्य निश्चलत्वादितस्ततः त्वचः कुर्वन्ति वैवर्ण्यं दोषाः कुष्ठमुशन्ति तम्

dūṣayanti ślathīkṛtya niścalatvāditastataḥ tvacaḥ kurvanti vaivarṇyaṃ doṣāḥ kuṣṭhamuśanti tam

वातेन कुष्ठं कापालं पित्तेनौदुम्बरं कफात् मण्डलाख्यं विचर्ची च ॠक्षाख्यं वातपित्ततः

vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ pittenaudumbaraṃ kaphāt maṇḍalākhyaṃ vicarcī ca ṝkṣākhyaṃ vātapittataḥ

चर्मैककुष्ठकिटिभसिध्मालसविपादिकाः वातश्लेष्मोद्भवाः पित्तकफाद्दद्रुशतारुषी

carmaikakuṣṭhakiṭibhasidhmālasavipādikāḥ vātaśleṣmodbhavāḥ pittakaphāddadruśatāruṣī

पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा सर्वैरेवोल्वणैर्दोषैराहुः काकणकं बुधाः

puṇḍarīkaṃ savisphoṭaṃ pāmā carmadalaṃ tathā sarvairevolvaṇairdoṣairāhuḥ kākaṇakaṃ budhāḥ

कृष्णारुणकपालाभं यद्रू क्षं परुषं तनु कापालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम्

kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ yadrū kṣaṃ paruṣaṃ tanu kāpālaṃ todabahulaṃ tatkuṣṭhaṃ viṣamaṃ smṛtam

उदुम्बरफलाभासं कुष्ठमौदुम्बरं वदेत् रुग्दाहरागकण्डूभिः परीतं रोमपिञ्जरम्

udumbaraphalābhāsaṃ kuṣṭhamaudumbaraṃ vadet rugdāharāgakaṇḍūbhiḥ parītaṃ romapiñjaram

श्वेतरक्तं स्थिरं स्त्यानं स्निग्धमुत्सन्नमण्डलम् कृच्छ्रमन्योऽन्यसंसक्तं कुष्ठं मण्डलमुच्यते

śvetaraktaṃ sthiraṃ styānaṃ snigdhamutsannamaṇḍalam kṛcchramanyo'nyasaṃsaktaṃ kuṣṭhaṃ maṇḍalamucyate

श्वेतताम्रञ्च तनु यद्र जो घृष्टं विमुञ्चति प्रायेणोरसि तत्सिध्ममलाबुकुसुमोपमम्

śvetatāmrañca tanu yadra jo ghṛṣṭaṃ vimuñcati prāyeṇorasi tatsidhmamalābukusumopamam

यत्काकणन्तिकावर्णमपाकं तीव्रवेदनम् त्रिदोषलिङ्गं तत्कुष्ठं काकणं नैव सिध्यति

yatkākaṇantikāvarṇamapākaṃ tīvravedanam tridoṣaliṅgaṃ tatkuṣṭhaṃ kākaṇaṃ naiva sidhyati

तच्छ्वेतं रक्तपर्यन्तं पुण्डरीकदलोपमम् सरागञ्चैव सोत्सेधं पुण्डरीकं कफोल्वणम्

tacchvetaṃ raktaparyantaṃ puṇḍarīkadalopamam sarāgañcaiva sotsedhaṃ puṇḍarīkaṃ kapholvaṇam

कर्कशं रक्तपर्यन्तमन्तः श्यावं सवेदनम् यदृक्षजिह्वासंस्थानमृक्षजिह्वं तदुच्यते

karkaśaṃ raktaparyantamantaḥ śyāvaṃ savedanam yadṛkṣajihvāsaṃsthānamṛkṣajihvaṃ taducyate

अस्वेदनं महावास्तु यन्मत्स्यशकलोपमम् तदेककुष्ठं चर्माख्यं बहलं गजचर्मवत्

asvedanaṃ mahāvāstu yanmatsyaśakalopamam tadekakuṣṭhaṃ carmākhyaṃ bahalaṃ gajacarmavat

रक्तं सशूलं कण्डूमत्सस्फोटं दलयत्यपि तच्चर्मदलमाख्यातं स्पर्शस्यासहनञ्च यत्

raktaṃ saśūlaṃ kaṇḍūmatsasphoṭaṃ dalayatyapi taccarmadalamākhyātaṃ sparśasyāsahanañca yat

सकण्डूः पिडका श्यावा बहुस्रावा विचर्चिका

sakaṇḍūḥ piḍakā śyāvā bahusrāvā vicarcikā

वैपादिकं पाणिपादस्फुटनं तीव्रवेदनम्

vaipādikaṃ pāṇipādasphuṭanaṃ tīvravedanam

सूक्ष्मा बह्व्यः स्राववत्यः प्रदाहाः पामेत्युक्ताः पिडकाः कण्डुमत्यः

sūkṣmā bahvyaḥ srāvavatyaḥ pradāhāḥ pāmetyuktāḥ piḍakāḥ kaṇḍumatyaḥ

सैव स्फोटस्तीव्रदाहैरुपेता ज्ञेया पाण्योः कच्छुरुग्रा स्फिचोश्च

saiva sphoṭastīvradāhairupetā jñeyā pāṇyoḥ kacchurugrā sphicośca

सकण्डूरागपिडकं दद्रुर्मण्डलमुद्गतम्

sakaṇḍūrāgapiḍakaṃ dadrurmaṇḍalamudgatam

स्फोटाः श्यावारुणाभासा विस्फोटाः स्युस्तनुत्वचः

sphoṭāḥ śyāvāruṇābhāsā visphoṭāḥ syustanutvacaḥ

श्यामं किणखरस्पर्शं परुषं किटिभं स्मृतम्

śyāmaṃ kiṇakharasparśaṃ paruṣaṃ kiṭibhaṃ smṛtam

कण्डूमद्भिः सरागैश्च गण्डैरलसकं चितम्

kaṇḍūmadbhiḥ sarāgaiśca gaṇḍairalasakaṃ citam

रक्तश्यावं सदाहार्त्ति शतारुःस्याद् बहुव्रणम्

raktaśyāvaṃ sadāhārtti śatāruḥsyād bahuvraṇam

त्वक्स्थे वैवर्ण्यमङ्गेषु कुष्ठे रौक्ष्यञ्च जायते त्वक्स्वापो रोमहर्षश्च स्वेदस्यातिप्रवर्त्तनम्

tvaksthe vaivarṇyamaṅgeṣu kuṣṭhe raukṣyañca jāyate tvaksvāpo romaharṣaśca svedasyātipravarttanam

कण्डूर्विपूयकश्चैव कुष्ठे शोणितसम्भवे

kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhe śoṇitasambhave

बाहुल्यं वक्त्रशोषश्च कार्कश्यं पिडकोद्गमः तोदः स्फोटः स्थिरत्वञ्च कुष्ठे मांससमाश्रिते

bāhulyaṃ vaktraśoṣaśca kārkaśyaṃ piḍakodgamaḥ todaḥ sphoṭaḥ sthiratvañca kuṣṭhe māṃsasamāśrite

कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां सम्भेदः क्षतसर्पणम् मेदः स्थानगते लिङ्गं प्रागुक्तानि तथैव च

kauṇyaṃ gatikṣayo'ṅgānāṃ sambhedaḥ kṣatasarpaṇam medaḥ sthānagate liṅgaṃ prāguktāni tathaiva ca

नासाभङ्गोऽक्षिरागश्च क्षतेषु कृमिसम्भवः स्वरोपघातः पीडा च भवेत्कुष्ठेऽस्थिमज्जगे

nāsābhaṅgo'kṣirāgaśca kṣateṣu kṛmisambhavaḥ svaropaghātaḥ pīḍā ca bhavetkuṣṭhe'sthimajjage

दम्पत्योः कुष्ठबाहुल्याद् दुष्टशोणितशुक्रयोः यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितम्

dampatyoḥ kuṣṭhabāhulyād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥ yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi kuṣṭhitam

खरं श्यावारुणं रूक्षं वातकुष्ठं सवेदनम् पित्तात्प्रकुथितं दाहरागस्रावान्वितं मतम् कफोत्क्लेदि घनं स्निग्धं सकण्डूशैत्यगौरवम् द्विलिङ्गं द्वन्द्वजं कुष्ठं त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्

kharaṃ śyāvāruṇaṃ rūkṣaṃ vātakuṣṭhaṃ savedanam pittātprakuthitaṃ dāharāgasrāvānvitaṃ matam kaphotkledi ghanaṃ snigdhaṃ sakaṇḍūśaityagauravam dviliṅgaṃ dvandvajaṃ kuṣṭhaṃ triliṅgaṃ sānnipātikam

साध्यं त्वग्रक्तमांसस्थं वातश्लेष्माधिकञ्च यत् मेदोगं द्वन्द्वजं याप्यं वर्ज्यं मज्जास्थिसंश्रितम् कृमिकृद् दाहमन्दाग्निसंयुक्तं यत् त्रिदोषजम्

sādhyaṃ tvagraktamāṃsasthaṃ vātaśleṣmādhikañca yat medogaṃ dvandvajaṃ yāpyaṃ varjyaṃ majjāsthisaṃśritam kṛmikṛd dāhamandāgnisaṃyuktaṃ yat tridoṣajam

प्रभिन्नं प्रस्रुताङ्गञ्च रक्तनेत्रं हतस्वरम् पञ्चकर्मगुणातीतं कुष्ठं हन्तीह कुष्ठिनम्

prabhinnaṃ prasrutāṅgañca raktanetraṃ hatasvaram pañcakarmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hantīha kuṣṭhinam

कुष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं चारुणं भवेत् निर्दिष्टमपरिस्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम्

kuṣṭhaikasambhavaṃ śvitraṃ kilāsaṃ cāruṇaṃ bhavet nirdiṣṭamaparisrāvi tridhātūdbhavasaṃśrayam

वाताद्रू क्षारुणं पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत् सदाहं रोमविध्वंसि कफाच्छ्वेतं घनं गुरु सकण्डूकं क्रमाद्र क्तमांसमेदःसु चादिशेत् वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम्

vātādrū kṣāruṇaṃ pittāttāmraṃ kamalapatravat sadāhaṃ romavidhvaṃsi kaphācchvetaṃ ghanaṃ guru sakaṇḍūkaṃ kramādra ktamāṃsamedaḥsu cādiśet varṇenaivedṛgubhayaṃ kṛcchraṃ taccottarottaram

अशुक्लरोमाबहलमसंश्लिष्टमथो नवम् अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यमतोऽन्यथा

aśuklaromābahalamasaṃśliṣṭamatho navam anagnidagdhajaṃ sādhyaṃ śvitraṃ varjyamato'nyathā

गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातमप्यचिरन्तनम् वर्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धिमिच्छता

guhyapāṇitalauṣṭheṣu jātamapyacirantanam varjanīyaṃ viśeṣeṇa kilāsaṃ siddhimicchatā

प्रसङ्गाद्गात्रसंस्पर्शान्निश्वासात्सहभोजनात् एकशय्याऽसनाच्चापिवस्त्रमाल्यानुलेपनात् कण्डूकुष्ठोपदंशाश्च भूतोन्मादव्रणज्वराः औपसर्गिकरोगाश्च सङ्क्रामन्ति नरान्नरम्

prasaṅgādgātrasaṃsparśānniśvāsātsahabhojanāt ekaśayyā'sanāccāpivastramālyānulepanāt kaṇḍūkuṣṭhopadaṃśāśca bhūtonmādavraṇajvarāḥ aupasargikarogāśca saṅkrāmanti narānnaram

म्रियते यदि कुष्ठेन पुनर्जातस्य तद्भवेत् अतो निन्दितरोगोऽय कुष्ठं कष्टं प्रकीर्त्तितम्

mriyate yadi kuṣṭhena punarjātasya tadbhavet ato ninditarogo'ya kuṣṭhaṃ kaṣṭaṃ prakīrttitam

वातोत्तरेषु सर्पिर्वमनं श्लेष्मोत्तरेषु कुष्ठेषु पित्तोत्तरेषु लेपः सेको रक्तस्य मोचनं श्रेष्ठम्

vātottareṣu sarpirvamanaṃ śleṣmottareṣu kuṣṭheṣu pittottareṣu lepaḥ seko raktasya mocanaṃ śreṣṭham

पथ्याकरञ्जसिद्धार्थनिशाऽवल्गुजसैन्धवैः विडङ्गसहितैः पिष्टैर्लेपो मूत्रेण कुष्ठनुत्

pathyākarañjasiddhārthaniśā'valgujasaindhavaiḥ viḍaṅgasahitaiḥ piṣṭairlepo mūtreṇa kuṣṭhanut

सोमराजीभवं चूर्णं शृङ्गबेरसमन्वितम् उद्वर्त्तनमिदं हन्ति कुष्ठमुग्रं कृतास्पदम्

somarājībhavaṃ cūrṇaṃ śṛṅgaberasamanvitam udvarttanamidaṃ hanti kuṣṭhamugraṃ kṛtāspadam

रसायनं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यदुदाहृतम् मार्कण्डेयप्रभृतिभिर्यत्प्रयुक्तं महर्षिभिः

rasāyanaṃ pravakṣyāmi brahmaṇā yadudāhṛtam mārkaṇḍeyaprabhṛtibhiryatprayuktaṃ maharṣibhiḥ

पुष्पकाले तु पुष्पाणि फलकाले फलानि च संगृह्य पिचुमर्दस्य त्वङ्मूलानि दलानि च

puṣpakāle tu puṣpāṇi phalakāle phalāni ca saṃgṛhya picumardasya tvaṅmūlāni dalāni ca

द्विरंशानि समाहृत्य भागिकानि प्रकल्पयेत् त्रिफला त्र्! यूषणं ब्राह्मी श्वदंष्ट्राऽरुष्कराग्नयः

dviraṃśāni samāhṛtya bhāgikāni prakalpayet triphalā tr! yūṣaṇaṃ brāhmī śvadaṃṣṭrā'ruṣkarāgnayaḥ

विडङ्गसारवाराहीलोहचूर्णामृताः समाः निशाद्वयावल्गुजकं व्याधिघातः सशर्करः

viḍaṅgasāravārāhīlohacūrṇāmṛtāḥ samāḥ niśādvayāvalgujakaṃ vyādhighātaḥ saśarkaraḥ

कुष्ठमिन्द्र यवाः पाठाः चूर्णमेषां तु संयुतम् खादिरासननिम्बानां घनक्वाथेन भावयेत् सप्तधा पञ्चनिम्बं तु मार्कवस्यरसेन च स्निग्धः शुद्धतनुर्धीमान्योजयेत्तच्छुभे दिने

kuṣṭhamindra yavāḥ pāṭhāḥ cūrṇameṣāṃ tu saṃyutam khādirāsananimbānāṃ ghanakvāthena bhāvayet saptadhā pañcanimbaṃ tu mārkavasyarasena ca snigdhaḥ śuddhatanurdhīmānyojayettacchubhe dine

मधुना तिक्तहविषा खदिरासनवारिणा लेह्यमुष्णाम्भसा वाऽपि कालवृद्ध्या पलं भवेत् जीर्णे तस्मिन्समश्नीयात्स्निग्धं लघु हितञ्च यत्

madhunā tiktahaviṣā khadirāsanavāriṇā lehyamuṣṇāmbhasā vā'pi kālavṛddhyā palaṃ bhavet jīrṇe tasminsamaśnīyātsnigdhaṃ laghu hitañca yat

विचर्चिकौदुम्बर पुण्डरीककापालदद्रू किटिभालसादि शतारुविस्फोटविसर्पमालाः कफप्रकोपं त्रिविधं किलासम्

vicarcikaudumbara puṇḍarīkakāpāladadrū kiṭibhālasādi śatāruvisphoṭavisarpamālāḥ kaphaprakopaṃ trividhaṃ kilāsam

भगन्दरश्लीपदवातरक्तजडान्ध नाडीव्रणशीर्षरोगान् सर्वान्प्रमेहान्प्रदरांश्च सर्वान्दंष्ट्राविषं मूलविषं निहन्ति

bhagandaraślīpadavātaraktajaḍāndha nāḍīvraṇaśīrṣarogān sarvānpramehānpradarāṃśca sarvāndaṃṣṭrāviṣaṃ mūlaviṣaṃ nihanti

स्थूलोदरः सिंहकृशोदरः स्यात्सुश्लिष्टसन्धिर्मधुनोपयोगात् सदोपयोगादपि ये दशन्ति सर्पादयो यान्ति विनाशमाशु

sthūlodaraḥ siṃhakṛśodaraḥ syātsuśliṣṭasandhirmadhunopayogāt sadopayogādapi ye daśanti sarpādayo yānti vināśamāśu

जीवेच्चिरं व्याधिजराविमुक्तः शुभे रतश्चन्द्र समानकान्तिः

jīvecciraṃ vyādhijarāvimuktaḥ śubhe rataścandra samānakāntiḥ

शशिलेखा पञ्चपलं तावद्गिरिजस्य गुग्गुलोस्तु दश ताप्यस्य पलत्रितयं द्वे लोहस्रावणीकयोश्च पले

śaśilekhā pañcapalaṃ tāvadgirijasya guggulostu daśa tāpyasya palatritayaṃ dve lohasrāvaṇīkayośca pale

त्रिफलाकरञ्जपल्लवखदिरगुडूचीत्रिवृद्दन्त्यः मुस्ताविडङ्गरजनीकुटजत्वङ्निम्बवह्निसंपाकाः

triphalākarañjapallavakhadiraguḍūcītrivṛddantyaḥ mustāviḍaṅgarajanīkuṭajatvaṅnimbavahnisaṃpākāḥ

एतै रचितां वटिकां मधुसंमिश्रां गिलेत्प्रातः गोमूत्रेण च कुष्ठं नुदत्यसृग्वातमचिरेण

etai racitāṃ vaṭikāṃ madhusaṃmiśrāṃ giletprātaḥ gomūtreṇa ca kuṣṭhaṃ nudatyasṛgvātamacireṇa

श्वित्राणि पाण्डुरोगं विषमानुदरप्रमेहगुल्मांश्च नाशयति वलीपलितं योगः स्वायम्भुवो नाम्ना

śvitrāṇi pāṇḍurogaṃ viṣamānudarapramehagulmāṃśca nāśayati valīpalitaṃ yogaḥ svāyambhuvo nāmnā

चित्रकं त्रिफला व्योषमजाजी कारवी वचा सैन्धवातिविषाकुष्ठं चव्यैला च यवासकम्

citrakaṃ triphalā vyoṣamajājī kāravī vacā saindhavātiviṣākuṣṭhaṃ cavyailā ca yavāsakam

विडङ्गान्यजमोदा च मुस्ता चामरदारु च यावन्त्येतानि सर्वाणि तावन्मानन्तु गुग्गुलोः

viḍaṅgānyajamodā ca mustā cāmaradāru ca yāvantyetāni sarvāṇi tāvanmānantu gugguloḥ

सङ्कुट्य सर्पिषा सार्द्धं गुटिकां कारयेद्भिषक् प्रातर्भोजनकाले च खादेदग्निबलं यथा

saṅkuṭya sarpiṣā sārddhaṃ guṭikāṃ kārayedbhiṣak prātarbhojanakāle ca khādedagnibalaṃ yathā

हन्त्यष्टादश कुष्ठानि कृमिदुष्टव्रणानि च ग्रहण्यर्शोविकारांश्च मुखामयगलग्रहान्

hantyaṣṭādaśa kuṣṭhāni kṛmiduṣṭavraṇāni ca grahaṇyarśovikārāṃśca mukhāmayagalagrahān

गृध्रसीमथ भग्नञ्च गुल्मं चापि नियच्छति व्याधीन्कोष्ठगतांश्चापि जयेद्विष्णुरिवासुरान्

gṛdhrasīmatha bhagnañca gulmaṃ cāpi niyacchati vyādhīnkoṣṭhagatāṃścāpi jayedviṣṇurivāsurān

वातरक्ताधिकारोक्तः पुरः कैशोरकाभिधः कुष्ठानां वातरक्तानां नाशनं परमौषधम्

vātaraktādhikāroktaḥ puraḥ kaiśorakābhidhaḥ kuṣṭhānāṃ vātaraktānāṃ nāśanaṃ paramauṣadham

भल्लातकप्रस्थयुगं छित्वा द्रो णजले क्षिपेत् प्रस्थद्वयंगुडूच्याश्च क्षुण्णं तत्राम्भसि क्षिपेत् चतुर्थांशावशेषं तु कषायमवतारयेत् वस्त्रपूते कषाये तु वक्ष्यमाणं विनिक्षिपेत्

bhallātakaprasthayugaṃ chitvā dro ṇajale kṣipet prasthadvayaṃguḍūcyāśca kṣuṇṇaṃ tatrāmbhasi kṣipet caturthāṃśāvaśeṣaṃ tu kaṣāyamavatārayet vastrapūte kaṣāye tu vakṣyamāṇaṃ vinikṣipet

शरावमात्रकंसर्पिर्दुग्धं स्यादाढकं तथा सितां प्रस्थमितां दद्यात्प्रस्थार्द्धं माक्षिकं क्षिपेत्

śarāvamātrakaṃsarpirdugdhaṃ syādāḍhakaṃ tathā sitāṃ prasthamitāṃ dadyātprasthārddhaṃ mākṣikaṃ kṣipet

सर्वाण्येकत्र भाण्डे तु पचेन्मृद्वग्निना शनैः सर्वद्र वे घनीभूते पावकादवतारयेत्

sarvāṇyekatra bhāṇḍe tu pacenmṛdvagninā śanaiḥ sarvadra ve ghanībhūte pāvakādavatārayet

तत्र क्षेप्याणि चूर्णानि ब्रूमो बिल्वविषामृताः वाकुची चाथ दद्र घ्नुः पिचुमर्दो हरीतकी

tatra kṣepyāṇi cūrṇāni brūmo bilvaviṣāmṛtāḥ vākucī cātha dadra ghnuḥ picumardo harītakī

अक्षो धात्री च मञ्जिष्ठा मरिचं नागरं कणा यवानी सैन्धवं मुस्तं त्वगेला नागकेशरम्

akṣo dhātrī ca mañjiṣṭhā maricaṃ nāgaraṃ kaṇā yavānī saindhavaṃ mustaṃ tvagelā nāgakeśaram

पर्पटं पत्रकं बालमुशीरं चन्दनं तथा गोक्षुरस्य च बीजानि कर्चूरो रक्तचन्दनम्

parpaṭaṃ patrakaṃ bālamuśīraṃ candanaṃ tathā gokṣurasya ca bījāni karcūro raktacandanam

पृथक्पलार्द्धमानानां चूर्णमेषामिह क्षिपेत् पलमात्रमितं प्रातः समश्नीयाज्जलेन हि

pṛthakpalārddhamānānāṃ cūrṇameṣāmiha kṣipet palamātramitaṃ prātaḥ samaśnīyājjalena hi

नाशयेदवलेहोऽय पथ्यान्यन्नानि खादतः कुष्ठानि वातरक्तानि सर्वाण्यर्शांसि सेवितः

nāśayedavaleho'ya pathyānyannāni khādataḥ kuṣṭhāni vātaraktāni sarvāṇyarśāṃsi sevitaḥ

व्यायाममातपं वह्निमम्लं मांसं दधि स्त्रियम् तैलाभ्यङ्गं तथाध्वानं नरो भल्लातकी त्यजेत्

vyāyāmamātapaṃ vahnimamlaṃ māṃsaṃ dadhi striyam tailābhyaṅgaṃ tathādhvānaṃ naro bhallātakī tyajet

निम्बगोपारुणाः कट्वी त्रायन्ती त्रिफला घनम् पर्पटावल्गुजानन्तावचाखदिरचन्दनम्

nimbagopāruṇāḥ kaṭvī trāyantī triphalā ghanam parpaṭāvalgujānantāvacākhadiracandanam

पाठाशुण्ठीशटीभार्गीवासाभूनिम्बवत्सकम् श्यामेन्द्र वारुणीमूर्वाविडङ्गेन्द्र यवानलम्

pāṭhāśuṇṭhīśaṭībhārgīvāsābhūnimbavatsakam śyāmendra vāruṇīmūrvāviḍaṅgendra yavānalam

हस्तिकर्णामृताद्रे कापटोलरजनीद्वयम् कणारग्वधसप्ताह्वत्रिवृद्वेत्रोच्चटाफलम्

hastikarṇāmṛtādre kāpaṭolarajanīdvayam kaṇāragvadhasaptāhvatrivṛdvetroccaṭāphalam

मञ्जिष्ठा लाङ्गली रास्ना नक्तमालं पुनर्नवा दन्तीबीजकसारञ्च भृङ्गराजं कुरण्टकम्

mañjiṣṭhā lāṅgalī rāsnā naktamālaṃ punarnavā dantībījakasārañca bhṛṅgarājaṃ kuraṇṭakam

अङ्कोटकञ्च शाखोटं द्विपलांशं पृथक्पृथक् गृह्णीयात्तानि सर्वाणि जलद्रो णे पचेच्छनैः

aṅkoṭakañca śākhoṭaṃ dvipalāṃśaṃ pṛthakpṛthak gṛhṇīyāttāni sarvāṇi jaladro ṇe pacecchanaiḥ

अष्टमांशावशेषन्तु कषायमवतारयेत् विधाय वाससा पूतं स्थापयेद्भाजने दृढे

aṣṭamāṃśāvaśeṣantu kaṣāyamavatārayet vidhāya vāsasā pūtaṃ sthāpayedbhājane dṛḍhe

भल्लातकसहस्राणि च्छित्वा तु त्र्! यर्मणाम्भसि पचेदष्टावशेषं तत्कषायमवतारयेत्

bhallātakasahasrāṇi cchitvā tu tr! yarmaṇāmbhasi pacedaṣṭāvaśeṣaṃ tatkaṣāyamavatārayet

तच्च वस्त्रेण संशोध्य द्वौ कषायौ विमिश्रयेत् गुडं शतपलं दत्वा लेहवत्तत्पचेच्छनैः

tacca vastreṇa saṃśodhya dvau kaṣāyau vimiśrayet guḍaṃ śatapalaṃ datvā lehavattatpacecchanaiḥ

त्रिकटु त्रिफला मुस्तं विडङ्गं चित्रकं तथा सैन्धवं चन्दनं कुष्ठं दीप्यकञ्च पलं पृथक् सौगन्ध्यार्थं क्षिपेत्तत्र चातुर्जातं पलं पलम्

trikaṭu triphalā mustaṃ viḍaṅgaṃ citrakaṃ tathā saindhavaṃ candanaṃ kuṣṭhaṃ dīpyakañca palaṃ pṛthak saugandhyārthaṃ kṣipettatra cāturjātaṃ palaṃ palam

महाभल्लातको ह्येष महादेवेन भाषितः प्राणिनां हितकामेन जयेच्छीघ्रं प्रयोजितः

mahābhallātako hyeṣa mahādevena bhāṣitaḥ prāṇināṃ hitakāmena jayecchīghraṃ prayojitaḥ

श्वित्रमौदुम्बरं दद्रुमृक्षजिह्वन्तु काकणम् पुण्डरीकं सचर्माख्यं विस्फोटं रक्तमण्डलम्

śvitramaudumbaraṃ dadrumṛkṣajihvantu kākaṇam puṇḍarīkaṃ sacarmākhyaṃ visphoṭaṃ raktamaṇḍalam

कण्डूं कपालकं कुष्ठं पामानञ्च विपादिकाम् वातरक्तं षडर्शांसि पाण्डुरोगव्रणान्कृमीन्

kaṇḍūṃ kapālakaṃ kuṣṭhaṃ pāmānañca vipādikām vātaraktaṃ ṣaḍarśāṃsi pāṇḍurogavraṇānkṛmīn

रक्तपित्तमुदावर्त्तं कासं श्वासं भगन्दरम् सदाभ्यासेन पलितमामवातं सुदुस्तरम्

raktapittamudāvarttaṃ kāsaṃ śvāsaṃ bhagandaram sadābhyāsena palitamāmavātaṃ sudustaram

निर्यन्त्रणस्तु कथितो विहाराहारमैथुने कुरुते परमां कान्तिं प्रदीप्तं जठरानलम्

niryantraṇastu kathito vihārāhāramaithune kurute paramāṃ kāntiṃ pradīptaṃ jaṭharānalam

अनुपानं प्रयोक्तव्यं छिन्नातोयं पयोऽथवा भोजने तु सदा त्याज्यमुष्णमम्लं विशेषतः

anupānaṃ prayoktavyaṃ chinnātoyaṃ payo'thavā bhojane tu sadā tyājyamuṣṇamamlaṃ viśeṣataḥ

मञ्जिष्ठा त्रिफला तिक्ता वचादारुनिशाऽमयाः निम्बश्चैषां कृतः क्थाथः सर्वकुष्ठं विनाशयेत्

mañjiṣṭhā triphalā tiktā vacādāruniśā'mayāḥ nimbaścaiṣāṃ kṛtaḥ kthāthaḥ sarvakuṣṭhaṃ vināśayet

100

वातरक्तं तथा कण्डूं पामां वै रक्तमण्डलम् दद्रू ं! विसर्पं विस्फोटं पानाभ्यासेन नाशयेत्

vātaraktaṃ tathā kaṇḍūṃ pāmāṃ vai raktamaṇḍalam dadrū ṃ! visarpaṃ visphoṭaṃ pānābhyāsena nāśayet

101

मञ्जिष्ठा वाकुची चक्रमर्दश्च पिचुमर्दकः हरीतकी हरिद्रा च धात्री वासा शतावरी

mañjiṣṭhā vākucī cakramardaśca picumardakaḥ harītakī haridrā ca dhātrī vāsā śatāvarī

102

बला नागबला यष्टीमधुकं क्षुरकोपि च पटोलस्य लतोशीरं गुडूची रक्तचन्दनम्

balā nāgabalā yaṣṭīmadhukaṃ kṣurakopi ca paṭolasya latośīraṃ guḍūcī raktacandanam

103

मञ्जिष्ठादिरयं क्वाथः कुष्ठानां नाशनः परः वातरक्तस्य संहर्त्ता कण्डूमण्डलनाशनः

mañjiṣṭhādirayaṃ kvāthaḥ kuṣṭhānāṃ nāśanaḥ paraḥ vātaraktasya saṃharttā kaṇḍūmaṇḍalanāśanaḥ

104

मञ्जिष्ठाकुटजामृताघन वचामुण्डीहरिद्रा द्वयं क्षुद्रा रिष्टपटोलतिक्तकटु काभार्गीविडङ्गाग्निकम् मूर्वादारुकलिङ्गभृङ्गम गधात्रायान्तपाठावरी गायत्री त्रिफलाकिरातकमहानिम्बासनारग्वधाः

mañjiṣṭhākuṭajāmṛtāghana vacāmuṇḍīharidrā dvayaṃ kṣudrā riṣṭapaṭolatiktakaṭu kābhārgīviḍaṅgāgnikam mūrvādārukaliṅgabhṛṅgama gadhātrāyāntapāṭhāvarī gāyatrī triphalākirātakamahānimbāsanāragvadhāḥ

105

श्यामावल्गुजचन्दनं वरुणकं दन्तीकशाखोटकं- वासासर्पटसारिवा प्रतिविषानन्ताविशालाजलम् मञ्जिष्ठाप्रथमं कषायमिति यः संसेवते तस्य तु त्वग्दोषाः सुचिरेण यान्ति विलयं कुष्ठानि चाष्टादश

śyāmāvalgujacandanaṃ varuṇakaṃ dantīkaśākhoṭakaṃ- vāsāsarpaṭasārivā prativiṣānantāviśālājalam mañjiṣṭhāprathamaṃ kaṣāyamiti yaḥ saṃsevate tasya tu tvagdoṣāḥ sucireṇa yānti vilayaṃ kuṣṭhāni cāṣṭādaśa

106

नाशं गच्छति वातरक्तमखिला नश्यन्ति रक्तामयाः वीसर्पस्त्वचि शून्यता नयनजा रोगाः प्रशाम्यन्ति च

nāśaṃ gacchati vātaraktamakhilā naśyanti raktāmayāḥ vīsarpastvaci śūnyatā nayanajā rogāḥ praśāmyanti ca

107

मरिचं त्रिवृता मुस्तं हरितालं मनः शिला देवदारु हरिद्रे द्वे मांसी कुष्ठं सचन्दनम्

maricaṃ trivṛtā mustaṃ haritālaṃ manaḥ śilā devadāru haridre dve māṃsī kuṣṭhaṃ sacandanam

108

विशाला करवीरञ्च क्षीरमर्कसमुद्भवम् गोमयस्य रसं कुर्यात्प्रत्येकं कर्षसम्मितम्

viśālā karavīrañca kṣīramarkasamudbhavam gomayasya rasaṃ kuryātpratyekaṃ karṣasammitam

109

विषस्यार्द्धपलं देयं तैलं प्रस्थमितं कटु पचेच्चतुर्गुणे नीरे गोमूत्रे द्विगुणे तथा

viṣasyārddhapalaṃ deyaṃ tailaṃ prasthamitaṃ kaṭu paceccaturguṇe nīre gomūtre dviguṇe tathā

110

मरिचाद्यमिदं तैलमभ्यङ्गात्कुष्ठनाशनम् एतस्याभ्यङ्गतः श्वित्रं विवर्णं तत्क्षणाद्भवेत्

maricādyamidaṃ tailamabhyaṅgātkuṣṭhanāśanam etasyābhyaṅgataḥ śvitraṃ vivarṇaṃ tatkṣaṇādbhavet

111

तैलमेतज्जयेत्कण्डूं पामां सिध्मविचर्चिकाम् पुण्डरीकं तथा दद्रुं शून्यतां नित्यसेविनाम्

tailametajjayetkaṇḍūṃ pāmāṃ sidhmavicarcikām puṇḍarīkaṃ tathā dadruṃ śūnyatāṃ nityasevinām

112

मरिचं त्रिवृता दन्ती क्षीरमार्कं शकृद्र सः देवदारु हरिद्रे द्वे मांसी कुष्ठं सचन्दनम्

maricaṃ trivṛtā dantī kṣīramārkaṃ śakṛdra saḥ devadāru haridre dve māṃsī kuṣṭhaṃ sacandanam

113

विशाला करवीरञ्च हरितालं मनःशिला चित्रकं लाङ्गली मुस्तं विडङ्गं चक्रमर्दकः

viśālā karavīrañca haritālaṃ manaḥśilā citrakaṃ lāṅgalī mustaṃ viḍaṅgaṃ cakramardakaḥ

114

शिरीषःकुटजो निम्बः सप्तपर्णोऽमृता स्नुही श्यामाको नक्तमालश्च खदिरो वाकुची वचा

śirīṣaḥkuṭajo nimbaḥ saptaparṇo'mṛtā snuhī śyāmāko naktamālaśca khadiro vākucī vacā

115

ज्योतिष्मती च पलिका विषं द्विपलिकं भवेत् आढकं कटुतैलस्य गोमूत्रञ्च चतुर्गुणम्

jyotiṣmatī ca palikā viṣaṃ dvipalikaṃ bhavet āḍhakaṃ kaṭutailasya gomūtrañca caturguṇam

116

मृत्पात्रे लोहपात्रे च शनैर्मृद्वग्निना पचेत् मरिचाद्यमिदं तैलं महन्मुनिभिरीरितम्

mṛtpātre lohapātre ca śanairmṛdvagninā pacet maricādyamidaṃ tailaṃ mahanmunibhirīritam

117

भिषगेतेन तैलेन म्रक्षयेत्कौष्ठिकान्व्रणान् पामाविचर्चिकादद्रू कण्डूविस्फोटकानि च

bhiṣagetena tailena mrakṣayetkauṣṭhikānvraṇān pāmāvicarcikādadrū kaṇḍūvisphoṭakāni ca

118

वलयः पलितं छाया नीलं व्यङ्गं तथैव च अभ्यङ्गेन प्रणश्यन्ति सौकुमार्यञ्च जायते

valayaḥ palitaṃ chāyā nīlaṃ vyaṅgaṃ tathaiva ca abhyaṅgena praṇaśyanti saukumāryañca jāyate

119

प्रथमे वयसि स्त्रीणां यासां नस्यं प्रदीयते तासामपि जरां प्राप्य न स्यातां स्खलितौ स्तनौ

prathame vayasi strīṇāṃ yāsāṃ nasyaṃ pradīyate tāsāmapi jarāṃ prāpya na syātāṃ skhalitau stanau

120

बलीवर्दस्तुरङ्गो वा गजो वा वायुपीडितः त्रिभिरभ्यञ्जनैरस्य भवेन्मारुतविक्रमः

balīvardasturaṅgo vā gajo vā vāyupīḍitaḥ tribhirabhyañjanairasya bhavenmārutavikramaḥ

121

तालताप्यशिलासूतटङ्कणाः सिन्धुसंयुताः गन्धको द्विगुणः सूताच्छङ्खचूर्णञ्च तत्समम्

tālatāpyaśilāsūtaṭaṅkaṇāḥ sindhusaṃyutāḥ gandhako dviguṇaḥ sūtācchaṅkhacūrṇañca tatsamam

122

जम्बीराद्भिर्दिनं घृष्ट्वा त्रिंशदंशं विषं क्षिपेत् अस्य माषद्वयं खादेन्महिषीघृतसंयुतम्

jambīrādbhirdinaṃ ghṛṣṭvā triṃśadaṃśaṃ viṣaṃ kṣipet asya māṣadvayaṃ khādenmahiṣīghṛtasaṃyutam

123

मध्वाज्यैर्वाकुचीबीजकर्षं लिह्यात्ततः परम् तालकेश्वरनामाऽय सर्वकुष्ठहरो रसः

madhvājyairvākucībījakarṣaṃ lihyāttataḥ param tālakeśvaranāmā'ya sarvakuṣṭhaharo rasaḥ

124

रसो वलिस्ताम्रमयः पुरोग्निः शिलाजतु स्याद्विषतिन्दुकश्च वरा च तुल्यं गगनञ्च सर्वैः करञ्जबीजं सचतुष्टयञ्च

raso valistāmramayaḥ purogniḥ śilājatu syādviṣatindukaśca varā ca tulyaṃ gaganañca sarvaiḥ karañjabījaṃ sacatuṣṭayañca

125

सम्मर्द्य सर्वं मधुना घृतेन घृतस्य पात्रे निहितं प्रयत्नात् कर्षं भजेत्प्रत्यहमस्य पथ्यं शाल्योदनं दुग्धमधुत्रयञ्च

sammardya sarvaṃ madhunā ghṛtena ghṛtasya pātre nihitaṃ prayatnāt karṣaṃ bhajetpratyahamasya pathyaṃ śālyodanaṃ dugdhamadhutrayañca

126

विशीर्णकर्णाङ्गुलिनासिकोऽपि भवेदनेन स्मरतुल्यमूर्त्तिः दारापरित्याग इह प्रदिष्टो जलौदनं तत्र निबद्धमूले

viśīrṇakarṇāṅgulināsiko'pi bhavedanena smaratulyamūrttiḥ dārāparityāga iha pradiṣṭo jalaudanaṃ tatra nibaddhamūle

127

कुष्ठं मूलकबीजं प्रियङ्गवः सर्षपास्तथा रजनी एतत्केशरषष्ठं निहन्ति चिरकालजं सिध्मम्

kuṣṭhaṃ mūlakabījaṃ priyaṅgavaḥ sarṣapāstathā rajanī etatkeśaraṣaṣṭhaṃ nihanti cirakālajaṃ sidhmam

128

शिखरीरसेन पिष्टं मूलकबीजं प्रलेपतः सिध्मम् क्षारेण वा कदल्या रजनीमिश्रेण नाशयति

śikharīrasena piṣṭaṃ mūlakabījaṃ pralepataḥ sidhmam kṣāreṇa vā kadalyā rajanīmiśreṇa nāśayati

129

दार्वीमूलकबीजानि तालकं सुरदारु च ताम्बूलपत्रं सर्वाणि कार्षिकाणि पृथक्पृथक्

dārvīmūlakabījāni tālakaṃ suradāru ca tāmbūlapatraṃ sarvāṇi kārṣikāṇi pṛthakpṛthak

130

शङ्खचूर्णन्तु शाणं स्यात्सर्वाण्येकत्र वारिणा प्रलेपयेत्प्रलेपोऽय सिध्मनाशन उत्तमः

śaṅkhacūrṇantu śāṇaṃ syātsarvāṇyekatra vāriṇā pralepayetpralepo'ya sidhmanāśana uttamaḥ

131

सलिले चाम्रपेशी तु किञ्चित्सैन्धवसंयुता ताम्रपात्रे विनिर्घृष्टा लेपाच्चर्मदलापहा

salile cāmrapeśī tu kiñcitsaindhavasaṃyutā tāmrapātre vinirghṛṣṭā lepāccarmadalāpahā

132

सलिलेन तु शुष्काणि घृष्ट्वा धात्रीफलानि च कराभ्यां सुखमाप्नोति नरश्चर्मदलान्वितः

salilena tu śuṣkāṇi ghṛṣṭvā dhātrīphalāni ca karābhyāṃ sukhamāpnoti naraścarmadalānvitaḥ

133

जीरकस्य पलं पिष्टं सिन्दूरार्द्धपलं तथा कटुतैलं पचेदाभ्यां सर्वपामाहरं परम्

jīrakasya palaṃ piṣṭaṃ sindūrārddhapalaṃ tathā kaṭutailaṃ pacedābhyāṃ sarvapāmāharaṃ param

134

मञ्जिष्ठात्रिफलालाक्षालाङ्गली रात्रिगन्धकैः चूर्णितैस्तैलमादित्यपाकं पामाहरं परम्

mañjiṣṭhātriphalālākṣālāṅgalī rātrigandhakaiḥ cūrṇitaistailamādityapākaṃ pāmāharaṃ param

135

सैन्धवं चक्रमर्दश्च सर्षपाः पिप्पली तथा आरनालेन संपिष्टाः पामाकण्डूहराः पराः

saindhavaṃ cakramardaśca sarṣapāḥ pippalī tathā āranālena saṃpiṣṭāḥ pāmākaṇḍūharāḥ parāḥ

136

अर्कपत्ररसे पक्वं हरिद्रा कल्कसंयुतम् नाशयेत्सार्षपं तैलं पामाकच्छूविचर्चिकाः

arkapatrarase pakvaṃ haridrā kalkasaṃyutam nāśayetsārṣapaṃ tailaṃ pāmākacchūvicarcikāḥ

137

मनः शिलाऽल कासीसं गन्धाश्म सिन्धुजन्म च स्वर्णक्षीरी शिलाभेदी शुण्ठी कुष्ठञ्च मागधी

manaḥ śilā'la kāsīsaṃ gandhāśma sindhujanma ca svarṇakṣīrī śilābhedī śuṇṭhī kuṣṭhañca māgadhī

138

लाङ्गली करवीरञ्च दद्रुघ्नः कृमिहाऽनलः दन्ती निम्बदलं चैभिः पृथक्कर्षमितैर्भिषक्

lāṅgalī karavīrañca dadrughnaḥ kṛmihā'nalaḥ dantī nimbadalaṃ caibhiḥ pṛthakkarṣamitairbhiṣak

139

कल्लीकृत्य पचेत्तैलं कटु प्रस्थद्वयोन्मितम् अर्कसेहुण्डदुग्धेन पृथक्पलमितेन च

kallīkṛtya pacettailaṃ kaṭu prasthadvayonmitam arkasehuṇḍadugdhena pṛthakpalamitena ca

140

गोमूत्रस्याढकेनापि शनैर्मृद्वग्निना पचेत् अभ्यङ्गेन हरेदेतत्कच्छू दुःसाध्यतामपि

gomūtrasyāḍhakenāpi śanairmṛdvagninā pacet abhyaṅgena haredetatkacchū duḥsādhyatāmapi

141

पामानञ्च तथा कण्डूं त्वग्व्याधिरुधिरामयान् कण्डूराक्षसनामेदं तैलं हारीतभाषितम्

pāmānañca tathā kaṇḍūṃ tvagvyādhirudhirāmayān kaṇḍūrākṣasanāmedaṃ tailaṃ hārītabhāṣitam

142

कृतमालस्य पत्राणि नक्तमालदलानि च द्रो णपुष्पीपलाशानि सर्षपा राजिका निशा

kṛtamālasya patrāṇi naktamāladalāni ca dro ṇapuṣpīpalāśāni sarṣapā rājikā niśā

143

कुटजो मधुकं मुस्तं नागरं रक्तचन्दनम् धांत्री यवानिका दारु कल्क एष प्रकल्पितः

kuṭajo madhukaṃ mustaṃ nāgaraṃ raktacandanam dhāṃtrī yavānikā dāru kalka eṣa prakalpitaḥ

144

उद्वर्त्तनादयं कल्कः कटुतैलसमन्वितः कच्छूं पामां हरत्येव शीतपित्तादिकान्गदान्

udvarttanādayaṃ kalkaḥ kaṭutailasamanvitaḥ kacchūṃ pāmāṃ haratyeva śītapittādikāngadān

145

कुष्ठं कृमिघ्नो दद्रुघ्नो निशासैन्धवसर्षपाः अम्लपिष्टः प्रलेपोऽय दद्रुकुष्ठनिषूदनः

kuṣṭhaṃ kṛmighno dadrughno niśāsaindhavasarṣapāḥ amlapiṣṭaḥ pralepo'ya dadrukuṣṭhaniṣūdanaḥ

146

दूर्वाभयासैन्धवचक्रमर्दकुठेरकाः काञ्जिकतक्रपिष्टाः त्रिभिः प्रलेपैरपि बद्धमूलां दद्रू ञ्च कुष्ठञ्च विनाशयन्ति

dūrvābhayāsaindhavacakramardakuṭherakāḥ kāñjikatakrapiṣṭāḥ tribhiḥ pralepairapi baddhamūlāṃ dadrū ñca kuṣṭhañca vināśayanti

147

गण्डलिकाख्यं तृणमपि सिद्धार्थकश्च स्नुहीपत्रम् त्रयमपि समभागं स्यादेषां द्विगुणस्तु दद्र्रुघ्नः

gaṇḍalikākhyaṃ tṛṇamapi siddhārthakaśca snuhīpatram trayamapi samabhāgaṃ syādeṣāṃ dviguṇastu dadrrughnaḥ

148

अष्टगुणे गोतक्रे तानि प्रकृतानि सन्दध्यात् दिवसत्रितयादूर्ध्वं सम्यङ्निष्पेषयेत्तानि

aṣṭaguṇe gotakre tāni prakṛtāni sandadhyāt divasatritayādūrdhvaṃ samyaṅniṣpeṣayettāni

149

वन्योपलेन घृष्ट्वा च दद्रुमालेपयेत्तेन सप्ताहाल्लेपोऽय दद्र्रूमचिराद्विनाशयति

vanyopalena ghṛṣṭvā ca dadrumālepayettena saptāhāllepo'ya dadrrūmacirādvināśayati

150

बिभीतकत्वङ्मलयूजटानां क्वाथेन पीतं गुडसंयुतेन आवल्गुजं बीजमपाकरोति श्वित्राणि कृच्छ्राण्यपि पुण्डरीकम्

bibhītakatvaṅmalayūjaṭānāṃ kvāthena pītaṃ guḍasaṃyutena āvalgujaṃ bījamapākaroti śvitrāṇi kṛcchrāṇyapi puṇḍarīkam

151

कुडवमवल्गुणबीजं हरितालचतुर्थभागसम्मिश्रम्

kuḍavamavalguṇabījaṃ haritālacaturthabhāgasammiśram

152

मनः शिलां तोलकार्द्धं गुञ्जाफलमग्निमूलञ्च मूत्रेण गवां पिष्टं सवर्णताकारकं श्वित्रे

manaḥ śilāṃ tolakārddhaṃ guñjāphalamagnimūlañca mūtreṇa gavāṃ piṣṭaṃ savarṇatākārakaṃ śvitre

153

श्वेतं कुष्ठं व्रजत्यस्तं पक्षार्द्धेनाधिकेन वा गिरिकर्ण्यास्तु कृष्णाया मूलेन परिलेपितम्

śvetaṃ kuṣṭhaṃ vrajatyastaṃ pakṣārddhenādhikena vā girikarṇyāstu kṛṣṇāyā mūlena parilepitam

154

क्वाथः सवाकुचीचूर्णो धात्रीखदिरसारयोः शङ्खेन्दुकुन्दधवलं श्वित्रं संसेवितो हरेत्

kvāthaḥ savākucīcūrṇo dhātrīkhadirasārayoḥ śaṅkhendukundadhavalaṃ śvitraṃ saṃsevito haret

155

मथितेन पिबेच्चूर्णं काकोदुम्बर्यवल्गुजम् तैलाक्तो घर्मसेवी स्यात्तक्राशी श्वित्रहृद्भवेत्

mathitena pibeccūrṇaṃ kākodumbaryavalgujam tailākto gharmasevī syāttakrāśī śvitrahṛdbhavet

156

चतुष्पलं सोमराज्याः खदिरस्य पलं तथा पटोलमूलं त्रिफला त्रायमाणा दुरालभा

catuṣpalaṃ somarājyāḥ khadirasya palaṃ tathā paṭolamūlaṃ triphalā trāyamāṇā durālabhā

157

कल्कार्थं कटुकं चापि कार्षिकान्सूक्ष्मपेषितान् पलद्वयं कौशिकस्य शुद्धस्यात्र प्रदापयेत्

kalkārthaṃ kaṭukaṃ cāpi kārṣikānsūkṣmapeṣitān paladvayaṃ kauśikasya śuddhasyātra pradāpayet

158

सिद्धं सर्पिरिदं श्वित्रं हन्यादम्भ इवानलम् अष्टादशानां कुष्ठानां परमं चैतदौषधम्

siddhaṃ sarpiridaṃ śvitraṃ hanyādambha ivānalam aṣṭādaśānāṃ kuṣṭhānāṃ paramaṃ caitadauṣadham

159

सोमराजीघृतं नाम निर्मितं ब्रह्मणा पुरा लोकानामुपकाराय श्वित्रकुष्ठादिरोगिणाम्

somarājīghṛtaṃ nāma nirmitaṃ brahmaṇā purā lokānāmupakārāya śvitrakuṣṭhādirogiṇām

इति चतुष्पञ्चाशत्तमः कुष्ठाधिकारः समाप्तः

iti catuṣpañcāśattamaḥ kuṣṭhādhikāraḥ samāptaḥ

शीतपित्तोदर्दकोठोत्कोठाधिकारः

अथ पञ्चपञ्चाशत्तमः शीतपित्तोदर्दकोठोत्कोठाधिकारः

atha pañcapañcāśattamaḥ śītapittodardakoṭhotkoṭhādhikāraḥ

शीतमारुतसम्पर्कात्प्रवृद्धौ कफमारुतौ पित्तेन सह सम्भूय बहिरन्तर्विसर्पतः

śītamārutasamparkātpravṛddhau kaphamārutau pittena saha sambhūya bahirantarvisarpataḥ

पिपासाऽरुचिहृल्लास देहसादाङ्गगौरवम् रक्तलोचनता तेषां पूर्वरूपस्य लक्षणम्

pipāsā'rucihṛllāsa dehasādāṅgagauravam raktalocanatā teṣāṃ pūrvarūpasya lakṣaṇam

वरटीदष्टसंस्थानः शोथः सञ्जायते बहिः सकण्डूतोदबहुलश्छर्दि ज्वरविदाहवान् वाताधिकतमं विद्याच्छीतपित्तमिमं भिषक्

varaṭīdaṣṭasaṃsthānaḥ śothaḥ sañjāyate bahiḥ sakaṇḍūtodabahulaśchardi jvaravidāhavān vātādhikatamaṃ vidyācchītapittamimaṃ bhiṣak

सोत्सङ्गैश्च सरागैश्च कण्डूमद्भिश्च मण्डलैः शैशिरः श्लेष्मबहुल उदर्दइति कीर्त्तितः

sotsaṅgaiśca sarāgaiśca kaṇḍūmadbhiśca maṇḍalaiḥ śaiśiraḥ śleṣmabahula udardaiti kīrttitaḥ

असम्यग्वमनोदीर्णपित्तश्लेष्मान्ननिग्रहैः

asamyagvamanodīrṇapittaśleṣmānnanigrahaiḥ

मण्डलानि सकण्डूनि रागवन्ति बहूनि च सानुबन्धस्तु स प्राज्ञैरुत्कोठ इति कथ्यते

maṇḍalāni sakaṇḍūni rāgavanti bahūni ca sānubandhastu sa prājñairutkoṭha iti kathyate

शीतपित्ते तु वमनं पटोलारिष्टवासकैः त्रिफलापुरकोष्णाभिर्विरेकश्च प्रशस्यते

śītapitte tu vamanaṃ paṭolāriṣṭavāsakaiḥ triphalāpurakoṣṇābhirvirekaśca praśasyate

अभ्यङ्गः कटुतैलेन सेकश्चोष्णेन वारिणा त्रिफलां क्षौद्र्रसंयुक्तां खादेच्च नवकार्षिकम्

abhyaṅgaḥ kaṭutailena sekaścoṣṇena vāriṇā triphalāṃ kṣaudrrasaṃyuktāṃ khādecca navakārṣikam

त्रिफलापुरकृष्णानां त्रिपञ्चैकांशयोजिता गुटिका शीतपित्तार्शोभगन्दरवतां हिता

triphalāpurakṛṣṇānāṃ tripañcaikāṃśayojitā guṭikā śītapittārśobhagandaravatāṃ hitā

इति नव कार्षिकः सितां त्रिकटुसंयुक्तां गुडमामलकैः सह यवानीं खादयेच्चापि सव्योषक्षारसंयुताम्

iti nava kārṣikaḥ sitāṃ trikaṭusaṃyuktāṃ guḍamāmalakaiḥ saha yavānīṃ khādayeccāpi savyoṣakṣārasaṃyutām

आर्द्र्रकस्य रसःपेयः पुराणगुडसंयुतः शीतपित्तापहः श्रेष्ठो वह्निमान्द्यविनाशनः

ārdrrakasya rasaḥpeyaḥ purāṇaguḍasaṃyutaḥ śītapittāpahaḥ śreṣṭho vahnimāndyavināśanaḥ

सिद्धार्थरजनीकल्कैः प्रपुन्नाटतिलैः सह कटुतैलेन सम्मिश्रमेतदुद्वर्त्तनं हितम्

siddhārtharajanīkalkaiḥ prapunnāṭatilaiḥ saha kaṭutailena sammiśrametadudvarttanaṃ hitam

सुगुडं दीप्यकं यस्तु खादेत्पथ्यान्नभुङ्नरः तस्य नश्यति सप्ताहादुदर्दःसर्वदेहजः

suguḍaṃ dīpyakaṃ yastu khādetpathyānnabhuṅnaraḥ tasya naśyati saptāhādudardaḥsarvadehajaḥ

घृतं पीत्वा महातिक्तं शोणितं मोक्षयेत्तथा स्निग्धस्विन्नस्य संशुद्धिमादौ कोठे समाचरेत् उत्कोठे शुद्धदेहस्य कुष्ठघ्नीं कारयेत्क्रियाम्

ghṛtaṃ pītvā mahātiktaṃ śoṇitaṃ mokṣayettathā snigdhasvinnasya saṃśuddhimādau koṭhe samācaret utkoṭhe śuddhadehasya kuṣṭhaghnīṃ kārayetkriyām

निम्बस्य पत्राणि सदा घृतेन धात्रीविमिश्राणि नरः प्रयुञ्ज्यात् विस्फोटकण्डूकृमिशीतपित्तमुदर्दकोठौ च कफञ्च हन्यात्

nimbasya patrāṇi sadā ghṛtena dhātrīvimiśrāṇi naraḥ prayuñjyāt visphoṭakaṇḍūkṛmiśītapittamudardakoṭhau ca kaphañca hanyāt

आर्द्र कं प्रस्थमेकं स्याद् गोघृतं कुडवद्वयम् गोदुग्धं प्रस्थयुगलं तदर्द्धं शर्करा मता

ārdra kaṃ prasthamekaṃ syād goghṛtaṃ kuḍavadvayam godugdhaṃ prasthayugalaṃ tadarddhaṃ śarkarā matā

पिप्पली पिप्पलीमूलं मरिचं विश्वभेषजम् चित्रकञ्च विडङ्गञ्च मुस्तकं नागकेशरम्

pippalī pippalīmūlaṃ maricaṃ viśvabheṣajam citrakañca viḍaṅgañca mustakaṃ nāgakeśaram

त्वगेलापत्रकर्चूरं प्रत्येकं पलमात्रकम् विधाय पाकं विधिवत्खादेत्तत्पलसम्मितम्

tvagelāpatrakarcūraṃ pratyekaṃ palamātrakam vidhāya pākaṃ vidhivatkhādettatpalasammitam

इदमार्द्र कखण्डं हि प्रातर्भुक्तं व्यपोहति शीतपित्तमुदर्दञ्च कोठमुत्कोठमेव च यक्ष्माणं रक्तपित्तञ्च कासं श्वासमरोचकम् वातगुल्ममुदावर्तं शोथं कण्डूं कृमीनपि

idamārdra kakhaṇḍaṃ hi prātarbhuktaṃ vyapohati śītapittamudardañca koṭhamutkoṭhameva ca yakṣmāṇaṃ raktapittañca kāsaṃ śvāsamarocakam vātagulmamudāvartaṃ śothaṃ kaṇḍūṃ kṛmīnapi

दीपयेदुदरे वह्निं बलं वीर्यञ्च वर्द्धयेत् वपुः पुष्टं प्रकुरुते तस्मात्सेव्यमिदं सदा

dīpayedudare vahniṃ balaṃ vīryañca varddhayet vapuḥ puṣṭaṃ prakurute tasmātsevyamidaṃ sadā

इति पञ्चपञ्चाशत्तमः शीतपित्तोदर्दकोठोत्कोठाधिकारः समाप्तः

iti pañcapañcāśattamaḥ śītapittodardakoṭhotkoṭhādhikāraḥ samāptaḥ

विसर्पाधिकारः

अथ षट्पञ्चाशत्तमो विसर्पाधिकारः

atha ṣaṭpañcāśattamo visarpādhikāraḥ

लवणाम्ल कटूष्णादिसेवनाद्दोषकोपतः विसर्पः सप्तधा ज्ञेयः सर्वतः परिसर्पणात्

lavaṇāmla kaṭūṣṇādisevanāddoṣakopataḥ visarpaḥ saptadhā jñeyaḥ sarvataḥ parisarpaṇāt

विसर्पस्य सप्तधात्वं विवृणोति वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः चत्वार एते वीसर्पा वक्ष्यन्ते द्वन्द्वजास्त्रयः

visarpasya saptadhātvaṃ vivṛṇoti vātikaḥ paittikaścaiva kaphajaḥ sānnipātikaḥ catvāra ete vīsarpā vakṣyante dvandvajāstrayaḥ

आग्नेयो वातपित्ताभ्यां ग्रन्थ्याख्यः कफवातजः यस्तु कर्दमको घोरः स पित्तकफसम्भवः

āgneyo vātapittābhyāṃ granthyākhyaḥ kaphavātajaḥ yastu kardamako ghoraḥ sa pittakaphasambhavaḥ

रक्तं लसीका त्वङ्मांसं दूष्यं दोषास्त्रयो मलाः विसर्पाणां समुत्पत्तौ हेतवः सप्त धातवः

raktaṃ lasīkā tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ visarpāṇāṃ samutpattau hetavaḥ sapta dhātavaḥ

तत्र वातात्परीसर्पो वातज्वरसमव्यथः शोफस्फुरणनिस्तोदभेदायामार्त्तिहर्षवान्

tatra vātātparīsarpo vātajvarasamavyathaḥ śophasphuraṇanistodabhedāyāmārttiharṣavān

पित्ताद् द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः

pittād drutagatiḥ pittajvaraliṅgo'tilohitaḥ

कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक्

kaphātkaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk

सन्निपातसमुत्थश्च सर्वरूपसमन्वितः

sannipātasamutthaśca sarvarūpasamanvitaḥ

वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्च्छाऽतीसारतृड्भ्रमैः अस्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः करोति सर्वमङ्गञ्च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत् यं यं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत्स सः

vātapittājjvaracchardimūrcchā'tīsāratṛḍbhramaiḥ asthibhedāgnisadanatamakārocakairyutaḥ karoti sarvamaṅgañca dīptāṅgārāvakīrṇavat yaṃ yaṃ deśaṃ visarpaśca visarpati bhavetsa saḥ

शीताङ्गारासितो नीलो रक्तो वाऽशूपचीयते अग्निदग्ध इव स्फोटः शीघ्रगत्वाद् द्रुतञ्च सः

śītāṅgārāsito nīlo rakto vā'śūpacīyate agnidagdha iva sphoṭaḥ śīghragatvād drutañca saḥ

मर्मानुसारी वीसर्पःस्याद्वातोऽतिबलस्ततः व्यथेताङ्गं हरेत्संज्ञां निद्रा ञ्च श्वासमीरयेत्

marmānusārī vīsarpaḥsyādvāto'tibalastataḥ vyathetāṅgaṃ haretsaṃjñāṃ nidrā ñca śvāsamīrayet

हिध्माञ्च स गतोऽवस्थामीदृशीं लभते न ना क्वचिच्छर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्याऽसनादिषु

hidhmāñca sa gato'vasthāmīdṛśīṃ labhate na nā kvaciccharmāratigrasto bhūmiśayyā'sanādiṣu

चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहसमुद्भवाम् दुष्प्रबोधोऽश्नुते निद्रा ं! सोऽग्निवीसर्प उच्यते

ceṣṭamānastataḥ kliṣṭo manodehasamudbhavām duṣprabodho'śnute nidrā ṃ! so'gnivīsarpa ucyate

कफेन रुद्धः पवनो भित्वा तं बहुधा कफम् रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्शिरास्नायुमांसगम्

kaphena ruddhaḥ pavano bhitvā taṃ bahudhā kapham raktaṃ vā vṛddharaktasya tvakśirāsnāyumāṃsagam

दूषयित्वा तु दीर्घाणां वृत्तस्थूलखरात्मनाम् ग्रन्थीनां कुरुते मालां रक्तानां तीव्ररुग्ज्वराम्

dūṣayitvā tu dīrghāṇāṃ vṛttasthūlakharātmanām granthīnāṃ kurute mālāṃ raktānāṃ tīvrarugjvarām

श्वासकासातिसारास्य शोषहिक्कावमिभ्रमैः मोहवैवर्ण्यमूर्च्छाऽङ्ग भङ्गाग्निसदनैर्युतः इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पो वातश्लेष्मप्रकोपजः

śvāsakāsātisārāsya śoṣahikkāvamibhramaiḥ mohavaivarṇyamūrcchā'ṅga bhaṅgāgnisadanairyutaḥ ityayaṃ granthivīsarpo vātaśleṣmaprakopajaḥ

कफपित्ताज्ज्वरस्तम्भनिद्रा तन्द्रा शिरोरुजाः अङ्गावसादविक्षेपप्रलेपारोचकभ्रमाः

kaphapittājjvarastambhanidrā tandrā śirorujāḥ aṅgāvasādavikṣepapralepārocakabhramāḥ

मूर्च्छाऽग्निहानिर्भेदोऽस्थ्ना पिपासेन्द्रि यगौरवम् सामोपवेसनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति

mūrcchā'gnihānirbhedo'sthnā pipāsendri yagauravam sāmopavesanaṃ lepaḥ srotasāṃ sa ca sarpati

प्रायेणामाशयं गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक् पिडकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरः

prāyeṇāmāśayaṃ gṛhṇannekadeśaṃ na cātiruk piḍakairavakīrṇo'tipītalohitapāṇḍuraḥ

स्निग्धोऽसितो मेचकाभो मलिनः शोफवान्गुरुः गम्भीरपाकः प्राज्योष्मा स्पृष्टः क्लिन्नोऽवदीर्यते

snigdho'sito mecakābho malinaḥ śophavānguruḥ gambhīrapākaḥ prājyoṣmā spṛṣṭaḥ klinno'vadīryate

पङ्कत्वक्शीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुशिरागणः शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम्

paṅkatvakśīrṇamāṃsaśca spaṣṭasnāyuśirāgaṇaḥ śavagandhī ca vīsarpaḥ kardamākhyamuśanti tam

सन्निपातसमुत्थस्तु सर्वरूपसमन्वितः

sannipātasamutthastu sarvarūpasamanvitaḥ

बाह्यहेतोः क्षतात्क्रुद्धः सरक्तं पित्तमीरयन् विसर्पं मारुतः कुर्यात्कुलत्थसदृशैश्चितम् स्फोटः शोथज्वररुजादाहाढ्यं श्यावशोणितम्

bāhyahetoḥ kṣatātkruddhaḥ saraktaṃ pittamīrayan visarpaṃ mārutaḥ kuryātkulatthasadṛśaiścitam sphoṭaḥ śothajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvaśoṇitam

ज्वरातिसारौ वमथुस्त्वङ्मांसदरणक्लमाः अरोचकाविपाकौ च विसर्पाणामुपद्र वाः

jvarātisārau vamathustvaṅmāṃsadaraṇaklamāḥ arocakāvipākau ca visarpāṇāmupadra vāḥ

सिद्ध्य्न्ति वातकफपित्तकृता विसर्पाः सर्वात्मकः क्षतकृतश्च न सिद्धिमेति पित्तात्मकोऽञ्जनवपुश्च भवेदसाध्यः कृच्छ्राश्च मर्मसु भवन्ति हि सर्व एव

siddhynti vātakaphapittakṛtā visarpāḥ sarvātmakaḥ kṣatakṛtaśca na siddhimeti pittātmako'ñjanavapuśca bhavedasādhyaḥ kṛcchrāśca marmasu bhavanti hi sarva eva

विरेकवमनालेप सेचनास्रविमोक्षणैः उपाचरेद्यथादोषं विसर्पानविदाहिभिः

virekavamanālepa secanāsravimokṣaṇaiḥ upācaredyathādoṣaṃ visarpānavidāhibhiḥ

रास्ना नीलोत्पलं दारु चन्दनं मधुकं बला घृतक्षीरयुतो लेपो वातवीसर्पनाशनः

rāsnā nīlotpalaṃ dāru candanaṃ madhukaṃ balā ghṛtakṣīrayuto lepo vātavīsarpanāśanaḥ

कशेरुशृङ्गाटकपद्मगुन्द्र ः! सशैवलैः सोत्पलकर्दमैश्च वस्त्रान्तरैः पित्तकृते विसर्पे लेपो विधेयः सघृतः सुशीतः

kaśeruśṛṅgāṭakapadmagundra ḥ! saśaivalaiḥ sotpalakardamaiśca vastrāntaraiḥ pittakṛte visarpe lepo vidheyaḥ saghṛtaḥ suśītaḥ

त्रिफलापद्मकोशीर समङ्गाकरवीरकम् नलमूलमनन्ता च लेपः श्लेष्मविसर्पके

triphalāpadmakośīra samaṅgākaravīrakam nalamūlamanantā ca lepaḥ śleṣmavisarpake

वातपित्तप्रशमनमग्निवीसर्पणे हितम् वातश्लेष्महरं कर्म ग्रन्थिविसर्पणे हितम्

vātapittapraśamanamagnivīsarpaṇe hitam vātaśleṣmaharaṃ karma granthivisarpaṇe hitam

पित्तश्लेष्मप्रशमनं हितं कर्दमसंज्ञके त्रिदोषजे क्रियां कुर्याद्विसर्पे त्रितयापहाम्

pittaśleṣmapraśamanaṃ hitaṃ kardamasaṃjñake tridoṣaje kriyāṃ kuryādvisarpe tritayāpahām

शिरीषयष्टीनतचन्दनैलामांसीहरिद्रा द्वयकुष्ठबालैः लेपो दशाङ्गः सघृतः प्रयोज्यो विसर्पकुष्ठज्वरशोथहारी

śirīṣayaṣṭīnatacandanailāmāṃsīharidrā dvayakuṣṭhabālaiḥ lepo daśāṅgaḥ saghṛtaḥ prayojyo visarpakuṣṭhajvaraśothahārī

परिषेकाः प्रलेपाश्च शस्यन्ते पञ्चवल्कलैः पद्मकोशीरमधुकैश्चन्दनैर्वा विसर्पणे

pariṣekāḥ pralepāśca śasyante pañcavalkalaiḥ padmakośīramadhukaiścandanairvā visarpaṇe

भूनिम्बवासाकटुकापटोलीफलत्रयीचन्दननिम्बसिद्धः विसर्पदाहज्वरशोथकण्डूविस्फोटतृष्णावमिहृत्कषायः

bhūnimbavāsākaṭukāpaṭolīphalatrayīcandananimbasiddhaḥ visarpadāhajvaraśothakaṇḍūvisphoṭatṛṣṇāvamihṛtkaṣāyaḥ

कुष्ठेषु यानि सर्पींषि व्रणेषु विविधेषु च विसर्पे तानि योज्यानि सेकालेपनभोजनैः

kuṣṭheṣu yāni sarpīṃṣi vraṇeṣu vividheṣu ca visarpe tāni yojyāni sekālepanabhojanaiḥ

करञ्जसप्तच्छदलाङ्गली कस्नुह्यर्कदुग्धानलभृङ्गराजैः तैलं निशामूत्रविषैर्विपक्वं विसर्पविस्फोटविचर्चिकाघ्नम्

karañjasaptacchadalāṅgalī kasnuhyarkadugdhānalabhṛṅgarājaiḥ tailaṃ niśāmūtraviṣairvipakvaṃ visarpavisphoṭavicarcikāghnam

कुष्ठामयस्फोटमसूरिकोक्तचिकित्सयाऽप्याशु हरेद्विसर्पान् सर्वान्विपक्वान्परिशोध्य धीमान्व्रणक्रमेणोपचरेद्यथोक्तम्

kuṣṭhāmayasphoṭamasūrikoktacikitsayā'pyāśu haredvisarpān sarvānvipakvānpariśodhya dhīmānvraṇakrameṇopacaredyathoktam

इति षट्पञ्चाशत्तमो विसर्पाधिकारः समाप्तः

iti ṣaṭpañcāśattamo visarpādhikāraḥ samāptaḥ

स्नायुरोगाधिकारः

अथ सप्तपञ्चाशत्तमो स्नायुरोगाधिकारः

atha saptapañcāśattamo snāyurogādhikāraḥ

शाखासु कुपितो दोषः शोथं कृत्वा विसर्पवत् भित्वैव तं क्षते तत्र सोष्म मांसं विशोष्य च

śākhāsu kupito doṣaḥ śothaṃ kṛtvā visarpavat bhitvaiva taṃ kṣate tatra soṣma māṃsaṃ viśoṣya ca

कुर्यात्तन्तुनिभं सूत्रं तत्पिण्डैस्तक्रशक्तुजैः शनैः शनैः क्षताद्याति च्छेदात्तत्कोपमावहेत्

kuryāttantunibhaṃ sūtraṃ tatpiṇḍaistakraśaktujaiḥ śanaiḥ śanaiḥ kṣatādyāti cchedāttatkopamāvahet

तत्पाताच्छोथशान्तिः स्यात्पुनः स्थानान्तरे भवेत् स स्नायुरिति विख्यातः क्रियोक्ताऽत्र विसर्पवत्

tatpātācchothaśāntiḥ syātpunaḥ sthānāntare bhavet sa snāyuriti vikhyātaḥ kriyoktā'tra visarpavat

बाह्वोर्यदि प्रमादेन त्रुट्यते जङ्घयोरपि सङ्कोचं खञ्जतां चापि च्छिन्नो नूनं करोत्यसौ

bāhvoryadi pramādena truṭyate jaṅghayorapi saṅkocaṃ khañjatāṃ cāpi cchinno nūnaṃ karotyasau

स्नेहस्वेदप्रलेपादि कर्म कुर्याद्यथोचितम् रामठं शीततोयेन पीतं स्नायुकरोगनुत्

snehasvedapralepādi karma kuryādyathocitam rāmaṭhaṃ śītatoyena pītaṃ snāyukaroganut

स्वेदात्स्नायुकमत्युग्रं भेकः काञ्जिकसाधितः तद्वद् बब्बूलजं बीजं पिष्टं हन्ति प्रलेपनात्

svedātsnāyukamatyugraṃ bhekaḥ kāñjikasādhitaḥ tadvad babbūlajaṃ bījaṃ piṣṭaṃ hanti pralepanāt

गव्यं सर्पिस्त्र्! यहं पीत्वा निर्गुण्डीस्वरसं त्र्! यहम् पिबेत्स्नायुकमत्युग्रं हन्त्यवश्यं न संशयः

gavyaṃ sarpistr! yahaṃ pītvā nirguṇḍīsvarasaṃ tr! yaham pibetsnāyukamatyugraṃ hantyavaśyaṃ na saṃśayaḥ

मूलं सुषव्या हिमवारिपिष्टं पानादिदं तन्तुकरोगमुग्रम् शान्तिं नयेत्सव्रणमाशु पुंसां गन्धर्वगन्धेन घृतेन पीत्वा

mūlaṃ suṣavyā himavāripiṣṭaṃ pānādidaṃ tantukarogamugram śāntiṃ nayetsavraṇamāśu puṃsāṃ gandharvagandhena ghṛtena pītvā

अतिविषमुस्तकभर्गीविश्वौषधपिप्पलीबिभीतक्यः चूर्णमिदं तन्तुघ्नं पुंसामुष्णेन वारिणा पीतम्

ativiṣamustakabhargīviśvauṣadhapippalībibhītakyaḥ cūrṇamidaṃ tantughnaṃ puṃsāmuṣṇena vāriṇā pītam

शिग्रुमूलदलैः पिष्टैः काञ्जिकेन ससैन्धवैः लेपनं स्नायुकव्याधेः शमनं परमं मतम्

śigrumūladalaiḥ piṣṭaiḥ kāñjikena sasaindhavaiḥ lepanaṃ snāyukavyādheḥ śamanaṃ paramaṃ matam

अहिंस्रकमूलकल्केन तोयपिष्टेन यत्नतः लेपसम्बन्धनात्तन्तुर्निःसरेन्नैव संशयः

ahiṃsrakamūlakalkena toyapiṣṭena yatnataḥ lepasambandhanāttanturniḥsarennaiva saṃśayaḥ

इति सप्तपञ्चाशत्तमः स्नायुरोगाधिकारः समाप्तः

iti saptapañcāśattamaḥ snāyurogādhikāraḥ samāptaḥ

विस्फोटकाधिकारः

अथाष्टपञ्चाशत्तमो विस्फोटकाधिकारः

athāṣṭapañcāśattamo visphoṭakādhikāraḥ

कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरुक्षक्षारैरजीर्णाध्यशनातपैश्च तथर्त्तुदोषेण विपर्ययेण कुप्यन्ति दोषाः पवनादयस्तु

kaṭvamlatīkṣṇoṣṇavidāhirukṣakṣārairajīrṇādhyaśanātapaiśca tatharttudoṣeṇa viparyayeṇa kupyanti doṣāḥ pavanādayastu

त्वचमाश्रित्य ते रक्तं मांसास्थीनि प्रदूष्य च घोरान्कुर्वन्ति विस्फोटान्सर्वाञ्ज्वरपुरःसरान्

tvacamāśritya te raktaṃ māṃsāsthīni pradūṣya ca ghorānkurvanti visphoṭānsarvāñjvarapuraḥsarān

अग्निदग्धा इव स्फोटाः सज्वरा रक्तपित्तजाः क्वचित्सर्वत्र वा देहे विफोटा इति ते स्मृताः

agnidagdhā iva sphoṭāḥ sajvarā raktapittajāḥ kvacitsarvatra vā dehe viphoṭā iti te smṛtāḥ

शिरोरुक् शूलभूयिष्ठं ज्वरतृट्पर्वभेदनम् सकृष्णवर्णता चेति वातविस्फोटलक्षणम्

śiroruk śūlabhūyiṣṭhaṃ jvaratṛṭparvabhedanam sakṛṣṇavarṇatā ceti vātavisphoṭalakṣaṇam

ज्वरदाहरुजापाकस्रावतृष्णासमन्वितम् पीतलोहितवर्णञ्च पित्तविस्फोटलक्षणम्

jvaradāharujāpākasrāvatṛṣṇāsamanvitam pītalohitavarṇañca pittavisphoṭalakṣaṇam

छर्द्यरोचकजाड्यानिकण्डू काठिन्यपाण्डुताः यस्मिन्न रुक् चिरात्पाकः स विस्फोटः कफात्मकः

chardyarocakajāḍyānikaṇḍū kāṭhinyapāṇḍutāḥ yasminna ruk cirātpākaḥ sa visphoṭaḥ kaphātmakaḥ

कण्डूर्दाहो ज्वरश्छर्दिरेतैश्च कफपैत्तिकः

kaṇḍūrdāho jvaraśchardiretaiśca kaphapaittikaḥ

वातपित्तकृतो यस्तु तत्र स्यात्तीव्रवेदना

vātapittakṛto yastu tatra syāttīvravedanā

कण्डूस्तैमित्यगुरुभिर्जानीयात्कफवातिकम्

kaṇḍūstaimityagurubhirjānīyātkaphavātikam

मध्यनिम्नोन्नतान्तश्च कठिनः स्वल्पपाकवान् दाहरागतृषामोहच्छर्दिमूर्च्छारुजाज्वराः प्रलापो वेपथुस्तन्द्रा सोऽसाध्यश्च त्रिदोषजः

madhyanimnonnatāntaśca kaṭhinaḥ svalpapākavān dāharāgatṛṣāmohacchardimūrcchārujājvarāḥ pralāpo vepathustandrā so'sādhyaśca tridoṣajaḥ

वेदितव्याश्च रक्तेन पैत्तिकेन च हेतुना गुञ्जाफलसमा रक्ता रक्तस्रावा विदाहिनः न ते सिद्धिं समायान्ति सिद्धैर्योगशतैरपि

veditavyāśca raktena paittikena ca hetunā guñjāphalasamā raktā raktasrāvā vidāhinaḥ na te siddhiṃ samāyānti siddhairyogaśatairapi

एते चाष्टविधा बाह्या आन्तरोऽपि भवेदयम् तस्मिन्नन्तर्व्यथातीव्रा ज्वरयुक्ताऽभिजायते

ete cāṣṭavidhā bāhyā āntaro'pi bhavedayam tasminnantarvyathātīvrā jvarayuktā'bhijāyate

यस्मिन्बहिर्गते स्वास्थ्यं न वा तस्य बहिर्गतिः तत्र वातिकविस्फोटक्रिया कार्या विजानता

yasminbahirgate svāsthyaṃ na vā tasya bahirgatiḥ tatra vātikavisphoṭakriyā kāryā vijānatā

तृट्श्वासमांससङ्कोथदाह हिक्कामदज्वराः विसर्पमर्मसंरोधास्तेषामुक्ता उपद्र वाः

tṛṭśvāsamāṃsasaṅkothadāha hikkāmadajvarāḥ visarpamarmasaṃrodhāsteṣāmuktā upadra vāḥ

हिक्का श्वासोऽरुचिस्तृष्णा साङ्गमर्दा हृदि व्यथा विसर्पज्वरहृल्लासा विस्फोटानामुपद्र वाः

hikkā śvāso'rucistṛṣṇā sāṅgamardā hṛdi vyathā visarpajvarahṛllāsā visphoṭānāmupadra vāḥ

एकदोषो स्थितः साध्यः कृच्छ्रसाध्यो द्विदोषजः सर्वरूपान्वितो घोरो ह्यसाध्यो भूर्युपद्र वः

ekadoṣo sthitaḥ sādhyaḥ kṛcchrasādhyo dvidoṣajaḥ sarvarūpānvito ghoro hyasādhyo bhūryupadra vaḥ

विस्फोटे लङ्घनं कार्यं वमनं पथ्यभोजनम् यथादोषबलं वीक्ष्य युक्तमुक्तं विरेचनम्

visphoṭe laṅghanaṃ kāryaṃ vamanaṃ pathyabhojanam yathādoṣabalaṃ vīkṣya yuktamuktaṃ virecanam

जीर्णशालियवा मुद्गा मसूराश्चाढकी तथा एतान्यन्नानि विस्फोटे हितानि मुनयोऽब्रुवन्

jīrṇaśāliyavā mudgā masūrāścāḍhakī tathā etānyannāni visphoṭe hitāni munayo'bruvan

द्वे पञ्चमूल्यौ रास्ना च दार्व्युशीरं दुरालभा गुडूची धान्यकं मुस्तमेषां क्वाथं पिबेन्नरः विस्फोटान्नाशयन्त्याशु समीरणनिमित्तकान्

dve pañcamūlyau rāsnā ca dārvyuśīraṃ durālabhā guḍūcī dhānyakaṃ mustameṣāṃ kvāthaṃ pibennaraḥ visphoṭānnāśayantyāśu samīraṇanimittakān

द्रा क्षाकाश्मर्य खर्जूरपटोलारिष्टवासकैः कटुकालाजदुःस्पर्शैः सितायुक्तं तु पैत्तिके

drā kṣākāśmarya kharjūrapaṭolāriṣṭavāsakaiḥ kaṭukālājaduḥsparśaiḥ sitāyuktaṃ tu paittike

भूनिम्बसवचावासा त्रिफलेन्द्र जवत्सकैः पिचुमर्दपटोलाभ्यां कफजे मधुयुक्शृतम्

bhūnimbasavacāvāsā triphalendra javatsakaiḥ picumardapaṭolābhyāṃ kaphaje madhuyukśṛtam

किराततिक्तकारिष्टयष्ट्या ह्वाम्बुदवासकैः पटोलपर्पटोशीरत्रि फलाकौटजान्वितैः क्वथितैर्द्वादशाङ्गन्तु सर्वविस्फोटनाशनम्

kirātatiktakāriṣṭayaṣṭyā hvāmbudavāsakaiḥ paṭolaparpaṭośīratri phalākauṭajānvitaiḥ kvathitairdvādaśāṅgantu sarvavisphoṭanāśanam

विस्फोटव्याधिनाशाय तण्डुलाम्बुप्रपेषितैः बीजैः कुटजवृक्षस्य लेपः कार्यो विजानता

visphoṭavyādhināśāya taṇḍulāmbuprapeṣitaiḥ bījaiḥ kuṭajavṛkṣasya lepaḥ kāryo vijānatā

छिन्नापटोलभूनिम्ब वासकारिष्टपर्पटैः खदिराब्दयुतैः क्वाथो हन्ति विस्फोटकज्वरम्

chinnāpaṭolabhūnimba vāsakāriṣṭaparpaṭaiḥ khadirābdayutaiḥ kvātho hanti visphoṭakajvaram

चन्दनं नागपुष्पञ्च सारिवा तण्डुलीयकम् शिरीषवल्कलं जातीलेपः स्याद्दाहनाशनः

candanaṃ nāgapuṣpañca sārivā taṇḍulīyakam śirīṣavalkalaṃ jātīlepaḥ syāddāhanāśanaḥ

उत्पलं चन्दनं लोध्रमुशीरंसारिवाद्वयम् जलपिष्टेन लेपेन स्फोटदाहार्त्तिनाशनम्

utpalaṃ candanaṃ lodhramuśīraṃsārivādvayam jalapiṣṭena lepena sphoṭadāhārttināśanam

पुत्रजीवस्य मज्जानं जले पिष्ट्वा प्रलेपयेत् कालस्फोटं च विस्फोटं सद्यो हन्ति सवेदनम्

putrajīvasya majjānaṃ jale piṣṭvā pralepayet kālasphoṭaṃ ca visphoṭaṃ sadyo hanti savedanam

कक्षग्रन्थिं गलग्रन्थिं कर्णग्रन्थिञ्च नाशयेत् हन्याच्च स्फोटकं ताम्रं पुत्रजीवो विनाशयेत्

kakṣagranthiṃ galagranthiṃ karṇagranthiñca nāśayet hanyācca sphoṭakaṃ tāmraṃ putrajīvo vināśayet

इत्यष्टपञ्चाशत्तमोविस्फोटकाधिकारः समाप्तः

ityaṣṭapañcāśattamovisphoṭakādhikāraḥ samāptaḥ

फिरङ्गरोगाधिकारः

अथैकोनषष्टितमः फिरङ्गरोगाधिकारः

athaikonaṣaṣṭitamaḥ phiraṅgarogādhikāraḥ

फिरङ्गसंज्ञके देशे बाहुल्येनैव यद्भवेत् तस्मात्फिरङ्ग इत्युक्तो व्याधिर्व्याधिविशारदैः

phiraṅgasaṃjñake deśe bāhulyenaiva yadbhavet tasmātphiraṅga ityukto vyādhirvyādhiviśāradaiḥ

गन्धरोगः फिरङ्गोऽय जायते देहिनां ध्रुवम् फिरङ्गिणोऽङ्गसंसर्गात्फिरङ्गिण्याः प्रसङ्गतः

gandharogaḥ phiraṅgo'ya jāyate dehināṃ dhruvam phiraṅgiṇo'ṅgasaṃsargātphiraṅgiṇyāḥ prasaṅgataḥ

व्याधिरागन्तुजो ह्येष दोषाणामत्र सङ्क्रमः भवेत्तं लक्षयेत्तेषां लक्षणैर्भिषजां वरः

vyādhirāgantujo hyeṣa doṣāṇāmatra saṅkramaḥ bhavettaṃ lakṣayetteṣāṃ lakṣaṇairbhiṣajāṃ varaḥ

फिरङ्गस्त्रिविधो ज्ञेयो बाह्य आभ्यन्तरस्तथा बहिरन्तर्भवश्चापि तेषां लिङ्गानि च ब्रुवे

phiraṅgastrividho jñeyo bāhya ābhyantarastathā bahirantarbhavaścāpi teṣāṃ liṅgāni ca bruve

तत्र बाह्यः फिरङ्गः स्याद्विस्फोटसदृशोऽल्परुक् स्फुटितोव्रणवद्वेद्यः सुखसाध्योऽपि स स्मृतः

tatra bāhyaḥ phiraṅgaḥ syādvisphoṭasadṛśo'lparuk sphuṭitovraṇavadvedyaḥ sukhasādhyo'pi sa smṛtaḥ

सन्धिष्वाभ्यन्तरः स स्यादामवात इव व्यथाम् शोथञ्च जनयेदेष कष्टसाध्यो बुधैः स्मृतः

sandhiṣvābhyantaraḥ sa syādāmavāta iva vyathām śothañca janayedeṣa kaṣṭasādhyo budhaiḥ smṛtaḥ

कार्श्यं बलक्षयो नासाभङ्गो बह्नेश्च मन्दता अस्थिशोषोऽस्थिवक्रत्वं फिरङ्गोपद्र वा अमी

kārśyaṃ balakṣayo nāsābhaṅgo bahneśca mandatā asthiśoṣo'sthivakratvaṃ phiraṅgopadra vā amī

बहिर्भवो भवेत्साध्यो नवीनो निरुपद्र वः आभ्यन्तरस्तु कष्टेन साध्यः स्यादयमामयः बहिरन्तर्भवो जीर्णः क्षीणस्योपद्र वैर्युतः व्याप्तो व्याधिरसाध्योऽयमित्याहुर्मुनयः पुरा

bahirbhavo bhavetsādhyo navīno nirupadra vaḥ ābhyantarastu kaṣṭena sādhyaḥ syādayamāmayaḥ bahirantarbhavo jīrṇaḥ kṣīṇasyopadra vairyutaḥ vyāpto vyādhirasādhyo'yamityāhurmunayaḥ purā

अथ फिरङ्गरोगस्य चिकित्सा फिरङ्गसंज्ञकं रोगं रसः कर्पूरसंज्ञकः अवश्यं नाशयेदेतदूचुः पूर्वाश्चिकित्सकाः

atha phiraṅgarogasya cikitsā phiraṅgasaṃjñakaṃ rogaṃ rasaḥ karpūrasaṃjñakaḥ avaśyaṃ nāśayedetadūcuḥ pūrvāścikitsakāḥ

लिख्यते रसकर्पूरप्राशने विधिरुत्तमः अनेन विधिना खादेन्मुखे शोथं न विन्दति

likhyate rasakarpūraprāśane vidhiruttamaḥ anena vidhinā khādenmukhe śothaṃ na vindati

गोधूमचूर्णं सन्नीय विदध्यात्सूक्ष्मकूपिकाम् तन्मध्ये निक्षिपेत्सूतं चतुर्गुञ्जामितं भिषक्

godhūmacūrṇaṃ sannīya vidadhyātsūkṣmakūpikām tanmadhye nikṣipetsūtaṃ caturguñjāmitaṃ bhiṣak

ततस्तु गुटिकां कुर्याद्यथा न दृश्यते बहिः सूक्ष्मचूर्णे लवङ्गस्य तां वटीमवधूलयेत्

tatastu guṭikāṃ kuryādyathā na dṛśyate bahiḥ sūkṣmacūrṇe lavaṅgasya tāṃ vaṭīmavadhūlayet

दन्तस्पर्शो यथा न स्यात्तथा तामम्भसा गिलेत् ताम्बूलं भक्षयेत्पश्चाच्छाकाम्ललवणांस्त्यजेत् श्रममातपमध्वानं विशेषात्स्त्रीनिषेवणम्

dantasparśo yathā na syāttathā tāmambhasā gilet tāmbūlaṃ bhakṣayetpaścācchākāmlalavaṇāṃstyajet śramamātapamadhvānaṃ viśeṣātstrīniṣevaṇam

पारदष्टङ्कमानः स्यात्खदिरष्टङ्कसंमितः आकारकरभश्चापि ग्राह्यष्टङ्कद्वयोन्मितः

pāradaṣṭaṅkamānaḥ syātkhadiraṣṭaṅkasaṃmitaḥ ākārakarabhaścāpi grāhyaṣṭaṅkadvayonmitaḥ

टङ्कत्रयोन्मितं क्षौद्रं खल्वे सर्वं विनिक्षिपेत् संमर्द्य तस्य सर्वस्य कुर्यात्सप्तवटीर्भिषक्

ṭaṅkatrayonmitaṃ kṣaudraṃ khalve sarvaṃ vinikṣipet saṃmardya tasya sarvasya kuryātsaptavaṭīrbhiṣak

स रोगी भक्षयेत्प्रातरेकैकामम्बुना वटीम् वर्जयेदम्ललवणं फिरङ्गस्तस्य नश्यति

sa rogī bhakṣayetprātarekaikāmambunā vaṭīm varjayedamlalavaṇaṃ phiraṅgastasya naśyati

पारदः कर्षमात्रः स्यात्तावानेव हि गन्धकः तण्डुलाश्चाक्षमात्राः स्युरेषां कुर्वीत कज्जलीम्

pāradaḥ karṣamātraḥ syāttāvāneva hi gandhakaḥ taṇḍulāścākṣamātrāḥ syureṣāṃ kurvīta kajjalīm

तस्याःसप्त वटीः कुर्यात्ताभिर्धूमं प्रयोजयेत् दिनानि सप्त तेन स्यात्फिरङ्गान्तो न संशयः

tasyāḥsapta vaṭīḥ kuryāttābhirdhūmaṃ prayojayet dināni sapta tena syātphiraṅgānto na saṃśayaḥ

पीतपुष्पबलापत्ररसैष्टङ्कमितं रसम् हस्ताभ्यां मर्दयेत्तावद्यावत्सूतो न दृश्यते

pītapuṣpabalāpatrarasaiṣṭaṅkamitaṃ rasam hastābhyāṃ mardayettāvadyāvatsūto na dṛśyate

ततः संस्वेदयेद्धस्तावेवं वासरसप्तकम् त्यजेल्लवणमम्लञ्च फिरङ्गस्तस्य नश्यति

tataḥ saṃsvedayeddhastāvevaṃ vāsarasaptakam tyajellavaṇamamlañca phiraṅgastasya naśyati

चूर्णयेन्निम्बपत्राणि पथ्या निम्बाष्टमांशिका धात्री च तावती रात्रिर्निम्बषोडशभागिका

cūrṇayennimbapatrāṇi pathyā nimbāṣṭamāṃśikā dhātrī ca tāvatī rātrirnimbaṣoḍaśabhāgikā

शाणमानमिदं चूर्णमश्नीयादम्भसा सह फिरङ्गं नाशयत्येव बाह्यमाभ्यन्तरं तथा

śāṇamānamidaṃ cūrṇamaśnīyādambhasā saha phiraṅgaṃ nāśayatyeva bāhyamābhyantaraṃ tathā

चोपचीनीभवं चूर्णं शाणमानं समाक्षिकम् फिरङ्गव्याधिनाशाय भक्षयेल्लंवणं त्यजेत्

copacīnībhavaṃ cūrṇaṃ śāṇamānaṃ samākṣikam phiraṅgavyādhināśāya bhakṣayellaṃvaṇaṃ tyajet

लवणं यदि वा त्यक्तुं न शक्नोति यदा जनः सैन्धवं स हि भुञ्जीत मधुरं परमं हितम्

lavaṇaṃ yadi vā tyaktuṃ na śaknoti yadā janaḥ saindhavaṃ sa hi bhuñjīta madhuraṃ paramaṃ hitam

पारदः कर्षमात्रः स्यात्तावन्मात्रं तु गन्धकम् तावन्मात्रस्तु खदिरस्तेषां कुर्यात्तु कज्जलीम्

pāradaḥ karṣamātraḥ syāttāvanmātraṃ tu gandhakam tāvanmātrastu khadirasteṣāṃ kuryāttu kajjalīm

रजनी केशरं त्रुट्यौ जीरयुग्मं यवानिका चन्दनद्वितयं कृष्णा वांशी मांसी च पत्रकम्

rajanī keśaraṃ truṭyau jīrayugmaṃ yavānikā candanadvitayaṃ kṛṣṇā vāṃśī māṃsī ca patrakam

अर्द्धकर्षमितं सर्वं चूर्णयित्वा च निक्षिपेत् तत्सर्वं मधुसर्पिर्भ्यां द्विपलाभ्यां पृथक्पृथक्

arddhakarṣamitaṃ sarvaṃ cūrṇayitvā ca nikṣipet tatsarvaṃ madhusarpirbhyāṃ dvipalābhyāṃ pṛthakpṛthak

मर्दयेदथ तत्खादेदर्द्धकर्षमितं नरः व्रणः फिरङ्गरोगोत्थस्तस्यावश्यं विनश्यति

mardayedatha tatkhādedarddhakarṣamitaṃ naraḥ vraṇaḥ phiraṅgarogotthastasyāvaśyaṃ vinaśyati

अन्योऽपि चिरजातोऽपि प्रशाम्यति महाव्रणः एतद्भक्षयतः शोथो मुखस्यान्तर्न जायते

anyo'pi cirajāto'pi praśāmyati mahāvraṇaḥ etadbhakṣayataḥ śotho mukhasyāntarna jāyate

वर्जयेदत्र लवणमेकविंशतिवासरान्

varjayedatra lavaṇamekaviṃśativāsarān

इत्येकोनषष्टितमः फिरङ्गरोगाधिकारः समाप्तः

ityekonaṣaṣṭitamaḥ phiraṅgarogādhikāraḥ samāptaḥ

मसूरिकाशीतलाऽधिकारः

अथ षष्टितमो मसूरिकाशीतलाऽधिकारः

atha ṣaṣṭitamo masūrikāśītalā'dhikāraḥ

कट्वम्ललवणक्षार विरुद्धाध्यशनाशनैः दुष्टनिष्पावशाकाद्यैः प्रदुष्टपवनोदकैः

kaṭvamlalavaṇakṣāra viruddhādhyaśanāśanaiḥ duṣṭaniṣpāvaśākādyaiḥ praduṣṭapavanodakaiḥ

क्रूरग्रहेक्षणाच्चापि देशे दोषाः समुद्धताः जनयन्ति शरीरेऽस्मिन्दुष्टरक्तेन सङ्गताः मसूराकृतिसंस्थानाः पिडकास्ता मसूरिकाः

krūragrahekṣaṇāccāpi deśe doṣāḥ samuddhatāḥ janayanti śarīre'sminduṣṭaraktena saṅgatāḥ masūrākṛtisaṃsthānāḥ piḍakāstā masūrikāḥ

तासां पूर्वं ज्वरः कण्डूर्गात्रभङ्गोऽरतिर्भ्रमः त्वचि शोथः सवैवर्ण्यो नेत्ररागस्तथैव च

tāsāṃ pūrvaṃ jvaraḥ kaṇḍūrgātrabhaṅgo'ratirbhramaḥ tvaci śothaḥ savaivarṇyo netrarāgastathaiva ca

स्फोटाः कृष्णारुणा रुक्षास्तीव्रवेदनयान्विताः कठिनाश्चिरपाकाश्च भवन्त्यनिलसम्भवाः

sphoṭāḥ kṛṣṇāruṇā rukṣāstīvravedanayānvitāḥ kaṭhināścirapākāśca bhavantyanilasambhavāḥ

सन्ध्यस्थिपर्वणां भेदः कासः कम्पोऽरतिर्भ्रमः शोषस्ताल्वोष्ठजिह्वानां तृष्णा चारुचिसंयुता

sandhyasthiparvaṇāṃ bhedaḥ kāsaḥ kampo'ratirbhramaḥ śoṣastālvoṣṭhajihvānāṃ tṛṣṇā cārucisaṃyutā

रक्ताः पीताः सिताः स्फोटाः सदाहस्तीव्रवेदनाः भवन्त्यचिरपाकाश्च पित्तकोपसमुद्भवाः

raktāḥ pītāḥ sitāḥ sphoṭāḥ sadāhastīvravedanāḥ bhavantyacirapākāśca pittakopasamudbhavāḥ

विड्भेदश्चाङ्गमर्दश्च दाहस्तृष्णाऽरुचिस्तथा

viḍbhedaścāṅgamardaśca dāhastṛṣṇā'rucistathā

मुखपाकोऽक्षिपाकश्च ज्वरस्तीव्रः सुदारुणः रक्तजासु भवन्त्येते विकाराः पित्तलक्षणाः

mukhapāko'kṣipākaśca jvarastīvraḥ sudāruṇaḥ raktajāsu bhavantyete vikārāḥ pittalakṣaṇāḥ

कफप्रसेकः स्तैमित्यं शिरोरुग्गात्रगौरवम् हृल्लासः सारुचिर्निद्रा तन्द्रा ऽलस्यसमन्विता

kaphaprasekaḥ staimityaṃ śiroruggātragauravam hṛllāsaḥ sārucirnidrā tandrā 'lasyasamanvitā

श्वेताः स्निग्धा भृशं स्थूलाः कण्डूरा मन्दवेदनाः मसूरिकाः कफोद्भूताश्चिरपाकाः प्रकीर्त्तिताः

śvetāḥ snigdhā bhṛśaṃ sthūlāḥ kaṇḍūrā mandavedanāḥ masūrikāḥ kaphodbhūtāścirapākāḥ prakīrttitāḥ

नीलाश्चिपिटविस्तीर्णा मध्ये निम्ना महारुजः पूतिस्रावाश्चिरात्पाकाः प्रभूताः सर्वदोषजाः

nīlāścipiṭavistīrṇā madhye nimnā mahārujaḥ pūtisrāvāścirātpākāḥ prabhūtāḥ sarvadoṣajāḥ

