2. Bhāvaprakāśa (part 2 of 4)

उदराधिकारः

अथैकचत्वारिंशत्तम उदराधिकारः

athaikacatvāriṃśattama udarādhikāraḥ

रोगाः सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदराणि च अजीर्णान्मलिनैश्चान्नैश्चीयन्ते मलसञ्चयात्

rogāḥ sarve'pi mande'gnau sutarāmudarāṇi ca ajīrṇānmalinaiścānnaiścīyante malasañcayāt

रुद्ध्वा स्वेदाम्बुवाहीनि दोषाः स्रोतांसि सञ्चिताः प्राणानपानान्संदूष्य जनयन्त्युदरं नृणाम्

ruddhvā svedāmbuvāhīni doṣāḥ srotāṃsi sañcitāḥ prāṇānapānānsaṃdūṣya janayantyudaraṃ nṛṇām

आध्मानं गमनेऽशक्तिर्दौर्बल्यं दुर्बलाग्निता शोथः सदनमङ्गानां सङ्गो वातपुरीषयोः दाहस्तन्द्रा च सर्वेषु जठरेषु भवन्ति हि

ādhmānaṃ gamane'śaktirdaurbalyaṃ durbalāgnitā śothaḥ sadanamaṅgānāṃ saṅgo vātapurīṣayoḥ dāhastandrā ca sarveṣu jaṭhareṣu bhavanti hi

पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः सम्भवन्त्युदराण्यष्टौ तेषां लिङ्गं पृथक् शृणु

pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ sambhavantyudarāṇyaṣṭau teṣāṃ liṅgaṃ pṛthak śṛṇu

तत्र वातोदरे शोथः पाणिपान्नाभिकुक्षिषु कुक्षिपार्श्वोदरकटी पृष्ठरुक्पर्वभेदनम्

tatra vātodare śothaḥ pāṇipānnābhikukṣiṣu kukṣipārśvodarakaṭī pṛṣṭharukparvabhedanam

शुष्ककासोऽङ्गमर्दश्च गुरुतामलसंग्रहः श्यावारुणत्वगादित्वमकस्माद्ध्रासवृद्धिमत्

śuṣkakāso'ṅgamardaśca gurutāmalasaṃgrahaḥ śyāvāruṇatvagāditvamakasmāddhrāsavṛddhimat

सतोदभेदमुदरं तनुकृष्णशिराततम् आध्मातदृतिवच्छब्दमाहतं प्रकरोति च

satodabhedamudaraṃ tanukṛṣṇaśirātatam ādhmātadṛtivacchabdamāhataṃ prakaroti ca

वायुश्चात्र सरुक्छब्दो विचरेत्सर्वतो गतिः

vāyuścātra sarukchabdo vicaretsarvato gatiḥ

पित्तोदरे ज्वरो मूर्च्छा दाहस्तृट् कटुकास्यता भ्रमोऽतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित्

pittodare jvaro mūrcchā dāhastṛṭ kaṭukāsyatā bhramo'tisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit

पीतताम्रशिरानद्धं सस्वेदं सोष्म दह्यते धूमायते मृदुस्पर्शः क्षिप्रपाकं प्रदूयते

pītatāmraśirānaddhaṃ sasvedaṃ soṣma dahyate dhūmāyate mṛdusparśaḥ kṣiprapākaṃ pradūyate

श्लेष्मोदरेऽङ्गसदनं श्वयथुर्गौरवं तथा तन्द्रो त्क्लेशोऽरुचिः स्वापः कासः शौक्ल्यं त्वगादिषु

śleṣmodare'ṅgasadanaṃ śvayathurgauravaṃ tathā tandro tkleśo'ruciḥ svāpaḥ kāsaḥ śauklyaṃ tvagādiṣu

उदरं स्तिमितं स्निग्धं शुक्लराजीततं महत् चिराभिवृद्धि कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम्

udaraṃ stimitaṃ snigdhaṃ śuklarājītataṃ mahat cirābhivṛddhi kaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram

स्त्रियोऽन्नपानं नखलोममूत्रविडार्त्तवैर्युक्तमसाधुवृत्ताः यस्मै प्रयच्छन्त्यरयो गरांश्च दुष्टाम्बुदूषीविषसेवनाच्च

striyo'nnapānaṃ nakhalomamūtraviḍārttavairyuktamasādhuvṛttāḥ yasmai prayacchantyarayo garāṃśca duṣṭāmbudūṣīviṣasevanācca

तस्याशु रक्तं कुपिताश्च दोषाः कुर्युः सुघोरं जठरं त्रिलिङ्गम् तच्छीतवाते भृशदुर्दिने च विशेषतः कुप्यति दह्यते च

tasyāśu raktaṃ kupitāśca doṣāḥ kuryuḥ sughoraṃ jaṭharaṃ triliṅgam tacchītavāte bhṛśadurdine ca viśeṣataḥ kupyati dahyate ca

स चातुरो मूर्च्छति हि प्रसक्तं पाण्डुः कृशः शुष्यति तृष्णया च दूष्योदरं कीर्त्तितमेतदेव प्लीहोदरं कीर्त्तयता निबोध

sa cāturo mūrcchati hi prasaktaṃ pāṇḍuḥ kṛśaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca dūṣyodaraṃ kīrttitametadeva plīhodaraṃ kīrttayatā nibodha

वर्द्धते प्लीहवृद्ध्या यद्विद्यात्प्लीहोदरं हि तत् हृद्वामे वर्द्धते पार्श्वे निमित्तं तत्र यस्य यत्

varddhate plīhavṛddhyā yadvidyātplīhodaraṃ hi tat hṛdvāme varddhate pārśve nimittaṃ tatra yasya yat

प्रवृद्धे प्लीह्नि लिङ्गानि यान्युक्तानि भिषग्वरैः प्लीहोदरेपि दृश्यन्ते तानि सर्वाणि देहिनाम् प्लीहोदरस्यैव मेदो यकृद्दाल्युदरं तथा

pravṛddhe plīhni liṅgāni yānyuktāni bhiṣagvaraiḥ plīhodarepi dṛśyante tāni sarvāṇi dehinām plīhodarasyaiva medo yakṛddālyudaraṃ tathā

सव्यान्यपार्श्वे यकृति प्रवृद्धे ज्ञेयं यकृद्दाल्युदरं तदेव

savyānyapārśve yakṛti pravṛddhe jñeyaṃ yakṛddālyudaraṃ tadeva

यस्यान्त्रमन्नैरुपलेपिभिर्वा बालश्मभिर्वा पिहितं यथावत् सञ्चीयते यस्य मलो नरस्य शनैः शनैः सङ्करवच्च नाड्याम्

yasyāntramannairupalepibhirvā bālaśmabhirvā pihitaṃ yathāvat sañcīyate yasya malo narasya śanaiḥ śanaiḥ saṅkaravacca nāḍyām

निरुध्यते तस्य गुदे पुरीषं निरेति कृच्छ्रादतिचाल्पमल्पम् हृन्नाभिमध्ये परिवृद्धिमेति तस्योदरं बद्धगुदं वदन्ति

nirudhyate tasya gude purīṣaṃ nireti kṛcchrādaticālpamalpam hṛnnābhimadhye parivṛddhimeti tasyodaraṃ baddhagudaṃ vadanti

शल्यं तथाऽन्नोपहितं यदन्त्रं भुक्तं भिनत्त्यागतमन्यथा वा तस्मात्स्रुतोऽन्त्रात्सलिलप्रकाशः स्रावः स्रवेद्वै गुदतस्तु भूयः

śalyaṃ tathā'nnopahitaṃ yadantraṃ bhuktaṃ bhinattyāgatamanyathā vā tasmātsruto'ntrātsalilaprakāśaḥ srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūyaḥ

नाभेरधश्चोदरमेति वृद्धिं निस्तुद्यते दाल्यति चातिमात्रम् एतत्परिस्राव्युदरं प्रदिष्टं क्षतोदरं कीर्त्तयतो निबोध

nābheradhaścodarameti vṛddhiṃ nistudyate dālyati cātimātram etatparisrāvyudaraṃ pradiṣṭaṃ kṣatodaraṃ kīrttayato nibodha

यः स्नेहपीतोऽप्यनुवासितो वा वान्तो विरिक्तोऽप्यथ वा निरूढः पिबेज्जलं शीतलमाशु तस्य स्रोतांसि दूष्यन्ति हि तद्वहानि

yaḥ snehapīto'pyanuvāsito vā vānto virikto'pyatha vā nirūḍhaḥ pibejjalaṃ śītalamāśu tasya srotāṃsi dūṣyanti hi tadvahāni

स्नेहोपलिप्तेष्वथ वाऽपि तेषु दकोदरं पूर्ववदभ्युपैति स्निग्धं महत्तत्परिवृत्तनाभि समन्ततः पूर्णमिवाम्बुना च यथा दृतिः क्षुभ्यति कम्पते च शब्दायते वाऽप्युदकोदरं तत्

snehopalipteṣvatha vā'pi teṣu dakodaraṃ pūrvavadabhyupaiti snigdhaṃ mahattatparivṛttanābhi samantataḥ pūrṇamivāmbunā ca yathā dṛtiḥ kṣubhyati kampate ca śabdāyate vā'pyudakodaraṃ tat

जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम् बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम्

janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam balinastadajātāmbu yatnasādhyaṃ navotthitam

पक्षाद् बद्धगुदं तूर्ध्वं सर्वं जातोदकं तथा प्रायो भवत्यभावाय छिद्रा न्त्रं चोदरं नृणाम्

pakṣād baddhagudaṃ tūrdhvaṃ sarvaṃ jātodakaṃ tathā prāyo bhavatyabhāvāya chidrā ntraṃ codaraṃ nṛṇām

पयः पूर्णा दृतिरिव क्षोभे शब्दकरं मृदु अप्रव्यक्तशिराशून्यं नीरार्त्तमुदरं महत्

payaḥ pūrṇā dṛtiriva kṣobhe śabdakaraṃ mṛdu apravyaktaśirāśūnyaṃ nīrārttamudaraṃ mahat

आलस्यमास्यवैरस्यं मूत्रं बहुशकृद् द्रुतम् जातोदकस्य लिङ्गंस्यान्मन्दाग्निः पाण्डुताऽपि च

ālasyamāsyavairasyaṃ mūtraṃ bahuśakṛd drutam jātodakasya liṅgaṃsyānmandāgniḥ pāṇḍutā'pi ca

शूनाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्नतनुत्वचम् बलशोणितमांसाग्निपरिक्षीणञ्च वर्जयेत्

śūnākṣaṃ kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam balaśoṇitamāṃsāgniparikṣīṇañca varjayet

पार्श्वभङ्गान्नविद्वेष शोफातीसारपीडितम् विरिक्तं चाप्युदरिणं पूर्यमाणं विवर्जयेत्

pārśvabhaṅgānnavidveṣa śophātīsārapīḍitam viriktaṃ cāpyudariṇaṃ pūryamāṇaṃ vivarjayet

एरण्डतैलं दशमूलमिश्रं गोमूत्रयुक्तस्त्रिफलारसो वा निहन्ति वातोदरशोथशूलं क्वाथः समूत्रो दशमूलजश्च

eraṇḍatailaṃ daśamūlamiśraṃ gomūtrayuktastriphalāraso vā nihanti vātodaraśothaśūlaṃ kvāthaḥ samūtro daśamūlajaśca

कुष्ठं दन्ती यवक्षारो व्योषं त्रिलवणं वचा

kuṣṭhaṃ dantī yavakṣāro vyoṣaṃ trilavaṇaṃ vacā

अजाजी दीप्यकं हिङ्गु स्वर्जिकाचव्यचित्रकम् शुण्ठी चोष्णाम्भसा पीता वातोदररुजाऽपहा

ajājī dīpyakaṃ hiṅgu svarjikācavyacitrakam śuṇṭhī coṣṇāmbhasā pītā vātodararujā'pahā

लशुनस्य तुलामेकां जलद्रो णे विपाचयेत् त्रिकुटु त्रिफला दन्ती हिङ्गुसैन्धवचित्रकम्

laśunasya tulāmekāṃ jaladro ṇe vipācayet trikuṭu triphalā dantī hiṅgusaindhavacitrakam

देवदारु वचा कुष्ठं मधु शिग्रुः पुनर्नवा सौवर्चलं विडङ्गानि दीप्यको गजपिप्पली

devadāru vacā kuṣṭhaṃ madhu śigruḥ punarnavā sauvarcalaṃ viḍaṅgāni dīpyako gajapippalī

एतेषां पलिकान्भागांस्त्रिवृतः षट् पलानि च पिष्ट्वा कषायेणानेन तैलं मृद्वग्निना पचेत्

eteṣāṃ palikānbhāgāṃstrivṛtaḥ ṣaṭ palāni ca piṣṭvā kaṣāyeṇānena tailaṃ mṛdvagninā pacet

तत्पिबेत्प्रातरुत्थाय यथाऽग्निबलमात्रया निहन्ति सकलान् रोगानुदराणि विशेषतः

tatpibetprātarutthāya yathā'gnibalamātrayā nihanti sakalān rogānudarāṇi viśeṣataḥ

मूत्रकृच्छ्रमुदावर्त्तमन्त्रवृद्धिं गुदकृमीन् पार्श्वकुक्षिभवं शूलमामशूलमरोचकम्

mūtrakṛcchramudāvarttamantravṛddhiṃ gudakṛmīn pārśvakukṣibhavaṃ śūlamāmaśūlamarocakam

यकृदष्ठीलिकानाहान्प्लीहानं चाङ्गवेदनाम् मासमात्रेण नश्यन्ति ह्यशीतिर्वातजा गदाः

yakṛdaṣṭhīlikānāhānplīhānaṃ cāṅgavedanām māsamātreṇa naśyanti hyaśītirvātajā gadāḥ

पित्तोदरे तु बलिनं पूर्वमेहं विरेचयेत् पयसा च त्रिवृत्कल्कै रुबूकस्य शृतेन च

pittodare tu balinaṃ pūrvamehaṃ virecayet payasā ca trivṛtkalkai rubūkasya śṛtena ca

पिप्पल्यादिगणेनाज्यं पाचितं पाययेद्भिषक् नरं पथ्यभुजं नित्यं कफोदरनिवृत्तये

pippalyādigaṇenājyaṃ pācitaṃ pāyayedbhiṣak naraṃ pathyabhujaṃ nityaṃ kaphodaranivṛttaye

नागरत्रिफलाकल्कै र्दध्यम्बुपरिपेषितैः पाचितं तैलमाज्यं वा पिबेत्सर्वोदरेषु च

nāgaratriphalākalkai rdadhyambuparipeṣitaiḥ pācitaṃ tailamājyaṃ vā pibetsarvodareṣu ca

शालिषष्टिक गोधूमयवनीवारभोजनम् निरूहो रेचनं श्रेष्ठं सर्वेषु जठरेषु च

śāliṣaṣṭika godhūmayavanīvārabhojanam nirūho recanaṃ śreṣṭhaṃ sarveṣu jaṭhareṣu ca

आनूपमौदकं मांसं शाकं पिष्टकृतं तिलाः व्यायामाध्वदिवास्वप्नस्नेहपानानि वर्जयेत्

ānūpamaudakaṃ māṃsaṃ śākaṃ piṣṭakṛtaṃ tilāḥ vyāyāmādhvadivāsvapnasnehapānāni varjayet

तथोग्रलवणोष्णानि विदाहीनि गुरूणि च नाद्यादन्नानि जठरे तोयपानञ्च वर्जयेत्

tathogralavaṇoṣṇāni vidāhīni gurūṇi ca nādyādannāni jaṭhare toyapānañca varjayet

उदराणां मलाढ्यत्वाद् बहुशः शोधनं हितम् क्षीरमेरण्डजं तैलं पिबेन्मूत्रेण वाऽसकृत्

udarāṇāṃ malāḍhyatvād bahuśaḥ śodhanaṃ hitam kṣīrameraṇḍajaṃ tailaṃ pibenmūtreṇa vā'sakṛt

वातोदरी पिबेत्तक्रं पिप्पलीलवणान्वितम् शर्करामरिचोपेतं स्वादु पित्तोदरी पिबेत्

vātodarī pibettakraṃ pippalīlavaṇānvitam śarkarāmaricopetaṃ svādu pittodarī pibet

यवानीहपुषाऽजाजीव्योषयुक्तं कफोदरी सन्निपातोदरी युक्तं त्रिकटुक्षारसैन्धवैः

yavānīhapuṣā'jājīvyoṣayuktaṃ kaphodarī sannipātodarī yuktaṃ trikaṭukṣārasaindhavaiḥ

यवानी हपुषा धान्यं त्रिफला चोपकुञ्चिका कारवी पिप्पलीमूलमजगन्धा शटी वचा

yavānī hapuṣā dhānyaṃ triphalā copakuñcikā kāravī pippalīmūlamajagandhā śaṭī vacā

शताह्वा जीरकं व्योषं स्वर्णक्षीरी च चित्रकम् द्वौ क्षारौ पौष्करं मूलं कुष्ठं लवणपञ्चकम्

śatāhvā jīrakaṃ vyoṣaṃ svarṇakṣīrī ca citrakam dvau kṣārau pauṣkaraṃ mūlaṃ kuṣṭhaṃ lavaṇapañcakam

विडङ्गश्च समांशानि दन्त्या भागत्रयं भवेत् त्रिवृद्विशाला द्विगुणा शातला स्याच्चतुर्गुणा

viḍaṅgaśca samāṃśāni dantyā bhāgatrayaṃ bhavet trivṛdviśālā dviguṇā śātalā syāccaturguṇā

एष नारायणो नाम्ना चूर्णो रोगगणापहः एनं प्राप्य निवर्त्तन्ते रोगा विष्णुमिवासुराः

eṣa nārāyaṇo nāmnā cūrṇo rogagaṇāpahaḥ enaṃ prāpya nivarttante rogā viṣṇumivāsurāḥ

तक्रेणोदरिभिः पेयो गुल्मिभिर्वदराम्बुना आनद्धवाते सुरया वातरोगे प्रसन्नया

takreṇodaribhiḥ peyo gulmibhirvadarāmbunā ānaddhavāte surayā vātaroge prasannayā

दधिमण्डेन विड्भेदे दाडिमाम्बुभिरर्शसि परिकर्त्तिषु वृक्षाम्लैरुष्णाम्बुभिरजीर्णके

dadhimaṇḍena viḍbhede dāḍimāmbubhirarśasi parikarttiṣu vṛkṣāmlairuṣṇāmbubhirajīrṇake

भगन्दरे पाण्डुरोगे कासे श्वासे गलग्रहे हृद्रो गे ग्रहणीरोगे कुब्जे मन्देऽनले ज्वरे

bhagandare pāṇḍuroge kāse śvāse galagrahe hṛdro ge grahaṇīroge kubje mande'nale jvare

दंष्ट्राविषे मूलविषे सगरे कृत्त्रिमे विषे यथाऽह स्निग्धकोष्ठेन पेयमेतद्विरेचनम्

daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛttrime viṣe yathā'ha snigdhakoṣṭhena peyametadvirecanam

स्नुक्क्षीरदन्तीत्रिफलाविडङ्गसिंहीत्रिवृच्चित्रककर्षकर्षम् घृतं विपक्वं कुडवप्रमाणं तोयेन तस्याक्षमथार्द्धकर्षम्

snukkṣīradantītriphalāviḍaṅgasiṃhītrivṛccitrakakarṣakarṣam ghṛtaṃ vipakvaṃ kuḍavapramāṇaṃ toyena tasyākṣamathārddhakarṣam

पीत्वोष्णमम्भोऽनुपिबेद्विरेके पेयां रसं वा प्रपिबेद्विधिज्ञः नाराचमेतज्जठरामयानां युक्त्योपयुक्तं प्रवदन्ति सन्तः

pītvoṣṇamambho'nupibedvireke peyāṃ rasaṃ vā prapibedvidhijñaḥ nārācametajjaṭharāmayānāṃ yuktyopayuktaṃ pravadanti santaḥ

वज्राण्ड्याः कर्षमात्रायाः कल्कं दध्यादिवेष्टितम् निगिलेद्वारिणा नित्यमुदरव्याधिशान्तये

vajrāṇḍyāḥ karṣamātrāyāḥ kalkaṃ dadhyādiveṣṭitam nigiledvāriṇā nityamudaravyādhiśāntaye

पुनर्नवा दारुनिशा सतिक्ता पटोलपथ्यापिचुमन्दमुस्ताः सनागराच्छिन्नरुहेति सर्वैः कृतः कषायो विधिना विधिज्ञैः

punarnavā dāruniśā satiktā paṭolapathyāpicumandamustāḥ sanāgarācchinnaruheti sarvaiḥ kṛtaḥ kaṣāyo vidhinā vidhijñaiḥ

गोमूत्रयुग्गुग्गुलुना च युक्तः पीतः प्रभाते नियतं नराणाम् सर्वाङ्गशोथोदरकासशूलश्वासान्वितं पाण्डुगदं निहन्ति

gomūtrayugguggulunā ca yuktaḥ pītaḥ prabhāte niyataṃ narāṇām sarvāṅgaśothodarakāsaśūlaśvāsānvitaṃ pāṇḍugadaṃ nihanti

इत्येकचत्त्वारिंशत्तम उदरोगाधिकारः समाप्तः

ityekacattvāriṃśattama udarogādhikāraḥ samāptaḥ

शोथाधिकारः

अथ द्विचत्वारिंशत्तमः शोथाधिकारः

atha dvicatvāriṃśattamaḥ śothādhikāraḥ

शुद्ध्य्मायाभक्तकृशाबलानां क्षाराम्लतीक्ष्णोष्णगुरूपसेवा दध्याममृच्छाकविरोधिपिष्टगरोषसृष्टान्ननिषेवणाच्च

śuddhymāyābhaktakṛśābalānāṃ kṣārāmlatīkṣṇoṣṇagurūpasevā dadhyāmamṛcchākavirodhipiṣṭagaroṣasṛṣṭānnaniṣevaṇācca

अर्शांस्यचेष्टा वपुषो ह्यशुद्धिर्मर्माभिघाती विषमा प्रसूतिः मिथ्योपचारः प्रतिकर्मणाञ्च निजस्य हेतुः श्वयथोः प्रदिष्टः

arśāṃsyaceṣṭā vapuṣo hyaśuddhirmarmābhighātī viṣamā prasūtiḥ mithyopacāraḥ pratikarmaṇāñca nijasya hetuḥ śvayathoḥ pradiṣṭaḥ

रक्तपित्तकफान्वायुर्दुष्टो दुष्टान्बहिः शिराः नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम् उत्सेधं संहतं शोथं तमाहुर्निचयादतः

raktapittakaphānvāyurduṣṭo duṣṭānbahiḥ śirāḥ nītvā ruddhagatistairhi kuryāttvaṅmāṃsasaṃśrayam utsedhaṃ saṃhataṃ śothaṃ tamāhurnicayādataḥ

सगौरवं स्यादनवस्थितत्वं सोत्सेधमूष्माऽथ शिरातनुत्वम् सलोमहर्षञ्च विवर्णतां च सामान्यलिङ्गं श्वयथोः प्रदिष्टम्

sagauravaṃ syādanavasthitatvaṃ sotsedhamūṣmā'tha śirātanutvam salomaharṣañca vivarṇatāṃ ca sāmānyaliṅgaṃ śvayathoḥ pradiṣṭam

चरस्तनुत्वक्परुषोऽरुणोऽसितः प्रसुप्तिहर्षार्त्तियुतोऽनिमित्ततः प्रशाम्यति प्रोन्नमति प्रपीडितो दिवाबली स्याच्छ्वयथुः समीरणात्

carastanutvakparuṣo'ruṇo'sitaḥ prasuptiharṣārttiyuto'nimittataḥ praśāmyati pronnamati prapīḍito divābalī syācchvayathuḥ samīraṇāt

मृदुः सगन्धाऽसितपीतरागवान् भ्रमज्वरस्वेदतृषामदान्वितः यस्तूष्यते स्पर्शरुगक्षिरागवान्स पित्तशोथो भृशदाहपाकवान्

mṛduḥ sagandhā'sitapītarāgavān bhramajvarasvedatṛṣāmadānvitaḥ yastūṣyate sparśarugakṣirāgavānsa pittaśotho bhṛśadāhapākavān

गुरुः स्थिरः पाण्डुररोचकान्वितः प्रसेकनिद्रा वमिवह्निमान्द्यकृत् सकृच्छ्रजन्मप्रशमो निपीडितो नचोन्नमेद्रा त्रिबली कफात्मकः

guruḥ sthiraḥ pāṇḍurarocakānvitaḥ prasekanidrā vamivahnimāndyakṛt sakṛcchrajanmapraśamo nipīḍito naconnamedrā tribalī kaphātmakaḥ

निदानाकृतिसंसर्गाज्ज्ञेयः शोथो द्विदोषजः

nidānākṛtisaṃsargājjñeyaḥ śotho dvidoṣajaḥ

सर्वाकृतिः सन्निपाताच्छोथो व्यामिश्रलक्षणः

sarvākṛtiḥ sannipātācchotho vyāmiśralakṣaṇaḥ

अभिघातेन शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः हिमानिलोदध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छुजैः

abhighātena śastrādicchedabhedakṣatādibhiḥ himānilodadhyanilairbhallātakapikacchujaiḥ

रसैः शूकैश्च संस्पर्शाच्छ्वयथुः स्याद्विसर्पवान् भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः

rasaiḥ śūkaiśca saṃsparśācchvayathuḥ syādvisarpavān bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ

विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात् दंष्ट्रादन्तनखाघातादविषप्राणिनामपि

viṣajaḥ saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt daṃṣṭrādantanakhāghātādaviṣaprāṇināmapi

विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्तुसङ्करात् विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात् मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीघ्रो दाहरुजाकरः

viṇmūtraśukropahatamalavadvastusaṅkarāt viṣavṛkṣānilasparśādgarayogāvacūrṇanāt mṛduścalo'valambī ca śīghro dāharujākaraḥ

दोषाः श्वयथुमूर्ध्वं हि कुर्वन्त्यामाशये स्थिताः पित्ताशयस्था मध्ये तु वर्चः स्थानगतास्त्वधः कृत्स्नं देहमनुप्राप्य कुर्युः सर्वसरन्तथा

doṣāḥ śvayathumūrdhvaṃ hi kurvantyāmāśaye sthitāḥ pittāśayasthā madhye tu varcaḥ sthānagatāstvadhaḥ kṛtsnaṃ dehamanuprāpya kuryuḥ sarvasarantathā

छर्दिः श्वासोऽरुचिस्तृष्णा ज्वरोऽतीसार एव च सप्तकोऽय सदौर्बल्यः शोथस्यैते उपद्र वाः

chardiḥ śvāso'rucistṛṣṇā jvaro'tīsāra eva ca saptako'ya sadaurbalyaḥ śothasyaite upadra vāḥ

श्वासः पिपासा छर्दिश्च दौर्बल्यं ज्वर एव च यस्य चान्ने रुचिर्नास्ति शोथिनं तं विवर्जयेत्

śvāsaḥ pipāsā chardiśca daurbalyaṃ jvara eva ca yasya cānne rucirnāsti śothinaṃ taṃ vivarjayet

यो मध्यदेशे श्वयथुः कष्टः सर्वाङ्गगश्च यः अर्द्धाङ्गेऽरिष्टभूतः स्याद्यश्चोर्ध्वं परिसर्पति

yo madhyadeśe śvayathuḥ kaṣṭaḥ sarvāṅgagaśca yaḥ arddhāṅge'riṣṭabhūtaḥ syādyaścordhvaṃ parisarpati

अनन्योपद्र वकृतः शोथः पादसमुत्थितः पुरुषं हन्ति नारीन्तु मुखजो बस्तिजो द्वयम्

ananyopadra vakṛtaḥ śothaḥ pādasamutthitaḥ puruṣaṃ hanti nārīntu mukhajo bastijo dvayam

शुण्ठीपुनर्नवैरण्डपञ्चमूलीशृतं जलम् वातिके श्वयथौ शस्तं पानाहारपरिग्रहे

śuṇṭhīpunarnavairaṇḍapañcamūlīśṛtaṃ jalam vātike śvayathau śastaṃ pānāhāraparigrahe

पटोलत्रिफलाऽरिष्टदार्वीक्वाथः सगुग्गुलुः तद्वत्पित्तकृतं शोथं हन्ति श्लेष्मोद्भवं तथा

paṭolatriphalā'riṣṭadārvīkvāthaḥ sagugguluḥ tadvatpittakṛtaṃ śothaṃ hanti śleṣmodbhavaṃ tathā

मिश्रे मिश्रक्रमं कुर्यात्सर्वजे सर्वमेव हि बिल्वपत्ररसं पूतं सोषणं त्रिभवे पिबेत्

miśre miśrakramaṃ kuryātsarvaje sarvameva hi bilvapatrarasaṃ pūtaṃ soṣaṇaṃ tribhave pibet

शोथे त्वागन्तुजे कुर्यात्सेकलेपादि शीतलम् भल्लातक्या हरेच्छोथं सतिला कृष्णमृत्तिका

śothe tvāgantuje kuryātsekalepādi śītalam bhallātakyā harecchothaṃ satilā kṛṣṇamṛttikā

महिषीक्षीरसंपिष्टैर्नवनीतसमन्वितैः तिलैर्लिप्तः शमं याति शोथो भल्लातकोत्थितः

mahiṣīkṣīrasaṃpiṣṭairnavanītasamanvitaiḥ tilairliptaḥ śamaṃ yāti śotho bhallātakotthitaḥ

यष्टीदुग्धतिलैर्लेपो नवनीतेन संयुतः शोथमारुष्करं हन्ति चूर्णैः शालदलस्य च

yaṣṭīdugdhatilairlepo navanītena saṃyutaḥ śothamāruṣkaraṃ hanti cūrṇaiḥ śāladalasya ca

महिष्या नवनीतं वा लेपाद् दुग्धतिलान्वितम्

mahiṣyā navanītaṃ vā lepād dugdhatilānvitam

पथ्यानिशाभार्ग्यमृताऽग्निदार्वीपुनर्नवादारुमहौषधानाम् क्वाथः प्रसह्योदरपाणिपादमुखाश्रितं हन्त्यचिरेण शोथम्

pathyāniśābhārgyamṛtā'gnidārvīpunarnavādārumahauṣadhānām kvāthaḥ prasahyodarapāṇipādamukhāśritaṃ hantyacireṇa śotham

फलत्रिकोद्भवं क्वाथं गोमूत्रेणैव साधितम् वातश्लेष्मोद्भवं शोथं हन्याद् वृषणसम्भवम्

phalatrikodbhavaṃ kvāthaṃ gomūtreṇaiva sādhitam vātaśleṣmodbhavaṃ śothaṃ hanyād vṛṣaṇasambhavam

बृश्चीरदेवद्रुमनागरैर्वा दन्तीत्रिवृत्त्र् यूषणचित्रकैर्वा दुग्धं सुसिद्धं विधिना निपीतं गीतं परं शोथहरं भिषग्भिः

bṛścīradevadrumanāgarairvā dantītrivṛttr yūṣaṇacitrakairvā dugdhaṃ susiddhaṃ vidhinā nipītaṃ gītaṃ paraṃ śothaharaṃ bhiṣagbhiḥ

सेकस्तथार्कवर्षाभूनिम्बक्वाथेन शोथहृत् गोमूत्रेणापि कुर्वीत सुखोष्णेनावसेचनम्

sekastathārkavarṣābhūnimbakvāthena śothahṛt gomūtreṇāpi kurvīta sukhoṣṇenāvasecanam

पुनर्नवा दारु शुण्ठी शिग्रुः सिद्धार्थकस्तथा अम्लपिष्टः सुखोष्णोऽय प्रलेपः सर्वशोथहृत्

punarnavā dāru śuṇṭhī śigruḥ siddhārthakastathā amlapiṣṭaḥ sukhoṣṇo'ya pralepaḥ sarvaśothahṛt

गुडार्द्र कं वा गुडनागरं वा गुडाभयां वा गुडपिप्पलद्यं वा कर्षाभिवृद्ध्या त्रिपलप्रमाणं खादेन्नरः पक्षमथापि मासम्

guḍārdra kaṃ vā guḍanāgaraṃ vā guḍābhayāṃ vā guḍapippaladyaṃ vā karṣābhivṛddhyā tripalapramāṇaṃ khādennaraḥ pakṣamathāpi māsam

शोथप्रतिश्यायगलास्यरोगान्सश्वासकासारुचिपीनसादीन् जीर्णज्वरार्शोग्रहणीविकारान्हन्यात्तथान्यान्कफवातरोगान्

śothapratiśyāyagalāsyarogānsaśvāsakāsārucipīnasādīn jīrṇajvarārśograhaṇīvikārānhanyāttathānyānkaphavātarogān

विश्वं गुडेन तुल्यं बृश्चीररसानुपानमभ्यस्तम् विनिहन्ति सर्वशोथं घनवृन्दं चण्डवायुरिव

viśvaṃ guḍena tulyaṃ bṛścīrarasānupānamabhyastam vinihanti sarvaśothaṃ ghanavṛndaṃ caṇḍavāyuriva

कणानागरजं चूर्णं सगुडं शोथनाशनम् आमाजीर्णप्रशमनं शूलघ्नं बस्तिशोधनम्

kaṇānāgarajaṃ cūrṇaṃ saguḍaṃ śothanāśanam āmājīrṇapraśamanaṃ śūlaghnaṃ bastiśodhanam

गुडात्पलत्रयं ग्राह्यं शृङ्गबेरपलत्रयम् शृङ्गबेरसमा कृष्णा लोहविट्तिलयोः पलम् चूर्णमेतत्समुद्दिष्टं सर्वश्वयथुनाशनम्

guḍātpalatrayaṃ grāhyaṃ śṛṅgaberapalatrayam śṛṅgaberasamā kṛṣṇā lohaviṭtilayoḥ palam cūrṇametatsamuddiṣṭaṃ sarvaśvayathunāśanam

माणकक्वाथकल्काभ्यां घृतप्रस्थं विपाचयेत् एकजं द्वन्द्वजं शोथं त्रिदोषञ्च व्यपोहति

māṇakakvāthakalkābhyāṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet ekajaṃ dvandvajaṃ śothaṃ tridoṣañca vyapohati

शुष्कमूलकवर्षा भूदारुरास्नामहौषधैः पक्वमभ्यञ्जनं तैलं सशूलं श्वयथुं हरेत्

śuṣkamūlakavarṣā bhūdārurāsnāmahauṣadhaiḥ pakvamabhyañjanaṃ tailaṃ saśūlaṃ śvayathuṃ haret

इति द्विचत्वारिंशत्तमः शोथाधिकारः समाप्तः

iti dvicatvāriṃśattamaḥ śothādhikāraḥ samāptaḥ

वृद्धिब्रध्नाधिकारः

अथ त्रिचत्वारिंशत्तमो वृद्धिब्रध्नाधिकारः

atha tricatvāriṃśattamo vṛddhibradhnādhikāraḥ

दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलः

doṣāsramedomūtrāntraiḥ sa vṛddhiḥ saptadhā gadaḥ mūtrāntrajāvapyanilāddhetubhedastu kevalaḥ

वृद्धिं करोति कोषस्यफलकोषाभिवाहिनीः रुद्ध्वा रुद्धगतिर्वायुर्धमनीर्मुष्कगामिनीः

vṛddhiṃ karoti koṣasyaphalakoṣābhivāhinīḥ ruddhvā ruddhagatirvāyurdhamanīrmuṣkagāminīḥ

वातपूर्णदृतिस्पर्शो रुक्षो वातादहेतुरुक्

vātapūrṇadṛtisparśo rukṣo vātādaheturuk

पक्वोदुम्बरसङ्काशःपित्ताद् दाहोष्मपाकवान्

pakvodumbarasaṅkāśaḥpittād dāhoṣmapākavān

कफाच्छीतो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान्कठिनोऽल्परुक्

kaphācchīto guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmānkaṭhino'lparuk

कृष्णस्फोटावृतः पित्तवृद्धिलिङ्गश्च रक्तजः

kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ pittavṛddhiliṅgaśca raktajaḥ

कफवन्मेदसो वृद्धिर्मृदुस्तालफलोपमः

kaphavanmedaso vṛddhirmṛdustālaphalopamaḥ

मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजः स तु गच्छतः अम्भोभिः पूर्णदृतिवत्क्षोभं याति सरुङ् मृदुः मूत्रकृच्छ्रमधः कुर्यात्सञ्चलं फलकोषयोः

mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajaḥ sa tu gacchataḥ ambhobhiḥ pūrṇadṛtivatkṣobhaṃ yāti saruṅ mṛduḥ mūtrakṛcchramadhaḥ kuryātsañcalaṃ phalakoṣayoḥ

वातकोपिभिराहारैः शीततोयावगाहनैः धारणेरणभाराध्व विषमाङ्गप्रवर्त्तनैः क्षोभणैः क्षोभितोऽन्यैश्च क्षुद्रा न्त्रावयवं यदा पवनो विगुणीकृत्य स्वनिवेशादधो नयेत् कुर्याद्वङ्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभं श्वयथुं तदा

vātakopibhirāhāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ dhāraṇeraṇabhārādhva viṣamāṅgapravarttanaiḥ kṣobhaṇaiḥ kṣobhito'nyaiśca kṣudrā ntrāvayavaṃ yadā pavano viguṇīkṛtya svaniveśādadho nayet kuryādvaṅkṣaṇasandhistho granthyābhaṃ śvayathuṃ tadā

उपेक्ष्यमाणस्य च मुष्कवृद्धिमाध्मानरुक्स्तम्भवतीं स वायुः प्रपीडितोऽन्त स्वनवान्प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मुक्तः

upekṣyamāṇasya ca muṣkavṛddhimādhmānarukstambhavatīṃ sa vāyuḥ prapīḍito'nta svanavānprayāti pradhmāpayanneti punaśca muktaḥ

यस्यान्त्रावयवाश्लेषो मुष्कयोर्वातसञ्चयात् अन्त्रवृद्धिरसाध्योऽय वातवृद्धिसमाकृतिः

yasyāntrāvayavāśleṣo muṣkayorvātasañcayāt antravṛddhirasādhyo'ya vātavṛddhisamākṛtiḥ

अत्यभिष्यन्दिगुर्वन्न शुष्कपूत्यामिषाशनात् करोति ग्रन्थिवच्छोथं दोषो वङ्क्षणसन्धिषु ज्वरशूलाङ्गसादाढ्यं तं ब्रध्नेति विनिर्दिशेत्

atyabhiṣyandigurvanna śuṣkapūtyāmiṣāśanāt karoti granthivacchothaṃ doṣo vaṅkṣaṇasandhiṣu jvaraśūlāṅgasādāḍhyaṃ taṃ bradhneti vinirdiśet

वृद्धावत्यशनं मार्गमुपवासं गुरूणि च वेगाघातं पृष्ठयानं व्यायामं मैथुनं त्यजेत्

vṛddhāvatyaśanaṃ mārgamupavāsaṃ gurūṇi ca vegāghātaṃ pṛṣṭhayānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tyajet

वातवृद्धौ पिबेत् स्निग्धं यथाप्राप्तं विरेचनम् सक्षीरञ्च पिबेत्तैलं मासमेरण्डसम्भवम्

vātavṛddhau pibet snigdhaṃ yathāprāptaṃ virecanam sakṣīrañca pibettailaṃ māsameraṇḍasambhavam

गुग्गुल्वेरण्डजं तैलं गोमूत्रेण पिबेन्नरः वातवृद्धिं जयत्याशु चिरकालानुबन्धिनीम्

guggulveraṇḍajaṃ tailaṃ gomūtreṇa pibennaraḥ vātavṛddhiṃ jayatyāśu cirakālānubandhinīm

पित्तग्रन्थिक्रमेणैव पित्तवृद्धिमुपाचरेत् जलौकाभिर्हरेद्र क्तं वृद्धौ पित्तसमुद्भवे

pittagranthikrameṇaiva pittavṛddhimupācaret jalaukābhirharedra ktaṃ vṛddhau pittasamudbhave

चन्दनं मधुकं पद्ममुशीरं नीलमुत्पलम् क्षीरपिष्टं प्रलेपेन दाहशोथरुजाऽपहम्

candanaṃ madhukaṃ padmamuśīraṃ nīlamutpalam kṣīrapiṣṭaṃ pralepena dāhaśotharujā'paham

त्रिकटुत्रिफलाक्वाथं सक्षारलवणं पिबेत् विरेचनमिदं श्रेष्ठं कफवृद्धिविनाशनम्

trikaṭutriphalākvāthaṃ sakṣāralavaṇaṃ pibet virecanamidaṃ śreṣṭhaṃ kaphavṛddhivināśanam

लेपनाः कटुतीक्ष्णोष्णाः स्वेदनं रूक्षमेव च परिषेकोपनाहौ च सर्वमुष्णमिहेष्यते

lepanāḥ kaṭutīkṣṇoṣṇāḥ svedanaṃ rūkṣameva ca pariṣekopanāhau ca sarvamuṣṇamiheṣyate

मुहुर्मुहुर्जलौकाभिः शोणितं रक्तजे हरेत् पिबेद्विरेचनं वाऽपि शर्कराक्षौद्र संयुतम्

muhurmuhurjalaukābhiḥ śoṇitaṃ raktaje haret pibedvirecanaṃ vā'pi śarkarākṣaudra saṃyutam

शीतमालेपनं शस्तं सर्वपित्तहरं तथा पित्तवृद्धिक्रमं कुर्यादामे पक्वे च रक्तजे

śītamālepanaṃ śastaṃ sarvapittaharaṃ tathā pittavṛddhikramaṃ kuryādāme pakve ca raktaje

स्विन्नं मेदः समुत्थन्तु लेपयेत्सुरसाऽदिना शिरोविरेचनद्र व्यैः सुखोष्णैर्मूत्रसंयुतैः

svinnaṃ medaḥ samutthantu lepayetsurasā'dinā śirovirecanadra vyaiḥ sukhoṣṇairmūtrasaṃyutaiḥ

संस्वेद्य मूत्रप्रभवं वस्त्रपटटेन वेष्टयेत् सीवन्याः पार्श्वतोऽधस्ताद्विध्येद् ब्रीहिमुखेन वै

saṃsvedya mūtraprabhavaṃ vastrapaṭaṭena veṣṭayet sīvanyāḥ pārśvato'dhastādvidhyed brīhimukhena vai

मुष्ककोषमगच्छन्त्या मन्त्रवृद्धौ विचक्षणः वातवृद्धिक्रमं कुर्यात्स्वेदं तत्राग्निना हितम्

muṣkakoṣamagacchantyā mantravṛddhau vicakṣaṇaḥ vātavṛddhikramaṃ kuryātsvedaṃ tatrāgninā hitam

तैलमेरण्डजं पीत्वा बलासिद्धं यथोचितम् आध्मानशूलोपचितामन्त्रवृद्धिं जयन्नेरः

tailameraṇḍajaṃ pītvā balāsiddhaṃ yathocitam ādhmānaśūlopacitāmantravṛddhiṃ jayanneraḥ

रास्नायष्ट्यमृतैरण्डबलाऽरग्वधगोक्षुरैः पटोलेन वृषेणापि विधिना विहितं शृतम् रुवुतैलेन संयुक्तमन्त्रवृद्धिं व्यपोहति

rāsnāyaṣṭyamṛtairaṇḍabalā'ragvadhagokṣuraiḥ paṭolena vṛṣeṇāpi vidhinā vihitaṃ śṛtam ruvutailena saṃyuktamantravṛddhiṃ vyapohati

गन्धर्वहस्त तैलेन क्षीरेण विहितं शृतम् विशालामूलजं चूर्णं वृद्धिं हन्ति न संशयः

gandharvahasta tailena kṣīreṇa vihitaṃ śṛtam viśālāmūlajaṃ cūrṇaṃ vṛddhiṃ hanti na saṃśayaḥ

वचासर्षपकल्केन प्रलेपः शोथनाशनः शिग्रुत्वक्सर्षपैर्लेपः शोथश्लेष्मानिलापहः

vacāsarṣapakalkena pralepaḥ śothanāśanaḥ śigrutvaksarṣapairlepaḥ śothaśleṣmānilāpahaḥ

शुद्धसूतं तथा गन्धं मृतान्येतानियोजयेत् लोहं वङ्गं तथा ताम्रं कांस्यञ्चाथ विशोधितम्

śuddhasūtaṃ tathā gandhaṃ mṛtānyetāniyojayet lohaṃ vaṅgaṃ tathā tāmraṃ kāṃsyañcātha viśodhitam

तालकं तुत्थकञ्चापि तथा शङ्खवराटकम् त्रिकटु त्रिफलां चव्यं विडङ्गं वृद्धदारकम्

tālakaṃ tutthakañcāpi tathā śaṅkhavarāṭakam trikaṭu triphalāṃ cavyaṃ viḍaṅgaṃ vṛddhadārakam

कर्चूरं मागधीमूलं पाठां सहवुषां वचाम् एलाबीजं देवकाष्ठं तथा लवणपञ्चकम्

karcūraṃ māgadhīmūlaṃ pāṭhāṃ sahavuṣāṃ vacām elābījaṃ devakāṣṭhaṃ tathā lavaṇapañcakam

एतानि समभागानि चूर्णयेदथ कारयेत् कषायेण हरीतक्या वटिकां टङ्कसम्मिताम्

etāni samabhāgāni cūrṇayedatha kārayet kaṣāyeṇa harītakyā vaṭikāṃ ṭaṅkasammitām

एकां तां वटिकां यस्तु निगिलेद्वारिणा सह अण्डवृद्धिरसाध्याऽपि तथ्यं नश्यति सत्वरम्

ekāṃ tāṃ vaṭikāṃ yastu nigiledvāriṇā saha aṇḍavṛddhirasādhyā'pi tathyaṃ naśyati satvaram

भृष्टश्चैरण्डतैलेन सम्यक्कल्कोऽभयाभवः कृष्णासैन्धवसंयुक्तो ब्रध्नरोगहरः परः

bhṛṣṭaścairaṇḍatailena samyakkalko'bhayābhavaḥ kṛṣṇāsaindhavasaṃyukto bradhnarogaharaḥ paraḥ

अजाजी हवुषा कुष्ठं गोमेदं बदरान्वितम् काञ्जिकेन तु सम्पिष्टं तल्लेपो ब्रध्नजित्परः

ajājī havuṣā kuṣṭhaṃ gomedaṃ badarānvitam kāñjikena tu sampiṣṭaṃ tallepo bradhnajitparaḥ

इति त्रिचत्वारिंशत्तमो वृद्धिब्रध्नाधिकारः समाप्तः

iti tricatvāriṃśattamo vṛddhibradhnādhikāraḥ samāptaḥ

गलगण्डगण्डमाला ग्रन्थ्यर्बुदाधिकारः

अथ चतुश्चत्वारिंशत्तमो गलगण्डगण्डमाला ग्रन्थ्यर्बुदाधिकारः

atha catuścatvāriṃśattamo galagaṇḍagaṇḍamālā granthyarbudādhikāraḥ

निबद्धः श्वयथुर्यस्य मुष्कवल्लम्बते गले महान्वा यदिवा ह्रस्वो गलगण्डं तमादिशेत्

nibaddhaḥ śvayathuryasya muṣkavallambate gale mahānvā yadivā hrasvo galagaṇḍaṃ tamādiśet

वातः कफश्चापि गले प्रदुष्टौ मन्ये तु संश्रित्य तथैव मेदः कुर्वन्ति गण्डं क्रमतः स्वलिङ्गैः समाचितं तं गलगण्डमाहुः

vātaḥ kaphaścāpi gale praduṣṭau manye tu saṃśritya tathaiva medaḥ kurvanti gaṇḍaṃ kramataḥ svaliṅgaiḥ samācitaṃ taṃ galagaṇḍamāhuḥ

तोदान्वितः कृष्णशिराऽवनद्धः श्यावारुणो वा पवनात्मकस्तु पारुष्ययुक्तश्चिरवृद्ध्य्पाको यदृच्छया पाकमियात्कदाचित् वैरस्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रशोषः

todānvitaḥ kṛṣṇaśirā'vanaddhaḥ śyāvāruṇo vā pavanātmakastu pāruṣyayuktaściravṛddhypāko yadṛcchayā pākamiyātkadācit vairasyamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapraśoṣaḥ

स्थिरः सवर्णो गुरुरुग्रकण्डूः शीतो महांश्चापि कफात्मकस्तु चिराच्च वृद्धिं भजते चिराद्वा प्रपच्यते मन्दरुजः कदाचित्

sthiraḥ savarṇo gururugrakaṇḍūḥ śīto mahāṃścāpi kaphātmakastu cirācca vṛddhiṃ bhajate cirādvā prapacyate mandarujaḥ kadācit

माधुर्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रलेपः

mādhuryamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapralepaḥ

स्निग्धो मृदुः पाण्डुरनिष्टगन्धो मेदोऽन्वितः कण्डुयुतोऽरुजश्च प्रलम्बतेऽलाबुवदल्पमूलो देहानुरूपक्षयवृद्धियुक्तः स्निग्धास्यता तस्य भवेच्च जन्तोर्गलेऽणुशब्दं कुरुते च नित्यम्

snigdho mṛduḥ pāṇḍuraniṣṭagandho medo'nvitaḥ kaṇḍuyuto'rujaśca pralambate'lābuvadalpamūlo dehānurūpakṣayavṛddhiyuktaḥ snigdhāsyatā tasya bhavecca jantorgale'ṇuśabdaṃ kurute ca nityam

कृच्छ्राच्छ्वसन्तं मृदु सर्वगात्रं संवत्सरातीतमरोचकार्त्तम् क्षीणञ्च वैद्यो गलगण्डयुक्तं भिन्नस्वरं नैव नरं चिकित्सेत्

kṛcchrācchvasantaṃ mṛdu sarvagātraṃ saṃvatsarātītamarocakārttam kṣīṇañca vaidyo galagaṇḍayuktaṃ bhinnasvaraṃ naiva naraṃ cikitset

कर्कन्धुकोलामलकप्रमाणैः कक्षांसमन्यागलवङ्क्षणेषु मेदः कफाभ्यां चिरमन्दपाकैः स्याद्गण्डमाला बहुभिश्च गण्डः

karkandhukolāmalakapramāṇaiḥ kakṣāṃsamanyāgalavaṅkṣaṇeṣu medaḥ kaphābhyāṃ ciramandapākaiḥ syādgaṇḍamālā bahubhiśca gaṇḍaḥ

ते ग्रन्थयः केचिदवाप्तपाकाः स्रवन्ति नश्यन्ति भवन्ति चान्ये कालानुबन्धं चिरमादधाति सैवापचीति प्रवदन्ति केचित्

te granthayaḥ kecidavāptapākāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye kālānubandhaṃ ciramādadhāti saivāpacīti pravadanti kecit

साध्या स्मृता पीनसपार्श्वशूलकासज्वरच्छर्दियुता त्वसाध्या

sādhyā smṛtā pīnasapārśvaśūlakāsajvaracchardiyutā tvasādhyā

वातादयो मांसमसृक्प्रदुष्टाः सन्दूष्य मेदश्च तथा सिराश्च वृत्तोन्नतं विग्रथितन्तु शोथं कुर्वन्त्यतो ग्रन्थिरिति प्रदिष्टः

vātādayo māṃsamasṛkpraduṣṭāḥ sandūṣya medaśca tathā sirāśca vṛttonnataṃ vigrathitantu śothaṃ kurvantyato granthiriti pradiṣṭaḥ

आयम्यते वृश्च्यति तुद्यते च प्रभ्रश्यते मथ्यति भिद्यते च कृष्णो मृदुर्वस्तिरिवाततश्च भिन्नः स्रवेच्चानिलजोऽस्रमच्छम्

āyamyate vṛścyati tudyate ca prabhraśyate mathyati bhidyate ca kṛṣṇo mṛdurvastirivātataśca bhinnaḥ sraveccānilajo'sramaccham

दन्दह्मते धूप्यति चूष्यते च पापच्यते प्रज्वलतीव चापि रक्तः सपीतोऽप्यथवाऽपि पित्ताद्भिन्नःस्रवेद् दुष्टमतीव चास्रम्

dandahmate dhūpyati cūṣyate ca pāpacyate prajvalatīva cāpi raktaḥ sapīto'pyathavā'pi pittādbhinnaḥsraved duṣṭamatīva cāsram

शीतोऽविवर्णोऽल्परुजोऽतिकण्डूः पाषाणवत्संहननोपपन्नः चिराभिवृद्धिश्च कफप्रकोपाद्भिन्नः स्रवेच्छुक्लघनञ्च पूयम्

śīto'vivarṇo'lparujo'tikaṇḍūḥ pāṣāṇavatsaṃhananopapannaḥ cirābhivṛddhiśca kaphaprakopādbhinnaḥ sravecchuklaghanañca pūyam

शरीरवृद्धिक्षयवृद्धिहानिः स्निग्धो महान् कण्डुयुतोऽरुजश्च मेदः कृतो गच्छति चात्र भिन्नो पिण्याकसर्पिःप्रतिमन्तु मेदः

śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahān kaṇḍuyuto'rujaśca medaḥ kṛto gacchati cātra bhinno piṇyākasarpiḥpratimantu medaḥ

व्यायामजातैरबलस्य तैस्तैराक्षिप्य वायुश्च शिराप्रतानम् सङ्कोच्य सम्पीड्य विशोष्य चापि ग्रन्थिं करोत्युन्नतमाशु वृत्तम्

vyāyāmajātairabalasya taistairākṣipya vāyuśca śirāpratānam saṅkocya sampīḍya viśoṣya cāpi granthiṃ karotyunnatamāśu vṛttam

ग्रन्थिः शिराजः स तु कृच्छ्रसाध्यो भवेद्यदि स्यात्सरुजश्चलश्च अरुक्स एवाप्यचलो महांश्च मर्मोत्थितश्चापि विवर्जनीयः

granthiḥ śirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhavedyadi syātsarujaścalaśca aruksa evāpyacalo mahāṃśca marmotthitaścāpi vivarjanīyaḥ

गात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोषाः सम्मूर्च्छिता मांसमसृक्प्रदूष्य वृत्तं स्थिरं मन्दरुजं महान्तमनल्पमूलं चिरवृद्ध्य्पाकम् कुर्वन्ति मांसोच्छ्रयमत्यगाधं तदर्बुदं शास्त्रविदो वदन्ति

gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ sammūrcchitā māṃsamasṛkpradūṣya vṛttaṃ sthiraṃ mandarujaṃ mahāntamanalpamūlaṃ ciravṛddhypākam kurvanti māṃsocchrayamatyagādhaṃ tadarbudaṃ śāstravido vadanti

वातेन पित्तेन कफेन चापि रक्तेन मांसेन च मेदसा च तज्जायते तस्य च लक्षणानि ग्रन्थेः समानानि सदा भवन्ति

vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā ca tajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ samānāni sadā bhavanti

दोषः प्रदुष्टो रुधिरं सिराश्च सङ्कोच्य सम्पीड्य ततस्त्वपाकम् सास्रावमुन्नह्यति मांसपिण्डं मासाङ्कुरैरावृतमाशु वृद्धिम्

doṣaḥ praduṣṭo rudhiraṃ sirāśca saṅkocya sampīḍya tatastvapākam sāsrāvamunnahyati māṃsapiṇḍaṃ māsāṅkurairāvṛtamāśu vṛddhim

स्रवत्यजस्रं रुधिरं प्रदुष्टमसाध्यमेतद्रुधिरात्मकं तु रक्तक्षयोपद्र वपीडितत्वात्पाण्डुर्भवेदर्बुदपीडितस्तु

sravatyajasraṃ rudhiraṃ praduṣṭamasādhyametadrudhirātmakaṃ tu raktakṣayopadra vapīḍitatvātpāṇḍurbhavedarbudapīḍitastu

मुष्टिप्रहारादिभिरर्दितेऽङ्गे मांसं प्रदुष्टं समुपैति शोथम् अवेदनं स्निग्धमनन्यवर्णमपाकमश्मोपममप्रचाल्यम्

muṣṭiprahārādibhirardite'ṅge māṃsaṃ praduṣṭaṃ samupaiti śotham avedanaṃ snigdhamananyavarṇamapākamaśmopamamapracālyam

प्रदुष्टमांसस्य नरस्य गाढमेतद्भवेन्मांसपरायणस्य

praduṣṭamāṃsasya narasya gāḍhametadbhavenmāṃsaparāyaṇasya

यज्जायतेऽन्यात्खलु पूर्वजाते ज्ञेयं तदध्यर्बुदमर्बुदज्ञैः यद् द्वन्द्वजातं युगपत्क्रमाद्वा द्विरर्बुदं तच्च भवेदसाध्यम्

yajjāyate'nyātkhalu pūrvajāte jñeyaṃ tadadhyarbudamarbudajñaiḥ yad dvandvajātaṃ yugapatkramādvā dvirarbudaṃ tacca bhavedasādhyam

मांसार्बुदं त्वेतदसाध्यमाहुः साध्येष्वपीमानि विवर्जयेच्च सम्प्रस्रुतं मर्मसु यच्च जातं स्रोतःसु वा यत्तु भवेदचाल्यम्

māṃsārbudaṃ tvetadasādhyamāhuḥ sādhyeṣvapīmāni vivarjayecca samprasrutaṃ marmasu yacca jātaṃ srotaḥsu vā yattu bhavedacālyam

न पाकमायान्ति कफाधिकत्वान्मेदोबहुत्वाच्च विशेषतस्तु दोषस्थिरत्वाद् ग्रथनाच्च तेषां सर्वार्बुदान्येव निसर्गतस्तु

na pākamāyānti kaphādhikatvānmedobahutvācca viśeṣatastu doṣasthiratvād grathanācca teṣāṃ sarvārbudānyeva nisargatastu

सर्षपाञ्छिग्रुबीजानि शणबीजातसीयवान् मूलकस्य च बीजानि तक्रेणाम्लेन पेषयेत्

sarṣapāñchigrubījāni śaṇabījātasīyavān mūlakasya ca bījāni takreṇāmlena peṣayet

गलगण्डगण्डमालाग्रन्थयश्चैव दारुणाः प्रलेपादेव नश्यन्ति विलयं यान्ति सत्वरम्

galagaṇḍagaṇḍamālāgranthayaścaiva dāruṇāḥ pralepādeva naśyanti vilayaṃ yānti satvaram

रक्षोघ्नतैलयुक्तेन जलकुम्भीकभस्मना लेपनं गलगण्डस्य चिरोत्थस्यापि शस्यते

rakṣoghnatailayuktena jalakumbhīkabhasmanā lepanaṃ galagaṇḍasya cirotthasyāpi śasyate

श्वेतापराजितामूलं प्रातः पिष्ट्वा पिबेन्नरः सर्पिषा नियताहारो गलगण्डप्रशान्तये

śvetāparājitāmūlaṃ prātaḥ piṣṭvā pibennaraḥ sarpiṣā niyatāhāro galagaṇḍapraśāntaye

तिक्तालाबुफले पक्वे सप्ताहमुषितं जलम् सद्यः स्याद्गलगण्डघ्नं पानात् पथ्यान्नसेविनाम्

tiktālābuphale pakve saptāhamuṣitaṃ jalam sadyaḥ syādgalagaṇḍaghnaṃ pānāt pathyānnasevinām

तैलं पिबेद्वाऽमृतवल्लिनिम्बहिंस्राऽभयावृक्षकपिप्पलीभिः सिद्धं बलाभ्यां सह देवदारुणा हिताय नित्यं गलगण्डरोगी

tailaṃ pibedvā'mṛtavallinimbahiṃsrā'bhayāvṛkṣakapippalībhiḥ siddhaṃ balābhyāṃ saha devadāruṇā hitāya nityaṃ galagaṇḍarogī

यवमुद्गपटोलादिकटु रूक्षान्नभोजनम् वमनं रक्तमोक्षञ्च गलगण्डे प्रयोजयेत्

yavamudgapaṭolādikaṭu rūkṣānnabhojanam vamanaṃ raktamokṣañca galagaṇḍe prayojayet

दापयेत्प्रच्छनान्यत्र गण्डगोपालिकोद्भवः प्रलेपस्त्वनुभूतोऽय बहुधा बहुभिर्जनैः

dāpayetpracchanānyatra gaṇḍagopālikodbhavaḥ pralepastvanubhūto'ya bahudhā bahubhirjanaiḥ

लवणं जलकुम्भीञ्च कणाचूर्णेन संयुतम् प्रभाते नित्यमश्नीयाद्गलगण्डप्रशान्तये

lavaṇaṃ jalakumbhīñca kaṇācūrṇena saṃyutam prabhāte nityamaśnīyādgalagaṇḍapraśāntaye

काञ्चनारत्वचः क्वाथः शुण्ठीचूर्णेन संयुतः माक्षिकाढ्यः सकृत्पीतः क्वाथो वरुणमूलजः

kāñcanāratvacaḥ kvāthaḥ śuṇṭhīcūrṇena saṃyutaḥ mākṣikāḍhyaḥ sakṛtpītaḥ kvātho varuṇamūlajaḥ

गण्डमालां हरत्याशु चिरकालानुबन्धिनीम्

gaṇḍamālāṃ haratyāśu cirakālānubandhinīm

पलमर्द्धपलञ्चापि पिष्टां तण्डुलवारिणा काञ्चनारत्वचं पीत्वा गण्डमालां व्यपोहति

palamarddhapalañcāpi piṣṭāṃ taṇḍulavāriṇā kāñcanāratvacaṃ pītvā gaṇḍamālāṃ vyapohati

काञ्चनारस्य गृह्णीयात्त्वचं पञ्चपलोन्मिताम् नागरस्य कणायाश्च मरिचस्य पलं पलम्

kāñcanārasya gṛhṇīyāttvacaṃ pañcapalonmitām nāgarasya kaṇāyāśca maricasya palaṃ palam

पथ्याबिभीतधात्रीणां पलमर्द्धं पृथक्पृथक् वरुणस्याक्षमेकं च पत्रकैलात्वचां पुनः

pathyābibhītadhātrīṇāṃ palamarddhaṃ pṛthakpṛthak varuṇasyākṣamekaṃ ca patrakailātvacāṃ punaḥ

टङ्कं टङ्कं समादाय सर्वाण्येकत्र चूर्णयेत् यावच्चूर्णमिदं सर्वं तावानेवात्र गुग्गुलुः

ṭaṅkaṃ ṭaṅkaṃ samādāya sarvāṇyekatra cūrṇayet yāvaccūrṇamidaṃ sarvaṃ tāvānevātra gugguluḥ

संकुट्य सर्वमेकत्र पिण्डं कृत्वा विधारयेत् गुटिकाः शाणिकाः कृत्वा प्रभाते भक्षयेन्नरः

saṃkuṭya sarvamekatra piṇḍaṃ kṛtvā vidhārayet guṭikāḥ śāṇikāḥ kṛtvā prabhāte bhakṣayennaraḥ

गलगण्डं जयत्युग्रमपचीमर्बुदानि च ग्रन्थीन्व्रणानि गुल्मांश्च कुष्ठानि च भगन्दरम्

galagaṇḍaṃ jayatyugramapacīmarbudāni ca granthīnvraṇāni gulmāṃśca kuṣṭhāni ca bhagandaram

प्रदेयश्चानुपानार्थं क्वाथो मुण्डितिकाभवः क्वाथः खदिरसारस्य क्वाथः कोष्णोऽभयाभवः

pradeyaścānupānārthaṃ kvātho muṇḍitikābhavaḥ kvāthaḥ khadirasārasya kvāthaḥ koṣṇo'bhayābhavaḥ

चक्रमर्दकमूलस्य पलकल्के विपाचयेत् केशरागरसे तैलं कटुकं मृदुनाऽग्निना

cakramardakamūlasya palakalke vipācayet keśarāgarase tailaṃ kaṭukaṃ mṛdunā'gninā

पादांशिकं विनिक्षिप्य सिन्दूरमवतारयेत् एतत्तैलं निहन्त्याशु गण्डमालां सुदारुणाम्

pādāṃśikaṃ vinikṣipya sindūramavatārayet etattailaṃ nihantyāśu gaṇḍamālāṃ sudāruṇām

गुञ्जामूलफलैस्तैलं विपक्वं द्बिगुणाम्भसा हरेदभ्यङ्गनस्याभ्यां गण्डमालां सुदारुणाम्

guñjāmūlaphalaistailaṃ vipakvaṃ dbiguṇāmbhasā haredabhyaṅganasyābhyāṃ gaṇḍamālāṃ sudāruṇām

चन्दनं साभया लाक्षा वचा कटुकरोहिणी एतैस्तैलं शृतं पीत्वा समूलामपचीं हरेत्

candanaṃ sābhayā lākṣā vacā kaṭukarohiṇī etaistailaṃ śṛtaṃ pītvā samūlāmapacīṃ haret

व्योषं बिडङ्गं मधुकं सैन्धवं देवदारु च तैलमेभिः शृतं नस्यात्सकृच्छ्रामपचीं हरेत्

vyoṣaṃ biḍaṅgaṃ madhukaṃ saindhavaṃ devadāru ca tailamebhiḥ śṛtaṃ nasyātsakṛcchrāmapacīṃ haret

स्वर्जिकामूलकक्षारः शङ्खचूर्णसमन्वितः एतेन विहितो लेपो हन्ति ग्रन्थिं तथाऽबुदम्

svarjikāmūlakakṣāraḥ śaṅkhacūrṇasamanvitaḥ etena vihito lepo hanti granthiṃ tathā'budam

ग्रन्थिर्न यो नश्यति भेषजेन निष्काश्य तं शस्त्रचिकित्सकेन जात्यादिपक्वेन घृतेन वैद्यो व्रणेन चान्येन च सञ्चिकित्सेत्

granthirna yo naśyati bheṣajena niṣkāśya taṃ śastracikitsakena jātyādipakvena ghṛtena vaidyo vraṇena cānyena ca sañcikitset

ग्रन्थिमुद्धृत्य तत्रापि व्रणोक्तं क्रममाचरेत् शिराग्रन्थिं विहायान्ये शेषे शस्त्रं प्रयुज्यते

granthimuddhṛtya tatrāpi vraṇoktaṃ kramamācaret śirāgranthiṃ vihāyānye śeṣe śastraṃ prayujyate

ग्रन्थ्यर्बुदानां न यतो विशेषः प्रदेशहेत्वाकृतिदोषदूष्यैः अतश्चिकित्सेद्भिषगर्बुदानि विधानविद् ग्रन्थिचिकित्सितेन

granthyarbudānāṃ na yato viśeṣaḥ pradeśahetvākṛtidoṣadūṣyaiḥ ataścikitsedbhiṣagarbudāni vidhānavid granthicikitsitena

हरिद्रा लोध्रपत्राङ्गगृह धूममनःशिलाः मधुप्रगाढो लेपोऽय मेदोऽबुदहरः परः

haridrā lodhrapatrāṅgagṛha dhūmamanaḥśilāḥ madhupragāḍho lepo'ya medo'budaharaḥ paraḥ

मूलकस्य कृतः क्षारो हरिद्रा यास्तथैव च शङ्खचूर्णेन संयुक्तो लेपः सिद्धोऽबुदापहः

mūlakasya kṛtaḥ kṣāro haridrā yāstathaiva ca śaṅkhacūrṇena saṃyukto lepaḥ siddho'budāpahaḥ

वटदुग्धकुष्ठरोमकलिप्तं बद्धं वटस्य पत्रेण अध्यस्थि सप्तरात्रान्महदप्युपशान्तिमर्बुदं गच्छेत्

vaṭadugdhakuṣṭharomakaliptaṃ baddhaṃ vaṭasya patreṇa adhyasthi saptarātrānmahadapyupaśāntimarbudaṃ gacchet

शिग्रुमूलकयोर्बीजं रक्षोघ्नं सुरसा यवम् तक्रेणाश्वरिपुं पिष्ट्वा लिम्पेदर्बुदशान्तये

śigrumūlakayorbījaṃ rakṣoghnaṃ surasā yavam takreṇāśvaripuṃ piṣṭvā limpedarbudaśāntaye

इति चतुश्चत्वारिंशत्तमो गलगण्डगण्डमालाग्रन्थ्यर्बुदाधिकारः समाप्तः

iti catuścatvāriṃśattamo galagaṇḍagaṇḍamālāgranthyarbudādhikāraḥ samāptaḥ

श्लीपदाधिकारः

अथ पञ्चचत्वारिंशत्तमः श्लीपदाधिकारः

atha pañcacatvāriṃśattamaḥ ślīpadādhikāraḥ

पुराणोदकभूयिष्ठाः सर्वर्तुषु च शीतलाः ये देशास्तेषु जायन्ते श्लीपदानि विशेषतः

purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvartuṣu ca śītalāḥ ye deśāsteṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ

यः सज्वरो बङ्क्षणजो भृशार्त्तिः शोथो नृणां पादगतः क्रमेण तच्छ्लीपदं स्यात्करकर्णनेत्रशिश्नौष्टनासास्वपि केचिदाहुः

yaḥ sajvaro baṅkṣaṇajo bhṛśārttiḥ śotho nṛṇāṃ pādagataḥ krameṇa tacchlīpadaṃ syātkarakarṇanetraśiśnauṣṭanāsāsvapi kecidāhuḥ

वातजं कृष्णरूक्षं हि स्फुटितं तीव्रवेदनम् अनिमित्तरुजञ्चास्य बहुशो ज्वर एव च

vātajaṃ kṛṣṇarūkṣaṃ hi sphuṭitaṃ tīvravedanam animittarujañcāsya bahuśo jvara eva ca

पित्तजं पीतसंकाशं दाहज्वरयुतं भृशम् श्लैष्मिकन्तुभवेत्स्निग्धं श्वेतं पाण्डु गुरु स्थिरम्

pittajaṃ pītasaṃkāśaṃ dāhajvarayutaṃ bhṛśam ślaiṣmikantubhavetsnigdhaṃ śvetaṃ pāṇḍu guru sthiram

त्रीण्यप्येतानि जानीयाच्छ्लीपदानि कफोच्छ्रयात् गुरुत्वञ्च महत्वञ्च यस्मान्नास्ति विना कफात्

trīṇyapyetāni jānīyācchlīpadāni kaphocchrayāt gurutvañca mahatvañca yasmānnāsti vinā kaphāt

वल्मीकमिव सञ्जातं कण्टकैरुपचीयते अब्दात्मकं महत्तत्तु वर्जनीयं विशेषतः

valmīkamiva sañjātaṃ kaṇṭakairupacīyate abdātmakaṃ mahattattu varjanīyaṃ viśeṣataḥ

यच्छ्लैष्मिकाहारविहारजातैर्जातं तथा भूरिकफस्य पुंसः सास्रावमत्युन्नतसर्वलिङ्गं सकण्डुकं चापि विवर्जनीयम्

yacchlaiṣmikāhāravihārajātairjātaṃ tathā bhūrikaphasya puṃsaḥ sāsrāvamatyunnatasarvaliṅgaṃ sakaṇḍukaṃ cāpi vivarjanīyam

लङ्घनालेपनस्वेदरेचनै रक्तमोक्षणैः प्रायः श्लेष्महरैरुष्णैः श्लीपदं समुपाचरेत्

laṅghanālepanasvedarecanai raktamokṣaṇaiḥ prāyaḥ śleṣmaharairuṣṇaiḥ ślīpadaṃ samupācaret

सिद्धार्थशोभाञ्जनदेवदारुविश्वौषधैर्मूत्रयुतैः प्रलिम्पेत् पुनर्नवानागरसर्षपाणां कल्केन वा काञ्जिकमिश्रितेन

siddhārthaśobhāñjanadevadāruviśvauṣadhairmūtrayutaiḥ pralimpet punarnavānāgarasarṣapāṇāṃ kalkena vā kāñjikamiśritena

धत्तूरैरण्डनिर्गुण्डी वर्षाभूशिग्रुसर्षपैः प्रलेपः श्लीपदं हन्ति चिरोत्थमपि दारुणम्

dhattūrairaṇḍanirguṇḍī varṣābhūśigrusarṣapaiḥ pralepaḥ ślīpadaṃ hanti cirotthamapi dāruṇam

असाध्यमपि यात्यस्तं श्लीपदं चिरकालजम् मूलेन सहदेवायास्तालमिश्रेण लेपनात्

asādhyamapi yātyastaṃ ślīpadaṃ cirakālajam mūlena sahadevāyāstālamiśreṇa lepanāt

सप्तताम्बूलपत्राणां कल्कं तप्तेन वारिणा संसृष्टं लवणोपेतं सेवितं श्लीपदं हरेत्

saptatāmbūlapatrāṇāṃ kalkaṃ taptena vāriṇā saṃsṛṣṭaṃ lavaṇopetaṃ sevitaṃ ślīpadaṃ haret

शाखोटवल्कलक्वाथं गोमूत्रेण युतं पिबेत् श्लीपदानां विनाशाय मेदोदोषनिवृत्तये

śākhoṭavalkalakvāthaṃ gomūtreṇa yutaṃ pibet ślīpadānāṃ vināśāya medodoṣanivṛttaye

रजनीं गुडसंयुक्तां गोमूत्रेण पिबेन्नरः वर्षाभूत्रिफलाचूर्णं पिप्पल्या सह योजितम् सक्षौद्रं श्लीपदे लिह्याच्चिरोत्थं श्लीपदं जयेत् गन्धर्वतैलसिद्धां हरीतकीं गोऽम्बुना पिबेन्नित्यम् श्लीपदबन्धनमुक्तो भवत्यसौ सप्तरात्रेण

rajanīṃ guḍasaṃyuktāṃ gomūtreṇa pibennaraḥ varṣābhūtriphalācūrṇaṃ pippalyā saha yojitam sakṣaudraṃ ślīpade lihyāccirotthaṃ ślīpadaṃ jayet gandharvatailasiddhāṃ harītakīṃ go'mbunā pibennityam ślīpadabandhanamukto bhavatyasau saptarātreṇa

इति पञ्चचत्वारिंशत्तमः श्लीपदाधिकारः समाप्तः

iti pañcacatvāriṃśattamaḥ ślīpadādhikāraḥ samāptaḥ

विद्रध्यधिकारः

अथ षट्चत्वारिंशत्तमो विद्रध्यधिकारः

atha ṣaṭcatvāriṃśattamo vidradhyadhikāraḥ

त्वग्रक्तमांसमेदांसि प्रदूष्यास्थिसमाश्रिताः दोषाः शोथं शनैर्घोरं जनयन्त्युच्छ्रिता भृशम्

tvagraktamāṃsamedāṃsi pradūṣyāsthisamāśritāḥ doṣāḥ śothaṃ śanairghoraṃ janayantyucchritā bhṛśam

महामूलं रुजावन्तं वृत्तं वाऽप्यथ वाऽयतम् स विद्र धिरिति ख्यातो विज्ञेयः षड्विधश्च सः

mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttaṃ vā'pyatha vā'yatam sa vidra dhiriti khyāto vijñeyaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ

विद्र धिषड्विधत्वं विवृणोति पृथग् दोषैः समस्तैश्च क्षतेनाप्यसृजा तथा षण्णामपि हि तेषां तु लक्षणं सम्प्रचक्ष्यते

vidra dhiṣaḍvidhatvaṃ vivṛṇoti pṛthag doṣaiḥ samastaiśca kṣatenāpyasṛjā tathā ṣaṇṇāmapi hi teṣāṃ tu lakṣaṇaṃ sampracakṣyate

कृष्णोऽरुणो वा विषमो भृशमत्यर्थवेदनः चिरोत्थानप्रपाकश्च विद्र धिर्वातसम्भवः

kṛṣṇo'ruṇo vā viṣamo bhṛśamatyarthavedanaḥ cirotthānaprapākaśca vidra dhirvātasambhavaḥ

पक्वोदुम्बरसंकाशःश्यावो वा ज्वरदाहवान् क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च विद्र धिः पित्तसम्भवः

pakvodumbarasaṃkāśaḥśyāvo vā jvaradāhavān kṣiprotthānaprapākaśca vidra dhiḥ pittasambhavaḥ

शरावसदृशः पाण्डुः शीतः स्निग्धोऽल्पवेदनः चिरोत्थानप्रपाकश्च विद्र धिः कफसम्भवः तनुपीतसिताश्चैषामास्रावाः क्रमतो मताः

śarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ snigdho'lpavedanaḥ cirotthānaprapākaśca vidra dhiḥ kaphasambhavaḥ tanupītasitāścaiṣāmāsrāvāḥ kramato matāḥ

नानावर्णरुजास्रावी घाटालो विषमो महान् विषमं पच्यते वाऽपि विद्र धिः सान्निपातिकः

nānāvarṇarujāsrāvī ghāṭālo viṣamo mahān viṣamaṃ pacyate vā'pi vidra dhiḥ sānnipātikaḥ

तैस्तैर्भावैरभिहते क्षतेवाऽपथ्यकारिणाम् क्षतोष्मा वायुविसृतः सरक्तं पित्तमीरयेत्

taistairbhāvairabhihate kṣatevā'pathyakāriṇām kṣatoṣmā vāyuvisṛtaḥ saraktaṃ pittamīrayet

ज्वरस्तृषा च दाहश्च जायते तस्य देहिनः आगन्तुर्विद्र धिर्ह्येष पित्तविद्र धिलक्षणः

jvarastṛṣā ca dāhaśca jāyate tasya dehinaḥ āganturvidra dhirhyeṣa pittavidra dhilakṣaṇaḥ

कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाज्वरः पित्तविद्र धिलिङ्गस्तु रक्तविद्र धिरुच्यते

kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvastīvradāharujājvaraḥ pittavidra dhiliṅgastu raktavidra dhirucyate

आभ्यन्तरानतस्तूर्ध्वं विद्र धीन् परिचक्षते गुर्वसात्म्यविरुद्धान्नशुष्कशाकाम्लभोजनैः

ābhyantarānatastūrdhvaṃ vidra dhīn paricakṣate gurvasātmyaviruddhānnaśuṣkaśākāmlabhojanaiḥ

अतिव्यवायव्यायामवेगाघातविदाहिभिः पृथक् सम्भूय वा दोषाः कुपिता गुल्मरूपिणम्

ativyavāyavyāyāmavegāghātavidāhibhiḥ pṛthak sambhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam

वल्मीकवत्समुन्नद्धमन्तः कुर्वन्ति विद्र धिम् गुदे वस्तिमुखे नाभ्यां कुक्षौ वङ्क्षणयोस्तथा

valmīkavatsamunnaddhamantaḥ kurvanti vidra dhim gude vastimukhe nābhyāṃ kukṣau vaṅkṣaṇayostathā

वृक्कयोः प्लीह्नि यकृति हृदि वा क्लोम्नि चाप्यथ एषां लिङ्गानि जानीयाद् बाह्यविद्र धिलक्षणैः

vṛkkayoḥ plīhni yakṛti hṛdi vā klomni cāpyatha eṣāṃ liṅgāni jānīyād bāhyavidra dhilakṣaṇaiḥ

गुदे वातनिरोधस्तु वस्तौ कृच्छ्राल्पमूत्रता नाभ्यां हिक्काजृम्भणं च कुक्षौ मारुतकोपनम्

gude vātanirodhastu vastau kṛcchrālpamūtratā nābhyāṃ hikkājṛmbhaṇaṃ ca kukṣau mārutakopanam

कटिपृष्ठग्रहस्तीव्रो वङ्क्षणोत्थे तु विद्र धौ वृक्कयोः पार्श्वसङ्कोचः प्लीह्न्युच्छ्वासावरोधनम्

kaṭipṛṣṭhagrahastīvro vaṅkṣaṇotthe tu vidra dhau vṛkkayoḥ pārśvasaṅkocaḥ plīhnyucchvāsāvarodhanam

सर्वाङ्गप्रग्रहस्तीव्रो हृदि कासश्च जायते श्वासो यकृति हिक्का च क्लोम्नि पेपीयते पयः

sarvāṅgapragrahastīvro hṛdi kāsaśca jāyate śvāso yakṛti hikkā ca klomni pepīyate payaḥ

नाभेरुपरिजाः पक्वा यान्त्यूर्ध्वमितरे त्वधः

nābheruparijāḥ pakvā yāntyūrdhvamitare tvadhaḥ

अधःस्रुतेषु जीवेत्तु स्रुतेषूर्ध्वं न जीवति हृन्नाभिवस्तिवर्ज्येषु तेषु भिन्नेषु वाह्यतः जीवेत् कदाचित्पुरुषो नेतरेषु कदाचन

adhaḥsruteṣu jīvettu sruteṣūrdhvaṃ na jīvati hṛnnābhivastivarjyeṣu teṣu bhinneṣu vāhyataḥ jīvet kadācitpuruṣo netareṣu kadācana

साध्या विद्र धयः पञ्च विवर्ज्यः सान्निपातिकः आमपक्वविदग्धत्वं तेषां ज्ञेयञ्च शोथवत्

sādhyā vidra dhayaḥ pañca vivarjyaḥ sānnipātikaḥ āmapakvavidagdhatvaṃ teṣāṃ jñeyañca śothavat

जलौकापातनं शस्तं सर्वस्मिन्नेव विद्र धौ रेको मृदुर्लङ्घनञ्च स्वेदः पित्तोत्तरं विना

jalaukāpātanaṃ śastaṃ sarvasminneva vidra dhau reko mṛdurlaṅghanañca svedaḥ pittottaraṃ vinā

अपक्वे विद्र धौ युञ्ज्याद् व्रणशोथवदौषधम् वातघ्नमूलकल्कैस्तु वसातैलघृतान्वितैः

apakve vidra dhau yuñjyād vraṇaśothavadauṣadham vātaghnamūlakalkaistu vasātailaghṛtānvitaiḥ

सुखोष्णैर्बहुलैर्लेपः प्रयोज्यो वातविद्र धौ यवगोधूममुद्गैश्च पिष्टैराज्येन लेपयेत्

sukhoṣṇairbahulairlepaḥ prayojyo vātavidra dhau yavagodhūmamudgaiśca piṣṭairājyena lepayet

विलीयते क्षणेनैव ह्यविपक्वस्तु विद्र धिः

vilīyate kṣaṇenaiva hyavipakvastu vidra dhiḥ

पैत्तिकं विद्र धिं वैद्यः प्रदिह्यात्सर्पिषा युतैः पयस्योशीरमधुकचन्दनैर्दुग्धपेषितैः

paittikaṃ vidra dhiṃ vaidyaḥ pradihyātsarpiṣā yutaiḥ payasyośīramadhukacandanairdugdhapeṣitaiḥ

पञ्चवल्कलकल्केन घृतमिश्रेण लेपयेत् पिबेद्वा त्रिफलाक्वाथं त्रिवृत्कल्काक्षसंयुतम्

pañcavalkalakalkena ghṛtamiśreṇa lepayet pibedvā triphalākvāthaṃ trivṛtkalkākṣasaṃyutam

इष्टिका सिकता लोहकिट्टं गोशकृता सह मूत्रैः सुखोष्णैर्लेपेन स्वेदयेच्छ्लेष्मविद्र धिम्

iṣṭikā sikatā lohakiṭṭaṃ gośakṛtā saha mūtraiḥ sukhoṣṇairlepena svedayecchleṣmavidra dhim

दशमूलीकषायेण सस्नेहेन रसेन वा शोथव्रणं वा कोष्णेन सशूलं परिषेचयेत्

daśamūlīkaṣāyeṇa sasnehena rasena vā śothavraṇaṃ vā koṣṇena saśūlaṃ pariṣecayet

पित्तविद्र धिवत्सर्वाः क्रिया निरवशेषतः विद्र ध्योः कुशलः कुर्याद्र क्तागन्तुनिमित्तयोः

pittavidra dhivatsarvāḥ kriyā niravaśeṣataḥ vidra dhyoḥ kuśalaḥ kuryādra ktāgantunimittayoḥ

रक्तचन्दन मञ्जिष्ठानिशा मधुकगैरिकैः क्षीरेण विद्र धौ लेपो रक्तागन्तुनिमित्तके

raktacandana mañjiṣṭhāniśā madhukagairikaiḥ kṣīreṇa vidra dhau lepo raktāgantunimittake

पीता ह्येते निहन्त्याशु विद्र धिं कोष्ठसम्भवम् कृष्णाऽजाजी विशाला च धामार्गवफलं तथा

pītā hyete nihantyāśu vidra dhiṃ koṣṭhasambhavam kṛṣṇā'jājī viśālā ca dhāmārgavaphalaṃ tathā

श्वेतवर्षाभुवो मूलं मूलं वा वरुणस्य च जलेन क्वथितं पीतमन्तर्विद्र धिहृत्परम्

śvetavarṣābhuvo mūlaṃ mūlaṃ vā varuṇasya ca jalena kvathitaṃ pītamantarvidra dhihṛtparam

गायत्रीत्रिफलानिम्बकटुकामधुकं समम् त्रिवृत्पटोलमूलाभ्यां चत्वारॐऽशा पृथक् पृथक्

gāyatrītriphalānimbakaṭukāmadhukaṃ samam trivṛtpaṭolamūlābhyāṃ catvāraॐ'śā pṛthak pṛthak

मसूरान्निस्तुषान्दद्यादेष क्वाथो व्रणाञ्चयेत् गुल्मविद्र धिबीसर्पदाह मोहज्वरापहः

masūrānnistuṣāndadyādeṣa kvātho vraṇāñcayet gulmavidra dhibīsarpadāha mohajvarāpahaḥ

तृण्मूर्च्छाच्छर्दिहृद्रो गपित्तासृक्कुष्ठकामलाः शिग्रुमूलं जले धौतं पिष्टं वस्त्रेण गालयेत् तद्र सं मधुना पीत्वा हन्त्यन्तर्विद्र धिं नरः

tṛṇmūrcchācchardihṛdro gapittāsṛkkuṣṭhakāmalāḥ śigrumūlaṃ jale dhautaṃ piṣṭaṃ vastreṇa gālayet tadra saṃ madhunā pītvā hantyantarvidra dhiṃ naraḥ

शोभाञ्जनकनिर्यूहोहिङ्गुसैन्धवसंयुतः हन्त्यन्तर्विद्र धिं शीघ्रं प्रातः प्रातर्विशेषतः

śobhāñjanakaniryūhohiṅgusaindhavasaṃyutaḥ hantyantarvidra dhiṃ śīghraṃ prātaḥ prātarviśeṣataḥ

इति षट्चत्वारिंशत्तमो विद्रध्यधिकारः समाप्तः

iti ṣaṭcatvāriṃśattamo vidradhyadhikāraḥ samāptaḥ

व्रणशोथाधिकारः

अथ सप्तचत्वारिंशत्तमो व्रणशोथाधिकारः

atha saptacatvāriṃśattamo vraṇaśothādhikāraḥ

पृथक्समस्तदोषोत्था रक्तजागन्तुजौ तथा व्रणशोथाः षडेते स्युः संयुक्ताः शोथलक्षणैः

pṛthaksamastadoṣotthā raktajāgantujau tathā vraṇaśothāḥ ṣaḍete syuḥ saṃyuktāḥ śothalakṣaṇaiḥ

विषमं पच्यते वातात्पित्तोत्थश्चाचिराच्चिरम् कफजः पित्तवच्छोथौ रक्तागन्तुसमुद्भवौ

viṣamaṃ pacyate vātātpittotthaścācirācciram kaphajaḥ pittavacchothau raktāgantusamudbhavau

मन्दोष्णताऽल्पशोथत्वं काठिन्यं त्वक्सवर्णता मन्दवेदनता चापि शोथस्यामस्य लक्षणम्

mandoṣṇatā'lpaśothatvaṃ kāṭhinyaṃ tvaksavarṇatā mandavedanatā cāpi śothasyāmasya lakṣaṇam

दह्यते दहनेनेव क्षारेणेव प्रपच्यते पिपीलिकागणेनेव दश्यते छिद्यते तथा

dahyate dahaneneva kṣāreṇeva prapacyate pipīlikāgaṇeneva daśyate chidyate tathā

भिद्यते चैव शस्त्रेण दण्डेनेव च ताड्यते पीड्यते पाणिनेवान्तः सूचीभिरिव तुद्यते

bhidyate caiva śastreṇa daṇḍeneva ca tāḍyate pīḍyate pāṇinevāntaḥ sūcībhiriva tudyate

सोषचोषो विवर्णः स्यादङ्गुल्येवावपीड्यते आसने शयने स्थाने शान्तिं वृश्चिकविद्धवत्

soṣacoṣo vivarṇaḥ syādaṅgulyevāvapīḍyate āsane śayane sthāne śāntiṃ vṛścikaviddhavat

न गच्छेदाततः शोथो भवेदाध्मातवस्तिवत् ज्वरस्तृष्णाऽरुचिश्चैतत्पच्यमानस्य लक्षणम्

na gacchedātataḥ śotho bhavedādhmātavastivat jvarastṛṣṇā'ruciścaitatpacyamānasya lakṣaṇam

वेदनोपशमः शोथो लोहितोऽल्पो न चोन्नतः प्रादुर्भावो वलीनाञ्च तोदः कण्डूर्मुहुर्मुहुः

vedanopaśamaḥ śotho lohito'lpo na connataḥ prādurbhāvo valīnāñca todaḥ kaṇḍūrmuhurmuhuḥ

उपद्र वाणां प्रशमो निम्नता स्फुटनं त्वचाम् वस्ताविवाम्बुसञ्चारः स्याच्छोथेऽङगुलिपीडिते

upadra vāṇāṃ praśamo nimnatā sphuṭanaṃ tvacām vastāvivāmbusañcāraḥ syācchothe'ṅagulipīḍite

पूयश्च पीडयेदेकमन्तमन्ते च पीडिते बुभुक्षा व्रणशोथस्य भवेत्पक्वस्य लक्षणम्

pūyaśca pīḍayedekamantamante ca pīḍite bubhukṣā vraṇaśothasya bhavetpakvasya lakṣaṇam

ॠतेऽनिलाद्रुङ् न विना न पित्तं पाकः कफञ्चापिविना न पूयः तस्माद्धि सर्वं परिपाककाले पचन्ति शोथास्त्रिभिरेव दोषैः

ṝte'nilādruṅ na vinā na pittaṃ pākaḥ kaphañcāpivinā na pūyaḥ tasmāddhi sarvaṃ paripākakāle pacanti śothāstribhireva doṣaiḥ

कालान्तरेणाभ्युदितन्तु पित्तं कृत्वा वशे वातकफौ प्रसह्य पचत्यतः शोणितमेष पाको मतः परेषां विदुषां द्वितीयः

kālāntareṇābhyuditantu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya pacatyataḥ śoṇitameṣa pāko mataḥ pareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ

कफजेषु च शोथेषु गम्भीरं पाकमेत्यसृक् पक्वलिङ्गं ततः स्पष्टं यतः स्याच्छोथशीतता त्वक्सावर्ण्यं रुजोऽल्पत्वं घनस्पर्शत्वमश्मवत्

kaphajeṣu ca śotheṣu gambhīraṃ pākametyasṛk pakvaliṅgaṃ tataḥ spaṣṭaṃ yataḥ syācchothaśītatā tvaksāvarṇyaṃ rujo'lpatvaṃ ghanasparśatvamaśmavat

कक्षं समासाद्य यथैव वह्निर्वातेरितः संदहति प्रसह्य तथैव पूयो ह्यविनिःसृतस्तु मांसं शिराः स्नायुमपीह खादेत्

kakṣaṃ samāsādya yathaiva vahnirvāteritaḥ saṃdahati prasahya tathaiva pūyo hyaviniḥsṛtastu māṃsaṃ śirāḥ snāyumapīha khādet

आमं विदह्यमानञ्च सम्यक्पक्वन्तु यो भिषक् जानीयात्स भवेद्वैद्यः शेषास्तस्करवृत्तयः

āmaṃ vidahyamānañca samyakpakvantu yo bhiṣak jānīyātsa bhavedvaidyaḥ śeṣāstaskaravṛttayaḥ

यश्छिनत्त्याममज्ञानाद्यश्च पक्वमुपेक्षते श्वपचाविव विज्ञेयौ तावनिश्चितकारिणौ

yaśchinattyāmamajñānādyaśca pakvamupekṣate śvapacāviva vijñeyau tāvaniścitakāriṇau

आदौ शोथहरोलेपस्ततस्तु परिषेचनम् विम्लापनमसृङ्मोक्षस्ततः स्यादुपनाहनम्

ādau śothaharolepastatastu pariṣecanam vimlāpanamasṛṅmokṣastataḥ syādupanāhanam

पाचनं भेदनं पश्चात्पीडनं शोधनं तथा रोपणं वर्णकरणं व्रणस्यैते क्रमाः स्मृताः

pācanaṃ bhedanaṃ paścātpīḍanaṃ śodhanaṃ tathā ropaṇaṃ varṇakaraṇaṃ vraṇasyaite kramāḥ smṛtāḥ

यथा प्रज्वलिते वेश्मन्यम्भसा परिषेचनम् क्षिप्रं प्रशमयत्यग्निमेवमालेपनं रुजः

yathā prajvalite veśmanyambhasā pariṣecanam kṣipraṃ praśamayatyagnimevamālepanaṃ rujaḥ

बीजपूरजटाहिंस्रा देवदारु महौषधम् रास्नाऽग्निमन्थौ लेपोऽय वातशोथविनाशनः

bījapūrajaṭāhiṃsrā devadāru mahauṣadham rāsnā'gnimanthau lepo'ya vātaśothavināśanaḥ

कल्कः काञ्जिकसम्पिष्टः स्निग्धो मधुकचन्दनैः दूर्वा च नलमूलञ्च पद्मकाष्ठञ्च केशरम् उशीरं बालकं पद्मं लेपोऽय पित्तशोथहा

kalkaḥ kāñjikasampiṣṭaḥ snigdho madhukacandanaiḥ dūrvā ca nalamūlañca padmakāṣṭhañca keśaram uśīraṃ bālakaṃ padmaṃ lepo'ya pittaśothahā

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षवेतसकल्कलैः ससर्पिष्कैः प्रदेहः स्याच्छोथे पित्तसमुद्भवे

nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣavetasakalkalaiḥ sasarpiṣkaiḥ pradehaḥ syācchothe pittasamudbhave

आगन्तुजे रक्तजे च लेप एषोऽभिपूजितः

āgantuje raktaje ca lepa eṣo'bhipūjitaḥ

अजगन्धाऽजशृंगी च मञ्जिष्ठा सरलस्तथा एकैषिकाऽश्वगन्धा च लेपोऽयश्लेष्मशोथहा

ajagandhā'jaśṛṃgī ca mañjiṣṭhā saralastathā ekaiṣikā'śvagandhā ca lepo'yaśleṣmaśothahā

कृष्णापुराणपिण्याकं शिग्रुत्वक् सिकता शिवा मूत्रपिष्टः सुखोष्णोऽय प्रलेपः श्लेष्मशोथहा

kṛṣṇāpurāṇapiṇyākaṃ śigrutvak sikatā śivā mūtrapiṣṭaḥ sukhoṣṇo'ya pralepaḥ śleṣmaśothahā

न रात्रौ लेपनं दद्याद्दत्तञ्च पतितं तथा न च पर्युषितं शुष्यमाणं तन्नैव धारयेत्

na rātrau lepanaṃ dadyāddattañca patitaṃ tathā na ca paryuṣitaṃ śuṣyamāṇaṃ tannaiva dhārayet

तमसा पिहितोऽत्युष्मा रोमकूपमुखोत्थितः विना लेपेन निर्याति रात्रौ नालेपयेदतः

tamasā pihito'tyuṣmā romakūpamukhotthitaḥ vinā lepena niryāti rātrau nālepayedataḥ

रात्रावपि प्रलेपस्तुविधातव्योविचक्षणैः अपाकिशोथे गम्भीरे रक्तपित्तसमुद्भवे

rātrāvapi pralepastuvidhātavyovicakṣaṇaiḥ apākiśothe gambhīre raktapittasamudbhave

यथाऽम्बुभिः सिच्यमानःशान्तिमग्निर्हि गच्छति दोषाग्निरेवं सहसा परिषेकेण शाम्यति

yathā'mbubhiḥ sicyamānaḥśāntimagnirhi gacchati doṣāgnirevaṃ sahasā pariṣekeṇa śāmyati

वातघ्नौषधनिष्क्वाथै स्तैलैर्मांसरसैर्घृतैः उष्णैः संसेचयेच्छोथं वातिकं काञ्जिकेन च

vātaghnauṣadhaniṣkvāthai stailairmāṃsarasairghṛtaiḥ uṣṇaiḥ saṃsecayecchothaṃ vātikaṃ kāñjikena ca

पित्तरक्ताभिघातोत्थं शोथं सिञ्चेत्सुशीतलैः क्षीराज्यमधुखण्डेक्षुरसैःपित्तहरैःशृतैः

pittaraktābhighātotthaṃ śothaṃ siñcetsuśītalaiḥ kṣīrājyamadhukhaṇḍekṣurasaiḥpittaharaiḥśṛtaiḥ

कफघ्नौषधनिष्क्वाथैः शीतैस्तु परिषेचयेत् तैलक्षाराम्बुमूत्रैश्च शोथं श्लेष्मसमुद्भवम्

kaphaghnauṣadhaniṣkvāthaiḥ śītaistu pariṣecayet tailakṣārāmbumūtraiśca śothaṃ śleṣmasamudbhavam

जातस्य कठिनस्यास्य कार्यं विम्लापनं शनैः

jātasya kaṭhinasyāsya kāryaṃ vimlāpanaṃ śanaiḥ

अभ्यज्य स्वेदयित्वा तु वेणुनाढ्या शनैः शनैः विमर्दयेद्भिषङ् मन्दं तलेनाङ्गुष्ठकेन वा

abhyajya svedayitvā tu veṇunāḍhyā śanaiḥ śanaiḥ vimardayedbhiṣaṅ mandaṃ talenāṅguṣṭhakena vā

वेदनोपशमार्थाय तथा पाकशमाय च अचिरोत्पतिते शोथे शोणितस्रावणं चरेत्

vedanopaśamārthāya tathā pākaśamāya ca acirotpatite śothe śoṇitasrāvaṇaṃ caret

एकतस्तु क्रियाः सर्वा रक्तमोक्षणमेकतः रक्तं हि वेदनामूलं तच्चेन्नास्ति न चास्ति रुक्

ekatastu kriyāḥ sarvā raktamokṣaṇamekataḥ raktaṃ hi vedanāmūlaṃ taccennāsti na cāsti ruk

विवर्णःकठिनः श्यावो व्रणोयश्चाल्पवेदनः विषाणैश्च विशेषेण जलौकाभिः पदैरपि

vivarṇaḥkaṭhinaḥ śyāvo vraṇoyaścālpavedanaḥ viṣāṇaiśca viśeṣeṇa jalaukābhiḥ padairapi

रुजावतां दारुणानां कठिनानां तथैव च शोथानां स्वेदनं कार्यं ये चाप्येवंविधा व्रणाः

rujāvatāṃ dāruṇānāṃ kaṭhinānāṃ tathaiva ca śothānāṃ svedanaṃ kāryaṃ ye cāpyevaṃvidhā vraṇāḥ

शोथयोरुपनाहञ्च दद्यादामविदग्धयोः प्रशाम्यत्यविदग्धस्तु विदग्धः पक्वतां व्रजेत्

śothayorupanāhañca dadyādāmavidagdhayoḥ praśāmyatyavidagdhastu vidagdhaḥ pakvatāṃ vrajet

दशमूली बला रास्ना वाजिगन्धा प्रसारिणी मूलं वातरिपोः सिन्धुर्वारिपूर्णे घटे क्षिपेत्

daśamūlī balā rāsnā vājigandhā prasāriṇī mūlaṃ vātaripoḥ sindhurvāripūrṇe ghaṭe kṣipet

शोभाञ्जनः कणा चापि सैन्धवं विश्वभेषजम् शणकार्पासयोर्बीजमतसी च कुलत्थिका

śobhāñjanaḥ kaṇā cāpi saindhavaṃ viśvabheṣajam śaṇakārpāsayorbījamatasī ca kulatthikā

तिला यवाश्च सिद्धार्थः कुठेरो मूलकं मिसिः यथाप्राप्तैरमीभिश्च द्र व्यैरम्लेन संयुतैः

tilā yavāśca siddhārthaḥ kuṭhero mūlakaṃ misiḥ yathāprāptairamībhiśca dra vyairamlena saṃyutaiḥ

कल्कीकृतैः सुखोष्णैश्च स्वेदयेद्विधिवच्छनैः अनेन प्रशमं याति वातशोथो न संशयः

kalkīkṛtaiḥ sukhoṣṇaiśca svedayedvidhivacchanaiḥ anena praśamaṃ yāti vātaśotho na saṃśayaḥ

पुनर्नवा दारु शुण्ठी शिग्रुः सिद्धार्थ एव च अम्लपिष्टः सुखोष्णोऽय प्रलेपः सर्वशोथहा

punarnavā dāru śuṇṭhī śigruḥ siddhārtha eva ca amlapiṣṭaḥ sukhoṣṇo'ya pralepaḥ sarvaśothahā

न प्रशाम्यति यः शोथः प्रलेपादिविधानतः द्र व्याणि पाचनीयानि दद्यात्तत्रोपनाहने

na praśāmyati yaḥ śothaḥ pralepādividhānataḥ dra vyāṇi pācanīyāni dadyāttatropanāhane

शणमूलकशिग्रुणां फलानि तिलसर्षपाः अतसी शक्तवः किण्वमुष्णद्र व्यञ्च पाचनम्

śaṇamūlakaśigruṇāṃ phalāni tilasarṣapāḥ atasī śaktavaḥ kiṇvamuṣṇadra vyañca pācanam

अन्तः पूयेष्ववक्त्रेषु तथा चोत्सङ्गवत्स्वपि गतिमत्सु च रोगेषु भेदनं सम्प्रयुज्यते

antaḥ pūyeṣvavaktreṣu tathā cotsaṅgavatsvapi gatimatsu ca rogeṣu bhedanaṃ samprayujyate

रोगे व्यधेन साध्येतु यथादेशं प्रमाणतः शस्त्रं विधाय दोषांस्तु स्रावयेत्कथितं यथा

roge vyadhena sādhyetu yathādeśaṃ pramāṇataḥ śastraṃ vidhāya doṣāṃstu srāvayetkathitaṃ yathā

बालवृद्धासहक्षीणभीरूणां योषितामपि व्रणेषु मर्मजातेषु भेदनं द्र व्यलेपनम्

bālavṛddhāsahakṣīṇabhīrūṇāṃ yoṣitāmapi vraṇeṣu marmajāteṣu bhedanaṃ dra vyalepanam

चिरबिल्वोऽग्निको दन्ती चित्रको हयमारकः कपोतकाकगृध्राणां मललेपेन भेदनम्

cirabilvo'gniko dantī citrako hayamārakaḥ kapotakākagṛdhrāṇāṃ malalepena bhedanam

क्षारद्र व्यं तथा क्षारो दारणः परिकीर्तितः हस्तिदन्तो जले पिष्टो बिन्दुमात्रप्रलेपितः अत्यर्थं कठिने शोथे कथितो भेदनः परः

kṣāradra vyaṃ tathā kṣāro dāraṇaḥ parikīrtitaḥ hastidanto jale piṣṭo bindumātrapralepitaḥ atyarthaṃ kaṭhine śothe kathito bhedanaḥ paraḥ

द्र व्याणां पिच्छिलानान्तु त्वङ्मूलातिप्रपीडनम् यवगोधूममाषाणां चूर्णानि च समासतः

dra vyāṇāṃ picchilānāntu tvaṅmūlātiprapīḍanam yavagodhūmamāṣāṇāṃ cūrṇāni ca samāsataḥ

शुष्यमाणमुपेक्षेत प्रलेपं पीडनं प्रति न चापिमुखमालिम्पेत्तथा दोषः प्रसिच्यते

śuṣyamāṇamupekṣeta pralepaṃ pīḍanaṃ prati na cāpimukhamālimpettathā doṣaḥ prasicyate

व्रणस्य तु विशुद्धस्य क्वाथः शुद्धिकरः परः पटोलनिम्बपत्रोत्थः सर्वत्रैव प्रयुज्यते

vraṇasya tu viśuddhasya kvāthaḥ śuddhikaraḥ paraḥ paṭolanimbapatrotthaḥ sarvatraiva prayujyate

वातिके दशमूलानां क्षीरिणां पैत्तिके व्रणे आरग्वधादेः कफजे कषायः शोधने हितः

vātike daśamūlānāṃ kṣīriṇāṃ paittike vraṇe āragvadhādeḥ kaphaje kaṣāyaḥ śodhane hitaḥ

अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षवटवेतसजं शृतम् व्रणशोथोपदंशानां नाशनं क्षालनात्स्मृतम्

aśvatthodumbaraplakṣavaṭavetasajaṃ śṛtam vraṇaśothopadaṃśānāṃ nāśanaṃ kṣālanātsmṛtam

तिलसैन्धवयष्ट्याह्वनिम्बपत्रनिशायुगैः त्रिवृद्घृतयुतैः पिष्टैः प्रलेपो व्रणशोधनः

tilasaindhavayaṣṭyāhvanimbapatraniśāyugaiḥ trivṛdghṛtayutaiḥ piṣṭaiḥ pralepo vraṇaśodhanaḥ

एकं वा सारिवामूलं सर्वव्रणविशोधनम्

ekaṃ vā sārivāmūlaṃ sarvavraṇaviśodhanam

निम्बपत्रं तिला दन्ती त्रिवृत्सैन्धवमाक्षिकम् दुष्टव्रणप्रशमनो लेपः शोधनकेशरी

nimbapatraṃ tilā dantī trivṛtsaindhavamākṣikam duṣṭavraṇapraśamano lepaḥ śodhanakeśarī

लेपान्निम्बदलैः कल्को व्रणशोधनरोपणः भक्षणाच्छर्दिमन्दाग्निपित्तश्लेष्मकृमीन्हरेत् व्रणान्विशोधयेद्वत्तर्या सूक्ष्मान् हि सन्धिमर्मजान्

lepānnimbadalaiḥ kalko vraṇaśodhanaropaṇaḥ bhakṣaṇācchardimandāgnipittaśleṣmakṛmīnharet vraṇānviśodhayedvattaryā sūkṣmān hi sandhimarmajān

अभयात्रिवृतादन्ती लाङ्गलीमधुसैन्धवैः

abhayātrivṛtādantī lāṅgalīmadhusaindhavaiḥ

निम्बपत्रघृत क्षौद्र दार्वीमधुकसंयुतैः वर्त्तिस्तिलानां कल्को वा शोधयेद्रो पयेद् व्रणम्

nimbapatraghṛta kṣaudra dārvīmadhukasaṃyutaiḥ varttistilānāṃ kalko vā śodhayedro payed vraṇam

अपेतपूतिमांसानां मांसस्थानामरोहताम् कल्कस्तु रोपणोदेयस्तिलजो मधुसंयुतः

apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāmarohatām kalkastu ropaṇodeyastilajo madhusaṃyutaḥ

अश्वगन्धा रुहा लोध्रं कट्फलं मधुयष्टिका समङ्गा धातकीपुष्पं परमं व्रणरोपणम्

aśvagandhā ruhā lodhraṃ kaṭphalaṃ madhuyaṣṭikā samaṅgā dhātakīpuṣpaṃ paramaṃ vraṇaropaṇam

मधुयुक्ता सुरा पुंसां कथिता व्रणरोपणी सुषवीपत्रधत्तूर बलामोटाकुठेरकाः पृथगेतैः प्रलेपेन गम्भीरव्रणरोपणम्

madhuyuktā surā puṃsāṃ kathitā vraṇaropaṇī suṣavīpatradhattūra balāmoṭākuṭherakāḥ pṛthagetaiḥ pralepena gambhīravraṇaropaṇam

ककुभोदुम्बराश्वत्थजम्बू कफललोध्रजैः त्वक्चूर्णैर्धूलिताः क्षिप्रं संरोहन्ति व्रणा ध्रुवम्

kakubhodumbarāśvatthajambū kaphalalodhrajaiḥ tvakcūrṇairdhūlitāḥ kṣipraṃ saṃrohanti vraṇā dhruvam

प्रियङ्गुधातकीपुष्पं यष्टीमधुजतूनि च सूक्ष्मचूर्णीकृतानि स्यू रोपणान्यवधूलनात्

priyaṅgudhātakīpuṣpaṃ yaṣṭīmadhujatūni ca sūkṣmacūrṇīkṛtāni syū ropaṇānyavadhūlanāt

यवचूर्णं समधुकं सतैलं सह सर्पिषा दद्यादालेपनं कोष्णं दाहशूलोपशान्तये

yavacūrṇaṃ samadhukaṃ satailaṃ saha sarpiṣā dadyādālepanaṃ koṣṇaṃ dāhaśūlopaśāntaye

करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीलेपो हन्याद् व्रणकृमीन् लशुनस्याथवा लेपो हिङ्गुनिम्बकृतोऽथवा

karañjāriṣṭanirguṇḍīlepo hanyād vraṇakṛmīn laśunasyāthavā lepo hiṅgunimbakṛto'thavā

निम्बपत्रवचाहिङ्गुसर्पिर्लवणसर्षपैः धूपनं स्याद् व्रणे रुक्षकृमिकण्डूरुजाऽपहम्

nimbapatravacāhiṅgusarpirlavaṇasarṣapaiḥ dhūpanaṃ syād vraṇe rukṣakṛmikaṇḍūrujā'paham

ये क्लेदपाकस्रुतिगन्धवन्तो व्रणाश्चिरोत्थाः सतताश्च शोथाः प्रयान्ति ये गुग्गुलुमिश्रितेन पीतेन शान्तिं त्रिफलाशृतेन

ye kledapākasrutigandhavanto vraṇāścirotthāḥ satatāśca śothāḥ prayānti ye guggulumiśritena pītena śāntiṃ triphalāśṛtena

पटोलनिम्बासनसार धात्रीपथ्याऽक्षनिर्यूहमहर्मुखेषु पिबेद्युतं गुग्गुलुना विसर्पविस्फोट दुष्टव्रणशान्तिमिच्छन्

paṭolanimbāsanasāra dhātrīpathyā'kṣaniryūhamaharmukheṣu pibedyutaṃ guggulunā visarpavisphoṭa duṣṭavraṇaśāntimicchan

मनःशिला समञ्जिष्ठा सलाक्षा रजनीद्वयम् प्रलेपः सघृतक्षौद्र स्त्वचः सावर्ण्यकृत्स्मृतः

manaḥśilā samañjiṣṭhā salākṣā rajanīdvayam pralepaḥ saghṛtakṣaudra stvacaḥ sāvarṇyakṛtsmṛtaḥ

जीर्णशाल्योदनं स्निग्धमल्पमुष्णं द्र वान्तरम् भुञ्जानो जाङ्गलैर्मांसैः शीघ्रं व्रणमपोहति

jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalpamuṣṇaṃ dra vāntaram bhuñjāno jāṅgalairmāṃsaiḥ śīghraṃ vraṇamapohati

तण्डुलीयकजीवन्तीवास्तूकसुनिषण्णकैः बालमूलकवार्त्ताकुपटोलैः कारवेल्लकैः

taṇḍulīyakajīvantīvāstūkasuniṣaṇṇakaiḥ bālamūlakavārttākupaṭolaiḥ kāravellakaiḥ

सदाडिमैः सामलकैर्घृतभृष्टैः ससैन्धवैः अन्यैरेवङ्गुणैर्वाऽपि मुद्गादीनां रसेन वा

sadāḍimaiḥ sāmalakairghṛtabhṛṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ anyairevaṅguṇairvā'pi mudgādīnāṃ rasena vā

अम्लं दधि च शाकञ्च मांसमानूपमौदकम् क्षीरं गुरूणि चान्नानि व्रणे च परिवर्जयेत्

amlaṃ dadhi ca śākañca māṃsamānūpamaudakam kṣīraṃ gurūṇi cānnāni vraṇe ca parivarjayet

व्रणे श्वयथुरायासात्स च रागश्च जागरात् तौ च रुक्च दिवास्वापात्ते च मृत्युश्च मैथुनात्

vraṇe śvayathurāyāsātsa ca rāgaśca jāgarāt tau ca rukca divāsvāpātte ca mṛtyuśca maithunāt

क्रुद्धे सद्योव्रणे कुर्यादूर्ध्वं चाधश्च शोधनम् क्रिया शीता प्रयोक्तव्या रक्तपित्तोष्मनाशिनी

kruddhe sadyovraṇe kuryādūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam kriyā śītā prayoktavyā raktapittoṣmanāśinī

लङ्घनञ्च बलं ज्ञात्वा भोजनं चास्रमोक्षणम् घृष्टे विदलिते चैव सुतरामिष्यते विधिः

laṅghanañca balaṃ jñātvā bhojanaṃ cāsramokṣaṇam ghṛṣṭe vidalite caiva sutarāmiṣyate vidhiḥ

छिन्ने भिन्ने तथा विद्धे क्षते वाऽसृगतिस्रवेत् रक्तक्षयात्तत्र रुजः करोति पवनो भृशम्

chinne bhinne tathā viddhe kṣate vā'sṛgatisravet raktakṣayāttatra rujaḥ karoti pavano bhṛśam

परिषेकं स्नेहपानं लेपं तत्रोपनाहनम् कुर्वन्ति स्नेहवस्तिञ्च रुजाघ्नं चौषधं पृथक्

pariṣekaṃ snehapānaṃ lepaṃ tatropanāhanam kurvanti snehavastiñca rujāghnaṃ cauṣadhaṃ pṛthak

खड्गादिच्छिन्नगात्रस्य तत्काले पूरितो व्रणः गाङ्गेरुकीमूलरसैः सद्यः स्याद्गतवेदनः

khaḍgādicchinnagātrasya tatkāle pūrito vraṇaḥ gāṅgerukīmūlarasaiḥ sadyaḥ syādgatavedanaḥ

कषाया मधुराः शीताः क्रियाः सर्वाः प्रयोजयेत् सद्योव्रणानां सप्ताहात्पश्चात्पूर्वोक्तमाचरेत्

kaṣāyā madhurāḥ śītāḥ kriyāḥ sarvāḥ prayojayet sadyovraṇānāṃ saptāhātpaścātpūrvoktamācaret

आमाशयस्थे रुधिरे विदध्याद्वमनं नरः तस्मिन्पक्वाशयस्थे तु प्रकुर्वीत विरेचनम्

āmāśayasthe rudhire vidadhyādvamanaṃ naraḥ tasminpakvāśayasthe tu prakurvīta virecanam

क्वाथो वंशत्वगैरण्डश्वदंष्ट्राऽश्मभिदा कृतः हिङ्गुसैन्धवसंयुक्तः कोष्ठस्थं स्रावयेदसृक्

kvātho vaṃśatvagairaṇḍaśvadaṃṣṭrā'śmabhidā kṛtaḥ hiṅgusaindhavasaṃyuktaḥ koṣṭhasthaṃ srāvayedasṛk

यवकोलकुलत्थानां निःस्नेहेन रसेन च भुञ्जीतान्नं यवागूं वा पिबेत्सैन्धवसंयुताम्

yavakolakulatthānāṃ niḥsnehena rasena ca bhuñjītānnaṃ yavāgūṃ vā pibetsaindhavasaṃyutām

जातीनिम्बपटोलपत्रकटुकादार्वीनिशासारिवा मञ्जिष्ठाऽभयसिक्थ तुत्थमधुकैर्नक्ताह्वबीजं समैः सर्पिः सिद्धमनेन सूक्ष्मवदना मर्माश्रिताः स्राविणो गम्भीराः सरुजो व्रणाः सगतिकाः शुध्यन्ति रोहन्ति च

jātīnimbapaṭolapatrakaṭukādārvīniśāsārivā mañjiṣṭhā'bhayasiktha tutthamadhukairnaktāhvabījaṃ samaiḥ sarpiḥ siddhamanena sūkṣmavadanā marmāśritāḥ srāviṇo gambhīrāḥ sarujo vraṇāḥ sagatikāḥ śudhyanti rohanti ca

वृद्धवैद्योपदेशेन पारम्पर्योपदेशतः जातीवृते तु संसिद्धं क्षेप्तव्यं सिक्थकं बुधैः

vṛddhavaidyopadeśena pāramparyopadeśataḥ jātīvṛte tu saṃsiddhaṃ kṣeptavyaṃ sikthakaṃ budhaiḥ

जातीनिम्बपटोलानां नक्तमालस्य पल्लवाः सिक्थकं मधुकं कुष्ठं द्वे निशे कटुरोहिणी

jātīnimbapaṭolānāṃ naktamālasya pallavāḥ sikthakaṃ madhukaṃ kuṣṭhaṃ dve niśe kaṭurohiṇī

मञ्जिष्ठा पद्मकं पथ्या लोध्रत्वङ्नीलमुत्पलम् सारिवा तुत्थकञ्चापि नक्तमालफलं तथा एतानि समभागानि कल्कीकृत्य प्रयत्नतः तिलतैलं पचेत्सम्यग्वैद्यः पाकविचक्षणः

mañjiṣṭhā padmakaṃ pathyā lodhratvaṅnīlamutpalam sārivā tutthakañcāpi naktamālaphalaṃ tathā etāni samabhāgāni kalkīkṛtya prayatnataḥ tilatailaṃ pacetsamyagvaidyaḥ pākavicakṣaṇaḥ

विषव्रणे समुत्पन्ने स्फोटके कुष्ठरोगिणी दद्रुवीसर्परोगेषुकीटदष्टेषु सर्वथा

viṣavraṇe samutpanne sphoṭake kuṣṭharogiṇī dadruvīsarparogeṣukīṭadaṣṭeṣu sarvathā

सद्यः शस्त्रप्रहारेण दग्धविद्धेषु चैव हि नखदन्तक्षते देहे दुष्टमांसापकर्षणे

sadyaḥ śastraprahāreṇa dagdhaviddheṣu caiva hi nakhadantakṣate dehe duṣṭamāṃsāpakarṣaṇe

म्रक्षणेन हितं तैलमिदं शोधनरोपणम् तैलं जात्यादिनाम्नैतत्प्रसिद्धं भिषगादृतम्

mrakṣaṇena hitaṃ tailamidaṃ śodhanaropaṇam tailaṃ jātyādināmnaitatprasiddhaṃ bhiṣagādṛtam

चित्रकरसोनरामठशरपुङ्खालाङ्गलीकसिन्दूरैः सविषैस्तथा सकुष्ठैः कटुतैलं साधु सम्पक्वम्

citrakarasonarāmaṭhaśarapuṅkhālāṅgalīkasindūraiḥ saviṣaistathā sakuṣṭhaiḥ kaṭutailaṃ sādhu sampakvam

विपरीतमल्लसंज्ञं तैलं दुष्टव्रणं तथा नाडीम् बहुभेषजैरसाध्यामपथ्यभोक्तुश्च निस्तुदति

viparītamallasaṃjñaṃ tailaṃ duṣṭavraṇaṃ tathā nāḍīm bahubheṣajairasādhyāmapathyabhoktuśca nistudati

अमृतापटोलमूलत्रिफलात्रिकटुककृमिघ्नानाम् समभागानां चूर्णं सर्वसमो गुग्गुलोर्भागः

amṛtāpaṭolamūlatriphalātrikaṭukakṛmighnānām samabhāgānāṃ cūrṇaṃ sarvasamo guggulorbhāgaḥ

प्रतिवासरमेकैकां गुटिकां खादेदिहापि परिमाणम् जेतुं व्रणवातासृग्गुल्मोदरशोथवातरोगांश्च

prativāsaramekaikāṃ guṭikāṃ khādedihāpi parimāṇam jetuṃ vraṇavātāsṛggulmodaraśothavātarogāṃśca

100

प्लुष्टस्याग्निषु तपनं कार्यमुष्णं तथौषधम् सम्यक् स्विन्ने शरीरे तु स्विन्नं भवति शोभनम्

pluṣṭasyāgniṣu tapanaṃ kāryamuṣṇaṃ tathauṣadham samyak svinne śarīre tu svinnaṃ bhavati śobhanam

101

प्रकृत्या सलिलं शीतं स्कन्दयत्यतिशोणितम् तस्मात्सुखयति ह्युष्णं न तु शीतं कदाचन

prakṛtyā salilaṃ śītaṃ skandayatyatiśoṇitam tasmātsukhayati hyuṣṇaṃ na tu śītaṃ kadācana

102

शीतामुष्णाञ्च दुर्दग्धे क्रियां कुर्यात्ततः पुनः घृतलेपप्रदेहांश्च शीतानेवास्य कारयेत्

śītāmuṣṇāñca durdagdhe kriyāṃ kuryāttataḥ punaḥ ghṛtalepapradehāṃśca śītānevāsya kārayet

103

सम्यदग्धे तुगाक्षीरीप्लक्षचन्दनगैरिकैः सामृतैः सर्पिषा युक्तैरालेपं कारयेद्भिषक् ग्राम्यानूपौदकैर्मांसैः पिष्टैरेनं प्रलेपयेत्

samyadagdhe tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ sāmṛtaiḥ sarpiṣā yuktairālepaṃ kārayedbhiṣak grāmyānūpaudakairmāṃsaiḥ piṣṭairenaṃ pralepayet

104

अतिदग्धे विशीर्णानि मांसान्युद्धृत्य शीतलाम् क्रियां कुर्यात्ततः पश्चाच्छालितण्डुलकण्डनैः

atidagdhe viśīrṇāni māṃsānyuddhṛtya śītalām kriyāṃ kuryāttataḥ paścācchālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ

105

तिन्दुक्याश्च कषायैर्वा घृतमिश्रैर्प्रलेपयेत् सर्वेषामग्निदग्धानामेतद्रो पणमुत्तमम्

tindukyāśca kaṣāyairvā ghṛtamiśrairpralepayet sarveṣāmagnidagdhānāmetadro paṇamuttamam

106

सिक्थककर्दमजीरकमधुपथ्यासर्वमिश्रितं लेपात् गव्यं घृतमपहरति विपाकजनितं व्रणं सद्यः

sikthakakardamajīrakamadhupathyāsarvamiśritaṃ lepāt gavyaṃ ghṛtamapaharati vipākajanitaṃ vraṇaṃ sadyaḥ

107

सिद्धं कषायकल्काभ्यां पटोल्याः कटुतैलकम् दग्धव्रणरुजास्रावदाहविस्फोटनाशनम्

siddhaṃ kaṣāyakalkābhyāṃ paṭolyāḥ kaṭutailakam dagdhavraṇarujāsrāvadāhavisphoṭanāśanam

108

वातास्रमस्रतं दुष्टं सशोथं ग्रथितं व्रणम् कुर्यात्सदाहंकण्ड्वाद्यं व्रणग्रन्थिस्तु स स्मृतः

vātāsramasrataṃ duṣṭaṃ saśothaṃ grathitaṃ vraṇam kuryātsadāhaṃkaṇḍvādyaṃ vraṇagranthistu sa smṛtaḥ

109

कम्पिल्लकं विडङ्गानि त्वचं दार्व्यास्तथैव च पिष्ट्वा तैलं पचेत्तत्तु व्रणग्रन्थिहरं परम्

kampillakaṃ viḍaṅgāni tvacaṃ dārvyāstathaiva ca piṣṭvā tailaṃ pacettattu vraṇagranthiharaṃ param

इति सप्तचत्वारिंशत्तमो व्रणशोथाधिकारो वा व्रणशोथा गन्तुव्रणाग्निदग्धव्रणाधिकारः समाप्तः

iti saptacatvāriṃśattamo vraṇaśothādhikāro vā vraṇaśothā gantuvraṇāgnidagdhavraṇādhikāraḥ samāptaḥ

भग्नाधिकारः

अथाष्टचत्वारिंशत्तमो भग्नाधिकारः

athāṣṭacatvāriṃśattamo bhagnādhikāraḥ

भग्नं समासाद् द्विविधं हुताश काण्डे च सन्धावपि तत्र सन्धौ उत्पिष्टविश्लिष्टविवर्त्तितानि तिर्यग्गतं क्षिप्तमधश्च भग्नम्

bhagnaṃ samāsād dvividhaṃ hutāśa kāṇḍe ca sandhāvapi tatra sandhau utpiṣṭaviśliṣṭavivarttitāni tiryaggataṃ kṣiptamadhaśca bhagnam

प्रसारणाकुञ्चनवर्त्तनोग्रा रुक् स्पर्शविद्वेषणमेतदुक्तम् सामान्यतः सन्धिगतस्य लिङ्गमुत्पिष्टसन्धेः श्वयथोः समन्तात् विशेषतो रात्रिभवा रुजा च विश्लिष्टकेतौ च रुजा च नित्यम्

prasāraṇākuñcanavarttanogrā ruk sparśavidveṣaṇametaduktam sāmānyataḥ sandhigatasya liṅgamutpiṣṭasandheḥ śvayathoḥ samantāt viśeṣato rātribhavā rujā ca viśliṣṭaketau ca rujā ca nityam

विवर्त्तिते पार्श्वरुजश्च तीव्रास्तिर्यग्गते तीव्ररुजो भवन्ति क्षिप्तेऽतिशूलं विगमं रुजश्च क्षिप्ते त्वधोरुग्विघटश्च सन्धेः

vivarttite pārśvarujaśca tīvrāstiryaggate tīvrarujo bhavanti kṣipte'tiśūlaṃ vigamaṃ rujaśca kṣipte tvadhorugvighaṭaśca sandheḥ

भग्नन्तु काण्डे बहुधा प्रयाति विशेषतो नामभिरेव तुल्यम्

bhagnantu kāṇḍe bahudhā prayāti viśeṣato nāmabhireva tulyam

काण्डे त्वतः कर्कटकाश्वकर्णौ विचूर्णितं पिच्चितमस्थिखल्लितम् काण्डेषु भग्नं ह्यतिपातितञ्च मज्जागतं विस्फुटितञ्च वक्रम्

kāṇḍe tvataḥ karkaṭakāśvakarṇau vicūrṇitaṃ piccitamasthikhallitam kāṇḍeṣu bhagnaṃ hyatipātitañca majjāgataṃ visphuṭitañca vakram

छिन्नं द्विधा द्वादशधाऽपि काण्डे सामान्यमग्रे किल तस्य लिङ्गम्

chinnaṃ dvidhā dvādaśadhā'pi kāṇḍe sāmānyamagre kila tasya liṅgam

स्रस्ताङ्गता शोथरुजाऽतिवृद्धिस्तथा व्यथावृद्धिरतीव नित्यम् सम्पीड्यमाने भवतीह शब्दः स्पर्शासहं स्पन्दनतोदशूलाः सर्वास्ववस्थासु न शर्मलाभो भग्नस्य काण्डे खलु चिह्नमेतत्

srastāṅgatā śotharujā'tivṛddhistathā vyathāvṛddhiratīva nityam sampīḍyamāne bhavatīha śabdaḥ sparśāsahaṃ spandanatodaśūlāḥ sarvāsvavasthāsu na śarmalābho bhagnasya kāṇḍe khalu cihnametat

अल्पाशिनोऽनात्मवतो जन्तोर्वातात्मकस्य च उपद्र वैर्वा जुष्टस्य भग्नं कृच्छ्रेण सिध्यति

alpāśino'nātmavato jantorvātātmakasya ca upadra vairvā juṣṭasya bhagnaṃ kṛcchreṇa sidhyati

भिन्नं कपालं कट्यान्तु सन्धिमुक्तं तथा च्युतम् जघनं प्रतिपिष्टञ्च वर्जयेत्तु चिकित्सकः

bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāntu sandhimuktaṃ tathā cyutam jaghanaṃ pratipiṣṭañca varjayettu cikitsakaḥ

असंश्लिष्टकपालञ्च ललाटे चूर्णितञ्च यत् भग्नं स्तने गुदे पृष्ठे शङ्खे मूर्द्धनि वर्जयेत्

asaṃśliṣṭakapālañca lalāṭe cūrṇitañca yat bhagnaṃ stane gude pṛṣṭhe śaṅkhe mūrddhani varjayet

सम्यक्संहितमप्यस्थि दुर्न्यासाद् दुष्टबन्धनात् सङ्क्षोभाद्वाऽपि यद्गच्छेद्विक्रियां तच्च वर्जयेत्

samyaksaṃhitamapyasthi durnyāsād duṣṭabandhanāt saṅkṣobhādvā'pi yadgacchedvikriyāṃ tacca varjayet

तरुणास्थीनि नम्यन्ते भिद्यन्ते नलकानि तु कपालानि विभज्यन्ते स्फुटन्ति रुचकानि च

taruṇāsthīni namyante bhidyante nalakāni tu kapālāni vibhajyante sphuṭanti rucakāni ca

पाण्योः पार्श्वयुगे पृष्ठे वक्षोजठरपायुषु पादयोरपि चास्थीनि वलयानि बभाषिरे

pāṇyoḥ pārśvayuge pṛṣṭhe vakṣojaṭharapāyuṣu pādayorapi cāsthīni valayāni babhāṣire

आदौ भग्नं विदित्वा तु सेचयेच्छीतलाम्बुना पङ्केनालेपनं कार्यं बन्धनञ्च कुशाऽन्वितम्

ādau bhagnaṃ viditvā tu secayecchītalāmbunā paṅkenālepanaṃ kāryaṃ bandhanañca kuśā'nvitam

अवनामितमुन्नह्येदुन्नतं चावपीडयेत् आञ्जेदतिक्षिप्तमधो गतं चोपरिवर्त्तयेत्

avanāmitamunnahyedunnataṃ cāvapīḍayet āñjedatikṣiptamadho gataṃ coparivarttayet

मधूकोदुम्बराश्वत्थकदम्बनिचुलत्वचः वंशसर्जार्जुनानाञ्च कुशार्थमुपसंहरेत्

madhūkodumbarāśvatthakadambaniculatvacaḥ vaṃśasarjārjunānāñca kuśārthamupasaṃharet

पटस्योपरि बध्नीयान्न गाढं शिथिलं न च सप्तसप्तदिनाच्छीते घर्मे मुञ्चेत्त्र् यहात्त्र् यहात् मासान्ते पञ्चपञ्चाहाद्भग्नदोषवशेन वा

paṭasyopari badhnīyānna gāḍhaṃ śithilaṃ na ca saptasaptadinācchīte gharme muñcettr yahāttr yahāt māsānte pañcapañcāhādbhagnadoṣavaśena vā

आलेपनार्थं मञ्जिष्ठा मधूकं चाम्बुपेषितम् शतधौतघृतोन्मिश्रं शालिपिष्टञ्च लेपनम्

ālepanārthaṃ mañjiṣṭhā madhūkaṃ cāmbupeṣitam śatadhautaghṛtonmiśraṃ śālipiṣṭañca lepanam

सद्योऽभिघातजनिता आगन्तुश्वयथवः प्रशाम्यन्ति पिष्टकलवणालेपादम्लीकाफलरसाभ्यां वा

sadyo'bhighātajanitā āgantuśvayathavaḥ praśāmyanti piṣṭakalavaṇālepādamlīkāphalarasābhyāṃ vā

आम्रातकजटाऽम्लीकाफलं पत्राणि शिग्रुजम्

āmrātakajaṭā'mlīkāphalaṃ patrāṇi śigrujam

मूलं पौनर्नवं वर्द्धमानस्यापि च केम्बुकात् सर्वं संक्षुद्य तक्रेण काञ्जिकेन तथैव च

mūlaṃ paunarnavaṃ varddhamānasyāpi ca kembukāt sarvaṃ saṃkṣudya takreṇa kāñjikena tathaiva ca

पाचयित्वा चरेच्छ्रेष्ठं तेन पीडा प्रणश्यति शोथश्चास्थि च शीघ्रेण सन्धानं याति वै ध्रुवम्

pācayitvā carecchreṣṭhaṃ tena pīḍā praṇaśyati śothaścāsthi ca śīghreṇa sandhānaṃ yāti vai dhruvam

न्यग्रोधादिकषायन्तु सुशीतं परिषेचने पञ्चमूलीकषायं सक्षीरं दद्यात्सवेदने

nyagrodhādikaṣāyantu suśītaṃ pariṣecane pañcamūlīkaṣāyaṃ sakṣīraṃ dadyātsavedane

सुखोष्णमवचार्यं वा चक्रतैलं विजानता अविदाहिभिरन्नैश्च पिष्टकैः समुपाचरेत्

sukhoṣṇamavacāryaṃ vā cakratailaṃ vijānatā avidāhibhirannaiśca piṣṭakaiḥ samupācaret

ग्लानिर्हि निहता तस्य सन्धिविश्लेषकारिका मांसं मांसरसः क्षीरं सर्पिर्यूषःसतीनजः बृहणञ्चान्नपानञ्च देयं भग्नाय जानता

glānirhi nihatā tasya sandhiviśleṣakārikā māṃsaṃ māṃsarasaḥ kṣīraṃ sarpiryūṣaḥsatīnajaḥ bṛhaṇañcānnapānañca deyaṃ bhagnāya jānatā

गृष्टिक्षीरं ससर्पिष्कं मधुरौषधसाधितम् शीतलं लाक्षया युक्तं प्रातर्भग्नः पिबेन्नरः

gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam śītalaṃ lākṣayā yuktaṃ prātarbhagnaḥ pibennaraḥ

सघृतेनास्थिसंहारं लाक्षागोधूममर्जुनम् सन्धिमुक्तेऽस्थिसम्भग्ने पिबेत्क्षीरेण वा पुनः

saghṛtenāsthisaṃhāraṃ lākṣāgodhūmamarjunam sandhimukte'sthisambhagne pibetkṣīreṇa vā punaḥ

रसोन मधुलाक्षाऽज्यसिताकल्कं समश्नताम् छिन्नभिन्नच्युतास्थीनां सन्धानमचिराद्भवेत्

rasona madhulākṣā'jyasitākalkaṃ samaśnatām chinnabhinnacyutāsthīnāṃ sandhānamacirādbhavet

चूर्णं पुरेण संयोज्य घृतेनार्जुनलाक्षयोः भग्नःसन्धानमायाति लीढं क्षीरघृताशिना

cūrṇaṃ pureṇa saṃyojya ghṛtenārjunalākṣayoḥ bhagnaḥsandhānamāyāti līḍhaṃ kṣīraghṛtāśinā

मूलं शृगालविन्नायाः पीत्वा मांसरसेन तु चूर्णीकृत्य त्रिसप्ताहादस्थिभग्नमपोहति

mūlaṃ śṛgālavinnāyāḥ pītvā māṃsarasena tu cūrṇīkṛtya trisaptāhādasthibhagnamapohati

आभाचूर्णं मधुयुतमस्थिभग्नस्त्र्! यहं पिबेत् पीते चास्थि भवेत्सम्यग्वज्रसारनिभं दृढम्

ābhācūrṇaṃ madhuyutamasthibhagnastr! yahaṃ pibet pīte cāsthi bhavetsamyagvajrasāranibhaṃ dṛḍham

अम्लीकाफलकल्कैः सौवीरैस्तैलमिश्रितैः स्वेदात् भग्नाभिहतरुजाघ्नैरथ वौषधसाधितं श्वयथौ

amlīkāphalakalkaiḥ sauvīraistailamiśritaiḥ svedāt bhagnābhihatarujāghnairatha vauṣadhasādhitaṃ śvayathau

आभाफलत्रिकव्योषैः सर्वैरेतैः समांशकैः तुल्यं गुग्गुलुना योज्यं भग्नसन्धिप्रसाधनम्

ābhāphalatrikavyoṣaiḥ sarvairetaiḥ samāṃśakaiḥ tulyaṃ guggulunā yojyaṃ bhagnasandhiprasādhanam

लाक्षाऽस्थिसंहृत्ककुभोऽश्वगन्धा चूर्णीकृता नागबला पुरश्च सम्भग्नमुक्तास्थिरुजं निहन्यादङ्गानि कुर्यात्कुलिशोपमानि

lākṣā'sthisaṃhṛtkakubho'śvagandhā cūrṇīkṛtā nāgabalā puraśca sambhagnamuktāsthirujaṃ nihanyādaṅgāni kuryātkuliśopamāni

रात्रौ रात्रौ तिलान्कृष्णान्वासयेदस्थिरे जले दिवा दिवा शोषयित्वा गवां क्षीरेण भावयेत्

rātrau rātrau tilānkṛṣṇānvāsayedasthire jale divā divā śoṣayitvā gavāṃ kṣīreṇa bhāvayet

तृतीयं सप्तरात्रन्तु भावयेन्मधुकाम्बुना ततः क्षीरं पुनः पीताञ्छुष्कान्सूक्ष्मान्विचूर्णयेत्

tṛtīyaṃ saptarātrantu bhāvayenmadhukāmbunā tataḥ kṣīraṃ punaḥ pītāñchuṣkānsūkṣmānvicūrṇayet

काकोल्यादि सयष्ट्याह्वां मञ्जिष्ठां सारिवां तथा

kākolyādi sayaṣṭyāhvāṃ mañjiṣṭhāṃ sārivāṃ tathā

कुष्ठं सर्जरसं मांसीं सुरदारु सचन्दनम् शतपुष्पाञ्च सञ्चूर्ण्य तिलचूर्णेन योजयेत्

kuṣṭhaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ suradāru sacandanam śatapuṣpāñca sañcūrṇya tilacūrṇena yojayet

पीडनार्थं तु कर्त्तव्यं सर्वगन्धैः शृतं पयः चतुर्गुणेन पयसा तत्तैलं पाचयेत्पुनः

pīḍanārthaṃ tu karttavyaṃ sarvagandhaiḥ śṛtaṃ payaḥ caturguṇena payasā tattailaṃ pācayetpunaḥ

यष्टीमंशुमतीम्पत्रं जीवन्तीं तुरगं तथा रोध्रं प्रपौण्डरीकञ्च तथा कालानुसारिवाम्

yaṣṭīmaṃśumatīmpatraṃ jīvantīṃ turagaṃ tathā rodhraṃ prapauṇḍarīkañca tathā kālānusārivām

शैलेयकं क्षीरशुक्लामनन्तां समधूलिकाम् पिष्ट्वा शृङ्गाटकञ्चैव प्रागुक्तान्यौषधानि च

śaileyakaṃ kṣīraśuklāmanantāṃ samadhūlikām piṣṭvā śṛṅgāṭakañcaiva prāguktānyauṣadhāni ca

एभिस्तद्विपचेत्तैलं शास्त्रविन्मृदुनाऽग्नि एतत्तैलं सदा पथ्यं भग्नानां सर्वकर्मसु

ebhistadvipacettailaṃ śāstravinmṛdunā'gni etattailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvakarmasu

आक्षेपके पक्षघाते तालुशोषे तथाऽदिते मन्यास्तम्भे शिरोरोगे कर्णशूले हनुग्रहे

ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe tathā'dite manyāstambhe śiroroge karṇaśūle hanugrahe

बाधिर्ये तिमिरे चैव ये च स्त्रीषु क्षयङ्गताः पथ्यं पाने तथाऽभ्यङ्गे नस्ये वस्तिषु भोजने

bādhirye timire caiva ye ca strīṣu kṣayaṅgatāḥ pathyaṃ pāne tathā'bhyaṅge nasye vastiṣu bhojane

ग्रीवास्कन्धोरसां वृद्धिरेतेनैव प्रजायते मुखञ्च पद्मप्रतिमं ससुगन्धिसमीरणम्

grīvāskandhorasāṃ vṛddhiretenaiva prajāyate mukhañca padmapratimaṃ sasugandhisamīraṇam

राजार्हमेतत्कर्त्तव्यं राज्ञामेव चिकित्सकैः तिलचूर्णसमं तत्र मिलितं चूर्णमिष्यते

rājārhametatkarttavyaṃ rājñāmeva cikitsakaiḥ tilacūrṇasamaṃ tatra militaṃ cūrṇamiṣyate

पूर्वे वयसि जातं हि भग्नं सुकरमादिशेत् अल्पदोषस्य जन्तोश्च काले तु समशीतले

pūrve vayasi jātaṃ hi bhagnaṃ sukaramādiśet alpadoṣasya jantośca kāle tu samaśītale

प्रथमे वयसि त्वेवं मासात्सन्धिः स्थिरो भवेत् मध्यमे द्विगुणात्कालादन्तिमे त्रिगुणात्तथा

prathame vayasi tvevaṃ māsātsandhiḥ sthiro bhavet madhyame dviguṇātkālādantime triguṇāttathā

नैति पाकं यथा भग्नं तथा यत्नेन रक्षयेत् पक्वमांसशिरास्नायु तद्धि कृच्छ्रेण सिध्यति

naiti pākaṃ yathā bhagnaṃ tathā yatnena rakṣayet pakvamāṃsaśirāsnāyu taddhi kṛcchreṇa sidhyati

पतनादभिघाताद्वा शूनभङ्गं यदक्षतम् शीतान्सेकान्प्रदेहांश्च भिषक्तस्यावचारयेत्

patanādabhighātādvā śūnabhaṅgaṃ yadakṣatam śītānsekānpradehāṃśca bhiṣaktasyāvacārayet

सव्रणस्य तु भग्नस्य व्रणं सर्पिर्मधूत्तरैः प्रतिसार्य कषायैश्च शेषं भग्नवदाचरेत् वातव्याधिविनिर्दिष्टान्स्नेहांस्तत्रापि योजयेत्

savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarpirmadhūttaraiḥ pratisārya kaṣāyaiśca śeṣaṃ bhagnavadācaret vātavyādhivinirdiṣṭānsnehāṃstatrāpi yojayet

लवणं कटुकक्षारमम्लमायासमैथुनम् व्यायामञ्च न सेवेत भग्नो रुक्षान्नमेव च

lavaṇaṃ kaṭukakṣāramamlamāyāsamaithunam vyāyāmañca na seveta bhagno rukṣānnameva ca

भग्नसन्धिमनाविद्धमहीनाङ्गमनुल्वणम् शुभचेष्टाप्रचारञ्च सम्यक्सन्धितमादिशेत्

bhagnasandhimanāviddhamahīnāṅgamanulvaṇam śubhaceṣṭāpracārañca samyaksandhitamādiśet

इति श्री मिश्रलटकनतनयश्रीमन्मिश्रभावविरचिते भावप्रकाशे मध्यखण्डेऽष्टचत्वारिंशत्तमो भग्नाधिकारः समाप्तः

iti śrī miśralaṭakanatanayaśrīmanmiśrabhāvaviracite bhāvaprakāśe madhyakhaṇḍe'ṣṭacatvāriṃśattamo bhagnādhikāraḥ samāptaḥ

अशोऽधिकारः

अथ पञ्चमोऽशोऽधिकारः

atha pañcamo'śo'dhikāraḥ

पृथग्दोषैः समस्तैश्र शोणितात्सहजानि च अर्शांसि षट् प्रकाराणि विद्याद् गुद्वलित्रये

pṛthagdoṣaiḥ samastaiśra śoṇitātsahajāni ca arśāṃsi ṣaṭ prakārāṇi vidyād gudvalitraye

कषायकटुतिक्तानि रुक्षशीतलघूनि च प्रमिताल्पाशनं तीक्ष्णं मद्यं मैथुनसेवनम्

kaṣāyakaṭutiktāni rukṣaśītalaghūni ca pramitālpāśanaṃ tīkṣṇaṃ madyaṃ maithunasevanam

लङ्घनं देशकालौ च शीतौ व्यायामकर्म च शोको वातातपस्पर्शो हेतुर्वातार्शसां ततः

laṅghanaṃ deśakālau ca śītau vyāyāmakarma ca śoko vātātapasparśo heturvātārśasāṃ tataḥ

कट्वम्ललवणोष्णानि व्यायामाग्न्यातपप्रभाः देशकालावशिशिरौ क्रोधो मद्यमसूयनम्

kaṭvamlalavaṇoṣṇāni vyāyāmāgnyātapaprabhāḥ deśakālāvaśiśirau krodho madyamasūyanam

विदाहि तीक्ष्णमुष्णञ्च सर्वं पानान्नभोजनम् पित्तोल्वणानां विज्ञेयः प्रकोपे हेतुरर्शसाम्

vidāhi tīkṣṇamuṣṇañca sarvaṃ pānānnabhojanam pittolvaṇānāṃ vijñeyaḥ prakope heturarśasām

मधुरस्निग्धशीतानि लवणाम्लगुरूणि च अव्यायामदिवास्वप्नशय्याऽसनसुखे रतिः

madhurasnigdhaśītāni lavaṇāmlagurūṇi ca avyāyāmadivāsvapnaśayyā'sanasukhe ratiḥ

प्राग्वातसेवाशीतौ च देशकालावचिन्तनम् श्लैष्मिकाणां समुद्दिष्टमेतत्कारणमर्शसाम्

prāgvātasevāśītau ca deśakālāvacintanam ślaiṣmikāṇāṃ samuddiṣṭametatkāraṇamarśasām

हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद् द्वन्द्वोल्वणानि च सर्वो हेतुस्त्रिदोषाणां सहजैर्लक्षणं समम्

hetulakṣaṇasaṃsargādvidyād dvandvolvaṇāni ca sarvo hetustridoṣāṇāṃ sahajairlakṣaṇaṃ samam

विष्टम्भोऽन्नस्य दौर्बल्यं कुक्षेराटोप एव च कार्श्यमुद्गारबाहुल्यं सक्थिसादोऽल्पविट्कता

viṣṭambho'nnasya daurbalyaṃ kukṣerāṭopa eva ca kārśyamudgārabāhulyaṃ sakthisādo'lpaviṭkatā

ग्रहणीदोषपाण्ड्वर्त्ति प्रशङ्का चोदरस्य च पूर्वरूपं विनिर्दिष्टमर्शसामभिवृद्धये

grahaṇīdoṣapāṇḍvartti praśaṅkā codarasya ca pūrvarūpaṃ vinirdiṣṭamarśasāmabhivṛddhaye

दोषास्त्वङ्मांसमेदांसि सन्दूष्य विविधाकृतीन् मांसाङ्कुरानपानादौ कुर्वन्त्यर्शांसि ताञ्जगुः

doṣāstvaṅmāṃsamedāṃsi sandūṣya vividhākṛtīn māṃsāṅkurānapānādau kurvantyarśāṃsi tāñjaguḥ

गुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश्चिमिचिमान्विताः म्लानाः श्यावारुणाः स्तब्धा विशदाः परुषाः खराः

gudāṅkurā bahvanilāḥ śuṣkāścimicimānvitāḥ mlānāḥ śyāvāruṇāḥ stabdhā viśadāḥ paruṣāḥ kharāḥ

मिथो विसदृशा वक्रास्तीक्ष्णा विस्फुटिताननाः बिम्बीकर्कन्धुखर्जूरकर्कोटीफलसन्निभाः

mitho visadṛśā vakrāstīkṣṇā visphuṭitānanāḥ bimbīkarkandhukharjūrakarkoṭīphalasannibhāḥ

केचित्कदम्बपुष्पाभाः केचित्सिद्धार्थकोपमाः शिरःपार्श्वांसकट्यूरुवङ्क्षणाभ्यधिकव्यथाः

kecitkadambapuṣpābhāḥ kecitsiddhārthakopamāḥ śiraḥpārśvāṃsakaṭyūruvaṅkṣaṇābhyadhikavyathāḥ

क्षवथूद्गारविष्टम्भहृद्रो गा रोचकप्रदाः कासश्वासाग्निवैषम्य कर्णनादभ्रमावहाः

kṣavathūdgāraviṣṭambhahṛdro gā rocakapradāḥ kāsaśvāsāgnivaiṣamya karṇanādabhramāvahāḥ

तैरार्त्तो ग्रथितं स्तोकं सशब्दं सप्रवाहिकम् रुक्फेनपिच्छाऽनुगतं विड्बद्धमुपवेश्यते

tairārtto grathitaṃ stokaṃ saśabdaṃ sapravāhikam rukphenapicchā'nugataṃ viḍbaddhamupaveśyate

कृष्णत्वङ्नखविण्मूत्रनेत्रवक्त्रश्च जायते गुल्मप्लीहोदराष्ठीलासम्भवस्तत एव च

kṛṣṇatvaṅnakhaviṇmūtranetravaktraśca jāyate gulmaplīhodarāṣṭhīlāsambhavastata eva ca

पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तपीतासितप्रभाः तन्वस्रस्राविणो विस्रास्तनवो मृदवः श्लथाः

pittottarā nīlamukhā raktapītāsitaprabhāḥ tanvasrasrāviṇo visrāstanavo mṛdavaḥ ślathāḥ

शुकजिह्वा यकृत्खण्डजलौकोवक्त्रसन्निभाः दाहपाकज्वरस्वेदतृण्मूर्च्छाऽरतिमोहदाः

śukajihvā yakṛtkhaṇḍajalaukovaktrasannibhāḥ dāhapākajvarasvedatṛṇmūrcchā'ratimohadāḥ

सोष्माणो द्र्रवनीलोष्णपीतरक्तामवर्चसः यवमध्या हरित्पीतहारिद्र्रत्वङ्नखादयः

soṣmāṇo drravanīloṣṇapītaraktāmavarcasaḥ yavamadhyā haritpītahāridrratvaṅnakhādayaḥ

रक्तोल्वणा गुदे कीलाः पित्ताकृतिसमन्विताः वटप्ररोहसदृशा गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः

raktolvaṇā gude kīlāḥ pittākṛtisamanvitāḥ vaṭaprarohasadṛśā guñjāvidrumasannibhāḥ

तेऽत्यर्थं दुष्टमुष्णं च गाढविट्कप्रपीडिताः स्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः

te'tyarthaṃ duṣṭamuṣṇaṃ ca gāḍhaviṭkaprapīḍitāḥ sravanti sahasā raktaṃ tasya cātipravṛttitaḥ

भेकाभः पीड्यते दुःखैः शोणितक्षयसम्भवैः हीनवर्णबलोत्साहो हतौजाः कलुषेन्द्रि यः

bhekābhaḥ pīḍyate duḥkhaiḥ śoṇitakṣayasambhavaiḥ hīnavarṇabalotsāho hataujāḥ kaluṣendri yaḥ

विट् श्यावं कठिनं रुक्षमधोवायुर्न वर्त्तते तनु चारुणबर्णं च फेनिलं चासृगर्शसाम्

viṭ śyāvaṃ kaṭhinaṃ rukṣamadhovāyurna varttate tanu cāruṇabarṇaṃ ca phenilaṃ cāsṛgarśasām

कट्यूरुगुदशूलञ्च दौर्बल्यं यदि चाधिकम् तत्रानुबन्धो वातस्य हेतुर्यदि च रुक्षणम्

kaṭyūrugudaśūlañca daurbalyaṃ yadi cādhikam tatrānubandho vātasya heturyadi ca rukṣaṇam

शिथिलं श्वेतपीतं च विट् स्निग्धं गुरुशीतलम् यद्यर्शसां घनं चासृक् तन्तुमत्पाण्डुपिच्छिलम्

śithilaṃ śvetapītaṃ ca viṭ snigdhaṃ guruśītalam yadyarśasāṃ ghanaṃ cāsṛk tantumatpāṇḍupicchilam

गुदं सपिच्छं स्तिमितं गुरु स्निग्धं च कारणम् श्लेष्मानुबन्धो विज्ञेयस्तत्र रक्तार्शसां बुधैः

gudaṃ sapicchaṃ stimitaṃ guru snigdhaṃ ca kāraṇam śleṣmānubandho vijñeyastatra raktārśasāṃ budhaiḥ

श्लेष्मोल्वणा महामूला घना मन्दरुजः सिताः उत्सन्नपचिताः स्निग्धाःस्तब्धवृत्तगुरुस्थिराः

śleṣmolvaṇā mahāmūlā ghanā mandarujaḥ sitāḥ utsannapacitāḥ snigdhāḥstabdhavṛttagurusthirāḥ

पिच्छिलाः स्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्ड्वाढ्याः स्पर्शनप्रियाः करीरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनसन्निभाः

picchilāḥ stimitāḥ ślakṣṇāḥ kaṇḍvāḍhyāḥ sparśanapriyāḥ karīrapanasāsthyābhāstathā gostanasannibhāḥ

वङ्कणानाहिनः पायुबस्तिनाभिविकर्षिणः सकासश्वासहृल्लासप्रसेकारुचिपीनसाः

vaṅkaṇānāhinaḥ pāyubastinābhivikarṣiṇaḥ sakāsaśvāsahṛllāsaprasekārucipīnasāḥ

मेहकृच्छ्रशिरोजाड्यशिशिरज्वरकारिणः क्लैब्याग्निमार्दवच्छर्दिरामप्रायविकारदाः

mehakṛcchraśirojāḍyaśiśirajvarakāriṇaḥ klaibyāgnimārdavacchardirāmaprāyavikāradāḥ

वसाभसकफप्राज्यपुरीषाः सप्रवाहिकाः न स्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुस्निग्धत्वगादयः

vasābhasakaphaprājyapurīṣāḥ sapravāhikāḥ na sravanti na bhidyante pāṇḍusnigdhatvagādayaḥ

हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद् द्वन्द्वोल्वणानि च

hetulakṣaṇasaṃsargādvidyād dvandvolvaṇāni ca

सर्वैः सर्वात्मकान्याहुर्लक्षणैः सहजानि च

sarvaiḥ sarvātmakānyāhurlakṣaṇaiḥ sahajāni ca

अर्शांसि सहजातानि दारुणानि भवन्ति हि दुर्दर्शनानि पाण्डूनि परुषाण्यरुणानि च

arśāṃsi sahajātāni dāruṇāni bhavanti hi durdarśanāni pāṇḍūni paruṣāṇyaruṇāni ca

अन्तर्मुखाणि तैरार्त्तः क्षीणः क्षीणस्वरो भवेत् क्षीणानलः क्षीणरेताः शिरासन्नतविग्रहः अल्पप्रजः क्रोधशीलो भग्नकांस्यस्वनान्वितः शिरोदृक्कर्णनासासु रोगो हृल्लेपसेकवान्

antarmukhāṇi tairārttaḥ kṣīṇaḥ kṣīṇasvaro bhavet kṣīṇānalaḥ kṣīṇaretāḥ śirāsannatavigrahaḥ alpaprajaḥ krodhaśīlo bhagnakāṃsyasvanānvitaḥ śirodṛkkarṇanāsāsu rogo hṛllepasekavān

बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्वणानि च अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पतितानि च

bāhyāyāṃ tu valau jātānyekadoṣolvaṇāni ca arśāṃsi sukhasādhyāni na cirotpatitāni ca

द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुःपरिसंवत्सराणि च

dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyāśritāni ca kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥparisaṃvatsarāṇi ca

सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यन्तरां बलिम् जायन्तेऽशासि संश्रित्य तान्यसाध्यानि निर्दिशेत्

sahajāni tridoṣāṇi yāni cābhyantarāṃ balim jāyante'śāsi saṃśritya tānyasādhyāni nirdiśet

शेषत्वादायुषस्तानि चतुष्पादसमन्वये याप्यन्ते दीप्तकायाग्नेः प्रत्याख्येयान्यतोऽन्यथा

śeṣatvādāyuṣastāni catuṣpādasamanvaye yāpyante dīptakāyāgneḥ pratyākhyeyānyato'nyathā

हस्ते पादे मुखे नाभ्यां गुदे बृषणयोस्तथा शोथो हृत्पार्श्वशूलं च यस्यासाध्योऽशसो हि सः

haste pāde mukhe nābhyāṃ gude bṛṣaṇayostathā śotho hṛtpārśvaśūlaṃ ca yasyāsādhyo'śaso hi saḥ

हृत्पार्श्वशूलं संमोहश्छर्दिरङ्गस्य रुग्ज्वरः तृष्णा गुदाऽस्यपाकश्च निहन्युर्गुदजातुरम्

hṛtpārśvaśūlaṃ saṃmohaśchardiraṅgasya rugjvaraḥ tṛṣṇā gudā'syapākaśca nihanyurgudajāturam

तृष्णाऽरोचकशूलार्त्तमतिप्रस्रुतशोणितम् शोथातीसारसंयुक्तमर्शांसि क्षपयन्ति हि

tṛṣṇā'rocakaśūlārttamatiprasrutaśoṇitam śothātīsārasaṃyuktamarśāṃsi kṣapayanti hi

मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वं नाभिजानि च गण्डूपदास्यरूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च

meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvaṃ nābhijāni ca gaṇḍūpadāsyarūpāṇi picchilāni mṛdūni ca

व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं तु तद्विदुः

vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ kīlopamaṃ sthirakharaṃ carmakīlaṃ tu tadviduḥ

वातेन तोदपारुष्यं पित्तादतिसरक्तता श्लेष्मणा स्निग्धता तस्य ग्रन्थितत्वं सवर्णता

vātena todapāruṣyaṃ pittādatisaraktatā śleṣmaṇā snigdhatā tasya granthitatvaṃ savarṇatā

यद्वातस्यानुलोम्याय यदग्निबलवृद्धये अन्नपानौषधं सर्वं तत्सेव्यं नित्यमर्शसैः

yadvātasyānulomyāya yadagnibalavṛddhaye annapānauṣadhaṃ sarvaṃ tatsevyaṃ nityamarśasaiḥ

शालिषष्टिकगोधूमयवान्नानि घृतैः सह अजाक्षीरेण वा निम्बपटोलानां रसेन वा

śāliṣaṣṭikagodhūmayavānnāni ghṛtaiḥ saha ajākṣīreṇa vā nimbapaṭolānāṃ rasena vā

वार्त्ताकुमूलजैः कान्दै रसैर्मांसरसेन वा जीवन्त्युपोदिकाशाकैस्तण्डुलीयकवास्तुकैः

vārttākumūlajaiḥ kāndai rasairmāṃsarasena vā jīvantyupodikāśākaistaṇḍulīyakavāstukaiḥ

अन्यैश्च सृष्टविण्मूत्रमरुद्भिर्वह्निदीपनैः अर्शांसि भिन्नवर्चांसि हन्याद्वातार्तिसारवत्

anyaiśca sṛṣṭaviṇmūtramarudbhirvahnidīpanaiḥ arśāṃsi bhinnavarcāṃsi hanyādvātārtisāravat