अथ सप्तधातुगतमसूरिकाणां पृथक् पृथक् लक्षणानि मसूरिकास्त्वचं प्राप्तास्तोयबुद्बुदसन्निभाः स्वल्पदोषाः प्रजायन्ते भिन्नास्तोयं स्रवन्ति च

atha saptadhātugatamasūrikāṇāṃ pṛthak pṛthak lakṣaṇāni masūrikāstvacaṃ prāptāstoyabudbudasannibhāḥ svalpadoṣāḥ prajāyante bhinnāstoyaṃ sravanti ca

रक्तस्था लोहिताकाराः शीघ्रपाकास्तनुत्वचः साध्या नात्यर्थदुष्टास्तु भिन्ना रक्तं स्रवन्ति च

raktasthā lohitākārāḥ śīghrapākāstanutvacaḥ sādhyā nātyarthaduṣṭāstu bhinnā raktaṃ sravanti ca

मांसस्थाः कठिनाः स्निग्धाश्चिरपाका घनत्वचः गात्रशूलतृषाकण्डूज्वरारतिसमन्विताः

māṃsasthāḥ kaṭhināḥ snigdhāścirapākā ghanatvacaḥ gātraśūlatṛṣākaṇḍūjvarāratisamanvitāḥ

मेदोजा मण्डलाकारा मृदवः किञ्चिदुन्नताः घोरज्वरपरीताश्च स्थूलाः स्निग्धाः सवेदनाः सम्मोहारतिसन्तापाः कश्चिदाभ्यो विनिस्तरेत्

medojā maṇḍalākārā mṛdavaḥ kiñcidunnatāḥ ghorajvaraparītāśca sthūlāḥ snigdhāḥ savedanāḥ sammohāratisantāpāḥ kaścidābhyo vinistaret

क्षुद्रा गात्रसमा रुक्षाश्चिपिटाः किञ्चिदुन्नताः मज्जोत्था भृशसम्मोहा वेदनाऽरतिसंयुताः

kṣudrā gātrasamā rukṣāścipiṭāḥ kiñcidunnatāḥ majjotthā bhṛśasammohā vedanā'ratisaṃyutāḥ

भ्रमरेणेव विद्धानि कुर्वन्त्यस्थीनि सर्वतः छिन्दन्ति मर्मधामानि प्राणानाशु हरन्ति च

bhramareṇeva viddhāni kurvantyasthīni sarvataḥ chindanti marmadhāmāni prāṇānāśu haranti ca

पक्वाभाः पिडकाः स्निग्धाः श्लक्ष्णाश्चात्यर्थवेदनाः स्तैमित्यारतिसंमोहदाहोन्मादसमन्विताः

pakvābhāḥ piḍakāḥ snigdhāḥ ślakṣṇāścātyarthavedanāḥ staimityāratisaṃmohadāhonmādasamanvitāḥ

शुक्रजायां मसूर्यान्तु लक्षणानि भवन्ति हि निर्दिष्टं केवलं चिह्नं जीवनं न तु दृश्यते

śukrajāyāṃ masūryāntu lakṣaṇāni bhavanti hi nirdiṣṭaṃ kevalaṃ cihnaṃ jīvanaṃ na tu dṛśyate

दोषमिश्रास्तु सप्तैता द्र ष्टव्या दोषलक्षणैः

doṣamiśrāstu saptaitā dra ṣṭavyā doṣalakṣaṇaiḥ

कण्ठरोधारुचिस्तम्भ प्रलापारतिसंयुताः दुश्चिकित्स्याः समुद्दिष्टाः पिडकाश्चर्मसंज्ञिताः

kaṇṭharodhārucistambha pralāpāratisaṃyutāḥ duścikitsyāḥ samuddiṣṭāḥ piḍakāścarmasaṃjñitāḥ

रोमकूपोन्नतिसमा रागिण्यः कफपित्तजाः कासारोचकसंयुक्ता रोमान्त्यो ज्वरपूर्विकाः

romakūponnatisamā rāgiṇyaḥ kaphapittajāḥ kāsārocakasaṃyuktā romāntyo jvarapūrvikāḥ

त्वग्गता रक्तगाश्चैव पित्तजाः श्लेष्मजास्तथा श्लेष्मपित्तकृताश्चैव सुखसाध्या मसूरिकाः एता विनाऽपि क्रियया प्रशाम्यन्ति शरीरिणाम्

tvaggatā raktagāścaiva pittajāḥ śleṣmajāstathā śleṣmapittakṛtāścaiva sukhasādhyā masūrikāḥ etā vinā'pi kriyayā praśāmyanti śarīriṇām

वातजा वातपित्तोत्था वातश्लेष्मकृताश्च याः कष्टसाध्यतमास्तस्माद् यत्नादेता उपाचरेत्

vātajā vātapittotthā vātaśleṣmakṛtāśca yāḥ kaṣṭasādhyatamāstasmād yatnādetā upācaret

असाध्याः सन्निपातोत्थास्तासां वक्ष्यामि लक्षणम् प्रवालसदृशाः काश्चित्काश्चिज्जम्बूफलोपमाः

asādhyāḥ sannipātotthāstāsāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam pravālasadṛśāḥ kāścitkāścijjambūphalopamāḥ

लोहजालसमाः काश्चिदतसीफलसन्निभाः आसां बहुविधा वर्णा जायन्ते दोषभेदतः

lohajālasamāḥ kāścidatasīphalasannibhāḥ āsāṃ bahuvidhā varṇā jāyante doṣabhedataḥ

कासो हिक्का प्रमेहश्च ज्वरस्तीव्रः सुदारुणः प्रलापारतिमूर्च्छाश्च तृष्णा दाहोऽतिघूर्णता

kāso hikkā pramehaśca jvarastīvraḥ sudāruṇaḥ pralāpāratimūrcchāśca tṛṣṇā dāho'tighūrṇatā

मुखेन प्रस्रवेद्र क्तं तथा घ्राणेन चक्षुषा कण्ठे घुर्घुरकं कृत्वा श्वसित्यत्यर्थदारुणम्

mukhena prasravedra ktaṃ tathā ghrāṇena cakṣuṣā kaṇṭhe ghurghurakaṃ kṛtvā śvasityatyarthadāruṇam

मसूरिकाऽभिभूतस्य यस्य तानि भिषग्वरैः लक्षणानीह दृश्यन्ते न देयं तस्य भेषजम्

masūrikā'bhibhūtasya yasya tāni bhiṣagvaraiḥ lakṣaṇānīha dṛśyante na deyaṃ tasya bheṣajam

मसूरिकाऽभिभूतो यो भृशं घ्राणेन निःश्वसेत् स भृशंत्यजति प्राणांस्तृष्णावान्वायुदूषितः

masūrikā'bhibhūto yo bhṛśaṃ ghrāṇena niḥśvaset sa bhṛśaṃtyajati prāṇāṃstṛṣṇāvānvāyudūṣitaḥ

मसूरिकिऽन्ते शोथः स्यात्कूर्परे मणिबन्धके तथांऽसफलके वाऽपि दुश्चिकित्स्यः सुदारुणः

masūriki'nte śothaḥ syātkūrpare maṇibandhake tathāṃ'saphalake vā'pi duścikitsyaḥ sudāruṇaḥ

काश्चिद्विनाऽपि यत्नेन सिध्यन्त्याशु मसूरिकाः

kāścidvinā'pi yatnena sidhyantyāśu masūrikāḥ

दृष्टाः कृच्छ्रतराः काश्चित्काश्चित्सिध्यन्ति वा न वा काश्चिन्नैव तु सिध्यन्ति साध्यपाकाः प्रयत्नतः

dṛṣṭāḥ kṛcchratarāḥ kāścitkāścitsidhyanti vā na vā kāścinnaiva tu sidhyanti sādhyapākāḥ prayatnataḥ

मसूरिकायां कुष्ठेषु लेपनादिक्रियाहिता पित्तश्लेष्मविसर्पोक्ता क्रिया चात्र प्रशस्यते

masūrikāyāṃ kuṣṭheṣu lepanādikriyāhitā pittaśleṣmavisarpoktā kriyā cātra praśasyate

श्वेतचन्दनकल्कोत्थं हिलमोचीभवं द्र वम् पिबेन्मसूरिकाऽरम्भे नैव वा केवलं रसम्

śvetacandanakalkotthaṃ hilamocībhavaṃ dra vam pibenmasūrikā'rambhe naiva vā kevalaṃ rasam

द्वौ पञ्चमूल्यौ रास्ना च धात्र्! युशीरं दुरालभा सामृता धान्यकं मुस्तं जयेद्वातमसूरिकाम्

dvau pañcamūlyau rāsnā ca dhātr! yuśīraṃ durālabhā sāmṛtā dhānyakaṃ mustaṃ jayedvātamasūrikām

मञ्जिष्ठाबहुपात्प्लक्ष शिरीषोदुम्बरत्वचः वातजायां मसूर्यां स्यात्प्रलेपः सर्वतो हितः

mañjiṣṭhābahupātplakṣa śirīṣodumbaratvacaḥ vātajāyāṃ masūryāṃ syātpralepaḥ sarvato hitaḥ

गुडूची मधुकं द्रा क्षा मोरटं दाडिमैः सह पाककाले प्रदातव्यं भेषजं गुडसंयुतम् तेन कुप्यति नो वायुः पाकं यान्ति मसूरिकाः

guḍūcī madhukaṃ drā kṣā moraṭaṃ dāḍimaiḥ saha pākakāle pradātavyaṃ bheṣajaṃ guḍasaṃyutam tena kupyati no vāyuḥ pākaṃ yānti masūrikāḥ

मसूरिकासु भुञ्जीत शालीन्मुद्गमसूरकान्

masūrikāsu bhuñjīta śālīnmudgamasūrakān

रसं मधुरमेवाद्यात्सैन्धवं चाल्पमात्रकम् पटोलमूलं क्वथितं मोरटस्वरसं तथा आदावेव मसूर्यां तु पित्तजायां प्रयोजयेत्

rasaṃ madhuramevādyātsaindhavaṃ cālpamātrakam paṭolamūlaṃ kvathitaṃ moraṭasvarasaṃ tathā ādāveva masūryāṃ tu pittajāyāṃ prayojayet

निम्बः पर्पटकः पाठा पटोलश्चन्दनद्वयम्

nimbaḥ parpaṭakaḥ pāṭhā paṭolaścandanadvayam

उशीरं कटुका धात्री तथा वासा दुरालभा एषां पानं शृतं शीतमुत्तमं शर्कराऽन्वितम्

uśīraṃ kaṭukā dhātrī tathā vāsā durālabhā eṣāṃ pānaṃ śṛtaṃ śītamuttamaṃ śarkarā'nvitam

मसूर्यां पित्तजायान्तु प्रयोक्तव्यं विजानता दाहे ज्वरे विसर्पे च व्रणे पित्ताधिकेऽपि च

masūryāṃ pittajāyāntu prayoktavyaṃ vijānatā dāhe jvare visarpe ca vraṇe pittādhike'pi ca

मसूर्यो रक्तजा नाशं यान्ति शोणितमोक्षणैः वासामुस्तकभूनिम्बत्रिफलेन्द्र यवासकम्

masūryo raktajā nāśaṃ yānti śoṇitamokṣaṇaiḥ vāsāmustakabhūnimbatriphalendra yavāsakam

पटोलारिष्टकं चापि क्वाथयित्वा समाक्षिकम् पिबेत्तेन प्रशाम्यन्ति मसूर्यः कफसम्भवाः

paṭolāriṣṭakaṃ cāpi kvāthayitvā samākṣikam pibettena praśāmyanti masūryaḥ kaphasambhavāḥ

शिरीषोदुम्बरत्वग्भ्यां खदिरारिष्टजैर्दलैः कफोत्थासु मसूरीषु लेपः पित्तोत्थितासु च

śirīṣodumbaratvagbhyāṃ khadirāriṣṭajairdalaiḥ kaphotthāsu masūrīṣu lepaḥ pittotthitāsu ca

निम्बः पर्पटकः पाठा पटोलः कटुरोहिणी चन्दने द्वे उशीरञ्च धात्री वासा दुरालभा

nimbaḥ parpaṭakaḥ pāṭhā paṭolaḥ kaṭurohiṇī candane dve uśīrañca dhātrī vāsā durālabhā

एष निम्बादिकः क्वाथः पीतः शर्करयाऽन्वितः मसूरीं सर्वजां हन्ति विसर्पज्वरसंयुताम्

eṣa nimbādikaḥ kvāthaḥ pītaḥ śarkarayā'nvitaḥ masūrīṃ sarvajāṃ hanti visarpajvarasaṃyutām

उत्थिता प्रविशेद्या च तां पुनर्बाह्यतो नयेत् काञ्चनारत्वचः क्वाथस्ताप्यचूर्णावचूर्णितः

utthitā praviśedyā ca tāṃ punarbāhyato nayet kāñcanāratvacaḥ kvāthastāpyacūrṇāvacūrṇitaḥ

धात्रीफलं समधुकं क्वथितं मधुसंयुतम् मुखे कण्ठे व्रणे जाते गण्डूषार्थं प्रशस्यते अक्ष्णोः सेकं प्रशंसन्ति गवेधुमधुकाम्बुना

dhātrīphalaṃ samadhukaṃ kvathitaṃ madhusaṃyutam mukhe kaṇṭhe vraṇe jāte gaṇḍūṣārthaṃ praśasyate akṣṇoḥ sekaṃ praśaṃsanti gavedhumadhukāmbunā

मधुकं त्रिफला मूर्वा दार्वीत्वङ्नीलमुत्पलम् उशीरलोध्रमञ्जिष्ठाः प्रलेपाश्च्योतने हिताः

madhukaṃ triphalā mūrvā dārvītvaṅnīlamutpalam uśīralodhramañjiṣṭhāḥ pralepāścyotane hitāḥ

नश्यन्त्यनेन दृग्जाता मसूर्यो न भवन्ति च प्रलेपं चक्षुषोर्दद्याद् बहुवारस्य वल्कलैः

naśyantyanena dṛgjātā masūryo na bhavanti ca pralepaṃ cakṣuṣordadyād bahuvārasya valkalaiḥ

पञ्चवल्कलचूर्णेन क्लेदिनीमवधूलयेत् भस्मनाकेचिदिच्छन्ति केचिद्गोमयरेणुना

pañcavalkalacūrṇena kledinīmavadhūlayet bhasmanākecidicchanti kecidgomayareṇunā

सुषवीपत्रनिर्यासं हरिद्रा चूर्णसंयुतम् रोमान्तीज्वरवीसर्पव्रणानां शान्तये पिबेत्

suṣavīpatraniryāsaṃ haridrā cūrṇasaṃyutam romāntījvaravīsarpavraṇānāṃ śāntaye pibet

मसूरिकाभेदशीतलाऽधिकारः

अथ मसूरिकाभेदशीतलाऽधिकारः देव्या शीतलयाऽक्रान्ता मसूर्येव ही शीतला ज्वरयेच्च यथा भूताधिष्ठितो विषमज्वरः

atha masūrikābhedaśītalā'dhikāraḥ devyā śītalayā'krāntā masūryeva hī śītalā jvarayecca yathā bhūtādhiṣṭhito viṣamajvaraḥ

सा च सप्तविधा ख्याता तासां भेदान्प्रचक्ष्महे ज्वरपूर्वा बृहत्स्फोटैः शीतला बृहती भवेत्

sā ca saptavidhā khyātā tāsāṃ bhedānpracakṣmahe jvarapūrvā bṛhatsphoṭaiḥ śītalā bṛhatī bhavet

सप्ताहान्निःसरत्येव सप्ताहात्पूर्णतां व्रजेत् ततस्तृतीये सप्ताहे शुष्यति स्खलति स्वयम्

saptāhānniḥsaratyeva saptāhātpūrṇatāṃ vrajet tatastṛtīye saptāhe śuṣyati skhalati svayam

तासां मध्ये यदा काचित्पाकं गत्वा स्फुटेत्स्रवेत् तत्रावधूलनं कुर्याद्वनगोमयभस्मना

tāsāṃ madhye yadā kācitpākaṃ gatvā sphuṭetsravet tatrāvadhūlanaṃ kuryādvanagomayabhasmanā

निम्बसत्पत्र शाखाभिर्मक्षिकामपसारयेत् जलञ्च शीतलं दद्याज्ज्वरेऽपि न तु तत्पचेत्

nimbasatpatra śākhābhirmakṣikāmapasārayet jalañca śītalaṃ dadyājjvare'pi na tu tatpacet

स्थापयेत्तं स्थले पूते रम्ये रहसि शीतले नाशुचिः संस्पृशेत्तन्तु नच तस्यान्तिकंव्रजेत्

sthāpayettaṃ sthale pūte ramye rahasi śītale nāśuciḥ saṃspṛśettantu naca tasyāntikaṃvrajet

बहवो भिषजो नात्र भेषजं योजयन्ति हि केचित्प्रयोजयन्त्येव मतं तेषामथ ब्रुवे

bahavo bhiṣajo nātra bheṣajaṃ yojayanti hi kecitprayojayantyeva mataṃ teṣāmatha bruve

ये शीतलेन सलिलेन विपिष्य सम्यङ् निम्बाक्षबीजसहितां रजनीं पिबन्ति तेषां भवन्ति न कदाचिदपीह देहे पीडाकराजगति शीतलिकाविकाराः

ye śītalena salilena vipiṣya samyaṅ nimbākṣabījasahitāṃ rajanīṃ pibanti teṣāṃ bhavanti na kadācidapīha dehe pīḍākarājagati śītalikāvikārāḥ

मोचारसेन सहितं सितचन्दनेन वासारसेन मधुकं मधुकेन चाथ आदौ पिबन्ति सुमनास्वरसेन मिश्रं ते नाप्नुवन्ति भुवि शीतलिकाविकारान्

mocārasena sahitaṃ sitacandanena vāsārasena madhukaṃ madhukena cātha ādau pibanti sumanāsvarasena miśraṃ te nāpnuvanti bhuvi śītalikāvikārān

शीतलासु क्रिया कार्या शीतला रक्षया सह बध्नीयान्निम्बपत्राणि परितो भवनान्तरे

śītalāsu kriyā kāryā śītalā rakṣayā saha badhnīyānnimbapatrāṇi parito bhavanāntare

कदाचिदपि नो कार्यमुच्छिष्टस्य प्रवेशनम्

kadācidapi no kāryamucchiṣṭasya praveśanam

स्फोटेष्वपि सदाहेषु रक्षारेणूत्करो हितः तेन ते शोषमायान्ति प्रपाकं न भजन्ति च

sphoṭeṣvapi sadāheṣu rakṣāreṇūtkaro hitaḥ tena te śoṣamāyānti prapākaṃ na bhajanti ca

चन्दनं वासको मुस्तं गुडूची द्रा क्षया सह एषां शीतकषायस्तु शीतलाज्वरनाशनः

candanaṃ vāsako mustaṃ guḍūcī drā kṣayā saha eṣāṃ śītakaṣāyastu śītalājvaranāśanaḥ

जपहोमोपहारैश्च दानस्वस्त्ययनार्चनैः विप्रगोशम्भुगौरीणां पूजनैस्ताः शमं नयेत् स्तोत्रञ्च शीतलादेव्याः पठेच्छीतलिकाऽन्तिके ब्राह्मणः श्रद्धया युक्तस्तेन शाम्यन्ति शीतलाः

japahomopahāraiśca dānasvastyayanārcanaiḥ vipragośambhugaurīṇāṃ pūjanaistāḥ śamaṃ nayet stotrañca śītalādevyāḥ paṭhecchītalikā'ntike brāhmaṇaḥ śraddhayā yuktastena śāmyanti śītalāḥ

अस्य श्रीशीतलास्तोत्रस्य महादेवॠषिरनुष्टुपछन्दः शीतला देवता शीतलोपद्र व शान्त्यर्थं जपे विनियोगः

asya śrīśītalāstotrasya mahādevaṝṣiranuṣṭupachandaḥ śītalā devatā śītalopadra va śāntyarthaṃ jape viniyogaḥ

स्कन्द उवाच भगवन्देवदेवेश शीतलायाः स्तवं शुभम् वक्तुमर्हस्यशेषेण विस्फोटकभयापहम्

skanda uvāca bhagavandevadeveśa śītalāyāḥ stavaṃ śubham vaktumarhasyaśeṣeṇa visphoṭakabhayāpaham

ईश्वर उवाच वन्देऽह शीतलां देवीं रासभस्थां दिगम्बराम् यामासाद्य निवर्त्तेत विस्फोटकभयं महत्

īśvara uvāca vande'ha śītalāṃ devīṃ rāsabhasthāṃ digambarām yāmāsādya nivartteta visphoṭakabhayaṃ mahat

शीतले शीतले चेति यो ब्रूयाद्दाहपीडितः विस्फोटकभयं घोरं क्षिप्रं तस्य प्रणश्यति

śītale śītale ceti yo brūyāddāhapīḍitaḥ visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ kṣipraṃ tasya praṇaśyati

यस्त्वामुदकमध्ये तु ध्यात्वासम्पूजयेन्नरः विस्फोटकभयं घोरं कुले तस्य न जायते

yastvāmudakamadhye tu dhyātvāsampūjayennaraḥ visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ kule tasya na jāyate

शीतले ज्वरदग्धस्य पूतिगन्धयुतस्य च प्रणष्टचक्षुषः पुंसस्त्वामाहुर्जीवितौषधम्

śītale jvaradagdhasya pūtigandhayutasya ca praṇaṣṭacakṣuṣaḥ puṃsastvāmāhurjīvitauṣadham

नमामि शीतलां देवीं रासभस्थां दिगम्बराम् मार्जनीकलशोपेतां शूर्पालङ्कृतमस्तकाम्

namāmi śītalāṃ devīṃ rāsabhasthāṃ digambarām mārjanīkalaśopetāṃ śūrpālaṅkṛtamastakām

शीतले तनुजान्रोगान्नृणां हरसि दुस्तरान् विस्फोटकविशीर्णानां त्वमेकाऽमृतवर्षिणी

śītale tanujānrogānnṛṇāṃ harasi dustarān visphoṭakaviśīrṇānāṃ tvamekā'mṛtavarṣiṇī

गलगण्डग्रहा रोगा ये चान्ये दारुणा नृणाम् त्वदनुध्यानमात्रेण शीतले यान्ति ते क्षयम्

galagaṇḍagrahā rogā ye cānye dāruṇā nṛṇām tvadanudhyānamātreṇa śītale yānti te kṣayam

न मन्त्रो नौषधं किञ्चित्पापरोगस्य विद्यते त्वमेका शीतले धात्री नान्यां पश्यामि देवताम्

na mantro nauṣadhaṃ kiñcitpāparogasya vidyate tvamekā śītale dhātrī nānyāṃ paśyāmi devatām

मृणालतन्तुसदृशीं नाभिहृन्मध्यसंस्थिताम् यस्त्वां सञ्चिन्तयेद्देवि तस्य मृत्युर्न जायते

mṛṇālatantusadṛśīṃ nābhihṛnmadhyasaṃsthitām yastvāṃ sañcintayeddevi tasya mṛtyurna jāyate

अष्टकं शीतलादेव्या यःपठेन्मानवः सदा विस्फोटकभयं घोरं कुले तस्य न जायते

aṣṭakaṃ śītalādevyā yaḥpaṭhenmānavaḥ sadā visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ kule tasya na jāyate

श्रोतव्यं पठिव्यञ्च नरैर्भक्तिसमन्वितैः उपसर्गविनाशाय परं स्वस्त्ययनं महत्

śrotavyaṃ paṭhivyañca narairbhaktisamanvitaiḥ upasargavināśāya paraṃ svastyayanaṃ mahat

शीतलाऽष्टकमेतद्धि न देयं यस्य कस्यचित् किन्तु तस्मै प्रदातव्यं भक्तिश्रद्धाऽन्वितो हि यः

śītalā'ṣṭakametaddhi na deyaṃ yasya kasyacit kintu tasmai pradātavyaṃ bhaktiśraddhā'nvito hi yaḥ

इति श्रीकाशीखण्डे शीतलाष्टकस्तोत्रं सम्पूर्णम् अथ शीतलाया भेदाः वातश्लेष्मसमुद्भूता कोद्र वा कोद्र वाकृतिः तां कश्चित्प्राह पक्वेति सातु पाकं न गच्छति

iti śrīkāśīkhaṇḍe śītalāṣṭakastotraṃ sampūrṇam atha śītalāyā bhedāḥ vātaśleṣmasamudbhūtā kodra vā kodra vākṛtiḥ tāṃ kaścitprāha pakveti sātu pākaṃ na gacchati

जलशूकवदङ्गानि सा विध्यति विशेषतः सप्ताहाद्वादशाहाद्वा शान्तिं याति विनौषधम्

jalaśūkavadaṅgāni sā vidhyati viśeṣataḥ saptāhādvādaśāhādvā śāntiṃ yāti vinauṣadham

यदि वा भेषजं दद्यात्खदिराष्टकनिर्मितम् कषायं हि तदा दद्यात्कोद्र वायाः प्रशान्तये

yadi vā bheṣajaṃ dadyātkhadirāṣṭakanirmitam kaṣāyaṃ hi tadā dadyātkodra vāyāḥ praśāntaye

ऊष्मणा तूष्मजारूपा सकण्डूः स्पर्शनप्रिया नाम्ना पाणिसहा ख्याता सप्ताहाच्छुष्यति स्वयम्

ūṣmaṇā tūṣmajārūpā sakaṇḍūḥ sparśanapriyā nāmnā pāṇisahā khyātā saptāhācchuṣyati svayam

चतुर्थी सर्षपाकारा पीतसर्षपवर्णिनी नाम्ना सर्षपिका ज्ञेयाऽभ्यङ्गमत्र विवर्जयेत्

caturthī sarṣapākārā pītasarṣapavarṇinī nāmnā sarṣapikā jñeyā'bhyaṅgamatra vivarjayet

किञ्चिदूष्मनिमित्तेन जायते राजिकाऽकृतिः एषा भवति बालानां सुखं शुष्यति च स्वयम्

kiñcidūṣmanimittena jāyate rājikā'kṛtiḥ eṣā bhavati bālānāṃ sukhaṃ śuṣyati ca svayam

कोठवज्जायते षष्ठी लोहितोन्नतमण्डला ज्वरपूर्वा व्यथायुक्ता ज्वरस्तिष्ठेद्दिनत्रयम् स्फोटानां मेलनादेषा बहुस्फोटाऽपि दृश्यते

koṭhavajjāyate ṣaṣṭhī lohitonnatamaṇḍalā jvarapūrvā vyathāyuktā jvarastiṣṭheddinatrayam sphoṭānāṃ melanādeṣā bahusphoṭā'pi dṛśyate

एकस्फोटा च कृष्णा च बोद्धव्या चर्मजाऽभिधा

ekasphoṭā ca kṛṣṇā ca boddhavyā carmajā'bhidhā

एताः सप्तापि बोद्धव्याः शीतलादेब्यधिष्ठिताः शीतलोचितमाचारमासु सर्वासु वा चरेत्

etāḥ saptāpi boddhavyāḥ śītalādebyadhiṣṭhitāḥ śītalocitamācāramāsu sarvāsu vā caret

काश्चिद्विनाऽपि यत्नेन सुखं सिद्ध्य्न्ति शीतलाः दृष्टाः कष्टतराः काश्चित्काश्चित्सिध्यन्ति वा न वा काश्चिन्नैव तु सिद्ध्य्न्ति यत्नतोऽपि चिकित्सिताः

kāścidvinā'pi yatnena sukhaṃ siddhynti śītalāḥ dṛṣṭāḥ kaṣṭatarāḥ kāścitkāścitsidhyanti vā na vā kāścinnaiva tu siddhynti yatnato'pi cikitsitāḥ

इति षष्टितमः शीतलामसूरिकाऽधिकारः समाप्तः

iti ṣaṣṭitamaḥ śītalāmasūrikā'dhikāraḥ samāptaḥ

क्षुद्र रोगाधिकारः

अथैकषष्टितमः क्षुद्र रोगाधिकारः

athaikaṣaṣṭitamaḥ kṣudra rogādhikāraḥ

क्रोधशोकश्रमकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः पित्तञ्च केशान्पचति पलितं तेन जायते

krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ pittañca keśānpacati palitaṃ tena jāyate

लोहचूर्णस्य कर्षं तु दशार्द्धं चूतमज्जतः धात्रीपलद्वयं पथ्ये द्वे तथैकं बिभीतकम्

lohacūrṇasya karṣaṃ tu daśārddhaṃ cūtamajjataḥ dhātrīpaladvayaṃ pathye dve tathaikaṃ bibhītakam

पिष्ट्वा लोहमये भाण्डे स्थापयेन्निशि वासयेत् लेपोऽयमचिराद्धन्ति पलितं नात्र संशयः

piṣṭvā lohamaye bhāṇḍe sthāpayenniśi vāsayet lepo'yamacirāddhanti palitaṃ nātra saṃśayaḥ

काश्मर्या मूलमादौ सहचरकुसुमं केतकस्यापि मूलं लौहं चूर्ण सभृङ्गं त्रिफलपलयुतं तैलमेभिः पचेद्यः कृत्वा लौहस्य भाण्डे क्षितितलनिहितं स्थापयेन्मासमेकं केशाः काशप्रकाशा अपि मधुपनिभा अस्य योगाद्भवन्ति

kāśmaryā mūlamādau sahacarakusumaṃ ketakasyāpi mūlaṃ lauhaṃ cūrṇa sabhṛṅgaṃ triphalapalayutaṃ tailamebhiḥ pacedyaḥ kṛtvā lauhasya bhāṇḍe kṣititalanihitaṃ sthāpayenmāsamekaṃ keśāḥ kāśaprakāśā api madhupanibhā asya yogādbhavanti

त्रिफला नीलिकापत्रं भृङ्गराजोऽयसो रजः अविमूत्रेण संपिष्टं लेपात्कृष्णीकरं परम्

triphalā nīlikāpatraṃ bhṛṅgarājo'yaso rajaḥ avimūtreṇa saṃpiṣṭaṃ lepātkṛṣṇīkaraṃ param

रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम् प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः

romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrcchitam pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ

रुणद्धि रोमकूपांस्तु ततोऽन्येषामसम्भवः तदिन्द्र लुप्तं खालित्यं रुह्येति च विभावयेत्

ruṇaddhi romakūpāṃstu tato'nyeṣāmasambhavaḥ tadindra luptaṃ khālityaṃ ruhyeti ca vibhāvayet

तिक्तपटोलीपत्रस्वरसैर्घृष्ट्वा शमं याति चिरकालजाऽपि रुह्या नियतं दिवसत्रयेणापि

tiktapaṭolīpatrasvarasairghṛṣṭvā śamaṃ yāti cirakālajā'pi ruhyā niyataṃ divasatrayeṇāpi

गोक्षुरस्तिलपुष्पाणि तुल्ये च मधुसर्पिषी शिरः प्रलेपितं तेन केशैः समुपचीयते

gokṣurastilapuṣpāṇi tulye ca madhusarpiṣī śiraḥ pralepitaṃ tena keśaiḥ samupacīyate

हस्तिदन्तमसीं कृत्वा छागीदुग्धं रसाञ्जनम् लोमान्येतेन जायन्ते लेपात्पाणितलेष्वपि

hastidantamasīṃ kṛtvā chāgīdugdhaṃ rasāñjanam lomānyetena jāyante lepātpāṇitaleṣvapi

यष्टीन्दीवरमृद्वीकातैलाज्यक्षीरलेपनैः इन्द्र लुप्तं शमं याति केशाः स्युश्च घना दृढाः

yaṣṭīndīvaramṛdvīkātailājyakṣīralepanaiḥ indra luptaṃ śamaṃ yāti keśāḥ syuśca ghanā dṛḍhāḥ

जातीकरञ्जवरुण करवीराग्निपाचितम् तैलमभ्यञ्जनाद्धन्यादिन्द्र लुप्तं न संशयः

jātīkarañjavaruṇa karavīrāgnipācitam tailamabhyañjanāddhanyādindra luptaṃ na saṃśayaḥ

स्नुहीपयः पयोऽकस्य लाङ्गली मार्कवो विषम् अजामूत्रं सगोमूत्रं रक्तिका सेन्द्र वारुणी

snuhīpayaḥ payo'kasya lāṅgalī mārkavo viṣam ajāmūtraṃ sagomūtraṃ raktikā sendra vāruṇī

सिद्धार्थकस्तीक्ष्णगन्धा सम्यगेभिर्विपाचितम् तैलं भवति नियमात्खालित्यव्याधिनाशनम्

siddhārthakastīkṣṇagandhā samyagebhirvipācitam tailaṃ bhavati niyamātkhālityavyādhināśanam

दारुणा कण्डुरा रूक्षा केशभूमिः प्रजायते मारुतश्लेष्मकोपेन विद्याद्दारुणकन्तु तत्

dāruṇā kaṇḍurā rūkṣā keśabhūmiḥ prajāyate mārutaśleṣmakopena vidyāddāruṇakantu tat

कार्यो दारुणके मूर्ध्नि प्रलेपोमधुसंयुतः प्रियालबीजमधुककुष्ठमाषैः ससैन्धवैः

kāryo dāruṇake mūrdhni pralepomadhusaṃyutaḥ priyālabījamadhukakuṣṭhamāṣaiḥ sasaindhavaiḥ

आम्रबीजं तथा पथ्या द्वयं स्यान्मात्रया समम् दुग्धेन पिष्टं तल्लेपो दारुणं हन्ति दारुणम् दुग्धेन खाखसं बीजं प्रलेपाद्दारुणं हरेत्

āmrabījaṃ tathā pathyā dvayaṃ syānmātrayā samam dugdhena piṣṭaṃ tallepo dāruṇaṃ hanti dāruṇam dugdhena khākhasaṃ bījaṃ pralepāddāruṇaṃ haret

गुञ्जाफलैः शृतं तैलम्भृङ्गराजरसेन च कण्डूदारुणहृत्कुष्ठकापालव्याधिनाशनम्

guñjāphalaiḥ śṛtaṃ tailambhṛṅgarājarasena ca kaṇḍūdāruṇahṛtkuṣṭhakāpālavyādhināśanam

अरुंषि बहुवक्त्राणि बहुक्लेदीनि मूर्द्धनि कफासृक्कृमिकोपेन तानि विद्यादरुंषिकाम्

aruṃṣi bahuvaktrāṇi bahukledīni mūrddhani kaphāsṛkkṛmikopena tāni vidyādaruṃṣikām

नीलोत्पलस्य किञ्जल्को धात्रीफलसमन्वितः यष्टीमधुकयुक्तश्च लेपाद्धन्यादरूषिकाम्

nīlotpalasya kiñjalko dhātrīphalasamanvitaḥ yaṣṭīmadhukayuktaśca lepāddhanyādarūṣikām

त्रिफलाऽयोरजोयष्टीमार्कवोत्पलसारिवाः सैन्धवं पक्वमेतैस्तु तैलं हन्यादरुंषिकाम्

triphalā'yorajoyaṣṭīmārkavotpalasārivāḥ saindhavaṃ pakvametaistu tailaṃ hanyādaruṃṣikām

पिडकामुत्तमाङ्गस्थां वृत्तामुग्ररुजाज्वराम् सर्वात्मिकां सर्वलिङ्गां जानीयादिरिवेल्लिकाम्

piḍakāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarām sarvātmikāṃ sarvaliṅgāṃ jānīyādirivellikām

पैत्तिकस्य विसर्पस्य याचिकित्सा प्रकीर्त्तिता तयैव भिषगेताञ्च चिकित्सेदिरिवेल्लकाम्

paittikasya visarpasya yācikitsā prakīrttitā tayaiva bhiṣagetāñca cikitsedirivellakām

कर्णस्याभ्यन्तरे जातां पिडकामुग्रवेदनाम् स्थिरां पनसिकां तान्तु विद्याद्वातकफोत्थिताम्

karṇasyābhyantare jātāṃ piḍakāmugravedanām sthirāṃ panasikāṃ tāntu vidyādvātakaphotthitām

भिषक् पनसिकां पूर्वं स्वेदयेदथ लेपयेत्

bhiṣak panasikāṃ pūrvaṃ svedayedatha lepayet

कल्कैर्मनः शिलाकुष्ठनिशातालकदारुभिः पक्वां विज्ञाय तां भित्त्वा व्रणवत्समुपाचरेत्

kalkairmanaḥ śilākuṣṭhaniśātālakadārubhiḥ pakvāṃ vijñāya tāṃ bhittvā vraṇavatsamupācaret

वातश्लेष्मसमुद्भूतः श्वयथुर्हनुसन्धिजः स्थिरो मन्दरुजः स्निग्धः ज्ञेयः पाषाणगर्दभः

vātaśleṣmasamudbhūtaḥ śvayathurhanusandhijaḥ sthiro mandarujaḥ snigdhaḥ jñeyaḥ pāṣāṇagardabhaḥ

पाषाणगर्दभं पूर्वं स्वेदयेत्कुशलो भिषक् ततः पनसिकाप्रोक्तैः कल्कैरुष्णैः प्रलेपयेत्

pāṣāṇagardabhaṃ pūrvaṃ svedayetkuśalo bhiṣak tataḥ panasikāproktaiḥ kalkairuṣṇaiḥ pralepayet

गतश्लैष्मिकशोथघ्नैः कल्कैरन्यैश्च लेपयेत् परिपाकगतं भित्वा व्रणवत्तमुपाचरेत्

gataślaiṣmikaśothaghnaiḥ kalkairanyaiśca lepayet paripākagataṃ bhitvā vraṇavattamupācaret

जलौकोभिर्हृते रक्ते स शाम्यति विनौषधम् एतत्स्थलेषु बहुषु प्रेक्षितं लिखितं ततः

jalaukobhirhṛte rakte sa śāmyati vinauṣadham etatsthaleṣu bahuṣu prekṣitaṃ likhitaṃ tataḥ

शाल्मलीकण्टकप्रख्याः कफमारुतरक्तजाः जायन्ते पिडका यूनां ज्ञेयास्ता मुखदूषिकाः

śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ kaphamārutaraktajāḥ jāyante piḍakā yūnāṃ jñeyāstā mukhadūṣikāḥ

अथ मुखदूषिकाचिकित्सा अङ्गुलस्य चतुर्थांशो मुखलेपो विधीयते मध्यमस्तु त्रिभागः स्यादुत्तमोऽद्धाङ्गुलो भवेत्

atha mukhadūṣikācikitsā aṅgulasya caturthāṃśo mukhalepo vidhīyate madhyamastu tribhāgaḥ syāduttamo'ddhāṅgulo bhavet

स्थितिकालोऽपि तस्योक्तो यावत्कल्को न शुष्यति शुष्कस्तु गुणहीनः स्यात्तथा दूषयति त्वचम्

sthitikālo'pi tasyokto yāvatkalko na śuṣyati śuṣkastu guṇahīnaḥ syāttathā dūṣayati tvacam

लोध्रधान्यवचालेपस्तारुण्यपिडकाऽपहः तद्वद्ग्रोरोचनायुक्तं मरिचं मुखलेपितम्

lodhradhānyavacālepastāruṇyapiḍakā'pahaḥ tadvadgrorocanāyuktaṃ maricaṃ mukhalepitam

सिद्धार्थकवचालोध्रसैन्धवैश्च प्रलेपनम् वमनञ्च निहन्त्याशु पिडकां यौवनोद्भवाम्

siddhārthakavacālodhrasaindhavaiśca pralepanam vamanañca nihantyāśu piḍakāṃ yauvanodbhavām

केवलाः पयसा पिष्टास्तीक्ष्णाः शाल्मलिकण्टकाः आलिप्तं त्र्! यहमेतेन भवेत्पद्मोपमं मुखम्

kevalāḥ payasā piṣṭāstīkṣṇāḥ śālmalikaṇṭakāḥ āliptaṃ tr! yahametena bhavetpadmopamaṃ mukham

क्रोधायासप्रकुपितो वायुः पित्तेन संयुतः मुखमागत्य सहसा मण्डलं प्रसृजत्यतः नीरुजं तनुकं श्यावं मुखे व्यङ्गं तमादिशेत्

krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ mukhamāgatya sahasā maṇḍalaṃ prasṛjatyataḥ nīrujaṃ tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṅgaṃ tamādiśet

कृष्णमेवङ्गुणं वक्त्रे गात्रे वा नीलिकां विदुः

kṛṣṇamevaṅguṇaṃ vaktre gātre vā nīlikāṃ viduḥ

शिरोवेधैः प्रलेपैश्च तथाऽभ्यङ्गैरुपाचरेत् व्यङ्गं च नीलिकां वाऽपि न्यच्छञ्च तिलकालकम्

śirovedhaiḥ pralepaiśca tathā'bhyaṅgairupācaret vyaṅgaṃ ca nīlikāṃ vā'pi nyacchañca tilakālakam

वटङ्कुरा मसूराश्च प्रलेपाद्व्यङ्गनाशनम् व्यङ्गे मञ्जिष्ठया लेपः प्रशस्तो मधुयुक्तया

vaṭaṅkurā masūrāśca pralepādvyaṅganāśanam vyaṅge mañjiṣṭhayā lepaḥ praśasto madhuyuktayā

अथवा लेपनं शस्तं शशस्य रुधिरेण च व्यङ्गहृद्वरुणत्वक्स्यादजामूत्रेण पेषिता

athavā lepanaṃ śastaṃ śaśasya rudhireṇa ca vyaṅgahṛdvaruṇatvaksyādajāmūtreṇa peṣitā

जातीफलस्य लेपस्तु हरेद्व्यङ्गञ्च नीलिकाम् अर्कक्षीरहरिद्रा भ्यां मर्दयित्वा प्रलेपनात् मुखकार्ष्ण्यं शमं याति चिरकालोद्भवं ध्रुवम्

jātīphalasya lepastu haredvyaṅgañca nīlikām arkakṣīraharidrā bhyāṃ mardayitvā pralepanāt mukhakārṣṇyaṃ śamaṃ yāti cirakālodbhavaṃ dhruvam

मसूरैः क्षीरसम्पिष्टैर्लिप्तमास्यं घृतान्वितैः सप्तरात्राद्भवेत्सत्यं पुण्डरीकदलोपमम् वटस्य पाण्डुपत्राणि मालती रक्तचन्दनम्

masūraiḥ kṣīrasampiṣṭairliptamāsyaṃ ghṛtānvitaiḥ saptarātrādbhavetsatyaṃ puṇḍarīkadalopamam vaṭasya pāṇḍupatrāṇi mālatī raktacandanam

कुष्ठं कालीयकं लोध्रमेभिर्लैपं प्रयोजयेत् युवानपिडकानां तु व्यङ्गानां तु विनाशनम् स्यादेतेन मुखञ्चापि वर्जितं नीलिकादिभिः

kuṣṭhaṃ kālīyakaṃ lodhramebhirlaipaṃ prayojayet yuvānapiḍakānāṃ tu vyaṅgānāṃ tu vināśanam syādetena mukhañcāpi varjitaṃ nīlikādibhiḥ

कुङ्कुमं चन्दनं लोघ्रं पतङ्गं रक्तचन्दनम् कालीयकमुशीरञ्च मञ्जिष्ठा मधुयष्टिका

kuṅkumaṃ candanaṃ loghraṃ pataṅgaṃ raktacandanam kālīyakamuśīrañca mañjiṣṭhā madhuyaṣṭikā

पत्रकं पद्मकं पद्मं कुष्ठं गोरोचना निशा लाक्षा दारुहरिद्रा च गैरिकं नागकेशरम्

patrakaṃ padmakaṃ padmaṃ kuṣṭhaṃ gorocanā niśā lākṣā dāruharidrā ca gairikaṃ nāgakeśaram

पलाशकुसुमञ्चापि प्रियङ्गुश्च वटाङ्कुराः मालती च मधूच्छिष्टं सर्षपः सुरभिर्वचा

palāśakusumañcāpi priyaṅguśca vaṭāṅkurāḥ mālatī ca madhūcchiṣṭaṃ sarṣapaḥ surabhirvacā

चतुर्गुणपयः पिष्टैरेतैरक्षमितैः पृथक् पचेन्मन्दाग्नि वैद्यस्तैलं प्रस्थद्वयोन्मितम्

caturguṇapayaḥ piṣṭairetairakṣamitaiḥ pṛthak pacenmandāgni vaidyastailaṃ prasthadvayonmitam

वदनाभ्यञ्जनादेतद्व्यङ्गं नीलिकया सह तिलकं माषकं न्यच्छं नाशयेन्मुखमदूषिकाम्

vadanābhyañjanādetadvyaṅgaṃ nīlikayā saha tilakaṃ māṣakaṃ nyacchaṃ nāśayenmukhamadūṣikām

पद्मिनीकण्टकञ्चापि हरेज्जतुमणिं तथा विदध्याद्वदनं पूर्णचन्द्र मण्डलसुन्दरम्

padminīkaṇṭakañcāpi harejjatumaṇiṃ tathā vidadhyādvadanaṃ pūrṇacandra maṇḍalasundaram

ग्रीवांसकक्षाकरपाददेशे सन्धौ गले वा त्रिभिरेव दोषैः ग्रन्थिः स वल्मीकवदक्रियाणां जातः क्रमेणैवगतः प्रवृद्धिम्

grīvāṃsakakṣākarapādadeśe sandhau gale vā tribhireva doṣaiḥ granthiḥ sa valmīkavadakriyāṇāṃ jātaḥ krameṇaivagataḥ pravṛddhim

मुखैरनेकैः स्रुतितोदवद्भिर्विसर्पवत्सर्पति चोन्नताग्रैः वल्मीकमाहुर्भिषजो विकारं निष्प्रत्यनीकं चिरजं विशेषात्

mukhairanekaiḥ srutitodavadbhirvisarpavatsarpati connatāgraiḥ valmīkamāhurbhiṣajo vikāraṃ niṣpratyanīkaṃ cirajaṃ viśeṣāt

पाणिपादोपरिष्टात्तु च्छिद्रै र्बहुभिरावृतम् वल्मीकं यत्सशोफं स्याद्वर्ज्यं तद्धि विजानता

pāṇipādopariṣṭāttu cchidrai rbahubhirāvṛtam valmīkaṃ yatsaśophaṃ syādvarjyaṃ taddhi vijānatā

शस्त्रेणोत्कृत्य वल्मीकं क्षाराग्निभ्यां प्रसाधयेत् विधानेनार्बुदोक्तेन शोधयित्वा च रोपयेत्

śastreṇotkṛtya valmīkaṃ kṣārāgnibhyāṃ prasādhayet vidhānenārbudoktena śodhayitvā ca ropayet

वल्मीकं तु भवेद्यस्य नातिवृद्धममर्मजम् तत्र संशोधनं कृत्वा शोणितं मोक्षयेद्भिषक्

valmīkaṃ tu bhavedyasya nātivṛddhamamarmajam tatra saṃśodhanaṃ kṛtvā śoṇitaṃ mokṣayedbhiṣak

कुलत्थकानां मूलैश्च गुडूच्या लवणेन च आरेवतस्य मूलैश्च दन्तीमूलैस्तथैव च

kulatthakānāṃ mūlaiśca guḍūcyā lavaṇena ca ārevatasya mūlaiśca dantīmūlaistathaiva ca

श्यामामूलैःसपललैः सक्तुमिश्रैः प्रलेपयेत् सुस्निग्धैश्च सुखोष्णैश्च भिषक्तमुपनाहयेत्

śyāmāmūlaiḥsapalalaiḥ saktumiśraiḥ pralepayet susnigdhaiśca sukhoṣṇaiśca bhiṣaktamupanāhayet

पक्वं तदा विजानीयाद्गतीः सर्वायथाक्रमम् अभिज्ञाय गतिं छित्वा प्रदिह्यान्मतिमान्भिषक्

pakvaṃ tadā vijānīyādgatīḥ sarvāyathākramam abhijñāya gatiṃ chitvā pradihyānmatimānbhiṣak

संशोध्यदुष्टमांसानि क्षारेण प्रतिसारयेत् व्रणं विशुद्धं विज्ञाय रोपयेन्मतिमान्भिषक्

saṃśodhyaduṣṭamāṃsāni kṣāreṇa pratisārayet vraṇaṃ viśuddhaṃ vijñāya ropayenmatimānbhiṣak

मनः शिलालभल्लातसूक्ष्मैलाऽगुरुचन्दनैः जातीपल्लवतक्रैश्च निम्बतैलं विपाचयेत्

manaḥ śilālabhallātasūkṣmailā'gurucandanaiḥ jātīpallavatakraiśca nimbatailaṃ vipācayet

वल्मीकं नाशयेत्तद्धि बहुच्छिद्रं बहुव्रणम्

valmīkaṃ nāśayettaddhi bahucchidraṃ bahuvraṇam

बाहुकक्षांऽसपार्श्वेषु कृष्णस्फोटां सवेदनाम् पित्तप्रकोपसम्भूतां कक्षां तामिति निर्दिशेत्

bāhukakṣāṃ'sapārśveṣu kṛṣṇasphoṭāṃ savedanām pittaprakopasambhūtāṃ kakṣāṃ tāmiti nirdiśet

एकान्तु तादृशीं दृष्ट्वा पिडकां स्फोटसन्निभाम् त्वग्जातां पित्तकोपेन गन्धनिआ!म्नींइ! मालां प्रचक्षते

ekāntu tādṛśīṃ dṛṣṭvā piḍakāṃ sphoṭasannibhām tvagjātāṃ pittakopena gandhaniā!mnīṃi! mālāṃ pracakṣate

कक्षाञ्च गन्धनिआ!म्नीइ! मालाञ्च चिकित्सेच्च चिकित्सकः पैत्तिकस्य विसर्पस्य क्रियया पूर्वमुक्तया

kakṣāñca gandhaniā!mnīi! mālāñca cikitsecca cikitsakaḥ paittikasya visarpasya kriyayā pūrvamuktayā

कक्षाभागेषु विस्फोटा जायन्ते मांसदारणाः अन्तर्दाहज्वरकरा दीप्तपावकसन्निभाः

kakṣābhāgeṣu visphoṭā jāyante māṃsadāraṇāḥ antardāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ

सप्ताहाद्वा दशाहाद्वा पक्षाद्वा घ्नन्ति मानवम् तामग्निरोहिणीं विद्यादसाध्यां सान्निपातिकीम्

saptāhādvā daśāhādvā pakṣādvā ghnanti mānavam tāmagnirohiṇīṃ vidyādasādhyāṃ sānnipātikīm

पित्तवीसर्पविधिना साधयेदग्निरोहिणीम् रोहिण्यां लङ्घनं कुर्याद्र क्तमोक्षणरूक्षणम् शरीरस्य च संशुद्धिं तान्तु वृद्धां परित्यजेत्

pittavīsarpavidhinā sādhayedagnirohiṇīm rohiṇyāṃ laṅghanaṃ kuryādra ktamokṣaṇarūkṣaṇam śarīrasya ca saṃśuddhiṃ tāntu vṛddhāṃ parityajet

विदारीकन्दवद् वृत्तां कक्षावङ्क्षणसन्धिषु रक्तां विदारिकां विद्यात्सर्वजां सर्वलक्षणाम्

vidārīkandavad vṛttāṃ kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu raktāṃ vidārikāṃ vidyātsarvajāṃ sarvalakṣaṇām

विदारिकायां प्रथमं जलौकायोजनं हितम् पाटनञ्च विपक्वायां ततो व्रणविधिः स्मृतः

vidārikāyāṃ prathamaṃ jalaukāyojanaṃ hitam pāṭanañca vipakvāyāṃ tato vraṇavidhiḥ smṛtaḥ

नखमांसमधिष्ठाय वातःपित्तञ्च देहिनाम् करोति दाहपाकौ च तं व्याधिं चिप्पमादिशेत्

nakhamāṃsamadhiṣṭhāya vātaḥpittañca dehinām karoti dāhapākau ca taṃ vyādhiṃ cippamādiśet

अभिघातात्प्रदुष्टो यो नखो रूक्षःसितः खरः भवेत्तं कुनखं विद्यात्कुलीरं वाभिधानतः

abhighātātpraduṣṭo yo nakho rūkṣaḥsitaḥ kharaḥ bhavettaṃ kunakhaṃ vidyātkulīraṃ vābhidhānataḥ

चिप्पं रुधिरमोक्षेण शोधनेनाप्युपाचरेत् गतोष्माणमथैनन्तु सेचयेदुष्णवारिणा

cippaṃ rudhiramokṣeṇa śodhanenāpyupācaret gatoṣmāṇamathainantu secayeduṣṇavāriṇā

शस्त्रेणापि यथायोग्यमुच्छिद्य स्रावयेत्ततः व्रणोक्तेन विधानेन रोपयेत्तं विचक्षणः

śastreṇāpi yathāyogyamucchidya srāvayettataḥ vraṇoktena vidhānena ropayettaṃ vicakṣaṇaḥ

स्वरसेन हरिद्रा याः पात्रे कृत्वायसेऽभयाम् घृष्ट्वा तज्जेन कल्केन लिम्पेच्चिप्पं पुनः पुनः

svarasena haridrā yāḥ pātre kṛtvāyase'bhayām ghṛṣṭvā tajjena kalkena limpeccippaṃ punaḥ punaḥ

काश्मर्याः सप्तभिः पत्रैः कोमलैः परिवेष्टितः अङ्गुलीवेष्टकः पुंसां ध्रुवमाशु प्रशाम्यति

kāśmaryāḥ saptabhiḥ patraiḥ komalaiḥ pariveṣṭitaḥ aṅgulīveṣṭakaḥ puṃsāṃ dhruvamāśu praśāmyati

श्लेष्मविद्र धिकल्पेन कुनखं समुपाचरेत्

śleṣmavidra dhikalpena kunakhaṃ samupācaret

नखकोटिप्रविष्टेन टङ्कणेन न शाम्यति कुनखश्चेत्तदा शैलः सलिले प्लवतेऽपि च

nakhakoṭipraviṣṭena ṭaṅkaṇena na śāmyati kunakhaścettadā śailaḥ salile plavate'pi ca

मर्दनात्पीडनाद्वापि तथैवाप्यभिघाततः मेढ्रचर्म यदा वायुर्भजते सर्वतश्चरन्

mardanātpīḍanādvāpi tathaivāpyabhighātataḥ meḍhracarma yadā vāyurbhajate sarvataścaran

तदा वातोपसृष्टन्तु तच्चर्म परिवर्त्तते सवेदनं सदाहं च पाकञ्च व्रजति क्वचित्

tadā vātopasṛṣṭantu taccarma parivarttate savedanaṃ sadāhaṃ ca pākañca vrajati kvacit

मणेरधस्तात्कोषस्तु ग्रन्थिरूपेण लम्बते सरुजां वातसम्भूतां विद्यात्तां परिवर्त्तिकाम् सकण्डूः कठिना चापि सैव श्लेष्मसमन्विता

maṇeradhastātkoṣastu granthirūpeṇa lambate sarujāṃ vātasambhūtāṃ vidyāttāṃ parivarttikām sakaṇḍūḥ kaṭhinā cāpi saiva śleṣmasamanvitā

परिवर्त्तिं घृताभ्यक्तां सुस्विन्नामुपनाहयेत् त्रिरात्रं पञ्चरात्रञ्च वातघ्नैः शाल्वणादिभिः

parivarttiṃ ghṛtābhyaktāṃ susvinnāmupanāhayet trirātraṃ pañcarātrañca vātaghnaiḥ śālvaṇādibhiḥ

ततोऽभ्यज्य शनैश्चर्म पाटयेत्पीडयेन्मणिम् प्रविष्टे चर्मणि मणौ स्वेदयेदुपनाहनैः

tato'bhyajya śanaiścarma pāṭayetpīḍayenmaṇim praviṣṭe carmaṇi maṇau svedayedupanāhanaiḥ

दद्याद्वातहरान्वस्तीन् स्निग्धान्यन्नानि भोजयेत्

dadyādvātaharānvastīn snigdhānyannāni bhojayet

अल्पीयःखां यदा हर्षाद् बलाद्गच्छेत्स्त्रियं नरः हस्ताभिघातादथवा चर्मण्युद्वर्त्तिते बलात्

alpīyaḥkhāṃ yadā harṣād balādgacchetstriyaṃ naraḥ hastābhighātādathavā carmaṇyudvarttite balāt

मर्दनात्पीडनाद्वापि शुक्रवेगाभिघाततः यस्यावपाट्यते चर्म तं विद्यादवपाटिकाम्

mardanātpīḍanādvāpi śukravegābhighātataḥ yasyāvapāṭyate carma taṃ vidyādavapāṭikām

वातेन कर्कशा रूक्षा सूक्ष्मा कृष्णा रुगन्विता पित्तेन पीता रक्ता वा दाहतृष्णासमन्विता श्लेष्मणा कठिना स्निग्धा कण्डूमत्स्वल्पवेदना

vātena karkaśā rūkṣā sūkṣmā kṛṣṇā ruganvitā pittena pītā raktā vā dāhatṛṣṇāsamanvitā śleṣmaṇā kaṭhinā snigdhā kaṇḍūmatsvalpavedanā

स्नेहस्वेदैरिमां वैद्यश्चिकित्सेदवपाटिकाम्

snehasvedairimāṃ vaidyaścikitsedavapāṭikām

वातोपसृष्टे मेढ्रे तु चर्म संश्रयते मणिम् मणिश्चर्मोपनद्धस्तु मूत्रस्रोतो रुणद्धि च निरुद्धप्रकशे तस्मिन्मन्दधारमवेदनम् मूत्रं प्रवर्त्तते जन्तोर्मणिर्विव्रियते न च

vātopasṛṣṭe meḍhre tu carma saṃśrayate maṇim maṇiścarmopanaddhastu mūtrasroto ruṇaddhi ca niruddhaprakaśe tasminmandadhāramavedanam mūtraṃ pravarttate jantormaṇirvivriyate na ca

निरुद्धप्रकशं विद्यात्सरुजं वातसम्भवम्

niruddhaprakaśaṃ vidyātsarujaṃ vātasambhavam

निरुद्धप्रकशे नाडीं लौहीमुभयतोमुखीम् दारवीं जतुकृतां वा घृताक्तां सम्प्रवेशयेत्

niruddhaprakaśe nāḍīṃ lauhīmubhayatomukhīm dāravīṃ jatukṛtāṃ vā ghṛtāktāṃ sampraveśayet

परिषिञ्चेद्वसां मज्जां शिशुमारवराहयोः चक्रतैलं तथा योज्यं वातघ्नद्र व्यसंयुतम्

pariṣiñcedvasāṃ majjāṃ śiśumāravarāhayoḥ cakratailaṃ tathā yojyaṃ vātaghnadra vyasaṃyutam

त्र्! यहात्स्थूलतरां सम्यङ् नाडीं मार्गे प्रवेशयेत् स्रोतो विवर्द्धयेदेवं स्निग्धमन्नञ्च भोजयेत् भित्वा वा सेवनीं मुक्त्वा सद्यः क्षतवदाचरेत्

tr! yahātsthūlatarāṃ samyaṅ nāḍīṃ mārge praveśayet sroto vivarddhayedevaṃ snigdhamannañca bhojayet bhitvā vā sevanīṃ muktvā sadyaḥ kṣatavadācaret

वेगसन्धारणाद्वायुर्विहतो गुदसंश्रितः निरुणद्धि महत्स्रोतः सूक्ष्मद्वारं करोति च

vegasandhāraṇādvāyurvihato gudasaṃśritaḥ niruṇaddhi mahatsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca

मार्गस्य सौक्ष्म्यात्कृच्छ्रेण पुरीषं तस्य गच्छति सन्निरुद्ध गुदं व्याधिमेतं विद्यात्सुदुस्तरम्

mārgasya saukṣmyātkṛcchreṇa purīṣaṃ tasya gacchati sanniruddha gudaṃ vyādhimetaṃ vidyātsudustaram

सन्निरुद्धगुदे तैलैः सेको वातहरैर्हितः तथा निरुद्धप्रकशक्रियाऽपि कथिताऽथवा

sanniruddhagude tailaiḥ seko vātaharairhitaḥ tathā niruddhaprakaśakriyā'pi kathitā'thavā

स्नानोत्सादनहीनस्य मलो वृषणसंस्थितः प्रक्लिद्यते यदा स्वेदात्कण्डूं जनयते तदा

snānotsādanahīnasya malo vṛṣaṇasaṃsthitaḥ praklidyate yadā svedātkaṇḍūṃ janayate tadā

ततः कण्डूयनात्क्षिप्रं स्फोटः स्रावश्च जायते प्राहुर्वृषणकच्छूं तां श्लेष्मरक्तप्रकोपजाम्

tataḥ kaṇḍūyanātkṣipraṃ sphoṭaḥ srāvaśca jāyate prāhurvṛṣaṇakacchūṃ tāṃ śleṣmaraktaprakopajām

100

सर्जाह्वकुष्ठसैन्धवसितसिद्धार्थैः प्रकल्पितो योगः उद्वर्त्तनेन नियतं शमयति वृषणस्य कण्डूतिम्

sarjāhvakuṣṭhasaindhavasitasiddhārthaiḥ prakalpito yogaḥ udvarttanena niyataṃ śamayati vṛṣaṇasya kaṇḍūtim

101

भिषग्वृषणकच्छूं तु चिकित्सेत्पामरोगवत् अहिपूतननिर्दिष्टक्रिययाऽपि च तां हरेत्

bhiṣagvṛṣaṇakacchūṃ tu cikitsetpāmarogavat ahipūtananirdiṣṭakriyayā'pi ca tāṃ haret

102

शकृन्मूत्रसमायुक्तेऽधौतेऽपाने शिशोर्भवेत् स्विन्ने वाऽस्नाप्यमानस्य कण्डू रक्तकफोद्भवा

śakṛnmūtrasamāyukte'dhaute'pāne śiśorbhavet svinne vā'snāpyamānasya kaṇḍū raktakaphodbhavā

103

कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटः स्रावश्च जायते एकीभूतं व्रणैर्घोरं तं विद्यादहिपूतनम्

kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭaḥ srāvaśca jāyate ekībhūtaṃ vraṇairghoraṃ taṃ vidyādahipūtanam

104

तत्र संशोधनैः पूर्वं धात्रीस्तन्यं विशोधयेत् त्रिफलाखदिरक्वाथैर्व्रणानां क्षालनं हितम् शङ्खसौवीरयष्ट्याह्वैर्लेपः कार्योऽहिपूतने

tatra saṃśodhanaiḥ pūrvaṃ dhātrīstanyaṃ viśodhayet triphalākhadirakvāthairvraṇānāṃ kṣālanaṃ hitam śaṅkhasauvīrayaṣṭyāhvairlepaḥ kāryo'hipūtane

105

प्रवाहिकाऽतिसाराभ्यां निर्गच्छति गुदं बहिः रूक्षदुर्बलदेहस्य गुदभ्रंशं तमादिशेत्

pravāhikā'tisārābhyāṃ nirgacchati gudaṃ bahiḥ rūkṣadurbaladehasya gudabhraṃśaṃ tamādiśet

106

गुदभ्रंशे गुदं स्विन्नं स्नेहेनाक्तं प्रवेशयेत् प्रविष्टं रोधयेद्यत्नाद्गव्यसच्छिद्र चर्मणा

gudabhraṃśe gudaṃ svinnaṃ snehenāktaṃ praveśayet praviṣṭaṃ rodhayedyatnādgavyasacchidra carmaṇā

107

पद्मिन्याः कोमलं पत्रं यः खादेच्छर्कराऽन्वितम् एतन्निश्चित्य निर्दिष्टं न तस्य गुदनिर्गमः

padminyāḥ komalaṃ patraṃ yaḥ khādeccharkarā'nvitam etanniścitya nirdiṣṭaṃ na tasya gudanirgamaḥ

108

मूषकाणां वसाभिर्वा गुदभ्रंशे प्रलेपनम् सुस्विन्नं मूषिकामांसेनाथवा स्वेदयेद् गुदम्

mūṣakāṇāṃ vasābhirvā gudabhraṃśe pralepanam susvinnaṃ mūṣikāmāṃsenāthavā svedayed gudam

109

वृक्षाम्लानलचङ्गेरीबिल्वपाठायवाग्रजम् तक्रेण शीलयेत् पायुभ्रंशार्त्तोऽनलदीपनम्

vṛkṣāmlānalacaṅgerībilvapāṭhāyavāgrajam takreṇa śīlayet pāyubhraṃśārtto'naladīpanam

110

मूषका दशमूलानि गृह्णीयादुभयं समम् तयोः क्वाथेन कल्केन पचेत्तैलं यथोदितम्

mūṣakā daśamūlāni gṛhṇīyādubhayaṃ samam tayoḥ kvāthena kalkena pacettailaṃ yathoditam

111

अभ्यङ्गात्तस्य तैलस्य गुदभ्रंशो विनश्यति विनश्यति तथाऽनेन गुदशूलं भगन्दरम्

abhyaṅgāttasya tailasya gudabhraṃśo vinaśyati vinaśyati tathā'nena gudaśūlaṃ bhagandaram

112

सदाहो रक्तपर्यन्तस्त्वपाकी तीव्रवेदनः कण्डूमाञ्ज्वरकारी च स स्याच्छूकरदंष्ट्रकः

sadāho raktaparyantastvapākī tīvravedanaḥ kaṇḍūmāñjvarakārī ca sa syācchūkaradaṃṣṭrakaḥ

113

भृङ्गराजकमूलस्य रजन्या सहितस्य च चूर्णन्तु सहसा लेपाद्वाराहद्विजनाशनम्

bhṛṅgarājakamūlasya rajanyā sahitasya ca cūrṇantu sahasā lepādvārāhadvijanāśanam

114

राजीवमूलकल्कःपीते गव्येन सर्पिषा प्रातः शमयति शूकरदंष्ट्रं दंष्ट्रोद्भूतंज्वरं घोरम्

rājīvamūlakalkaḥpīte gavyena sarpiṣā prātaḥ śamayati śūkaradaṃṣṭraṃ daṃṣṭrodbhūtaṃjvaraṃ ghoram

115

रजनी मार्कवं मूलं पिष्टं शीतेन वारिणा तल्लेपाद्धन्ति वीसर्पवाराहदशनाह्वयम्

rajanī mārkavaṃ mūlaṃ piṣṭaṃ śītena vāriṇā tallepāddhanti vīsarpavārāhadaśanāhvayam

116

गम्भीरामल्पशोथां च सवर्णामुपरिस्थिताम् पाकस्यानुशयीं तान्तु विद्यादन्तः प्रपाकिनीम्

gambhīrāmalpaśothāṃ ca savarṇāmuparisthitām pākasyānuśayīṃ tāntu vidyādantaḥ prapākinīm

117

हरेदनुशयीं वैद्यः क्रियया श्लेष्मविद्र धेः

haredanuśayīṃ vaidyaḥ kriyayā śleṣmavidra dheḥ

118

क्लिन्नाङ्गुल्यन्तरौ पादौ कण्डूदाहसमन्वितौ दुष्टकर्दमसंस्पर्शादलसं तं विभावयेत्

klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍūdāhasamanvitau duṣṭakardamasaṃsparśādalasaṃ taṃ vibhāvayet

119

पादौ सिक्त्वाऽरनालेन लेपनं त्वलसे हितम् पटोलकुनटीनिम्बरोचनामरिचैस्तिलैः

pādau siktvā'ranālena lepanaṃ tvalase hitam paṭolakunaṭīnimbarocanāmaricaistilaiḥ

120

क्षुद्रा स्वरससिद्धेन कटुतैलेन लेपयेत् ततः कासीसकुनटीतिलचूर्णैर्विचूर्णयेत्

kṣudrā svarasasiddhena kaṭutailena lepayet tataḥ kāsīsakunaṭītilacūrṇairvicūrṇayet

121

करञ्जबीजं रजनी कासीसं पद्मकं मधु रोचना हरितालञ्च लेपोऽयमलसे हितः

karañjabījaṃ rajanī kāsīsaṃ padmakaṃ madhu rocanā haritālañca lepo'yamalase hitaḥ

122

परिक्रमणशीलस्य वायुरत्यर्थरूक्षयोः पादयोः कुरुते दारीं सरुजां तलसंश्रिताम्

parikramaṇaśīlasya vāyuratyartharūkṣayoḥ pādayoḥ kurute dārīṃ sarujāṃ talasaṃśritām

123

पाददार्यां शिरां प्राज्ञो मोचयेत्तलशोधिनीम् स्नेहस्वेदोपपन्नौ तु पादौ वा लेपयेन्मुहुः मधूच्छिष्ठवसामज्जाघृतैः क्षारविमिश्रितैः

pādadāryāṃ śirāṃ prājño mocayettalaśodhinīm snehasvedopapannau tu pādau vā lepayenmuhuḥ madhūcchiṣṭhavasāmajjāghṛtaiḥ kṣāravimiśritaiḥ

124

सर्जाह्वसिन्धूद्भवयोश्चूर्णं घृतमधुप्लुतम् निर्मथ्य कटुतैलाक्तं हितं पादप्रमार्जने

sarjāhvasindhūdbhavayoścūrṇaṃ ghṛtamadhuplutam nirmathya kaṭutailāktaṃ hitaṃ pādapramārjane

125

मधुसिक्थकगैरिकवृतगुडमहिषाक्षशालनिर्यासैः गैरिकसहितैर्लेपः पाकस्फुटनापहः सिद्धः

madhusikthakagairikavṛtaguḍamahiṣākṣaśālaniryāsaiḥ gairikasahitairlepaḥ pākasphuṭanāpahaḥ siddhaḥ

126

उन्मत्तकस्य बीजेन मानकक्षारवारिणा विपक्वं कटुतैलन्तु हन्याद्दारीं न संशयः

unmattakasya bījena mānakakṣāravāriṇā vipakvaṃ kaṭutailantu hanyāddārīṃ na saṃśayaḥ

127

शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः ग्रन्थिः कोलवदुत्सन्नो जायते कदरस्तु सः

śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ granthiḥ kolavadutsanno jāyate kadarastu saḥ

128

दहेत्कदरमुद्धृत्य तैलेन दहनेन वा

dahetkadaramuddhṛtya tailena dahanena vā

129

कृष्णानि तिलमात्राणि नीरुजानि तमानिच वातपित्तकफोद्रे कात्तान्विद्यात्तिलकालकान्

kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni tamānica vātapittakaphodre kāttānvidyāttilakālakān

130

अवेदनं स्थिरञ्चैव यत्तु गात्रे प्रदृश्यते माषवत्कृष्णमुत्सन्नमनिलान्मशकं दिशेत्

avedanaṃ sthirañcaiva yattu gātre pradṛśyate māṣavatkṛṣṇamutsannamanilānmaśakaṃ diśet

131

वित्वचस्तनवः स्फोटाः सूक्ष्माग्राः श्यावपिण्डिकाः भवन्ति कफपित्ताभ्यां क्षिप्रं नाशं प्रयान्ति च

vitvacastanavaḥ sphoṭāḥ sūkṣmāgrāḥ śyāvapiṇḍikāḥ bhavanti kaphapittābhyāṃ kṣipraṃ nāśaṃ prayānti ca

132

सममुत्सन्नमरुजं मण्डलं कफरक्तजम् सहजं लक्ष्म चैकेषां लक्ष्यो जतुमणिश्च सः

samamutsannamarujaṃ maṇḍalaṃ kapharaktajam sahajaṃ lakṣma caikeṣāṃ lakṣyo jatumaṇiśca saḥ

133

कृष्णः स्निग्धो जतुमणिर्ज्ञेयः श्लेष्मोत्तरैस्त्रिभिः अरुजं त्वपरे रक्तं लक्ष्मेत्याहुर्भिषग्वराः

kṛṣṇaḥ snigdho jatumaṇirjñeyaḥ śleṣmottaraistribhiḥ arujaṃ tvapare raktaṃ lakṣmetyāhurbhiṣagvarāḥ

134

चर्मकीलं जतुमणिं मशकांस्तिकालकान् उत्कृत्य शस्त्रेण दहेत्क्षाराग्निभ्यामशेषतः

carmakīlaṃ jatumaṇiṃ maśakāṃstikālakān utkṛtya śastreṇa dahetkṣārāgnibhyāmaśeṣataḥ

135

महद्वा यदि वा चाल्पं श्यावं वा यदि वाऽसितम् नीरुजं मण्डलं गात्रे न्यच्छं तदभिधीयते

mahadvā yadi vā cālpaṃ śyāvaṃ vā yadi vā'sitam nīrujaṃ maṇḍalaṃ gātre nyacchaṃ tadabhidhīyate

136

शिरावेधैः प्रलेपैश्च तथाऽभ्यङ्गैरुपाचरेत् न्यच्छं लिम्पेत्पयः पित्तैः कल्कैः क्षीरतरूद्भवैः

śirāvedhaiḥ pralepaiśca tathā'bhyaṅgairupācaret nyacchaṃ limpetpayaḥ pittaiḥ kalkaiḥ kṣīratarūdbhavaiḥ

137

त्रिभुवनविजयापत्रं मूलं स्थविरस्य शिंशपा चैभिः उद्वर्त्तनं विरचितं न्यच्छव्यङ्गापहं सिद्धम्

tribhuvanavijayāpatraṃ mūlaṃ sthavirasya śiṃśapā caibhiḥ udvarttanaṃ viracitaṃ nyacchavyaṅgāpahaṃ siddham

138

कण्टकैराचितं वृत्तं कण्डूमत्पाण्डु मण्डलम् पद्मिनीकण्टकप्रख्यैस्तदाख्यं कफवातजम्

kaṇṭakairācitaṃ vṛttaṃ kaṇḍūmatpāṇḍu maṇḍalam padminīkaṇṭakaprakhyaistadākhyaṃ kaphavātajam

139

पद्मिनीकण्टके रोगे छर्दयेन्निम्बवारिणा तेनैव सिद्धं सक्षौद्रं सर्पिः पातुं प्रदापयेत्

padminīkaṇṭake roge chardayennimbavāriṇā tenaiva siddhaṃ sakṣaudraṃ sarpiḥ pātuṃ pradāpayet

140

निम्बारग्वधकल्कैर्वा मुहुरुद्वर्त्तनं हितम्

nimbāragvadhakalkairvā muhurudvarttanaṃ hitam

141

चतुर्गुणेन निम्बोत्थपत्रक्वाथेन गोघृतम् पचेत्ततस्तु निम्बस्य कृतमालस्य पत्रजैः

caturguṇena nimbotthapatrakvāthena goghṛtam pacettatastu nimbasya kṛtamālasya patrajaiḥ

142

कल्कैर्भूयः पचेत्सिद्धं तत्पिबेत्पलसम्मितम् पद्मिनीकण्टकाद्रो गान्मुक्तो भवति नान्यथा

kalkairbhūyaḥ pacetsiddhaṃ tatpibetpalasammitam padminīkaṇṭakādro gānmukto bhavati nānyathā

143

स्निग्धा सवर्णा ग्रथिता नीरुजा मुद्गसन्निभा कफवातोत्थिता ज्ञेया बालानामजगल्लिका

snigdhā savarṇā grathitā nīrujā mudgasannibhā kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikā

144

तत्राजगल्लिकां सामां जलौकोभिरुपाचरेत् शुक्तिसौराष्ट्रिकाक्षारकल्कैश्चालेपयेन्मुहुः कठिनां क्षारयोगेन द्रा वयेदजगल्लिकाम्

tatrājagallikāṃ sāmāṃ jalaukobhirupācaret śuktisaurāṣṭrikākṣārakalkaiścālepayenmuhuḥ kaṭhināṃ kṣārayogena drā vayedajagallikām

145

यवाकारा प्रकठिना ग्रथिता मांससंश्रया पिडका श्लेष्मवाताभ्यां यवप्रख्येति सोच्यते

yavākārā prakaṭhinā grathitā māṃsasaṃśrayā piḍakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti socyate

146

घनामवक्रां पिडकामुन्नतां परिमण्डलाम् अन्त्रालजीमल्पपूयां तां विद्यात्कफवातजाम्

ghanāmavakrāṃ piḍakāmunnatāṃ parimaṇḍalām antrālajīmalpapūyāṃ tāṃ vidyātkaphavātajām

147

अन्त्रालजीयवप्रख्ये पूर्वं स्वेदैरुपाचरेत् मनःशिलादेवदारुकुष्ठकल्कैः प्रलेपयेत् पक्वां व्रणविधानेन तथोक्तेन प्रसाधयेत्

antrālajīyavaprakhye pūrvaṃ svedairupācaret manaḥśilādevadārukuṣṭhakalkaiḥ pralepayet pakvāṃ vraṇavidhānena tathoktena prasādhayet

188

विवृतास्यां महादाहां पक्वोदुम्बरसन्निभाम् विवृतामिति तां विद्यात्पित्तोत्थां परिमण्डलम्

vivṛtāsyāṃ mahādāhāṃ pakvodumbarasannibhām vivṛtāmiti tāṃ vidyātpittotthāṃ parimaṇḍalam

151

पद्मकर्णिकवन्मध्ये पिडकां पिडकाचिताम् इन्द्र विद्धान्तु तां विद्याद्वातपित्तोत्थितां भिषक् मण्डलं वृतमुत्सन्नं सरक्तं पिडकाचितम् रुजाकरीं गर्दभिकां तां विद्याद्वातपित्तजाम् विसर्पवत्सर्पति यः शोथस्तनुरपाकवान् दाहज्वरकरः पित्तात्सज्ञेयो जालगर्दभः

padmakarṇikavanmadhye piḍakāṃ piḍakācitām indra viddhāntu tāṃ vidyādvātapittotthitāṃ bhiṣak maṇḍalaṃ vṛtamutsannaṃ saraktaṃ piḍakācitam rujākarīṃ gardabhikāṃ tāṃ vidyādvātapittajām visarpavatsarpati yaḥ śothastanurapākavān dāhajvarakaraḥ pittātsajñeyo jālagardabhaḥ

152

विवृतामिन्द्र विद्धाञ्च गर्दभीं जालगर्दभम् पैत्तिकस्य विसर्पस्य क्रिययासाधयेद् भिषक् पाके तु रोपयेदाज्यैः पक्वैर्मधुरभेषजैः

vivṛtāmindra viddhāñca gardabhīṃ jālagardabham paittikasya visarpasya kriyayāsādhayed bhiṣak pāke tu ropayedājyaiḥ pakvairmadhurabheṣajaiḥ

153

ग्रथिताः पञ्च वा षड् वा दारुणाः कच्छपोन्नताः कफानिलाभ्यां पिडकाः सा स्मृता कच्छपी बुधैः

grathitāḥ pañca vā ṣaḍ vā dāruṇāḥ kacchaponnatāḥ kaphānilābhyāṃ piḍakāḥ sā smṛtā kacchapī budhaiḥ

154

कच्छपीं स्वेदयेत्पूर्वं तत एव प्रलेपयेत्

kacchapīṃ svedayetpūrvaṃ tata eva pralepayet

155

कल्कीकृतैर्निशा कुष्टसितातालकदारुभिः तां पक्वां साधयेच्छीघ्रं भिषग्व्रणचिकित्सया

kalkīkṛtairniśā kuṣṭasitātālakadārubhiḥ tāṃ pakvāṃ sādhayecchīghraṃ bhiṣagvraṇacikitsayā

156

प्राप्य मांसशिरास्नायुमेदः श्लेष्मा तथाऽनिलः ग्रन्थिं करोत्यसौ भिन्नो मधुसर्पिर्वसानिभम्

prāpya māṃsaśirāsnāyumedaḥ śleṣmā tathā'nilaḥ granthiṃ karotyasau bhinno madhusarpirvasānibham

157

स्रवति स्रावमत्यर्थं तत्र वृद्धिं गतोऽनिलः मांसं विशोष्य ग्रथितां शर्करां जनयत्यतः

sravati srāvamatyarthaṃ tatra vṛddhiṃ gato'nilaḥ māṃsaṃ viśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ janayatyataḥ

158

दुर्गन्धं क्लिन्नमत्यर्थं नानावर्णं ततः शिराः स्रवन्ति सहसा रक्तं तां विद्याच्छर्कराऽबुदम्

durgandhaṃ klinnamatyarthaṃ nānāvarṇaṃ tataḥ śirāḥ sravanti sahasā raktaṃ tāṃ vidyāccharkarā'budam

159

मेदोऽबुदविधानेन साधयेच्छर्कराऽबुदम्

medo'budavidhānena sādhayeccharkarā'budam

160

शक्तस्य चाप्यनुत्साहः कर्मण्यालस्यमुच्यते अस्वास्थ्यं चिन्तयाऽत्यर्थमरतिः कथ्यते बुधैः

śaktasya cāpyanutsāhaḥ karmaṇyālasyamucyate asvāsthyaṃ cintayā'tyarthamaratiḥ kathyate budhaiḥ

161

उत्क्लिश्यान्नं न निर्गच्छेत्प्रसेकः ष्ठीवनोरितम् हृदयं पीड्यते चास्य तमुत्क्लेशं विनिर्दिशेत्

utkliśyānnaṃ na nirgacchetprasekaḥ ṣṭhīvanoritam hṛdayaṃ pīḍyate cāsya tamutkleśaṃ vinirdiśet

162

वक्त्रे मधुरता तन्द्रा हृदयोद्वेष्टनं भ्रमः न चान्नं रोचते यस्मै ग्लानिं तस्य विनिर्दिशेत् ग्लानिरोजःक्षयाद् दुःखादजीर्णाच्च श्रमाद्भवेत्

vaktre madhuratā tandrā hṛdayodveṣṭanaṃ bhramaḥ na cānnaṃ rocate yasmai glāniṃ tasya vinirdiśet glānirojaḥkṣayād duḥkhādajīrṇācca śramādbhavet

163

उदानकोपादाहारसुस्थितत्वाच्च यद्भवेत् पवनस्योर्ध्वगमनं तमुद्गारं प्रचक्षते

udānakopādāhārasusthitatvācca yadbhavet pavanasyordhvagamanaṃ tamudgāraṃ pracakṣate

164

आटोपो गुडगुडाशब्दः प्रोक्तो जठरसम्भवः तमःस्थस्येव यज्ज्ञानं तत्तमः कथ्यते बुधैः

āṭopo guḍaguḍāśabdaḥ prokto jaṭharasambhavaḥ tamaḥsthasyeva yajjñānaṃ tattamaḥ kathyate budhaiḥ

इत्येक षष्टितमः क्षुद्र रोगाधिकारः समाप्तः

ityeka ṣaṣṭitamaḥ kṣudra rogādhikāraḥ samāptaḥ

शिरोरोगाधिकारः

अथ द्विषष्टितमः शिरोरोगाधिकारः

atha dviṣaṣṭitamaḥ śirorogādhikāraḥ

शिरोरोगास्तु जायन्ते वातपित्तकफैस्त्रिभिः सन्निपातेन रक्तेन क्षयेण कृमिभिस्तथा

śirorogāstu jāyante vātapittakaphaistribhiḥ sannipātena raktena kṣayeṇa kṛmibhistathā

सूर्यावर्त्तानन्तवातशङ्ख कार्द्धावभेदकाः एकादशविधस्यास्य लक्षणानि प्रचक्षते

sūryāvarttānantavātaśaṅkha kārddhāvabhedakāḥ ekādaśavidhasyāsya lakṣaṇāni pracakṣate

यस्यानिमित्तं शिरसो रुजश्च भवन्ति तीव्रा निशि चातिमात्रम् बन्धोपतापैः प्रशमो भवेच्च शिरोऽभितापः स समीरणेन

yasyānimittaṃ śiraso rujaśca bhavanti tīvrā niśi cātimātram bandhopatāpaiḥ praśamo bhavecca śiro'bhitāpaḥ sa samīraṇena

यस्योष्णमङ्गारचितं यथैव भवेच्छिरो दह्यति चाक्षिनासम् शीतेन रात्रौ च भवेच्छ्रमश्च शिरोऽभितापः स तु पित्तकोपात्

yasyoṣṇamaṅgāracitaṃ yathaiva bhavecchiro dahyati cākṣināsam śītena rātrau ca bhavecchramaśca śiro'bhitāpaḥ sa tu pittakopāt

शिरो भवेद् यस्य कफोपदिग्धं गुरु प्रतिष्टब्धमथो हिमञ्च शूनाक्षिनासावदनञ्च यस्य शिरोऽभितापः स कफप्रकोपात्

śiro bhaved yasya kaphopadigdhaṃ guru pratiṣṭabdhamatho himañca śūnākṣināsāvadanañca yasya śiro'bhitāpaḥ sa kaphaprakopāt

शिरोऽभितापे त्रितयप्रवृत्ते सर्वाणि लिङ्गानि समुद्भवन्ति

śiro'bhitāpe tritayapravṛtte sarvāṇi liṅgāni samudbhavanti

रक्तात्मकः पित्तसमावलिङ्गः स्पर्शासहत्वं शिरसो भवेच्च

raktātmakaḥ pittasamāvaliṅgaḥ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavecca

वसाबलासक्षतसम्भवानां शिरोगतानामतिसङ्क्षयेण क्षयप्रवृत्तः शिरसोऽभितापः कष्टो भवेदुग्ररुजोऽतिमात्रम् संस्वेदनच्छर्दनधूमनस्यैरसृग्विमोक्षैश्च विवृद्धिमेति

vasābalāsakṣatasambhavānāṃ śirogatānāmatisaṅkṣayeṇa kṣayapravṛttaḥ śiraso'bhitāpaḥ kaṣṭo bhavedugrarujo'timātram saṃsvedanacchardanadhūmanasyairasṛgvimokṣaiśca vivṛddhimeti

अङ्गं भ्रमति तुद्येत शिरो विभ्रान्तनेत्रता मूर्च्छा गात्रावसादश्च शिरोरोगे क्षयात्मके

aṅgaṃ bhramati tudyeta śiro vibhrāntanetratā mūrcchā gātrāvasādaśca śiroroge kṣayātmake

निस्तुद्यते यस्य शिरोऽतिमात्रं सम्भक्ष्यमाणं स्फुरतीव चान्तः घ्राणाच्च गच्छेद्रुधिरं सपूयं शिरोऽभितापः कृमिभिः स घोरः

nistudyate yasya śiro'timātraṃ sambhakṣyamāṇaṃ sphuratīva cāntaḥ ghrāṇācca gacchedrudhiraṃ sapūyaṃ śiro'bhitāpaḥ kṛmibhiḥ sa ghoraḥ

सूर्योदयं या प्रति मन्दमन्दमक्षिभ्रुवौ रुक् समुपैति गाढम् विवर्द्धते चांशुमता सहैव सूर्यापवृत्तौ विनिवर्त्तते च

sūryodayaṃ yā prati mandamandamakṣibhruvau ruk samupaiti gāḍham vivarddhate cāṃśumatā sahaiva sūryāpavṛttau vinivarttate ca

शीतेन शान्तिं लभते कदाचिदुष्णेन जन्तुः सुखमाप्नुयाद्वा सर्वात्मकं कष्टतमं विकारं सूर्यापवर्त्तं तमुदाहरन्ति

śītena śāntiṃ labhate kadāciduṣṇena jantuḥ sukhamāpnuyādvā sarvātmakaṃ kaṣṭatamaṃ vikāraṃ sūryāpavarttaṃ tamudāharanti

दोषास्तु दुष्टास्त्रय एव मन्यां सम्पीड्य गाढं स्वरुजां सुतीव्राम् कुर्वन्ति योऽक्ष्णि भ्रुवि शङ्खदेशे स्थितिं करोत्याशु विशेषतस्तु

doṣāstu duṣṭāstraya eva manyāṃ sampīḍya gāḍhaṃ svarujāṃ sutīvrām kurvanti yo'kṣṇi bhruvi śaṅkhadeśe sthitiṃ karotyāśu viśeṣatastu

गण्डस्य पार्श्वे तु करोति कम्पं हनुग्रहं लोचनजान्विकारान् अनन्तवातं तमुदाहरन्ति दोषत्रयोत्थं शिरसो विकारम्

gaṇḍasya pārśve tu karoti kampaṃ hanugrahaṃ locanajānvikārān anantavātaṃ tamudāharanti doṣatrayotthaṃ śiraso vikāram

पित्तरक्तानिला दुष्टाः शङ्खदेशे विमूर्च्छिताः तीव्ररुग्दाहरागं हि शोथं कुर्वन्ति दारुणम्

pittaraktānilā duṣṭāḥ śaṅkhadeśe vimūrcchitāḥ tīvrarugdāharāgaṃ hi śothaṃ kurvanti dāruṇam

स शिरो विषवद्वेगान्निरुध्याशु गलं तथा त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति शङ्खको नाम नामतः त्र्! यहं जीवति भैषज्यं प्रत्याख्यायास्य कारयेत्

sa śiro viṣavadvegānnirudhyāśu galaṃ tathā trirātrājjīvitaṃ hanti śaṅkhako nāma nāmataḥ tr! yahaṃ jīvati bhaiṣajyaṃ pratyākhyāyāsya kārayet

रूक्षाशनाद्यध्यशनप्राग्वातावश्यमैथुनैः वेगसन्धारणायासव्यायामैः कुपितोऽनिलः

rūkṣāśanādyadhyaśanaprāgvātāvaśyamaithunaiḥ vegasandhāraṇāyāsavyāyāmaiḥ kupito'nilaḥ

केवलः सकफो वाऽद्ध गृहीत्वा शिरसो बली मन्याभ्रूशङ्खकर्णाक्षिललाटार्द्धेषु वेदनाम्

kevalaḥ sakapho vā'ddha gṛhītvā śiraso balī manyābhrūśaṅkhakarṇākṣilalāṭārddheṣu vedanām

शस्त्राशनिनिभां कुर्यात्तीव्रां सोऽद्धावभेदकः नयनं वाऽथवा श्रोत्रमतिवृद्धो विनाशयेत्

śastrāśaninibhāṃ kuryāttīvrāṃ so'ddhāvabhedakaḥ nayanaṃ vā'thavā śrotramativṛddho vināśayet

वातजातशिरोरोगे स्नेहस्वेदं विघर्षणम् पानाहारोपनाहांश्च कुर्याद्वातामयापहान्

vātajātaśiroroge snehasvedaṃ vigharṣaṇam pānāhāropanāhāṃśca kuryādvātāmayāpahān

कुष्ठमेरण्डमूलञ्च नागरं तक्रपेषितम् कदुष्णं शिरसः पीडां भाले लेपनतो हरेत्

kuṣṭhameraṇḍamūlañca nāgaraṃ takrapeṣitam kaduṣṇaṃ śirasaḥ pīḍāṃ bhāle lepanato haret

रसः श्वासकुठारो यस्तस्य नस्यं विशेषतः शिरः शूलं हरत्येव विधेयो नात्र संशयः

rasaḥ śvāsakuṭhāro yastasya nasyaṃ viśeṣataḥ śiraḥ śūlaṃ haratyeva vidheyo nātra saṃśayaḥ

आ शिरो व्यायतं चर्म षोडशाङ्गुलमुच्छ्रितम् तेनावेष्ट्य शिरोऽधस्तान्माषकल्केन लेपयेत्

ā śiro vyāyataṃ carma ṣoḍaśāṅgulamucchritam tenāveṣṭya śiro'dhastānmāṣakalkena lepayet

निश्चलस्योपविष्टस्य तैलैः कोष्णैः प्रपूरयेत् धारयेदारुजः शान्तेर्यामंयामार्द्धमेव वा

niścalasyopaviṣṭasya tailaiḥ koṣṇaiḥ prapūrayet dhārayedārujaḥ śānteryāmaṃyāmārddhameva vā

शिरोवस्तिर्हरत्येष शिरोरोगं मरुद्भवम् हनुमन्याऽक्षिकर्णार्त्तिमर्दितं मूर्द्धकम्पनम्

śirovastirharatyeṣa śirorogaṃ marudbhavam hanumanyā'kṣikarṇārttimarditaṃ mūrddhakampanam

विना भोजनमेवैष शिरोवस्तिः प्रयुज्यते दिनानि पञ्च वा सप्त रुचितोऽग्रे ततोऽपि च

vinā bhojanamevaiṣa śirovastiḥ prayujyate dināni pañca vā sapta rucito'gre tato'pi ca

ततोऽपनीतस्नेहस्तु मोचयेद्वस्तिबन्धनम् शिरोललाटवदनं ग्रीवांऽसादीन्विमर्दयेत्

tato'panītasnehastu mocayedvastibandhanam śirolalāṭavadanaṃ grīvāṃ'sādīnvimardayet

सुखोष्णेनाम्भसा गात्रं प्रक्षाल्याश्नाति यद्धितम् आमिषं जाङ्गलं पथ्यं तत्र शाल्यादयोऽपि च

sukhoṣṇenāmbhasā gātraṃ prakṣālyāśnāti yaddhitam āmiṣaṃ jāṅgalaṃ pathyaṃ tatra śālyādayo'pi ca

मुद्गमाषान्कुलत्थांश्च खादेद्वा निशि केवलान् कटुकोष्णान्ससर्पिष्कानुष्णं क्षीरं पिबेत्तथा

mudgamāṣānkulatthāṃśca khādedvā niśi kevalān kaṭukoṣṇānsasarpiṣkānuṣṇaṃ kṣīraṃ pibettathā

पित्तात्मके शिरोरोगे शीतानां चन्दनाम्भसा कुमुदोत्पलपद्मानां स्पर्शाः सेव्याश्च मारुताः

pittātmake śiroroge śītānāṃ candanāmbhasā kumudotpalapadmānāṃ sparśāḥ sevyāśca mārutāḥ

सर्पिषः शतधौतस्य शिरसा धारणं हितम् रसः श्वासकुठारोऽल्प कर्पूरः कुङ्कुमं नवम्

sarpiṣaḥ śatadhautasya śirasā dhāraṇaṃ hitam rasaḥ śvāsakuṭhāro'lpa karpūraḥ kuṅkumaṃ navam

सिता छागीपयः सर्वं चन्दनेनानुघर्षयेत् तस्य नस्यं भिषग्दद्यात्पित्तजायां शिरोरुजि किन्तु मस्तकशूलेषु सर्वेष्वेवं हितं मतम्

sitā chāgīpayaḥ sarvaṃ candanenānugharṣayet tasya nasyaṃ bhiṣagdadyātpittajāyāṃ śiroruji kintu mastakaśūleṣu sarveṣvevaṃ hitaṃ matam

गुडनागरकल्कस्य नस्यं मस्तकशूलनुत्

guḍanāgarakalkasya nasyaṃ mastakaśūlanut

रक्तजे पित्तवत्सर्वं भोजनालेपसेचनम् शीतोष्णयोश्च विन्यस्य विशेषो रक्तमोक्षणम्

raktaje pittavatsarvaṃ bhojanālepasecanam śītoṣṇayośca vinyasya viśeṣo raktamokṣaṇam

कफजे लङ्घनं स्वेदो रूक्षोष्णैः पावकात्मकैः सन्निपातभवे कार्या सन्निपातहरी क्रिया पुराणसर्पिषः पानं विशेषेण दिशन्ति हि

kaphaje laṅghanaṃ svedo rūkṣoṣṇaiḥ pāvakātmakaiḥ sannipātabhave kāryā sannipātaharī kriyā purāṇasarpiṣaḥ pānaṃ viśeṣeṇa diśanti hi

एरण्डमूलं तगरं शताह्वा जीवन्तिका रास्निकसैन्धवं च भृङ्गं विडङ्गं मधुयष्टिका च विश्वौषधं कृष्णतिलस्य तैलम्

eraṇḍamūlaṃ tagaraṃ śatāhvā jīvantikā rāsnikasaindhavaṃ ca bhṛṅgaṃ viḍaṅgaṃ madhuyaṣṭikā ca viśvauṣadhaṃ kṛṣṇatilasya tailam

अजापयस्तैलविमिश्रितञ्च चतुर्गुणं भृङ्गरसे विपक्वम् षड्बिन्दवो नासिकया प्रदेयाः सर्वान्निहन्युः शिरसो विकारान्

ajāpayastailavimiśritañca caturguṇaṃ bhṛṅgarase vipakvam ṣaḍbindavo nāsikayā pradeyāḥ sarvānnihanyuḥ śiraso vikārān

च्युतांश्च केशान्पलितांश्च दन्तान्निर्बन्धमूलान्सुदृढीकरोति सुपर्णगृध्रप्रतिमञ्च चक्षुः कुर्वन्ति बाह्वोरधिकं बलञ्च

cyutāṃśca keśānpalitāṃśca dantānnirbandhamūlānsudṛḍhīkaroti suparṇagṛdhrapratimañca cakṣuḥ kurvanti bāhvoradhikaṃ balañca

क्षयजे क्षयनाशाय कर्त्तव्यो बृंहणो विधिः पाने नस्ये च सर्पिः स्याद्वातघ्नैर्मधुरैः शृतम्

kṣayaje kṣayanāśāya karttavyo bṛṃhaṇo vidhiḥ pāne nasye ca sarpiḥ syādvātaghnairmadhuraiḥ śṛtam

कृमिजे व्योषनक्ताह्वशिग्रुबीजैश्च नावनम् अजामूत्रयुतं नस्यं कर्त्तव्यं कृमिनुत्परम्

kṛmije vyoṣanaktāhvaśigrubījaiśca nāvanam ajāmūtrayutaṃ nasyaṃ karttavyaṃ kṛminutparam

सूर्यावर्त्ते विधातव्यं नस्यकर्मादि भेषजम्

sūryāvartte vidhātavyaṃ nasyakarmādi bheṣajam

कुमार्याः स्वरसप्रस्थे धत्तूरस्य रसे तथा भृङ्गराजस्य च रसे प्रस्थद्वयसमायुते

kumāryāḥ svarasaprasthe dhattūrasya rase tathā bhṛṅgarājasya ca rase prasthadvayasamāyute

चतुःप्रस्थमिते क्षीरे तैलप्रस्थं विपाचयेत् कल्कैर्मधुकह्रीबेरमञ्जिष्ठा भद्र मुस्तकैः

catuḥprasthamite kṣīre tailaprasthaṃ vipācayet kalkairmadhukahrīberamañjiṣṭhā bhadra mustakaiḥ

नखकर्पूरभृङ्गैलाजीवन्ती पद्मकुष्ठकैः मार्कवासकतालीस सर्जनिर्यासपत्रकैः

nakhakarpūrabhṛṅgailājīvantī padmakuṣṭhakaiḥ mārkavāsakatālīsa sarjaniryāsapatrakaiḥ

विडङ्गशतपुष्पाऽश्व गन्धागन्धर्वहस्तकैः शोथहृन्नारिकेलाभ्यां कर्षमानैर्विपाचिते

viḍaṅgaśatapuṣpā'śva gandhāgandharvahastakaiḥ śothahṛnnārikelābhyāṃ karṣamānairvipācite

उत्तार्य वस्त्रपूतं तु शुभे भाण्डे सुधूपिते त्रिरात्रमथ गुप्तञ्च धारयेद्विधिवद्भिषक्

uttārya vastrapūtaṃ tu śubhe bhāṇḍe sudhūpite trirātramatha guptañca dhārayedvidhivadbhiṣak

ततस्तु तैलमभ्यङ्गे मूर्ध्नि क्षेपे नियोजयेत् शमयेदर्दितं गाढं मन्यास्तम्भशिरोगदान्

tatastu tailamabhyaṅge mūrdhni kṣepe niyojayet śamayedarditaṃ gāḍhaṃ manyāstambhaśirogadān

तालुनासाऽक्षिजातन्तु शोषं मूर्च्छां हलीमकम् हनुग्रहगदार्त्तिं वा बाधिर्यं कर्णवेदनाम्

tālunāsā'kṣijātantu śoṣaṃ mūrcchāṃ halīmakam hanugrahagadārttiṃ vā bādhiryaṃ karṇavedanām