सतक्रं लवणं दद्याद्वातवर्चोऽनुलोमनम् न प्ररोहन्ति गुदजाः पुनस्तक्रसमाहताः

satakraṃ lavaṇaṃ dadyādvātavarco'nulomanam na prarohanti gudajāḥ punastakrasamāhatāḥ

तक्राभ्यासोऽशसैः कार्यो बलवर्णाग्निवृद्धये स्रोतःसु तक्रशुद्धेषु सम्यक् सरति तद्र सः

takrābhyāso'śasaiḥ kāryo balavarṇāgnivṛddhaye srotaḥsu takraśuddheṣu samyak sarati tadra saḥ

तेन पुष्टिस्तथा तुष्टिर्बलं वर्णश्च जायते वातश्लेष्मविकाराणां शतञ्च विनिवर्त्तते

tena puṣṭistathā tuṣṭirbalaṃ varṇaśca jāyate vātaśleṣmavikārāṇāṃ śatañca vinivarttate

चिरबिल्वाग्निसिन्धूत्थनागरेन्द्र यवारलु तक्रेण पिबतोऽशासि निपतन्त्यसृजा सह

cirabilvāgnisindhūtthanāgarendra yavāralu takreṇa pibato'śāsi nipatantyasṛjā saha

लेपं रजनिचूर्णेन सुधादुग्धयुतेन च अर्शोरोगनिवृत्त्यर्थं कारयेत्तु चिकित्सकः

lepaṃ rajanicūrṇena sudhādugdhayutena ca arśoroganivṛttyarthaṃ kārayettu cikitsakaḥ

पिप्पली सैन्धवं कुष्ठं शिरीषस्य फलं तथा सुधादुग्धार्कदुग्धं वा लेपोऽय गुदजान् हरेत्

pippalī saindhavaṃ kuṣṭhaṃ śirīṣasya phalaṃ tathā sudhādugdhārkadugdhaṃ vā lepo'ya gudajān haret

हरिद्रा जालिनीचूर्णं कटुतैलसमन्वितम् एष लेपो वरः प्रोक्तो ह्यर्शसामन्तकारकः

haridrā jālinīcūrṇaṃ kaṭutailasamanvitam eṣa lepo varaḥ prokto hyarśasāmantakārakaḥ

असितानां तिलानान्तु पलं शीतजलेन च खादतोऽशासिशाम्यन्ति दृढा दन्ता भवन्ति च

asitānāṃ tilānāntu palaṃ śītajalena ca khādato'śāsiśāmyanti dṛḍhā dantā bhavanti ca

शस्त्रैर्वाऽथ जलौकाभिः प्रोच्छूनकठिनार्शंसः शोणितं सञ्चितं दृष्ट्वा हरेत्प्राज्ञः पुनः पुनः

śastrairvā'tha jalaukābhiḥ procchūnakaṭhinārśaṃsaḥ śoṇitaṃ sañcitaṃ dṛṣṭvā haretprājñaḥ punaḥ punaḥ

काशीसं सैन्धवं कृष्णा शुण्ठी कुष्ठञ्च लाङ्गली शिलाभिदश्वमारश्च दन्तीजन्तुघ्नचित्रकम्

kāśīsaṃ saindhavaṃ kṛṣṇā śuṇṭhī kuṣṭhañca lāṅgalī śilābhidaśvamāraśca dantījantughnacitrakam

तालकं कुनटी स्वर्णक्षीरी चैतैः पचेद्भिषक् तैलं स्नुह्यर्कपयसा गवां मूत्रं चतुर्गुणम्

tālakaṃ kunaṭī svarṇakṣīrī caitaiḥ pacedbhiṣak tailaṃ snuhyarkapayasā gavāṃ mūtraṃ caturguṇam

एतदभ्यङ्गतोऽशासि क्षारेणेव पतन्ति हि क्षारकर्मकरं ह्येतन्न च सन्दूषयेद्वलिम्

etadabhyaṅgato'śāsi kṣāreṇeva patanti hi kṣārakarmakaraṃ hyetanna ca sandūṣayedvalim

शुण्ठीकणामरिचनागदलत्वगेलं चूर्णीकृतं क्रमविवर्द्धितमूर्ध्वमन्त्यात् खादेदिदं समसितं गुदजाग्निमान्द्यगुल्मारुचिश्वसनकण्ठहृदामयेषु

śuṇṭhīkaṇāmaricanāgadalatvagelaṃ cūrṇīkṛtaṃ kramavivarddhitamūrdhvamantyāt khādedidaṃ samasitaṃ gudajāgnimāndyagulmāruciśvasanakaṇṭhahṛdāmayeṣu

त्रिकत्रयं वचा हिङ्गु पाठाक्षारौ निशाद्वयम् चव्यतिक्ताकलिङ्गानि शक्राह्वा लवणानि च

trikatrayaṃ vacā hiṅgu pāṭhākṣārau niśādvayam cavyatiktākaliṅgāni śakrāhvā lavaṇāni ca

ग्रन्थिबिल्वाजमोदाश्च गणोऽष्टाविंशतिर्मतः एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्

granthibilvājamodāśca gaṇo'ṣṭāviṃśatirmataḥ etāni samabhāgāni sūkṣmacūrṇāni kārayet

चूर्णं विडालपदकं पिबेदुष्णेन वारिणा एरण्डतैलयुक्तं वा लिह्याच्चूर्णमिदं नरः

cūrṇaṃ viḍālapadakaṃ pibeduṣṇena vāriṇā eraṇḍatailayuktaṃ vā lihyāccūrṇamidaṃ naraḥ

हन्यादर्शांसि सर्वाणि श्वासशोषभगन्दरान् हृच्छूलं पार्श्वशूलञ्च वातगुल्मं तथोदरम्

hanyādarśāṃsi sarvāṇi śvāsaśoṣabhagandarān hṛcchūlaṃ pārśvaśūlañca vātagulmaṃ tathodaram

हिक्कां कासं प्रमेहांश्च पाण्डुरोगं सकामलम् आमवातमुदावर्त्तमन्त्रवृद्धिं गुदाकृमीन्

hikkāṃ kāsaṃ pramehāṃśca pāṇḍurogaṃ sakāmalam āmavātamudāvarttamantravṛddhiṃ gudākṛmīn

अन्ये च ग्रहणीदोषा भिषग्भिर्ये प्रकीर्त्तिताः विजयो नाम चूर्णोऽय तान्सर्वानाशु नाशयेत्

anye ca grahaṇīdoṣā bhiṣagbhirye prakīrttitāḥ vijayo nāma cūrṇo'ya tānsarvānāśu nāśayet

महाज्वरोपसृष्टानां भूतोपहतचेतसाम् अप्रजानाञ्च नारीणां हितमेतद्धि भेषजम्

mahājvaropasṛṣṭānāṃ bhūtopahatacetasām aprajānāñca nārīṇāṃ hitametaddhi bheṣajam

मरिचमहौषधचित्रकशूरणभागा यथोत्तरं द्विगुणाः सर्वसमो गुडभागः सेव्योऽय मोदकः प्रसिद्धफलः

maricamahauṣadhacitrakaśūraṇabhāgā yathottaraṃ dviguṇāḥ sarvasamo guḍabhāgaḥ sevyo'ya modakaḥ prasiddhaphalaḥ

ज्वलनं ज्वलयति जाठरमुन्मूलयतीह शूलगुल्मगदान् निःशेषयति श्लीपदमर्शांसि विनाशयत्याशु

jvalanaṃ jvalayati jāṭharamunmūlayatīha śūlagulmagadān niḥśeṣayati ślīpadamarśāṃsi vināśayatyāśu

षोडश शूरणभागा वह्नेरष्टौ महौषधस्यातः अर्द्धेन भागयुक्तिर्मरिचस्य ततोऽपि चार्द्धेन

ṣoḍaśa śūraṇabhāgā vahneraṣṭau mahauṣadhasyātaḥ arddhena bhāgayuktirmaricasya tato'pi cārddhena

त्रिफला कणा समूला तालीसारुष्करकृमिघ्नानाम् भागा महौषधसमा दहनांशा तालमूली च

triphalā kaṇā samūlā tālīsāruṣkarakṛmighnānām bhāgā mahauṣadhasamā dahanāṃśā tālamūlī ca

भागाः शूरणतुल्या दातव्या वृद्धदारकस्यापि भृङ्गैले मरिचांशे सर्वाण्येकत्र कारयेच्चूर्णम्

bhāgāḥ śūraṇatulyā dātavyā vṛddhadārakasyāpi bhṛṅgaile maricāṃśe sarvāṇyekatra kārayeccūrṇam

द्विगुणेन गुडेन युतः सेव्योऽय मोदकः प्रकामधनैः गुरुवृष्यभोजनरतैरितरेषूपद्र वं कुर्यात्

dviguṇena guḍena yutaḥ sevyo'ya modakaḥ prakāmadhanaiḥ guruvṛṣyabhojanaratairitareṣūpadra vaṃ kuryāt

भस्मकमनेन जनितं पूर्वमगस्त्यस्य योगराजेन भीमस्य मारुतेरपि महाशनौ तेन तौ यातौ

bhasmakamanena janitaṃ pūrvamagastyasya yogarājena bhīmasya māruterapi mahāśanau tena tau yātau

अग्निबलवर्णहेतुर्न केवलं शूरणो महावीर्यः हन्ता शस्त्रक्षारानलैर्विनाऽप्यर्शसामेषः

agnibalavarṇaheturna kevalaṃ śūraṇo mahāvīryaḥ hantā śastrakṣārānalairvinā'pyarśasāmeṣaḥ

श्वयथुश्लीपदमदहृद् ग्रहणीं च कफानिलोद्भूताम् नाशयति बलीपलितं मेधांकुरुतेजराञ्चहरेत्

śvayathuślīpadamadahṛd grahaṇīṃ ca kaphānilodbhūtām nāśayati balīpalitaṃ medhāṃkurutejarāñcaharet

हिक्कां कासं श्वासं च राजरोगं प्रमेहांश्च प्लीहानं च तथोग्रं हन्त्याशु रसायनं पुंसाम्

hikkāṃ kāsaṃ śvāsaṃ ca rājarogaṃ pramehāṃśca plīhānaṃ ca tathograṃ hantyāśu rasāyanaṃ puṃsām

त्रिवृत्तेजोवती दन्ती श्वदंष्ट्रा चित्रकं शटी गवाक्षी मुस्तविश्वाह्वविडङ्गानि हरीतकी

trivṛttejovatī dantī śvadaṃṣṭrā citrakaṃ śaṭī gavākṣī mustaviśvāhvaviḍaṅgāni harītakī

पलोन्मितानि चैतानि पलान्यष्टावरुष्करात् बृद्धदारात् पलान्यष्टौ शूरणस्य तु षोडश

palonmitāni caitāni palānyaṣṭāvaruṣkarāt bṛddhadārāt palānyaṣṭau śūraṇasya tu ṣoḍaśa

जलद्रो णद्वये क्वाथ्यं चतुर्भागावशेषितम् पूतन्तु तं रसं भूयः क्वाथ्येभ्यस्त्रिगुणं गुडम्

jaladro ṇadvaye kvāthyaṃ caturbhāgāvaśeṣitam pūtantu taṃ rasaṃ bhūyaḥ kvāthyebhyastriguṇaṃ guḍam

मेलयित्वा पचेत्तावद्यावद्दर्वींप्रलेपनम् अवतार्य ततः पश्चाच्चूर्णानीमानि दापयेत्

melayitvā pacettāvadyāvaddarvīṃpralepanam avatārya tataḥ paścāccūrṇānīmāni dāpayet

त्रिवृत्तेजोवतीकन्दचित्रकान्द्विपलांशिकान् एलात्वङ्मरिचं चापि नागाह्वाञ्चापि षट्पलम्

trivṛttejovatīkandacitrakāndvipalāṃśikān elātvaṅmaricaṃ cāpi nāgāhvāñcāpi ṣaṭpalam

द्वात्रिंशच्च पलान्यत्र चूर्णयित्वा निधापयेत् ततो मात्रां प्रयुञ्जीत जीर्णे क्षीररसाशिनः

dvātriṃśacca palānyatra cūrṇayitvā nidhāpayet tato mātrāṃ prayuñjīta jīrṇe kṣīrarasāśinaḥ

हन्यादर्शांसि सर्वाणि तथा सर्वोदराण्यपि गुल्मानपि प्रमेहांश्च पाण्डुरोगं हलीमकम्

hanyādarśāṃsi sarvāṇi tathā sarvodarāṇyapi gulmānapi pramehāṃśca pāṇḍurogaṃ halīmakam

दीपयेदनलं मन्दं यक्ष्माणं चापकर्षति आढ्यवाते प्रतिश्याये पीनसे च हितो मतः

dīpayedanalaṃ mandaṃ yakṣmāṇaṃ cāpakarṣati āḍhyavāte pratiśyāye pīnase ca hito mataḥ

भवन्त्यनेन पुरुषाः शतं वर्षाण्यनामयाः दीर्घायुषः प्रजनना वलीपलितवर्जिताः

bhavantyanena puruṣāḥ śataṃ varṣāṇyanāmayāḥ dīrghāyuṣaḥ prajananā valīpalitavarjitāḥ

गुडः श्रीबाहुशालोऽय रसायनवरो मतः दुर्नामान्तकरो ह्येष दृष्टो वारसहस्रशः

guḍaḥ śrībāhuśālo'ya rasāyanavaro mataḥ durnāmāntakaro hyeṣa dṛṣṭo vārasahasraśaḥ

यावद्दर्वीप्रलेपः स्याद् गुडो वा तन्तुमान् भवेत् तोयपूर्णे यदा पात्रे क्षिप्तो न प्लवते गुडः

yāvaddarvīpralepaḥ syād guḍo vā tantumān bhavet toyapūrṇe yadā pātre kṣipto na plavate guḍaḥ

क्षिप्तस्तु निश्चलस्तिष्ठेत्पतितस्तु न शीर्यति एष पाकः समस्तानां गुडानां परिकीर्त्तितः

kṣiptastu niścalastiṣṭhetpatitastu na śīryati eṣa pākaḥ samastānāṃ guḍānāṃ parikīrttitaḥ

सार्द्धं पलं पलं चार्द्धं भक्षयेद् गुडखण्डयोः श्रेष्ठा तु मध्यमा हीना मात्रोक्ता मुनिभिस्त्रिधा

sārddhaṃ palaṃ palaṃ cārddhaṃ bhakṣayed guḍakhaṇḍayoḥ śreṣṭhā tu madhyamā hīnā mātroktā munibhistridhā

तिलभल्लातकैः पथ्या गुडश्चेति समांशकैः दुर्नामश्वासकासघ्नं प्लीहपाण्डुज्वरापहम्

tilabhallātakaiḥ pathyā guḍaśceti samāṃśakaiḥ durnāmaśvāsakāsaghnaṃ plīhapāṇḍujvarāpaham

पित्तश्लेष्मप्रशमनी कण्डूकुक्षिरुजाऽपहा गुदजान्नाशयत्याशु भक्षिता सगुडाऽभया

pittaśleṣmapraśamanī kaṇḍūkukṣirujā'pahā gudajānnāśayatyāśu bhakṣitā saguḍā'bhayā

प्रणम्य शङ्करं रुद्र्र दण्डपाणिं महेश्वरम् जीवितारोग्यमन्विच्छन्नारदोऽपृच्छदीश्वरम्

praṇamya śaṅkaraṃ rudrra daṇḍapāṇiṃ maheśvaram jīvitārogyamanvicchannārado'pṛcchadīśvaram

सुखोपायेन हे नाथ शस्त्रक्षाराग्निभिर्विना चिकित्सामर्शसां नॄणांकारुण्याद्वक्तुमर्हसि

sukhopāyena he nātha śastrakṣārāgnibhirvinā cikitsāmarśasāṃ nṝṇāṃkāruṇyādvaktumarhasi

नारदस्य वचः श्रुत्वा नराणां हितकाम्यया अर्शसां नाशनं श्रेष्ठं भैषज्यं शङ्करोऽवदत्

nāradasya vacaḥ śrutvā narāṇāṃ hitakāmyayā arśasāṃ nāśanaṃ śreṣṭhaṃ bhaiṣajyaṃ śaṅkaro'vadat

पाण्ड्यवज्रादिलोहानामादायान्यतमं शुभम् कृत्वा निर्मलमादौ तु कुनट्या माक्षिकेण च

pāṇḍyavajrādilohānāmādāyānyatamaṃ śubham kṛtvā nirmalamādau tu kunaṭyā mākṣikeṇa ca

100

पत्तूरमूलकल्केन लिम्पेद्र्रसयुतेन च वह्नौ निक्षिप्य विधिवत्साराङ्गारेण निर्द्धमेत्

pattūramūlakalkena limpedrrasayutena ca vahnau nikṣipya vidhivatsārāṅgāreṇa nirddhamet

101

ज्वाला च तस्य रोद्धव्या त्रिफलाया रसेन च ततो विज्ञान गलितं शङ्कुनोर्ध्वं समुच्छ्रयेत्

jvālā ca tasya roddhavyā triphalāyā rasena ca tato vijñāna galitaṃ śaṅkunordhvaṃ samucchrayet

102

त्रिफलाया रसे पूते तदाकृष्य तु निर्धमेत् न सम्यग्गालितं यत्तु तेनैव विधिना पुनः

triphalāyā rase pūte tadākṛṣya tu nirdhamet na samyaggālitaṃ yattu tenaiva vidhinā punaḥ

103

ध्मातं निर्वापयेत्तस्मिंल्लोहं तत्त्रिफलारसे यल्लोहं न मृतं तत्तु पाच्यं भूयोऽपि पूर्ववत्

dhmātaṃ nirvāpayettasmiṃllohaṃ tattriphalārase yallohaṃ na mṛtaṃ tattu pācyaṃ bhūyo'pi pūrvavat

104

मारणान्न मृतं यच्च तत्त्यक्तव्यमलोहवत् ततः सशोष्य विधिवच्चूर्णयेल्लोहभाजने

māraṇānna mṛtaṃ yacca tattyaktavyamalohavat tataḥ saśoṣya vidhivaccūrṇayellohabhājane

105

लोहेन च तथा पिष्याद् दृषदा सूक्ष्मचूर्णितम् कृत्वा लोहमये पात्रे मार्दे वा लिप्तरन्ध्रके रसैः पङ्कोपमं कृत्वा तं पचेद्गोमयाग्निना

lohena ca tathā piṣyād dṛṣadā sūkṣmacūrṇitam kṛtvā lohamaye pātre mārde vā liptarandhrake rasaiḥ paṅkopamaṃ kṛtvā taṃ pacedgomayāgninā

106

पुटानि क्रमतो दद्यात्पृथगेभिर्विधानतः त्रिफलाऽद्र कभृङ्गाणां केशराजस्य बुद्धिमान्

puṭāni kramato dadyātpṛthagebhirvidhānataḥ triphalā'dra kabhṛṅgāṇāṃ keśarājasya buddhimān

107

मानकन्दकभल्लातवह्नीनां शूरणस्य च हस्तिकर्णपलाशस्य कुलिशस्य तथैव च

mānakandakabhallātavahnīnāṃ śūraṇasya ca hastikarṇapalāśasya kuliśasya tathaiva ca

108

पुटे पुटे चूर्णयित्वा लोहात्षोडशिकं पलम्

puṭe puṭe cūrṇayitvā lohātṣoḍaśikaṃ palam

109

तन्मात्रं त्रिफलायाश्च पलेनाधिकमाहरेत् अष्टभागावशषे तु रसे तस्याः पचेद् बुधः

tanmātraṃ triphalāyāśca palenādhikamāharet aṣṭabhāgāvaśaṣe tu rase tasyāḥ paced budhaḥ

110

अष्टौ पलानि दत्वा च सर्पिषो लोहभाजने ताम्रे वा लोहदर्व्या तु चालयेद्विधिपूर्वकम्

aṣṭau palāni datvā ca sarpiṣo lohabhājane tāmre vā lohadarvyā tu cālayedvidhipūrvakam

111

ततः पाकविधानज्ञः स्वच्छे चोर्ध्वं च सर्पिषि मृदुमध्यादिभेदेन गृह्णीयात्पाकमन्यतः

tataḥ pākavidhānajñaḥ svacche cordhvaṃ ca sarpiṣi mṛdumadhyādibhedena gṛhṇīyātpākamanyataḥ

112

आरम्भे तद्विधानज्ञः कृतकौतुकमङ्गलः घृतभ्रामरसंयुक्तं विलिह्याद्र क्तिकाक्रमात्

ārambhe tadvidhānajñaḥ kṛtakautukamaṅgalaḥ ghṛtabhrāmarasaṃyuktaṃ vilihyādra ktikākramāt

113

वर्द्धमानानुपानञ्च गव्यक्षीरोत्तमं मतम् गव्याभावे त्वजायाश्च स्निग्धवृष्यादिभोजनम्

varddhamānānupānañca gavyakṣīrottamaṃ matam gavyābhāve tvajāyāśca snigdhavṛṣyādibhojanam

114

सद्यो वह्निकरश्चैव भस्मकञ्च नियच्छति हन्ति वातं तथा पित्तं कुष्ठानि विषमज्वरम्

sadyo vahnikaraścaiva bhasmakañca niyacchati hanti vātaṃ tathā pittaṃ kuṣṭhāni viṣamajvaram

115

गुल्माक्षिपाण्डुरोगांश्च निद्रा लस्यमरोचकम् शूलञ्च परिणामञ्च प्रमेहमपबाहुकम्

gulmākṣipāṇḍurogāṃśca nidrā lasyamarocakam śūlañca pariṇāmañca pramehamapabāhukam

116

श्वयथुंरुधिरस्रावं दुर्नामानं विशेषतः बलकृद् बृंहणञ्चैव कान्तिदं स्वरबोधनम्

śvayathuṃrudhirasrāvaṃ durnāmānaṃ viśeṣataḥ balakṛd bṛṃhaṇañcaiva kāntidaṃ svarabodhanam

117

शरीरलाघवकरमारोग्य पुष्टिवर्द्धनम् आयुष्यं श्रीकरञ्चैव बलतेजस्करं शुभम्

śarīralāghavakaramārogya puṣṭivarddhanam āyuṣyaṃ śrīkarañcaiva balatejaskaraṃ śubham

118

सश्रीकपुत्रजननं वलीपलितनाशनम् दुर्नामारिरयं नाम्ना दृष्टो वारसहस्त्रशः

saśrīkaputrajananaṃ valīpalitanāśanam durnāmārirayaṃ nāmnā dṛṣṭo vārasahastraśaḥ

119

अनेनार्शांसि दह्यन्ते यथा तूलञ्च वह्निना सौकुमार्याल्पकायत्वान्मद्यसेवी यदा नरः जीर्णमद्यादियुक्तादिभोजनैः सह दापयेत्

anenārśāṃsi dahyante yathā tūlañca vahninā saukumāryālpakāyatvānmadyasevī yadā naraḥ jīrṇamadyādiyuktādibhojanaiḥ saha dāpayet

120

लावतित्तिरिवर्त्तीर मयूरशशकादयः चटकः कलविङ्कश्च वर्त्तका हरितालकः

lāvatittirivarttīra mayūraśaśakādayaḥ caṭakaḥ kalaviṅkaśca varttakā haritālakaḥ

121

श्येनकश्च बृहल्लावो वनविष्किरकादयः पारावतमृगादीनां मांसं जाङ्गलकं शुभम्

śyenakaśca bṛhallāvo vanaviṣkirakādayaḥ pārāvatamṛgādīnāṃ māṃsaṃ jāṅgalakaṃ śubham

122

मद्गुरो रोहितः श्रेष्ठः शकुलश्च विशेषतः मत्स्यराजा इति प्रोक्ता हितमत्स्याय देहिने

madguro rohitaḥ śreṣṭhaḥ śakulaśca viśeṣataḥ matsyarājā iti proktā hitamatsyāya dehine

123

वृन्ताकस्य फलं शस्तं पटोलं बृहतीफलम् प्रलम्बाभीरुवेत्राग्रताडकं तण्डुलीयकम्

vṛntākasya phalaṃ śastaṃ paṭolaṃ bṛhatīphalam pralambābhīruvetrāgratāḍakaṃ taṇḍulīyakam

124

वास्तूकं धान्यशाकञ्च चित्रकं चक्रमर्दकम् नालिकेरञ्च खर्जूरं दाडिमं लवलीफलम्

vāstūkaṃ dhānyaśākañca citrakaṃ cakramardakam nālikerañca kharjūraṃ dāḍimaṃ lavalīphalam

125

शृङ्गाटकञ्च पक्वाम्रं द्रा क्षातालफलानि च जातिकोशं लवङ्गं च पूगं ताम्बूलपत्रकम् हितान्येतानि वस्तूनि लोहमेतत्समश्नताम्

śṛṅgāṭakañca pakvāmraṃ drā kṣātālaphalāni ca jātikośaṃ lavaṅgaṃ ca pūgaṃ tāmbūlapatrakam hitānyetāni vastūni lohametatsamaśnatām

126

नाश्नीयाल्लकुचं कोलकर्कन्धूबदराणि च

nāśnīyāllakucaṃ kolakarkandhūbadarāṇi ca

127

जम्बीरं बीजपूरञ्च तिन्तिडीं करमर्दकम् आनूपानि च मांसानि क्रकरं पुण्ड्रकाणि च

jambīraṃ bījapūrañca tintiḍīṃ karamardakam ānūpāni ca māṃsāni krakaraṃ puṇḍrakāṇi ca

128

हंससारसदात्यूहचाषक्रौञ्चबलाकिकाः मानकन्दं कसेरूणि करकञ्च कलिङ्गकम्

haṃsasārasadātyūhacāṣakrauñcabalākikāḥ mānakandaṃ kaserūṇi karakañca kaliṅgakam

129

कूष्माण्डकञ्च कर्कोटं क्रमुकञ्च विशेपतः कटुकं कालशाकञ्च कुण्टुरुः कर्कटीं तथा

kūṣmāṇḍakañca karkoṭaṃ kramukañca viśepataḥ kaṭukaṃ kālaśākañca kuṇṭuruḥ karkaṭīṃ tathā

130

ककारादीनि सर्वाणि द्विदलानि च वर्जयेत्

kakārādīni sarvāṇi dvidalāni ca varjayet

131

शङ्करेण समाख्यातो यक्षराजानुकम्पया जगतामुपकाराय दुर्नामारिरयं ध्रुवम्

śaṅkareṇa samākhyāto yakṣarājānukampayā jagatāmupakārāya durnāmārirayaṃ dhruvam

132

स्थानाच्चलति मेरुश्च पृथ्वी पर्येति वायुना पतन्ति चन्द्र ताराश्च मिथ्या चेदहमब्रुवम्

sthānāccalati meruśca pṛthvī paryeti vāyunā patanti candra tārāśca mithyā cedahamabruvam

133

ब्रह्मघ्नाश्च कृतघ्नाश्च क्रूरा येऽसत्यवादिनः वर्जनीयाः सधर्मेण भिषजा गुरुनिन्दकाः

brahmaghnāśca kṛtaghnāśca krūrā ye'satyavādinaḥ varjanīyāḥ sadharmeṇa bhiṣajā gurunindakāḥ

134

मुनिरसपिष्टविडङ्ग मुनिरसलीढं चिरस्थितं घर्मे द्रा वयति लोहदोषान्वह्निर्नवनीतपिण्डमिव

munirasapiṣṭaviḍaṅga munirasalīḍhaṃ cirasthitaṃ gharme drā vayati lohadoṣānvahnirnavanītapiṇḍamiva

135

कालेमलप्रवृत्तिर्लाघवमुदरे विशुद्धिरुद्गारे अङ्गेषु नावसादो मनः प्रसादोऽस्य परिपाके

kālemalapravṛttirlāghavamudare viśuddhirudgāre aṅgeṣu nāvasādo manaḥ prasādo'sya paripāke

136

क्रिमिरिपुर्चूर्णं लीढं सहितं स्वरसेन वङ्गसेनस्य क्षपयत्यचिरान्नियतं लोहाजीर्णोद्भवं शूलम्

krimiripurcūrṇaṃ līḍhaṃ sahitaṃ svarasena vaṅgasenasya kṣapayatyacirānniyataṃ lohājīrṇodbhavaṃ śūlam

137

भवेद्यद्यतिसारस्तु दुग्धं पीत्वा तु तं जयेत् गुञ्जाद्वादशकादूर्ध्वं वृद्धिरस्य भयप्रदा

bhavedyadyatisārastu dugdhaṃ pītvā tu taṃ jayet guñjādvādaśakādūrdhvaṃ vṛddhirasya bhayapradā

138

रक्तार्शसामुपेक्षेत रक्तमादौ स्रवद्भिषक् दुष्टास्रे निःसृते न स्युः शूलानाहासृगामयाः

raktārśasāmupekṣeta raktamādau sravadbhiṣak duṣṭāsre niḥsṛte na syuḥ śūlānāhāsṛgāmayāḥ

139

चन्दनादिक्वाथः चन्दनकिराततिक्तकधन्वयवासाः सनागराः क्वथिताः रक्तार्शसां प्रशमना दार्वीत्वगुशीरनिम्बाश्च

candanādikvāthaḥ candanakirātatiktakadhanvayavāsāḥ sanāgarāḥ kvathitāḥ raktārśasāṃ praśamanā dārvītvaguśīranimbāśca

140

नवनीततिलाभ्यासात्केशरनवनीतशर्कराऽभ्यासात् दधिसरमथिताभ्यासाद् गुदजाः शाम्यन्ति रक्तवहाः

navanītatilābhyāsātkeśaranavanītaśarkarā'bhyāsāt dadhisaramathitābhyāsād gudajāḥ śāmyanti raktavahāḥ

141

सपद्मकेशरं क्षौद्रं नवनीतं नवं लिहन् सिताकेशरसंयुक्तं रक्तार्शसि सुखी भवेत्

sapadmakeśaraṃ kṣaudraṃ navanītaṃ navaṃ lihan sitākeśarasaṃyuktaṃ raktārśasi sukhī bhavet

142

पयसा शृतेन यूषैः सतीनमुद्गाढकीमसूराणाम् ओदनमद्यादम्लैः शालिश्यामाककोद्र वजम् शशहरिणलावमांसैः कपिञ्जलैरेणमांसैश्च

payasā śṛtena yūṣaiḥ satīnamudgāḍhakīmasūrāṇām odanamadyādamlaiḥ śāliśyāmākakodra vajam śaśahariṇalāvamāṃsaiḥ kapiñjalaireṇamāṃsaiśca

143

समङ्गोत्पलमोचाकतिरीटोत्पलचन्दनैः सिद्धं छागीपयो दद्याद् गुदजे शोणितात्मके

samaṅgotpalamocākatirīṭotpalacandanaiḥ siddhaṃ chāgīpayo dadyād gudaje śoṇitātmake

144

भावितं रजनीचूर्णं स्नुहीक्षीरैः पुनः पुनः बन्धनात्सुदृढं सूत्रं छिनत्त्यर्शो भगन्दरम्

bhāvitaṃ rajanīcūrṇaṃ snuhīkṣīraiḥ punaḥ punaḥ bandhanātsudṛḍhaṃ sūtraṃ chinattyarśo bhagandaram

145

नासानाभिसमुत्थेषु तथा मेढ्रादिजेष्वपि त्रिष्वप्यर्शःसु कुर्वीत तत्र तत्र यथोचितम्

nāsānābhisamuttheṣu tathā meḍhrādijeṣvapi triṣvapyarśaḥsu kurvīta tatra tatra yathocitam

146

चर्मकीलन्तु संछिद्य दहेत्क्षारेण चाग्निना

carmakīlantu saṃchidya dahetkṣāreṇa cāgninā

147

स्त्रीपृष्ठं वेगरोधं च यानान्युत्कटकासनम् यथास्वं दोषलं चान्नमर्शसः परिवर्जयेत्

strīpṛṣṭhaṃ vegarodhaṃ ca yānānyutkaṭakāsanam yathāsvaṃ doṣalaṃ cānnamarśasaḥ parivarjayet

इति पञ्चमोऽशो रोगाधिकारः समाप्तः

iti pañcamo'śo rogādhikāraḥ samāptaḥ

जठरान्निगविकाराधिकारः

अथ षष्ठो जठरान्निगविकाराधिकारः

atha ṣaṣṭho jaṭharānnigavikārādhikāraḥ

कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरोऽनलः मन्दस्तीक्ष्णोऽथविषमः समश्चेति चतुर्विधः

kaphapittānilādhikyāttatsāmyājjāṭharo'nalaḥ mandastīkṣṇo'thaviṣamaḥ samaśceti caturvidhaḥ

स्वल्पाऽपि नैव मन्दाग्नेर्मात्रा भुक्ता विपच्यते छर्दिः सादः प्रसेकः स्याच्छिरोजठरगौरवम्

svalpā'pi naiva mandāgnermātrā bhuktā vipacyate chardiḥ sādaḥ prasekaḥ syācchirojaṭharagauravam

मात्रातिमात्राऽप्यशिता तीक्ष्णाग्नेः पच्यते सुखम् अतएव हि केनापि मतस्तीक्ष्णाग्निरुत्तमः

mātrātimātrā'pyaśitā tīkṣṇāgneḥ pacyate sukham ataeva hi kenāpi matastīkṣṇāgniruttamaḥ

अशिता खलु मात्राऽपि विषमाग्नेस्तु देहिनः कदाचित्पच्यते सम्यक् कदाचिन्न विपच्यते

aśitā khalu mātrā'pi viṣamāgnestu dehinaḥ kadācitpacyate samyak kadācinna vipacyate

तस्याध्मानमुदावर्त्तं शूलं जठरगौरवम् प्रवाहणमतीसारस्तथा स्यादन्त्रकूजनम्

tasyādhmānamudāvarttaṃ śūlaṃ jaṭharagauravam pravāhaṇamatīsārastathā syādantrakūjanam

समा समाग्नेरशिता मात्रा सम्यग्विपच्यते एषां मध्ये तु सर्वेषां समाग्निः श्रेष्ठ उच्यते

samā samāgneraśitā mātrā samyagvipacyate eṣāṃ madhye tu sarveṣāṃ samāgniḥ śreṣṭha ucyate

अतिमात्रमजीर्णेऽपि गुरु चान्नं समश्नतः दिवाऽपि स्वपतो येन पच्यते सोऽग्निरुत्तमः

atimātramajīrṇe'pi guru cānnaṃ samaśnataḥ divā'pi svapato yena pacyate so'gniruttamaḥ

तीक्ष्णः पित्तसमुत्थानान्विषमो वातहेतुकान् तथा करोति मन्दाग्निर्विकारान् कफसम्भवान्

tīkṣṇaḥ pittasamutthānānviṣamo vātahetukān tathā karoti mandāgnirvikārān kaphasambhavān

बह्वर्त्तिरुक्षान्नभुजां नराणां क्षीणे कफे मारुतपित्तवृद्धौ अतिप्रवृद्धः पवनान्वितोऽग्निर्भुक्तं क्षणाद्भस्म करोति यस्मात् तस्मादसौ भस्मकसंज्ञकोऽभूदुपेक्षितोऽय पचते च धातून्

bahvarttirukṣānnabhujāṃ narāṇāṃ kṣīṇe kaphe mārutapittavṛddhau atipravṛddhaḥ pavanānvito'gnirbhuktaṃ kṣaṇādbhasma karoti yasmāt tasmādasau bhasmakasaṃjñako'bhūdupekṣito'ya pacate ca dhātūn

तृट्स्वेददाहमूर्च्छादीन्कृत्वैषोऽत्यग्निसम्भवान् पक्त्वाऽन्नमाशु धात्वादीन् स क्षिप्रं नाशयेद् ध्रुवम्

tṛṭsvedadāhamūrcchādīnkṛtvaiṣo'tyagnisambhavān paktvā'nnamāśu dhātvādīn sa kṣipraṃ nāśayed dhruvam

अत्यम्बुपानाद्विषमाशनाच्च सन्धारणात् स्वप्नविपर्ययाच्च कालेऽपि सात्म्यं लघु चापि भुक्तमन्नं न पाकं भजते नरस्य

atyambupānādviṣamāśanācca sandhāraṇāt svapnaviparyayācca kāle'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktamannaṃ na pākaṃ bhajate narasya

तृष्णाभयक्रोधपरिप्लुतेन लुब्धेन रुग्दैन्यनिपीडितेन प्रद्वेषयुक्तेन च सेव्यमानमन्नं न सम्यक् परिपाकमेति

tṛṣṇābhayakrodhapariplutena lubdhena rugdainyanipīḍitena pradveṣayuktena ca sevyamānamannaṃ na samyak paripākameti

अनात्मवन्तः पशुवद् भुञ्जते येऽप्रमाणतः रोगानीकस्य ते मूलमजीर्णं प्राप्नुवन्ति हि

anātmavantaḥ paśuvad bhuñjate ye'pramāṇataḥ rogānīkasya te mūlamajīrṇaṃ prāpnuvanti hi

प्रायेणाहारवैषम्यादजीर्णं जायते नृणाम् तन्मूलो रोगसङ्घातस्तद्विनाशाद्विनश्यति

prāyeṇāhāravaiṣamyādajīrṇaṃ jāyate nṛṇām tanmūlo rogasaṅghātastadvināśādvinaśyati

ग्लानिगौरवविष्टम्भभ्रम मारुतमूढताः विबन्धो वा प्रवृत्तिर्वा सामान्याजीर्णलक्षणम्

glānigauravaviṣṭambhabhrama mārutamūḍhatāḥ vibandho vā pravṛttirvā sāmānyājīrṇalakṣaṇam

आमं विदग्धं विष्टव्धं कफपित्तानिलैस्त्रिभिः अजीर्णं केचिदिच्छन्ति चतुर्थं रसशेषतः

āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭavdhaṃ kaphapittānilaistribhiḥ ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ

अजीर्णं पञ्चमं केचिन्निर्दोषं दिनपाकि च वदन्ति षष्ठञ्चाजीर्णं प्राकृतं प्रतिवासरम्

ajīrṇaṃ pañcamaṃ kecinnirdoṣaṃ dinapāki ca vadanti ṣaṣṭhañcājīrṇaṃ prākṛtaṃ prativāsaram

तत्रामे गुरुतोत्क्लेशः शोथो गण्डाक्षिकूटगः उद्गारश्च यथाभुक्तमविदग्धं प्रवर्त्तते

tatrāme gurutotkleśaḥ śotho gaṇḍākṣikūṭagaḥ udgāraśca yathābhuktamavidagdhaṃ pravarttate

विदग्धे भ्रमतृण्मूर्च्छाः पित्ताच्च विविधा रुजः उद्गारश्च सधूमाम्लः स्वेदो दाहश्च जायते

vidagdhe bhramatṛṇmūrcchāḥ pittācca vividhā rujaḥ udgāraśca sadhūmāmlaḥ svedo dāhaśca jāyate

विष्टब्धे शूलमाध्मानं विविधा वातवेदनाः मलवाताप्रवृत्तिश्च स्तम्भो मोहोऽङ्गपीडनम्

viṣṭabdhe śūlamādhmānaṃ vividhā vātavedanāḥ malavātāpravṛttiśca stambho moho'ṅgapīḍanam

रसशेषेऽन्नविद्वेषो हृदयाशुद्धिगौरवे

rasaśeṣe'nnavidveṣo hṛdayāśuddhigaurave

मूर्च्छा प्रलापो वमथुः प्रसेकः सदनं भ्रमः उपद्र वा भवन्त्येते मरणञ्चाप्यजीर्णतः

mūrcchā pralāpo vamathuḥ prasekaḥ sadanaṃ bhramaḥ upadra vā bhavantyete maraṇañcāpyajīrṇataḥ

आमं विदग्धं विष्टव्धमित्यजीर्णं यदीरितम् विसूच्यलसकौ तस्माद्भवेच्चापि विलम्बिका

āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭavdhamityajīrṇaṃ yadīritam visūcyalasakau tasmādbhaveccāpi vilambikā

सूचीभिरिव गात्राणि तुदन्सन्तिष्ठतेऽनिलः यत्राजीर्णेन सा वैद्यैर्विसूचीति निगद्यते

sūcībhiriva gātrāṇi tudansantiṣṭhate'nilaḥ yatrājīrṇena sā vaidyairvisūcīti nigadyate

न तां परिमिताहारा लभन्ते विदितागमाः मूढास्तामजितात्मानो लभन्तेऽशनलोलुपाः

na tāṃ parimitāhārā labhante viditāgamāḥ mūḍhāstāmajitātmāno labhante'śanalolupāḥ

मूर्च्छाऽतिसारौ वमथुः पिपासा शूलं भ्रमोद्वेष्टनजृम्भदाहाः वैवर्ण्यकम्पौ हृदये रुजश्च भवन्ति तस्यां शिरसश्च भेदः

mūrcchā'tisārau vamathuḥ pipāsā śūlaṃ bhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ vaivarṇyakampau hṛdaye rujaśca bhavanti tasyāṃ śirasaśca bhedaḥ

निद्रा नाशोऽरतिः कम्पो मूत्राघातो विसंज्ञता अमी उपद्र वा घोरा विसूच्याः पञ्च दारुणाः

nidrā nāśo'ratiḥ kampo mūtrāghāto visaṃjñatā amī upadra vā ghorā visūcyāḥ pañca dāruṇāḥ

कुक्षिरानह्यतेऽत्यर्थं प्रताम्यत्यथ कूजति निरुद्धो मारुतश्चैव कुक्षावुपरि धावति

kukṣirānahyate'tyarthaṃ pratāmyatyatha kūjati niruddho mārutaścaiva kukṣāvupari dhāvati

वातवर्चोनिरोधश्च यस्यात्यर्थं भवेदपि तस्यालसकमाचष्टे तृष्णोद्गारौ च यस्य तु

vātavarconirodhaśca yasyātyarthaṃ bhavedapi tasyālasakamācaṣṭe tṛṣṇodgārau ca yasya tu

नाधो याति न चाप्यूर्ध्वमाहारो यो नपच्यते कोष्ठे स्थितोऽलसीभूतस्ततोऽसावलसः स्मृतः

nādho yāti na cāpyūrdhvamāhāro yo napacyate koṣṭhe sthito'lasībhūtastato'sāvalasaḥ smṛtaḥ

यः श्यावदन्तौष्ठनखोऽल्पसंज्ञो वम्यर्दितोऽभ्यन्तरयातनेत्रः क्षामस्वरः सर्वविमुक्तसन्धिर्यायान्नरोऽसौ पुनरागमाय

yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho'lpasaṃjño vamyardito'bhyantarayātanetraḥ kṣāmasvaraḥ sarvavimuktasandhiryāyānnaro'sau punarāgamāya

दुष्टन्तु भुक्तं कफमारुताभ्यां प्रवर्त्तते नोर्ध्वमधश्च यत्र विलम्बिकां तां भृशदुश्चिकित्स्यामाचक्षते शास्त्रविदः पुराणाः

duṣṭantu bhuktaṃ kaphamārutābhyāṃ pravarttate nordhvamadhaśca yatra vilambikāṃ tāṃ bhṛśaduścikitsyāmācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ

उद्गारशुद्धिरुत्साहो वेगोत्सर्गो यथोचितः लघुता क्षुत्पिपासा च जीर्णाहारस्य लक्षणम्

udgāraśuddhirutsāho vegotsargo yathocitaḥ laghutā kṣutpipāsā ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam

हरीतकी तथा शुण्ठी भक्ष्यमाणा गुडेन च सैन्धवेन युता वा स्यात्सातत्येनाग्निदीपनी

harītakī tathā śuṇṭhī bhakṣyamāṇā guḍena ca saindhavena yutā vā syātsātatyenāgnidīpanī

गुडेन शुण्ठीमथ चोपकुल्यां पथ्यां तृतीयामथ दाडिमं वा आमेष्वजीर्णेषु गुदामयेषु वर्चोविबन्धेषु च नित्यमद्यात्

guḍena śuṇṭhīmatha copakulyāṃ pathyāṃ tṛtīyāmatha dāḍimaṃ vā āmeṣvajīrṇeṣu gudāmayeṣu varcovibandheṣu ca nityamadyāt

व्योषं दन्तीं त्रिवृच्चित्रं कृष्णामूलं विचूर्णितम् तच्चूर्णं गुडसम्मिश्रं भक्षयेत्प्रातरुत्थितः

vyoṣaṃ dantīṃ trivṛccitraṃ kṛṣṇāmūlaṃ vicūrṇitam taccūrṇaṃ guḍasammiśraṃ bhakṣayetprātarutthitaḥ

एतद् गुडाष्टकं नाम बलवर्णाग्निवर्द्धनम् शोथोदावर्त्तशूलघ्नं प्लीहपाण्ड्वामयापहम्

etad guḍāṣṭakaṃ nāma balavarṇāgnivarddhanam śothodāvarttaśūlaghnaṃ plīhapāṇḍvāmayāpaham

दहनाजमोदसैन्धवनागरमरिचानि चाम्लतक्रेण सप्ताहादग्निकरं पाण्ड्वर्शोनाशनं परमम्

dahanājamodasaindhavanāgaramaricāni cāmlatakreṇa saptāhādagnikaraṃ pāṇḍvarśonāśanaṃ paramam

तत्रामे वमनं कार्यं विदग्धे लङ्घनं हितम् विष्टब्धे स्वेदनं शस्तं रसशेषे शयीत च

tatrāme vamanaṃ kāryaṃ vidagdhe laṅghanaṃ hitam viṣṭabdhe svedanaṃ śastaṃ rasaśeṣe śayīta ca

वचालवणतोयेन वान्तिरामे प्रशस्यते कंणासिन्धुवचाकल्कं पीत्वा वा शिशिराम्भसा

vacālavaṇatoyena vāntirāme praśasyate kaṃṇāsindhuvacākalkaṃ pītvā vā śiśirāmbhasā

धान्यनागरसिद्धं वा तोयं दद्याद्विचक्षणः आमाजीर्णप्रशमनं शूलघ्नं वस्तिशोधनम्

dhānyanāgarasiddhaṃ vā toyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ āmājīrṇapraśamanaṃ śūlaghnaṃ vastiśodhanam

भवेद्यदा प्रातरजीर्णशङ्का तदाऽभयां नागरसैन्धवाभ्याम् विचूर्णितां शीतजलेन भुक्त्वा भुञ्ज्यादशङ्कं मितमन्नकाले

bhavedyadā prātarajīrṇaśaṅkā tadā'bhayāṃ nāgarasaindhavābhyām vicūrṇitāṃ śītajalena bhuktvā bhuñjyādaśaṅkaṃ mitamannakāle

विदह्यते यस्य तु भुक्तमात्रं दन्दह्यते हृच्च गलश्च यस्य द्रा क्षां सितामाक्षिकसम्प्रयुक्तां लीढ्वाऽभयां चापि सुखं लभेत

vidahyate yasya tu bhuktamātraṃ dandahyate hṛcca galaśca yasya drā kṣāṃ sitāmākṣikasamprayuktāṃ līḍhvā'bhayāṃ cāpi sukhaṃ labheta

त्रिकटुकमजमोदा सैन्धवं जीरके द्वे समधरणधृतानामष्टमो हिङ्गुभागः प्रथमकवलभुक्तं सर्पिषा चूर्णमेतज्जनयति जठराग्निं वातरोगांश्च हन्ति

trikaṭukamajamodā saindhavaṃ jīrake dve samadharaṇadhṛtānāmaṣṭamo hiṅgubhāgaḥ prathamakavalabhuktaṃ sarpiṣā cūrṇametajjanayati jaṭharāgniṃ vātarogāṃśca hanti

द्वौ क्षारौ चित्रकं पाठा करञ्जं लवणानि च सूक्ष्मैला पत्रकं भार्गी कृमिघ्नं हिङ्गु पौष्करम्

dvau kṣārau citrakaṃ pāṭhā karañjaṃ lavaṇāni ca sūkṣmailā patrakaṃ bhārgī kṛmighnaṃ hiṅgu pauṣkaram

शटी दार्वी त्रिवृन्मुस्तं वचा चेन्द्र यवास्तथा वृक्षाम्लं जीरकं धात्री श्रेयसी चोपकुञ्चिका

śaṭī dārvī trivṛnmustaṃ vacā cendra yavāstathā vṛkṣāmlaṃ jīrakaṃ dhātrī śreyasī copakuñcikā

अम्लवेतसमम्लीका यवानी देवदारु च अभयाऽतिविषा श्यामा हपुषाऽरग्वधं समम्

amlavetasamamlīkā yavānī devadāru ca abhayā'tiviṣā śyāmā hapuṣā'ragvadhaṃ samam

तिलमुष्ककशिग्रूणां कोकिलाक्षपलाशयोः क्षाराणि लौहकिट्टश्च तप्तं गोमूत्रसेचितम्

tilamuṣkakaśigrūṇāṃ kokilākṣapalāśayoḥ kṣārāṇi lauhakiṭṭaśca taptaṃ gomūtrasecitam

सूक्ष्मचूर्णानि कृत्वा तु समभागानि कारयेत् मातुलुङ्गरसेनैव प्रदीप्ताग्निसमप्रभम्

sūkṣmacūrṇāni kṛtvā tu samabhāgāni kārayet mātuluṅgarasenaiva pradīptāgnisamaprabham

दिनत्रयन्तु शुक्तेन तथाऽद्र करसेन च अत्यग्निकारकं चूर्णं प्रदीप्ताग्निसमप्रभम्

dinatrayantu śuktena tathā'dra karasena ca atyagnikārakaṃ cūrṇaṃ pradīptāgnisamaprabham

उपयुक्तं विधानेन नाशयत्यचिराद्गदान् अजीर्णमथ गुल्मञ्च प्लीहानं गुदजानि च

upayuktaṃ vidhānena nāśayatyacirādgadān ajīrṇamatha gulmañca plīhānaṃ gudajāni ca

तथान्त्रवृद्धिमुदराण्यष्ठीलां वातशोणितम् प्रणुदत्युल्वणान्दोषान्नष्टाग्निं च प्रदीपयेत्

tathāntravṛddhimudarāṇyaṣṭhīlāṃ vātaśoṇitam praṇudatyulvaṇāndoṣānnaṣṭāgniṃ ca pradīpayet

स्नुह्यर्कचित्रकैरण्डवरुणं सपुनर्नवम् तिलापामार्गकदलीपलाशं तिन्तिडीं तथा

snuhyarkacitrakairaṇḍavaruṇaṃ sapunarnavam tilāpāmārgakadalīpalāśaṃ tintiḍīṃ tathā

गृहीत्वा ज्वालयेदेतत्प्रस्थं भस्माखिलं यथा जंलाढके विपक्तव्यं यावत्पादावशेषितम्

gṛhītvā jvālayedetatprasthaṃ bhasmākhilaṃ yathā jaṃlāḍhake vipaktavyaṃ yāvatpādāvaśeṣitam

सुप्रसन्नं विनिस्राव्य लवणप्रस्थसंयुतम् पक्वं निर्धूमकठिनं सूक्ष्मचूर्णीकृतं पुनः

suprasannaṃ vinisrāvya lavaṇaprasthasaṃyutam pakvaṃ nirdhūmakaṭhinaṃ sūkṣmacūrṇīkṛtaṃ punaḥ

यवानीजीरकव्योष स्थूलजीरकहिङ्गुभिः पृथगर्धपलैरेभिश्चूर्णि तैस्तद्विमिश्रयेत्

yavānījīrakavyoṣa sthūlajīrakahiṅgubhiḥ pṛthagardhapalairebhiścūrṇi taistadvimiśrayet

आर्द्र कस्वरसेनापि भावयेच्छोषयेत् पुनः शीतोदकेन तच्चूर्णं पिबेत्प्रातर्हि मात्रया

ārdra kasvarasenāpi bhāvayecchoṣayet punaḥ śītodakena taccūrṇaṃ pibetprātarhi mātrayā

तस्मिञ्जीर्णेऽन्नमश्नीयाद्यूषैर्जाङ्गलजैः रसैः ईषदम्लैः सलवणैः सुखोष्णैर्वह्निदीपनैः

tasmiñjīrṇe'nnamaśnīyādyūṣairjāṅgalajaiḥ rasaiḥ īṣadamlaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇairvahnidīpanaiḥ

एतेनाग्निर्विवर्द्धेत बलमारोग्यमेव च तत्रानुपानं शस्तं हि तक्रं वा भोजने हितम्

etenāgnirvivarddheta balamārogyameva ca tatrānupānaṃ śastaṃ hi takraṃ vā bhojane hitam

मन्दाग्न्यर्शोविकारेषु वातश्लेष्मामयेषु च अश्मर्यां शर्करायाञ्च विण्मूत्रानिलरोगिषु

mandāgnyarśovikāreṣu vātaśleṣmāmayeṣu ca aśmaryāṃ śarkarāyāñca viṇmūtrānilarogiṣu

सामुद्र लवणं कार्यमष्टकर्षमितं बुधैः सौवर्चलं पञ्चकर्षं विडसैन्धवधान्यकम्

sāmudra lavaṇaṃ kāryamaṣṭakarṣamitaṃ budhaiḥ sauvarcalaṃ pañcakarṣaṃ viḍasaindhavadhānyakam

पिप्पली पिप्पलीमूलं पत्रकं कृष्णजीरकम् तालीशं केशरं चव्यमम्लवेतसकं तथा

pippalī pippalīmūlaṃ patrakaṃ kṛṣṇajīrakam tālīśaṃ keśaraṃ cavyamamlavetasakaṃ tathā

द्विकर्षमात्राण्येतानि प्रत्येकं कारयेद् बुधः मरिचं जीरकं विश्वमेकैकं कर्षमात्रकम्

dvikarṣamātrāṇyetāni pratyekaṃ kārayed budhaḥ maricaṃ jīrakaṃ viśvamekaikaṃ karṣamātrakam

दाडिमं स्याच्चतुष्कर्षं त्वगेला चार्द्धकार्षिकी एतच्चूर्णीकृतं सर्वं लवणं भास्कराभिधम्

dāḍimaṃ syāccatuṣkarṣaṃ tvagelā cārddhakārṣikī etaccūrṇīkṛtaṃ sarvaṃ lavaṇaṃ bhāskarābhidham

भक्षयेच्छाणमानन्तु तक्रमस्तुककाञ्जिकैः वातश्लेष्मभवं गुल्मं प्लीहानमुदरं क्षयम्

bhakṣayecchāṇamānantu takramastukakāñjikaiḥ vātaśleṣmabhavaṃ gulmaṃ plīhānamudaraṃ kṣayam

अर्शांसि ग्रहणीं कुष्ठं विबन्धञ्च भगन्दरम् शूलं शोथं श्वासकासाऽमदोषांश्चापि हृद्रुजम्

arśāṃsi grahaṇīṃ kuṣṭhaṃ vibandhañca bhagandaram śūlaṃ śothaṃ śvāsakāsā'madoṣāṃścāpi hṛdrujam

अश्मरीं शर्कराञ्चापि पाण्डुरोगं कृमीनपि मन्दाग्निं नाशयेदेतद्दीपनं पाचनं परम्

aśmarīṃ śarkarāñcāpi pāṇḍurogaṃ kṛmīnapi mandāgniṃ nāśayedetaddīpanaṃ pācanaṃ param

हिताय सर्वलोकानां भास्करेण विनिर्मितम् हन्यात्सर्वाण्यजीर्णानि भुक्तमात्रमसंशयम्

hitāya sarvalokānāṃ bhāskareṇa vinirmitam hanyātsarvāṇyajīrṇāni bhuktamātramasaṃśayam

सैन्धवसमूलमागधक्षव्यानलनागरं पथ्या क्रमवृद्धमग्निवृद्धौ वडवाऽनलनामचूर्णं स्यात्

saindhavasamūlamāgadhakṣavyānalanāgaraṃ pathyā kramavṛddhamagnivṛddhau vaḍavā'nalanāmacūrṇaṃ syāt

पथ्यानागरकृष्णाकरञ्जबिल्वाग्निभिः सितातुल्यैः वडवाऽनल इव जरयति बहु गुर्वतिभोजनं चूर्णम्

pathyānāgarakṛṣṇākarañjabilvāgnibhiḥ sitātulyaiḥ vaḍavā'nala iva jarayati bahu gurvatibhojanaṃ cūrṇam

एलात्वङ्नागपुष्पाणां मात्रोत्तरविवर्द्धिता मरिचं पिप्पली शुण्ठी चतुष्पञ्चषडुत्तरा

elātvaṅnāgapuṣpāṇāṃ mātrottaravivarddhitā maricaṃ pippalī śuṇṭhī catuṣpañcaṣaḍuttarā

द्र व्याण्येतानि यावन्ति तावती सितशर्करा चूर्णमेतत्प्रयोक्तव्यमग्निसन्दीपनं परम्

dra vyāṇyetāni yāvanti tāvatī sitaśarkarā cūrṇametatprayoktavyamagnisandīpanaṃ param

द्विपलं गन्धकं शुद्धं पलमेकन्तु पारदम् मृतलोहं तथा ताम्रं कर्षद्वयमितं पृथक्

dvipalaṃ gandhakaṃ śuddhaṃ palamekantu pāradam mṛtalohaṃ tathā tāmraṃ karṣadvayamitaṃ pṛthak

सञ्चूर्ण्य सर्वं सम्मिश्रं द्रा वयित्वाऽग्नियोगतः सम्यग् द्रुतं समस्तं तत्पञ्चाङ्गुलदले क्षिपेत्

sañcūrṇya sarvaṃ sammiśraṃ drā vayitvā'gniyogataḥ samyag drutaṃ samastaṃ tatpañcāṅguladale kṣipet

पुनः सञ्चूर्ण्य तत्सर्वं लोहपात्रं निधापयेत् जम्बीरस्य रसं तत्र पूतं पलशतं क्षिपेत्

punaḥ sañcūrṇya tatsarvaṃ lohapātraṃ nidhāpayet jambīrasya rasaṃ tatra pūtaṃ palaśataṃ kṣipet

चुल्ल्यां निवेश्य तद्यत्नान्मृदुना वह्निना पचेत् रसे तस्मिन्घनीभूते तत्संशोष्य विचूर्णयेत्

cullyāṃ niveśya tadyatnānmṛdunā vahninā pacet rase tasminghanībhūte tatsaṃśoṣya vicūrṇayet

पञ्चकोलकषायस्य चुक्रेण सहितस्य च भावना तत्र दातव्या पश्चात्संशोषयेच्छनैः

pañcakolakaṣāyasya cukreṇa sahitasya ca bhāvanā tatra dātavyā paścātsaṃśoṣayecchanaiḥ

भृष्टटङ्कणचूर्णेन तुल्येन सह मेलयेत् मरिचेनापि तुल्येन तदर्द्धेन विडेन च

bhṛṣṭaṭaṅkaṇacūrṇena tulyena saha melayet maricenāpi tulyena tadarddhena viḍena ca

भावयेत्सप्तकृत्वस्तु चणकाम्लजलेन च ततः संशोष्य सम्पिष्य कूपीमध्ये निधापयेत्

bhāvayetsaptakṛtvastu caṇakāmlajalena ca tataḥ saṃśoṣya sampiṣya kūpīmadhye nidhāpayet

रसः क्रव्यादनामाऽय भैरवानन्दयोगिना उक्तः सिंहलराजाय बहुमांसाशिने पुरा

rasaḥ kravyādanāmā'ya bhairavānandayoginā uktaḥ siṃhalarājāya bahumāṃsāśine purā

भक्षयेद्भोजनस्यान्ते माषद्वयमितं रसम् भक्षयित्वा रसं पश्चात्पिबेत्तक्रं ससैन्धवम्

bhakṣayedbhojanasyānte māṣadvayamitaṃ rasam bhakṣayitvā rasaṃ paścātpibettakraṃ sasaindhavam

अत्यर्थं गुरु यद् भुक्तमतिमात्रमथापि च तत्सर्वं जीर्यति क्षिप्रं रसस्यैतस्य भक्षणात्

atyarthaṃ guru yad bhuktamatimātramathāpi ca tatsarvaṃ jīryati kṣipraṃ rasasyaitasya bhakṣaṇāt

शूलं गुल्मञ्च विष्टम्भं प्लीहानमुदरं तथा रसः क्रव्यादनामाऽय विनिहन्ति न संशयः

śūlaṃ gulmañca viṣṭambhaṃ plīhānamudaraṃ tathā rasaḥ kravyādanāmā'ya vinihanti na saṃśayaḥ

क्षारत्रयं सूतगन्धौ पञ्चकोलमिदं समम् सर्वैस्तुल्या जया भृष्टा तदर्द्धा शिग्रुजा जटा

kṣāratrayaṃ sūtagandhau pañcakolamidaṃ samam sarvaistulyā jayā bhṛṣṭā tadarddhā śigrujā jaṭā

एतत्सर्वं जयाशिग्रुवह्नीनां केवलैर्द्र वैः भावयेत्रिदिनं घर्मे ततो लघु पुटे पचेत्

etatsarvaṃ jayāśigruvahnīnāṃ kevalairdra vaiḥ bhāvayetridinaṃ gharme tato laghu puṭe pacet

मार्कवस्य द्र्रवैर्घृष्टो रसो ज्वालानलो भवेत् निष्कोऽस्य मधुना लीढोऽनुपानं गुडनागरम्

mārkavasya drravairghṛṣṭo raso jvālānalo bhavet niṣko'sya madhunā līḍho'nupānaṃ guḍanāgaram

हन्त्यजीर्णमतीसारं ग्रहणीमग्निमार्दवम् श्लेष्महृल्लासवमनमालस्यमरुचिं जयेत्

hantyajīrṇamatīsāraṃ grahaṇīmagnimārdavam śleṣmahṛllāsavamanamālasyamaruciṃ jayet

टङ्कणं रसगन्धौ च समं भागत्रयं विषात् कपर्दः स्वर्जिका क्षारो मागघी विश्वभेषजम्

ṭaṅkaṇaṃ rasagandhau ca samaṃ bhāgatrayaṃ viṣāt kapardaḥ svarjikā kṣāro māgaghī viśvabheṣajam

पृथक् पृथक्कर्षमात्रं वसुभागमिहोषणम् जम्बीराम्लैर्दिनं घृष्टं भवेदग्निकुमारकः विसूचीशूलवातादिवह्निमान्द्यप्रशान्तये

pṛthak pṛthakkarṣamātraṃ vasubhāgamihoṣaṇam jambīrāmlairdinaṃ ghṛṣṭaṃ bhavedagnikumārakaḥ visūcīśūlavātādivahnimāndyapraśāntaye

पारदामृतलवङ्गगन्धकं भागयुग्ममरिचेन मिश्रितम् तत्र जातिफलमर्द्धभागिकं तिन्तिडीफलरसेन मर्दितम्

pāradāmṛtalavaṅgagandhakaṃ bhāgayugmamaricena miśritam tatra jātiphalamarddhabhāgikaṃ tintiḍīphalarasena marditam

माषमात्रमनुपानसेवितं रामबाणगुडिका रसायनम् बिल्वपत्रमरिचेन भक्षितं सद्य एव जठराग्निवर्द्धितम्

māṣamātramanupānasevitaṃ rāmabāṇaguḍikā rasāyanam bilvapatramaricena bhakṣitaṃ sadya eva jaṭharāgnivarddhitam

वातो नाशमुपैति चार्द्र करसैर्निर्गुण्डिकाया द्र्रवैः पित्तं नाशमुपैति धान्यकजलैर्वासा त्रिदोषं हरेत् श्लेष्मा सिन्धुहरीतकीभिरुदरं क्वाथैश्च पौनर्नवैः शोथं पाण्डुगदं निहन्ति गुडिका रोगार्त्तिविध्वंसिनी

vāto nāśamupaiti cārdra karasairnirguṇḍikāyā drravaiḥ pittaṃ nāśamupaiti dhānyakajalairvāsā tridoṣaṃ haret śleṣmā sindhuharītakībhirudaraṃ kvāthaiśca paunarnavaiḥ śothaṃ pāṇḍugadaṃ nihanti guḍikā rogārttividhvaṃsinī

वह्निमान्द्यदशवक्त्रनाशनो रामबाण इति विश्रुतो रसः सङ्ग्रहणिकुम्भकर्णकमामवातखरदूषणं जयेत्

vahnimāndyadaśavaktranāśano rāmabāṇa iti viśruto rasaḥ saṅgrahaṇikumbhakarṇakamāmavātakharadūṣaṇaṃ jayet

दीयते तु मरिचानुपानतः सद्य एव जठराग्निदीपनः रोचनः कफकुलान्तकारकः श्वासकासवमिजन्तुनाशनः

dīyate tu maricānupānataḥ sadya eva jaṭharāgnidīpanaḥ rocanaḥ kaphakulāntakārakaḥ śvāsakāsavamijantunāśanaḥ

पलं चिञ्चाक्षारं पलमितमिदं पञ्चलवणं द्बयं सम्यक्पिष्टं भवति लघुनिम्बूफलरसैः ततः पिष्टे तस्मिन्पलपरिमितं शङ्खशकलं क्षिपेद् वारान्सप्त द्र वमिह च तेनैव विधिना

palaṃ ciñcākṣāraṃ palamitamidaṃ pañcalavaṇaṃ dbayaṃ samyakpiṣṭaṃ bhavati laghunimbūphalarasaiḥ tataḥ piṣṭe tasminpalaparimitaṃ śaṅkhaśakalaṃ kṣiped vārānsapta dra vamiha ca tenaiva vidhinā

पलप्रमाणं कटुकत्रयञ्च पलार्द्धमानं वचहिङ्गुभागः विषं पलद्बादशभागयुक्तं तावद्र सो गन्धक एष चोक्तः

palapramāṇaṃ kaṭukatrayañca palārddhamānaṃ vacahiṅgubhāgaḥ viṣaṃ paladbādaśabhāgayuktaṃ tāvadra so gandhaka eṣa coktaḥ

बदरास्थिप्रमाणेन वटीमेतस्य कारयेत् भक्षयेत्सेवया साम्यात्सर्वाजीर्णप्रशान्तये

badarāsthipramāṇena vaṭīmetasya kārayet bhakṣayetsevayā sāmyātsarvājīrṇapraśāntaye

सर्वोदरेषु शूलेषु विसूच्यां विविधेषु च अग्निमान्द्येषु गुल्मेषु सदा शङ्खवटी हिता

sarvodareṣu śūleṣu visūcyāṃ vividheṣu ca agnimāndyeṣu gulmeṣu sadā śaṅkhavaṭī hitā

स्नुह्यार्कचिञ्चाऽपामार्गरम्भातिलपलाशजान् लवणानाददीतैषां प्रत्येकं पलमात्रया

snuhyārkaciñcā'pāmārgarambhātilapalāśajān lavaṇānādadītaiṣāṃ pratyekaṃ palamātrayā

100

लवणानि पृथक्पञ्च ग्राह्याणि पलमात्रया स्वर्जिका च यवक्षारष्टङ्कणं त्रितयं पलम्

lavaṇāni pṛthakpañca grāhyāṇi palamātrayā svarjikā ca yavakṣāraṣṭaṅkaṇaṃ tritayaṃ palam

101

सर्वं त्रयोदशपलं सूक्ष्मं चूर्णं विधाय च निम्बूफलरसे प्रस्थसम्मिते तत्परिक्षिपेत्

sarvaṃ trayodaśapalaṃ sūkṣmaṃ cūrṇaṃ vidhāya ca nimbūphalarase prasthasammite tatparikṣipet

102

तत्र शङ्खस्य शकलं पलं वह्नौ प्रताप्य तु वारान्निर्वापयेत्सप्त सर्वं द्र वति तद्यथा

tatra śaṅkhasya śakalaṃ palaṃ vahnau pratāpya tu vārānnirvāpayetsapta sarvaṃ dra vati tadyathā

103

नागरं त्रिपलं ग्राह्यं मरिचन्तु पलद्वयम् पिप्पली पलमाना स्यात्पलार्द्ध भृष्टहिङ्गुतः

nāgaraṃ tripalaṃ grāhyaṃ maricantu paladvayam pippalī palamānā syātpalārddha bhṛṣṭahiṅgutaḥ

104

ग्रन्थितं चित्रकञ्चापि यवानी जीरकं तथा जातीफलं लवङ्गञ्च पृथक्कर्षद्वयोन्मितम्

granthitaṃ citrakañcāpi yavānī jīrakaṃ tathā jātīphalaṃ lavaṅgañca pṛthakkarṣadvayonmitam

105

रसो गन्धो विषं चापि टङ्कणञ्च मनः शिला एतानि कर्षमात्राणि सर्वं सञ्चूर्ण्य मिश्रयेत्

raso gandho viṣaṃ cāpi ṭaṅkaṇañca manaḥ śilā etāni karṣamātrāṇi sarvaṃ sañcūrṇya miśrayet

106

शरावार्द्धेन चुक्रेण वटिकां तस्य कारयेत् माषप्रमाणां सद्वैद्यैर्बृहच्छङ्खवटी स्मृता

śarāvārddhena cukreṇa vaṭikāṃ tasya kārayet māṣapramāṇāṃ sadvaidyairbṛhacchaṅkhavaṭī smṛtā

107

सर्वाजीर्णप्रशमनी सर्वशूलनिवारिणी विसूच्यलसकादीनां सद्यो भवति नाशनी

sarvājīrṇapraśamanī sarvaśūlanivāriṇī visūcyalasakādīnāṃ sadyo bhavati nāśanī

108

टङ्कणकणाऽमृतानां सहिङ्गुलानां समं भागम् मरिचस्य भागयुगलं निम्बूनीरैर्वटी कार्या

ṭaṅkaṇakaṇā'mṛtānāṃ sahiṅgulānāṃ samaṃ bhāgam maricasya bhāgayugalaṃ nimbūnīrairvaṭī kāryā

109

वटिकां कलायसदृशीमेकां द्वे वा समश्नीयात् सत्यमजीर्णेशान्त्यै वह्नेर्वृद्ध्यै कफध्वस्त्यै

vaṭikāṃ kalāyasadṛśīmekāṃ dve vā samaśnīyāt satyamajīrṇeśāntyai vahnervṛddhyai kaphadhvastyai

110

जलपीतमपामार्गमूलं हन्याद्बिसूचिकाम् सतैलं कारवेल्ल्यम्बु नाशयेद्धि विसूचिकाम्

jalapītamapāmārgamūlaṃ hanyādbisūcikām satailaṃ kāravellyambu nāśayeddhi visūcikām

111

बालमूलस्य तु क्वाथः पिप्पलीचूर्णसंयुतः विसूचीनाशनः श्रेष्ठो जठराग्निविवर्द्धनः

bālamūlasya tu kvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ visūcīnāśanaḥ śreṣṭho jaṭharāgnivivarddhanaḥ

112

बिल्वनागरनिक्वाथो हन्याच्छर्दिंविसूचिकाम् बिल्वनागरकैटर्यक्वाथस्तदधिको गुणैः

bilvanāgaranikvātho hanyācchardiṃvisūcikām bilvanāgarakaiṭaryakvāthastadadhiko guṇaiḥ

113

व्योषं करञ्जस्य फलं हरिद्रे मूलं समावाप्य च मातुलुङ्ग्याः छायाविशुष्का वटिका कृता सा हन्याद्विसूचीं नयनाञ्जनेन

vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridre mūlaṃ samāvāpya ca mātuluṅgyāḥ chāyāviśuṣkā vaṭikā kṛtā sā hanyādvisūcīṃ nayanāñjanena

114

अपामार्गस्य पत्राणि मरिचानि समानि च अश्वस्य लालया पिष्ट्वाऽञ्जनाद्धन्ति विसूचिकाम्

apāmārgasya patrāṇi maricāni samāni ca aśvasya lālayā piṣṭvā'ñjanāddhanti visūcikām

115

विसूच्यामतिवृद्धायां तक्रं दधि समं जलम् नारिकेलाम्बु पेयं वा प्राणत्राणाय योजयेत्

visūcyāmativṛddhāyāṃ takraṃ dadhi samaṃ jalam nārikelāmbu peyaṃ vā prāṇatrāṇāya yojayet

116

त्वक्पत्रकैरण्डकशिग्रुकुष्ठैरम्लप्रपिष्टैः सवचाशताह्वैः उद्वर्त्तनं खल्लिविसूचिकाघ्नं तैलं विपक्वञ्च तदर्थकारि

tvakpatrakairaṇḍakaśigrukuṣṭhairamlaprapiṣṭaiḥ savacāśatāhvaiḥ udvarttanaṃ khallivisūcikāghnaṃ tailaṃ vipakvañca tadarthakāri

117

कुष्ठसैन्धवयोः कल्कं शुक्रं तैले तु साधितम् विसूच्यां मर्दनं तेन खल्लीशूलनिवारणम्

kuṣṭhasaindhavayoḥ kalkaṃ śukraṃ taile tu sādhitam visūcyāṃ mardanaṃ tena khallīśūlanivāraṇam

118

पिपासायां तथोत्क्लेशे लवङ्गस्याम्बु शस्यते जातीफलस्य वा पीतं शृतं भद्र घनस्य वा

pipāsāyāṃ tathotkleśe lavaṅgasyāmbu śasyate jātīphalasya vā pītaṃ śṛtaṃ bhadra ghanasya vā

119

उत्क्लिश्यान्नं न निर्गच्छेत्प्रसेकष्ठीवनेरितम् हृदयं पीड्यते चास्य तमुत्क्लेशं विनिर्दिशेत्

utkliśyānnaṃ na nirgacchetprasekaṣṭhīvaneritam hṛdayaṃ pīḍyate cāsya tamutkleśaṃ vinirdiśet

120

सरुग् वाऽनद्धमुदरमम्लपिष्टैः प्रलेपयेत् दारुहैमवतीकुष्ठशताह्वाहिङ्गुसैन्धवैः

sarug vā'naddhamudaramamlapiṣṭaiḥ pralepayet dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ

121

तक्रेण युक्तं यवचूर्णमुष्णं सक्षारमर्त्तिं जठरे निहन्यात् स्वेदो घटैर्वाऽप्यथ बाष्पपूर्णैरुष्णैस्तथाऽन्यैरपि पिण्डतापैः

takreṇa yuktaṃ yavacūrṇamuṣṇaṃ sakṣāramarttiṃ jaṭhare nihanyāt svedo ghaṭairvā'pyatha bāṣpapūrṇairuṣṇaistathā'nyairapi piṇḍatāpaiḥ

122

विलम्बिकाऽलसकयोरयमेव क्रियाक्रमः अत एव तयोरुक्तं पृथङ् नहि चिकित्सितम्

vilambikā'lasakayorayameva kriyākramaḥ ata eva tayoruktaṃ pṛthaṅ nahi cikitsitam

123

तं भस्मकं गुरुस्निग्धसान्द्र मन्दहिमस्थिरैः अन्नपानैर्नयेच्छान्तिं पित्तघ्नैश्च विरेचनैः

taṃ bhasmakaṃ gurusnigdhasāndra mandahimasthiraiḥ annapānairnayecchāntiṃ pittaghnaiśca virecanaiḥ

124

अत्यद्भुताग्निशान्त्यै माहिषदधिदुग्धसर्पींषि संसेवेत यवागूं समपिष्टे पयसि सर्पिषा सिद्धाम्

atyadbhutāgniśāntyai māhiṣadadhidugdhasarpīṃṣi saṃseveta yavāgūṃ samapiṣṭe payasi sarpiṣā siddhām

125

असकृत्पित्तहरणं पायसं प्रतिभोजनम् श्यामात्रिवृद्विपक्वञ्च पयो दद्याद्विरेचनम्

asakṛtpittaharaṇaṃ pāyasaṃ pratibhojanam śyāmātrivṛdvipakvañca payo dadyādvirecanam

126

यत्किञ्चिन्मधुरं मेध्यं श्लेष्मलं गुरु भोजनम् सर्वं तदत्यग्निहितं भुक्त्वा प्रस्वपनं दिवा

yatkiñcinmadhuraṃ medhyaṃ śleṣmalaṃ guru bhojanam sarvaṃ tadatyagnihitaṃ bhuktvā prasvapanaṃ divā

127

सिततण्डुलसितकमलं छागक्षीरेण पायसं सिद्धम् भुक्त्वा च तेन पुरुषो दशदिवसात्तुच्छभोजनो भवति

sitataṇḍulasitakamalaṃ chāgakṣīreṇa pāyasaṃ siddham bhuktvā ca tena puruṣo daśadivasāttucchabhojano bhavati

128

अलं पनसपाकाय फलं कदलसम्भवम् कदलस्य तु पाकाय बुधैरपि घृतं हितम्

alaṃ panasapākāya phalaṃ kadalasambhavam kadalasya tu pākāya budhairapi ghṛtaṃ hitam

129

घृतस्य परिपाकाय जम्बीरस्य रसो हितः

ghṛtasya paripākāya jambīrasya raso hitaḥ

130

नारिकेलफलतालबीजयोः पाचकं सपदि तण्डुलं विदुः क्षीरमेव सहकारपाचनं चारमज्जनि हरीतकी हिता

nārikelaphalatālabījayoḥ pācakaṃ sapadi taṇḍulaṃ viduḥ kṣīrameva sahakārapācanaṃ cāramajjani harītakī hitā

131

मधूकमालूरनृपादनानां परुषखर्जूरकपित्थकानाम् पाकाय पेयं पिचुमन्दबीजं घृतेऽपि तक्रेऽपि तदेव पथ्यम्

madhūkamālūranṛpādanānāṃ paruṣakharjūrakapitthakānām pākāya peyaṃ picumandabījaṃ ghṛte'pi takre'pi tadeva pathyam

132

खर्जूरशृङ्गाटकयोः प्रशस्तं विश्वौषधं कुत्र च भद्र्रमुस्तम् यज्ञाङ्गबोधिद्रुफलेषु शस्तं प्लक्षे तथा पर्युषितं प्रपीतम्

kharjūraśṛṅgāṭakayoḥ praśastaṃ viśvauṣadhaṃ kutra ca bhadrramustam yajñāṅgabodhidruphaleṣu śastaṃ plakṣe tathā paryuṣitaṃ prapītam

133

तण्डुलेषु च पयः पयस्वथो दीप्यकस्तु चिपिटे कणायुतम् षष्टिका दधिजलेन जीर्यते कर्कटी च सुमनेषु जीर्यति

taṇḍuleṣu ca payaḥ payasvatho dīpyakastu cipiṭe kaṇāyutam ṣaṣṭikā dadhijalena jīryate karkaṭī ca sumaneṣu jīryati

134

गोधूममाषहरिमन्थसतीनमुद्ग पाको भवेज्झटिति मातुलपुत्रकेण खर्जूरिकाबिसकशेरुसितासु शस्तं शृङ्गाटके मधुफलेष्वपि भद्र मुस्तम्

godhūmamāṣaharimanthasatīnamudga pāko bhavejjhaṭiti mātulaputrakeṇa kharjūrikābisakaśerusitāsu śastaṃ śṛṅgāṭake madhuphaleṣvapi bhadra mustam

135

कङ्गुश्यामाकनीवाराः कुलत्थाश्चाविलम्बितम् दध्ना जलेन जीर्यन्ति वैदलः काञ्जिकेन तु

kaṅguśyāmākanīvārāḥ kulatthāścāvilambitam dadhnā jalena jīryanti vaidalaḥ kāñjikena tu

136

पिष्टान्नं शीतलं वारि कृशरां सैन्धवं पचेत् माषेण्डरीं निम्बुफलं पायसं मुद्गयूषकः

piṣṭānnaṃ śītalaṃ vāri kṛśarāṃ saindhavaṃ pacet māṣeṇḍarīṃ nimbuphalaṃ pāyasaṃ mudgayūṣakaḥ

137

वटो वेसवाराल्लवङ्गेन फेनः समं पपर्टः शिग्रुबीजेन याति कणामूलतो लड्डुकापूपसट्टाऽदिपाको भवेच्छष्कुलीमण्डयोश्च

vaṭo vesavārāllavaṅgena phenaḥ samaṃ paparṭaḥ śigrubījena yāti kaṇāmūlato laḍḍukāpūpasaṭṭā'dipāko bhavecchaṣkulīmaṇḍayośca

138

किमत्र चित्रं बहुमत्स्यमांस भोजी सुखी काञ्जिकपानतः स्यात् इत्यद्भुतं केवलवह्निपक्वमांसेन मत्स्यः परिपाकमेति

kimatra citraṃ bahumatsyamāṃsa bhojī sukhī kāñjikapānataḥ syāt ityadbhutaṃ kevalavahnipakvamāṃsena matsyaḥ paripākameti

139

आममाम्रफलं मत्स्ये तद्बीजं पिशिते हितम् कूर्ममांसं यवक्षारैः शीघ्रं पाकमुपैति हि

āmamāmraphalaṃ matsye tadbījaṃ piśite hitam kūrmamāṃsaṃ yavakṣāraiḥ śīghraṃ pākamupaiti hi

140

कपोतपारावतनीलकण्ठकपिञ्जलानां पिशितानि भुक्त्वा काशस्य मूलं परिपिष्य पीतं सुखी भवेन्ना बहुशो हि दृष्टम्

kapotapārāvatanīlakaṇṭhakapiñjalānāṃ piśitāni bhuktvā kāśasya mūlaṃ paripiṣya pītaṃ sukhī bhavennā bahuśo hi dṛṣṭam

141

मांसानि सर्वाण्यपि यान्ति पाकं क्षीरेण सद्यस्तिलनालजेन चञ्चूकसिद्धार्थकवास्तुकानां गायत्रिसारक्वथितेन पाकः

māṃsāni sarvāṇyapi yānti pākaṃ kṣīreṇa sadyastilanālajena cañcūkasiddhārthakavāstukānāṃ gāyatrisārakvathitena pākaḥ

142

पालङ्किकाकेबुककारवेल्ली वार्त्ताकुवंशाङ्कुरमूलकानाम् उपोदिकाऽलाबुपटोलकानां सिद्धार्थको मेघरवश्च पक्ता

pālaṅkikākebukakāravellī vārttākuvaṃśāṅkuramūlakānām upodikā'lābupaṭolakānāṃ siddhārthako megharavaśca paktā

143

विपच्यते शूरणको गुडेन तथाऽलुकं तण्डुलधावनेन पिण्डालुकं जीर्यति कोरदूषात्कशेरुपाकः किल नागरेण

vipacyate śūraṇako guḍena tathā'lukaṃ taṇḍuladhāvanena piṇḍālukaṃ jīryati koradūṣātkaśerupākaḥ kila nāgareṇa

144

लवणस्तण्डु लतोयात्सर्पिर्जम्बीरकाद्यम्लात् मरिचादपि तच्छीघ्रं पाकं यात्येव काञ्जिकात्तैलम्

lavaṇastaṇḍu latoyātsarpirjambīrakādyamlāt maricādapi tacchīghraṃ pākaṃ yātyeva kāñjikāttailam

145

क्षीरं जीर्यति तक्रेण तद्द्र व्यं कोष्णमण्डकात् माहिषं माणिमन्थेन शङ्खचूर्णेन तद्दधि

kṣīraṃ jīryati takreṇa taddra vyaṃ koṣṇamaṇḍakāt māhiṣaṃ māṇimanthena śaṅkhacūrṇena taddadhi

146

रसालं जीर्यति व्योषात्खण्डं नागरभक्षणात् सिता नागरमुस्तेन तथेक्षुश्चार्द्रि कारसात्

rasālaṃ jīryati vyoṣātkhaṇḍaṃ nāgarabhakṣaṇāt sitā nāgaramustena tathekṣuścārdri kārasāt

147

जरामिरा गैरिकचन्दनाभ्यामभ्येति शीघ्रं मुनिभिः प्रदिष्टम् उष्णेन शीतं शिशिरेण चोष्णं जीर्णो भवेत्क्षारगणस्तथाऽम्लै

jarāmirā gairikacandanābhyāmabhyeti śīghraṃ munibhiḥ pradiṣṭam uṣṇena śītaṃ śiśireṇa coṣṇaṃ jīrṇo bhavetkṣāragaṇastathā'mlai

148

तप्तं तप्तं हेम वा तारमग्नौ तोये क्षिप्तं सप्तकृत्वस्तदम्भः पीत्वाऽजीर्णं तोयजातं निहन्यात्तत्र क्षौद्रं भद्र मुस्तं विशेषात्

taptaṃ taptaṃ hema vā tāramagnau toye kṣiptaṃ saptakṛtvastadambhaḥ pītvā'jīrṇaṃ toyajātaṃ nihanyāttatra kṣaudraṃ bhadra mustaṃ viśeṣāt

इति षष्ठो जठराग्निविकाराधिकारः समाप्तः

iti ṣaṣṭho jaṭharāgnivikārādhikāraḥ samāptaḥ

कृमिरोगाधिकारः

अथ सप्तमः कृमिरोगाधिकारः

atha saptamaḥ kṛmirogādhikāraḥ

कृमयस्तु द्विधा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तरभेदतः

kṛmayastu dvidhā proktā bāhyābhyantarabhedataḥ

बहिर्मलकफासृग्विड्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः नामतो विंशतिविधा बाह्यास्तत्र मलोद्भवाः

bahirmalakaphāsṛgviḍjanmabhedāccaturvidhāḥ nāmato viṃśatividhā bāhyāstatra malodbhavāḥ

तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिख्याश्च नामतः

tilapramāṇasaṃsthānavarṇāḥ keśāmbarāśrayāḥ bahupādāśca sūkṣmāśca yūkā likhyāśca nāmataḥ

द्विधा ते कोठपिडिकाः कण्डूगण्डान्प्रकुर्वते

dvidhā te koṭhapiḍikāḥ kaṇḍūgaṇḍānprakurvate

अजीर्णभोजी मधुराम्लसेवी द्र वप्रियः पिष्टगुडोपभोक्ता व्यायामवर्जी च दिवाशयी च विरुद्धभोजी लभते कृमींश्च

ajīrṇabhojī madhurāmlasevī dra vapriyaḥ piṣṭaguḍopabhoktā vyāyāmavarjī ca divāśayī ca viruddhabhojī labhate kṛmīṃśca

ज्वरो विवर्णता शूलं हृद्रो गः सदनं भ्रमः भक्तद्वेषोऽतिसारश्च सञ्जातकृमिलक्षणम्

jvaro vivarṇatā śūlaṃ hṛdro gaḥ sadanaṃ bhramaḥ bhaktadveṣo'tisāraśca sañjātakṛmilakṣaṇam

मांसमाषगुडक्षीरदधिशुक्तैः कफोद्भवाः

māṃsamāṣaguḍakṣīradadhiśuktaiḥ kaphodbhavāḥ

कफादामाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः पृथुब्रध्ननिभाः केचित्केचिद्गण्डूपदोपमाः

kaphādāmāśaye jātā vṛddhāḥ sarpanti sarvataḥ pṛthubradhnanibhāḥ kecitkecidgaṇḍūpadopamāḥ

रुढधान्याङ्कुराकारास्तनुदीर्घास्तथाऽणवः श्वेतास्ताम्रावभासाश्च नामतः सप्तधा तु ते

ruḍhadhānyāṅkurākārāstanudīrghāstathā'ṇavaḥ śvetāstāmrāvabhāsāśca nāmataḥ saptadhā tu te

अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादा महागुदाः च्युरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धास्ते च कुर्वते

antrādā udarāveṣṭā hṛdayādā mahāgudāḥ cyuravo darbhakusumāḥ sugandhāste ca kurvate

हृल्लासमास्यस्रवणमविपाकमरोचकम् मूर्च्छाच्छर्दिज्वरानाहकासक्षवथुपीनसान्

hṛllāsamāsyasravaṇamavipākamarocakam mūrcchācchardijvarānāhakāsakṣavathupīnasān

विरुद्धाजीर्णशाकाद्यैः शोणितोत्था भवन्ति हि

viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śoṇitotthā bhavanti hi

रक्तवाहिशिरास्थाना रक्तजा जन्तवोऽणवः प्रपादा वृत्तताम्राश्च सौक्ष्म्यात्केचिददर्शनाः

raktavāhiśirāsthānā raktajā jantavo'ṇavaḥ prapādā vṛttatāmrāśca saukṣmyātkecidadarśanāḥ

केशादा लोमविध्वंसा रोमद्वीपा उदुम्बराः षट् ते कुष्ठैककर्माणः सहसौरसमातरः

keśādā lomavidhvaṃsā romadvīpā udumbarāḥ ṣaṭ te kuṣṭhaikakarmāṇaḥ sahasaurasamātaraḥ

माषपिष्टाम्ललवणगुडशाकैः पुरीषजाः

māṣapiṣṭāmlalavaṇaguḍaśākaiḥ purīṣajāḥ

पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्तेऽधोविसर्पिणः वृद्धास्ते स्युर्भवेयुश्च ते यदाऽमाशयोन्मुखा तदाऽस्योद्गारनिःश्वासा विड्गन्धानुविधायिनः पृथुवृत्ततनुस्थूलाः श्यावपीतसितासिताः

pakvāśaye purīṣotthā jāyante'dhovisarpiṇaḥ vṛddhāste syurbhaveyuśca te yadā'māśayonmukhā tadā'syodgāraniḥśvāsā viḍgandhānuvidhāyinaḥ pṛthuvṛttatanusthūlāḥ śyāvapītasitāsitāḥ

ते पञ्च नाम्ना कृमयः ककेरुकमकेरुकाः सौसुरादाः सलूनाख्या लेलिहा जनयन्ति च विड्भेदशूलविष्टम्भकार्श्यपारुष्यपाण्डुताः रोमहर्षाग्निसदनगुदकण्डूर्विमार्गगाः

te pañca nāmnā kṛmayaḥ kakerukamakerukāḥ sausurādāḥ salūnākhyā lelihā janayanti ca viḍbhedaśūlaviṣṭambhakārśyapāruṣyapāṇḍutāḥ romaharṣāgnisadanagudakaṇḍūrvimārgagāḥ

विडङ्गव्योषसंयुक्तमन्नमण्डं पिबेन्नरः दीपनं कृमिनाशाय जठराग्निविवृद्धये

viḍaṅgavyoṣasaṃyuktamannamaṇḍaṃ pibennaraḥ dīpanaṃ kṛmināśāya jaṭharāgnivivṛddhaye

प्रत्यहं कटुकं तिक्तं भोजनं कफनाशनम् कृमीणां नाशनं रुच्यमग्निसन्दीपनं परम्

pratyahaṃ kaṭukaṃ tiktaṃ bhojanaṃ kaphanāśanam kṛmīṇāṃ nāśanaṃ rucyamagnisandīpanaṃ param

विडङ्गशृतपानीयं विडङ्गेनावधूलितम् पीतं कृमिहरं दृष्टं कृमिजांश्च गदाञ्जयेत्

viḍaṅgaśṛtapānīyaṃ viḍaṅgenāvadhūlitam pītaṃ kṛmiharaṃ dṛṣṭaṃ kṛmijāṃśca gadāñjayet

लिह्याद्विडङ्गचूर्णं वा मधुना कृमिनाशनम् पलाशबीजस्य रसं पिबेन्माक्षिकसंयुतम् पिबेत्तद्बीजकल्कं वा मधुना कृमिनाशनम्

lihyādviḍaṅgacūrṇaṃ vā madhunā kṛmināśanam palāśabījasya rasaṃ pibenmākṣikasaṃyutam pibettadbījakalkaṃ vā madhunā kṛmināśanam

कम्पिल्लचूर्णकर्षार्द्धं गुडेन सह भक्षितम् पातयेत्तु कृमीन्सर्वानुदरस्थान्न संशयः

kampillacūrṇakarṣārddhaṃ guḍena saha bhakṣitam pātayettu kṛmīnsarvānudarasthānna saṃśayaḥ

विडङ्गं कौटजं बीजं तथा बीजं पलाशजम् सञ्चूर्ण्य खादेत्खण्डेन कृमीन्नाशयितुं नरः

viḍaṅgaṃ kauṭajaṃ bījaṃ tathā bījaṃ palāśajam sañcūrṇya khādetkhaṇḍena kṛmīnnāśayituṃ naraḥ

निम्बपत्रसमुद्भूतं रसं क्षौद्र्रयुतं पिबेत् धत्तूरपत्रजं वाऽपि कृमिनाशनमुत्तमम्

nimbapatrasamudbhūtaṃ rasaṃ kṣaudrrayutaṃ pibet dhattūrapatrajaṃ vā'pi kṛmināśanamuttamam

रसेन्द्रे ण समायुक्तो रसो धत्तूरपत्रजः ताम्बूलपत्रजो वाऽपि लेपो यूकाविनाशनः

rasendre ṇa samāyukto raso dhattūrapatrajaḥ tāmbūlapatrajo vā'pi lepo yūkāvināśanaḥ

धत्तूरपत्रकल्केन तद्र्रसेनैव पाचितम् तैलमभ्यङ्गमात्रेण यूका नाशयति क्षणात्

dhattūrapatrakalkena tadrrasenaiva pācitam tailamabhyaṅgamātreṇa yūkā nāśayati kṣaṇāt

कृमीणां विट्कफोत्थानामेतदुक्तं चिकित्सितम् रक्तजानान्तु संहारं कुर्यात्कुष्ठचिकित्सया

kṛmīṇāṃ viṭkaphotthānāmetaduktaṃ cikitsitam raktajānāntu saṃhāraṃ kuryātkuṣṭhacikitsayā

क्षीराणि मांसानिघृतानि चापि दधीनि शाकानि च वर्णयन्ति अम्लञ्च मिष्टञ्च रसं विशेषात्कृमीञ्जिघांसुः परिवर्जयेद्धि

kṣīrāṇi māṃsānighṛtāni cāpi dadhīni śākāni ca varṇayanti amlañca miṣṭañca rasaṃ viśeṣātkṛmīñjighāṃsuḥ parivarjayeddhi

इति सप्तमः कृमिरोगाधिकारः सम्पूर्णः

iti saptamaḥ kṛmirogādhikāraḥ sampūrṇaḥ

पाण्डुरोगकामलाहलीमकाधिकारः

अथाष्टमः पाण्डुरोगकामलाहलीमकाधिकारः

athāṣṭamaḥ pāṇḍurogakāmalāhalīmakādhikāraḥ

पण्डुरोगाः स्मृताः पञ्च वातपित्तकफैस्त्रयः चतुर्थः सन्निपातेन पञ्चमो भक्षणान्मृदः

paṇḍurogāḥ smṛtāḥ pañca vātapittakaphaistrayaḥ caturthaḥ sannipātena pañcamo bhakṣaṇānmṛdaḥ

व्यवायमम्लं लवणानि मद्यं मृदं दिवास्वप्नमतीव तीक्ष्णम् निषेवमाणस्य विदूष्य रक्तं दोषास्त्वचं पाण्डुरतां नयन्ति

vyavāyamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīva tīkṣṇam niṣevamāṇasya vidūṣya raktaṃ doṣāstvacaṃ pāṇḍuratāṃ nayanti

त्वक्स्फोटनिष्ठीवनगात्रसादमृद्भक्षण प्रेक्षणकूटशोथाः विण्म्रूत्रपीतत्वमथाविपाको भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि

tvaksphoṭaniṣṭhīvanagātrasādamṛdbhakṣaṇa prekṣaṇakūṭaśothāḥ viṇmrūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi

त्वङ्मूत्रनयनादीनां रुक्षकृष्णारुणाभता वातपाण्ड्वामये कम्पस्तोदानाहभ्रमादयः

tvaṅmūtranayanādīnāṃ rukṣakṛṣṇāruṇābhatā vātapāṇḍvāmaye kampastodānāhabhramādayaḥ

पीतत्वङ्नखविण्मूत्रो दाहतृष्णाज्वरान्वितः भिन्नविट्कोऽतिपीताभः पित्तपाण्ड्वामयी नरः

pītatvaṅnakhaviṇmūtro dāhatṛṣṇājvarānvitaḥ bhinnaviṭko'tipītābhaḥ pittapāṇḍvāmayī naraḥ

कफप्रसेकः श्वयथुस्तन्द्रा ऽलस्यातिगौरवैः पाण्डुरोगी कफाच्छुक्लैस्त्वङ्मूत्रनयनाननैः

kaphaprasekaḥ śvayathustandrā 'lasyātigauravaiḥ pāṇḍurogī kaphācchuklaistvaṅmūtranayanānanaiḥ

सर्वान्नसेविनः सर्वे दुष्टा दोषास्त्रिदोषजम् त्रिदोषलिङ्गं कुर्वन्ति पाण्डुरोगं सुदुःसहम्

sarvānnasevinaḥ sarve duṣṭā doṣāstridoṣajam tridoṣaliṅgaṃ kurvanti pāṇḍurogaṃ suduḥsaham

मृत्तिकाऽदनशीलस्यकुप्यत्यन्यतमो मलः कषाया मारुतं पित्तमूषरा मधुरा कफम्

mṛttikā'danaśīlasyakupyatyanyatamo malaḥ kaṣāyā mārutaṃ pittamūṣarā madhurā kapham

कोपयेन्मृद्र्रसादींश्च रौक्ष्याद् भुक्तञ्च रूक्षयेत् पूरयत्यविपक्वैव स्रोतांसि निरुणद्ध्य्पि

kopayenmṛdrrasādīṃśca raukṣyād bhuktañca rūkṣayet pūrayatyavipakvaiva srotāṃsi niruṇaddhypi

इन्द्रि याणां बलं हत्वा तेजो वीर्यौजसी तथा पाण्डुरोगंकरोत्याशु बलवर्णाग्निनाशनम्

indri yāṇāṃ balaṃ hatvā tejo vīryaujasī tathā pāṇḍurogaṃkarotyāśu balavarṇāgnināśanam

मृद्भक्षणाद्भवेत्पाण्डुस्तन्द्रा ऽलस्यनिपीडितः सकासश्वासशूलार्त्तः सदाऽरुचिसमन्वितः

mṛdbhakṣaṇādbhavetpāṇḍustandrā 'lasyanipīḍitaḥ sakāsaśvāsaśūlārttaḥ sadā'rucisamanvitaḥ

शूनाक्षिकूटगण्डभ्रूः शूनपान्नाभिमेहनः कृमिकोष्ठोऽतिसार्येत मलं सासृक्कफान्वितम्

śūnākṣikūṭagaṇḍabhrūḥ śūnapānnābhimehanaḥ kṛmikoṣṭho'tisāryeta malaṃ sāsṛkkaphānvitam

ज्वरारोचकहृल्लासच्छर्दितृष्णाक्लमान्वितः पाण्डुरोगी त्रिभिर्दोषैस्त्याज्यः क्षीणो हतेन्द्रि यः

jvarārocakahṛllāsaccharditṛṣṇāklamānvitaḥ pāṇḍurogī tribhirdoṣaistyājyaḥ kṣīṇo hatendri yaḥ

पाण्डुरोगश्चिरोत्पन्नः खरीभूतो न सिध्यति कालप्रकर्षाच्छूनाङ्गो यो वा पीतानि पश्यति

pāṇḍurogaścirotpannaḥ kharībhūto na sidhyati kālaprakarṣācchūnāṅgo yo vā pītāni paśyati

बद्धाल्पविट् सहरितं सकफं योऽतिसार्यते दीनः स्वेदातिदिग्धाङ्गश्छर्दिमूर्च्छातृषाऽन्वितः

baddhālpaviṭ saharitaṃ sakaphaṃ yo'tisāryate dīnaḥ svedātidigdhāṅgaśchardimūrcchātṛṣā'nvitaḥ

पाण्डुदन्तनखो यस्तु पाण्डुनेत्रश्च यो भवेत् पाण्डुसङ्घातदर्शी च पाण्डुरोगी विनश्यति

pāṇḍudantanakho yastu pāṇḍunetraśca yo bhavet pāṇḍusaṅghātadarśī ca pāṇḍurogī vinaśyati

अन्तेषु शूनं परिहीणमध्यं म्लानं तथाऽन्तेषु च मध्यशूनम् गुदे मुखे शेफसि मुष्कयोश्च शूनं प्रताम्यन्तमसंज्ञकल्पम् विवर्जयेत्पाण्डुकिनं यशोऽथी तथाऽतिसारज्वरपीडितञ्च

anteṣu śūnaṃ parihīṇamadhyaṃ mlānaṃ tathā'nteṣu ca madhyaśūnam gude mukhe śephasi muṣkayośca śūnaṃ pratāmyantamasaṃjñakalpam vivarjayetpāṇḍukinaṃ yaśo'thī tathā'tisārajvarapīḍitañca

पाण्डुरोगी तु योऽत्यर्थं पित्तलानि निषेवते तस्य पित्तमसृङ्मांसं दग्ध्वा रोगाय कल्पते

pāṇḍurogī tu yo'tyarthaṃ pittalāni niṣevate tasya pittamasṛṅmāṃsaṃ dagdhvā rogāya kalpate

हारिद्र नेत्रः स भृशं हारिद्र त्वङ्नखाननः पीतरक्तशकृन्मूत्रो भेकवर्णो हतेन्द्रि यः

hāridra netraḥ sa bhṛśaṃ hāridra tvaṅnakhānanaḥ pītaraktaśakṛnmūtro bhekavarṇo hatendri yaḥ

दाहाविपाकदौर्बल्यसदनारुचिकर्षितः

dāhāvipākadaurbalyasadanārucikarṣitaḥ

कामलाबहुपित्तैषा कोष्ठशाखाऽश्रया मता कालान्तरात्खरीभूता कृच्छ्रास्यात्कुम्भकामला

kāmalābahupittaiṣā koṣṭhaśākhā'śrayā matā kālāntarātkharībhūtā kṛcchrāsyātkumbhakāmalā

छर्द्यरोचकहृल्लासज्वरक्लमनिपीडितः नश्यति श्वासकासार्त्तो विड्भेदी कुम्भकामली

chardyarocakahṛllāsajvaraklamanipīḍitaḥ naśyati śvāsakāsārtto viḍbhedī kumbhakāmalī

कृष्णपीतशकृन्मूत्रो भृशं शूनश्र मानवः सरक्ताक्षिमुखच्छर्दिविण्मूत्रो यश्च ताम्यति

kṛṣṇapītaśakṛnmūtro bhṛśaṃ śūnaśra mānavaḥ saraktākṣimukhacchardiviṇmūtro yaśca tāmyati

दाहारुचितृषाऽनाहतन्द्रा मोहसमन्वितः नष्टाग्निसंज्ञः क्षिप्रं हि कामलावान्विपद्यते

dāhārucitṛṣā'nāhatandrā mohasamanvitaḥ naṣṭāgnisaṃjñaḥ kṣipraṃ hi kāmalāvānvipadyate

यदा तु पाण्डोर्वर्णः स्याद्धरितश्यावपीतकः बलोत्साहक्षयस्तन्द्र मन्दाग्नित्वं मृदुज्वरः

yadā tu pāṇḍorvarṇaḥ syāddharitaśyāvapītakaḥ balotsāhakṣayastandra mandāgnitvaṃ mṛdujvaraḥ

स्त्रीष्वहर्षोऽङ्गमर्दश्च श्वासतृष्णाऽरुचिभ्रमाः हलीमकं तदा तस्य विद्यादनिलपित्ततः

strīṣvaharṣo'ṅgamardaśca śvāsatṛṣṇā'rucibhramāḥ halīmakaṃ tadā tasya vidyādanilapittataḥ

सप्तरात्रं गवां मूत्रैर्भावितञ्चायसो रजः पाण्डुरोगप्रशान्त्यर्थं पयसा प्रपिबेन्नरः

saptarātraṃ gavāṃ mūtrairbhāvitañcāyaso rajaḥ pāṇḍurogapraśāntyarthaṃ payasā prapibennaraḥ

गोमूत्रसिद्धं मण्डूरचूर्णं सगुडमश्नतः पाण्डुरोगः क्षयं याति पक्तिशूलञ्च दारुणम्

gomūtrasiddhaṃ maṇḍūracūrṇaṃ saguḍamaśnataḥ pāṇḍurogaḥ kṣayaṃ yāti paktiśūlañca dāruṇam

अयोमलं सुसन्तप्तं भूयो गोमूत्रसाधितम् मधुसर्पिर्युतं लीढ्वा पाण्डुरोगी सुखी भवेत्

ayomalaṃ susantaptaṃ bhūyo gomūtrasādhitam madhusarpiryutaṃ līḍhvā pāṇḍurogī sukhī bhavet

पुनर्नवा त्रिवृद्व्योषं विडङ्गं दारुचित्रकम् कुष्ठं हरिद्रे त्रिफला दन्ती चव्यं कलिङ्गकम्

punarnavā trivṛdvyoṣaṃ viḍaṅgaṃ dārucitrakam kuṣṭhaṃ haridre triphalā dantī cavyaṃ kaliṅgakam

कटुका पिप्पलीमूलं मुस्तं शृङ्गी च कारवी यवानी कट्फलञ्चेति पृथक्पलमितं समम्

kaṭukā pippalīmūlaṃ mustaṃ śṛṅgī ca kāravī yavānī kaṭphalañceti pṛthakpalamitaṃ samam

मण्डूरं द्विगुणं चूर्णाद् गोमूत्रेऽष्टगुणे पचेत् गुडेन वटकान्कृत्वा तक्रेणालोड्य तान्पिबेत्

maṇḍūraṃ dviguṇaṃ cūrṇād gomūtre'ṣṭaguṇe pacet guḍena vaṭakānkṛtvā takreṇāloḍya tānpibet

पुनर्नवादिमण्डूर वटकोऽश्विविनिर्मितः पाण्डुरोगं निहन्त्याशु कामलाञ्च हलीमकम्

punarnavādimaṇḍūra vaṭako'śvivinirmitaḥ pāṇḍurogaṃ nihantyāśu kāmalāñca halīmakam

श्वासं कासञ्च यक्ष्माणं ज्वरं शोथं तथोदरम् शूलं प्लीहानमाध्मानमर्शांसि ग्रहणीकृमीन् वातरक्तञ्च कुष्ठञ्च सेवनान्नाशयेद् ध्रुवम्

śvāsaṃ kāsañca yakṣmāṇaṃ jvaraṃ śothaṃ tathodaram śūlaṃ plīhānamādhmānamarśāṃsi grahaṇīkṛmīn vātaraktañca kuṣṭhañca sevanānnāśayed dhruvam

त्र्! यूषणं त्रिफला मस्तं विडङ्गं चित्रकं तथा एतानि नवभागानि नवभागा हतायसः

tr! yūṣaṇaṃ triphalā mastaṃ viḍaṅgaṃ citrakaṃ tathā etāni navabhāgāni navabhāgā hatāyasaḥ

एतदेकीकृतं चूर्णं नरोऽष्टादशरक्तिकम् प्रलिह्यान्मधुसर्पिर्भ्यां पिबेत्तक्रेण वा सह

etadekīkṛtaṃ cūrṇaṃ naro'ṣṭādaśaraktikam pralihyānmadhusarpirbhyāṃ pibettakreṇa vā saha

गोमूत्रेण पिबेद्वाऽपि पाण्डुरोगं विनाशयेत् शोथं हृद्र्रोगमुदरकृमिकुष्ठं भगन्दरम्

gomūtreṇa pibedvā'pi pāṇḍurogaṃ vināśayet śothaṃ hṛdrrogamudarakṛmikuṣṭhaṃ bhagandaram

नाशयेदग्निमान्द्यञ्च दुर्नामकमरोचकम् आर्द्र कस्य रसेनापि लिह्यात्कफसमृद्धिमान्

nāśayedagnimāndyañca durnāmakamarocakam ārdra kasya rasenāpi lihyātkaphasamṛddhimān

त्रिफलाया गुडूच्यावा दार्व्या मरिचकस्य वा क्वाथो माक्षिकसंयुक्तः शीतलः कामलाऽपहः

triphalāyā guḍūcyāvā dārvyā maricakasya vā kvātho mākṣikasaṃyuktaḥ śītalaḥ kāmalā'pahaḥ

अञ्जने कामलार्त्तानां द्रो णपुष्पीरसो हितः गुडूचीपत्रकल्कं वा पिबेत्तक्रेण कामली

añjane kāmalārttānāṃ dro ṇapuṣpīraso hitaḥ guḍūcīpatrakalkaṃ vā pibettakreṇa kāmalī

धात्रीलौहरजोव्योषनिशाक्षौद्रा ज्यशर्कराः लीढा निवारयन्त्याशु कामलामुद्धतामपि

dhātrīlauharajovyoṣaniśākṣaudrā jyaśarkarāḥ līḍhā nivārayantyāśu kāmalāmuddhatāmapi

कुम्भाख्यकामलायां तु हितः कामलिको विधिः गोमूत्रेण पिबेत्कुम्भकामलावाञ्छिलाजतुम्

kumbhākhyakāmalāyāṃ tu hitaḥ kāmaliko vidhiḥ gomūtreṇa pibetkumbhakāmalāvāñchilājatum

दग्धाऽक्षकाष्ठैर्मलमायसन्तु गोमूत्रनिर्वापितमष्टवारान् विचूर्ण्य लीढं मधुनाऽचिरेण कुम्भाह्वयं पाण्डुगदं निहन्ति

dagdhā'kṣakāṣṭhairmalamāyasantu gomūtranirvāpitamaṣṭavārān vicūrṇya līḍhaṃ madhunā'cireṇa kumbhāhvayaṃ pāṇḍugadaṃ nihanti

अपहरति कामलार्तिं नस्येन कुमारिकाजलं सद्यः

apaharati kāmalārtiṃ nasyena kumārikājalaṃ sadyaḥ

मारितं चायसं चूर्णं मुस्ताचूर्णेन संयुतम् खदिरस्य कषायेण पिबेद्धन्तुं हलीमकम्

māritaṃ cāyasaṃ cūrṇaṃ mustācūrṇena saṃyutam khadirasya kaṣāyeṇa pibeddhantuṃ halīmakam

सितातिलबलायष्टित्रिफलारजनीयुगैः लौहं लिह्यात्समध्वाज्यं हलीमकनिवृत्तये

sitātilabalāyaṣṭitriphalārajanīyugaiḥ lauhaṃ lihyātsamadhvājyaṃ halīmakanivṛttaye

अमृतलतारसकल्कं प्रसाधितंतुरगविद्विषः सर्पिः क्षीरं चतुर्गुणमेतद्वितरेच्च हलीमकार्त्तेभ्यः

amṛtalatārasakalkaṃ prasādhitaṃturagavidviṣaḥ sarpiḥ kṣīraṃ caturguṇametadvitarecca halīmakārttebhyaḥ

मधुरैरन्नपानैस्तं वातपित्तहरैर्हरेत् कामलापाण्डुरोगोक्तां क्रियां चात्रोपयोजयेत्

madhurairannapānaistaṃ vātapittaharairharet kāmalāpāṇḍurogoktāṃ kriyāṃ cātropayojayet

फलत्रिकामृतावासातिक्ताभूनिम्बनिम्बजः क्वाथः क्षौद्र युतोऽय हन्याद्धलीमकं पाण्डुकामलारोगम्

phalatrikāmṛtāvāsātiktābhūnimbanimbajaḥ kvāthaḥ kṣaudra yuto'ya hanyāddhalīmakaṃ pāṇḍukāmalārogam

त्र्! यूषणंत्रिफला मुस्तं विडङ्गं चव्यचित्रकम् दार्वीत्वङ् माक्षिको धातुर्ग्रन्थिको देवदारु च

tr! yūṣaṇaṃtriphalā mustaṃ viḍaṅgaṃ cavyacitrakam dārvītvaṅ mākṣiko dhāturgranthiko devadāru ca

एषां द्विपलिकान्भागान्कृत्वा चूर्णं पृथक्पृथक् मण्डूरचूर्णं द्विगुणंशुद्धमञ्जनसन्निभम्

eṣāṃ dvipalikānbhāgānkṛtvā cūrṇaṃ pṛthakpṛthak maṇḍūracūrṇaṃ dviguṇaṃśuddhamañjanasannibham

मूत्रे चाष्टगुणे पक्त्वा तस्मिंस्तत्प्रक्षिपेन्नरः उदुम्बरसमाकारान्वटकांस्तान्यथाऽग्नि च

mūtre cāṣṭaguṇe paktvā tasmiṃstatprakṣipennaraḥ udumbarasamākārānvaṭakāṃstānyathā'gni ca

उपयुञ्जीत तक्रेण जीर्णे सात्म्यञ्च भोजनम् मण्डूरवटिका ह्येताः प्राणदाः पाण्डुरोगिणाम्

upayuñjīta takreṇa jīrṇe sātmyañca bhojanam maṇḍūravaṭikā hyetāḥ prāṇadāḥ pāṇḍurogiṇām

कुष्ठानि जठरं शोथमूरुस्तम्भं कफामयान् अर्शांसि कामलां मेहंप्लीहानं शमयन्ति च

kuṣṭhāni jaṭharaṃ śothamūrustambhaṃ kaphāmayān arśāṃsi kāmalāṃ mehaṃplīhānaṃ śamayanti ca

किराततिक्ता सुरदारु दार्वी मुस्ता गुडूची कटुका पटोलम् दुरालभा पर्पटकं सनिम्बं कटुत्रिकं वह्निफलत्रिकञ्च

kirātatiktā suradāru dārvī mustā guḍūcī kaṭukā paṭolam durālabhā parpaṭakaṃ sanimbaṃ kaṭutrikaṃ vahniphalatrikañca

फलं विडङ्गस्य समांशकानि सर्वैः समं चूर्णकमायसञ्च सर्पिर्मधुभ्यां वटिका विधेया तक्रानुपानाद्भिषजा प्रयोज्या

phalaṃ viḍaṅgasya samāṃśakāni sarvaiḥ samaṃ cūrṇakamāyasañca sarpirmadhubhyāṃ vaṭikā vidheyā takrānupānādbhiṣajā prayojyā

निहन्ति पाण्डुञ्च हलीमकं च शोथं प्रमेहं ग्रहणीरुजञ्ज श्वासञ्ज कासञ्च सरक्तपित्तमर्शांस्यथो वाग्ग्रहमामवातम् व्रणांश्च गुल्मान्कफविद्र धिञ्च श्वित्रञ्च कुष्ठञ्च ततः प्रयोगात्

nihanti pāṇḍuñca halīmakaṃ ca śothaṃ pramehaṃ grahaṇīrujañja śvāsañja kāsañca saraktapittamarśāṃsyatho vāggrahamāmavātam vraṇāṃśca gulmānkaphavidra dhiñca śvitrañca kuṣṭhañca tataḥ prayogāt

यवगोधूमशाल्यन्नैः रसैर्जाङ्गलजैर्हितैः मुद्गाढकीमसूराद्यैरेषु भोजनमिष्यते

yavagodhūmaśālyannaiḥ rasairjāṅgalajairhitaiḥ mudgāḍhakīmasūrādyaireṣu bhojanamiṣyate

इत्यष्टमः पाण्डुरोगकामलाहलीमकाधिकारः समाप्तः

ityaṣṭamaḥ pāṇḍurogakāmalāhalīmakādhikāraḥ samāptaḥ

रक्तपित्ताधिकारः

अथ नवमो रक्तपित्ताधिकारः

atha navamo raktapittādhikāraḥ

घर्मव्यायामशोकाध्वव्यवायैरतिसेवितैः तीक्ष्णोष्णक्षारलवणैरम्लैः कटुभिरेव च पित्तं विदग्धं स्वगुणैर्विदहत्याशु शोणितम्

gharmavyāyāmaśokādhvavyavāyairatisevitaiḥ tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇairamlaiḥ kaṭubhireva ca pittaṃ vidagdhaṃ svaguṇairvidahatyāśu śoṇitam

ततः प्रवर्त्तते रक्तमूर्ध्वं चाधो द्विधाऽपि वा

tataḥ pravarttate raktamūrdhvaṃ cādho dvidhā'pi vā

ऊर्ध्वं नासाऽक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्त्तते

ūrdhvaṃ nāsā'kṣikarṇāsyairmeḍhrayonigudairadhaḥ kupitaṃ romakūpaiśca samastaistatpravarttate

सदनं शीतकामित्वं कण्ठधूमायनं वमिः लौहगन्धस्य निश्वासो भवत्यस्मिन्भविष्यति

sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ lauhagandhasya niśvāso bhavatyasminbhaviṣyati

सान्द्रं सपाण्डु सस्नेहं पिच्छिलं च कफान्वितम् श्यावारुणं सफेनं च तनु रूक्षञ्च वातिकम्

sāndraṃ sapāṇḍu sasnehaṃ picchilaṃ ca kaphānvitam śyāvāruṇaṃ saphenaṃ ca tanu rūkṣañca vātikam

रक्तपित्तंकषायाभं कृष्णं गोमूत्रसन्निभम् मेचकाङ्गारधूमाभमञ्जनाभञ्च पैत्तिकम्

raktapittaṃkaṣāyābhaṃ kṛṣṇaṃ gomūtrasannibham mecakāṅgāradhūmābhamañjanābhañca paittikam

संसृष्टलिङ्गसंसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम् ऊर्ध्वगं कफसंसृष्टमधोगं मारुतानुगम् द्विमार्गं कफवाताभ्यामुभाभ्यां तत्प्रवर्त्तते

saṃsṛṣṭaliṅgasaṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamadhogaṃ mārutānugam dvimārgaṃ kaphavātābhyāmubhābhyāṃ tatpravarttate

दौर्बल्यश्वासकासज्वरवमथुमदाः पाण्डुतादाहमूर्च्छा भुक्ते घोरो विदाहस्त्वधृतिरपि सदा हृद्यतुल्या च पीडा तृष्णा कोष्ठस्य भेदः शिरसि च तपनं पूयनिष्ठीवनञ्च द्वेषो भक्तेऽविपाको विकृतिरपिभवेद्र क्तपित्तोपसर्गाः

daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāḥ pāṇḍutādāhamūrcchā bhukte ghoro vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā ca pīḍā tṛṣṇā koṣṭhasya bhedaḥ śirasi ca tapanaṃ pūyaniṣṭhīvanañca dveṣo bhakte'vipāko vikṛtirapibhavedra ktapittopasargāḥ

एकदोषानुगं साध्यं द्विदोषं याप्यमुच्यते यत्त्रिदोषमसाध्यं स्यान्मन्दाग्नेरतिवेगवत्

ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ dvidoṣaṃ yāpyamucyate yattridoṣamasādhyaṃ syānmandāgnerativegavat

ऊर्ध्वं साध्यमधो याप्यमसाध्यं युगपद्गतम् व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यानश्नतस्तु यत्

ūrdhvaṃ sādhyamadho yāpyamasādhyaṃ yugapadgatam vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyānaśnatastu yat

एकमार्गं बलवतो नातिवेगं नवोत्थितम् रक्तपित्तं सुखे काले साध्यं स्यान्निरुपद्र्रवम्

ekamārgaṃ balavato nātivegaṃ navotthitam raktapittaṃ sukhe kāle sādhyaṃ syānnirupadrravam

मांसप्रक्षालनाभं क्वथितमिव च यत्कर्दमाम्भोनिभं वा मेदः पूयास्रकल्पं यकृदिव यदि वा पक्वजम्बूफलाभम् यत्कृष्णं यच्च नीलं भृशमपि कुणपं यत्र चोक्ता विकारा स्तद्वर्ज्यं रक्तपित्तं सुरपतिधनुषा यच्च तुल्यं विभाति

māṃsaprakṣālanābhaṃ kvathitamiva ca yatkardamāmbhonibhaṃ vā medaḥ pūyāsrakalpaṃ yakṛdiva yadi vā pakvajambūphalābham yatkṛṣṇaṃ yacca nīlaṃ bhṛśamapi kuṇapaṃ yatra coktā vikārā stadvarjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yacca tulyaṃ vibhāti

येन चोपहतो रक्तं रक्तपित्तेन मानवः पश्येद् दृश्यं वियच्चापि तदसाध्यमसंशयम्

yena copahato raktaṃ raktapittena mānavaḥ paśyed dṛśyaṃ viyaccāpi tadasādhyamasaṃśayam

लोहितं छर्दयेद्यस्तु बहुशो लोहितेक्षणः लोहितोद्गारदर्शी च म्रियते रक्तपैत्तिकः

lohitaṃ chardayedyastu bahuśo lohitekṣaṇaḥ lohitodgāradarśī ca mriyate raktapaittikaḥ

पित्तास्रं स्तम्भयेन्नादौ प्रवृत्तं बलिनो यतः हृत्पाण्डुग्रहणीरोगप्लीहगुल्मज्वरादिकृत्

pittāsraṃ stambhayennādau pravṛttaṃ balino yataḥ hṛtpāṇḍugrahaṇīrogaplīhagulmajvarādikṛt

शालिषष्टिकनीवारकोरदूषप्रसाधिकाः श्यामाकाश्च प्रियङ्गुश्च भोजनं रक्तपित्तिनाम्

śāliṣaṣṭikanīvārakoradūṣaprasādhikāḥ śyāmākāśca priyaṅguśca bhojanaṃ raktapittinām

मसूरमुद्गचणकाः समकुष्ठाढकीफलाः प्रशस्ताः सूपयूषार्थे कल्पिता रक्तपित्तिनाम्

masūramudgacaṇakāḥ samakuṣṭhāḍhakīphalāḥ praśastāḥ sūpayūṣārthe kalpitā raktapittinām

दाडिमामलकं विद्वानम्लार्थं चापि दापयेत् पटोलनिम्बन्यग्रोधप्लक्षवेतसपल्लवाः

dāḍimāmalakaṃ vidvānamlārthaṃ cāpi dāpayet paṭolanimbanyagrodhaplakṣavetasapallavāḥ

शाकार्थं शाकसात्म्यानां तण्डुलीयादयो हिताः पारावतान्कपोतांश्च लावान् रक्ताक्षवर्त्तकान्

śākārthaṃ śākasātmyānāṃ taṇḍulīyādayo hitāḥ pārāvatānkapotāṃśca lāvān raktākṣavarttakān

शशान्कपिञ्जलानेणान्हरिणान्कालपुच्छजान् रक्तपित्तहरान्विद्याद्र्रसांस्तेषां प्रयोजयेत्

śaśānkapiñjalāneṇānhariṇānkālapucchajān raktapittaharānvidyādrrasāṃsteṣāṃ prayojayet

ईषदम्लाननम्लांश्च घृतभृष्टान्ससैन्धवान् कफानुगे यूषशाकान्दद्याद्वातानुगे रसम्

īṣadamlānanamlāṃśca ghṛtabhṛṣṭānsasaindhavān kaphānuge yūṣaśākāndadyādvātānuge rasam

पथ्यं सतीनयूषेण ससितैर्लाजसक्तुभिः

pathyaṃ satīnayūṣeṇa sasitairlājasaktubhiḥ

धान्याकधात्रीवासानां द्रा क्षापर्पटयोर्हिमः रक्तपित्तं ज्वरं दाहं तृष्णां शोषञ्च नाशयेत्

dhānyākadhātrīvāsānāṃ drā kṣāparpaṭayorhimaḥ raktapittaṃ jvaraṃ dāhaṃ tṛṣṇāṃ śoṣañca nāśayet

ह्रीबेरमुत्पलं धान्यं चन्दनं यष्टिकाऽमृता उशीरञ्च त्रिवृच्चैषां क्वाथं समधुशर्करम्

hrīberamutpalaṃ dhānyaṃ candanaṃ yaṣṭikā'mṛtā uśīrañca trivṛccaiṣāṃ kvāthaṃ samadhuśarkaram

पाययेत्तेन सद्यो हि रक्तपित्तं प्रणश्यति रक्तपित्तं जयत्युग्रं तृष्णां दाहं ज्वरं तथा

pāyayettena sadyo hi raktapittaṃ praṇaśyati raktapittaṃ jayatyugraṃ tṛṣṇāṃ dāhaṃ jvaraṃ tathā

पद्मोत्पलानां किञ्जल्कः पृश्निपर्णीप्रियङ्गुकाः जले साध्या रसे तस्मिन्पेया स्याद्र क्तपित्तिनाम्

padmotpalānāṃ kiñjalkaḥ pṛśniparṇīpriyaṅgukāḥ jale sādhyā rase tasminpeyā syādra ktapittinām

वासापत्रसमुद्भूतो रसः समधुशर्करः क्वाथो वा हरते पीतो रक्तपित्तं सुदारुणम्

vāsāpatrasamudbhūto rasaḥ samadhuśarkaraḥ kvātho vā harate pīto raktapittaṃ sudāruṇam

पिष्टानां वृषपत्राणां पुटपाकरसो हिमः समधुर्हरते रक्तपित्तं कासज्वरक्षयान्

piṣṭānāṃ vṛṣapatrāṇāṃ puṭapākaraso himaḥ samadhurharate raktapittaṃ kāsajvarakṣayān

उत्पलं कुमुदं पद्मं कह्लारं लोहितोत्पलम् मधुकञ्चेति पित्तासृक्तृष्णाच्छर्दिहरो गणः

utpalaṃ kumudaṃ padmaṃ kahlāraṃ lohitotpalam madhukañceti pittāsṛktṛṣṇācchardiharo gaṇaḥ

वासायां विद्यमानायामाशायां जीवितस्य च रक्तपित्ती क्षयी कासी किमर्थमवसीदति

vāsāyāṃ vidyamānāyāmāśāyāṃ jīvitasya ca raktapittī kṣayī kāsī kimarthamavasīdati

आटरूषक मृद्वीका पथ्याक्वाथः सशर्करः क्षौद्र्राढ्यःसकलश्वासरक्तपित्तनिबर्हणः

āṭarūṣaka mṛdvīkā pathyākvāthaḥ saśarkaraḥ kṣaudrrāḍhyaḥsakalaśvāsaraktapittanibarhaṇaḥ

दूर्वा सोत्पलकिञ्जल्कमञ्जिष्ठासैलवालुका शीता शीतमुशीरञ्च मुस्तं चन्दनपद्मकम्

dūrvā sotpalakiñjalkamañjiṣṭhāsailavālukā śītā śītamuśīrañca mustaṃ candanapadmakam

विपचेत्कार्षिकैरेतैराजं प्रस्थमितं घृतम् तण्डुलानां जलं छागीक्षीरं दद्याच्चतुर्गुणम्

vipacetkārṣikairetairājaṃ prasthamitaṃ ghṛtam taṇḍulānāṃ jalaṃ chāgīkṣīraṃ dadyāccaturguṇam

तत्पानं वमतो रक्तं नावनं नासिकागते कर्णाभ्यां यस्य गच्छेत्तु तस्य कणौ प्रपूरयेत्

tatpānaṃ vamato raktaṃ nāvanaṃ nāsikāgate karṇābhyāṃ yasya gacchettu tasya kaṇau prapūrayet

चक्षुः स्रवति रक्तञ्चेत्पूरयेत्तेन चक्षुषी मेढ्रपायुप्रवृत्ते तु वस्तिकर्मसु योजयेत्

cakṣuḥ sravati raktañcetpūrayettena cakṣuṣī meḍhrapāyupravṛtte tu vastikarmasu yojayet

रोमकूपप्रवृत्ते तु तदभ्यङ्गं प्रयोजयेत् सर्वेषु रक्तपित्तेषु तस्माच्छ्रेष्ठमिदं घृतम्

romakūpapravṛtte tu tadabhyaṅgaṃ prayojayet sarveṣu raktapitteṣu tasmācchreṣṭhamidaṃ ghṛtam

मृद्वीकां चन्दनं लोध्रं प्रियङ्गुञ्च विचूर्णयेत् चूर्णमेतत्पिबेत्क्षौद्र वासारससमन्वितम्

mṛdvīkāṃ candanaṃ lodhraṃ priyaṅguñca vicūrṇayet cūrṇametatpibetkṣaudra vāsārasasamanvitam

नासिकामुखपायुभ्यो योनिमेढ्रादिवेगितम् रक्तपित्तं स्रवद्धन्ति सिद्ध एष प्रयोगराट्

nāsikāmukhapāyubhyo yonimeḍhrādivegitam raktapittaṃ sravaddhanti siddha eṣa prayogarāṭ

यच्च शस्त्रक्षतेनेव रक्तं स्रवति वेगतः तदप्येतेन चूर्णेन तिष्ठत्येवावचूर्णितम्

yacca śastrakṣateneva raktaṃ sravati vegataḥ tadapyetena cūrṇena tiṣṭhatyevāvacūrṇitam

इक्षूणां मध्यकाण्डानि सकन्दं नीलमुत्पलम् केशरं पुण्डरीकस्य मोचामधुकपद्मकैः

ikṣūṇāṃ madhyakāṇḍāni sakandaṃ nīlamutpalam keśaraṃ puṇḍarīkasya mocāmadhukapadmakaiḥ

वटप्ररोहशुङ्गाश्च द्रा क्षा खर्जूरमेव च एतानि समभागानि कषायं सम्प्रकल्पयेत्

vaṭaprarohaśuṅgāśca drā kṣā kharjūrameva ca etāni samabhāgāni kaṣāyaṃ samprakalpayet

उषितं मधुसंयुक्तं पाययेच्छर्कराऽन्वितम् सप्रमेहं रक्तपित्तं क्षिप्रमेतन्नियच्छति

uṣitaṃ madhusaṃyuktaṃ pāyayeccharkarā'nvitam sapramehaṃ raktapittaṃ kṣiprametanniyacchati

द्रा क्षया फलिनीभिर्वा प्रियालमधुकेन वा श्वदंष्ट्रया शतावर्या रक्तजित्साधितं पयः

drā kṣayā phalinībhirvā priyālamadhukena vā śvadaṃṣṭrayā śatāvaryā raktajitsādhitaṃ payaḥ

पक्वोदुम्बरकाश्मर्यः पथ्याखर्जूरगोस्तनाः मधुना घ्नन्ति संलीढा रक्तपित्तं पृथक्पृथक्

pakvodumbarakāśmaryaḥ pathyākharjūragostanāḥ madhunā ghnanti saṃlīḍhā raktapittaṃ pṛthakpṛthak

अतिनिःसृतरक्तो वा क्षौद्र्रयुक्तं पिबेदसृक् यकृद्वा भक्षयेदाजं मांसं वा पित्तसंयुतम्

atiniḥsṛtarakto vā kṣaudrrayuktaṃ pibedasṛk yakṛdvā bhakṣayedājaṃ māṃsaṃ vā pittasaṃyutam

नासाप्रवृत्तरुधिरं घृतभृष्टं श्लक्ष्णपिष्टमामलकम् सेतुरिव तोयवेगं रुणद्धि मूर्ध्नि प्रलेपेन

nāsāpravṛttarudhiraṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ ślakṣṇapiṣṭamāmalakam seturiva toyavegaṃ ruṇaddhi mūrdhni pralepena

घ्राणप्रवृत्ते जलमाशु पेयं सशर्करं नासिकया च यो वा द्रा क्षारसं क्षीरघृतं पिबेद्वा सशर्करञ्चेक्षुरसं हिमं वा

ghrāṇapravṛtte jalamāśu peyaṃ saśarkaraṃ nāsikayā ca yo vā drā kṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pibedvā saśarkarañcekṣurasaṃ himaṃ vā

नस्ये दाडिमपुष्पस्य रसो दूर्वाभवोऽपि वा आम्रास्थिजः पलाण्डोर्वा नासिकास्राविरक्तजित्

nasye dāḍimapuṣpasya raso dūrvābhavo'pi vā āmrāsthijaḥ palāṇḍorvā nāsikāsrāviraktajit

पुराणं पीनमानीय कूष्माण्डस्य फलं बृहत् तद्बीजाधारबीजत्वक्छिराशून्यं समाचरेत्

purāṇaṃ pīnamānīya kūṣmāṇḍasya phalaṃ bṛhat tadbījādhārabījatvakchirāśūnyaṃ samācaret

ततस्तस्य तुलां नीत्वा पचेज्जलतुलाद्वये तस्मिन्नीरेऽद्धशिष्टे तु यत्नतः शीतलीकृते

tatastasya tulāṃ nītvā pacejjalatulādvaye tasminnīre'ddhaśiṣṭe tu yatnataḥ śītalīkṛte

तानि कूष्माण्डखण्डानि पीडयेद् दृढवाससा यत्नतस्तज्जलं नीत्वा पुनः पाकाय धारयेत्

tāni kūṣmāṇḍakhaṇḍāni pīḍayed dṛḍhavāsasā yatnatastajjalaṃ nītvā punaḥ pākāya dhārayet

कूष्माण्डं शोषयेद्घर्मे ताम्रपात्रे ततः क्षिपेत् क्षिप्त्वा तत्र घृतं प्रस्थं कूष्माण्डं तेन भर्जयेत्

kūṣmāṇḍaṃ śoṣayedgharme tāmrapātre tataḥ kṣipet kṣiptvā tatra ghṛtaṃ prasthaṃ kūṣmāṇḍaṃ tena bharjayet

मधुवर्णं तदालोक्य तज्जलं तत्र निक्षिपेत् सितायाश्च तुलां तत्र क्षिप्त्वा तल्लेहवत्पचेत्

madhuvarṇaṃ tadālokya tajjalaṃ tatra nikṣipet sitāyāśca tulāṃ tatra kṣiptvā tallehavatpacet

सुपक्वे पिप्पलीशुण्ठीजीराणां द्विपले पृथक् पृथक्पलार्द्धं धान्याकं पत्रैलामरिचत्वचम्

supakve pippalīśuṇṭhījīrāṇāṃ dvipale pṛthak pṛthakpalārddhaṃ dhānyākaṃ patrailāmaricatvacam

चूर्णमेषां क्षिपेत्तत्र घृतार्द्धं क्षौद्र्रमावपेत् एतत्पलमितं खादेदथ वाऽग्निबलं यथा

cūrṇameṣāṃ kṣipettatra ghṛtārddhaṃ kṣaudrramāvapet etatpalamitaṃ khādedatha vā'gnibalaṃ yathā

खण्डकूष्माण्डलेहोऽय रक्तपित्तञ्च नाशयेत् पित्तज्वरं तृषां दाहं प्रदरं कृशतां वमिम्

khaṇḍakūṣmāṇḍaleho'ya raktapittañca nāśayet pittajvaraṃ tṛṣāṃ dāhaṃ pradaraṃ kṛśatāṃ vamim

कासं श्वासञ्च हृद्र्रोगं स्वरभेदं क्षतं क्षयम् नाशयत्येव वृद्धिञ्च बृंहणो बलवर्द्धनः

kāsaṃ śvāsañca hṛdrrogaṃ svarabhedaṃ kṣataṃ kṣayam nāśayatyeva vṛddhiñca bṛṃhaṇo balavarddhanaḥ

पुराणं पीनमानीय कूष्माडस्य फलं दृढम् तद्वीजाधारबीजत्वक्छिराशून्यं समाचरेत्

purāṇaṃ pīnamānīya kūṣmāḍasya phalaṃ dṛḍham tadvījādhārabījatvakchirāśūnyaṃ samācaret

ततोऽतिसूक्ष्मखण्डानि कृत्वा तस्य तुलां पचेत् गोदुग्धस्य तुलामध्ये मन्देऽग्नौ वा पचेच्छनैः

tato'tisūkṣmakhaṇḍāni kṛtvā tasya tulāṃ pacet godugdhasya tulāmadhye mande'gnau vā pacecchanaiḥ

शर्करायास्तुलां सार्द्धां गोघृतं प्रस्थमात्रकम् प्रस्थार्द्धं माक्षिकञ्चापि कुडवं नारिकेलतः

śarkarāyāstulāṃ sārddhāṃ goghṛtaṃ prasthamātrakam prasthārddhaṃ mākṣikañcāpi kuḍavaṃ nārikelataḥ

प्रियालफलमज्जानां द्विपलं तिखुरीपलम् क्षिपेदेकं च विपचेल्लेहवत्साधु साधयेत्

priyālaphalamajjānāṃ dvipalaṃ tikhurīpalam kṣipedekaṃ ca vipacellehavatsādhu sādhayet

भिषक्सुपक्वमालोक्य ज्वलनादवतारयेद् कोष्णे तत्र क्षिपेदेषां चूर्णं तानि वदाम्यहम्

bhiṣaksupakvamālokya jvalanādavatārayed koṣṇe tatra kṣipedeṣāṃ cūrṇaṃ tāni vadāmyaham

एकोऽक्ष शतपुष्पाया अथ क्षीरी यवानिका गोक्षुरः क्षुरकः पथ्या कपिकच्छुफलानि च

eko'kṣa śatapuṣpāyā atha kṣīrī yavānikā gokṣuraḥ kṣurakaḥ pathyā kapikacchuphalāni ca

सप्तमी त्वक्च सर्वेषामक्षयुग्मं पृथक्पृथक् धान्यकं पिप्पली मुस्तमश्वगन्धा शतावरी

saptamī tvakca sarveṣāmakṣayugmaṃ pṛthakpṛthak dhānyakaṃ pippalī mustamaśvagandhā śatāvarī

तालमूली नागबला बालकं पत्रकं शटी जातीफलं लवङ्गञ्च सूक्ष्मैला बृहदेलिका

tālamūlī nāgabalā bālakaṃ patrakaṃ śaṭī jātīphalaṃ lavaṅgañca sūkṣmailā bṛhadelikā

शृङ्गाटकं पर्पटकं सर्वं पलमितं पृथक् चन्दनं नागरं धात्रीफलञ्चापि कशेरुजम्

śṛṅgāṭakaṃ parpaṭakaṃ sarvaṃ palamitaṃ pṛthak candanaṃ nāgaraṃ dhātrīphalañcāpi kaśerujam

प्रत्येकं पञ्चकर्षाणि चत्वार्येतानि निक्षिपेत् पलद्वयमुशीरस्य मसनस्योषणस्य च

pratyekaṃ pañcakarṣāṇi catvāryetāni nikṣipet paladvayamuśīrasya masanasyoṣaṇasya ca

कूष्माण्डस्यावलेहोऽय भक्षितः पलमात्रया किं वा यथावह्निबलं भुक्त्वारोगान्विनाशयेत्

kūṣmāṇḍasyāvaleho'ya bhakṣitaḥ palamātrayā kiṃ vā yathāvahnibalaṃ bhuktvārogānvināśayet

रक्तपित्तं शीतपित्तमम्लपित्तमरोचकम् बह्निमान्द्यं सदाहञ्च तृष्णां प्रदरमेव च

raktapittaṃ śītapittamamlapittamarocakam bahnimāndyaṃ sadāhañca tṛṣṇāṃ pradarameva ca

रक्तार्शोऽपि तथा छर्दि पाण्डुरोगञ्च कामलाम् उपदंशं विसर्पञ्च जीर्णञ्च विषमं ज्वरम्

raktārśo'pi tathā chardi pāṇḍurogañca kāmalām upadaṃśaṃ visarpañca jīrṇañca viṣamaṃ jvaram

लेहोऽय परमो वृष्यो बृंहणो बलबर्द्धनः स्थापनीयः प्रयत्नेन भाजने मृण्मये नवे

leho'ya paramo vṛṣyo bṛṃhaṇo balabarddhanaḥ sthāpanīyaḥ prayatnena bhājane mṛṇmaye nave

कूष्माण्डकस्य स्वरसं पलानां शतमात्रया रसतुल्यं गवां क्षीरं धात्रीचूर्णं पलाष्टकम्

kūṣmāṇḍakasya svarasaṃ palānāṃ śatamātrayā rasatulyaṃ gavāṃ kṣīraṃ dhātrīcūrṇaṃ palāṣṭakam

मृद्वग्निना पचेत्तावद्यावद्भवति पिण्डवत् धात्रीतुल्या सिता योज्या पलार्द्धं लेहयेदनु

mṛdvagninā pacettāvadyāvadbhavati piṇḍavat dhātrītulyā sitā yojyā palārddhaṃ lehayedanu

खण्डकूष्माण्डकं ह्येतद् भुक्तमभ्यासतो हरेत् रक्तपित्तमम्लपित्तं दाहं तृष्णाञ्च कामलाम्

khaṇḍakūṣmāṇḍakaṃ hyetad bhuktamabhyāsato haret raktapittamamlapittaṃ dāhaṃ tṛṣṇāñca kāmalām

शतावरी छिन्नरुहा वृषो मुण्डतिका बला तालमूली च गायत्री त्रिफलायास्त्वचस्तथा

śatāvarī chinnaruhā vṛṣo muṇḍatikā balā tālamūlī ca gāyatrī triphalāyāstvacastathā

भार्गी पुष्करमूलञ्च पृथक्पञ्च पलानि च जलद्रो णे विपक्तव्यमष्टभागावशेषितम्

bhārgī puṣkaramūlañca pṛthakpañca palāni ca jaladro ṇe vipaktavyamaṣṭabhāgāvaśeṣitam

दिव्यौषधिहतस्यापि माक्षिकेण हतस्य वा पलद्वादशकं देयं रुक्मलौहस्य चूर्णितम्

divyauṣadhihatasyāpi mākṣikeṇa hatasya vā paladvādaśakaṃ deyaṃ rukmalauhasya cūrṇitam

खण्डतुल्यं घृतं देयं पलषोडशकं बुधैः पचेत्ताम्रमये पात्रे गुडपाको मतो यथा

khaṇḍatulyaṃ ghṛtaṃ deyaṃ palaṣoḍaśakaṃ budhaiḥ pacettāmramaye pātre guḍapāko mato yathā

प्रस्थार्धं मधुना देयं शुभाश्मजतुकस्य च शृङ्गी कृष्णा विडङ्गञ्च शुण्ठ्यजाजी पलं पलम्

prasthārdhaṃ madhunā deyaṃ śubhāśmajatukasya ca śṛṅgī kṛṣṇā viḍaṅgañca śuṇṭhyajājī palaṃ palam

त्रिफला धान्यकं पत्रं कणा मरिचकेशरम् चूर्णं दत्वा सुमथितं स्निग्धे भाण्डे निधापयेत्

triphalā dhānyakaṃ patraṃ kaṇā maricakeśaram cūrṇaṃ datvā sumathitaṃ snigdhe bhāṇḍe nidhāpayet

यथाकालं प्रयुञ्जीत बिडालपदमात्रकम् गव्यक्षीरानुपानञ्च सेव्यो मांसरसः पयः

yathākālaṃ prayuñjīta biḍālapadamātrakam gavyakṣīrānupānañca sevyo māṃsarasaḥ payaḥ

गुरुवृष्यान्नपानानि स्निग्धमांसादि बृंहणम् रक्तपित्तं क्षयं कासं पार्श्वशूलं विशेषतः

guruvṛṣyānnapānāni snigdhamāṃsādi bṛṃhaṇam raktapittaṃ kṣayaṃ kāsaṃ pārśvaśūlaṃ viśeṣataḥ

वातरक्तं प्रमेहञ्च शीतपित्तं वमिं क्लमम् श्वयथुं पाण्डुरोगञ्च कुष्ठं प्लीहोदरं तथा

vātaraktaṃ pramehañca śītapittaṃ vamiṃ klamam śvayathuṃ pāṇḍurogañca kuṣṭhaṃ plīhodaraṃ tathā

आनाहं मूत्रसंस्रावमम्लपित्तं निहन्ति च चक्षुष्यं बृंहणं वृष्यं मङ्गल्यं प्रीतिवर्द्धनम्

ānāhaṃ mūtrasaṃsrāvamamlapittaṃ nihanti ca cakṣuṣyaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ maṅgalyaṃ prītivarddhanam

आरोग्यं पुत्रदं श्रेष्ठं कामाग्निबलवर्द्धनम् श्रीकरंलाघवञ्चैव खण्डकाद्यं प्रकीर्त्तितम्

ārogyaṃ putradaṃ śreṣṭhaṃ kāmāgnibalavarddhanam śrīkaraṃlāghavañcaiva khaṇḍakādyaṃ prakīrttitam

छागं पारावतं मांसं तित्तिरिः क्रकरः शशः कुरङ्गः कृष्णसारश्च मांसमेषां प्रयोजयेत्

chāgaṃ pārāvataṃ māṃsaṃ tittiriḥ krakaraḥ śaśaḥ kuraṅgaḥ kṛṣṇasāraśca māṃsameṣāṃ prayojayet

नारिकेलपयः पानं सुनिषण्णकवास्तुकम् शुष्कमूलकजीवाख्यं पटोलं बृहतीफलम्

nārikelapayaḥ pānaṃ suniṣaṇṇakavāstukam śuṣkamūlakajīvākhyaṃ paṭolaṃ bṛhatīphalam

वार्ताकुं पक्वमाम्रञ्च खर्जूरं स्वादु दाडिमम् ककारपूर्वकं यच्च मांसञ्चानूपसम्भवम्

vārtākuṃ pakvamāmrañca kharjūraṃ svādu dāḍimam kakārapūrvakaṃ yacca māṃsañcānūpasambhavam

वर्जनीयं विशेषेण खण्डकाद्यं समश्नता लोहान्तरवदत्रापि पुटनादिक्रियेष्यते न पुनर्माक्षिकेणैव शिलयैव हि मारणम्

varjanīyaṃ viśeṣeṇa khaṇḍakādyaṃ samaśnatā lohāntaravadatrāpi puṭanādikriyeṣyate na punarmākṣikeṇaiva śilayaiva hi māraṇam

शतावरीमूलकल्कं कल्कात्क्षीरं चतुर्गुणम् क्षीरतुल्यं घृतं गव्यं सितया कल्कतुल्यया

śatāvarīmūlakalkaṃ kalkātkṣīraṃ caturguṇam kṣīratulyaṃ ghṛtaṃ gavyaṃ sitayā kalkatulyayā

घृतशेषं पचेत्तत्तु पलार्द्धं लेहयेत्सदा रक्तपित्तं ह्याम्लपित्तं क्षयं श्वासञ्च नाशयेत्

ghṛtaśeṣaṃ pacettattu palārddhaṃ lehayetsadā raktapittaṃ hyāmlapittaṃ kṣayaṃ śvāsañca nāśayet

इति नवमो रक्तपित्ताधिकारः समाप्तः

iti navamo raktapittādhikāraḥ samāptaḥ

अम्लपित्तश्लेष्मपित्ताधिकारः

अथ दशमोऽम्लपित्तश्लेष्मपित्ताधिकारः

atha daśamo'mlapittaśleṣmapittādhikāraḥ

विरुद्धदुष्टाम्लविदाहिपित्तप्रकोपिपानान्नभुजो विदग्धम् पित्तं स्वहेतूपचितं पुरा यत्तदम्लपित्तं प्रवदन्ति सन्तः

viruddhaduṣṭāmlavidāhipittaprakopipānānnabhujo vidagdham pittaṃ svahetūpacitaṃ purā yattadamlapittaṃ pravadanti santaḥ

अविपाकः क्लमोत्क्लेशस्तिक्ताम्लोद्गारगौरवैः हृत्कण्ठदाहारुचिभिरम्लपिक्तं वदेद्भिषक् अम्लपित्तं द्विधा प्रोक्तमधोगं च तथोर्ध्वगम्

avipākaḥ klamotkleśastiktāmlodgāragauravaiḥ hṛtkaṇṭhadāhārucibhiramlapiktaṃ vadedbhiṣak amlapittaṃ dvidhā proktamadhogaṃ ca tathordhvagam

वातं हरित्पीतकनीलकृष्णमारक्तरक्ताभमतीव चाच्छम् मत्स्योदकाभं त्वतिपिच्छिलाभं श्लेष्मानुजातं सहितं रसेन

vātaṃ haritpītakanīlakṛṣṇamāraktaraktābhamatīva cāccham matsyodakābhaṃ tvatipicchilābhaṃ śleṣmānujātaṃ sahitaṃ rasena

तृड्दाहमूर्च्छाभ्रममोहकारि प्रयात्यधो वा विविधप्रकारम् हृल्लासकोठानलसादहर्षस्वेदाङ्गपीतत्वकरं कदाचित्

tṛḍdāhamūrcchābhramamohakāri prayātyadho vā vividhaprakāram hṛllāsakoṭhānalasādaharṣasvedāṅgapītatvakaraṃ kadācit

भुक्ते विदग्धेऽप्यथ वाऽप्यभुक्ते करोति तिक्ताम्लवमिं कदाचित् उद्गारमेवंविधमेव कण्ठहृत्कुक्षिदाहं शिरसो रुजञ्च

bhukte vidagdhe'pyatha vā'pyabhukte karoti tiktāmlavamiṃ kadācit udgāramevaṃvidhameva kaṇṭhahṛtkukṣidāhaṃ śiraso rujañca

करचरणदाहमौष्ण्यं महतीमरुचिं ज्वरं च कफपित्तम् जनयति कण्डूमण्डलपिडकाशतनिचितरोगचयम्

karacaraṇadāhamauṣṇyaṃ mahatīmaruciṃ jvaraṃ ca kaphapittam janayati kaṇḍūmaṇḍalapiḍakāśatanicitarogacayam

सानिलं सानिलकफं सकफं तच्च लक्षयेत् दोषलिङ्गेन मतिमान् भिषङ्मोहकरं हि तत्

sānilaṃ sānilakaphaṃ sakaphaṃ tacca lakṣayet doṣaliṅgena matimān bhiṣaṅmohakaraṃ hi tat

कम्पप्रलापमूर्च्छाश्चिमिचिमिगात्रावसादशूलानि तमसो दर्शनविभ्रमप्रमोहहर्षास्तथाऽनिलयुतेन

kampapralāpamūrcchāścimicimigātrāvasādaśūlāni tamaso darśanavibhramapramohaharṣāstathā'nilayutena

कफनिष्ठीवनगौरवजडताऽरुचिशीतसादवमिलेपाः दहनबलहानिकण्डूनिद्रा श्चिह्नं कफानुगे भवति उभयमिदमेव चिह्नं मारुतकफसम्भवेऽम्लपित्ते स्यात्

kaphaniṣṭhīvanagauravajaḍatā'ruciśītasādavamilepāḥ dahanabalahānikaṇḍūnidrā ścihnaṃ kaphānuge bhavati ubhayamidameva cihnaṃ mārutakaphasambhave'mlapitte syāt

रोगोऽयमम्लपित्ताख्यो यत्नात्संसाध्यते नवः चिरोत्थितो भवेद्याप्यः कृच्छ्रसाध्यः स कस्यचित्

rogo'yamamlapittākhyo yatnātsaṃsādhyate navaḥ cirotthito bhavedyāpyaḥ kṛcchrasādhyaḥ sa kasyacit

तिक्ताम्लकटुकोद्गारहृत्कुक्षिकण्ठदाहकृत् तमो मूर्च्छाऽरुचिश्छर्दिरालस्यं च शिरोरुजा प्रसेको मुखमाधुर्यं श्लेष्मपित्तस्य लक्षणम्

tiktāmlakaṭukodgārahṛtkukṣikaṇṭhadāhakṛt tamo mūrcchā'ruciśchardirālasyaṃ ca śirorujā praseko mukhamādhuryaṃ śleṣmapittasya lakṣaṇam

अम्लपित्ते तु वमनं पटोलारिष्टवासकैः कारयेन्मदनैः क्षौद्रै ः! सैन्धवैश्च तथा भिषक्

amlapitte tu vamanaṃ paṭolāriṣṭavāsakaiḥ kārayenmadanaiḥ kṣaudrai ḥ! saindhavaiśca tathā bhiṣak

विरेचनं त्रिवृच्चूर्णं मधुधात्रीफलद्र वैः ऊर्ध्वगं वमनैर्विद्वानधोगं रेचनैर्हरेत्

virecanaṃ trivṛccūrṇaṃ madhudhātrīphaladra vaiḥ ūrdhvagaṃ vamanairvidvānadhogaṃ recanairharet

यवगोधूमविकृतीस्तीक्ष्ण संस्कारवर्जिताः यथास्वं लाजसक्तून्वा सितामधुयुतान्पिबेत्

yavagodhūmavikṛtīstīkṣṇa saṃskāravarjitāḥ yathāsvaṃ lājasaktūnvā sitāmadhuyutānpibet

निस्तुषयववृषधात्रीक्वथितं सलिलं त्रिगन्धमधुयुक्तम् द्रुततरमपहरति वमिं सञ्जनितामम्लपित्तेन

nistuṣayavavṛṣadhātrīkvathitaṃ salilaṃ trigandhamadhuyuktam drutataramapaharati vamiṃ sañjanitāmamlapittena

छिन्नोद्भवानिम्बपटोलपत्रं क्षौद्रा न्वितं पीतमनेकरूपम् सुदारुणं हन्ति तदम्लपित्तं यथाऽशनिस्तालतरुं प्रवृद्धम्

chinnodbhavānimbapaṭolapatraṃ kṣaudrā nvitaṃ pītamanekarūpam sudāruṇaṃ hanti tadamlapittaṃ yathā'śanistālataruṃ pravṛddham

वासाऽमृतापर्पटक निम्बभूनिम्बमार्कवैः ऐत्रिफलाकुलकैः क्वाथः सक्षौद्र श्चाम्लपित्तहा

vāsā'mṛtāparpaṭaka nimbabhūnimbamārkavaiḥ aitriphalākulakaiḥ kvāthaḥ sakṣaudra ścāmlapittahā

पाठापटोलयवचन्दनधान्य धात्रीवासावराङ्गदल नागकणऽभयाभिः लेहःसिताऽज्यमधुभिःशिवपाल पिण्डीहन्त्यम्ल पित्तमरुचिज्वरदाहशोषान्

pāṭhāpaṭolayavacandanadhānya dhātrīvāsāvarāṅgadala nāgakaṇa'bhayābhiḥ lehaḥsitā'jyamadhubhiḥśivapāla piṇḍīhantyamla pittamarucijvaradāhaśoṣān

हन्त्यम्लपित्तवमनारुचिदाहमोहखालित्यमेहशिशिरव्रणशुक्रदोषान् भुक्त्वा नरः सततमामलकीरसेन वृद्धोऽप्यनेन हि भवेत्तरुणो रिरंसुः

hantyamlapittavamanārucidāhamohakhālityamehaśiśiravraṇaśukradoṣān bhuktvā naraḥ satatamāmalakīrasena vṛddho'pyanena hi bhavettaruṇo riraṃsuḥ

कूष्माण्डकरसो ग्राह्यः पलानां शतमात्रकम् रसतुल्यं गवां क्षीरं धात्रीचूर्णंपलाष्टकम्

kūṣmāṇḍakaraso grāhyaḥ palānāṃ śatamātrakam rasatulyaṃ gavāṃ kṣīraṃ dhātrīcūrṇaṃpalāṣṭakam

धात्रीतुल्यासिता योज्या गव्यमाज्यं पलद्वयम् मन्दाग्निना पचेत्सर्वं यावद्भवति पिण्डितम्

dhātrītulyāsitā yojyā gavyamājyaṃ paladvayam mandāgninā pacetsarvaṃ yāvadbhavati piṇḍitam

पलार्द्धं पलमेकं वा प्रत्यहं भक्षयेदिदम् खण्डकूष्माण्डकं ख्यातमम्लपित्तापहं परम्

palārddhaṃ palamekaṃ vā pratyahaṃ bhakṣayedidam khaṇḍakūṣmāṇḍakaṃ khyātamamlapittāpahaṃ param

कुडवं नारिकेलस्य जले मृद्वग्निना पचेत् नारिकेलजलालाभे गव्ये पयसि तत्पचेत्

kuḍavaṃ nārikelasya jale mṛdvagninā pacet nārikelajalālābhe gavye payasi tatpacet

धान्यकं पिप्पली मुस्तं चातुर्जातं विचूर्णितम् प्रत्येकं टङ्कमात्रं तु शीते तस्मिन्विनिक्षिपेत्

dhānyakaṃ pippalī mustaṃ cāturjātaṃ vicūrṇitam pratyekaṃ ṭaṅkamātraṃ tu śīte tasminvinikṣipet

पलमात्रस्तदर्द्धोऽपि भक्षितः प्रत्यहं नरैः नारिकेलस्य खण्डोऽय पुंस्त्वनिद्रा बलप्रदः

palamātrastadarddho'pi bhakṣitaḥ pratyahaṃ naraiḥ nārikelasya khaṇḍo'ya puṃstvanidrā balapradaḥ

अम्लपित्तं रक्तपित्तं शूलञ्च परिणामजम् क्षयं क्षययति क्षिप्रं शुष्कं दार्वनलो यथा

amlapittaṃ raktapittaṃ śūlañca pariṇāmajam kṣayaṃ kṣayayati kṣipraṃ śuṣkaṃ dārvanalo yathā

प्रस्थन्तु नारिकेलस्य सूक्ष्मं दृषदि पेषितम् निष्कुलीकृतकूष्माण्डखण्डानामर्द्धमाढकम्

prasthantu nārikelasya sūkṣmaṃ dṛṣadi peṣitam niṣkulīkṛtakūṣmāṇḍakhaṇḍānāmarddhamāḍhakam

तद्द्वयं भक्षयेद्ग्रव्ये घृते तु कुडवोन्मिते ततस्तत्र क्षिपेच्छुद्धं गोदुग्धञ्चाढकोन्मितम्

taddvayaṃ bhakṣayedgravye ghṛte tu kuḍavonmite tatastatra kṣipecchuddhaṃ godugdhañcāḍhakonmitam

तत्रैव निक्षिपेद्भव्यां सितां प्रस्थद्वयोन्मिताम् पचेत्सर्वाणि चैकत्र मृदुना वह्निना भिषक्

tatraiva nikṣipedbhavyāṃ sitāṃ prasthadvayonmitām pacetsarvāṇi caikatra mṛdunā vahninā bhiṣak

सुपक्के शीतले तत्र चूर्णीकृत्य विनिक्षिपेत् सूक्ष्मैलां धान्यकं धात्रीं पर्पटं जलदं जलम्

supakke śītale tatra cūrṇīkṛtya vinikṣipet sūkṣmailāṃ dhānyakaṃ dhātrīṃ parpaṭaṃ jaladaṃ jalam

उशीरं चन्दनं द्रा क्षां शृङ्गाटञ्च कशेरुकम् त्वक्पत्रकं सकर्पूरं कर्षयुग्मं पृथक्पृथक्

uśīraṃ candanaṃ drā kṣāṃ śṛṅgāṭañca kaśerukam tvakpatrakaṃ sakarpūraṃ karṣayugmaṃ pṛthakpṛthak