योजयेत्सगुडं सर्पिर्घृतपूरांश्च भक्षयेत् नावनं क्षीरसर्पिर्भ्यां पानञ्च क्षीरसर्पिषोः

yojayetsaguḍaṃ sarpirghṛtapūrāṃśca bhakṣayet nāvanaṃ kṣīrasarpirbhyāṃ pānañca kṣīrasarpiṣoḥ

क्षीरपिष्टैस्तिलैः स्वेदो जीवनीयैश्च शस्यते भृङ्गराजरसश्छागी क्षीरतुल्योऽकतापितः सूर्यावर्त्तं निहन्त्याशु नस्येनैव प्रयोगराट्

kṣīrapiṣṭaistilaiḥ svedo jīvanīyaiśca śasyate bhṛṅgarājarasaśchāgī kṣīratulyo'katāpitaḥ sūryāvarttaṃ nihantyāśu nasyenaiva prayogarāṭ

अर्द्धावभेदके पूर्वं स्नेहस्वेदौ हि भेषजम् विरेकः कायशुद्धिश्च धूपः स्निग्धोष्णभोजनम्

arddhāvabhedake pūrvaṃ snehasvedau hi bheṣajam virekaḥ kāyaśuddhiśca dhūpaḥ snigdhoṣṇabhojanam

विडङ्गानि तिलान्कृष्णान्समान्पिष्टान्विलेपयेत् नस्यञ्चाप्याचरेत्तस्मादर्द्धभेदो व्यपोहति

viḍaṅgāni tilānkṛṣṇānsamānpiṣṭānvilepayet nasyañcāpyācarettasmādarddhabhedo vyapohati

पिबेत्सशर्करं क्षीरं नीरं वा नारिकेलजम् सुशीतं वाऽपि पानीयं सर्पिर्वा नस्यतस्तयोः

pibetsaśarkaraṃ kṣīraṃ nīraṃ vā nārikelajam suśītaṃ vā'pi pānīyaṃ sarpirvā nasyatastayoḥ

अनन्तवाते कर्त्तव्यः सूर्यावर्तहितो विधिः शिरावेधश्च कर्त्तव्योऽनन्तवातप्रशान्तये

anantavāte karttavyaḥ sūryāvartahito vidhiḥ śirāvedhaśca karttavyo'nantavātapraśāntaye

आहारश्च प्रदातव्यो वातपित्तविनाशनः मधुमस्तकसंयावो घृतपूपो विशेषतः

āhāraśca pradātavyo vātapittavināśanaḥ madhumastakasaṃyāvo ghṛtapūpo viśeṣataḥ

पथ्याऽक्षधात्रीरजनीगुडूचीभूनिम्बनिम्बैःसगुडः कषायः भ्रूशङ्खकर्णाक्षिशिरोऽद्धशूलं निहन्ति नासानिहितः क्षणेन

pathyā'kṣadhātrīrajanīguḍūcībhūnimbanimbaiḥsaguḍaḥ kaṣāyaḥ bhrūśaṅkhakarṇākṣiśiro'ddhaśūlaṃ nihanti nāsānihitaḥ kṣaṇena

दार्वीः हरिद्रा मञ्जिष्ठा सनिम्बोशीरपद्मकम् एतत्प्रलेपनं कुर्याच्छङ्खकस्य प्रशान्तये

dārvīḥ haridrā mañjiṣṭhā sanimbośīrapadmakam etatpralepanaṃ kuryācchaṅkhakasya praśāntaye

शीततोयाभिषेकश्च शीतलक्षीरसेवनम् कल्पश्च क्षीरवृक्षाणां शङ्खके लेपनंहितम्

śītatoyābhiṣekaśca śītalakṣīrasevanam kalpaśca kṣīravṛkṣāṇāṃ śaṅkhake lepanaṃhitam

यष्टीमधुकमाषः स्यात्तुर्यांशं तु विषं भवेत् तयोश्चूर्णं सुसूक्ष्मं स्यात्तच्चूर्णं सर्षपोन्मितम्

yaṣṭīmadhukamāṣaḥ syātturyāṃśaṃ tu viṣaṃ bhavet tayoścūrṇaṃ susūkṣmaṃ syāttaccūrṇaṃ sarṣaponmitam

नासिकाऽभ्यन्तरे न्यस्तं सर्वां शीर्षव्यथांहरेत् दृष्टप्रयोगो योगोऽयमनुभाविभिरादृतः

nāsikā'bhyantare nyastaṃ sarvāṃ śīrṣavyathāṃharet dṛṣṭaprayogo yogo'yamanubhāvibhirādṛtaḥ

आद्र रं! यच्छुक्तिकाचूर्णं चूर्णितं नवसादरम् उभयं योजितं तस्य गन्धान्नश्यति शीर्षरुक्

ādra raṃ! yacchuktikācūrṇaṃ cūrṇitaṃ navasādaram ubhayaṃ yojitaṃ tasya gandhānnaśyati śīrṣaruk

इति द्विषष्टित्तमः शिरोरोगाधिकारः समाप्तः

iti dviṣaṣṭittamaḥ śirorogādhikāraḥ samāptaḥ

नेत्ररोगाधिकारः

अथ त्रिषष्टितमो नेत्ररोगाधिकारः

atha triṣaṣṭitamo netrarogādhikāraḥ

विद्याद्द्व्यङ्गुलबाहुल्यं स्वाङ्गुष्ठोदरसम्मितम् द्व्यङ्गुलंसर्वतः सार्द्धं भिषङ् नयनमण्डलम्

vidyāddvyaṅgulabāhulyaṃ svāṅguṣṭhodarasammitam dvyaṅgulaṃsarvataḥ sārddhaṃ bhiṣaṅ nayanamaṇḍalam

पक्ष्मवर्त्मश्वेतकृष्णदृष्टीनां मण्डलानि तु अनुपूर्वन्तु ते मध्याश्चत्वारोऽन्त्या यथोत्तरम्

pakṣmavartmaśvetakṛṣṇadṛṣṭīnāṃ maṇḍalāni tu anupūrvantu te madhyāścatvāro'ntyā yathottaram

द्वादश व्याधयो दृष्टौ तत्रैवान्यौ गदावुभौ कृष्णमार्गे तु चत्वारो दशैकः शुक्लभागजाः

dvādaśa vyādhayo dṛṣṭau tatraivānyau gadāvubhau kṛṣṇamārge tu catvāro daśaikaḥ śuklabhāgajāḥ

वर्त्मन्येको विंशतिश्च पक्ष्मजौ द्वौ प्रकीर्त्तितौ नव सन्धिषु सर्वस्मिन्नेत्रे सप्तदशोदिताः एवं नेत्रे समस्ताः स्युरष्टसप्ततिरामयाः

vartmanyeko viṃśatiśca pakṣmajau dvau prakīrttitau nava sandhiṣu sarvasminnetre saptadaśoditāḥ evaṃ netre samastāḥ syuraṣṭasaptatirāmayāḥ

वाताद्दश तथा पित्तात्कफाच्चैव त्रयोदश

vātāddaśa tathā pittātkaphāccaiva trayodaśa

रक्तात्षोडश विज्ञेयाः सर्वजाः पञ्चविशतिः बाह्यौ पुनर्द्वौ नयने रोगाः षट्सप्ततिः स्मृताः

raktātṣoḍaśa vijñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviśatiḥ bāhyau punardvau nayane rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ

उष्णाभितप्तस्यजलप्रवेशाद् दूरेक्षणात्स्वप्नविपर्ययाच्च स्वेदाद्र जोधूमनिषेवणाच्च छर्देर्विघाताद्वमनातियोगात्

uṣṇābhitaptasyajalapraveśād dūrekṣaṇātsvapnaviparyayācca svedādra jodhūmaniṣevaṇācca chardervighātādvamanātiyogāt

शुक्तारनालाम्बुकुलत्थमाषाद्विण्मूत्रवातागमनिग्रहाच्च प्रसक्तसंरोदनशोकतापाच्छिरोऽभिघातादतिशीघ्रयानात्

śuktāranālāmbukulatthamāṣādviṇmūtravātāgamanigrahācca prasaktasaṃrodanaśokatāpācchiro'bhighātādatiśīghrayānāt

तथा ॠतूनाञ्च विपर्ययेण क्लेशाभितापादतिमैथुनाच्च बाष्पग्रहात्सूक्ष्मनिरीक्षणाच्च नेत्रे विकारं जनयति दोषाः

tathā ṝtūnāñca viparyayeṇa kleśābhitāpādatimaithunācca bāṣpagrahātsūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikāraṃ janayati doṣāḥ

शिराऽनुसारिभिर्दोषैर्विगुणैरूर्ध्वमाश्रितैः जायन्ते नेत्रभागेषु रोगाः परमदारुणाः

śirā'nusāribhirdoṣairviguṇairūrdhvamāśritaiḥ jāyante netrabhāgeṣu rogāḥ paramadāruṇāḥ

मसूरदलमात्रां तु पञ्चभूतप्रसादजाम् खद्योतविस्फुलिङ्गाभां सिद्धां तेजोभिरव्ययैः

masūradalamātrāṃ tu pañcabhūtaprasādajām khadyotavisphuliṅgābhāṃ siddhāṃ tejobhiravyayaiḥ

आवृतां पटलेनाक्ष्णोर्बाह्येन विवराकृतिम् शीतसात्म्यां नृणां दृष्टिमाहुर्नयनचिन्तकाः

āvṛtāṃ paṭalenākṣṇorbāhyena vivarākṛtim śītasātmyāṃ nṛṇāṃ dṛṣṭimāhurnayanacintakāḥ

तेजोजलाश्रितं बाह्यं तेष्वन्यत्पिशिताश्रितम् मेदस्तृतीयं पटलमाश्रितं त्वस्थ्नि चापरम् पञ्चमांशसमं दृष्टेस्तेषां बाहुल्यमिष्यते

tejojalāśritaṃ bāhyaṃ teṣvanyatpiśitāśritam medastṛtīyaṃ paṭalamāśritaṃ tvasthni cāparam pañcamāṃśasamaṃ dṛṣṭesteṣāṃ bāhulyamiṣyate

प्रथमे पटले यस्य दोषो दृष्टेर्व्यवस्थितः अव्यक्तानि स्वरूपाणि कदाचिदथ पश्यति

prathame paṭale yasya doṣo dṛṣṭervyavasthitaḥ avyaktāni svarūpāṇi kadācidatha paśyati

दृष्टिर्भृशं विह्वलति द्वितीयं पटले गते मक्षिकामशकान् केशाञ्चालकानीव पश्यति

dṛṣṭirbhṛśaṃ vihvalati dvitīyaṃ paṭale gate makṣikāmaśakān keśāñcālakānīva paśyati

मण्डलानि पताकाश्च मरीचीन्कुण्डलानि च परिप्लवांश्च विविधान्वर्षमभ्रं तमांसि च

maṇḍalāni patākāśca marīcīnkuṇḍalāni ca pariplavāṃśca vividhānvarṣamabhraṃ tamāṃsi ca

दूरस्थानि च रूपाणि मन्यते च समीपतः समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात्

dūrasthāni ca rūpāṇi manyate ca samīpataḥ samīpasthāni dūre ca dṛṣṭergocaravibhramāt

यत्नवानपि चात्यर्थं सूचीच्छिद्रं न पश्यति

yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīcchidraṃ na paśyati

ऊर्ध्वं पश्यति नाधस्तात्तृतीयं पटलं गते सुमहान्त्यपि रूपाणि च्छादितानीव चाम्बरैः

ūrdhvaṃ paśyati nādhastāttṛtīyaṃ paṭalaṃ gate sumahāntyapi rūpāṇi cchāditānīva cāmbaraiḥ

कर्णनासाऽक्षिरूपाणि विकृतानि च पश्यति यथादोषञ्च रज्येत दृष्टिर्दोषे बलीयसि

karṇanāsā'kṣirūpāṇi vikṛtāni ca paśyati yathādoṣañca rajyeta dṛṣṭirdoṣe balīyasi

अधःस्थे तु समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते पार्श्वस्थिते पुनर्दोषे पार्श्वस्थानि न पश्यति

adhaḥsthe tu samīpasthaṃ dūrasthaṃ coparisthite pārśvasthite punardoṣe pārśvasthāni na paśyati

समन्ततः स्थिते दोषे संकुलानीव पश्यति दृष्टिमध्यस्थिते दोषे महद्ध्रस्वं च पश्यति

samantataḥ sthite doṣe saṃkulānīva paśyati dṛṣṭimadhyasthite doṣe mahaddhrasvaṃ ca paśyati

दोषे दृष्टिस्थिते तिर्यगेकं वा मन्यते द्विधा द्विधास्थिते द्विधा पश्येद्बहुधा चानवस्थिते

doṣe dṛṣṭisthite tiryagekaṃ vā manyate dvidhā dvidhāsthite dvidhā paśyedbahudhā cānavasthite

तिमिराख्यः स यो दोषश्चतुर्थं पटलं गतः रुणद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाश इति क्वचित्

timirākhyaḥ sa yo doṣaścaturthaṃ paṭalaṃ gataḥ ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiṃ liṅganāśa iti kvacit

अस्मिन्नपि तमोभूते नातिरूढे महागदे चन्द्रा दित्यौ सनक्षत्रावन्तरिक्षे च विद्युतः

asminnapi tamobhūte nātirūḍhe mahāgade candrā dityau sanakṣatrāvantarikṣe ca vidyutaḥ

निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णूनीव पश्यति स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिकाकाचसंज्ञितः

nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūnīva paśyati sa eva liṅganāśastu nīlikākācasaṃjñitaḥ

दृष्ट्याश्रयाः षट् च षडेव रोगाः षड् लिङ्गनाशा हि भवन्ति तत्र वातेन पित्तेन कफेन सर्वे रक्तात्परिम्लाय्यभिधश्च षष्ठः

dṛṣṭyāśrayāḥ ṣaṭ ca ṣaḍeva rogāḥ ṣaḍ liṅganāśā hi bhavanti tatra vātena pittena kaphena sarve raktātparimlāyyabhidhaśca ṣaṣṭhaḥ

तथा नरः पित्तविदग्धदृष्टिः कफेन वाऽन्यस्त्वथ धूमदर्शी यो ह्रस्वजात्यो नकुलान्ध्यसंज्ञो गम्भीरसंज्ञश्च तथैव दृष्टिः

tathā naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ kaphena vā'nyastvatha dhūmadarśī yo hrasvajātyo nakulāndhyasaṃjño gambhīrasaṃjñaśca tathaiva dṛṣṭiḥ

वातेन खलु रूपाणि भ्रमन्तीव च पश्यति आविलान्यरुणाभानि व्याविद्धानीव मानवः

vātena khalu rūpāṇi bhramantīva ca paśyati āvilānyaruṇābhāni vyāviddhānīva mānavaḥ

पित्तेनादित्यखद्योत शक्रचापतडिद्गुणान् नृत्यतश्चैव शिखिनः सर्वं नीलञ्च पश्यति

pittenādityakhadyota śakracāpataḍidguṇān nṛtyataścaiva śikhinaḥ sarvaṃ nīlañca paśyati

गौरचामरगौराणि श्वेताभ्रप्रतिमानिच पश्येदसूक्ष्माण्यत्यर्थं व्यभ्रे चैवाभ्रसंप्लवम्

gauracāmaragaurāṇi śvetābhrapratimānica paśyedasūkṣmāṇyatyarthaṃ vyabhre caivābhrasaṃplavam

कफेन पश्येद्रू पाणि स्निग्धानि च सितानि च सलिलप्लावितानीव जालकानीव मानवः

kaphena paśyedrū pāṇi snigdhāni ca sitāni ca salilaplāvitānīva jālakānīva mānavaḥ

सन्निपातेन चित्राणि विप्लुतानि च पश्यति बहुधाऽपि द्विधा वाऽपि सर्वाण्येव समन्ततः हीनाधिकाङ्गान्यथ वा ज्योतींष्यपि च पश्यति

sannipātena citrāṇi viplutāni ca paśyati bahudhā'pi dvidhā vā'pi sarvāṇyeva samantataḥ hīnādhikāṅgānyatha vā jyotīṃṣyapi ca paśyati

पश्ये द्र क्तेनरक्तानि तमांसि विविधानि च हरितान्यथ कृष्णानि पीतान्यपि च मानवः

paśye dra ktenaraktāni tamāṃsi vividhāni ca haritānyatha kṛṣṇāni pītānyapi ca mānavaḥ

रक्तेन मूर्च्छितं पित्तंपरिम्लायिनमाचरेत्

raktena mūrcchitaṃ pittaṃparimlāyinamācaret

तेन पीता दिशः पश्येदुद्यन्तमिव भास्करम् विकीर्यमाणान्खद्योतैर्वृक्षांस्तेजोभिरेव हि

tena pītā diśaḥ paśyedudyantamiva bhāskaram vikīryamāṇānkhadyotairvṛkṣāṃstejobhireva hi

वातादिजनितैर्नेत्रवर्णैरपि च षड्विधः लिङ्गनाशो निगदितो वर्णो वातादिजो यथा

vātādijanitairnetravarṇairapi ca ṣaḍvidhaḥ liṅganāśo nigadito varṇo vātādijo yathā

रागोऽरुणो मारुतजः प्रदिष्टो म्लायी च नीलश्च तथैव पित्तात् कफात्सितः शोणितजः सरक्तः समस्तदोषप्रभवो विचित्रः

rāgo'ruṇo mārutajaḥ pradiṣṭo mlāyī ca nīlaśca tathaiva pittāt kaphātsitaḥ śoṇitajaḥ saraktaḥ samastadoṣaprabhavo vicitraḥ

अरुणं मण्डलं वाताच्चञ्चलं परुषं तथा पित्ततो मण्डलं नीलं कांस्याभं वा सपीतकम्

aruṇaṃ maṇḍalaṃ vātāccañcalaṃ paruṣaṃ tathā pittato maṇḍalaṃ nīlaṃ kāṃsyābhaṃ vā sapītakam

श्लेष्मणा बहलं स्निग्धं शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम्

śleṣmaṇā bahalaṃ snigdhaṃ śaṅkhakundendupāṇḍuram

चलत्पद्मपलाशस्थः शुक्लो बिन्दुरिवाम्भसः मृद्यमाने तु नयने मण्डलं तद्विसर्पति

calatpadmapalāśasthaḥ śuklo bindurivāmbhasaḥ mṛdyamāne tu nayane maṇḍalaṃ tadvisarpati

मण्डलं तु भवेच्चित्रं लिङ्गनाशे त्रिदोषजे प्रवालपद्मपत्राभं मण्डलं शोणितात्मकम्

maṇḍalaṃ tu bhaveccitraṃ liṅganāśe tridoṣaje pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakam

रक्तजं मण्डलं दृष्टौ स्थूलकाचारुणप्रभम् परिम्लायिनि रोगे स्यान्म्लानं नीलमथापि वा दोषक्षयात्स्वयं तत्र कदाचित्स्यात्तु दर्शनम्

raktajaṃ maṇḍalaṃ dṛṣṭau sthūlakācāruṇaprabham parimlāyini roge syānmlānaṃ nīlamathāpi vā doṣakṣayātsvayaṃ tatra kadācitsyāttu darśanam

यथास्वं दोषलिङ्गानि सर्वेष्वेव भवन्ति हि

yathāsvaṃ doṣaliṅgāni sarveṣveva bhavanti hi

पित्तेन दुष्टेन गतेन दृष्टिं पीता भवेद्यस्य नरस्य दृष्टिः पीतानि रूपाणि च तेन पश्येत्स वै नरः पित्तविदग्धदृष्टिः

pittena duṣṭena gatena dṛṣṭiṃ pītā bhavedyasya narasya dṛṣṭiḥ pītāni rūpāṇi ca tena paśyetsa vai naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ

प्राप्ते तृतीयं पटलं तु दोषे दिवा न पश्येन्निशि वीक्षते सः रात्रौ स शीतानुगृहीतदृष्टिः पित्ताल्पभावात्सकलानि पश्येत्

prāpte tṛtīyaṃ paṭalaṃ tu doṣe divā na paśyenniśi vīkṣate saḥ rātrau sa śītānugṛhītadṛṣṭiḥ pittālpabhāvātsakalāni paśyet

तथा नरः श्लेष्मविदग्धदृष्टिस्तान्येव शुक्लानि हि मन्यते तु त्रिषु स्थितोऽल्प पटलेषु दोषो नक्तान्ध्यमापादयति प्रसह्य दिवा स सूर्यानुगृहीतदृष्टिः पश्येत्तु रूपाणि कफाल्पभावात्

tathā naraḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭistānyeva śuklāni hi manyate tu triṣu sthito'lpa paṭaleṣu doṣo naktāndhyamāpādayati prasahya divā sa sūryānugṛhītadṛṣṭiḥ paśyettu rūpāṇi kaphālpabhāvāt

शोकज्वरायासशिरोऽभितापैरभ्याहता यस्य नरस्य दृष्टिः धूमांस्तु यःपश्यति सर्वभावात्स धूमदर्शीति नरः प्रदिष्टः

śokajvarāyāsaśiro'bhitāpairabhyāhatā yasya narasya dṛṣṭiḥ dhūmāṃstu yaḥpaśyati sarvabhāvātsa dhūmadarśīti naraḥ pradiṣṭaḥ

यो वासरे पश्यति कष्टतोऽथ रूपं महच्चापि निरीक्षतेऽल्पम् रात्रौ पुनर्यः प्रकृतानि पश्येत्स ह्रस्वजात्यो मुनिभिः प्रदिष्टः

yo vāsare paśyati kaṣṭato'tha rūpaṃ mahaccāpi nirīkṣate'lpam rātrau punaryaḥ prakṛtāni paśyetsa hrasvajātyo munibhiḥ pradiṣṭaḥ

विद्योतते यस्य नरस्य दृष्टिर्दोषाभिपन्ना नकुलस्य यद्वत् चित्राणि रूपाणि दिवा च पश्येत्स वै विकारो नकुलान्ध्यसंज्ञः

vidyotate yasya narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat citrāṇi rūpāṇi divā ca paśyetsa vai vikāro nakulāndhyasaṃjñaḥ

दृष्टिर्विरूपा श्वसनोपसृष्टा सङ्कोचमभ्यन्तरतः प्रयाति रुजाऽवगाढा च तमक्षिरोगे गम्भीरिकेति प्रवदन्ति धीराः

dṛṣṭirvirūpā śvasanopasṛṣṭā saṅkocamabhyantarataḥ prayāti rujā'vagāḍhā ca tamakṣiroge gambhīriketi pravadanti dhīrāḥ

बाह्यौ पुनर्द्वाविह सम्प्रदिष्टौ निमित्ततश्चाप्यनिमित्ततश्च निमित्ततस्तत्र शिरोऽभितापाज्ज्ञेयस्त्वभिष्यन्दनिदर्शनैः सः

bāhyau punardvāviha sampradiṣṭau nimittataścāpyanimittataśca nimittatastatra śiro'bhitāpājjñeyastvabhiṣyandanidarśanaiḥ saḥ

सुरर्षिगन्धर्वमहोरगाणां सन्दर्शनेनापि च भास्करस्य हन्येत दृष्टिर्मनुजस्य यस्य स लिङ्गनाशस्त्वनिमित्तसञ्ज्ञः

surarṣigandharvamahoragāṇāṃ sandarśanenāpi ca bhāskarasya hanyeta dṛṣṭirmanujasya yasya sa liṅganāśastvanimittasañjñaḥ

तत्राक्षि विस्पष्टमिवावभाति वैदूर्यवर्णा विमला च दृष्टिः विदीर्यते सीदति हीयते वा नृणामभीघातहता तु दृष्टिः

tatrākṣi vispaṣṭamivāvabhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭiḥ vidīryate sīdati hīyate vā nṛṇāmabhīghātahatā tu dṛṣṭiḥ

इति दृष्टिगत रोगाः अथ कृष्णमण्डलजा रोगाः यत्सव्रणं शुक्लमथाव्रणञ्च पाकात्ययश्चाप्यजका तथैव चत्वार एते नयनामयास्तु कृष्णप्रदेशे नियता भवन्ति

iti dṛṣṭigata rogāḥ atha kṛṣṇamaṇḍalajā rogāḥ yatsavraṇaṃ śuklamathāvraṇañca pākātyayaścāpyajakā tathaiva catvāra ete nayanāmayāstu kṛṣṇapradeśe niyatā bhavanti

निमग्नरूपं तु भवेद्धि कृष्णे सूच्येव विद्धं प्रतिभाति यद्वै स्रावं स्रवेदुष्णमतीव चापि तत्सव्रणं शुक्लमुदाहरन्ति

nimagnarūpaṃ tu bhaveddhi kṛṣṇe sūcyeva viddhaṃ pratibhāti yadvai srāvaṃ sraveduṣṇamatīva cāpi tatsavraṇaṃ śuklamudāharanti

दृष्टेः समीपे न भवेत्तु यच्च न चावगाढं न च संस्रवेद्यत् अवेदनं यन्न च युग्मशुक्लं तत्सिद्धिमायाति कदाचिदेव

dṛṣṭeḥ samīpe na bhavettu yacca na cāvagāḍhaṃ na ca saṃsravedyat avedanaṃ yanna ca yugmaśuklaṃ tatsiddhimāyāti kadācideva

स्यन्दात्मकं कृष्णगतन्तु शुक्लं शङ्खेन्दुकुन्दप्रतिमावभासम् वैहायसाभ्रप्रतनुप्रकाशमथाव्रणं साध्यतमं वदन्ति

syandātmakaṃ kṛṣṇagatantu śuklaṃ śaṅkhendukundapratimāvabhāsam vaihāyasābhrapratanuprakāśamathāvraṇaṃ sādhyatamaṃ vadanti

गम्भीरजातं बहलञ्च शुक्लं चिरोत्थितञ्चापि वदन्ति कृच्छ्रम्

gambhīrajātaṃ bahalañca śuklaṃ cirotthitañcāpi vadanti kṛcchram

विच्छिन्नमध्यं पिशितावृतञ्च चलं शिरासूतमदृष्टिकृच्च द्वित्वग्गतं लोहितमन्ततश्च चिरोत्थितञ्चापि विवर्जनीयम्

vicchinnamadhyaṃ piśitāvṛtañca calaṃ śirāsūtamadṛṣṭikṛcca dvitvaggataṃ lohitamantataśca cirotthitañcāpi vivarjanīyam

उष्णाश्रुपातः पिडका च कृष्णे यस्मिन्भवेन्मुद्गनिभञ्च शुक्लम् तदप्यसाध्यं प्रवदन्ति केचिदन्ये तु तत्तित्तिरिपक्षतुल्यम्

uṣṇāśrupātaḥ piḍakā ca kṛṣṇe yasminbhavenmudganibhañca śuklam tadapyasādhyaṃ pravadanti kecidanye tu tattittiripakṣatulyam

श्वेतः समाक्रामति सर्वतो हि दोषेण यस्यासितमण्डले तु तमक्षिपाकात्ययमक्षिकोपं सर्वात्मकं वर्जयितव्यमाहुः

śvetaḥ samākrāmati sarvato hi doṣeṇa yasyāsitamaṇḍale tu tamakṣipākātyayamakṣikopaṃ sarvātmakaṃ varjayitavyamāhuḥ

अजापुरीषप्रतिमो रुजावान् सलोहितो लोहितपिच्छिलाश्रुः विगृह्य कृष्णं प्रचयोऽभ्युपैति तं चाजकाजातमिति व्यवस्येत्

ajāpurīṣapratimo rujāvān salohito lohitapicchilāśruḥ vigṛhya kṛṣṇaṃ pracayo'bhyupaiti taṃ cājakājātamiti vyavasyet

इति कृष्णमण्डलजा रोगाः अथ नेत्रशुक्लभागजा रोगाः प्रस्तारिशुक्लक्षतजाधिमांसस्नाय्वर्मसंज्ञाः खलु पञ्च रोगाः स्याच्छुक्तिका चार्जुनपिष्टकौ च जालं शिराणां पिडकाश्च याः स्युः रोगा बलासग्रथितेन सार्द्धमेकादशाक्ष्णोः खलु शुक्लभागे

iti kṛṣṇamaṇḍalajā rogāḥ atha netraśuklabhāgajā rogāḥ prastāriśuklakṣatajādhimāṃsasnāyvarmasaṃjñāḥ khalu pañca rogāḥ syācchuktikā cārjunapiṣṭakau ca jālaṃ śirāṇāṃ piḍakāśca yāḥ syuḥ rogā balāsagrathitena sārddhamekādaśākṣṇoḥ khalu śuklabhāge

प्रस्तार्यर्म तनु स्तीर्णं श्यावं रक्तनिभं सितम्

prastāryarma tanu stīrṇaṃ śyāvaṃ raktanibhaṃ sitam

सुश्वेतं मृदु शुक्लार्म शुक्ले तद् वर्द्धते चिरात्

suśvetaṃ mṛdu śuklārma śukle tad varddhate cirāt

पद्माभं मृदु रक्तार्म यन्मांसं चीयते सिते

padmābhaṃ mṛdu raktārma yanmāṃsaṃ cīyate site

पृथु मृद्वधिमांसार्म बहलञ्च यकृन्निभम्

pṛthu mṛdvadhimāṃsārma bahalañca yakṛnnibham

स्थिरं प्रसारि मांसाढ्यं शुष्कं स्नाय्वर्म पञ्चमम्

sthiraṃ prasāri māṃsāḍhyaṃ śuṣkaṃ snāyvarma pañcamam

श्यावाः स्युः पिशितनिभाश्च बिन्दवो ये शुक्लाभाः सितनिचिताः स शुक्तिसञ्ज्ञः

śyāvāḥ syuḥ piśitanibhāśca bindavo ye śuklābhāḥ sitanicitāḥ sa śuktisañjñaḥ

एको यः शशरुधिरप्रभस्तु बिन्दुः शुक्लस्थो भवति तमर्जुनं वदन्ति

eko yaḥ śaśarudhiraprabhastu binduḥ śuklastho bhavati tamarjunaṃ vadanti

श्लेष्ममारुतकोपेन शुक्ले मांसं समुन्नतम् पिष्टवत्पिष्टकं विद्धि मलाक्तादर्शसन्निभम्

śleṣmamārutakopena śukle māṃsaṃ samunnatam piṣṭavatpiṣṭakaṃ viddhi malāktādarśasannibham

जालाभः कठिनशिरोऽरुणः शिराणां सन्तानो भवति शिराऽदिजालसञ्ज्ञः

jālābhaḥ kaṭhinaśiro'ruṇaḥ śirāṇāṃ santāno bhavati śirā'dijālasañjñaḥ

शुक्लस्थाः सितपिडकाःशिरावृता यास्ता विद्यादसितसमीपजाः शिराजाः

śuklasthāḥ sitapiḍakāḥśirāvṛtā yāstā vidyādasitasamīpajāḥ śirājāḥ

कांस्याभोऽमृदुरथ वारिबिन्दुकल्पो विज्ञेयो नयनसिते बलाससञ्ज्ञः

kāṃsyābho'mṛduratha vāribindukalpo vijñeyo nayanasite balāsasañjñaḥ

इति शुक्ल भागजा रोगा अथ वर्त्मजा रोगाः उत्सङ्गिन्यथ कुम्भीका पोथकी वर्त्मशर्करा तथाऽशोवर्त्म शुष्कार्शस्तथैवाञ्जनदूषिका

iti śukla bhāgajā rogā atha vartmajā rogāḥ utsaṅginyatha kumbhīkā pothakī vartmaśarkarā tathā'śovartma śuṣkārśastathaivāñjanadūṣikā

अभ्यन्तरमुखी ताम्रा बाह्यतो वर्त्मसंश्रया सोत्सङ्गोत्सङ्गपिडका सर्वजा स्थूलकण्डुरा

abhyantaramukhī tāmrā bāhyato vartmasaṃśrayā sotsaṅgotsaṅgapiḍakā sarvajā sthūlakaṇḍurā

वर्त्मान्ते पिडकाध्माता भिद्यन्ते च स्रवन्ति च कुम्भीकाबीजसदृशाः कुम्भीकाः सन्निपातजाः

vartmānte piḍakādhmātā bhidyante ca sravanti ca kumbhīkābījasadṛśāḥ kumbhīkāḥ sannipātajāḥ

स्राविण्यः कण्डुरा गुर्व्यो रक्तसर्षपसन्निभाः रुजावत्यश्च पिडकाः पोथक्य इति कीर्त्तिताः

srāviṇyaḥ kaṇḍurā gurvyo raktasarṣapasannibhāḥ rujāvatyaśca piḍakāḥ pothakya iti kīrttitāḥ

पिडकाभिः सुसूक्ष्माभिर्घनाभिरभिसंवृता पिडका या खरा स्थूला वर्त्मस्था वर्त्मशर्करा

piḍakābhiḥ susūkṣmābhirghanābhirabhisaṃvṛtā piḍakā yā kharā sthūlā vartmasthā vartmaśarkarā

एर्वारुबीजप्रतिमाः पिडका मन्दवेदनाः श्लक्ष्णाः खराश्च वर्त्मस्थास्तदर्शोवर्त्म कीत्तर्यते

ervārubījapratimāḥ piḍakā mandavedanāḥ ślakṣṇāḥ kharāśca vartmasthāstadarśovartma kīttaryate

दीर्घाङ्कुरः खरः स्तब्धो दारुणोऽभ्यन्तरोद्भवः व्याधिरेषोऽभिविख्यातः शुष्कार्शो नाम नामतः

dīrghāṅkuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo'bhyantarodbhavaḥ vyādhireṣo'bhivikhyātaḥ śuṣkārśo nāma nāmataḥ

दाहतोदवती ताम्रा पिडका वर्त्मसम्भवा मृद्वी मन्दरुजा सूक्ष्मा ज्ञेया साऽञ्जनदूषिका

dāhatodavatī tāmrā piḍakā vartmasambhavā mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā sā'ñjanadūṣikā

वर्त्मोपचीयते यस्य पिडकाभिः समन्ततः सवर्णाभिः स्थिराभिश्च विद्याद्वहलवर्त्म तत्

vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ savarṇābhiḥ sthirābhiśca vidyādvahalavartma tat

कण्डूरेणाल्पतोदेन वर्त्मशोफेन मानवः न समं छादयेदक्षि यत्रासौ वर्त्मबन्धकः

kaṇḍūreṇālpatodena vartmaśophena mānavaḥ na samaṃ chādayedakṣi yatrāsau vartmabandhakaḥ

मृद्वल्पवेदनं ताम्रं यद्वर्त्म सममेव च अकस्माच्च भवेद्र क्तं क्लिष्टवर्त्मेति तद्विदुः

mṛdvalpavedanaṃ tāmraṃ yadvartma samameva ca akasmācca bhavedra ktaṃ kliṣṭavartmeti tadviduḥ

क्लिष्टं पुनः पित्तयुतं शोणितं विदहेद्यदा तदा क्लिन्नत्वमापन्नमुच्यते वर्त्मकर्दमः

kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ śoṇitaṃ vidahedyadā tadā klinnatvamāpannamucyate vartmakardamaḥ

यद्वर्त्म बाह्यतोऽन्तश्च श्यावं शूनं सवेदनम् सकण्डूकं परिक्लेदि श्याववर्त्मेति तन्मतम्

yadvartma bāhyato'ntaśca śyāvaṃ śūnaṃ savedanam sakaṇḍūkaṃ parikledi śyāvavartmeti tanmatam

अरुजं बाह्यतः शूनं वर्त्म यस्य नरस्य हि प्रक्लिन्नवर्त्म तद्विद्यात्क्लिन्नमत्यर्थमन्ततः

arujaṃ bāhyataḥ śūnaṃ vartma yasya narasya hi praklinnavartma tadvidyātklinnamatyarthamantataḥ

यस्य धौतान्यधौतानि सम्बध्यन्ते पुनः पुनः वर्त्मान्यपरिपक्वानि विद्यादक्लिन्नवर्त्म तत्

yasya dhautānyadhautāni sambadhyante punaḥ punaḥ vartmānyaparipakvāni vidyādaklinnavartma tat

विमुक्तसन्धि निश्चेष्टं वर्त्म यस्य न मील्यते एतद्वातहतं विद्यात्सरुजं यदि वारुजम्

vimuktasandhi niśceṣṭaṃ vartma yasya na mīlyate etadvātahataṃ vidyātsarujaṃ yadi vārujam

वर्त्मान्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूतमवेदनम् आचक्षीतार्बुदमिति सरक्तमवलम्बि च

vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanam ācakṣītārbudamiti saraktamavalambi ca

निमेषिणीः शिरा वायुः प्रविष्टो वर्त्मसंश्रयाः सञ्चालयति वर्त्मानि निमेषः स न सिध्यति

nimeṣiṇīḥ śirā vāyuḥ praviṣṭo vartmasaṃśrayāḥ sañcālayati vartmāni nimeṣaḥ sa na sidhyati

वर्त्मस्थो यो विवर्द्धेत लोहितो मृदुरङ्कुरः तद्र क्तजं शोणितार्शश्छिन्नं वाऽपि विवर्द्धते

vartmastho yo vivarddheta lohito mṛduraṅkuraḥ tadra ktajaṃ śoṇitārśaśchinnaṃ vā'pi vivarddhate

अपाकी कठिनः स्थूलो ग्रन्थिवर्त्मभवोऽरुजः सकण्डूः पिच्छिलः कोलप्रमाणो लगणः स्मृतः

apākī kaṭhinaḥ sthūlo granthivartmabhavo'rujaḥ sakaṇḍūḥ picchilaḥ kolapramāṇo lagaṇaḥ smṛtaḥ

त्रयो दोषा बहिः शोथं कुर्युश्छिद्रा णि वर्त्मनोः प्रस्रवन्त्यन्तरुदकं बिसवद्बिसवर्त्म तत्

trayo doṣā bahiḥ śothaṃ kuryuśchidrā ṇi vartmanoḥ prasravantyantarudakaṃ bisavadbisavartma tat

वाताद्या वर्त्मसंकोचं जनयन्ति मला यदा तदा द्र ष्टुं न शक्नोति कुञ्चनं नाम तद्विदुः

vātādyā vartmasaṃkocaṃ janayanti malā yadā tadā dra ṣṭuṃ na śaknoti kuñcanaṃ nāma tadviduḥ

इति वर्त्मजा रोगाः अथ पक्ष्मरोगाः पक्ष्मकोपः पक्ष्मशातो रोगौ द्वौ पक्ष्मसंश्रयौ

iti vartmajā rogāḥ atha pakṣmarogāḥ pakṣmakopaḥ pakṣmaśāto rogau dvau pakṣmasaṃśrayau

प्रचालितानि वातेन पक्ष्माण्यक्षि विशन्ति हि घृष्यन्त्यक्षि मुहुस्तानि संरम्भं जनयन्ति च असिते सितभागे च मूलकोशात्पतन्त्यपि पक्ष्मकोपः स विज्ञेयो व्याधिः परमदारुणः

pracālitāni vātena pakṣmāṇyakṣi viśanti hi ghṛṣyantyakṣi muhustāni saṃrambhaṃ janayanti ca asite sitabhāge ca mūlakośātpatantyapi pakṣmakopaḥ sa vijñeyo vyādhiḥ paramadāruṇaḥ

100

यत्पक्ष्मदेहलद्यं मुक्त्वा वर्त्मनोऽन्त प्रजायते घर्षेत्पक्ष्मासिते श्वेते पक्ष्मकोपः च उच्यते

yatpakṣmadehaladyaṃ muktvā vartmano'nta prajāyate gharṣetpakṣmāsite śvete pakṣmakopaḥ ca ucyate

101

वर्त्मपक्ष्माशयगतं पित्तं लोमानि शातयेत् कण्डूं दाहं च कुरुते पक्ष्मशातं तमादिशेत्

vartmapakṣmāśayagataṃ pittaṃ lomāni śātayet kaṇḍūṃ dāhaṃ ca kurute pakṣmaśātaṃ tamādiśet

102

इति पक्ष्म रोगौ अथ सन्धिजा रोगाः पक्ष्मवर्त्मगतः सन्धिर्वर्त्मशुक्ल गतोऽपरः शुक्लकृष्ण गतश्चान्यः कृष्ण दृष्टिगतोऽपि च मतः कनीनक गतः षष्ठश्चापाङ्ग संश्रितः

iti pakṣma rogau atha sandhijā rogāḥ pakṣmavartmagataḥ sandhirvartmaśukla gato'paraḥ śuklakṛṣṇa gataścānyaḥ kṛṣṇa dṛṣṭigato'pi ca mataḥ kanīnaka gataḥ ṣaṣṭhaścāpāṅga saṃśritaḥ

103

पूयालसः सोपनाहः स्रावाश्चत्वार एव च पर्वणिकाऽलजी जन्तुग्रन्थिः सन्धौ नवामयाः

pūyālasaḥ sopanāhaḥ srāvāścatvāra eva ca parvaṇikā'lajī jantugranthiḥ sandhau navāmayāḥ

104

पक्वः शोथः सन्धिजः संस्रवेद्यः सान्द्रं पूयं पूति पूयालसाख्यः

pakvaḥ śothaḥ sandhijaḥ saṃsravedyaḥ sāndraṃ pūyaṃ pūti pūyālasākhyaḥ

105

ग्रन्थिर्नाल्पो दृष्टिसन्धावपाकी कण्डूप्रायो नीरुजश्चोपनाहः

granthirnālpo dṛṣṭisandhāvapākī kaṇḍūprāyo nīrujaścopanāhaḥ

106

गत्वा सन्धीनश्रुमार्गेण दोषाः कुर्युः स्रावांल्लक्षणैः स्वैरुपेतान् तं हि स्रावं नेत्रनाडीति चैके लिङ्गं तस्या कीर्त्तयिष्ये चतुर्द्धा

gatvā sandhīnaśrumārgeṇa doṣāḥ kuryuḥ srāvāṃllakṣaṇaiḥ svairupetān taṃ hi srāvaṃ netranāḍīti caike liṅgaṃ tasyā kīrttayiṣye caturddhā

107

हारिद्रा भं पीतमुष्णं जलं वा पित्तस्रावः संस्रवेत्सन्धिमध्यात्

hāridrā bhaṃ pītamuṣṇaṃ jalaṃ vā pittasrāvaḥ saṃsravetsandhimadhyāt

108

श्वेतं सान्द्रं पिच्छिलं यः स्रवेत्तु श्लेष्मस्रावोऽसौ विकारः प्रदिष्टः

śvetaṃ sāndraṃ picchilaṃ yaḥ sravettu śleṣmasrāvo'sau vikāraḥ pradiṣṭaḥ

109

शोथः सन्धौ संस्रवेद्यस्तु पक्वः पूयं स्रावः सर्वजः सम्मतः स्यात्

śothaḥ sandhau saṃsravedyastu pakvaḥ pūyaṃ srāvaḥ sarvajaḥ sammataḥ syāt

110

रक्तास्रावः शोणिताद्यो विकारो गच्छेदुष्णं तत्र रक्तं प्रभूतम्

raktāsrāvaḥ śoṇitādyo vikāro gaccheduṣṇaṃ tatra raktaṃ prabhūtam

111

ताम्रा तन्वी दाहपाकोपपन्ना रक्ताज्ज्ञेया पर्वणी वृत्तशोका जाता सन्धौ कृष्णशुक्लेऽलजी स्यात्तस्मिन्नेव व्याहृता पूर्वलिङ्गैः

tāmrā tanvī dāhapākopapannā raktājjñeyā parvaṇī vṛttaśokā jātā sandhau kṛṣṇaśukle'lajī syāttasminneva vyāhṛtā pūrvaliṅgaiḥ

112

जन्तुग्रन्थिर्वर्त्मनः पक्ष्मणश्च कण्डूं कुर्युर्जन्तवः सन्धिजाताः नानारूपा वर्त्मशुक्लान्तसन्धौ गच्छन्त्यन्तर्लोचनं दूषयन्तः

jantugranthirvartmanaḥ pakṣmaṇaśca kaṇḍūṃ kuryurjantavaḥ sandhijātāḥ nānārūpā vartmaśuklāntasandhau gacchantyantarlocanaṃ dūṣayantaḥ

113

इति सन्धिजा रोगाः अथ समस्तनेत्रजा रोगाः स्यन्दाश्चतुष्का इह सम्प्रदिष्टाश्चत्वार एवेह तथाऽधिमन्थाः पाकः सशोथः स च शोथहीनो हताधिमन्थोऽनिलपर्ययश्च

iti sandhijā rogāḥ atha samastanetrajā rogāḥ syandāścatuṣkā iha sampradiṣṭāścatvāra eveha tathā'dhimanthāḥ pākaḥ saśothaḥ sa ca śothahīno hatādhimantho'nilaparyayaśca

114

शुष्काक्षिपाकस्त्विह कीर्त्तितश्च तथाऽन्यतो वात उदीरितश्च दृष्टिस्तथाऽम्लाध्युषिता शिराणामुत्पातहर्षौ च समस्तनेत्रे

śuṣkākṣipākastviha kīrttitaśca tathā'nyato vāta udīritaśca dṛṣṭistathā'mlādhyuṣitā śirāṇāmutpātaharṣau ca samastanetre

115

एवं समस्तनेत्रे स्युरामया दश सप्त च तेषामिह पृथग्वक्ष्ये यथावल्लक्षणान्यपि

evaṃ samastanetre syurāmayā daśa sapta ca teṣāmiha pṛthagvakṣye yathāvallakṣaṇānyapi

116

वातात्पित्तात्कफाद्र क्ता दभिष्यन्दश्चतुर्विधः प्रायेण जायते घोरःसर्वनेत्रामयाकरः

vātātpittātkaphādra ktā dabhiṣyandaścaturvidhaḥ prāyeṇa jāyate ghoraḥsarvanetrāmayākaraḥ

117

निस्तोदनस्तम्भनरोमहर्षसंघर्षपारुष्यशिरोऽभितापाः विशुष्कभावः शिशिराश्रुता च वाताभिपन्ने नयने भवन्ति

nistodanastambhanaromaharṣasaṃgharṣapāruṣyaśiro'bhitāpāḥ viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti

118

दाहः प्रपाकः शिशिराभिनन्दा धूमायनं वाष्पसमुद्भवश्च उष्णाश्रुता पीतकनेत्रता च पित्ताभिपन्ने नयने भवन्ति

dāhaḥ prapākaḥ śiśirābhinandā dhūmāyanaṃ vāṣpasamudbhavaśca uṣṇāśrutā pītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti

119

उष्णाभिनन्दा गुरुताऽक्षिशोथः कण्डूपदेहावतिशीतता च स्रावो मुहुः पिच्छिल एव चापि कफाभिपन्ने नयने भवन्ति

uṣṇābhinandā gurutā'kṣiśothaḥ kaṇḍūpadehāvatiśītatā ca srāvo muhuḥ picchila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti

120

ताम्राश्रुता लोहितनेत्रता च राज्यः समन्तादतिलोहिताश्च पित्तस्य लिङ्गानि च यानि तानि रक्ताभिपन्ने नयने भवन्ति

tāmrāśrutā lohitanetratā ca rājyaḥ samantādatilohitāśca pittasya liṅgāni ca yāni tāni raktābhipanne nayane bhavanti

121

वृद्धैरेतैरभिष्यन्दैर्नराणाम क्रियावताम् तावन्तस्त्वधिमन्थाः स्युर्नयने तीव्रवेदनाः

vṛddhairetairabhiṣyandairnarāṇāma kriyāvatām tāvantastvadhimanthāḥ syurnayane tīvravedanāḥ

122

उत्पाट्यत इवात्यर्थं तथा निर्मथ्यतेऽपि च शिरसोऽद्ध तु तं विद्यादधिमन्थं स्वलक्षणैः

utpāṭyata ivātyarthaṃ tathā nirmathyate'pi ca śiraso'ddha tu taṃ vidyādadhimanthaṃ svalakṣaṇaiḥ

123

हन्याद् दृष्टिं श्लैष्मिकः सप्तरात्राद्योऽधीमन्थो रक्तजः पञ्चरात्रात् षड्रात्राद्वा वातिको वै निहन्यान्मिथ्याऽचारात्पैत्तिकः सद्य एव

hanyād dṛṣṭiṃ ślaiṣmikaḥ saptarātrādyo'dhīmantho raktajaḥ pañcarātrāt ṣaḍrātrādvā vātiko vai nihanyānmithyā'cārātpaittikaḥ sadya eva

124

कण्डूपदेहाश्रुयुतः पक्वोदुम्बरसन्निभः संरम्भी पच्यते यस्तु नेत्रपाकः सशोथकः शोथहीनानि लिङ्गानि नेत्रपाके त्वशोथजे

kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakvodumbarasannibhaḥ saṃrambhī pacyate yastu netrapākaḥ saśothakaḥ śothahīnāni liṅgāni netrapāke tvaśothaje

125

उपेक्षणादक्षि यदाऽधिमन्थो वाताधिकः शोषयति प्रसह्य रुजाभिरुग्राभिरसाध्य एष हताधिमन्थः खलु नाम रोगः

upekṣaṇādakṣi yadā'dhimantho vātādhikaḥ śoṣayati prasahya rujābhirugrābhirasādhya eṣa hatādhimanthaḥ khalu nāma rogaḥ

126

वारंवारञ्च पर्येति भ्रुवौ नेत्रे च मारुतः रुजाश्च विविधास्तीव्राः स ज्ञेयो वातपर्ययः

vāraṃvārañca paryeti bhruvau netre ca mārutaḥ rujāśca vividhāstīvrāḥ sa jñeyo vātaparyayaḥ

127

यत्कूणितं दारुणरूक्षवर्त्म सन्दह्यते चाविलदर्शनं यत् सुदारुणं यत्प्रतिबोधने च शुष्काक्षिपाकोपहतं तदक्षि

yatkūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma sandahyate cāviladarśanaṃ yat sudāruṇaṃ yatpratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣi

128

यस्यावटूकर्णशिरोहनुस्थो मन्यागतो वाऽप्यनिलोऽन्यतो वा कुर्याद्रुजोऽति भ्रुवि लोचने च तमन्यतोवातमुदाहरन्ति

yasyāvaṭūkarṇaśirohanustho manyāgato vā'pyanilo'nyato vā kuryādrujo'ti bhruvi locane ca tamanyatovātamudāharanti

129

श्यावं लोहितपर्यन्तं सर्वमक्षि प्रपच्यते सदाहशोथं सास्रावमम्लाध्युषितमम्लतः

śyāvaṃ lohitaparyantaṃ sarvamakṣi prapacyate sadāhaśothaṃ sāsrāvamamlādhyuṣitamamlataḥ

130

अवेदना वाऽपि सवेदना वा यस्याक्षिराज्यो हि भवन्ति ताम्राः मुहुर्विरज्यन्ति च याः समन्ताद् व्याधिः शिरोत्पात इति प्रदिष्टः

avedanā vā'pi savedanā vā yasyākṣirājyo hi bhavanti tāmrāḥ muhurvirajyanti ca yāḥ samantād vyādhiḥ śirotpāta iti pradiṣṭaḥ

131

मोहाच्छिरोत्पात उपेक्षितस्तु जायेत रोगः स शिराप्रहर्षः ताम्राक्षिता स्रावयति प्रगाढं तथा न शक्नोत्यभिवीक्षितुञ्च

mohācchirotpāta upekṣitastu jāyeta rogaḥ sa śirāpraharṣaḥ tāmrākṣitā srāvayati pragāḍhaṃ tathā na śaknotyabhivīkṣituñca

132

उदीर्णवेदनं नेत्रं रागशोथसमन्वितम् घर्षनिस्तोदशूलाश्रुयुक्तमामान्वितं विदुः

udīrṇavedanaṃ netraṃ rāgaśothasamanvitam gharṣanistodaśūlāśruyuktamāmānvitaṃ viduḥ

133

मन्दवेदनताकण्डू संरम्भाश्रुप्रशान्तताः प्रसन्नवर्णता चाक्ष्णोर्निरामेक्षणलक्षणम्

mandavedanatākaṇḍū saṃrambhāśrupraśāntatāḥ prasannavarṇatā cākṣṇornirāmekṣaṇalakṣaṇam

134

इति समस्तनेत्रजा रोगाः द्वे पादमध्ये पृथुसन्निवेशे शिरोगते ते बहुधा हि नेत्रे ताः प्रोक्षणोत्सादनलेपनादीन्पादप्रयुक्तान्नयनं नयन्ति

iti samastanetrajā rogāḥ dve pādamadhye pṛthusanniveśe śirogate te bahudhā hi netre tāḥ prokṣaṇotsādanalepanādīnpādaprayuktānnayanaṃ nayanti

135

मलोष्मसंघट्टनपीडनाद्यैस्ता दूषयन्ते नयनानि दुष्टाः भजेत्सदा दृष्टिहितानि तस्मादुपानदभ्यञ्जनधावनानि

maloṣmasaṃghaṭṭanapīḍanādyaistā dūṣayante nayanāni duṣṭāḥ bhajetsadā dṛṣṭihitāni tasmādupānadabhyañjanadhāvanāni

136

चक्षुष्याः शालयो मुद्गा यवा मांसन्तु जाङ्गलम् पक्षिमांसं विशेषेण वास्तूकं तण्डूलीयकम् पटोलकर्कोटककारवेल्लफलानि सर्पिः परिपाचितानि तथैव वार्त्ताकफलं नवीनमक्ष्णोर्हितः स्वादुरथापि तिक्तः कट्वम्लगुरु तीक्ष्णोष्णमाषनिष्पावमैथुनम् मद्यवल्लूरपिण्याकमत्स्य शाकविरूढजम् विदाहीन्यन्नपानानि नहितान्यक्षिरोगिणे सेक आश्च्योतनं पिण्डी विडालस्तर्पणं तथा पुटपाकोऽञ्जनं चैभिः कल्कैर्नेत्रमुपाचरेत्

cakṣuṣyāḥ śālayo mudgā yavā māṃsantu jāṅgalam pakṣimāṃsaṃ viśeṣeṇa vāstūkaṃ taṇḍūlīyakam paṭolakarkoṭakakāravellaphalāni sarpiḥ paripācitāni tathaiva vārttākaphalaṃ navīnamakṣṇorhitaḥ svādurathāpi tiktaḥ kaṭvamlaguru tīkṣṇoṣṇamāṣaniṣpāvamaithunam madyavallūrapiṇyākamatsya śākavirūḍhajam vidāhīnyannapānāni nahitānyakṣirogiṇe seka āścyotanaṃ piṇḍī viḍālastarpaṇaṃ tathā puṭapāko'ñjanaṃ caibhiḥ kalkairnetramupācaret

137

सेकस्तु सूक्ष्मधाराभिः सर्वस्मिन्नयने हितः मीलिताक्षस्य मर्त्यस्य प्रदेयश्चतुरङ्गुलः

sekastu sūkṣmadhārābhiḥ sarvasminnayane hitaḥ mīlitākṣasya martyasya pradeyaścaturaṅgulaḥ

138

स चापि स्नेहनो वाते पित्ते रक्ते च रोपणः लेखनस्तु कफे कार्यस्तस्य मात्राऽभिधीयते

sa cāpi snehano vāte pitte rakte ca ropaṇaḥ lekhanastu kaphe kāryastasya mātrā'bhidhīyate

139

षड्भिर्वाचां शतैः स्नेहे चतुर्भिस्तैस्तु रोपणे तैस्त्रिभिर्लोचने कार्यः सेको नेत्रप्रसादने

ṣaḍbhirvācāṃ śataiḥ snehe caturbhistaistu ropaṇe taistribhirlocane kāryaḥ seko netraprasādane

140

निमेषोन्मेषणं पुंसामङ्गुल्या च्छोटिकाऽथवा गुर्वक्षरोच्चारणं वा वाङ्मात्रेयं स्मृता बुधैः

nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṅgulyā cchoṭikā'thavā gurvakṣaroccāraṇaṃ vā vāṅmātreyaṃ smṛtā budhaiḥ

141

सेकस्तु दिवसे कार्यो रात्रावत्यन्तिके गदे एरण्डदलमूलत्वक्छृतमाजं पयो हितम् सुखोष्णं नेत्रयोः सिक्तं वाताभिष्यन्दनाशनम्

sekastu divase kāryo rātrāvatyantike gade eraṇḍadalamūlatvakchṛtamājaṃ payo hitam sukhoṣṇaṃ netrayoḥ siktaṃ vātābhiṣyandanāśanam

142

पथ्याऽक्षामलखाखसवल्कलकल्केन सूक्ष्मवस्त्रेण कृत्वा पोटलिकां तामहिफेनोत्थद्र वेण संयुक्ताम्

pathyā'kṣāmalakhākhasavalkalakalkena sūkṣmavastreṇa kṛtvā poṭalikāṃ tāmahiphenotthadra veṇa saṃyuktām

143

निदधीत लोचने स्यात्सर्वाभिष्यन्दसंक्षयः शीघ्रम् योगोऽयमृषिभिरुक्तो जगदुपकाराय कारुणिकैः

nidadhīta locane syātsarvābhiṣyandasaṃkṣayaḥ śīghram yogo'yamṛṣibhirukto jagadupakārāya kāruṇikaiḥ

144

भुक्त्वा पाणितलं घृष्ट्वा चक्षुषोर्यदि दीयते अचिरेणैव तद्वारि तिमिराणि व्यपोहति

bhuktvā pāṇitalaṃ ghṛṣṭvā cakṣuṣoryadi dīyate acireṇaiva tadvāri timirāṇi vyapohati

145

स्नानं कृष्णतिलैश्चापि चक्षुष्यमनिलापहम् आमलैः सततं स्नानं परं दृष्टिबलावहम्

snānaṃ kṛṣṇatilaiścāpi cakṣuṣyamanilāpaham āmalaiḥ satataṃ snānaṃ paraṃ dṛṣṭibalāvaham

146

त्रिफलायाः कषायस्तु धावनान्नेत्ररोगजित् कवलान्मुखरोगघ्नः पानतः कामलाऽपहः

triphalāyāḥ kaṣāyastu dhāvanānnetrarogajit kavalānmukharogaghnaḥ pānataḥ kāmalā'pahaḥ

147

क्वाथक्षीरद्र्रवस्नेहबिन्दूनां यत्तु पातनम् द्व्यङ्गुलोन्मीलिते नेत्रे प्रोक्तमाश्च्योतनं हि तत्

kvāthakṣīradrravasnehabindūnāṃ yattu pātanam dvyaṅgulonmīlite netre proktamāścyotanaṃ hi tat

148

विन्दवोऽष्टौ लेखनेषु रोपणे दश विन्दवः स्नेहने द्वादश प्रोक्तास्ते शीते कोष्णरूपिणः

vindavo'ṣṭau lekhaneṣu ropaṇe daśa vindavaḥ snehane dvādaśa proktāste śīte koṣṇarūpiṇaḥ

149

उष्णे तु शीतरूपाः स्यु सर्वत्रैवैष निश्चयः वाते तिक्तं तथा स्निग्धं पित्ते मधुरशीतलम्

uṣṇe tu śītarūpāḥ syu sarvatraivaiṣa niścayaḥ vāte tiktaṃ tathā snigdhaṃ pitte madhuraśītalam

150

कफे तिक्तोष्णरूक्षं स्यात्क्रमादाश्च्योतनं हितम् आश्च्योतनानां सर्वेषां मात्रा स्याद्वाक्छतोन्मिता

kaphe tiktoṣṇarūkṣaṃ syātkramādāścyotanaṃ hitam āścyotanānāṃ sarveṣāṃ mātrā syādvākchatonmitā

151

बिल्वादिपञ्चमूलेन बृहत्येरण्डशिग्रुभिः क्वाथ आश्च्योतने कोष्णो वाताभिष्यन्दनाशनः

bilvādipañcamūlena bṛhatyeraṇḍaśigrubhiḥ kvātha āścyotane koṣṇo vātābhiṣyandanāśanaḥ

152

त्रिफलाऽश्च्योतनं नेत्रे सर्वाभिष्यन्दनाशनम्

triphalā'ścyotanaṃ netre sarvābhiṣyandanāśanam

153

उक्तभेषजकल्कस्य पिण्डी च कोलमात्रया वस्त्रखण्डेन सम्बद्धाऽभिष्यन्दव्रणनाशिनी

uktabheṣajakalkasya piṇḍī ca kolamātrayā vastrakhaṇḍena sambaddhā'bhiṣyandavraṇanāśinī

154

स्निग्धोष्णा पिण्डिका वाते पित्ते सा शीतला मता रूक्षोष्णा श्लेष्मणि प्रोक्ता विधिरुक्तो बुधैरयम्

snigdhoṣṇā piṇḍikā vāte pitte sā śītalā matā rūkṣoṣṇā śleṣmaṇi proktā vidhirukto budhairayam

155

एरण्डपत्रमूलत्वङ्निर्मिता वातनाशिनी धात्रीविरचिता पित्ते शिग्रुपत्रकृता कफे

eraṇḍapatramūlatvaṅnirmitā vātanāśinī dhātrīviracitā pitte śigrupatrakṛtā kaphe

156

निम्बपत्रकृतापिण्डी पित्तश्लेष्महरी भवेत् शुण्ठीनिम्बदलैः पिण्डी सुखोष्णा स्वल्पसैन्धवा

nimbapatrakṛtāpiṇḍī pittaśleṣmaharī bhavet śuṇṭhīnimbadalaiḥ piṇḍī sukhoṣṇā svalpasaindhavā

157

धार्या नेत्रेऽनिलकफे शोथकण्डूव्यथाहरी त्रिफलापिण्डिका नेत्रे वातपित्तकफापहा

dhāryā netre'nilakaphe śothakaṇḍūvyathāharī triphalāpiṇḍikā netre vātapittakaphāpahā

158

पथ्याऽक्षामलखाखसवल्कलकल्कोऽहिफेनजलयुक्तः तेन विरचिता पिण्डी शमयति सकलानभिष्यन्दान्

pathyā'kṣāmalakhākhasavalkalakalko'hiphenajalayuktaḥ tena viracitā piṇḍī śamayati sakalānabhiṣyandān

159

विडालको बहिर्लेपो नेत्रे पक्ष्मविवर्जिते तस्य मात्रा परिज्ञेया मुखालेपविधानवत्

viḍālako bahirlepo netre pakṣmavivarjite tasya mātrā parijñeyā mukhālepavidhānavat

160

अङ्गुलस्य चतुर्थांशो मुखलेपः कनिष्ठकः मध्यमस्तु त्रिभागः स्यादुत्तमोऽद्धाङ्गुलो भवेत्

aṅgulasya caturthāṃśo mukhalepaḥ kaniṣṭhakaḥ madhyamastu tribhāgaḥ syāduttamo'ddhāṅgulo bhavet

161

स्थितिकालेऽपि तस्योक्तो यावत्कल्को न शुष्यति शुष्कस्तु गुणहीनः स्यात्तथा दूषयति त्वचम्

sthitikāle'pi tasyokto yāvatkalko na śuṣyati śuṣkastu guṇahīnaḥ syāttathā dūṣayati tvacam

162

यष्टिगैरिकसिन्धूत्थदार्वीतार्क्ष्यैः समांशकैः जलपिष्टैर्बहिर्लेपः सर्वनेत्रामयापहः

yaṣṭigairikasindhūtthadārvītārkṣyaiḥ samāṃśakaiḥ jalapiṣṭairbahirlepaḥ sarvanetrāmayāpahaḥ

163

रसाञ्जनेन वा लेपः पथ्याबिल्वदलैरपि वचाहरिद्रा विश्वैर्वा तथा नागरगैरिकैः

rasāñjanena vā lepaḥ pathyābilvadalairapi vacāharidrā viśvairvā tathā nāgaragairikaiḥ

164

वातातपरजोहीने वेश्मन्युत्तानशायिनः आधारौ माषचूर्णेन क्लिन्नेन परिमण्डलौ

vātātaparajohīne veśmanyuttānaśāyinaḥ ādhārau māṣacūrṇena klinnena parimaṇḍalau

165

समौ दृढावसन्धानौ कर्त्तव्यौ नेत्रकोशयोः पूरयेद् घृतमण्डेन विलीनेन सुखोदकैः

samau dṛḍhāvasandhānau karttavyau netrakośayoḥ pūrayed ghṛtamaṇḍena vilīnena sukhodakaiḥ

166

सर्पिषा शतधौतेन क्षीरजेन घृतेन वा निमग्नान्यक्षिपक्ष्माणि यावत्स्युस्तावदेव हि

sarpiṣā śatadhautena kṣīrajena ghṛtena vā nimagnānyakṣipakṣmāṇi yāvatsyustāvadeva hi

167

पूरयेन्मीलिते नेत्रे तत उन्मीलयेच्छनैः भिषग्भिरेष कथितः पुराणैस्तर्पणो विधिः

pūrayenmīlite netre tata unmīlayecchanaiḥ bhiṣagbhireṣa kathitaḥ purāṇaistarpaṇo vidhiḥ

168

यद्रू क्षं परिशुष्कञ्च नेत्रं कुटिलमाविलम् शीर्णपक्ष्मशिरोत्पातकृच्छ्रोन्मीलनसंयुतम्

yadrū kṣaṃ pariśuṣkañca netraṃ kuṭilamāvilam śīrṇapakṣmaśirotpātakṛcchronmīlanasaṃyutam

169

तिमिरार्जुन शुक्राद्यैरभिष्यन्दाधिमन्थकैः शुष्काक्षिपाकशोथाभ्यां युक्तं पवनपर्ययैः तन्नेत्रं तर्पयेत्सम्यङ् नेत्ररोगविशारदः

timirārjuna śukrādyairabhiṣyandādhimanthakaiḥ śuṣkākṣipākaśothābhyāṃ yuktaṃ pavanaparyayaiḥ tannetraṃ tarpayetsamyaṅ netrarogaviśāradaḥ

170

तर्पणं धारयेद्वर्त्मरोगे वाचां शतं बुधः

tarpaṇaṃ dhārayedvartmaroge vācāṃ śataṃ budhaḥ

171

स्वस्थे कफे सन्धिरोगे वाचां पञ्चशतानि च षट्शतानि कफे कृष्णरोगे सप्तशतानि हि

svasthe kaphe sandhiroge vācāṃ pañcaśatāni ca ṣaṭśatāni kaphe kṛṣṇaroge saptaśatāni hi

172

दृष्टिगे च शतान्यष्टावधिमन्थे सहस्रकम् सहस्रं वातरोगेषु धार्यमेवं हि तर्पणम्

dṛṣṭige ca śatānyaṣṭāvadhimanthe sahasrakam sahasraṃ vātarogeṣu dhāryamevaṃ hi tarpaṇam

173

ततश्चापाङ्गतः स्नेहं स्रावयित्वाऽक्षिशोधयेत् स्विन्नेन यवपिष्टेन स्नेहवीर्येरितं ततः

tataścāpāṅgataḥ snehaṃ srāvayitvā'kṣiśodhayet svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritaṃ tataḥ

174

यथास्वं धूमपानेन कफमस्य विरेचयेत् एकाहं वा त्र्! यहं वाऽपि पञ्चाहं वाऽपि तर्पयेत्

yathāsvaṃ dhūmapānena kaphamasya virecayet ekāhaṃ vā tr! yahaṃ vā'pi pañcāhaṃ vā'pi tarpayet

175

तर्पणे तृप्तिलिङ्गानि नेत्रस्यैतानि लक्षयेत्

tarpaṇe tṛptiliṅgāni netrasyaitāni lakṣayet

176

सुखसुप्तावबोधत्वं वैशद्यं दृष्टिपाटवम् निर्वृतिर्व्याधिशान्तिश्च क्रियालाघवमेव च

sukhasuptāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ dṛṣṭipāṭavam nirvṛtirvyādhiśāntiśca kriyālāghavameva ca

177

गुर्वाविलमतिस्निग्धमश्रु कण्डूपदेहवत् घर्षतोदयुतं नेत्रमतितर्पितमादिशेत्

gurvāvilamatisnigdhamaśru kaṇḍūpadehavat gharṣatodayutaṃ netramatitarpitamādiśet

178

आस्रावशोफरोगाढ्यमसहं रूपदर्शने आविलं परुषं रूक्षं नेत्रं स्याद्धीनतर्पितम्

āsrāvaśopharogāḍhyamasahaṃ rūpadarśane āvilaṃ paruṣaṃ rūkṣaṃ netraṃ syāddhīnatarpitam

179

अनयोर्दोषबाहुल्यात् प्रयत्नेन चिकित्सिते रुक्षस्निग्धोपचाराभ्यामनयोःस्यात्प्रतिक्रिया

anayordoṣabāhulyāt prayatnena cikitsite rukṣasnigdhopacārābhyāmanayoḥsyātpratikriyā

180

दुर्दिनात्युष्णशीतेषु चिन्तायां सम्भ्रमेषु च अशान्तोपद्र वे वाऽक्ष्णि तर्पणं न प्रशस्यते

durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāṃ sambhrameṣu ca aśāntopadra ve vā'kṣṇi tarpaṇaṃ na praśasyate

181

द्वे बिल्वे स्निग्धमांसस्य परं द्र व्यपलं मतम् द्र व्यस्य कुडवोन्मानं सर्वमेकत्र पेषयेत्

dve bilve snigdhamāṃsasya paraṃ dra vyapalaṃ matam dra vyasya kuḍavonmānaṃ sarvamekatra peṣayet

182

तदेकत्र समालोड्य पत्रैः सुपरिवेष्टितम् पुटपाकविधानेन तत्पक्त्वा तद्र सं बुधः

tadekatra samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitam puṭapākavidhānena tatpaktvā tadra saṃ budhaḥ

183

तर्पणोक्तेन विधिना यथावद्विनियोजयेत् दृष्टिमध्ये निषेक्तव्यो नित्यमुत्तानशायिनः

tarpaṇoktena vidhinā yathāvadviniyojayet dṛṣṭimadhye niṣektavyo nityamuttānaśāyinaḥ

184

तेजांस्यनिलमाकाशमातपं भास्करस्य च नेक्षेत तर्पिते नेत्रे यश्च वा पुटपाकवान्

tejāṃsyanilamākāśamātapaṃ bhāskarasya ca nekṣeta tarpite netre yaśca vā puṭapākavān

185

अथ सम्पक्वदोषस्य प्राप्तमञ्जनमाचरेत् अञ्जनं क्रियते येन तद् द्र व्यं चाञ्जनं मतम्

atha sampakvadoṣasya prāptamañjanamācaret añjanaṃ kriyate yena tad dra vyaṃ cāñjanaṃ matam

186

वटिकारसचूर्णानि त्रिविधान्यञ्जनानि हि कुर्याच्छलाकयाऽङगुल्या हीनानि स्युर्यथोत्तरम्

vaṭikārasacūrṇāni trividhānyañjanāni hi kuryācchalākayā'ṅagulyā hīnāni syuryathottaram

187

स्नेहनं रोपणं चापि लेखनं तत्त्रिधा पृथक् मधुरं स्नेहसम्पन्नमञ्जनं स्नेहनं मतम्

snehanaṃ ropaṇaṃ cāpi lekhanaṃ tattridhā pṛthak madhuraṃ snehasampannamañjanaṃ snehanaṃ matam

188

कषायतिक्तरसयुक्सस्नेहं रोपणं स्मृतम् अञ्जनं क्षारतिक्ताम्लरसैर्लेखनमुच्यते

kaṣāyatiktarasayuksasnehaṃ ropaṇaṃ smṛtam añjanaṃ kṣāratiktāmlarasairlekhanamucyate

189

हरेणुमात्रां कुर्वीत वटीं तीक्ष्णाञ्जने भिषक् प्रमाणं मध्यमे सार्द्धद्विगुणं तु मृदौ भवेत्

hareṇumātrāṃ kurvīta vaṭīṃ tīkṣṇāñjane bhiṣak pramāṇaṃ madhyame sārddhadviguṇaṃ tu mṛdau bhavet

नेत्ररोगाधिकारः (cont. 2)

190

रसक्रिया तूत्तमा स्यात् त्रिविडङ्गमिता मता मध्यमा द्विविडङ्गा सा हीना त्वेकविडङ्गिका

rasakriyā tūttamā syāt triviḍaṅgamitā matā madhyamā dviviḍaṅgā sā hīnā tvekaviḍaṅgikā

191

शलाकाः स्नेहने चूर्णे चतस्रः प्राहुरञ्जने रोपणे तासु तिस्रः स्युस्ते उभे लेखने स्मृते

śalākāḥ snehane cūrṇe catasraḥ prāhurañjane ropaṇe tāsu tisraḥ syuste ubhe lekhane smṛte

192

मुखयोः कुञ्चिता श्लक्ष्णां शलाकाऽष्टाङ्गुलोन्मिता अश्मजा धातुजा वा स्यात्कलायपरिमण्डला

mukhayoḥ kuñcitā ślakṣṇāṃ śalākā'ṣṭāṅgulonmitā aśmajā dhātujā vā syātkalāyaparimaṇḍalā

193

सुवर्णरजतोद्भूता शलाका स्नेहने स्मृता तीव्रलोहाश्मसञ्जाता शलाका लेखने मता अङ्गुली तु मृदुत्वेन रोपणे कथिता बुधैः

suvarṇarajatodbhūtā śalākā snehane smṛtā tīvralohāśmasañjātā śalākā lekhane matā aṅgulī tu mṛdutvena ropaṇe kathitā budhaiḥ

194

त्रिफालाभृङ्गशुण्ठीनां रसैः शुद्धश्च सर्पिषा

triphālābhṛṅgaśuṇṭhīnāṃ rasaiḥ śuddhaśca sarpiṣā

195

गोमूत्रमध्वजाक्षीरैः सिक्तो नागः प्रतापितः तच्छलाका हरत्येव सकलान्नेत्रजान्गदान्

gomūtramadhvajākṣīraiḥ sikto nāgaḥ pratāpitaḥ tacchalākā haratyeva sakalānnetrajāngadān

196

कृष्णभागादधः कुर्याद्यावन्नयनमञ्जनम् हेमन्ते शिशिरे चापि मध्याह्नेऽञ्जनमिष्यते

kṛṣṇabhāgādadhaḥ kuryādyāvannayanamañjanam hemante śiśire cāpi madhyāhne'ñjanamiṣyate

197

पूर्वाह्णे वाऽपराह्णे वा ग्रीष्मे शरदि चेष्यते वर्षास्वदभ्रे नात्युष्णे वसन्ते तु सदैव हि

pūrvāhṇe vā'parāhṇe vā grīṣme śaradi ceṣyate varṣāsvadabhre nātyuṣṇe vasante tu sadaiva hi

198

प्रातः सायन्तु तत्कुर्यान्न च कुर्यात्सदैव हि

prātaḥ sāyantu tatkuryānna ca kuryātsadaiva hi

199

श्रान्ते प्ररुदिते भीते पीतमद्ये नवज्वरे अजीर्णे वेगघाते च नाञ्जनं सम्प्रशस्यते

śrānte prarudite bhīte pītamadye navajvare ajīrṇe vegaghāte ca nāñjanaṃ sampraśasyate

200

पथ्याऽक्षधात्रीबीजानि एकद्वित्रिगुणानि च पिष्ट्वाऽम्बुना वटीं कुर्यादञ्जनं द्विहरेणुकम् नेत्रस्रावं हरत्याशु वातरक्तरुजं तथा

pathyā'kṣadhātrībījāni ekadvitriguṇāni ca piṣṭvā'mbunā vaṭīṃ kuryādañjanaṃ dvihareṇukam netrasrāvaṃ haratyāśu vātaraktarujaṃ tathā

201

रसाञ्जनं हरिद्रे द्वे मालतीनिम्बपल्लवाः गोशकृद्र ससंयुक्ता वटी नक्तान्ध्यनाशिनी एतस्याश्चाञ्जने मात्रा प्रोक्ता सार्द्धं हरेणुका

rasāñjanaṃ haridre dve mālatīnimbapallavāḥ gośakṛdra sasaṃyuktā vaṭī naktāndhyanāśinī etasyāścāñjane mātrā proktā sārddhaṃ hareṇukā

202

शङ्खनाभिर्बिभीतस्य मज्जा पथ्या मनः शिला पिप्पली मरिचं कुष्ठं वचा चेति समांशकम्

śaṅkhanābhirbibhītasya majjā pathyā manaḥ śilā pippalī maricaṃ kuṣṭhaṃ vacā ceti samāṃśakam

203

छागीक्षीरेण संपिष्य वटीं कुर्याद्यवोन्मिताम् हरेणुमात्रं संघृष्य जलेनाञ्जनमाचरेत्

chāgīkṣīreṇa saṃpiṣya vaṭīṃ kuryādyavonmitām hareṇumātraṃ saṃghṛṣya jalenāñjanamācaret

204

तिमिरं मांसवृद्धिञ्च काचं पटलमर्बुदम् रात्र्! यन्ध्यं वार्षिकं पुष्पं वटी चन्द्रो दया जयेत्

timiraṃ māṃsavṛddhiñca kācaṃ paṭalamarbudam rātr! yandhyaṃ vārṣikaṃ puṣpaṃ vaṭī candro dayā jayet

205

पलाशपुष्पस्वरसैर्बहुशः परिभावितम् करञ्जबीजं तद्वर्त्तिर्दृष्टेः पुष्पं विनाशयेत्

palāśapuṣpasvarasairbahuśaḥ paribhāvitam karañjabījaṃ tadvarttirdṛṣṭeḥ puṣpaṃ vināśayet

206

कतकस्य फलं पिष्ट्वा मधुना नेत्रमञ्जयेत् ईषत्कर्पूरसहितं तत्स्यान्नेत्रप्रसादनम्

katakasya phalaṃ piṣṭvā madhunā netramañjayet īṣatkarpūrasahitaṃ tatsyānnetraprasādanam

207

रसाञ्जनं सर्जरसो जातीपुष्पं मनःशिला समुद्र फेनं लवणं गैरिकं मरिचं तथा

rasāñjanaṃ sarjaraso jātīpuṣpaṃ manaḥśilā samudra phenaṃ lavaṇaṃ gairikaṃ maricaṃ tathā

208

एतत्समांशं मधुना पिष्टं प्रक्लिन्नवर्त्मनि अञ्जनं क्लेदकण्डूघ्नं पक्ष्मणाञ्च प्ररोहणम्

etatsamāṃśaṃ madhunā piṣṭaṃ praklinnavartmani añjanaṃ kledakaṇḍūghnaṃ pakṣmaṇāñca prarohaṇam

209

दुग्धेन कण्डूं क्षौद्रे ण नेत्रस्रावञ्च सर्पिषा पुष्प तैलेन तिमिरं काञ्जिकेन निशाऽन्धताम्

dugdhena kaṇḍūṃ kṣaudre ṇa netrasrāvañca sarpiṣā puṣpa tailena timiraṃ kāñjikena niśā'ndhatām

210

पुनर्नवा हरत्याशु भास्करस्तिमिरं यथा

punarnavā haratyāśu bhāskarastimiraṃ yathā

211

बब्बूलदलनिक्वाथो लेहीभूतस्तदञ्जनात् नेत्रस्रावो व्रजेच्छोषं मधुयुक्तान्न संशयः

babbūladalanikvātho lehībhūtastadañjanāt netrasrāvo vrajecchoṣaṃ madhuyuktānna saṃśayaḥ

212

वटक्षीरेण संयुक्तं मुख्यकर्पूरजं रजः क्षिप्रमञ्जनतो हन्ति कुसुमं तु द्विमासिकम्

vaṭakṣīreṇa saṃyuktaṃ mukhyakarpūrajaṃ rajaḥ kṣipramañjanato hanti kusumaṃ tu dvimāsikam

213

क्षौद्रा श्वलालासंघृष्टैर्मरिचैर्नेत्रमञ्जयेत् अतिनिद्रा शमं याति तमः सूर्योदयादिव

kṣaudrā śvalālāsaṃghṛṣṭairmaricairnetramañjayet atinidrā śamaṃ yāti tamaḥ sūryodayādiva

214

अग्नितप्तं हि सौवीरं निषिञ्चेत्त्रिफलारसैः सप्तवेलं तथा स्तन्यैः स्त्रीणां सिक्तं विचूर्णितम्

agnitaptaṃ hi sauvīraṃ niṣiñcettriphalārasaiḥ saptavelaṃ tathā stanyaiḥ strīṇāṃ siktaṃ vicūrṇitam

215

अञ्जयेत्तेन नयने प्रत्यहं चक्षुषो हितम् सर्वानक्षिविकारांस्तु हन्यादेतन्न संशयः

añjayettena nayane pratyahaṃ cakṣuṣo hitam sarvānakṣivikārāṃstu hanyādetanna saṃśayaḥ

216

शिलायां रसकं पिष्ट्वा सम्यगाप्लाव्य वारिणा गृह्णीयात्तज्जलं सर्वं त्यजेच्चूर्णमधोगतम्

śilāyāṃ rasakaṃ piṣṭvā samyagāplāvya vāriṇā gṛhṇīyāttajjalaṃ sarvaṃ tyajeccūrṇamadhogatam

217

शुष्कञ्च तज्जलं सर्व पर्पटीसन्निभं भवेत् विचूर्ण्य भावयेत्सम्यक्त्रिवेलं त्रिफलारसैः

śuṣkañca tajjalaṃ sarva parpaṭīsannibhaṃ bhavet vicūrṇya bhāvayetsamyaktrivelaṃ triphalārasaiḥ

218

कर्पूरस्य रजस्तत्र दशमांशेन निक्षिपेत् अञ्जयन्नेयने तेन नेत्राखिलगदच्छिदा

karpūrasya rajastatra daśamāṃśena nikṣipet añjayanneyane tena netrākhilagadacchidā

219

दक्षाण्डत्वक्छिलाकाचशङ्खचन्दनसैन्धवैः चूर्णितैरञ्जनं प्रोक्तं पुष्पादीनां निकृन्तनम्

dakṣāṇḍatvakchilākācaśaṅkhacandanasaindhavaiḥ cūrṇitairañjanaṃ proktaṃ puṣpādīnāṃ nikṛntanam

220

मुक्ताकर्पूरकाचागुरुमरिचकणासैन्धवं सैलवालं शुण्ठीकक्लोलकांस्यत्रपुरजनिशिलाशङ्खनाभ्यभ्रतुत्थम् दक्षाण्डत्वक्च साक्षं क्षतजमथ शिवा क्लीतकं राजवर्त्त जातीपुष्पं तुलस्याः कुसुममभिनवं बीजकं स्यात्तथैव

muktākarpūrakācāgurumaricakaṇāsaindhavaṃ sailavālaṃ śuṇṭhīkaklolakāṃsyatrapurajaniśilāśaṅkhanābhyabhratuttham dakṣāṇḍatvakca sākṣaṃ kṣatajamatha śivā klītakaṃ rājavartta jātīpuṣpaṃ tulasyāḥ kusumamabhinavaṃ bījakaṃ syāttathaiva

221

पूतीकनिम्बार्जुनभद्र मुस्तं सताम्रसारं रसगर्भयुक्तम् प्रत्येकमेषां खलु माषकैकं यत्नेन पिष्येन्मधुनाऽतिसूक्ष्मम्

pūtīkanimbārjunabhadra mustaṃ satāmrasāraṃ rasagarbhayuktam pratyekameṣāṃ khalu māṣakaikaṃ yatnena piṣyenmadhunā'tisūkṣmam

222

भवन्ति रोगा नयनाश्रिता ये नितान्तमात्रोपचिताश्च तेषाम् विधीयते शान्तिरवश्यमेव मुक्ताऽदिनाऽनेन महाञ्जनेन

bhavanti rogā nayanāśritā ye nitāntamātropacitāśca teṣām vidhīyate śāntiravaśyameva muktā'dinā'nena mahāñjanena

223

कणा सलवणोषणा सहरसाञ्जना साञ्जना सरित्पतिकफः सिता सितपुनर्नवासम्भवा रजन्यरुणचन्दनं मधुकतुत्थपथ्याशिला ह्यरिष्टदलशावरस्फटिकशङ्खनाभीन्दवः

kaṇā salavaṇoṣaṇā saharasāñjanā sāñjanā saritpatikaphaḥ sitā sitapunarnavāsambhavā rajanyaruṇacandanaṃ madhukatutthapathyāśilā hyariṣṭadalaśāvarasphaṭikaśaṅkhanābhīndavaḥ

224

इमानि तु विचूर्णयेन्निबिडवाससा शोधयेत् तथाऽयसि विमर्दयेत्समधु ताम्रखण्डेन तत् इदं मुनिभिरीरितं नयनशोणनामाञ्जनं करोति तिमिरक्षयं पटलपुष्पनाशं बलात्

imāni tu vicūrṇayennibiḍavāsasā śodhayet tathā'yasi vimardayetsamadhu tāmrakhaṇḍena tat idaṃ munibhirīritaṃ nayanaśoṇanāmāñjanaṃ karoti timirakṣayaṃ paṭalapuṣpanāśaṃ balāt

225

हरीतकी वचा कुष्ठं पिप्पली मरिचानि च बिभीतकस्य मज्जा च शङ्खनाभिर्मनः शिला

harītakī vacā kuṣṭhaṃ pippalī maricāni ca bibhītakasya majjā ca śaṅkhanābhirmanaḥ śilā

226

सर्वमेतत्समं कृत्वा गव्यक्षीरेण पेषयेत् नाशयेत्तिमिरं कण्डूपटलान्यर्बुदानि च

sarvametatsamaṃ kṛtvā gavyakṣīreṇa peṣayet nāśayettimiraṃ kaṇḍūpaṭalānyarbudāni ca

227

अपि त्रिवार्षिकं शुक्लं मासेनैकेन नाशयेत् अधिकानि च मांसानि रात्रावन्धत्वमेव च

api trivārṣikaṃ śuklaṃ māsenaikena nāśayet adhikāni ca māṃsāni rātrāvandhatvameva ca

228

रजनी निम्बपत्राणि पिप्पली मरिचानि च विडङ्गं भद्र मुस्तं च सप्तमीत्वभया स्मृता

rajanī nimbapatrāṇi pippalī maricāni ca viḍaṅgaṃ bhadra mustaṃ ca saptamītvabhayā smṛtā

229

अजामूत्रेण सम्पिष्य च्छायायां शोषयेद्वटीम् वारिणा तिमिरं हन्ति गोमूत्रेण तु पिष्टकम्

ajāmūtreṇa sampiṣya cchāyāyāṃ śoṣayedvaṭīm vāriṇā timiraṃ hanti gomūtreṇa tu piṣṭakam

230

मधुना पटलं हन्ति नारीक्षीरेण पुष्पकम् एषा चन्द्र प्रभा वर्त्तिः स्वयं रुद्रे ण निर्मिता

madhunā paṭalaṃ hanti nārīkṣīreṇa puṣpakam eṣā candra prabhā varttiḥ svayaṃ rudre ṇa nirmitā

231

कणा च्छागयकृन्मध्ये पक्त्वा तद्र सपेषिता अचिराद्धन्ति नक्तान्ध्यं तद्वत्सक्षौद्र मूषणम्

kaṇā cchāgayakṛnmadhye paktvā tadra sapeṣitā acirāddhanti naktāndhyaṃ tadvatsakṣaudra mūṣaṇam

232

त्रिफलाया रसं प्रस्थं प्रस्थं भृङ्गरजस्य च वृषस्य च रसं प्रस्थं शतावर्याश्च तत्समम्

triphalāyā rasaṃ prasthaṃ prasthaṃ bhṛṅgarajasya ca vṛṣasya ca rasaṃ prasthaṃ śatāvaryāśca tatsamam

233

गुडूच्या आमलक्याश्च रसं छागीपयस्तथा प्रस्थं प्रस्थं समाहृत्य सर्वैरेभिर्घृतं पचेत्

guḍūcyā āmalakyāśca rasaṃ chāgīpayastathā prasthaṃ prasthaṃ samāhṛtya sarvairebhirghṛtaṃ pacet

234

कल्कः कणा सिता द्रा क्षा त्रिफला नीलमुत्पलम् मधुकं क्षीरकाकोली मधुपर्णी निदिग्धिका

kalkaḥ kaṇā sitā drā kṣā triphalā nīlamutpalam madhukaṃ kṣīrakākolī madhuparṇī nidigdhikā

235

तत्साधु सिद्धं विज्ञाय शुभे भाण्डे निधापयेत् ऊर्द्ध्वं पानमधःपानं मध्ये पानं च शस्यते

tatsādhu siddhaṃ vijñāya śubhe bhāṇḍe nidhāpayet ūrddhvaṃ pānamadhaḥpānaṃ madhye pānaṃ ca śasyate

236

यावन्तो नेत्ररोगाः स्युस्तान्पानादपकर्षति सरक्ते रक्तदुष्टे च रक्ते वा विस्रुते तथा

yāvanto netrarogāḥ syustānpānādapakarṣati sarakte raktaduṣṭe ca rakte vā visrute tathā

237

नक्तान्ध्ये तिमिरे काचे नीलिकापटलार्बुदे अभिष्यन्देऽधिमन्थे च पक्ष्मकोषे सुदारुणे

naktāndhye timire kāce nīlikāpaṭalārbude abhiṣyande'dhimanthe ca pakṣmakoṣe sudāruṇe

238

नेत्ररोगेषु सर्वेषु दोषत्रयकृतेष्वपि परं हितमिदं प्रोक्तं त्रिफलाऽद्य महाघृतम्

netrarogeṣu sarveṣu doṣatrayakṛteṣvapi paraṃ hitamidaṃ proktaṃ triphalā'dya mahāghṛtam

239

शतमेकं हरीतक्या द्विगुणञ्च बिभीतकम् चतुर्गुणं त्वामलकं वृषमार्कवयोः समम्

śatamekaṃ harītakyā dviguṇañca bibhītakam caturguṇaṃ tvāmalakaṃ vṛṣamārkavayoḥ samam

240

चतुर्गुणोदकं दत्वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत् भागं चतुर्थं संरक्ष्य क्वाथं तमवतारयेत्

caturguṇodakaṃ datvā śanairmṛdvagninā pacet bhāgaṃ caturthaṃ saṃrakṣya kvāthaṃ tamavatārayet

241

शर्करा मधुकं द्रा क्षा मधुयष्टी निदिग्धिका काकोली क्षीरकाकोली त्रिफला नागकेशरम्

śarkarā madhukaṃ drā kṣā madhuyaṣṭī nidigdhikā kākolī kṣīrakākolī triphalā nāgakeśaram

242

पिप्पली नन्दनं मुस्तं त्रायमाणा तथोत्पलम् घृतप्रस्थं समं क्षीरं कल्कैरेतैः शनैः पचेत्

pippalī nandanaṃ mustaṃ trāyamāṇā tathotpalam ghṛtaprasthaṃ samaṃ kṣīraṃ kalkairetaiḥ śanaiḥ pacet

243

हन्यात्सतिमिरं काचं नक्तान्ध्यं शुल्कमेव च तथा स्रावं च कण्डूञ्च श्वयथुं च कषायताम्

hanyātsatimiraṃ kācaṃ naktāndhyaṃ śulkameva ca tathā srāvaṃ ca kaṇḍūñca śvayathuṃ ca kaṣāyatām

244

कलुषत्वं च नेत्रस्य बिन्द्वर्मपटलानि च बहुनाऽत्र किमुक्तेन सर्वान्नेत्रामयान्हरेत्

kaluṣatvaṃ ca netrasya bindvarmapaṭalāni ca bahunā'tra kimuktena sarvānnetrāmayānharet

245

यस्य चोपहता दृष्टिः सूर्याग्निभ्यां प्रपश्यतः तस्यैतद् भेषजं प्रोक्तं मुनिभिः परमं हितम्

yasya copahatā dṛṣṭiḥ sūryāgnibhyāṃ prapaśyataḥ tasyaitad bheṣajaṃ proktaṃ munibhiḥ paramaṃ hitam

246

मार्जितं दर्पणं यद्वत्परां निर्मलतां व्रजेत् तद्वदेतेन पीतेन नेत्रं निर्मलतामियात् वारिद्रो णद्वयं चात्र बृषमार्कवयोस्तुले

mārjitaṃ darpaṇaṃ yadvatparāṃ nirmalatāṃ vrajet tadvadetena pītena netraṃ nirmalatāmiyāt vāridro ṇadvayaṃ cātra bṛṣamārkavayostule

247

वासविश्वाऽमृतादार्वीरक्तचन्दनचित्रकैः भूनिम्बनिम्बकटुकापटोलत्रिफलाऽम्बुदैः

vāsaviśvā'mṛtādārvīraktacandanacitrakaiḥ bhūnimbanimbakaṭukāpaṭolatriphalā'mbudaiḥ

247

निशाकलिङ्गकुटजः क्वाथः सर्वाक्षिरोगहा वैस्वर्यं पीनसं श्वासं कासं नाशयति ध्रुवम्

niśākaliṅgakuṭajaḥ kvāthaḥ sarvākṣirogahā vaisvaryaṃ pīnasaṃ śvāsaṃ kāsaṃ nāśayati dhruvam

इति त्रिषष्टितमो नेत्ररोगाधिकारः समाप्तः

iti triṣaṣṭitamo netrarogādhikāraḥ samāptaḥ

कर्णरोगाधिकारः

अथ चतुःषष्टितमः कर्णरोगाधिकारः

atha catuḥṣaṣṭitamaḥ karṇarogādhikāraḥ

कर्णशूलः कर्णनादो बाधिर्यं क्ष्वेड एव च कर्ण स्रावकर्णकण्डूः कर्णगूथस्तथैव च

karṇaśūlaḥ karṇanādo bādhiryaṃ kṣveḍa eva ca karṇa srāvakarṇakaṇḍūḥ karṇagūthastathaiva ca

प्रतिनाहो जन्तुकर्णो विद्र धिर्द्विविधस्तथा कर्णपाकःपूतिकर्णस्तथैवार्शश्चतुर्विधः

pratināho jantukarṇo vidra dhirdvividhastathā karṇapākaḥpūtikarṇastathaivārśaścaturvidhaḥ

तथाऽबुदं सप्तविधं शोफश्चापि चतुर्विधः एते कर्णगता रोगा अष्टाविंशतिरीरिताः

tathā'budaṃ saptavidhaṃ śophaścāpi caturvidhaḥ ete karṇagatā rogā aṣṭāviṃśatirīritāḥ

समीरणः श्रोत्रगतोऽन्यथा चरन्समन्ततः शूलमतीव कर्णयोः करोति दोषैश्च यथास्वमावृतः स कर्णशूलः कथितो दुराचरः

samīraṇaḥ śrotragato'nyathā caransamantataḥ śūlamatīva karṇayoḥ karoti doṣaiśca yathāsvamāvṛtaḥ sa karṇaśūlaḥ kathito durācaraḥ

मूर्च्छा दाहो ज्वरः कासः श्वासोऽथ वमथुस्तथा उपद्र वाः कर्णशूले भवन्त्येते मरिष्यतः

mūrcchā dāho jvaraḥ kāsaḥ śvāso'tha vamathustathā upadra vāḥ karṇaśūle bhavantyete mariṣyataḥ

कर्णश्रोत्रस्थिते वाते शृणोति विविधान्स्वनान् भेरीमृदङ्गशङ्खानां कर्णनादः स उच्यते

karṇaśrotrasthite vāte śṛṇoti vividhānsvanān bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ karṇanādaḥ sa ucyate

यदा शब्दवहं वायुः स्रोत आवृत्य तिष्ठति शुद्धः श्लेष्मान्वितो वाऽपि बाधिर्य तेन जायते

yadā śabdavahaṃ vāyuḥ srota āvṛtya tiṣṭhati śuddhaḥ śleṣmānvito vā'pi bādhirya tena jāyate

बाधिर्यं बालवृद्धोत्थं चिरोत्थञ्च विवर्जयेत्

bādhiryaṃ bālavṛddhotthaṃ cirotthañca vivarjayet

वायुः पित्तादिभिर्युक्तो वेणुघोषसमं स्वनम् करोति कर्णयोः क्ष्वेडं कर्णक्ष्वेडः स उच्यते

vāyuḥ pittādibhiryukto veṇughoṣasamaṃ svanam karoti karṇayoḥ kṣveḍaṃ karṇakṣveḍaḥ sa ucyate

शिरोऽभिघातादथ वा निमज्जतो जले प्रपातादथ वाऽपि विद्र धेः स्रवेद्धि पूयं श्रवणोऽनिलार्दितः स कर्णसंस्राव इति प्रकीर्त्तितः

śiro'bhighātādatha vā nimajjato jale prapātādatha vā'pi vidra dheḥ sraveddhi pūyaṃ śravaṇo'nilārditaḥ sa karṇasaṃsrāva iti prakīrttitaḥ

मारुतः कफसंयुक्तः कर्णे कण्डूं करोति हि

mārutaḥ kaphasaṃyuktaḥ karṇe kaṇḍūṃ karoti hi

पित्तोष्मशोषितः श्लेष्मा कुरुते कर्णगूथकम्

pittoṣmaśoṣitaḥ śleṣmā kurute karṇagūthakam

स कर्णगूथो द्र वतां यदा गतो विलायितो घ्राणमुखं प्रपद्यते तदा स कर्णप्रतिनाहसंज्ञितो भवेद्विकारः शिरसाऽद्धभेदकृत्

sa karṇagūtho dra vatāṃ yadā gato vilāyito ghrāṇamukhaṃ prapadyate tadā sa karṇapratināhasaṃjñito bhavedvikāraḥ śirasā'ddhabhedakṛt

यदा तु मूर्च्छन्त्यथवा तु जन्तवः सृजन्त्यपत्त्यान्यथवाऽपि मक्षिकाः तदञ्जनत्वाच्छ्रवणे निरुच्यते भिषग्भिराद्यैः कृमिकर्णको गदः

yadā tu mūrcchantyathavā tu jantavaḥ sṛjantyapattyānyathavā'pi makṣikāḥ tadañjanatvācchravaṇe nirucyate bhiṣagbhirādyaiḥ kṛmikarṇako gadaḥ

पतङ्गाः शतपद्यश्च कर्णस्रोतः प्रविश्य हि अरतिं व्याकुलत्वञ्च भृशं कुर्वन्ति वेदनाम् कर्णो निस्तुद्यते तस्य तथा च फर्फरायते कीटे चरति रुक्तीव्रा निस्पन्दे मन्दवेदना

pataṅgāḥ śatapadyaśca karṇasrotaḥ praviśya hi aratiṃ vyākulatvañca bhṛśaṃ kurvanti vedanām karṇo nistudyate tasya tathā ca pharpharāyate kīṭe carati ruktīvrā nispande mandavedanā

क्षताभिघातप्रभवस्तु विद्र धिर्भवेत्तथा दोषकृतोऽपरः पुनः स रक्तपीतारुणमस्रमास्रवेत्प्रतोदधूमायनदाहचोषवान्

kṣatābhighātaprabhavastu vidra dhirbhavettathā doṣakṛto'paraḥ punaḥ sa raktapītāruṇamasramāsravetpratodadhūmāyanadāhacoṣavān

कर्णपाकस्तु पित्तेन कोथविक्लेदकृद्भवेत्

karṇapākastu pittena kothavikledakṛdbhavet

कर्णविद्र धपाकेन कर्णे वा वारिपूरणात् पूयं स्रवति यः पूति स ज्ञेयः पूतिकर्णकः

karṇavidra dhapākena karṇe vā vāripūraṇāt pūyaṃ sravati yaḥ pūti sa jñeyaḥ pūtikarṇakaḥ