सर्वं संमिश्रयेद्र क्षेद्भाजने मृण्मये नवे पलमात्रमिदं प्रातर्भक्षयेद्वा यथाऽनलम्

sarvaṃ saṃmiśrayedra kṣedbhājane mṛṇmaye nave palamātramidaṃ prātarbhakṣayedvā yathā'nalam

एतन्निषेवितं हन्ति रोगानेतान्न संशयः अम्लपित्तं ज्वरं पित्तं रक्त पित्तमरोचकम्

etanniṣevitaṃ hanti rogānetānna saṃśayaḥ amlapittaṃ jvaraṃ pittaṃ rakta pittamarocakam

वातरक्तं तृषां दाहं पाण्डुरोगञ्च कामलाम् क्षयं क्षपयति क्षिप्रं शूलञ्च परिणामजम्

vātaraktaṃ tṛṣāṃ dāhaṃ pāṇḍurogañca kāmalām kṣayaṃ kṣapayati kṣipraṃ śūlañca pariṇāmajam

नारिकेलस्य खण्डोऽयमश्विभ्यां भाषितः पुरा वर्णदो बृहंणो वृष्यः पुंस्त्वनिद्रा बलप्रदः

nārikelasya khaṇḍo'yamaśvibhyāṃ bhāṣitaḥ purā varṇado bṛhaṃṇo vṛṣyaḥ puṃstvanidrā balapradaḥ

अभया पिप्पली द्रा क्षा सितधान्यकवासकम् मधुना कण्ठदाहघ्नं पित्तश्लेष्महरं परम्

abhayā pippalī drā kṣā sitadhānyakavāsakam madhunā kaṇṭhadāhaghnaṃ pittaśleṣmaharaṃ param

पटोलयवधान्याकपिप्पल्यामलकानि च तेषां क्षौद्र्रयुतः क्वाथः पित्तश्लेष्महरः परः

paṭolayavadhānyākapippalyāmalakāni ca teṣāṃ kṣaudrrayutaḥ kvāthaḥ pittaśleṣmaharaḥ paraḥ

पित्तश्लेष्मवमीकण्डूकोठविस्फोटदाहनुत् दीपनः पाचनः क्वाथः शृङ्गवेरपटोलयोः

pittaśleṣmavamīkaṇḍūkoṭhavisphoṭadāhanut dīpanaḥ pācanaḥ kvāthaḥ śṛṅgaverapaṭolayoḥ

पिप्पलीखण्डपथ्याभिस्तुल्याभिर्मोदकः कृतः पित्तश्लेष्म हरो भुक्तो वह्निमान्द्यं च नाशयेत्

pippalīkhaṇḍapathyābhistulyābhirmodakaḥ kṛtaḥ pittaśleṣma haro bhukto vahnimāndyaṃ ca nāśayet

इति दशमोऽम्ल पित्तश्लेष्मपित्ताधिकारः समाप्तः

iti daśamo'mla pittaśleṣmapittādhikāraḥ samāptaḥ

राजयक्ष्माधिकारः

अथैकादशो राजयक्ष्माधिकारः

athaikādaśo rājayakṣmādhikāraḥ

वेगरोधात्क्षयाच्चैव साहसाद्विषमाशनात् त्रिदोषो जायते यक्ष्मा गदो हेतुचतुष्टयात्

vegarodhātkṣayāccaiva sāhasādviṣamāśanāt tridoṣo jāyate yakṣmā gado hetucatuṣṭayāt

वैद्यो व्याधिमता यस्माद् व्याधेर्यत्नेन यक्ष्यते स यक्ष्मा प्रोच्यते लोके शब्दशास्त्रविशारदैः

vaidyo vyādhimatā yasmād vyādheryatnena yakṣyate sa yakṣmā procyate loke śabdaśāstraviśāradaiḥ

राज्ञश्चन्द्र्रमसो यस्मादभूदेष किलामयः तस्मात्तं राजयक्ष्मेति प्रवदन्ति मनीषिणः

rājñaścandrramaso yasmādabhūdeṣa kilāmayaḥ tasmāttaṃ rājayakṣmeti pravadanti manīṣiṇaḥ

क्रियाक्षयकरत्वात्तु क्षय इत्युच्यते बुधैः संशोषणाद्र सादीनां शोष इत्यभिधीयते

kriyākṣayakaratvāttu kṣaya ityucyate budhaiḥ saṃśoṣaṇādra sādīnāṃ śoṣa ityabhidhīyate

कफप्रधानैर्दोषैस्तु रुद्धेषु रसवर्त्मसु अतिव्यवायिनो वाऽपि क्षीणे रेतस्यनन्तराः क्षीयन्ते धातवः सर्वे ततः शुष्यति मानवः

kaphapradhānairdoṣaistu ruddheṣu rasavartmasu ativyavāyino vā'pi kṣīṇe retasyanantarāḥ kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ

श्वासाङ्गसादकफसंस्रवतालुशोषवम्यग्निसादमदपीनसकासनिद्रा ः! शोषे भविष्यति भवन्ति स चापि जन्तुः शुक्लेक्षणो भवति मांसपरो रिरंसुः

śvāsāṅgasādakaphasaṃsravatāluśoṣavamyagnisādamadapīnasakāsanidrā ḥ! śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklekṣaṇo bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ

स्वप्नेषु काकशुकशल्लकिनीलकण्ठगृध्रास्तथैव कपयः कृकलासकाश्च तं वाहयन्ति स नदीर्विजलाश्च पश्येच्छुष्कांस्तरून्पवनधूमदवार्दितांश्च

svapneṣu kākaśukaśallakinīlakaṇṭhagṛdhrāstathaiva kapayaḥ kṛkalāsakāśca taṃ vāhayanti sa nadīrvijalāśca paśyecchuṣkāṃstarūnpavanadhūmadavārditāṃśca

अंसपार्श्वाभितापश्च सन्तापः करपादयोः ज्वरः सर्वाङ्गिकश्चेति लक्षणं राजयक्ष्मणः

aṃsapārśvābhitāpaśca santāpaḥ karapādayoḥ jvaraḥ sarvāṅgikaśceti lakṣaṇaṃ rājayakṣmaṇaḥ

भक्तद्वेषो ज्वरः श्वासः कासः शोणितदर्शनम् स्वरभेदश्च जायन्ते षड्रूपे राजयक्ष्मणि

bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam svarabhedaśca jāyante ṣaḍrūpe rājayakṣmaṇi

स्वरभेदोऽनिलाच्छूलं सङ्कोचश्चांसपार्श्वयोः ज्वरो दाहोऽतिसारश्च पिक्ताद्र क्तस्य चागमः

svarabhedo'nilācchūlaṃ saṅkocaścāṃsapārśvayoḥ jvaro dāho'tisāraśca piktādra ktasya cāgamaḥ

शिरसः परिपूर्णत्वमभक्तच्छन्द एव च कासः कण्ठस्य च ध्वंसो विज्ञेयः कफकोपतः

śirasaḥ paripūrṇatvamabhaktacchanda eva ca kāsaḥ kaṇṭhasya ca dhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ

एकादशभिरेभिर्वा षड्भिर्वाऽपि समन्वितम्

ekādaśabhirebhirvā ṣaḍbhirvā'pi samanvitam

त्रिभिर्वा पीडितं लिङ्गैर्ज्वरकासासृगामयैः जह्याच्छोषार्दितं जन्तुमिच्छन्सुविमलं यशः

tribhirvā pīḍitaṃ liṅgairjvarakāsāsṛgāmayaiḥ jahyācchoṣārditaṃ jantumicchansuvimalaṃ yaśaḥ

सर्वैरर्द्धैस्त्रिभिर्वाऽपि लिङ्गैर्मांसबलक्षये युक्तो वर्ज्यश्चिकित्स्यस्तु सर्वरूपोऽप्यतोऽन्यथा

sarvairarddhaistribhirvā'pi liṅgairmāṃsabalakṣaye yukto varjyaścikitsyastu sarvarūpo'pyato'nyathā

महाशनं क्षीयमाणमतीसारनिपीडितम् शूनमुष्कोदरञ्चैव यक्ष्मिणं परिवर्जयेत्

mahāśanaṃ kṣīyamāṇamatīsāranipīḍitam śūnamuṣkodarañcaiva yakṣmiṇaṃ parivarjayet

शुक्लाक्षमन्नद्वेष्टारमूर्ध्वश्वासनिपीडितम् कृच्छ्रेण बहु मेहन्तं यक्ष्मा हन्तीह मानवम्

śuklākṣamannadveṣṭāramūrdhvaśvāsanipīḍitam kṛcchreṇa bahu mehantaṃ yakṣmā hantīha mānavam

परं दिनसहस्रन्तु यदि जीवति मानवः सुभिषग्भिरुपक्रान्तस्तरुणः शोषपीडितः

paraṃ dinasahasrantu yadi jīvati mānavaḥ subhiṣagbhirupakrāntastaruṇaḥ śoṣapīḍitaḥ

ज्वरानुबन्धरहितं बलवन्तं क्रियासहम् उपक्रमेदात्मवन्तं दीप्ताग्निमकृशं नरम्

jvarānubandharahitaṃ balavantaṃ kriyāsaham upakramedātmavantaṃ dīptāgnimakṛśaṃ naram

व्यवायशोकवार्द्धक्यव्यायामाध्वप्रशोषितान् व्रणोरःक्षतसंज्ञौ च शोषिणौ लक्षणैः शृणु

vyavāyaśokavārddhakyavyāyāmādhvapraśoṣitān vraṇoraḥkṣatasaṃjñau ca śoṣiṇau lakṣaṇaiḥ śṛṇu

व्यवायशोषी शुक्रस्य क्षयलिङ्गैरुपद्रुतः पाण्डुदेहो यथापूर्वं क्षीयन्ते चास्य धातवः

vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgairupadrutaḥ pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ

प्रध्यानशीलः स्रस्ताङ्गः शोकशोष्यपि तादृशः बिना शुक्रक्षयकृतैर्विकारैरुपलक्षितः

pradhyānaśīlaḥ srastāṅgaḥ śokaśoṣyapi tādṛśaḥ binā śukrakṣayakṛtairvikārairupalakṣitaḥ

जराशोषी कृशो मन्दवीर्यबुद्धिबलेन्द्रि यः कम्पनोऽरुमान्भिन्नकांस्यपात्रहतस्वरः

jarāśoṣī kṛśo mandavīryabuddhibalendri yaḥ kampano'rumānbhinnakāṃsyapātrahatasvaraḥ

ष्ठीवति श्लेष्मणा हीनं गौरवारुचिपीडितः सम्प्रस्रुतास्यनासाक्षः शुष्करुक्षमलच्छविः

ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnaṃ gauravārucipīḍitaḥ samprasrutāsyanāsākṣaḥ śuṣkarukṣamalacchaviḥ

अध्वप्रशोषी स्रस्ताङ्ग सम्भृष्टपरुषच्छविः प्रसुप्तगात्रावयवः शुष्कक्लोमगलाननः

adhvapraśoṣī srastāṅga sambhṛṣṭaparuṣacchaviḥ prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ

व्यायामशोषी भूयिष्ठमेभिरेव समन्वितः लिङ्गैरुरःक्षतकृतैः संयुक्तश्च क्षतं विना

vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭhamebhireva samanvitaḥ liṅgairuraḥkṣatakṛtaiḥ saṃyuktaśca kṣataṃ vinā

रक्तक्षयाद्वेदनाभिस्तथैवाहारयन्त्रणात् व्रणितस्य भवेच्छोषः स चासाध्यतमः स्मृतः

raktakṣayādvedanābhistathaivāhārayantraṇāt vraṇitasya bhavecchoṣaḥ sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ

धनुषाऽयस्यतोऽत्थ भारमुद्वहतो गुरुम् युद्ध्य्मानस्य बलिभिः पततो विषमोच्चतः

dhanuṣā'yasyato'ttha bhāramudvahato gurum yuddhymānasya balibhiḥ patato viṣamoccataḥ

वृषं हयं वा धावन्तं दम्यं चान्यं निगृह्णत शिलाकाष्ठाश्मनिर्घातान् क्षिपतोनिघ्नतः परान्

vṛṣaṃ hayaṃ vā dhāvantaṃ damyaṃ cānyaṃ nigṛhṇata śilākāṣṭhāśmanirghātān kṣipatonighnataḥ parān

अधीयानस्य चात्युच्चैर्दूरं वा व्रजतो द्रुतम् महानदीं वा तरतो हयैर्वा सह धावतः

adhīyānasya cātyuccairdūraṃ vā vrajato drutam mahānadīṃ vā tarato hayairvā saha dhāvataḥ

सहसोत्पततो दूरं तूर्णञ्चापि प्रनृत्यतः तथाऽन्यै कर्मभिः क्रूरैर्भृशमभ्याहतस्य वा

sahasotpatato dūraṃ tūrṇañcāpi pranṛtyataḥ tathā'nyai karmabhiḥ krūrairbhṛśamabhyāhatasya vā

स्त्रीषु चातिप्रसक्तस्य रुक्षाल्पप्रमिताशिनः विक्षतेवक्षसि व्याधिर्बलवान् समुदीर्यते

strīṣu cātiprasaktasya rukṣālpapramitāśinaḥ vikṣatevakṣasi vyādhirbalavān samudīryate

उरो विरुज्यतेऽत्यर्थं भिद्यतेऽथ विभज्यते प्रपीड्यते तथा पार्श्वे शुष्यत्यङ्गं प्रवेपते

uro virujyate'tyarthaṃ bhidyate'tha vibhajyate prapīḍyate tathā pārśve śuṣyatyaṅgaṃ pravepate

क्रमाद्वीर्यं बलं वर्णो रुचिरग्निश्च हीयते ज्वरो व्यथा मनोदैन्यं विड्भेदोऽग्निवधस्तथा

kramādvīryaṃ balaṃ varṇo ruciragniśca hīyate jvaro vyathā manodainyaṃ viḍbhedo'gnivadhastathā

दुष्टश्यावः सुदुर्गन्धः पीतो विग्रथितो बहुः कासमानस्य चाभीक्ष्णं कफः सासृक् प्रवर्त्तते स क्षती क्षीयतेऽत्यर्थं तथा शुक्रौजसोः क्षयात्

duṣṭaśyāvaḥ sudurgandhaḥ pīto vigrathito bahuḥ kāsamānasya cābhīkṣṇaṃ kaphaḥ sāsṛk pravarttate sa kṣatī kṣīyate'tyarthaṃ tathā śukraujasoḥ kṣayāt

उरोरुक्शोणितच्छर्दिःकासो वैशेषिकः क्षते क्षीणे सरक्तमूत्रत्वं पार्श्वपृष्ठकटीग्रहः

urorukśoṇitacchardiḥkāso vaiśeṣikaḥ kṣate kṣīṇe saraktamūtratvaṃ pārśvapṛṣṭhakaṭīgrahaḥ

व्रणरोधात्क्षयाच्चैव कोष्ठात्प्रतिमलात्तथा क्षतोरस्कस्यान्नपाके निःश्वासो वाति पूतिकः

vraṇarodhātkṣayāccaiva koṣṭhātpratimalāttathā kṣatoraskasyānnapāke niḥśvāso vāti pūtikaḥ

अल्पलिङ्गस्य दीप्ताग्नेःसाध्यो बलवतो नवः परिसंवत्सरो याप्यःसर्वलिङ्गं तु वर्जयेत्

alpaliṅgasya dīptāgneḥsādhyo balavato navaḥ parisaṃvatsaro yāpyaḥsarvaliṅgaṃ tu varjayet

बलिनो बहुदोषस्य पञ्च कर्माणि कारयेत् यक्ष्मिणःक्षीणदेहस्य तत्कृतं स्याद्विषोपमम्

balino bahudoṣasya pañca karmāṇi kārayet yakṣmiṇaḥkṣīṇadehasya tatkṛtaṃ syādviṣopamam

मलायत्तं बलं पुंसां शुक्रायत्तञ्च जीवितम् ततस्माद्यत्नेनसंरक्षेद्यक्ष्मिणो मलरेतसी

malāyattaṃ balaṃ puṃsāṃ śukrāyattañca jīvitam tatasmādyatnenasaṃrakṣedyakṣmiṇo malaretasī

शालिषष्टिकगोधूमयवमुद्गादयो हिताः मद्यानि जाङ्गलाः पक्षिमृगाःपथ्या विशुष्यताम्

śāliṣaṣṭikagodhūmayavamudgādayo hitāḥ madyāni jāṅgalāḥ pakṣimṛgāḥpathyā viśuṣyatām

सपिप्पलीकं सयवं सकुलत्थं सनागरम्

sapippalīkaṃ sayavaṃ sakulatthaṃ sanāgaram

दाडिमामलकोपेतं स्निग्धमाजं रसं पिबेत् तेन षड् विनिवर्त्तन्ते विकाराः पीनसादयः

dāḍimāmalakopetaṃ snigdhamājaṃ rasaṃ pibet tena ṣaḍ vinivarttante vikārāḥ pīnasādayaḥ

द्र्रव्यतो द्विगुणं मांसं सर्वतोऽष्टगुणं जलम् पादस्थं संस्कृतञ्चाज्ये षडङ्गो यूष उच्यते

drravyato dviguṇaṃ māṃsaṃ sarvato'ṣṭaguṇaṃ jalam pādasthaṃ saṃskṛtañcājye ṣaḍaṅgo yūṣa ucyate

ककुभत्वङ्नागबला वानरिबीजं विचूर्णितम्पयसा पीतं मधुघृतयुक्तंससितं यक्ष्मादिकासहरम्

kakubhatvaṅnāgabalā vānaribījaṃ vicūrṇitampayasā pītaṃ madhughṛtayuktaṃsasitaṃ yakṣmādikāsaharam

छागमांसं पयश्छागं छागं सर्पिः सनागरम् छागोपसेवी शयनं छागमध्ये तु यक्ष्मनुत्

chāgamāṃsaṃ payaśchāgaṃ chāgaṃ sarpiḥ sanāgaram chāgopasevī śayanaṃ chāgamadhye tu yakṣmanut

मधुताप्यविडङ्गाश्मजतुलोहघृताभयाः घ्नन्ति यक्ष्माणमत्युग्रं सेव्यमाना हिताशिनः

madhutāpyaviḍaṅgāśmajatulohaghṛtābhayāḥ ghnanti yakṣmāṇamatyugraṃ sevyamānā hitāśinaḥ

शर्करामधुसंयुक्तं नवनीतं लिहन्क्षयी क्षीराशी लभते पुष्टिमतुल्ये चाज्यमाक्षिके

śarkarāmadhusaṃyuktaṃ navanītaṃ lihankṣayī kṣīrāśī labhate puṣṭimatulye cājyamākṣike

सितोपलां तुगाक्षीरी पिप्पली बहुला त्वचः अन्त्यादूर्ध्वं द्विगुणिताश्चूर्णिता मधुसर्पिषा

sitopalāṃ tugākṣīrī pippalī bahulā tvacaḥ antyādūrdhvaṃ dviguṇitāścūrṇitā madhusarpiṣā

लेहयेद्रा जरोगार्त्तं कासश्वासज्वरातुरम् पार्श्वशूलिनमल्पाग्निं सुप्तजिह्वं रुचिच्युतम् हस्तपादाङ्गदाहे च ज्वरे रक्ते तथोर्ध्वगे

lehayedrā jarogārttaṃ kāsaśvāsajvarāturam pārśvaśūlinamalpāgniṃ suptajihvaṃ rucicyutam hastapādāṅgadāhe ca jvare rakte tathordhvage

जातीफलं विडङ्गानि चित्रकं तगरं तिलाः तालीसं चन्दनं शुण्ठी लवङ्गमुपकुञ्चिका

jātīphalaṃ viḍaṅgāni citrakaṃ tagaraṃ tilāḥ tālīsaṃ candanaṃ śuṇṭhī lavaṅgamupakuñcikā

कर्पूरश्चाभया धात्री मरिचं पिप्पली तुगा एषां त्वक्षसमा भागाश्चातुर्जातकसंयुताः

karpūraścābhayā dhātrī maricaṃ pippalī tugā eṣāṃ tvakṣasamā bhāgāścāturjātakasaṃyutāḥ

पलानि सप्त भङ्गायाः सितासर्वसमा मता चूर्णमेतत्क्षयं कासं श्वासञ्च ग्रहणीगदम्

palāni sapta bhaṅgāyāḥ sitāsarvasamā matā cūrṇametatkṣayaṃ kāsaṃ śvāsañca grahaṇīgadam

अरोचकं प्रतिश्यायं तथा चानलमन्दताम् एतान् रोगान्निहन्त्येव वृक्षमिन्द्रा शनिर्यथा

arocakaṃ pratiśyāyaṃ tathā cānalamandatām etān rogānnihantyeva vṛkṣamindrā śaniryathā

बालरोगाधिकारोक्तं तैलं लाक्षादि योजयेत् अभ्यङ्गे यक्ष्मिणो नित्यं वृद्धवैद्योपदेशतः

bālarogādhikāroktaṃ tailaṃ lākṣādi yojayet abhyaṅge yakṣmiṇo nityaṃ vṛddhavaidyopadeśataḥ

वासकस्य रसप्रस्थं मानिका सितशर्करा पिप्पल्या द्विपलं तावत्सर्पिषश्च शनैः पचेत्

vāsakasya rasaprasthaṃ mānikā sitaśarkarā pippalyā dvipalaṃ tāvatsarpiṣaśca śanaiḥ pacet

तस्मिंल्लेहत्वमायाते शीते क्षौद्र पलाष्टकम् दत्वाऽवतारयेद् वैद्यो लीढो लेहोऽयमुत्तमः

tasmiṃllehatvamāyāte śīte kṣaudra palāṣṭakam datvā'vatārayed vaidyo līḍho leho'yamuttamaḥ

हन्त्येव राजयक्ष्माणं कासं श्वासञ्च दारुणम् पार्श्वशूलञ्च हृच्छूलं रक्तपित्तं ज्वरं तथा

hantyeva rājayakṣmāṇaṃ kāsaṃ śvāsañca dāruṇam pārśvaśūlañca hṛcchūlaṃ raktapittaṃ jvaraṃ tathā

व्यवायशोषिणं क्षीणं रसमांसाज्यभोजनैः सुकूलैर्मधुरैर्हृद्यैर्जीवनीयैरुपाचरेत्

vyavāyaśoṣiṇaṃ kṣīṇaṃ rasamāṃsājyabhojanaiḥ sukūlairmadhurairhṛdyairjīvanīyairupācaret

हर्षणाश्वासनैः क्षीरैःस्निग्धैर्मधुरशीतलैः दीपनैर्लघुभिश्चान्नैः शोकशोषमुपाचरेत्

harṣaṇāśvāsanaiḥ kṣīraiḥsnigdhairmadhuraśītalaiḥ dīpanairlaghubhiścānnaiḥ śokaśoṣamupācaret

व्यायामशोषिणं स्निग्धैः क्षतक्षयहितैर्हिमैः उपाचरेज्जीवनीयैर्विधिना श्लैष्मिकेण तु

vyāyāmaśoṣiṇaṃ snigdhaiḥ kṣatakṣayahitairhimaiḥ upācarejjīvanīyairvidhinā ślaiṣmikeṇa tu

आस्यासुखैर्दिवास्वप्नैः शीतैर्मधुरबृंहणैः अन्नमांसरसाहारैरध्वशोषमुपाचरेत्

āsyāsukhairdivāsvapnaiḥ śītairmadhurabṛṃhaṇaiḥ annamāṃsarasāhārairadhvaśoṣamupācaret

व्रणशोषं जयेत्स्निग्धैर्दीपनैः स्वादुशीतलैः ईषदम्लैरनम्लैर्वा यूषमांसरसादिभिः

vraṇaśoṣaṃ jayetsnigdhairdīpanaiḥ svāduśītalaiḥ īṣadamlairanamlairvā yūṣamāṃsarasādibhiḥ

उरः क्षतचिकित्सा बलाऽश्वगन्धा श्रीपर्णी बहुपुत्री पुनर्नवाः पयसा नित्यमभ्यस्ताः शमयन्ति क्षतक्षयम्

uraḥ kṣatacikitsā balā'śvagandhā śrīparṇī bahuputrī punarnavāḥ payasā nityamabhyastāḥ śamayanti kṣatakṣayam

एलापत्र्रत्वचोऽद्धाक्षाः पिप्पल्यर्द्धपलं पृथक् सितामधुकखर्जूरमृद्वीकाश्च पलोन्मिताः

elāpatrratvaco'ddhākṣāḥ pippalyarddhapalaṃ pṛthak sitāmadhukakharjūramṛdvīkāśca palonmitāḥ

सञ्चूर्ण्य मधुना युक्ता वटिकाः सम्प्रकल्पयेत् अक्षमात्रां ततश्चैकां भक्षयेत्तु दिने दिने

sañcūrṇya madhunā yuktā vaṭikāḥ samprakalpayet akṣamātrāṃ tataścaikāṃ bhakṣayettu dine dine

क्षतं क्षयं ज्वरं कासं श्वासं हिक्कां वमिं भ्रमम् मूर्च्छां मदं तृषां शोषं पार्श्वशूलमरोचकम्

kṣataṃ kṣayaṃ jvaraṃ kāsaṃ śvāsaṃ hikkāṃ vamiṃ bhramam mūrcchāṃ madaṃ tṛṣāṃ śoṣaṃ pārśvaśūlamarocakam

प्लीहानमाढ्यवातञ्च रक्तपित्तं स्वरक्षयम् एलादिगुटिका हन्ति वृष्या सन्तर्पणी परा

plīhānamāḍhyavātañca raktapittaṃ svarakṣayam elādiguṭikā hanti vṛṣyā santarpaṇī parā

द्रा क्षायाः प्रस्थमेकन्तु मधुकस्य पलाष्टकम् पचेत्तोयाढके शुद्धे पादशेषेण तेन तु

drā kṣāyāḥ prasthamekantu madhukasya palāṣṭakam pacettoyāḍhake śuddhe pādaśeṣeṇa tena tu

पलिके मधुकद्रा क्षे पिष्टे कृष्णापलद्वयम् प्रदाय सर्पिषः प्रस्थं पचेत्क्षीरे चतुर्गुणे

palike madhukadrā kṣe piṣṭe kṛṣṇāpaladvayam pradāya sarpiṣaḥ prasthaṃ pacetkṣīre caturguṇe

सिद्धे शीते पलान्यष्टौ शर्करायाः प्रदापयेत् एतद् द्रा क्षाघृतं सिद्धं क्षतक्षीणसुखावहम्

siddhe śīte palānyaṣṭau śarkarāyāḥ pradāpayet etad drā kṣāghṛtaṃ siddhaṃ kṣatakṣīṇasukhāvaham

वातं पित्तं ज्वरं श्वासं विस्फोटकहलीमकान् प्रदरं रक्तपित्तञ्च हन्यान्मांसबलप्रदम्

vātaṃ pittaṃ jvaraṃ śvāsaṃ visphoṭakahalīmakān pradaraṃ raktapittañca hanyānmāṃsabalapradam

क्षीरे धात्री च मञ्जिष्ठा क्षीरिण्याश्च तथा रसैः पचेत्समैघृतप्रस्थं मधुरैः कर्षसम्मितैः

kṣīre dhātrī ca mañjiṣṭhā kṣīriṇyāśca tathā rasaiḥ pacetsamaighṛtaprasthaṃ madhuraiḥ karṣasammitaiḥ

द्रा क्षाद्विचन्दनोशीरैः शर्करोत्पलद्मकैः मधूककुसुमानन्ताकाश्मरीतृणसंज्ञकैः

drā kṣādvicandanośīraiḥ śarkarotpaladmakaiḥ madhūkakusumānantākāśmarītṛṇasaṃjñakaiḥ

प्रस्थार्द्धं मधुनः शीते शर्कराऽद्धतुलां तथा पलार्द्धिकांश्च सञ्चूर्ण्य त्वगेलापद्मकेशरान्

prasthārddhaṃ madhunaḥ śīte śarkarā'ddhatulāṃ tathā palārddhikāṃśca sañcūrṇya tvagelāpadmakeśarān

विनीय तत्र संलिह्यान्मात्रां नित्यं सुयन्त्रितः अमृतप्राशमित्येदश्विभ्यां परिकीर्त्तितम्

vinīya tatra saṃlihyānmātrāṃ nityaṃ suyantritaḥ amṛtaprāśamityedaśvibhyāṃ parikīrttitam

क्षीरमांसाशिनां हन्ति रक्तपित्तं क्षतक्षयम् तृष्णाऽरुचिश्वासकासच्छर्दिमूर्च्छाप्रमर्दनम्

kṣīramāṃsāśināṃ hanti raktapittaṃ kṣatakṣayam tṛṣṇā'ruciśvāsakāsacchardimūrcchāpramardanam

मूत्रकृच्छ्रज्वरघ्नञ्च बल्यं स्त्रीरतिवर्द्धनम्

mūtrakṛcchrajvaraghnañca balyaṃ strīrativarddhanam

यद्यच्च तर्पणं शीतमविदाहि हितंलघु अन्नपानं निषेव्यंस्यात्क्षतक्षीणैः सुखार्थिभिः

yadyacca tarpaṇaṃ śītamavidāhi hitaṃlaghu annapānaṃ niṣevyaṃsyātkṣatakṣīṇaiḥ sukhārthibhiḥ

शोकं स्त्रियः क्रोधमसूयताञ्ज त्यजेदुदारान्विषयान्भजेच्च तथा द्विजातींस्त्रिदशान्गुरुंश्च वाचश्च पुण्याः शृणुयाद् द्विजेभ्यः

śokaṃ striyaḥ krodhamasūyatāñja tyajedudārānviṣayānbhajecca tathā dvijātīṃstridaśānguruṃśca vācaśca puṇyāḥ śṛṇuyād dvijebhyaḥ

अथ राजयक्ष्मणि रसाः रसभस्मामृतासत्वं लोहं मधुघृतान्वितम् अमृतेश्वरनामायं षड्गुञ्जोराजयक्ष्मणि

atha rājayakṣmaṇi rasāḥ rasabhasmāmṛtāsatvaṃ lohaṃ madhughṛtānvitam amṛteśvaranāmāyaṃ ṣaḍguñjorājayakṣmaṇi

त्रयॐशा मारितात्सूतादेकॐशो हेमभस्मतः एकॐशो मृतताम्रस्य शिला गन्धश्च तालकम्

trayaॐśā māritātsūtādekaॐśo hemabhasmataḥ ekaॐśo mṛtatāmrasya śilā gandhaśca tālakam

प्रत्येकंभागयुग्मं स्यादेतत्सर्वं विचूर्णयेत् वराटीः पूरयेत्तेन छागीक्षीरेण टङ्कणम्

pratyekaṃbhāgayugmaṃ syādetatsarvaṃ vicūrṇayet varāṭīḥ pūrayettena chāgīkṣīreṇa ṭaṅkaṇam

पिष्ट्वा तेन मुखं रुद्ध्वा मृद्भाण्डे ताश्च धारयेत् कूप्यां पचेद्र जपुटे स्वाङ्गशीतं समुद्धरेत्

piṣṭvā tena mukhaṃ ruddhvā mṛdbhāṇḍe tāśca dhārayet kūpyāṃ pacedra japuṭe svāṅgaśītaṃ samuddharet

रसो राजमृगाङ्कोयंचतुर्गुञ्जः क्षयापहः मरिचैरुनविंशत्याकणाभिर्दशभिस्तथा

raso rājamṛgāṅkoyaṃcaturguñjaḥ kṣayāpahaḥ maricairunaviṃśatyākaṇābhirdaśabhistathā

मधुना सर्पिषा चापि दद्यादेतं रसं भिषग् अनेन नश्यति क्षिप्रं वातश्लेष्मभवः क्षयः

madhunā sarpiṣā cāpi dadyādetaṃ rasaṃ bhiṣag anena naśyati kṣipraṃ vātaśleṣmabhavaḥ kṣayaḥ

शुद्धं सूतं द्विधा गन्धं कुर्यात्खल्वेन कज्जलीम् तयोः समं तीक्ष्णचूर्णं मर्दयेत्कन्यकाद्र्रवैः

śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ kuryātkhalvena kajjalīm tayoḥ samaṃ tīkṣṇacūrṇaṃ mardayetkanyakādrravaiḥ

द्वियाममातपे गोलं ताम्रपात्रे निधापयेत् आच्छाद्यैरण्डपत्रेण स्यादुष्णं यामयुग्मतः

dviyāmamātape golaṃ tāmrapātre nidhāpayet ācchādyairaṇḍapatreṇa syāduṣṇaṃ yāmayugmataḥ

धान्यराशौ न्यसेत्पश्चादष्टरात्रात्तमुद्धरेत् सञ्चूर्ण्य गालयेद्वस्त्रैः सत्यं वारितरं भवेत्

dhānyarāśau nyasetpaścādaṣṭarātrāttamuddharet sañcūrṇya gālayedvastraiḥ satyaṃ vāritaraṃ bhavet

त्रिकटुत्रिफलैलाभिर्जातीफललवङ्गकैः नवभागोन्मितैरेभिः समैरेष रसो भवेत्

trikaṭutriphalailābhirjātīphalalavaṅgakaiḥ navabhāgonmitairebhiḥ samaireṣa raso bhavet

निष्कद्वयमितं नित्यंमधुना सह लेहयेत् अयमग्निरसो नाम्नाकासक्षयहरः परः

niṣkadvayamitaṃ nityaṃmadhunā saha lehayet ayamagniraso nāmnākāsakṣayaharaḥ paraḥ

इत्येकादशो राजयक्ष्माधिकारः सम्पूर्णः

ityekādaśo rājayakṣmādhikāraḥ sampūrṇaḥ

कासरोगाधिकारः

अथ द्वादशः कासरोगाधिकारः

atha dvādaśaḥ kāsarogādhikāraḥ

धूमोपघाताद्र जसस्तथैव व्यायामरुक्षान्ननिषेवणाच्च विमार्गगत्वादपि भोजनस्य वेगावरोधात्क्षवथोस्तथैव

dhūmopaghātādra jasastathaiva vyāyāmarukṣānnaniṣevaṇācca vimārgagatvādapi bhojanasya vegāvarodhātkṣavathostathaiva

प्राणो ह्युदानानुगतः प्रदुष्टः सम्भिन्नकांस्यस्वनतुल्यघोषः निरेति वक्त्रात्सहसा सदोषोमनीषिभिः कास इति प्रदिष्टः

prāṇo hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ sambhinnakāṃsyasvanatulyaghoṣaḥ nireti vaktrātsahasā sadoṣomanīṣibhiḥ kāsa iti pradiṣṭaḥ

पञ्चकासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम्

pañcakāsāḥ smṛtā vātapittaśleṣmakṣatakṣayaiḥ kṣayāyopekṣitāḥ sarve balinaścottarottaram

पूर्वरूपं भवेत्तेषां शूकपूर्णगलास्यता कण्ठे कण्डूश्च भोज्यानामवरोधश्च जायते

pūrvarūpaṃ bhavetteṣāṃ śūkapūrṇagalāsyatā kaṇṭhe kaṇḍūśca bhojyānāmavarodhaśca jāyate

हृच्छङ्खपार्श्वोदरमूर्द्धशूली क्षामाननः क्षीणबलस्वरौजाः प्रसक्तवेगस्तु समीरणेन भिन्नस्वरः कासतिशुष्कमेव

hṛcchaṅkhapārśvodaramūrddhaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇabalasvaraujāḥ prasaktavegastu samīraṇena bhinnasvaraḥ kāsatiśuṣkameva

उरोविदाहज्वरवक्त्रशोषैरभ्यर्दितस्तिक्तमुखस्तृषाऽत्त पित्तेन पीतानि वमेत्कटूनि कासेत्स पाण्डुः परिदह्यमानः

urovidāhajvaravaktraśoṣairabhyarditastiktamukhastṛṣā'tta pittena pītāni vametkaṭūni kāsetsa pāṇḍuḥ paridahyamānaḥ

प्रलिप्यमानेन मुखेन सीदञ्छिरोरुजाऽत्त कफपूर्णदेहः अभक्तरुग्गौरवकण्डुयुक्तः कासेद् भृशं सान्द्र कफः कफेन

pralipyamānena mukhena sīdañchirorujā'tta kaphapūrṇadehaḥ abhaktaruggauravakaṇḍuyuktaḥ kāsed bhṛśaṃ sāndra kaphaḥ kaphena

अतिव्यवायभाराध्वयुद्धाश्वगजनिग्रहैः रूक्षस्योरःक्षतं वायुर्गृहीत्वाकासमावहेत्

ativyavāyabhārādhvayuddhāśvagajanigrahaiḥ rūkṣasyoraḥkṣataṃ vāyurgṛhītvākāsamāvahet

स पूर्वं कासते शुष्कं ततः ष्ठीवेत् सशोणितम् कण्ठेन कूजताऽत्यर्थं विभग्नेनेव चोरसा

sa pūrvaṃ kāsate śuṣkaṃ tataḥ ṣṭhīvet saśoṇitam kaṇṭhena kūjatā'tyarthaṃ vibhagneneva corasā

सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेनशूलिना दुःखस्पर्शेनशूलेन भेदपीडाऽभितापिना

sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānenaśūlinā duḥkhasparśenaśūlena bhedapīḍā'bhitāpinā

पर्वभेदज्वरश्वास तृष्णावैस्वर्यपीडितः पारावत इवाकूजन् कासवेगात् क्षतोद्भवात्

parvabhedajvaraśvāsa tṛṣṇāvaisvaryapīḍitaḥ pārāvata ivākūjan kāsavegāt kṣatodbhavāt

विषमासात्म्यभोज्यातिव्यवायाद् वेगनिग्रहात् घृणिनां शोचतां नॄणां व्यापन्नेऽग्नौ त्रयो मलाः कुपिताः क्षयजं कासं कुर्युर्देहक्षयप्रदम्

viṣamāsātmyabhojyātivyavāyād veganigrahāt ghṛṇināṃ śocatāṃ nṝṇāṃ vyāpanne'gnau trayo malāḥ kupitāḥ kṣayajaṃ kāsaṃ kuryurdehakṣayapradam

सगात्रशूलज्वरमोहदाहप्राणक्षयं चोपलभेत कासी

sagātraśūlajvaramohadāhaprāṇakṣayaṃ copalabheta kāsī

शुष्यन् विनिष्ठीवति निर्बलस्तु प्रक्षीणमांसो रुधिरं सपूयम् तं सर्वलिङ्गं भृशदुश्चिकित्स्यं चिकित्सितज्ञाः क्षयजं वदन्ति

śuṣyan viniṣṭhīvati nirbalastu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyam taṃ sarvaliṅgaṃ bhṛśaduścikitsyaṃ cikitsitajñāḥ kṣayajaṃ vadanti

इत्येष क्षयजः कासःक्षीणानां देहनाशनः साध्यो बलवतां वा स्याद्याप्यस्त्वेवं क्षतोत्थितः

ityeṣa kṣayajaḥ kāsaḥkṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ sādhyo balavatāṃ vā syādyāpyastvevaṃ kṣatotthitaḥ

न वै कदाचित्सिद्ध्य्तेमपि पादगुणान्वितौ स्थविराणां जराकासः सर्वो याप्यः प्रकीर्त्तितः

na vai kadācitsiddhytemapi pādaguṇānvitau sthavirāṇāṃ jarākāsaḥ sarvo yāpyaḥ prakīrttitaḥ

त्रीन्पूर्वान्साधयेत्साध्यान्पथ्यैर्याप्यांस्तु यापयेत्

trīnpūrvānsādhayetsādhyānpathyairyāpyāṃstu yāpayet

ज्वरारोचकहृल्लासस्वरभेदक्षयादयः भवन्त्युपेक्षया यस्मात् तस्मात्तत्त्वरया जयेत्

jvarārocakahṛllāsasvarabhedakṣayādayaḥ bhavantyupekṣayā yasmāt tasmāttattvarayā jayet

कासस्य चिकित्सा वास्तूको वायसीशाकं मूलकं सुनिषण्णकम् स्नेहास्तैलादयो भक्ष्यास्तथेक्षुरसगौडिकाः

kāsasya cikitsā vāstūko vāyasīśākaṃ mūlakaṃ suniṣaṇṇakam snehāstailādayo bhakṣyāstathekṣurasagauḍikāḥ

दध्यारनालाम्लफलं प्रसन्नापानमेव च शस्यते वातकासेषु स्वाद्वम्ललवणानि च

dadhyāranālāmlaphalaṃ prasannāpānameva ca śasyate vātakāseṣu svādvamlalavaṇāni ca

ग्राम्यानूपौदकैः शालियवगोधूमषष्टिकान् रसैर्माषात्मगुप्तानां यूषैर्वा भोजयेद्भिषक्

grāmyānūpaudakaiḥ śāliyavagodhūmaṣaṣṭikān rasairmāṣātmaguptānāṃ yūṣairvā bhojayedbhiṣak

दशमूलीकृता श्वासकासहिक्कारुजाऽपहा यवागूर्दीपनी वृष्या वालरोगविनाशिनी

daśamūlīkṛtā śvāsakāsahikkārujā'pahā yavāgūrdīpanī vṛṣyā vālarogavināśinī

रसः कर्कोटकानां वा घृतभृष्टः सनागरः वातकासप्रशमनः शृङ्गीमत्स्यस्य वा पुनः

rasaḥ karkoṭakānāṃ vā ghṛtabhṛṣṭaḥ sanāgaraḥ vātakāsapraśamanaḥ śṛṅgīmatsyasya vā punaḥ

कण्टकारीयुगद्रा क्षा वासाकर्चूरबालकैः नागरेण च पिप्पल्या क्वथितं सलिलं पिबेत् शर्करामधुसंयुक्तं पित्तकासहरं परम्

kaṇṭakārīyugadrā kṣā vāsākarcūrabālakaiḥ nāgareṇa ca pippalyā kvathitaṃ salilaṃ pibet śarkarāmadhusaṃyuktaṃ pittakāsaharaṃ param

कफजकासस्य चिकित्सा पिप्पली कट्फलंशुण्ठी शृङ्गी भार्गी तथोषणम् कारवी कण्टकारी च सिन्दुवारो यवानिका

kaphajakāsasya cikitsā pippalī kaṭphalaṃśuṇṭhī śṛṅgī bhārgī tathoṣaṇam kāravī kaṇṭakārī ca sinduvāro yavānikā

चित्रको वासकश्चैषां कषायं विधिवत्कृतम् कफकासविनाशाय पिबेत्कृष्णारजोयुतम्

citrako vāsakaścaiṣāṃ kaṣāyaṃ vidhivatkṛtam kaphakāsavināśāya pibetkṛṣṇārajoyutam

इक्ष्विक्षुबालिका पद्ममृणालोत्पलचन्दनम् मधुकं पिप्पली द्रा क्षा लाक्षा शृङ्गी शतावरी

ikṣvikṣubālikā padmamṛṇālotpalacandanam madhukaṃ pippalī drā kṣā lākṣā śṛṅgī śatāvarī

द्विगुणा च तुगाक्षीरी सिता सर्वचतुर्गुणा लिह्यात्तन्मधुसर्पिर्भ्यां क्षतकासनिवृत्तये

dviguṇā ca tugākṣīrī sitā sarvacaturguṇā lihyāttanmadhusarpirbhyāṃ kṣatakāsanivṛttaye

चूर्णं काकुभमिष्टं वासकरसभावितं बहून्वारान् मधुघृतसितोपलाभिर्लेह्यं क्षयकासरक्तहरम्

cūrṇaṃ kākubhamiṣṭaṃ vāsakarasabhāvitaṃ bahūnvārān madhughṛtasitopalābhirlehyaṃ kṣayakāsaraktaharam

ताप्यमानस्य कासेन नासास्रावे स्वरे जडे क्षवथौ गन्धनाशेच धूमपानं प्रयोजयेत्

tāpyamānasya kāsena nāsāsrāve svare jaḍe kṣavathau gandhanāśeca dhūmapānaṃ prayojayet

मनः शिलाऽलमरिचमांसीमुस्तेङ्गुदैः पिबेत् धूमं त्र्! यहञ्च तस्यानु पयश्च सगुडं पिबेत्

manaḥ śilā'lamaricamāṃsīmusteṅgudaiḥ pibet dhūmaṃ tr! yahañca tasyānu payaśca saguḍaṃ pibet

एष कासान्पृथग्द्वन्द्वसर्वदोषसमुद्भवान् शतैरपि प्रयोगाणामसाध्यान्साधयेद् ध्रुवम्

eṣa kāsānpṛthagdvandvasarvadoṣasamudbhavān śatairapi prayogāṇāmasādhyānsādhayed dhruvam

बदरीदलमालिप्तं शिलयाऽतपशोषितम् तद्धूमपानं सक्षीरं महाकासनिवारणम्

badarīdalamāliptaṃ śilayā'tapaśoṣitam taddhūmapānaṃ sakṣīraṃ mahākāsanivāraṇam

कण्टकारीकृतः क्वाथः सकृष्णः सर्वकासहः कण्टकार्याः कणायाश्च चूर्णं समधु कासहत्

kaṇṭakārīkṛtaḥ kvāthaḥ sakṛṣṇaḥ sarvakāsahaḥ kaṇṭakāryāḥ kaṇāyāśca cūrṇaṃ samadhu kāsahat

लवङ्गजातीफलपिप्पलीनां भागान्प्रकल्प्याक्षसमानमीषाम् पलार्द्धमानं मरिचं प्रदेयं पलानि चत्वारि महौषधस्य

lavaṅgajātīphalapippalīnāṃ bhāgānprakalpyākṣasamānamīṣām palārddhamānaṃ maricaṃ pradeyaṃ palāni catvāri mahauṣadhasya

सिता समस्तेन समाऽथ चूर्णं रोगानिमानाशु बलान्निहन्ति कासज्वरारोचकमेहगुल्मश्वासाग्निमान्द्यग्रहणीविकारान्

sitā samastena samā'tha cūrṇaṃ rogānimānāśu balānnihanti kāsajvarārocakamehagulmaśvāsāgnimāndyagrahaṇīvikārān

कुनटीसैन्धवव्योषविडङ्गामयहिङ्गुभिः लेहः साज्यमधुः कासश्वासहिक्कानिवारणः

kunaṭīsaindhavavyoṣaviḍaṅgāmayahiṅgubhiḥ lehaḥ sājyamadhuḥ kāsaśvāsahikkānivāraṇaḥ

हरीतकीकणाशुण्ठीमरिचं गुडसंयुतम् कासश्लेष्मापहं प्रोक्तं परं वह्नेः प्रदीपनम्

harītakīkaṇāśuṇṭhīmaricaṃ guḍasaṃyutam kāsaśleṣmāpahaṃ proktaṃ paraṃ vahneḥ pradīpanam

कर्षः कर्षांशपलं पलद्वयं स्यात्ततोर्द्धकर्षञ्च मरिचस्य पिप्पलीनां दाडिमगुडयावशूकानाम्

karṣaḥ karṣāṃśapalaṃ paladvayaṃ syāttatorddhakarṣañca maricasya pippalīnāṃ dāḍimaguḍayāvaśūkānām

सर्वौषधिभिरसाध्याः कासा ये वैद्यनिर्मुक्ताः अपि पूयं छर्दयतां तेषामिदमौषधं परमम्

sarvauṣadhibhirasādhyāḥ kāsā ye vaidyanirmuktāḥ api pūyaṃ chardayatāṃ teṣāmidamauṣadhaṃ paramam

मरिचं कर्षमात्रं स्यात्पिप्पली कर्षसम्मिता अर्द्धकर्षो यवक्षारः कर्षयुग्मन्तु दाडिमम्

maricaṃ karṣamātraṃ syātpippalī karṣasammitā arddhakarṣo yavakṣāraḥ karṣayugmantu dāḍimam

एतच्चूर्णीकृतं युञ्ज्यादष्टकर्षगुडेन हि शाणप्रमाणां गुटिकां कृत्वा वक्त्रे विधारयेत् अस्याः प्रभावात्सर्वेऽपि कासा यान्त्येव सङ्क्षयम्

etaccūrṇīkṛtaṃ yuñjyādaṣṭakarṣaguḍena hi śāṇapramāṇāṃ guṭikāṃ kṛtvā vaktre vidhārayet asyāḥ prabhāvātsarve'pi kāsā yāntyeva saṅkṣayam

समूलवल्कच्छदकण्टकार्यास्तुलां ततो द्रो णमितं जलञ्च हरीतकीनां शतमेकपात्रे विपाच्य कुर्याच्चरणाम्बुशेषम्

samūlavalkacchadakaṇṭakāryāstulāṃ tato dro ṇamitaṃ jalañca harītakīnāṃ śatamekapātre vipācya kuryāccaraṇāmbuśeṣam

तस्मिन्कषाये तनुवस्त्रपूते हरीतकीभिः सहिते गुडस्य तुलां विनिक्षिप्य पचेत्सुपक्वमेतत्समुत्तार्य सुशीतलञ्च

tasminkaṣāye tanuvastrapūte harītakībhiḥ sahite guḍasya tulāṃ vinikṣipya pacetsupakvametatsamuttārya suśītalañca

पलं पलञ्चापि कटुत्रयञ्च तथा चतुर्जातपलं विचूर्ण्य पलानि षट् पुष्परसस्य चापि विनिक्षिपेत्तत्र विमिश्रयेच्च

palaṃ palañcāpi kaṭutrayañca tathā caturjātapalaṃ vicūrṇya palāni ṣaṭ puṣparasasya cāpi vinikṣipettatra vimiśrayecca

प्रयुज्यमानो विधिनैष लेहो यथाबलञ्चापियथाऽनलञ्च वातात्मकं पित्तकृतं कफोत्थं त्रिदोषजातानपि च त्रिदोषम्

prayujyamāno vidhinaiṣa leho yathābalañcāpiyathā'nalañca vātātmakaṃ pittakṛtaṃ kaphotthaṃ tridoṣajātānapi ca tridoṣam

क्षतोद्भवञ्च क्षयजञ्च कासं श्वासञ्च हन्यात्सह पीनसेन यक्ष्माणमेकादशरूपमुग्रं हरीतकी या भृगुणोपदिष्टा

kṣatodbhavañca kṣayajañca kāsaṃ śvāsañca hanyātsaha pīnasena yakṣmāṇamekādaśarūpamugraṃ harītakī yā bhṛguṇopadiṣṭā

कण्टकारीतुलां नीरद्रो णे पक्त्वा कषायकम् पादशेषं गृहीत्वा च तत्र चूर्णानि दापयेत्

kaṇṭakārītulāṃ nīradro ṇe paktvā kaṣāyakam pādaśeṣaṃ gṛhītvā ca tatra cūrṇāni dāpayet

पृथक्पलांशान्येतानि गुडूची चव्यचित्रकौ मुस्तं कर्कटशृङ्गी च त्र्! यूषणं धन्वयासकः

pṛthakpalāṃśānyetāni guḍūcī cavyacitrakau mustaṃ karkaṭaśṛṅgī ca tr! yūṣaṇaṃ dhanvayāsakaḥ

भार्गी रास्नाशटी चैव शर्करापलविंशतिः प्रत्येकञ्च पलान्यष्टौ प्रदद्याद् घृततैलयोः

bhārgī rāsnāśaṭī caiva śarkarāpalaviṃśatiḥ pratyekañca palānyaṣṭau pradadyād ghṛtatailayoḥ

पक्त्वा लेहत्वमानीय शीते मधु पलाष्टकम् चतुर्भागं तुगाक्षीर्याः पिप्पल्याश्च चतुःपलम्

paktvā lehatvamānīya śīte madhu palāṣṭakam caturbhāgaṃ tugākṣīryāḥ pippalyāśca catuḥpalam

क्षिप्त्वा निदध्यात्सुदृढे मृण्मये भाजने शुभं लेहोऽय हन्ति हिक्काऽतिकासश्वासानशेषतः

kṣiptvā nidadhyātsudṛḍhe mṛṇmaye bhājane śubhaṃ leho'ya hanti hikkā'tikāsaśvāsānaśeṣataḥ

हिक्काऽधिकारः

अथ त्रयोदशो हिक्काऽधिकारः

atha trayodaśo hikkā'dhikāraḥ

विदाहिगुरुविष्टम्भि रुक्षाभिष्यन्दिभोजनैः शीतपानाशनस्नानरजो धूमात्तथाऽनिलैः

vidāhiguruviṣṭambhi rukṣābhiṣyandibhojanaiḥ śītapānāśanasnānarajo dhūmāttathā'nilaiḥ

व्ययामकर्मभाराध्व वेगाघातापतर्पणैः हिक्का श्वासश्च कासश्च नृणां समुपजायते

vyayāmakarmabhārādhva vegāghātāpatarpaṇaiḥ hikkā śvāsaśca kāsaśca nṛṇāṃ samupajāyate

वायुःकफेनानुगतः पञ्च हिक्काःकरोति हि अन्नजां यमलां क्षुद्रं गम्भीरां महतीं तथा

vāyuḥkaphenānugataḥ pañca hikkāḥkaroti hi annajāṃ yamalāṃ kṣudraṃ gambhīrāṃ mahatīṃ tathā

मुहुर्मुहुर्वायुरुदेति सस्वनो यकृत्प्लिहान्त्राणि मुखादिवाक्षिपन् स दोषवानाशु हिनस्त्यसून्यतस्ततस्तु हिक्केत्यभिधीयते बुधैः

muhurmuhurvāyurudeti sasvano yakṛtplihāntrāṇi mukhādivākṣipan sa doṣavānāśu hinastyasūnyatastatastu hikketyabhidhīyate budhaiḥ

कण्ठोरसोर्गुरुत्वञ्च वदनस्य कषायता हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च

kaṇṭhorasorgurutvañca vadanasya kaṣāyatā hikkānāṃ pūrvarūpāṇi kukṣerāṭopa eva ca

पानान्नैरतिसंयुक्तैः सहसा पीडितोऽनिलः हिक्कयेदूर्ध्वगो भूत्वा तां विद्यादन्नजां भिषक्

pānānnairatisaṃyuktaiḥ sahasā pīḍito'nilaḥ hikkayedūrdhvago bhūtvā tāṃ vidyādannajāṃ bhiṣak

चिरेण यमलैर्वेगैर्या हिक्कासम्प्रवर्त्तते कम्पयन्ती शिरो ग्रीवां यमलां तां विनिर्दिशेत्

cireṇa yamalairvegairyā hikkāsampravarttate kampayantī śiro grīvāṃ yamalāṃ tāṃ vinirdiśet

विकृष्टकालैर्या बेगैर्मन्दैः समभिवर्त्तते क्षुद्रि का नाम सा हिक्का जत्रुमूलं प्रधाविता

vikṛṣṭakālairyā begairmandaiḥ samabhivarttate kṣudri kā nāma sā hikkā jatrumūlaṃ pradhāvitā

नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनादिनी अनेकोपद्र ववती गम्भीरा नाम सा स्मृता

nābhipravṛttā yā hikkā ghorā gambhīranādinī anekopadra vavatī gambhīrā nāma sā smṛtā

मर्माणि पीडयन्तीव सततं या प्रवर्त्तते महाहिक्केति सा ज्ञेया सर्वगात्रप्रकम्पिनी

marmāṇi pīḍayantīva satataṃ yā pravarttate mahāhikketi sā jñeyā sarvagātraprakampinī

आकम्पते हिक्कतो यस्य देहो दृष्टिश्चोर्ध्वं ताम्यते नित्यमेव क्षीणोऽन्नद्विट् क्षौति यश्चातिमात्रं तौ चान्त्यौ वर्जयेद्धिक्कमानौ

ākampate hikkato yasya deho dṛṣṭiścordhvaṃ tāmyate nityameva kṣīṇo'nnadviṭ kṣauti yaścātimātraṃ tau cāntyau varjayeddhikkamānau

अतिसञ्चितदोषस्य भक्तद्वेषकृशस्य च व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यातिव्यवायिनः

atisañcitadoṣasya bhaktadveṣakṛśasya ca vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyātivyavāyinaḥ

आयासाच्च समुत्पन्ना हिक्का हन्त्याशु जीवितम् यमिका च प्रलापार्त्तिमोहतृष्णासमन्विता

āyāsācca samutpannā hikkā hantyāśu jīvitam yamikā ca pralāpārttimohatṛṣṇāsamanvitā

अक्षीणस्याप्यदीनस्य स्थिरधात्विन्द्रि यस्य च तस्यसाधयितुं शक्या यमिका हन्त्यतोन्यथा

akṣīṇasyāpyadīnasya sthiradhātvindri yasya ca tasyasādhayituṃ śakyā yamikā hantyatonyathā

यत्किञ्चित्कफवातघ्नमुष्णं वातानुलोमनम् भेषजं पानमन्नं वा हिक्काश्वासेषु तद्धितम्

yatkiñcitkaphavātaghnamuṣṇaṃ vātānulomanam bheṣajaṃ pānamannaṃ vā hikkāśvāseṣu taddhitam

हिक्काश्वासातुरे पूर्वं तैलाक्ते स्वेद इष्यते ऊर्ध्वाधः शोधनं शस्तं दुर्बले शमनं मतम्

hikkāśvāsāture pūrvaṃ tailākte sveda iṣyate ūrdhvādhaḥ śodhanaṃ śastaṃ durbale śamanaṃ matam

प्राणावरोधतर्जनविस्मापनशीतवारिपरिषेकैः चित्रैः कथाप्रयोगैः शमयेद्धिक्कां मनोभिघातैश्च

prāṇāvarodhatarjanavismāpanaśītavāripariṣekaiḥ citraiḥ kathāprayogaiḥ śamayeddhikkāṃ manobhighātaiśca

हिक्कार्त्तस्य पयश्छागं हितं नागरसाधितम् मधुसौवर्चलोपेतं मातुलुङ्गरसं पिबेत्

hikkārttasya payaśchāgaṃ hitaṃ nāgarasādhitam madhusauvarcalopetaṃ mātuluṅgarasaṃ pibet

मधुकं मधुसंयुक्तं पिप्पली शर्करान्विता नागरं गुडसंयुक्तं हिक्काघ्नं नावनत्रयम्

madhukaṃ madhusaṃyuktaṃ pippalī śarkarānvitā nāgaraṃ guḍasaṃyuktaṃ hikkāghnaṃ nāvanatrayam

प्रवालशङ्खत्रिफलाचूर्णं मधुघृतप्लुतम् पिप्पली गैरिकञ्चेति लेहो हिक्कानिवारणः

pravālaśaṅkhatriphalācūrṇaṃ madhughṛtaplutam pippalī gairikañceti leho hikkānivāraṇaḥ

नैपाल्या गोविषाणाद्वा कुष्ठात्सर्जरसस्य वा धूपं कुशस्य वा कार्यं पिबेद्धिक्कोपशान्तये

naipālyā goviṣāṇādvā kuṣṭhātsarjarasasya vā dhūpaṃ kuśasya vā kāryaṃ pibeddhikkopaśāntaye

निर्धूमाङ्गारनिक्षिप्त हिङ्गुमाषरजोभवः हिक्काः पञ्चापि हन्त्याशु धूमः पीतो न संशयः

nirdhūmāṅgāranikṣipta hiṅgumāṣarajobhavaḥ hikkāḥ pañcāpi hantyāśu dhūmaḥ pīto na saṃśayaḥ

हरेणुककणानाञ्च क्वाथो हिङ्गुसमन्वितः हिक्काप्रशमनश्रेष्ठो धन्वन्तरिवचो यथा

hareṇukakaṇānāñca kvātho hiṅgusamanvitaḥ hikkāpraśamanaśreṣṭho dhanvantarivaco yathā

चन्द्र शूरस्य बीजानि क्षिपेदष्टगुणे जले यदा मृदूनि मृद्नीयात्ततो वाससि गालयेत्

candra śūrasya bījāni kṣipedaṣṭaguṇe jale yadā mṛdūni mṛdnīyāttato vāsasi gālayet

हिक्कातिवेगविकलस्तज्जलं पलमात्रया पिबेत्पिबेत्पुनश्चापि हिक्कावश्यं प्रशाम्यति

hikkātivegavikalastajjalaṃ palamātrayā pibetpibetpunaścāpi hikkāvaśyaṃ praśāmyati

इति त्रयोदशो हिक्काऽधिकारः समाप्तः

iti trayodaśo hikkā'dhikāraḥ samāptaḥ

श्वासरोगाधिकारः

अथ चतुर्दशः श्वासरोगाधिकारः

atha caturdaśaḥ śvāsarogādhikāraḥ

यैरेव कारणैर्हिक्का देहिनां सम्प्रवर्त्तते तैरेव बहुभिः श्वासो व्याधिर्घोरः प्रजायते

yaireva kāraṇairhikkā dehināṃ sampravarttate taireva bahubhiḥ śvāso vyādhirghoraḥ prajāyate

महोर्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्र भेदैस्तु पञ्चधा भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः

mahordhvacchinnatamakakṣudra bhedaistu pañcadhā bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvāsa eko viśeṣataḥ

प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा शूलमाध्मानमेव च आनाहोवक्त्रवैरस्यं शङ्खनिस्तोद एव च

prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā śūlamādhmānameva ca ānāhovaktravairasyaṃ śaṅkhanistoda eva ca

यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्वकः विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान् करोति सः

yadā srotāṃsi saṃrudhya mārutaḥ kaphapūrvakaḥ viṣvagvrajati saṃruddhastadā śvāsān karoti saḥ

उद्धूयमानवातो यःशब्द वद् दुःखितो नरः उच्चैः श्वसिति सन्नद्धो मत्तर्षभ इवानिशम्

uddhūyamānavāto yaḥśabda vad duḥkhito naraḥ uccaiḥ śvasiti sannaddho mattarṣabha ivāniśam

प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचनः विवृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्

pranaṣṭajñānavijñānastathā vibhrāntalocanaḥ vivṛtākṣyānano baddhamūtravarcā viśīrṇavāk

दीनस्य श्वसितञ्चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम् महाश्वासोपसृष्टस्तु क्षिप्रमेव विपद्यते

dīnasya śvasitañcāsya dūrādvijñāyate bhṛśam mahāśvāsopasṛṣṭastu kṣiprameva vipadyate

ऊर्ध्वं श्वसिति योऽत्यर्थं न च प्रत्याहरत्यधः श्लेष्मावृतमुखस्रोतः क्रुद्धगन्धवहार्दितः

ūrdhvaṃ śvasiti yo'tyarthaṃ na ca pratyāharatyadhaḥ śleṣmāvṛtamukhasrotaḥ kruddhagandhavahārditaḥ

ऊर्ध्वदृष्टिर्विपश्यंस्तु विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः प्रमुह्यन्वेदनाऽत्तश्च शुष्कास्योऽरतिपीडितः

ūrdhvadṛṣṭirvipaśyaṃstu vibhrāntākṣa itastataḥ pramuhyanvedanā'ttaśca śuṣkāsyo'ratipīḍitaḥ

ऊर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यधःश्वासो निरुद्ध्य्ते मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्ध्वश्वासस्तस्य निहन्त्यसून्

ūrdhvaśvāse prakupite hyadhaḥśvāso niruddhyte muhyatastāmyataścordhvaśvāsastasya nihantyasūn

यस्तु श्वसिति विच्छिनं सर्वप्राणेन पीडितः न वा श्वसिति दुःखार्त्तो मर्मच्छेदरुजाऽदितः

yastu śvasiti vicchinaṃ sarvaprāṇena pīḍitaḥ na vā śvasiti duḥkhārtto marmacchedarujā'ditaḥ

आनाहस्वेदमूर्च्छाऽत्तो दह्यमानेन वस्तिना विप्लुताक्षः परिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः

ānāhasvedamūrcchā'tto dahyamānena vastinā viplutākṣaḥ parikṣīṇaḥ śvasan raktaikalocanaḥ

विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्णः प्रलपन्नरः छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रं विजहात्यसून्

vicetāḥ pariśuṣkāsyo vivarṇaḥ pralapannaraḥ chinnaśvāsena vicchinnaḥ sa śīghraṃ vijahātyasūn

प्रतिलोमो यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते ग्रीवां शिरश्च सङ्गृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च

pratilomo yadā vāyuḥ srotāṃsi pratipadyate grīvāṃ śiraśca saṅgṛhya śleṣmāṇaṃ samudīrya ca

करोति पीनसं तेन कण्ठे घुर्घुरकं तथा अतीव तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणप्रपीडकम्

karoti pīnasaṃ tena kaṇṭhe ghurghurakaṃ tathā atīva tīvravegañca śvāsaṃ prāṇaprapīḍakam

प्रताम्यति स वेगेन तृष्यते सन्निरुध्यते प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः

pratāmyati sa vegena tṛṣyate sannirudhyate pramohaṃ kāsamānaśca sa gacchati muhurmuhuḥ

श्लेष्मण्यमुच्यमाने तु भृशं भवति दुःखितः तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्त्तं लभते सुखम्

śleṣmaṇyamucyamāne tu bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ tasyaiva ca vimokṣānte muhūrttaṃ labhate sukham

तथाऽस्योद्ध्वंसते कण्ठः कृच्छ्राच्छक्नोति भषितुम् न चापि लभते निद्रा ं! शयानः श्वासपीडितः

tathā'syoddhvaṃsate kaṇṭhaḥ kṛcchrācchaknoti bhaṣitum na cāpi labhate nidrā ṃ! śayānaḥ śvāsapīḍitaḥ

पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः आसीनो लभते सौख्यमुष्णञ्चैवाभिनन्दति

pārśve tasyāvagṛhṇāti śayānasya samīraṇaḥ āsīno labhate saukhyamuṣṇañcaivābhinandati

उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्त्तिमान् विशुष्कास्यो मुहुःश्वासो मुहुश्चैवावधम्यते

ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamarttimān viśuṣkāsyo muhuḥśvāso muhuścaivāvadhamyate

मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते स याप्यस्तमकः श्वासः साध्यो वा स्यान्नवोत्थितः

meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiśca vivarddhate sa yāpyastamakaḥ śvāsaḥ sādhyo vā syānnavotthitaḥ

ज्वरमूर्च्छापरीतञ्च विद्यात्प्रतमकं तु तम्

jvaramūrcchāparītañca vidyātpratamakaṃ tu tam

उदावर्त्तरजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधजः तमसा वर्द्धतेऽत्यर्थं शीतलैश्च प्रशाम्यति मज्जतस्तमसीवास्य विद्यात्प्रतमकन्तु तम्

udāvarttarajo'jīrṇaklinnakāyanirodhajaḥ tamasā varddhate'tyarthaṃ śītalaiśca praśāmyati majjatastamasīvāsya vidyātpratamakantu tam

रुक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन् क्षुद्र श्वासो न सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रबाधकः

rukṣāyāsodbhavaḥ koṣṭhe kṣudro vāta udīrayan kṣudra śvāso na so'tyarthaṃ duḥkhenāṅgaprabādhakaḥ

हिनस्ति न च गात्राणि न च दुःखो यथेतरे न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितां गतिम्

hinasti na ca gātrāṇi na ca duḥkho yathetare na ca bhojanapānānāṃ niruṇaddhyucitāṃ gatim

नेन्द्रि याणां व्यथाञ्चापिकाञ्चिदुत्पादयेद्रुजम् स साध्य उक्तो बलिनः सर्वे चाव्यक्तलक्षणाः

nendri yāṇāṃ vyathāñcāpikāñcidutpādayedrujam sa sādhya ukto balinaḥ sarve cāvyaktalakṣaṇāḥ

क्षुद्र ः! साध्यतमस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च

kṣudra ḥ! sādhyatamasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca

कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा यथा श्वासश्च हिक्का च हरतः प्राणमाशु वै

kāmaṃ prāṇaharā rogā bahavo na tu te tathā yathā śvāsaśca hikkā ca harataḥ prāṇamāśu vai

श्वासहिक्कातुरं प्रायः स्निग्धैः स्वेदैरुपाचरेत् युक्तैर्लवणतैलाभ्यां तैरस्य ग्रन्थितः कफः

śvāsahikkāturaṃ prāyaḥ snigdhaiḥ svedairupācaret yuktairlavaṇatailābhyāṃ tairasya granthitaḥ kaphaḥ

श्वासो विलयमायाति मारुतश्चोपशाम्यति स्विन्नं ज्ञात्वा ततश्चैनं भोजयेच्च रसौदनम्

śvāso vilayamāyāti mārutaścopaśāmyati svinnaṃ jñātvā tataścainaṃ bhojayecca rasaudanam

स्वरसं शृङ्गवेरस्य माक्षिकेण समन्वितम् पाययेच्छ्वासकासघ्नं प्रतिश्यायकफापहम्

svarasaṃ śṛṅgaverasya mākṣikeṇa samanvitam pāyayecchvāsakāsaghnaṃ pratiśyāyakaphāpaham

प्रस्थं बिभीतकानामस्थि विना साधयेदजामूत्रे अयमवलेहो लीढो मधुसहितः श्वासकासघ्नः

prasthaṃ bibhītakānāmasthi vinā sādhayedajāmūtre ayamavaleho līḍho madhusahitaḥ śvāsakāsaghnaḥ

देवदारुबलामांसीः पिष्ट्वा वर्त्तिं प्रकल्पयेत् तां घृताक्तां पिबेद्धूमं श्वासं हन्ति सुदारुणम्

devadārubalāmāṃsīḥ piṣṭvā varttiṃ prakalpayet tāṃ ghṛtāktāṃ pibeddhūmaṃ śvāsaṃ hanti sudāruṇam

दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीविश्वपौष्करैः शृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागराग्निभिः

daśamūlīśaṭīrāsnāpippalīviśvapauṣkaraiḥ śṛṅgītāmalakībhārgīguḍūcīnāgarāgnibhiḥ

यवागूं विधिना सिद्धां कषायं वा पिबेन्नरः श्वासहृद्ग्रहपार्श्वार्त्तिहिक्काकासप्रशान्तये

yavāgūṃ vidhinā siddhāṃ kaṣāyaṃ vā pibennaraḥ śvāsahṛdgrahapārśvārttihikkākāsapraśāntaye

दशमूलस्य वा क्वाथः षौष्करेणावचूर्णितः श्वासकासप्रशमनः पार्श्वशूलनिवारणः

daśamūlasya vā kvāthaḥ ṣauṣkareṇāvacūrṇitaḥ śvāsakāsapraśamanaḥ pārśvaśūlanivāraṇaḥ

रम्भाकुन्दशिरीषाणां कुसुमं पिप्पलीयुतम् पिष्ट्वा तण्डुलतोयेन पीत्वा श्वासमपोहति

rambhākundaśirīṣāṇāṃ kusumaṃ pippalīyutam piṣṭvā taṇḍulatoyena pītvā śvāsamapohati

शृङ्गीमहौषधकणाघनपौष्कराणां चूर्णं शटीमरिचयोश्च सिताविमिश्रम् क्वाथेन पीतममृतावृषपञ्चमूल्याः श्वासं त्र्! यहेण विनिहन्ति हि घोररूपम्

śṛṅgīmahauṣadhakaṇāghanapauṣkarāṇāṃ cūrṇaṃ śaṭīmaricayośca sitāvimiśram kvāthena pītamamṛtāvṛṣapañcamūlyāḥ śvāsaṃ tr! yaheṇa vinihanti hi ghorarūpam

पञ्चमूली तु सामान्या पित्ते योज्या कनीयसी महती मारुते देया सैव देया कफाधिके

pañcamūlī tu sāmānyā pitte yojyā kanīyasī mahatī mārute deyā saiva deyā kaphādhike

कूष्माण्डकशिफाचूर्णं पीतं कोष्णेन वारिणा शीघ्रं शमयति श्वासं कासञ्चापि सुदारुणम्

kūṣmāṇḍakaśiphācūrṇaṃ pītaṃ koṣṇena vāriṇā śīghraṃ śamayati śvāsaṃ kāsañcāpi sudāruṇam

हरिद्रा ं! मरिचं द्रा क्षां कणां रास्नां शटीं गुडम् कटुतैलं लिहन्हन्याच्छ्वासान् प्राणहरानपि

haridrā ṃ! maricaṃ drā kṣāṃ kaṇāṃ rāsnāṃ śaṭīṃ guḍam kaṭutailaṃ lihanhanyācchvāsān prāṇaharānapi

शतं सङ्गृह्य भार्ग्यास्तु दशमूल्यास्तथा शतम् शतं हरीतकीनाञ्च पचेत्तोये चतुर्गुणे

śataṃ saṅgṛhya bhārgyāstu daśamūlyāstathā śatam śataṃ harītakīnāñca pacettoye caturguṇe

पादावशेषे तस्मिंस्तु रसे वस्त्रनिपीडिते आलोड्य च तुलां पूतां गुडस्य त्वभयास्ततः

pādāvaśeṣe tasmiṃstu rase vastranipīḍite āloḍya ca tulāṃ pūtāṃ guḍasya tvabhayāstataḥ

पुनः पचेत्तु मृद्वग्नौ यावल्लेहत्वमेति तत् शीते च मधुनस्तत्र षट्पलानि विनिक्षिपेत्

punaḥ pacettu mṛdvagnau yāvallehatvameti tat śīte ca madhunastatra ṣaṭpalāni vinikṣipet

त्रिकटुं त्रिसुगन्धञ्च पलमात्रं पृथक् पृथक् यवक्षारं कर्षयुग्मं सञ्चूर्ण्य प्रक्षिपेत्ततः

trikaṭuṃ trisugandhañca palamātraṃ pṛthak pṛthak yavakṣāraṃ karṣayugmaṃ sañcūrṇya prakṣipettataḥ

भक्षयेदभयामेकां लेहस्यार्द्धपलं तथा श्वासं सुदारुणं हन्ति कासं पञ्चविधं तथा

bhakṣayedabhayāmekāṃ lehasyārddhapalaṃ tathā śvāsaṃ sudāruṇaṃ hanti kāsaṃ pañcavidhaṃ tathā

अर्शांस्यरोचकं गुल्मं शकृद्भेदं क्षयं तथा स्वरवर्णप्रदो ह्येष जठराग्नेश्च दीपनः नाम्ना भार्गीगुडः ख्यातो भिषग्भिः सकलैर्मतः

arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ śakṛdbhedaṃ kṣayaṃ tathā svaravarṇaprado hyeṣa jaṭharāgneśca dīpanaḥ nāmnā bhārgīguḍaḥ khyāto bhiṣagbhiḥ sakalairmataḥ

अष्टाङ्गचूर्णसंयुक्तं छागक्षीरं प्रयोजयेत् श्वासं कासान्वितं घोरं हन्यादेतन्न संशयः

aṣṭāṅgacūrṇasaṃyuktaṃ chāgakṣīraṃ prayojayet śvāsaṃ kāsānvitaṃ ghoraṃ hanyādetanna saṃśayaḥ

दशमूलरसो देयः श्वासनिर्मूलशान्तये अवश्यंमरणीयो यो जीवेद्वर्षशतं नरः

daśamūlaraso deyaḥ śvāsanirmūlaśāntaye avaśyaṃmaraṇīyo yo jīvedvarṣaśataṃ naraḥ

रसो गन्धो विषञ्चापि टङ्कणञ्च मनः शिला एतानिकर्षमात्राणि मरिचं चाष्टकर्षकम्

raso gandho viṣañcāpi ṭaṅkaṇañca manaḥ śilā etānikarṣamātrāṇi maricaṃ cāṣṭakarṣakam

कटुत्रयं कर्षयुग्मं पृथगत्र विनिक्षिपेत् रसः श्वासकुठारोऽय सर्वश्वासनिवारणः

kaṭutrayaṃ karṣayugmaṃ pṛthagatra vinikṣipet rasaḥ śvāsakuṭhāro'ya sarvaśvāsanivāraṇaḥ

इति चतुर्दशः श्वासाधिकारः समाप्तः

iti caturdaśaḥ śvāsādhikāraḥ samāptaḥ

स्वरभेदाधिकारः

पञ्चदशः स्वरभेदाधिकारः

pañcadaśaḥ svarabhedādhikāraḥ

अत्युच्चभाषणविषाध्ययनाभिघातसन्दुषणैः प्रकुपिताः पवनादयस्तु स्रोतःसु ते स्वरवहेषु गताः प्रतिष्ठां हन्युः स्वरं भवति चापि हि षड्विधः सः

atyuccabhāṣaṇaviṣādhyayanābhighātasanduṣaṇaiḥ prakupitāḥ pavanādayastu srotaḥsu te svaravaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ

वातेन कृष्णनयनाननमूत्रवर्चा भिन्नं शनैर्वदति गर्दभवत्स्वरञ्च

vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnaṃ śanairvadati gardabhavatsvarañca

पित्तेन पीतनयनाननमूत्रवर्चा ब्रूयाद्गलेन स च दाहसमन्वितेन

pittena pītanayanānanamūtravarcā brūyādgalena sa ca dāhasamanvitena

ब्रूयात्कफेन सततं कफरुद्धकण्ठः स्वल्पं शनैर्वदति चापि दिवा विशेषात्

brūyātkaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭhaḥ svalpaṃ śanairvadati cāpi divā viśeṣāt

सर्वात्मके भवति सर्वविकारसम्पत्तं चाप्यसाध्यमृषयः स्वरभेदमाहुः

sarvātmake bhavati sarvavikārasampattaṃ cāpyasādhyamṛṣayaḥ svarabhedamāhuḥ

धूम्येत वाक्क्षयकृते क्षयमाप्नुयाच्च स्यादेव चापि गतवाक्परिर्जनीयः

dhūmyeta vākkṣayakṛte kṣayamāpnuyācca syādeva cāpi gatavākparirjanīyaḥ

अन्तर्गलं स्वरमलक्ष्यपदं चिरेण मेदोऽन्वयाद्वदति दिग्धगलस्तृषार्त्तः

antargalaṃ svaramalakṣyapadaṃ cireṇa medo'nvayādvadati digdhagalastṛṣārttaḥ

क्षीणस्य वृद्धस्य कृशस्य चापि चिरोत्थितो यश्च सहोपजातः मेदस्विनः सर्वसमुद्भश्च स्वरामयो नैव स सिद्धिमेति

kṣīṇasya vṛddhasya kṛśasya cāpi cirotthito yaśca sahopajātaḥ medasvinaḥ sarvasamudbhaśca svarāmayo naiva sa siddhimeti

वातादिजनितश्वासकासघ्ना ये प्रकीर्त्तिताः योगास्तानत्र युञ्जीत यथादोषं चिकित्सकः वाते सलवणं तैलं पित्ते सर्पिः समाक्षिकम् कफे सक्षारकटुकं क्षौद्रं कवल इष्यते गले तालुनि जिह्वायां दन्तमूलेषु चाश्रितः तेन निष्कृष्यते श्लेष्मा स्वरश्चाशु प्रसीदति आद्ये कोष्णं जलं पेयं भुक्त्वा घृतरसौदनम् क्षीराम्बुपानं पित्तोत्थे पिबेत्सर्पिरतन्द्रि तः

vātādijanitaśvāsakāsaghnā ye prakīrttitāḥ yogāstānatra yuñjīta yathādoṣaṃ cikitsakaḥ vāte salavaṇaṃ tailaṃ pitte sarpiḥ samākṣikam kaphe sakṣārakaṭukaṃ kṣaudraṃ kavala iṣyate gale tāluni jihvāyāṃ dantamūleṣu cāśritaḥ tena niṣkṛṣyate śleṣmā svaraścāśu prasīdati ādye koṣṇaṃ jalaṃ peyaṃ bhuktvā ghṛtarasaudanam kṣīrāmbupānaṃ pittotthe pibetsarpiratandri taḥ

पिप्पली पिप्पलीमूलं मरिचं विश्वभेषजम् पिबेन्मूत्रेण मतिमान्कफजे स्वरसङ्क्षये

pippalī pippalīmūlaṃ maricaṃ viśvabheṣajam pibenmūtreṇa matimānkaphaje svarasaṅkṣaye

निदिग्धिकातुला ग्राह्या तदर्द्धं ग्रन्थिकस्य तु तदर्द्धं चित्रकस्यापि दशमूलञ्च तत्समम्

nidigdhikātulā grāhyā tadarddhaṃ granthikasya tu tadarddhaṃ citrakasyāpi daśamūlañca tatsamam

जले द्रो णद्वये क्वाथ्यं गृह्णीयादाढकं ततः पूते क्षिपेत्तदर्द्धन्तु पुराणस्य गुडस्य च

jale dro ṇadvaye kvāthyaṃ gṛhṇīyādāḍhakaṃ tataḥ pūte kṣipettadarddhantu purāṇasya guḍasya ca

सर्वमेकत्र कृत्वा तु लेहवत्साधु साधयेत् अष्टौ पलानि पिप्पल्यास्त्रिजातकपलं तथा

sarvamekatra kṛtvā tu lehavatsādhu sādhayet aṣṭau palāni pippalyāstrijātakapalaṃ tathā

मरिचस्य पलं चैकं सर्वमेकत्र चूर्णितम् मधुनः कुडवं दत्वा तदश्नीयाद्यथाऽनलम्

maricasya palaṃ caikaṃ sarvamekatra cūrṇitam madhunaḥ kuḍavaṃ datvā tadaśnīyādyathā'nalam

निदिग्धिकाऽवलेहोऽय भिषग्भिर्मुनिभिर्मतः स्वरभेदहरो मुख्यः प्रतिश्यायहरस्तथा

nidigdhikā'valeho'ya bhiṣagbhirmunibhirmataḥ svarabhedaharo mukhyaḥ pratiśyāyaharastathā

कासश्वासाग्निमान्द्यादीन्गुल्ममेहगलामयान् आनाहमूत्रकृच्छ्राणि हन्याद् ग्रन्थ्यर्बुदानिच

kāsaśvāsāgnimāndyādīngulmamehagalāmayān ānāhamūtrakṛcchrāṇi hanyād granthyarbudānica

मृगनाभिः ससूक्ष्मैला लवङ्गकुसुमानि च त्वक्क्षीरी चेति लेहोऽय मधुसर्पिः समायुतः वाक्स्तम्भमुग्रंजयतिस्वरभ्रंशसमन्वितम्

mṛganābhiḥ sasūkṣmailā lavaṅgakusumāni ca tvakkṣīrī ceti leho'ya madhusarpiḥ samāyutaḥ vākstambhamugraṃjayatisvarabhraṃśasamanvitam

ब्राह्मी वचाऽभया वासा पिप्पली मधुसंयुता अस्य प्रयोगात्सप्ताहात्किन्नरैः सह गीयते

brāhmī vacā'bhayā vāsā pippalī madhusaṃyutā asya prayogātsaptāhātkinnaraiḥ saha gīyate

इति पञ्चदशः स्वरभेदाधिकारः

iti pañcadaśaḥ svarabhedādhikāraḥ

अरोचकाधिकारः

षोडशोऽरोचकाधिकारः

ṣoḍaśo'rocakādhikāraḥ

वातादिभिः शोकभयातिलोभक्रोधैर्मनोघ्नाशनरूपगन्धैः अरोचकाः स्युः परिहृष्टदन्तः कषायवक्त्रश्च मतोऽनिलेन

vātādibhiḥ śokabhayātilobhakrodhairmanoghnāśanarūpagandhaiḥ arocakāḥ syuḥ parihṛṣṭadantaḥ kaṣāyavaktraśca mato'nilena

कट्वम्लमुष्णं विरसञ्च पूति पित्तेन विद्याल्लवणञ्च वक्त्रम् माधुर्यपैच्छिल्यगुरुत्वशैत्यस्निग्धत्वदौर्गन्ध्ययुतं कफेन

kaṭvamlamuṣṇaṃ virasañca pūti pittena vidyāllavaṇañca vaktram mādhuryapaicchilyagurutvaśaityasnigdhatvadaurgandhyayutaṃ kaphena

अरोचकं शोकभयातिलोभक्रोधाद्यहृद्याशुचिगन्धजे स्यात् स्वाभाविकञ्चास्यमथारुचिश्च त्रिदोषजे नैकरसं भवेच्च

arocakaṃ śokabhayātilobhakrodhādyahṛdyāśucigandhaje syāt svābhāvikañcāsyamathāruciśca tridoṣaje naikarasaṃ bhavecca

हृच्छूलपीडनयुतं पवनेन पित्तात्तृड्दाहचोषबहुलं सकफप्रसेकम् श्लेष्मात्मकं बहुरुजं बहुभिश्च विद्याद् वैगुण्यमोहजडताभिरथापरञ्च

hṛcchūlapīḍanayutaṃ pavanena pittāttṛḍdāhacoṣabahulaṃ sakaphaprasekam śleṣmātmakaṃ bahurujaṃ bahubhiśca vidyād vaiguṇyamohajaḍatābhirathāparañca

प्रक्षिप्तन्तु मुखे चान्नं यत्र नास्वाद्यते नरः अरोचकः स विज्ञेयो भक्तद्वेषमतः शृणु

prakṣiptantu mukhe cānnaṃ yatra nāsvādyate naraḥ arocakaḥ sa vijñeyo bhaktadveṣamataḥ śṛṇu

चिन्तयित्वा तु मनसा दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा तु भोजनम् द्वेषमायाति यो जन्तुर्भक्तद्वेषः स उच्यते

cintayitvā tu manasā dṛṣṭvā spṛṣṭvā tu bhojanam dveṣamāyāti yo janturbhaktadveṣaḥ sa ucyate

कुपितस्य भयार्त्तस्य तथा भक्तविरोधिनः यत्र नान्नेभवेच्छ्रद्धा सोऽभक्तच्छन्द उच्यते

kupitasya bhayārttasya tathā bhaktavirodhinaḥ yatra nānnebhavecchraddhā so'bhaktacchanda ucyate

भोजनाग्रे सदा पथ्यं लवणार्द्र कभक्षणम् रोचनं दीपनं वह्नेर्जिह्वाकण्ठविशोधनम्

bhojanāgre sadā pathyaṃ lavaṇārdra kabhakṣaṇam rocanaṃ dīpanaṃ vahnerjihvākaṇṭhaviśodhanam

शृङ्गबेररसंवाऽपि मधुना सह योजयेत् अरुचिश्वासकासघ्नं प्रतिश्यायकफापहम्

śṛṅgaberarasaṃvā'pi madhunā saha yojayet aruciśvāsakāsaghnaṃ pratiśyāyakaphāpaham

पक्वाम्लीका सिता शीतवारिणा वस्त्रगालिता एलालवङ्गकर्पूरमरिचैरवधूलिता

pakvāmlīkā sitā śītavāriṇā vastragālitā elālavaṅgakarpūramaricairavadhūlitā

पानकस्यास्य गण्डूषं धारयित्वा मुखे मुहुः अरुचिं नाशयत्येव पित्तं प्रशमयेत्तथा

pānakasyāsya gaṇḍūṣaṃ dhārayitvā mukhe muhuḥ aruciṃ nāśayatyeva pittaṃ praśamayettathā

राजिकाजीरकौ भृष्टौ भृष्टं हिङ्गु सनागरम् सैन्धवं दधि गोः सर्वं वस्त्रपूतं प्रकल्पयेत्

rājikājīrakau bhṛṣṭau bhṛṣṭaṃ hiṅgu sanāgaram saindhavaṃ dadhi goḥ sarvaṃ vastrapūtaṃ prakalpayet

तावन्मात्रं क्षिपेत्तत्र यथा स्याद्रुचिरुत्तमा तक्रमेतद्भवेत्सद्यो रोचनं वह्निवर्द्धनम्

tāvanmātraṃ kṣipettatra yathā syādruciruttamā takrametadbhavetsadyo rocanaṃ vahnivarddhanam

सम्यगावर्त्तितं दुग्धं निबद्धं दधि माहिषम् एकीकृत्य पटे घृष्टं शुभ्रशर्करया समम्

samyagāvarttitaṃ dugdhaṃ nibaddhaṃ dadhi māhiṣam ekīkṛtya paṭe ghṛṣṭaṃ śubhraśarkarayā samam

एलालवङ्गकर्पूरमरिचैश्च समन्वितम् नाम्ना शिखरिणी कुर्याद्रुचिं सकलवल्लभाम्

elālavaṅgakarpūramaricaiśca samanvitam nāmnā śikhariṇī kuryādruciṃ sakalavallabhām

द्वे पले दाडिमाम्लस्य खण्डं दद्यात्पलत्रयम् त्रिसुगन्धि पलं चैकं चूर्णमेकत्र कारयेत्

dve pale dāḍimāmlasya khaṇḍaṃ dadyātpalatrayam trisugandhi palaṃ caikaṃ cūrṇamekatra kārayet

तच्चूर्णं मात्रया भुक्तमरोचकहरं परम् दीपनं पाचनं च स्यात् पीनसज्वरकासजित्

taccūrṇaṃ mātrayā bhuktamarocakaharaṃ param dīpanaṃ pācanaṃ ca syāt pīnasajvarakāsajit

लवङ्गकङ्कोलमुशीरचन्दनं नतं सनीलोत्पलकृष्णजीरकम् जलं सकृष्णागुरुभृङ्गकेशरं कणा च विश्वा नलदं सहेलया

lavaṅgakaṅkolamuśīracandanaṃ nataṃ sanīlotpalakṛṣṇajīrakam jalaṃ sakṛṣṇāgurubhṛṅgakeśaraṃ kaṇā ca viśvā naladaṃ sahelayā

तुषारजातीफलवंशरोचनाः सिताऽद्धभागाः सकलं विचूर्णितम् सुरोचनं तर्पणमग्निदीपनं बलप्रदं वश्यतमं त्रिदोषजित्

tuṣārajātīphalavaṃśarocanāḥ sitā'ddhabhāgāḥ sakalaṃ vicūrṇitam surocanaṃ tarpaṇamagnidīpanaṃ balapradaṃ vaśyatamaṃ tridoṣajit

उरोविबन्धं तमकं गलग्रहं सकासहिक्काऽरुचियक्ष्मपीनसम् ग्रहण्यतीसारमुरःक्षतं नृणां तथा प्रमेहान्निखिलान्निहन्ति च

urovibandhaṃ tamakaṃ galagrahaṃ sakāsahikkā'ruciyakṣmapīnasam grahaṇyatīsāramuraḥkṣataṃ nṛṇāṃ tathā pramehānnikhilānnihanti ca

यवानी दाडिमं शुण्ठी तिन्तिडीकाम्लवेतसैः बदराम्लञ्च कुर्वीत चतुःशाणमितानि च सार्द्धद्विशाणं मरिचं पिप्पली दशशाणिका

yavānī dāḍimaṃ śuṇṭhī tintiḍīkāmlavetasaiḥ badarāmlañca kurvīta catuḥśāṇamitāni ca sārddhadviśāṇaṃ maricaṃ pippalī daśaśāṇikā

त्वक्सौवर्चलधान्याकजीरकं द्विद्विशाणिकम् चतुःषष्टिमितैः शाणैः शर्करामत्र योजयेत्

tvaksauvarcaladhānyākajīrakaṃ dvidviśāṇikam catuḥṣaṣṭimitaiḥ śāṇaiḥ śarkarāmatra yojayet

चूर्णितं सर्वमेकत्र यवानीखाण्डवाभिधम् चूर्णं जयेत्पाण्डुरोगं हृद्रो गं ग्रहणीज्वरम्

cūrṇitaṃ sarvamekatra yavānīkhāṇḍavābhidham cūrṇaṃ jayetpāṇḍurogaṃ hṛdro gaṃ grahaṇījvaram

छर्दिशोषातिसारांश्च प्लीहानाहविबद्धताम् अरुचिं शूलमन्दाग्निमर्शोजिह्वागलामयान्

chardiśoṣātisārāṃśca plīhānāhavibaddhatām aruciṃ śūlamandāgnimarśojihvāgalāmayān

इति षोडशोऽरोचकाधिकारः समाप्तः

iti ṣoḍaśo'rocakādhikāraḥ samāptaḥ

छर्द्यधिकारः

अथ सप्तदशश्छर्द्यधिकारः

atha saptadaśaśchardyadhikāraḥ

अतिद्र वैरतिस्निग्धै रहृद्यैर्लवणैरपि अकाले चातिमात्रैश्च तथासात्म्यैश्च भोजनैः

atidra vairatisnigdhai rahṛdyairlavaṇairapi akāle cātimātraiśca tathāsātmyaiśca bhojanaiḥ

आमाद्भयात्तथोद्वेगाद जीर्णात्क्रिमिदोषतः नार्याश्चापन्नसत्त्वाया स्तथाऽतिद्रुतमश्नतः बीभत्सैर्हेतुभिश्चान्यैर्भुक्तमुत्क्लिश्यते बलात्

āmādbhayāttathodvegāda jīrṇātkrimidoṣataḥ nāryāścāpannasattvāyā stathā'tidrutamaśnataḥ bībhatsairhetubhiścānyairbhuktamutkliśyate balāt

दुष्टदोषैः पृथक्सर्वैर्विभत्सालोकनादिभिः छर्दयः पञ्च विज्ञेयास्तासां लक्षणमुच्यते

duṣṭadoṣaiḥ pṛthaksarvairvibhatsālokanādibhiḥ chardayaḥ pañca vijñeyāstāsāṃ lakṣaṇamucyate

हृल्लासोद्गारसंरोधौ प्रसेको लवणास्यता द्वेषोऽन्नपाने च भृशं वमीनां पूर्वलक्षणम्

hṛllāsodgārasaṃrodhau praseko lavaṇāsyatā dveṣo'nnapāne ca bhṛśaṃ vamīnāṃ pūrvalakṣaṇam

छादयन्नाननं वेगैरर्दयन्नङ्गभञ्जनैः निरुच्यते छर्दिरिति दोषो वक्त्रं प्रधावितः

chādayannānanaṃ vegairardayannaṅgabhañjanaiḥ nirucyate chardiriti doṣo vaktraṃ pradhāvitaḥ

हृत्पार्श्वपीडामुखशोष शीर्षनाभ्यर्त्तिकासस्वरभेदतोदः उद्गारशब्दप्रबलं सफेनं विच्छिन्नकृष्णं तनुकं कषायम्

hṛtpārśvapīḍāmukhaśoṣa śīrṣanābhyarttikāsasvarabhedatodaḥ udgāraśabdaprabalaṃ saphenaṃ vicchinnakṛṣṇaṃ tanukaṃ kaṣāyam

कृच्छ्रेण चाल्पं महता च वेगेनार्त्तोऽनिलाच्छर्दयतीव दुःखम्

kṛcchreṇa cālpaṃ mahatā ca vegenārtto'nilācchardayatīva duḥkham

मूर्च्छापिपासामुखशोष मूर्द्धताल्वक्षिसन्तापतमोभ्रमार्त्तः पीतं भृशोष्णं हरितञ्च तिक्तं धूम्रञ्च पित्तेन वमेत्सदाहम्

mūrcchāpipāsāmukhaśoṣa mūrddhatālvakṣisantāpatamobhramārttaḥ pītaṃ bhṛśoṣṇaṃ haritañca tiktaṃ dhūmrañca pittena vametsadāham

तन्द्रा ऽस्यमाधुर्यकफप्रसेक सन्तोषनिद्रा ऽरुचिगौरवार्त्तः स्निग्धं घनं स्वादु कफाद्धि शुक्लं सलोमहर्षोऽल्परुजं वमेत्तु

tandrā 'syamādhuryakaphapraseka santoṣanidrā 'rucigauravārttaḥ snigdhaṃ ghanaṃ svādu kaphāddhi śuklaṃ salomaharṣo'lparujaṃ vamettu

असात्म्यजा च कम्जाऽमजा च बीभत्सजा दौर्हृदजा च या हि सा पञ्चमी ताञ्च विभावयेच्च दोषोच्छ्रयेणैव यथोक्तमादौ

asātmyajā ca kamjā'majā ca bībhatsajā daurhṛdajā ca yā hi sā pañcamī tāñca vibhāvayecca doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau

शूलहृल्लासबहुला कृमिजा च विशेषतः कृमिहृद्रो गतुल्येन लक्षणेन च लक्षिता

śūlahṛllāsabahulā kṛmijā ca viśeṣataḥ kṛmihṛdro gatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā

कासः श्वासो ज्वरस्तृष्णाहिक्कावैचित्त्यमेव च हृद्रो गस्तमकश्चैव ज्ञेयाश्छर्देरुपद्र वाः

kāsaḥ śvāso jvarastṛṣṇāhikkāvaicittyameva ca hṛdro gastamakaścaiva jñeyāścharderupadra vāḥ

क्षीणस्य या छर्दिरतिप्रसक्ता सोपद्र वा शोणितपूययुक्ता सचन्द्रि कां तां प्रवदन्त्यसाध्यां साध्यां चिकित्सेन्निरुपद्र वां च

kṣīṇasya yā chardiratiprasaktā sopadra vā śoṇitapūyayuktā sacandri kāṃ tāṃ pravadantyasādhyāṃ sādhyāṃ cikitsennirupadra vāṃ ca

आमाशयोत्क्लेशभवा हि सर्वाश्छर्द्यो मता लङ्घनमेव तस्मात् विधीयते मारुतजां विना तु संशोधनं वा कफपित्तहारि

āmāśayotkleśabhavā hi sarvāśchardyo matā laṅghanameva tasmāt vidhīyate mārutajāṃ vinā tu saṃśodhanaṃ vā kaphapittahāri

हन्यात्क्षीरोदकं पीतं छर्दिं पवनसम्भवाम् मुद्गामलकयूषो वा ससर्पिष्कः स सैन्धवः

hanyātkṣīrodakaṃ pītaṃ chardiṃ pavanasambhavām mudgāmalakayūṣo vā sasarpiṣkaḥ sa saindhavaḥ

गुडूचीत्रिफलानिम्बपटोलैः क्वथितं जलम् पिबेन्मधुयुतं तेन छर्दिर्नश्यति पित्तजा

guḍūcītriphalānimbapaṭolaiḥ kvathitaṃ jalam pibenmadhuyutaṃ tena chardirnaśyati pittajā

हरीतकीनां चूर्णन्तुलिह्यान्माक्षिकसंयुतम् अधोमार्गीकृते दोषे छर्दिः शीघ्रं निवर्त्तते

harītakīnāṃ cūrṇantulihyānmākṣikasaṃyutam adhomārgīkṛte doṣe chardiḥ śīghraṃ nivarttate

विडङ्गत्रिफलाविश्वा चूर्णं मधुयुतं जयेत् विडङ्गप्लवशुण्ठीनां चूर्णं वा कफजां वमिम्

viḍaṅgatriphalāviśvā cūrṇaṃ madhuyutaṃ jayet viḍaṅgaplavaśuṇṭhīnāṃ cūrṇaṃ vā kaphajāṃ vamim

पिष्ट्वा धात्रीफलं लाजाञ्छर्कराञ्च पलोन्मिताम् दत्वा मधुपलञ्चापि कुडवं सलिलस्य च वाससा गालितं पीतं हन्ति च्छर्दिं त्रिदोषजाम्

piṣṭvā dhātrīphalaṃ lājāñcharkarāñca palonmitām datvā madhupalañcāpi kuḍavaṃ salilasya ca vāsasā gālitaṃ pītaṃ hanti cchardiṃ tridoṣajām

गुडूच्या रचितं हन्ति हिमं मधु समन्वितम् दुर्निवारामपि च्छर्दिं त्रिदोषजनितां बलात्

guḍūcyā racitaṃ hanti himaṃ madhu samanvitam durnivārāmapi cchardiṃ tridoṣajanitāṃ balāt

एलालवङ्गगजकेशरकोलमज्जालाजाप्रियङ्गुघनचन्दनपिप्पलीनाम् चूर्णानि माक्षिकसितासहितानि लीढ्वा छर्दिं निहन्ति कफमारुतपित्तजाताम्

elālavaṅgagajakeśarakolamajjālājāpriyaṅgughanacandanapippalīnām cūrṇāni mākṣikasitāsahitāni līḍhvā chardiṃ nihanti kaphamārutapittajātām

अश्वत्थवल्कलं शुष्कं दग्धं निर्वापितं जले तज्जलं पानमात्रेण छर्दिं जयति दुर्जयाम्

aśvatthavalkalaṃ śuṣkaṃ dagdhaṃ nirvāpitaṃ jale tajjalaṃ pānamātreṇa chardiṃ jayati durjayām

पथ्यात्रिकटुधान्याक जीरकाणां रजो लिहन् मधुना नाशयेच्छर्दिमरुचिञ्च त्रिदोषजाम्

pathyātrikaṭudhānyāka jīrakāṇāṃ rajo lihan madhunā nāśayecchardimaruciñca tridoṣajām

बिल्वत्वचो गुडूच्या वा क्वाथः क्षौद्रे ण संयुतः छर्दिं त्रिदोषजां हन्ति पर्पटः पित्तजां तथा

bilvatvaco guḍūcyā vā kvāthaḥ kṣaudre ṇa saṃyutaḥ chardiṃ tridoṣajāṃ hanti parpaṭaḥ pittajāṃ tathā

आम्रास्थिबिल्वनिर्यूहः पीतः समधुशर्करः निहन्याच्छर्द्यतीसारं वैश्वानर इवाहुतिम्

āmrāsthibilvaniryūhaḥ pītaḥ samadhuśarkaraḥ nihanyācchardyatīsāraṃ vaiśvānara ivāhutim

जम्ब्वाम्रपल्लवशृतं लाजरजः संयुतं शीतम् शमयति मधुना युक्तं वमिमतिसारं तृषामुग्राम्

jambvāmrapallavaśṛtaṃ lājarajaḥ saṃyutaṃ śītam śamayati madhunā yuktaṃ vamimatisāraṃ tṛṣāmugrām

बीभत्सजां हृद्यतमैरिष्टैर्दौर्हृदजां फलैः लङ्घनैरामजां छर्दिं जयेत्सात्म्यैरसात्म्यजाम्

bībhatsajāṃ hṛdyatamairiṣṭairdaurhṛdajāṃ phalaiḥ laṅghanairāmajāṃ chardiṃ jayetsātmyairasātmyajām

कृमिहृद्रो गवद्धन्याच्छर्दिं कृमिसमुद्भवाम् तत्र तत्र यथादोषं क्रियां कुर्याच्चिकित्सकः

kṛmihṛdro gavaddhanyācchardiṃ kṛmisamudbhavām tatra tatra yathādoṣaṃ kriyāṃ kuryāccikitsakaḥ

सोद्गारायां भृशं छर्द्यां मूर्वाया धान्यमुस्तयोः समधुकाञ्जनं चूर्णं लेहयेन्मधुसंयुतम्

sodgārāyāṃ bhṛśaṃ chardyāṃ mūrvāyā dhānyamustayoḥ samadhukāñjanaṃ cūrṇaṃ lehayenmadhusaṃyutam

सौवर्चलमजाजी च शर्करा मरिचानि च क्षौद्रे ण सहितं लीढं सद्यश्छर्दिनिवारणम्

sauvarcalamajājī ca śarkarā maricāni ca kṣaudre ṇa sahitaṃ līḍhaṃ sadyaśchardinivāraṇam

इति सप्तदशश्छर्द्यधिकारः सम्पूर्णः

iti saptadaśaśchardyadhikāraḥ sampūrṇaḥ

तृष्णाऽधिकारः

अष्टादशस्तृष्णाऽधिकारः

aṣṭādaśastṛṣṇā'dhikāraḥ

भयश्रमाभ्यां बलसङ्क्षयाद्वाऽप्यूर्ध्वं चितं पित्तविवर्द्धनैश्च पित्तं सवातं कुपितं नराणां तालुप्रपन्नं जनयेत्पिपासाम्

bhayaśramābhyāṃ balasaṅkṣayādvā'pyūrdhvaṃ citaṃ pittavivarddhanaiśca pittaṃ savātaṃ kupitaṃ narāṇāṃ tāluprapannaṃ janayetpipāsām

स्रोतःस्वपां वाहिषु दूषितेषु दोषैश्च तृट् सम्भवतीह जन्तोः तिस्रः स्मृतास्ताः क्षतजा चतुर्थी क्षयात्तथाऽन्याऽमसमुद्भवा च भक्तोद्भवा सप्तमिकेति तासां निबोध लिङ्गान्यनुपूर्वशस्तु

srotaḥsvapāṃ vāhiṣu dūṣiteṣu doṣaiśca tṛṭ sambhavatīha jantoḥ tisraḥ smṛtāstāḥ kṣatajā caturthī kṣayāttathā'nyā'masamudbhavā ca bhaktodbhavā saptamiketi tāsāṃ nibodha liṅgānyanupūrvaśastu

ताल्वोष्ठकण्ठास्यविशोषदाहाः सन्तापमोहभ्रमविप्रलापाः सर्वाणि रूपाणि भवन्ति तस्यामुत्पत्तिकाले तु विशेषतो हि

tālvoṣṭhakaṇṭhāsyaviśoṣadāhāḥ santāpamohabhramavipralāpāḥ sarvāṇi rūpāṇi bhavanti tasyāmutpattikāle tu viśeṣato hi

क्षामास्यता मारुतसम्भवायां तोदस्तथा शङ्खशिरःसु चापि स्रोतोनिरोधो विरसञ्च वक्त्रं शीताभिरद्भिश्च विवृद्धिमेति

kṣāmāsyatā mārutasambhavāyāṃ todastathā śaṅkhaśiraḥsu cāpi srotonirodho virasañca vaktraṃ śītābhiradbhiśca vivṛddhimeti

मूर्च्छाऽन्नविद्वेषविलापदाहा रक्तेक्षणत्वं प्रततश्च शोषः शीताभिनन्दा मुखतिक्तता च पित्तात्मिकायां परिधूपनञ्च

mūrcchā'nnavidveṣavilāpadāhā raktekṣaṇatvaṃ pratataśca śoṣaḥ śītābhinandā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridhūpanañca

वाष्पावरोधात् कफसंवृतेऽग्नौ तृष्णा बलासेन भवेन्नरस्य निद्रा गुरुत्वं मधुरास्यता च तयाऽदितः शुष्यति चातिमात्रम्

vāṣpāvarodhāt kaphasaṃvṛte'gnau tṛṣṇā balāsena bhavennarasya nidrā gurutvaṃ madhurāsyatā ca tayā'ditaḥ śuṣyati cātimātram

क्षतस्य रुक्छोणितनिर्गमाभ्यां तृष्णा चतुर्थी क्षतजा मता तु

kṣatasya rukchoṇitanirgamābhyāṃ tṛṣṇā caturthī kṣatajā matā tu

रसक्षयाद्या क्षयसम्भवा सा तयाऽभिभूतस्तु निशादिनेषु पेपीयतेऽम्भ स सुखं न याति तां सन्निपातादिति केचिदाहुः रसक्षयोक्तानि च लक्षणानि तस्यामशेषेण भिषग्व्यवस्येत्

rasakṣayādyā kṣayasambhavā sā tayā'bhibhūtastu niśādineṣu pepīyate'mbha sa sukhaṃ na yāti tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ rasakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet

त्रिदोषलिङ्गाऽमसमुद्भवा च हृच्छूलनिष्ठीवनसादकर्त्री

tridoṣaliṅgā'masamudbhavā ca hṛcchūlaniṣṭhīvanasādakartrī

स्निग्धं तथाऽम्ल लवणञ्च भुक्तं गुर्वन्नमेवाशु तृषां करोति

snigdhaṃ tathā'mla lavaṇañca bhuktaṃ gurvannamevāśu tṛṣāṃ karoti

दीनस्वरः प्रताम्यन्दीनाननहृदयशुष्कगलतालुः भवति खलु सोपसर्गा तृष्णा सा शोषिणी कष्टा

dīnasvaraḥ pratāmyandīnānanahṛdayaśuṣkagalatāluḥ bhavati khalu sopasargā tṛṣṇā sā śoṣiṇī kaṣṭā

ज्वरमोहक्षयकासश्वासाद्युप सृष्टदेहानाम् सर्वास्त्वतिप्रसक्ता रोगकृशानां वमिप्रसक्तानाम् घोरोपद्र वयुक्तास्तृष्णा मरणाय विज्ञेयाः

jvaramohakṣayakāsaśvāsādyupa sṛṣṭadehānām sarvāstvatiprasaktā rogakṛśānāṃ vamiprasaktānām ghoropadra vayuktāstṛṣṇā maraṇāya vijñeyāḥ

वातघ्नमन्नपानं मृदु लघु शीतञ्च वाततृष्णायाम्

vātaghnamannapānaṃ mṛdu laghu śītañca vātatṛṣṇāyām

तृष्णायां पवनोत्थायां सगुडं दधि शस्यते स्वादु तिक्तं द्र वं शीतं पित्ततृष्णाऽपहं परम्

tṛṣṇāyāṃ pavanotthāyāṃ saguḍaṃ dadhi śasyate svādu tiktaṃ dra vaṃ śītaṃ pittatṛṣṇā'pahaṃ param

मुस्तपर्पटकोदीच्यच्छत्राख्यो शीरचन्दनैः शृतं शीतं जलं दद्यात्तृड्दाहज्वरशान्तये

mustaparpaṭakodīcyacchatrākhyo śīracandanaiḥ śṛtaṃ śītaṃ jalaṃ dadyāttṛḍdāhajvaraśāntaye

लाजोदकं मधुयुतं शीतं गुडविमर्दितम् काश्मरीशर्करायुक्तं पिबेत्तृष्णाऽदितो नरः

lājodakaṃ madhuyutaṃ śītaṃ guḍavimarditam kāśmarīśarkarāyuktaṃ pibettṛṣṇā'dito naraḥ

आस्तरणमार्द्र वासः प्रावरणं चार्द्र वासः स्यात् तेन पिपासा शाम्यति दाहश्चोग्रोऽपि देहिनां नियतम्

āstaraṇamārdra vāsaḥ prāvaraṇaṃ cārdra vāsaḥ syāt tena pipāsā śāmyati dāhaścogro'pi dehināṃ niyatam

गोस्तनीक्षुरसक्षीरयष्टी मधुमधूत्पलैः नियतं नासिकापीते तृष्णा शाम्यति दारुणा

gostanīkṣurasakṣīrayaṣṭī madhumadhūtpalaiḥ niyataṃ nāsikāpīte tṛṣṇā śāmyati dāruṇā

वैशद्यं जनयत्यास्ये सन्दधाति मुखे जलम् तृष्णादाहप्रशमनं मधुगण्डूषधारणम्

vaiśadyaṃ janayatyāsye sandadhāti mukhe jalam tṛṣṇādāhapraśamanaṃ madhugaṇḍūṣadhāraṇam

जिह्वातालुगलक्लोमशोषे मूर्ध्नि निधापयेत् केशरं मातुलुङ्गस्य घृतसैन्धवसंयुतम्

jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhni nidhāpayet keśaraṃ mātuluṅgasya ghṛtasaindhavasaṃyutam

दाडिमं बदरं लोध्रं कपित्थं बीजपूरकम् पिष्ट्व्वा मूर्द्धनि लेपस्तु पिपासादाहनाशनः

dāḍimaṃ badaraṃ lodhraṃ kapitthaṃ bījapūrakam piṣṭvvā mūrddhani lepastu pipāsādāhanāśanaḥ

वारि शीतं मधुयुतमाकण्ठाद्वा पिपासितम् पाययेद्वामयेच्चाथ तेन तृष्णा प्रशाम्यति

vāri śītaṃ madhuyutamākaṇṭhādvā pipāsitam pāyayedvāmayeccātha tena tṛṣṇā praśāmyati

प्रातः शर्करयोपेतः क्वाथो धान्याकसम्भवः जयेत्तृष्णां तथा दाहं भवेत्स्रोतोविशोधनम्

prātaḥ śarkarayopetaḥ kvātho dhānyākasambhavaḥ jayettṛṣṇāṃ tathā dāhaṃ bhavetsrotoviśodhanam

आमलं कमलं कुष्ठं लाजाश्च वटरोहकम् एतच्चूर्णस्य मधुना गुटिकां धारयेन्मुखे तृष्णां प्रवृद्धां हन्त्येषा मुखशोषञ्च दारुणम्

āmalaṃ kamalaṃ kuṣṭhaṃ lājāśca vaṭarohakam etaccūrṇasya madhunā guṭikāṃ dhārayenmukhe tṛṣṇāṃ pravṛddhāṃ hantyeṣā mukhaśoṣañca dāruṇam

क्षतोद्भवां रुग्विनिवारणेन जयेद्र सानामसृजश्च पानैः क्षयोत्थितां क्षीरजलं निहन्यान्मांसोदकं वा मधुरोदकं वा

kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇena jayedra sānāmasṛjaśca pānaiḥ kṣayotthitāṃ kṣīrajalaṃ nihanyānmāṃsodakaṃ vā madhurodakaṃ vā

आमोद्भवां बिल्ववचायुतानां जयेत्कषायैरथ दीपनानाम् गुर्वान्नजामुल्लिखनैर्जयेच्च क्षयं विना सर्वकृताञ्च तृष्णाम्

āmodbhavāṃ bilvavacāyutānāṃ jayetkaṣāyairatha dīpanānām gurvānnajāmullikhanairjayecca kṣayaṃ vinā sarvakṛtāñca tṛṣṇām

स्निग्धेऽन्ने भुक्ते या तृष्णा स्यात्तां गुडाम्बुना शमयेत् अतिरोगदुर्बलानां तृष्णां शमयेन्नृणामिहाशु पयः

snigdhe'nne bhukte yā tṛṣṇā syāttāṃ guḍāmbunā śamayet atirogadurbalānāṃ tṛṣṇāṃ śamayennṛṇāmihāśu payaḥ

मूर्च्छाच्छर्दितृषानाह स्त्रीमद्यभृशकर्षिताः पिबेयुः शीतलं तोयं रक्तपित्ते मदात्यये

mūrcchāccharditṛṣānāha strīmadyabhṛśakarṣitāḥ pibeyuḥ śītalaṃ toyaṃ raktapitte madātyaye

सात्म्यान्नपानभेषज्यैस्तृष्णां तस्य जयेत्पुनः तस्यां जितायामन्योऽपि व्याधिःशक्यश्चिकित्सितुम्

sātmyānnapānabheṣajyaistṛṣṇāṃ tasya jayetpunaḥ tasyāṃ jitāyāmanyo'pi vyādhiḥśakyaścikitsitum

तृष्यन् पूर्वामयक्षीणो न लभेत जलं यदि मरणं दीर्घरोगं वा प्राप्नुयात्त्वरितं नरः

tṛṣyan pūrvāmayakṣīṇo na labheta jalaṃ yadi maraṇaṃ dīrgharogaṃ vā prāpnuyāttvaritaṃ naraḥ

तृषितो मोहमायाति मोहात्प्राणान्विमुञ्चति तस्मात्सर्वास्ववस्थासु न क्वचिद्वारि वारयेत्

tṛṣito mohamāyāti mohātprāṇānvimuñcati tasmātsarvāsvavasthāsu na kvacidvāri vārayet

अन्नेनापि विना जन्तुः प्राणान्धारयते चिरम् तोयाभावात्पिपासार्त्तः क्षणात्प्राणैर्विमुच्यते

annenāpi vinā jantuḥ prāṇāndhārayate ciram toyābhāvātpipāsārttaḥ kṣaṇātprāṇairvimucyate

इत्यष्टादशस्तृष्णाऽधिकारः समाप्तः

ityaṣṭādaśastṛṣṇā'dhikāraḥ samāptaḥ

मूर्च्छाभ्रमनिद्रा तन्द्रा संन्यासाधिकारः

अथैकोनविंशो मूर्च्छाभ्रमनिद्रा तन्द्रा संन्यासाधिकारः

athaikonaviṃśo mūrcchābhramanidrā tandrā saṃnyāsādhikāraḥ

क्षीणस्य बहुदोषस्य विरुद्धाहारसेविनः वेगाघातादभीघाताद्धीनसत्त्वस्य वा पुनः

kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ vegāghātādabhīghātāddhīnasattvasya vā punaḥ

करणायतनेषूग्रो बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च निविशन्ते यदा दोषास्तदा मूर्च्छन्ति मानवाः

karaṇāyataneṣūgro bāhyeṣvābhyantareṣu ca niviśante yadā doṣāstadā mūrcchanti mānavāḥ

संज्ञावहासु नाडीषु पिहितास्वनिलादिभिः तमोऽभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकृत्

saṃjñāvahāsu nāḍīṣu pihitāsvanilādibhiḥ tamo'bhyupaiti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt

सुखदुःव्यपोहाच्च नरः पतति काष्ठवत् मोहो मूर्च्छेति तामाहुः षड्विधा सा प्रकीर्त्तिता

sukhaduḥvyapohācca naraḥ patati kāṣṭhavat moho mūrccheti tāmāhuḥ ṣaḍvidhā sā prakīrttitā

वातादिभिः शोणितेन मद्येन च विषेण च षट्स्वप्येतासु पित्तन्तु प्रभुत्वेनावतिष्ठते

vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca ṣaṭsvapyetāsu pittantu prabhutvenāvatiṣṭhate

हृत्पीडा जृम्भणं ग्लानिः संज्ञानाशो बलक्षयः सर्वासां पूर्वरूर्पाणि यथास्वं तां विभावयेत्

hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ saṃjñānāśo balakṣayaḥ sarvāsāṃ pūrvarūrpāṇi yathāsvaṃ tāṃ vibhāvayet

नीलं वा यदि वा कृष्णमाकाशमथ वाऽरुणम् पश्यंस्तमः प्रविशति शीघ्रञ्च प्रतिबुध्यते

nīlaṃ vā yadi vā kṛṣṇamākāśamatha vā'ruṇam paśyaṃstamaḥ praviśati śīghrañca pratibudhyate

वेपथुश्चाङ्गमर्दश्च प्रपीडा हृदयस्य च कार्श्यं श्यावारुणा च्छाया मूर्च्छाये वातसम्भवे

vepathuścāṅgamardaśca prapīḍā hṛdayasya ca kārśyaṃ śyāvāruṇā cchāyā mūrcchāye vātasambhave

रक्तं हरितवर्णं वा वियत्पीतमथापि वा पश्यंस्तमः प्रविशति सस्वेदः प्रतिबुध्यते

raktaṃ haritavarṇaṃ vā viyatpītamathāpi vā paśyaṃstamaḥ praviśati sasvedaḥ pratibudhyate

सपिपासः ससन्तापो रक्तपीताकुलेक्षणः सम्भिन्नवर्चाः पीताभो मूर्च्छाये पित्तसम्भवे

sapipāsaḥ sasantāpo raktapītākulekṣaṇaḥ sambhinnavarcāḥ pītābho mūrcchāye pittasambhave

मेघसङ्काशमाकाशं तमोभिर्वा घनैर्वृतम् पश्यंस्तमः प्रविशति चिराच्च प्रतिबुध्यते

meghasaṅkāśamākāśaṃ tamobhirvā ghanairvṛtam paśyaṃstamaḥ praviśati cirācca pratibudhyate

गुरुभिः प्रावृतैरङ्गैर्यथैवाद्रे र्ण! चर्मणा सप्रसेकःसहृल्लासो मूर्च्छाये कफसम्भवे

gurubhiḥ prāvṛtairaṅgairyathaivādre rṇa! carmaṇā saprasekaḥsahṛllāso mūrcchāye kaphasambhave

सर्वाकृतिः सन्निपातादपस्मार इवागतः स जन्तुं पातयत्याशु विना बीभत्सचेष्टितैः

sarvākṛtiḥ sannipātādapasmāra ivāgataḥ sa jantuṃ pātayatyāśu vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ

पृथिव्यम्भस्तमोरूपं रक्तगन्धस्तदन्वयः तस्माद्र क्तस्य गन्धेन मूर्च्छन्ति भुवि मानवाः द्र व्यस्वभावमित्येके दृष्ट्वा यदभिमुह्यति

pṛthivyambhastamorūpaṃ raktagandhastadanvayaḥ tasmādra ktasya gandhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ dra vyasvabhāvamityeke dṛṣṭvā yadabhimuhyati

स्तब्धाङ्गदृष्टिस्त्वसृजा गूढोच्छ्वासश्च मूर्च्छितः

stabdhāṅgadṛṣṭistvasṛjā gūḍhocchvāsaśca mūrcchitaḥ

गुणास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विषमद्ययोः त एव तस्मात्ताभ्यान्तु मोहौ स्यातां यथेरितौ

guṇāstīvrataratvena sthitāstu viṣamadyayoḥ ta eva tasmāttābhyāntu mohau syātāṃ yatheritau

मद्येन प्रलपञ्छेते नष्टविभ्रान्तमानसः गात्राणि विक्षिपन्भूमौ जरां यावन्न याति तत्

madyena pralapañchete naṣṭavibhrāntamānasaḥ gātrāṇi vikṣipanbhūmau jarāṃ yāvanna yāti tat

वेपथुस्वप्नतृष्णाः स्युस्तमश्च विषमूर्च्छिते वेदितव्यं तीव्रतरं ययास्वं विषलक्षणैः

vepathusvapnatṛṣṇāḥ syustamaśca viṣamūrcchite veditavyaṃ tīvrataraṃ yayāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ

मूर्च्छा पित्ततमःप्राया रजःपित्तानिलाद् भ्रमः तमोवातकफात्तन्द्रा निद्रा श्लेष्मतमोभवा

mūrcchā pittatamaḥprāyā rajaḥpittānilād bhramaḥ tamovātakaphāttandrā nidrā śleṣmatamobhavā

इन्द्रि यार्थेष्वसंवित्तिर्गौरवं जृम्भणं क्लमः निद्रा ऽत्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रा ं! विनिर्दिशेत्

indri yārtheṣvasaṃvittirgauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ nidrā 'ttasyeva yasyehā tasya tandrā ṃ! vinirdiśet

योऽनायासः श्रमो देहे प्रवृद्धः श्वाससङ्गतः क्लमः स इति विज्ञेय इन्द्रि यार्थप्रबाधकः

yo'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsasaṅgataḥ klamaḥ sa iti vijñeya indri yārthaprabādhakaḥ

यदा तु मनसि क्लान्ते कर्मात्मानः क्लमान्विताः विषयेभ्यो निवर्त्तन्ते तदा स्वपिति मानवः

yadā tu manasi klānte karmātmānaḥ klamānvitāḥ viṣayebhyo nivarttante tadā svapiti mānavaḥ

वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः संन्यस्यन्त्यबलं जन्तुं प्राणायतनमाश्रिताः

vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ saṃnyasyantyabalaṃ jantuṃ prāṇāyatanamāśritāḥ

स ना संन्याससंन्यस्तः काष्ठीभूतो मृतोपमः प्राणैर्विमुच्यते शीघ्रं मुक्त्वा सद्यः फलां क्रियाम्

sa nā saṃnyāsasaṃnyastaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ prāṇairvimucyate śīghraṃ muktvā sadyaḥ phalāṃ kriyām

दोषेषु मदमूर्च्छाया गतवेगेषु देहिनः स्वयमप्युपशाम्यन्ति संन्यासो नौषधैर्विना

doṣeṣu madamūrcchāyā gatavegeṣu dehinaḥ svayamapyupaśāmyanti saṃnyāso nauṣadhairvinā

सेकावगाहा मणयःसहाराः शीताः प्रदेहा व्यजनानिलाश्च शीतानि पानानि च गन्धवन्ति सर्वासु मूर्च्छास्वनिवारितानि

sekāvagāhā maṇayaḥsahārāḥ śītāḥ pradehā vyajanānilāśca śītāni pānāni ca gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni

सिद्धानिवर्गे मधुरे पयांसि सदाडिमा जाङ्गलजा रसाश्च तथा यवो लोहितशालयश्च मूर्च्छासु पथ्याः ससतीनमुद्रा ः!

siddhānivarge madhure payāṃsi sadāḍimā jāṅgalajā rasāśca tathā yavo lohitaśālayaśca mūrcchāsu pathyāḥ sasatīnamudrā ḥ!

कोलमज्जोषणोशीरकेसरं शीतवारिणा पीतं मूर्च्छां जयेल्लीढ्वा कृष्णां वा मधुसंयुताम्

kolamajjoṣaṇośīrakesaraṃ śītavāriṇā pītaṃ mūrcchāṃ jayellīḍhvā kṛṣṇāṃ vā madhusaṃyutām

शीतेन तोयेन बिसं मृणालं कृष्णां च पथ्यां मधुनाऽवलिह्यात् कुर्याच्च नासावदनावरोधं क्षीरं पिबेद्वाऽप्यथ मानुषीणाम्

śītena toyena bisaṃ mṛṇālaṃ kṛṣṇāṃ ca pathyāṃ madhunā'valihyāt kuryācca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ pibedvā'pyatha mānuṣīṇām

द्रा क्षासितादाडिमलाजवन्ति कह्लारनीलोत्पलपद्मवन्ति पिबेत्कषायाणि च शीतलानि पिबेज्ज्वरं यानि शमं नयन्ति

drā kṣāsitādāḍimalājavanti kahlāranīlotpalapadmavanti pibetkaṣāyāṇi ca śītalāni pibejjvaraṃ yāni śamaṃ nayanti

शिरीषबीजगोमूत्रकृष्णामरिचसैन्धवैः अञ्जनं स्यात्प्रबोधाय सरसोनशिलावचैः

śirīṣabījagomūtrakṛṣṇāmaricasaindhavaiḥ añjanaṃ syātprabodhāya sarasonaśilāvacaiḥ

अञ्जनं सम्यगारब्धं मधुसिन्धुशिलोषणैः प्रमोहद्रो हि भवति भाषितं भिषजां वरैः

añjanaṃ samyagārabdhaṃ madhusindhuśiloṣaṇaiḥ pramohadro hi bhavati bhāṣitaṃ bhiṣajāṃ varaiḥ

मधूकसारसिन्धूत्थवचोषणकणाः समाः श्लक्ष्णं पिष्ट्वाऽम्भसा नस्यं कुर्यात्संज्ञाप्रबोधनम्

madhūkasārasindhūtthavacoṣaṇakaṇāḥ samāḥ ślakṣṇaṃ piṣṭvā'mbhasā nasyaṃ kuryātsaṃjñāprabodhanam

रक्तजायान्तु मूर्च्छायां हितः शीतक्रियाविधिः मद्यजायां पिवेन्मद्यं निद्रा ं! सेवेत वा सुखम् विषजायां विषघ्नानि भेषजानि प्रयोजयेत्

raktajāyāntu mūrcchāyāṃ hitaḥ śītakriyāvidhiḥ madyajāyāṃ pivenmadyaṃ nidrā ṃ! seveta vā sukham viṣajāyāṃ viṣaghnāni bheṣajāni prayojayet

प्रभूतदोषस्तमसोऽतिरेकात्सम्मूर्छितो नैव विबुध्यते यः संन्यस्तसंज्ञः स हि दुश्चिकित्स्यो नरो भिषग्भिः परिकीर्तितोऽसौ

prabhūtadoṣastamaso'tirekātsammūrchito naiva vibudhyate yaḥ saṃnyastasaṃjñaḥ sa hi duścikitsyo naro bhiṣagbhiḥ parikīrtito'sau

अञ्जनान्यवपीडाश्च धूमाः प्रधमनानि च सूचीभिस्तोदनं शस्तं दाहः पीडा नखान्तरे

añjanānyavapīḍāśca dhūmāḥ pradhamanāni ca sūcībhistodanaṃ śastaṃ dāhaḥ pīḍā nakhāntare

लुञ्चनं केशलोम्नाञ्च दन्तैर्दशनमेव च आत्मगुप्ताऽवघर्षश्च हितस्तस्य प्रबोधने

luñcanaṃ keśalomnāñca dantairdaśanameva ca ātmaguptā'vagharṣaśca hitastasya prabodhane

कणामधुयुतं सूतं मूर्च्छायां प्राशयेद्भिषक् शीतसेकावगाहादीन्सर्वाङ्गे पीडनं हठात्

kaṇāmadhuyutaṃ sūtaṃ mūrcchāyāṃ prāśayedbhiṣak śītasekāvagāhādīnsarvāṅge pīḍanaṃ haṭhāt

ताम्रचूर्णसमोशीरं केशरं शीतवारिणा पीतं मूर्च्छां द्रुतं हन्याद् वृक्षमिन्द्रा शनिर्यथा

tāmracūrṇasamośīraṃ keśaraṃ śītavāriṇā pītaṃ mūrcchāṃ drutaṃ hanyād vṛkṣamindrā śaniryathā

पिबेद् दुरालभाक्वाथं सघृतं भ्रमशान्तये पथ्याक्वाथेन संसिद्धं घृतं धात्रीरसेन वा

pibed durālabhākvāthaṃ saghṛtaṃ bhramaśāntaye pathyākvāthena saṃsiddhaṃ ghṛtaṃ dhātrīrasena vā

ताम्रं दुरालभाक्वाथः पीतन्तु घृतसंयुतम् निवारयेद् भ्रमं शीघ्रं तं यथा शम्भुभाषितम्

tāmraṃ durālabhākvāthaḥ pītantu ghṛtasaṃyutam nivārayed bhramaṃ śīghraṃ taṃ yathā śambhubhāṣitam

तुरङ्गलालालवणोत्तमेन्दुमनः शिलामागधिकामधूनि

turaṅgalālālavaṇottamendumanaḥ śilāmāgadhikāmadhūni

नियोज्य तान्यक्ष्णि विमिश्रितानि तन्द्रा ं! सनिद्रा ं! विनिवारयन्ति

niyojya tānyakṣṇi vimiśritāni tandrā ṃ! sanidrā ṃ! vinivārayanti

सैन्धवं श्वेतमरिचं सर्षपाः कुष्ठमेव च बस्तमूत्रेण सम्पिष्टं नस्यं तन्द्रा निवारणम्

saindhavaṃ śvetamaricaṃ sarṣapāḥ kuṣṭhameva ca bastamūtreṇa sampiṣṭaṃ nasyaṃ tandrā nivāraṇam

शुण्ठीकणोग्रालवणोत्तमानि नस्येन तन्द्रा विजयोल्वणानि क्षुद्रा ऽमृतापौष्करनागराणि भार्गीशिवाभ्यां क्वथितानि पानात्

śuṇṭhīkaṇogrālavaṇottamāni nasyena tandrā vijayolvaṇāni kṣudrā 'mṛtāpauṣkaranāgarāṇi bhārgīśivābhyāṃ kvathitāni pānāt

इत्येकोनविंशो मूर्च्छाभ्रमनिद्रा तन्द्रा सन्यासाधिकारः समाप्तः

ityekonaviṃśo mūrcchābhramanidrā tandrā sanyāsādhikāraḥ samāptaḥ

मदात्ययाधिकारः

अथ विंशो मदात्ययाधिकारः

atha viṃśo madātyayādhikāraḥ

मद्यं स्वभावतः प्राज्ञैर्यथैवान्नं तथा स्मृतम् अयुक्तियुक्तं रोगाय युक्तियुक्तं रसायनम्

madyaṃ svabhāvataḥ prājñairyathaivānnaṃ tathā smṛtam ayuktiyuktaṃ rogāya yuktiyuktaṃ rasāyanam

प्राणाः प्राणभृतामन्नं तदयुक्त्या निहन्त्यसून् विषं प्राणहरं तच्च युक्तियुक्तं रसायनम्

prāṇāḥ prāṇabhṛtāmannaṃ tadayuktyā nihantyasūn viṣaṃ prāṇaharaṃ tacca yuktiyuktaṃ rasāyanam

विधिना मात्रया काले हितैरन्नैर्यथाबलम् प्रहृष्टो यः पिबेन्मद्यं तस्य स्यादमृतं यथा

vidhinā mātrayā kāle hitairannairyathābalam prahṛṣṭo yaḥ pibenmadyaṃ tasya syādamṛtaṃ yathā

अभ्यङ्गोत्सादनस्नानवासोधूपानुलेपनैः स्निग्धोष्णैस्तादृशैरन्नैर्वातप्रकृतिकः पिबेत्

abhyaṅgotsādanasnānavāsodhūpānulepanaiḥ snigdhoṣṇaistādṛśairannairvātaprakṛtikaḥ pibet

शीतोपचारैर्विविधैर्मधुरस्निग्धशीतलैः फलैरन्नैः सह नरः पित्तप्रकृतिकः पिबेत्

śītopacārairvividhairmadhurasnigdhaśītalaiḥ phalairannaiḥ saha naraḥ pittaprakṛtikaḥ pibet

श्लैष्मिको जाङ्गलैर्मांसैर्मरिचैर्मदिरां पिबेत् प्राक् पिबेच्छ्लैष्मिको मद्यं भुक्तस्योपरि पैत्तिकः

ślaiṣmiko jāṅgalairmāṃsairmaricairmadirāṃ pibet prāk pibecchlaiṣmiko madyaṃ bhuktasyopari paittikaḥ

वातिकस्तु पिबेन्मध्ये समदोषो यथेच्छति वातिकस्तु पिबेन्मद्यं प्रायो गौडिकपैष्टिकम्

vātikastu pibenmadhye samadoṣo yathecchati vātikastu pibenmadyaṃ prāyo gauḍikapaiṣṭikam

कफपित्तात्मको यस्तु माध्वीकं माधवं पिबेत् विधिर्वसुमतामेष कथितश्चरकादिभिः यथोपपत्तिकं वाऽपि पिबेन्मद्यं हि मात्रया

kaphapittātmako yastu mādhvīkaṃ mādhavaṃ pibet vidhirvasumatāmeṣa kathitaścarakādibhiḥ yathopapattikaṃ vā'pi pibenmadyaṃ hi mātrayā

रसवातादिमार्गाणां सत्त्वबुद्धीन्द्रि यात्मनाम् प्रधानस्यौजसश्चैव हृदयं स्थानमुच्यते

rasavātādimārgāṇāṃ sattvabuddhīndri yātmanām pradhānasyaujasaścaiva hṛdayaṃ sthānamucyate

मद्यं हृदयमाविश्य स्वगुणैरोजसो गुणान् दशभिर्दश सङ्क्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम्

madyaṃ hṛdayamāviśya svaguṇairojaso guṇān daśabhirdaśa saṅkṣobhya ceto nayati vikriyām

लघूष्णतीक्ष्णसूक्ष्माम्लव्यवाय्याशुकरं तथा रुक्षं विकासि विशदं मद्यं दशगुणं स्मृतम्

laghūṣṇatīkṣṇasūkṣmāmlavyavāyyāśukaraṃ tathā rukṣaṃ vikāsi viśadaṃ madyaṃ daśaguṇaṃ smṛtam

गुरु शीतं मृदु स्निग्धं सान्द्रं स्वादु स्थिरं तथा प्रसन्नं पिच्छिलं सूक्ष्ममोजो दशगुणं स्मृतम्

guru śītaṃ mṛdu snigdhaṃ sāndraṃ svādu sthiraṃ tathā prasannaṃ picchilaṃ sūkṣmamojo daśaguṇaṃ smṛtam

गौरवं लाघवाच्छैत्यमौष्ण्यादम्लस्वभावतः माधुर्यं मार्दवं तैक्ष्ण्यात्प्रसादञ्चाशु भावनात्

gauravaṃ lāghavācchaityamauṣṇyādamlasvabhāvataḥ mādhuryaṃ mārdavaṃ taikṣṇyātprasādañcāśu bhāvanāt

रौक्ष्यात्स्नेहं व्यवायित्वात् स्थिरत्वं सूक्ष्मतामपि विकासिभावात्पैच्छिल्यं वैशद्यात्सान्द्र तां तथा

raukṣyātsnehaṃ vyavāyitvāt sthiratvaṃ sūkṣmatāmapi vikāsibhāvātpaicchilyaṃ vaiśadyātsāndra tāṃ tathā

सौक्ष्म्यान्मद्यं निहन्त्येवमोजसः स्वगुणैर्गुणान् सत्त्वं तदाश्रयं चाशु सङ्क्षोभ्यकुरुते मदम्

saukṣmyānmadyaṃ nihantyevamojasaḥ svaguṇairguṇān sattvaṃ tadāśrayaṃ cāśu saṅkṣobhyakurute madam

हृदि मद्यगुणाविष्टे हर्षस्तर्षो रतिः सुखम्

hṛdi madyaguṇāviṣṭe harṣastarṣo ratiḥ sukham

विकाराश्च यथासत्त्वं चित्रा राजसतामसाः जायन्ते मोहनिद्रा न्ता इत्येतन्मदलक्षणम्

vikārāśca yathāsattvaṃ citrā rājasatāmasāḥ jāyante mohanidrā ntā ityetanmadalakṣaṇam

हर्षमोजो बलं पुष्टिमारोग्यं पौरुषं तथा युक्त्या पीतं करोत्याशु मद्यं मदसुखप्रदम्

harṣamojo balaṃ puṣṭimārogyaṃ pauruṣaṃ tathā yuktyā pītaṃ karotyāśu madyaṃ madasukhapradam

रोचनं दीपनं हृद्यं स्वरवर्णप्रसादनम् प्रीणनं बृंहणं बल्यं भयशोकश्रमापहम्

rocanaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ svaravarṇaprasādanam prīṇanaṃ bṛṃhaṇaṃ balyaṃ bhayaśokaśramāpaham

स्वापनं नष्टनिद्रा णां मूकानां वाग्विशोधनम् नाशनं चातिनिद्रा णां विबन्धानां विबन्धनुत्

svāpanaṃ naṣṭanidrā ṇāṃ mūkānāṃ vāgviśodhanam nāśanaṃ cātinidrā ṇāṃ vibandhānāṃ vibandhanut

वधबन्धपरिक्लेशदुःखानां चाप्यबोधनम् अपि प्रवयसां मद्यमुत्सर्गान्मोदकारकम्

vadhabandhaparikleśaduḥkhānāṃ cāpyabodhanam api pravayasāṃ madyamutsargānmodakārakam

बहुदुःखक्षतस्यास्य शोकैरुपहतस्य च विश्रामो जीवलोकस्य मद्यं युक्त्या निषेवितम्

bahuduḥkhakṣatasyāsya śokairupahatasya ca viśrāmo jīvalokasya madyaṃ yuktyā niṣevitam

बुद्धिस्मृतिप्रीतिकरः सुखश्च पानान्ननिद्रा रतिवर्द्धनश्च सम्पाठगीतस्वरवर्द्धनश्च प्रोक्तोऽतिरम्यः प्रथमो मदो हि

buddhismṛtiprītikaraḥ sukhaśca pānānnanidrā rativarddhanaśca sampāṭhagītasvaravarddhanaśca prokto'tiramyaḥ prathamo mado hi

अव्यक्तबुद्धिस्मृतिवाग्विचेष्टः सोन्मत्तलीलाऽकृतिरप्रशान्तः आलस्यनिद्रा ऽभिहतो मुहुश्च मध्येन मत्तः पुरुषो मदेन

avyaktabuddhismṛtivāgviceṣṭaḥ sonmattalīlā'kṛtirapraśāntaḥ ālasyanidrā 'bhihato muhuśca madhyena mattaḥ puruṣo madena

गच्छेदगम्यां न गुरुंश्च मन्येत्खादेदभक्ष्याणि च नष्टसञ्ज्ञः ब्रूयाच्च गुह्यानि हृदि स्थितानिमदे तृतीये पुरुषोऽस्वतन्त्रः

gacchedagamyāṃ na guruṃśca manyetkhādedabhakṣyāṇi ca naṣṭasañjñaḥ brūyācca guhyāni hṛdi sthitānimade tṛtīye puruṣo'svatantraḥ

चतुर्थे तु मदे मूढो भग्नदार्विव निष्क्रियः कार्याकार्यविभागज्ञो मृतादपि परो मृतः

caturthe tu made mūḍho bhagnadārviva niṣkriyaḥ kāryākāryavibhāgajño mṛtādapi paro mṛtaḥ

को मदं तादृशं गच्छेदुन्मादमिव चापरम् बहुदोषमिवामूढः कान्तारं स्ववशः कृती

ko madaṃ tādṛśaṃ gacchedunmādamiva cāparam bahudoṣamivāmūḍhaḥ kāntāraṃ svavaśaḥ kṛtī

नातिमाद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः स्निग्धाः सत्त्ववयोयुक्ता मद्यनित्यास्तदन्वयाः

nātimādyanti balinaḥ kṛtāhārā mahāśanāḥ snigdhāḥ sattvavayoyuktā madyanityāstadanvayāḥ

मेदःकफाधिका मन्दवातपित्तं दृढाग्नयः विपर्ययेऽतिमाद्यन्ति विष्टब्धाः कुपिताश्च ये मद्येन चाम्लरुक्षेण साजीर्णे बहुनाऽपि च

medaḥkaphādhikā mandavātapittaṃ dṛḍhāgnayaḥ viparyaye'timādyanti viṣṭabdhāḥ kupitāśca ye madyena cāmlarukṣeṇa sājīrṇe bahunā'pi ca

विषस्य ये गुणा दृष्टा सन्निपातप्रकोपणाः त एव मद्ये दृश्यन्ते विषे तु बलवत्तराः

viṣasya ye guṇā dṛṣṭā sannipātaprakopaṇāḥ ta eva madye dṛśyante viṣe tu balavattarāḥ

तस्मादविधिपीतेन तथा मात्राऽधिकेन च युक्तेन चाहितैरन्नैरकालेसेवितेन च

tasmādavidhipītena tathā mātrā'dhikena ca yuktena cāhitairannairakālesevitena ca

मद्येन खलु जायन्ते मदात्ययमुखा गदाः

madyena khalu jāyante madātyayamukhā gadāḥ

निर्भुक्तमेकान्तत एव मद्यं निषेव्यमाणं मनुजेन नित्यम् उत्पादयेत्कष्टतमान्विकारानुत्पादयेच्चापि शरीरभेदम्

nirbhuktamekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityam utpādayetkaṣṭatamānvikārānutpādayeccāpi śarīrabhedam

क्रुद्धेन भीतेन पिपासितेन शोकाभितप्तेन बुभुक्षितेन व्यायामभाराध्वपरिक्षतेन वेगावरोधाभिहतेन चापि

kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena bubhukṣitena vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi

अत्यम्लरुक्षावततोदरेण साजीर्णभुक्तेन तथाऽबलेन उष्णाभितप्तेन च सेव्यमानं करोति मद्यं विविधान्विकारान्

atyamlarukṣāvatatodareṇa sājīrṇabhuktena tathā'balena uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhānvikārān

मद्योत्पन्नविकारान् विवृणोति पानात्ययं परमदं पानाजीर्णमथापि च पानविभ्रममत्युग्रं तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्

madyotpannavikārān vivṛṇoti pānātyayaṃ paramadaṃ pānājīrṇamathāpi ca pānavibhramamatyugraṃ teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam

शरीरदुःखं बलवत्प्रमोहो हृदयव्यथा अरुचिः प्रततं तृष्णा ज्वरः शीतोष्णलक्षणः

śarīraduḥkhaṃ balavatpramoho hṛdayavyathā aruciḥ pratataṃ tṛṣṇā jvaraḥ śītoṣṇalakṣaṇaḥ

शिरःपार्श्वास्थिसन्धीनां वेदना विक्षते यथा जायतेऽतिबला जृम्भा स्फुरणं वेपनं श्रमः

śiraḥpārśvāsthisandhīnāṃ vedanā vikṣate yathā jāyate'tibalā jṛmbhā sphuraṇaṃ vepanaṃ śramaḥ

उरोविबन्धः कासश्च हिक्का श्वासः प्रजागरः शरीरकम्पः कर्णाक्षिमुखरोगस्त्रिकग्रहः

urovibandhaḥ kāsaśca hikkā śvāsaḥ prajāgaraḥ śarīrakampaḥ karṇākṣimukharogastrikagrahaḥ

छर्दिर्विड्भेद उत्क्लेशो वातपित्तकफात्मकः श्रमः प्रलापो रूपाणामसताञ्चैव दर्शनम्

chardirviḍbheda utkleśo vātapittakaphātmakaḥ śramaḥ pralāpo rūpāṇāmasatāñcaiva darśanam

तृणभस्मलतापर्णपांशुभिश्चावपूरणम् प्रधर्षणं विहङ्गैश्च भ्रान्तचेताः स मन्यते

tṛṇabhasmalatāparṇapāṃśubhiścāvapūraṇam pradharṣaṇaṃ vihaṅgaiśca bhrāntacetāḥ sa manyate

व्याकुलानामशस्तानां स्वप्नानां दर्शनानि च मदात्ययस्य रूपाणि सर्वाण्येतानि लक्षयेत्

vyākulānāmaśastānāṃ svapnānāṃ darśanāni ca madātyayasya rūpāṇi sarvāṇyetāni lakṣayet

स्त्रीशोकभयभाराध्वकर्मभिर्योऽतिकर्षितः रुक्षाल्पप्रमिताशी च यः पिवत्यतिमात्रया

strīśokabhayabhārādhvakarmabhiryo'tikarṣitaḥ rukṣālpapramitāśī ca yaḥ pivatyatimātrayā

रूक्षं परिणतं मद्यं निशि निद्रा ं! निहत्य च करोति तस्य तच्छीघ्रं वातप्रायं मदात्ययम्

rūkṣaṃ pariṇataṃ madyaṃ niśi nidrā ṃ! nihatya ca karoti tasya tacchīghraṃ vātaprāyaṃ madātyayam

हिक्काश्वासशिरःकम्पपार्श्वशूलप्रजागरैः विद्याद्बहुप्रलापस्य वातप्रायं मदात्ययम्

hikkāśvāsaśiraḥkampapārśvaśūlaprajāgaraiḥ vidyādbahupralāpasya vātaprāyaṃ madātyayam

तीक्ष्णोष्णमद्यमम्लं च योऽतिमात्रं निषेवते अम्लोष्णतीक्ष्णभोजी च क्रोधनोऽज्ञानवान्नरः तस्योपजायते तीव्रः पित्तप्रायो मदात्ययः

tīkṣṇoṣṇamadyamamlaṃ ca yo'timātraṃ niṣevate amloṣṇatīkṣṇabhojī ca krodhano'jñānavānnaraḥ tasyopajāyate tīvraḥ pittaprāyo madātyayaḥ

तृष्णादाहज्वरस्वेदमोहातीसारविभ्रमैः विद्याद्धरितवर्णस्य पित्तप्रायं मदात्ययम्

tṛṣṇādāhajvarasvedamohātīsāravibhramaiḥ vidyāddharitavarṇasya pittaprāyaṃ madātyayam

मधुरस्निग्धगुर्वाशी यः पिबत्यतिमात्रया

madhurasnigdhagurvāśī yaḥ pibatyatimātrayā

अव्यायामदिवास्वप्नशय्यासनसुखे रतः मदात्ययं कफप्रायं स नरो लभते ध्रुवम्

avyāyāmadivāsvapnaśayyāsanasukhe rataḥ madātyayaṃ kaphaprāyaṃ sa naro labhate dhruvam

छर्द्यरोचकहृंल्लासतन्द्रा स्तैमित्यगौरवैः विद्याच्छीतपरीतस्य कफप्रायं मदात्ययम्

chardyarocakahṛṃllāsatandrā staimityagauravaiḥ vidyācchītaparītasya kaphaprāyaṃ madātyayam

त्रिदोषो हेतुभिः सर्वैः सर्वैर्लिङ्गैर्मदात्ययः

tridoṣo hetubhiḥ sarvaiḥ sarvairliṅgairmadātyayaḥ

श्लेष्मक्षयोऽङ्गगुरुता विरसास्यता च विण्मूत्रसक्तिरथ तन्द्रि ररोचकश्च लिङ्गं परस्य तु मदस्य वदन्ति तज्ज्ञास्तृष्णा रुजा शिरसि सन्धिषु चापि भेदः

śleṣmakṣayo'ṅgagurutā virasāsyatā ca viṇmūtrasaktiratha tandri rarocakaśca liṅgaṃ parasya tu madasya vadanti tajjñāstṛṣṇā rujā śirasi sandhiṣu cāpi bhedaḥ

आध्मानमुग्रमथवोद्गिरणं विदाहः पाने त्वजीर्णमुपगच्छति लक्षणानि ज्ञेयानि तत्र भिषजा सुविनिश्चितानि पित्तप्रकोपजनितानि च कारणानि

ādhmānamugramathavodgiraṇaṃ vidāhaḥ pāne tvajīrṇamupagacchati lakṣaṇāni jñeyāni tatra bhiṣajā suviniścitāni pittaprakopajanitāni ca kāraṇāni

हृद्गात्रतोदकफसंस्रवकण्ठधूम मूर्च्छावमीमदशिरोरुजनप्रदेहाः द्वेषः सुराऽन्नविकृतेषु च तेषु तेषु तं पानविभ्रममुशन्त्यखिलेषु धीराः

hṛdgātratodakaphasaṃsravakaṇṭhadhūma mūrcchāvamīmadaśirorujanapradehāḥ dveṣaḥ surā'nnavikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ pānavibhramamuśantyakhileṣu dhīrāḥ

हीनोत्तरौष्ठमतिशीतममन्ददाहं तैलप्रभाऽस्यमपि पानहतं त्यजेच्च जिह्वौष्ठदन्तमसितन्त्वथ वाऽपि नीलम्पीते च यस्य नयने रुधिरप्रभे च हिक्का ज्वरो वमथुवेपथुपार्श्वशूलाः कासभ्रमावपि च पानहतं त्यजेत्तम्

hīnottarauṣṭhamatiśītamamandadāhaṃ tailaprabhā'syamapi pānahataṃ tyajecca jihvauṣṭhadantamasitantvatha vā'pi nīlampīte ca yasya nayane rudhiraprabhe ca hikkā jvaro vamathuvepathupārśvaśūlāḥ kāsabhramāvapi ca pānahataṃ tyajettam

मद्योत्थानाञ्च रोगाणां मद्यमेव हि भेषजम् यथा दहनदग्धानां दहनं स्वेदनं हितम्

madyotthānāñca rogāṇāṃ madyameva hi bheṣajam yathā dahanadagdhānāṃ dahanaṃ svedanaṃ hitam

मिथ्याऽतिहीनमद्येन यो व्याधिरुपजायते समेनैव निपीतेन मद्येन स हि शाम्यति

mithyā'tihīnamadyena yo vyādhirupajāyate samenaiva nipītena madyena sa hi śāmyati

बीजपूरकवृक्षाम्लकोलदाडिमसंयुतम् यवानीहपुषाजाजी शृङ्गबेरावचूर्णितम्

bījapūrakavṛkṣāmlakoladāḍimasaṃyutam yavānīhapuṣājājī śṛṅgaberāvacūrṇitam

सस्नेहैः शक्तुभिर्युक्तमुपदंशैश्चिरोत्थितम् दद्यात्सलवणं मद्यं वातपैत्तिकशान्तये

sasnehaiḥ śaktubhiryuktamupadaṃśaiścirotthitam dadyātsalavaṇaṃ madyaṃ vātapaittikaśāntaye

मद्यं सौवर्चलव्योषयुक्तं किञ्चिज्जलान्वितम् जीर्णमद्याय दातव्यं वातपानात्ययापहम्

madyaṃ sauvarcalavyoṣayuktaṃ kiñcijjalānvitam jīrṇamadyāya dātavyaṃ vātapānātyayāpaham

चव्यं सौवर्चलं हिङ्गु पूरकं विश्वदीपकम् चूर्णं मद्येन पातव्यं पानात्ययरुजाऽपहम्

cavyaṃ sauvarcalaṃ hiṅgu pūrakaṃ viśvadīpakam cūrṇaṃ madyena pātavyaṃ pānātyayarujā'paham

लावतित्तिरदक्षाणां रसैश्च शिखिनामपि पक्षिणां मृगमत्स्यानामानूपानां तथौदनैः

lāvatittiradakṣāṇāṃ rasaiśca śikhināmapi pakṣiṇāṃ mṛgamatsyānāmānūpānāṃ tathaudanaiḥ

स्निग्धोष्णलवणाम्लैश्च वेशवारैर्मुखप्रियैः स्निग्धैर्गोधूमकैरन्नैर्वातप्रायं मदात्ययम्

snigdhoṣṇalavaṇāmlaiśca veśavārairmukhapriyaiḥ snigdhairgodhūmakairannairvātaprāyaṃ madātyayam

नारीणां यौवनोष्माणां निर्दयैरुपगूहनैः श्रोण्यूरुकुचभारैश्च संरोधोष्णसुखप्रदैः

nārīṇāṃ yauvanoṣmāṇāṃ nirdayairupagūhanaiḥ śroṇyūrukucabhāraiśca saṃrodhoṣṇasukhapradaiḥ

शयनाच्छादनैरुष्णैश्चान्तर्गेहैः सुखप्रदैः मारुतैः प्रबलैः शीघ्रं प्रशाम्यति मदात्ययः

śayanācchādanairuṣṇaiścāntargehaiḥ sukhapradaiḥ mārutaiḥ prabalaiḥ śīghraṃ praśāmyati madātyayaḥ

पित्तपानात्यये योज्याः सर्वतश्च क्रिया हिमाः सितामाक्षिकसंयुक्तं मद्यमर्द्धोदकं पिबेत्

pittapānātyaye yojyāḥ sarvataśca kriyā himāḥ sitāmākṣikasaṃyuktaṃ madyamarddhodakaṃ pibet

मद्यं खर्जूरमृद्वीकापरूषकरसैर्युतम् सदाडिमरसं शीतं शक्तुभिश्चावचूर्णितम्

madyaṃ kharjūramṛdvīkāparūṣakarasairyutam sadāḍimarasaṃ śītaṃ śaktubhiścāvacūrṇitam

सशर्करं वा माध्वीकं संयुक्तमथ वा परम् दद्याद्बहूदकं काले पातुं पित्तमदात्यये

saśarkaraṃ vā mādhvīkaṃ saṃyuktamatha vā param dadyādbahūdakaṃ kāle pātuṃ pittamadātyaye

शशान्कपिञ्जलानेणांल्लावानसितपुच्छकान् मधुराम्लान्प्रयुञ्जीत भोजने शालिषष्टिकान्

śaśānkapiñjalāneṇāṃllāvānasitapucchakān madhurāmlānprayuñjīta bhojane śāliṣaṣṭikān

पटोलयवमिश्रं वा छागलं कल्पयेद्र सम् सतीनमुद्गमिश्रं वा दाडिमामलकान्वितम्

paṭolayavamiśraṃ vā chāgalaṃ kalpayedra sam satīnamudgamiśraṃ vā dāḍimāmalakānvitam

द्रा क्षाऽमलकखर्जूरपरूषकरसेन च कल्पयेत्तर्पणान्यूषान् रसांश्च विविधात्मकान्

drā kṣā'malakakharjūraparūṣakarasena ca kalpayettarpaṇānyūṣān rasāṃśca vividhātmakān

शीतानि चान्नपानानि शीतशय्यासनानि च शीतवातजलस्पर्शाः शीतान्युपवनानि च

śītāni cānnapānāni śītaśayyāsanāni ca śītavātajalasparśāḥ śītānyupavanāni ca

क्षौमपद्मोत्पलानाञ्च मणीनां मौक्तिकस्य च चन्दनोदकशीतानां स्पर्शाश्चन्द्रा शुं!शीतलाः

kṣaumapadmotpalānāñca maṇīnāṃ mauktikasya ca candanodakaśītānāṃ sparśāścandrā śuṃ!śītalāḥ

रुक्षतर्पणसंयुक्तं यवानीव्योषसंयुतम् यवगोधूमकञ्चान्नं रुक्षयूषेण भोजयेत्

rukṣatarpaṇasaṃyuktaṃ yavānīvyoṣasaṃyutam yavagodhūmakañcānnaṃ rukṣayūṣeṇa bhojayet

कुलत्थकानां शुष्काणां मूलकानां रसेन वा प्रभूतकटुसंयुक्तं यवान्नं वा प्रदापयेत्

kulatthakānāṃ śuṣkāṇāṃ mūlakānāṃ rasena vā prabhūtakaṭusaṃyuktaṃ yavānnaṃ vā pradāpayet

छागमांसरसं रुक्षमम्लं वा जाङ्गलं रसम् व्योषयूषं मनागम्लं पिबेत् कफमदात्यये

chāgamāṃsarasaṃ rukṣamamlaṃ vā jāṅgalaṃ rasam vyoṣayūṣaṃ manāgamlaṃ pibet kaphamadātyaye

स्थाल्यामथ कपाले वा भृष्टं कृत्वा तु नीरसम् कट्वम्ललवणं मांसं खादेत्कफमदात्यये

sthālyāmatha kapāle vā bhṛṣṭaṃ kṛtvā tu nīrasam kaṭvamlalavaṇaṃ māṃsaṃ khādetkaphamadātyaye

वामकद्र व्ययुक्तेन मद्येनोल्लेखनं मतम् मदात्यये कफोद्भूते लङ्घनञ्च यथाबलम्

vāmakadra vyayuktena madyenollekhanaṃ matam madātyaye kaphodbhūte laṅghanañca yathābalam

यदिदं कर्म्मनिर्दिष्टं वातपित्तकफान्प्रति सर्वजे सर्वमेवेदं प्रयोक्तव्यं चिकित्सकैः

yadidaṃ karmmanirdiṣṭaṃ vātapittakaphānprati sarvaje sarvamevedaṃ prayoktavyaṃ cikitsakaiḥ

सगुडः कूष्माण्डरसः शमयति मदमाशु कोद्र वजम् धत्तूरजञ्च दुग्धं सशर्करं चाशु पानेन

saguḍaḥ kūṣmāṇḍarasaḥ śamayati madamāśu kodra vajam dhattūrajañca dugdhaṃ saśarkaraṃ cāśu pānena

सच्छर्दिमूर्च्छाऽतीसारं मदं पूगफलोद्भवम् सद्यः प्रशमयेत्पीतमातृप्तेर्वारि शीतलम्

sacchardimūrcchā'tīsāraṃ madaṃ pūgaphalodbhavam sadyaḥ praśamayetpītamātṛptervāri śītalam

वन्यकरीषघ्राणाज्जलपानाल्लवणभक्षणादपि च शाम्यति पूगफलोद्भवमदः सशूलः सशर्कराकवलात्

vanyakarīṣaghrāṇājjalapānāllavaṇabhakṣaṇādapi ca śāmyati pūgaphalodbhavamadaḥ saśūlaḥ saśarkarākavalāt