कर्णशोथार्बुदार्शांसि जानीयादुक्तलक्षणैः

karṇaśothārbudārśāṃsi jānīyāduktalakṣaṇaiḥ

नादोऽतिरुक्कर्णमलस्य शोथः स्रावस्तनुश्चावणञ्च वातात्

nādo'tirukkarṇamalasya śothaḥ srāvastanuścāvaṇañca vātāt

शोथः सरागो दरणं विदाहः सपूतिपीतस्रवणञ्च पित्तात्

śothaḥ sarāgo daraṇaṃ vidāhaḥ sapūtipītasravaṇañca pittāt

वैश्रुत्यकण्डूस्थिरशोथशुक्ल स्निग्धा स्रुतिः स्वल्परुजा कफाच्च

vaiśrutyakaṇḍūsthiraśothaśukla snigdhā srutiḥ svalparujā kaphācca

सर्वाणि रूपाणि च सन्निपातात्स्रावश्च तत्राधिकदोषवर्णः

sarvāṇi rūpāṇi ca sannipātātsrāvaśca tatrādhikadoṣavarṇaḥ

अथ कर्णपालीरोगाः सौकुमार्याच्चिरोत्सृष्टे सहसैवातिवर्धिते कर्णे शोथो भवेत्पाल्यां सरुजः परिपोटवान् कृष्णारुणनिभः स्तब्धः स वातात्परिपोटकः

atha karṇapālīrogāḥ saukumāryāccirotsṛṣṭe sahasaivātivardhite karṇe śotho bhavetpālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān kṛṣṇāruṇanibhaḥ stabdhaḥ sa vātātparipoṭakaḥ

गुर्वाभरण संयोगात्ताडनाद्घर्षणादपि शोथः पाल्यां भवेच्छ्यावो दाहपाकरुजाऽन्वितः रक्तो वा रक्तपित्ताभ्यामुत्पातः सगदः स्मृतः

gurvābharaṇa saṃyogāttāḍanādgharṣaṇādapi śothaḥ pālyāṃ bhavecchyāvo dāhapākarujā'nvitaḥ rakto vā raktapittābhyāmutpātaḥ sagadaḥ smṛtaḥ

कर्णं बलाद्वर्द्धयतः पाल्यां वायुः प्रकुप्यति कफं संगृह्य कुरुते शोथं स्तब्धमवेदनम् उन्मन्थकः सकण्डूको विकारः कफवातजः

karṇaṃ balādvarddhayataḥ pālyāṃ vāyuḥ prakupyati kaphaṃ saṃgṛhya kurute śothaṃ stabdhamavedanam unmanthakaḥ sakaṇḍūko vikāraḥ kaphavātajaḥ

संवर्ध्यमाने दुर्विद्धे कण्डूदाहरुजाऽन्वितः शोथो भवति पाकश्च त्रिदोषो दुःखवर्द्धनः

saṃvardhyamāne durviddhe kaṇḍūdāharujā'nvitaḥ śotho bhavati pākaśca tridoṣo duḥkhavarddhanaḥ

कफासृक्कृमयः क्रुद्धाः सर्षपाभा विसारिणः कुर्वन्ति पिडकां पाल्यां कण्डूदाहसमन्विताम् कफासृक्कृमिसम्भूतः स विसर्पन्नितस्ततः लिह्यात्सशष्कुलद्यं पालद्यं परिलेही च स स्मृतः

kaphāsṛkkṛmayaḥ kruddhāḥ sarṣapābhā visāriṇaḥ kurvanti piḍakāṃ pālyāṃ kaṇḍūdāhasamanvitām kaphāsṛkkṛmisambhūtaḥ sa visarpannitastataḥ lihyātsaśaṣkuladyaṃ pāladyaṃ parilehī ca sa smṛtaḥ

कर्णशूले कर्णनादे बाधिर्ये क्ष्वेड एव च चतुर्ष्वपि च रोगेषु सामान्यं भेषजं स्मृतम् शृङ्गवेरं सहमधु सैन्धवं तैलमेव च कदुष्णं कर्णयोर्धार्यमेतत्स्याद् वेदनाऽपहम्

karṇaśūle karṇanāde bādhirye kṣveḍa eva ca caturṣvapi ca rogeṣu sāmānyaṃ bheṣajaṃ smṛtam śṛṅgaveraṃ sahamadhu saindhavaṃ tailameva ca kaduṣṇaṃ karṇayordhāryametatsyād vedanā'paham

लशुनार्द्र कशिग्रूणां वारुण्या मूलकस्य च कदल्याः स्वरसः श्रेष्ठः कदुष्णः कर्णपूरणे

laśunārdra kaśigrūṇāṃ vāruṇyā mūlakasya ca kadalyāḥ svarasaḥ śreṣṭhaḥ kaduṣṇaḥ karṇapūraṇe

अर्काङ्कुरानम्लपिष्टान्स तैललवणान्वितान् सन्निदध्यात्सुधाकाण्डे कोरिते मृत्स्नयाऽवृते

arkāṅkurānamlapiṣṭānsa tailalavaṇānvitān sannidadhyātsudhākāṇḍe korite mṛtsnayā'vṛte

पुटपाकक्रमात्स्विन्नं पीडयेदारसागमात् सुखोष्णं तद्र सं कर्णे प्रक्षिपेच्छूलशान्तये

puṭapākakramātsvinnaṃ pīḍayedārasāgamāt sukhoṣṇaṃ tadra saṃ karṇe prakṣipecchūlaśāntaye

अर्कस्य पत्रं परिणामपीतमाज्येन लिप्तं शिखियोगतप्तम् आपीड्य तस्याम्बु सुखोष्णमेव कर्णे निषिक्तं हरते हि शूलम्

arkasya patraṃ pariṇāmapītamājyena liptaṃ śikhiyogataptam āpīḍya tasyāmbu sukhoṣṇameva karṇe niṣiktaṃ harate hi śūlam

तीव्रशूलातुरे कर्णे सशब्दे क्लेदवाहिनि छागमूत्रं प्रशंसन्ति कोष्णं सैन्धवसंयुतम्

tīvraśūlāture karṇe saśabde kledavāhini chāgamūtraṃ praśaṃsanti koṣṇaṃ saindhavasaṃyutam

तैलं श्वेतार्कमूलेन मन्देऽग्नौ विधिना कृतम् हरेदाशु त्रिदोषोत्थं कर्णशूलप्रपूरणात्

tailaṃ śvetārkamūlena mande'gnau vidhinā kṛtam haredāśu tridoṣotthaṃ karṇaśūlaprapūraṇāt

हिङ्गुसैन्धवशुण्ठीभिस्तैलं सर्षपसम्भवम् विपक्वं हरतेऽवश्यं कर्णशूलं प्रपूरणात्

hiṅgusaindhavaśuṇṭhībhistailaṃ sarṣapasambhavam vipakvaṃ harate'vaśyaṃ karṇaśūlaṃ prapūraṇāt

कर्णशूले कर्णनादे बाधिर्ये क्ष्वेड एव च पूरणं कटुतैलेन हितं वातघ्नमौषधम्

karṇaśūle karṇanāde bādhirye kṣveḍa eva ca pūraṇaṃ kaṭutailena hitaṃ vātaghnamauṣadham

शिखरिक्षारजवारि तत्कृतकल्केन साधितं तैलम् अपहरति कर्णनादं बाधिर्यं चापि पूरणतः

śikharikṣārajavāri tatkṛtakalkena sādhitaṃ tailam apaharati karṇanādaṃ bādhiryaṃ cāpi pūraṇataḥ

गवां मूत्रेण बिल्वानि पिष्ट्वा तैलं विपाचयेत् सजलञ्च सदुग्धञ्च तद्बाधिर्यहरं परम् इति बिल्व तैलम् कर्णस्रावे पूतिकर्णे तथैव कृमिकर्णके सामान्यं कर्म कुर्वीत योगान्वैशेषिकानपि

gavāṃ mūtreṇa bilvāni piṣṭvā tailaṃ vipācayet sajalañca sadugdhañca tadbādhiryaharaṃ param iti bilva tailam karṇasrāve pūtikarṇe tathaiva kṛmikarṇake sāmānyaṃ karma kurvīta yogānvaiśeṣikānapi

स्वर्जिकाचूर्णसंयुक्तं बीजपूररसं क्षिपेत् कर्णस्रावरुजो दाहास्ते नश्यन्ति न संशयः

svarjikācūrṇasaṃyuktaṃ bījapūrarasaṃ kṣipet karṇasrāvarujo dāhāste naśyanti na saṃśayaḥ

आम्रजम्बूप्रवालानि मधुकस्य वटस्य च एभिस्तु साधितं तैलं पूतिकर्णगदं हरेत्

āmrajambūpravālāni madhukasya vaṭasya ca ebhistu sādhitaṃ tailaṃ pūtikarṇagadaṃ haret

जातीपत्ररसैस्तैलं विपक्वं पूतिकर्णजित् पिष्टं रसाञ्जनं नार्याः क्षीरेण क्षौद्र संयुतम् प्रशस्यते चिरोत्थे तत्स्रावके पूतिकर्णके

jātīpatrarasaistailaṃ vipakvaṃ pūtikarṇajit piṣṭaṃ rasāñjanaṃ nāryāḥ kṣīreṇa kṣaudra saṃyutam praśasyate cirotthe tatsrāvake pūtikarṇake

कुष्ठहिङ्गुबचा दारुशताह्वाविश्वसैन्धवैः पूतिकर्णापहं तैलं बस्तमूत्रेण साधितम्

kuṣṭhahiṅgubacā dāruśatāhvāviśvasaindhavaiḥ pūtikarṇāpahaṃ tailaṃ bastamūtreṇa sādhitam

शम्बूकस्य तु मांसेन कटुतैलं विपाचयेत् तस्य पूरणमात्रेण कर्णनाडी प्रशाम्यति

śambūkasya tu māṃsena kaṭutailaṃ vipācayet tasya pūraṇamātreṇa karṇanāḍī praśāmyati

चूर्णेन गन्धकशिलारजनीभवेन मुष्ट्यंशकेन कटुतैलपलाष्टकन्तु धत्तूरपत्ररसतुल्यमिदं विपक्वं नाडीं जयेच्चिरभवामपि कर्णजाताम्

cūrṇena gandhakaśilārajanībhavena muṣṭyaṃśakena kaṭutailapalāṣṭakantu dhattūrapatrarasatulyamidaṃ vipakvaṃ nāḍīṃ jayeccirabhavāmapi karṇajātām

कृमिकर्णविनाशाय कृमिघ्नीं कारयेत्क्रियाम् वार्त्ताकुधूमश्च हितःसार्षपः स्नेह एव च

kṛmikarṇavināśāya kṛmighnīṃ kārayetkriyām vārttākudhūmaśca hitaḥsārṣapaḥ sneha eva ca

पूरणं हरितालेन गव्यमूत्रयुतेन च धूपने कर्णदौर्गन्ध्ये गुग्गुलुः श्रेष्ठ उच्यते

pūraṇaṃ haritālena gavyamūtrayutena ca dhūpane karṇadaurgandhye gugguluḥ śreṣṭha ucyate

चिकित्सा कर्णशोथानां तथा कर्णार्शसामपि कर्णार्बुदानां कुर्वीत शोथार्शोऽबुदवद्भिषक्

cikitsā karṇaśothānāṃ tathā karṇārśasāmapi karṇārbudānāṃ kurvīta śothārśo'budavadbhiṣak

पालीसंशोषणे कुर्याद्वातकर्णरुजः क्रियाः स्वेदयेद्यत्नतस्तां च स्विन्नां संवर्धयेत्तिलैः

pālīsaṃśoṣaṇe kuryādvātakarṇarujaḥ kriyāḥ svedayedyatnatastāṃ ca svinnāṃ saṃvardhayettilaiḥ

शतावरीवाजिगन्धापय स्यैरण्डबीजकैः तैलं विपक्वं सक्षीरं पालद्यं संवर्द्धयेत्सुखम्

śatāvarīvājigandhāpaya syairaṇḍabījakaiḥ tailaṃ vipakvaṃ sakṣīraṃ pāladyaṃ saṃvarddhayetsukham

जीवनीयस्य कल्केन तैलं दुग्धेन पाचयेत् चिकित्सेत्तेन तैलेन हृतास्रं परिपोटकम्

jīvanīyasya kalkena tailaṃ dugdhena pācayet cikitsettena tailena hṛtāsraṃ paripoṭakam

शीतलेपैर्जलौकोभिरुत्पातं समुपाचरेत् हलिनीसुरसाभ्यां च गोधाकङ्कवसाऽन्वितम्

śītalepairjalaukobhirutpātaṃ samupācaret halinīsurasābhyāṃ ca godhākaṅkavasā'nvitam

तैलञ्च पक्वमभ्यङ्गादुन्मन्थं नाशयेद् ध्रुवम् दुःखवर्द्धनकं सिक्त्वा जम्ब्वाम्रबिल्वपत्रजैः

tailañca pakvamabhyaṅgādunmanthaṃ nāśayed dhruvam duḥkhavarddhanakaṃ siktvā jambvāmrabilvapatrajaiḥ

क्वाथैस्तैलेन सुस्निग्धं तच्चूर्णैश्चावधूलयेत् बहुशो गोमयैस्तप्तैः स्वेदितं परिलेहितम् घनसारैः समालिम्पेदजामूत्रेण कल्कितैः

kvāthaistailena susnigdhaṃ taccūrṇaiścāvadhūlayet bahuśo gomayaistaptaiḥ sveditaṃ parilehitam ghanasāraiḥ samālimpedajāmūtreṇa kalkitaiḥ

इति चतुःषष्टितमः कर्णरोगाधिकारः समाप्तः

iti catuḥṣaṣṭitamaḥ karṇarogādhikāraḥ samāptaḥ

नासारोगाधिकारः

अथ पञ्चषष्टितमो नासारोगाधिकारः

atha pañcaṣaṣṭitamo nāsārogādhikāraḥ

आदौ च पीनसः प्रोक्तः पूतिनस्यस्ततः परम् नासापाकोऽत्र गणितः पूयशोणितमेव च

ādau ca pīnasaḥ proktaḥ pūtinasyastataḥ param nāsāpāko'tra gaṇitaḥ pūyaśoṇitameva ca

क्षवथुर्भ्रंशथुर्दीप्तिः प्रतीनाहः परिस्रवः नासाशोषः प्रतिश्यायाः पञ्च सप्तार्बुदानि च

kṣavathurbhraṃśathurdīptiḥ pratīnāhaḥ parisravaḥ nāsāśoṣaḥ pratiśyāyāḥ pañca saptārbudāni ca

चत्वार्यर्शांसि चत्वारः शोथाश्चत्वारि तानि च रक्तपित्तानि नासायां चतुस्त्रिंशद्गदाः स्मृताः

catvāryarśāṃsi catvāraḥ śothāścatvāri tāni ca raktapittāni nāsāyāṃ catustriṃśadgadāḥ smṛtāḥ

आनह्यते शुष्यति यस्य नासा प्रक्लेदमायाति तु धूप्यते च न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येदिह पीनसेन

ānahyate śuṣyati yasya nāsā prakledamāyāti tu dhūpyate ca na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ vyavasyediha pīnasena

तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात्प्रतिश्यायसमानलिङ्गम्

taṃ cānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyātpratiśyāyasamānaliṅgam

दोषैर्विदग्धैर्गलतालुमूले सन्दूषितो यस्य समीरणस्तु निरेति पूतिर्मुखनासिकाभ्यां तं पूतिनस्यं प्रवदन्ति रोगम्

doṣairvidagdhairgalatālumūle sandūṣito yasya samīraṇastu nireti pūtirmukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtinasyaṃ pravadanti rogam

घ्राणाश्रितं पित्तमरूषि कुर्याद्यस्मिन्विकारे बलवांश्च पाकः तं नासिकापाकमिति व्यवस्येद्विक्लेदकोथावथवाऽपि यत्र

ghrāṇāśritaṃ pittamarūṣi kuryādyasminvikāre balavāṃśca pākaḥ taṃ nāsikāpākamiti vyavasyedvikledakothāvathavā'pi yatra

दोषैर्विदग्धैरथवाऽपि जन्तोर्ललाटदेशेऽभिहतस्य तैस्तैः नासा स्रवेत्पूयमसृग्विमिश्रं तं पूयरक्तं प्रवदन्ति रोगम्

doṣairvidagdhairathavā'pi jantorlalāṭadeśe'bhihatasya taistaiḥ nāsā sravetpūyamasṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogam

घ्राणाश्रिते मर्मणि सम्प्रदुष्टो यस्यानिलो नासिकया निरेति कफानुयातो बहुशोऽतिशब्दस्तं रोगमाहुः क्षवथुं गदज्ञाः

ghrāṇāśrite marmaṇi sampraduṣṭo yasyānilo nāsikayā nireti kaphānuyāto bahuśo'tiśabdastaṃ rogamāhuḥ kṣavathuṃ gadajñāḥ

तीक्ष्णोपयोगादतिजिघ्रतो वा भावान्कटूनर्कनिरीक्षणाद्वा सूत्रादिभिर्वा तरुणास्थिमर्मण्युद्घर्षतेऽन्य क्षवथुर्निरेति

tīkṣṇopayogādatijighrato vā bhāvānkaṭūnarkanirīkṣaṇādvā sūtrādibhirvā taruṇāsthimarmaṇyudgharṣate'nya kṣavathurnireti

प्रभ्रश्यते नासिकया तु यस्य सान्द्रो विदग्धो लवणः कफस्तु प्राक्सञ्चितो मूर्धनि पित्ततप्ते तं भ्रंशथुं व्याधिमुदाहारन्ति

prabhraśyate nāsikayā tu yasya sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphastu prāksañcito mūrdhani pittatapte taṃ bhraṃśathuṃ vyādhimudāhāranti

घ्राणे भृशं दाहसमन्विते तु विनिःसरेद् धूम इवेह वायुः नासा प्रदीप्तेव च यस्य जन्तोर्व्याधिन्तु तं दीप्तिमुदाहरन्ति

ghrāṇe bhṛśaṃ dāhasamanvite tu viniḥsared dhūma iveha vāyuḥ nāsā pradīpteva ca yasya jantorvyādhintu taṃ dīptimudāharanti

उच्छ्वासमार्गन्तु कफः सवातो रुन्ध्यात्प्रतीनाहमुदाहरेत्तम्

ucchvāsamārgantu kaphaḥ savāto rundhyātpratīnāhamudāharettam

घ्राणाद्घनः पीतसितस्तनुर्वा दोषः स्रवेत्स्रावमुदाहरेत्तम्

ghrāṇādghanaḥ pītasitastanurvā doṣaḥ sravetsrāvamudāharettam

घ्राणाश्रिते श्लेष्मणि मारुतेन पित्तेन गाढं परिशोषिते च कृच्छ्राच्छ्वसित्यूर्ध्वमधश्च जन्तुर्यस्मिन्स नासापरिशोष उक्तः

ghrāṇāśrite śleṣmaṇi mārutena pittena gāḍhaṃ pariśoṣite ca kṛcchrācchvasityūrdhvamadhaśca janturyasminsa nāsāpariśoṣa uktaḥ

सन्धारणाजीर्णरसोऽतिभाष्यक्रोधर्त्तुवैषम्यशिरोऽभितापैः सञ्जागरातिस्वपनाम्बुशीतावश्यायकैर्मैथुनवाष्पसेकैः संस्त्यानदोषे शिरसि प्रवृद्धो वायुः प्रतिश्यायमुदीरयेत्तु

sandhāraṇājīrṇaraso'tibhāṣyakrodharttuvaiṣamyaśiro'bhitāpaiḥ sañjāgarātisvapanāmbuśītāvaśyāyakairmaithunavāṣpasekaiḥ saṃstyānadoṣe śirasi pravṛddho vāyuḥ pratiśyāyamudīrayettu

चयं गता मूर्द्धनि मारुतादयः पृथक्समस्ताश्च तथैव शोणितम् प्रकुप्यमाणा विविधैः प्रकोपणैस्ततः प्रतिश्यायकरा भवन्ति हि

cayaṃ gatā mūrddhani mārutādayaḥ pṛthaksamastāśca tathaiva śoṇitam prakupyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇaistataḥ pratiśyāyakarā bhavanti hi

क्षवप्रवृत्तिः शिरसोऽभिपूर्णता स्तम्भोऽङ्गमर्दः परिहृष्टरोमता उपद्र वाश्चाप्यपरे पृथग्विधा नृणां प्रतिश्यायपुरःसराः स्मृताः

kṣavapravṛttiḥ śiraso'bhipūrṇatā stambho'ṅgamardaḥ parihṛṣṭaromatā upadra vāścāpyapare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ

आनद्धाऽपिहिता नासा तनुस्रावप्रसेकिनी गलताल्वोष्टशोषश्च निस्तोदः शंङ्खयोस्तथा क्षवप्रवृत्तिरत्यर्थं वक्त्रवैरस्यमेव च भवेत्स्वरोपघातश्च प्रतिश्यायेऽनिलात्मके

ānaddhā'pihitā nāsā tanusrāvaprasekinī galatālvoṣṭaśoṣaśca nistodaḥ śaṃṅkhayostathā kṣavapravṛttiratyarthaṃ vaktravairasyameva ca bhavetsvaropaghātaśca pratiśyāye'nilātmake

उष्णः सपीतकः स्रावो घ्राणात्स्रवति पैत्तिके कृशोऽतिपाण्डुः सन्तप्तो भवेदुष्णाभिपीडितः

uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇātsravati paittike kṛśo'tipāṇḍuḥ santapto bhaveduṣṇābhipīḍitaḥ

घ्राणात्कफकृते श्वेतः कफः शीतः स्रवेद् बहुः

ghrāṇātkaphakṛte śvetaḥ kaphaḥ śītaḥ sraved bahuḥ

शुक्लावभासः शूनाक्षो भवेद् गुरुशिरा नरः गलताल्वोष्ठशिरसां कण्डूभिरतिपीडितः

śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhaved guruśirā naraḥ galatālvoṣṭhaśirasāṃ kaṇḍūbhiratipīḍitaḥ

भूत्वा भूत्वा प्रतिश्यायो योऽकस्मात्सन्निवर्त्तते सम्पक्वो वाऽप्यपक्वो वा स च सर्वभवः स्मृतः

bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo'kasmātsannivarttate sampakvo vā'pyapakvo vā sa ca sarvabhavaḥ smṛtaḥ

प्रक्लिद्यते मुहुर्नासा पुनश्च परिशुष्यति पुनरानह्यते वाऽपि पुनर्विव्रियते तथा

praklidyate muhurnāsā punaśca pariśuṣyati punarānahyate vā'pi punarvivriyate tathā

निश्वासो वाऽपि दुर्गन्धो नरो गन्धान्न वेत्ति च एवं दुष्टं प्रतिश्यायं जानीयात्कृच्छ्रसाधनम्

niśvāso vā'pi durgandho naro gandhānna vetti ca evaṃ duṣṭaṃ pratiśyāyaṃ jānīyātkṛcchrasādhanam

रक्तजे तु प्रतिश्याये रक्तस्रावः प्रवर्त्तते पित्तप्रतिश्यायकृतैर्लिङ्गैश्चापि समन्वितः

raktaje tu pratiśyāye raktasrāvaḥ pravarttate pittapratiśyāyakṛtairliṅgaiścāpi samanvitaḥ

ताम्राक्षश्च भवेज्जन्तुरुरोघातप्रपीडितः दुर्गन्धोच्छ्वासवक्त्रश्च गन्धानपि न वेत्ति सः

tāmrākṣaśca bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ durgandhocchvāsavaktraśca gandhānapi na vetti saḥ

सर्व एव प्रतिश्याया नरस्याप्रतिकारिणः दुष्टतां यान्ति कालेन तदाऽसाध्या भवन्ति च

sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ duṣṭatāṃ yānti kālena tadā'sādhyā bhavanti ca

मूर्च्छन्ति कृमयश्चात्र श्वेताः स्निग्धास्तथाऽणवः कृमिजन्यशिरोरोगैस्तुल्यं तेनात्र लक्षणम्

mūrcchanti kṛmayaścātra śvetāḥ snigdhāstathā'ṇavaḥ kṛmijanyaśirorogaistulyaṃ tenātra lakṣaṇam

बाधिर्यमान्ध्यमघ्रत्वं घोरांश्च नयनामयान् शोषाग्निमान्द्यकासांश्च वृद्धाः कुर्वन्ति पीनसाः

bādhiryamāndhyamaghratvaṃ ghorāṃśca nayanāmayān śoṣāgnimāndyakāsāṃśca vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ

अर्बुदं सप्तधा शोथाश्चत्वारोऽशश्चतुर्विधम् चतुर्विधं रक्तपित्तमुक्तं घ्राणेऽपि तद्विदुः

arbudaṃ saptadhā śothāścatvāro'śaścaturvidham caturvidhaṃ raktapittamuktaṃ ghrāṇe'pi tadviduḥ

शिरोगुरुत्वमरुचिर्नासास्रावस्तनुः स्वरः क्षामःष्ठीवति चाभीक्ष्णमामपीनसलक्षणम्

śirogurutvamarucirnāsāsrāvastanuḥ svaraḥ kṣāmaḥṣṭhīvati cābhīkṣṇamāmapīnasalakṣaṇam

आमालिङ्गान्वितः श्लेष्मा घनः खेषु निमज्जति स्वरवर्णविशुद्धिश्च पक्वपीनसलक्षणम्

āmāliṅgānvitaḥ śleṣmā ghanaḥ kheṣu nimajjati svaravarṇaviśuddhiśca pakvapīnasalakṣaṇam

सर्वेषु सर्वकालं पीनसरोगेषु जातमात्रेषु मरिचं गुडेन दध्ना भुञ्जीत नरः सुखं लभते

sarveṣu sarvakālaṃ pīnasarogeṣu jātamātreṣu maricaṃ guḍena dadhnā bhuñjīta naraḥ sukhaṃ labhate

कट्फलं पौष्करं शृङ्गी व्योषं यासश्च कारवी एषांचूर्णं कषायं वा दद्यादार्द्र कजैः रसैः

kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī vyoṣaṃ yāsaśca kāravī eṣāṃcūrṇaṃ kaṣāyaṃ vā dadyādārdra kajaiḥ rasaiḥ

पीनसे स्वरभेदे च तमके च हलीमके सन्निपाते कफे कासे ज्वरे श्वासे च शस्यते

pīnase svarabhede ca tamake ca halīmake sannipāte kaphe kāse jvare śvāse ca śasyate

कलिङ्गहिङ्गुमरिचलाक्षासुरसकट्फलैः कुष्ठोग्राशिग्रुजन्तुघ्नैरवपीडः प्रशस्यते

kaliṅgahiṅgumaricalākṣāsurasakaṭphalaiḥ kuṣṭhogrāśigrujantughnairavapīḍaḥ praśasyate

व्योषचित्रकतालीसतिन्तिडीकाम्लवेतसम् सचव्याजाजितुल्यांशमेलात्वक्पत्रपादिकम्

vyoṣacitrakatālīsatintiḍīkāmlavetasam sacavyājājitulyāṃśamelātvakpatrapādikam

व्योषादिकमिदं चूर्णं पुराणगुडमिश्रितम् पीनसश्वासकासघ्नं रुचिस्वरकरं परम्

vyoṣādikamidaṃ cūrṇaṃ purāṇaguḍamiśritam pīnasaśvāsakāsaghnaṃ rucisvarakaraṃ param

व्याघ्रीदन्तीवचाशिग्रुसुरसाव्योषसिन्धुजैः सिद्धं तैलं नासि क्षिप्तं पूतिनासागदापहम्

vyāghrīdantīvacāśigrusurasāvyoṣasindhujaiḥ siddhaṃ tailaṃ nāsi kṣiptaṃ pūtināsāgadāpaham

शिग्रुसिंहीनिकुम्भानां बीजैः सव्योषसैन्धवैः बिल्वपत्ररसैः सिद्धं तैलं स्यात्पूतिनस्यनुत्

śigrusiṃhīnikumbhānāṃ bījaiḥ savyoṣasaindhavaiḥ bilvapatrarasaiḥ siddhaṃ tailaṃ syātpūtinasyanut

घृतगुग्गुलुमिश्रस्य सिक्थकस्य प्रयत्नतः धूमं क्षवथुरोगघ्नं भ्रंशथुघ्नञ्च निर्दिशेत्

ghṛtaguggulumiśrasya sikthakasya prayatnataḥ dhūmaṃ kṣavathurogaghnaṃ bhraṃśathughnañca nirdiśet

शुण्ठीकुष्ठकणाबिल्वद्रा क्षाकल्ककषायवत् तैलं पक्वमथाज्यं वा नस्यात्क्षवथुनाशनम्

śuṇṭhīkuṣṭhakaṇābilvadrā kṣākalkakaṣāyavat tailaṃ pakvamathājyaṃ vā nasyātkṣavathunāśanam

नस्यं हितं निम्बरसाञ्जनाभ्यां दीप्ते शिरः स्वेदनमल्पशस्तु नस्ये कृते क्षीरजलावसेकाञ्छ्वसन्ति भुञ्जीत च मुद्गयूषैः

nasyaṃ hitaṃ nimbarasāñjanābhyāṃ dīpte śiraḥ svedanamalpaśastu nasye kṛte kṣīrajalāvasekāñchvasanti bhuñjīta ca mudgayūṣaiḥ

नासास्रावे घ्राणयोश्चूर्णमुक्तं नाड्या देयं येऽवपीडाश्च पथ्याः तीक्ष्णान्धूमान्देवदार्वग्निकाभ्यां मांसं त्वाजं पथ्यमत्रादिशन्ति

nāsāsrāve ghrāṇayoścūrṇamuktaṃ nāḍyā deyaṃ ye'vapīḍāśca pathyāḥ tīkṣṇāndhūmāndevadārvagnikābhyāṃ māṃsaṃ tvājaṃ pathyamatrādiśanti

प्रतिश्यायेषु सर्वेषु गृहं वातविवर्जितम् वस्त्रेण गुरुणा तेन शिरसो वेष्टनं हितम्

pratiśyāyeṣu sarveṣu gṛhaṃ vātavivarjitam vastreṇa guruṇā tena śiraso veṣṭanaṃ hitam

विडङ्गं सैन्धवं हिङ्गु गुग्गुलुः समनःशिलः बचैतच्चूर्णमाघ्रातं प्रतिश्यायं विनाशयेत्

viḍaṅgaṃ saindhavaṃ hiṅgu gugguluḥ samanaḥśilaḥ bacaitaccūrṇamāghrātaṃ pratiśyāyaṃ vināśayet

घृततैलसमायुक्तं शक्तुधूमं पिबेन्नरः सधूमः त्यात्प्रतिश्यायकासहिक्काहरः परः

ghṛtatailasamāyuktaṃ śaktudhūmaṃ pibennaraḥ sadhūmaḥ tyātpratiśyāyakāsahikkāharaḥ paraḥ

प्रतिश्याये पिबेद्धूमं सर्वगन्धसमायुतम् चातुर्जातकचूर्णं वा घ्रेयं वा कृष्णजीरकम्

pratiśyāye pibeddhūmaṃ sarvagandhasamāyutam cāturjātakacūrṇaṃ vā ghreyaṃ vā kṛṣṇajīrakam

पुटपक्वं जयापत्रं तैलंसैन्धवसंयुतम् प्रतिश्यायेषु सर्वेषु शीलितं परमौषधम्

puṭapakvaṃ jayāpatraṃ tailaṃsaindhavasaṃyutam pratiśyāyeṣu sarveṣu śīlitaṃ paramauṣadham

पिप्पल्यः शिग्रुबीजानि विडङ्गमरिचानि च अवपीडः प्रशस्तोऽय प्रतिश्यायनिवारणे

pippalyaḥ śigrubījāni viḍaṅgamaricāni ca avapīḍaḥ praśasto'ya pratiśyāyanivāraṇe

शिरसोऽभ्यञ्जनैः स्वेदैर्नस्यैर्मन्दोष्णभोजनैः वमनैर्घृतपानैश्च तान्यथास्वमुपाचरेत्

śiraso'bhyañjanaiḥ svedairnasyairmandoṣṇabhojanaiḥ vamanairghṛtapānaiśca tānyathāsvamupācaret

कृमिघ्ना ये क्रमाः प्रोक्तास्तान्वै कृमिषु योजयेत् नावनानि कृमिघ्नानि भेषजानि च बुद्धिमान्

kṛmighnā ye kramāḥ proktāstānvai kṛmiṣu yojayet nāvanāni kṛmighnāni bheṣajāni ca buddhimān

रक्तपित्तानि शोथांश्च तथाऽशास्यर्बुदानि च नासिकायां स्युरेतेषां स्वं स्वं कुर्याच्चिकित्सितम्

raktapittāni śothāṃśca tathā'śāsyarbudāni ca nāsikāyāṃ syureteṣāṃ svaṃ svaṃ kuryāccikitsitam

गृहधूमकणा दारुक्षारनक्ताह्वसैन्धवैः सिद्धं शिखरिबीजैश्च तैलं नासाऽशसां हितम्

gṛhadhūmakaṇā dārukṣāranaktāhvasaindhavaiḥ siddhaṃ śikharibījaiśca tailaṃ nāsā'śasāṃ hitam

इति पञ्चषष्टितमो नासारोगाधिकारः समाप्तः

iti pañcaṣaṣṭitamo nāsārogādhikāraḥ samāptaḥ

मुखरोगाधिकारः

अथ षट्षष्टितमो मुखरोगाधिकारः

atha ṣaṭṣaṣṭitamo mukharogādhikāraḥ

ओष्ठौ च दन्तमूलानि दन्ता जिह्वा च तालु च गलो मुखादि सकलं सप्ताङ्गं मुखमुच्यते

oṣṭhau ca dantamūlāni dantā jihvā ca tālu ca galo mukhādi sakalaṃ saptāṅgaṃ mukhamucyate

स्युरष्टावोष्ठयोर्दन्तमूले तु दश षट् तथा दन्तेष्वष्टौ च जिह्वायां पञ्च स्युर्नव तालुनि

syuraṣṭāvoṣṭhayordantamūle tu daśa ṣaṭ tathā danteṣvaṣṭau ca jihvāyāṃ pañca syurnava tāluni

कण्ठे त्वष्टादश प्रोक्तास्त्रयः सर्वेषु च स्मृताः एवं मुखामयाः सर्वे सप्तषष्टिर्मता बुधैः

kaṇṭhe tvaṣṭādaśa proktāstrayaḥ sarveṣu ca smṛtāḥ evaṃ mukhāmayāḥ sarve saptaṣaṣṭirmatā budhaiḥ

आनूपपिशितक्षार दधिमाषादिसेवनात् मुखमध्ये गदान्कुर्युः क्रुद्धा दोषाः कफोत्तराः

ānūpapiśitakṣāra dadhimāṣādisevanāt mukhamadhye gadānkuryuḥ kruddhā doṣāḥ kaphottarāḥ

पृथग्दोषैः समस्तैश्च रक्तजो मांसजस्तथा मेदोजश्चाभिघातोत्थ एवमष्टौष्ठजा गदाः

pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca raktajo māṃsajastathā medojaścābhighātottha evamaṣṭauṣṭhajā gadāḥ

कर्कशौ परुषौ स्तब्धौ संप्राप्तानिलवेदनौ दाल्येते परिपाट्येते ओष्ठौ मारुतकोपतः

karkaśau paruṣau stabdhau saṃprāptānilavedanau dālyete paripāṭyete oṣṭhau mārutakopataḥ

चीयते पिडकाभिस्तु सरुजाभिः समन्ततः सदाहपाकपिडकौ पीताभासौ च पित्ततः

cīyate piḍakābhistu sarujābhiḥ samantataḥ sadāhapākapiḍakau pītābhāsau ca pittataḥ

सवर्णाभिस्तु चीयेते पिडकाभिरवेदनौ कण्डूमन्तौ कफाच्छ्वेतौ पिच्छिलौ शीतलौ गुरु

savarṇābhistu cīyete piḍakābhiravedanau kaṇḍūmantau kaphācchvetau picchilau śītalau guru

सकृत्कृष्णौ सकृत्पीतौ सकृच्छ्वेतौ तथैव च सन्निपातेन विज्ञेयावनेकपिडकाऽन्वितौ

sakṛtkṛṣṇau sakṛtpītau sakṛcchvetau tathaiva ca sannipātena vijñeyāvanekapiḍakā'nvitau

खर्जूरफलवर्णाभिः पिडकाभिर्निपीडितौ रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवन्तौ शोणितप्रभौ

kharjūraphalavarṇābhiḥ piḍakābhirnipīḍitau raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravantau śoṇitaprabhau

मांसदुष्टौ गुरु स्थूलौ मांसपिण्डवदुद्गतौ जन्तवश्चात्र मूर्च्छन्ति नरस्योभयतो मुखात्

māṃsaduṣṭau guru sthūlau māṃsapiṇḍavadudgatau jantavaścātra mūrcchanti narasyobhayato mukhāt

सर्पिर्मण्डप्रतीकाशौ मेदसा कण्डुरौ मृदू स्वच्छस्फटिकसंकाशमास्रावं स्रवतो भृशम्

sarpirmaṇḍapratīkāśau medasā kaṇḍurau mṛdū svacchasphaṭikasaṃkāśamāsrāvaṃ sravato bhṛśam

क्षतजाभौ विदीर्येते पीड्येते चाभिघाततः मथितौ च समाख्यातावोष्ठौ कण्डूसमन्वितौ

kṣatajābhau vidīryete pīḍyete cābhighātataḥ mathitau ca samākhyātāvoṣṭhau kaṇḍūsamanvitau

गलदन्तमूलदशनच्छदेषु रोगाः कफास्रभूयिष्ठाः तस्मादेतेष्वसकृद्रुधिरं विस्रावयेदुष्णम्

galadantamūladaśanacchadeṣu rogāḥ kaphāsrabhūyiṣṭhāḥ tasmādeteṣvasakṛdrudhiraṃ visrāvayeduṣṇam

चतुर्विधेन स्नेहेन मधूच्छिष्टयुतेन च वातजेऽभ्यञ्जनं कुर्यान्नाडीस्वेदञ्च बुद्धिमान्

caturvidhena snehena madhūcchiṣṭayutena ca vātaje'bhyañjanaṃ kuryānnāḍīsvedañca buddhimān

वेधं शिराणां वमनं विरेकं तिक्तस्य पानं रसभोजनञ्च शीताः प्रदेहाः परिषेचनञ्च पित्तोपसृष्टेष्वधरेषु कुर्यात्

vedhaṃ śirāṇāṃ vamanaṃ virekaṃ tiktasya pānaṃ rasabhojanañca śītāḥ pradehāḥ pariṣecanañca pittopasṛṣṭeṣvadhareṣu kuryāt

शिरोविरेचनं धूमः स्वेदः कवल एव च हृते रक्ते प्रयोक्तव्यमोष्ठकोपे कफात्मके मेदोजे शोधिते स्विन्ने स्वेदिते कवलो हितः प्रियङ्गुत्रिफलालोघ्रं सक्षौद्रं प्रतिसारणम्

śirovirecanaṃ dhūmaḥ svedaḥ kavala eva ca hṛte rakte prayoktavyamoṣṭhakope kaphātmake medoje śodhite svinne svedite kavalo hitaḥ priyaṅgutriphalāloghraṃ sakṣaudraṃ pratisāraṇam

दन्तजिह्वामुखानां यच्चूर्णकल्कावलेहकः शनैर्घर्षणमङ्गुल्या तदुक्तं प्रतिसारणम्

dantajihvāmukhānāṃ yaccūrṇakalkāvalehakaḥ śanairgharṣaṇamaṅgulyā taduktaṃ pratisāraṇam

ओष्ठरोगेष्वशेषेषु दृष्ट्वा दोषमुपाचरेत् तेषु व्रणत्वं जातेषु व्रणवत्समुपाचरेत्

oṣṭharogeṣvaśeṣeṣu dṛṣṭvā doṣamupācaret teṣu vraṇatvaṃ jāteṣu vraṇavatsamupācaret

शीतादो गदितः पूर्वं दन्तपुप्पुटकस्तथा दन्तवेष्टः सौषिरश्च महासौषिर एव च

śītādo gaditaḥ pūrvaṃ dantapuppuṭakastathā dantaveṣṭaḥ sauṣiraśca mahāsauṣira eva ca

ततः परिदरः प्रोक्तस्ततस्तूपकुशः स्मृतः वैदर्भश्च ततः प्रोक्तः खल्लीवर्द्धन एव च

tataḥ paridaraḥ proktastatastūpakuśaḥ smṛtaḥ vaidarbhaśca tataḥ proktaḥ khallīvarddhana eva ca

अधिमांसकनामा च दन्तनाड्यश्च पञ्च च दन्तविद्र धिरप्यत्र दन्तवेष्टेषु षोडश

adhimāṃsakanāmā ca dantanāḍyaśca pañca ca dantavidra dhirapyatra dantaveṣṭeṣu ṣoḍaśa

शोणितं दन्तवेष्टेभ्यो यस्याकस्मात्प्रवर्त्तते दुर्गन्धीनि सकृष्णानि प्रक्लेदीनि मृदूनि च

śoṇitaṃ dantaveṣṭebhyo yasyākasmātpravarttate durgandhīni sakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni ca

दन्तमांसानि शीर्यन्ते पचन्ति च परस्परम् शीतादो नाम स व्याधिः कफशोणितसम्भवः

dantamāṃsāni śīryante pacanti ca parasparam śītādo nāma sa vyādhiḥ kaphaśoṇitasambhavaḥ

दन्तयोस्त्रिषु वाऽप्यत्र श्वयथुर्जायते महान् दन्तपुप्पुटको नाम स व्याधिः कफरक्तजः

dantayostriṣu vā'pyatra śvayathurjāyate mahān dantapuppuṭako nāma sa vyādhiḥ kapharaktajaḥ

स्रवन्ति पूयं रुधिरं चला दन्ता भवन्ति च दन्तवेष्टः स विज्ञेयो दुष्टशोणितसम्भवः

sravanti pūyaṃ rudhiraṃ calā dantā bhavanti ca dantaveṣṭaḥ sa vijñeyo duṣṭaśoṇitasambhavaḥ

श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान्कफवातजः लालास्रावी च कण्डूरः स ज्ञेयः सौषिरो गदः

śvayathurdantamūleṣu rujāvānkaphavātajaḥ lālāsrāvī ca kaṇḍūraḥ sa jñeyaḥ sauṣiro gadaḥ

दन्ताश्चलन्ति वेष्टेभ्यस्तालु चाप्यवदीर्यते दन्तमांसानि पच्यन्ते मुखञ्च परिपच्यते यस्मिन्स सर्वजो व्याधिर्महासौषिरसंज्ञकः

dantāścalanti veṣṭebhyastālu cāpyavadīryate dantamāṃsāni pacyante mukhañca paripacyate yasminsa sarvajo vyādhirmahāsauṣirasaṃjñakaḥ

दन्तमांसानि शीर्यन्ते यस्मिन्ष्ठीवति चाप्यसृक् पित्तासृक्कफजो व्याधिर्ज्ञेयः परिदरो हि सः

dantamāṃsāni śīryante yasminṣṭhīvati cāpyasṛk pittāsṛkkaphajo vyādhirjñeyaḥ paridaro hi saḥ

वेष्टेषु दाहः पाकश्च ताभ्यां दन्ताश्चलन्ति च आघटिट्ताः प्रस्रवन्ति शोणितं मन्दवेदनम् आध्मायन्तेऽस्रुते रक्ते मुखं पूति च जायते यस्मिन्नुपकुशः स स्यात्पित्तरक्तसमुद्भवः

veṣṭeṣu dāhaḥ pākaśca tābhyāṃ dantāścalanti ca āghaṭiṭtāḥ prasravanti śoṇitaṃ mandavedanam ādhmāyante'srute rakte mukhaṃ pūti ca jāyate yasminnupakuśaḥ sa syātpittaraktasamudbhavaḥ

घृष्टेषु दन्तमूलेषु संरम्भो जायते महान् चलन्ति च रदा यस्मिन्स वैदर्भोऽभिघातजः

ghṛṣṭeṣu dantamūleṣu saṃrambho jāyate mahān calanti ca radā yasminsa vaidarbho'bhighātajaḥ

मारुतेनाधिको दन्तो जायते तीव्रवेदनः खल्लीवर्द्धनसंज्ञोऽसौ सञ्जाते रुक्प्रशाम्यति

mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ khallīvarddhanasaṃjño'sau sañjāte rukpraśāmyati

हानव्ये पश्चिमे दन्ते महाशोथो महारुजः लालास्रावी कफकृतो विज्ञेयः सोऽधिमांसकः

hānavye paścime dante mahāśotho mahārujaḥ lālāsrāvī kaphakṛto vijñeyaḥ so'dhimāṃsakaḥ

दन्तमूलगता नाड्यः पञ्च ज्ञेया यथेरिताः

dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yatheritāḥ

दन्तमांसमलैः सास्रैर्बाह्यान्तः श्वयथुर्महान् सदाहरुक् स्रवेद्भिन्नः पूयास्रं दन्तविद्र धिः

dantamāṃsamalaiḥ sāsrairbāhyāntaḥ śvayathurmahān sadāharuk sravedbhinnaḥ pūyāsraṃ dantavidra dhiḥ

शीतादे हृतरक्ते तु तोये नागरसर्षपान् निष्क्वाथ्य त्रिफलाञ्चापि कुर्याद्गण्डूषधारणम्

śītāde hṛtarakte tu toye nāgarasarṣapān niṣkvāthya triphalāñcāpi kuryādgaṇḍūṣadhāraṇam

कासीसलोध्रकृष्णा मनःशिला प्रियङ्गु तेजोह्वाः एषां चूर्णं मधुयुक्छीतादे पूतिमांसहरम्

kāsīsalodhrakṛṣṇā manaḥśilā priyaṅgu tejohvāḥ eṣāṃ cūrṇaṃ madhuyukchītāde pūtimāṃsaharam

तैलं घृतं वा वातघ्नं शीतादे सम्प्रशस्यते दन्तपुप्पुटके कार्यं तरुणे रक्तमोक्षणम्

tailaṃ ghṛtaṃ vā vātaghnaṃ śītāde sampraśasyate dantapuppuṭake kāryaṃ taruṇe raktamokṣaṇam

सपञ्चलवणक्षारः सक्षौद्र ः! प्रतिसारणम् शिरोविरेकश्च हितो नस्यं स्निग्धञ्च भोजनम्

sapañcalavaṇakṣāraḥ sakṣaudra ḥ! pratisāraṇam śirovirekaśca hito nasyaṃ snigdhañca bhojanam

विस्राविते दन्तवेष्टे व्रणन्तु प्रतिसारयेत् लोध्रपत्तङ्गमधुक लाक्षाचूर्णैर्मधुप्लुतैः

visrāvite dantaveṣṭe vraṇantu pratisārayet lodhrapattaṅgamadhuka lākṣācūrṇairmadhuplutaiḥ

गण्डूषे क्षीरिणो योज्याः सक्षौद्र घृतशर्कराः चलदन्तस्थिरकरं कार्यं बकुलचर्वणम्

gaṇḍūṣe kṣīriṇo yojyāḥ sakṣaudra ghṛtaśarkarāḥ caladantasthirakaraṃ kāryaṃ bakulacarvaṇam

भद्र मुस्ताऽभयाव्योषविडङ्गारिष्टपल्लवैः गोमूत्रपिष्टैर्गुटिकां छायाशुष्कां प्रकल्पयेत्

bhadra mustā'bhayāvyoṣaviḍaṅgāriṣṭapallavaiḥ gomūtrapiṣṭairguṭikāṃ chāyāśuṣkāṃ prakalpayet

तां निधाय मुखे स्वप्याच्चलदन्तातुरो नरः नातः परतरं किञ्चिच्चलदन्तस्य भेषजम्

tāṃ nidhāya mukhe svapyāccaladantāturo naraḥ nātaḥ parataraṃ kiñciccaladantasya bheṣajam

तुलावृतं नीलसहाचरन्तु द्रो णाम्भसा संश्रपयेद्यथावत् ततश्चतुर्भागरसे तु तैलं पचेच्छनैरर्द्धपलप्रमाणैः

tulāvṛtaṃ nīlasahācarantu dro ṇāmbhasā saṃśrapayedyathāvat tataścaturbhāgarase tu tailaṃ pacecchanairarddhapalapramāṇaiḥ

कल्कैरनन्ताखदिरेरिमेदजम्ब्वाम्रयष्टीमधुकोत्पलानाम् तत्तैलमाज्यञ्च धृतं मुखेन स्थैर्यं द्विजानां विदधाति सद्यः

kalkairanantākhadirerimedajambvāmrayaṣṭīmadhukotpalānām tattailamājyañca dhṛtaṃ mukhena sthairyaṃ dvijānāṃ vidadhāti sadyaḥ

सौषिरे हृतरक्ते तु लोध्रमुस्तारसाञ्जनैः सक्षौद्रै ः! शस्यते लेपो गण्डूषे क्षीरिणो हिताः

sauṣire hṛtarakte tu lodhramustārasāñjanaiḥ sakṣaudrai ḥ! śasyate lepo gaṇḍūṣe kṣīriṇo hitāḥ

क्रियां परिदरे कुर्याच्छीतादोक्तां विचक्षणः संशोध्योभयतः कार्यं शिरश्चोपकुशे तथा

kriyāṃ paridare kuryācchītādoktāṃ vicakṣaṇaḥ saṃśodhyobhayataḥ kāryaṃ śiraścopakuśe tathā

काष्ठोदुम्बरिकापत्रैर्व्रणं विस्रावयेद्भिषक् लवणैः क्षौद्र युक्तैश्च सव्योषैः प्रतिसारयेत्

kāṣṭhodumbarikāpatrairvraṇaṃ visrāvayedbhiṣak lavaṇaiḥ kṣaudra yuktaiśca savyoṣaiḥ pratisārayet

शास्त्रेणोद्धृत्य वैदर्भे दन्तमूलानि शोधयेत् ततः क्षीरं प्रयुञ्जीत क्रियाः सर्वाश्च शीतलाः

śāstreṇoddhṛtya vaidarbhe dantamūlāni śodhayet tataḥ kṣīraṃ prayuñjīta kriyāḥ sarvāśca śītalāḥ

उद्धृत्याधिकदन्तं तु ततोऽग्निमवचारयेत् कृमिदन्तकवच्चात्र विधिः कार्या विजानता

uddhṛtyādhikadantaṃ tu tato'gnimavacārayet kṛmidantakavaccātra vidhiḥ kāryā vijānatā

छित्वाऽधिमांसं सक्षौद्रै रेतैश्चूर्णैरुपाचरेत् वचातेजोवतीपाठास्वर्जिकायावशूकजैः

chitvā'dhimāṃsaṃ sakṣaudrai retaiścūrṇairupācaret vacātejovatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥ

क्षौद्र द्वितीयाः पिप्पल्यः कवले चात्र कीर्त्तिताः पटोलनिम्बत्रिफलाकषायश्चात्र धावने

kṣaudra dvitīyāḥ pippalyaḥ kavale cātra kīrttitāḥ paṭolanimbatriphalākaṣāyaścātra dhāvane

नाडीव्रणहरं कर्म दन्तनाडीषु कारयेत् यद्दन्तमध्ये जायेत नाडीदन्तं तदुद्धरेत्

nāḍīvraṇaharaṃ karma dantanāḍīṣu kārayet yaddantamadhye jāyeta nāḍīdantaṃ taduddharet

छित्वा मांसानि शस्त्रेण यदि नोपरिजो भवेत् उद्धृत्य च दहेच्चापि क्षारेण ज्वलनेन वा

chitvā māṃsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet uddhṛtya ca daheccāpi kṣāreṇa jvalanena vā

भिनत्त्युपेक्षिते दन्ते हनुमस्थिगतिर्ध्रुवम् समूलं दशनं तस्मादुद्धरेद्भग्नमस्थि च

bhinattyupekṣite dante hanumasthigatirdhruvam samūlaṃ daśanaṃ tasmāduddharedbhagnamasthi ca

उद्धृते तूत्तरे दन्ते शोणितं प्रस्रवेदति रक्ताभिषेकात्पूर्वोक्ता घोरा रोगा भवन्ति हि

uddhṛte tūttare dante śoṇitaṃ prasravedati raktābhiṣekātpūrvoktā ghorā rogā bhavanti hi

काणः सञ्जायते जन्तुरर्दितं तस्य जायते चलमप्युत्तरं दन्तमतो नैवोद्धरेद्भिषक् धावनं जातिमदनस्वादुकण्टकखादिरैः

kāṇaḥ sañjāyate janturarditaṃ tasya jāyate calamapyuttaraṃ dantamato naivoddharedbhiṣak dhāvanaṃ jātimadanasvādukaṇṭakakhādiraiḥ

कषायैर्जातिमदनकण्टकीस्वादुकण्टकैः

kaṣāyairjātimadanakaṇṭakīsvādukaṇṭakaiḥ

मञ्जिष्ठालोध्रखदिरयष्ट्याह्वैश्चापि यत्कृतम् तैलं यत्साधितं तत्तु हन्याद् दन्तगतां गतिम्

mañjiṣṭhālodhrakhadirayaṣṭyāhvaiścāpi yatkṛtam tailaṃ yatsādhitaṃ tattu hanyād dantagatāṃ gatim

विद्र ध्युक्तं विधिं युक्तं विदध्याद् दन्तविद्र धौ शस्त्रकर्म नरस्तत्र कुशलो नैव कारयेत्

vidra dhyuktaṃ vidhiṃ yuktaṃ vidadhyād dantavidra dhau śastrakarma narastatra kuśalo naiva kārayet

दालनः कथितः पूर्वं कृमिदन्तक एव च प्रोक्तो भञ्जनको दन्तहर्षो वै दन्तशर्करा

dālanaḥ kathitaḥ pūrvaṃ kṛmidantaka eva ca prokto bhañjanako dantaharṣo vai dantaśarkarā

कपालिकाऽत्र कथिता श्यावदन्तक एव च करालसंज्ञ इत्यष्टौ दन्तरोगाः प्रकीर्त्तिताः

kapālikā'tra kathitā śyāvadantaka eva ca karālasaṃjña ityaṣṭau dantarogāḥ prakīrttitāḥ

दीर्यमाणेष्विव रुजा यत्र दन्तेषु जायते दालनो नाम स व्याधिः सदागतिनिमित्तजः

dīryamāṇeṣviva rujā yatra danteṣu jāyate dālano nāma sa vyādhiḥ sadāgatinimittajaḥ

कृष्णच्छिद्र श्चलः स्रावी ससंरम्भो महारुजः अनिमित्तरुजो वातात्स ज्ञेयः कृमिदन्तकः

kṛṣṇacchidra ścalaḥ srāvī sasaṃrambho mahārujaḥ animittarujo vātātsa jñeyaḥ kṛmidantakaḥ

वक्त्रं वक्रं भवेद्यत्र दन्तभङ्गश्च जायते कफवातकृतो व्याधिः स भञ्जनकसंज्ञकः

vaktraṃ vakraṃ bhavedyatra dantabhaṅgaśca jāyate kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṃjñakaḥ

शीतरूक्षप्रवाताम्लस्पर्शानामसहा द्विजाः तत्र स्युर्वातपित्ताभ्यां दन्तहर्षः स कीर्त्तितः

śītarūkṣapravātāmlasparśānāmasahā dvijāḥ tatra syurvātapittābhyāṃ dantaharṣaḥ sa kīrttitaḥ

मलो दन्तगतो यस्तु कफश्चानिलशोषितः शर्करेव खरस्पर्शा सा ज्ञेया दन्तशर्करा

malo dantagato yastu kaphaścānilaśoṣitaḥ śarkareva kharasparśā sā jñeyā dantaśarkarā

कपालेष्विव दीर्यत्सु दन्तेषु समलेषु च कपालिकेति विज्ञेया दन्तच्छिद् दन्तशर्करा

kapāleṣviva dīryatsu danteṣu samaleṣu ca kapāliketi vijñeyā dantacchid dantaśarkarā

योऽसृङ्मिश्रेण पित्तेन दग्धो दन्तस्त्वशेषतः श्यावतां नीलतां वापि गतः स श्यावदन्तकः

yo'sṛṅmiśreṇa pittena dagdho dantastvaśeṣataḥ śyāvatāṃ nīlatāṃ vāpi gataḥ sa śyāvadantakaḥ

शनैः शनैः प्रकुरुते यत्र दन्ताश्रितोऽनिलः करालान्विकटान्दन्तान्स करालो न सिद्ध्य्ति

śanaiḥ śanaiḥ prakurute yatra dantāśrito'nilaḥ karālānvikaṭāndantānsa karālo na siddhyti

अथ दन्तरोगचिकित्सा तैलं लाक्षारसं क्षारं पृथक्प्रस्थमितं पचेत् द्र व्यैः पलमितैरेतैः क्वाथैश्चापि चतुर्गुणैः

atha dantarogacikitsā tailaṃ lākṣārasaṃ kṣāraṃ pṛthakprasthamitaṃ pacet dra vyaiḥ palamitairetaiḥ kvāthaiścāpi caturguṇaiḥ

लोध्रकट्फल मञ्जिष्ठापद्मकेशरपद्मकैः चन्दनोत्पलयष्ट्याह्वैस्तत्तैलं वदने धृतम्

lodhrakaṭphala mañjiṣṭhāpadmakeśarapadmakaiḥ candanotpalayaṣṭyāhvaistattailaṃ vadane dhṛtam

दालनं दन्तचालं च दन्तमोक्षं कपालिकाम् शीतादं पूतिवक्त्रञ्च विरुचिं विरसास्यताम्

dālanaṃ dantacālaṃ ca dantamokṣaṃ kapālikām śītādaṃ pūtivaktrañca viruciṃ virasāsyatām

हन्यादाशु गदानेतान्कुर्याद् दन्तानपि स्थिरान् लाक्षादिकमिदं तैलं दन्तरोगेषु पूजितम्

hanyādāśu gadānetānkuryād dantānapi sthirān lākṣādikamidaṃ tailaṃ dantarogeṣu pūjitam

जयेद्विस्रावणैः स्विन्नमचलं कृमिदन्तकम् तथाऽवपीडवातघ्नः स्नेहगण्डूषधारणैः

jayedvisrāvaṇaiḥ svinnamacalaṃ kṛmidantakam tathā'vapīḍavātaghnaḥ snehagaṇḍūṣadhāraṇaiḥ

भद्र दार्वादिवर्षाभूलेपैः स्निग्धैश्च भोजनैः कृमिदन्तापहं कोष्णं हिङ्गु दन्तान्तरे स्थितम्

bhadra dārvādivarṣābhūlepaiḥ snigdhaiśca bhojanaiḥ kṛmidantāpahaṃ koṣṇaṃ hiṅgu dantāntare sthitam

बृहतीभूमिकदम्बपञ्चाङ्गुलकण्टकारिकाक्वाथः गण्डूषस्तैलयुतः कृमिदन्तकवेदनाशमनः

bṛhatībhūmikadambapañcāṅgulakaṇṭakārikākvāthaḥ gaṇḍūṣastailayutaḥ kṛmidantakavedanāśamanaḥ

नीलीवायसजङ्घाकटुतुम्बीमूलमेकैकम् सञ्चूर्ण्य दशनविधृतं दशनकृमिनाशनं प्राहुः

nīlīvāyasajaṅghākaṭutumbīmūlamekaikam sañcūrṇya daśanavidhṛtaṃ daśanakṛmināśanaṃ prāhuḥ

स्नेहानां कवलाः कोष्णाः सर्पिषस्त्रैवृतस्य च निर्यूहाश्चानिलघ्नानां दन्तहर्षप्रमर्दनाः

snehānāṃ kavalāḥ koṣṇāḥ sarpiṣastraivṛtasya ca niryūhāścānilaghnānāṃ dantaharṣapramardanāḥ

स्नैहिकोऽत्र हितो धूमो नस्यं स्नैहिकमेव च पेया रसा यवाग्वश्च क्षीरसन्तानिकाघृतम् शिरोवस्तिहितश्चापि क्रमो यश्चानिलापहः

snaihiko'tra hito dhūmo nasyaṃ snaihikameva ca peyā rasā yavāgvaśca kṣīrasantānikāghṛtam śirovastihitaścāpi kramo yaścānilāpahaḥ

अच्छिन्दन्दन्तमूलानि शर्करामुद्धरेद्भिषक् लाक्षाचूर्णैर्मधुयुतैस्ततस्तां प्रतिसारयेत् दन्तहर्षक्रियां चात्र कुर्यान्निरवशेषतः कपालिका कृच्छ्रतमा तत्राप्येषा क्रिया मता

acchindandantamūlāni śarkarāmuddharedbhiṣak lākṣācūrṇairmadhuyutaistatastāṃ pratisārayet dantaharṣakriyāṃ cātra kuryānniravaśeṣataḥ kapālikā kṛcchratamā tatrāpyeṣā kriyā matā

फलान्यम्लानि शीताम्बु रूक्षान्नं दन्तधावनम् तथाऽतिकठिनं भक्ष्यं दन्तरोगी न भक्षयेत्

phalānyamlāni śītāmbu rūkṣānnaṃ dantadhāvanam tathā'tikaṭhinaṃ bhakṣyaṃ dantarogī na bhakṣayet

वातजः पित्तजश्चापि कफजोऽलाससंज्ञकः उपजिह्विका च गदा जिह्वायां पञ्च कीर्त्तिताः

vātajaḥ pittajaścāpi kaphajo'lāsasaṃjñakaḥ upajihvikā ca gadā jihvāyāṃ pañca kīrttitāḥ

जिह्वाऽनिलेन स्फुटिता प्रसुप्ता भवेच्च शाकच्छदनप्रकाशा

jihvā'nilena sphuṭitā prasuptā bhavecca śākacchadanaprakāśā

पित्तात्सदाहैरुपचीयते च दीर्घैः सरक्तैरपि कण्टकैश्च

pittātsadāhairupacīyate ca dīrghaiḥ saraktairapi kaṇṭakaiśca

कफेन गुर्वी बहुला चिता च मांसोच्छ्रयैः शाल्मलिकण्टकाभैः

kaphena gurvī bahulā citā ca māṃsocchrayaiḥ śālmalikaṇṭakābhaiḥ

जिह्वातले यः श्वयथुः प्रगाढः सोऽलाससंज्ञः कफरक्तमूर्त्तिः जिह्वां स तु स्तम्भयति प्रवृद्धो मूले च जिह्वा भृशमेति पाकम्

jihvātale yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so'lāsasaṃjñaḥ kapharaktamūrttiḥ jihvāṃ sa tu stambhayati pravṛddho mūle ca jihvā bhṛśameti pākam

जिह्वाऽग्ररूपः श्वयथुर्हि जिह्वामन्नुम्य जातः कफरक्तयोनिः प्रसेककण्डूपरिदाहयुक्तः प्रकथ्यतेऽसावुपजिह्विकेति

jihvā'grarūpaḥ śvayathurhi jihvāmannumya jātaḥ kapharaktayoniḥ prasekakaṇḍūparidāhayuktaḥ prakathyate'sāvupajihviketi

जिह्वागतविकाराणां शस्तं शोणितमोक्षणम् गुडूचीपिप्पलीनिम्बकवलः कटुभिः सुखः

jihvāgatavikārāṇāṃ śastaṃ śoṇitamokṣaṇam guḍūcīpippalīnimbakavalaḥ kaṭubhiḥ sukhaḥ

ओष्ठप्रकोपेऽनिलजे यदुक्तं प्राक्चिकित्सितम् कण्टकेष्वनिलोत्थेषु तत्कार्यं भिषजा खलु

oṣṭhaprakope'nilaje yaduktaṃ prākcikitsitam kaṇṭakeṣvanilottheṣu tatkāryaṃ bhiṣajā khalu

पित्तजे परिघृष्टे तु निःसृते दुष्टशोणिते प्रतिसारणगण्डूषनस्यञ्च मधुरं हितम्

pittaje parighṛṣṭe tu niḥsṛte duṣṭaśoṇite pratisāraṇagaṇḍūṣanasyañca madhuraṃ hitam

कण्टकेषु कफोत्थेषु लिखितेष्वसृजः क्षये पिप्पल्यादिर्मधुयुतः कार्यस्तु प्रतिसारणे

kaṇṭakeṣu kaphottheṣu likhiteṣvasṛjaḥ kṣaye pippalyādirmadhuyutaḥ kāryastu pratisāraṇe

उपजिह्वां तु संलिख्य क्षारेण प्रतिसारयेत् शिरोविरेकगण्डूषधूमैश्चैनामुपाचरेत्

upajihvāṃ tu saṃlikhya kṣāreṇa pratisārayet śirovirekagaṇḍūṣadhūmaiścaināmupācaret

व्योषक्षाराभयावह्नि चूर्णमेतत्प्रघर्षणम् उपजिह्वाप्रशान्त्यर्थमेभिस्तैलञ्च पाचयेत्

vyoṣakṣārābhayāvahni cūrṇametatpragharṣaṇam upajihvāpraśāntyarthamebhistailañca pācayet

गलशुण्ठी तुण्डिकेर्यभ्रूषः कच्छप एव च ताल्वर्बुदश्च कथितो मांससङ्घात एव च

galaśuṇṭhī tuṇḍikeryabhrūṣaḥ kacchapa eva ca tālvarbudaśca kathito māṃsasaṅghāta eva ca

तालुपुप्पुटनामा च तालुशोषस्तथैव च तालुपाकश्च कथितास्तालुरोगा अमी नव

tālupuppuṭanāmā ca tāluśoṣastathaiva ca tālupākaśca kathitāstālurogā amī nava

श्लेष्मासृग्भ्यांतालुमूलात्प्रवृद्धो दीर्घः शोथो ध्मातवस्तिप्रकाशः तृष्णाकासश्वासकृत्तं वदन्ति व्याधिं वैद्याः कण्ठशुण्डीति नाम्ना

śleṣmāsṛgbhyāṃtālumūlātpravṛddho dīrghaḥ śotho dhmātavastiprakāśaḥ tṛṣṇākāsaśvāsakṛttaṃ vadanti vyādhiṃ vaidyāḥ kaṇṭhaśuṇḍīti nāmnā

100

शोथः स्थूलस्तोददाहप्रपाकी श्लेष्मासृग्भ्यां कीर्त्तिता तुण्डिकेरी

śothaḥ sthūlastodadāhaprapākī śleṣmāsṛgbhyāṃ kīrttitā tuṇḍikerī

101

शोथः स्तब्धो लोहितः शोणितोत्थो ज्ञेयोऽभ्रूषः सज्वरस्तीव्ररुक्च

śothaḥ stabdho lohitaḥ śoṇitottho jñeyo'bhrūṣaḥ sajvarastīvrarukca

102

कूर्मोत्सन्नोऽवेदनोऽशीघ्रजन्मा रोगो ज्ञेयः कच्छपः श्लेष्मणः स्यात्

kūrmotsanno'vedano'śīghrajanmā rogo jñeyaḥ kacchapaḥ śleṣmaṇaḥ syāt

103

पद्माकारं तालुमध्ये तु शोथं विद्याद्र क्तादर्बुदं पित्तलिङ्गम्

padmākāraṃ tālumadhye tu śothaṃ vidyādra ktādarbudaṃ pittaliṅgam

104

दुष्टं मांसश्लेष्मणा नीरुजञ्च ताल्वन्तःस्थं मांससंघातमाहुः

duṣṭaṃ māṃsaśleṣmaṇā nīrujañca tālvantaḥsthaṃ māṃsasaṃghātamāhuḥ

105

नीरुक्स्थायी कोलमात्रः कफात्स्यान्मेदोयुक्तात् पुप्पुटस्तालुदेशे

nīruksthāyī kolamātraḥ kaphātsyānmedoyuktāt puppuṭastāludeśe

106

शोषोऽत्यर्थं दीर्यते वाऽपि तालु श्वासश्चोग्रस्तालुशोषोऽनिलाच्च

śoṣo'tyarthaṃ dīryate vā'pi tālu śvāsaścograstāluśoṣo'nilācca

107

पित्तं कुर्यात्पाकमत्यर्थघोरं तालुन्येवं तालुपाकं वदन्ति

pittaṃ kuryātpākamatyarthaghoraṃ tālunyevaṃ tālupākaṃ vadanti

108

कुष्ठोषणवचासिन्धुकणापाठाप्लवैः सह सक्षौद्रै र्भिषजा कार्यं गलशुण्डीप्रघर्षणम्

kuṣṭhoṣaṇavacāsindhukaṇāpāṭhāplavaiḥ saha sakṣaudrai rbhiṣajā kāryaṃ galaśuṇḍīpragharṣaṇam

109

अङ्गुष्ठाङ्गुलिसन्दंशेनाकृष्य गलशुण्डिकाम् छेदयेन्मण्डलाग्रेण जिह्वोपरि तु संस्थिताम्

aṅguṣṭhāṅgulisandaṃśenākṛṣya galaśuṇḍikām chedayenmaṇḍalāgreṇa jihvopari tu saṃsthitām

110

अत्यादानात्स्रवेद्र क्तं ततः स म्रियते नरः हीनच्छेदाद्भवेच्छोथो लालास्रावो भ्रमस्तथा तस्माद्वैद्यः प्रयत्नेन दृष्टकर्मा विशारदः गलशुण्डीं तु संच्छिद्य कुर्यात्प्राप्तमिमं क्रमम् पिप्पल्यतिविषाकुष्ठवचामरिचनागरैः क्षौद्र युक्तैः सलवणैस्ततस्तां प्रतिसारयेत् वचामतिविषापाठारास्नाकटुकरोहिणीः निक्वाथ्य पिचुमर्दञ्च कवलं तत्र कारयेत् तुण्डिकेर्यभ्रुषे कूर्मे सङ्घाते तालुपुप्पुटे एष एव विधिः कार्यो विशेषः शस्त्रकर्मणि

atyādānātsravedra ktaṃ tataḥ sa mriyate naraḥ hīnacchedādbhavecchotho lālāsrāvo bhramastathā tasmādvaidyaḥ prayatnena dṛṣṭakarmā viśāradaḥ galaśuṇḍīṃ tu saṃcchidya kuryātprāptamimaṃ kramam pippalyativiṣākuṣṭhavacāmaricanāgaraiḥ kṣaudra yuktaiḥ salavaṇaistatastāṃ pratisārayet vacāmativiṣāpāṭhārāsnākaṭukarohiṇīḥ nikvāthya picumardañca kavalaṃ tatra kārayet tuṇḍikeryabhruṣe kūrme saṅghāte tālupuppuṭe eṣa eva vidhiḥ kāryo viśeṣaḥ śastrakarmaṇi

111

तालुपाके तु कर्त्तव्यं विधानं पित्तनाशनम् स्नेहस्वेदौ तालुशोषे विधिश्चानिलनाशनः

tālupāke tu karttavyaṃ vidhānaṃ pittanāśanam snehasvedau tāluśoṣe vidhiścānilanāśanaḥ

112

रोहिणी पञ्चधा प्रोक्ता कण्ठशालूक एव च अधिजिह्वश्च वलयो बलासश्चैकवृन्दकः

rohiṇī pañcadhā proktā kaṇṭhaśālūka eva ca adhijihvaśca valayo balāsaścaikavṛndakaḥ

113

ततो वृन्दः शतघ्नी च गिलायुः कण्ठविद्र धिः गलौघश्च स्वरघ्नश्च मांसतानस्तथैव च

tato vṛndaḥ śataghnī ca gilāyuḥ kaṇṭhavidra dhiḥ galaughaśca svaraghnaśca māṃsatānastathaiva ca

114

विदारी कण्ठदेशे तु रोगा अष्टादश स्मृताः

vidārī kaṇṭhadeśe tu rogā aṣṭādaśa smṛtāḥ

115

गलेऽनिलः पित्तकफौ च मूर्च्छितौ प्रदूष्य मांसञ्च तथैव शोणितम् गलोपसंरोधकरैस्तथाङ्कुरैर्निहन्त्यसून्व्याधिरयं च रोहिणी

gale'nilaḥ pittakaphau ca mūrcchitau pradūṣya māṃsañca tathaiva śoṇitam galopasaṃrodhakaraistathāṅkurairnihantyasūnvyādhirayaṃ ca rohiṇī

116

जिह्वासमन्ताद् भृशवेदनास्तु मांसाङ्कुराः कण्ठनिरोधनाः स्युः सा रोहिणी वातकृता प्रदिष्टा वातात्मकोपद्र वगाढजुष्टा

jihvāsamantād bhṛśavedanāstu māṃsāṅkurāḥ kaṇṭhanirodhanāḥ syuḥ sā rohiṇī vātakṛtā pradiṣṭā vātātmakopadra vagāḍhajuṣṭā

117

क्षिप्रोद्गमा क्षिप्रविदाहपाका तीव्रज्वरा पित्तनिमित्तजाता

kṣiprodgamā kṣipravidāhapākā tīvrajvarā pittanimittajātā

118

स्रोतोनिरोधिन्यपि मन्दपाका गुर्वी स्थिरा सा कफसम्भवा तु

srotonirodhinyapi mandapākā gurvī sthirā sā kaphasambhavā tu

119

गम्भीरपाकिन्यनिवार्यवीर्या त्रिदोषलिङ्गा त्रिभवा भवेत्सा

gambhīrapākinyanivāryavīryā tridoṣaliṅgā tribhavā bhavetsā

120

स्फोटैश्चिता पित्तसमानलिङ्गा साध्या प्रदिष्टा रुधिरात्मिका तु

sphoṭaiścitā pittasamānaliṅgā sādhyā pradiṣṭā rudhirātmikā tu

121

सद्यस्त्रिदोषजा हन्ति त्र्! यहात्कफसमुद्भवा पञ्चाहात्पित्तसम्भूता सप्ताहात्पवनोत्थिता

sadyastridoṣajā hanti tr! yahātkaphasamudbhavā pañcāhātpittasambhūtā saptāhātpavanotthitā

122

कोलास्थिगात्रः कफसम्भवो यो ग्रन्थिर्गले कण्टकशूकभूतः खरः स्थिरः शस्त्रनिपातसाध्यस्तत्कण्ठशालूकमिति ब्रुवन्ति

kolāsthigātraḥ kaphasambhavo yo granthirgale kaṇṭakaśūkabhūtaḥ kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyastatkaṇṭhaśālūkamiti bruvanti

123

जिह्वाऽग्ररूपः श्वयथुः कफात्तु जिह्वोपरिष्टादसृजैव मिश्रात् ज्ञेयोऽधिजिह्वः खलु रोग एव विवर्जयेदागतपाकमेनम्

jihvā'grarūpaḥ śvayathuḥ kaphāttu jihvopariṣṭādasṛjaiva miśrāt jñeyo'dhijihvaḥ khalu roga eva vivarjayedāgatapākamenam

124

बलास एवागतमुन्नतञ्च शोथं करोत्यन्नगतिं निवार्य तं सर्वथैवाप्रतिवार्यमेव विवर्जनीयं वलयं वदन्ति

balāsa evāgatamunnatañca śothaṃ karotyannagatiṃ nivārya taṃ sarvathaivāprativāryameva vivarjanīyaṃ valayaṃ vadanti

125

गले तु शोथं कुरुतः प्रवृद्धौ श्लेष्मानिलौ श्वासरुजोपपन्नम् मर्मच्छिदं दुस्तरमेनमाहुर्बलाससंज्ञं भिषजो विकारम्

gale tu śothaṃ kurutaḥ pravṛddhau śleṣmānilau śvāsarujopapannam marmacchidaṃ dustaramenamāhurbalāsasaṃjñaṃ bhiṣajo vikāram

126

वृत्तोन्नतोऽन्त श्वयथुः सदाहः सकण्डुरोऽपाक्यमृदुर्गुरुश्च नाम्नैकवृन्दः परिकीर्त्तितोऽसौ व्याधिर्बलासक्षतजप्रसूतः

vṛttonnato'nta śvayathuḥ sadāhaḥ sakaṇḍuro'pākyamṛdurguruśca nāmnaikavṛndaḥ parikīrttito'sau vyādhirbalāsakṣatajaprasūtaḥ

127

समुन्नतं वृत्तममन्ददाहं तीव्रज्वरं वृन्दमुदाहरन्ति तं चापि पित्तक्षतजप्रकोपाद्विद्यात्सतोदं पवनात्मकं तु

samunnataṃ vṛttamamandadāhaṃ tīvrajvaraṃ vṛndamudāharanti taṃ cāpi pittakṣatajaprakopādvidyātsatodaṃ pavanātmakaṃ tu

128

वर्त्तिर्घना कण्ठनिरोधिनी तु चिताऽतिमात्रं पिशितप्ररोहैः अनेकरुक्प्राणहरी त्रिदोषाज्ज्ञेया शतघ्नीसदृशी शतघ्नी

varttirghanā kaṇṭhanirodhinī tu citā'timātraṃ piśitaprarohaiḥ anekarukprāṇaharī tridoṣājjñeyā śataghnīsadṛśī śataghnī

129

ग्रन्थिर्गले त्वामलकास्थिमात्रः स्थिरोऽल्परुक्स्यात्कफरक्तमूर्त्तिः संलक्ष्यते सक्तमिवाशितञ्च स शस्त्रसाध्यस्तु गिलायुसंज्ञः

granthirgale tvāmalakāsthimātraḥ sthiro'lparuksyātkapharaktamūrttiḥ saṃlakṣyate saktamivāśitañca sa śastrasādhyastu gilāyusaṃjñaḥ

130

सर्वं गलं व्याप्य समुत्थितो यः शोथो रुजः सन्ति च यत्र सर्वाः स सर्वदोषैर्गलविद्र धिस्तु तस्यैव तुल्यः खलु सर्वजस्य

sarvaṃ galaṃ vyāpya samutthito yaḥ śotho rujaḥ santi ca yatra sarvāḥ sa sarvadoṣairgalavidra dhistu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasya

131

शोथो महान्यस्तु गलावरोधी तीव्रज्वरो वायुगतेर्निहन्ता कफेन जातो रुधिरान्वितेन गले गलौधः परिकीर्त्तितोऽसौ

śotho mahānyastu galāvarodhī tīvrajvaro vāyugaternihantā kaphena jāto rudhirānvitena gale galaudhaḥ parikīrttito'sau

132

यस्ताम्यमानः श्वसिति प्रसक्तं भिन्नस्वरः शुष्कविमुक्तकण्ठः कफोपदुष्टेष्वनिलायनेषु ज्ञेयः स रोगः श्वसनात्स्वरघ्नः

yastāmyamānaḥ śvasiti prasaktaṃ bhinnasvaraḥ śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ kaphopaduṣṭeṣvanilāyaneṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanātsvaraghnaḥ

133

प्रतानवान्यः श्वयथुः सुकष्टो गलोपरोधं कुरुते क्रमेण स मांसतानः कथितोऽवलम्बी प्राणप्रणुत्सर्वकृतो विकारः

pratānavānyaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo galoparodhaṃ kurute krameṇa sa māṃsatānaḥ kathito'valambī prāṇapraṇutsarvakṛto vikāraḥ

134

सदाहतोदं श्वयथुं सताम्रमन्तर्गले पूतिविशीर्णमांसम् पित्तेन विद्याद्वदने विदारीं पार्श्वे विशेषात्स तु येन शेते

sadāhatodaṃ śvayathuṃ satāmramantargale pūtiviśīrṇamāṃsam pittena vidyādvadane vidārīṃ pārśve viśeṣātsa tu yena śete

135

रोहिणीनान्तु साध्यानां हितं शोणितमोचनम् वमनं धूमपानञ्च गण्डूषो नस्यकर्म च वातजान्तु हृते रक्ते लवणैः प्रतिसारयेत् सुखोष्णान्स्नेहगण्डूषान्धारयेच्चाप्यभीक्ष्णशः विस्राव्य पित्तसम्भूतां सिताक्षौद्र प्रियङ्गुभिः घर्षयेत्कवलो द्रा क्षापरुषैः क्वथितो हितः आगारधूमकटुकैः कफजां प्रतिसारयेत्

rohiṇīnāntu sādhyānāṃ hitaṃ śoṇitamocanam vamanaṃ dhūmapānañca gaṇḍūṣo nasyakarma ca vātajāntu hṛte rakte lavaṇaiḥ pratisārayet sukhoṣṇānsnehagaṇḍūṣāndhārayeccāpyabhīkṣṇaśaḥ visrāvya pittasambhūtāṃ sitākṣaudra priyaṅgubhiḥ gharṣayetkavalo drā kṣāparuṣaiḥ kvathito hitaḥ āgāradhūmakaṭukaiḥ kaphajāṃ pratisārayet

136

श्वेताविडङ्गदन्तीषु तैलं सिद्धं ससैन्धवम् नस्यकर्मणि दातव्यं कवलञ्च कफोच्छ्रये

śvetāviḍaṅgadantīṣu tailaṃ siddhaṃ sasaindhavam nasyakarmaṇi dātavyaṃ kavalañca kaphocchraye

137

पित्तवत्साधयेद्वैद्यो रोहिणीं रक्तसम्भवाम् विस्राव्य कण्ठशालूकं साधयेत्तुण्डिकेरिवत्

pittavatsādhayedvaidyo rohiṇīṃ raktasambhavām visrāvya kaṇṭhaśālūkaṃ sādhayettuṇḍikerivat

138

एककालं यवान्नञ्च भुञ्जीत स्निग्धमल्पशः उपजिह्वकवच्चापि साधयेदधिजिह्वकम्

ekakālaṃ yavānnañca bhuñjīta snigdhamalpaśaḥ upajihvakavaccāpi sādhayedadhijihvakam

139

एकवृन्दं तु विस्राव्य विधिं शोधनमाचरेत् एकवृन्दमिव प्रायो वृन्दञ्च समुपाचरेत्

ekavṛndaṃ tu visrāvya vidhiṃ śodhanamācaret ekavṛndamiva prāyo vṛndañca samupācaret

140

गिलायुश्चापि यो व्याधिस्तञ्च शस्त्रेण साधयेत् अमर्मस्थं सुसम्पक्वं छेदयेद्गलविद्र धिम्

gilāyuścāpi yo vyādhistañca śastreṇa sādhayet amarmasthaṃ susampakvaṃ chedayedgalavidra dhim

141

कण्ठरोगेष्वसृङ्मोक्षैस्तीक्ष्णैर्नस्यादिकर्मभिः चिकित्सकश्चिकित्सान्तु कुशलोऽत्र समाचरेत्

kaṇṭharogeṣvasṛṅmokṣaistīkṣṇairnasyādikarmabhiḥ cikitsakaścikitsāntu kuśalo'tra samācaret

142

क्वाथं दद्याच्च दार्वीत्वङ्निम्बतार्क्ष्यकलिङ्गजम् हरीतकीकषायो वा हितो माक्षिकसंयुतः

kvāthaṃ dadyācca dārvītvaṅnimbatārkṣyakaliṅgajam harītakīkaṣāyo vā hito mākṣikasaṃyutaḥ

143

कटुकाऽतिविषादारुपाठामुस्तकलिङ्गकाः गोमूत्रक्वथिताः पीता कण्ठरोगविनाशनाः

kaṭukā'tiviṣādārupāṭhāmustakaliṅgakāḥ gomūtrakvathitāḥ pītā kaṇṭharogavināśanāḥ

144

मृद्वीका कटुका व्योषं दार्वीत्वक् त्रिफला घनम् पाठा रसाञ्जनं दूर्वा तेजोह्वेति सुचूर्णितम्

mṛdvīkā kaṭukā vyoṣaṃ dārvītvak triphalā ghanam pāṭhā rasāñjanaṃ dūrvā tejohveti sucūrṇitam

145

क्षौद्र युक्तं विधातव्यं गलरोगे महौषधम् योगाश्चैते त्रयः प्रोक्ता वातपित्तकफापहाः

kṣaudra yuktaṃ vidhātavyaṃ galaroge mahauṣadham yogāścaite trayaḥ proktā vātapittakaphāpahāḥ

146

यवाग्रजं तेजवताञ्च पाठां रसाञ्जनं दारुनिशां सकृष्णाम् क्षौद्रे ण कुर्याद् गुटिकां मुखेन तां धारयेत्सर्वगलामयेषु

yavāgrajaṃ tejavatāñca pāṭhāṃ rasāñjanaṃ dāruniśāṃ sakṛṣṇām kṣaudre ṇa kuryād guṭikāṃ mukhena tāṃ dhārayetsarvagalāmayeṣu

147

पृथगदोषैस्त्रयो रोगाः समस्तमुखजाः स्मृताः

pṛthagadoṣaistrayo rogāḥ samastamukhajāḥ smṛtāḥ

148

स्फोटैः सतोदैर्वदनं समन्ताद्यत्राचितं सर्वसरः स वातात्

sphoṭaiḥ satodairvadanaṃ samantādyatrācitaṃ sarvasaraḥ sa vātāt

149

रक्तैः सदाहैः पिडकैः सपीतैर्यत्राचितं चापि स पित्तकोपात्

raktaiḥ sadāhaiḥ piḍakaiḥ sapītairyatrācitaṃ cāpi sa pittakopāt

150

अवेदनैः कण्डुयुतैः सवणैर्यत्राचितं चापि स वै कफेन

avedanaiḥ kaṇḍuyutaiḥ savaṇairyatrācitaṃ cāpi sa vai kaphena

151

ओष्ठप्रकोपे वर्ज्यास्तु मांसरक्तत्रिदोषजाः दन्तवेष्टेषु वर्ज्यौ तु त्रिलिङ्गगति सौषिरौ

oṣṭhaprakope varjyāstu māṃsaraktatridoṣajāḥ dantaveṣṭeṣu varjyau tu triliṅgagati sauṣirau

152

दन्तेषु च न सिध्यन्ति श्यावदालनभञ्जनाः जिह्वारोगेष्वलासस्तु तालुजेष्वर्बुदं तथा स्वरघ्नो वलयो बृन्दो बलासः स हि दारुणः च विदारिका गलौघो मांसतानश्च शतघ्नी रोहिणी गले असाध्याः कीर्त्तिता ह्येते रोगा दश नवोत्तराः तेषु वाऽपि क्रियां वैद्यः प्रत्याख्याय समाचरेत्

danteṣu ca na sidhyanti śyāvadālanabhañjanāḥ jihvārogeṣvalāsastu tālujeṣvarbudaṃ tathā svaraghno valayo bṛndo balāsaḥ sa hi dāruṇaḥ ca vidārikā galaugho māṃsatānaśca śataghnī rohiṇī gale asādhyāḥ kīrttitā hyete rogā daśa navottarāḥ teṣu vā'pi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācaret

153

वातात्सर्वसरं चूर्णैर्लवणैः प्रतिसारयेत् तैलं वातहरैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः

vātātsarvasaraṃ cūrṇairlavaṇaiḥ pratisārayet tailaṃ vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ

154

पित्तात्मके सर्वसरे शुद्धकायस्य देहिनः सर्वः पित्तहरः कार्यो विधिर्मधुरशीतलः

pittātmake sarvasare śuddhakāyasya dehinaḥ sarvaḥ pittaharaḥ kāryo vidhirmadhuraśītalaḥ

155

प्रतिसारणगण्डूषधूमसंशोधनानि च कफात्मके सर्वसरे क्रमं कुर्यात्कफापहम्

pratisāraṇagaṇḍūṣadhūmasaṃśodhanāni ca kaphātmake sarvasare kramaṃ kuryātkaphāpaham

156

मुखपाके शिरावेधः शिरसश्च विरेचनम् मधुमूत्रघृतक्षीरैः शीतैश्च कवलग्रहः

mukhapāke śirāvedhaḥ śirasaśca virecanam madhumūtraghṛtakṣīraiḥ śītaiśca kavalagrahaḥ

157

जातीपत्रामृताद्रा क्षायासदार्वीफलत्रिकैः क्वाथः क्षौद्र युतः शीतो गण्डूषो मुखपाकनुत्

jātīpatrāmṛtādrā kṣāyāsadārvīphalatrikaiḥ kvāthaḥ kṣaudra yutaḥ śīto gaṇḍūṣo mukhapākanut

158

कार्यञ्च बहुधा नित्यं जातीपत्रस्य चर्वणम् कृष्णजीरककुष्ठेन्द्र यवचर्वणतस्त्र्! यहात्

kāryañca bahudhā nityaṃ jātīpatrasya carvaṇam kṛṣṇajīrakakuṣṭhendra yavacarvaṇatastr! yahāt

159

मुखपाकव्रणक्लेद दौर्गन्ध्यमुपशाम्यति पटोलनिम्बजम्ब्वाम्र मालतीनवपल्लवैः

mukhapākavraṇakleda daurgandhyamupaśāmyati paṭolanimbajambvāmra mālatīnavapallavaiḥ

160

पञ्चपल्लवजः श्रेष्ठः कषायो मुखधावने पञ्चवल्कलजः क्वाथस्त्रिफलासम्भवोऽथ वा

pañcapallavajaḥ śreṣṭhaḥ kaṣāyo mukhadhāvane pañcavalkalajaḥ kvāthastriphalāsambhavo'tha vā

161

मुखपाके प्रयोक्तव्यः सक्षौद्रो मुखधावने स्वरसः क्वथितो दार्व्या घनीभूतो रसक्रिया सक्षौद्रा मुखरोगा सृग्दोषनाडीव्रणापहा

mukhapāke prayoktavyaḥ sakṣaudro mukhadhāvane svarasaḥ kvathito dārvyā ghanībhūto rasakriyā sakṣaudrā mukharogā sṛgdoṣanāḍīvraṇāpahā

162

सप्तच्छदोशीरपटोलमुस्तहरीतकीतिक्तकरोहिणीभिः यष्ट्याह्वराजद्रुमचन्दनैश्च क्वाथं पिबेत्पाकहरं मुखस्य

saptacchadośīrapaṭolamustaharītakītiktakarohiṇībhiḥ yaṣṭyāhvarājadrumacandanaiśca kvāthaṃ pibetpākaharaṃ mukhasya

163

तिला नीलोत्पलं सर्पिः शर्करा क्षीरमेव च क्षौद्रा ढ्या दग्धवक्त्रस्य गण्डूषो मुखपाकनुत्

tilā nīlotpalaṃ sarpiḥ śarkarā kṣīrameva ca kṣaudrā ḍhyā dagdhavaktrasya gaṇḍūṣo mukhapākanut

164

आस्वादिता सकृदपि मुखगन्धं सकलमपनयति त्वग्बीजपूरफलजा पवनमपाच्यं वारयति

āsvāditā sakṛdapi mukhagandhaṃ sakalamapanayati tvagbījapūraphalajā pavanamapācyaṃ vārayati

165

हरिद्रा निम्बपत्राणि मधुकं नीलमुत्पलम् तैलमेभिर्विपक्तव्यं मुखपाकहरं परम्

haridrā nimbapatrāṇi madhukaṃ nīlamutpalam tailamebhirvipaktavyaṃ mukhapākaharaṃ param

166

यष्टीमधु पलमेकं त्रिंशन्नीलोत्पलस्य तैलस्य प्रस्थं तद् द्विगुणपयोविधिनापक्वं तु नस्येन

yaṣṭīmadhu palamekaṃ triṃśannīlotpalasya tailasya prasthaṃ tad dviguṇapayovidhināpakvaṃ tu nasyena

167

निशि वदनस्य स्रावं क्षपयति गात्रस्य दोषसंघातम् कचघर्षत्वमवश्यं क्रमतोऽभ्यङ्गेन जन्तूनाम्

niśi vadanasya srāvaṃ kṣapayati gātrasya doṣasaṃghātam kacagharṣatvamavaśyaṃ kramato'bhyaṅgena jantūnām

इति षट्षष्टितमो मुख रोगाधिकारः समाप्तः

iti ṣaṭṣaṣṭitamo mukha rogādhikāraḥ samāptaḥ

विषाधिकारः

अथ सप्तषष्टितमो विषाधिकारः

atha saptaṣaṣṭitamo viṣādhikāraḥ

स्थावरं जङ्गमञ्चैव द्विविधं विषमुच्यते दशाधिष्ठानमाद्यं तु द्वितीयं षोडशाश्रयम्

sthāvaraṃ jaṅgamañcaiva dvividhaṃ viṣamucyate daśādhiṣṭhānamādyaṃ tu dvitīyaṃ ṣoḍaśāśrayam

मूलं पत्रं फलं पुष्पं त्वक् क्षीरं सारमेव च निर्यासो धातवः कन्दः स्थावरस्याश्रया दश

mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sārameva ca niryāso dhātavaḥ kandaḥ sthāvarasyāśrayā daśa

दृष्टिनिश्वासदंष्ट्राश्च नखमूलमलानि च शुक्रं लालाऽत्तवस्पर्शसंदंशाश्चावमर्दितम् गुदास्थिपित्तशूकानि दश षड् जङ्गमाश्रयाः

dṛṣṭiniśvāsadaṃṣṭrāśca nakhamūlamalāni ca śukraṃ lālā'ttavasparśasaṃdaṃśāścāvamarditam gudāsthipittaśūkāni daśa ṣaḍ jaṅgamāśrayāḥ

अथ स्थावरविषाणां सामान्यकार्याणि उद्वेष्टनं मूलविषैर्मोहः प्रलपनं तथा

atha sthāvaraviṣāṇāṃ sāmānyakāryāṇi udveṣṭanaṃ mūlaviṣairmohaḥ pralapanaṃ tathā

जृम्भणं वेपनं श्वासो नृणां पत्रविषैर्भवेत्

jṛmbhaṇaṃ vepanaṃ śvāso nṛṇāṃ patraviṣairbhavet

मुष्कशोथः फलविषैर्दाहो द्वेषश्च भोजने

muṣkaśothaḥ phalaviṣairdāho dveṣaśca bhojane

भवेत्पुष्पविषैश्छर्दिराध्मानं मूर्च्छनं तथा

bhavetpuṣpaviṣaiśchardirādhmānaṃ mūrcchanaṃ tathā

त्वक्सारनिर्यासविषैरुपभुक्तैर्भवन्ति हि आस्यदौर्गन्ध्य पारुष्यशिरोरुक्कफसंस्रवाः

tvaksāraniryāsaviṣairupabhuktairbhavanti hi āsyadaurgandhya pāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ

फेनागमः क्षीरविषैर्विड्भेदो गुरुजिह्वता

phenāgamaḥ kṣīraviṣairviḍbhedo gurujihvatā

हृत्पीडनं धातुविषैर्मूर्च्छा दाहश्च तालुनि प्रायेण कालघातीनि विषाण्येतानि निर्दिशेत्

hṛtpīḍanaṃ dhātuviṣairmūrcchā dāhaśca tāluni prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇyetāni nirdiśet

कन्दजान्युग्रवीर्याणि यान्युक्तानि त्रयोदश सर्वाण्येतानि कुशलैर्ज्ञेयानि दशभिर्गुणैः

kandajānyugravīryāṇi yānyuktāni trayodaśa sarvāṇyetāni kuśalairjñeyāni daśabhirguṇaiḥ

स्थावरं जङ्गमं वाऽपि कृत्रिमं चापि यद्विषम् सद्यो निहन्ति तत्सर्वं गुणैश्च दशभिर्युतम्

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ vā'pi kṛtrimaṃ cāpi yadviṣam sadyo nihanti tatsarvaṃ guṇaiśca daśabhiryutam

रूक्षमुष्णं तथा तीक्ष्णं सूक्ष्ममाशु व्यवायि च विकाशि विशदञ्चैव लघुपाकि च ते दश

rūkṣamuṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmamāśu vyavāyi ca vikāśi viśadañcaiva laghupāki ca te daśa

तद्रौ क्ष्यात्कोपयेद्वायुमौष्ण्यात् पित्तं सशोणितम् तैक्ष्ण्यान्मतिं मोहयति मर्मबन्धाञ्छिनत्ति हि शरीरावयवान्सौक्ष्म्यात्प्रविशेद्विकरोति च आशुत्वादाशु तत्प्रोक्तं व्यवायात्प्रकृतिं हरेत्

tadrau kṣyātkopayedvāyumauṣṇyāt pittaṃ saśoṇitam taikṣṇyānmatiṃ mohayati marmabandhāñchinatti hi śarīrāvayavānsaukṣmyātpraviśedvikaroti ca āśutvādāśu tatproktaṃ vyavāyātprakṛtiṃ haret

विकाशित्वात्क्षपयति दोषान्धातून्मलानपि अतिरिच्यते वैशद्याद् दुश्चिकित्स्यं च लाघवात् दुर्जरं चाविपाकित्वात्तस्मात्क्लेशयते चिरम्

vikāśitvātkṣapayati doṣāndhātūnmalānapi atiricyate vaiśadyād duścikitsyaṃ ca lāghavāt durjaraṃ cāvipākitvāttasmātkleśayate ciram

सद्यः क्षतं पच्यते यस्य जन्तोः स्रवेद्र क्तं पच्यते चाप्यभीक्ष्णम् कृष्णीभूतं क्लिन्नमत्यर्थपूति क्षतान्मांसं शीर्यते यस्य वाऽपि

sadyaḥ kṣataṃ pacyate yasya jantoḥ sravedra ktaṃ pacyate cāpyabhīkṣṇam kṛṣṇībhūtaṃ klinnamatyarthapūti kṣatānmāṃsaṃ śīryate yasya vā'pi

तृष्णातापौ दाहमूर्च्छे च यस्य दिग्धं विद्धं तं मनुष्यं व्यवस्येत् लिङ्गान्येतान्येव कुर्यादमित्रैर्दत्तः क्ष्वेडो वा व्रणे यस्य चापि

tṛṣṇātāpau dāhamūrcche ca yasya digdhaṃ viddhaṃ taṃ manuṣyaṃ vyavasyet liṅgānyetānyeva kuryādamitrairdattaḥ kṣveḍo vā vraṇe yasya cāpi

इङ्गितज्ञो मनुष्याणां वाक्चेष्टामुखवैकृतैः जानीयाद्विषदातारमेभिर्लिङ्गैश्च बुद्धिमान्

iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ jānīyādviṣadātāramebhirliṅgaiśca buddhimān

न ददात्युत्तरं पृष्टो विवक्षुर्मोहमेति च अपार्थं बहु सङ्कीर्णं भाषते चापि मूढवत्

na dadātyuttaraṃ pṛṣṭo vivakṣurmohameti ca apārthaṃ bahu saṅkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat

अङ्गुलद्यः स्फोटयेदुर्वीं विलिखेत्प्रहसेदपि वेपथुश्चास्य भवति त्रस्तश्चैककमीक्षते

aṅguladyaḥ sphoṭayedurvīṃ vilikhetprahasedapi vepathuścāsya bhavati trastaścaikakamīkṣate

विवर्णवक्त्रो ध्यामश्च नखैः किञ्चिच्छिनत्ति च आलभेतासकृद्दीनः करेण च शिरोरुहान् निर्यियासुरपद्वारैर्वीक्षते च पुनः पुनः वर्त्तते विपरीतं च विषदाता विचेतनः

vivarṇavaktro dhyāmaśca nakhaiḥ kiñcicchinatti ca ālabhetāsakṛddīnaḥ kareṇa ca śiroruhān niryiyāsurapadvārairvīkṣate ca punaḥ punaḥ varttate viparītaṃ ca viṣadātā vicetanaḥ