तत्क्षणान्मृदितं चूर्णं समाघ्रातं प्रणाशयेत् ताम्बूलोत्थं मदं पुंसामेकमेव स्वभावतः

tatkṣaṇānmṛditaṃ cūrṇaṃ samāghrātaṃ praṇāśayet tāmbūlotthaṃ madaṃ puṃsāmekameva svabhāvataḥ

जातीफलमदं शीघ्रं हन्ति पथ्या निषेविता शीततोयावगाहश्च शर्करा दधियोजिता बिभीतमदशान्त्यर्थमियमेव मता पुनः

jātīphalamadaṃ śīghraṃ hanti pathyā niṣevitā śītatoyāvagāhaśca śarkarā dadhiyojitā bibhītamadaśāntyarthamiyameva matā punaḥ

मद्यं पीत्वा यदि ना तत्क्षणमवलेढि शर्करां सघृताम् जातु न मदयति मद्यं मनागपि प्रथितवीर्यमपि

madyaṃ pītvā yadi nā tatkṣaṇamavaleḍhi śarkarāṃ saghṛtām jātu na madayati madyaṃ manāgapi prathitavīryamapi

इति विंशो मदात्ययाधिकारः समाप्तः

iti viṃśo madātyayādhikāraḥ samāptaḥ

दाहाधिकारः

अथैकविंशो दाहाधिकारः

athaikaviṃśo dāhādhikāraḥ

पित्तज्वरसमः पित्ताद् दाहः स्यात्तस्य संक्रमः

pittajvarasamaḥ pittād dāhaḥ syāttasya saṃkramaḥ

कृत्स्नदेहानुगं रक्तमुद्रि क्तं दहति ध्रुवम् सन्धूप्यते चोष्यते च ताम्राभस्ताम्रलोचनः लोहगन्धाङ्गवदनो वह्निनेवावकीर्यते

kṛtsnadehānugaṃ raktamudri ktaṃ dahati dhruvam sandhūpyate coṣyate ca tāmrābhastāmralocanaḥ lohagandhāṅgavadano vahninevāvakīryate

असृजा पूर्णकोष्ठस्य दाहोऽन्य स्यात्सुदुस्तरः

asṛjā pūrṇakoṣṭhasya dāho'nya syātsudustaraḥ

त्वचं प्राप्तः स पानोष्मा पित्तरक्ताभिमूर्च्छितः दाहं प्रकुरुते घोरं पित्तवत्तत्र भेषजम्

tvacaṃ prāptaḥ sa pānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam

तृष्णानिरोधादब्धातौ क्षीणे तेजः समुद्धतम् स बाह्याभ्यन्तरं देहं प्रदहेन्मन्दचेतसः संशुष्कगलताल्वोष्ठो जिह्वां निष्काश्य वेपते

tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe tejaḥ samuddhatam sa bāhyābhyantaraṃ dehaṃ pradahenmandacetasaḥ saṃśuṣkagalatālvoṣṭho jihvāṃ niṣkāśya vepate

धातुक्षयोत्थो यो दाहस्तत्र मूर्च्छातृषाऽन्वितः क्षामस्वरः क्रियाहीनः स सीदेद् भृशपीडितः

dhātukṣayottho yo dāhastatra mūrcchātṛṣā'nvitaḥ kṣāmasvaraḥ kriyāhīnaḥ sa sīded bhṛśapīḍitaḥ

मर्माभिघातजोऽप्यस्ति सोऽसाध्यः सप्तमो मतः

marmābhighātajo'pyasti so'sādhyaḥ saptamo mataḥ

सर्व एव च वर्ज्याः स्युः शीतगात्रस्य देहिनः

sarva eva ca varjyāḥ syuḥ śītagātrasya dehinaḥ

शतधौतघृताभ्यक्तं लेपं वा यवशक्तुभिः कोलामलकयुक्तैर्वा धान्याम्लैरपि बुद्धिमान्

śatadhautaghṛtābhyaktaṃ lepaṃ vā yavaśaktubhiḥ kolāmalakayuktairvā dhānyāmlairapi buddhimān

छादयेत्तस्य सर्वाङ्गमारनालार्द्र वाससा लामज्जकेन युक्तेन चन्दनेनानुलेपयेत् चन्दनाम्वुकणास्यन्दितालवृन्तोपवीजनैः

chādayettasya sarvāṅgamāranālārdra vāsasā lāmajjakena yuktena candanenānulepayet candanāmvukaṇāsyanditālavṛntopavījanaiḥ

सुप्याद् दाहार्दितोऽम्भोजकदलीदलसंस्तरे परिषेकावगाहेषु व्यजनानाञ्च सेवने

supyād dāhārdito'mbhojakadalīdalasaṃstare pariṣekāvagāheṣu vyajanānāñca sevane

शस्यते शिशिरं तोयं दाहतृष्णोपशान्तये फलिनी लोध्रसेव्याम्बुहेमपत्रं कुटन्नटम् कालीयकरसोपेतं दाहे शस्तं प्रलेपनम्

śasyate śiśiraṃ toyaṃ dāhatṛṣṇopaśāntaye phalinī lodhrasevyāmbuhemapatraṃ kuṭannaṭam kālīyakarasopetaṃ dāhe śastaṃ pralepanam

ह्रीबेरपद्मकोशीरचन्दनाम्बुजवारिणा सम्पूर्णामवगाहेत द्रो णीं दाहार्दितो नरः

hrīberapadmakośīracandanāmbujavāriṇā sampūrṇāmavagāheta dro ṇīṃ dāhārdito naraḥ

वाप्यः कमलहासिन्यो जलयन्त्रगृहाः शुभाः नार्यश्चन्दनदिग्धाङ्ग्यो दाहदैन्यहरा मताः

vāpyaḥ kamalahāsinyo jalayantragṛhāḥ śubhāḥ nāryaścandanadigdhāṅgyo dāhadainyaharā matāḥ

पाययेत्कमलस्याम्भः शर्कराऽम्भ पयोऽपि च क्षीरमिक्षुरसञ्चापि कारयेत्पित्तजिद्विधिम्

pāyayetkamalasyāmbhaḥ śarkarā'mbha payo'pi ca kṣīramikṣurasañcāpi kārayetpittajidvidhim

पटीरपर्पटोशीरनीर नीरदनीरजैः मृणालमिसिधान्याकपद्मकामलकैः कृतः

paṭīraparpaṭośīranīra nīradanīrajaiḥ mṛṇālamisidhānyākapadmakāmalakaiḥ kṛtaḥ

अर्द्धशिष्टः सिताशीतः पीतः क्षौद्र समन्वितः क्वांथो व्यपोहयेद् दाहं नृणाञ्च परमोल्बणम्

arddhaśiṣṭaḥ sitāśītaḥ pītaḥ kṣaudra samanvitaḥ kvāṃtho vyapohayed dāhaṃ nṛṇāñca paramolbaṇam

तिलतैलं भवेत्प्रस्थं तत्षोडशगुणे शनैः काञ्जिके विपचेत्तत्स्याद्दाहज्वरहरं परम्

tilatailaṃ bhavetprasthaṃ tatṣoḍaśaguṇe śanaiḥ kāñjike vipacettatsyāddāhajvaraharaṃ param

इत्येकविंशोदाहाधिकारः समाप्तः

ityekaviṃśodāhādhikāraḥ samāptaḥ

उन्मादाधिकारः

अथ द्वाविंश उन्मादाधिकारः

atha dvāviṃśa unmādādhikāraḥ

मदयन्त्युद्धता दोषा यस्मादुन्मार्गमाश्रिताः मानसोऽयमतो व्याधिरुन्माद इति कीर्त्तितः

madayantyuddhatā doṣā yasmādunmārgamāśritāḥ mānaso'yamato vyādhirunmāda iti kīrttitaḥ

स चाप्रवृद्धस्तरुणो मदसंज्ञां बिभर्त्ति च

sa cāpravṛddhastaruṇo madasaṃjñāṃ bibhartti ca

विरुद्धदुष्टाशुचिभोजनानि प्रधर्षणं देवगुरुद्विजानाम् उन्मादहेतुर्भयहर्षपूर्वो मनोऽभिघातो विषमा च चेष्टा

viruddhaduṣṭāśucibhojanāni pradharṣaṇaṃ devagurudvijānām unmādaheturbhayaharṣapūrvo mano'bhighāto viṣamā ca ceṣṭā

एकैकशः सर्वशश्च दोषैरत्यर्थमूर्च्छितैः मानसेन च दुःखेन स पञ्चविध उच्यते विषाद्भवति षष्ठश्च यथास्वं तत्र भेषजम्

ekaikaśaḥ sarvaśaśca doṣairatyarthamūrcchitaiḥ mānasena ca duḥkhena sa pañcavidha ucyate viṣādbhavati ṣaṣṭhaśca yathāsvaṃ tatra bheṣajam

तैरल्पसत्त्वस्य मलाः प्रदुष्टा बुद्धेर्निवासं हृदयं प्रदूष्य स्रोतांस्यधिष्ठाय मनोवहानि प्रमोहयन्त्याशु नरस्य चेतः

tairalpasattvasya malāḥ praduṣṭā buddhernivāsaṃ hṛdayaṃ pradūṣya srotāṃsyadhiṣṭhāya manovahāni pramohayantyāśu narasya cetaḥ

धीविभ्रमः सत्त्वपरिप्लवश्च पर्याकुला दृष्टिरधीरता च अबद्धवाक्यं हृदयञ्च शून्यं सामान्यमुन्मादगदस्य लिङ्गम्

dhīvibhramaḥ sattvapariplavaśca paryākulā dṛṣṭiradhīratā ca abaddhavākyaṃ hṛdayañca śūnyaṃ sāmānyamunmādagadasya liṅgam

रुक्षाल्पशीतान्नविरेकधातुक्ष योपवासैरनिलोऽतिवृद्धः चिन्ताऽदिदुष्टं हृदयं प्रदूष्य बुद्धिं स्मृतिं चाप्युपहन्ति शीघ्रम्

rukṣālpaśītānnavirekadhātukṣa yopavāsairanilo'tivṛddhaḥ cintā'diduṣṭaṃ hṛdayaṃ pradūṣya buddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahanti śīghram

अस्थानहास्यस्मितनृत्यगीतवा गङ्गविक्षेपणरोदनानि पारुष्यकार्श्यारुणवर्णताश्च जीर्णे बलञ्चानिलजस्य रूपम्

asthānahāsyasmitanṛtyagītavā gaṅgavikṣepaṇarodanāni pāruṣyakārśyāruṇavarṇatāśca jīrṇe balañcānilajasya rūpam

अजीर्णकट्वम्लविदाहशीतैर्भोज्यैश्चितं पित्तमुदीर्णवेगम् उन्मादमत्युग्रमनात्मकस्य हृदि स्थितं पूर्ववदाशु कुर्यात्

ajīrṇakaṭvamlavidāhaśītairbhojyaiścitaṃ pittamudīrṇavegam unmādamatyugramanātmakasya hṛdi sthitaṃ pūrvavadāśu kuryāt

अमर्षसंरम्भविनग्नभावाः सन्तर्जनाभिद्र वणौष्ण्यरोषाः प्रच्छायशीतान्नजलाभिलाषा पीता च भा पित्तकृतस्य लिङ्गम्

amarṣasaṃrambhavinagnabhāvāḥ santarjanābhidra vaṇauṣṇyaroṣāḥ pracchāyaśītānnajalābhilāṣā pītā ca bhā pittakṛtasya liṅgam

सम्पूरणैर्मन्दविचेष्टितस्य सोष्मा कफो मर्मणि सम्प्रवृद्धः बुद्धिं स्मृतिञ्चाप्युपहन्ति चित्तं प्रमोहयन्सञ्जनयेद्विकारम्

sampūraṇairmandaviceṣṭitasya soṣmā kapho marmaṇi sampravṛddhaḥ buddhiṃ smṛtiñcāpyupahanti cittaṃ pramohayansañjanayedvikāram

वाक्चेष्टितं मन्दमरोचकश्च नारीविविक्तप्रियता च निद्रा छर्दिश्च लाला च बलञ्च भुक्ते नखादिशौक्ल्यञ्च कफात्मके स्यात्

vākceṣṭitaṃ mandamarocakaśca nārīviviktapriyatā ca nidrā chardiśca lālā ca balañca bhukte nakhādiśauklyañca kaphātmake syāt

यः सन्निपातप्रभवोऽतिघोरः सर्वैः समस्तैः स तु हेतुभिः स्यात् सर्वाणि रूपाणि बिभर्त्ति तादृग्विरुद्धभैषज्यविधिर्विवर्ज्यः

yaḥ sannipātaprabhavo'tighoraḥ sarvaiḥ samastaiḥ sa tu hetubhiḥ syāt sarvāṇi rūpāṇi bibhartti tādṛgviruddhabhaiṣajyavidhirvivarjyaḥ

चौरैर्नरेन्द्र पुरुषैररिभिस्तथाऽन्यैर्वित्रासितस्य धनबान्धवसंक्षयाद्वा गाढं क्षते मनसि च प्रियया रिरंसोर्जायेत चोत्कटतरो मनसो विकारः

caurairnarendra puruṣairaribhistathā'nyairvitrāsitasya dhanabāndhavasaṃkṣayādvā gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsorjāyeta cotkaṭataro manaso vikāraḥ

चित्रं ब्रवीति च मनोऽनुगतं विसंज्ञो गायत्यथो हसति रोदिति चातिमूढः

citraṃ bravīti ca mano'nugataṃ visaṃjño gāyatyatho hasati roditi cātimūḍhaḥ

रक्तेक्षणो हतबलेन्द्रि यभाः सुदीनः श्यावाननो विषकृते तु भवेत्परासुः

raktekṣaṇo hatabalendri yabhāḥ sudīnaḥ śyāvānano viṣakṛte tu bhavetparāsuḥ

अवाङ्मुखस्तून्मुखो वा क्षीणमांसबलो नरः जागरूको ह्यसन्देहमुन्मादेन विनश्यति

avāṅmukhastūnmukho vā kṣīṇamāṃsabalo naraḥ jāgarūko hyasandehamunmādena vinaśyati

अमत्तर्यवाग्विक्रमवीर्यचेष्टो ज्ञानादिविज्ञानबलादियुक्तः प्रकोपकालो नियतश्च यस्य देवादिजन्मा मनसो विकारः

amattaryavāgvikramavīryaceṣṭo jñānādivijñānabalādiyuktaḥ prakopakālo niyataśca yasya devādijanmā manaso vikāraḥ

सन्तुष्टः शुचिरतिदिव्यमाल्यगन्धो निस्तन्द्रो ऽप्यवितथसंस्कृतप्रभाषी तेजस्वी स्थिरनयनो वरप्रदाता ब्रह्मण्यो भवति नरः स देवजुष्टः

santuṣṭaḥ śuciratidivyamālyagandho nistandro 'pyavitathasaṃskṛtaprabhāṣī tejasvī sthiranayano varapradātā brahmaṇyo bhavati naraḥ sa devajuṣṭaḥ

संस्वेदी द्विजगुरुदेवदोषवक्ता जिह्माक्षो विगतभयो विमार्गदृष्टिः सन्तुष्टो भवति न चान्नपानजातैर्दुष्टात्मा भवति स देवशत्रुजुष्टः

saṃsvedī dvijagurudevadoṣavaktā jihmākṣo vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ santuṣṭo bhavati na cānnapānajātairduṣṭātmā bhavati sa devaśatrujuṣṭaḥ

हृष्टात्मा पुलिनवनान्तरोपसेवी स्वाचारः प्रियपरिगीतगन्धमाल्यः नृत्यन्वै प्रहसति चारु चाल्पशब्दं गन्धर्वग्रहपरिपीडितो मनुष्यः

hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī svācāraḥ priyaparigītagandhamālyaḥ nṛtyanvai prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ

ताम्राक्षः प्रियतनुरक्तवस्त्रधारी गम्भीरो द्रुतगतिरल्पवाक्सहिष्णुः तेजस्वी वदति च किं ददामि कस्मै यो यक्षग्रहपरिपीडितो मनुष्यः

tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro drutagatiralpavāksahiṣṇuḥ tejasvī vadati ca kiṃ dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ

प्रेतानां स दिशति संस्तरेषु पिण्डाञ् शान्तात्मा जलमपि चापसव्यवस्त्रः मांसेप्सुस्तिलगुडपायसाभिलाषी तद्भक्तो भवति पितृग्रहाभिजुष्टः

pretānāṃ sa diśati saṃstareṣu piṇḍāñ śāntātmā jalamapi cāpasavyavastraḥ māṃsepsustilaguḍapāyasābhilāṣī tadbhakto bhavati pitṛgrahābhijuṣṭaḥ

यस्तूर्व्यां प्रसरति सर्पवत्कदाचित् सृक्किण्यौ मुहुरपि जिह्वयाऽवलेढि क्रोधालुर्घृतमधुदुग्धपायसेप्सुर्विज्ञेयः स खलु भुजङ्गमेन जुष्टः

yastūrvyāṃ prasarati sarpavatkadācit sṛkkiṇyau muhurapi jihvayā'valeḍhi krodhālurghṛtamadhudugdhapāyasepsurvijñeyaḥ sa khalu bhujaṅgamena juṣṭaḥ

मांसासृग्विविधसुराविकारलिप्सुर्निर्लज्जो भृशमतिनिष्ठुरोऽतिशूरः क्रोधालुर्विविधबलो निशाविहारी शौचद्विड् भवति स राक्षसैर्गृहीतः

māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo bhṛśamatiniṣṭhuro'tiśūraḥ krodhālurvividhabalo niśāvihārī śaucadviḍ bhavati sa rākṣasairgṛhītaḥ

देवविप्रगुरुद्वेषी वेदवेदाङ्गनिन्दकः आत्मपीडाकरोऽहिस्रो ब्रह्मराक्षससेवितः

devavipragurudveṣī vedavedāṅganindakaḥ ātmapīḍākaro'hisro brahmarākṣasasevitaḥ

उद्बस्त्रः कृशपरुषो विरुद्धभाषी दुर्गन्धो भृशमशुचिस्तथाऽतिलोलः बह्वाशी विजनवनान्तरोपसेवी व्याचेष्टंस्त्रसति रुदन्पिशाचजुष्टः

udbastraḥ kṛśaparuṣo viruddhabhāṣī durgandho bhṛśamaśucistathā'tilolaḥ bahvāśī vijanavanāntaropasevī vyāceṣṭaṃstrasati rudanpiśācajuṣṭaḥ

स्थूलाक्षो द्रुतमटनः सफेनवामी निद्रा लुः पतति च कम्पते च योऽति यश्चाद्रि द्विरदनगादिविच्युतः स्यात्सोऽसाध्यो भवति तथा त्रयोदशेऽब्दे

sthūlākṣo drutamaṭanaḥ saphenavāmī nidrā luḥ patati ca kampate ca yo'ti yaścādri dviradanagādivicyutaḥ syātso'sādhyo bhavati tathā trayodaśe'bde

देवग्रहाः पौर्णमास्यामसुराः सन्ध्ययोरपि गन्धर्वाः प्रायशोऽष्टम्यां यक्षाश्च प्रतिपद्यथ

devagrahāḥ paurṇamāsyāmasurāḥ sandhyayorapi gandharvāḥ prāyaśo'ṣṭamyāṃ yakṣāśca pratipadyatha

पितरः कृष्णपक्षे च पञ्चम्यामपि चोरगाः रक्षःपिशाचा रात्रौ च चतुर्दश्यां विशन्ति हि

pitaraḥ kṛṣṇapakṣe ca pañcamyāmapi coragāḥ rakṣaḥpiśācā rātrau ca caturdaśyāṃ viśanti hi

वातिके स्नेहपानं प्राग्विरेकः पित्तसम्भवे कफजे वमनं कार्यं परो वस्त्यादिकः क्रम यच्चोपद्रे क्ष्यते किञ्चिदपस्मारे चिकित्सितम् उन्मादे तच्च कर्त्तव्यं सामान्याद् दोषदूष्ययोः

vātike snehapānaṃ prāgvirekaḥ pittasambhave kaphaje vamanaṃ kāryaṃ paro vastyādikaḥ krama yaccopadre kṣyate kiñcidapasmāre cikitsitam unmāde tacca karttavyaṃ sāmānyād doṣadūṣyayoḥ

जलाग्निद्रुमशैलेभ्यो विषमेभ्यश्च तं सदा रक्षेदुन्मादिनं यत्नात्सद्यः प्राणहरं हि तत्

jalāgnidrumaśailebhyo viṣamebhyaśca taṃ sadā rakṣedunmādinaṃ yatnātsadyaḥ prāṇaharaṃ hi tat

ब्राह्मीकूष्माण्डीफलषड्ग्रन्थाशङ्खपुष्पिकास्वरसाः दृष्टा उन्मादहृतः पृथगेते कुष्ठमधुमिश्राः

brāhmīkūṣmāṇḍīphalaṣaḍgranthāśaṅkhapuṣpikāsvarasāḥ dṛṣṭā unmādahṛtaḥ pṛthagete kuṣṭhamadhumiśrāḥ

सिद्धार्थको हिङ्गु वचा करञ्जो देवदारु च मञ्जिष्ठा त्रिफला श्वेता कटभी त्वक् कटुत्रयम्

siddhārthako hiṅgu vacā karañjo devadāru ca mañjiṣṭhā triphalā śvetā kaṭabhī tvak kaṭutrayam

समांशानि प्रियङ्गुश्च शिरीषो रजनीद्वयम् बस्तमूत्रेण पिष्टोऽयमगदः पानमञ्जनम्

samāṃśāni priyaṅguśca śirīṣo rajanīdvayam bastamūtreṇa piṣṭo'yamagadaḥ pānamañjanam

नस्यमालेपनञ्चैव स्नानमुद्वर्त्तनं तथा अपस्मारविषोन्मादकृत्याऽलक्ष्मीज्वरापहम्

nasyamālepanañcaiva snānamudvarttanaṃ tathā apasmāraviṣonmādakṛtyā'lakṣmījvarāpaham

भूतेभ्यश्च भयं हन्ति राजद्वारे च शस्यते सर्पिरेतेन संसिद्धं सगोमूत्रं तदर्थकृत्

bhūtebhyaśca bhayaṃ hanti rājadvāre ca śasyate sarpiretena saṃsiddhaṃ sagomūtraṃ tadarthakṛt

ब्रूयादिष्टविनाशञ्च दर्शयेदद्भुतानि च बद्धं सर्षपतैलाक्तं रक्षेदुत्तानमातपे

brūyādiṣṭavināśañca darśayedadbhutāni ca baddhaṃ sarṣapatailāktaṃ rakṣeduttānamātape

कपिकच्छ्वाऽथ वा तप्तैर्लोहतैलजलैः स्पृशेत् कशाभिस्ताडयेत्तं वा सुबद्धं विजने गृहे

kapikacchvā'tha vā taptairlohatailajalaiḥ spṛśet kaśābhistāḍayettaṃ vā subaddhaṃ vijane gṛhe

सर्पेणोद्धृतदंष्ट्रेण दशेत्सिंहैर्गजैश्च तम् त्रासयेच्छस्त्रहस्तैश्च शत्रुभिस्तस्करैस्तथा

sarpeṇoddhṛtadaṃṣṭreṇa daśetsiṃhairgajaiśca tam trāsayecchastrahastaiśca śatrubhistaskaraistathā

अथवा राजपुरुषा बहिर्नीत्वा सुसंयतम् त्रासयेयुर्वधैरेनं तर्जयन्तो नृपाज्ञया

athavā rājapuruṣā bahirnītvā susaṃyatam trāsayeyurvadhairenaṃ tarjayanto nṛpājñayā

देहदुःखभयेभ्यो हि यतः प्राणभयं भवेत् ततस्तस्य शमं याति सर्वतो विप्लुतं मनः

dehaduḥkhabhayebhyo hi yataḥ prāṇabhayaṃ bhavet tatastasya śamaṃ yāti sarvato viplutaṃ manaḥ

इष्टद्र व्यविनाशेन मनो यस्याभिहन्यते तस्य तत्सदृशप्राप्त्या ज्ञात्वाऽश्वासैः शमं नयेत्

iṣṭadra vyavināśena mano yasyābhihanyate tasya tatsadṛśaprāptyā jñātvā'śvāsaiḥ śamaṃ nayet

त्र्! यूषणं हिङ्गु लवणं वचा कटुकरोहिणी शिरीषस्य करञ्जस्य बीजं गौराश्च सर्षपाः

tr! yūṣaṇaṃ hiṅgu lavaṇaṃ vacā kaṭukarohiṇī śirīṣasya karañjasya bījaṃ gaurāśca sarṣapāḥ

गोमूत्रपिष्टैरेभिस्तु वर्तिर्नेत्राञ्जने हिता हन्त्युन्मादमपस्मारं तथा चातुर्थकं ज्वरम्

gomūtrapiṣṭairebhistu vartirnetrāñjane hitā hantyunmādamapasmāraṃ tathā cāturthakaṃ jvaram

कुष्ठाश्वगन्धे लवणाजमोदे द्वेजीरके त्रीणि कटूनि पाठा मङ्गल्यपुष्पी च समान्यमूनि सर्वैः समानाञ्च वचां विचूर्ण्य

kuṣṭhāśvagandhe lavaṇājamode dvejīrake trīṇi kaṭūni pāṭhā maṅgalyapuṣpī ca samānyamūni sarvaiḥ samānāñca vacāṃ vicūrṇya

ब्राह्मीरसेनाखिलमेव भाव्यं वारत्रयं शुष्कमिदं हि चूर्णम् अक्षप्रमाणं मधुना घृतेन लिह्यान्नरः सप्त दिनानि चूर्णम्

brāhmīrasenākhilameva bhāvyaṃ vāratrayaṃ śuṣkamidaṃ hi cūrṇam akṣapramāṇaṃ madhunā ghṛtena lihyānnaraḥ sapta dināni cūrṇam

सारस्वतमिदं चूर्णं ब्रह्मणा निर्मितं पुरा हिताय सर्वलोकानां दुर्मेधानां विचेतसाम्

sārasvatamidaṃ cūrṇaṃ brahmaṇā nirmitaṃ purā hitāya sarvalokānāṃ durmedhānāṃ vicetasām

एतस्याभ्यासतः पुंसां बुद्धिर्मेधा धृतिः स्मृतिः सम्पत्तिः कविताशक्तिः प्रवर्द्धेतोत्तरोत्तरम्

etasyābhyāsataḥ puṃsāṃ buddhirmedhā dhṛtiḥ smṛtiḥ sampattiḥ kavitāśaktiḥ pravarddhetottarottaram

विश्वाऽजमोदरजनीद्वयसैन्धवोग्रायष्ट्याह्वकुष्ठमगधोद्भवजीरकाणाम् चूर्णं प्रभातसमये लिहतः ससर्पिर्वाग्देवता निवसति स्वयमेव वक्त्रे

viśvā'jamodarajanīdvayasaindhavogrāyaṣṭyāhvakuṣṭhamagadhodbhavajīrakāṇām cūrṇaṃ prabhātasamaye lihataḥ sasarpirvāgdevatā nivasati svayameva vaktre

क्वाथे विचूर्णिते क्षिप्त्वा तत्षोडशगुणं जलम् पादशेषं प्रकर्त्तव्यमेष क्वाथविधिः स्मृतः

kvāthe vicūrṇite kṣiptvā tatṣoḍaśaguṇaṃ jalam pādaśeṣaṃ prakarttavyameṣa kvāthavidhiḥ smṛtaḥ

दशमूली तथा रास्ना वातारिस्त्रिवृता बला मूर्वा शतावरी चेति क्वाथैस्तु कुडवैः पृथक्

daśamūlī tathā rāsnā vātāristrivṛtā balā mūrvā śatāvarī ceti kvāthaistu kuḍavaiḥ pṛthak

कृतैः क्वाथैर्घृतप्रस्थद्वयं मृद्वग्निना पचेत् कल्कीकृतैर्वक्ष्यमाणद्र व्यैः सम्यक् पुनः पचेत्

kṛtaiḥ kvāthairghṛtaprasthadvayaṃ mṛdvagninā pacet kalkīkṛtairvakṣyamāṇadra vyaiḥ samyak punaḥ pacet

विशाला त्रिफला कौन्ती देवदार्वेलवालुकम् स्थिराऽनन्ता रजन्यौ द्वे प्रियङ्गुः सारिवाद्वयम्

viśālā triphalā kauntī devadārvelavālukam sthirā'nantā rajanyau dve priyaṅguḥ sārivādvayam

नीलोत्पलैला मञ्जिष्ठा दन्ती दाडिमकेसरम् विडङ्गं ह्यग्निपत्री च कुष्ठं चन्दनपद्मके

nīlotpalailā mañjiṣṭhā dantī dāḍimakesaram viḍaṅgaṃ hyagnipatrī ca kuṣṭhaṃ candanapadmake

तालीशपत्रं बृहती मालतीकुसुमं नवम् अष्टाविंशतिभिः कल्कैरेतैः कर्षमितैः पृथक्

tālīśapatraṃ bṛhatī mālatīkusumaṃ navam aṣṭāviṃśatibhiḥ kalkairetaiḥ karṣamitaiḥ pṛthak

चतुर्गुणं जलं दत्वा पिष्टैस्तद्विपचेद् घृतम् महाचैतसनामेदं सर्वचेतोविकारनुत्

caturguṇaṃ jalaṃ datvā piṣṭaistadvipaced ghṛtam mahācaitasanāmedaṃ sarvacetovikāranut

अपस्मारे महोन्मादे मन्देऽग्नौ ज्वरकासयोः वातरक्ते प्रतिश्याये शोषे कार्श्ये तृतीयके

apasmāre mahonmāde mande'gnau jvarakāsayoḥ vātarakte pratiśyāye śoṣe kārśye tṛtīyake

म्रूत्रकृच्छ्रे कटीशूले विसर्पाभिहतेषु च पाण्ड्वामये तथा कण्ड्वां विषे मेहे गरेऽपि च

mrūtrakṛcchre kaṭīśūle visarpābhihateṣu ca pāṇḍvāmaye tathā kaṇḍvāṃ viṣe mehe gare'pi ca

देवादिहतचित्तानां गद्गदानामचेतसाम् शस्तं स्त्रीणाञ्च वन्ध्यानां धन्यमायुर्बलप्रदम्

devādihatacittānāṃ gadgadānāmacetasām śastaṃ strīṇāñca vandhyānāṃ dhanyamāyurbalapradam

अलक्ष्मी पापरक्षोध्नं सर्वग्रहनिवारणम् हन्ति भ्रमं मदं मूर्च्छां मेधास्मृतिमतिप्रदम्

alakṣmī pāparakṣodhnaṃ sarvagrahanivāraṇam hanti bhramaṃ madaṃ mūrcchāṃ medhāsmṛtimatipradam

पूजाबल्युपहारेष्टिहोममन्त्राञ्जनादिभिः जयेदागन्तुमुन्मादं यथाविधि शुचिर्भिषक्

pūjābalyupahāreṣṭihomamantrāñjanādibhiḥ jayedāgantumunmādaṃ yathāvidhi śucirbhiṣak

कृष्णामरिचसिन्धूत्थमधुगोरोचनाकृतम् अञ्जनं सर्वदेवादिकृतोन्मादहरं परम्

kṛṣṇāmaricasindhūtthamadhugorocanākṛtam añjanaṃ sarvadevādikṛtonmādaharaṃ param

ॠक्षजम्बुकलोमानि शल्लकी लशुनं तथा हिङ्गु मूत्रञ्च बस्तस्य धूममस्य प्रयोजयेत् एतेन शाम्यति क्षिप्रं बलवानपि यो ग्रहः

ṝkṣajambukalomāni śallakī laśunaṃ tathā hiṅgu mūtrañca bastasya dhūmamasya prayojayet etena śāmyati kṣipraṃ balavānapi yo grahaḥ

कल्याणकञ्च युञ्जीत महद् वा चैतसं घृतम् तैलं नारायणं वाऽथ महानारायणं तथा

kalyāṇakañca yuñjīta mahad vā caitasaṃ ghṛtam tailaṃ nārāyaṇaṃ vā'tha mahānārāyaṇaṃ tathā

ॠते पिशाचादन्येषु प्रतिकूलं न वाऽचरेत् रोगिणंभिषजं यत्ते क्रुद्धा हन्युर्महौजसः

ṝte piśācādanyeṣu pratikūlaṃ na vā'caret rogiṇaṃbhiṣajaṃ yatte kruddhā hanyurmahaujasaḥ

इति द्वाविंश उन्मादाधिकारः समाप्तः

iti dvāviṃśa unmādādhikāraḥ samāptaḥ

अपस्माराधिकारः

अथ त्रयोविंशोऽपस्माराधिकारः

atha trayoviṃśo'pasmārādhikāraḥ

चिन्ताशोकादिभिर्दोषाः क्रुद्धा हृत्स्रोतसि स्थिताः कृत्वा स्मृतेरपध्वंसमपस्मारं प्रकुर्वते

cintāśokādibhirdoṣāḥ kruddhā hṛtsrotasi sthitāḥ kṛtvā smṛterapadhvaṃsamapasmāraṃ prakurvate

वातात्पित्तात्कफात्सर्वैर्दोषैः स स्याच्चतुर्विधः

vātātpittātkaphātsarvairdoṣaiḥ sa syāccaturvidhaḥ

तमःप्रवेशः संरम्भो दोषोद्रे कहतस्मृतेः अपस्मार इति ज्ञेयो गदो घोरतरो हि सः

tamaḥpraveśaḥ saṃrambho doṣodre kahatasmṛteḥ apasmāra iti jñeyo gado ghorataro hi saḥ

हृत्कम्पः शून्यता स्वेदो ध्यानं मूर्च्छा प्रमूढता निद्रा नाशश्च तस्मिंश्च भविष्यति भवत्यथ

hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ mūrcchā pramūḍhatā nidrā nāśaśca tasmiṃśca bhaviṣyati bhavatyatha

कम्पते प्रदशेद्दन्तान्फेनोद्वामी श्वसित्यपि अभितोऽरुणवर्णानि पश्येद्रू पाणि चानिलात्

kampate pradaśeddantānphenodvāmī śvasityapi abhito'ruṇavarṇāni paśyedrū pāṇi cānilāt

पीतफेनाङ्गवक्त्राक्षः पीतासृगूपदर्शनः सतृष्णोष्णानलव्याप्तलोकदर्शी च पैत्तिके

pītaphenāṅgavaktrākṣaḥ pītāsṛgūpadarśanaḥ satṛṣṇoṣṇānalavyāptalokadarśī ca paittike

शुक्लफेनाङ्गवक्त्राक्षः शीतो हृष्टाङ्गजो गुरुः पश्येच्छुक्लानि रूपाणि श्लैष्मिको मुच्यते चिरात्

śuklaphenāṅgavaktrākṣaḥ śīto hṛṣṭāṅgajo guruḥ paśyecchuklāni rūpāṇi ślaiṣmiko mucyate cirāt

समस्तैर्लक्षणैरेतैर्वि ज्ञातव्यस्त्रिदोषजः अपस्मारः स चासाध्यो यः क्षीणस्यानवश्च यः

samastairlakṣaṇairetairvi jñātavyastridoṣajaḥ apasmāraḥ sa cāsādhyo yaḥ kṣīṇasyānavaśca yaḥ

प्रस्फुरन्तञ्च बहुशः क्षीणं प्रचलितभ्रुवम् नेत्राभ्याञ्च विकुर्वाणमपस्मारो विनाशयेत्

prasphurantañca bahuśaḥ kṣīṇaṃ pracalitabhruvam netrābhyāñca vikurvāṇamapasmāro vināśayet

पक्षाद्वा द्वादशाहाद्वा मासाद्वा कुपिता मलाः अपस्मारं प्रकुर्वन्ति वेगं किञ्चिदथान्तरम्

pakṣādvā dvādaśāhādvā māsādvā kupitā malāḥ apasmāraṃ prakurvanti vegaṃ kiñcidathāntaram

तैलेन लशुनः सेव्यः पयसा च शतावरी ब्राह्मीरसश्च मधुना सर्वापस्मारभेषजम्

tailena laśunaḥ sevyaḥ payasā ca śatāvarī brāhmīrasaśca madhunā sarvāpasmārabheṣajam

चूर्णः सिद्धार्थकादीनां भक्षितैरथवाऽपि तैः गोमूत्रपिष्टैः सर्वाङ्गलेपैः शाम्यत्यपस्मृतिः

cūrṇaḥ siddhārthakādīnāṃ bhakṣitairathavā'pi taiḥ gomūtrapiṣṭaiḥ sarvāṅgalepaiḥ śāmyatyapasmṛtiḥ

सिद्धार्थशिग्रुकट्वङ्गकिणिहीभिः प्रलेपनम् चतुर्गुणे गवां मूत्रे तैलमभ्यञ्जने हितम्

siddhārthaśigrukaṭvaṅgakiṇihībhiḥ pralepanam caturguṇe gavāṃ mūtre tailamabhyañjane hitam

निर्गुण्डीभववन्दाकनावनस्य प्रयोगतः उपैति सहसा नाशमपस्मारो महागदः

nirguṇḍībhavavandākanāvanasya prayogataḥ upaiti sahasā nāśamapasmāro mahāgadaḥ

मनोह्वा तार्क्ष्यविष्ठा च शकृत्पारावतस्य च अञ्जनाद्धन्त्यपस्मारमुन्मादञ्च विशेषतः

manohvā tārkṣyaviṣṭhā ca śakṛtpārāvatasya ca añjanāddhantyapasmāramunmādañca viśeṣataḥ

यः खादेत् क्षीरभक्ताशी माक्षिकेण वचारजः अपस्मारं महाघोरं चिरोत्थं स जयेद् ध्रुवम्

yaḥ khādet kṣīrabhaktāśī mākṣikeṇa vacārajaḥ apasmāraṃ mahāghoraṃ cirotthaṃ sa jayed dhruvam

कूष्माण्डकफलोत्थेन रसेन परिपेषितम् अपस्मारविनाशाय यष्ट्याह्वं स पिबेत्त्र्यहम्

kūṣmāṇḍakaphalotthena rasena paripeṣitam apasmāravināśāya yaṣṭyāhvaṃ sa pibettryaham

ब्राह्मीरसवचाकुष्ठशङ्खपुष्पीशृतं घृतम् पुराणं स्यादपस्मारोन्मादग्रहहरं परम्

brāhmīrasavacākuṣṭhaśaṅkhapuṣpīśṛtaṃ ghṛtam purāṇaṃ syādapasmāronmādagrahaharaṃ param

कूष्माण्डकरसे सर्पिरष्टादशगुणे पचेत् यष्ट्याह्वकल्कं तत्पानमपस्मारविनाशनम्

kūṣmāṇḍakarase sarpiraṣṭādaśaguṇe pacet yaṣṭyāhvakalkaṃ tatpānamapasmāravināśanam

हृत्कम्पोऽक्षिरुजा यस्य स्वेदो हस्तादिशीतता दशमूलीजलं तस्य कल्याणाख्यं प्रयोजयेत्

hṛtkampo'kṣirujā yasya svedo hastādiśītatā daśamūlījalaṃ tasya kalyāṇākhyaṃ prayojayet

पञ्चकोलं समरिचं त्रिफला विडसैन्धवम् कृष्णाविडङ्गपूतीकयवानीधान्यजीरकम् पीतमुष्णाम्बुना चूर्णं वातश्लेष्मामयापहम्

pañcakolaṃ samaricaṃ triphalā viḍasaindhavam kṛṣṇāviḍaṅgapūtīkayavānīdhānyajīrakam pītamuṣṇāmbunā cūrṇaṃ vātaśleṣmāmayāpaham

अपस्मारे तथोन्मादेऽप्यर्शसां ग्रहणीगदे एतत्कल्याणकं चूर्णं नष्टस्याग्नेश्च दीपनम्

apasmāre tathonmāde'pyarśasāṃ grahaṇīgade etatkalyāṇakaṃ cūrṇaṃ naṣṭasyāgneśca dīpanam

द्वौ कीटमेढ्रौ विधिवदानीय रविवासरे कण्ठे भुजे वा सन्धार्य जयेदुग्रामपस्मृतिम्

dvau kīṭameḍhrau vidhivadānīya ravivāsare kaṇṭhe bhuje vā sandhārya jayedugrāmapasmṛtim

शिग्रुकुष्ठजलाजाजीलशुनव्योषहिङ्गुभिः बस्तमूत्रे शृतं तैलं नावनं स्यादपस्मृतौ

śigrukuṣṭhajalājājīlaśunavyoṣahiṅgubhiḥ bastamūtre śṛtaṃ tailaṃ nāvanaṃ syādapasmṛtau

उन्मादेषु यदुद्दिष्टं पथ्यं नस्याञ्जनौषधम् अपस्मारेऽपि तत्सर्वं प्रयोक्तव्यं भिषग्वरैः

unmādeṣu yaduddiṣṭaṃ pathyaṃ nasyāñjanauṣadham apasmāre'pi tatsarvaṃ prayoktavyaṃ bhiṣagvaraiḥ

मृतसूताभ्रलोहञ्च शिलागन्धञ्च तालकम् रसाञ्जनञ्च तुल्यांशं नरमूत्रेण मर्दयेत्

mṛtasūtābhralohañca śilāgandhañca tālakam rasāñjanañca tulyāṃśaṃ naramūtreṇa mardayet

तद्गोलद्विगुणं गन्धं लौहपात्रे क्षणं पचेत् पञ्चगुञ्जोन्मितं भक्ष्यमपस्मारहरं परम्

tadgoladviguṇaṃ gandhaṃ lauhapātre kṣaṇaṃ pacet pañcaguñjonmitaṃ bhakṣyamapasmāraharaṃ param

व्योषं सौवर्चलं हिङ्गु नरमूत्रेऽजसर्पिषा पिबेत्कर्षमितं पश्चाद्र सोऽय भूतभैरवः

vyoṣaṃ sauvarcalaṃ hiṅgu naramūtre'jasarpiṣā pibetkarṣamitaṃ paścādra so'ya bhūtabhairavaḥ

इति त्रयोविंशोऽपस्माराधिकारः समाप्तः

iti trayoviṃśo'pasmārādhikāraḥ samāptaḥ

वातव्याध्यधिकारः

अथ चतुर्विंशो वातव्याध्यधिकारः

atha caturviṃśo vātavyādhyadhikāraḥ

कषायकटुतिक्तकप्रमितरुक्षलघ्वन्नतः पुरः पवनजागरप्रतरणाभिघातश्रमैः हिमादनशनात्तथा निधुवनाच्च धातुक्षयान्मलादिरयधारणान्मदनशोकचिन्ताभयैः

kaṣāyakaṭutiktakapramitarukṣalaghvannataḥ puraḥ pavanajāgaraprataraṇābhighātaśramaiḥ himādanaśanāttathā nidhuvanācca dhātukṣayānmalādirayadhāraṇānmadanaśokacintābhayaiḥ

अतिक्षतजमोक्षणाद्गदकृतातिमांसक्षयादतीववमनान्नृणामति विरेचनादामतः पयोदसमये दिनक्षण दयोस्तृतीयांश योर्ज रामति गतेऽशिते शिशिरसञ्ज्ञकालेऽपिच

atikṣatajamokṣaṇādgadakṛtātimāṃsakṣayādatīvavamanānnṛṇāmati virecanādāmataḥ payodasamaye dinakṣaṇa dayostṛtīyāṃśa yorja rāmati gate'śite śiśirasañjñakāle'pica

देहेस्रोतांसि रिक्तानि पूरयित्वाऽनिलो बली करोति विविधान् रोगान्सर्वाङ्गैकाङ्गसंश्रयान्

dehesrotāṃsi riktāni pūrayitvā'nilo balī karoti vividhān rogānsarvāṅgaikāṅgasaṃśrayān

शिरोग्रहोऽल्पकृशता जृम्भाऽत्यर्थं हनुग्रहः जिह्वास्तम्भो गद्गदत्वं मिन्मिनत्वञ्च मूकता

śirograho'lpakṛśatā jṛmbhā'tyarthaṃ hanugrahaḥ jihvāstambho gadgadatvaṃ minminatvañca mūkatā

वाचालता प्रलापञ्च रसानामनभिज्ञता बाधिर्यं कर्णनादश्च स्पर्शाज्ञत्वं तथाऽदितम्

vācālatā pralāpañca rasānāmanabhijñatā bādhiryaṃ karṇanādaśca sparśājñatvaṃ tathā'ditam

मन्यास्तम्भोऽत्र गणितो बाहुशोषोऽपबाहुकः वर्णिता चैव विश्वाची ऊर्द्ध्ववात उदीरितः

manyāstambho'tra gaṇito bāhuśoṣo'pabāhukaḥ varṇitā caiva viśvācī ūrddhvavāta udīritaḥ

आध्मानञ्च प्रत्याध्मानं वाताष्ठीला प्रतिष्ठीला तूनी च प्रतितूनी च वह्निवैषम्यमेव च

ādhmānañca pratyādhmānaṃ vātāṣṭhīlā pratiṣṭhīlā tūnī ca pratitūnī ca vahnivaiṣamyameva ca

आटोपः पार्श्वशूलञ्च त्रिकशूलं तथैव च मुहुश्च मूत्रणं मूत्रनिग्रहो मलगाढता

āṭopaḥ pārśvaśūlañca trikaśūlaṃ tathaiva ca muhuśca mūtraṇaṃ mūtranigraho malagāḍhatā

पुरीषस्याप्रवृत्तिश्च गृध्रसी च ततः परा कलायखञ्जता चापि खञ्जता पङ्गुता तथा

purīṣasyāpravṛttiśca gṛdhrasī ca tataḥ parā kalāyakhañjatā cāpi khañjatā paṅgutā tathā

क्रोष्टुशीर्षकखल्ल्यौ च वातकण्टक एव च पादहर्षः पाददाह आक्षेपो दण्डकाभिधः

kroṣṭuśīrṣakakhallyau ca vātakaṇṭaka eva ca pādaharṣaḥ pādadāha ākṣepo daṇḍakābhidhaḥ

वातपित्तकृताक्षेपस्तथा दण्डापतानकः अभिघातकृताक्षेप आयामो द्विविधः स्मृतः

vātapittakṛtākṣepastathā daṇḍāpatānakaḥ abhighātakṛtākṣepa āyāmo dvividhaḥ smṛtaḥ

आन्तरश्च तथा बाह्यो धनुर्वातश्च कुब्जकः अपतन्त्रोऽपतानश्च पक्षाघातः खिलाङ्गकः

āntaraśca tathā bāhyo dhanurvātaśca kubjakaḥ apatantro'patānaśca pakṣāghātaḥ khilāṅgakaḥ

कम्पः स्तम्भो व्यथा तोदो भेदश्च स्फुरणं तथा रौक्ष्यं कार्श्यञ्च कार्ष्ण्यञ्च शैत्यं लोम्नश्च हर्षणम्

kampaḥ stambho vyathā todo bhedaśca sphuraṇaṃ tathā raukṣyaṃ kārśyañca kārṣṇyañca śaityaṃ lomnaśca harṣaṇam

अङ्गमर्दोऽङ्गविभ्रंशः शिरासंकोच एव च अङ्गशोषश्च भीरुत्वं मोहश्च चलचित्तता

aṅgamardo'ṅgavibhraṃśaḥ śirāsaṃkoca eva ca aṅgaśoṣaśca bhīrutvaṃ mohaśca calacittatā

निद्रा नाशः स्वेदनाशो बलहानिस्तथैव च शुक्रक्षयो रजोनाशो गर्भनाशः परिभ्रमः

nidrā nāśaḥ svedanāśo balahānistathaiva ca śukrakṣayo rajonāśo garbhanāśaḥ paribhramaḥ

एत एवाशीतिसंख्या रोगा योगेन रूढितः वातव्याधीतिनामानो मुनिभिःपरिकीर्त्तिताः

eta evāśītisaṃkhyā rogā yogena rūḍhitaḥ vātavyādhītināmāno munibhiḥparikīrttitāḥ

मधुरलवणसाम्लस्निग्धस्योष्णनिद्रा गुरुरविकरवस्तिस्वेदसन्तर्पणानि दहनजलदशोषाभ्यङ्गसम्मर्दनानि प्रकुपितपवनानां शान्तिमेतानिकुर्युः

madhuralavaṇasāmlasnigdhasyoṣṇanidrā gururavikaravastisvedasantarpaṇāni dahanajaladaśoṣābhyaṅgasammardanāni prakupitapavanānāṃ śāntimetānikuryuḥ

अथ विशिष्टानां वातव्याधीनां लक्षणानि चिकित्सा च रक्तमाश्रित्य पवनः कुर्यान्मूर्द्धधराः शिराः रुक्षाः सवेदनाः कृष्णाः सोऽसाध्यः स्याच्छिरोग्रहः

atha viśiṣṭānāṃ vātavyādhīnāṃ lakṣaṇāni cikitsā ca raktamāśritya pavanaḥ kuryānmūrddhadharāḥ śirāḥ rukṣāḥ savedanāḥ kṛṣṇāḥ so'sādhyaḥ syācchirograhaḥ

शिरोग्रहे तु कर्त्तव्या शिरोगतमरुत्क्रिया दशमूलीकषायेण मातुलुङ्गरसेन च शृतेन तैलेनाभ्याङ्गः शिरोबस्तिश्च युज्यते

śirograhe tu karttavyā śirogatamarutkriyā daśamūlīkaṣāyeṇa mātuluṅgarasena ca śṛtena tailenābhyāṅgaḥ śirobastiśca yujyate

पीत्वैकं श्वासमनिलः पुनस्त्यजति वेगवान् आलस्यनिद्रा युक्तश्च स जृम्भ इति कथ्यते

pītvaikaṃ śvāsamanilaḥ punastyajati vegavān ālasyanidrā yuktaśca sa jṛmbha iti kathyate

शुण्ठी पिप्पल्यूषणं दीप्यकञ्च सिन्धूद्भूतं चेति सर्वे पृथग्वा तद्रू पं वा सूक्ष्मचूर्णीकृतं वा जृम्भाऽरम्भस्तम्भकृत्स्यात्तदेव

śuṇṭhī pippalyūṣaṇaṃ dīpyakañca sindhūdbhūtaṃ ceti sarve pṛthagvā tadrū paṃ vā sūkṣmacūrṇīkṛtaṃ vā jṛmbhā'rambhastambhakṛtsyāttadeva

जृम्भावेगे समुत्पन्ने शोभने शयने नरम् स्वापयेत्तेन नियमाज्जृम्भावेगः प्रशाम्यति

jṛmbhāvege samutpanne śobhane śayane naram svāpayettena niyamājjṛmbhāvegaḥ praśāmyati

जृम्भावेगःक्षयं याति कटुतैलेन मर्दनात् भोजनात्स्वादुभोज्यानां तथा ताम्बूलभक्षणात्

jṛmbhāvegaḥkṣayaṃ yāti kaṭutailena mardanāt bhojanātsvādubhojyānāṃ tathā tāmbūlabhakṣaṇāt

जिह्वानिर्लेखनाच्छुष्क भक्षणादभिघाततः कुपितो हनुमूलस्थः स्रंसयित्वानिलो हनुम्

jihvānirlekhanācchuṣka bhakṣaṇādabhighātataḥ kupito hanumūlasthaḥ sraṃsayitvānilo hanum

करोति विवृतास्यत्वमथ वा संवृतास्यताम् हनुग्रहः स तेन स्यात्कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम्

karoti vivṛtāsyatvamatha vā saṃvṛtāsyatām hanugrahaḥ sa tena syātkṛcchrāccarvaṇabhāṣaṇam

संवृतं चिबुकं स्निग्धं स्विन्नमुन्नमयेद्भिषक् विवृतं नमयित्वा तु कुर्यात्प्राप्तामिह क्रियाम्

saṃvṛtaṃ cibukaṃ snigdhaṃ svinnamunnamayedbhiṣak vivṛtaṃ namayitvā tu kuryātprāptāmiha kriyām

पिप्पलीमार्द्र कञ्चापि सञ्चर्व्य च मुहुर्मुहुः निष्ठीवेत्तप्ततोयेन शोधयेद्वदनान्तरम्

pippalīmārdra kañcāpi sañcarvya ca muhurmuhuḥ niṣṭhīvettaptatoyena śodhayedvadanāntaram

निष्कुष्य लशुनं सम्यक्संक्षुद्य तिलतैलवत् सैन्धवेनान्वितं खादेद्धनुस्तम्भार्दितो नरः

niṣkuṣya laśunaṃ samyaksaṃkṣudya tilatailavat saindhavenānvitaṃ khādeddhanustambhārdito naraḥ

रसोनगुटिकामाषविदलं परिपेष्य च याजयेत्पिष्टिकां ताञ्च सैन्धवार्द्र कहिङ्गुभिः

rasonaguṭikāmāṣavidalaṃ paripeṣya ca yājayetpiṣṭikāṃ tāñca saindhavārdra kahiṅgubhiḥ

ततस्तु वटकान्कृत्वा तिलतैले पचेच्छनैः भक्षयेत्तान्यथावह्निं हनुस्तम्भात्सुखी भवेत्

tatastu vaṭakānkṛtvā tilataile pacecchanaiḥ bhakṣayettānyathāvahniṃ hanustambhātsukhī bhavet

अभ्यज्य पक्वतैलेन स्वेदयेन्मृदुनाग्नि वस्तिं विधारयेन्मूर्ध्नि तैलेन परिपूरितम्

abhyajya pakvatailena svedayenmṛdunāgni vastiṃ vidhārayenmūrdhni tailena paripūritam

समूलपत्रशाखायाः प्रसारण्याः शतं पलैः सम्यक्संक्षुद्य सलिले द्रो णमात्रे पचेद्भिषक्

samūlapatraśākhāyāḥ prasāraṇyāḥ śataṃ palaiḥ samyaksaṃkṣudya salile dro ṇamātre pacedbhiṣak

सलिलस्य चतुर्थाशं क्वाथं समवशेषयेत् ततः पलशते तैले तं कषायं पुनः पचेत्

salilasya caturthāśaṃ kvāthaṃ samavaśeṣayet tataḥ palaśate taile taṃ kaṣāyaṃ punaḥ pacet

पचेत्पलशतं मस्तु काञ्जिकं मस्तुनः समम् ततः शुद्धं पचेद् दुग्धं गव्यं तैलाच्चतुर्गुणम्

pacetpalaśataṃ mastu kāñjikaṃ mastunaḥ samam tataḥ śuddhaṃ paced dugdhaṃ gavyaṃ tailāccaturguṇam

चित्रकं पिप्पलीमूलं मधुकं सैन्धवं वचा शतपुष्पा देवदारु रास्ना च गजपिप्पली

citrakaṃ pippalīmūlaṃ madhukaṃ saindhavaṃ vacā śatapuṣpā devadāru rāsnā ca gajapippalī

प्रसारणीभवं मूलं मांसी रक्तञ्च चन्दनम् तथा वातारिमूलञ्च बलामूलञ्च नागरम्

prasāraṇībhavaṃ mūlaṃ māṃsī raktañca candanam tathā vātārimūlañca balāmūlañca nāgaram

तैलस्य चाष्टमांशेन सर्वकल्कानि साधयेत् नाम्ना प्रसारणीतैलं विख्यातं तत्प्रयुज्यते

tailasya cāṣṭamāṃśena sarvakalkāni sādhayet nāmnā prasāraṇītailaṃ vikhyātaṃ tatprayujyate

पाने नस्ये शिरोवस्तौ मर्दने स्वेदने तथा प्रयुक्तं वातजान् रोगान्सर्वानपि विनाशयेत्

pāne nasye śirovastau mardane svedane tathā prayuktaṃ vātajān rogānsarvānapi vināśayet

विशेषतो हनुस्तम्भं जिह्वास्तम्भं तथाऽदितम् गद्गदत्वञ्च विश्वाचीं मन्यास्तम्भापबाहुकौ

viśeṣato hanustambhaṃ jihvāstambhaṃ tathā'ditam gadgadatvañca viśvācīṃ manyāstambhāpabāhukau

त्रिकशूलं गृध्रसीञ्च खञ्जतां पङ्गुतां तथा कलायखञ्जतां खल्लीं स्तम्भं सङ्कोचमेव च

trikaśūlaṃ gṛdhrasīñca khañjatāṃ paṅgutāṃ tathā kalāyakhañjatāṃ khallīṃ stambhaṃ saṅkocameva ca

आन्तरं बाह्यमायामं तथा दण्डापतानकम् धनुर्वातञ्च कुब्जत्वं व्यपोहति न संशयः

āntaraṃ bāhyamāyāmaṃ tathā daṇḍāpatānakam dhanurvātañca kubjatvaṃ vyapohati na saṃśayaḥ

क्षीणानां स्थविराणाञ्च वातसङ्कोचितात्मनाम् प्रसारयेद्यतोऽङ्गानि तदुक्तैषा प्रसारणी

kṣīṇānāṃ sthavirāṇāñca vātasaṅkocitātmanām prasārayedyato'ṅgāni taduktaiṣā prasāraṇī

वाग्वाहिनीशिरासंस्थो जिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः जिह्वास्तम्भः स तेनाद्मपानवाक्येष्वनीशता

vāgvāhinīśirāsaṃstho jihvāṃ stambhayate'nilaḥ jihvāstambhaḥ sa tenādmapānavākyeṣvanīśatā

जिह्वास्तम्भे यथाऽवस्थं वातव्याधिचिकित्सितम् सामान्योक्ता क्रिया चात्रार्दितस्यापि हिता मता

jihvāstambhe yathā'vasthaṃ vātavyādhicikitsitam sāmānyoktā kriyā cātrārditasyāpi hitā matā

आघृत्य वायुः सकफो धमनीः शब्दवाहिनीः नरान्करोत्यवचनान्मूकमिन्मिनगद्गदान्

āghṛtya vāyuḥ sakapho dhamanīḥ śabdavāhinīḥ narānkarotyavacanānmūkaminminagadgadān

अथ गद्गदमिन्मिनमूकानां चिकित्सा प्रस्थं घृतस्य पलिकैः शिग्रुवचालवणधातकीलोघ्रैः आजे पयसि सपाठैः सिद्धं सारस्वतं नाम्ना

atha gadgadaminminamūkānāṃ cikitsā prasthaṃ ghṛtasya palikaiḥ śigruvacālavaṇadhātakīloghraiḥ āje payasi sapāṭhaiḥ siddhaṃ sārasvataṃ nāmnā

विधिवदुपयुज्यमानं जडगद्गदमूकतां क्षणाज्जित्वा स्मृतिमतिमेधाप्रतिभाः कुर्यात्सुस्पष्टवाग्भवति

vidhivadupayujyamānaṃ jaḍagadgadamūkatāṃ kṣaṇājjitvā smṛtimatimedhāpratibhāḥ kuryātsuspaṣṭavāgbhavati

सहरिद्रा वचा कुष्ठं पिप्पली विश्वभेषजम् अजाजी चाजमोदा च यष्टीमधुकसैन्धवम्

saharidrā vacā kuṣṭhaṃ pippalī viśvabheṣajam ajājī cājamodā ca yaṣṭīmadhukasaindhavam

एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् तच्चूर्णं सर्पिषा लेह्यं प्रत्यहं भक्षयेन्नरः

etāni samabhāgāni sūkṣmacūrṇāni kārayet taccūrṇaṃ sarpiṣā lehyaṃ pratyahaṃ bhakṣayennaraḥ

एकविशंतिरात्रेण भवेच्छुतिधरो नरः मेघदुन्दुभिनिर्घोषो मत्तकोकिलनिस्वनः

ekaviśaṃtirātreṇa bhavecchutidharo naraḥ meghadundubhinirghoṣo mattakokilanisvanaḥ

स्वहेतुकुपिताद्वातादसम्बद्धं निरर्थकम् वचनं यन्नरो ब्रूते स प्रलापः प्रकीर्त्तितः

svahetukupitādvātādasambaddhaṃ nirarthakam vacanaṃ yannaro brūte sa pralāpaḥ prakīrttitaḥ

सतगरवरतिक्तारेवताम्भोदतिक्तानलदतुरगगन्धा भारतीहारहूराः मलयजदशमूलीशङ्खपुष्प्यः सुपक्वाः प्रलपनमपहन्युः पानतो नातिदूरात्

satagaravaratiktārevatāmbhodatiktānaladaturagagandhā bhāratīhārahūrāḥ malayajadaśamūlīśaṅkhapuṣpyaḥ supakvāḥ pralapanamapahanyuḥ pānato nātidūrāt

भुञ्जानस्य नरस्यान्नं मधुरप्रभृतीन् रसान् रसज्ञा यन्न जानाति रसाज्ञानं तदुच्यते

bhuñjānasya narasyānnaṃ madhuraprabhṛtīn rasān rasajñā yanna jānāti rasājñānaṃ taducyate

घर्षेज्जिह्वां जडां सिन्धुत्र्! यूषणैः साम्लवेतसैः अम्लवेतसकाभावे चुक्रं दातव्यमीरितम्

gharṣejjihvāṃ jaḍāṃ sindhutr! yūṣaṇaiḥ sāmlavetasaiḥ amlavetasakābhāve cukraṃ dātavyamīritam

किराततिक्तका कट्वी कुटजस्य फलं त्वचा ब्राह्मी फलञ्च पालाशं सर्जिका कृष्णजीरकम्

kirātatiktakā kaṭvī kuṭajasya phalaṃ tvacā brāhmī phalañca pālāśaṃ sarjikā kṛṣṇajīrakam

पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रं नागरमूषणम् एषां कल्कैर्मुहुर्घर्षेज्जिह्विकामार्द्रि कारसैः

pippalī pippalīmūlaṃ citraṃ nāgaramūṣaṇam eṣāṃ kalkairmuhurgharṣejjihvikāmārdri kārasaiḥ

तेन सम्यग्विजानाति रसना सकलान् रसान् कल्कः किराततिक्तादिर्जिह्वायाःशून्यतां हरेत्

tena samyagvijānāti rasanā sakalān rasān kalkaḥ kirātatiktādirjihvāyāḥśūnyatāṃ haret

स्पृश्यमाना त्वचा या तु शीतोष्णं मृदु कर्कशम् न जानाति बुधैस्त्वक् सा शून्येति परिकीर्त्तिता

spṛśyamānā tvacā yā tu śītoṣṇaṃ mṛdu karkaśam na jānāti budhaistvak sā śūnyeti parikīrttitā

सुप्तवाते त्वसृङ्मोक्षं कारयेद् बहुशो भिषक् दद्याच्च लवणाङ्गारधूमैस्तैलसमन्वितैः

suptavāte tvasṛṅmokṣaṃ kārayed bahuśo bhiṣak dadyācca lavaṇāṅgāradhūmaistailasamanvitaiḥ

उच्चैर्व्याहरतोऽत्यर्थं खादतः कठिनानि च हसतो जृम्भतो भाराद्विषमाच्छयनासनात्

uccairvyāharato'tyarthaṃ khādataḥ kaṭhināni ca hasato jṛmbhato bhārādviṣamācchayanāsanāt

शिरोनासौष्ठचिबुकललाटेक्षणसन्धिगः अर्दयत्यनिलो वक्त्रमर्दितं जनयेत्ततः

śironāsauṣṭhacibukalalāṭekṣaṇasandhigaḥ ardayatyanilo vaktramarditaṃ janayettataḥ

वक्रीभवति वक्त्रार्द्धं ग्रीवा चाप्यपवर्त्तते शिरश्चलति वाक्सङ्गो नेत्रादीनाञ्च वैकृतम्

vakrībhavati vaktrārddhaṃ grīvā cāpyapavarttate śiraścalati vāksaṅgo netrādīnāñca vaikṛtam

ग्रीवाचिबुकदन्तानां तस्मिन्पार्श्वे च वेदना तमर्दितमिति प्राहुर्व्याधिं व्याधिविशारदाः

grīvācibukadantānāṃ tasminpārśve ca vedanā tamarditamiti prāhurvyādhiṃ vyādhiviśāradāḥ

वातात्पित्तात्कफाच्च स्यात्त्रिविधं तत्समासतः लालास्रावो व्यथा कम्पः स्फुरणं हनुवाग्ग्रहः

vātātpittātkaphācca syāttrividhaṃ tatsamāsataḥ lālāsrāvo vyathā kampaḥ sphuraṇaṃ hanuvāggrahaḥ

ओष्ठयोः श्वयथुः शूलं चार्दिते वातजे भवेत्

oṣṭhayoḥ śvayathuḥ śūlaṃ cārdite vātaje bhavet

पीतमास्यं ज्वरस्तृष्णापित्तजे मोहधूपने गण्डे गिरसि मन्यायां शोथः स्तम्भः कफात्मके

pītamāsyaṃ jvarastṛṣṇāpittaje mohadhūpane gaṇḍe girasi manyāyāṃ śothaḥ stambhaḥ kaphātmake

क्षीणस्यानिमिषाक्षस्य प्रसक्ताव्यक्तभाषिणः न सिध्यत्यर्दितं गाढं त्रिवर्षं वेपनस्य च

kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ na sidhyatyarditaṃ gāḍhaṃ trivarṣaṃ vepanasya ca

स्नेहपानानि नस्यश्च भोज्यान्यनिलहन्ति च उपनाहाश्च शस्यन्ते नावनं वस्तयोऽदिते

snehapānāni nasyaśca bhojyānyanilahanti ca upanāhāśca śasyante nāvanaṃ vastayo'dite

बलया पञ्चमूल्या वा क्षीरं वातात्मके हितम् दशमूलकषायेण मातुलुङ्गरसेन वा

balayā pañcamūlyā vā kṣīraṃ vātātmake hitam daśamūlakaṣāyeṇa mātuluṅgarasena vā

पिष्टं मांसघृतं जग्ध्वा नवनीतेन सोऽदिती क्षीरमांसरसैर्भुक्त्वा दशमूलीरसं पिबेत्

piṣṭaṃ māṃsaghṛtaṃ jagdhvā navanītena so'ditī kṣīramāṃsarasairbhuktvā daśamūlīrasaṃ pibet

अर्दिते पित्तजे शीतान्स्नेहांश्चैव विनिर्दिशेत् घृतवस्तिप्रसेकञ्च क्षीरमेकं तथैव च

ardite pittaje śītānsnehāṃścaiva vinirdiśet ghṛtavastiprasekañca kṣīramekaṃ tathaiva ca

जिह्मीभूताननो मूको दाहवान्योऽदिती भवेत् कुर्यात्प्रतिक्रियां तस्य वातपित्तविनाशिनीम्

jihmībhūtānano mūko dāhavānyo'ditī bhavet kuryātpratikriyāṃ tasya vātapittavināśinīm

श्लेष्मभागे क्षयं नीते बृंहणैः समुपाचरेत् अर्दिते शोथसंयुक्ते वमनं च प्रशस्यते

śleṣmabhāge kṣayaṃ nīte bṛṃhaṇaiḥ samupācaret ardite śothasaṃyukte vamanaṃ ca praśasyate

रसोनकल्कं तिलतैलमिश्रं खादेन्नरो योऽदितरोगयुक्तः तस्यार्दितं नाशमुपैति शीघ्रं वृन्दं घनानामिव वायुवेगात्

rasonakalkaṃ tilatailamiśraṃ khādennaro yo'ditarogayuktaḥ tasyārditaṃ nāśamupaiti śīghraṃ vṛndaṃ ghanānāmiva vāyuvegāt

दिवास्वप्नासनस्थानविकृतोर्ध्वनिरीक्षणैः मन्यास्तम्भं प्रकुरुते स एव श्लेष्मणाऽवृतः

divāsvapnāsanasthānavikṛtordhvanirīkṣaṇaiḥ manyāstambhaṃ prakurute sa eva śleṣmaṇā'vṛtaḥ

दशमूलीकृतं क्वाथं पञ्चमूल्याऽपि कल्पितम् रुक्षं स्वेदं तथा नस्यं मन्यास्तम्भे प्रयोजयेत्

daśamūlīkṛtaṃ kvāthaṃ pañcamūlyā'pi kalpitam rukṣaṃ svedaṃ tathā nasyaṃ manyāstambhe prayojayet

तैलेनाज्येन वा ग्रीवामभ्यज्यार्कदलैरथ एरण्डपत्रैराच्छाद्य स्वेदयेद् बहुशो भिषक्

tailenājyena vā grīvāmabhyajyārkadalairatha eraṇḍapatrairācchādya svedayed bahuśo bhiṣak

कुक्कुटाण्डद्र वैरुष्णैः सैन्धवाज्यसमन्वितैः ग्रीवां सम्मर्दयेत्तेन मन्यास्तम्भः प्रशाम्यति

kukkuṭāṇḍadra vairuṣṇaiḥ saindhavājyasamanvitaiḥ grīvāṃ sammardayettena manyāstambhaḥ praśāmyati

अंसदेशे स्थितो वायुः शोषयेदंसबन्धनम् अंसबन्धनशोषात्स्याद् बाहुशोषः सवेदनः

aṃsadeśe sthito vāyuḥ śoṣayedaṃsabandhanam aṃsabandhanaśoṣātsyād bāhuśoṣaḥ savedanaḥ

बाहुशोषे पिबेद् भुक्त्वा सर्पिः कल्याणकं महत् बलामूलशृतं तोयं सैन्धवेन समन्वितम् बाहुशोषकरे वाते मन्यास्तम्भे च शस्यते

bāhuśoṣe pibed bhuktvā sarpiḥ kalyāṇakaṃ mahat balāmūlaśṛtaṃ toyaṃ saindhavena samanvitam bāhuśoṣakare vāte manyāstambhe ca śasyate

शिराः सङ्कोच्य बाहुस्थः स कुर्यादपबाहुकम्

śirāḥ saṅkocya bāhusthaḥ sa kuryādapabāhukam

परमौषधमपबाहु कमन्यास्तम्भोर्ध्वजत्रुगतरोगे शीतलजलेन नस्यं तदुपशमं जिङ्गिनी च पुरः

paramauṣadhamapabāhu kamanyāstambhordhvajatrugataroge śītalajalena nasyaṃ tadupaśamaṃ jiṅginī ca puraḥ

मूलं बलायास्त्वथ पारिभद्र जं तथाऽत्मगुप्तास्वरसं पिबेद्वा युञ्जीत यो माषरसेन नस्यं भवेदसौ वज्रसमानबाहुः

mūlaṃ balāyāstvatha pāribhadra jaṃ tathā'tmaguptāsvarasaṃ pibedvā yuñjīta yo māṣarasena nasyaṃ bhavedasau vajrasamānabāhuḥ

माषातसीयवकुरण्टककण्टकारी गोकण्टटुण्टुकजटाकपिकच्छतोयैः कार्पासकास्थिशणबीजकुलत्थकोलक्वाथेन बस्तपिशितस्य रसेन चापि

māṣātasīyavakuraṇṭakakaṇṭakārī gokaṇṭaṭuṇṭukajaṭākapikacchatoyaiḥ kārpāsakāsthiśaṇabījakulatthakolakvāthena bastapiśitasya rasena cāpi

शुण्ठ्या समागधिकया शतपुष्पया च सैरण्डमूलकपुनर्नवया सरण्या रास्नाबलाऽमृतलताकटुकैर्विपक्वं माषाख्यमेतदपबाहुहरं हि तैलम्

śuṇṭhyā samāgadhikayā śatapuṣpayā ca sairaṇḍamūlakapunarnavayā saraṇyā rāsnābalā'mṛtalatākaṭukairvipakvaṃ māṣākhyametadapabāhuharaṃ hi tailam

तलं प्रत्यङ्गुलीनां याः कण्डरा बाहुपृष्ठतः बाह्वोः कर्मक्षयकरी विश्वाची सा निगद्यते

talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yāḥ kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ bāhvoḥ karmakṣayakarī viśvācī sā nigadyate

दशमूलीबलामाषक्वाथं तैलाज्यमिश्रितम् सायं भुक्त्वा पिबेन्नस्यं विश्वाच्यामपबाहुके

daśamūlībalāmāṣakvāthaṃ tailājyamiśritam sāyaṃ bhuktvā pibennasyaṃ viśvācyāmapabāhuke

माषसिन्धुबलारास्ना दशमूलकहिङ्गुभिः वचाशिवजटाऽख्याभिः सिद्धं तैलं सनागरम्

māṣasindhubalārāsnā daśamūlakahiṅgubhiḥ vacāśivajaṭā'khyābhiḥ siddhaṃ tailaṃ sanāgaram

ऊर्ध्वं भक्ताशनाद्धन्याद् बाहुशोषापबाहुकौ विश्वाचीमुद्धतां चापि पक्षाघातं तथाऽदितम्

ūrdhvaṃ bhaktāśanāddhanyād bāhuśoṣāpabāhukau viśvācīmuddhatāṃ cāpi pakṣāghātaṃ tathā'ditam

अधःप्रतिहतो वायुः श्लेष्मणा मारुतेन च करोत्युद्गारबाहुल्यमूर्ध्ववातः स उच्यते

adhaḥpratihato vāyuḥ śleṣmaṇā mārutena ca karotyudgārabāhulyamūrdhvavātaḥ sa ucyate

भागा दश विश्वायास्तत्तुल्या वृद्धदारकस्यापि त्रय एव च पथ्यायाश्चतुरंशं हिङ्गु सम्भृष्टम्

bhāgā daśa viśvāyāstattulyā vṛddhadārakasyāpi traya eva ca pathyāyāścaturaṃśaṃ hiṅgu sambhṛṣṭam

एकः सैन्धवभागस्तत्तुल्यं चित्रकं चात्र संवृद्धमूर्ध्ववातं हन्त्येतच्चूर्णितं भुक्तम्

ekaḥ saindhavabhāgastattulyaṃ citrakaṃ cātra saṃvṛddhamūrdhvavātaṃ hantyetaccūrṇitaṃ bhuktam

साटोपमत्युग्ररुजमाध्मातमुदरं भृशम् आध्मानमिति जानीयाद्धोरं वातनिरोधजम्

sāṭopamatyugrarujamādhmātamudaraṃ bhṛśam ādhmānamiti jānīyāddhoraṃ vātanirodhajam

आध्माने लङ्घनं पूर्वं दीपनं पाचनं ततः फलवर्तिक्रियां कुर्याद्वस्तिकर्म च शोधनम्

ādhmāne laṅghanaṃ pūrvaṃ dīpanaṃ pācanaṃ tataḥ phalavartikriyāṃ kuryādvastikarma ca śodhanam

कर्षमात्रा भवेत्कृष्णा त्रिवृता स्यात्पलोन्मिता खण्डादपि पलं ग्राह्यं चूर्णमेकत्र कारयेत् मधुनाऽक्षमितं लिह्याच्चूर्णमाध्माननाशनम्

karṣamātrā bhavetkṛṣṇā trivṛtā syātpalonmitā khaṇḍādapi palaṃ grāhyaṃ cūrṇamekatra kārayet madhunā'kṣamitaṃ lihyāccūrṇamādhmānanāśanam

दारुहैमवतीकुष्ठशताह्वा हिङ्गुसैन्धवैः लिम्पेदुष्णैरम्लपिष्टैः शूलाध्मानयुतोदरम्

dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvā hiṅgusaindhavaiḥ limpeduṣṇairamlapiṣṭaiḥ śūlādhmānayutodaram

अभयाऽरग्वधो धात्री दन्ती तिक्ता स्नुही त्रिवृत् मुस्ता प्रत्येकमेतानि ग्राह्याणि पलमात्रया

abhayā'ragvadho dhātrī dantī tiktā snuhī trivṛt mustā pratyekametāni grāhyāṇi palamātrayā

तानि सङ्कुट्य सर्वाणि जलाढकयुगे पचेत् तत्र तोयेऽष्टमं भागं कषायमवशेषयेत्

tāni saṅkuṭya sarvāṇi jalāḍhakayuge pacet tatra toye'ṣṭamaṃ bhāgaṃ kaṣāyamavaśeṣayet

निस्त्वग्जैपालबीजानि नवानि पलमात्रया तनुवस्त्रधृतान्येव तस्मिन्क्वाथे शनैः पचेत्

nistvagjaipālabījāni navāni palamātrayā tanuvastradhṛtānyeva tasminkvāthe śanaiḥ pacet

100

ज्वालयेदनलं मन्दं यावत्क्वाथो घनो भवेत् तत खल्वे क्षिपेद्भागानष्टौ जैपालबीजतः

jvālayedanalaṃ mandaṃ yāvatkvātho ghano bhavet tata khalve kṣipedbhāgānaṣṭau jaipālabījataḥ

101

भागांस्त्रीन्नागराद् द्वौ च मरिचाद् द्वौ च पारदात् गन्धकाद् द्वौ च तानीह यावद्यामं विमर्दयेत्

bhāgāṃstrīnnāgarād dvau ca maricād dvau ca pāradāt gandhakād dvau ca tānīha yāvadyāmaṃ vimardayet

102

रसो नाराचनामाऽय भक्षितो रक्तिकामितः जलेन शीतलेनैव रोगानेतान्विनाशयेत्

raso nārācanāmā'ya bhakṣito raktikāmitaḥ jalena śītalenaiva rogānetānvināśayet

103

आध्मानं शूलमानाहं प्रत्याध्मानं तथैव च उदावर्त्तं तथा गुल्ममुदराणि हरत्यसौ

ādhmānaṃ śūlamānāhaṃ pratyādhmānaṃ tathaiva ca udāvarttaṃ tathā gulmamudarāṇi haratyasau

104

वेगे शान्ते तु भुञ्जीत शर्करासहितं दधि ततस्तत्सैन्धवेनापि ततो दध्योदनं मनाक्

vege śānte tu bhuñjīta śarkarāsahitaṃ dadhi tatastatsaindhavenāpi tato dadhyodanaṃ manāk

105

विमुक्तपार्श्वहृदयं तदेवामाशयोत्थितम् प्रत्याध्मानं विजानीयात्कफव्याकुलितानिलम्

vimuktapārśvahṛdayaṃ tadevāmāśayotthitam pratyādhmānaṃ vijānīyātkaphavyākulitānilam

106

प्रत्याध्माने समुत्पन्ने कुर्याद्वमनलङ्घने दीपनादीनि युञ्जीत पूर्ववद्वस्तिकर्म च

pratyādhmāne samutpanne kuryādvamanalaṅghane dīpanādīni yuñjīta pūrvavadvastikarma ca

107

नाभेरधस्तात्सञ्जातः सञ्चारी यदि वाऽचलः

nābheradhastātsañjātaḥ sañcārī yadi vā'calaḥ

108

अष्ठीलावद्घनो ग्रन्थिरुर्ध्वमायत उन्नतः वाताष्ठीलां विजानीयाद् वहिर्मार्गनिरोधिनीम्

aṣṭhīlāvadghano granthirurdhvamāyata unnataḥ vātāṣṭhīlāṃ vijānīyād vahirmārganirodhinīm

109

एतामेव रुजायुक्तां वातविण्मूत्ररोधिनीम् प्रत्यष्ठीलामिति वदेज्जठरे तिर्यगुत्थिताम्

etāmeva rujāyuktāṃ vātaviṇmūtrarodhinīm pratyaṣṭhīlāmiti vadejjaṭhare tiryagutthitām