निद्रा ं! तन्द्रा ं! क्लमं दाहं सम्पाकं लोमहर्षणम् शोथं चैवातिसारं च कुरुते जङ्गमं विषम्

nidrā ṃ! tandrā ṃ! klamaṃ dāhaṃ sampākaṃ lomaharṣaṇam śothaṃ caivātisāraṃ ca kurute jaṅgamaṃ viṣam

वातपित्तकफात्मानो भोगिमण्डलिराजिलाः यथाक्रमं समाख्याता द्व्यन्तराद्वन्द्वरूपिणः

vātapittakaphātmāno bhogimaṇḍalirājilāḥ yathākramaṃ samākhyātā dvyantarādvandvarūpiṇaḥ

फणिनो भोगिनो ज्ञेयाः संख्यातास्तेऽत्र विंशतिः मण्डलैर्विविधैश्चित्राः पृथवो मन्दगामिनः

phaṇino bhogino jñeyāḥ saṃkhyātāste'tra viṃśatiḥ maṇḍalairvividhaiścitrāḥ pṛthavo mandagāminaḥ

षट् ते मण्डलिनो ज्ञेया ज्वलनार्कविषाः स्मृताः

ṣaṭ te maṇḍalino jñeyā jvalanārkaviṣāḥ smṛtāḥ

स्निग्धा विविधवर्णाभिस्तिर्यगूर्ध्वञ्च राजिभिः विचित्रा इव ये भान्ति राजिलास्ते हि तेऽपि षट्

snigdhā vividhavarṇābhistiryagūrdhvañca rājibhiḥ vicitrā iva ye bhānti rājilāste hi te'pi ṣaṭ

दंशो भोगिकृतः कृष्णः सर्ववातविकारकृत् पीतो मण्डलिनः शोथो मृदुः पित्तविकारवान्

daṃśo bhogikṛtaḥ kṛṣṇaḥ sarvavātavikārakṛt pīto maṇḍalinaḥ śotho mṛduḥ pittavikāravān

राजिलोत्थो भवेद्दंशः स्थिरशोथश्च पिच्छिलः पाण्डुः स्निग्धोऽतिसान्द्रा सृक्सर्वश्लेष्मविकारवान्

rājilottho bhaveddaṃśaḥ sthiraśothaśca picchilaḥ pāṇḍuḥ snigdho'tisāndrā sṛksarvaśleṣmavikāravān

अश्वत्थदेवायतनश्मशानवल्मीकसन्ध्यासु चतुष्पथेषु याम्ये च पित्र्! ये परिवर्जनीयाः ॠक्षे नरा मर्मसु ये च दष्टाः

aśvatthadevāyatanaśmaśānavalmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu yāmye ca pitr! ye parivarjanīyāḥ ṝkṣe narā marmasu ye ca daṣṭāḥ

दर्वीकराणां विषमाशु हन्ति मेघानिलोष्णे द्विगुणीभवन्ति

darvīkarāṇāṃ viṣamāśu hanti meghāniloṣṇe dviguṇībhavanti

रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्ति काङ्कुशधारिणः ज्ञेया दर्वीकराः सर्पाः फणिनः शीघ्रगामिनः

rathāṅgalāṅgalacchatrasvasti kāṅkuśadhāriṇaḥ jñeyā darvīkarāḥ sarpāḥ phaṇinaḥ śīghragāminaḥ

अजीर्णपित्तातपपीडितेषु बालेषु वृद्धेषु बुभुक्षितेषु क्षीणे क्षते मेहिनि कुष्ठजुष्टे रूक्षेऽबले गर्भवतीषु चापि

ajīrṇapittātapapīḍiteṣu bāleṣu vṛddheṣu bubhukṣiteṣu kṣīṇe kṣate mehini kuṣṭhajuṣṭe rūkṣe'bale garbhavatīṣu cāpi

शस्त्रक्षते यस्य न रक्तमस्ति राज्यो लताभिश्च न सम्भवन्ति शीताभिरद्भिश्च न रोमहर्षो विषाभिभूतं परिवर्जयेत्तम् जिह्मं मुखं यस्य च केशशातो नासाऽवसादश्च सकण्ठभङ्गः कृष्णश्च रक्तः श्वयथुश्च दंशे हन्वोः स्थिरत्वञ्च विवर्जनीयः

śastrakṣate yasya na raktamasti rājyo latābhiśca na sambhavanti śītābhiradbhiśca na romaharṣo viṣābhibhūtaṃ parivarjayettam jihmaṃ mukhaṃ yasya ca keśaśāto nāsā'vasādaśca sakaṇṭhabhaṅgaḥ kṛṣṇaśca raktaḥ śvayathuśca daṃśe hanvoḥ sthiratvañca vivarjanīyaḥ

वान्तिर्घना यस्य निरेति वक्त्राद्र क्तं स्रवेदूर्ध्वमधश्च यस्य दंष्ट्रानिपातांश्चतुरश्च पश्येद्यस्यापि वैद्यैः परिवर्जनीयः

vāntirghanā yasya nireti vaktrādra ktaṃ sravedūrdhvamadhaśca yasya daṃṣṭrānipātāṃścaturaśca paśyedyasyāpi vaidyaiḥ parivarjanīyaḥ

उन्मत्तमत्यर्थमुपद्रुतं वा हीनस्वरं वाऽप्यथवा विवर्णम् सारिष्टमत्यर्थमवेगिनञ्च जह्यान्नरं तत्र न कर्म कुर्यात्

unmattamatyarthamupadrutaṃ vā hīnasvaraṃ vā'pyathavā vivarṇam sāriṣṭamatyarthamaveginañca jahyānnaraṃ tatra na karma kuryāt

जीर्णं विषघ्नौषधिभिर्हतं वा दावाग्निवातातपशोषितं वा स्वभावतो वा गुणविप्रहीनं विषं हि दूषीविषतामुपैति

jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti

वीर्याल्पभावान्न निपातयेत्तत्कफान्वितं वर्षगणानुबन्धि तेनार्दितो भिन्नपुरीषवर्णो विगन्धिवैरस्ययुतः पिपासी मूर्च्छा भ्रमं गद्गदवाग्वमिञ्च विचेष्टमानोऽरतिमाप्नुयाद्वा

vīryālpabhāvānna nipātayettatkaphānvitaṃ varṣagaṇānubandhi tenārdito bhinnapurīṣavarṇo vigandhivairasyayutaḥ pipāsī mūrcchā bhramaṃ gadgadavāgvamiñca viceṣṭamāno'ratimāpnuyādvā

आमाशयस्थे कफवातरोगी पक्वाशयस्थेऽनिलपित्तरोगी भवेत्समुद्धस्तशिरोऽङ्गरुट्को विलूनपक्षश्च यथा विहङ्गः

āmāśayasthe kaphavātarogī pakvāśayasthe'nilapittarogī bhavetsamuddhastaśiro'ṅgaruṭko vilūnapakṣaśca yathā vihaṅgaḥ

स्थितं रसादिष्वथ तद्यथोक्तान्करोति धातुप्रभवान्विकारान्

sthitaṃ rasādiṣvatha tadyathoktānkaroti dhātuprabhavānvikārān

कोपं पु शीतानिलदुर्दिनेषु यात्याशु पूर्वं शृणु तस्य रूपम्

kopaṃ pu śītāniladurdineṣu yātyāśu pūrvaṃ śṛṇu tasya rūpam

निद्रा गुरुत्वञ्च विजृम्भवच्च विश्लेषहर्षावथवाऽङ्गमर्दः

nidrā gurutvañca vijṛmbhavacca viśleṣaharṣāvathavā'ṅgamardaḥ

ततः करोत्यन्नमदाविपाकावरोचकं मण्डलकोठजन्म मासक्षयं पाणिपदे प्रशोथं मूर्च्छां तथा छर्दिमथातिसारम् दूषीविषं श्वासतृषाज्वरांश्च कुर्यात्प्रवृद्धिं जठरस्य चापि

tataḥ karotyannamadāvipākāvarocakaṃ maṇḍalakoṭhajanma māsakṣayaṃ pāṇipade praśothaṃ mūrcchāṃ tathā chardimathātisāram dūṣīviṣaṃ śvāsatṛṣājvarāṃśca kuryātpravṛddhiṃ jaṭharasya cāpi

उन्मादमन्यज्जनयेत्तथाऽन्यदानाहमन्यत्क्षपयेच्च शुक्रम् गाद्गद्यमन्मज्जनयेच्च कुष्ठं तांस्तान्विकारांश्च बहुप्रकारान्

unmādamanyajjanayettathā'nyadānāhamanyatkṣapayecca śukram gādgadyamanmajjanayecca kuṣṭhaṃ tāṃstānvikārāṃśca bahuprakārān

दूषितं देश कालान्नदिवास्वप्नैरभीक्ष्णशः यस्मात्सन्दूषयेद्धातूंस्तस्माद् दूषीविषं स्मृतम्

dūṣitaṃ deśa kālānnadivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ yasmātsandūṣayeddhātūṃstasmād dūṣīviṣaṃ smṛtam

साध्यमात्मवतः सद्यो याप्यं संवत्सरोत्थितम् दूषीविषमसाध्यं स्यात्क्षीणस्याहितसेविनः

sādhyamātmavataḥ sadyo yāpyaṃ saṃvatsarotthitam dūṣīviṣamasādhyaṃ syātkṣīṇasyāhitasevinaḥ

सौभाग्यार्थं स्त्रियः स्वेदं रजो नानाऽङ्गजान्मलान् शत्रुप्रयुक्तांश्च गरान्प्रयच्छन्त्यन्नमिश्रितान्

saubhāgyārthaṃ striyaḥ svedaṃ rajo nānā'ṅgajānmalān śatruprayuktāṃśca garānprayacchantyannamiśritān

तैः स्यात्पाण्डुः कृशोऽल्पाग्निर्गरैश्चास्योपजायते मर्मप्रधमनाध्मानं हस्तयोः शोथसम्भवः

taiḥ syātpāṇḍuḥ kṛśo'lpāgnirgaraiścāsyopajāyate marmapradhamanādhmānaṃ hastayoḥ śothasambhavaḥ

जठरं ग्रहणीदोषो यक्ष्मगुल्मक्षयज्वराः एवंविधस्य चान्यस्य व्याधेर्लिङ्गानि दर्शयेत्

jaṭharaṃ grahaṇīdoṣo yakṣmagulmakṣayajvarāḥ evaṃvidhasya cānyasya vyādherliṅgāni darśayet

यस्माल्लूनं तृणं प्राप्ता मुनेः प्रस्वेदबिन्दवः तेभ्यो जातास्तथा लूता इति ख्यातास्तु षोडश

yasmāllūnaṃ tṛṇaṃ prāptā muneḥ prasvedabindavaḥ tebhyo jātāstathā lūtā iti khyātāstu ṣoḍaśa

विश्वामित्रो नृपवरः कदाचिदृषिसत्तमम् वसिष्ठं कोपयामास गत्वाऽश्रमपदं किल

viśvāmitro nṛpavaraḥ kadācidṛṣisattamam vasiṣṭhaṃ kopayāmāsa gatvā'śramapadaṃ kila

कुपितस्य मुनेस्तस्य ललाटात्स्वेदबिन्दवः अपतन्दर्शनादेव ह्यधस्तात्तीव्रवर्चसः

kupitasya munestasya lalāṭātsvedabindavaḥ apatandarśanādeva hyadhastāttīvravarcasaḥ

लूने तृणे महर्षेस्तु धेन्वर्थे सम्भृतेऽपि च ततो जातास्त्विमे घोरा नानारूपा महाविषाः तासामष्टौ कष्टसाध्या वर्ज्यास्तावत्य एव हि

lūne tṛṇe maharṣestu dhenvarthe sambhṛte'pi ca tato jātāstvime ghorā nānārūpā mahāviṣāḥ tāsāmaṣṭau kaṣṭasādhyā varjyāstāvatya eva hi

ताभिर्दष्टे दंशकोथः प्रवृत्तिः क्षतजस्य च ज्वरो दाहोऽतिसारश्च गदाः स्युश्च त्रिदोषजाः

tābhirdaṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥ kṣatajasya ca jvaro dāho'tisāraśca gadāḥ syuśca tridoṣajāḥ

पिडका विविधाकारा मण्डलानि महान्ति च शोथा महान्तो मृदवो रक्ताः श्यावाश्चलास्तथा सामान्यं सर्वलूतानामेतद् दंशस्य लक्षणम्

piḍakā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca śothā mahānto mṛdavo raktāḥ śyāvāścalāstathā sāmānyaṃ sarvalūtānāmetad daṃśasya lakṣaṇam

दंशमध्ये तु यत्कृष्णं श्यावं वा जालकावृतम् दग्धाकृति भृशं पाकक्लेदशोथज्वरान्वितम् दूषीविषाभिर्लूताभिस्तद्दष्टमिति निर्दिशेत्

daṃśamadhye tu yatkṛṣṇaṃ śyāvaṃ vā jālakāvṛtam dagdhākṛti bhṛśaṃ pākakledaśothajvarānvitam dūṣīviṣābhirlūtābhistaddaṣṭamiti nirdiśet

शोथः श्वेताः सिता रक्ताः पीता वा पिडका ज्वरः प्राणान्तकाश्च जायन्ते दाहहिक्काशिरोग्रहाः

śothaḥ śvetāḥ sitā raktāḥ pītā vā piḍakā jvaraḥ prāṇāntakāśca jāyante dāhahikkāśirograhāḥ

आदंशाच्छोणितं पाण्डु मण्डलानि ज्वरोऽरुचिः लोमहर्षश्च दाहश्चाप्याखुदूषीविषार्दिते

ādaṃśācchoṇitaṃ pāṇḍu maṇḍalāni jvaro'ruciḥ lomaharṣaśca dāhaścāpyākhudūṣīviṣārdite

मूर्च्छाऽङ्गशोथवैवर्ण्यं क्लेदो मन्दश्रुतिर्ज्वरः शिरोगुरुत्वं लालाऽसृक्छर्दिश्चासाध्यमूषकात्

mūrcchā'ṅgaśothavaivarṇyaṃ kledo mandaśrutirjvaraḥ śirogurutvaṃ lālā'sṛkchardiścāsādhyamūṣakāt

शोथस्य कार्ष्ण्यमथवा नानावर्णत्वमेव च मोहोऽथ वर्चसो भेदो दष्टस्य कृकलासकैः

śothasya kārṣṇyamathavā nānāvarṇatvameva ca moho'tha varcaso bhedo daṣṭasya kṛkalāsakaiḥ

दहत्यग्निरिवादौ तु भिनत्तीवोर्द्ध्वमाशु च वृश्चिकस्य विषं याति पश्चाद् दंशेऽवतिष्ठते

dahatyagnirivādau tu bhinattīvorddhvamāśu ca vṛścikasya viṣaṃ yāti paścād daṃśe'vatiṣṭhate

दष्टोऽसाध्यैस्तु हृद्घ्राणरसनोपहतो नरः मांसैः पतद्भिरत्यर्थ वेदनाऽत्तो जहात्यसून्

daṣṭo'sādhyaistu hṛdghrāṇarasanopahato naraḥ māṃsaiḥ patadbhiratyartha vedanā'tto jahātyasūn

विसर्पः श्वयथुः शूलं ज्वरश्छर्दिरथापि वा लक्षणं कणभैर्दष्टे दंशश्चैव विशीर्यते

visarpaḥ śvayathuḥ śūlaṃ jvaraśchardirathāpi vā lakṣaṇaṃ kaṇabhairdaṣṭe daṃśaścaiva viśīryate

कृष्णलोमोच्चिटिङ्गेन स्तब्धलिङ्गो भृशार्त्तिमान् दष्टः शीतोदकेनेव सिक्तान्यङ्गानि मन्यते

kṛṣṇalomocciṭiṅgena stabdhaliṅgo bhṛśārttimān daṣṭaḥ śītodakeneva siktānyaṅgāni manyate

एकदंष्ट्राऽदितः शूनःसरुजः पीतकः सतृट् सनिद्र श्छर्दिमान्दष्टो मण्डूकैः सविषैर्भवेत्

ekadaṃṣṭrā'ditaḥ śūnaḥsarujaḥ pītakaḥ satṛṭ sanidra śchardimāndaṣṭo maṇḍūkaiḥ saviṣairbhavet

मत्स्यास्तु सविषाः कुर्युर्दाहं शोथं रुजं तथा

matsyāstu saviṣāḥ kuryurdāhaṃ śothaṃ rujaṃ tathā

कण्डूं शोथं ज्वरं मूर्च्छां सविषास्तु जलौकसः

kaṇḍūṃ śothaṃ jvaraṃ mūrcchāṃ saviṣāstu jalaukasaḥ

विदाहश्वयथुं तोदं प्रस्वेदं गृहगोधिकाः

vidāhaśvayathuṃ todaṃ prasvedaṃ gṛhagodhikāḥ

दंशे स्वेदं रुजं दाहं कुर्याच्छतपदीविषम्

daṃśe svedaṃ rujaṃ dāhaṃ kuryācchatapadīviṣam

कण्डूमान्मशकैरीषच्छोथः स्यान्मन्दवेदनः

kaṇḍūmānmaśakairīṣacchothaḥ syānmandavedanaḥ

असाध्यकीटसदृशमसाध्यं मशकक्षतम्

asādhyakīṭasadṛśamasādhyaṃ maśakakṣatam

सद्यः संस्राविणी श्यावा दाहमूर्च्छाज्वरान्विता पिडका मक्षिकादंशे तासान्तु स्थगिकाऽसुहृत्

sadyaḥ saṃsrāviṇī śyāvā dāhamūrcchājvarānvitā piḍakā makṣikādaṃśe tāsāntu sthagikā'suhṛt

चतुष्पाद्भिर्द्विपाद्भिर्वा नखैर्दन्तैश्च यत्कृतम् शूयते पच्यते तत्तु स्रवति ज्वरयत्यपि

catuṣpādbhirdvipādbhirvā nakhairdantaiśca yatkṛtam śūyate pacyate tattu sravati jvarayatyapi

प्रसन्नदोषं प्रकृतिस्थधातुमन्नाभिकामं सममूत्रविट्कम् प्रसन्नवर्णेन्द्रि यचित्तचेष्टं वैद्योऽवगच्छेदविषं मनुष्यम्

prasannadoṣaṃ prakṛtisthadhātumannābhikāmaṃ samamūtraviṭkam prasannavarṇendri yacittaceṣṭaṃ vaidyo'vagacchedaviṣaṃ manuṣyam

स्थावरेण विषेणार्त्तं नरं यत्नेन वामयेत् वमनेन समं नास्ति यतस्तस्य चिकित्सितम् विषमत्यर्थमुष्णञ्च तीक्ष्णं च कथितं यतः अतः सर्वविषेषूक्तः परिषेकस्तु शीतलः औष्ण्यात्तैक्ष्ण्याद्विशेषेण विषं पित्तं प्रकोपयेत् वमितं सेचयेत्तस्माच्छीतलेन जलेन च पाययेन्मधुसर्पिर्भ्यां विषघ्नं भेषजं द्रुतम् भोक्तुमम्लं रसं दद्याद्घर्षयेन्मरिचानि च

sthāvareṇa viṣeṇārttaṃ naraṃ yatnena vāmayet vamanena samaṃ nāsti yatastasya cikitsitam viṣamatyarthamuṣṇañca tīkṣṇaṃ ca kathitaṃ yataḥ ataḥ sarvaviṣeṣūktaḥ pariṣekastu śītalaḥ auṣṇyāttaikṣṇyādviśeṣeṇa viṣaṃ pittaṃ prakopayet vamitaṃ secayettasmācchītalena jalena ca pāyayenmadhusarpirbhyāṃ viṣaghnaṃ bheṣajaṃ drutam bhoktumamlaṃ rasaṃ dadyādgharṣayenmaricāni ca

यस्य यस्य च दोषस्य पश्येल्लिङ्गानि भूरिशः तस्य तस्यौषधैः कुर्याद्विपरीतगुणैः क्रियाम्

yasya yasya ca doṣasya paśyelliṅgāni bhūriśaḥ tasya tasyauṣadhaiḥ kuryādviparītaguṇaiḥ kriyām

शालयः षष्टिकाश्चैव कोरदूषाः प्रियङ्गवः भोजनार्थं विषार्त्तानामूर्ध्वञ्चाधश्च शोधनम्

śālayaḥ ṣaṣṭikāścaiva koradūṣāḥ priyaṅgavaḥ bhojanārthaṃ viṣārttānāmūrdhvañcādhaśca śodhanam

मूलत्वक्पत्रपुष्पाणि बीजं चेति शिरीषतः गवां मूत्रेण सम्पिष्टंलेपाद्विषहरं परम्

mūlatvakpatrapuṣpāṇi bījaṃ ceti śirīṣataḥ gavāṃ mūtreṇa sampiṣṭaṃlepādviṣaharaṃ param

दूषीविषार्त्तं सुस्निग्धमूर्ध्वञ्चाधश्च शोधनम् पाययेदगदं मुख्यमिदं दूषीविषापहम्

dūṣīviṣārttaṃ susnigdhamūrdhvañcādhaśca śodhanam pāyayedagadaṃ mukhyamidaṃ dūṣīviṣāpaham

पिप्पली ध्यामकं मांसी लोध्रमेला सुवर्चिका मरिचं बालकञ्चैला तथा कनकगैरिकम् क्षौद्र युक्तः कषायोऽय दूषीविषमपोहति

pippalī dhyāmakaṃ māṃsī lodhramelā suvarcikā maricaṃ bālakañcailā tathā kanakagairikam kṣaudra yuktaḥ kaṣāyo'ya dūṣīviṣamapohati

अभयां रोचनां कुष्ठमर्कपत्रं तथोत्पलम् नलवेतसमूलानि गरलं सुरसां तथा

abhayāṃ rocanāṃ kuṣṭhamarkapatraṃ tathotpalam nalavetasamūlāni garalaṃ surasāṃ tathā

सकलिङ्गां समञ्जिष्ठामनन्ताञ्च शतावरीम् शृङ्गाटकं समङ्गां च पद्मकेशरमित्यपि

sakaliṅgāṃ samañjiṣṭhāmanantāñca śatāvarīm śṛṅgāṭakaṃ samaṅgāṃ ca padmakeśaramityapi

कल्कीकृत्य पचेत्सर्पिः पयो दद्याच्चतुर्गुणम् सम्यक्पक्वेऽवतीर्णे च शीते तस्मिन्विनिक्षिपेत्

kalkīkṛtya pacetsarpiḥ payo dadyāccaturguṇam samyakpakve'vatīrṇe ca śīte tasminvinikṣipet

सर्पिस्तुल्यं भिषक्क्षौद्रं कृतरक्षं निधापयेत् विषाणि हन्ति दुर्गाणि गरदोषकृतानि च

sarpistulyaṃ bhiṣakkṣaudraṃ kṛtarakṣaṃ nidhāpayet viṣāṇi hanti durgāṇi garadoṣakṛtāni ca

स्पर्शाद्धन्ति विषं सर्वं गरैरुपहतां त्वचम् योगजं तमकं कण्डूं मांसपादं विसंज्ञताम्

sparśāddhanti viṣaṃ sarvaṃ garairupahatāṃ tvacam yogajaṃ tamakaṃ kaṇḍūṃ māṃsapādaṃ visaṃjñatām

नाशयत्यञ्जनाभ्यङ्गपानबस्तिषु योजितम् सर्पकीटाखुलूताऽदिदष्टानां विषहृत्परम्

nāśayatyañjanābhyaṅgapānabastiṣu yojitam sarpakīṭākhulūtā'didaṣṭānāṃ viṣahṛtparam

धत्तरूस्य शिफा पेया क्षीरेण परिपेषिता अङ्कोटवंशजा चापि श्वविषघ्नी प्रयत्नतः

dhattarūsya śiphā peyā kṣīreṇa paripeṣitā aṅkoṭavaṃśajā cāpi śvaviṣaghnī prayatnataḥ

रजनीयुग्मपत्तङ्ग मञ्जिष्ठानागकेशरैः शीताम्बुपिष्टैरालेपः सद्यो लूतां विनाशयेत्

rajanīyugmapattaṅga mañjiṣṭhānāgakeśaraiḥ śītāmbupiṣṭairālepaḥ sadyo lūtāṃ vināśayet

जीरकस्य कृतः कल्को घृतसैन्धवसंयुतः सुखोष्णो मधुना लेपो वृश्चिकस्य विषं हरेत्

jīrakasya kṛtaḥ kalko ghṛtasaindhavasaṃyutaḥ sukhoṣṇo madhunā lepo vṛścikasya viṣaṃ haret

गन्धमाघ्राय मृदितं सूर्यावर्त्तदलस्य तु वृश्चिकेन नरो विद्धः क्षणाद्भवति निर्विषः

gandhamāghrāya mṛditaṃ sūryāvarttadalasya tu vṛścikena naro viddhaḥ kṣaṇādbhavati nirviṣaḥ

इति सप्तषष्टितमो विषाधिकारः समाप्तः

iti saptaṣaṣṭitamo viṣādhikāraḥ samāptaḥ

स्त्रीरोगाणामधिकाराः

अथ स्त्रीरोगाणामधिकाराः

atha strīrogāṇāmadhikārāḥ

विरुद्धमद्याध्यशनादजीर्णाद्गर्भप्रपातादतिमैथुनाच्च यानाध्वशोकादतिकर्षणाच्च भाराभिघाताच्छयनाद्दिवा च

viruddhamadyādhyaśanādajīrṇādgarbhaprapātādatimaithunācca yānādhvaśokādatikarṣaṇācca bhārābhighātācchayanāddivā ca

तं श्लेष्मपित्तानिलसन्निपातैश्चतुष्प्रकारं प्रदरं वदन्ति

taṃ śleṣmapittānilasannipātaiścatuṣprakāraṃ pradaraṃ vadanti

असृग्दरं भवेत्सर्वं साङ्गमर्दं सवेदनम्

asṛgdaraṃ bhavetsarvaṃ sāṅgamardaṃ savedanam

आमं सपिच्छाप्रतिमं सपाण्डुं पुलाकतोयप्रतिमं कफात्तु

āmaṃ sapicchāpratimaṃ sapāṇḍuṃ pulākatoyapratimaṃ kaphāttu

सपीतनीलासितरक्तमुष्णं पित्तार्त्तियुक्तं भृशवेगि पित्तात्

sapītanīlāsitaraktamuṣṇaṃ pittārttiyuktaṃ bhṛśavegi pittāt

रूक्षारुणं फेनिलमल्पमल्पं वातात्सतोदं पिशितोदकाभम्

rūkṣāruṇaṃ phenilamalpamalpaṃ vātātsatodaṃ piśitodakābham

सक्षौद्र सर्पिर्हरितालवर्णं मज्जप्रकाशं कुणपं त्रिदोषम् तच्चाप्यसाध्यं प्रवदन्ति तज्ज्ञा न तत्र कुर्वीत भिषक्चिकित्साम्

sakṣaudra sarpirharitālavarṇaṃ majjaprakāśaṃ kuṇapaṃ tridoṣam taccāpyasādhyaṃ pravadanti tajjñā na tatra kurvīta bhiṣakcikitsām

तस्यातिवृत्तौ दौर्बल्यं श्रमो मूर्च्छा मदस्तृषा दाहः प्रलापः पाण्डुत्वं तन्द्रा रोगाश्च वातजाः

tasyātivṛttau daurbalyaṃ śramo mūrcchā madastṛṣā dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ tandrā rogāśca vātajāḥ

शश्वत्स्त्रवन्तीमास्रावं तृष्णादाहज्वरान्विताम् दुर्बलां क्षीणरक्ताञ्च तामसाध्यां विवर्जयेत्

śaśvatstravantīmāsrāvaṃ tṛṣṇādāhajvarānvitām durbalāṃ kṣīṇaraktāñca tāmasādhyāṃ vivarjayet

मासान्निष्पिच्छदाहार्त्ति पञ्चरात्रानुबन्धि च नैवातिबहु नात्यल्पमार्त्तवं शुद्धमादिशेत्

māsānniṣpicchadāhārtti pañcarātrānubandhi ca naivātibahu nātyalpamārttavaṃ śuddhamādiśet

दध्ना सौवर्चलं जाजी मधुकं नीलमुत्पलम् पिबेत्क्षौद्र युतं नारी वातासृग्दरशान्तये

dadhnā sauvarcalaṃ jājī madhukaṃ nīlamutpalam pibetkṣaudra yutaṃ nārī vātāsṛgdaraśāntaye

मधुकं कर्षमेकं तु कर्षकाञ्च सितां तथा तण्डुलोदकसम्पिष्टां लोहित प्रदरे पिबेत् बलां कङ्कतिकाऽख्या या तस्या मूलं सुचूर्णितम् लोहितप्रदरे खादेच्छर्करामधुसंयुतम् शुचिस्थाने व्याघ्रनख्या मूलमुत्तरदिग्भवम् नीतमुत्तरफल्गुन्यां कटिबद्धं हरेदसृक्

madhukaṃ karṣamekaṃ tu karṣakāñca sitāṃ tathā taṇḍulodakasampiṣṭāṃ lohita pradare pibet balāṃ kaṅkatikā'khyā yā tasyā mūlaṃ sucūrṇitam lohitapradare khādeccharkarāmadhusaṃyutam śucisthāne vyāghranakhyā mūlamuttaradigbhavam nītamuttaraphalgunyāṃ kaṭibaddhaṃ haredasṛk

रसाञ्जनं तण्डुलकस्य मूलं क्षौद्रा न्वितं तण्डुलतोयपीतम् असृग्दरं सर्वभवं निहन्ति श्वासञ्च भार्गी सह नागरेण

rasāñjanaṃ taṇḍulakasya mūlaṃ kṣaudrā nvitaṃ taṇḍulatoyapītam asṛgdaraṃ sarvabhavaṃ nihanti śvāsañca bhārgī saha nāgareṇa

अशोकवल्कलक्वाथशृतं दुग्धं सुशीतलम् यथाबलं पिबेत्प्रातस्तीव्रासृग्दरनाशनम्

aśokavalkalakvāthaśṛtaṃ dugdhaṃ suśītalam yathābalaṃ pibetprātastīvrāsṛgdaranāśanam

कुशमूलं समुद्धृत्य पेषयेत्तडुलाम्बुना एतत्पीत्वा त्र्! यहं नारी प्रदरात्परिमुच्यते

kuśamūlaṃ samuddhṛtya peṣayettaḍulāmbunā etatpītvā tr! yahaṃ nārī pradarātparimucyate

क्षौद्र युक्तं फलरसमौदुम्बरभवं पिबेत् असृग्दरविनाशाय सशर्करपयोऽन्नभुक्

kṣaudra yuktaṃ phalarasamaudumbarabhavaṃ pibet asṛgdaravināśāya saśarkarapayo'nnabhuk

अलाबुफलचूर्णस्य शर्करासहितस्य च मधुना मोदकं कृत्वा खादेत्प्रदरशान्तये

alābuphalacūrṇasya śarkarāsahitasya ca madhunā modakaṃ kṛtvā khādetpradaraśāntaye

दार्वीरसाञ्जनकिरातवृषाब्दबिल्वसक्षौद्र चन्दनदिनेशभवप्रसूनैः क्वाथः कृतो मधुयुतो विधिना निपीतो रक्तं सितञ्च सरुजं प्रदरं निहन्ति रक्तपित्ताधिकारोक्तं हितं कूष्माण्डखण्डकम्

dārvīrasāñjanakirātavṛṣābdabilvasakṣaudra candanadineśabhavaprasūnaiḥ kvāthaḥ kṛto madhuyuto vidhinā nipīto raktaṃ sitañca sarujaṃ pradaraṃ nihanti raktapittādhikāroktaṃ hitaṃ kūṣmāṇḍakhaṇḍakam

इत्यष्टषष्टितमः प्रदराधिकारः समाप्तः

ityaṣṭaṣaṣṭitamaḥ pradarādhikāraḥ samāptaḥ

सोमरोगाधिकारः

अथैकोनसप्ततितमः सोमरोगाधिकारः

athaikonasaptatitamaḥ somarogādhikāraḥ

स्त्रीणामतिप्रसङ्गेन शोकाच्चापि श्रमादपि आभिचारिकयोगाद्वा गरयोगात्तथैव च

strīṇāmatiprasaṅgena śokāccāpi śramādapi ābhicārikayogādvā garayogāttathaiva ca

आपः सर्वशरीरस्थाः क्षुभ्यन्ति प्रस्रवन्ति च तस्यास्ताः प्रच्युताः स्थानान्मूत्रमार्ग व्रजन्ति हि

āpaḥ sarvaśarīrasthāḥ kṣubhyanti prasravanti ca tasyāstāḥ pracyutāḥ sthānānmūtramārga vrajanti hi

प्रसन्ना विमलाः शीता निर्गन्धा नीरुजाः सिताः स्रवन्ति चातिमात्रं ताः सा न शक्नोति दुर्बला

prasannā vimalāḥ śītā nirgandhā nīrujāḥ sitāḥ sravanti cātimātraṃ tāḥ sā na śaknoti durbalā

वेगं धारयितुं तासां न विन्दति सुखं क्वचित् शिरः शिथिलता तस्य मुखं तालु च शुष्यति

vegaṃ dhārayituṃ tāsāṃ na vindati sukhaṃ kvacit śiraḥ śithilatā tasya mukhaṃ tālu ca śuṣyati

मूर्च्छा जृम्भा प्रलापश्च त्वग्रूक्षा चातिमात्रतः भक्ष्यैर्भोज्यैश्च पेयैश्च न तृप्तिं लभते सदा

mūrcchā jṛmbhā pralāpaśca tvagrūkṣā cātimātrataḥ bhakṣyairbhojyaiśca peyaiśca na tṛptiṃ labhate sadā

सन्धारणाच्छरीरस्य ता आपः सोमसंज्ञिताः ततः सोमक्षयात्स्त्रीणां सोमरोग इति स्मृताः

sandhāraṇāccharīrasya tā āpaḥ somasaṃjñitāḥ tataḥ somakṣayātstrīṇāṃ somaroga iti smṛtāḥ

कदलीनां फलं पक्वं धात्रीफलरसं मधु शर्करासहितं खादेत् सोमधारणमुत्तमम्

kadalīnāṃ phalaṃ pakvaṃ dhātrīphalarasaṃ madhu śarkarāsahitaṃ khādet somadhāraṇamuttamam

माषचूर्णं समधुकं विदारीं मधुशर्कराम् पयसा पाययेत्प्रातः सोमधारणमुत्तमम्

māṣacūrṇaṃ samadhukaṃ vidārīṃ madhuśarkarām payasā pāyayetprātaḥ somadhāraṇamuttamam

स एव सरुजः सोमः स्रवेन्मूत्रेण चेन्मुहुः तत्रैलापत्रचूर्णेन पाययेद्वारुणीं सुराम्

sa eva sarujaḥ somaḥ sravenmūtreṇa cenmuhuḥ tatrailāpatracūrṇena pāyayedvāruṇīṃ surām

जलेनामलकी बीजकल्कं समधुशर्करम् पिबेद्दिनत्रयेणैव श्वेतप्रदरनाशनम्

jalenāmalakī bījakalkaṃ samadhuśarkaram pibeddinatrayeṇaiva śvetapradaranāśanam

तक्रौदनाहाररता सम्पिबेन्नागकेशरम् त्र्! यहं तक्रेण सम्पिष्टं श्वेतप्रदरशान्तये

takraudanāhāraratā sampibennāgakeśaram tr! yahaṃ takreṇa sampiṣṭaṃ śvetapradaraśāntaye

सोमरोगे चिरं जाते यदा मूत्रमतिस्रवेत् मूत्रातिसारं तं प्राहुर्बलविध्वंसनं परम्

somaroge ciraṃ jāte yadā mūtramatisravet mūtrātisāraṃ taṃ prāhurbalavidhvaṃsanaṃ param

इत्यैकोनसप्ततितमः सोमरोगाधिकारः समाप्तः

ityaikonasaptatitamaḥ somarogādhikāraḥ samāptaḥ

योनिरोगाधिकारः

अथ सप्ततितमो योनिरोगाधिकारः

atha saptatitamo yonirogādhikāraḥ

मिथ्याऽहारविहाराभ्यां दुष्टैर्दोषैः प्रदूषिताम् आर्त्तवाद्बीजतश्चापि दैवाद्वा स्युर्भगे गदाः

mithyā'hāravihārābhyāṃ duṣṭairdoṣaiḥ pradūṣitām ārttavādbījataścāpi daivādvā syurbhage gadāḥ

उदावर्त्ता तथा वन्ध्या विप्लुता च परिप्लुता वातला योनिजो रोगो वातदोषेण पञ्चधा

udāvarttā tathā vandhyā viplutā ca pariplutā vātalā yonijo rogo vātadoṣeṇa pañcadhā

पञ्चधा पित्तदोषेण तत्रादौ लोहितक्षरा प्रस्रंसिनी वामनी च पुत्रघ्नी पित्तला तथा

pañcadhā pittadoṣeṇa tatrādau lohitakṣarā prasraṃsinī vāmanī ca putraghnī pittalā tathā

अत्यानन्दा कर्णिनी च चरणानन्दपूर्विका अतिपूर्वाऽपि सा ज्ञेया श्लेष्मला च कफादिमाः

atyānandā karṇinī ca caraṇānandapūrvikā atipūrvā'pi sā jñeyā śleṣmalā ca kaphādimāḥ

षण्ढ्यण्डिनी च महती सूचीवक्त्रा त्रिदोषिणी पञ्चैता योनयः प्रोक्ताः सर्वदोषप्रकोपतः

ṣaṇḍhyaṇḍinī ca mahatī sūcīvaktrā tridoṣiṇī pañcaitā yonayaḥ proktāḥ sarvadoṣaprakopataḥ

सफेनिलमुदावर्त्ता रजः कृच्छ्रेण मुञ्चति बन्ध्या निरार्त्तवा ज्ञेया विप्लुता नित्यवेदना

saphenilamudāvarttā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati bandhyā nirārttavā jñeyā viplutā nityavedanā

परिप्लुतायां भवति ग्राम्यधर्मरुजा भृशम् वातला कर्कशा स्तब्धा शूलनिस्तोदपीडिता चतसृष्वपि चाद्यासु भवन्त्यनिलवेदनाः

pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharmarujā bhṛśam vātalā karkaśā stabdhā śūlanistodapīḍitā catasṛṣvapi cādyāsu bhavantyanilavedanāḥ

सदाहं क्षरते रक्तं यस्याः सा लोहितक्षरा प्रस्रंसिनी स्रंसते च क्षोभिता दुष्प्रजायिनी

sadāhaṃ kṣarate raktaṃ yasyāḥ sā lohitakṣarā prasraṃsinī sraṃsate ca kṣobhitā duṣprajāyinī

सवातमुद्गिरद्बीजं वामनी रजसा युतम् स्थितं हि पातयेद्गर्भं पुत्रघ्नी रक्तसंस्रवात्

savātamudgiradbījaṃ vāmanī rajasā yutam sthitaṃ hi pātayedgarbhaṃ putraghnī raktasaṃsravāt

अत्यर्थं पित्तला योनिर्दाहपाकज्वरान्विता चतसृष्वपि चाद्यासु पित्तलिङ्गोच्छ्रयो भवेत्

atyarthaṃ pittalā yonirdāhapākajvarānvitā catasṛṣvapi cādyāsu pittaliṅgocchrayo bhavet

अत्यानन्दा न सन्तोषं ग्राम्यधर्मेण विन्दति कर्णिन्यां कर्णिका योनौ श्लेष्मासृग्भ्यां प्रजायते

atyānandā na santoṣaṃ grāmyadharmeṇa vindati karṇinyāṃ karṇikā yonau śleṣmāsṛgbhyāṃ prajāyate

मैथुने चरणा पूर्वं पुरुषादतिरिच्यते बहुशश्चातिचरणा तयोर्बीजं न तिष्ठति

maithune caraṇā pūrvaṃ puruṣādatiricyate bahuśaścāticaraṇā tayorbījaṃ na tiṣṭhati

श्लेष्मला पिच्छिला योनिः कण्डूयुक्ताऽतिशीतला चतसृष्वपि चाद्यासु श्लेष्मलिङ्गोच्छ्रयो भवेत्

śleṣmalā picchilā yoniḥ kaṇḍūyuktā'tiśītalā catasṛṣvapi cādyāsu śleṣmaliṅgocchrayo bhavet

अनार्त्तवाऽस्तनी षण्ढी खरस्पर्शा च मैथुने महामेढ्रगृहीतायाबालायास्त्वण्डिनी भवेत्

anārttavā'stanī ṣaṇḍhī kharasparśā ca maithune mahāmeḍhragṛhītāyābālāyāstvaṇḍinī bhavet

विवृताऽतिमहायोनिः सूचीवक्त्राऽतिसंवृता

vivṛtā'timahāyoniḥ sūcīvaktrā'tisaṃvṛtā

सर्वलिङ्गसमुत्थाना सर्वदोषप्रकोपजा चतसृष्वपि चाद्यासु सर्वलिङ्गनिदर्शनम्

sarvaliṅgasamutthānā sarvadoṣaprakopajā catasṛṣvapi cādyāsu sarvaliṅganidarśanam

पञ्चासाध्या भवन्तीह योनयः सर्वदोषजाः

pañcāsādhyā bhavantīha yonayaḥ sarvadoṣajāḥ

दिवास्वप्नादतिक्रोधाद् व्यायामादतिमैथुनात् क्षताच्च नखदन्ताद्यैर्वाताद्याः कुपिता यथा

divāsvapnādatikrodhād vyāyāmādatimaithunāt kṣatācca nakhadantādyairvātādyāḥ kupitā yathā

पूयशोणितसङ्काशं लकुचाकृतिसन्निभम् जनयन्ति यदा योनौ नाम्ना कन्दः स योनिजः

pūyaśoṇitasaṅkāśaṃ lakucākṛtisannibham janayanti yadā yonau nāmnā kandaḥ sa yonijaḥ

रूक्षं विवर्णं स्फुटितं वातिकं तं विनिर्दिशेत् दाहरागज्वरयुतं विद्यात्पित्तात्मकं तु तम्

rūkṣaṃ vivarṇaṃ sphuṭitaṃ vātikaṃ taṃ vinirdiśet dāharāgajvarayutaṃ vidyātpittātmakaṃ tu tam

तिलपुष्पप्रतीकाशं कण्डूमन्तं कफात्मकम् सर्वलिङ्गसमायुक्तं सन्निपातात्मकं वदेत्

tilapuṣpapratīkāśaṃ kaṇḍūmantaṃ kaphātmakam sarvaliṅgasamāyuktaṃ sannipātātmakaṃ vadet

आर्त्तवादर्शने नारी मत्स्यान्सेवेत नित्यशः काञ्जिकं च तिलान्माषानुदश्विच्च तथा दधि

ārttavādarśane nārī matsyānseveta nityaśaḥ kāñjikaṃ ca tilānmāṣānudaśvicca tathā dadhi

इक्ष्वाकुबीजदन्तीचपलागुडमदनकिण्वयवशूकैः सस्नुक्क्षीरैर्वर्त्तिर्योनिगता कुसुमसञ्जननी

ikṣvākubījadantīcapalāguḍamadanakiṇvayavaśūkaiḥ sasnukkṣīrairvarttiryonigatā kusumasañjananī

पीतं ज्योतिष्मतीपत्रं स्वर्जिकोग्रासनं त्र्! यहम् शीतेन पयसा पिष्टं कुसुमं जनयेद् ध्रुवम्

pītaṃ jyotiṣmatīpatraṃ svarjikogrāsanaṃ tr! yaham śītena payasā piṣṭaṃ kusumaṃ janayed dhruvam

बला सिता सातिबला मधूकं वटस्य शुङ्गं गजकेशरं च एतन्मधुक्षीरघृतैर्निपीतं वन्ध्या सुपुत्रं नियतं प्रसूते

balā sitā sātibalā madhūkaṃ vaṭasya śuṅgaṃ gajakeśaraṃ ca etanmadhukṣīraghṛtairnipītaṃ vandhyā suputraṃ niyataṃ prasūte

अश्वगन्धाकषायेण सिद्धं दुग्धं घृतान्वितम् ॠतुस्नाताऽङ्गना प्रातः पीत्वा गर्भं दधाति हि

aśvagandhākaṣāyeṇa siddhaṃ dugdhaṃ ghṛtānvitam ṝtusnātā'ṅganā prātaḥ pītvā garbhaṃ dadhāti hi

पुष्योद्धृतं लक्ष्मणाया मूलं दुग्धेन कन्यया पिष्टं पीत्वा ॠतुस्नाता गर्भं धत्ते न संशयः

puṣyoddhṛtaṃ lakṣmaṇāyā mūlaṃ dugdhena kanyayā piṣṭaṃ pītvā ṝtusnātā garbhaṃ dhatte na saṃśayaḥ

कुरण्टमूलं धातक्याः कुसुमानि वटाङ्कुराः नीलोत्पलं पयोयुक्तमेतद् गर्भप्रदं ध्रुवम्

kuraṇṭamūlaṃ dhātakyāḥ kusumāni vaṭāṅkurāḥ nīlotpalaṃ payoyuktametad garbhapradaṃ dhruvam

याऽबला पिबति पार्श्वपिप्पलं जीरकेण सहितं हिताशिनी श्वेतया विशिखपुङ्खया युतं सा सुतं जनयतीह नान्यथा

yā'balā pibati pārśvapippalaṃ jīrakeṇa sahitaṃ hitāśinī śvetayā viśikhapuṅkhayā yutaṃ sā sutaṃ janayatīha nānyathā

पत्रमेकं पलाशस्य पिष्ट्वा दुग्धेन गर्भिणी पीत्वा पुत्रमवाप्नोति वीर्यवन्तं न संशयः

patramekaṃ palāśasya piṣṭvā dugdhena garbhiṇī pītvā putramavāpnoti vīryavantaṃ na saṃśayaḥ

शूकरशिम्बीमूलं मध्यं वा दधिफलस्य सपयस्कम् पीत्वाऽथो भवलिङ्गीबीजं कन्यां न सूते स्त्री

śūkaraśimbīmūlaṃ madhyaṃ vā dadhiphalasya sapayaskam pītvā'tho bhavaliṅgībījaṃ kanyāṃ na sūte strī

पुत्रकमञ्जरिमूलं विष्णुक्रान्तेशलिङ्गिनी सहिता एतद्गर्भेऽष्टदिनं पीत्वा कन्यां न सर्वथा सूते

putrakamañjarimūlaṃ viṣṇukrānteśaliṅginī sahitā etadgarbhe'ṣṭadinaṃ pītvā kanyāṃ na sarvathā sūte

पिप्पलिविडङ्गटङ्कणसमचूर्णं या पिबेत्पयसा ॠतुसमये न हि तस्या गर्भः सञ्जायते क्वापि

pippaliviḍaṅgaṭaṅkaṇasamacūrṇaṃ yā pibetpayasā ṝtusamaye na hi tasyā garbhaḥ sañjāyate kvāpi

आरनालपरिपेषितं त्र्! यहं या जपाकुसुममत्ति पुष्पिणी सत्पुराणगुडमुष्टिसेविनी सन्दधाति न हि गर्भमङ्गना

āranālaparipeṣitaṃ tr! yahaṃ yā japākusumamatti puṣpiṇī satpurāṇaguḍamuṣṭisevinī sandadhāti na hi garbhamaṅganā

तासु योनिषु चाद्यासु स्नेहादिक्रम इष्यते वस्त्यभ्यङ्गपरीषेकप्रलेपपिचुधारणम्

tāsu yoniṣu cādyāsu snehādikrama iṣyate vastyabhyaṅgaparīṣekapralepapicudhāraṇam

नतवार्त्ताकिनी कुष्ठसैन्धवामरदारुभिः तिलतैलं पचेन्नारी पिचुमस्य विधारयेत् विप्लुतायां सदा योनौ व्यथा तेन प्रशाम्यति

natavārttākinī kuṣṭhasaindhavāmaradārubhiḥ tilatailaṃ pacennārī picumasya vidhārayet viplutāyāṃ sadā yonau vyathā tena praśāmyati

वातलां कर्कशां स्तब्धामल्पस्पर्शां तथैव च कुम्भीस्वेदैरुपचरेदन्तर्वेश्मनि संवृते धारयेद्वा पिचुं योनौ तिलतैलस्य सा सदा

vātalāṃ karkaśāṃ stabdhāmalpasparśāṃ tathaiva ca kumbhīsvedairupacaredantarveśmani saṃvṛte dhārayedvā picuṃ yonau tilatailasya sā sadā

पित्तलानां च योनीनां सेकाभ्यङ्गपिचुक्रियाः शीताः पित्तहराः कार्याःस्नेहनार्थं घृतानि च

pittalānāṃ ca yonīnāṃ sekābhyaṅgapicukriyāḥ śītāḥ pittaharāḥ kāryāḥsnehanārthaṃ ghṛtāni ca

प्रस्रसिनीं घृताभ्यक्तां क्षीरस्विन्नां प्रवेशयेत् पिधाय वेशवारेण ततो बन्धं समाचरेत्

prasrasinīṃ ghṛtābhyaktāṃ kṣīrasvinnāṃ praveśayet pidhāya veśavāreṇa tato bandhaṃ samācaret

शुण्ठीमरिचकृष्णा भिर्धान्यकाजाजिदाडिमैः पिप्पलीमूलसंयुक्तैर्वेशवारः स्मृतो बुधैः

śuṇṭhīmaricakṛṣṇā bhirdhānyakājājidāḍimaiḥ pippalīmūlasaṃyuktairveśavāraḥ smṛto budhaiḥ

धात्रीरसं सितायुक्तं योनिदाहे पिबेत्सदा सूर्यकान्ता भवं मूलं पिबेद्वा तण्डुलाम्बुना

dhātrīrasaṃ sitāyuktaṃ yonidāhe pibetsadā sūryakāntā bhavaṃ mūlaṃ pibedvā taṇḍulāmbunā

योन्यां तु पूयस्राविण्यां शोधनद्र व्यनिर्मितैः सगोमूत्रैः सलवणैः पिण्डैः सम्पूरणं हितम्

yonyāṃ tu pūyasrāviṇyāṃ śodhanadra vyanirmitaiḥ sagomūtraiḥ salavaṇaiḥ piṇḍaiḥ sampūraṇaṃ hitam

दुर्गन्धां पिच्छिलां वाऽपि चूर्णैः पञ्चकषायजैः पूरयेद्धारयेद्रा जवृक्षादिक्वथिताम्बुना

durgandhāṃ picchilāṃ vā'pi cūrṇaiḥ pañcakaṣāyajaiḥ pūrayeddhārayedrā javṛkṣādikvathitāmbunā

पिप्पल्या मरिचैर्माषैः शताह्वाकुष्ठसैन्धवैः वर्त्तिस्तुल्या प्रदेशिन्या योनौ श्लेष्मविशोधिनी

pippalyā maricairmāṣaiḥ śatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ varttistulyā pradeśinyā yonau śleṣmaviśodhinī

कर्णिन्यां वर्त्तयो देयाः शोधनद्र व्यनिर्मिताः

karṇinyāṃ varttayo deyāḥ śodhanadra vyanirmitāḥ

गुडूची त्रिफलादन्तीक्वथितोदकधारया योनिं प्रक्षालयेत्तेन तत्र कण्डूः प्रशाम्यति

guḍūcī triphalādantīkvathitodakadhārayā yoniṃ prakṣālayettena tatra kaṇḍūḥ praśāmyati

मुद्गयूषं सखदिरं पथ्यां जातीफलं तथा निम्बं पूगञ्च सञ्चूर्ण्य वस्त्रपूतं क्षिपेद्भगे

mudgayūṣaṃ sakhadiraṃ pathyāṃ jātīphalaṃ tathā nimbaṃ pūgañca sañcūrṇya vastrapūtaṃ kṣipedbhage

योनिर्भवति सङ्कीर्णा न स्रवेच्च जलं ततः कपिकच्छूभवं मूलं क्वाथयेद्विधिना भिषक् योनिः सङ्कीर्णतां याति क्वाथेनानेन धावने

yonirbhavati saṅkīrṇā na sravecca jalaṃ tataḥ kapikacchūbhavaṃ mūlaṃ kvāthayedvidhinā bhiṣak yoniḥ saṅkīrṇatāṃ yāti kvāthenānena dhāvane

जीरकद्वितयं कृष्णं सुषवी सुरभिर्वचा वासकः सैन्धवश्चापि यवक्षारो यवानिका

jīrakadvitayaṃ kṛṣṇaṃ suṣavī surabhirvacā vāsakaḥ saindhavaścāpi yavakṣāro yavānikā

एषां चूर्णं घृते किञ्चिद्भृष्ट्वा खण्डेन मोदकम् कृत्वा खादेद्यथावह्नि योनिरोगाद्विमुच्यते

eṣāṃ cūrṇaṃ ghṛte kiñcidbhṛṣṭvā khaṇḍena modakam kṛtvā khādedyathāvahni yonirogādvimucyate

मूषकक्वाथसंसिद्धतिलतैलकृतः पिचुः नाशयेद् योनिरोगांस्तान्धृतो योनौ न संशयः

mūṣakakvāthasaṃsiddhatilatailakṛtaḥ picuḥ nāśayed yonirogāṃstāndhṛto yonau na saṃśayaḥ

त्रिफलां द्वौ सहचरौ गुडूचीं सपुनर्नवाम् शुकनासां हरिद्रे द्वे रास्नां मेदां शतावरीम्

triphalāṃ dvau sahacarau guḍūcīṃ sapunarnavām śukanāsāṃ haridre dve rāsnāṃ medāṃ śatāvarīm

कल्कीकृत्य घृतप्रस्थं पचेत्क्षीरे चतुर्गुणे तत्सिद्धं पाययेन्नारी योनिरोगप्रशान्तये

kalkīkṛtya ghṛtaprasthaṃ pacetkṣīre caturguṇe tatsiddhaṃ pāyayennārī yonirogapraśāntaye

मञ्जिष्ठा मधुकं कुष्ठं त्रिफला शर्करा बला मेदे पयस्याकाकोल्यौ मूलं चैवाश्वगन्धजम्

mañjiṣṭhā madhukaṃ kuṣṭhaṃ triphalā śarkarā balā mede payasyākākolyau mūlaṃ caivāśvagandhajam

अजमोदा हरिद्रे द्वे प्रियङ्गुः कटुरोहिणी उत्पलं कुमुदं द्रा क्षा काकोल्यौ चन्दनद्वयम्

ajamodā haridre dve priyaṅguḥ kaṭurohiṇī utpalaṃ kumudaṃ drā kṣā kākolyau candanadvayam

एतेषां कार्षिकैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् शतावरीरसं क्षीरं घृताद्देयं चतुर्गुणम्

eteṣāṃ kārṣikairbhāgairghṛtaprasthaṃ vipācayet śatāvarīrasaṃ kṣīraṃ ghṛtāddeyaṃ caturguṇam

सर्पि रेतन्नरः पीत्वा स्त्रीषु नित्यं वृषायते पुत्राञ्जनयते वीरान्मेधाऽढ्यान्प्रियदर्शनान्

sarpi retannaraḥ pītvā strīṣu nityaṃ vṛṣāyate putrāñjanayate vīrānmedhā'ḍhyānpriyadarśanān

या चैवास्थिरगर्भा स्यात्पुत्रं वा जनयेन्मृतम् अल्पायुषं वा जनयेद्या च कन्यां प्रसूयते

yā caivāsthiragarbhā syātputraṃ vā janayenmṛtam alpāyuṣaṃ vā janayedyā ca kanyāṃ prasūyate

योनिरोगे रजोदोषे परिस्रावे च शस्यते प्रजावर्धनमायुष्यं सर्वग्रहनिवारणम्

yoniroge rajodoṣe parisrāve ca śasyate prajāvardhanamāyuṣyaṃ sarvagrahanivāraṇam

नाम्ना फलघृतं ह्येतदश्विभ्यां परिकीर्त्तितम् अनुक्तं लक्ष्मणामूलं क्षिपन्त्यत्र चिकित्सकाः

nāmnā phalaghṛtaṃ hyetadaśvibhyāṃ parikīrttitam anuktaṃ lakṣmaṇāmūlaṃ kṣipantyatra cikitsakāḥ

जीवद्वत्सैकवर्णाया घृतं तत्र प्रयुज्यते आरण्यगोमयेनैव वह्निज्वाला च दीयते

jīvadvatsaikavarṇāyā ghṛtaṃ tatra prayujyate āraṇyagomayenaiva vahnijvālā ca dīyate

गैरिकाम्रास्थिजन्तुघ्नरजन्यञ्जनकट्फलाः पूरयेद्योनिमेतेषां चूर्णैः क्षौद्र्रसमन्वितैः

gairikāmrāsthijantughnarajanyañjanakaṭphalāḥ pūrayedyonimeteṣāṃ cūrṇaiḥ kṣaudrrasamanvitaiḥ

त्रिफलायाः कषायेण सक्षौद्रे ण च सेचयेत् प्रमदा योनिकन्देन व्याधिना परिमुच्यते

triphalāyāḥ kaṣāyeṇa sakṣaudre ṇa ca secayet pramadā yonikandena vyādhinā parimucyate

तत्र चलितगर्भस्थापने ह्रीवेरादिक्वाथः ह्रीवेरातिविषामुस्तमोचशक्रैश्शृतं जलम् दद्याद् गर्भे प्रचलिते प्रदरे कुक्षिरुज्यपि

tatra calitagarbhasthāpane hrīverādikvāthaḥ hrīverātiviṣāmustamocaśakraiśśṛtaṃ jalam dadyād garbhe pracalite pradare kukṣirujyapi

मधुकं चन्दनो शीरसारिवापद्मपत्रकैः शर्करामधुसंयुक्तैः कषायो गर्भिणीज्वरे

madhukaṃ candano śīrasārivāpadmapatrakaiḥ śarkarāmadhusaṃyuktaiḥ kaṣāyo garbhiṇījvare

चन्दनं सारिवालोध्रमृद्वीकाशर्कराऽन्वितम् क्वाथं कृत्वा प्रदद्याच्च गर्भिणीज्वरशान्तये पीतं विश्वमजाक्षीरैर्नाशयेद्विषमज्वरम्

candanaṃ sārivālodhramṛdvīkāśarkarā'nvitam kvāthaṃ kṛtvā pradadyācca garbhiṇījvaraśāntaye pītaṃ viśvamajākṣīrairnāśayedviṣamajvaram

आम्रजम्बूत्वचः क्वाथैर्लेहयेल्लाजशक्तुकम् अनेनालीढमात्रेण गर्भिणी ग्रहणीं जयेत्

āmrajambūtvacaḥ kvāthairlehayellājaśaktukam anenālīḍhamātreṇa garbhiṇī grahaṇīṃ jayet

ह्रीबेरारलुरक्तचन्दनबलाधान्याकवत्सादनी मुस्तोशीरयवासपर्पटविषाक्वाथं पिबेद् गर्भिणी नानाव्याधिरुजाऽतिसारगदके रक्तस्रुतौ वा ज्वरे योगोऽय मुनिभिः पुरा निगदितः सूत्यामयेऽप्युत्तमः

hrīberāraluraktacandanabalādhānyākavatsādanī mustośīrayavāsaparpaṭaviṣākvāthaṃ pibed garbhiṇī nānāvyādhirujā'tisāragadake raktasrutau vā jvare yogo'ya munibhiḥ purā nigaditaḥ sūtyāmaye'pyuttamaḥ

ग्राम्यधर्माध्व गमनयानायासप्रपीडनैः ज्वरोपवासोत्पतन प्रहाराजीर्णधावनैः

grāmyadharmādhva gamanayānāyāsaprapīḍanaiḥ jvaropavāsotpatana prahārājīrṇadhāvanaiḥ

वमनाच्च विरेकाच्च कुन्थनाद् गर्भपातनात् तीक्ष्णक्षारोष्णकटुकतिक्तरूक्षनिषेवणात्

vamanācca virekācca kunthanād garbhapātanāt tīkṣṇakṣāroṣṇakaṭukatiktarūkṣaniṣevaṇāt

वेगाभिघाताद्विषमादासनाच्छयनाद्भयात् गर्भे पतति रक्तस्य सशूलं दर्शनं भवेत्

vegābhighātādviṣamādāsanācchayanādbhayāt garbhe patati raktasya saśūlaṃ darśanaṃ bhavet

आ चतुर्थात्ततो मासात्प्रस्रवेद् गर्भविद्र वः ततः स्थिरशरीरस्य पातः पञ्चमषष्ठयोः

ā caturthāttato māsātprasraved garbhavidra vaḥ tataḥ sthiraśarīrasya pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ

गर्भोऽभिघात विषमासनपीडनाद्यैः पक्वं द्रुमादिव फलं पतति क्षणेन

garbho'bhighāta viṣamāsanapīḍanādyaiḥ pakvaṃ drumādiva phalaṃ patati kṣaṇena

गुर्विण्या गर्भतो रक्तं स्रवेद्यदि मुहुर्मुहुः तन्निरोधाय सा दुग्धमुत्पलादिशृतं पिबेत्

gurviṇyā garbhato raktaṃ sravedyadi muhurmuhuḥ tannirodhāya sā dugdhamutpalādiśṛtaṃ pibet

उत्पलं नीलमारक्तं कह्लारं कुमुदं तथा श्वेताम्भोजञ्च मधुकमुत्पलादिरयं गणः

utpalaṃ nīlamāraktaṃ kahlāraṃ kumudaṃ tathā śvetāmbhojañca madhukamutpalādirayaṃ gaṇaḥ

संशीलितो हरत्येव दाहं तृष्णां हृदामयम् रक्तपित्तञ्च मूर्च्छां च तथा छर्दिमरोचकम्

saṃśīlito haratyeva dāhaṃ tṛṣṇāṃ hṛdāmayam raktapittañca mūrcchāṃ ca tathā chardimarocakam

प्रस्रंसमाने गर्भे स्याद्दाहः शूलञ्च पार्श्वयोः पृष्ठरुक्प्रदरानाहौ मूत्रसङ्गश्च जायते

prasraṃsamāne garbhe syāddāhaḥ śūlañca pārśvayoḥ pṛṣṭharukpradarānāhau mūtrasaṅgaśca jāyate

स्थानात्स्थानान्तरं तस्मिन्प्रयात्यपि च जायते आमपक्वाशयादौ तु क्षोभः पूर्वेऽप्युपद्र वाः

sthānātsthānāntaraṃ tasminprayātyapi ca jāyate āmapakvāśayādau tu kṣobhaḥ pūrve'pyupadra vāḥ

स्निग्धशीतक्रियास्तेषु दाहादिषु समाचरेत् कुशकाशोरुबूकाणां मूलैर्गोक्षुरकस्य च

snigdhaśītakriyāsteṣu dāhādiṣu samācaret kuśakāśorubūkāṇāṃ mūlairgokṣurakasya ca

शृतं दुग्धं सितायुक्तं गर्भिण्याः शूलहृत्परम् श्वदंष्ट्रामधुकक्षुद्रा ऽम्लानैः सिद्धं पयः पिबेत् शर्करामधुसंयुक्तं गर्भिणीवेदनापहम्

śṛtaṃ dugdhaṃ sitāyuktaṃ garbhiṇyāḥ śūlahṛtparam śvadaṃṣṭrāmadhukakṣudrā 'mlānaiḥ siddhaṃ payaḥ pibet śarkarāmadhusaṃyuktaṃ garbhiṇīvedanāpaham

मृत्कोष्ठागारिकागेहसम्भवा नवमल्लिका समङ्गा धातकीपुष्पं गैरिकं च रसाञ्जनम्

mṛtkoṣṭhāgārikāgehasambhavā navamallikā samaṅgā dhātakīpuṣpaṃ gairikaṃ ca rasāñjanam

तथा सर्जरसश्चैतान्यथालाभं विचूर्णयेत् तच्चूर्णं मधुना लिह्याद् गर्भपातप्रशान्तये

tathā sarjarasaścaitānyathālābhaṃ vicūrṇayet taccūrṇaṃ madhunā lihyād garbhapātapraśāntaye

कशेरूत्पलशृङ्गाटकल्कं वा पयसा पिबेत् पक्वं वचारसोनाभ्यां हिङ्गुसौवर्चलान्वितम् आनाहे तु पिबेद् दुग्धं गुर्विणी सुखिनी भवेत्

kaśerūtpalaśṛṅgāṭakalkaṃ vā payasā pibet pakvaṃ vacārasonābhyāṃ hiṅgusauvarcalānvitam ānāhe tu pibed dugdhaṃ gurviṇī sukhinī bhavet

तृणपञ्चकमूलानां कल्केन विपचेत्पयः तत्पयो गर्भिणी पीत्वा मूत्रसङ्गाद्विमुच्यते

tṛṇapañcakamūlānāṃ kalkena vipacetpayaḥ tatpayo garbhiṇī pītvā mūtrasaṅgādvimucyate

शालीक्षुकुशकाशैः स्याच्छरेण तृणपञ्चकम् एषां मूलं तृषादाहपित्तासृङ्मूत्रसङ्गहृत्

śālīkṣukuśakāśaiḥ syācchareṇa tṛṇapañcakam eṣāṃ mūlaṃ tṛṣādāhapittāsṛṅmūtrasaṅgahṛt

मधुकं शाकबीजं च पयस्या सुरदारु च अश्मन्तकस्तिलाः कृष्णस्ताम्रवल्ली शतावरी

madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca aśmantakastilāḥ kṛṣṇastāmravallī śatāvarī

वृक्षादनी पयस्या च प्रियङ्गूत्पलसारिवाः अनन्ता सारिवा रास्ना पद्मा मधुकमेव च

vṛkṣādanī payasyā ca priyaṅgūtpalasārivāḥ anantā sārivā rāsnā padmā madhukameva ca

बृहत्यौ काश्मरी चापि क्षीरिशुङ्गास्त्वचो घृतम् पृश्निपर्णी वचा शिग्रुः श्वदंष्ट्रा मधुपर्णिका

bṛhatyau kāśmarī cāpi kṣīriśuṅgāstvaco ghṛtam pṛśniparṇī vacā śigruḥ śvadaṃṣṭrā madhuparṇikā

शृङ्गाटकं विषं द्रा क्षा कशेरु मधुकं सिता वत्सैते सप्त योगाः स्युरर्द्धश्लोकसमापनाः

śṛṅgāṭakaṃ viṣaṃ drā kṣā kaśeru madhukaṃ sitā vatsaite sapta yogāḥ syurarddhaślokasamāpanāḥ

यथासंख्यं प्रयोक्तव्या गर्भस्रावे पयोयुता एवं गर्भो न पतति गर्भशूलञ्च शाम्यति

yathāsaṃkhyaṃ prayoktavyā garbhasrāve payoyutā evaṃ garbho na patati garbhaśūlañca śāmyati

कपित्थबृहतीबिल्वपटोलेक्षुनिदिग्धिकाः मूलानि क्षीरसिद्धानि दापयेद्भिषगष्टमे

kapitthabṛhatībilvapaṭolekṣunidigdhikāḥ mūlāni kṣīrasiddhāni dāpayedbhiṣagaṣṭame

नवमे मधुकानन्तापयस्यासारिवा पिबेत्

navame madhukānantāpayasyāsārivā pibet

क्षीरं शुण्ठीपयस्याभ्यां सिद्धं स्याद्दशमे हितम् सक्षीरं वा हिता शुण्ठी मधुकं सुरदारु च

kṣīraṃ śuṇṭhīpayasyābhyāṃ siddhaṃ syāddaśame hitam sakṣīraṃ vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ suradāru ca

क्षीरिकामुत्पलं दुग्धं समङ्गामूलकं शिवाम् पिबेदेकादशे मासि गर्भिणीशूलशान्तये

kṣīrikāmutpalaṃ dugdhaṃ samaṅgāmūlakaṃ śivām pibedekādaśe māsi garbhiṇīśūlaśāntaye

सिता विदारी काकोली क्षीरी चैव मृणालिका गर्भिणी द्वादशे मासि पिबेच्छूलघ्नमौषधम्

sitā vidārī kākolī kṣīrī caiva mṛṇālikā garbhiṇī dvādaśe māsi pibecchūlaghnamauṣadham

एवमाप्यायते गर्भस्तीव्रा रूक् चोपशाम्यति

evamāpyāyate garbhastīvrā rūk copaśāmyati

गर्भो वातेन संशुष्को नोदरं पूरयेद्यदि सा बृंहणीयैः संसिद्धं दुग्धं मांसरसं पिबेत्

garbho vātena saṃśuṣko nodaraṃ pūrayedyadi sā bṛṃhaṇīyaiḥ saṃsiddhaṃ dugdhaṃ māṃsarasaṃ pibet

शुष्कार्त्तवमजाताङ्गं संशुष्कं मरुताऽदितम् त्यक्तं जीवेन तत्तस्मात्कठिनं चावतिष्ठते

śuṣkārttavamajātāṅgaṃ saṃśuṣkaṃ marutā'ditam tyaktaṃ jīvena tattasmātkaṭhinaṃ cāvatiṣṭhate

शुक्रार्त्तवार्दको वायुरुदराध्मानकृद् भवेत् कदाचिच्चेत्तदाऽध्मानं स्वयमेव प्रशाम्यति

śukrārttavārdako vāyurudarādhmānakṛd bhavet kadāciccettadā'dhmānaṃ svayameva praśāmyati

100

नैगमेयेन गर्भोऽय हृतो लोकध्वनिस्तदा स एवाल्पप्रवृत्त्या चेल्लघुर्भूत्वाऽवतिष्ठते

naigameyena garbho'ya hṛto lokadhvanistadā sa evālpapravṛttyā cellaghurbhūtvā'vatiṣṭhate

102

नवमे दशमे मासि नारी गर्भं प्रसूयते एकादशे द्वादशे वा ततोऽन्यत्र विकारतः

navame daśame māsi nārī garbhaṃ prasūyate ekādaśe dvādaśe vā tato'nyatra vikārataḥ

103

वातेन गर्भसङ्कोचात्प्रसूतिसमयेऽपि या गर्भं न जनयेन्नारी तस्याः शृणु चिकित्सितम्

vātena garbhasaṅkocātprasūtisamaye'pi yā garbhaṃ na janayennārī tasyāḥ śṛṇu cikitsitam

104

कुट्टयेन्मुशलेनैषा कृत्वा धान्यमुलूखले विषमं चासनं यानं सेवेत प्रसवार्थिनी

kuṭṭayenmuśalenaiṣā kṛtvā dhānyamulūkhale viṣamaṃ cāsanaṃ yānaṃ seveta prasavārthinī

105

प्रसवस्य विलम्बे तु धूपयेदभितो भगम् कृष्णसर्पस्य निर्मोकैस्तथा पिण्डीतकेन वा

prasavasya vilambe tu dhūpayedabhito bhagam kṛṣṇasarpasya nirmokaistathā piṇḍītakena vā

106

तन्तुना लाङ्गलीमूलं बध्नीयाद्धस्तपादयोः सुवर्चलां विशल्यां वा धारयेदाशु सूयते

tantunā lāṅgalīmūlaṃ badhnīyāddhastapādayoḥ suvarcalāṃ viśalyāṃ vā dhārayedāśu sūyate

107

करङ्कीभूतगोमूर्द्धा सूतिकाभवनोपरि स्थापितस्तत्क्षणान्नार्याः सुखं प्रसवकारकः

karaṅkībhūtagomūrddhā sūtikābhavanopari sthāpitastatkṣaṇānnāryāḥ sukhaṃ prasavakārakaḥ

108

पोतकामूलकल्केन तिलतैलयुतेन च योनेरभ्यन्तरं लिप्त्वा सुखं नारी प्रसूयते

potakāmūlakalkena tilatailayutena ca yonerabhyantaraṃ liptvā sukhaṃ nārī prasūyate

109

कृष्णा वचा चापि जलेन पिष्टा सैरण्डतैला खलु नाभिलेपात् सुखं प्रसूतिं कुरुतेऽङ्गनानां निपीडितानां बहुभिः प्रमादैः

kṛṣṇā vacā cāpi jalena piṣṭā sairaṇḍatailā khalu nābhilepāt sukhaṃ prasūtiṃ kurute'ṅganānāṃ nipīḍitānāṃ bahubhiḥ pramādaiḥ

110

मातुलुङ्गस्य मूलं तु मधुकेन युतं तथा घृतेन सहितं पीत्वा सुखं नारी प्रसूयते

mātuluṅgasya mūlaṃ tu madhukena yutaṃ tathā ghṛtena sahitaṃ pītvā sukhaṃ nārī prasūyate

111

इक्षोरुत्तरमूलं निजतनुमानेन तन्तुना बद्ध्वा कटिविषये गर्भवती सुखेन सूतेऽविलम्बेन

ikṣoruttaramūlaṃ nijatanumānena tantunā baddhvā kaṭiviṣaye garbhavatī sukhena sūte'vilambena

112

तालस्य चोत्तरं मूलं स्वप्रमाणेन तन्तुना बद्ध्वा कट्यान्तु नियतं सुखं नारी प्रसूयते

tālasya cottaraṃ mūlaṃ svapramāṇena tantunā baddhvā kaṭyāntu niyataṃ sukhaṃ nārī prasūyate

113

मूढः करोति पवनः खलु मूढगर्भशूलञ्च योनिजठरादिषु मूत्रसङ्गम् भुग्नोऽनिलेन विगुणेन ततः स गर्भः संख्यामतीत्य बहुधा समुपैति योनिम्

mūḍhaḥ karoti pavanaḥ khalu mūḍhagarbhaśūlañca yonijaṭharādiṣu mūtrasaṅgam bhugno'nilena viguṇena tataḥ sa garbhaḥ saṃkhyāmatītya bahudhā samupaiti yonim

114

संकीलकः प्रतिखुरः परिघोऽथ बीजस्तेषूर्ध्वबाहुचरणैः शिरसा च योनौ सङ्गी च यो भवति कीलकवत्स कीलो दृश्यैः खुरैः प्रतिखुरः स हि कायसङ्गी

saṃkīlakaḥ pratikhuraḥ parigho'tha bījasteṣūrdhvabāhucaraṇaiḥ śirasā ca yonau saṅgī ca yo bhavati kīlakavatsa kīlo dṛśyaiḥ khuraiḥ pratikhuraḥ sa hi kāyasaṅgī

115

द्वारं निरुद्ध्य् शिरसा जठरेण कश्चित् कश्चिच्छरीरपरिवर्त्तितकुब्जकायः एकेन कश्चिदपरस्तु भुजद्वयेन तिर्यग्गतो भवति कश्चिदवाङ्मुखोऽन्य पार्श्वापवृत्तगतिरेति तथैव कश्चिदित्यष्टधा भवति गर्भगतिः प्रसूतौ

dvāraṃ niruddhy śirasā jaṭhareṇa kaścit kaściccharīraparivarttitakubjakāyaḥ ekena kaścidaparastu bhujadvayena tiryaggato bhavati kaścidavāṅmukho'nya pārśvāpavṛttagatireti tathaiva kaścidityaṣṭadhā bhavati garbhagatiḥ prasūtau

116

अपविद्धशिरा या तु शीताङ्गी निरपत्रपा नीलोद्गतशिरा हन्ति सा गर्भं स च तां तथा

apaviddhaśirā yā tu śītāṅgī nirapatrapā nīlodgataśirā hanti sā garbhaṃ sa ca tāṃ tathā

117

गर्भास्पन्दनमावीनां प्रणाशः श्यावपाण्डुता भवेदुच्छ्वासपूतित्वं शूलं चान्तर्मृते शिशो

garbhāspandanamāvīnāṃ praṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā bhaveducchvāsapūtitvaṃ śūlaṃ cāntarmṛte śiśo

118

मानसागन्तुभिर्मातुरुपतापैः प्रपीडितः गर्भो व्यापद्यते कुक्षौ व्याधिभिश्च प्रपीडितः

mānasāgantubhirmāturupatāpaiḥ prapīḍitaḥ garbho vyāpadyate kukṣau vyādhibhiśca prapīḍitaḥ

119

योनिसंवरणं सङ्गः कुक्षौ मक्कल्ल एव च हन्युः स्त्रियं मूढगर्भो यथोक्ताश्चाप्युपद्र वाः

yonisaṃvaraṇaṃ saṅgaḥ kukṣau makkalla eva ca hanyuḥ striyaṃ mūḍhagarbho yathoktāścāpyupadra vāḥ

120

याभिः सङ्कटकालेऽपि बह्व्यो नार्यः प्रसाविताः सम्यग्लब्धं यशस्तास्तु नार्यः कुर्युरिमां क्रियाम्

yābhiḥ saṅkaṭakāle'pi bahvyo nāryaḥ prasāvitāḥ samyaglabdhaṃ yaśastāstu nāryaḥ kuryurimāṃ kriyām

121

गर्भे जीवति मूढे तु गर्भं यत्नेन निर्हरेत् हस्तेन सर्पिषाऽक्तेन योनेरन्तर्गतेन सा

garbhe jīvati mūḍhe tu garbhaṃ yatnena nirharet hastena sarpiṣā'ktena yonerantargatena sā

122

मृते तु गर्भे गर्भिण्या योनौ शस्त्रं प्रवेशयेत् शस्त्रशास्त्रार्थविदुषी लघुहस्ता भयोज्झिता

mṛte tu garbhe garbhiṇyā yonau śastraṃ praveśayet śastraśāstrārthaviduṣī laghuhastā bhayojjhitā

123

सचेतनं तु शस्त्रेण न कथञ्चन दारयेत् स दीर्यमाणो जननीमात्मानं चापि मारयेत्

sacetanaṃ tu śastreṇa na kathañcana dārayet sa dīryamāṇo jananīmātmānaṃ cāpi mārayet

124

नोपेक्षेत मृतं गर्भं मुहूर्त्तमपि पण्डितः तदाशु जननीं हन्ति प्रभूतान्नं यथा पशुम्

nopekṣeta mṛtaṃ garbhaṃ muhūrttamapi paṇḍitaḥ tadāśu jananīṃ hanti prabhūtānnaṃ yathā paśum

125

यद्यदङ्गं हि गर्भस्य योनौ सक्तं तु तद्भिषक् सम्यग्विनिर्हरेच्छित्वा रक्षेन्नारीं प्रयत्नतः

yadyadaṅgaṃ hi garbhasya yonau saktaṃ tu tadbhiṣak samyagvinirharecchitvā rakṣennārīṃ prayatnataḥ

126

एवं निर्हृतशल्यां तां सिञ्चेदुष्णेन वारिणा ततोऽभ्यक्तशरीरायां योनौ स्नेहं विधारयेत्

evaṃ nirhṛtaśalyāṃ tāṃ siñceduṣṇena vāriṇā tato'bhyaktaśarīrāyāṃ yonau snehaṃ vidhārayet

127

एवं मृद्वी भवेद्योनिस्तच्छूलं चोपशाम्यति

evaṃ mṛdvī bhavedyonistacchūlaṃ copaśāmyati

128

तुम्बीपत्रं तथा लोध्रं समभागं सुपेषयेत् तेन लेपो भगे कार्यः शीघ्रंस्याद्योनिरक्षता

tumbīpatraṃ tathā lodhraṃ samabhāgaṃ supeṣayet tena lepo bhage kāryaḥ śīghraṃsyādyonirakṣatā

129

पलाशोदुम्बरफलं तिलतैलसमन्वितम् योनौ विलिप्तं मधुना गाढीकरणमुत्तमम्

palāśodumbaraphalaṃ tilatailasamanvitam yonau viliptaṃ madhunā gāḍhīkaraṇamuttamam

130

प्रसूता वनिता वृद्धकुक्षिह्रासाय सम्पिबेत् प्रातर्मथितसंमिश्रां त्रिसप्ताहात्कणाजटाम्

prasūtā vanitā vṛddhakukṣihrāsāya sampibet prātarmathitasaṃmiśrāṃ trisaptāhātkaṇājaṭām

131

प्रसूताया न पतिता जठरादपरा यदि तदा सा कुरुते शूलमाध्मानं वह्निमन्दताम्

prasūtāyā na patitā jaṭharādaparā yadi tadā sā kurute śūlamādhmānaṃ vahnimandatām

132

केशवेष्टितयाऽङ्गुल्या तस्याः कण्ठं प्रघर्षयेत् निर्मोककटुकाऽलाबू कृतबन्धनसर्षपः चूर्णितैः कटुतैलाक्तैर्धूपयेदभितो भगम्

keśaveṣṭitayā'ṅgulyā tasyāḥ kaṇṭhaṃ pragharṣayet nirmokakaṭukā'lābū kṛtabandhanasarṣapaḥ cūrṇitaiḥ kaṭutailāktairdhūpayedabhito bhagam

133

लाङ्गलीमूलकल्केन पाणिपादतलानि हि

lāṅgalīmūlakalkena pāṇipādatalāni hi

134

प्रलिम्पेत्सूतिका योषिदपरापातनाय वै हस्तं छिन्ननखं स्निग्धं सूतायोनौ शनैः क्षिपेत्

pralimpetsūtikā yoṣidaparāpātanāya vai hastaṃ chinnanakhaṃ snigdhaṃ sūtāyonau śanaiḥ kṣipet

135

अपरां तेन हस्तेन जनयित्री विनिर्हरेत् एवं निर्हृतशल्यां तां सिञ्चेदुष्णेन वारिणा ततोऽभ्यक्तशरीराया योनौ स्नेहं निधापयेत्

aparāṃ tena hastena janayitrī vinirharet evaṃ nirhṛtaśalyāṃ tāṃ siñceduṣṇena vāriṇā tato'bhyaktaśarīrāyā yonau snehaṃ nidhāpayet

136

वनितायाः प्रसूताया वातो रूक्षेण वर्द्धितः तीक्ष्णोष्णशोषितं रक्तं रुद्ध्वा ग्रन्थिं करोति हि

vanitāyāḥ prasūtāyā vāto rūkṣeṇa varddhitaḥ tīkṣṇoṣṇaśoṣitaṃ raktaṃ ruddhvā granthiṃ karoti hi

137

नाभ्यधः पार्श्वयोर्वस्तौ वस्तिमूर्द्धनि चापि वा ततश्च नाभौ वस्तौ च भवेच्छूलं तथोदरे

nābhyadhaḥ pārśvayorvastau vastimūrddhani cāpi vā tataśca nābhau vastau ca bhavecchūlaṃ tathodare

138

भवेत्पक्वाशयाध्मानं मूत्रसङ्गश्च जायते एतद्भिषग्भिरुदितं मक्कल्लामयलक्षणम्

bhavetpakvāśayādhmānaṃ mūtrasaṅgaśca jāyate etadbhiṣagbhiruditaṃ makkallāmayalakṣaṇam

139

सुचूर्णितं यवक्षारं पिबेत्कोष्णेन वारिणा सर्पिषा वा पिबेन्नारी मक्कल्लस्य निवृत्तये

sucūrṇitaṃ yavakṣāraṃ pibetkoṣṇena vāriṇā sarpiṣā vā pibennārī makkallasya nivṛttaye

140

पिप्पली पिप्पलीमूलं मरिचं गजपिप्पली नागरं चित्रकं चव्यं रेणुकैलाऽजमोदिकाः

pippalī pippalīmūlaṃ maricaṃ gajapippalī nāgaraṃ citrakaṃ cavyaṃ reṇukailā'jamodikāḥ

141

सर्षपो हिङ्गु भार्गी च पाठेन्द्र यवजीरकाः महानिम्बश्च मूर्वा च विषा तिक्ता विडङ्गकम्

sarṣapo hiṅgu bhārgī ca pāṭhendra yavajīrakāḥ mahānimbaśca mūrvā ca viṣā tiktā viḍaṅgakam

142

पिप्पल्यादिर्गणो ह्येष कफमारुतनाशनः क्वाथमेषां पिबेन्नारी लवणेन समन्वितम्

pippalyādirgaṇo hyeṣa kaphamārutanāśanaḥ kvāthameṣāṃ pibennārī lavaṇena samanvitam

143

गुल्मशूलज्वरहरं दीपनञ्चामपाचनम् मक्कल्लशूलगुल्मघ्नं कफानिलहरं परम्

gulmaśūlajvaraharaṃ dīpanañcāmapācanam makkallaśūlagulmaghnaṃ kaphānilaharaṃ param

144

त्रिकटुकचातुर्जातककुस्तुम्बुरुचूर्णसंयुक्तम् खादेद् गुडं पुराणं नित्यं मक्कल्लदलनाय

trikaṭukacāturjātakakustumburucūrṇasaṃyuktam khāded guḍaṃ purāṇaṃ nityaṃ makkalladalanāya

145

प्रसूता युक्तमाहारं विहारं च समाचरेत् व्यायामं मैथुनं क्रोधं शीतसेवाञ्च वर्जयेत्

prasūtā yuktamāhāraṃ vihāraṃ ca samācaret vyāyāmaṃ maithunaṃ krodhaṃ śītasevāñca varjayet

146

मिथ्याचारात्सूतिकाया यो व्याधिरुपजायते स कृच्छ्रसाध्योऽसाध्यो वा भवेत्तत्पथ्यमाचरेत्

mithyācārātsūtikāyā yo vyādhirupajāyate sa kṛcchrasādhyo'sādhyo vā bhavettatpathyamācaret

147

मिथ्योपचारात्संक्लेशाद्विषमाजीर्णभोजनात् सूतिकायास्तु ये रोगा जायन्ते दारुणाश्च ते

mithyopacārātsaṃkleśādviṣamājīrṇabhojanāt sūtikāyāstu ye rogā jāyante dāruṇāśca te

148

अङ्गमर्दो ज्वरः कासः पिपासा गुरुगात्रता शोथः शूलातिसारौ च सूतिकारोगलक्षणम्

aṅgamardo jvaraḥ kāsaḥ pipāsā gurugātratā śothaḥ śūlātisārau ca sūtikārogalakṣaṇam

159

ज्वरातीसारशोथाश्च शूलानाहबलक्षयाः तन्द्रा ऽरुचिप्रसेकाद्या वातश्लेष्मसमुद्भवाः

jvarātīsāraśothāśca śūlānāhabalakṣayāḥ tandrā 'ruciprasekādyā vātaśleṣmasamudbhavāḥ

150

कृच्छ्रसाध्या हि ते रोगाः क्षीणमांसबलाश्रिताः ते सर्वे सूतिकानाम्ना रोगास्ते चाप्युपद्र वाः

kṛcchrasādhyā hi te rogāḥ kṣīṇamāṃsabalāśritāḥ te sarve sūtikānāmnā rogāste cāpyupadra vāḥ

151

सूतिकारोगशान्त्यर्थं कुर्याद्वातहरीं क्रियाम् दशमूलकृतं क्वाथं कोष्णं दद्याद् घृतान्वितम्

sūtikārogaśāntyarthaṃ kuryādvātaharīṃ kriyām daśamūlakṛtaṃ kvāthaṃ koṣṇaṃ dadyād ghṛtānvitam

152

अमृतानागरसहचरभद्रो त्कटपञ्चमूलकं जलदम् शृतशीतं मधुयुक्तं शमयत्यचिरेण सूतिकाऽतङ्कम्

amṛtānāgarasahacarabhadro tkaṭapañcamūlakaṃ jaladam śṛtaśītaṃ madhuyuktaṃ śamayatyacireṇa sūtikā'taṅkam

153

देवदारु वचा कुष्ठं पिप्पली विश्वभेषजम् भूनिम्बः कट्फलं मुस्तं तिक्ता धान्यहरीतकी

devadāru vacā kuṣṭhaṃ pippalī viśvabheṣajam bhūnimbaḥ kaṭphalaṃ mustaṃ tiktā dhānyaharītakī

154

गजकृष्णा सदुःस्पर्शा गोक्षुरुर्धन्वयासकः बृहत्यतिविषा छिन्ना कर्कटः कृष्णजीरकः

gajakṛṣṇā saduḥsparśā gokṣururdhanvayāsakaḥ bṛhatyativiṣā chinnā karkaṭaḥ kṛṣṇajīrakaḥ

155

समभागान्वितैरेतैः सिन्धुरामठसंयुतम् क्वाथमष्टावशेषं तु प्रसूतां पाययेत् स्त्रियम्

samabhāgānvitairetaiḥ sindhurāmaṭhasaṃyutam kvāthamaṣṭāvaśeṣaṃ tu prasūtāṃ pāyayet striyam

156

शूलकासज्वरश्वासमूर्च्छाकम्पशिरोऽत्तिभिः युक्तं प्रलापतृड्दाहतन्द्रा ऽतीसारवान्तिभिः

śūlakāsajvaraśvāsamūrcchākampaśiro'ttibhiḥ yuktaṃ pralāpatṛḍdāhatandrā 'tīsāravāntibhiḥ

157

निहन्ति सूतिकारोगं वातपित्तकफोद्भवम् कषायो देवदार्वादिः सूतायाः परमौषधम्

nihanti sūtikārogaṃ vātapittakaphodbhavam kaṣāyo devadārvādiḥ sūtāyāḥ paramauṣadham

158

जीरकं स्थूलजीरश्च शतपुष्पाद्वयं तथा यवानी चाजमोदा च धान्यकं मेथिकाऽपि च

jīrakaṃ sthūlajīraśca śatapuṣpādvayaṃ tathā yavānī cājamodā ca dhānyakaṃ methikā'pi ca

159

शुण्ठी कृष्णा कणामूलं चित्रकं हपुषाऽपि च बदरी गजचूर्णञ्च कुष्ठं कम्पिल्लकं तथा

śuṇṭhī kṛṣṇā kaṇāmūlaṃ citrakaṃ hapuṣā'pi ca badarī gajacūrṇañca kuṣṭhaṃ kampillakaṃ tathā

160

एतानि पलमात्राणि गुडं पलशतं मतम् क्षीरप्रस्थद्वयं दद्यात्सर्पिषः कुडवं तथा

etāni palamātrāṇi guḍaṃ palaśataṃ matam kṣīraprasthadvayaṃ dadyātsarpiṣaḥ kuḍavaṃ tathā

161

पञ्चजीरकपाकोऽय प्रसूतानां प्रशान्तये युज्यते सूतिकारोगे योनिरोगे ज्वरे क्षये

pañcajīrakapāko'ya prasūtānāṃ praśāntaye yujyate sūtikāroge yoniroge jvare kṣaye

162

कासे श्वासे पाण्डुरोगे कार्श्ये वातामयेषु च

kāse śvāse pāṇḍuroge kārśye vātāmayeṣu ca

163

आज्यं स्यात्पलयुग्ममत्र पयसः प्रस्थद्वयं खण्डतः पञ्चाशत्पलमत्र चूर्णितमथो प्रक्षिप्यते नागरम् प्रस्थार्धं गुडवद्विपाच्य विधिना मुष्टित्रयं धान्यका न्मिश्याः पञ्चपलं पलं कृमिरिपोः साजाजिजीरादपि

ājyaṃ syātpalayugmamatra payasaḥ prasthadvayaṃ khaṇḍataḥ pañcāśatpalamatra cūrṇitamatho prakṣipyate nāgaram prasthārdhaṃ guḍavadvipācya vidhinā muṣṭitrayaṃ dhānyakā nmiśyāḥ pañcapalaṃ palaṃ kṛmiripoḥ sājājijīrādapi

164

व्योषाम्भोददलोरगेन्द्र सुमनस्त्वग्द्रा विडीनां पलं पक्वं नागरखण्डसंज्ञकमिदं तत्सूतिकारोगहृत् तृटछर्दिज्वरदाहशोषशमनं सश्वासकासापहं प्लीहव्याधिविनाशनं कृमिहरं मन्दाग्निसन्दीपनम्

vyoṣāmbhodadaloragendra sumanastvagdrā viḍīnāṃ palaṃ pakvaṃ nāgarakhaṇḍasaṃjñakamidaṃ tatsūtikārogahṛt tṛṭachardijvaradāhaśoṣaśamanaṃ saśvāsakāsāpahaṃ plīhavyādhivināśanaṃ kṛmiharaṃ mandāgnisandīpanam

165

सर्वशः परिशुद्धा स्यात्स्निग्धपथ्याल्पभोजना स्वेदाभ्यङ्गपरा नित्यं भवेन्मासमतन्द्रि ता

sarvaśaḥ pariśuddhā syātsnigdhapathyālpabhojanā svedābhyaṅgaparā nityaṃ bhavenmāsamatandri tā

169

सक्षीरौ वाऽप्यदुग्धौ वा दोषः प्राप्य स्तनौ स्त्रियाः रक्तं मांसञ्च संदूष्य स्तनरोगाय कल्पते धमन्यः संवृतद्वाराः कन्यानां स्तनसंश्रिताः दोषाविसरणास्तासां न भवन्ति स्तनामयाः

sakṣīrau vā'pyadugdhau vā doṣaḥ prāpya stanau striyāḥ raktaṃ māṃsañca saṃdūṣya stanarogāya kalpate dhamanyaḥ saṃvṛtadvārāḥ kanyānāṃ stanasaṃśritāḥ doṣāvisaraṇāstāsāṃ na bhavanti stanāmayāḥ

170

तासामेव प्रसूतानां गर्भिणीनाञ्च ताः पुनः स्वभावादेव विवृता जायन्ते संस्रवन्त्यतः

tāsāmeva prasūtānāṃ garbhiṇīnāñca tāḥ punaḥ svabhāvādeva vivṛtā jāyante saṃsravantyataḥ

171

पञ्चानामपि तेषां तु हित्वा शोणितविद्र धिम् लक्षणानि समानानि ब्राह्यविद्र धिलक्षणैः

pañcānāmapi teṣāṃ tu hitvā śoṇitavidra dhim lakṣaṇāni samānāni brāhyavidra dhilakṣaṇaiḥ

172

शोथं स्तनोत्थितमवेक्ष्य भिषग्विदध्याद्यद्विद्र धावभिहितं बहुधा विधानम् आमे विदाहिनि तथैव च तस्य पाके यस्याः स्तनौ सततमेव च निग्रहात् तौ

śothaṃ stanotthitamavekṣya bhiṣagvidadhyādyadvidra dhāvabhihitaṃ bahudhā vidhānam āme vidāhini tathaiva ca tasya pāke yasyāḥ stanau satatameva ca nigrahāt tau

173

पित्तघ्नानि तु शीतानि द्र व्याण्यत्र प्रयोजयेत् जलौकोभिर्हरेद्र क्तं न स्तनावुपनाहयेत्

pittaghnāni tu śītāni dra vyāṇyatra prayojayet jalaukobhirharedra ktaṃ na stanāvupanāhayet

174

लेपो विशालामूलेन हन्ति पीडां स्तनोत्थिताम् निशाकनककल्काभ्यां लेपः प्रोक्तः स्तनार्त्तिहा

lepo viśālāmūlena hanti pīḍāṃ stanotthitām niśākanakakalkābhyāṃ lepaḥ proktaḥ stanārttihā

175

लेपो निहन्ति मूलं वन्ध्याकर्कोटिकाभवं शीघ्रम्

lepo nihanti mūlaṃ vandhyākarkoṭikābhavaṃ śīghram

इति सप्ततितमो योनिरोगाधिकारः समाप्तः

iti saptatitamo yonirogādhikāraḥ samāptaḥ

बालरोगाधिकारः

अथैकसप्ततितमो बालरोगाधिकारः

athaikasaptatitamo bālarogādhikāraḥ

बालग्रहा अनाचारात्पीडयन्ति शिशुं यतः तस्मात्तदुपसर्गेभ्यो रक्षेद्बालं प्रयत्नतः

bālagrahā anācārātpīḍayanti śiśuṃ yataḥ tasmāttadupasargebhyo rakṣedbālaṃ prayatnataḥ

स्कन्दग्रहस्तु प्रथमः स्कन्दापस्मार एव च शकुनी रेवती चैव पूतना चान्धपूतना

skandagrahastu prathamaḥ skandāpasmāra eva ca śakunī revatī caiva pūtanā cāndhapūtanā

पूतना शीतपूर्वा च तथैव मुखमण्डिका नवमो नैगमेयश्च प्रोक्ता बालग्रहा अमी

pūtanā śītapūrvā ca tathaiva mukhamaṇḍikā navamo naigameyaśca proktā bālagrahā amī

नव स्कन्दादयः प्रोक्ता बालानां ये ग्रहा अमी श्रीमन्तो दिव्यवपुषो नारीपुरुषविग्रहाः

nava skandādayaḥ proktā bālānāṃ ye grahā amī śrīmanto divyavapuṣo nārīpuruṣavigrahāḥ

एते स्कन्दस्य रक्षाऽथ कृत्तिकोमाऽग्निशूलिभिः सृष्टाः शरवणस्थस्य रक्षितस्य स्वतेजसा

ete skandasya rakṣā'tha kṛttikomā'gniśūlibhiḥ sṛṣṭāḥ śaravaṇasthasya rakṣitasya svatejasā

स्कन्दः सृष्टो भगवता देवेन त्रिपुरारिणा बिभर्ति चापरां संज्ञां कुमार इति स ग्रहः

skandaḥ sṛṣṭo bhagavatā devena tripurāriṇā bibharti cāparāṃ saṃjñāṃ kumāra iti sa grahaḥ

स्कन्दापस्मारसंज्ञो यः सोऽग्निना तत्समद्युतिः स च स्कन्दसखो नाम्ना विशाख इति चोच्यते

skandāpasmārasaṃjño yaḥ so'gninā tatsamadyutiḥ sa ca skandasakho nāmnā viśākha iti cocyate

ग्रहाः स्त्रीविग्रहा एते नानारूपाः प्रकीर्त्तिताः गङ्गोमाकृत्तिकानां ते भागा राजसतामसाः

grahāḥ strīvigrahā ete nānārūpāḥ prakīrttitāḥ gaṅgomākṛttikānāṃ te bhāgā rājasatāmasāḥ

नैगमेयस्तु पार्वत्या सृष्टो मेषाननो ग्रहः कुमारधारी देवस्य गुहस्यात्मसमोऽस्ति वै

naigameyastu pārvatyā sṛṣṭo meṣānano grahaḥ kumāradhārī devasya guhasyātmasamo'sti vai

ततो भगवता स्कन्दे सुरसेनापतौ कृते उपतस्थुर्ग्रहा एते दीप्तशक्तिधरं गुहम्

tato bhagavatā skande surasenāpatau kṛte upatasthurgrahā ete dīptaśaktidharaṃ guham

ऊचुः प्राञ्जलयश्चैनं वत्तिर्नो दीयतामिति तेषामर्थे ततः स्कन्दः शिवं देवमचोदयत्

ūcuḥ prāñjalayaścainaṃ vattirno dīyatāmiti teṣāmarthe tataḥ skandaḥ śivaṃ devamacodayat

ततो ग्रहांस्तानुवाच भगवान्भगनेत्रहृत् तैर्यग्योनिं मानुषं च दैवञ्च त्रितयं जगत्

tato grahāṃstānuvāca bhagavānbhaganetrahṛt tairyagyoniṃ mānuṣaṃ ca daivañca tritayaṃ jagat

परस्परोपकारेण वर्त्तते धार्यते तथा देवा नरान्प्रीणयन्ति तैर्यग्योनींस्तथैव च

parasparopakāreṇa varttate dhāryate tathā devā narānprīṇayanti tairyagyonīṃstathaiva ca

यथाकालं प्रवृत्तैस्तु ऊष्मवर्षहिमानिलैः इज्याऽञ्जलिनमस्कारैर्जपहोमैस्तथैव च

yathākālaṃ pravṛttaistu ūṣmavarṣahimānilaiḥ ijyā'ñjalinamaskārairjapahomaistathaiva ca

सम्यक्प्रयुक्तैश्च नराः प्रीणयन्त्यपि देवताः भागधेयविभक्तञ्च शेषं किञ्चिन्न विद्यते

samyakprayuktaiśca narāḥ prīṇayantyapi devatāḥ bhāgadheyavibhaktañca śeṣaṃ kiñcinna vidyate

तद्युष्माकं शुभा वृत्तिर्बालेष्वेव भविष्यति

tadyuṣmākaṃ śubhā vṛttirbāleṣveva bhaviṣyati

कुलेषु येषु नेज्यन्ते देवाः पितर एव च ब्राह्मणः साधवो वाऽपि गुरवोऽतिथयस्तथा

kuleṣu yeṣu nejyante devāḥ pitara eva ca brāhmaṇaḥ sādhavo vā'pi guravo'tithayastathā

निवृत्तशौचाचारेषु तथा कुत्सितवृत्तिषु निवृत्तभिक्षाबलिषु भग्नकांस्यगृहेषु वा

nivṛttaśaucācāreṣu tathā kutsitavṛttiṣu nivṛttabhikṣābaliṣu bhagnakāṃsyagṛheṣu vā

ते वै बालांश्च तांस्तान् हि ग्रहा हिंसन्त्यशङ्किताः तत्र वो विपुला वृत्तिः पूजा चैव भविष्यति

te vai bālāṃśca tāṃstān hi grahā hiṃsantyaśaṅkitāḥ tatra vo vipulā vṛttiḥ pūjā caiva bhaviṣyati

एवं ग्रहाः समुत्पन्ना बालान् हिंसन्ति चाप्यतः ग्रहोपसृष्टा बालाः स्युर्दुश्चिकित्स्यतमास्ततः

evaṃ grahāḥ samutpannā bālān hiṃsanti cāpyataḥ grahopasṛṣṭā bālāḥ syurduścikitsyatamāstataḥ

क्षणादुद्विजते बालः क्षणात् त्रस्यति रोदिति नखैर्दन्तैर्दारयति धात्रीमात्मानमेव च

kṣaṇādudvijate bālaḥ kṣaṇāt trasyati roditi nakhairdantairdārayati dhātrīmātmānameva ca

ऊर्ध्वं निरीक्षते दन्तान्खादेत्कूजति जृम्भते भ्रुवौ क्षिपति दष्टौष्ठः फेनं वमति चासकृत्

ūrdhvaṃ nirīkṣate dantānkhādetkūjati jṛmbhate bhruvau kṣipati daṣṭauṣṭhaḥ phenaṃ vamati cāsakṛt

क्षामोऽति निशि जागर्त्ति शूनाङ्गो भिन्नविट्स्वरः मत्स्यशोणितगन्धश्च न चाश्नाति यथा पुरा

kṣāmo'ti niśi jāgartti śūnāṅgo bhinnaviṭsvaraḥ matsyaśoṇitagandhaśca na cāśnāti yathā purā

दुर्बलो मलिनाङ्गश्च नष्टसंज्ञः प्रजायते सामान्यग्रहजुष्टस्य लक्षणं समुदाहृतम्

durbalo malināṅgaśca naṣṭasaṃjñaḥ prajāyate sāmānyagrahajuṣṭasya lakṣaṇaṃ samudāhṛtam

स्रस्ताङ्गः क्षतजसगन्धिकस्तनद्विड् वक्रास्यो हतचलितैकपक्ष्मनेत्रः उद्विग्नः ससलिलचक्षुरल्परोदी स्कन्दार्त्तो भवति च गाढमुष्टिवर्चाः

srastāṅgaḥ kṣatajasagandhikastanadviḍ vakrāsyo hatacalitaikapakṣmanetraḥ udvignaḥ sasalilacakṣuralparodī skandārtto bhavati ca gāḍhamuṣṭivarcāḥ

निःसंज्ञो भवति पुनर्लभेत संज्ञां संस्तब्धः करचरणैश्च नृत्यतीव विण्मूत्रे सृजति चिरेण जृम्भमाणः फेनं वा सृजति च तत्सखाभिजुष्टः

niḥsaṃjño bhavati punarlabheta saṃjñāṃ saṃstabdhaḥ karacaraṇaiśca nṛtyatīva viṇmūtre sṛjati cireṇa jṛmbhamāṇaḥ phenaṃ vā sṛjati ca tatsakhābhijuṣṭaḥ

स्रस्ताङ्गो भयचकितो विहङ्गगन्धिः सास्रवव्रणपरिपीडितः समन्तात् स्फोटैश्च प्रचिततनुः सदाहपाकैर्विज्ञेयो भवति शिशुः क्षतः शकुन्या

srastāṅgo bhayacakito vihaṅgagandhiḥ sāsravavraṇaparipīḍitaḥ samantāt sphoṭaiśca pracitatanuḥ sadāhapākairvijñeyo bhavati śiśuḥ kṣataḥ śakunyā

रक्तास्यो हरितमलोऽतिपाण्डुदेहः श्यावो वा मुखकरपाकवेदनाऽत्त गृह्णाति व्यथिततनुश्च कर्णनासं रेवत्या भृशमभिपीडितः कुमारः

raktāsyo haritamalo'tipāṇḍudehaḥ śyāvo vā mukhakarapākavedanā'tta gṛhṇāti vyathitatanuśca karṇanāsaṃ revatyā bhṛśamabhipīḍitaḥ kumāraḥ

विट्स्रावी स्वपिति न वासरे न रात्रौ विड्भिन्नं विसृजति काकतुल्यगन्धः छर्द्यार्त्तो हृषिततनूरुहः कुमारस्तृष्णालुर्भवति च पूतनागृहीतः

viṭsrāvī svapiti na vāsare na rātrau viḍbhinnaṃ visṛjati kākatulyagandhaḥ chardyārtto hṛṣitatanūruhaḥ kumārastṛṣṇālurbhavati ca pūtanāgṛhītaḥ

योद्वेष्टि स्तनमतिसारकासहिक्काछर्दीभिर्ज्वरसहिताभिरर्द्यमानः दुर्वर्णः सततमथापि योऽस्रगन्धिस्तं ब्रूयाद्भिषगथ चान्धपूतनाऽत्तम्

yodveṣṭi stanamatisārakāsahikkāchardībhirjvarasahitābhirardyamānaḥ durvarṇaḥ satatamathāpi yo'sragandhistaṃ brūyādbhiṣagatha cāndhapūtanā'ttam

आक्रन्दत्यभिचकितं सुवेपमानः संलीनो भवति व्यथाऽन्त्रकूजयुक्तः स्रस्ताङ्गो भृशमतिशीर्यते च शीतात् तं ब्रूयाद्भिषगथ शीतपूतनाऽत्तम्

ākrandatyabhicakitaṃ suvepamānaḥ saṃlīno bhavati vyathā'ntrakūjayuktaḥ srastāṅgo bhṛśamatiśīryate ca śītāt taṃ brūyādbhiṣagatha śītapūtanā'ttam

म्लानाङ्गः सरुधिरपाणिपादवक्त्रो बह्वाशी कलुषशिरावृतोदरो यः सोद्वेगो भवति च मूत्रतुल्यगन्धिः स ज्ञेयः शिशुरथ वक्त्रमण्डिकाऽत्त

mlānāṅgaḥ sarudhirapāṇipādavaktro bahvāśī kaluṣaśirāvṛtodaro yaḥ sodvego bhavati ca mūtratulyagandhiḥ sa jñeyaḥ śiśuratha vaktramaṇḍikā'tta

यः फेनं वमति विनम्यते च मध्ये सोद्वेगो विहसति चोर्ध्वमीक्षमाणः कूजेच्च प्रततमथो वसासगन्धिर्निःसंज्ञो भवति स नैगमेयजुष्टः

yaḥ phenaṃ vamati vinamyate ca madhye sodvego vihasati cordhvamīkṣamāṇaḥ kūjecca pratatamatho vasāsagandhirniḥsaṃjño bhavati sa naigameyajuṣṭaḥ

सहामुण्डितिकोदीच्यक्वाथस्नानं ग्रहापहम्

sahāmuṇḍitikodīcyakvāthasnānaṃ grahāpaham

सप्तच्छदामय निशाचन्दनैश्चानुलेपनम् सर्पत्वग्लशुनं मूर्वा सर्षपारिष्टपल्लवाः

saptacchadāmaya niśācandanaiścānulepanam sarpatvaglaśunaṃ mūrvā sarṣapāriṣṭapallavāḥ

विडालविडजालोम मेषशृङ्गी वचा मधु धूपः शिशोर्ज्वरघ्नोऽयमशेषग्रहनाशनः बालशान्तीष्टकर्माणि कार्याणि ग्रहशान्तये

viḍālaviḍajāloma meṣaśṛṅgī vacā madhu dhūpaḥ śiśorjvaraghno'yamaśeṣagrahanāśanaḥ bālaśāntīṣṭakarmāṇi kāryāṇi grahaśāntaye

वचा कुष्ठं तथा ब्राह्मी सिद्धार्थकमथापिच सारिवा सैन्धवं चैव पिप्पली घृतमष्टमम् सिद्धं घृतमिदं मेध्यं पिबेत्प्रातर्दिने दिने दृढस्मृतिः क्षिप्रमेधाः कुमारो बुद्धिमान्भवेत्

vacā kuṣṭhaṃ tathā brāhmī siddhārthakamathāpica sārivā saindhavaṃ caiva pippalī ghṛtamaṣṭamam siddhaṃ ghṛtamidaṃ medhyaṃ pibetprātardine dine dṛḍhasmṛtiḥ kṣipramedhāḥ kumāro buddhimānbhavet

न पिशाचा न रक्षांसि न भूता न च मातरः न भवन्ति कुमाराणां पिबतामष्टमङ्गलम्

na piśācā na rakṣāṃsi na bhūtā na ca mātaraḥ na bhavanti kumārāṇāṃ pibatāmaṣṭamaṅgalam

विशिष्टग्रहजुष्टबालकचिकित्सा स्कन्दग्रहोपसृष्टस्य कुमारस्य प्रशान्तये वातघ्नद्रुमपत्राणां क्वाथेन परिषेचनम्

viśiṣṭagrahajuṣṭabālakacikitsā skandagrahopasṛṣṭasya kumārasya praśāntaye vātaghnadrumapatrāṇāṃ kvāthena pariṣecanam

देवदारुणि रास्नायां मधुरेषु गणेषु च सिद्धं सर्पिश्च सक्षीरं पातुमस्मै प्रदापयेत्

devadāruṇi rāsnāyāṃ madhureṣu gaṇeṣu ca siddhaṃ sarpiśca sakṣīraṃ pātumasmai pradāpayet

सर्षपाः सर्पनिर्मोको वचा काकादनी घृतम् उष्ट्राजाविगवां चापि रोमाण्युद्धूपनं भवेत्

sarṣapāḥ sarpanirmoko vacā kākādanī ghṛtam uṣṭrājāvigavāṃ cāpi romāṇyuddhūpanaṃ bhavet

सोमवल्लीमिन्द्र वृक्षं वन्दाकं बिल्वजं शमीम् मृगादन्याश्च मूलानि ग्रथितानि विधारयेत्

somavallīmindra vṛkṣaṃ vandākaṃ bilvajaṃ śamīm mṛgādanyāśca mūlāni grathitāni vidhārayet

रक्तानि माल्यानि तथा पताका रक्ताश्च गन्धान् विविधांश्च भक्ष्यान् घण्टां च देवाय बलि निवेद्य सकुक्कुटं स्कन्दगृहे हिताय

raktāni mālyāni tathā patākā raktāśca gandhān vividhāṃśca bhakṣyān ghaṇṭāṃ ca devāya bali nivedya sakukkuṭaṃ skandagṛhe hitāya

स्नानं त्रिरात्रं निशि चत्वरेषु कुर्यात्परं शालियवैर्नवैस्तु अं गायत्रिपूताभिरथाद्भिरग्निं प्रज्वालयेदाहुतिभिश्च धीमान्

snānaṃ trirātraṃ niśi catvareṣu kuryātparaṃ śāliyavairnavaistu aṃ gāyatripūtābhirathādbhiragniṃ prajvālayedāhutibhiśca dhīmān

रक्षामतः प्रवक्ष्यामि बालानां पापनाशिनीम् अहन्यहनि कर्त्तव्या या भिषग्भिरतन्द्रि तैः

rakṣāmataḥ pravakṣyāmi bālānāṃ pāpanāśinīm ahanyahani karttavyā yā bhiṣagbhiratandri taiḥ

तपसां तेजसां चैव यशसां वपुषां तथा निधानं योऽव्ययो देवः स ते स्कन्दः प्रसीदतु

tapasāṃ tejasāṃ caiva yaśasāṃ vapuṣāṃ tathā nidhānaṃ yo'vyayo devaḥ sa te skandaḥ prasīdatu

ग्रहः सेनापतिर्देवो देवसेनापतिर्विभुः देवसेनारिपुहरः पातु त्वां भगवान्गुहः

grahaḥ senāpatirdevo devasenāpatirvibhuḥ devasenāripuharaḥ pātu tvāṃ bhagavānguhaḥ

देवदेवस्य महतः पावकस्य च यः सुतः गङ्गोमाकृत्तिकानां च स ते शर्म प्रयच्छतु

devadevasya mahataḥ pāvakasya ca yaḥ sutaḥ gaṅgomākṛttikānāṃ ca sa te śarma prayacchatu

रक्तमाल्याम्बरधरो रक्तचन्दनभूषितः रक्तदिव्यवपुर्देवः पातु त्वां क्रौञ्चसूदनः

raktamālyāmbaradharo raktacandanabhūṣitaḥ raktadivyavapurdevaḥ pātu tvāṃ krauñcasūdanaḥ

बिल्वः शिरीषो गोलोमी सुरसाऽदिश्च यो गणः परिषेके प्रयोक्तव्यः स्कन्दापस्मारशान्तये

bilvaḥ śirīṣo golomī surasā'diśca yo gaṇaḥ pariṣeke prayoktavyaḥ skandāpasmāraśāntaye

सुरसा श्वेतसुरसा पाठा फज्जी फणिज्जकः सौगन्धिकं भूस्तृणको राजिका श्वेतबर्बरी

surasā śvetasurasā pāṭhā phajjī phaṇijjakaḥ saugandhikaṃ bhūstṛṇako rājikā śvetabarbarī

कट्फलं खरपुष्पा च कासमर्दश्च शल्लकी विडङ्गमथ निर्गुण्डी कर्णिकार उदुम्बरः

kaṭphalaṃ kharapuṣpā ca kāsamardaśca śallakī viḍaṅgamatha nirguṇḍī karṇikāra udumbaraḥ

बला च काकमाची च तथा च विषमुष्टिका कफकृमिहरः ख्यातः सुरसाऽदिरयं गणः

balā ca kākamācī ca tathā ca viṣamuṣṭikā kaphakṛmiharaḥ khyātaḥ surasā'dirayaṃ gaṇaḥ

अष्टमूत्रविपक्वं च तैलमभ्यञ्जने हितम्

aṣṭamūtravipakvaṃ ca tailamabhyañjane hitam

गोऽजाविमहिषाश्वानां खरोष्ट्रकरिणां तथा मूत्राष्टकमिदं ख्यातं सर्वशास्त्रेषु सम्मतम्

go'jāvimahiṣāśvānāṃ kharoṣṭrakariṇāṃ tathā mūtrāṣṭakamidaṃ khyātaṃ sarvaśāstreṣu sammatam

क्षीरवृक्षकषायेण काकोल्यादिगणेन च विपक्तव्यं घृतं पश्चाद्दातव्यं पयसा सह

kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa kākolyādigaṇena ca vipaktavyaṃ ghṛtaṃ paścāddātavyaṃ payasā saha

काकोली क्षीरकाकोली जीवकर्षभकौ तथा ॠद्धिर्वृद्धिस्तथा मेदा महामेदा गुडूचिका

kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakau tathā ṝddhirvṛddhistathā medā mahāmedā guḍūcikā

मुद्गपणी माषपर्णी पद्मकं वंशलोचना शृङ्गी प्रपौण्डरीकञ्च जीवन्ती मधुयष्टिका

mudgapaṇī māṣaparṇī padmakaṃ vaṃśalocanā śṛṅgī prapauṇḍarīkañca jīvantī madhuyaṣṭikā

द्रा क्षा चेति गणो नाम्ना काकोल्यादिरुदीरितः स्तन्यकृद् बृंहणो वृष्यः पित्तरक्तमलापहः

drā kṣā ceti gaṇo nāmnā kākolyādirudīritaḥ stanyakṛd bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ pittaraktamalāpahaḥ

उत्सादनं वचा हिङ्गुयुक्तमत्र प्रकीर्त्तितम् गृध्रोलूकपुरीषाणि केशा हस्तिनखो घृतम्

utsādanaṃ vacā hiṅguyuktamatra prakīrttitam gṛdhrolūkapurīṣāṇi keśā hastinakho ghṛtam

वृषभस्य च रोमाणि योज्यान्युद्धूपने सदा अनन्तां कुक्कुटीं बिम्बीं मर्कटीञ्चापि धारयेत्

vṛṣabhasya ca romāṇi yojyānyuddhūpane sadā anantāṃ kukkuṭīṃ bimbīṃ markaṭīñcāpi dhārayet

पक्वापक्वानि मांसानि प्रसन्ना रुधिरं पयः मुद्गौदनं निवेद्याथ स्कन्दापस्मारिणे वटे

pakvāpakvāni māṃsāni prasannā rudhiraṃ payaḥ mudgaudanaṃ nivedyātha skandāpasmāriṇe vaṭe

चतुष्पथे कारयेच्च स्नानं तेन ततः पठेत्

catuṣpathe kārayecca snānaṃ tena tataḥ paṭhet

स्कन्दापस्मारसंज्ञो यः स्कन्दस्य दयितः सखा विशाखः स शिशोरस्य शिवायास्तु शुभाननः

skandāpasmārasaṃjño yaḥ skandasya dayitaḥ sakhā viśākhaḥ sa śiśorasya śivāyāstu śubhānanaḥ

शकुनिग्रहजुष्टस्य कार्यं वैद्येन जानता वेतसाम्रकपित्थानां क्वाथेन परिषेचनम्

śakunigrahajuṣṭasya kāryaṃ vaidyena jānatā vetasāmrakapitthānāṃ kvāthena pariṣecanam

ह्रीवेरमधुकोशीरसारिवोत्पलपद्मकैः लोध्रप्रियङ्गुमञ्जिष्ठागैरिकैः प्रदिहेच्छिशुम्

hrīveramadhukośīrasārivotpalapadmakaiḥ lodhrapriyaṅgumañjiṣṭhāgairikaiḥ pradihecchiśum

स्कन्दग्रहोक्ता धूपाश्च हिता अत्र भवन्ति हि स्कन्दापस्मारशमनं घृतमत्रापि पूजितम्

skandagrahoktā dhūpāśca hitā atra bhavanti hi skandāpasmāraśamanaṃ ghṛtamatrāpi pūjitam

शतावरीमृगैर्वारुनागदन्तीनिदिग्धिकाम् लक्ष्मणां सहदेवीं च बृहतीं चापि धारयेत्

śatāvarīmṛgairvārunāgadantīnidigdhikām lakṣmaṇāṃ sahadevīṃ ca bṛhatīṃ cāpi dhārayet

तिलतण्डुलकं माल्यं हरितालं मनः शिला बलिरेष करञ्जेतु निवेद्यो नियतात्मना

tilataṇḍulakaṃ mālyaṃ haritālaṃ manaḥ śilā balireṣa karañjetu nivedyo niyatātmanā

निकुञ्जे च प्रयोक्तव्यं स्नानमस्य यथाविधि श्वेताशिरीषगन्धाश्मधवगुग्गुलुसर्षपैः

nikuñje ca prayoktavyaṃ snānamasya yathāvidhi śvetāśirīṣagandhāśmadhavaguggulusarṣapaiḥ

सिद्धमभ्यञ्जने तैलं धारणं पूर्वमेव तु शुकुनिग्रहशान्त्यर्थं प्रदेहं कारयेद्धितम्

siddhamabhyañjane tailaṃ dhāraṇaṃ pūrvameva tu śukunigrahaśāntyarthaṃ pradehaṃ kārayeddhitam

कुर्याच्च विविधां पूजां शकुन्याः कुसुमैः शुभैः निकुम्भोक्तेन विधिना स्नापयेत्तं ततः पठेत्

kuryācca vividhāṃ pūjāṃ śakunyāḥ kusumaiḥ śubhaiḥ nikumbhoktena vidhinā snāpayettaṃ tataḥ paṭhet

अन्तरिक्षचरा देवी सर्वालङ्कारभूषिता अधोमुखी सूक्ष्मतुण्डा शकुनी ते प्रसीदतु

antarikṣacarā devī sarvālaṅkārabhūṣitā adhomukhī sūkṣmatuṇḍā śakunī te prasīdatu

दुर्दर्शना महामाया पिङ्गाङ्गी भैरवस्वरा लम्बोदरी शङ्कुकर्णी शकुनी ते प्रसीदतु

durdarśanā mahāmāyā piṅgāṅgī bhairavasvarā lambodarī śaṅkukarṇī śakunī te prasīdatu

अश्वगन्धाऽजशृङ्गी च सारिवाऽथ पुनर्नवा सहा विदारी ह्येतासां क्वाथेन परिषेचनम्

aśvagandhā'jaśṛṅgī ca sārivā'tha punarnavā sahā vidārī hyetāsāṃ kvāthena pariṣecanam

तैलमभ्यञ्जने कार्यं कुष्ठे सर्जरसे तथा पलङ्कषायां नलदे तथा गौरकदम्बके

tailamabhyañjane kāryaṃ kuṣṭhe sarjarase tathā palaṅkaṣāyāṃ nalade tathā gaurakadambake

धवाश्वकर्णककुभशल्लकीतिन्दुकेषु च काकोल्यादौ गणे चापि सिद्धं सर्पिः पिबेच्छिशुः

dhavāśvakarṇakakubhaśallakītindukeṣu ca kākolyādau gaṇe cāpi siddhaṃ sarpiḥ pibecchiśuḥ

कुलत्थं शङ्खचूर्णञ्च प्रदेहः साश्वगन्धिकः गृध्रोलूकपुरीषाणि यवान् यवफलो घृतम् सन्ध्ययोरुभयोः कार्यमेतदुद्धूपनं शिशोः

kulatthaṃ śaṅkhacūrṇañca pradehaḥ sāśvagandhikaḥ gṛdhrolūkapurīṣāṇi yavān yavaphalo ghṛtam sandhyayorubhayoḥ kāryametaduddhūpanaṃ śiśoḥ

शुक्लाः सुमनसो लाजाः पयः शाल्योदनं दधि बलिर्निवेद्यो गोतीर्थे रेवत्यै प्रयतात्मना

śuklāḥ sumanaso lājāḥ payaḥ śālyodanaṃ dadhi balirnivedyo gotīrthe revatyai prayatātmanā

स्नानं धात्रीकुमाराभ्यां सङ्गमे कारयेद्भिषक् नानाशस्त्रधरा देवी चित्रमाल्यानुलेपना

snānaṃ dhātrīkumārābhyāṃ saṅgame kārayedbhiṣak nānāśastradharā devī citramālyānulepanā

चॄलत्कुण्डलिनी श्यामा रेवती ते प्रसीदतु उपासते यां सततं देव्यो विविधभूषणाः

cṝlatkuṇḍalinī śyāmā revatī te prasīdatu upāsate yāṃ satataṃ devyo vividhabhūṣaṇāḥ

लम्बा कराला विनता तथैव बहुपुत्रिका रेवती शुष्कनासा च तुभ्यं देवी प्रसीदतु

lambā karālā vinatā tathaiva bahuputrikā revatī śuṣkanāsā ca tubhyaṃ devī prasīdatu

कपोतवङ्का श्योनाको वरुणः पारिभद्र कः आस्फोता चैव योज्याः स्युर्बालानां परिषेचने

kapotavaṅkā śyonāko varuṇaḥ pāribhadra kaḥ āsphotā caiva yojyāḥ syurbālānāṃ pariṣecane

नवा पयस्या गोलोमी हरितालं मनः शिला कुष्ठं सर्जरसश्चैव तैलार्थे कल्क इष्यते

navā payasyā golomī haritālaṃ manaḥ śilā kuṣṭhaṃ sarjarasaścaiva tailārthe kalka iṣyate

हितं घृतं तुगाक्षीर्या संसिद्धं मधुकेन च कुष्ठंतालीसखदिराः स्पन्दनोऽजुन एव च

hitaṃ ghṛtaṃ tugākṣīryā saṃsiddhaṃ madhukena ca kuṣṭhaṃtālīsakhadirāḥ spandano'juna eva ca

पनसः ककुभश्चापि मज्जानो बदरस्य च कुंक्कुटास्थि घृतं चापि धूपनं सह सर्षपैः

panasaḥ kakubhaścāpi majjāno badarasya ca kuṃkkuṭāsthi ghṛtaṃ cāpi dhūpanaṃ saha sarṣapaiḥ

काकादनीं चित्रफलां बिम्बीं गुञ्जाञ्च धारयेत्

kākādanīṃ citraphalāṃ bimbīṃ guñjāñca dhārayet

मत्स्यौदनं बलि दद्यात्कृशरां पललं तथा शरावसम्पुटे कृत्वा तस्य शून्ये गृहे भिषक्

matsyaudanaṃ bali dadyātkṛśarāṃ palalaṃ tathā śarāvasampuṭe kṛtvā tasya śūnye gṛhe bhiṣak

उत्सृष्टान्नाभिषिक्तस्य शिशोः स्नपनमिष्यते कुष्ठतालीसखदिरं चन्दनं स्पन्दनं तथा

utsṛṣṭānnābhiṣiktasya śiśoḥ snapanamiṣyate kuṣṭhatālīsakhadiraṃ candanaṃ spandanaṃ tathā

देवदारु वचा हिङ्गु कुष्ठं गिरिकदम्बकम् एला हरेणवश्चापि योज्या उद्धूपने सदा

devadāru vacā hiṅgu kuṣṭhaṃ girikadambakam elā hareṇavaścāpi yojyā uddhūpane sadā

मलिनाम्बरसंवीता मलिना रूक्षमूर्द्धजा शून्यागारस्थिता देवी दारकं पातु पूतना

malināmbarasaṃvītā malinā rūkṣamūrddhajā śūnyāgārasthitā devī dārakaṃ pātu pūtanā

तिक्तद्रुमाणां पत्रेषु क्वाथः कार्योऽभिषेचने

tiktadrumāṇāṃ patreṣu kvāthaḥ kāryo'bhiṣecane

निम्बः पटोलः क्षुद्रा च गुडूची वासकस्तथा विसर्पकुष्ठनुत्ख्यातो गणोऽय पञ्चतिक्तकः

nimbaḥ paṭolaḥ kṣudrā ca guḍūcī vāsakastathā visarpakuṣṭhanutkhyāto gaṇo'ya pañcatiktakaḥ

पिप्पली पिप्प्पलीमूलं चित्रको मधुको मधु शालिपर्णी बृहत्यौ च घृतार्थं च समाहरेत् सर्वगन्धः प्रदेहश्च गात्रे चाक्ष्णोश्च शीतलैः

pippalī pipppalīmūlaṃ citrako madhuko madhu śāliparṇī bṛhatyau ca ghṛtārthaṃ ca samāharet sarvagandhaḥ pradehaśca gātre cākṣṇośca śītalaiḥ

पुरीषं कौक्कुटं केशाश्चर्म सर्पभवं तथा जीर्णं चाभीक्ष्णशो वासो धूपनायोपकल्पयेत्

purīṣaṃ kaukkuṭaṃ keśāścarma sarpabhavaṃ tathā jīrṇaṃ cābhīkṣṇaśo vāso dhūpanāyopakalpayet

कुक्कुटीं मर्कटीं बिम्बीमनन्तां चापि धारयेत् मांसं सामं तथा पक्वं शोणितं च चतुष्पथे

kukkuṭīṃ markaṭīṃ bimbīmanantāṃ cāpi dhārayet māṃsaṃ sāmaṃ tathā pakvaṃ śoṇitaṃ ca catuṣpathe

निवेद्यमन्तश्च गृहे शिशो रक्षानिमित्ततः शिशोश्च स्नपनं कुर्यात्सर्वगन्धोदकैः शुभः कराला पिङ्गला मुण्डा कषायाम्बरसंवृता देवी बालमिमं प्रीता रक्ष त्वं गन्धपूतने

nivedyamantaśca gṛhe śiśo rakṣānimittataḥ śiśośca snapanaṃ kuryātsarvagandhodakaiḥ śubhaḥ karālā piṅgalā muṇḍā kaṣāyāmbarasaṃvṛtā devī bālamimaṃ prītā rakṣa tvaṃ gandhapūtane

गोमूत्रं चाश्वमूत्रञ्च मुस्तां चामरदारु च कुष्ठञ्च सर्वगन्धांश्च तैलार्थमवधारयेत्

gomūtraṃ cāśvamūtrañca mustāṃ cāmaradāru ca kuṣṭhañca sarvagandhāṃśca tailārthamavadhārayet

रोहिणीनिम्बखदिरपलाशककुभत्वचः निक्वाथ्य तस्मिन्निक्वाथे सक्षीरे विपचेद् घृतम्

rohiṇīnimbakhadirapalāśakakubhatvacaḥ nikvāthya tasminnikvāthe sakṣīre vipaced ghṛtam

100

गृध्रोलूकपुरीषाणि बस्तगन्धामहित्वचम् निम्बपत्राणि च तथा धूपनार्थं समाहरेत्

gṛdhrolūkapurīṣāṇi bastagandhāmahitvacam nimbapatrāṇi ca tathā dhūpanārthaṃ samāharet

101

धारयेदपि गुञ्जां च बलां काकादनीं तथा नद्यां मुद्गौदनैश्चापि तर्पयेच्छीतपूतनाम्

dhārayedapi guñjāṃ ca balāṃ kākādanīṃ tathā nadyāṃ mudgaudanaiścāpi tarpayecchītapūtanām

102

जलाशयान्ते बालस्य स्नपनं चोपदिश्यते

jalāśayānte bālasya snapanaṃ copadiśyate

103

देव्यै देयश्चोपहारो वारुणी रुधिरं तथा मुद्गौदनाशिनी देवी सुराशोणितपायिनी जलाशयरता नित्यं पातु त्वां शीतपूतना

devyai deyaścopahāro vāruṇī rudhiraṃ tathā mudgaudanāśinī devī surāśoṇitapāyinī jalāśayaratā nityaṃ pātu tvāṃ śītapūtanā

104

कपित्थं बिल्वतर्कारीवासा गन्धर्वहस्तकः कुबेराक्षी च योज्याः स्युर्बालानां परिषेचने

kapitthaṃ bilvatarkārīvāsā gandharvahastakaḥ kuberākṣī ca yojyāḥ syurbālānāṃ pariṣecane

105

स्वरसैर्भृङ्गवृक्षाणां तथैव हयगन्धया तैलं वसां च संयोज्य पचेदभ्यञ्जनं शिशोः

svarasairbhṛṅgavṛkṣāṇāṃ tathaiva hayagandhayā tailaṃ vasāṃ ca saṃyojya pacedabhyañjanaṃ śiśoḥ

106

बचा सर्जरसं कुष्ठं सर्पिश्चोद्धूपने हितम् वर्णकं चूर्णकं माल्यमञ्जनं पारदं तथा

bacā sarjarasaṃ kuṣṭhaṃ sarpiścoddhūpane hitam varṇakaṃ cūrṇakaṃ mālyamañjanaṃ pāradaṃ tathā

107

मनः शिलां चोपहरेद् गोष्ठमध्ये बलि ततः

manaḥ śilāṃ copahared goṣṭhamadhye bali tataḥ

108

पायसं सपुरोडाशं तद्वल्यर्थमुपाहरेत् मन्त्रपूताभिरद्भिश्च तत्रैव स्नपनं हितम्

pāyasaṃ sapuroḍāśaṃ tadvalyarthamupāharet mantrapūtābhiradbhiśca tatraiva snapanaṃ hitam

109

अलङ्कृता कामवती सुभगा कामरूपिणी गोष्ठमध्यालया या तु पातु त्वां मुखमण्डिका

alaṅkṛtā kāmavatī subhagā kāmarūpiṇī goṣṭhamadhyālayā yā tu pātu tvāṃ mukhamaṇḍikā

110

बिल्वाग्निमन्थपूतीकैः कार्यं स्यात्परिषेचितम्

bilvāgnimanthapūtīkaiḥ kāryaṃ syātpariṣecitam

111

प्रियङ्गुसरलानन्ताशतपुष्पाकुटन्नटैः पचेत्तैलं सगोमूत्रं दधिमस्त्वम्लकाञ्जिकैः

priyaṅgusaralānantāśatapuṣpākuṭannaṭaiḥ pacettailaṃ sagomūtraṃ dadhimastvamlakāñjikaiḥ

112

वचां वयस्यां जटिलां गोलोमीञ्चापि धारयेत्

vacāṃ vayasyāṃ jaṭilāṃ golomīñcāpi dhārayet

113

उत्सादनं हितञ्चात्र स्कन्दापस्मारनाशनम् मर्कटोलूकगृध्राणां पुरीषाणि प्रधूपनम् धूमः सुप्तजने कार्यो बालस्य हितमिच्छता तिलतण्डुलकं माल्यं भक्ष्यांश्च विविधानपि कौमारभृत्ये मेषाय प्लक्षमूले निवेदयेत्

utsādanaṃ hitañcātra skandāpasmāranāśanam markaṭolūkagṛdhrāṇāṃ purīṣāṇi pradhūpanam dhūmaḥ suptajane kāryo bālasya hitamicchatā tilataṇḍulakaṃ mālyaṃ bhakṣyāṃśca vividhānapi kaumārabhṛtye meṣāya plakṣamūle nivedayet

114

अधस्तात्क्षीरवृक्षस्य स्नपनञ्चोपदिश्यते

adhastātkṣīravṛkṣasya snapanañcopadiśyate

115

अजाननश्चलाक्षिभ्रूः कामरूपी महायशाः बालपालयिता देवो नैगमेयोऽभिरक्षतु

ajānanaścalākṣibhrūḥ kāmarūpī mahāyaśāḥ bālapālayitā devo naigameyo'bhirakṣatu

116

धात्र्! यास्तु गुरुभिर्भोज्यैर्विषमैर्दोषलैस्तथा दोषा देहे प्रकुप्यन्ति ततः स्तन्यं प्रदुष्यति

dhātr! yāstu gurubhirbhojyairviṣamairdoṣalaistathā doṣā dehe prakupyanti tataḥ stanyaṃ praduṣyati

117

मिथ्याऽहारविहारिण्या दुष्टा वातादयस्त्रयः दूषयन्ति पयस्तेन जायन्ते व्याधयः शिशोः

mithyā'hāravihāriṇyā duṣṭā vātādayastrayaḥ dūṣayanti payastena jāyante vyādhayaḥ śiśoḥ

118

वातदुष्टं शिशुः स्तन्यं पिबन्वातगदातुरः क्षामस्वरः कृशाङ्गः स्याद् बद्धविण्मूत्रमारुतः

vātaduṣṭaṃ śiśuḥ stanyaṃ pibanvātagadāturaḥ kṣāmasvaraḥ kṛśāṅgaḥ syād baddhaviṇmūtramārutaḥ

119

स्विन्नो भिन्नमलो बालः कामलापित्तरोगवान् तृष्णालुरुष्णसर्वाङ्गः पित्तदुष्टं पयः पिबन्

svinno bhinnamalo bālaḥ kāmalāpittarogavān tṛṣṇāluruṣṇasarvāṅgaḥ pittaduṣṭaṃ payaḥ piban

120

श्लेष्मदुष्टं पिबन्क्षीरं लालालुः श्लेष्मरोगवान् निद्रा ऽदितो जडः शूनो रक्ताक्षश्छर्दनः शिशुः

śleṣmaduṣṭaṃ pibankṣīraṃ lālāluḥ śleṣmarogavān nidrā 'dito jaḍaḥ śūno raktākṣaśchardanaḥ śiśuḥ

121

द्वन्द्वजे द्वन्द्वजं रूपं सर्वजे सर्वलक्षणम्

dvandvaje dvandvajaṃ rūpaṃ sarvaje sarvalakṣaṇam

122

ज्वराद्या व्याधयः सर्वे महतां ये पुरेरिताः बालानामपि ते तद्वत् बोद्धव्या भिषगुत्तमैः

jvarādyā vyādhayaḥ sarve mahatāṃ ye pureritāḥ bālānāmapi te tadvat boddhavyā bhiṣaguttamaiḥ

123

बालानामेव ये रोगा भवन्ति महतां न च तालुकण्टकमुख्यांस्तानवधारय यत्नतः

bālānāmeva ye rogā bhavanti mahatāṃ na ca tālukaṇṭakamukhyāṃstānavadhāraya yatnataḥ

124

तालुमांसे कफः क्रुद्धः कुरुते तालुकण्टकम् तेन तालुप्रदेशस्य निम्नता मूर्ध्नि जायते

tālumāṃse kaphaḥ kruddhaḥ kurute tālukaṇṭakam tena tālupradeśasya nimnatā mūrdhni jāyate

125

तालुपातः स्तनद्वेषः कृच्छ्रात्पानं शकृद्द्र वम् तृडक्षिकण्ठास्यरुजा ग्रीवादुर्बलता वमिः

tālupātaḥ stanadveṣaḥ kṛcchrātpānaṃ śakṛddra vam tṛḍakṣikaṇṭhāsyarujā grīvādurbalatā vamiḥ

126

वीसर्पस्तु शिशोः प्राणनाशनः शीर्षवस्तिजः पद्मवर्णो महापद्मरोगो दोषत्रयोद्भवः शङ्खाभ्यां हृदयं याति हृदयाच्च गुदं व्रजेत्

vīsarpastu śiśoḥ prāṇanāśanaḥ śīrṣavastijaḥ padmavarṇo mahāpadmarogo doṣatrayodbhavaḥ śaṅkhābhyāṃ hṛdayaṃ yāti hṛdayācca gudaṃ vrajet

127

कुकूणकं क्षीरदोषाच्छिशूनामेव वर्त्मनि जायते सरुजं नेत्रं कण्डूरं प्रस्रवेद् बहु

kukūṇakaṃ kṣīradoṣācchiśūnāmeva vartmani jāyate sarujaṃ netraṃ kaṇḍūraṃ prasraved bahu

128

शिशुः कुर्याल्ललाटाक्षिकूटनासाप्रघर्षणम् शक्तो नार्कप्रभां द्र ष्टुं न चाक्ष्युन्मीलनक्षमः

śiśuḥ kuryāllalāṭākṣikūṭanāsāpragharṣaṇam śakto nārkaprabhāṃ dra ṣṭuṃ na cākṣyunmīlanakṣamaḥ

129

वातेनाध्मापिता नाभिः सरुजा तुण्डिरुच्यते बालस्य गुदपाकाख्यो ब्याधिः पित्तेन जायते

vātenādhmāpitā nābhiḥ sarujā tuṇḍirucyate bālasya gudapākākhyo byādhiḥ pittena jāyate

130

शकृन्मूत्रसमायुक्तेऽधौतेऽपाने शिशोर्भवेत् स्विन्ने वास्नाप्यमानस्य कण्डू रक्तकफोद्भवा

śakṛnmūtrasamāyukte'dhaute'pāne śiśorbhavet svinne vāsnāpyamānasya kaṇḍū raktakaphodbhavā

131

कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटाः स्रावश्च जायते एकीभूतं व्रणं घोरं तं विद्यादहिपूतनम्

kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭāḥ srāvaśca jāyate ekībhūtaṃ vraṇaṃ ghoraṃ taṃ vidyādahipūtanam

132

snigdhā savarṇā grathitā nīrujā mudgasannibhā kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikā

133

मातुः कुमारो गर्भिण्याःस्तन्यं प्रायः पिबन्नपि कासाग्निसादवमथुतन्द्रा कार्श्यारुचिभ्रमैः

mātuḥ kumāro garbhiṇyāḥstanyaṃ prāyaḥ pibannapi kāsāgnisādavamathutandrā kārśyārucibhramaiḥ

134

युज्यते कोष्ठवृद्ध्या च तमाहुः पारिगर्भिकम् रोगं परिभवाख्यं च तत्र युञ्जीत दीपनम्

yujyate koṣṭhavṛddhyā ca tamāhuḥ pārigarbhikam rogaṃ paribhavākhyaṃ ca tatra yuñjīta dīpanam

135

दन्तोद्भेदः शिशोः सर्वरोगाणां कारणं स्मृतम् विशेषाज्वरविड्भेदकासच्छर्दिशिरोरुजाम्

dantodbhedaḥ śiśoḥ sarvarogāṇāṃ kāraṇaṃ smṛtam viśeṣājvaraviḍbhedakāsacchardiśirorujām

136

अभिष्यन्दस्य पोथक्या विसर्पस्य च जायते

abhiṣyandasya pothakyā visarpasya ca jāyate

137

भैषज्यं पूर्वमुद्दिष्टं महतां यज्ज्वरादिषु तदेव कार्यं बालानां किन्तु दाहादिकं विना

bhaiṣajyaṃ pūrvamuddiṣṭaṃ mahatāṃ yajjvarādiṣu tadeva kāryaṃ bālānāṃ kintu dāhādikaṃ vinā

138

त एव दोषा दूष्याश्च ज्वराद्या व्याधयश्च ते अतस्तदेव भैषज्यं मात्रा तत्र कनीयसी

ta eva doṣā dūṣyāśca jvarādyā vyādhayaśca te atastadeva bhaiṣajyaṃ mātrā tatra kanīyasī

139

बालस्य कनीयसी मात्रामाह विश्वामित्रः विडङ्गफलमात्रं तु जातमात्रस्य भेषजम् अनेनैव प्रमाणेन मासि मासि प्रवर्द्धयेत्

bālasya kanīyasī mātrāmāha viśvāmitraḥ viḍaṅgaphalamātraṃ tu jātamātrasya bheṣajam anenaiva pramāṇena māsi māsi pravarddhayet

140

प्रथमे मासि बालाय देया भैषज्यरक्तिका अवलेह्या तु कर्त्तव्या मधुक्षीरसिताघृतैः

prathame māsi bālāya deyā bhaiṣajyaraktikā avalehyā tu karttavyā madhukṣīrasitāghṛtaiḥ

141

एकैकां वर्द्धयेत्तावद्यावत्संवत्सरो भवेत् तदूर्ध्वं माषवृद्धिः स्याद्यावत्षोडश वत्सराः

ekaikāṃ varddhayettāvadyāvatsaṃvatsaro bhavet tadūrdhvaṃ māṣavṛddhiḥ syādyāvatṣoḍaśa vatsarāḥ

142

ततः स्थिरा भवेत्तावद्यावद्वर्षाणि सप्ततिः ततो बालकवन्मात्रा ह्रासनीया शनैः शनैः

tataḥ sthirā bhavettāvadyāvadvarṣāṇi saptatiḥ tato bālakavanmātrā hrāsanīyā śanaiḥ śanaiḥ

143

चूर्णकल्कावलेहानामियं मात्रा प्रकीर्त्तिता कषायस्य पुनः सैव विज्ञातव्या चतुर्गुणा

cūrṇakalkāvalehānāmiyaṃ mātrā prakīrttitā kaṣāyasya punaḥ saiva vijñātavyā caturguṇā

144

क्षीरपस्य शिशोर्देयमौषधं क्षीरसर्पिषा धात्र्! यास्तु केवलं देयं न क्षीरेणापि सर्पिषा

kṣīrapasya śiśordeyamauṣadhaṃ kṣīrasarpiṣā dhātr! yāstu kevalaṃ deyaṃ na kṣīreṇāpi sarpiṣā

145

येषां गदानां ये योगाः प्रवक्ष्यन्तेऽगदङ्कराः तेषु तत्कल्पसंलिप्तौ पाययेत्तं शिशुं स्तनौ

yeṣāṃ gadānāṃ ye yogāḥ pravakṣyante'gadaṅkarāḥ teṣu tatkalpasaṃliptau pāyayettaṃ śiśuṃ stanau

146

अङ्गप्रत्यङ्गदेशे तु रुजा यत्रास्य जायते मुहुर्मुहुः स्पृशति तं स्पृश्यमानेन रोदिति

aṅgapratyaṅgadeśe tu rujā yatrāsya jāyate muhurmuhuḥ spṛśati taṃ spṛśyamānena roditi

147

निमीलिताक्षो मूर्द्धस्थे रोगे नो धारयेच्छिरः वस्तिस्थे मूत्रसङ्गार्त्तः क्षुधा तृडपि गच्छति

nimīlitākṣo mūrddhasthe roge no dhārayecchiraḥ vastisthe mūtrasaṅgārttaḥ kṣudhā tṛḍapi gacchati

148

विण्मूत्रसङ्गवैकल्याच्छर्द्याध्मानान्त्रकूजनैः कोष्ठे व्याधीन्विजानीयात्सर्वत्रस्थांश्च रोदनैः

viṇmūtrasaṅgavaikalyācchardyādhmānāntrakūjanaiḥ koṣṭhe vyādhīnvijānīyātsarvatrasthāṃśca rodanaiḥ

149

सर्वं निवार्यते बाले स्तन्यं नैव निवार्यते मात्रया लङ्घयेद्धात्रीं शिशोरेतद्धि लङ्घनम्

sarvaṃ nivāryate bāle stanyaṃ naiva nivāryate mātrayā laṅghayeddhātrīṃ śiśoretaddhi laṅghanam

150

भद्र मुस्ताऽभयानिम्बपटोलमधुकैः कृतः क्वाथः कोष्णः शिशोरेष निःशेषज्वरनाशनः

bhadra mustā'bhayānimbapaṭolamadhukaiḥ kṛtaḥ kvāthaḥ koṣṇaḥ śiśoreṣa niḥśeṣajvaranāśanaḥ

151

वनकृष्णाऽरुणाशृङ्गीचूर्णं क्षौद्रे ण संयुतम् शिशोर्ज्वरातिसारघ्नं कासं श्वासं वमिं हरेत्

vanakṛṣṇā'ruṇāśṛṅgīcūrṇaṃ kṣaudre ṇa saṃyutam śiśorjvarātisāraghnaṃ kāsaṃ śvāsaṃ vamiṃ haret

153

बिल्वं च पुष्पाणि च धातकीनां जलं सलोध्रं गजपिप्पलद्यं च क्वाथावलेहौ मधुना विमिश्रौ बालेषु योज्यावतिसारितेषु समङ्गाधातकीलोध्रसारिवाभिः शृतं जलम् दुर्धरेऽपि शिशोर्देयमतीसारे समाक्षिकम्

bilvaṃ ca puṣpāṇi ca dhātakīnāṃ jalaṃ salodhraṃ gajapippaladyaṃ ca kvāthāvalehau madhunā vimiśrau bāleṣu yojyāvatisāriteṣu samaṅgādhātakīlodhrasārivābhiḥ śṛtaṃ jalam durdhare'pi śiśordeyamatīsāre samākṣikam

154

विडङ्गान्यजमोदा च पिप्पलीतण्डुलानि च एषामालोड्य चूर्णानि सुखं तप्तेन वारिणा आमे प्रवृत्तेऽतीसारे कुमारं पाययेद्भिषक्

viḍaṅgānyajamodā ca pippalītaṇḍulāni ca eṣāmāloḍya cūrṇāni sukhaṃ taptena vāriṇā āme pravṛtte'tīsāre kumāraṃ pāyayedbhiṣak

155

मोचारसः समङ्गा च धातकी पद्मकेशरम् पिष्टैरेतैर्यवागूः स्याद्र क्तातीसारनाशिनी

mocārasaḥ samaṅgā ca dhātakī padmakeśaram piṣṭairetairyavāgūḥ syādra ktātīsāranāśinī

156

नागरातिविषामुस्तबालकेन्द्र यवैः शृतम् कुमारं पाययेत्प्रातः सर्वातीसारनाशनम्

nāgarātiviṣāmustabālakendra yavaiḥ śṛtam kumāraṃ pāyayetprātaḥ sarvātīsāranāśanam

157

लाजा सयष्टी मधुका शर्करा क्षौद्र मेव च तण्डुलोदकयोगेन क्षिप्रं हन्ति प्रवाहिकाम्

lājā sayaṣṭī madhukā śarkarā kṣaudra meva ca taṇḍulodakayogena kṣipraṃ hanti pravāhikām

158

रजनी सरलो दारु बृहती गजपिप्पली पृश्निपर्णी शताह्वा च लीढं माक्षिकसर्पिषा

rajanī saralo dāru bṛhatī gajapippalī pṛśniparṇī śatāhvā ca līḍhaṃ mākṣikasarpiṣā

159

दीपनं ग्रहणी हन्ति मारुतार्त्तिं सकामलाम् ज्वरातीसारपाण्डघ्नुं बालानां सर्वरोगनुत्

dīpanaṃ grahaṇī hanti mārutārttiṃ sakāmalām jvarātīsārapāṇḍaghnuṃ bālānāṃ sarvaroganut

160

मुस्तकातिविषावासाकणाशृङ्गीरसं लिहेत् मधुना मुच्यते बालः कासैः पञ्चभिरुत्थितैः

mustakātiviṣāvāsākaṇāśṛṅgīrasaṃ lihet madhunā mucyate bālaḥ kāsaiḥ pañcabhirutthitaiḥ

161

व्याघ्रीसुमनसं जातीकेशरैरवलेहिका मधुना चिरसञ्जाताञ्छिशोः कासान्व्यपोहति

vyāghrīsumanasaṃ jātīkeśarairavalehikā madhunā cirasañjātāñchiśoḥ kāsānvyapohati

162

धान्यं च शर्करायुक्तं तण्डुलोदकसंयुतम् पानमेतत्प्रदातव्यं कासश्वासापहं शिशोः

dhānyaṃ ca śarkarāyuktaṃ taṇḍulodakasaṃyutam pānametatpradātavyaṃ kāsaśvāsāpahaṃ śiśoḥ

163

द्रा क्षावासाऽभयाकृष्णाचूर्णं क्षौद्रे ण सर्पिषा लीढं श्वासं निहन्त्याशु कासञ्च तमकं तथा

drā kṣāvāsā'bhayākṛṣṇācūrṇaṃ kṣaudre ṇa sarpiṣā līḍhaṃ śvāsaṃ nihantyāśu kāsañca tamakaṃ tathā

164

चूर्णं कटुकरोहिण्या मधुनासह योजयेत् हिक्कां प्रशमयेत्क्षिप्रं छर्दिं चापि चिरोत्थिताम्

cūrṇaṃ kaṭukarohiṇyā madhunāsaha yojayet hikkāṃ praśamayetkṣipraṃ chardiṃ cāpi cirotthitām

165

आम्रास्थिलाजसिन्धूत्थं सक्षौद्रं छर्दिनुद्भवेत्

āmrāsthilājasindhūtthaṃ sakṣaudraṃ chardinudbhavet

166

छर्द्यां पीतं तु मेध्यन्तु स्तन्येन मधुसर्पिषा द्विवार्त्ताकीफलरसं पञ्चकोलञ्च लेहयेत्

chardyāṃ pītaṃ tu medhyantu stanyena madhusarpiṣā dvivārttākīphalarasaṃ pañcakolañca lehayet

167

पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरम्

pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgaram

168

घृतेन सिन्धुविश्वैलाहिङ्गुभार्गीरजो लिहन् आनाहं वातिकं शूलं हन्यात्तोयेन वा शिशुः

ghṛtena sindhuviśvailāhiṅgubhārgīrajo lihan ānāhaṃ vātikaṃ śūlaṃ hanyāttoyena vā śiśuḥ

169

कणोषणासिताक्षौद्र सूक्ष्मैलासैन्धवैः कृतः मूत्रग्रहे प्रयोक्तव्यः शिशूनां लेह उत्तमः

kaṇoṣaṇāsitākṣaudra sūkṣmailāsaindhavaiḥ kṛtaḥ mūtragrahe prayoktavyaḥ śiśūnāṃ leha uttamaḥ

170

यदा तु दुर्बलो बालः खादन्नपि च वह्निमान् विदारीकन्दगोधूमयवचूर्णं घृतप्लुतम् खादयेत्तदनु क्षीरं शृतं समधुशर्करम्

yadā tu durbalo bālaḥ khādannapi ca vahnimān vidārīkandagodhūmayavacūrṇaṃ ghṛtaplutam khādayettadanu kṣīraṃ śṛtaṃ samadhuśarkaram

171

मुस्तं कूष्माण्डबीजानि भद्र दारुकलिङ्गकान् पिष्ट्वा तोयेन संलिप्तं लेपोऽय शोथहृच्छिशोः

mustaṃ kūṣmāṇḍabījāni bhadra dārukaliṅgakān piṣṭvā toyena saṃliptaṃ lepo'ya śothahṛcchiśoḥ

172

पटोलत्रिफलाऽरिष्टहरिद्रा क्वथितं पिबेत् क्षतवीसर्पविस्फोटज्वराणां शान्तये शिशुः

paṭolatriphalā'riṣṭaharidrā kvathitaṃ pibet kṣatavīsarpavisphoṭajvarāṇāṃ śāntaye śiśuḥ

173

सारिवातिललोध्राणां कषायो मधुकस्य च संस्राविणि मुखे शस्तो धावनार्थं शिशोः सदा

sārivātilalodhrāṇāṃ kaṣāyo madhukasya ca saṃsrāviṇi mukhe śasto dhāvanārthaṃ śiśoḥ sadā

174

अश्वत्थत्वग्दलक्षौद्रै र्मुखपाके प्रलेपनम्

aśvatthatvagdalakṣaudrai rmukhapāke pralepanam

175

पिप्पलीत्रिफलाचूर्णं घृतक्षौद्र परिप्लुतम् बालो रोदिति यस्तस्मै लीढं दद्यात्सुखावहम्

pippalītriphalācūrṇaṃ ghṛtakṣaudra pariplutam bālo roditi yastasmai līḍhaṃ dadyātsukhāvaham

176

हरीतकी वचा कुष्ठं कल्कं माक्षिकसंयुतम् पीत्वा कुमारः स्तन्येन मुच्यते तालुकण्टकात्

harītakī vacā kuṣṭhaṃ kalkaṃ mākṣikasaṃyutam pītvā kumāraḥ stanyena mucyate tālukaṇṭakāt

177

फलत्रिकं लोध्रपुनर्नवे च सशृङ्गबेरं बृहतीद्वयं च आलेपनं श्लेष्महरं सुखोष्णं कुकूणके कार्यमुदाहरन्ति

phalatrikaṃ lodhrapunarnave ca saśṛṅgaberaṃ bṛhatīdvayaṃ ca ālepanaṃ śleṣmaharaṃ sukhoṣṇaṃ kukūṇake kāryamudāharanti

178

मृत्पिण्डेनाग्नितप्तेन क्षीरसिक्तेन सोष्मणा स्वेदयेदुत्थितां नाभिं शोथस्तेनोपशाम्यति

mṛtpiṇḍenāgnitaptena kṣīrasiktena soṣmaṇā svedayedutthitāṃ nābhiṃ śothastenopaśāmyati

179

नाभिपाके निशालोध्रप्रियंगुमधुकैः शृतम् तैलमभ्यञ्जने शस्तमेभिश्चाप्यवधूलनम्

nābhipāke niśālodhrapriyaṃgumadhukaiḥ śṛtam tailamabhyañjane śastamebhiścāpyavadhūlanam

180

दग्धेन छागशकृता नाभिपाकेऽवचूर्णनम् त्वक्चूर्णैः क्षीरिणा वाऽपि कुर्याच्चन्दनरेणुना

dagdhena chāgaśakṛtā nābhipāke'vacūrṇanam tvakcūrṇaiḥ kṣīriṇā vā'pi kuryāccandanareṇunā

181

गुदपाके तु बालानां पित्तघ्नीं कारयेत् क्रियाम् रसाञ्जनं विशेषेण पानालेपनयोर्हितम् शङ्खयष्ट्यञ्जनैश्चूर्णं शिशूनां गुदपाकनुत्

gudapāke tu bālānāṃ pittaghnīṃ kārayet kriyām rasāñjanaṃ viśeṣeṇa pānālepanayorhitam śaṅkhayaṣṭyañjanaiścūrṇaṃ śiśūnāṃ gudapākanut

182

शङ्खसौवीरयष्ट्याह्वैर्लेपो देयोऽहिपूतने

śaṅkhasauvīrayaṣṭyāhvairlepo deyo'hipūtane

183

पारिगर्भिकरोगे तु युज्यते वह्निदीपनम्

pārigarbhikaroge tu yujyate vahnidīpanam

184

दन्तपालद्यं तु मधुना चूर्णेन प्रतिसारयेत् धातकीपुष्पपिप्पल्योर्धात्रीफलरसेन वा

dantapāladyaṃ tu madhunā cūrṇena pratisārayet dhātakīpuṣpapippalyordhātrīphalarasena vā

185

दन्तोत्थानभवा रोगाः पीडयन्ति न बालकम् जाते दन्ते हि शाम्यन्ति यतस्तद्धेतुका गदाः

dantotthānabhavā rogāḥ pīḍayanti na bālakam jāte dante hi śāmyanti yatastaddhetukā gadāḥ

186

सौवर्णं सुकृतं चूर्णं कुष्ठं मधु घृतं वचा मत्स्याक्षकं शङ्खपुष्पी मधु सर्पिः सकाञ्चनम् अर्कपुष्पी मधु घृतं चूर्णितं कनकं वचा सहेमचूर्णं कैटर्यं श्वेता दूर्वा घृतं मधु

sauvarṇaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ kuṣṭhaṃ madhu ghṛtaṃ vacā matsyākṣakaṃ śaṅkhapuṣpī madhu sarpiḥ sakāñcanam arkapuṣpī madhu ghṛtaṃ cūrṇitaṃ kanakaṃ vacā sahemacūrṇaṃ kaiṭaryaṃ śvetā dūrvā ghṛtaṃ madhu

187

चत्वारोऽभिहिताः प्राशा अर्द्धश्लोकसमापनाः कुमाराणां वपुर्मेधाबलपुष्टिकराः स्मृताः

catvāro'bhihitāḥ prāśā arddhaślokasamāpanāḥ kumārāṇāṃ vapurmedhābalapuṣṭikarāḥ smṛtāḥ

188

लाक्षारसे समे तैलं मस्तुन्यथ चतुर्गुणे रास्नाचन्दनकुष्टाह्वावाजिगन्धानिशायुतैः

lākṣārase same tailaṃ mastunyatha caturguṇe rāsnācandanakuṣṭāhvāvājigandhāniśāyutaiḥ

189

शताह्वादारुयष्ट्याह्व मूर्वातिक्ताहरेणुभिः संसिद्धं ज्वररक्षोघ्नं बलवर्णकरं शिशोः

śatāhvādāruyaṣṭyāhva mūrvātiktāhareṇubhiḥ saṃsiddhaṃ jvararakṣoghnaṃ balavarṇakaraṃ śiśoḥ

शूलाधिकारः

अथ त्रिंशः शूलाधिकारः

atha triṃśaḥ śūlādhikāraḥ

दोषैः पृथक्समस्तामद्वन्द्वैः शूलोऽष्टधा भवेत् सर्वेष्वेतेषु शूलेषु प्रायेण पवनः प्रभुः

doṣaiḥ pṛthaksamastāmadvandvaiḥ śūlo'ṣṭadhā bhavet sarveṣveteṣu śūleṣu prāyeṇa pavanaḥ prabhuḥ

व्यायामयानादतिमैथुनाच्च प्रजागराच्छीतजलातिपानात् कलायमुद्गाढकिकोरदूषादत्यर्थरुक्षाध्यशनाभिघातात्

vyāyāmayānādatimaithunācca prajāgarācchītajalātipānāt kalāyamudgāḍhakikoradūṣādatyartharukṣādhyaśanābhighātāt

कषायतिक्तातिविरुढजान्नविरुद्धवल्लूरकशुष्कशाकैः विट्छुक्रमूत्रानिलसन्निरोधाच्छोकोपवासादतिहास्यभाषात्

kaṣāyatiktātiviruḍhajānnaviruddhavallūrakaśuṣkaśākaiḥ viṭchukramūtrānilasannirodhācchokopavāsādatihāsyabhāṣāt

वायुः प्रवृद्धो जनयेद्धि शूलं हृत्पृष्ठपार्श्वत्रिकवस्तिदेशे जीर्णे प्रदोषे च घनागमे च शीते च कोपं समुपैति गाढम्

vāyuḥ pravṛddho janayeddhi śūlaṃ hṛtpṛṣṭhapārśvatrikavastideśe jīrṇe pradoṣe ca ghanāgame ca śīte ca kopaṃ samupaiti gāḍham

मुहुर्मुहुश्चोपशमप्रकोपौ विण्मूत्रसंस्तम्भनतोदभेदैः संस्वेदनाभ्यञ्जनमर्दनाद्यैःस्निग्धोष्णभोज्यैश्च शमं प्रयाति

muhurmuhuścopaśamaprakopau viṇmūtrasaṃstambhanatodabhedaiḥ saṃsvedanābhyañjanamardanādyaiḥsnigdhoṣṇabhojyaiśca śamaṃ prayāti

कफपित्तावरुद्धस्तु मारुतो रसवर्द्धितः हृदयस्थः प्रकुरुते शूलमुच्छ्वासरोधकम् सहृच्छूल इति ख्यातो रसमारुतकोपजः

kaphapittāvaruddhastu māruto rasavarddhitaḥ hṛdayasthaḥ prakurute śūlamucchvāsarodhakam sahṛcchūla iti khyāto rasamārutakopajaḥ

कफं निगृह्य पवनः सूचीभिरिव निस्तुदन् पार्श्वस्थः पार्श्वयोः शूलं कुर्यादाध्मानसंयुतम्

kaphaṃ nigṛhya pavanaḥ sūcībhiriva nistudan pārśvasthaḥ pārśvayoḥ śūlaṃ kuryādādhmānasaṃyutam

तेनोच्छ्वसिति वक्त्रेण नरोऽन्नञ्च न काङ्क्षति निद्रा ञ्च नाप्नुयादेव पार्श्वशूलः पकीर्त्तितः

tenocchvasiti vaktreṇa naro'nnañca na kāṅkṣati nidrā ñca nāpnuyādeva pārśvaśūlaḥ pakīrttitaḥ

संरोधात्कुपितोवायुर्बस्तिं संश्रित्य तिष्ठति

saṃrodhātkupitovāyurbastiṃ saṃśritya tiṣṭhati

बस्तेरध्वनि नाडीषु ततः शूलोऽस्य जायते विण्मूत्रवातसंरोधी बस्तिशूलः स उच्यते

basteradhvani nāḍīṣu tataḥ śūlo'sya jāyate viṇmūtravātasaṃrodhī bastiśūlaḥ sa ucyate

क्षारातितीक्ष्णोष्णविदाहितैलनिष्पावपिण्याककुलत्थयूषैः कट्वम्लसौवीरसुराविकारैः क्रोधानलायासरविप्रतापैः

kṣārātitīkṣṇoṣṇavidāhitailaniṣpāvapiṇyākakulatthayūṣaiḥ kaṭvamlasauvīrasurāvikāraiḥ krodhānalāyāsaravipratāpaiḥ

ग्राम्यातियोगादशनैर्विदग्धैः पित्तं प्रकुप्याथ करोति शूलम् तृण्मोहदाहार्त्तिकरं हि नाभ्यां संस्वेदमूर्च्छाभ्रमशोषयुक्तम्

grāmyātiyogādaśanairvidagdhaiḥ pittaṃ prakupyātha karoti śūlam tṛṇmohadāhārttikaraṃ hi nābhyāṃ saṃsvedamūrcchābhramaśoṣayuktam

मध्यन्दिने कुप्यति चार्द्धरात्रे निदाघकाले जलदात्यये च शीते च शीतैः समुपैति शान्तिं सुस्वादुशीतैरपि भोजनैश्च

madhyandine kupyati cārddharātre nidāghakāle jaladātyaye ca śīte ca śītaiḥ samupaiti śāntiṃ susvāduśītairapi bhojanaiśca

आनूपवारिजकिलाटपयोविकारैर्मांसेक्षुपिष्टकृशरातिलशष्कुलीभिः अन्यैर्बलासजनकैरपिहेतुभिश्च श्लेष्मा प्रकोपमुपगम्य करोतिशूलम्

ānūpavārijakilāṭapayovikārairmāṃsekṣupiṣṭakṛśarātilaśaṣkulībhiḥ anyairbalāsajanakairapihetubhiśca śleṣmā prakopamupagamya karotiśūlam

हृल्लासकाससदनारुचिसम्प्रसेकैरामाशये स्तिमितकोष्ठशिरोगुरुत्वैः भुक्ते सदैव हि रुजं कुरुतेऽतिमात्रं सूर्योदयेऽथ शिशिरे कुसुमागमे च

hṛllāsakāsasadanārucisamprasekairāmāśaye stimitakoṣṭhaśirogurutvaiḥ bhukte sadaiva hi rujaṃ kurute'timātraṃ sūryodaye'tha śiśire kusumāgame ca

द्विदोषलक्षणैरेतैर्विद्याच्छूलं द्विदोषजम्

dvidoṣalakṣaṇairetairvidyācchūlaṃ dvidoṣajam

सर्वेषु देशेषु च सर्वलिङ्गं विद्याद्भिषक्सर्वभवं हि शूलम् सुकष्टमेनं विषवज्रकल्पं विवर्जनीयं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः

sarveṣu deśeṣu ca sarvaliṅgaṃ vidyādbhiṣaksarvabhavaṃ hi śūlam sukaṣṭamenaṃ viṣavajrakalpaṃ vivarjanīyaṃ pravadanti tajjñāḥ

आटोपहृल्लासवमीगुरुत्वस्तैमित्यकानाहकफप्रसेकैः कफस्य लिङ्गेन समानलिङ्गमामोद्भवं शूलमुदाहरन्ति

āṭopahṛllāsavamīgurutvastaimityakānāhakaphaprasekaiḥ kaphasya liṅgena samānaliṅgamāmodbhavaṃ śūlamudāharanti

वातात्मकं वस्तिगतं वदन्ति पित्तात्मकञ्चापि वदन्ति नाभ्याम् हृत्पार्श्वकुक्षौ कफसन्निविष्टं सर्वेषु देशेषु च सन्निपातात्

vātātmakaṃ vastigataṃ vadanti pittātmakañcāpi vadanti nābhyām hṛtpārśvakukṣau kaphasanniviṣṭaṃ sarveṣu deśeṣu ca sannipātāt

बस्तौ हृत्कटिपार्श्वेषु स शूलः कफवातिकः कुक्षौ हृन्नाभिमध्ये तु स शूलः कफपैत्तिकः दाहज्वरकरो घोरो विज्ञेयो वातपैत्तिकः

bastau hṛtkaṭipārśveṣu sa śūlaḥ kaphavātikaḥ kukṣau hṛnnābhimadhye tu sa śūlaḥ kaphapaittikaḥ dāhajvarakaro ghoro vijñeyo vātapaittikaḥ

अतिमात्रं यदा भुक्तं पावके मृदुतां गते स्थिरीकृतन्तु तत्कोष्ठे वायुरावृत्य तिष्ठति

atimātraṃ yadā bhuktaṃ pāvake mṛdutāṃ gate sthirīkṛtantu tatkoṣṭhe vāyurāvṛtya tiṣṭhati

यदाऽन्न न गतं पाकं तच्छूलं कुरुते भृशम् मूर्च्छाध्मानविदाहांश्च हृत्क्लेशं सविलम्बिकम्

yadā'nna na gataṃ pākaṃ tacchūlaṃ kurute bhṛśam mūrcchādhmānavidāhāṃśca hṛtkleśaṃ savilambikam

कम्पं वान्तिमतीसारं प्रमोहं जनयेदपि अविपाकोद्भवं शूलमेतमाहुर्मनीषिणः

kampaṃ vāntimatīsāraṃ pramohaṃ janayedapi avipākodbhavaṃ śūlametamāhurmanīṣiṇaḥ

वेदनातितृषा मूर्च्छा आनाहो गौरवारुची कासः श्वासो वमिर्हिक्का शूलास्योपद्र वाः स्मृताः

vedanātitṛṣā mūrcchā ānāho gauravārucī kāsaḥ śvāso vamirhikkā śūlāsyopadra vāḥ smṛtāḥ

एकदोषानुगः साध्यः कृच्छ्रसाध्यो द्विदोषजः सर्वदोषान्वितो घोरस्त्वसाध्यो भूर्युपद्र वः

ekadoṣānugaḥ sādhyaḥ kṛcchrasādhyo dvidoṣajaḥ sarvadoṣānvito ghorastvasādhyo bhūryupadra vaḥ

वेदनातितृषामूर्च्छा आनाहो गौरवं ज्वरः

vedanātitṛṣāmūrcchā ānāho gauravaṃ jvaraḥ

भ्रमो रुचिः कृशत्वञ्च बलहानिस्तथैव च उपद्र वा दशैवैते यस्य शूलेषु नास्ति सः

bhramo ruciḥ kṛśatvañca balahānistathaiva ca upadra vā daśaivaite yasya śūleṣu nāsti saḥ

स्वैर्निदानैः प्रकुपितो वातः सन्निहितो यदा कफपित्ते समावृत्य शूलकारी भवेद् बली भुक्ते जीर्यति यच्छूलं तदेव परिणामजम्

svairnidānaiḥ prakupito vātaḥ sannihito yadā kaphapitte samāvṛtya śūlakārī bhaved balī bhukte jīryati yacchūlaṃ tadeva pariṇāmajam

तस्य लक्षणमप्येतत्समासेनाभिधीयते

tasya lakṣaṇamapyetatsamāsenābhidhīyate

आध्मानाटोपविण्मूत्रविबन्धारतिवेपनैः स्निग्धोष्णोपशमप्रायं वातिकं तद्वदेद्भिषक्

ādhmānāṭopaviṇmūtravibandhārativepanaiḥ snigdhoṣṇopaśamaprāyaṃ vātikaṃ tadvadedbhiṣak

तृष्णादाहारतिस्वेदकट्वम्ललवणोत्तरम् शूलं शीतशमप्रायं पैत्तिकं लक्षयेद् बुधः

tṛṣṇādāhāratisvedakaṭvamlalavaṇottaram śūlaṃ śītaśamaprāyaṃ paittikaṃ lakṣayed budhaḥ

छर्दिहृल्लाससंमोहस्वल्परुग्दीर्घसन्तति कटुतिक्तोपशान्तौ च विज्ञेयञ्च कफात्मकम्

chardihṛllāsasaṃmohasvalparugdīrghasantati kaṭutiktopaśāntau ca vijñeyañca kaphātmakam

संसृष्टलक्षणं बुद्ध्वा द्विदोषं परिकल्पयेत् त्रिदोषजमसाध्यं स्यात्क्षीणमांसबलानलम्

saṃsṛṣṭalakṣaṇaṃ buddhvā dvidoṣaṃ parikalpayet tridoṣajamasādhyaṃ syātkṣīṇamāṃsabalānalam

जीर्णे जीर्यति चाप्यन्ने यच्छूलमुपजायते पथ्यापथ्यप्रयोगेण भोजनाभोजनेन वा न शमं याति नियमात्सोऽन्नद्र व उदाहृतः

jīrṇe jīryati cāpyanne yacchūlamupajāyate pathyāpathyaprayogeṇa bhojanābhojanena vā na śamaṃ yāti niyamātso'nnadra va udāhṛtaḥ

वमनं लङ्घनं स्वेदः पाचनं फलवर्त्तयः क्षाराश्चूर्णानि गुटिकाः शस्यन्ते शूलशान्तये

vamanaṃ laṅghanaṃ svedaḥ pācanaṃ phalavarttayaḥ kṣārāścūrṇāni guṭikāḥ śasyante śūlaśāntaye

विज्ञाय वातशूलन्तु स्नेहस्वेदैरुपाचरेत् स्वल्पशूलाकुलस्य स्यात्स्वेद एव सुखावहः

vijñāya vātaśūlantu snehasvedairupācaret svalpaśūlākulasya syātsveda eva sukhāvahaḥ

मृत्तिकां सजलां पाकाद्घनीभूतां पटे क्षिपेत् कृत्वा तत्पोट्टलद्यं शूली यथास्वेदं विधारयेत्

mṛttikāṃ sajalāṃ pākādghanībhūtāṃ paṭe kṣipet kṛtvā tatpoṭṭaladyaṃ śūlī yathāsvedaṃ vidhārayet

कार्पासास्थिकुलत्थ कैस्तिलयवैरेरण्डमूलातसी वर्षाभूशणबीजकाञ्जिकयुतैरेकीकृतैर्वा पृथक्

kārpāsāsthikulattha kaistilayavaireraṇḍamūlātasī varṣābhūśaṇabījakāñjikayutairekīkṛtairvā pṛthak

स्वेदः स्यादथ कूर्परोदरशिरः स्फिग्जानुपादाङ्गुली गुल्फस्कन्धकटीरुजो विजयते निःशेषवातार्त्तिहा

svedaḥ syādatha kūrparodaraśiraḥ sphigjānupādāṅgulī gulphaskandhakaṭīrujo vijayate niḥśeṣavātārttihā

तिलैश्च गुटिकां कृत्वा भ्रामयेज्जठरोपरि

tilaiśca guṭikāṃ kṛtvā bhrāmayejjaṭharopari

शूलं सुदुस्तरं तेन शान्तिं गच्छति सत्वरम् नाभिलेपाज्जयेच्छूलं मदनं काञ्जिकान्वितम्

śūlaṃ sudustaraṃ tena śāntiṃ gacchati satvaram nābhilepājjayecchūlaṃ madanaṃ kāñjikānvitam

विश्वमेरण्डजं मूलं क्वाथयित्वा जलं पिबेत् हिङ्गुसौवर्चलोपेतं सद्यः शूलनिवारणम्

viśvameraṇḍajaṃ mūlaṃ kvāthayitvā jalaṃ pibet hiṅgusauvarcalopetaṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam

पुंसः शूलाभिपन्नस्य स्वेद एव सुखावहः पायसैः कृशरैः पिण्डैः स्निग्धैर्वा पिशितोत्करैः

puṃsaḥ śūlābhipannasya sveda eva sukhāvahaḥ pāyasaiḥ kṛśaraiḥ piṇḍaiḥ snigdhairvā piśitotkaraiḥ

वातात्मकं हन्त्यचिरेण शूलं स्नेहेन युक्तस्तु कुलत्थयूषः ससैन्धवव्योषयुतः सलावः सहिङ्गुसौवर्चलदाडिमाढ्यः

vātātmakaṃ hantyacireṇa śūlaṃ snehena yuktastu kulatthayūṣaḥ sasaindhavavyoṣayutaḥ salāvaḥ sahiṅgusauvarcaladāḍimāḍhyaḥ

बलापुनर्नवैरण्ड बृहतीद्बयगोक्षुरैः सहिङ्गुलवणोपेतं सद्यो वातरुजापहम्

balāpunarnavairaṇḍa bṛhatīdbayagokṣuraiḥ sahiṅgulavaṇopetaṃ sadyo vātarujāpaham

तुम्बुरुण्यभया हिङ्गु पौष्करं लवणत्रयम् पिबेदुष्णामबुनां वापि शूलगुल्मापतन्त्रकी

tumburuṇyabhayā hiṅgu pauṣkaraṃ lavaṇatrayam pibeduṣṇāmabunāṃ vāpi śūlagulmāpatantrakī

यवानीहिङ्गुसिन्धूत्थ क्षारसौवर्चलाभयाः सुरामण्डेन पातव्या वातशूलनिषूदनाः

yavānīhiṅgusindhūttha kṣārasauvarcalābhayāḥ surāmaṇḍena pātavyā vātaśūlaniṣūdanāḥ

सौवर्चलाम्लिकाजा जीमरिचैर्द्विगुणोत्तरैः मातुलुङ्गरसैः पिष्ट्वा गुटिका वातशूलनुत्

sauvarcalāmlikājā jīmaricairdviguṇottaraiḥ mātuluṅgarasaiḥ piṣṭvā guṭikā vātaśūlanut

बीजपूरकमूलं च घृतेन सह पाययेत् जयेद्वातभवं शूलं कर्षमेकं प्रमाणतः

bījapūrakamūlaṃ ca ghṛtena saha pāyayet jayedvātabhavaṃ śūlaṃ karṣamekaṃ pramāṇataḥ

गुडः शालिर्यवक्षारः सर्पिष्पानं विरेचनम् जाङ्गलानि च मांसानि भेषजं पित्तशूलिनाम्

guḍaḥ śāliryavakṣāraḥ sarpiṣpānaṃ virecanam jāṅgalāni ca māṃsāni bheṣajaṃ pittaśūlinām

मणीरजतताम्राणां भाजनानि गुरूणि च तोयेन परिपूर्णानि शूलस्योपरि धारयेत्

maṇīrajatatāmrāṇāṃ bhājanāni gurūṇi ca toyena paripūrṇāni śūlasyopari dhārayet

विरेचनं पित्तहरं प्रशस्तं रसाश्च शस्ताः शशलावकानाम् सगुडां घृतसंयुक्तां भक्षयेद्वा हरीतकीम् प्रलिह्याच्छूलशान्त्यर्थं धात्रीचूर्णं समाक्षिकम्

virecanaṃ pittaharaṃ praśastaṃ rasāśca śastāḥ śaśalāvakānām saguḍāṃ ghṛtasaṃyuktāṃ bhakṣayedvā harītakīm pralihyācchūlaśāntyarthaṃ dhātrīcūrṇaṃ samākṣikam

शाल्यन्नं जाङ्गलं मांसमरिष्टं कटुकंरसम् मधुना जीर्णगोधूमं कफशूले प्रयोजयेत्

śālyannaṃ jāṅgalaṃ māṃsamariṣṭaṃ kaṭukaṃrasam madhunā jīrṇagodhūmaṃ kaphaśūle prayojayet

लवणत्रयसंयुक्तं पञ्चकोलं सरामठम् सुखोष्णेनाम्बुना पीतं कफशूलं प्रणाशयेत्

lavaṇatrayasaṃyuktaṃ pañcakolaṃ sarāmaṭham sukhoṣṇenāmbunā pītaṃ kaphaśūlaṃ praṇāśayet

आमशूले क्रिया कार्या कफशूलप्रणाशिनी सेव्यमामहरं सर्वमग्नेर्मन्दस्य वर्द्धनम्

āmaśūle kriyā kāryā kaphaśūlapraṇāśinī sevyamāmaharaṃ sarvamagnermandasya varddhanam

तीक्ष्णायाश्चूर्णसंयुक्तं त्रिफलाचूर्णमुत्तमम् प्रयोज्यं मधुसर्पिभ्यां सर्वशूलनिवारणम्

tīkṣṇāyāścūrṇasaṃyuktaṃ triphalācūrṇamuttamam prayojyaṃ madhusarpibhyāṃ sarvaśūlanivāraṇam

दारुहैमवतीकुष्ठशताह्वाहिङ्गुसैन्धवैः अम्लपिष्टैः सुखोष्णैश्च लिम्पेच्छूलयुतोदरम्

dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ amlapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiśca limpecchūlayutodaram

मूलं बैल्वं तथैरण्डं चित्रकं विश्वभेषजम् हिङ्गुसैन्धवसंयुक्तं सद्यः शूलनिवारणम्

mūlaṃ bailvaṃ tathairaṇḍaṃ citrakaṃ viśvabheṣajam hiṅgusaindhavasaṃyuktaṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam

कूष्माण्डं तनु कृत्वा तु क्षिप्त्वा घर्मे विशोषयेत् स्थाल्यां निक्षिप्य तत्सर्वं पिधानेन पिधाय च

kūṣmāṇḍaṃ tanu kṛtvā tu kṣiptvā gharme viśoṣayet sthālyāṃ nikṣipya tatsarvaṃ pidhānena pidhāya ca

चुल्ल्यां निवेश्य वह्निञ्च ज्वालयेत्कुशलो जनः यथा तन्न भवेद्भस्म किन्त्वङ्गारो दृढो भवेत्

cullyāṃ niveśya vahniñca jvālayetkuśalo janaḥ yathā tanna bhavedbhasma kintvaṅgāro dṛḍho bhavet

तदा निर्वापयेच्छीतं सर्वथा चूर्णितं तु तत् माषद्वयमितं तावच्छुण्ठीचूर्णेन मिश्रितम्

tadā nirvāpayecchītaṃ sarvathā cūrṇitaṃ tu tat māṣadvayamitaṃ tāvacchuṇṭhīcūrṇena miśritam

जलेन भक्षयेन्नित्यं महाशूलाकुलो नरः असाध्यमपि यच्छूलं तदप्येतेन शाम्यति

jalena bhakṣayennityaṃ mahāśūlākulo naraḥ asādhyamapi yacchūlaṃ tadapyetena śāmyati

लङ्घनं प्रथमं कुर्याद्वमनं सविरेचनम् पक्तिशूलोपशान्त्यर्थं तत्र वान्तेर्विधिर्यथा

laṅghanaṃ prathamaṃ kuryādvamanaṃ savirecanam paktiśūlopaśāntyarthaṃ tatra vāntervidhiryathā

पीत्वा तु क्षीरमाकण्ठं मदनक्वाथसंयुतम् कान्तारकस्य पौण्ड्रस्य कोशकारस्य वा रसम्

pītvā tu kṣīramākaṇṭhaṃ madanakvāthasaṃyutam kāntārakasya pauṇḍrasya kośakārasya vā rasam

कषायो वाऽथ निम्बस्य कटुतुम्बीरसोऽथवा यथाविधि वमेद्धीमान्पक्तिशूलार्दितो जनः

kaṣāyo vā'tha nimbasya kaṭutumbīraso'thavā yathāvidhi vameddhīmānpaktiśūlārdito janaḥ

त्रिवृता च तथा दन्त्या तैलेनैरण्डजेन वा दत्तं विरेचनं सद्यः पक्तिशूलनिवारणम्

trivṛtā ca tathā dantyā tailenairaṇḍajena vā dattaṃ virecanaṃ sadyaḥ paktiśūlanivāraṇam

विडङ्गतण्डुलव्योषत्रिवृद्दन्ती सचित्रका सर्वाण्येतानि संहृत्य सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्

viḍaṅgataṇḍulavyoṣatrivṛddantī sacitrakā sarvāṇyetāni saṃhṛtya sūkṣmacūrṇāni kārayet

गुडेन मोदकान्कृत्वा खादेदुष्णेन वारिणा जयेत्त्रिदोषजं शूलं परिणामसमुद्भवम्

guḍena modakānkṛtvā khādeduṣṇena vāriṇā jayettridoṣajaṃ śūlaṃ pariṇāmasamudbhavam

नागरतिलगुडकल्कं पयसा सम्पिष्य यः पुमांल्लिह्यात् उग्रं परिणतिशूलं नश्येत्तस्य त्रिरात्रेण

nāgaratilaguḍakalkaṃ payasā sampiṣya yaḥ pumāṃllihyāt ugraṃ pariṇatiśūlaṃ naśyettasya trirātreṇa

पीतं शम्बूकजं भस्म जलेनोष्णेन तत्क्षणात् पक्तिजं नाशयत्येव शूलं विष्णुरिवासुरान्

pītaṃ śambūkajaṃ bhasma jalenoṣṇena tatkṣaṇāt paktijaṃ nāśayatyeva śūlaṃ viṣṇurivāsurān

लौहपथ्याकणाशुण्ठीचूर्णं समधुसर्पिषा विलिहन्विनिहन्त्येव शूलं हि परिणामजम्

lauhapathyākaṇāśuṇṭhīcūrṇaṃ samadhusarpiṣā vilihanvinihantyeva śūlaṃ hi pariṇāmajam

नारिकेलं सतोयं च लवणेन सुपूरितम् मृदाऽववेष्टितं शुष्कं पक्वं गोमयवह्निना

nārikelaṃ satoyaṃ ca lavaṇena supūritam mṛdā'vaveṣṭitaṃ śuṣkaṃ pakvaṃ gomayavahninā

पिप्पल्या भक्षितं हन्ति शूलं हि परिणामजम् वातिकं पैत्तिकञ्चापि श्लैष्मिकं सान्निपातिकम्

pippalyā bhakṣitaṃ hanti śūlaṃ hi pariṇāmajam vātikaṃ paittikañcāpi ślaiṣmikaṃ sānnipātikam

अन्नद्र वाख्ये शूले तु न तावत्स्वास्थ्यमश्नुते यावत्कटुकपित्ताम्लमन्नं न च्छर्दयेद् द्र वम्

annadra vākhye śūle tu na tāvatsvāsthyamaśnute yāvatkaṭukapittāmlamannaṃ na cchardayed dra vam

जातमात्रे जरत्पित्ते शूलमाशु विनाशयेत् पित्तान्तं वमनं कृत्वा कफान्तञ्च विरेचनम्

jātamātre jaratpitte śūlamāśu vināśayet pittāntaṃ vamanaṃ kṛtvā kaphāntañca virecanam

अन्नद्र वे च तत्कार्यं जरत्पित्ते यदीरितम् जरत्पित्तेऽपि तत्पथ्यं प्रोक्तमन्नद्र वे तु यत्

annadra ve ca tatkāryaṃ jaratpitte yadīritam jaratpitte'pi tatpathyaṃ proktamannadra ve tu yat

आमपक्वाशये शुद्धे गच्छेदन्नद्र वः शमम्

āmapakvāśaye śuddhe gacchedannadra vaḥ śamam

माषेण्डरीं सलवणां सुस्विन्नां तैलपाचिताम् तादृशीं सर्पिषा खादेदन्नद्र वनिपीडितः

māṣeṇḍarīṃ salavaṇāṃ susvinnāṃ tailapācitām tādṛśīṃ sarpiṣā khādedannadra vanipīḍitaḥ

धात्रीफलभवं चूर्णमयश्चूर्णसमन्वितम् यष्टीचूर्णेन वा युक्तं लिह्यात्क्षौद्रे ण तद्गदे

dhātrīphalabhavaṃ cūrṇamayaścūrṇasamanvitam yaṣṭīcūrṇena vā yuktaṃ lihyātkṣaudre ṇa tadgade

श्यामाकतण्डुलैः सिद्धं सिद्धं कोद्र वतण्डुलैः प्रियङ्गुतण्डुलैः सिद्धं पायसं सहितं हितम्

śyāmākataṇḍulaiḥ siddhaṃ siddhaṃ kodra vataṇḍulaiḥ priyaṅgutaṇḍulaiḥ siddhaṃ pāyasaṃ sahitaṃ hitam

गौडिकं शौरणं कन्दं कूष्माण्डमपि भक्षयेत् कलाययवसक्तून्वा सक्तून्वा लाजसम्भवान्

gauḍikaṃ śauraṇaṃ kandaṃ kūṣmāṇḍamapi bhakṣayet kalāyayavasaktūnvā saktūnvā lājasambhavān

गोधूममण्डकं तत्र सर्पिषा गुडसंयुतम् ससितं शीतदुग्धेनं मृदितं क्वथितं हितम्

godhūmamaṇḍakaṃ tatra sarpiṣā guḍasaṃyutam sasitaṃ śītadugdhenaṃ mṛditaṃ kvathitaṃ hitam

अन्नद्र वो दुश्चिकित्स्यो दुर्विज्ञेयो महागदः तस्मात्तस्य प्रशमने परं यत्नं समाचरेत्

annadra vo duścikitsyo durvijñeyo mahāgadaḥ tasmāttasya praśamane paraṃ yatnaṃ samācaret

अन्नद्र वे जरत्पित्ते वह्निर्मन्दो भवेद्यतः तस्मादत्रान्नपानानि मात्राहीनानि कारयेत्

annadra ve jaratpitte vahnirmando bhavedyataḥ tasmādatrānnapānāni mātrāhīnāni kārayet

कलाययवगोधूमाः श्यामाकाः कोरदूषकाः राजमाषाश्च माषाश्च कुलत्थाः कङ्गुशालयः

kalāyayavagodhūmāḥ śyāmākāḥ koradūṣakāḥ rājamāṣāśca māṣāśca kulatthāḥ kaṅguśālayaḥ

दधिलुप्तरसं क्षीरं सर्पिर्गव्यं समाहितम् वास्तूकं कारवेल्ली च कर्कोटकफलानिच

dadhiluptarasaṃ kṣīraṃ sarpirgavyaṃ samāhitam vāstūkaṃ kāravellī ca karkoṭakaphalānica

बर्हिणो हरिणा मत्स्या रोहिताद्याः कपिञ्जलाः एतस्मिन्नामये शस्ता मता मुनिचिकित्सकैः

barhiṇo hariṇā matsyā rohitādyāḥ kapiñjalāḥ etasminnāmaye śastā matā municikitsakaiḥ

गुडामलकपथ्यानां चूर्णं प्रत्येकशः पलम् त्रिपलं लोहकिट्टस्य तत्सर्वं मधुसर्पिषा

guḍāmalakapathyānāṃ cūrṇaṃ pratyekaśaḥ palam tripalaṃ lohakiṭṭasya tatsarvaṃ madhusarpiṣā

समालोड्य समश्नीयादक्षमात्रप्रमाणतः आदिमध्यावसानेषु भोजनस्य निहन्ति तत्

samāloḍya samaśnīyādakṣamātrapramāṇataḥ ādimadhyāvasāneṣu bhojanasya nihanti tat

अन्नद्र वं जरत्पित्तमम्लपित्तं सुदारुणम् परिणामसमुत्थञ्च शूलं संवत्सरोत्थितम्

annadra vaṃ jaratpittamamlapittaṃ sudāruṇam pariṇāmasamutthañca śūlaṃ saṃvatsarotthitam

व्यायामं मैथुनं मद्यं लवणं कटुकं रसम् वेगरोधं शुचं क्रोधं द्विदलं शूलवांस्त्यजेत्

vyāyāmaṃ maithunaṃ madyaṃ lavaṇaṃ kaṭukaṃ rasam vegarodhaṃ śucaṃ krodhaṃ dvidalaṃ śūlavāṃstyajet

इति त्रिंशः शूलाधिकारोऽथवा शूलपरिणामशूलान्नद्र वजरत्पित्ताधिकारः समाप्तः

iti triṃśaḥ śūlādhikāro'thavā śūlapariṇāmaśūlānnadra vajaratpittādhikāraḥ samāptaḥ

उदावर्त्तानाहाधिकारः

अथैकत्रिंश उदावर्त्तानाहाधिकारः

athaikatriṃśa udāvarttānāhādhikāraḥ

वातविण्मूत्रजृम्भाऽश्रुक्षवोद्गारवमीन्द्रि यैः क्षुत्तृष्णोच्छ्वासनिद्रा णां धृत्योदावर्त्तसम्भवः

vātaviṇmūtrajṛmbhā'śrukṣavodgāravamīndri yaiḥ kṣuttṛṣṇocchvāsanidrā ṇāṃ dhṛtyodāvarttasambhavaḥ

यथोर्ध्वं जायते वायोरावर्त्तः स चिकित्सकैः उदावर्त्त इति प्रोक्तो व्याधिस्तत्रानिलः प्रभुः

yathordhvaṃ jāyate vāyorāvarttaḥ sa cikitsakaiḥ udāvartta iti prokto vyādhistatrānilaḥ prabhuḥ

वातमूत्रपुरीषाणां सङ्गो ध्मानं क्लमो रुजा जठरे वातजाश्चान्ये रोगाः स्युर्वातनिग्रहात्

vātamūtrapurīṣāṇāṃ saṅgo dhmānaṃ klamo rujā jaṭhare vātajāścānye rogāḥ syurvātanigrahāt

आटोपशूलौ परिकर्त्तिका च सङ्गः पुरीषस्य तथोर्ध्ववातः पुरीषमास्यादथवा निरेति पुरीषवेगेऽभिहते नरस्य

āṭopaśūlau parikarttikā ca saṅgaḥ purīṣasya tathordhvavātaḥ purīṣamāsyādathavā nireti purīṣavege'bhihate narasya

वस्तिमेहनयोः शूलं मूत्रकृच्छ्रं शिरोरुजा विनामो वङ्क्षणानाहः स्याल्लिङ्गं मूत्रनिग्रहे

vastimehanayoḥ śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ śirorujā vināmo vaṅkṣaṇānāhaḥ syālliṅgaṃ mūtranigrahe

मन्यागलस्तम्भशिरोविकारा जृम्भोपघातात्पवनात्मकाः स्युः तथाऽक्षिनासावदनामयाश्च भवन्ति तीव्राः सह कर्णरोगैः

manyāgalastambhaśirovikārā jṛmbhopaghātātpavanātmakāḥ syuḥ tathā'kṣināsāvadanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha karṇarogaiḥ

आनन्दजं वाप्यथ शोकजंवा नेत्रोदकं प्राप्तममुञ्चतो हि शिरो गुरुत्वं न्यनामयाश्च भवन्ति तीव्राः सह पीनसेन

ānandajaṃ vāpyatha śokajaṃvā netrodakaṃ prāptamamuñcato hi śiro gurutvaṃ nyanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena

मन्यास्तम्भः शिरः शूलमर्दितार्द्धावभेदकौ इन्द्रि याणाञ्च दौर्बल्यं क्षवथोः स्याद्विधारणात्

manyāstambhaḥ śiraḥ śūlamarditārddhāvabhedakau indri yāṇāñca daurbalyaṃ kṣavathoḥ syādvidhāraṇāt

कण्ठास्यपूर्णत्वमतीव तोदः कूजश्च वायोरथ वाऽप्रवृत्तिः उद्गारवेगेऽभिहते भवन्ति जन्तोर्विकाराः पवनप्रसूताः

kaṇṭhāsyapūrṇatvamatīva todaḥ kūjaśca vāyoratha vā'pravṛttiḥ udgāravege'bhihate bhavanti jantorvikārāḥ pavanaprasūtāḥ

कण्डूकोठारुचिव्यङ्गशोथपाण्ड्वामयज्वराः कुष्ठहृल्लासवीसर्पाश्छर्दिनिग्रहजा गदाः

kaṇḍūkoṭhārucivyaṅgaśothapāṇḍvāmayajvarāḥ kuṣṭhahṛllāsavīsarpāśchardinigrahajā gadāḥ

मूत्राशये वै गुदमुष्कयोश्च शोथो रुजा मूत्रविनिग्रहश्च शुक्राश्मरी तत्स्रवणं भवेच्च ते ते विकारा विहते तु शुक्रे

mūtrāśaye vai gudamuṣkayośca śotho rujā mūtravinigrahaśca śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhavecca te te vikārā vihate tu śukre

तन्द्रा ऽङ्गमर्दावरुचिः श्रमश्च क्षुधाविघातात्कृशता च दृष्टेः

tandrā 'ṅgamardāvaruciḥ śramaśca kṣudhāvighātātkṛśatā ca dṛṣṭeḥ

कण्ठास्यशोषः श्रवणावरोधस्तृष्णाविघाताद् धृदये व्यथा च

kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhastṛṣṇāvighātād dhṛdaye vyathā ca

श्रान्तस्य निश्वासविनिग्रहेण हृद्रो गमोहावथवाऽपि गुल्मः

śrāntasya niśvāsavinigraheṇa hṛdro gamohāvathavā'pi gulmaḥ

जृम्भाऽङ्गमर्दाक्षिशिरोऽतिजाड्यं निद्रा विघातादथ वाऽपि तन्द्रा

jṛmbhā'ṅgamardākṣiśiro'tijāḍyaṃ nidrā vighātādatha vā'pi tandrā

वायुः कोष्ठानुगो रूक्षैः कषायकटुतिक्तकैः भोजनैः कुपितः सद्य उदावर्त्तं करोति च

vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvarttaṃ karoti ca

वातमूत्रपुरीषाश्रुकफमेदोवहानि वै स्रोतांस्युदावर्त्तयति पुरीषं न प्रवर्त्तयेत्

vātamūtrapurīṣāśrukaphamedovahāni vai srotāṃsyudāvarttayati purīṣaṃ na pravarttayet

ततो हृद्वस्तिशूलार्त्तो हृल्लासारतिपीडितः वातमूत्रपुरीषाणि कृच्छ्रेण लभते नरः

tato hṛdvastiśūlārtto hṛllāsāratipīḍitaḥ vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa labhate naraḥ

श्वासकासप्रतिश्यायदाह मोहतृषाज्वरान् वमिहिक्काशिरोरोग मनः श्रवणविभ्रमान् बहूनन्यांश्च लभते विकारान्वातकोपजान्

śvāsakāsapratiśyāyadāha mohatṛṣājvarān vamihikkāśiroroga manaḥ śravaṇavibhramān bahūnanyāṃśca labhate vikārānvātakopajān

तृष्णाच्छर्दिपरिक्लिष्टं क्षीणं शूकैरुपद्रुतम् शकृद् वमन्तं मतिमानुदावर्त्तिनमुत्सृजेत्

tṛṣṇācchardiparikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūkairupadrutam śakṛd vamantaṃ matimānudāvarttinamutsṛjet

आमं शकृद्वा निचितं क्रमेण भूयो विबद्धं विगुणानिलेन प्रवर्त्तमानं न यथास्वमेनं विकारमानाहमुदाहरन्ति

āmaṃ śakṛdvā nicitaṃ krameṇa bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena pravarttamānaṃ na yathāsvamenaṃ vikāramānāhamudāharanti

तस्मिन्भवन्त्यामसमुद्भवे तु तृष्णाप्रतिश्यायशिरोविदाहाः आमाशये शूलमथो गुरुत्वं हृत्स्तम्भ उद्गारविघातनञ्च

tasminbhavantyāmasamudbhave tu tṛṣṇāpratiśyāyaśirovidāhāḥ āmāśaye śūlamatho gurutvaṃ hṛtstambha udgāravighātanañca

स्तम्भः कटीपृष्ठपुरीषमूत्रे शूलोऽथ मूर्च्छा शकृतो वमिश्च श्वासश्च पक्वाशयजे भवन्ति तथाऽलसोक्तानि च लक्षणानि

stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīṣamūtre śūlo'tha mūrcchā śakṛto vamiśca śvāsaśca pakvāśayaje bhavanti tathā'lasoktāni ca lakṣaṇāni

अधोवातनिरोधोत्थे उदावर्त्ते हितं मतम् स्नेहपानं तथा स्वेदो वर्त्तिर्वस्तिर्हितो मतः

adhovātanirodhotthe udāvartte hitaṃ matam snehapānaṃ tathā svedo varttirvastirhito mataḥ

विड्विघातसमुत्थे तु विड्भङ्गाऽन्न तथौषधम् वत्तर्यभ्यङ्गावगाहाश्च स्वेदो वस्तिर्हितो मतः

viḍvighātasamutthe tu viḍbhaṅgā'nna tathauṣadham vattaryabhyaṅgāvagāhāśca svedo vastirhito mataḥ

मूत्रावरोधजनिते क्षीरवारि वचां पिबेत् दुःस्पर्शास्वरसं वाऽपि कषायं ककुभस्य च

mūtrāvarodhajanite kṣīravāri vacāṃ pibet duḥsparśāsvarasaṃ vā'pi kaṣāyaṃ kakubhasya ca

एर्वारुबीजं तोयेन पिबेद्वा लवणीकृतम् सितामिक्षुरसं क्षीरं द्रा क्षां यष्टीमथापि वा सर्वथैव प्रयुञ्जीत मूत्रकृच्छ्राश्मरीविधिम्

ervārubījaṃ toyena pibedvā lavaṇīkṛtam sitāmikṣurasaṃ kṣīraṃ drā kṣāṃ yaṣṭīmathāpi vā sarvathaiva prayuñjīta mūtrakṛcchrāśmarīvidhim

जृम्भाऽभिघातजे स्नेहं स्वेदं वाऽपि प्रयोजयेत् अन्यानपि प्रयुञ्जीत समीरणहरान्विधीन्

jṛmbhā'bhighātaje snehaṃ svedaṃ vā'pi prayojayet anyānapi prayuñjīta samīraṇaharānvidhīn

नेत्रनीरावरोधोत्थे मुञ्चेद्वाऽपि दृशोर्जलम् स्वप्यात्सुखञ्च तस्याग्रेकथयेच्च कथाः प्रियाः

netranīrāvarodhotthe muñcedvā'pi dṛśorjalam svapyātsukhañca tasyāgrekathayecca kathāḥ priyāḥ

क्षवथोर्घातजे तीक्ष्णघ्राणनस्यार्कदर्शनैः प्रवर्त्तयेत्क्षुतं सक्तां स्नेहस्वेदौ च शीलयेत्

kṣavathorghātaje tīkṣṇaghrāṇanasyārkadarśanaiḥ pravarttayetkṣutaṃ saktāṃ snehasvedau ca śīlayet

उद्गारस्यावरोधे तु स्नैहिकं धूममाचरेत् छर्दिनिग्रहसञ्जाते वमनं लङ्घनं हितम्

udgārasyāvarodhe tu snaihikaṃ dhūmamācaret chardinigrahasañjāte vamanaṃ laṅghanaṃ hitam

विरेचनं चात्र मतं तैलेनाभ्यञ्जनं तथा वस्तिशुद्धिकरैः सिद्धं चतुर्गुणजलं पयः

virecanaṃ cātra mataṃ tailenābhyañjanaṃ tathā vastiśuddhikaraiḥ siddhaṃ caturguṇajalaṃ payaḥ

आ वारिनाशात् क्वथितं पीतवन्तं प्रकामतः रमयेयुः प्रिया नार्यःशुक्रोदावर्तिनं नरम्

ā vārināśāt kvathitaṃ pītavantaṃ prakāmataḥ ramayeyuḥ priyā nāryaḥśukrodāvartinaṃ naram

तस्याभ्यङ्गोऽवगाहश्च मदिरा चरणायुधः शालि पयोनिरुहश्च हितं मैथुनमेव च

tasyābhyaṅgo'vagāhaśca madirā caraṇāyudhaḥ śāli payoniruhaśca hitaṃ maithunameva ca

क्षुद्विघातसमुद्भूते स्निग्धमुष्णं तथा लघु रुच्यमल्पं हितं भक्ष्यं पुष्पं सेव्यं सुगन्धि यत्

kṣudvighātasamudbhūte snigdhamuṣṇaṃ tathā laghu rucyamalpaṃ hitaṃ bhakṣyaṃ puṣpaṃ sevyaṃ sugandhi yat

तृषाविघातसम्भूते शीतःसर्वो विधिर्हितः कर्पूरशिशिरं स्वल्पं पिबेत्तोयं शनैः शनैः श्रमश्वासधृतौ शस्तो विश्रामः सरसौदनः

tṛṣāvighātasambhūte śītaḥsarvo vidhirhitaḥ karpūraśiśiraṃ svalpaṃ pibettoyaṃ śanaiḥ śanaiḥ śramaśvāsadhṛtau śasto viśrāmaḥ sarasaudanaḥ

निद्रा वेगविघातोत्थे पिबेत्क्षीरं सितायुतम् संवाहनं सुशय्याऽत्र हितः स्वप्नः प्रियाः कथाः

nidrā vegavighātotthe pibetkṣīraṃ sitāyutam saṃvāhanaṃ suśayyā'tra hitaḥ svapnaḥ priyāḥ kathāḥ

हिङ्गुमाक्षिकसिन्धूत्थैः पिष्टैर्वर्त्तिं विनिर्मिताम् घृताभ्यक्तं गुदे न्यस्येदुदावर्त्तविनाशिनीम्

hiṅgumākṣikasindhūtthaiḥ piṣṭairvarttiṃ vinirmitām ghṛtābhyaktaṃ gude nyasyedudāvarttavināśinīm

मदनं पिप्पली कुष्ठं वचा गौराश्च सर्षपाः गुडक्षीरसमायुक्ताः फलवर्त्तिरिहोदिता

madanaṃ pippalī kuṣṭhaṃ vacā gaurāśca sarṣapāḥ guḍakṣīrasamāyuktāḥ phalavarttirihoditā

खण्डपलं त्रिवृताऽक्ष कृष्णाकर्षो द्वयोश्चूर्णम् प्राग्भोजनस्य मधुना विडालपदकं नरो लिह्यात्

khaṇḍapalaṃ trivṛtā'kṣa kṛṣṇākarṣo dvayoścūrṇam prāgbhojanasya madhunā viḍālapadakaṃ naro lihyāt

एतद् गाढपुरीषे देयं विज्ञैरुदावर्त्ते मधुरं नरपतियोग्यं चूर्णं नाराचकं नाम्ना

etad gāḍhapurīṣe deyaṃ vijñairudāvartte madhuraṃ narapatiyogyaṃ cūrṇaṃ nārācakaṃ nāmnā

सव्योषपिप्पलीमूलं त्रिवृद्दन्ती च चित्रकम् तच्चूर्णं गुडसम्मिश्रं भक्षयेत्प्रातरुत्थितः

savyoṣapippalīmūlaṃ trivṛddantī ca citrakam taccūrṇaṃ guḍasammiśraṃ bhakṣayetprātarutthitaḥ

एतद् गुडाष्टकं नाम्ना बलवर्णाग्निवर्द्धनम् उदावर्त्तप्लीहगुल्मशोथपाण्ड्वामयापहम्

etad guḍāṣṭakaṃ nāmnā balavarṇāgnivarddhanam udāvarttaplīhagulmaśothapāṇḍvāmayāpaham

मूलकं शुष्कमाद्र रं! च वर्षाभूः पञ्चमूलकम् कृतमालफलं चाप्सु पक्त्वा तेन घृतं पचेत् तत्पीतं शमयेत्क्षिप्रमुदावर्त्तमशेषतः

mūlakaṃ śuṣkamādra raṃ! ca varṣābhūḥ pañcamūlakam kṛtamālaphalaṃ cāpsu paktvā tena ghṛtaṃ pacet tatpītaṃ śamayetkṣipramudāvarttamaśeṣataḥ

तुल्यकारणकार्यत्वादुदावर्त्तहरीं क्रियाम् आनाहेषु च कुर्वीत विशेषश्चाभिधीयते

tulyakāraṇakāryatvādudāvarttaharīṃ kriyām ānāheṣu ca kurvīta viśeṣaścābhidhīyate

त्रिवृत्कृष्णाहरीतक्यो द्विचतुष्पञ्चभागिकाः गुडेन तुल्या गुटिका हरत्यानाहमुल्वणम्

trivṛtkṛṣṇāharītakyo dvicatuṣpañcabhāgikāḥ guḍena tulyā guṭikā haratyānāhamulvaṇam

वर्त्तिस्त्रिकटुकसैन्धवसर्षपगृहधूमकुष्ठमदनफलैः मधुनि गुडे वा पक्वैर्विहिता साऽङगुष्ठसम्मिता विज्ञैः

varttistrikaṭukasaindhavasarṣapagṛhadhūmakuṣṭhamadanaphalaiḥ madhuni guḍe vā pakvairvihitā sā'ṅaguṣṭhasammitā vijñaiḥ

वर्त्तिरियं दृष्टफला शनैः प्रणिहिता गुदे घृताभ्यक्ता आनाहमुदरजार्त्तिं शमयति जठरे तथा गुल्मम्

varttiriyaṃ dṛṣṭaphalā śanaiḥ praṇihitā gude ghṛtābhyaktā ānāhamudarajārttiṃ śamayati jaṭhare tathā gulmam

इत्येकत्रिंश उदावर्त्तानाहाधिकारः समाप्तः

ityekatriṃśa udāvarttānāhādhikāraḥ samāptaḥ

गुल्माधिकारः

अथ द्वात्रिंशो गुल्माधिकारः

atha dvātriṃśo gulmādhikāraḥ

दुष्टा वातादयोऽत्यर्थ मिथ्याहारविहारतः कुर्वन्ति पञ्चधा गुल्मं कोष्ठान्तर्ग्रन्थिरूपिणम्

duṣṭā vātādayo'tyartha mithyāhāravihārataḥ kurvanti pañcadhā gulmaṃ koṣṭhāntargranthirūpiṇam

पञ्चविधत्वं विवृणोति स व्यस्तैर्जायते दोषैः समस्तैरपि चोच्छ्रितैः पुरुषाणां तथा स्त्रीणां रक्तजश्चोपजायते

pañcavidhatvaṃ vivṛṇoti sa vyastairjāyate doṣaiḥ samastairapi cocchritaiḥ puruṣāṇāṃ tathā strīṇāṃ raktajaścopajāyate

आर्त्तवादपिगुल्मः स्यात्स तुं स्त्रीणां प्रजायते अन्यस्त्वसृग्भवः पुंसां तथा स्त्रीणां प्रजायते

ārttavādapigulmaḥ syātsa tuṃ strīṇāṃ prajāyate anyastvasṛgbhavaḥ puṃsāṃ tathā strīṇāṃ prajāyate

तस्य पञ्चविधं स्थानं पार्श्वहृन्नाभिवस्तयः

tasya pañcavidhaṃ sthānaṃ pārśvahṛnnābhivastayaḥ

हृन्नाभ्योरन्तरे ग्रन्थिः सञ्चारी यदि वाऽचलः वृत्तश्चयोपचयवान्स गुल्म इति कीर्त्तितः

hṛnnābhyorantare granthiḥ sañcārī yadi vā'calaḥ vṛttaścayopacayavānsa gulma iti kīrttitaḥ

उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्धतृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि आटोपमाध्मानमपक्तिशूलमासन्नगुल्मस्य वदन्ति चिह्नम्

udgārabāhulyapurīṣabandhatṛptyakṣamatvāntravikūjanāni āṭopamādhmānamapaktiśūlamāsannagulmasya vadanti cihnam

अरुचिं कृच्छ्रविण्मूत्रवातत्वं चान्त्रकूजनम् आनाहं चोर्ध्ववातञ्च सर्वगुल्मेषु लक्षयेत्

aruciṃ kṛcchraviṇmūtravātatvaṃ cāntrakūjanam ānāhaṃ cordhvavātañca sarvagulmeṣu lakṣayet

रुक्षान्नपानं विषमातिमात्रं विचेष्टनं वेगविनिग्रहश्च शोकाभिघातोऽतिमलक्षयश्च निरन्नता चानिलगुल्महेतुः

rukṣānnapānaṃ viṣamātimātraṃ viceṣṭanaṃ vegavinigrahaśca śokābhighāto'timalakṣayaśca nirannatā cānilagulmahetuḥ

यः स्थानसंस्थानरुजाविकल्पं विड्वातसङ्गं गलवक्त्रशोषम् श्यावारुणत्वं शिशिरज्वरञ्च हृत्कुक्षिपार्श्वाङ्गशिरोरुजञ्च

yaḥ sthānasaṃsthānarujāvikalpaṃ viḍvātasaṅgaṃ galavaktraśoṣam śyāvāruṇatvaṃ śiśirajvarañca hṛtkukṣipārśvāṅgaśirorujañca

करोति जीर्णेऽत्यधिकं प्रकोपं भुक्ते मृदुत्वं समुपैति यश्च वातात्स गुल्मो न च तत्र रूक्षं कषायतिक्तं कटु चोपशेते

karoti jīrṇe'tyadhikaṃ prakopaṃ bhukte mṛdutvaṃ samupaiti yaśca vātātsa gulmo na ca tatra rūkṣaṃ kaṣāyatiktaṃ kaṭu copaśete

कट्वम्लतीक्ष्णेष्णविदाहिरूक्षक्रोधातिमद्यार्कहुताशसेवा आमोऽभिघातो रुधिरञ्च दुष्टं पैत्तस्य गुल्मस्य निमित्तमुक्तम्

kaṭvamlatīkṣṇeṣṇavidāhirūkṣakrodhātimadyārkahutāśasevā āmo'bhighāto rudhirañca duṣṭaṃ paittasya gulmasya nimittamuktam

ज्वरः पिपासा सदनाङ्गरागौ शूलं महज्जीर्यति भोजने च स्वेदो विदाहो व्रणवच्च गुल्मः स्पर्शासहः पैत्तिकगुल्मरूपम्

jvaraḥ pipāsā sadanāṅgarāgau śūlaṃ mahajjīryati bhojane ca svedo vidāho vraṇavacca gulmaḥ sparśāsahaḥ paittikagulmarūpam

शीतं गुरु स्निग्धमचेष्टनञ्च सम्पूरण प्रस्वपनं दिवा च गुल्मस्य हेतुः कफसम्भवस्य सर्वस्तु दुष्टो निचयात्मकस्य

śītaṃ guru snigdhamaceṣṭanañca sampūraṇa prasvapanaṃ divā ca gulmasya hetuḥ kaphasambhavasya sarvastu duṣṭo nicayātmakasya

स्तैमित्यशीतज्वरगात्रसादहृल्लासकासारुचिगौरवाणि कफस्य लिङ्गानि च यानि तानि भवन्ति गुल्मे कफकोपजाते

staimityaśītajvaragātrasādahṛllāsakāsārucigauravāṇi kaphasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphakopajāte

व्यामिश्रलिङ्गानपरांस्तु गुल्मांस्त्रीनादिशेदौषधकल्पनाऽथम्

vyāmiśraliṅgānaparāṃstu gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanā'tham

महारुजं दाहपरीतमश्मवद्घनोन्नतं शीघ्रविदाहि दारुणम् मनः शरीराग्निबलापहारिणं त्रिदोषजं गुल्ममसाध्यमादिशेत्

mahārujaṃ dāhaparītamaśmavadghanonnataṃ śīghravidāhi dāruṇam manaḥ śarīrāgnibalāpahāriṇaṃ tridoṣajaṃ gulmamasādhyamādiśet

नवप्रसूताऽहितभोजना या या चामगर्भं विसृजेदृतौ वा वायुर्हि तस्याः परिगृह्य रक्तं करोति गुल्मं सरुजं सदाहम्

navaprasūtā'hitabhojanā yā yā cāmagarbhaṃ visṛjedṛtau vā vāyurhi tasyāḥ parigṛhya raktaṃ karoti gulmaṃ sarujaṃ sadāham

पैत्तस्य लिङ्गेन समानलिङ्गं विशेषणञ्चाप्यपरं निबोध यः स्पन्दते पिण्डित एव नाङ्गैश्चिरात्सशूलः समगर्भलिङ्गः स रौधिरः स्त्रीभव एव गुल्मो मासे व्यतीते दशमे चिकित्स्यः

paittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇañcāpyaparaṃ nibodha yaḥ spandate piṇḍita eva nāṅgaiścirātsaśūlaḥ samagarbhaliṅgaḥ sa raudhiraḥ strībhava eva gulmo māse vyatīte daśame cikitsyaḥ

सञ्चितः क्रमशो गुल्मो महावास्तुपरिग्रहः कृतमूलः शिरानद्धोयदा कूर्म इवोन्नतः

sañcitaḥ kramaśo gulmo mahāvāstuparigrahaḥ kṛtamūlaḥ śirānaddhoyadā kūrma ivonnataḥ

दौर्बल्यारुचिहृल्लासकासच्छर्द्यरतिज्वरैः तृष्णातन्द्रा प्रतिश्यायैर्युज्यते न स सिध्यति

daurbalyārucihṛllāsakāsacchardyaratijvaraiḥ tṛṣṇātandrā pratiśyāyairyujyate na sa sidhyati

गृहीत्वा सज्वरश्वासं छर्द्यतीसारपीडितम् हृन्नाभिहस्तपादेषु शोथः कर्षति गुल्मिनम्

gṛhītvā sajvaraśvāsaṃ chardyatīsārapīḍitam hṛnnābhihastapādeṣu śothaḥ karṣati gulminam

श्वासः शूलं पिपासाऽन्नविद्वेषो ग्रन्थिमूढता जायते दुर्बलत्वञ्च गुल्मिनो मरणाय वै

śvāsaḥ śūlaṃ pipāsā'nnavidveṣo granthimūḍhatā jāyate durbalatvañca gulmino maraṇāya vai

वातारितैलेन पयोयुतेन पथ्यासमेतेन विरेचनं हि संस्वेदनं स्निग्धमतिप्रशस्तं प्रभञ्जनक्रोधकृते च गुल्मे

vātāritailena payoyutena pathyāsametena virecanaṃ hi saṃsvedanaṃ snigdhamatipraśastaṃ prabhañjanakrodhakṛte ca gulme

स्वर्जिकाकुष्ठसहितः क्षारः केतकसम्भवः पीतस्तैलेन शमयेद् गुल्मं पवनसम्भवम्

svarjikākuṣṭhasahitaḥ kṣāraḥ ketakasambhavaḥ pītastailena śamayed gulmaṃ pavanasambhavam

तित्तिरांश्च मयूरांश्च कुक्कुटान्क्रौञ्चवर्त्तकान् सर्पिः शालि प्रसन्नाञ्च वातगुल्मे प्रयोजयेत्

tittirāṃśca mayūrāṃśca kukkuṭānkrauñcavarttakān sarpiḥ śāli prasannāñca vātagulme prayojayet

पित्तगुल्मे त्रिवृच्चूर्णं पातव्यं त्रिफलाम्बुना विरेकाय सितायुक्तं कम्पिल्लं वा समाक्षिकम्

pittagulme trivṛccūrṇaṃ pātavyaṃ triphalāmbunā virekāya sitāyuktaṃ kampillaṃ vā samākṣikam

अभयां द्रा क्षया खादेत्पित्तगुल्मी गुडेन वा योगैश्च वातगुल्मोक्तैः श्लेष्मगुल्ममुपाचरेत्

abhayāṃ drā kṣayā khādetpittagulmī guḍena vā yogaiśca vātagulmoktaiḥ śleṣmagulmamupācaret

हिङ्गुग्रन्थिकधान्यजीरकवचाचव्याग्निपाठाशटी वृक्षाम्लं लवणत्रयं त्रिकटुकं क्षारद्वयं दाडिमम् पथ्यापौष्करवेतसाम्लहपुषाऽजाज्यस्तदेभिः कृतं चूर्णं भावितमेतदार्द्र करसैः स्याद्बीजपूरद्र वैः गुल्माध्मानगुदाङ्कुरान्ग्रहणिकोदावर्त्तसंज्ञंगदं प्रत्याध्मानगरोदराश्मरियुतांस्तूनीद्वयारोचकान्

hiṅgugranthikadhānyajīrakavacācavyāgnipāṭhāśaṭī vṛkṣāmlaṃ lavaṇatrayaṃ trikaṭukaṃ kṣāradvayaṃ dāḍimam pathyāpauṣkaravetasāmlahapuṣā'jājyastadebhiḥ kṛtaṃ cūrṇaṃ bhāvitametadārdra karasaiḥ syādbījapūradra vaiḥ gulmādhmānagudāṅkurāngrahaṇikodāvarttasaṃjñaṃgadaṃ pratyādhmānagarodarāśmariyutāṃstūnīdvayārocakān

ऊरुस्तंभमतिभ्रमं च मनसो बाधिर्यमष्ठीलिकां प्रत्यष्ठीलकया सहापहरते प्राक्पीतमुष्णाम्बुना

ūrustaṃbhamatibhramaṃ ca manaso bādhiryamaṣṭhīlikāṃ pratyaṣṭhīlakayā sahāpaharate prākpītamuṣṇāmbunā

हृत्कुक्षिवङ्क्षणकटीजठरान्तरेषु वस्तिस्तनांसफलकेषु च पार्श्वयोश्च शूलानि नाशयति वातबलासजानि हिङ्ग्वाद्यमाद्यमिदमाश्विनसंहितोक्तम्

hṛtkukṣivaṅkṣaṇakaṭījaṭharāntareṣu vastistanāṃsaphalakeṣu ca pārśvayośca śūlāni nāśayati vātabalāsajāni hiṅgvādyamādyamidamāśvinasaṃhitoktam

धीमानुपाचरेद् गुल्मं प्रत्याख्याय त्रिदोषजम् सन्निपातोत्थिते गुल्मे त्रिदोषघ्नो विधिर्हितः

dhīmānupācared gulmaṃ pratyākhyāya tridoṣajam sannipātotthite gulme tridoṣaghno vidhirhitaḥ

शरपुङ्खस्य लवणं पथ्याचूर्णं समं द्वयम् शाणप्रमाणमश्नीयाच्चूर्णं गुल्मगदापहम्

śarapuṅkhasya lavaṇaṃ pathyācūrṇaṃ samaṃ dvayam śāṇapramāṇamaśnīyāccūrṇaṃ gulmagadāpaham

स्वर्जिका शाणमाना स्यात्तावदेव गुडं भवेत् उभयोर्वटिकां खादेद् गुल्ममायविनाशिनीम्

svarjikā śāṇamānā syāttāvadeva guḍaṃ bhavet ubhayorvaṭikāṃ khāded gulmamāyavināśinīm

पलाशवज्रीशिखरिचिञ्चाऽकतिलनालजाः यवजः स्वर्जिका चेति क्षारा ह्यष्टौ प्रकीर्त्तिताः एते गुल्महराः क्षारा अजीर्णस्य च पाचकाः

palāśavajrīśikhariciñcā'katilanālajāḥ yavajaḥ svarjikā ceti kṣārā hyaṣṭau prakīrttitāḥ ete gulmaharāḥ kṣārā ajīrṇasya ca pācakāḥ

सामुद्रं सैन्धवं काचंयवक्षारं सुवर्चलम् टङ्कणं स्वर्जिकाक्षारतुल्यं चूर्णं प्रकल्पयेत्

sāmudraṃ saindhavaṃ kācaṃyavakṣāraṃ suvarcalam ṭaṅkaṇaṃ svarjikākṣāratulyaṃ cūrṇaṃ prakalpayet

वज्रीक्षीरैरविक्षीरैरातपे भावयेत् त्र्! यहम् वेष्टयेदर्कपत्रेण रुद्ध्वा भाण्डे पुटे पचेत्

vajrīkṣīrairavikṣīrairātape bhāvayet tr! yaham veṣṭayedarkapatreṇa ruddhvā bhāṇḍe puṭe pacet

तत्क्षारं चूर्णयेत्पश्चात्त्र्यूषणं त्रिफला तथा यवानी जीरको वह्निश्चूर्णमेषाञ्च कारयेत्

tatkṣāraṃ cūrṇayetpaścāttryūṣaṇaṃ triphalā tathā yavānī jīrako vahniścūrṇameṣāñca kārayet

सर्वचूर्णसमं क्षारं सर्वमेकत्र कारयेत् तच्चूर्णं टङ्कयुगलं सलिलेन प्रयोजयेत्

sarvacūrṇasamaṃ kṣāraṃ sarvamekatra kārayet taccūrṇaṃ ṭaṅkayugalaṃ salilena prayojayet

गुल्मे शूले तथाऽजीर्णे शोथे सर्वोदरेषु च मन्दे वह्नावुदावर्त्ते प्लीह्नि चापि परं हितम्

gulme śūle tathā'jīrṇe śothe sarvodareṣu ca mande vahnāvudāvartte plīhni cāpi paraṃ hitam

वातेऽधिके जलैः कोष्णैर्हितं पित्तेऽधिके घृतैः गोमूत्रेण कफाधिक्ये काञ्जिकेन त्रिदोषजे

vāte'dhike jalaiḥ koṣṇairhitaṃ pitte'dhike ghṛtaiḥ gomūtreṇa kaphādhikye kāñjikena tridoṣaje

वज्रक्षार इति ख्यातः प्रोक्तः पूर्वं स्वयम्भुवा सेवितो हरतेऽजीर्णं तथाऽजीर्णभवान्गदान्

vajrakṣāra iti khyātaḥ proktaḥ pūrvaṃ svayambhuvā sevito harate'jīrṇaṃ tathā'jīrṇabhavāngadān

सुवर्चिका टङ्कमिता तत्समानाऽद्रि काऽपि च उभे भुञ्जीत युगपद् गुल्मामयनिवृत्तये

suvarcikā ṭaṅkamitā tatsamānā'dri kā'pi ca ubhe bhuñjīta yugapad gulmāmayanivṛttaye

शुक्तिचूर्णस्य गुटिकां टङ्कमात्रां सुवेष्टयेत् गुडेन शाणामानेन तां लिहेद् गुल्मरोगवान्

śukticūrṇasya guṭikāṃ ṭaṅkamātrāṃ suveṣṭayet guḍena śāṇāmānena tāṃ lihed gulmarogavān

गुल्मी कुमारिकामांसं कर्षार्द्धगोघृतान्वितम् गिलेद्व्योषाभयासिन्धुसूक्ष्मचूर्णावधूलितम्

gulmī kumārikāmāṃsaṃ karṣārddhagoghṛtānvitam giledvyoṣābhayāsindhusūkṣmacūrṇāvadhūlitam

वल्लूरं मूलकं मत्स्यं शुष्कशाकानि वैदलम् न खादेदालुकं गुल्मी मधुराणि फलानि च

vallūraṃ mūlakaṃ matsyaṃ śuṣkaśākāni vaidalam na khādedālukaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca

स्निग्धस्विन्नशरीरस्य योज्यं स्नेहविरेचनम् शताह्वाचिरबिल्वत्वग्दारुभार्गीकणोद्भवः

snigdhasvinnaśarīrasya yojyaṃ snehavirecanam śatāhvācirabilvatvagdārubhārgīkaṇodbhavaḥ

कल्कः पीतो जयेद् गुल्मं तिलक्वाथेन रक्तजम् तिलक्वाथो गुडव्योषघृतभार्गीयुतो भवेत्

kalkaḥ pīto jayed gulmaṃ tilakvāthena raktajam tilakvātho guḍavyoṣaghṛtabhārgīyuto bhavet

योनिरक्तभवे गुल्मे नष्टपुष्पेषु योषिताम् पीतो धात्रीरसो युक्तो मरिचैश्चास्रगुल्मनुत्

yoniraktabhave gulme naṣṭapuṣpeṣu yoṣitām pīto dhātrīraso yukto maricaiścāsragulmanut

गुण्डारोचनिकाचूर्णं शर्करामाक्षिकान्वितम् विदधीताशु गुल्मिन्या मनलसञ्चङ्क्रमाय च

guṇḍārocanikācūrṇaṃ śarkarāmākṣikānvitam vidadhītāśu gulminyā manalasañcaṅkramāya ca

विशेषमपरञ्चाशु शृणु रक्तप्रभेदनम् पलाशक्षारतोयेन सर्पिः सिद्धं पिबेच्च सा

viśeṣamaparañcāśu śṛṇu raktaprabhedanam palāśakṣāratoyena sarpiḥ siddhaṃ pibecca sā

सक्षारं त्र्! यूषणं सर्पिः प्रपिबेदस्रगुल्मिनी

sakṣāraṃ tr! yūṣaṇaṃ sarpiḥ prapibedasragulminī

यस्मिन्न च रसक्षीरतोयसाध्यरसादिषु फेनोद्गारस्य निष्पत्तिर्नष्टदुग्धसमाकृतेः स एव तस्य पाकस्य कालो नेतरलक्षणः

yasminna ca rasakṣīratoyasādhyarasādiṣu phenodgārasya niṣpattirnaṣṭadugdhasamākṛteḥ sa eva tasya pākasya kālo netaralakṣaṇaḥ

इति द्वात्रिंशो गुल्माधिकारः समाप्तः

iti dvātriṃśo gulmādhikāraḥ samāptaḥ

प्लीहयकृदधिकारः

अथ त्रयस्त्रिंशः प्लीहयकृदधिकारः

atha trayastriṃśaḥ plīhayakṛdadhikāraḥ

शोणिताज्जायते प्लीहा वामतो हृदयादधः रक्तवाहिशिराणां स मूलं ख्यातो महर्षिभिः

śoṇitājjāyate plīhā vāmato hṛdayādadhaḥ raktavāhiśirāṇāṃ sa mūlaṃ khyāto maharṣibhiḥ

विदाह्यभिष्यन्दिरतस्य जन्तोः प्रदुष्टमत्यर्थमसृक्कफश्च प्लीहाऽभिवृद्धिं कुरुतः प्रवृद्धौ तं प्लीहसञ्ज्ञं गदमामनन्ति

vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ praduṣṭamatyarthamasṛkkaphaśca plīhā'bhivṛddhiṃ kurutaḥ pravṛddhau taṃ plīhasañjñaṃ gadamāmananti

वामे स पार्श्वे परिवृद्धिमेति विशेषतः सीदति चातुरोऽत्र मन्दज्वराग्निःकफपित्तलिङ्गैरुपद्रुतः क्षीणबलोऽतिपाण्डुः

vāme sa pārśve parivṛddhimeti viśeṣataḥ sīdati cāturo'tra mandajvarāgniḥkaphapittaliṅgairupadrutaḥ kṣīṇabalo'tipāṇḍuḥ

क्लमो भ्रमो विदाहश्च वैवर्ण्यं गात्रगौरवम् मोहो रक्तोदरत्वञ्च ज्ञेयं रक्तजलक्षणम्

klamo bhramo vidāhaśca vaivarṇyaṃ gātragauravam moho raktodaratvañca jñeyaṃ raktajalakṣaṇam

सज्वरः सपिपासश्च सदाहो मोहसंयुतः पीतगात्रो विशेषेण प्लीहा पैत्तिक उच्यते

sajvaraḥ sapipāsaśca sadāho mohasaṃyutaḥ pītagātro viśeṣeṇa plīhā paittika ucyate

प्लीहा मन्दव्यथः स्थूलः कठिनो गौरवान्वितः अरोचकेन संयुक्तः प्लीहा कफज उच्यते

plīhā mandavyathaḥ sthūlaḥ kaṭhino gauravānvitaḥ arocakena saṃyuktaḥ plīhā kaphaja ucyate

नित्यमानद्धकोष्ठः स्यान्नित्योदावर्त्तपीडितः वेदनाभिः परीतश्च प्लीहा वातिक उच्यते

nityamānaddhakoṣṭhaḥ syānnityodāvarttapīḍitaḥ vedanābhiḥ parītaśca plīhā vātika ucyate

दोपत्रितयरूपाणि प्लीह्न्यसाध्ये भवन्त्यपि

dopatritayarūpāṇi plīhnyasādhye bhavantyapi

अधो दक्षिणतश्चापि हृदयाद् यकृतः स्थितिः तत्तु रञ्जकपित्तस्य स्थानं शोणितजं मतम्

adho dakṣiṇataścāpi hṛdayād yakṛtaḥ sthitiḥ tattu rañjakapittasya sthānaṃ śoṇitajaṃ matam

प्लीहामयस्यहेत्वादि समस्तं यकृदामये किन्तु स्थितिस्तयोर्ज्ञेया वामदक्षिणपार्श्वयोः

plīhāmayasyahetvādi samastaṃ yakṛdāmaye kintu sthitistayorjñeyā vāmadakṣiṇapārśvayoḥ

पातव्यो युक्तितः क्षारः क्षीरेणोदधिशुक्तिजः तथा दुग्धेन पातव्याः पिप्पल्यः प्लीहशान्तये

pātavyo yuktitaḥ kṣāraḥ kṣīreṇodadhiśuktijaḥ tathā dugdhena pātavyāḥ pippalyaḥ plīhaśāntaye

अर्कपत्रं सलवणं पुटदग्धं सुचूर्णितम् निहन्ति मस्तुना पीतं प्लीहानमतिदारुणम्

arkapatraṃ salavaṇaṃ puṭadagdhaṃ sucūrṇitam nihanti mastunā pītaṃ plīhānamatidāruṇam

हिङ्गु त्रिकटुकं कुष्ठं यवक्षारं च सैन्धवम् मातुलुङ्गरसोपेतं प्लीहशूलहरं भवेत्

hiṅgu trikaṭukaṃ kuṣṭhaṃ yavakṣāraṃ ca saindhavam mātuluṅgarasopetaṃ plīhaśūlaharaṃ bhavet

पलाशक्षारतोयेन पिप्पली परिभाविता प्लीहगुल्मार्त्तिशमनी वह्निमान्द्यहरी मता

palāśakṣāratoyena pippalī paribhāvitā plīhagulmārttiśamanī vahnimāndyaharī matā

रसेन जम्बीरफलस्य शङ्खनाभीरजः पीतमवश्यमेव शाणप्रमाणं शमयेदशेषं प्लीहामयं कूर्मसमानमाशु

rasena jambīraphalasya śaṅkhanābhīrajaḥ pītamavaśyameva śāṇapramāṇaṃ śamayedaśeṣaṃ plīhāmayaṃ kūrmasamānamāśu

शरपुङ्खमूलकल्कस्तक्रेणालोडितः पीतः प्लीहानं यदि न हरति शैलोऽपि तदा जले प्लवते

śarapuṅkhamūlakalkastakreṇāloḍitaḥ pītaḥ plīhānaṃ yadi na harati śailo'pi tadā jale plavate

सुपक्वसहकारस्य रसः क्षौद्र समन्वितः पीतः प्रशमयत्येव प्लीहानं नेह संशयः

supakvasahakārasya rasaḥ kṣaudra samanvitaḥ pītaḥ praśamayatyeva plīhānaṃ neha saṃśayaḥ

सुस्विन्नं शाल्मलीपुष्पं निशापर्युषितं नरः राजिकाचूर्णसंयुक्तं खादेत्प्लीहोपशान्तये

susvinnaṃ śālmalīpuṣpaṃ niśāparyuṣitaṃ naraḥ rājikācūrṇasaṃyuktaṃ khādetplīhopaśāntaye

यवानिकाचित्रकयाव शूकषड्ग्रन्थिदन्तीमगधोद्भवानाम् चूर्णं हरेत् प्लीहगदं निपीतमुष्णाम्बुना मस्तुसुराऽसवैर्वा

yavānikācitrakayāva śūkaṣaḍgranthidantīmagadhodbhavānām cūrṇaṃ haret plīhagadaṃ nipītamuṣṇāmbunā mastusurā'savairvā

प्लीहोद्दिष्टाःक्रियाः सर्वा यकृद्रो गे समाचरेत् कार्यञ्च दक्षिणे बाहौ तत्र शोणितमोक्षणम्

plīhoddiṣṭāḥkriyāḥ sarvā yakṛdro ge samācaret kāryañca dakṣiṇe bāhau tatra śoṇitamokṣaṇam

क्षारं विडङ्गकृष्णाभ्यां पूतीकस्याम्बु निःसृतम् पिबेत्प्रातर्यथावह्नि यकृत्प्लीहप्रशान्तये

kṣāraṃ viḍaṅgakṛṣṇābhyāṃ pūtīkasyāmbu niḥsṛtam pibetprātaryathāvahni yakṛtplīhapraśāntaye

इति त्रयस्त्रिंशः प्लीहयकृदधिकारः समाप्तः

iti trayastriṃśaḥ plīhayakṛdadhikāraḥ samāptaḥ

हृद्रोगाधिकारः

अथ चतुस्त्रिंशो हृद्रोगाधिकारः

atha catustriṃśo hṛdrogādhikāraḥ

अत्युष्णगुर्वम्लकषायतिक्तश्रमाभिघाताध्यशनप्रसङ्गैः सञ्चिन्तनैर्वेगविधारणैश्च हृदामयः पञ्चविधः प्रदिष्टः

atyuṣṇagurvamlakaṣāyatiktaśramābhighātādhyaśanaprasaṅgaiḥ sañcintanairvegavidhāraṇaiśca hṛdāmayaḥ pañcavidhaḥ pradiṣṭaḥ

दूषयित्वा रसं दोषा विगुणा हृदयङ्गताः हृदि बाधां प्रकुर्वन्ति हृद्रो गं तं प्रचक्षते

dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṅgatāḥ hṛdi bādhāṃ prakurvanti hṛdro gaṃ taṃ pracakṣate

आयम्यते मारुतजे हृदयं तुद्यते तथा निर्मथ्यते दीर्यते च स्फोट्यते पाट्यतेऽपि वा

āyamyate mārutaje hṛdayaṃ tudyate tathā nirmathyate dīryate ca sphoṭyate pāṭyate'pi vā

तृष्णोष्मदाहचोषाः स्युः पैत्तिके हृदये क्लमः धूमायनं च मूर्च्छा च क्लेदः शोषो मुखस्य च

tṛṣṇoṣmadāhacoṣāḥ syuḥ paittike hṛdaye klamaḥ dhūmāyanaṃ ca mūrcchā ca kledaḥ śoṣo mukhasya ca

गौरवं कफसंस्रावोऽरुचिः स्तम्भोऽग्निमार्दवम् माधुर्यमपि चास्यस्य बलासावतते हृदि

gauravaṃ kaphasaṃsrāvo'ruciḥ stambho'gnimārdavam mādhuryamapi cāsyasya balāsāvatate hṛdi

विद्यात्त्रिदोषमप्येवं सर्वलिङ्गं हृदामयम्

vidyāttridoṣamapyevaṃ sarvaliṅgaṃ hṛdāmayam

त्रिदोषगेतुहृद्रो गे यो दुरात्मा निषेवते तिलक्षीरगुडादींश्च ग्रन्थिस्तस्योपजायते

tridoṣagetuhṛdro ge yo durātmā niṣevate tilakṣīraguḍādīṃśca granthistasyopajāyate

मर्मैकदेशे संक्लेदं रसश्चाप्युपगच्छति संक्लेदात्कृमयश्चास्य भवन्त्युपहतात्मनः

marmaikadeśe saṃkledaṃ rasaścāpyupagacchati saṃkledātkṛmayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ

उत्क्लेदः ष्ठीवनं तोदः शूलं हृंल्लासकस्तमः अरुचिः श्यावनेत्रत्वं शोषश्च कृमिजे भवेत्

utkledaḥ ṣṭhīvanaṃ todaḥ śūlaṃ hṛṃllāsakastamaḥ aruciḥ śyāvanetratvaṃ śoṣaśca kṛmije bhavet

क्लोम्नः सादो भ्रमः शोषो ज्ञेयास्तेषामुपद्र वाः कृमिजे तु कृमीणां ये श्लैष्मिकाणां हि ते मताः

klomnaḥ sādo bhramaḥ śoṣo jñeyāsteṣāmupadra vāḥ kṛmije tu kṛmīṇāṃ ye ślaiṣmikāṇāṃ hi te matāḥ

घृतेन दुग्धेन गुडाम्भसा वा पिबन्ति चूर्णं ककुभत्वचो ये हृद्रो गजीर्णज्वररक्तपित्तं हत्वा भवेयुश्चिरजीविनस्ते

ghṛtena dugdhena guḍāmbhasā vā pibanti cūrṇaṃ kakubhatvaco ye hṛdro gajīrṇajvararaktapittaṃ hatvā bhaveyuścirajīvinaste

हरीतकीवचारास्ना पिप्पलीनागरोद्भवम् शटीपुष्करमूलोत्थं चूर्णं हृद्रो गनाशनम्

harītakīvacārāsnā pippalīnāgarodbhavam śaṭīpuṣkaramūlotthaṃ cūrṇaṃ hṛdro ganāśanam

पुटदग्धहरिणशृङ्गं पिष्ट्वा गव्येन सर्पिषा पिबतः हृत्पृष्ठशूलमचिरादुपैति शान्तिं सुकष्टमपि

puṭadagdhahariṇaśṛṅgaṃ piṣṭvā gavyena sarpiṣā pibataḥ hṛtpṛṣṭhaśūlamacirādupaiti śāntiṃ sukaṣṭamapi

तैलाज्यगुडविपक्वं चूर्णं गोधूमपार्थोत्थम् पिबति पयोभुक्स भवति गतसकलहृदामयः पुरुषः

tailājyaguḍavipakvaṃ cūrṇaṃ godhūmapārthottham pibati payobhuksa bhavati gatasakalahṛdāmayaḥ puruṣaḥ

गोधूमककुभचूर्णं पक्वमजाक्षीरगव्यसर्पिर्भ्याम् मधुशर्करासमेतं शमयति हृद्रो गमुद्धतं पुंसाम्

godhūmakakubhacūrṇaṃ pakvamajākṣīragavyasarpirbhyām madhuśarkarāsametaṃ śamayati hṛdro gamuddhataṃ puṃsām

पार्थस्य कल्केन रसेन सिद्धं शस्तं घृतं सर्वहृदामयेषु

pārthasya kalkena rasena siddhaṃ śastaṃ ghṛtaṃ sarvahṛdāmayeṣu

घृतं बलानागबलाऽजुनानां क्वाथेन कल्केन च यष्टिकायाः सिद्धन्तु हन्याद्घृदयामयं हि सवातरक्तक्षतरक्तपित्तम्

ghṛtaṃ balānāgabalā'junānāṃ kvāthena kalkena ca yaṣṭikāyāḥ siddhantu hanyādghṛdayāmayaṃ hi savātaraktakṣataraktapittam

इति चतुस्त्रिंशोहृद्रोगाधिकारः समाप्तः

iti catustriṃśohṛdrogādhikāraḥ samāptaḥ

मूत्रकृच्छ्राधिकारः

अथ पञ्चत्रिंशोमूत्रकृच्छ्राधिकारः

atha pañcatriṃśomūtrakṛcchrādhikāraḥ

व्यायामतीक्ष्णौषधरुक्षमद्यप्रसङ्गनृत्यद्रुतपृष्ठयानात् आनूपमत्स्याध्यशनादजीर्णात् स्युर्मूत्रकृच्छ्राणि नृणां तथाऽष्टौ

vyāyāmatīkṣṇauṣadharukṣamadyaprasaṅganṛtyadrutapṛṣṭhayānāt ānūpamatsyādhyaśanādajīrṇāt syurmūtrakṛcchrāṇi nṛṇāṃ tathā'ṣṭau

पृथङ्मलाः स्वैः कुपिता निदानैः सर्वेऽथ वा कोपमुपेत्य बस्तौ मूत्रस्य मार्गं परिपीडयन्ति यदा तदा मूत्रयतीह कृच्छ्रात्

pṛthaṅmalāḥ svaiḥ kupitā nidānaiḥ sarve'tha vā kopamupetya bastau mūtrasya mārgaṃ paripīḍayanti yadā tadā mūtrayatīha kṛcchrāt

तीव्रा च रुग्वङ्क्षणवस्तिमेढ्रे स्वल्पं मुहुर्मूत्रयतीह वातात्

tīvrā ca rugvaṅkṣaṇavastimeḍhre svalpaṃ muhurmūtrayatīha vātāt

पीतं सरक्तं सरुजं सदाहं कृच्छ्रं मुहुर्मूत्रयतीह पित्तात्

pītaṃ saraktaṃ sarujaṃ sadāhaṃ kṛcchraṃ muhurmūtrayatīha pittāt

वस्तेः सलिङ्गस्य गुरुत्वशोथौ मूत्रं सपिच्छं कफमूत्रकृच्छ्रे

vasteḥ saliṅgasya gurutvaśothau mūtraṃ sapicchaṃ kaphamūtrakṛcchre

सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपाताद्भवन्ति तत्कृच्छ्रतमं हि कृच्छ्रम्

sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātādbhavanti tatkṛcchratamaṃ hi kṛcchram

मूत्रवाहिषु शल्येन क्षतेष्वभिहतेषु च

mūtravāhiṣu śalyena kṣateṣvabhihateṣu ca

शकृतस्तु प्रतीघाताद्वायुर्विगुणतां गतः आध्मानंवातशूलञ्च मूत्रसङ्गं करोति च

śakṛtastu pratīghātādvāyurviguṇatāṃ gataḥ ādhmānaṃvātaśūlañca mūtrasaṅgaṃ karoti ca

शुक्रे दोषैरुपहते मूत्रमार्गं विधाविते सशुक्रं मूत्रयेत्कृच्छ्राद्वस्तिमेहनशूलवान्

śukre doṣairupahate mūtramārgaṃ vidhāvite saśukraṃ mūtrayetkṛcchrādvastimehanaśūlavān

अश्मरीहेतु तत्पूर्वं मूत्रकृच्छ्रमुदाहृतम् अश्मरी शर्करा चैव तुल्यसम्भवलक्षणे विशेषणं शर्करायाः शृणु कीर्त्तयतो मम पच्यमानाऽश्मरी पित्ताच्छोष्यमाणा च वायुना विमुक्तकफसन्धाना क्षरन्ती शर्करा मता

aśmarīhetu tatpūrvaṃ mūtrakṛcchramudāhṛtam aśmarī śarkarā caiva tulyasambhavalakṣaṇe viśeṣaṇaṃ śarkarāyāḥ śṛṇu kīrttayato mama pacyamānā'śmarī pittācchoṣyamāṇā ca vāyunā vimuktakaphasandhānā kṣarantī śarkarā matā

हृत्पीडा वेपथुः शूलं कुक्षावग्निश्च दुर्बलः तथा भवति मूर्च्छा च मूत्रकृच्छ्रञ्च दारुणम्

hṛtpīḍā vepathuḥ śūlaṃ kukṣāvagniśca durbalaḥ tathā bhavati mūrcchā ca mūtrakṛcchrañca dāruṇam

अभ्यञ्जनस्नेहनिरूहवस्तिस्वेदोपनाहोत्तरवस्तिसेकान् स्थिराऽदिभिर्वातहरैश्च सिद्धान्दद्याद्र सांश्चानिलमूत्रकृच्छ्रे

abhyañjanasnehanirūhavastisvedopanāhottaravastisekān sthirā'dibhirvātaharaiśca siddhāndadyādra sāṃścānilamūtrakṛcchre

अमृता नागरं धात्री वाजिगन्धा त्रिकण्टकः प्रपिबेद्वातरोगार्त्तः शूलवान्मूत्रकृच्छ्रवान्

amṛtā nāgaraṃ dhātrī vājigandhā trikaṇṭakaḥ prapibedvātarogārttaḥ śūlavānmūtrakṛcchravān

पुनर्नवैरण्डशतावरीभिःपत्तूरवृश्चीरबलाऽश्मभिद्भिः द्विपञ्चमूलेन कुलत्थकेन यवैश्च तोयोत्क्वथिते कषाये

punarnavairaṇḍaśatāvarībhiḥpattūravṛścīrabalā'śmabhidbhiḥ dvipañcamūlena kulatthakena yavaiśca toyotkvathite kaṣāye

तैलं वराहर्क्षवसाघृतञ्च तैरेवकल्कैर्लवणैश्च सिद्धम् तन्मात्रयाऽत्र प्रतिहन्ति पीतं शूलान्वितं मारुतमूत्रकृच्छ्रम्

tailaṃ varāharkṣavasāghṛtañca tairevakalkairlavaṇaiśca siddham tanmātrayā'tra pratihanti pītaṃ śūlānvitaṃ mārutamūtrakṛcchram

सेकावगाहाः शिशिराः प्रदेहा ग्रैष्मो विधिर्वस्तिपयोविकाराः द्रा क्षाविदारीक्षुरसैर्घृतैश्च कृच्छ्रेषु पित्तप्रभवेषु कार्याः

sekāvagāhāḥ śiśirāḥ pradehā graiṣmo vidhirvastipayovikārāḥ drā kṣāvidārīkṣurasairghṛtaiśca kṛcchreṣu pittaprabhaveṣu kāryāḥ

कुशः काशः शरो दर्भ इक्षुश्चेति तृणोद्भवम् पित्तकृछ्रहरं पञ्चमूलं वस्तिविशोधनम्

kuśaḥ kāśaḥ śaro darbha ikṣuśceti tṛṇodbhavam pittakṛchraharaṃ pañcamūlaṃ vastiviśodhanam

शतावरीकाशकुशश्वदंष्ट्राविदारिशालीक्षुकसेरुकाणाम् क्वाथं सुशीतं मधुशर्कराभ्यां युक्तं पिबेत्पैत्तिकमूत्रकृच्छ्रे

śatāvarīkāśakuśaśvadaṃṣṭrāvidāriśālīkṣukaserukāṇām kvāthaṃ suśītaṃ madhuśarkarābhyāṃ yuktaṃ pibetpaittikamūtrakṛcchre

एर्वारुबीजं मधुकञ्च दार्वी पैत्ते पिबेत्तण्डुलधावनेन दार्वी तथैवामलकीरसेन समाक्षिकं पित्तकृते तु कृच्छ्रे

ervārubījaṃ madhukañca dārvī paitte pibettaṇḍuladhāvanena dārvī tathaivāmalakīrasena samākṣikaṃ pittakṛte tu kṛcchre

हरीतकीगोक्षुरराज वृक्षपाषाणभिद्धन्वयवासकानाम् क्वाथं पिबेन्माक्षिकसम्प्रयुक्तं कृच्छ्रे सदाहे स रुजे विबन्धे

harītakīgokṣurarāja vṛkṣapāṣāṇabhiddhanvayavāsakānām kvāthaṃ pibenmākṣikasamprayuktaṃ kṛcchre sadāhe sa ruje vibandhe

शतावरीकाशकुशश्वदंष्ट्राविदारिकेक्ष्वामलकेषु सिद्धम् सर्पिः पयो वा सितया विमिश्रं कृच्छ्रेषु पित्तप्रभवेषु योज्यम्

śatāvarīkāśakuśaśvadaṃṣṭrāvidārikekṣvāmalakeṣu siddham sarpiḥ payo vā sitayā vimiśraṃ kṛcchreṣu pittaprabhaveṣu yojyam

त्रिकण्टकैरण्डकुशाद्यभीरुकर्कारुकेषु स्वरसेषु सिद्धम् सर्पिर्गुडार्द्धांशयुतं प्रयोज्यं कृच्छ्राश्मरीमूत्रविघातदोषे अयं विशेषेण पुनर्विधेयः सर्वाश्मरीणां प्रवरः प्रयोगः

trikaṇṭakairaṇḍakuśādyabhīrukarkārukeṣu svaraseṣu siddham sarpirguḍārddhāṃśayutaṃ prayojyaṃ kṛcchrāśmarīmūtravighātadoṣe ayaṃ viśeṣeṇa punarvidheyaḥ sarvāśmarīṇāṃ pravaraḥ prayogaḥ

क्षारोष्णतीव्रौषधमन्नपानं स्वेदो यवान्नं वमनं निरूहः तक्रञ्च तिक्तौषधसिद्धतैलान्यभ्यङ्गपानं कफमूत्रकृच्छ्रे

kṣāroṣṇatīvrauṣadhamannapānaṃ svedo yavānnaṃ vamanaṃ nirūhaḥ takrañca tiktauṣadhasiddhatailānyabhyaṅgapānaṃ kaphamūtrakṛcchre

मूत्रेण सुरया वाऽपि कदलीस्वरसेन वा कफकृच्छ्रविनाशाय सूक्ष्मं पिष्ट्वा गुटीं पिबेत्

mūtreṇa surayā vā'pi kadalīsvarasena vā kaphakṛcchravināśāya sūkṣmaṃ piṣṭvā guṭīṃ pibet

तक्रेण युक्तं शितिमारकस्य बीजं पिबेन्मूत्रविघातहेतोः पिबेत्तथा तण्डुलधावनेन प्रवालचूर्णं कफमूत्रकृच्छ्रे

takreṇa yuktaṃ śitimārakasya bījaṃ pibenmūtravighātahetoḥ pibettathā taṇḍuladhāvanena pravālacūrṇaṃ kaphamūtrakṛcchre

त्रिकटु त्रिफला मुस्तंगुग्गुलुञ्च समाक्षिकम् गोक्षुरक्वाथ संयुक्तं गुटिकां भक्षयेद् बुधः

trikaṭu triphalā mustaṃgugguluñca samākṣikam gokṣurakvātha saṃyuktaṃ guṭikāṃ bhakṣayed budhaḥ

प्रमेहं मूत्रकृच्छ्रञ्च म्रूत्राघातं तथैव च अश्मरीं प्रदरञ्चैव नाशयेदविकल्पतः

pramehaṃ mūtrakṛcchrañca mrūtrāghātaṃ tathaiva ca aśmarīṃ pradarañcaiva nāśayedavikalpataḥ

सर्वत्रिदोषप्रभवे च वायोः स्थानानुपूर्व्या प्रसमीक्ष्य कार्यम् त्रिभ्योऽधिके प्राग्वमनं कफे स्यात्पित्ते विरेकः पवने तु वस्तिः

sarvatridoṣaprabhave ca vāyoḥ sthānānupūrvyā prasamīkṣya kāryam tribhyo'dhike prāgvamanaṃ kaphe syātpitte virekaḥ pavane tu vastiḥ

बृहतीधावनीपाठायष्टी मधुकलिङ्गकाः पाचनीयो बृहत्यादिः कृच्छ्रदोषत्रयापहः

bṛhatīdhāvanīpāṭhāyaṣṭī madhukaliṅgakāḥ pācanīyo bṛhatyādiḥ kṛcchradoṣatrayāpahaḥ

गुडेनमिश्रितं क्षीरं कदुष्णं कामतः पिबेत् मूत्रकृच्छ्रेषु सर्वेषु शर्करावातरोगनुत्

guḍenamiśritaṃ kṣīraṃ kaduṣṇaṃ kāmataḥ pibet mūtrakṛcchreṣu sarveṣu śarkarāvātaroganut

मूत्रकृच्छेऽभिघातोत्थे वातकृच्छ्रक्रिया मता

mūtrakṛcche'bhighātotthe vātakṛcchrakriyā matā

मद्यं पिबेद्वा ससितं ससर्पिः शृतं पयो वाऽद्धसिताप्रयुक्तम् धात्रीरसञ्चेक्षुरसं पिबेद्वा कृच्छ्रे सरक्ते मधुना विमिश्रम्

madyaṃ pibedvā sasitaṃ sasarpiḥ śṛtaṃ payo vā'ddhasitāprayuktam dhātrīrasañcekṣurasaṃ pibedvā kṛcchre sarakte madhunā vimiśram

स्वेदचूर्णक्रियाऽभ्यङ्गवस्तयः स्युः पुरीषजे क्वाथो गोक्षुरबीजस्य यवक्षारयुतः सदा मूत्रकृच्छ्रं शकृज्जन्म पीतः शीघ्रं नियच्छति

svedacūrṇakriyā'bhyaṅgavastayaḥ syuḥ purīṣaje kvātho gokṣurabījasya yavakṣārayutaḥ sadā mūtrakṛcchraṃ śakṛjjanma pītaḥ śīghraṃ niyacchati

लेहः शुक्रविबन्धोत्थे सशिलाजतु माक्षिकम् एलाहिङ्गुयुतं क्षीरं सर्पिर्मिश्रं पिबेन्नरः

lehaḥ śukravibandhotthe saśilājatu mākṣikam elāhiṅguyutaṃ kṣīraṃ sarpirmiśraṃ pibennaraḥ

मूत्रदोषप्रशुर्द्ध्य्थं शुक्रदोषहरञ्च तत् वृष्यैर्बृंहितधातोश्च विधेयाः प्रमदोत्तमा

mūtradoṣapraśurddhythaṃ śukradoṣaharañca tat vṛṣyairbṛṃhitadhātośca vidheyāḥ pramadottamā

सप्तच्छदारग्वधकेवु कैला निम्बः करञ्जः कुटजो गुडूची साध्या जले तेन पचेद्यवागूं सिद्धं कषायं मधुसंयुतं वा

saptacchadāragvadhakevu kailā nimbaḥ karañjaḥ kuṭajo guḍūcī sādhyā jale tena pacedyavāgūṃ siddhaṃ kaṣāyaṃ madhusaṃyutaṃ vā

एर्वारुबीजकल्कश्च श्लक्ष्णपिष्टोऽक्षसंमितः धान्याम्ललवणैः पेयो मूत्रकृच्छ्रविनाशनः

ervārubījakalkaśca ślakṣṇapiṣṭo'kṣasaṃmitaḥ dhānyāmlalavaṇaiḥ peyo mūtrakṛcchravināśanaḥ

त्रिकण्टकारग्वधदर्भकाश दुरालभापर्वतभेदपथ्याः निघ्नन्ति पीता मधुनाऽश्मरीन्तु सम्प्राप्तमृत्योरपि मूत्रकृच्छ्रम्

trikaṇṭakāragvadhadarbhakāśa durālabhāparvatabhedapathyāḥ nighnanti pītā madhunā'śmarīntu samprāptamṛtyorapi mūtrakṛcchram

निदिग्धिकायाः स्वरसं कुडवं मधुसंयुतम् मूत्रदोषहरं पीत्वा नरः सम्पद्यते सुखी

nidigdhikāyāḥ svarasaṃ kuḍavaṃ madhusaṃyutam mūtradoṣaharaṃ pītvā naraḥ sampadyate sukhī

कषायोऽतिबलामूलसाधितोऽशेषकृच्छ्रजित् पीतञ्च त्रपुसीबीजं सतिलाज्यपयोऽन्वितम्

kaṣāyo'tibalāmūlasādhito'śeṣakṛcchrajit pītañca trapusībījaṃ satilājyapayo'nvitam

त्रिफलायाः सुपिष्टायाः कल्कं कोलसमन्वितम् वारिणा लवणीकृत्य पिबेन्मूत्ररुजाऽपहम्

triphalāyāḥ supiṣṭāyāḥ kalkaṃ kolasamanvitam vāriṇā lavaṇīkṛtya pibenmūtrarujā'paham

यवारुबूकैस्तृणपञ्चमूलीपाषाणभेदैः सशतावरीभिः कृच्छ्रेषु गुग्गुल्वभयाविमिश्रैः कृतः कषायो गुडसम्प्रयुक्तः

yavārubūkaistṛṇapañcamūlīpāṣāṇabhedaiḥ saśatāvarībhiḥ kṛcchreṣu guggulvabhayāvimiśraiḥ kṛtaḥ kaṣāyo guḍasamprayuktaḥ

मूलानि कुशकाशेक्षुशराणां चेक्षुबालिका मूत्राघाताश्मरीकृच्छ्रे पञ्चमूली तृणात्मिका

mūlāni kuśakāśekṣuśarāṇāṃ cekṣubālikā mūtrāghātāśmarīkṛcchre pañcamūlī tṛṇātmikā

गुडमामलकं वृष्यं श्रमघ्नं तर्पणं प्रियम् पित्तासृग्दाहशूलघ्नं मूत्रकृच्छ्रनिवारणम्

guḍamāmalakaṃ vṛṣyaṃ śramaghnaṃ tarpaṇaṃ priyam pittāsṛgdāhaśūlaghnaṃ mūtrakṛcchranivāraṇam

सितातुल्यो यवक्षारः सर्वकृच्छ्रप्रसाधनः द्रा क्षासितोपलाकल्कं कृच्छ्रघ्नं मस्तुना युतम्

sitātulyo yavakṣāraḥ sarvakṛcchraprasādhanaḥ drā kṣāsitopalākalkaṃ kṛcchraghnaṃ mastunā yutam

विदारि सारिवा छागशृङ्गी वत्सादनी निशा कृच्छ्रं पित्तानिलाद्धन्ति वल्लीजं पञ्चमूलकम्

vidāri sārivā chāgaśṛṅgī vatsādanī niśā kṛcchraṃ pittānilāddhanti vallījaṃ pañcamūlakam

एलाऽश्मभेदकशिलाजतुप्पिलीनामेर्वारुबीजलवणोत्तमकुङ्कुमानाम् चूर्णानि तण्डुलजले लुलितानि पीत्वा प्रत्यग्रमृत्युरपि जीवति मूत्रकृच्छ्री

elā'śmabhedakaśilājatuppilīnāmervārubījalavaṇottamakuṅkumānām cūrṇāni taṇḍulajale lulitāni pītvā pratyagramṛtyurapi jīvati mūtrakṛcchrī

अयोरजः सूक्ष्मपिष्टं मधुना सह योजितम् मूत्रकृच्छ्रं निहन्त्याशु त्रिभिर्लेहैर्न संशयः

ayorajaḥ sūkṣmapiṣṭaṃ madhunā saha yojitam mūtrakṛcchraṃ nihantyāśu tribhirlehairna saṃśayaḥ

पुनर्नवामूलतुलां दशमूलं शतावरीम् बलां तुरङ्गगन्धां च तृणमूलं त्रिकण्टकम्

punarnavāmūlatulāṃ daśamūlaṃ śatāvarīm balāṃ turaṅgagandhāṃ ca tṛṇamūlaṃ trikaṇṭakam

विदारिकन्दनागाह्वगुडूच्यतिबलास्तथा पृथग्दशपलान्भागानपां द्रो णे विपाचयेत्

vidārikandanāgāhvaguḍūcyatibalāstathā pṛthagdaśapalānbhāgānapāṃ dro ṇe vipācayet

तेन पादावशेषेण घृतस्यार्धाढकं पचेत् मधुकं शृङ्गबेरञ्च द्रा क्षां सैन्धवपिप्पलीम्

tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtasyārdhāḍhakaṃ pacet madhukaṃ śṛṅgaberañca drā kṣāṃ saindhavapippalīm

द्विपलांशान्पृथग्दत्वा यवान्याः कुडवं तथा त्रिंशद्गुडपलान्यत्र तैलस्यैरण्डजस्य च

dvipalāṃśānpṛthagdatvā yavānyāḥ kuḍavaṃ tathā triṃśadguḍapalānyatra tailasyairaṇḍajasya ca

एतदीश्वरपुत्राणां प्राग्भोजनमनिन्दितम् राज्ञां राजसमानानां बहुस्त्रीपतयश्च ये

etadīśvaraputrāṇāṃ prāgbhojanamaninditam rājñāṃ rājasamānānāṃ bahustrīpatayaśca ye

मूत्रकृच्छ्रे कटिस्रस्ते तथा गाढ पुरीषिणाम् मेढ्रवङ्क्षणशूले च योनिशूले च शस्यते

mūtrakṛcchre kaṭisraste tathā gāḍha purīṣiṇām meḍhravaṅkṣaṇaśūle ca yoniśūle ca śasyate

यथोक्तानाञ्च गुल्मानां वातशोणितिनश्च ये बल्यं रसायनं श्रीदं सुकुमारकुमारकम्

yathoktānāñca gulmānāṃ vātaśoṇitinaśca ye balyaṃ rasāyanaṃ śrīdaṃ sukumārakumārakam

पुनर्नवाशते द्रो णः प्रदेयोऽन्येऽपि चापरः

punarnavāśate dro ṇaḥ pradeyo'nye'pi cāparaḥ

इति पञ्चत्रिंशो मूत्रकृच्छ्राधिकारः समाप्तः

iti pañcatriṃśo mūtrakṛcchrādhikāraḥ samāptaḥ

मूत्राघाताधिकारः

अथ षट्त्रिंशो मूत्राघाताधिकारः

atha ṣaṭtriṃśo mūtrāghātādhikāraḥ

जायन्ते कुपितैर्दोषैमूत्राघातास्त्रयोदश प्रायो मूत्रविघाताद्यैर्वातकुण्डलिकाऽदयः

jāyante kupitairdoṣaimūtrāghātāstrayodaśa prāyo mūtravighātādyairvātakuṇḍalikā'dayaḥ

रौक्ष्याद्वेगविघाताद्वा वार्युवस्तौ सवेदनः मूत्रमाविश्य चरति विगुणः कुण्डलीकृतः

raukṣyādvegavighātādvā vāryuvastau savedanaḥ mūtramāviśya carati viguṇaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ

मूत्रमल्पाल्पमथवा सरुजं सम्प्रवर्त्तते वातकुण्डलिकां तीव्रां व्याधिं विद्यात्सुदारुणम्

mūtramalpālpamathavā sarujaṃ sampravarttate vātakuṇḍalikāṃ tīvrāṃ vyādhiṃ vidyātsudāruṇam

आध्मापयन्वस्तिगुदं रुद्ध्वा वायुश्चलोन्नताम् कुर्यात्तीव्रार्त्तिमष्ठीलां मूत्रविण्मार्गरोधिनीम्

ādhmāpayanvastigudaṃ ruddhvā vāyuścalonnatām kuryāttīvrārttimaṣṭhīlāṃ mūtraviṇmārgarodhinīm

वेगं विधारयेद्यस्तु मूत्रस्याकुशलो नरः निरुणद्धि मुखं तस्य वस्तेर्वस्तिगतोऽनिलः

vegaṃ vidhārayedyastu mūtrasyākuśalo naraḥ niruṇaddhi mukhaṃ tasya vastervastigato'nilaḥ

मूत्रसङ्गो भवेत्तेन वस्तिकुक्षिनिपीडितः वातवस्तिः स विज्ञेयो व्याधिः कृच्छ्रप्रसाधनः

mūtrasaṅgo bhavettena vastikukṣinipīḍitaḥ vātavastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ

चिरं धारयतो मूत्रं त्वरया न प्रवर्त्तते मेहमानस्य मन्दं वा मूत्रातीतः स उच्यते

ciraṃ dhārayato mūtraṃ tvarayā na pravarttate mehamānasya mandaṃ vā mūtrātītaḥ sa ucyate

मूत्रस्य वेगेऽभिहते तदुदावर्त्तहेतुकः अपानः कुपितो वायुरुदरं पूरयेद् भृशम्

mūtrasya vege'bhihate tadudāvarttahetukaḥ apānaḥ kupito vāyurudaraṃ pūrayed bhṛśam

नाभेरधस्तादाध्मानं जनयेत्तीव्रवेदनम् तन्मूत्रजठरं विद्यादधोवस्तिनिरोधजम्

nābheradhastādādhmānaṃ janayettīvravedanam tanmūtrajaṭharaṃ vidyādadhovastinirodhajam

वस्तौ वाप्यथवा नाले मणौ वा यस्य देहिनः मूत्रं प्रवृत्तं सज्जेत सरक्तंवा प्रवाहतः

vastau vāpyathavā nāle maṇau vā yasya dehinaḥ mūtraṃ pravṛttaṃ sajjeta saraktaṃvā pravāhataḥ

स्रवेच्छनैरल्पमल्पं सरुजं वापि नीरुजम् विगुणानिलजो व्याधिः स मूत्रोत्सङ्गसंज्ञितः

sravecchanairalpamalpaṃ sarujaṃ vāpi nīrujam viguṇānilajo vyādhiḥ sa mūtrotsaṅgasaṃjñitaḥ

रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य वस्तिस्थौ पित्तमारुतौ मूत्रक्षयं सरुग्दाहं जनयेतां तदाह्वयम्

rūkṣasya klāntadehasya vastisthau pittamārutau mūtrakṣayaṃ sarugdāhaṃ janayetāṃ tadāhvayam

अन्तर्बस्तिमुखे वृत्तः स्थिरोऽल्प सहसा भवेत् अश्मरी तुल्यरुग्ग्रन्थिर्मूत्रे ग्रन्थिः स उच्यते

antarbastimukhe vṛttaḥ sthiro'lpa sahasā bhavet aśmarī tulyaruggranthirmūtre granthiḥ sa ucyate

मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुक्रमुद्धृतम् स्थानाच्च्युतं मूत्रयतः प्राक् पश्चाद्वा प्रवर्त्तते भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते

mūtritasya striyaṃ yāto vāyunā śukramuddhṛtam sthānāccyutaṃ mūtrayataḥ prāk paścādvā pravarttate bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ taducyate

व्यायामाध्वातपैः पित्तं वस्तिं प्राप्यानिलावृतम् वस्तिं मेढ्रं गुदञ्चैव प्रदहत् स्रावयेदधः

vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ vastiṃ prāpyānilāvṛtam vastiṃ meḍhraṃ gudañcaiva pradahat srāvayedadhaḥ

मूत्रं हारिद्र मथवा सरसं रक्तमेव वा कृच्छ्रात्पुनः पुनर्जन्तोरुष्णवातं वदन्ति तम्

mūtraṃ hāridra mathavā sarasaṃ raktameva vā kṛcchrātpunaḥ punarjantoruṣṇavātaṃ vadanti tam

पित्तं कफो द्वावपि वा संहन्यतेऽनिलेन चेत् कृच्छ्रान्मूत्रं तदा पीतं रक्तं श्वेतं घनं स्रवेत्

pittaṃ kapho dvāvapi vā saṃhanyate'nilena cet kṛcchrānmūtraṃ tadā pītaṃ raktaṃ śvetaṃ ghanaṃ sravet

सदाहं रोचनाशङ्खचूर्णवर्णं भवेच्च तत् शुष्कं समस्तवर्णं वा मूत्रसादं वदन्ति तम्

sadāhaṃ rocanāśaṅkhacūrṇavarṇaṃ bhavecca tat śuṣkaṃ samastavarṇaṃ vā mūtrasādaṃ vadanti tam

रूक्षदुर्बलयोर्वातेनोदावर्त्तं शकृद्यदा

rūkṣadurbalayorvātenodāvarttaṃ śakṛdyadā

मूत्रस्रोतोऽनुपद्येत विट्संसृष्टं तदा नरः विड्गन्धं मूत्रयेत्कृच्छ्राद्विडिवघातं विनिर्दिशेत्

mūtrasroto'nupadyeta viṭsaṃsṛṣṭaṃ tadā naraḥ viḍgandhaṃ mūtrayetkṛcchrādviḍivaghātaṃ vinirdiśet

द्रुताध्वलङ्घनायासैरभि घातात्प्रपीडनात् स्वस्थानाद्वस्तिरुद्वृत्तः स्थूलस्तिष्ठिति गर्भवत्

drutādhvalaṅghanāyāsairabhi ghātātprapīḍanāt svasthānādvastirudvṛttaḥ sthūlastiṣṭhiti garbhavat

शूलस्पन्दनदाहार्त्तो विन्दुं बिन्दुं स्रवत्यपि पीडितस्तु सृजेद्धारां संस्तम्भोद्वेष्टनार्त्तिमान्

śūlaspandanadāhārtto vinduṃ binduṃ sravatyapi pīḍitastu sṛjeddhārāṃ saṃstambhodveṣṭanārttimān

वस्तिकुण्डलमाहुस्तं घोरं शस्त्रविषोपमम् पवनप्रबलं प्रायो दुर्निवारमबुद्धिभिः

vastikuṇḍalamāhustaṃ ghoraṃ śastraviṣopamam pavanaprabalaṃ prāyo durnivāramabuddhibhiḥ

तस्मिन् पित्तान्विते दाहः शूलं मूत्रविवर्णता श्लेष्मणा गौरवं शोथः स्निग्धं मूत्रं घनं सितम्

tasmin pittānvite dāhaḥ śūlaṃ mūtravivarṇatā śleṣmaṇā gauravaṃ śothaḥ snigdhaṃ mūtraṃ ghanaṃ sitam

श्लेष्मरुद्धबिलो वस्तिः पित्तोदीर्णो न सिद्ध्य्ति अविभ्रान्तबिलः साध्यो न च यः कुण्डलीकृतः स्याद्बस्तौ कुण्डलीभूते तृण्मोहः श्वास एव च

śleṣmaruddhabilo vastiḥ pittodīrṇo na siddhyti avibhrāntabilaḥ sādhyo na ca yaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ syādbastau kuṇḍalībhūte tṛṇmohaḥ śvāsa eva ca

मूत्राघातचिकित्सा स्नेहस्वेदोपपन्नस्य हितं स्नेहविरेचनम् दद्यादुत्तरवस्तिं च मूत्राघाते सवेदने

mūtrāghātacikitsā snehasvedopapannasya hitaṃ snehavirecanam dadyāduttaravastiṃ ca mūtrāghāte savedane

नलकुशकाशेक्षुबलाक्वाथं प्रातः सुशीतलंससितम् पिबतो नश्यति नियतं मूत्रग्रह इत्युवाच कचः

nalakuśakāśekṣubalākvāthaṃ prātaḥ suśītalaṃsasitam pibato naśyati niyataṃ mūtragraha ityuvāca kacaḥ

गोजीनाम्नोमूलं पलमेकं क्वथितशेषितं पीतम् क्षिप्त्वा मधु च सिताञ्च प्रणुदति मूत्रस्य संरोधम्

gojīnāmnomūlaṃ palamekaṃ kvathitaśeṣitaṃ pītam kṣiptvā madhu ca sitāñca praṇudati mūtrasya saṃrodham

गोधापद्या मूलं क्वथितं घृततैलगोरसोन्मिश्रम् पीतं निरुद्धमचिराद्भिनत्ति मूत्रस्य संघातम्

godhāpadyā mūlaṃ kvathitaṃ ghṛtatailagorasonmiśram pītaṃ niruddhamacirādbhinatti mūtrasya saṃghātam

पिबेच्छिलाजतु क्वाथे युक्तं वीरतरादिजे क्वाथं सपत्रमूलस्य गोक्षुरस्य फलस्य च

pibecchilājatu kvāthe yuktaṃ vīratarādije kvāthaṃ sapatramūlasya gokṣurasya phalasya ca

पिबेन्मधुसितायुक्तं मूत्रकृच्छ्ररुजाऽपहम्

pibenmadhusitāyuktaṃ mūtrakṛcchrarujā'paham

घनसारस्य चूर्णेन वस्तस्याथाविकाम्बुना गुण्डयित्वा ध्वजे क्षिप्त्वा मूत्ररोधो जहाति तम्

ghanasārasya cūrṇena vastasyāthāvikāmbunā guṇḍayitvā dhvaje kṣiptvā mūtrarodho jahāti tam

सदाभद्रा ऽश्मभिन्मूलं शतावर्याः सचित्रकम् रोहिणीकोकिलाक्षौ च वचाशैलत्रिकण्टकम्

sadābhadrā 'śmabhinmūlaṃ śatāvaryāḥ sacitrakam rohiṇīkokilākṣau ca vacāśailatrikaṇṭakam

श्लक्ष्णपिष्टः सुरापीतो मूत्राघातप्रबाधनः पिबेद्वर्हिशिखामूलं दुग्धभुक्तण्डुलाम्भसा

ślakṣṇapiṣṭaḥ surāpīto mūtrāghātaprabādhanaḥ pibedvarhiśikhāmūlaṃ dugdhabhuktaṇḍulāmbhasā

वस्तिमुत्तरवस्तिं वा सर्वेषामेव दापयेत् निदिग्धिकायाः स्वरसं पिबेद्वस्त्रात्परिस्रुतम्

vastimuttaravastiṃ vā sarveṣāmeva dāpayet nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pibedvastrātparisrutam

जले कुङ्कुमकल्कं वा सक्षौद्र मुषितं निशि सतैलं पाटलाभस्मक्षारं बद्ध्वा परिस्रुतम्

jale kuṅkumakalkaṃ vā sakṣaudra muṣitaṃ niśi satailaṃ pāṭalābhasmakṣāraṃ baddhvā parisrutam

त्रिकण्टकैरण्डशतावरीभिः सिद्धं पयो वा तृणपञ्चमूलैः गुडप्रगाढं सघृतं पयो वा रोगेषु कृच्छ्रादिषु शस्तमेतत्

trikaṇṭakairaṇḍaśatāvarībhiḥ siddhaṃ payo vā tṛṇapañcamūlaiḥ guḍapragāḍhaṃ saghṛtaṃ payo vā rogeṣu kṛcchrādiṣu śastametat

सिताक्षारान्वितं मूलं वायसीतिलकन्दयोः कोशकाररसैः पीतं वस्तिकुण्डलजिद्भवेत्

sitākṣārānvitaṃ mūlaṃ vāyasītilakandayoḥ kośakārarasaiḥ pītaṃ vastikuṇḍalajidbhavet

शृतशीतपयोऽन्नाशी चन्दनं तण्डुलाम्बुना पिबेत्सशर्करं श्रेष्ठमुष्णवाते सशोणिते

śṛtaśītapayo'nnāśī candanaṃ taṇḍulāmbunā pibetsaśarkaraṃ śreṣṭhamuṣṇavāte saśoṇite

शिलोद्भिदैरण्डसमस्थिराभिः पुनर्नवाभीरुरसेषु सिद्धम् तैलं शृतं क्षीरमथानुपानं कालेषु कृच्छ्रादिषु सम्प्रयोज्यम्

śilodbhidairaṇḍasamasthirābhiḥ punarnavābhīruraseṣu siddham tailaṃ śṛtaṃ kṣīramathānupānaṃ kāleṣu kṛcchrādiṣu samprayojyam

धान्य गोक्षुरकक्वाथकल्कयुक्तं घृतं हितम् मूत्राघाते मूत्रकृच्छ्रे शुक्रदोषे च दारुणे

dhānya gokṣurakakvāthakalkayuktaṃ ghṛtaṃ hitam mūtrāghāte mūtrakṛcchre śukradoṣe ca dāruṇe

पाषाणभेदो वाराही शालिमूलं शरस्तथा भल्लातकं शिरीषस्य मूलमेषामथाहरेत्

pāṣāṇabhedo vārāhī śālimūlaṃ śarastathā bhallātakaṃ śirīṣasya mūlameṣāmathāharet

समभागानि सर्वाणि क्वाथयित्वा विचक्षणः पादशेषकषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्

samabhāgāni sarvāṇi kvāthayitvā vicakṣaṇaḥ pādaśeṣakaṣāyeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet

कल्कं दत्वाऽथ मतिमान् गिरिजं मधुकं तथा नीलोत्पलञ्च काकोली बीजं त्रापुषमेव च

kalkaṃ datvā'tha matimān girijaṃ madhukaṃ tathā nīlotpalañca kākolī bījaṃ trāpuṣameva ca

कूष्माण्डञ्च तथैर्वारुसम्भवञ्च समं भवेत् उष्णवातं निहन्त्येतद् घृतं भद्रा वहं स्मृतम्

kūṣmāṇḍañca tathairvārusambhavañca samaṃ bhavet uṣṇavātaṃ nihantyetad ghṛtaṃ bhadrā vahaṃ smṛtam

विदारी बृषको यूथी मातुलुङ्गी च भूतृणम् पाषाणभेदः कस्तूरी वसुको वशिरोऽनलः

vidārī bṛṣako yūthī mātuluṅgī ca bhūtṛṇam pāṣāṇabhedaḥ kastūrī vasuko vaśiro'nalaḥ

पुनर्नवा वचा रास्ना बला चातिबला तथा कशेरुविषशृङ्गाटतामलक्यः स्थिराऽदयः

punarnavā vacā rāsnā balā cātibalā tathā kaśeruviṣaśṛṅgāṭatāmalakyaḥ sthirā'dayaḥ

शरेक्षुदर्भमूलञ्च कुशः काशस्तथैव च पलद्वयन्तु संहृत्य जलद्रो णे विपाचयेत्

śarekṣudarbhamūlañca kuśaḥ kāśastathaiva ca paladvayantu saṃhṛtya jaladro ṇe vipācayet

पादशेषे रसे तस्मिन्घृतप्रस्थं विपाचयेत् शतावर्यास्तथा धात्र्! याः स्वरसो घृतसम्मितः

pādaśeṣe rase tasminghṛtaprasthaṃ vipācayet śatāvaryāstathā dhātr! yāḥ svaraso ghṛtasammitaḥ

षट्पलं शर्करायाश्च कार्षिकाण्यपराणि च यष्ट्याह्वं पिप्पलीद्रा क्षाकाश्मर्यं सपरुषकम्

ṣaṭpalaṃ śarkarāyāśca kārṣikāṇyaparāṇi ca yaṣṭyāhvaṃ pippalīdrā kṣākāśmaryaṃ saparuṣakam

एला दुरालभाकौन्तीकुङ्कुमं नागकेशरम् जीवनीयानि चाष्टौ च दत्वा च द्विगुणं पयः

elā durālabhākauntīkuṅkumaṃ nāgakeśaram jīvanīyāni cāṣṭau ca datvā ca dviguṇaṃ payaḥ

एतत्सर्पिर्विपक्तव्यं शनैर्मृद्वग्निना बुधैः मूत्राघातेषु सर्वेषु विशेषात्पित्तजेषु च

etatsarpirvipaktavyaṃ śanairmṛdvagninā budhaiḥ mūtrāghāteṣu sarveṣu viśeṣātpittajeṣu ca

शर्कराऽश्मरिशूलेषुशोणितप्रभवेषु च हृद्रो गे पित्तगुल्मे च वातासृक्पित्तजेषु च

śarkarā'śmariśūleṣuśoṇitaprabhaveṣu ca hṛdro ge pittagulme ca vātāsṛkpittajeṣu ca

कासश्वासक्षतोरस्कधनुः स्त्रीभारकर्षिते तृष्णाच्छर्दिमनः कम्पशोणितच्छर्दने तथा

kāsaśvāsakṣatoraskadhanuḥ strībhārakarṣite tṛṣṇācchardimanaḥ kampaśoṇitacchardane tathā

रक्ते यक्ष्मण्यपस्मारे तथोन्मादे शिरोग्रहे योनिदोषे रजोदोषे शुक्रदोषे स्वरामये

rakte yakṣmaṇyapasmāre tathonmāde śirograhe yonidoṣe rajodoṣe śukradoṣe svarāmaye

एतत्स्मृतिकरं वृष्यं वाजीकरणमुत्तमम् पुत्रदं बलवर्णाढ्यं विशेषाद्वातनाशनम्

etatsmṛtikaraṃ vṛṣyaṃ vājīkaraṇamuttamam putradaṃ balavarṇāḍhyaṃ viśeṣādvātanāśanam

पानभोजननस्येषु न क्वचित्प्रतिहन्यते विदारीघृतमित्युक्तं रसायनमनुत्तमम्

pānabhojananasyeṣu na kvacitpratihanyate vidārīghṛtamityuktaṃ rasāyanamanuttamam

पिष्ट्वाऽखुमलमुष्णेन चारनालेन लिप्यते बद्धमूत्रं निहन्त्याशु तथैव करभीभवम्

piṣṭvā'khumalamuṣṇena cāranālena lipyate baddhamūtraṃ nihantyāśu tathaiva karabhībhavam

स्त्रीणामतिप्रसङ्गेन शोणितं यस्य रिच्यते मैथुनोपरमश्चास्य बृंहणीयो विधिर्हितः

strīṇāmatiprasaṅgena śoṇitaṃ yasya ricyate maithunoparamaścāsya bṛṃhaṇīyo vidhirhitaḥ

ताम्रचूडवसातैलं हितं चोत्तरवस्तिषु स्वगुप्ताफलमृद्वीकाकृष्णेक्षुरसितारजः

tāmracūḍavasātailaṃ hitaṃ cottaravastiṣu svaguptāphalamṛdvīkākṛṣṇekṣurasitārajaḥ

समांशमर्धभागानि क्षीरक्षौद्र घृतानि च सर्वं सम्यग्विमथ्याक्षमात्रं लीढ्वा पयः पिबेत् हन्ति शुक्रक्षयोत्थांश्च दोषान्वन्ध्यासुतप्रदम्

samāṃśamardhabhāgāni kṣīrakṣaudra ghṛtāni ca sarvaṃ samyagvimathyākṣamātraṃ līḍhvā payaḥ pibet hanti śukrakṣayotthāṃśca doṣānvandhyāsutapradam

क्षौद्रा र्द्धभागः कर्त्तव्यो भागः स्यात्क्षीरसर्पिषोः

kṣaudrā rddhabhāgaḥ karttavyo bhāgaḥ syātkṣīrasarpiṣoḥ

शर्करायाश्च चूर्णं च द्रा क्षाचूर्णं च तत्समम् स्वयं गुप्ताफलञ्चैव तथैवेक्षुरसस्य च

śarkarāyāśca cūrṇaṃ ca drā kṣācūrṇaṃ ca tatsamam svayaṃ guptāphalañcaiva tathaivekṣurasasya ca

पिप्पलीनां तथा चूर्णं समभागं प्रदापयेत् तदैकध्यं समानीय खल्ले नातिविमथ्य च

pippalīnāṃ tathā cūrṇaṃ samabhāgaṃ pradāpayet tadaikadhyaṃ samānīya khalle nātivimathya ca

तस्य पाणितलं चूर्णं लिहेत्क्षीरं ततः पिबेत् एतत्सम्यक् प्रयुञ्जानो योनिदोषात्प्रमुच्यते

tasya pāṇitalaṃ cūrṇaṃ lihetkṣīraṃ tataḥ pibet etatsamyak prayuñjāno yonidoṣātpramucyate

कर्पूररसजा युक्ता वस्त्रवर्त्तिः शनैः शनैः मेढमार्गान्तरे न्यस्ता मूत्राघातं व्यपोहति

karpūrarasajā yuktā vastravarttiḥ śanaiḥ śanaiḥ meḍhamārgāntare nyastā mūtrāghātaṃ vyapohati

मूत्रकृच्छ्रेऽश्मरीरोगे भेषजं यत्प्रकीर्त्तितम् मूत्राघातेषु कृच्छ्रेषु तत्कुर्याद् देशकालवित्

mūtrakṛcchre'śmarīroge bheṣajaṃ yatprakīrttitam mūtrāghāteṣu kṛcchreṣu tatkuryād deśakālavit

इतिषट्त्रिंशो मूत्राघाताधिकारः समाप्तः

itiṣaṭtriṃśo mūtrāghātādhikāraḥ samāptaḥ

अश्मरीरोगाधिकारः

अथ सप्तत्रिंशोऽश्मरीरोगाधिकारः

atha saptatriṃśo'śmarīrogādhikāraḥ

वातपित्तकफैस्तिस्रश्चतुर्थी शुक्रजा मता प्रायः श्लेष्माश्रयाः सर्वा अश्मर्यः स्युर्यमोपमाः

vātapittakaphaistisraścaturthī śukrajā matā prāyaḥ śleṣmāśrayāḥ sarvā aśmaryaḥ syuryamopamāḥ

विशोषयेद्वस्तिगतं सशुक्रं मूत्रं सपित्तं पवनः कफं वा यदा तदाऽश्मर्युपजायते तु क्रमेण पित्तेष्विव रोचना गोः

viśoṣayedvastigataṃ saśukraṃ mūtraṃ sapittaṃ pavanaḥ kaphaṃ vā yadā tadā'śmaryupajāyate tu krameṇa pitteṣviva rocanā goḥ

नैकदोषाश्रयाः सर्वा अथासां पूर्वलक्षणम् वस्त्याध्मानं तदासन्नदेशेषु परितोऽतिरुक् मूत्रे बस्तसगन्धत्वं मूत्रकृच्छ्रं ज्वरोऽरुचिः

naikadoṣāśrayāḥ sarvā athāsāṃ pūrvalakṣaṇam vastyādhmānaṃ tadāsannadeśeṣu parito'tiruk mūtre bastasagandhatvaṃ mūtrakṛcchraṃ jvaro'ruciḥ

सामान्यलिङ्गं रुग् नाभिसेवनीवस्तिमूर्द्धसु विशीर्णधारं मूत्रं स्यात्तया मार्गनिरोधने

sāmānyaliṅgaṃ rug nābhisevanīvastimūrddhasu viśīrṇadhāraṃ mūtraṃ syāttayā mārganirodhane

तद्व्यपायात्सुखं मेहेदच्छं गोमेदकोपमम् तत्संक्षोभात्क्षते सास्रमायासाच्चातिरुग्भवेत्

tadvyapāyātsukhaṃ mehedacchaṃ gomedakopamam tatsaṃkṣobhātkṣate sāsramāyāsāccātirugbhavet

तत्र वाताद् भृशं चार्त्तो दन्तान्खादति वेपते मृद्नाति मेहनं नाभिं पीडयत्यनिशं क्वणन्

tatra vātād bhṛśaṃ cārtto dantānkhādati vepate mṛdnāti mehanaṃ nābhiṃ pīḍayatyaniśaṃ kvaṇan

सानिलं मुञ्चति शकृन्मुहुर्मेहति बिन्दुशः श्यावा रूक्षाश्मरी सा स्यात्सञ्चिता कण्टकैरिव

sānilaṃ muñcati śakṛnmuhurmehati binduśaḥ śyāvā rūkṣāśmarī sā syātsañcitā kaṇṭakairiva

तस्याः पूर्वेषु रूपेषु स्नेहादिक्रम इष्यते

tasyāḥ pūrveṣu rūpeṣu snehādikrama iṣyate

शुण्ठ्यग्निमन्थपाषाणशिग्रुवरुणगोक्षुरैः काश्मर्यारग्वधफलैः क्वाथं कृत्वा विचक्षणः

śuṇṭhyagnimanthapāṣāṇaśigruvaruṇagokṣuraiḥ kāśmaryāragvadhaphalaiḥ kvāthaṃ kṛtvā vicakṣaṇaḥ

रामठक्षारलवणचूर्णं दत्वा पिबेन्नरः अश्मरीमूत्रकृच्छघ्नं दीपनं पाचनं परम् हन्यात्कोष्ठाश्रितं वातं कट्यूरुगुदमेढ्रजम्

rāmaṭhakṣāralavaṇacūrṇaṃ datvā pibennaraḥ aśmarīmūtrakṛcchaghnaṃ dīpanaṃ pācanaṃ param hanyātkoṣṭhāśritaṃ vātaṃ kaṭyūrugudameḍhrajam

एलोपकुल्यामधुकाश्मभेदकौन्तीश्वदंष्ट्रावृषकोरुबूकैः शृतं पिबेदश्मजतु प्रगाढं सशर्करे चाश्मरिमूत्रकृच्छ्रे

elopakulyāmadhukāśmabhedakauntīśvadaṃṣṭrāvṛṣakorubūkaiḥ śṛtaṃ pibedaśmajatu pragāḍhaṃ saśarkare cāśmarimūtrakṛcchre

वरुणस्य त्वचं श्रेष्ठां शुण्ठीं गोक्षुरसंयुताम् यवक्षारगुडं दत्वा क्वाथयित्वा पिबेद्धिमम् अश्मरीं वातजां हन्ति चिरकालानुबन्धिनीम्

varuṇasya tvacaṃ śreṣṭhāṃ śuṇṭhīṃ gokṣurasaṃyutām yavakṣāraguḍaṃ datvā kvāthayitvā pibeddhimam aśmarīṃ vātajāṃ hanti cirakālānubandhinīm

पाषाणभेदो वसुको वशिरोऽश्मन्तकस्तथा शतावरी श्वदंष्ट्रा च बृहती कण्टकारिका

pāṣāṇabhedo vasuko vaśiro'śmantakastathā śatāvarī śvadaṃṣṭrā ca bṛhatī kaṇṭakārikā

कपोतवङ्कार्त्तगलकाञ्चनोशीरगुन्द्र काः वृक्षादनी भल्लुकश्च वरुणः शाकजं फलम्

kapotavaṅkārttagalakāñcanośīragundra kāḥ vṛkṣādanī bhallukaśca varuṇaḥ śākajaṃ phalam

यवाः कुलत्थाः कोलानि कतकस्य फलानि च

yavāḥ kulatthāḥ kolāni katakasya phalāni ca

ऊषकादिप्रतीवापमेषां क्वाथे शृतं घृतम् भिनत्ति वातसम्भूतामश्मरीं क्षिप्रमेव तु

ūṣakādipratīvāpameṣāṃ kvāthe śṛtaṃ ghṛtam bhinatti vātasambhūtāmaśmarīṃ kṣiprameva tu

क्षारान्यवागूः पेयाश्चकषायांश्च पयांसि च भोजनानि प्रकुर्वीत वर्गेऽस्मिन्वातनाशने

kṣārānyavāgūḥ peyāścakaṣāyāṃśca payāṃsi ca bhojanāni prakurvīta varge'sminvātanāśane

वीरवृक्षोग्निमन्थश्च काशवृक्षादनीकुशाः मोरटेन्दीवरीसूर्यभक्तागोक्षुरटुण्टुकाः

vīravṛkṣognimanthaśca kāśavṛkṣādanīkuśāḥ moraṭendīvarīsūryabhaktāgokṣuraṭuṇṭukāḥ

वसुको वशिरो दर्भशैरीयावश्मभेदकः गुन्द्रो नलः कुरुण्टश्च गणो वीरतरादिकः

vasuko vaśiro darbhaśairīyāvaśmabhedakaḥ gundro nalaḥ kuruṇṭaśca gaṇo vīratarādikaḥ

अश्मरीशर्कराकृच्छ्रमारुतार्त्तिहरो मतः बृहद्वाते वीरतरस्तदभावे मतः शरः

aśmarīśarkarākṛcchramārutārttiharo mataḥ bṛhadvāte vīratarastadabhāve mataḥ śaraḥ

पित्तेन दह्यते वस्तिः पच्यमान इवोष्मणा भल्लातकास्थिसंस्थाना रक्ता पीता सिताश्मरी

pittena dahyate vastiḥ pacyamāna ivoṣmaṇā bhallātakāsthisaṃsthānā raktā pītā sitāśmarī

अथ पित्ताश्मरीचिकित्सा कुशः काशः शरो गुन्द्र इत्कटो मोरटाश्मभित् दर्भो विदारी वाराही शालिमूलं त्रिकण्टकः

atha pittāśmarīcikitsā kuśaḥ kāśaḥ śaro gundra itkaṭo moraṭāśmabhit darbho vidārī vārāhī śālimūlaṃ trikaṇṭakaḥ

भल्लुकः पाटला पाठा पत्तूरोऽथ कुरुण्टकः पुनर्नवा शिरीषश्च क्वथितास्तेषु साधितम्

bhallukaḥ pāṭalā pāṭhā pattūro'tha kuruṇṭakaḥ punarnavā śirīṣaśca kvathitāsteṣu sādhitam

घृतं शिलाऽह्वमधुकैर्बीजैरिन्दीवरस्य च त्रपुसैर्वारुकादीनां बीजैश्चावापितं शुभम् भिनत्ति पित्तसंभूतामश्मरीं क्षिप्रमेव च

ghṛtaṃ śilā'hvamadhukairbījairindīvarasya ca trapusairvārukādīnāṃ bījaiścāvāpitaṃ śubham bhinatti pittasaṃbhūtāmaśmarīṃ kṣiprameva ca

क्षारान्यवागूः पेयाश्च कषायांश्च पयांसि च भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन्पित्तनाशने

kṣārānyavāgūḥ peyāśca kaṣāyāṃśca payāṃsi ca bhojanāni ca kurvīta varge'sminpittanāśane

मधुकः कृतह्रस्वत्वाद्वीजैर्बीजकमुच्यते शिलाजतु शिलाऽह्व स्यात्पटीरो गुत्थगुन्द्र कौ

madhukaḥ kṛtahrasvatvādvījairbījakamucyate śilājatu śilā'hva syātpaṭīro gutthagundra kau

कुर्यात्क्षीरादिकं क्वाथे तस्मिन्क्षेपमावापकैः वर्गत्वेन यथालाभं परिभाषा प्रवर्त्तते

kuryātkṣīrādikaṃ kvāthe tasminkṣepamāvāpakaiḥ vargatvena yathālābhaṃ paribhāṣā pravarttate

वस्तिर्निस्तुद्यत इव श्लेष्मणा शीतलो गुरुः अश्मरी महती श्लक्ष्णा मधुवर्णाऽथवा सिता

vastirnistudyata iva śleṣmaṇā śītalo guruḥ aśmarī mahatī ślakṣṇā madhuvarṇā'thavā sitā

एता भवन्ति बालानां तेषामेव तु भूयसा आश्रयोपचयाल्पत्वाद् ग्रहणाहरणे सुखाः

etā bhavanti bālānāṃ teṣāmeva tu bhūyasā āśrayopacayālpatvād grahaṇāharaṇe sukhāḥ

अथ कफाश्मरीचिकित्सा गणे वरुणकादौ तु गुग्गुल्वेलाहरेणुभिः कुष्ठभद्रा ह्वमरिचचित्रकैः ससुराह्वयैः एतैः सिद्धमजासर्पिरुषकादिगणेन च

atha kaphāśmarīcikitsā gaṇe varuṇakādau tu guggulvelāhareṇubhiḥ kuṣṭhabhadrā hvamaricacitrakaiḥ sasurāhvayaiḥ etaiḥ siddhamajāsarpiruṣakādigaṇena ca

भिनत्ति कफसम्भूतामश्मरीं क्षिप्रमेव च शट्यादिस्तेन चात्रेष्टो गणः श्यामाऽदिको बुधः

bhinatti kaphasambhūtāmaśmarīṃ kṣiprameva ca śaṭyādistena cātreṣṭo gaṇaḥ śyāmā'diko budhaḥ

वरुणार्त्तगलौ शिग्रुस्तर्कारीनक्तमालकौ मोरटारणिबिल्वाश्च बिम्वीवसुकचित्रकाः

varuṇārttagalau śigrustarkārīnaktamālakau moraṭāraṇibilvāśca bimvīvasukacitrakāḥ

शैरीयो वशिरोऽक्षीवश्चाजशृङ्गी शतावरी दर्भो बृहतिका व्याघ्री मुनिभिः परिकीर्त्तितः वरुणादिगणो ह्येष कफमेदोनिवारणः विनिहन्ति शिरः शूलं गुल्माभ्यन्तरविद्र धीन्

śairīyo vaśiro'kṣīvaścājaśṛṅgī śatāvarī darbho bṛhatikā vyāghrī munibhiḥ parikīrttitaḥ varuṇādigaṇo hyeṣa kaphamedonivāraṇaḥ vinihanti śiraḥ śūlaṃ gulmābhyantaravidra dhīn

क्षारान्यवागूः पेयाश्च कषायाश्च पयांसि च भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन्कफनाशने

kṣārānyavāgūḥ peyāśca kaṣāyāśca payāṃsi ca bhojanāni ca kurvīta varge'sminkaphanāśane

शुक्राश्मरी तु महती जायते शुक्रधारणात्

śukrāśmarī tu mahatī jāyate śukradhāraṇāt

स्थानाच्च्युतममुक्तं हि मुष्कयोरन्तरेऽनिलः शोषयित्वोपसंहृत्य शुक्रं तच्छुक्रमश्मरी

sthānāccyutamamuktaṃ hi muṣkayorantare'nilaḥ śoṣayitvopasaṃhṛtya śukraṃ tacchukramaśmarī

वस्तिरुक्कृच्छ्रमूत्रत्वमुष्कश्वयथुकारिणी तस्यामुत्पन्नमात्रायां शुक्रमेति विलीयते पीडिते त्ववकाशेऽस्मिन्नश्मर्येव च शर्करा

vastirukkṛcchramūtratvamuṣkaśvayathukāriṇī tasyāmutpannamātrāyāṃ śukrameti vilīyate pīḍite tvavakāśe'sminnaśmaryeva ca śarkarā

सा भिन्नमूर्त्तिर्वातेन शर्करेत्यभिधीयते

sā bhinnamūrttirvātena śarkaretyabhidhīyate

अणुशो वायुना भिन्ना सा तस्मिन्ननुलोमगे निरेति सह मूत्रेण प्रतिलोमे निरुध्यते मूत्रस्रोतःप्रवृत्ता सा सक्ता कुर्यादुपद्र वान्

aṇuśo vāyunā bhinnā sā tasminnanulomage nireti saha mūtreṇa pratilome nirudhyate mūtrasrotaḥpravṛttā sā saktā kuryādupadra vān

दौर्बल्यं सदनं कार्श्यं कुक्षिरोगमथारुचिम् पाण्डुत्वमुष्णवातञ्च तृष्णां हृत्पीडनं वमिम्

daurbalyaṃ sadanaṃ kārśyaṃ kukṣirogamathārucim pāṇḍutvamuṣṇavātañca tṛṣṇāṃ hṛtpīḍanaṃ vamim

प्रसूननाभिवृषणं बद्धमूत्रं रुजाऽतुरम् अश्मरी क्षपयत्याशु शर्करा सिकताऽन्विता

prasūnanābhivṛṣaṇaṃ baddhamūtraṃ rujā'turam aśmarī kṣapayatyāśu śarkarā sikatā'nvitā

शुक्राश्मर्यान्तु सामान्यो विधिरश्मरिनाशनः यवक्षारगुडोन्मिश्रं रसं पुष्पफलोद्भवम्

śukrāśmaryāntu sāmānyo vidhiraśmarināśanaḥ yavakṣāraguḍonmiśraṃ rasaṃ puṣpaphalodbhavam

पिबेन्मूत्रविबन्धघ्नं शर्कराऽश्मरिनाशनम् तिलापामार्गकदलीपलाशयवबिल्वजः

pibenmūtravibandhaghnaṃ śarkarā'śmarināśanam tilāpāmārgakadalīpalāśayavabilvajaḥ

क्वाथः पेयोऽविमूत्रेण शर्कराऽश्मरिनाशनः

kvāthaḥ peyo'vimūtreṇa śarkarā'śmarināśanaḥ

केबुकाङ्कोलकतकशाकेन्दीवरजैः फलैः पीतमुष्णाम्बु सगुडं शर्करां पातयत्यधः

kebukāṅkolakatakaśākendīvarajaiḥ phalaiḥ pītamuṣṇāmbu saguḍaṃ śarkarāṃ pātayatyadhaḥ

पाषाणभिद्गोक्षुरकोरुवूकौ द्बे कण्टकार्ये क्षुरकाह्वमूलम् दध्ना पिबेत्क्षीरसुपिष्टमेतत् स्याद् भेदनार्थं सिकताऽश्मरीणाम्

pāṣāṇabhidgokṣurakoruvūkau dbe kaṇṭakārye kṣurakāhvamūlam dadhnā pibetkṣīrasupiṣṭametat syād bhedanārthaṃ sikatā'śmarīṇām

यः पिबेद्र जनीं सम्यक् सगुडां तुषवारिणा तस्याशु चिररूढाऽपि यात्यस्तं मेढ्रशर्करा

yaḥ pibedra janīṃ samyak saguḍāṃ tuṣavāriṇā tasyāśu cirarūḍhā'pi yātyastaṃ meḍhraśarkarā

पिबतः कुटजं दध्ना पथ्यमन्नञ्च खादतः निपतन्त्यचिरात्तस्य नियतं मेढ्रशर्कराः

pibataḥ kuṭajaṃ dadhnā pathyamannañca khādataḥ nipatantyacirāttasya niyataṃ meḍhraśarkarāḥ

त्रापुसबीजं पयसा पीतं वा नारिकेरजं कुसुमम् विण्मूत्रशर्करायां भवति सुखी कतिपयैर्दिवसैः

trāpusabījaṃ payasā pītaṃ vā nārikerajaṃ kusumam viṇmūtraśarkarāyāṃ bhavati sukhī katipayairdivasaiḥ

श्वदंष्ट्रा वरुणः शुण्ठीक्वाथं क्षौद्र युतं पिबेत् शर्कराऽश्मरिशूलघ्नं मूत्रकृच्छ्रहरं परम्

śvadaṃṣṭrā varuṇaḥ śuṇṭhīkvāthaṃ kṣaudra yutaṃ pibet śarkarā'śmariśūlaghnaṃ mūtrakṛcchraharaṃ param

कूष्माण्डकरसो हिङ्गुयवक्षारसमायुतः वस्तौ मेढ्रे सशूलघ्नो मूत्रकृच्छ्रहरः परम्

kūṣmāṇḍakaraso hiṅguyavakṣārasamāyutaḥ vastau meḍhre saśūlaghno mūtrakṛcchraharaḥ param

पुनर्नवाऽयो रजनी श्वदंष्ट्रा वरी प्रवालश्च सदर्भपुष्पः क्षीराम्रमद्येक्षुरसप्रपिष्टो हितो भवेदश्मरिशर्करासु

punarnavā'yo rajanī śvadaṃṣṭrā varī pravālaśca sadarbhapuṣpaḥ kṣīrāmramadyekṣurasaprapiṣṭo hito bhavedaśmariśarkarāsu

वरुणत्वक्छिलाभेदशुण्ठीगोक्षुरकैः कृतः कषायः क्षारसंयुक्तः शर्कराश्च भिनत्यपि

varuṇatvakchilābhedaśuṇṭhīgokṣurakaiḥ kṛtaḥ kaṣāyaḥ kṣārasaṃyuktaḥ śarkarāśca bhinatyapi

पञ्चमूल्यास्तृणाख्यायास्तथा गोक्षुरकस्य तु पृथग्दशपलान्भागाञ्जलद्रो णे विपाचयेत्

pañcamūlyāstṛṇākhyāyāstathā gokṣurakasya tu pṛthagdaśapalānbhāgāñjaladro ṇe vipācayet

तत्सिद्धं मूत्रदोषेषु शर्करास्वश्मरीषु च चतुर्भागावशिष्टेन घृतप्रस्थं विपाचयेत् गुडगोक्षुरबीजञ्च कल्कं तत्र प्रदापयेत्

tatsiddhaṃ mūtradoṣeṣu śarkarāsvaśmarīṣu ca caturbhāgāvaśiṣṭena ghṛtaprasthaṃ vipācayet guḍagokṣurabījañca kalkaṃ tatra pradāpayet

तत्सिद्धंमूत्रदोषेषु शर्करास्वश्मरीषु च स्नेहने भोजने चैव प्रयोज्यं सर्पिरुत्तमम्

tatsiddhaṃmūtradoṣeṣu śarkarāsvaśmarīṣu ca snehane bhojane caiva prayojyaṃ sarpiruttamam

त्वक्पत्रफलमूलस्य वरुणस्य त्रिकण्टकात् कषायेण पचेत्तैलं वस्तिनाऽस्थापनेन च शर्कराऽश्मरिशूलघ्नं मूत्रकृच्छ्रात्प्रमुच्यते

tvakpatraphalamūlasya varuṇasya trikaṇṭakāt kaṣāyeṇa pacettailaṃ vastinā'sthāpanena ca śarkarā'śmariśūlaghnaṃ mūtrakṛcchrātpramucyate

कुशाग्निमन्थशैरीयनल दर्भेक्षुगोक्षुराः कपोतवङ्कावसुकवशि रेन्दीवरीशराः

kuśāgnimanthaśairīyanala darbhekṣugokṣurāḥ kapotavaṅkāvasukavaśi rendīvarīśarāḥ

धातक्यरलुवन्दाकाः कर्णपूराश्मभेदकाः एषां कल्ककषायाभ्यां सिद्धं तैलं प्रयोजयेत्

dhātakyaraluvandākāḥ karṇapūrāśmabhedakāḥ eṣāṃ kalkakaṣāyābhyāṃ siddhaṃ tailaṃ prayojayet

पानाभ्यञ्जनयोगेन वस्तिनोत्तरवस्तिना शर्कराश्मरिरोगेषु मूत्रकृच्छ्रं च दारुणे

pānābhyañjanayogena vastinottaravastinā śarkarāśmarirogeṣu mūtrakṛcchraṃ ca dāruṇe

प्रदरे योनिशूले च शुक्रदोषे तथैव च वन्ध्यागर्भप्रदं प्रोक्तं तैलमेतत्कुशादिकम्

pradare yoniśūle ca śukradoṣe tathaiva ca vandhyāgarbhapradaṃ proktaṃ tailametatkuśādikam

नागरवारुणगोक्षुर पाषाणभित्कपोतवङ्कजः क्वाथः गुडयवशूकविमिश्रः पीतो हन्त्यश्मरीमुग्राम्

nāgaravāruṇagokṣura pāṣāṇabhitkapotavaṅkajaḥ kvāthaḥ guḍayavaśūkavimiśraḥ pīto hantyaśmarīmugrām

त्रिकण्टकस्य बीजानां चूर्णं माक्षिकसंयुतम् अविक्षीरेण सप्ताहं पेयमश्मरिनाशनम्

trikaṇṭakasya bījānāṃ cūrṇaṃ mākṣikasaṃyutam avikṣīreṇa saptāhaṃ peyamaśmarināśanam

पिबेद्वरुणजं मूलं क्वाथं तत्कल्कसंयुतम् क्वाथश्च शिग्रुमूलोत्थः कदुष्णोऽश्मरिनाशनः

pibedvaruṇajaṃ mūlaṃ kvāthaṃ tatkalkasaṃyutam kvāthaśca śigrumūlotthaḥ kaduṣṇo'śmarināśanaḥ

शृङ्गवेरयवक्षार पथ्याकालीयकान्वितः दधिमण्डो भिनत्त्युग्रामश्मरीमाशु पानतः

śṛṅgaverayavakṣāra pathyākālīyakānvitaḥ dadhimaṇḍo bhinattyugrāmaśmarīmāśu pānataḥ

पाषाणभेदवरुणगोक्षुरककपोतवङ्कजः क्वाथः गिरिजतुगुडप्रगाढः कर्कटिकात्रपुसबीजयुतः

pāṣāṇabhedavaruṇagokṣurakakapotavaṅkajaḥ kvāthaḥ girijatuguḍapragāḍhaḥ karkaṭikātrapusabījayutaḥ

पेयोऽश्मरीमवश्यं दुर्भेदामपि भिनत्ति योगवरः शिखरिणमिव शतकोटिः शतमन्योर्हस्तनिर्मुक्तः

peyo'śmarīmavaśyaṃ durbhedāmapi bhinatti yogavaraḥ śikhariṇamiva śatakoṭiḥ śatamanyorhastanirmuktaḥ

श्रीकरिणीफलबीजं पिष्टं मथितेन यः पुमानद्यात् शाकमशितमथवाऽस्या हन्याद् रोगाश्मरीपीडाम्

śrīkariṇīphalabījaṃ piṣṭaṃ mathitena yaḥ pumānadyāt śākamaśitamathavā'syā hanyād rogāśmarīpīḍām

श्वदंष्ट्रैरण्डबीजानि नागरं वरुणत्वचः एतत्क्वाथवरं प्रातः पिबेदश्मरिनाशनम्

śvadaṃṣṭrairaṇḍabījāni nāgaraṃ varuṇatvacaḥ etatkvāthavaraṃ prātaḥ pibedaśmarināśanam

रक्तोद्भवे रुक्षमृणालतालकाशेक्षुबालेक्षुकुशोदकानि पिबेत्सिताक्षौद्र युतानि खादेद्विदारिमिक्षुत्रपुसानि चैव

raktodbhave rukṣamṛṇālatālakāśekṣubālekṣukuśodakāni pibetsitākṣaudra yutāni khādedvidārimikṣutrapusāni caiva

पलान्यष्टौ तु कुर्वीत क्षाराणां वरुणत्वचाम् तदर्द्धं यावशूकन्तु ततोऽप्यर्द्धं गुडात्स्मृतम्

palānyaṣṭau tu kurvīta kṣārāṇāṃ varuṇatvacām tadarddhaṃ yāvaśūkantu tato'pyarddhaṃ guḍātsmṛtam

एकीकृत्य विमृद्यैतत्खादेत्कर्षप्रमाणतः घर्माग्बुपानतोऽवश्यं कृच्छ्राश्मरिविनाशनम्

ekīkṛtya vimṛdyaitatkhādetkarṣapramāṇataḥ gharmāgbupānato'vaśyaṃ kṛcchrāśmarivināśanam

वरुणकभस्मपरिस्रुतसलिलं तच्चूर्णं यावशूकयुतम् क्वथनीयं तत्तावद्यावच्चूर्णत्वमायाति

varuṇakabhasmaparisrutasalilaṃ taccūrṇaṃ yāvaśūkayutam kvathanīyaṃ tattāvadyāvaccūrṇatvamāyāti

तद्गुडयुक्तं हन्यात्तदुदारामश्मरीं घोराम् प्लीहानं गुल्मवरं श्रोण्यां कुक्षौ रुजां तीव्राम्

tadguḍayuktaṃ hanyāttadudārāmaśmarīṃ ghorām plīhānaṃ gulmavaraṃ śroṇyāṃ kukṣau rujāṃ tīvrām

आमचयं बस्तिगदान्कृच्छ्रं वा वातजं घोरम् वह्निसदनं सुकष्टामश्ममयीमश्मरीञ्चाशु

āmacayaṃ bastigadānkṛcchraṃ vā vātajaṃ ghoram vahnisadanaṃ sukaṣṭāmaśmamayīmaśmarīñcāśu

नो जग्धं कृमिभिर्घनं सुतरुणं स्निग्धं शुचिस्थानजं घस्रे पुण्यनिरीक्षिते वरुणकं छित्वा तुलां ग्राहयेत् संगृह्माशु चतुर्गुणासु विपचेत्पादावशेषं जलं तत्तुल्येन गुडेन वै दृढतरे भाण्डे पचेत्तत्पुनः

no jagdhaṃ kṛmibhirghanaṃ sutaruṇaṃ snigdhaṃ śucisthānajaṃ ghasre puṇyanirīkṣite varuṇakaṃ chitvā tulāṃ grāhayet saṃgṛhmāśu caturguṇāsu vipacetpādāvaśeṣaṃ jalaṃ tattulyena guḍena vai dṛḍhatare bhāṇḍe pacettatpunaḥ

ज्ञात्वैवं घनतां गुडे परिणते प्रत्येकमेषां पलं शुण्ठ्येर्वारुकबीजगोक्षुरकणापाषाणभिच्छीतलाः कूष्माण्डात्रपुसाक्षबीजकुनटीवास्तूकशोभाञ्जनैः द्रा क्षैलागिरिजाभयाकृमिहृतां चूर्णीकृतानां क्षिपेत्

jñātvaivaṃ ghanatāṃ guḍe pariṇate pratyekameṣāṃ palaṃ śuṇṭhyervārukabījagokṣurakaṇāpāṣāṇabhicchītalāḥ kūṣmāṇḍātrapusākṣabījakunaṭīvāstūkaśobhāñjanaiḥ drā kṣailāgirijābhayākṛmihṛtāṃ cūrṇīkṛtānāṃ kṣipet

पथ्याशी प्रतिवासरं गुडममुं युञ्ज्यात्प्रमाणं नरः खादेत्तस्य समस्तदोषजनिताश्मर्यः पतन्ति द्रुतम्

pathyāśī prativāsaraṃ guḍamamuṃ yuñjyātpramāṇaṃ naraḥ khādettasya samastadoṣajanitāśmaryaḥ patanti drutam

कुलत्थसिन्धूत्थविडङ्गसारं सशर्करं शीतलियावशूकम् बीजानि कूष्माण्डकगोक्षुराभ्यां घृतं पचेत्तद्वरुणस्य तोये

kulatthasindhūtthaviḍaṅgasāraṃ saśarkaraṃ śītaliyāvaśūkam bījāni kūṣmāṇḍakagokṣurābhyāṃ ghṛtaṃ pacettadvaruṇasya toye

दुःसाध्यसर्वाश्मरिमूत्रकृच्छ्रं मूत्राभिघातञ्च समूत्रबन्धम् आमूलमेतानि निहन्ति शीघ्रं प्ररूढवृक्षानिव वज्रपातः

duḥsādhyasarvāśmarimūtrakṛcchraṃ mūtrābhighātañca samūtrabandham āmūlametāni nihanti śīghraṃ prarūḍhavṛkṣāniva vajrapātaḥ

शरादिपञ्चमूल्या वा कषायेण पचेद् घृतम् प्रस्थं गोक्षुरकल्केन सिद्धमद्यात्सशर्करम् अश्मरीमूत्रकृच्छघ्नं रेतोमार्गरुजाऽपहम्

śarādipañcamūlyā vā kaṣāyeṇa paced ghṛtam prasthaṃ gokṣurakalkena siddhamadyātsaśarkaram aśmarīmūtrakṛcchaghnaṃ retomārgarujā'paham

वरुणस्य तुलां क्षुण्णां जलद्रो णे विपाचयेत् पादशेषं परिस्राव्य घृतप्रस्थं विपाचयेत्

varuṇasya tulāṃ kṣuṇṇāṃ jaladro ṇe vipācayet pādaśeṣaṃ parisrāvya ghṛtaprasthaṃ vipācayet

वरुणं कदलद्यं बिल्वं तृणजं पञ्चमूलकम् अमृतां चाश्मभेदञ्च बीजञ्च त्रपुसस्यच

varuṇaṃ kadaladyaṃ bilvaṃ tṛṇajaṃ pañcamūlakam amṛtāṃ cāśmabhedañca bījañca trapusasyaca

शतपर्वा तिलक्षारं पालाशक्षारमेव च यूथिकायाश्च मूलानि कार्षिकाणि समावपेत्

śataparvā tilakṣāraṃ pālāśakṣārameva ca yūthikāyāśca mūlāni kārṣikāṇi samāvapet

अस्य मात्रां पिबेज्जन्तुर्देशकालाद्यपेक्षया

asya mātrāṃ pibejjanturdeśakālādyapekṣayā

जीर्णे चास्मिन्पिबेत्पूर्वं गुडं जीर्णञ्च मस्तु च अश्मरीं शर्कराञ्चैव मूत्रकृच्छ्रञ्च नाशयेत्

jīrṇe cāsminpibetpūrvaṃ guḍaṃ jīrṇañca mastu ca aśmarīṃ śarkarāñcaiva mūtrakṛcchrañca nāśayet

सैन्धवाद्यन्तु यत्तैलमृषिभिः परिकीर्त्तितम् तत्तैलं द्विगुणं क्षीरं पचेद्वीरतरादिना

saindhavādyantu yattailamṛṣibhiḥ parikīrttitam tattailaṃ dviguṇaṃ kṣīraṃ pacedvīratarādinā

क्वाथेन पूर्वकल्केन साधितन्तु भिषग्वरैः एतत्तैलवरं श्रेष्ठमश्मरीणां निवारणम्

kvāthena pūrvakalkena sādhitantu bhiṣagvaraiḥ etattailavaraṃ śreṣṭhamaśmarīṇāṃ nivāraṇam

मूत्राघाते मूत्रकृच्छ्रे पिच्चिते मथिते तथा भग्ने श्रमाभिपन्ने च सर्वथैव प्रशस्यते

mūtrāghāte mūtrakṛcchre piccite mathite tathā bhagne śramābhipanne ca sarvathaiva praśasyate

वीरावृक्षाश्म भेदाग्निमन्थश्योनाकपाटलाः वृक्षादनीसहैरण्ड भल्लूकोशीरपद्मकम्

vīrāvṛkṣāśma bhedāgnimanthaśyonākapāṭalāḥ vṛkṣādanīsahairaṇḍa bhallūkośīrapadmakam

कुशकाशशरेक्षूणामास्फोताकोकिलाक्षयोः शतावरी श्वदंष्ट्रा च सेत्कटाह्वयवञ्जुलाः

kuśakāśaśarekṣūṇāmāsphotākokilākṣayoḥ śatāvarī śvadaṃṣṭrā ca setkaṭāhvayavañjulāḥ

कपोतवङ्का श्रीपर्णी काश्मरीमूलसंयुता एतैः कषायैः कल्कैश्च तैलं धीरो विपाचयेत्

kapotavaṅkā śrīparṇī kāśmarīmūlasaṃyutā etaiḥ kaṣāyaiḥ kalkaiśca tailaṃ dhīro vipācayet

वातपित्तविकारेषु वस्तिं दद्याद्विचक्षणः शर्कराऽश्मरिशूलघ्नं मृत्रकृच्छ्रविनाशनम्

vātapittavikāreṣu vastiṃ dadyādvicakṣaṇaḥ śarkarā'śmariśūlaghnaṃ mṛtrakṛcchravināśanam

पुनर्नवाऽमृता भीरुसक्षारलवणत्रयैः शटीकुष्ठवचा मुस्तरास्नाकट्फलपौष्करैः

punarnavā'mṛtā bhīrusakṣāralavaṇatrayaiḥ śaṭīkuṣṭhavacā mustarāsnākaṭphalapauṣkaraiḥ

यवानीहपुषाहिङ्गु शताह्वासाजमोदकैः विडङ्गातिविषायष्टी पञ्चकोलकसंयुतैः

yavānīhapuṣāhiṅgu śatāhvāsājamodakaiḥ viḍaṅgātiviṣāyaṣṭī pañcakolakasaṃyutaiḥ

एतैरक्षसमैः कल्कैस्तैलप्रस्थं विपाचयेत् गोमूत्रं द्विगुणं देयं काञ्जिकं तद्वदेव तु

etairakṣasamaiḥ kalkaistailaprasthaṃ vipācayet gomūtraṃ dviguṇaṃ deyaṃ kāñjikaṃ tadvadeva tu

पुनर्नवाऽद्यमित्येतत्तैलं पानेन वस्तिना शर्कराऽश्मरिशूलघ्नं मूत्रकृच्छ्रप्रमोचनम्

punarnavā'dyamityetattailaṃ pānena vastinā śarkarā'śmariśūlaghnaṃ mūtrakṛcchrapramocanam

कठ्यूरुवस्तिमेढ्रस्य कुक्षिवङ्क्षणसंयुतम् कफवातामशूलघ्नमन्त्रवृद्धेश्च नाशनम्

kaṭhyūruvastimeḍhrasya kukṣivaṅkṣaṇasaṃyutam kaphavātāmaśūlaghnamantravṛddheśca nāśanam

100

ब्रध्नाधिकारनिर्दिष्टं सैन्धवाद्यमिहेष्यते सर्वदैवोपयोज्यस्तु गणो वीरतरादिकः

bradhnādhikāranirdiṣṭaṃ saindhavādyamiheṣyate sarvadaivopayojyastu gaṇo vīratarādikaḥ

101

घृतैः शीतैः कषायैश्च क्षीरैश्चोत्तरवस्तिभिः बलवत्यो न शाम्यन्ति प्रत्याख्याय समुद्धरेत्

ghṛtaiḥ śītaiḥ kaṣāyaiśca kṣīraiścottaravastibhiḥ balavatyo na śāmyanti pratyākhyāya samuddharet

102

यदृच्छया मूत्रमार्गमायान्त्यस्त्वन्तराश्रिताः स्रोतसाऽपहरेच्छित्त्वा बडिशेनाथ चोद्धरेत्

yadṛcchayā mūtramārgamāyāntyastvantarāśritāḥ srotasā'paharecchittvā baḍiśenātha coddharet

इति सप्तत्रिंशोऽश्मरीरोगाधिकारः समाप्तः

iti saptatriṃśo'śmarīrogādhikāraḥ samāptaḥ

प्रमेहपिडिकाऽधिकारः

अथाष्टत्रिंशत्तमः प्रमेहपिडिकाऽधिकारः

athāṣṭatriṃśattamaḥ pramehapiḍikā'dhikāraḥ

आस्यासुखं स्वप्नसुखं दधीनि ग्राम्यौदकानूपरसाः पयांसि नवान्नपानं गुडवैकृतं च प्रमेहहेतुः कफकृच्च सर्वम्

āsyāsukhaṃ svapnasukhaṃ dadhīni grāmyaudakānūparasāḥ payāṃsi navānnapānaṃ guḍavaikṛtaṃ ca pramehahetuḥ kaphakṛcca sarvam

मेदश्च मांसञ्च शरीरजञ्च क्लेदं कफो वस्तिगतं प्रदूष्य करोति मेहान्समुदीर्णमुष्णैस्तानेव पित्तं परिदूष्य चापि क्षीणेषु दोषेष्ववकृष्य धातून्सन्दूष्य मेहान्कुरुतेऽनिलश्च

medaśca māṃsañca śarīrajañca kledaṃ kapho vastigataṃ pradūṣya karoti mehānsamudīrṇamuṣṇaistāneva pittaṃ paridūṣya cāpi kṣīṇeṣu doṣeṣvavakṛṣya dhātūnsandūṣya mehānkurute'nilaśca

साध्याः कफोत्था दश पित्तजाः षट् याप्या न साध्याः पवनाच्चतुष्काः समक्रियत्वाद्विषमक्रियत्वान्महात्ययत्वाच्च यथाक्रमं ते

sādhyāḥ kaphotthā daśa pittajāḥ ṣaṭ yāpyā na sādhyāḥ pavanāccatuṣkāḥ samakriyatvādviṣamakriyatvānmahātyayatvācca yathākramaṃ te

कफश्च पित्तं पवनश्च दोषा मेदोऽस्रशुक्राम्बुवसालसीकाः मज्जारसौजः पिशितञ्च दूष्याः प्रमेहिणां विंशतिरेव मेहाः

kaphaśca pittaṃ pavanaśca doṣā medo'sraśukrāmbuvasālasīkāḥ majjārasaujaḥ piśitañca dūṣyāḥ pramehiṇāṃ viṃśatireva mehāḥ

दन्तादीनां मलाढ्यत्वं प्राग्रूपं पाणिपादयोः दाहश्चिक्कणता देहे तृट् स्वाद्वास्यञ्च जायते

dantādīnāṃ malāḍhyatvaṃ prāgrūpaṃ pāṇipādayoḥ dāhaścikkaṇatā dehe tṛṭ svādvāsyañca jāyate

सामान्यं लक्षणं तेषां प्रभूताविलमूत्रता

sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ prabhūtāvilamūtratā

दोषदूष्याविशेषेऽपि तत्संयोगविशेषतः मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते

doṣadūṣyāviśeṣe'pi tatsaṃyogaviśeṣataḥ mūtravarṇādibhedena bhedo meheṣu kalpyate

अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम् मेहत्युदकमेहेन किञ्चिच्चाविलपिच्छलम्

acchaṃ bahu sitaṃ śītaṃ nirgandhamudakopamam mehatyudakamehena kiñciccāvilapicchalam

इक्षो रसमिवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः सान्द्री भवेत्पर्युषितं सान्द्र मेहेन मेहति

ikṣo rasamivātyarthaṃ madhuraṃ cekṣumehataḥ sāndrī bhavetparyuṣitaṃ sāndra mehena mehati

सुरामेही सुरातुल्यमुपर्यच्छमधोघनम् संहृष्टरोमा पिष्टेन पिष्टवद् बहुलं सितम्

surāmehī surātulyamuparyacchamadhoghanam saṃhṛṣṭaromā piṣṭena piṣṭavad bahulaṃ sitam

शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही प्रमेहति मूर्ताणून्सिकता मेही सिकतारूपिणो मलान्

śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā śukramehī pramehati mūrtāṇūnsikatā mehī sikatārūpiṇo malān

शीतमेही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम् शनैः शनैः शनैर्मेही मन्दं मन्दं प्रमेहति लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छलम्

śītamehī subahuśo madhuraṃ bhṛśaśītalam śanaiḥ śanaiḥ śanairmehī mandaṃ mandaṃ pramehati lālātantuyutaṃ mūtraṃ lālāmehena picchalam

गन्धवर्णरसस्पर्शैः क्षारेण क्षारतोयवत्

gandhavarṇarasasparśaiḥ kṣāreṇa kṣāratoyavat

नीलमेहेन नीलाभं कालमेही मसीनिभम् हारिद्र मेही कटुकंहरिद्रा सन्निभं दहत्

nīlamehena nīlābhaṃ kālamehī masīnibham hāridra mehī kaṭukaṃharidrā sannibhaṃ dahat

विस्रं माञ्जिष्ठमेहेन मञ्जिष्ठासलिलोपमम् विस्रमुष्णं सलवणं रक्ताभं रक्तमेहिनः

visraṃ māñjiṣṭhamehena mañjiṣṭhāsalilopamam visramuṣṇaṃ salavaṇaṃ raktābhaṃ raktamehinaḥ

वसामेही वसामिश्रं वसाऽभ मूत्रयेन्मुहुः मज्जाभं मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहः

vasāmehī vasāmiśraṃ vasā'bha mūtrayenmuhuḥ majjābhaṃ majjamiśraṃ vā majjamehī muhurmuhaḥ

कषायं मधुरं रूक्षं क्षौद्र मेहं वदेद् बुधः हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रवेगविवर्जितम् सलसीकं विबद्धञ्च हस्तिमेही प्रमेहति

kaṣāyaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ kṣaudra mehaṃ vaded budhaḥ hastī matta ivājasraṃ mūtravegavivarjitam salasīkaṃ vibaddhañca hastimehī pramehati

अविपाकोऽरुचिश्छर्दिर्निद्रा कासः सपीनसः उपद्र वाः प्रजायन्ते मेहानां कफजन्मनाम्

avipāko'ruciśchardirnidrā kāsaḥ sapīnasaḥ upadra vāḥ prajāyante mehānāṃ kaphajanmanām

वस्तिमेहनयोस्तोदो मुष्कावदरणं ज्वरः दाहस्तृष्णाऽम्लको मूर्च्छा विड्भेदः पित्तजन्मनाम्

vastimehanayostodo muṣkāvadaraṇaṃ jvaraḥ dāhastṛṣṇā'mlako mūrcchā viḍbhedaḥ pittajanmanām

वातजानामुदावर्त्तकम्पहृद्ग्रहलोलताः शूलमुन्निद्र ता शोषःश्वासः कासश्चजायते

vātajānāmudāvarttakampahṛdgrahalolatāḥ śūlamunnidra tā śoṣaḥśvāsaḥ kāsaścajāyate

यथोक्तोपद्र वाविष्टमतिप्रस्रुतमेव च पिडिकापीडितं गाढं प्रमेहो हन्ति मानवम्

yathoktopadra vāviṣṭamatiprasrutameva ca piḍikāpīḍitaṃ gāḍhaṃ prameho hanti mānavam

मूर्च्छाच्छर्दि ज्वरश्वासकासवीसर्पगौरवैः उपद्र वैरुपेतो यः प्रमेही दुष्प्रतिक्रियः

mūrcchācchardi jvaraśvāsakāsavīsarpagauravaiḥ upadra vairupeto yaḥ pramehī duṣpratikriyaḥ

रजः प्रवर्त्ततेयस्मान्मासि मासि विशोधयेत् सर्वाञ्छरीरदोषांश्च न प्रमेहन्त्यतः स्त्रियः

rajaḥ pravarttateyasmānmāsi māsi viśodhayet sarvāñcharīradoṣāṃśca na pramehantyataḥ striyaḥ

जातः प्रमेहीमधुमेहिनो वा न साध्यरोगः स हि बीजदोषात् ये चापि केचित्कुलजा विकारा भवन्ति तांश्चापि वदन्त्यसाध्यान्

jātaḥ pramehīmadhumehino vā na sādhyarogaḥ sa hi bījadoṣāt ye cāpi kecitkulajā vikārā bhavanti tāṃścāpi vadantyasādhyān

सर्व एव प्रमेहास्तु कालेनाप्रतिकारिणः मधुमेहत्वमायान्ति तदाऽसाध्या भवन्ति च

sarva eva pramehāstu kālenāpratikāriṇaḥ madhumehatvamāyānti tadā'sādhyā bhavanti ca

मधुमेहोमधुनिभो जायते स किल द्विधा क्रुद्धे धातुक्षयाद्वायौ दोषावृतपथेऽथवा

madhumehomadhunibho jāyate sa kila dvidhā kruddhe dhātukṣayādvāyau doṣāvṛtapathe'thavā

आवृतो दोषलिङ्गानि सोऽनिमित्तं प्रदर्शयन् क्षणात्क्षीणःक्षणात्पूर्णो भजते कृच्छ्रसाध्यताम्

āvṛto doṣaliṅgāni so'nimittaṃ pradarśayan kṣaṇātkṣīṇaḥkṣaṇātpūrṇo bhajate kṛcchrasādhyatām

मधुरं यच्च सर्वेषु प्रायो मध्विव मेहति सर्वेऽपि मधुमेहाख्या माधुर्य्याच्च तनोरतः

madhuraṃ yacca sarveṣu prāyo madhviva mehati sarve'pi madhumehākhyā mādhuryyācca tanorataḥ

शराविका कच्छपिका जालिनी विनताऽलजी मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी सविदारिका

śarāvikā kacchapikā jālinī vinatā'lajī masūrikā sarṣapikā putriṇī savidārikā

विद्र धिश्चेति पिडिकाः प्रमेहोपेक्षया दश सन्धिमर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु

vidra dhiśceti piḍikāḥ pramehopekṣayā daśa sandhimarmasu jāyante māṃsaleṣu ca dhāmasu

अन्तोन्नता च तद्रू पा निम्नमध्या शराविका गौरसर्षपसंस्थाना तत्प्रमाणा तु सर्षपी

antonnatā ca tadrū pā nimnamadhyā śarāvikā gaurasarṣapasaṃsthānā tatpramāṇā tu sarṣapī

सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः जालिनी तीव्रदाहा तु मांसजालसमावृता

sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā

अवगाढरुजाक्लेदा पृष्ठे वाऽप्युदरेऽपि वा महती पिडिका नीला सा बुधैर्विनता स्मृता

avagāḍharujākledā pṛṣṭhe vā'pyudare'pi vā mahatī piḍikā nīlā sā budhairvinatā smṛtā

महत्यल्पचिता ज्ञेया पिडिकाऽपि च पुत्रिणी मसूरदलसंस्थाना विज्ञेया तु मसूरिका

mahatyalpacitā jñeyā piḍikā'pi ca putriṇī masūradalasaṃsthānā vijñeyā tu masūrikā

रक्ताऽसिता स्फोटचिता विज्ञेया त्वलजी बुधैः विदारीकन्दवद् वृत्ता कठिना च विदारिका

raktā'sitā sphoṭacitā vijñeyā tvalajī budhaiḥ vidārīkandavad vṛttā kaṭhinā ca vidārikā

विद्र धेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया विद्र धिका तु सा

vidra dherlakṣaṇairyuktā jñeyā vidra dhikā tu sā

ये यन्मयाः स्मृता मेहास्तेषामेतास्तु तन्मयाः

ye yanmayāḥ smṛtā mehāsteṣāmetāstu tanmayāḥ

विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः तावच्चैता न लक्ष्यन्ते यावद्वास्तुपरिग्रहाः

vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ tāvaccaitā na lakṣyante yāvadvāstuparigrahāḥ

गुदे हृदि शिरस्यंसे पृष्ठे मर्मसु चोत्थिताः सोपद्र वादुर्बलाग्नेः पिडिकाः परिवर्जयेत्

gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmasu cotthitāḥ sopadra vādurbalāgneḥ piḍikāḥ parivarjayet

तृट्शोषमांससंकोचमोहहिक्कामदज्वराः विसर्पमर्मसंरोधाः पिडिकानामुपद्र वाः

tṛṭśoṣamāṃsasaṃkocamohahikkāmadajvarāḥ visarpamarmasaṃrodhāḥ piḍikānāmupadra vāḥ

श्यामाककोद्र वोद्दाल गोधूमाश्चणकास्तथा आढक्यश्च कुलत्थाश्चपुराणा मेहिनां हिताः

śyāmākakodra voddāla godhūmāścaṇakāstathā āḍhakyaśca kulatthāścapurāṇā mehināṃ hitāḥ

मेहिनां तिक्तशाकानिजाङ्गला हरिणाण्डजाः यवान्नविकृतिर्मुद्गाः शस्यन्ते शालिषष्टिकाः

mehināṃ tiktaśākānijāṅgalā hariṇāṇḍajāḥ yavānnavikṛtirmudgāḥ śasyante śāliṣaṣṭikāḥ

सौवीरकं सुरा तक्रं तैलं क्षीरं घृतं गुडम् अम्लेक्षुरसपिष्टान्नानूपमांसानि वर्जयेत्

sauvīrakaṃ surā takraṃ tailaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ guḍam amlekṣurasapiṣṭānnānūpamāṃsāni varjayet

तत्रादित एव प्रमेहिणमुपस्निग्धमन्यतमेन प्रियङ्ग्वादिसिद्धेन तैलेन वामयेत् प्रगाढं विरेचयेच्च विरेचनादनन्तरं सुरसाऽदिक कषायेणास्थापयेतै महौषधभद्र दारुमुस्तावापेन मधुसैन्धवयुक्तेनै दह्यमानं वा न्यग्रोधादिकषायेण निस्तैलेन वातोत्कटेषु मेहेषु स्नेहपानं विशेषतः पारिजातजयानिम्बवह्निगायत्रीणां पृथक्

tatrādita eva pramehiṇamupasnigdhamanyatamena priyaṅgvādisiddhena tailena vāmayet pragāḍhaṃ virecayecca virecanādanantaraṃ surasā'dika kaṣāyeṇāsthāpayetai mahauṣadhabhadra dārumustāvāpena madhusaindhavayuktenai dahyamānaṃ vā nyagrodhādikaṣāyeṇa nistailena vātotkaṭeṣu meheṣu snehapānaṃ viśeṣataḥ pārijātajayānimbavahnigāyatrīṇāṃ pṛthak

पाठायाः सागुरोः पीताद्बयस्य शारदस्य च जलेक्षुमद्यसिकताशनैर्ल वणपिष्टकान् सान्द्र मेहान्क्रमाद् घ्नन्ति क्वाथाश्चाष्टौ समाक्षिकाः

pāṭhāyāḥ sāguroḥ pītādbayasya śāradasya ca jalekṣumadyasikatāśanairla vaṇapiṣṭakān sāndra mehānkramād ghnanti kvāthāścāṣṭau samākṣikāḥ

हरीतकीकट्फलमुस्तलोध्राः पाठाविडङ्गार्जुनधन्वनाश्च उभे हरिद्रे तगरं विडङ्गं कन्दं विशालाऽजुनदीप्यकाश्च

harītakīkaṭphalamustalodhrāḥ pāṭhāviḍaṅgārjunadhanvanāśca ubhe haridre tagaraṃ viḍaṅgaṃ kandaṃ viśālā'junadīpyakāśca

दार्वी विडङ्गः खदिरो धवश्च सुराह्वकुष्ठागुरुचन्दनानि दार्व्यग्निमन्थो त्रिफलावचा च पाठा च मूर्वा च तथा श्वदंष्ट्रा

dārvī viḍaṅgaḥ khadiro dhavaśca surāhvakuṣṭhāgurucandanāni dārvyagnimantho triphalāvacā ca pāṭhā ca mūrvā ca tathā śvadaṃṣṭrā

वचा ह्युशीराण्यभया गुडूची वृषं शिवाचित्रकसप्तपर्णाः पादैः कषायाः कफमेहविज्ञैर्दशोपदिष्टा मधुसम्प्रयुक्ताः

vacā hyuśīrāṇyabhayā guḍūcī vṛṣaṃ śivācitrakasaptaparṇāḥ pādaiḥ kaṣāyāḥ kaphamehavijñairdaśopadiṣṭā madhusamprayuktāḥ

उशीरलोध्रार्जुन चन्दनानामुशीरमुस्तामलकाभयानाम् पटोलनिम्बामलकामृतानां मुस्ताभयामुष्ककवृक्षकाणाम्

uśīralodhrārjuna candanānāmuśīramustāmalakābhayānām paṭolanimbāmalakāmṛtānāṃ mustābhayāmuṣkakavṛkṣakāṇām

लोध्राम्रकासीसकधातकीनां विश्वार्जुनैलाशिरिषोत्पलानाम् शिरीषधान्यार्जुनकेशराणां प्रियङ्गुपद्मोत्पलकिंशुकानाम्

lodhrāmrakāsīsakadhātakīnāṃ viśvārjunailāśiriṣotpalānām śirīṣadhānyārjunakeśarāṇāṃ priyaṅgupadmotpalakiṃśukānām

अश्वत्थपाठाऽसनवेतसानां कटङ्कटेर्युत्पलमुस्तकानाम् पैत्तेषु मेहेषु दशोपदिष्टाः कषाययोगा मधुसम्प्रयुक्ताः

aśvatthapāṭhā'sanavetasānāṃ kaṭaṅkaṭeryutpalamustakānām paitteṣu meheṣu daśopadiṣṭāḥ kaṣāyayogā madhusamprayuktāḥ

कफमेहहरक्वाथसिद्धं सर्पिः कफे हितम् पित्तमेहघ्ननिर्यूहसिद्धं पित्तहरं घृतम्

kaphamehaharakvāthasiddhaṃ sarpiḥ kaphe hitam pittamehaghnaniryūhasiddhaṃ pittaharaṃ ghṛtam

कम्पिल्लसप्तच्छदशालजानि बैभीतरोहीतककौटजानि पटोलकालीयगदागुरूणि क्षौद्रे ण लिह्यात्कफपित्तमेही

kampillasaptacchadaśālajāni baibhītarohītakakauṭajāni paṭolakālīyagadāgurūṇi kṣaudre ṇa lihyātkaphapittamehī

दूर्वाकसेरुपूतीक कुम्भीकप्लवशैवलम् जलेन क्वथितं पीतं शुक्रमेहहरं परम्

dūrvākaserupūtīka kumbhīkaplavaśaivalam jalena kvathitaṃ pītaṃ śukramehaharaṃ param

त्रिफलाऽरग्वधद्रा क्षाकषायो मधुसंयुतः पीतो निहन्ति फेनाभं प्रमेहं नियतं नृणाम्

triphalā'ragvadhadrā kṣākaṣāyo madhusaṃyutaḥ pīto nihanti phenābhaṃ pramehaṃ niyataṃ nṛṇām

अश्वत्थाच्चतुरङ्गुल्यान्न्यग्रोधादेः फलत्रयात् सरक्तसारमञ्जिष्ठाः क्वाथाः पञ्च समाक्षिकाः नीलहारिद्र फेनाख्यक्षारमाञ्जिष्ठकाह्वयान्

aśvatthāccaturaṅgulyānnyagrodhādeḥ phalatrayāt saraktasāramañjiṣṭhāḥ kvāthāḥ pañca samākṣikāḥ nīlahāridra phenākhyakṣāramāñjiṣṭhakāhvayān

मधुना त्रिफलाचूर्णमथवाश्मजतूद्भवम् लौहजं वाभयोत्थं वा लिहेन्मेहनिवृत्तये

madhunā triphalācūrṇamathavāśmajatūdbhavam lauhajaṃ vābhayotthaṃ vā lihenmehanivṛttaye

कटङ्कटेरीमधुकत्रिफलाचित्रकैः समैः सिद्धः कषायः पातव्यः प्रमेहाणां विनाशनः

kaṭaṅkaṭerīmadhukatriphalācitrakaiḥ samaiḥ siddhaḥ kaṣāyaḥ pātavyaḥ pramehāṇāṃ vināśanaḥ

फलत्रिकंदारुनिशां विशालां मुस्तां च निष्क्वाथ्य निशांश कल्कम् पिबेत्कषायं मधुसम्प्रयुक्तं सर्वप्रमेहेषु समुच्छ्रितेषु

phalatrikaṃdāruniśāṃ viśālāṃ mustāṃ ca niṣkvāthya niśāṃśa kalkam pibetkaṣāyaṃ madhusamprayuktaṃ sarvaprameheṣu samucchriteṣu

गोभक्षितान्यवान्मूत्रभावितान्केवलानपि चित्रकोदश्विता खादेन्निम्बमुद्गरसेन वा

gobhakṣitānyavānmūtrabhāvitānkevalānapi citrakodaśvitā khādennimbamudgarasena vā

भक्षयीताम्बुना मासं प्रमेही यवपिष्टकम् मेदोघ्ना बद्धमूत्राश्च समाः सर्वेषु धातुषु यवास्तस्माद्विशिष्यन्ते प्रमेहेषु विशेषतः

bhakṣayītāmbunā māsaṃ pramehī yavapiṣṭakam medoghnā baddhamūtrāśca samāḥ sarveṣu dhātuṣu yavāstasmādviśiṣyante prameheṣu viśeṣataḥ

त्रिकटु त्रिफला पाठा मूलं शोभाञ्जनस्य च विडङ्गतण्डुला हिङ्गु तथा कटुकरोहिणी

trikaṭu triphalā pāṭhā mūlaṃ śobhāñjanasya ca viḍaṅgataṇḍulā hiṅgu tathā kaṭukarohiṇī

बृहती कण्टकारी च हरिद्रे द्वे यवानिका केबुकं शालपर्णी च तथाऽतिविषचित्रकौ

bṛhatī kaṇṭakārī ca haridre dve yavānikā kebukaṃ śālaparṇī ca tathā'tiviṣacitrakau

सौवर्चलं जीरकञ्च हपुषा धान्यमेव च एषां कर्षप्रमाणञ्च श्लक्ष्णचूर्णञ्च कारयेत्

sauvarcalaṃ jīrakañca hapuṣā dhānyameva ca eṣāṃ karṣapramāṇañca ślakṣṇacūrṇañca kārayet

यवशक्तु पलानाञ्च नवतिं द्वितयाधिकाम् घृततैलमधूनाञ्च प्रत्येकञ्च पलानि षट्

yavaśaktu palānāñca navatiṃ dvitayādhikām ghṛtatailamadhūnāñca pratyekañca palāni ṣaṭ

एभिः कर्षप्रमाणञ्च प्रत्यहं मोदकं सुधीः भक्षयेन्नाशयेदुग्रान्प्रमेहानतिदारुणान्

ebhiḥ karṣapramāṇañca pratyahaṃ modakaṃ sudhīḥ bhakṣayennāśayedugrānpramehānatidāruṇān

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थश्योनाकारग्वधासनम् आम्रं कपित्थं जम्बूञ्च प्रियालं ककुभं धवम्

nyagrodhodumbarāśvatthaśyonākāragvadhāsanam āmraṃ kapitthaṃ jambūñca priyālaṃ kakubhaṃ dhavam

मधूकं मधुकं लोध्रं वरुणं पारिभद्र कम् पटोलं मेषशृङ्गी च दन्ती चित्रकमाढकी

madhūkaṃ madhukaṃ lodhraṃ varuṇaṃ pāribhadra kam paṭolaṃ meṣaśṛṅgī ca dantī citrakamāḍhakī

करञ्जत्रिफलाशक्रभल्लातकफलानि च एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्

karañjatriphalāśakrabhallātakaphalāni ca etāni samabhāgāni sūkṣmacūrṇāni kārayet

न्यग्रोधाद्यमिदं चूर्णं मधुना सह योजयेत् फलत्रयरसं चानु पिबेन्मूत्रं विशुद्ध्य्ति

nyagrodhādyamidaṃ cūrṇaṃ madhunā saha yojayet phalatrayarasaṃ cānu pibenmūtraṃ viśuddhyti

एतेन विंशतिर्मेहा मूत्रकृच्छ्राणि यानि च प्रशमं यान्ति योगेन पिडिका न च जायते

etena viṃśatirmehā mūtrakṛcchrāṇi yāni ca praśamaṃ yānti yogena piḍikā na ca jāyate

चूर्णानिलोहत्रिफलासितानां क्षौद्रे ण लिह्याच्च पृथक् समं वा मेहान्समस्तानपि नाशयन्ति पीतः कदाचित्स्वरसो गुडूच्याः

cūrṇānilohatriphalāsitānāṃ kṣaudre ṇa lihyācca pṛthak samaṃ vā mehānsamastānapi nāśayanti pītaḥ kadācitsvaraso guḍūcyāḥ

त्रिकटु त्रिफलातुल्यं गुग्गुलुञ्च समांशिकम् गोक्षुरक्वाथसंयुक्तं गुटिकां कारयेद् बुधः

trikaṭu triphalātulyaṃ gugguluñca samāṃśikam gokṣurakvāthasaṃyuktaṃ guṭikāṃ kārayed budhaḥ

दोषकालबलापेक्षी भक्षयेच्चानुलोमिकीम् न चात्र परिहारोऽस्ति कर्म कुर्याद्यथेप्सितम्

doṣakālabalāpekṣī bhakṣayeccānulomikīm na cātra parihāro'sti karma kuryādyathepsitam

प्रमेहान्वातरोगांश्च वातशोणितमेव च मूत्राघातं मूत्रदोषं प्रदरं चाशु नाशयेत्

pramehānvātarogāṃśca vātaśoṇitameva ca mūtrāghātaṃ mūtradoṣaṃ pradaraṃ cāśu nāśayet

दाडिमस्य च बीजानि कृमिघ्नस्य च तण्डुलाः रजनी चविकाऽजाजी नागरं त्रिफला कणा

dāḍimasya ca bījāni kṛmighnasya ca taṇḍulāḥ rajanī cavikā'jājī nāgaraṃ triphalā kaṇā

त्रिकण्टकस्य च फलं यवानी धान्यकं तथा वृक्षाम्लचविकालोध्रसिन्धूद्भवसमाहितैः

trikaṇṭakasya ca phalaṃ yavānī dhānyakaṃ tathā vṛkṣāmlacavikālodhrasindhūdbhavasamāhitaiḥ

कल्कैरक्षसमैरेभिर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् भोज्ये पाने प्रदातव्यं सर्वर्त्तुषु च मात्रया

kalkairakṣasamairebhirghṛtaprasthaṃ vipācayet bhojye pāne pradātavyaṃ sarvarttuṣu ca mātrayā

प्रमेहान्विंशतिं चैव मूत्राघातं तथाऽश्मरीम् कृच्छ्रं सुदारुणञ्चैव हन्यादेव न संशयः

pramehānviṃśatiṃ caiva mūtrāghātaṃ tathā'śmarīm kṛcchraṃ sudāruṇañcaiva hanyādeva na saṃśayaḥ

विबन्धानाहशूलघ्नं कामलाज्वरनाशनम् दाडिमाद्यं घृतं चैतदश्विभ्यां परकीर्त्तितम्

vibandhānāhaśūlaghnaṃ kāmalājvaranāśanam dāḍimādyaṃ ghṛtaṃ caitadaśvibhyāṃ parakīrttitam

श्वदंष्ट्रा सकणा मुस्ता गुडूची फल्गुपल्लवाः दर्भाङ्कुरास्तु गण्डीरो रोहिषस्य च पल्लवाः

śvadaṃṣṭrā sakaṇā mustā guḍūcī phalgupallavāḥ darbhāṅkurāstu gaṇḍīro rohiṣasya ca pallavāḥ

काला पुनर्नवा श्यामा शारिवा देवदारु च पिप्पली शृङ्गवेरञ्च विडङ्गं मरिचानि च पाठा कम्पिल्लकं भार्गी द्वे हरिद्रे निदिग्धिका एरण्डमूलं दन्ती च चित्रकं कटुरोहिणी

kālā punarnavā śyāmā śārivā devadāru ca pippalī śṛṅgaverañca viḍaṅgaṃ maricāni ca pāṭhā kampillakaṃ bhārgī dve haridre nidigdhikā eraṇḍamūlaṃ dantī ca citrakaṃ kaṭurohiṇī

एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् यावन्त्येतानि चूर्णानि तावत्स्याच्चाप्ययोरजः

etāni samabhāgāni sūkṣmacūrṇāni kārayet yāvantyetāni cūrṇāni tāvatsyāccāpyayorajaḥ

ततो विडालपदकं पिबेदुष्णेन वारिणा अलाभे चापि मद्यानां प्रमेहान्हन्तिविंशतिम्

tato viḍālapadakaṃ pibeduṣṇena vāriṇā alābhe cāpi madyānāṃ pramehānhantiviṃśatim

श्वयथुञ्च तथाऽशासि पाण्डुरोगं हलीमकम् उदाराण्यथ शूलानि प्लीहानं चापकर्षति

śvayathuñca tathā'śāsi pāṇḍurogaṃ halīmakam udārāṇyatha śūlāni plīhānaṃ cāpakarṣati

एभिर्गोमूत्रपिष्टैस्तु गुटिकाः कारयेद्भिषक् रोगेष्वेतेषु मुख्याः स्युर्बलमांसविवर्द्धनाः

ebhirgomūtrapiṣṭaistu guṭikāḥ kārayedbhiṣak rogeṣveteṣu mukhyāḥ syurbalamāṃsavivarddhanāḥ

कण्टकार्या गुडूच्याश्च संहरेच्च शतं शतम् संकुट्योदूखले विद्वांश्चतुद्रो र्णे!ऽम्भसः पचेत्

kaṇṭakāryā guḍūcyāśca saṃharecca śataṃ śatam saṃkuṭyodūkhale vidvāṃścatudro rṇe!'mbhasaḥ pacet

तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् त्रिकटुत्रिफलारास्नाविडङ्गान्यथ चित्रकम्

tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet trikaṭutriphalārāsnāviḍaṅgānyatha citrakam

काश्मर्याणाञ्च मूलानि पूतीकस्य त्वगेव च कलिङ्ग इति सर्वाणि सूक्ष्मपिष्टानि कारयेत्

kāśmaryāṇāñca mūlāni pūtīkasya tvageva ca kaliṅga iti sarvāṇi sūkṣmapiṣṭāni kārayet

अक्षमात्रां पिबेत्प्राज्ञः शालिभिः पयसा हि तैः प्रमेहं मधुमेहञ्च मूत्रकृच्छ्रं भगन्दरम्

akṣamātrāṃ pibetprājñaḥ śālibhiḥ payasā hi taiḥ pramehaṃ madhumehañca mūtrakṛcchraṃ bhagandaram

आलस्यं चान्त्रवृद्धिञ्च कुष्ठरोगं विशेषतः क्षयञ्चैव निहन्त्येतन्नाम्ना सिंहामृतं घृतम्

ālasyaṃ cāntravṛddhiñca kuṣṭharogaṃ viśeṣataḥ kṣayañcaiva nihantyetannāmnā siṃhāmṛtaṃ ghṛtam

दशमूलं करञ्जौ द्वौ देवदारु हरीतकी वर्षाभूर्वरुणो दन्ती चित्रकं सपुनर्नवम्

daśamūlaṃ karañjau dvau devadāru harītakī varṣābhūrvaruṇo dantī citrakaṃ sapunarnavam

सुधानीपकदम्बाश्च बिल्वं भल्लातकानिच शटी पुष्करमूलं च पिप्पलीमूलमेव च

sudhānīpakadambāśca bilvaṃ bhallātakānica śaṭī puṣkaramūlaṃ ca pippalīmūlameva ca

पृथग्दशपलान्भागानेतास्तोयेऽमणे पचेत् यवकोलकुलत्थानां प्रस्थं प्रस्थं विपाचयेत्

pṛthagdaśapalānbhāgānetāstoye'maṇe pacet yavakolakulatthānāṃ prasthaṃ prasthaṃ vipācayet

तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं पचेद्भिषक् निचुलं त्रिफला भार्गी रोहिषं गजपिप्पली

tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprasthaṃ pacedbhiṣak niculaṃ triphalā bhārgī rohiṣaṃ gajapippalī

शृङ्गबेरविडङ्गानि चव्यं कम्पिल्लकं तथा गर्भेणानेन तत्सिद्धं पाययेत्तु यथाबलम्

śṛṅgaberaviḍaṅgāni cavyaṃ kampillakaṃ tathā garbheṇānena tatsiddhaṃ pāyayettu yathābalam

एतद्धान्वन्तरं नाम विख्यातं सर्पिरुत्तमम् कुष्ठप्रमेहगुल्मांश्च श्वयथुं वातशोणितम्

etaddhānvantaraṃ nāma vikhyātaṃ sarpiruttamam kuṣṭhapramehagulmāṃśca śvayathuṃ vātaśoṇitam

प्लीहोदराणि चार्शांसि विद्र धिं पिडिकाश्च याः अपस्मारं तथोन्मादं सर्पिरेतन्नियच्छति

plīhodarāṇi cārśāṃsi vidra dhiṃ piḍikāśca yāḥ apasmāraṃ tathonmādaṃ sarpiretanniyacchati

100

पृथक्तोयेऽमणे ह्यत्र पचेद् द्र व्याच्छतं शतम् शतत्रयाधिके तोये व्युत्सर्गः क्रमतो भवेत्

pṛthaktoye'maṇe hyatra paced dra vyācchataṃ śatam śatatrayādhike toye vyutsargaḥ kramato bhavet

101

अर्जुनपटोलनिम्बैः सवचादीप्यकरसासमञ्जिष्ठैः भल्लातकागुरुघनैः सगदानलचन्दनोशीरैः

arjunapaṭolanimbaiḥ savacādīpyakarasāsamañjiṣṭhaiḥ bhallātakāgurughanaiḥ sagadānalacandanośīraiḥ

102

गोक्षुरकसोमवल्कैर्नवपटोलैर्हरिद्र या त्रिफलया अश्मन्तकार्जुनाभ्यां दीप्यकयुक्तेन चैव लोध्रेण

gokṣurakasomavalkairnavapaṭolairharidra yā triphalayā aśmantakārjunābhyāṃ dīpyakayuktena caiva lodhreṇa

103

मञ्जिष्ठाऽतिविषाभ्यां कल्ककषायैः पचेत्तैलम् कफवातोत्थे मेहे पित्तकृते साधयेत्सर्पिः

mañjiṣṭhā'tiviṣābhyāṃ kalkakaṣāyaiḥ pacettailam kaphavātotthe mehe pittakṛte sādhayetsarpiḥ

104

सारवर्गकषायं चतुर्थांशावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य पुनरपनीय साधयेत् सिद्ध्य्ति चामलकलोध्रप्रियङ्गुदन्तीकृष्णायसताम्रचूर्णान्यावपेत् तदेतद् दग्धं लेहीभूतमवतार्यानुगुप्तं निदध्यात् ततो यथायोगमुपयञ्जीत एष लेहः सर्वमेहानपहन्ति

sāravargakaṣāyaṃ caturthāṃśāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya punarapanīya sādhayet siddhyti cāmalakalodhrapriyaṅgudantīkṛṣṇāyasatāmracūrṇānyāvapet tadetad dagdhaṃ lehībhūtamavatāryānuguptaṃ nidadhyāt tato yathāyogamupayañjīta eṣa lehaḥ sarvamehānapahanti

105

गोकण्टकं सदलमूलफलं गृहीत्वा सङकुट्टितं पलशतं क्वथितं तु तोये पादस्थितेन सलिलेन पलानि दत्वा पञ्चाशतं तु विपचेदथ शर्करायाः

gokaṇṭakaṃ sadalamūlaphalaṃ gṛhītvā saṅakuṭṭitaṃ palaśataṃ kvathitaṃ tu toye pādasthitena salilena palāni datvā pañcāśataṃ tu vipacedatha śarkarāyāḥ

106

तस्मिन्घनत्वमुपगच्छति चूर्णितानि दद्यात्पलद्वयमितानि सुभाजनानि शुण्ठीकणामरिचनागदलत्वगेला जातीयकोषककुभत्रपुसीफलानि

tasminghanatvamupagacchati cūrṇitāni dadyātpaladvayamitāni subhājanāni śuṇṭhīkaṇāmaricanāgadalatvagelā jātīyakoṣakakubhatrapusīphalāni

107

वांशीपलाष्टकमिह प्रणिधाय नित्यं लेह्यं तु शुद्धममृतं पलसम्मितन्तु हन्त्याशु मूत्रपरिदाहविबन्धशुक्रकृच्छ्राश्मरीरुधिरमेहमधुप्रमेहान्

vāṃśīpalāṣṭakamiha praṇidhāya nityaṃ lehyaṃ tu śuddhamamṛtaṃ palasammitantu hantyāśu mūtraparidāhavibandhaśukrakṛcchrāśmarīrudhiramehamadhupramehān

108

असनश्च प्रियालञ्च शालं खादिरकं तथा शालवर्गं तथा ग्राह्यं भवेच्चैतद्विचक्षणैः

asanaśca priyālañca śālaṃ khādirakaṃ tathā śālavargaṃ tathā grāhyaṃ bhaveccaitadvicakṣaṇaiḥ

109

मधुमेहत्वमापन्नं भिषग्भिः परिवर्जितम् योगेनानेन मतिमान्प्रमेहिणमुपाचरेत्

madhumehatvamāpannaṃ bhiṣagbhiḥ parivarjitam yogenānena matimānpramehiṇamupācaret

110

मासि शुक्रे शुचौ वाऽपि शैलाः सूर्यांशुतापिताः जतुप्रकाशं स्वरसं शिलाभ्यः प्रस्रवन्ति हि

māsi śukre śucau vā'pi śailāḥ sūryāṃśutāpitāḥ jatuprakāśaṃ svarasaṃ śilābhyaḥ prasravanti hi

111

शिलाजत्विति विख्यातं महाव्याधिनिवारणम् त्रप्वादीनां तु लोहानां षण्णामन्यतमञ्च यत्

śilājatviti vikhyātaṃ mahāvyādhinivāraṇam trapvādīnāṃ tu lohānāṃ ṣaṇṇāmanyatamañca yat

112

ज्ञेयं स्वगन्धतश्चापि षड्योनिप्रथितं क्षितौ लोहाद्भवति तद्यस्माच्छिलाजतु जतुप्रभम्

jñeyaṃ svagandhataścāpi ṣaḍyoniprathitaṃ kṣitau lohādbhavati tadyasmācchilājatu jatuprabham

113

तस्य लोहस्य तद्वीर्यं रसं वापि बिभर्त्ति तत् त्रपुसीसायसादीनि प्रधानान्युत्तरोत्तरम्

tasya lohasya tadvīryaṃ rasaṃ vāpi bibhartti tat trapusīsāyasādīni pradhānānyuttarottaram

114

यथा तथा प्रयोगेपि श्रेष्ठे श्रेष्ठगुणाः स्मृताः तत्सर्वं तिक्तकटुकं कषायानुरसं सरम्

yathā tathā prayogepi śreṣṭhe śreṣṭhaguṇāḥ smṛtāḥ tatsarvaṃ tiktakaṭukaṃ kaṣāyānurasaṃ saram

115

कटुपाक्युष्णवीर्यञ्च शोषणं छेदनं तथा तत्र यल्लघु कृष्णाभं स्निग्धं निःशर्करञ्च यत्

kaṭupākyuṣṇavīryañca śoṣaṇaṃ chedanaṃ tathā tatra yallaghu kṛṣṇābhaṃ snigdhaṃ niḥśarkarañca yat

116

गोमूत्रगन्धि नीलं वा तत्प्रधानञ्च वक्ष्यते तद्भावितं सारगणैर्हृतदोषं दिनादितः

gomūtragandhi nīlaṃ vā tatpradhānañca vakṣyate tadbhāvitaṃ sāragaṇairhṛtadoṣaṃ dināditaḥ

117

पिबेत्सारोदकेनैव श्लक्ष्णपिष्टं यथाबलम् जाङ्गलेन रसेनाद्यात्तस्मिञ्जीर्णे तु भोजनम्

pibetsārodakenaiva ślakṣṇapiṣṭaṃ yathābalam jāṅgalena rasenādyāttasmiñjīrṇe tu bhojanam

118

उपयुज्य तुलामेकाममृतस्यास्य जन्मतः विजित्य मधुमेहाख्यमातङ्कं रोगकारकम्

upayujya tulāmekāmamṛtasyāsya janmataḥ vijitya madhumehākhyamātaṅkaṃ rogakārakam

119

वपुर्वर्णबलोपेतः शतं जीवत्यनामयः शतं शतं तुलायां तु सहस्रं दशतौलिकम्

vapurvarṇabalopetaḥ śataṃ jīvatyanāmayaḥ śataṃ śataṃ tulāyāṃ tu sahasraṃ daśataulikam

120

भल्लातकविधानेन परिहारविधिः स्मृतः मेहं कुष्ठमपस्मारमुन्मादं श्लीपदं गरम्

bhallātakavidhānena parihāravidhiḥ smṛtaḥ mehaṃ kuṣṭhamapasmāramunmādaṃ ślīpadaṃ garam

121

शोषं शोफार्शसी गुल्मं पाण्डुतां विषमज्वरम् व्यपोहत्यचिरात्कालाच्छिलाजतु निषेवितम्

śoṣaṃ śophārśasī gulmaṃ pāṇḍutāṃ viṣamajvaram vyapohatyacirātkālācchilājatu niṣevitam

122

न सोऽस्ति रोगो यं वापि न निहन्याच्छिलाजतु शर्करा चिरसम्भूतां भिनत्ति च तथाश्मरीम्

na so'sti rogo yaṃ vāpi na nihanyācchilājatu śarkarā cirasambhūtāṃ bhinatti ca tathāśmarīm

123

भावनालोडने चास्य कर्त्तव्ये भेषजैर्हितैः एवं च माक्षिकं धातुं तापीजममृतोपमम्

bhāvanāloḍane cāsya karttavye bheṣajairhitaiḥ evaṃ ca mākṣikaṃ dhātuṃ tāpījamamṛtopamam

124

मधुरं काञ्चनाभासमम्लं वा रजतप्रभम् व्यपोहति जराकुष्ठमेहपाण्ड्वामयक्षयान्

madhuraṃ kāñcanābhāsamamlaṃ vā rajataprabham vyapohati jarākuṣṭhamehapāṇḍvāmayakṣayān

125

तद्भावितान्कुलत्थांश्च कपोतांश्च विवर्जयेत्

tadbhāvitānkulatthāṃśca kapotāṃśca vivarjayet

126

प्रमेहपिडिकानां प्राक्कार्यं रक्तावसेचनम् पाटनञ्च विपक्वानां तासां पाने प्रशस्यते

pramehapiḍikānāṃ prākkāryaṃ raktāvasecanam pāṭanañca vipakvānāṃ tāsāṃ pāne praśasyate

127

क्वाथो वनस्पतेर्बास्त्यं मूत्रं तीक्ष्णञ्च शोधनम् एलादिकेन कल्केन तैलं च व्रणरोपणम्

kvātho vanaspaterbāstyaṃ mūtraṃ tīkṣṇañca śodhanam elādikena kalkena tailaṃ ca vraṇaropaṇam

128

आरग्वधादिना क्वाथं कुर्यादुद्वर्त्तनानि च शालसारादिना सेकान्भोज्यादींश्चणकादिना

āragvadhādinā kvāthaṃ kuryādudvarttanāni ca śālasārādinā sekānbhojyādīṃścaṇakādinā

129

प्रमेहिणो यदा मूत्रमनाविलमपिच्छिलम् विशदं तिक्तकटुकं तदारोग्यं प्रचक्षते

pramehiṇo yadā mūtramanāvilamapicchilam viśadaṃ tiktakaṭukaṃ tadārogyaṃ pracakṣate

इत्यष्टत्रिंशः प्रमेहपिडिकाऽधिकारः समाप्तः

ityaṣṭatriṃśaḥ pramehapiḍikā'dhikāraḥ samāptaḥ

स्थौल्याधिकारः

अथैकोनचत्वारिंशत्तमः स्थौल्याधिकारः

athaikonacatvāriṃśattamaḥ sthaulyādhikāraḥ

अव्यायामदिवा स्वप्नश्लेष्मलाहारसेविनः मधुरोऽन्नरसः प्रायः स्नेहान्मेदो विवर्द्धयेत्

avyāyāmadivā svapnaśleṣmalāhārasevinaḥ madhuro'nnarasaḥ prāyaḥ snehānmedo vivarddhayet

मेदसावृतमार्गत्वात्पुष्यन्त्यन्ये न धातवः मेदस्तु चीयते तस्मादशक्तः सर्वकर्मसु

medasāvṛtamārgatvātpuṣyantyanye na dhātavaḥ medastu cīyate tasmādaśaktaḥ sarvakarmasu

क्षुद्र श्वासतृषामोहस्वप्नक्रथनसादनैः युक्तः क्षुत्स्वेददौर्गन्ध्यैरल्पप्राणोऽल्पमैथुनः

kṣudra śvāsatṛṣāmohasvapnakrathanasādanaiḥ yuktaḥ kṣutsvedadaurgandhyairalpaprāṇo'lpamaithunaḥ

मेदस्तु सर्वभूतानामुदरे हि व्यवस्थितम् अत एवोदरे वृद्धिः प्रायो मेदस्विनो भवेत्

medastu sarvabhūtānāmudare hi vyavasthitam ata evodare vṛddhiḥ prāyo medasvino bhavet

मेदसाऽवृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः चरन्सन्धुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि

medasā'vṛtamārgatvādvāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ caransandhukṣayatyagnimāhāraṃ śoṣayatyapi

तस्मात्स शीघ्रं जरयत्याहारञ्चाभिकाङ्क्षति विकारांश्चाश्नुते घोरान्कांश्चित्कालव्यतिक्रमात्

tasmātsa śīghraṃ jarayatyāhārañcābhikāṅkṣati vikārāṃścāśnute ghorānkāṃścitkālavyatikramāt

एतावुपद्र वकरौ विशेषादग्निमारुतौ एतौ हि दहतः स्थूलं वनं दावानिलौ यथा

etāvupadra vakarau viśeṣādagnimārutau etau hi dahataḥ sthūlaṃ vanaṃ dāvānilau yathā

मेदस्यतीव संवृद्धे सहसैवानिलादयः विकारान्दारुणान्कृत्वा नाशयन्त्याशु जीवितम्

medasyatīva saṃvṛddhe sahasaivānilādayaḥ vikārāndāruṇānkṛtvā nāśayantyāśu jīvitam

मेदोमांसातिवृद्धत्वाच्चलस्फिगुदरस्तनः अयथोपचयोत्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते

medomāṃsātivṛddhatvāccalasphigudarastanaḥ ayathopacayotsāho naro'tisthūla ucyate

स्थूले स्युर्दुस्तराः कुष्ठा विसर्पाः सभगन्दराः ज्वरातीसारमेहार्शःश्लीपदापचिकामलाः मेदसः स्वेददौर्गन्ध्याज्जायन्ते जन्तवोऽणवः

sthūle syurdustarāḥ kuṣṭhā visarpāḥ sabhagandarāḥ jvarātīsāramehārśaḥślīpadāpacikāmalāḥ medasaḥ svedadaurgandhyājjāyante jantavo'ṇavaḥ

पुराणाः शालयो मुद्गाः कुलत्थोद्दालकोद्र वाः लेखना वस्तयश्चैव सेव्या मेदस्विना सदा

purāṇāḥ śālayo mudgāḥ kulatthoddālakodra vāḥ lekhanā vastayaścaiva sevyā medasvinā sadā

धूम्रपानं तथा क्रोधो रक्तमोक्षणमेव च जीर्णे च भोजनं कार्यं यवगोधूमयोःसदा

dhūmrapānaṃ tathā krodho raktamokṣaṇameva ca jīrṇe ca bhojanaṃ kāryaṃ yavagodhūmayoḥsadā

उपवासोऽसुखा शय्या सत्त्वौदार्यं तमोजयः सन्तर्पणकृतैर्दोषैःस्थौल्याद् युक्त्या विमुच्यते

upavāso'sukhā śayyā sattvaudāryaṃ tamojayaḥ santarpaṇakṛtairdoṣaiḥsthaulyād yuktyā vimucyate

श्रमचिन्ताव्यवायाध्व क्षौद्र जागरणप्रियः हन्त्यवश्यमतिस्थौल्यं यवश्यामाकभोजनः

śramacintāvyavāyādhva kṣaudra jāgaraṇapriyaḥ hantyavaśyamatisthaulyaṃ yavaśyāmākabhojanaḥ

सचव्यजीरकव्योषहिङ्गु सौवर्चलानलाः मस्तुना शक्तवः पीता मेदोघ्ना वह्निदीपनाः

sacavyajīrakavyoṣahiṅgu sauvarcalānalāḥ mastunā śaktavaḥ pītā medoghnā vahnidīpanāḥ

फलत्रयं त्रिकटुकं सतैलं लवणान्वितम् षण्मासादुपयोगेन कफमेदोऽनिलापहम्

phalatrayaṃ trikaṭukaṃ satailaṃ lavaṇānvitam ṣaṇmāsādupayogena kaphamedo'nilāpaham

विडङ्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु यवामलकचूर्णन्तु योगोऽतिस्थौल्यनाशनः

viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kṣāraḥ kālaloharajo madhu yavāmalakacūrṇantu yogo'tisthaulyanāśanaḥ

मूलं वा त्रिफलाचूर्णं मधुयुक्तं मधूदकम् बिल्वादिपञ्चमूलस्य प्रयोगः क्षौद्र संयुतः

mūlaṃ vā triphalācūrṇaṃ madhuyuktaṃ madhūdakam bilvādipañcamūlasya prayogaḥ kṣaudra saṃyutaḥ

अतिस्थौल्यहरः प्रोक्तो मण्डकः सेवितो ध्रुवम्

atisthaulyaharaḥ prokto maṇḍakaḥ sevito dhruvam

कर्कशदलवह्निसलिलं शतपुष्पाहिङ्गुसंयुक्तम् पिबतो निहन्तिनियतं सर्वभवां मेदसांवृद्धिम्

karkaśadalavahnisalilaṃ śatapuṣpāhiṅgusaṃyuktam pibato nihantiniyataṃ sarvabhavāṃ medasāṃvṛddhim

क्षारं वातारिपत्रस्य हिङ्गुयुक्तं पिबेन्नरः मेदोवृद्धिविनाशाय भक्तं मण्डसमन्वितम्

kṣāraṃ vātāripatrasya hiṅguyuktaṃ pibennaraḥ medovṛddhivināśāya bhaktaṃ maṇḍasamanvitam

गवेधुकानां पिष्टानां यवानाञ्चाथ सक्तवः सक्षौद्र त्रिफलाक्वाथः पीतो मेदोहरो मतः

gavedhukānāṃ piṣṭānāṃ yavānāñcātha saktavaḥ sakṣaudra triphalākvāthaḥ pīto medoharo mataḥ

गुडूचीत्रिफलाक्वाथस्तथा लोहरजोऽन्वितः अश्मजं महिषाक्षं वा तेनैव विधिना पचेत्

guḍūcītriphalākvāthastathā loharajo'nvitaḥ aśmajaṃ mahiṣākṣaṃ vā tenaiva vidhinā pacet

अतिमुक्तबीजमध्यं मधुलीढंहन्त्युदरवृद्धिम् मधुना चित्रकमूलं तथैव हितभोजनो भुङ्क्ते

atimuktabījamadhyaṃ madhulīḍhaṃhantyudaravṛddhim madhunā citrakamūlaṃ tathaiva hitabhojano bhuṅkte

यद्वोरुवूकमूलं मधुदिग्धं स्थाप्यते निशां सकलाम् तस्य सलिलस्य पानाज्जठरे वृद्धिः शमं याति

yadvoruvūkamūlaṃ madhudigdhaṃ sthāpyate niśāṃ sakalām tasya salilasya pānājjaṭhare vṛddhiḥ śamaṃ yāti

प्रातर्मधुयुतं वारि सेवितं स्थौल्यनाशनम् उष्णमन्नस्य मण्डं वा पिबन्कृशतनुर्भवेत्

prātarmadhuyutaṃ vāri sevitaṃ sthaulyanāśanam uṣṇamannasya maṇḍaṃ vā pibankṛśatanurbhavet

बदरीपत्रकल्केन पेया काञ्जिकसाधिता स्थौल्यनुत्स्यादग्निमन्थरसक्वाथः शिलाजतु

badarīpatrakalkena peyā kāñjikasādhitā sthaulyanutsyādagnimantharasakvāthaḥ śilājatu

शैलेयकुष्ठागुरुदेवदारुकौन्तीसमुस्तान्यथ पञ्चपत्रैः श्रीवासस्पृक्काखरपुष्पदेवपुष्पं तथा सर्वमिदं प्रपिष्य धत्तूरपत्रस्य रसेन गाढमुद्वर्त्तनं स्थौल्यहरं प्रदिष्टम्

śaileyakuṣṭhāgurudevadārukauntīsamustānyatha pañcapatraiḥ śrīvāsaspṛkkākharapuṣpadevapuṣpaṃ tathā sarvamidaṃ prapiṣya dhattūrapatrasya rasena gāḍhamudvarttanaṃ sthaulyaharaṃ pradiṣṭam

अमृतात्रुटिवेल्लवत्सकं कलिपथ्याऽमलकानि गुग्गुलुः क्रमवृद्धमिदं मधुप्लुतं पिडिकास्थौल्यभगन्दराञ्जयेत्

amṛtātruṭivellavatsakaṃ kalipathyā'malakāni gugguluḥ kramavṛddhamidaṃ madhuplutaṃ piḍikāsthaulyabhagandarāñjayet

व्योषाग्नित्रिफलामुस्तविडङ्गैर्गुग्गुलं समम् खादन्सर्वाञ्जयेद् व्याधीन्मेदःश्लेष्मामवातजान्

vyoṣāgnitriphalāmustaviḍaṅgairguggulaṃ samam khādansarvāñjayed vyādhīnmedaḥśleṣmāmavātajān

त्र्! यूषणाग्निघनवेल्लवचाभिर्भक्षयन्समघृतं महिषाक्षम् आशु हन्ति कफमारुतमेदोदोषजान्बलवतोऽपि विकारान्

tr! yūṣaṇāgnighanavellavacābhirbhakṣayansamaghṛtaṃ mahiṣākṣam āśu hanti kaphamārutamedodoṣajānbalavato'pi vikārān

गुग्गुलुस्तालमूली च त्रिफला खदिरं वृषम् त्रिवृताऽलम्बुषा शुण्ठी निर्गुण्डी चित्रकस्तथा

guggulustālamūlī ca triphalā khadiraṃ vṛṣam trivṛtā'lambuṣā śuṇṭhī nirguṇḍī citrakastathā

एषां दशपलान्भागांस्तोये पञ्चाढके पचेत् पादशेषं ततः कृत्वा कषायमवतारयेत्

eṣāṃ daśapalānbhāgāṃstoye pañcāḍhake pacet pādaśeṣaṃ tataḥ kṛtvā kaṣāyamavatārayet

पलद्वादशकं देयं रुक्मलोहं सुचूर्णितम्

paladvādaśakaṃ deyaṃ rukmalohaṃ sucūrṇitam

पुराणसर्पिषः प्रस्थं शर्कराऽष्टपलान्वितम् पचेत्ताम्रमये पात्रे सुशीते चावदारिते

purāṇasarpiṣaḥ prasthaṃ śarkarā'ṣṭapalānvitam pacettāmramaye pātre suśīte cāvadārite

प्रस्थार्द्धं माक्षिकं देयं शिलाजतु पलद्वयम् एलात्वचोः पलार्द्धञ्च विडङ्गानि पलत्रयम्

prasthārddhaṃ mākṣikaṃ deyaṃ śilājatu paladvayam elātvacoḥ palārddhañca viḍaṅgāni palatrayam

मरिचं चाञ्जनं कृष्णा द्विपलं त्रिफलाऽन्वितम् पलद्वयन्तु कासीसं सूक्ष्मचूर्णीकृतं बुधैः

maricaṃ cāñjanaṃ kṛṣṇā dvipalaṃ triphalā'nvitam paladvayantu kāsīsaṃ sūkṣmacūrṇīkṛtaṃ budhaiḥ

चूर्णं दत्वा सुमथितं स्निग्धे भाण्डे निधापयेत् ततः संशुद्धदेहस्तु भक्षयेदक्षमात्रकम्

cūrṇaṃ datvā sumathitaṃ snigdhe bhāṇḍe nidhāpayet tataḥ saṃśuddhadehastu bhakṣayedakṣamātrakam

अनुपानं पिबेत्क्षीरं जाङ्गलानां रसं तथा वातश्लेष्महरं श्रेष्ठं कुष्ठमेहोदरापहम्

anupānaṃ pibetkṣīraṃ jāṅgalānāṃ rasaṃ tathā vātaśleṣmaharaṃ śreṣṭhaṃ kuṣṭhamehodarāpaham

कामलां पाण्डुरोगञ्च श्वयथुं सभगन्दरम् मूर्च्छामोहविषोन्मादगराणि विषमाणि च

kāmalāṃ pāṇḍurogañca śvayathuṃ sabhagandaram mūrcchāmohaviṣonmādagarāṇi viṣamāṇi ca

स्थूलानां कर्षणं श्रेष्ठं मेदुरे परमौषधम् कर्षयेच्चातिमात्रेण कुक्षिं पातालसन्निभम्

sthūlānāṃ karṣaṇaṃ śreṣṭhaṃ medure paramauṣadham karṣayeccātimātreṇa kukṣiṃ pātālasannibham

बल्यं रसायनं मेध्यं वाजीकरणमुत्तमम् श्रीकरं पुत्रजननं वलीपलितनाशनम्

balyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ vājīkaraṇamuttamam śrīkaraṃ putrajananaṃ valīpalitanāśanam

नाश्नीयात्कदलीकन्दं काञ्जिकं करमर्दकम् करीरं कारवेल्लञ्च ककारादि विवर्जयेत्

nāśnīyātkadalīkandaṃ kāñjikaṃ karamardakam karīraṃ kāravellañca kakārādi vivarjayet

शालसारादिनिर्यूहं चतुर्थांशावशेषितम् परिस्रुतं ततः शीतं मधुना मधुरीकृतम्

śālasārādiniryūhaṃ caturthāṃśāvaśeṣitam parisrutaṃ tataḥ śītaṃ madhunā madhurīkṛtam

फाणितीभावमापन्नं गुडं शोधितमेव च सूक्ष्मपिष्टानि चूर्णानि पिप्पल्यादेर्गणस्य च

phāṇitībhāvamāpannaṃ guḍaṃ śodhitameva ca sūkṣmapiṣṭāni cūrṇāni pippalyādergaṇasya ca

एकध्यमावपेत्कुम्भे संस्कृते घृतभाविते पिप्पलीचूर्णमधुभिः प्रलिप्ते चान्तरे शुचौ

ekadhyamāvapetkumbhe saṃskṛte ghṛtabhāvite pippalīcūrṇamadhubhiḥ pralipte cāntare śucau

सूक्ष्माणि तीक्ष्णलोहस्य तनुपत्राणि बुद्धिमान् खदिराङ्गारतप्तानि बहुशः प्रक्षिपेद् बुधः

sūkṣmāṇi tīkṣṇalohasya tanupatrāṇi buddhimān khadirāṅgārataptāni bahuśaḥ prakṣiped budhaḥ

सुपिधानं ततः कृत्वा यवपल्वे निधापयेत् मासांस्त्रींश्चतुरो वाऽपि यावद्वा लोहसंक्षयात्

supidhānaṃ tataḥ kṛtvā yavapalve nidhāpayet māsāṃstrīṃścaturo vā'pi yāvadvā lohasaṃkṣayāt

ततो जातरसं जन्तुः प्रातः प्रातर्यथाबलम् उपयुञ्ज्याद्यथायोग्यमाहारं चास्य कल्पयेत्

tato jātarasaṃ jantuḥ prātaḥ prātaryathābalam upayuñjyādyathāyogyamāhāraṃ cāsya kalpayet

एष स्थूलं समाकर्षेन्नष्टस्याग्नेः प्रबोधनः शोथघ्नः कुष्ठमेहघ्नो गुल्मपाण्ड्वामयापहः

eṣa sthūlaṃ samākarṣennaṣṭasyāgneḥ prabodhanaḥ śothaghnaḥ kuṣṭhamehaghno gulmapāṇḍvāmayāpahaḥ

प्लीहोदरहरः शीघ्रं विषमज्वरनाशनः अभिष्यन्दापहरणे लोहारिष्टो महागुणः

plīhodaraharaḥ śīghraṃ viṣamajvaranāśanaḥ abhiṣyandāpaharaṇe lohāriṣṭo mahāguṇaḥ

व्योषचित्रकशिग्रूणि त्रिफलां कटुरोहिणीम् बृहत्यौ द्वे हरिद्रे च पाठामतिविषां स्थिराम् हिङ्गुकेवुकमूलानि यवानीं धान्यचित्रकम् सौवर्च्चलमजाजीञ्च हपुषां चेति चूर्णयेत्

vyoṣacitrakaśigrūṇi triphalāṃ kaṭurohiṇīm bṛhatyau dve haridre ca pāṭhāmativiṣāṃ sthirām hiṅgukevukamūlāni yavānīṃ dhānyacitrakam sauvarccalamajājīñca hapuṣāṃ ceti cūrṇayet

चूर्णतैलघृतक्षौद्र भागाः स्युर्मानतः समाः शक्तूनां षोडशगुणो भागः सन्तर्पणं पिबेत्

cūrṇatailaghṛtakṣaudra bhāgāḥ syurmānataḥ samāḥ śaktūnāṃ ṣoḍaśaguṇo bhāgaḥ santarpaṇaṃ pibet

प्रयोगात्त्वस्य शाम्यन्ति रोगाः सन्तर्पणोत्थिताः प्रमेहा मूढवाताश्च कुष्ठान्यर्शांसि कामलाः

prayogāttvasya śāmyanti rogāḥ santarpaṇotthitāḥ pramehā mūḍhavātāśca kuṣṭhānyarśāṃsi kāmalāḥ

प्लीहा पाण्ड्वामयः शोथो मूत्रकृच्छ्रमरोचकः हृद्रो गो राजयक्ष्मा च कासश्वासौ गलग्रहः

plīhā pāṇḍvāmayaḥ śotho mūtrakṛcchramarocakaḥ hṛdro go rājayakṣmā ca kāsaśvāsau galagrahaḥ

कृमयो ग्रहणीदोषः श्वैत्र्! यं स्थौल्यमतीव च नराणां दीप्यते वह्निः स्मृतिर्बुद्धिश्च वर्द्धते

kṛmayo grahaṇīdoṣaḥ śvaitr! yaṃ sthaulyamatīva ca narāṇāṃ dīpyate vahniḥ smṛtirbuddhiśca varddhate

त्रिफलातिविषामूर्वात्रि वृच्चित्रकवासकैः निम्बारग्वधषड्ग्रन्था सप्तपर्णनिशाद्वयैः

triphalātiviṣāmūrvātri vṛccitrakavāsakaiḥ nimbāragvadhaṣaḍgranthā saptaparṇaniśādvayaiḥ

गुडूचीन्द्रा सुरीकृष्णा कुष्ठसर्षपनागरैः तैलमेभिः समैः पक्वं सुरसादिरसाप्लुतम्

guḍūcīndrā surīkṛṣṇā kuṣṭhasarṣapanāgaraiḥ tailamebhiḥ samaiḥ pakvaṃ surasādirasāplutam

पानाभ्यञ्जनगण्डूषनस्यवस्तिषु योजितम् स्थूलतालस्यपाण्ड्वादीञ्जयेत्कफकृतान्गदान्

pānābhyañjanagaṇḍūṣanasyavastiṣu yojitam sthūlatālasyapāṇḍvādīñjayetkaphakṛtāngadān

चन्दनं कुङ्कमोशीरप्रियङ्गुत्रुटिरोचनाः तुरुष्कागुरुकस्तूरीकर्पूरा जातिपत्रिका

candanaṃ kuṅkamośīrapriyaṅgutruṭirocanāḥ turuṣkāgurukastūrīkarpūrā jātipatrikā

जातीकङ्कोलपूगानां लवङ्गस्य फलानि च नलिका नलदं कुष्ठं हरेणु तगरं प्लवम्

jātīkaṅkolapūgānāṃ lavaṅgasya phalāni ca nalikā naladaṃ kuṣṭhaṃ hareṇu tagaraṃ plavam

नवव्याघ्रनखं स्पृक्का बोलं दमनकं तथा स्थौणेयकं चोरकञ्च शैलेयं सैलवालुकम्

navavyāghranakhaṃ spṛkkā bolaṃ damanakaṃ tathā sthauṇeyakaṃ corakañca śaileyaṃ sailavālukam

सरलं सप्तपर्णञ्च लाक्षा तामलकी तथा लामज्जकं पद्मकञ्च धातक्याः कुसुमानि च

saralaṃ saptaparṇañca lākṣā tāmalakī tathā lāmajjakaṃ padmakañca dhātakyāḥ kusumāni ca

प्रपौण्डरीकं कर्चूरं समांशैः शाणमात्रकैः महासुगन्धमित्येतत्तैलप्रस्थेन साधयेत्

prapauṇḍarīkaṃ karcūraṃ samāṃśaiḥ śāṇamātrakaiḥ mahāsugandhamityetattailaprasthena sādhayet

प्रस्वेदजलदौर्गन्ध्यकण्डूकुष्ठहरं परम् अनेनाभ्यक्तगात्रस्तु वृद्धः सप्ततिकोपि वा

prasvedajaladaurgandhyakaṇḍūkuṣṭhaharaṃ param anenābhyaktagātrastu vṛddhaḥ saptatikopi vā

युवा भवति शुक्राढ्यः स्त्रीणामत्यन्तवल्लभः सुभगो दर्शनीयश्च गच्छेच्च प्रमदाशतम्

yuvā bhavati śukrāḍhyaḥ strīṇāmatyantavallabhaḥ subhago darśanīyaśca gacchecca pramadāśatam

वन्ध्यापि लभते गर्भं षण्ढोपि पुरुषायते अपुत्रः पुत्रमाप्नोति जीवेच्च शरदां शतम्

vandhyāpi labhate garbhaṃ ṣaṇḍhopi puruṣāyate aputraḥ putramāpnoti jīvecca śaradāṃ śatam

इति महासुगन्धि तैलम् वासादलरसो लेपाच्छङ्खचूर्णेन संयुतः बिल्वपत्ररसो वापि गात्रदौर्गन्ध्यनाशनः

iti mahāsugandhi tailam vāsādalaraso lepācchaṅkhacūrṇena saṃyutaḥ bilvapatraraso vāpi gātradaurgandhyanāśanaḥ

अलम्बुषाभवं चूर्णं पीतं काञ्जिकसंयुतम् दौर्गन्ध्यं नाशयत्याशु दुष्टं मेदोभवं नृणाम्

alambuṣābhavaṃ cūrṇaṃ pītaṃ kāñjikasaṃyutam daurgandhyaṃ nāśayatyāśu duṣṭaṃ medobhavaṃ nṛṇām

बिल्वशिवा समभागा लेपाद् भुजमूलगन्धमपहरति परिणतपिडिकाञ्चापि पूतिकरञ्जोत्थबीजं वा

bilvaśivā samabhāgā lepād bhujamūlagandhamapaharati pariṇatapiḍikāñcāpi pūtikarañjotthabījaṃ vā

चिञ्चापत्रस्वरसं म्रक्षितकल्कादियोजितं जयति दग्धहरिद्रो द्वर्त्तनमचिराच्चिरदेहदौर्गन्ध्यम्

ciñcāpatrasvarasaṃ mrakṣitakalkādiyojitaṃ jayati dagdhaharidro dvarttanamacirācciradehadaurgandhyam

शिरीषलामज्जकहेमलोध्रैस्त्वग्दोषसंस्वेदहरः प्रघर्षः पत्राम्बुलोहाभयचन्दनानि शरीरदौर्गन्ध्यहरः प्रदेहः

śirīṣalāmajjakahemalodhraistvagdoṣasaṃsvedaharaḥ pragharṣaḥ patrāmbulohābhayacandanāni śarīradaurgandhyaharaḥ pradehaḥ

हिलमोचिरसो युक्तश्चूर्णैरुदधिफेनजैः प्रलेपेन हरत्याशु देहदौर्गन्ध्यमुत्कटम्

hilamociraso yuktaścūrṇairudadhiphenajaiḥ pralepena haratyāśu dehadaurgandhyamutkaṭam

हरीतकीं तु सम्पिष्य गात्रमुद्वर्त्तयेन्नरः पश्चात्स्नानं प्रकुर्वीत देहस्वेदप्रशान्तये

harītakīṃ tu sampiṣya gātramudvarttayennaraḥ paścātsnānaṃ prakurvīta dehasvedapraśāntaye

हरीतकी लोध्रमरिष्टपत्रं चूतत्वचो दाडिमवल्कलञ्च एषोऽङ्गरागः कथितोऽङ्गनानां जम्ब्वाः कषायस्तु नराधिपानाम्

harītakī lodhramariṣṭapatraṃ cūtatvaco dāḍimavalkalañca eṣo'ṅgarāgaḥ kathito'ṅganānāṃ jambvāḥ kaṣāyastu narādhipānām

गोमूत्रपिष्टं विनिहन्ति कुष्ठं वर्णोज्ज्वलं गोपयसा च युक्तम् कक्षादिदौर्गन्ध्यहरं पयोभिः शस्तं वशीकृद्र जनीद्वयेन

gomūtrapiṣṭaṃ vinihanti kuṣṭhaṃ varṇojjvalaṃ gopayasā ca yuktam kakṣādidaurgandhyaharaṃ payobhiḥ śastaṃ vaśīkṛdra janīdvayena

बब्बूलस्य दलैः सम्यग्वारिणा परिपेषितैः गात्रमुद्वर्त्तयेत्पश्चाद्धरीतक्या सुपिष्टया

babbūlasya dalaiḥ samyagvāriṇā paripeṣitaiḥ gātramudvarttayetpaścāddharītakyā supiṣṭayā

भूय उद्वर्त्तनं कृत्वा पश्चात्स्नानं समाचरेत् प्रस्वेदान्मुच्यते शीघ्रं ततस्त्वेवं समाचरेत्

bhūya udvarttanaṃ kṛtvā paścātsnānaṃ samācaret prasvedānmucyate śīghraṃ tatastvevaṃ samācaret

बिल्वाम्रजम्बूफलपूरकाणां पत्रैः कपित्थस्य दलानुमिश्रैः आपूर्ववत्कर्मविधानयोगैर्वचा विशोध्या वरगन्धहेतोः

bilvāmrajambūphalapūrakāṇāṃ patraiḥ kapitthasya dalānumiśraiḥ āpūrvavatkarmavidhānayogairvacā viśodhyā varagandhahetoḥ

पथ्यानखीचन्दनकुष्ठसर्जैः पुनः पुनश्चागुरुशर्कराभ्याम् धूपो जनानां हृदयापहारी विख्यातनामा मलयानिलोऽयम्

pathyānakhīcandanakuṣṭhasarjaiḥ punaḥ punaścāguruśarkarābhyām dhūpo janānāṃ hṛdayāpahārī vikhyātanāmā malayānilo'yam

चण्डांशुकतिलैर्लोध्र शिरीषोशीरकेशरैः उद्वर्त्तनं भवेद् ग्रीष्मे स्वेदकर्मनिवारणम्

caṇḍāṃśukatilairlodhra śirīṣośīrakeśaraiḥ udvarttanaṃ bhaved grīṣme svedakarmanivāraṇam

सुरया सममभयाफलचूर्णं मधुना विलिह्य प्रत्यूषे स्वेदान्हत्वा लभते पुरुषोप्यत्यन्तसौरभ्यम्

surayā samamabhayāphalacūrṇaṃ madhunā vilihya pratyūṣe svedānhatvā labhate puruṣopyatyantasaurabhyam

मल्लीकुसुमाभयकरिलेपो घर्मे विचर्चिकादाहे विचकिलपत्रहरिद्रे पर्कटिपत्रञ्च दूर्वया सहितम्

mallīkusumābhayakarilepo gharme vicarcikādāhe vicakilapatraharidre parkaṭipatrañca dūrvayā sahitam

सम्पिष्य गात्रलेपाद्घर्मविचर्ची शमं याति

sampiṣya gātralepādgharmavicarcī śamaṃ yāti

हस्तपादस्रुतौ योज्यो गुग्गुलः पञ्चतिक्तकः अशक्तौ पञ्चतिक्ताख्यं घृतं खादेदतन्द्रि तः

hastapādasrutau yojyo guggulaḥ pañcatiktakaḥ aśaktau pañcatiktākhyaṃ ghṛtaṃ khādedatandri taḥ

इत्येकोनचत्वारिंशत्तमः स्थौल्याधिकारो वा मेदोरोगाधिकारः समाप्तः

ityekonacatvāriṃśattamaḥ sthaulyādhikāro vā medorogādhikāraḥ samāptaḥ

कार्श्याधिकारः

अथ चत्वारिंशत्तमः कार्श्याधिकारः

atha catvāriṃśattamaḥ kārśyādhikāraḥ

वातो रुक्षान्नपानानि लङ्घनं प्रमिताशनम् क्रियाऽतियोगः शोकश्च वेगनिद्रा विनिग्रहः

vāto rukṣānnapānāni laṅghanaṃ pramitāśanam kriyā'tiyogaḥ śokaśca veganidrā vinigrahaḥ

नित्यं रोगो रतिर्नित्यं व्यायामो भोजनाल्पता भीतिर्धनादिचिन्ता च कार्श्यकारणमीरितम्

nityaṃ rogo ratirnityaṃ vyāyāmo bhojanālpatā bhītirdhanādicintā ca kārśyakāraṇamīritam

शुष्कस्फिगुदरग्रीवा धमनीजालसन्ततिः त्वगस्थिशोषोऽतिकृशः स्थूलपर्वाननो मतः

śuṣkasphigudaragrīvā dhamanījālasantatiḥ tvagasthiśoṣo'tikṛśaḥ sthūlaparvānano mataḥ

प्लीहकासक्षयश्वासगुल्मार्शांस्युदराणि च भृशं कृशं प्रधावन्ति रोगाश्च ग्रहणीमुखाः कश्चिदन्यः कृशोऽतीव बलवान्दृश्यते तदा

plīhakāsakṣayaśvāsagulmārśāṃsyudarāṇi ca bhṛśaṃ kṛśaṃ pradhāvanti rogāśca grahaṇīmukhāḥ kaścidanyaḥ kṛśo'tīva balavāndṛśyate tadā

आधानसमये यस्य शुक्रभागोऽधिको भवेत् मेदोभागस्तु हीनः स्यात्स कृशोऽपि महाबलः

ādhānasamaye yasya śukrabhāgo'dhiko bhavet medobhāgastu hīnaḥ syātsa kṛśo'pi mahābalaḥ

मेदसस्त्वधिको यस्य शुक्रभागोऽल्पको भवेत् स स्निग्धोऽपि सुपुष्टोऽपि बलहीनो विलोक्यते

medasastvadhiko yasya śukrabhāgo'lpako bhavet sa snigdho'pi supuṣṭo'pi balahīno vilokyate

रुक्षान्नादिनिमित्ते तु कृशे युञ्जीत भेषजम् बृंहणं बलकृद् वृष्यं तथा वाजीकरञ्च यत्

rukṣānnādinimitte tu kṛśe yuñjīta bheṣajam bṛṃhaṇaṃ balakṛd vṛṣyaṃ tathā vājīkarañca yat

पीताऽश्वगन्धा पयसाऽद्धमासं घृतेन तैलेन सुखाम्बुना वा कृशस्य पुष्टिं वपुषो विधत्ते बालस्य सस्यस्य यथाऽम्बुवृष्टिः

pītā'śvagandhā payasā'ddhamāsaṃ ghṛtena tailena sukhāmbunā vā kṛśasya puṣṭiṃ vapuṣo vidhatte bālasya sasyasya yathā'mbuvṛṣṭiḥ

अश्वगन्धस्य कल्केन क्वाथे तस्मिन्पयस्यपि सिद्धं तैलं कृशाङ्गानामभ्यङ्गादङ्गपुष्टिदम्

aśvagandhasya kalkena kvāthe tasminpayasyapi siddhaṃ tailaṃ kṛśāṅgānāmabhyaṅgādaṅgapuṣṭidam

पुष्टिकृद्वालरोगोक्तमश्वगन्धाघृतं भजेत् वाजीकरोदितं तद्वदश्वगन्धाघृतादिकम्

puṣṭikṛdvālarogoktamaśvagandhāghṛtaṃ bhajet vājīkaroditaṃ tadvadaśvagandhāghṛtādikam

स्वभावादतिकार्श्योयः स्वभावादल्पपावकः स्वभावादबलो यश्च तस्य नास्ति चिकित्सितम्

svabhāvādatikārśyoyaḥ svabhāvādalpapāvakaḥ svabhāvādabalo yaśca tasya nāsti cikitsitam

इति चत्वारिंशत्तमः कार्श्याधिकारः समाप्तः

iti catvāriṃśattamaḥ kārśyādhikāraḥ samāptaḥ