110

अष्ठीलायाः क्रिया कार्या गुल्मस्यान्तरविद्र धेः चूर्णं हिङ्ग्वादिकं चात्र पिबेदुष्णेन वारिणा

aṣṭhīlāyāḥ kriyā kāryā gulmasyāntaravidra dheḥ cūrṇaṃ hiṅgvādikaṃ cātra pibeduṣṇena vāriṇā

111

हिङ्गुग्रन्थिक धान्यजीरकवचाचव्याग्निपाठाशटी वृक्षाम्लं लवणत्रयं त्रिकटुकं क्षारद्वयं दाडिमम् पथ्यापौष्करवेतसाम्लहपुषायोज्यंतदेभिः कृतं चूर्णं भावितमेतदार्द्र करसैः स्याद् बीजपूरद्र वैः

hiṅgugranthika dhānyajīrakavacācavyāgnipāṭhāśaṭī vṛkṣāmlaṃ lavaṇatrayaṃ trikaṭukaṃ kṣāradvayaṃ dāḍimam pathyāpauṣkaravetasāmlahapuṣāyojyaṃtadebhiḥ kṛtaṃ cūrṇaṃ bhāvitametadārdra karasaiḥ syād bījapūradra vaiḥ

112

अधो या वेदना याति वर्चोमूत्राशयोत्थिता भिन्दन्तीव गुदोपस्थं सा तूनी नामतो मता

adho yā vedanā yāti varcomūtrāśayotthitā bhindantīva gudopasthaṃ sā tūnī nāmato matā

113

गुदोपस्थोत्थिता सैव प्रतिलोमं विधाविता वेगैः पक्वाशयं याति प्रतितूनीति सोच्यते

gudopasthotthitā saiva pratilomaṃ vidhāvitā vegaiḥ pakvāśayaṃ yāti pratitūnīti socyate

114

तून्याञ्च प्रतितून्याञ्च प्रशस्ताः स्नेहवस्तयः पिबेद्वा स्नेहलवणं पिप्पल्यादिमथाम्बुना उष्णेन रामठं क्षारं प्रगाढमथ वा घृतम्

tūnyāñca pratitūnyāñca praśastāḥ snehavastayaḥ pibedvā snehalavaṇaṃ pippalyādimathāmbunā uṣṇena rāmaṭhaṃ kṣāraṃ pragāḍhamatha vā ghṛtam

115

स्फिगस्थ्नोः पृष्ठवंशास्थ्नोर्यः सन्धिस्तत्त्रिकं मतम् तत्र वातेन या पीडा त्रिकशूलं तदुच्यते

sphigasthnoḥ pṛṣṭhavaṃśāsthnoryaḥ sandhistattrikaṃ matam tatra vātena yā pīḍā trikaśūlaṃ taducyate

116

कारयेद्वालुकास्वेदं त्रिकशूलेप्रयत्नतः यद्वाऽधस्तात्करीषाग्निं धारयेत्सततं नरः

kārayedvālukāsvedaṃ trikaśūleprayatnataḥ yadvā'dhastātkarīṣāgniṃ dhārayetsatataṃ naraḥ

117

आभाऽश्वगन्धा हपुषागुडूची शतावरी गोक्षुरकश्च रास्ना श्यामा शताह्वा च शटी यवानी सनागरा चेति समं विचूर्ण्य

ābhā'śvagandhā hapuṣāguḍūcī śatāvarī gokṣurakaśca rāsnā śyāmā śatāhvā ca śaṭī yavānī sanāgarā ceti samaṃ vicūrṇya

118

सर्वैः समं गुग्गुलुमत्र दद्यात्क्षिपेदिहाज्यञ्च तदर्द्धभागम् तद्भक्षयेदर्द्धपिचुप्रमाणं प्रभातकाले पयसाऽथ यूषैः

sarvaiḥ samaṃ guggulumatra dadyātkṣipedihājyañca tadarddhabhāgam tadbhakṣayedarddhapicupramāṇaṃ prabhātakāle payasā'tha yūṣaiḥ

119

मद्येन वा कोष्णजलेन चापि क्षीरेण वा मांसरसेन वाऽपि त्रिकग्रहे जानुहनुग्रहे च वाते भुजस्थे चरणस्थिते च

madyena vā koṣṇajalena cāpi kṣīreṇa vā māṃsarasena vā'pi trikagrahe jānuhanugrahe ca vāte bhujasthe caraṇasthite ca

120

सन्धिस्थिते चास्थिगते च तस्मिन्मज्जस्थिते स्नायुगते च कोष्ठे रोगान् हरेद्वातकफानुविद्धान् वातेरितान् हृद्ग्रहयोनिदोषान्

sandhisthite cāsthigate ca tasminmajjasthite snāyugate ca koṣṭhe rogān haredvātakaphānuviddhān vāteritān hṛdgrahayonidoṣān

121

भग्नास्थिविद्धेषु च खञ्जतायां सगृध्रसीके खलु पक्षघाते महौषधं गुग्गुलुमेतमाहुस्त्रयोदशाङ्गं भिषजः पुराणाः

bhagnāsthividdheṣu ca khañjatāyāṃ sagṛdhrasīke khalu pakṣaghāte mahauṣadhaṃ guggulumetamāhustrayodaśāṅgaṃ bhiṣajaḥ purāṇāḥ

122

मारुतेऽविगुणे वस्तौ मूत्रं सम्यक्प्रवर्त्तते विकारा विविधाश्चापि तस्मिन्दुष्टे भवन्ति हि

mārute'viguṇe vastau mūtraṃ samyakpravarttate vikārā vividhāścāpi tasminduṣṭe bhavanti hi

123

बलामूर्वात्वचश्चूर्णं ससितं कर्षसम्मितम् पिबेत्कुडवदुग्धेन मुहुर्मूत्रणशान्तये

balāmūrvātvacaścūrṇaṃ sasitaṃ karṣasammitam pibetkuḍavadugdhena muhurmūtraṇaśāntaye

124

पथ्याबिभीतधात्रीणां चूर्णं चूर्णं मृतायसः मधुना सह संलीढं मुहुर्मूत्रणशान्तिकृत्

pathyābibhītadhātrīṇāṃ cūrṇaṃ cūrṇaṃ mṛtāyasaḥ madhunā saha saṃlīḍhaṃ muhurmūtraṇaśāntikṛt

125

यवक्षारस्य चूर्णस्तु संयोज्य सितया सह भक्षयेन्नियतं तस्य प्रशाम्येन्मूत्रनिग्रहः

yavakṣārasya cūrṇastu saṃyojya sitayā saha bhakṣayenniyataṃ tasya praśāmyenmūtranigrahaḥ

126

कूष्माण्डस्य तु बीजानि बीजानि त्रपुषस्य च वस्तौ सन्धारयेत्तेन प्रशाम्येन्मूत्रनिग्रहः

kūṣmāṇḍasya tu bījāni bījāni trapuṣasya ca vastau sandhārayettena praśāmyenmūtranigrahaḥ

127

आमलक्याश्च कल्केन वस्तिभागं प्रलेपयेत् तेन प्रशाम्यति क्षिप्रं नियमान्मूत्रनिग्रहः

āmalakyāśca kalkena vastibhāgaṃ pralepayet tena praśāmyati kṣipraṃ niyamānmūtranigrahaḥ

128

मेहनस्याथ योनेर्वा मुखस्याभ्यन्तरे शनैः घनसारयुतां वर्त्तिं धारयेन्मूत्रनिग्रहे

mehanasyātha yonervā mukhasyābhyantare śanaiḥ ghanasārayutāṃ varttiṃ dhārayenmūtranigrahe

129

स्फिक्पूर्वोरुकटीपृष्टजानुजङ्घापदं क्रमात् गृध्रसी स्तम्भरुक्तोदैर्गृह्णाति स्पन्दते मुहुः

sphikpūrvorukaṭīpṛṣṭajānujaṅghāpadaṃ kramāt gṛdhrasī stambharuktodairgṛhṇāti spandate muhuḥ

130

वाताद्वातकफाभ्यां सा विज्ञेया द्विविधा पुनः वातजायां भवेत्तोदो देहस्यातीव वक्रता

vātādvātakaphābhyāṃ sā vijñeyā dvividhā punaḥ vātajāyāṃ bhavettodo dehasyātīva vakratā

131

जानुजङ्घोरुसन्धीनां स्फुरणं स्तम्भता भृशम्

jānujaṅghorusandhīnāṃ sphuraṇaṃ stambhatā bhṛśam

132

वातश्लेष्मोद्भवायान्तु गौरवं वह्निमार्दवम् तन्द्रा मुखप्रसेकश्च भक्तद्वेषस्तथैव च

vātaśleṣmodbhavāyāntu gauravaṃ vahnimārdavam tandrā mukhaprasekaśca bhaktadveṣastathaiva ca

133

गृध्रस्यार्त्तं नरं सम्यग् रेकेण वमनेन वा ज्ञात्वा निरामं दीप्ताग्निं वस्तिभिः समुपाचरेत्

gṛdhrasyārttaṃ naraṃ samyag rekeṇa vamanena vā jñātvā nirāmaṃ dīptāgniṃ vastibhiḥ samupācaret

134

नादौ वस्तिविधिं कुर्याद्यावदूर्ध्वं न शुध्यति स्नेहो निरर्थकः स स्याद्भस्मन्येव हुतं यथा

nādau vastividhiṃ kuryādyāvadūrdhvaṃ na śudhyati sneho nirarthakaḥ sa syādbhasmanyeva hutaṃ yathā

135

तैलमेरण्डजं प्रातर्गोमूत्रेण पिबेन्नरः मासमेकं प्रयोगोऽय गृध्रस्यूरुग्रहापहः

tailameraṇḍajaṃ prātargomūtreṇa pibennaraḥ māsamekaṃ prayogo'ya gṛdhrasyūrugrahāpahaḥ

136

तैलं घृतं चार्द्र कमातुलुङ्गरसं सचुक्रं सगुडं पिबेद्वा कट्युरुपृष्ठत्रिकशूलगुल्मगृध्रस्युदावर्त्तहरः प्रयोगः

tailaṃ ghṛtaṃ cārdra kamātuluṅgarasaṃ sacukraṃ saguḍaṃ pibedvā kaṭyurupṛṣṭhatrikaśūlagulmagṛdhrasyudāvarttaharaḥ prayogaḥ

137

निष्कुष्यैरण्डबीजानि पिष्ट्वा क्षीरे विपाचयेत् तत्पानन्तु कटीशूले गृध्रस्यां परमौषधम्

niṣkuṣyairaṇḍabījāni piṣṭvā kṣīre vipācayet tatpānantu kaṭīśūle gṛdhrasyāṃ paramauṣadham

138

एरण्डमूलं बिल्वञ्च बृहती कण्टकारिका कषायोरुचकोपेतः पीतो वङ्क्षणवस्तिजम् गृध्रसीजं हरेच्छूलं चिरकालानुबन्धि च

eraṇḍamūlaṃ bilvañca bṛhatī kaṇṭakārikā kaṣāyorucakopetaḥ pīto vaṅkṣaṇavastijam gṛdhrasījaṃ harecchūlaṃ cirakālānubandhi ca

139

गोमूत्रैरण्डतैलाभ्यां कृष्णाचूर्णं पिबेन्नरः दीर्घकालोत्थितां हन्ति गृध्रसीं कफवातजाम्

gomūtrairaṇḍatailābhyāṃ kṛṣṇācūrṇaṃ pibennaraḥ dīrghakālotthitāṃ hanti gṛdhrasīṃ kaphavātajām

140

सिंहास्यदन्तीकृतमालकानां पिबेत्कषायं रुबुतैलमिश्रम् यो गृध्रसीनष्टगतिः प्रसुप्तः स शीघ्रगः स्याद्धि किमत्र चित्रम्

siṃhāsyadantīkṛtamālakānāṃ pibetkaṣāyaṃ rubutailamiśram yo gṛdhrasīnaṣṭagatiḥ prasuptaḥ sa śīghragaḥ syāddhi kimatra citram

141

बृहन्निम्बतरोः सारो वारिणा परिपेषितः स पीतो नाशयेत्क्षिप्रमसाध्यामपि गृध्रसीम्

bṛhannimbataroḥ sāro vāriṇā paripeṣitaḥ sa pīto nāśayetkṣipramasādhyāmapi gṛdhrasīm

142

शेफालिकादलैः क्वाथो मृद्वग्निपरिपाचितः दुर्वारं गृध्रसीरोगं पीतमात्रः प्रणाशयेत्

śephālikādalaiḥ kvātho mṛdvagniparipācitaḥ durvāraṃ gṛdhrasīrogaṃ pītamātraḥ praṇāśayet

143

रास्नायास्तु पलं चैकं पञ्चकर्षाणि गुग्गुलोः सर्पिषावटिकां कृत्वा भक्षयेद् गृध्रसीहरीम्

rāsnāyāstu palaṃ caikaṃ pañcakarṣāṇi gugguloḥ sarpiṣāvaṭikāṃ kṛtvā bhakṣayed gṛdhrasīharīm

144

रास्नामृतारग्वधदेवदारुत्रिकण्टकैरण्डपुनर्नवानाम् क्वाथं पिबेन्नागरचूर्णमिश्रं जङ्घोरुपृष्ठत्रिकपार्श्वशूली

rāsnāmṛtāragvadhadevadārutrikaṇṭakairaṇḍapunarnavānām kvāthaṃ pibennāgaracūrṇamiśraṃ jaṅghorupṛṣṭhatrikapārśvaśūlī

145

पथ्याबिभीतामलकीफलानां शतं क्रमेण द्विगुणाभिवृद्धम् प्रस्थेन युक्तञ्च पलङ्कषाणां द्रो णे जले संस्थितमेकरात्रम्

pathyābibhītāmalakīphalānāṃ śataṃ krameṇa dviguṇābhivṛddham prasthena yuktañca palaṅkaṣāṇāṃ dro ṇe jale saṃsthitamekarātram

146

अर्धावशिष्टं क्वथितं कषायं भाण्डे पचेत्तत्पुनरेव लौहे अमूनि वह्नेरवतार्य दद्याद् द्र व्याणि सञ्चूर्ण्य पलार्द्धकानि

ardhāvaśiṣṭaṃ kvathitaṃ kaṣāyaṃ bhāṇḍe pacettatpunareva lauhe amūni vahneravatārya dadyād dra vyāṇi sañcūrṇya palārddhakāni

147

विडङ्गदन्तीत्रिफलागुडूची कृष्णात्रिवृन्नागरकोषणानि यथेष्टचेष्टस्य नरस्य शीघ्रं हिमाम्बुपानानि च भोजनानि

viḍaṅgadantītriphalāguḍūcī kṛṣṇātrivṛnnāgarakoṣaṇāni yatheṣṭaceṣṭasya narasya śīghraṃ himāmbupānāni ca bhojanāni

148

निषेव्यमाणो विनिहन्ति रोगान्सगृध्रसीं नूतनखञ्जताञ्च प्लीहानमुग्रं जठराग्निगुल्मं पाण्डुत्वकण्डूवमिवातरक्तम्

niṣevyamāṇo vinihanti rogānsagṛdhrasīṃ nūtanakhañjatāñca plīhānamugraṃ jaṭharāgnigulmaṃ pāṇḍutvakaṇḍūvamivātaraktam

149

पथ्यादिको गुग्गुलुरेष नाम्ना ख्यातः क्षितावप्रमितप्रभावः बलेन नागेन समं मनुष्यं जवेन कुर्यात्तुरगेण तुल्यम्

pathyādiko guggulureṣa nāmnā khyātaḥ kṣitāvapramitaprabhāvaḥ balena nāgena samaṃ manuṣyaṃ javena kuryātturageṇa tulyam

150

आयुः प्रकर्षं विदधाति चक्षुर्बलं तथा पुष्टिकरो विषघ्नः क्षतस्य सन्धानकरो विशेषाद्रो गेषु शस्तः सकलेषु तज्ज्ञैः

āyuḥ prakarṣaṃ vidadhāti cakṣurbalaṃ tathā puṣṭikaro viṣaghnaḥ kṣatasya sandhānakaro viśeṣādro geṣu śastaḥ sakaleṣu tajjñaiḥ

151

वायुः कट्याश्रितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा खञ्जस्तदाभवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्वधात्

vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā khañjastadābhavejjantuḥ paṅguḥ sakthnordvayorvadhāt

152

उपाचरेदभिनवं खञ्जं पङ्गुमथापि च विरेकास्थापनस्वेदगुग्गुलुस्नेहवस्तिभिः

upācaredabhinavaṃ khañjaṃ paṅgumathāpi ca virekāsthāpanasvedaguggulusnehavastibhiḥ

153

कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्निव च लक्ष्यते कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम्

kampate gamanārambhe khañjanniva ca lakṣyate kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam

154

क्रमः कलायखञ्जस्य खञ्जपङ्ग्वोरिव स्मृतः विशेषात्स्नेहनं कर्म कार्यमत्र विचक्षणैः

kramaḥ kalāyakhañjasya khañjapaṅgvoriva smṛtaḥ viśeṣātsnehanaṃ karma kāryamatra vicakṣaṇaiḥ

155

वातशोणितजः शोथो जानुमध्ये महारुजः ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षस्तु स्थूलः क्रोष्टुकशीर्षवत्

vātaśoṇitajaḥ śotho jānumadhye mahārujaḥ jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣastu sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat

156

गुग्गुलुं क्रोष्टुशीर्षे तु गुडूचीत्रिफलाऽम्भसा क्षीरेणैरण्ड तैलं वा पिबेद्वा वृद्धदारकम्

gugguluṃ kroṣṭuśīrṣe tu guḍūcītriphalā'mbhasā kṣīreṇairaṇḍa tailaṃ vā pibedvā vṛddhadārakam

157

रसैस्तित्तिरमांसस्य पीतेर्गुग्गुलुसंयुतैः वातरक्तक्रियाभिश्च जयेज्जम्बूकमस्तकम्

rasaistittiramāṃsasya pīterguggulusaṃyutaiḥ vātaraktakriyābhiśca jayejjambūkamastakam

158

खल्लीतु पादजङ्घोरुकरमूलावमोटिनी

khallītu pādajaṅghorukaramūlāvamoṭinī

159

कुष्ठसैन्धवयोः कल्कश्चुक्रतैलसमन्वितः सुखोष्णो मर्दने योज्यः खल्लीशूलनिवारणः

kuṣṭhasaindhavayoḥ kalkaścukratailasamanvitaḥ sukhoṣṇo mardane yojyaḥ khallīśūlanivāraṇaḥ

160

रुक् पादे विषमे न्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा वातेन गुल्फमाश्रित्य तमाहुर्वातकण्टकम्

ruk pāde viṣame nyaste śramādvā jāyate yadā vātena gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam

161

रक्तावसेचनं कुर्यादभीक्ष्णं वातकण्टके पिबेदैरण्डतैलं वा दहेत्सूचीभिरेव च

raktāvasecanaṃ kuryādabhīkṣṇaṃ vātakaṇṭake pibedairaṇḍatailaṃ vā dahetsūcībhireva ca

162

पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः विशेषतश्चङ्क्रमणे पाददाहं तमादिशेत्

pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito'nilaḥ viśeṣataścaṅkramaṇe pādadāhaṃ tamādiśet

163

वातरक्तक्रमं कुर्यात्पाददाहे विशेषतः मसूरविदलैः पिष्टैः शृतशीतेन वारिणा चरणौ लेपयेत्सम्यग्पाददाहप्रशान्तये

vātaraktakramaṃ kuryātpādadāhe viśeṣataḥ masūravidalaiḥ piṣṭaiḥ śṛtaśītena vāriṇā caraṇau lepayetsamyagpādadāhapraśāntaye

164

नवनीतेन संलिप्तौ वह्निना परिता पितौ मुच्येते चरणौ क्षिप्रं परितापात्सुदारुणात्

navanītena saṃliptau vahninā paritā pitau mucyete caraṇau kṣipraṃ paritāpātsudāruṇāt

165

हृष्येते चरणौ यस्य भवतश्च प्रसुप्तकौ पादहर्षः स विज्ञेयः कफवातप्रकोपजः

hṛṣyete caraṇau yasya bhavataśca prasuptakau pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ

166

पादहर्षे तु कर्त्तव्यः कफवातहरो विधिः

pādaharṣe tu karttavyaḥ kaphavātaharo vidhiḥ

167

यदा तु धमनीः सर्वाः कुपितोऽभ्येति मारुतः तदा क्षिपत्याशु मुहुर्मुहुर्देहं मुहुश्चलः मुहुराक्षेपणाद्वायुराक्षेपक इति स्मृतः

yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kupito'bhyeti mārutaḥ tadā kṣipatyāśu muhurmuhurdehaṃ muhuścalaḥ muhurākṣepaṇādvāyurākṣepaka iti smṛtaḥ

168

पित्तश्लेष्मान्वितो वायुर्वायुरेव च केवलः कुर्यादाक्षेपकं चान्यं चतुर्थमभिघातजम्

pittaśleṣmānvito vāyurvāyureva ca kevalaḥ kuryādākṣepakaṃ cānyaṃ caturthamabhighātajam

169

पाणिपादशिरः पृष्ठश्रोणीः स्तभ्नाति मारुतः दण्डवत्स्तब्धगात्रस्य दण्डकः सोऽनुपक्रमः

pāṇipādaśiraḥ pṛṣṭhaśroṇīḥ stabhnāti mārutaḥ daṇḍavatstabdhagātrasya daṇḍakaḥ so'nupakramaḥ

170

कफावृतो यदा वायुर्धमनीष्वेव तिष्ठति स दण्डवत्स्तम्भयति कृच्छ्रो दण्डापतानकः

kaphāvṛto yadā vāyurdhamanīṣveva tiṣṭhati sa daṇḍavatstambhayati kṛcchro daṇḍāpatānakaḥ

171

बलामूलकषायस्य दशमूलीशृतस्य च यवकोलकुलत्थानां क्वाथस्य पयसस्तथा

balāmūlakaṣāyasya daśamūlīśṛtasya ca yavakolakulatthānāṃ kvāthasya payasastathā

172

अष्टावष्टौ स्मृता भागास्तैलादेकस्तदेकतः पचेदवाप्य मधुरं गणं सैन्धवसंयुतम्

aṣṭāvaṣṭau smṛtā bhāgāstailādekastadekataḥ pacedavāpya madhuraṃ gaṇaṃ saindhavasaṃyutam

173

तथाऽगुरुं सर्जरसं सरलं देवदारु च मञ्जिष्ठां पद्मकं कुष्ठमेलां कालानुसारिवाम्

tathā'guruṃ sarjarasaṃ saralaṃ devadāru ca mañjiṣṭhāṃ padmakaṃ kuṣṭhamelāṃ kālānusārivām

174

मांसीं शैलेयकं पत्रं तगरं सारिवां वचाम् शतावरीमश्वगन्धां शतपुष्पां पुनर्नवाम्

māṃsīṃ śaileyakaṃ patraṃ tagaraṃ sārivāṃ vacām śatāvarīmaśvagandhāṃ śatapuṣpāṃ punarnavām

175

तत्साधुसिद्धं सौवर्णे राजते मृण्मयेऽपि वा प्रक्षिप्य कलशे सम्यक्स्वनुगुप्तं निधापयेत्

tatsādhusiddhaṃ sauvarṇe rājate mṛṇmaye'pi vā prakṣipya kalaśe samyaksvanuguptaṃ nidhāpayet

176

एतन्महाबलातैलं प्रयुक्तमविलम्बितम् सर्वानाक्षेपकादींस्तु वातव्याधीन्व्यपोहति

etanmahābalātailaṃ prayuktamavilambitam sarvānākṣepakādīṃstu vātavyādhīnvyapohati

177

हिक्कां श्वासमधीमन्थं गुल्मं कासं सुदुस्तरम् षण्मासादुपयुक्तं तदन्त्रवृद्धिञ्च नाशयेत्

hikkāṃ śvāsamadhīmanthaṃ gulmaṃ kāsaṃ sudustaram ṣaṇmāsādupayuktaṃ tadantravṛddhiñca nāśayet

178

यथाबलमतो मात्रां सूतिकायै च दापयेत् या च गर्भार्थिनी नारी क्षीणशुक्रश्च यः पुमान्

yathābalamato mātrāṃ sūtikāyai ca dāpayet yā ca garbhārthinī nārī kṣīṇaśukraśca yaḥ pumān

179

क्षीणवाते मर्महते ह्यभिघातहते तथा भग्ने श्रमाभिपन्ने च सर्वथैतत्प्रयुज्यते

kṣīṇavāte marmahate hyabhighātahate tathā bhagne śramābhipanne ca sarvathaitatprayujyate

180

एतद्धि राज्ञा कर्त्तव्यं कर्त्तव्यं राजपूजितैः सुखिभिः सुकुमारैश्च धनिभिर्मानवैः सदा

etaddhi rājñā karttavyaṃ karttavyaṃ rājapūjitaiḥ sukhibhiḥ sukumāraiśca dhanibhirmānavaiḥ sadā

181

अङ्गुलीगुल्फजठरहृद्व क्षोगलसंश्रितः स्नायुप्रतानमनिलस्तदाऽक्षिपतिवेगवान्

aṅgulīgulphajaṭharahṛdva kṣogalasaṃśritaḥ snāyupratānamanilastadā'kṣipativegavān

182

विष्टब्धाक्षः स्तब्धहनुर्भग्नपार्श्वः कफं वमन्

viṣṭabdhākṣaḥ stabdhahanurbhagnapārśvaḥ kaphaṃ vaman

183

अभ्यन्तरे धनुरिव यदा नमति मानवः तदा सोऽभ्यन्तरायामं कुरुते मारुतो बली

abhyantare dhanuriva yadā namati mānavaḥ tadā so'bhyantarāyāmaṃ kurute māruto balī

184

महाहेतुर्बली वायुःसशिराः स्नायुकण्डराः मन्यापृष्ठाश्रिता बाह्यः संशोष्यानामयेद् बहिः

mahāheturbalī vāyuḥsaśirāḥ snāyukaṇḍarāḥ manyāpṛṣṭhāśritā bāhyaḥ saṃśoṣyānāmayed bahiḥ

185

यत्र तं बहिरायामं प्रवदन्ति भिषग्वराः तमसाध्यं बुधाः प्राहुर्वक्षः कट्यूरुभञ्जनम्

yatra taṃ bahirāyāmaṃ pravadanti bhiṣagvarāḥ tamasādhyaṃ budhāḥ prāhurvakṣaḥ kaṭyūrubhañjanam

186

बाह्यायामेऽन्तरायामे विधेयाऽदितवत्क्रिया

bāhyāyāme'ntarāyāme vidheyā'ditavatkriyā

187

धनुस्तुल्यो नमेद्यस्तु स धनुः स्तम्भसञ्ज्ञितः विवर्णो बद्धवदनः स्रस्ताङ्गो नष्टचेतनः प्रस्विद्यंश्च धनुःस्तम्भी दशरात्रं न जीवति

dhanustulyo namedyastu sa dhanuḥ stambhasañjñitaḥ vivarṇo baddhavadanaḥ srastāṅgo naṣṭacetanaḥ prasvidyaṃśca dhanuḥstambhī daśarātraṃ na jīvati

188

हृदयं यदि वा पृष्ठमुन्नतं क्रमतः सरुक् क्रुद्धो वायुर्यदा कुर्यात्तदा तं कुब्जमादिशेत्

hṛdayaṃ yadi vā pṛṣṭhamunnataṃ kramataḥ saruk kruddho vāyuryadā kuryāttadā taṃ kubjamādiśet

189

बाह्यायामेऽन्तरायामे धनुःस्तंभे च कुब्जके योज्यं प्रसारणीतैलं तेन तेषां शमो भवेत्

bāhyāyāme'ntarāyāme dhanuḥstaṃbhe ca kubjake yojyaṃ prasāraṇītailaṃ tena teṣāṃ śamo bhavet

190

वातव्याधिषु सामान्या याः क्रियाः कथिताः पुरा कर्त्तव्या एव ताः सर्वास्तैलमेतद्विशेषतः

vātavyādhiṣu sāmānyā yāḥ kriyāḥ kathitāḥ purā karttavyā eva tāḥ sarvāstailametadviśeṣataḥ

191

क्रुद्धः स्वैः कोपनैर्वायुः स्थानादूर्ध्वं प्रपद्यते पीडयन्हृदयं गत्वा शिरः शङ्खौ च पीडयन्

kruddhaḥ svaiḥ kopanairvāyuḥ sthānādūrdhvaṃ prapadyate pīḍayanhṛdayaṃ gatvā śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan

192

धनुर्वन्नमयेद्गात्राण्या क्षिपेन्मोहयेत्तथा स कृच्छ्रादुच्छ्वसेदुच्चैः स्तब्धाक्षोऽथ निमीलकः कपोत इव कूजेच्च निः संज्ञः सोऽपतन्त्रकः

dhanurvannamayedgātrāṇyā kṣipenmohayettathā sa kṛcchrāducchvaseduccaiḥ stabdhākṣo'tha nimīlakaḥ kapota iva kūjecca niḥ saṃjñaḥ so'patantrakaḥ

193

अथापतन्त्रकेणार्त्तमातुरं नापतर्पयेत् निरूहवस्तिं वमनं सेवयेन्न कदाचन

athāpatantrakeṇārttamāturaṃ nāpatarpayet nirūhavastiṃ vamanaṃ sevayenna kadācana

194

श्वसनाः कफवाताभ्यां रुद्धास्तस्य विमोक्षयेत् तीक्ष्णैः प्रधमनैः संज्ञां तासु मुक्तासु विन्दति

śvasanāḥ kaphavātābhyāṃ ruddhāstasya vimokṣayet tīkṣṇaiḥ pradhamanaiḥ saṃjñāṃ tāsu muktāsu vindati

195

मरिचं शिग्रुबीजानि विडङ्गश्च फणिज्जकम् एतानिसूक्ष्मचूर्णानि दद्याच्छीर्षविरेचने

maricaṃ śigrubījāni viḍaṅgaśca phaṇijjakam etānisūkṣmacūrṇāni dadyācchīrṣavirecane

196

हरीतकी वचा रास्ना सैन्धवं साम्लवेतसम्

harītakī vacā rāsnā saindhavaṃ sāmlavetasam

वातव्याध्यधिकारः (cont. 2)

197

घृतमार्द्र कसंयुक्तमपतन्त्रकनाशनम् अम्लवेतसकाभावे चुक्रं दातव्यमीरितम्

ghṛtamārdra kasaṃyuktamapatantrakanāśanam amlavetasakābhāve cukraṃ dātavyamīritam

198

दृष्टिं संस्तभ्य संज्ञाश्च हत्वा कण्ठेन कूजति हृदि मुक्ते नरः स्वास्थ्यं याति मोहं वृते पुनः वायुना दारुणं प्राहुरेके तमपतानकम्

dṛṣṭiṃ saṃstabhya saṃjñāśca hatvā kaṇṭhena kūjati hṛdi mukte naraḥ svāsthyaṃ yāti mohaṃ vṛte punaḥ vāyunā dāruṇaṃ prāhureke tamapatānakam

199

गर्भजातनिमित्तश्च शोणितातिस्रवाच्च यः अभिघातनिमितश्च न सिध्यत्यपतानकः

garbhajātanimittaśca śoṇitātisravācca yaḥ abhighātanimitaśca na sidhyatyapatānakaḥ

200

अथापतानकेनार्त्तमस्रुता क्षमवेपनम् अखट्वापातिनं चैव त्वरया समुपाचरेत्

athāpatānakenārttamasrutā kṣamavepanam akhaṭvāpātinaṃ caiva tvarayā samupācaret

201

अपतानकिने शस्तं दशमूलीशृतं जलम् पिप्पलीचूर्णसंयुक्तं जीर्णं मांसरसौदनम्

apatānakine śastaṃ daśamūlīśṛtaṃ jalam pippalīcūrṇasaṃyuktaṃ jīrṇaṃ māṃsarasaudanam

202

तैलेन मर्दनं चैव तथा तीक्ष्णं विरेचनम् स्रोतोविशोधनं पश्चात् सर्पिष्पानं हितं स्मृतम्

tailena mardanaṃ caiva tathā tīkṣṇaṃ virecanam srotoviśodhanaṃ paścāt sarpiṣpānaṃ hitaṃ smṛtam

203

हन्त्यभुक्तवता पीतमम्लं दध्यपतानकम् मरिचेन समायुक्तं स्नेहवस्तिरथापि वा

hantyabhuktavatā pītamamlaṃ dadhyapatānakam maricena samāyuktaṃ snehavastirathāpi vā

204

गृहीत्वाऽद्ध तनोर्वायुः शिरा स्नायूर्विशोष्य च पक्षमन्यतरं हन्ति सन्धिबन्धान्विमोक्षयन्

gṛhītvā'ddha tanorvāyuḥ śirā snāyūrviśoṣya ca pakṣamanyataraṃ hanti sandhibandhānvimokṣayan

205

कृत्स्नोऽद्धकायस्तस्य स्यादकर्मण्यो विचेतनः एकाङ्गवातं तं केचिदन्ये पक्षवधं विदुः

kṛtsno'ddhakāyastasya syādakarmaṇyo vicetanaḥ ekāṅgavātaṃ taṃ kecidanye pakṣavadhaṃ viduḥ

206

दाहसन्तापमूर्च्छाः स्युर्वायौ पित्तसमन्विते शैत्यशोथगुरुत्वानि तस्मिन्नेव कफावृते

dāhasantāpamūrcchāḥ syurvāyau pittasamanvite śaityaśothagurutvāni tasminneva kaphāvṛte

207

शुद्धवातहतं पक्षं कृच्छ्रसाध्यतमं विदुः साध्यमन्येन संयुक्तमसाध्यं क्षयहेतुकम्

śuddhavātahataṃ pakṣaṃ kṛcchrasādhyatamaṃ viduḥ sādhyamanyena saṃyuktamasādhyaṃ kṣayahetukam

208

गर्भिणीसूतिकाबालवृद्धक्षीणेष्वसृक्क्षये पक्षाघातं परिहरेद्वेदनारहितो यदि

garbhiṇīsūtikābālavṛddhakṣīṇeṣvasṛkkṣaye pakṣāghātaṃ pariharedvedanārahito yadi

209

अथ पक्षाघातचिकित्सा माषात्मगुप्तावातारिवाट्यालकजटाशृतम्

atha pakṣāghātacikitsā māṣātmaguptāvātārivāṭyālakajaṭāśṛtam

210

हिङ्गुसैन्धवसंयुक्तं पक्षाघातं विनाशयेत् माषिके हिङ्गुसिन्धूत्थे जरणाद्यास्तु शाणिकाः

hiṅgusaindhavasaṃyuktaṃ pakṣāghātaṃ vināśayet māṣike hiṅgusindhūtthe jaraṇādyāstu śāṇikāḥ

211

ग्रन्थिकाग्निकणाशुण्ठीरास्नासैन्धवकल्कितम् माषाक्वाथशृतं तैलं पक्षाघातं व्यपोहति

granthikāgnikaṇāśuṇṭhīrāsnāsaindhavakalkitam māṣākvāthaśṛtaṃ tailaṃ pakṣāghātaṃ vyapohati

212

माषात्मगुप्ताऽतिविषोरुबूकरास्नाशताह्वालवणैः सुपिष्टैः चतुर्गुणे माषबलाकषाये तैलं शृतं हन्ति हि पक्षघातम्

māṣātmaguptā'tiviṣorubūkarāsnāśatāhvālavaṇaiḥ supiṣṭaiḥ caturguṇe māṣabalākaṣāye tailaṃ śṛtaṃ hanti hi pakṣaghātam

213

सर्वाङ्गपवने क्रुद्धे गात्रस्फुरणभञ्जने वेदनाभिः परीताश्च स्फुटन्तीवास्य सन्धयः

sarvāṅgapavane kruddhe gātrasphuraṇabhañjane vedanābhiḥ parītāśca sphuṭantīvāsya sandhayaḥ

214

सर्वाङ्गगतमेकाङ्गगतञ्चापि समीरणम् तैलावगाहनं हन्ति तोयवेगमिवाचलः

sarvāṅgagatamekāṅgagatañcāpi samīraṇam tailāvagāhanaṃ hanti toyavegamivācalaḥ

215

स्थाननामानुरूपैश्च लिङ्गैः शेषान्विनिर्दिशेत् सर्वेष्वेतेषु संसर्गं पित्ताद्यैरुपलक्षयेत्

sthānanāmānurūpaiśca liṅgaiḥ śeṣānvinirdiśet sarveṣveteṣu saṃsargaṃ pittādyairupalakṣayet

216

प्रथमं ह्रस्वकेशत्वं ततो वाचालताऽपि च आटोपः पार्श्वशूलञ्च पुरीषस्यातिगाढता

prathamaṃ hrasvakeśatvaṃ tato vācālatā'pi ca āṭopaḥ pārśvaśūlañca purīṣasyātigāḍhatā

217

तथा मलाप्रवृत्तिश्च कम्पः स्तम्भश्च रूक्षता कार्श्यं कार्ष्ण्यञ्च शैत्यञ्च लोमहर्षो व्यथा तथा

tathā malāpravṛttiśca kampaḥ stambhaśca rūkṣatā kārśyaṃ kārṣṇyañca śaityañca lomaharṣo vyathā tathā

218

तोदो भेदः शिरास्फूर्त्तिरङ्गमर्दोऽङ्गशुष्कता संकोचश्चाङ्गविभ्रंशो मोहश्चञ्चलचित्तता

todo bhedaḥ śirāsphūrttiraṅgamardo'ṅgaśuṣkatā saṃkocaścāṅgavibhraṃśo mohaścañcalacittatā

219

निद्रा नाशः स्वेदनाशो बलहानिश्च भीरुता शुक्रक्षयो रजोनाशो गर्भनाशः परिश्रमः

nidrā nāśaḥ svedanāśo balahāniśca bhīrutā śukrakṣayo rajonāśo garbhanāśaḥ pariśramaḥ

220

सामान्यवातरोगाणां या चिकित्सा प्रवक्ष्यते एषां सातु विधातव्या तयैते यान्ति संक्षयम्

sāmānyavātarogāṇāṃ yā cikitsā pravakṣyate eṣāṃ sātu vidhātavyā tayaite yānti saṃkṣayam

221

एवंविधानि रूपाणि करोति कुपितोऽनिलः हेतुस्थानविशेषेण भवेद्रो गविशेषकृत्

evaṃvidhāni rūpāṇi karoti kupito'nilaḥ hetusthānaviśeṣeṇa bhavedro gaviśeṣakṛt

222

उदाने पित्तसंयुक्ते दाहो मूर्च्छा भ्रमः क्लमः अस्वेदहर्षौ मन्दाग्निः शीतता च कफावृते

udāne pittasaṃyukte dāho mūrcchā bhramaḥ klamaḥ asvedaharṣau mandāgniḥ śītatā ca kaphāvṛte

223

प्राणे पित्तावृते छर्दिर्दाहश्चैवोपजायते दौर्बल्यं सदनं तन्द्रा वैरस्यञ्च कफावृते

prāṇe pittāvṛte chardirdāhaścaivopajāyate daurbalyaṃ sadanaṃ tandrā vairasyañca kaphāvṛte

224

स्वेदो दाहस्तृषा मूर्च्छा समाने पित्तसंयुते कफेन सक्ते विण्मूत्रे गात्रहर्षश्च जायते

svedo dāhastṛṣā mūrcchā samāne pittasaṃyute kaphena sakte viṇmūtre gātraharṣaśca jāyate

225

अपाने पित्तसंयुक्ते दाहौष्ण्यं रक्तमूत्रता अधःकाये गुरुत्वञ्च शीतता च कफावृते

apāne pittasaṃyukte dāhauṣṇyaṃ raktamūtratā adhaḥkāye gurutvañca śītatā ca kaphāvṛte

226

व्याने पित्तावृते दाहो गात्रविक्षेपणं क्लमः स्तम्भोऽथ दण्डकश्चापि शूलशोथौ कफावृते

vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaṃ klamaḥ stambho'tha daṇḍakaścāpi śūlaśothau kaphāvṛte

227

वाते सपित्ते कुर्वीत वातपित्तहरीः क्रियाः सकफे तत्र कुर्वीत वातश्लेष्महरीं क्रियाम्

vāte sapitte kurvīta vātapittaharīḥ kriyāḥ sakaphe tatra kurvīta vātaśleṣmaharīṃ kriyām

228

त्वग्रूक्षा स्फुटिता सुप्ता कृशा कृष्णा च तुद्यते आतन्यते सरागा च सर्वरुक्त्वग्गतेऽनिले

tvagrūkṣā sphuṭitā suptā kṛśā kṛṣṇā ca tudyate ātanyate sarāgā ca sarvaruktvaggate'nile

229

रुजस्तीव्राः ससन्तापा वैवर्ण्यं कृशताऽरुचिः गात्रे चारूंषि भुक्तस्यस्तम्भश्चासृग्गतेऽनिले

rujastīvrāḥ sasantāpā vaivarṇyaṃ kṛśatā'ruciḥ gātre cārūṃṣi bhuktasyastambhaścāsṛggate'nile

230

गुर्वङ्गं तुद्यते स्तब्धं दण्डमुष्टिहतं यथा सरुक्स्तिमितमत्यर्थं वाते मांससमाश्रिते

gurvaṅgaṃ tudyate stabdhaṃ daṇḍamuṣṭihataṃ yathā sarukstimitamatyarthaṃ vāte māṃsasamāśrite

231

तथा मेदःश्रितः कुर्याद् ग्रन्थीन्मन्दरुजो व्रणान्

tathā medaḥśritaḥ kuryād granthīnmandarujo vraṇān

232

भेदोऽस्थिपर्वणां सन्धिशूलं मांसबलक्षयः अस्वप्नः सतता रुक् च वाते दुष्टेऽस्थिसंस्थिते वाते मज्जगते पीडा न कदाचित्प्रशाम्यति

bhedo'sthiparvaṇāṃ sandhiśūlaṃ māṃsabalakṣayaḥ asvapnaḥ satatā ruk ca vāte duṣṭe'sthisaṃsthite vāte majjagate pīḍā na kadācitpraśāmyati

233

क्षिप्रं मुञ्चति बध्नाति शुक्रं गर्भमथापि वा विकृतिं जनयेच्चापि शुक्रस्थः कुपितोऽनिलः

kṣipraṃ muñcati badhnāti śukraṃ garbhamathāpi vā vikṛtiṃ janayeccāpi śukrasthaḥ kupito'nilaḥ

234

वायौ त्वगाश्रिते स्नेहाभ्यङ्गं स्वेदञ्च कारयेत् रक्तस्थे शीतलांल्लेपान्विरेकं रक्तमोक्षणम्

vāyau tvagāśrite snehābhyaṅgaṃ svedañca kārayet raktasthe śītalāṃllepānvirekaṃ raktamokṣaṇam

235

मांसमेदोगते वाते सविरेकं निरूहणम् अस्थिमज्जगते स्नेहं बहिरन्तश्च योजयेत्

māṃsamedogate vāte savirekaṃ nirūhaṇam asthimajjagate snehaṃ bahirantaśca yojayet

236

केतकनागबलाऽतिबलानां यद्बहुलेन रसेन विपक्वम् तैलमनल्पतुषोदकसिद्धं मारुतमस्थिगतं विनिहन्ति

ketakanāgabalā'tibalānāṃ yadbahulena rasena vipakvam tailamanalpatuṣodakasiddhaṃ mārutamasthigataṃ vinihanti

237

हर्षोऽन्नपानं शुक्रस्थे बलशुक्रकरं हितम्

harṣo'nnapānaṃ śukrasthe balaśukrakaraṃ hitam

238

अथ स्थानविशेषेण वातव्याधिविशेषाः वाते कोष्ठाश्रिते दुष्टे निग्रहो मूत्रवर्चसोः ब्रध्नहृद्रो गगुल्मार्शः पार्श्वशूलञ्च जायते

atha sthānaviśeṣeṇa vātavyādhiviśeṣāḥ vāte koṣṭhāśrite duṣṭe nigraho mūtravarcasoḥ bradhnahṛdro gagulmārśaḥ pārśvaśūlañca jāyate

239

पाचनीयै रसेर्युक्तैरन्यैर्वा पाचयेन्मलान् विशेषतः पिबेत्क्षीरं नरः कोष्ठगतेऽनिले

pācanīyai raseryuktairanyairvā pācayenmalān viśeṣataḥ pibetkṣīraṃ naraḥ koṣṭhagate'nile

240

हृत्पार्श्वोदरनाभीरुक्तृष्णोद्गारविसूचिकाः कासः कण्ठास्यशोषश्च श्वासश्चामाशयेऽनिले

hṛtpārśvodaranābhīruktṛṣṇodgāravisūcikāḥ kāsaḥ kaṇṭhāsyaśoṣaśca śvāsaścāmāśaye'nile

241

आमाशयस्थे त्वनिले प्रशस्तं प्राग् लङ्घनं दीपनपाचनञ्च प्रच्छर्दनं तीक्ष्णविरेचनं वा मुद्गा यवाः शालियुताः पुराणाः

āmāśayasthe tvanile praśastaṃ prāg laṅghanaṃ dīpanapācanañca pracchardanaṃ tīkṣṇavirecanaṃ vā mudgā yavāḥ śāliyutāḥ purāṇāḥ

242

भूतीकपथ्याशटिपुष्कराणि बिल्वामृतादारुकनागराणि उग्राविषामागधिकाविडानिक्वाथास्त्रयः सामसमीरणघ्नाः

bhūtīkapathyāśaṭipuṣkarāṇi bilvāmṛtādārukanāgarāṇi ugrāviṣāmāgadhikāviḍānikvāthāstrayaḥ sāmasamīraṇaghnāḥ

243

चित्रकेन्द्र यवौ पाठा कटुकातिविषाऽभया आमाशयोत्थवातघ्नं चूर्णं पेयं सुखाम्बुना

citrakendra yavau pāṭhā kaṭukātiviṣā'bhayā āmāśayotthavātaghnaṃ cūrṇaṃ peyaṃ sukhāmbunā

244

योगेऽस्मिन्भिषजा ग्राह्याः षण्णां षड्धरणाः पृथक् दिनेषु षट्सु दातव्यास्तेन षड् धरणः स्मृतः

yoge'sminbhiṣajā grāhyāḥ ṣaṇṇāṃ ṣaḍdharaṇāḥ pṛthak dineṣu ṣaṭsu dātavyāstena ṣaḍ dharaṇaḥ smṛtaḥ

245

आमाशयगते वाते छर्दिताय यथाक्रमम् देयः षड्धरणो योगः सप्तरात्रं सुखाम्बुना

āmāśayagate vāte charditāya yathākramam deyaḥ ṣaḍdharaṇo yogaḥ saptarātraṃ sukhāmbunā

246

पक्वाशयस्थोऽन्त्रकूजं शूलाटोपौ करोति च कृच्छ्रमूत्रपुरीषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम्

pakvāśayastho'ntrakūjaṃ śūlāṭopau karoti ca kṛcchramūtrapurīṣatvamānāhaṃ trikavedanām

247

वह्नेः सम्वर्द्धनं कार्यं कर्मौदावर्त्तकं तथा देयः स्नेहविरेकश्च पक्वाशयगतेऽनिले

vahneḥ samvarddhanaṃ kāryaṃ karmaudāvarttakaṃ tathā deyaḥ snehavirekaśca pakvāśayagate'nile

248

वाते जठरगे दद्यात्क्षारचूर्णादि दीपनम्

vāte jaṭharage dadyātkṣāracūrṇādi dīpanam

249

शुण्ठीकुटजबीजाग्निचूर्ण कोष्णाम्बु कुक्षिगे

śuṇṭhīkuṭajabījāgnicūrṇa koṣṇāmbu kukṣige

250

ग्रहो विण्मूत्रवातानां शूलाध्मानाश्मशर्कराः जङ्घोरुत्रिकपार्श्वांसपृष्ठरोगी गुदेऽनिले

graho viṇmūtravātānāṃ śūlādhmānāśmaśarkarāḥ jaṅghorutrikapārśvāṃsapṛṣṭharogī gude'nile

251

वाते गुदगते दुष्टे कर्मोदावर्त्तकं हितम्

vāte gudagate duṣṭe karmodāvarttakaṃ hitam

252

हृदयानिलनाशाय गुडूचीं मरिचान्विताम् पिबेत्प्रातः प्रयत्नेन सुखं तप्ताम्भसा सह पिबेदुष्णाम्भसा पिष्टमाश्वगन्धं बिभीतकम् गुडयुक्तं प्रयत्नेन हृदयानिलनाशनम् देवदारुसमायुक्तं नागरं परिपेषितम् हृद्वातवेदनायुक्तः पीत्वा सुखमवाप्नुयात्

hṛdayānilanāśāya guḍūcīṃ maricānvitām pibetprātaḥ prayatnena sukhaṃ taptāmbhasā saha pibeduṣṇāmbhasā piṣṭamāśvagandhaṃ bibhītakam guḍayuktaṃ prayatnena hṛdayānilanāśanam devadārusamāyuktaṃ nāgaraṃ paripeṣitam hṛdvātavedanāyuktaḥ pītvā sukhamavāpnuyāt

253

श्रोत्रादिष्विन्द्रि यवधं कुर्यात्क्रुद्धः समीरणः

śrotrādiṣvindri yavadhaṃ kuryātkruddhaḥ samīraṇaḥ

254

श्रोत्रादिष्वनिले दुष्टे कार्यो वातहरः क्रमः स्नेहाभ्यङ्गावगाहाश्च मर्दनालेपनानि च

śrotrādiṣvanile duṣṭe kāryo vātaharaḥ kramaḥ snehābhyaṅgāvagāhāśca mardanālepanāni ca

255

कुर्याच्छिरागतः शूलं शिराकुञ्चनपूरणम् स बाह्याभ्यन्तरायामं खल्लीं कुब्जत्वमेव च

kuryācchirāgataḥ śūlaṃ śirākuñcanapūraṇam sa bāhyābhyantarāyāmaṃ khallīṃ kubjatvameva ca

256

स्नेहाभ्यङ्गोपनाहाश्च मर्दनालेपनानि च वाते शिरोगते कुर्यात्तथा चासृग्विमोक्षणम्

snehābhyaṅgopanāhāśca mardanālepanāni ca vāte śirogate kuryāttathā cāsṛgvimokṣaṇam

257

शूलमाक्षेपकः कम्पः स्तम्भः स्नाय्वनिलाद्भवेत् स्वेदोपनाहाग्निकर्मबन्धनोन्मर्दनानि च क्रुद्धे स्नायुगते वाते कारयेत्कुशलो भिषक्

śūlamākṣepakaḥ kampaḥ stambhaḥ snāyvanilādbhavet svedopanāhāgnikarmabandhanonmardanāni ca kruddhe snāyugate vāte kārayetkuśalo bhiṣak

258

हन्ति सन्धिगतः सन्धीञ्छूलशोथौ करोति च

hanti sandhigataḥ sandhīñchūlaśothau karoti ca

259

कुर्यात्सन्धिगते वाते दाहस्नेहोपनाहनम् इन्द्र वारुणिकामूलं मागधीगुडसंयुतम् भक्षयेत्कर्षमात्रं तत्सन्धिवातं व्यपोहति

kuryātsandhigate vāte dāhasnehopanāhanam indra vāruṇikāmūlaṃ māgadhīguḍasaṃyutam bhakṣayetkarṣamātraṃ tatsandhivātaṃ vyapohati

260

हनुस्तम्भार्दिताक्षेपपक्षाघातापतानकाः कालेन महता यत्नात्सिध्यन्ति न च वा न वा

hanustambhārditākṣepapakṣāghātāpatānakāḥ kālena mahatā yatnātsidhyanti na ca vā na vā

261

नवान् बलवतां त्वेतान् साधयेन्निरुपद्र वान्

navān balavatāṃ tvetān sādhayennirupadra vān

262

विसर्पदाहरुग्भङ्गमूर्च्छाऽरुच्यग्निमार्दवैः क्षीणमांसबलं वाता घ्नन्ति पक्षवधादतः

visarpadāharugbhaṅgamūrcchā'rucyagnimārdavaiḥ kṣīṇamāṃsabalaṃ vātā ghnanti pakṣavadhādataḥ

263

शूनं सुप्तत्वचं म्लानं कम्पाध्माननिपीडितम् रुजाऽत्तिमन्तञ्च नरं वातव्याधिर्विनाशयेत्

śūnaṃ suptatvacaṃ mlānaṃ kampādhmānanipīḍitam rujā'ttimantañca naraṃ vātavyādhirvināśayet

264

अव्याहतगतिर्यस्य स्थानस्थः प्रकृतौ स्थितः वायुः स्यात्सोऽधिकं जीवेद्वीतरोगः समाः शतम्

avyāhatagatiryasya sthānasthaḥ prakṛtau sthitaḥ vāyuḥ syātso'dhikaṃ jīvedvītarogaḥ samāḥ śatam

265

अथ वातव्याधीनां सामान्यानि भेषजानि माषस्यार्द्धाढकं देयं तुलार्द्धं दशमूलतः पलानि च्छागमांसस्य त्रिंशद्द्रो णेऽम्भसः पचेत्

atha vātavyādhīnāṃ sāmānyāni bheṣajāni māṣasyārddhāḍhakaṃ deyaṃ tulārddhaṃ daśamūlataḥ palāni cchāgamāṃsasya triṃśaddro ṇe'mbhasaḥ pacet

266

चतुर्भागावशेषं तं कषायमवतारयेत् प्रस्थञ्च तिलतैलस्य पयो दद्याच्चतुगुर्णम्

caturbhāgāvaśeṣaṃ taṃ kaṣāyamavatārayet prasthañca tilatailasya payo dadyāccatugurṇam

267

जीवनीयानि मञ्जिष्ठा चव्यं चित्रककट्फलम् सव्योषं पिप्पलीमूलं रास्नामलकगोक्षुरम्

jīvanīyāni mañjiṣṭhā cavyaṃ citrakakaṭphalam savyoṣaṃ pippalīmūlaṃ rāsnāmalakagokṣuram

268

आत्मगुप्ता तथैरण्डः शताह्वा लवणत्रयम् देवदार्वमृताकुष्ठमश्वगन्धा वचा शटी

ātmaguptā tathairaṇḍaḥ śatāhvā lavaṇatrayam devadārvamṛtākuṣṭhamaśvagandhā vacā śaṭī

269

एतैरक्षमितैः कल्कैः पाचयेन्मृदुनाग्निना पक्षाघातार्दिते पुंसि हनुस्तम्भार्दिते तथा

etairakṣamitaiḥ kalkaiḥ pācayenmṛdunāgninā pakṣāghātārdite puṃsi hanustambhārdite tathā

270

कर्णशूले शिरः शूले तिमिरे च त्रिदोषजे पाणिपादशिरोग्रीवाभ्रमणे मन्दचङ्क्रमे

karṇaśūle śiraḥ śūle timire ca tridoṣaje pāṇipādaśirogrīvābhramaṇe mandacaṅkrame

271

कलायखञ्जे पङ्गौ च गृध्रस्यामपबाहुके पाने वस्तौ तथाऽभ्यङ्गे नस्ये कर्णादिपूरणे

kalāyakhañje paṅgau ca gṛdhrasyāmapabāhuke pāne vastau tathā'bhyaṅge nasye karṇādipūraṇe

272

तैलमेतत्प्रशंसन्ति सर्ववातविकारनुत् महामाषादिनामेदं भाषितं मुनिभिः पुरा

tailametatpraśaṃsanti sarvavātavikāranut mahāmāṣādināmedaṃ bhāṣitaṃ munibhiḥ purā

273

माषा यवातसीक्षुद्रा मर्कटी च कुरण्टकः

māṣā yavātasīkṣudrā markaṭī ca kuraṇṭakaḥ

274

गोकण्टष्टुण्टुकश्चैषां प्रत्येकं पलसप्तकम् चतुर्गुणाम्बुना पक्त्वा पादशेषं शृतं नयेत्

gokaṇṭaṣṭuṇṭukaścaiṣāṃ pratyekaṃ palasaptakam caturguṇāmbunā paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet

275

कार्पासकास्थि बदरं शणबीजं कुलत्थकम् पृथक्चतुर्दशपलं चतुर्गुणजले पचेत्

kārpāsakāsthi badaraṃ śaṇabījaṃ kulatthakam pṛthakcaturdaśapalaṃ caturguṇajale pacet

276

कषायं तत्र गृह्णीयाच्चतुर्थांशावशेषितम् प्रस्थञ्च च्छागमांसस्य चतुःषष्टिपले जले

kaṣāyaṃ tatra gṛhṇīyāccaturthāṃśāvaśeṣitam prasthañca cchāgamāṃsasya catuḥṣaṣṭipale jale

277

प्रक्षिप्य पाचयेद्धीमान्पादशेषं रसं नयेत् तैलप्रस्थे ततः क्वाथान्सर्वास्तान्क्रमतः पचेत्

prakṣipya pācayeddhīmānpādaśeṣaṃ rasaṃ nayet tailaprasthe tataḥ kvāthānsarvāstānkramataḥ pacet

278

कल्कद्र व्यैः पचेदेभिरमृताकुष्ठसैन्धवैः रास्नापुनर्नवैरण्डैः पिप्पल्या शतपुष्पया

kalkadra vyaiḥ pacedebhiramṛtākuṣṭhasaindhavaiḥ rāsnāpunarnavairaṇḍaiḥ pippalyā śatapuṣpayā

279

बलाप्रसारणीभ्याञ्च मांस्या कटुकया तथा पृथक्कर्षमितैरेतैः साधयेन्मृदुनाग्निना

balāprasāraṇībhyāñca māṃsyā kaṭukayā tathā pṛthakkarṣamitairetaiḥ sādhayenmṛdunāgninā

280

हन्यात्तैलमिदं शीघ्रं वातव्याधीनशेषतः आक्षेपकं पक्षघातमूरुस्तम्भापबाहुकौ हस्तकम्पं शिरः कम्पं विश्वाचीमर्दितं तथा

hanyāttailamidaṃ śīghraṃ vātavyādhīnaśeṣataḥ ākṣepakaṃ pakṣaghātamūrustambhāpabāhukau hastakampaṃ śiraḥ kampaṃ viśvācīmarditaṃ tathā

281

अश्वगन्धाबलाबिल्वं पाटलाबृहतीद्वयम् श्वदंष्ट्रातिवलानिम्बश्योनाकञ्च पुनर्नवाम्

aśvagandhābalābilvaṃ pāṭalābṛhatīdvayam śvadaṃṣṭrātivalānimbaśyonākañca punarnavām

282

प्रसारणीमग्निमन्थं कुर्याद्दशपलं पृथक् चतुद्रो र्णे! जले पक्त्वा पादशेषं शृतं नयेत्

prasāraṇīmagnimanthaṃ kuryāddaśapalaṃ pṛthak catudro rṇe! jale paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet

283

तैलाढकेन संयोज्य शतावर्या रसाढकम् प्रक्षिपेत्तत्र गोक्षीरं ततस्तैलाच्चतुर्गुणम्

tailāḍhakena saṃyojya śatāvaryā rasāḍhakam prakṣipettatra gokṣīraṃ tatastailāccaturguṇam

284

पृथक्पलमितैः कल्कैर्द्र व्यैरेभिः पचेद्भिषक् वचाचन्दनकुष्ठैलामांसीशैलेयसैन्धवैः

pṛthakpalamitaiḥ kalkairdra vyairebhiḥ pacedbhiṣak vacācandanakuṣṭhailāmāṃsīśaileyasaindhavaiḥ

285

अश्वगन्धाबलारास्नाशतपुष्पेन्द्र दारुभिः पर्णीचतुष्टयेनैव तगरेण प्रसाधयेत्

aśvagandhābalārāsnāśatapuṣpendra dārubhiḥ parṇīcatuṣṭayenaiva tagareṇa prasādhayet

286

तत्तैलं भोजनेऽभ्यङ्गे पाने वस्तौ च योजयेत् पक्षाघातं हनुस्तम्भं मन्यास्तम्भं गलग्रहम्

tattailaṃ bhojane'bhyaṅge pāne vastau ca yojayet pakṣāghātaṃ hanustambhaṃ manyāstambhaṃ galagraham

287

कुब्जत्वं बधिरत्वञ्च गतिभङ्गं कटीग्रहम् गात्रशोषेन्द्रि यध्वंसं शुक्रनाशं ज्वरक्षयान्

kubjatvaṃ badhiratvañca gatibhaṅgaṃ kaṭīgraham gātraśoṣendri yadhvaṃsaṃ śukranāśaṃ jvarakṣayān

288

अन्त्रवृद्धिं कुरण्डञ्च दन्तरोगं शिरोग्रहम् पार्श्वशूलञ्च पङ्गुत्वं बुद्धिनाशञ्च गृध्रसीम्

antravṛddhiṃ kuraṇḍañca dantarogaṃ śirograham pārśvaśūlañca paṅgutvaṃ buddhināśañca gṛdhrasīm

289

अन्यांश्च विविधान्वातान्हरेत्सर्वाङ्गसंश्रयान् अस्याः प्रभावाद्वन्ध्याऽपि नारी पुत्रं प्रसूयते

anyāṃśca vividhānvātānharetsarvāṅgasaṃśrayān asyāḥ prabhāvādvandhyā'pi nārī putraṃ prasūyate

290

यथा नारायणो देवो दुष्टदैत्यविनाशनः तथेदं वातरोगाणां नाशनं तैलमुत्तमम्

yathā nārāyaṇo devo duṣṭadaityavināśanaḥ tathedaṃ vātarogāṇāṃ nāśanaṃ tailamuttamam

291

तिलतैलं समादाय चतुराढकसम्मितम् पञ्चपल्लवकल्केन शोधयेद्दोषशान्तये

tilatailaṃ samādāya caturāḍhakasammitam pañcapallavakalkena śodhayeddoṣaśāntaye

292

तत्राजं दुग्धमथवा गव्यं तैलसमं पचेत् शतावरीरसञ्चापि तैलतुल्यं पचेद्भिषक्

tatrājaṃ dugdhamathavā gavyaṃ tailasamaṃ pacet śatāvarīrasañcāpi tailatulyaṃ pacedbhiṣak

293

दशमूली बला रास्ना शिग्रूत्पलपुनर्नवाः शेफालिका नागबला बला चैव प्रसारणी

daśamūlī balā rāsnā śigrūtpalapunarnavāḥ śephālikā nāgabalā balā caiva prasāraṇī

294

अश्वगन्धा सहचरो दशमूलं करञ्जकः खदिरं चन्दनं लोध्रं वचाऽसनपलाशकम्

aśvagandhā sahacaro daśamūlaṃ karañjakaḥ khadiraṃ candanaṃ lodhraṃ vacā'sanapalāśakam

295

वकुलैरण्डवरुणशालयुग्मकटम्भराः शिरीष शिखरी वासाहिंस्राजम्बूबिभीतकम्

vakulairaṇḍavaruṇaśālayugmakaṭambharāḥ śirīṣa śikharī vāsāhiṃsrājambūbibhītakam

296

काञ्चनारः कपित्थश्च पारिभद्र ः! प्रियालकम् पाषाणभेदः शम्पाको दुग्धिका दाडिमीफलम्

kāñcanāraḥ kapitthaśca pāribhadra ḥ! priyālakam pāṣāṇabhedaḥ śampāko dugdhikā dāḍimīphalam

297

उदुम्बरः सप्तला च कन्यका मालतीत्वचम् मागधी नलमूलञ्च यवकोलकुलत्थकम्

udumbaraḥ saptalā ca kanyakā mālatītvacam māgadhī nalamūlañca yavakolakulatthakam

298

आत्मगुप्ताऽककार्पासबीजं वत्सादनी स्नुही केतकीमूलधत्तूरलाङ्गलीगर्दभाण्डकम्

ātmaguptā'kakārpāsabījaṃ vatsādanī snuhī ketakīmūladhattūralāṅgalīgardabhāṇḍakam

300

चित्रकञ्च महानिम्बं पञ्चवल्कलमेव च मुण्डी टङ्कारी मुशली हंसपादी विशल्यकम् २९९ एषां दशपलान्भागान्वारिण्यष्टगुणे पचेत् पादशेषं परिस्राव्य तत्र तैलं पुनः पचेत्

citrakañca mahānimbaṃ pañcavalkalameva ca muṇḍī ṭaṅkārī muśalī haṃsapādī viśalyakam 299 eṣāṃ daśapalānbhāgānvāriṇyaṣṭaguṇe pacet pādaśeṣaṃ parisrāvya tatra tailaṃ punaḥ pacet

301

छागो मेषश्च हरिण एणश्च बहुशृङ्गकः शशः शल्यः शिवा गोधा सिंहो व्याघ्रश्च भल्लुकः

chāgo meṣaśca hariṇa eṇaśca bahuśṛṅgakaḥ śaśaḥ śalyaḥ śivā godhā siṃho vyāghraśca bhallukaḥ

302

वन्यो वराहः खड्गी च महिषो घोटकस्तथा कपिर्बभ्रुर्विडालश्च मूषकश्चोरुदर्दुरः

vanyo varāhaḥ khaḍgī ca mahiṣo ghoṭakastathā kapirbabhrurviḍālaśca mūṣakaścorudarduraḥ

303

वर्त्तिकस्तित्तिरिर्लावः खञ्जरीटश्चकोरकः उलूको नीलकण्ठश्च वन्यकुक्कुट एव च

varttikastittirirlāvaḥ khañjarīṭaścakorakaḥ ulūko nīlakaṇṭhaśca vanyakukkuṭa eva ca

304

गृध्रश्च गरुडो हंसश्चक्रः कारण्डवोऽपि च कपोतः सारसः क्रौञ्चो वन्यः पारावतस्तथा

gṛdhraśca garuḍo haṃsaścakraḥ kāraṇḍavo'pi ca kapotaḥ sārasaḥ krauñco vanyaḥ pārāvatastathā

305

रोहितो मद्गुरश्चापि शिलीन्ध्रः शृङ्गकस्तथा इल्लिसो गर्गरो वर्मिरथ काकः पिकोऽपि च

rohito madguraścāpi śilīndhraḥ śṛṅgakastathā illiso gargaro varmiratha kākaḥ piko'pi ca

306

महामत्स्यः कच्छपश्च शिशुमारश्च साङ्कुचिः मकरो घण्टिकाऽकारस्तदलाभे तु गोधिका

mahāmatsyaḥ kacchapaśca śiśumāraśca sāṅkuciḥ makaro ghaṇṭikā'kārastadalābhe tu godhikā

307

यथालाभममीषाञ्च क्वाथं तैलसमं पचेत्

yathālābhamamīṣāñca kvāthaṃ tailasamaṃ pacet

308

रास्नाऽश्वगन्धामिसिदारुकुष्ठपर्णीचतुष्कागुरुकेशराणि सिन्धूत्थमांसीरजनीद्वयञ्च शैलेयकं चन्दन पुष्करञ्च

rāsnā'śvagandhāmisidārukuṣṭhaparṇīcatuṣkāgurukeśarāṇi sindhūtthamāṃsīrajanīdvayañca śaileyakaṃ candana puṣkarañca

309

एला सयष्टी तगराब्दपत्रं भृङ्गोऽष्टवर्गस्तुवचा पलाशी स्थौणेयवृश्चीरकचोरकाख्यं मूर्वात्वचं कट्फलपद्मकं च

elā sayaṣṭī tagarābdapatraṃ bhṛṅgo'ṣṭavargastuvacā palāśī sthauṇeyavṛścīrakacorakākhyaṃ mūrvātvacaṃ kaṭphalapadmakaṃ ca

310

मृणालजातीफलकेतकाख्यं सनागपुष्पं सरलं मुरा च जीवन्तिकोशीरवरास्तथैव दुरालभा वानरिका नखश्च

mṛṇālajātīphalaketakākhyaṃ sanāgapuṣpaṃ saralaṃ murā ca jīvantikośīravarāstathaiva durālabhā vānarikā nakhaśca

311

कैवर्त्तमुस्तार्जुनतिक्तकञ्च वातामखर्जूरकतुम्बुराश्च सधातकीग्रन्थिकपर्पटाश्च पटोलहेमाह्वजयन्तिकाश्च

kaivarttamustārjunatiktakañca vātāmakharjūrakatumburāśca sadhātakīgranthikaparpaṭāśca paṭolahemāhvajayantikāśca

312

त्रायन्तिकाऽलम्बुषशक्रबीजं रसाञ्जनाभात्रिवृतारुणाश्च द्रा क्षाकणाद्रो णपुनर्नवाश्च कौन्ती कृमिघ्नो हयमारकश्च

trāyantikā'lambuṣaśakrabījaṃ rasāñjanābhātrivṛtāruṇāśca drā kṣākaṇādro ṇapunarnavāśca kauntī kṛmighno hayamārakaśca

313

नीलोत्पलं पद्मककारवीभ्यां रम्भाऽनलो गोक्षुरकः क्षुरश्च कङ्कोलकालेयकुसुम्भपुष्पं तुरुष्ककाश्मीरकसिक्थकञ्च लवङ्गकर्पूररसालकाण्डकस्तूरिकाबालकमम्बरञ्च

nīlotpalaṃ padmakakāravībhyāṃ rambhā'nalo gokṣurakaḥ kṣuraśca kaṅkolakāleyakusumbhapuṣpaṃ turuṣkakāśmīrakasikthakañca lavaṅgakarpūrarasālakāṇḍakastūrikābālakamambarañca

314

कल्कानमीषां विपचेत्सुवैद्यः पृथक् पृथक् कर्षयुगोन्मितानाम् शुभे च नक्षत्रमुहूर्त्तलग्ने सन्तोष्य विप्रांश्च भिषग्वरांश्च

kalkānamīṣāṃ vipacetsuvaidyaḥ pṛthak pṛthak karṣayugonmitānām śubhe ca nakṣatramuhūrttalagne santoṣya viprāṃśca bhiṣagvarāṃśca

315

सम्पूज्य नारायणनामधेयं देवं त्रिनेत्रं जगतामधीशम् पात्रे तु हेम्नः खलु राजते वा ताम्रेऽथ वा लोहमयेऽपि रक्षेत्

sampūjya nārāyaṇanāmadheyaṃ devaṃ trinetraṃ jagatāmadhīśam pātre tu hemnaḥ khalu rājate vā tāmre'tha vā lohamaye'pi rakṣet

316

अभ्यञ्जनेऽञ्जने नस्ये निरूहेचावगाहने पाने चैतद्यथाव्याधि प्रयुञ्जीत चिकित्सकः

abhyañjane'ñjane nasye nirūhecāvagāhane pāne caitadyathāvyādhi prayuñjīta cikitsakaḥ

317

बहुनाऽत्र किमुक्तेन तैलमेतत्प्रयोजितम् अवश्यं वातजान्व्याधीनशीतिमति नाशयेत्

bahunā'tra kimuktena tailametatprayojitam avaśyaṃ vātajānvyādhīnaśītimati nāśayet

318

एतस्याभ्यासतो जन्तोर्जरा जातु न जायते पतन्ति वलयो नाङ्गे पलितञ्च न जायते

etasyābhyāsato jantorjarā jātu na jāyate patanti valayo nāṅge palitañca na jāyate

319

नेत्रं तेजस्वि नितरां गरुडस्येव जायते नोच्चैःश्रुतिर्न बाधिर्यं कर्णनादो न जायते

netraṃ tejasvi nitarāṃ garuḍasyeva jāyate noccaiḥśrutirna bādhiryaṃ karṇanādo na jāyate

320

पाणिकम्पः शिरः कम्पः प्रलापश्च न जायते बुद्धिभ्रंशो न जायेत तस्मात्कर्मसु पाटवम्

pāṇikampaḥ śiraḥ kampaḥ pralāpaśca na jāyate buddhibhraṃśo na jāyeta tasmātkarmasu pāṭavam

321

यथा जलेन सिक्तस्य शाखिनः पल्लवादयः वर्द्धन्ते धातवस्तद्वद् देहिनोऽनेन नित्यशः

yathā jalena siktasya śākhinaḥ pallavādayaḥ varddhante dhātavastadvad dehino'nena nityaśaḥ

322

आमं गर्भं त्यजेज्जातु सूतिका रुग्युता च या याश्च दुष्प्रसवक्षीणास्ताभ्य एतद्धितं परम्

āmaṃ garbhaṃ tyajejjātu sūtikā rugyutā ca yā yāśca duṣprasavakṣīṇāstābhya etaddhitaṃ param

323

वन्ध्या च लभते पुत्रं गर्भपातो न जायते योनिरोगाः प्रणश्यन्ति प्रदरश्च प्रशाम्यति

vandhyā ca labhate putraṃ garbhapāto na jāyate yonirogāḥ praṇaśyanti pradaraśca praśāmyati

324

अस्मात्तैलवरादन्यत्कुत्रचिन्नास्ति भेषजम् बल्यं वृष्यं बृहंणञ्च रसायनमिदं महत्

asmāttailavarādanyatkutracinnāsti bheṣajam balyaṃ vṛṣyaṃ bṛhaṃṇañca rasāyanamidaṃ mahat

325

पुरा देवासुरे युद्धे दैत्यैरभिहतान्सुरान् भिन्नान्भग्नास्थिकान्विद्धान्पिच्चितान्व्यथयाऽदितान्

purā devāsure yuddhe daityairabhihatānsurān bhinnānbhagnāsthikānviddhānpiccitānvyathayā'ditān

326

दृष्ट्वा हिताय देवानां नराणां चाब्रवीदिदम् तैलं नारायणो देवो महानारायणाभिधम्

dṛṣṭvā hitāya devānāṃ narāṇāṃ cābravīdidam tailaṃ nārāyaṇo devo mahānārāyaṇābhidham

327

नागरं पिप्पलीमूलंचव्यमूषणचित्रकम् भृष्टं हिङ्ग्वजमोदा च सर्षपो जीरकद्वयम्

nāgaraṃ pippalīmūlaṃcavyamūṣaṇacitrakam bhṛṣṭaṃ hiṅgvajamodā ca sarṣapo jīrakadvayam

328

रेणुकेन्द्र यवौ पाठा बिडङ्गं गजपिप्पली कटुकाऽतिविषा भार्गी वचा मूर्वा च पत्रकम्

reṇukendra yavau pāṭhā biḍaṅgaṃ gajapippalī kaṭukā'tiviṣā bhārgī vacā mūrvā ca patrakam

329

देवदारु कणा कुष्ठं रास्ना मुस्ता च सैन्धवम् एला त्रिकण्टकं पथ्या धान्यकञ्च बिभीतकम्

devadāru kaṇā kuṣṭhaṃ rāsnā mustā ca saindhavam elā trikaṇṭakaṃ pathyā dhānyakañca bibhītakam

330

धात्री च त्वगुशीरञ्च यवक्षारोऽखिलान्यपि एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्

dhātrī ca tvaguśīrañca yavakṣāro'khilānyapi etāni samabhāgāni sūkṣmacūrṇāni kārayet

331

यावन्त्येतानि चूर्णानि तावानेवात्र गुग्गुलुः संमर्द्य सर्पिषा पश्चात्सर्वं संमिश्रयेच्च तत्

yāvantyetāni cūrṇāni tāvānevātra gugguluḥ saṃmardya sarpiṣā paścātsarvaṃ saṃmiśrayecca tat

332

एवं पिण्डच्च तत्कृत्वा धारयेद् घृतभाजने गुटिकाष्टङ्कमात्रास्तु खादेत्तास्तु यथोचिताः

evaṃ piṇḍacca tatkṛtvā dhārayed ghṛtabhājane guṭikāṣṭaṅkamātrāstu khādettāstu yathocitāḥ

333

आदौ शाणोन्मितं खादेत्सार्द्धशाणं ततः परम् तदग्रे कर्षमर्द्धन्तु पूर्णं कर्षं ततः परम्

ādau śāṇonmitaṃ khādetsārddhaśāṇaṃ tataḥ param tadagre karṣamarddhantu pūrṇaṃ karṣaṃ tataḥ param

334

गुग्गुलुर्योगराजोऽय महामुख्यो रसायनः मैथुनाहारपानानां नियमो नात्र विद्यते

gugguluryogarājo'ya mahāmukhyo rasāyanaḥ maithunāhārapānānāṃ niyamo nātra vidyate

335

अर्शांसि ग्रहणीरोगं प्लीहगुल्मोदरानपि आनाहं मन्दमग्निञ्च श्वासं कासमरोचकम्

arśāṃsi grahaṇīrogaṃ plīhagulmodarānapi ānāhaṃ mandamagniñca śvāsaṃ kāsamarocakam

336

प्रमेहं नाभिशूलञ्च कृमिक्षयमुरोग्रहम् सर्वान्वातामयान्हन्यादामवातमपस्मृतिम्

pramehaṃ nābhiśūlañca kṛmikṣayamurograham sarvānvātāmayānhanyādāmavātamapasmṛtim

337

वातरक्तं तथा कुष्ठं तथा दुष्टव्रणानपि शुक्रदोषं रजोदोषमुदावर्त्तं भगन्दरम्

vātaraktaṃ tathā kuṣṭhaṃ tathā duṣṭavraṇānapi śukradoṣaṃ rajodoṣamudāvarttaṃ bhagandaram

338

रास्नाऽदिक्वाथसंयुक्तः सर्ववातामयान्हरेत् काकोल्यादिशृतात्पित्तं कफमारग्वधादिना

rāsnā'dikvāthasaṃyuktaḥ sarvavātāmayānharet kākolyādiśṛtātpittaṃ kaphamāragvadhādinā

339

दार्वीशृतेन मेहांश्च गोमूत्रेण च पाण्डुताम् मधुना मेदसो वृद्धिं कुष्ठं निम्बशृतेन च

dārvīśṛtena mehāṃśca gomūtreṇa ca pāṇḍutām madhunā medaso vṛddhiṃ kuṣṭhaṃ nimbaśṛtena ca

340

छिन्नाक्वाथेन वातास्रं शोथं मूलकजाच्छृतात् पाटलाक्वाथसहितो विषं मूषकसम्भवम्

chinnākvāthena vātāsraṃ śothaṃ mūlakajācchṛtāt pāṭalākvāthasahito viṣaṃ mūṣakasambhavam

341

त्रिफलाक्वाथसंयुक्तो दारुणां नेत्रवेदनाम् पुनर्नवाऽदिक्वाथेन हन्ति सर्वोदराण्यपि

triphalākvāthasaṃyukto dāruṇāṃ netravedanām punarnavā'dikvāthena hanti sarvodarāṇyapi

342

रास्ना पुनर्नवा शुण्ठी गुडूच्येरण्डजं शृतम् सप्तधातुगते वाते सामे सर्वाङ्गगेऽपि चेत्

rāsnā punarnavā śuṇṭhī guḍūcyeraṇḍajaṃ śṛtam saptadhātugate vāte sāme sarvāṅgage'pi cet

343

युक्तः कल्को रसोनस्य तिलतैलेन सिन्धुना वातरोगान्हरेत्सर्वाञ्ज्वरांश्च विषमानपि

yuktaḥ kalko rasonasya tilatailena sindhunā vātarogānharetsarvāñjvarāṃśca viṣamānapi

344

क्षीरेण तैलेन घृतेन वाऽपि मांसेन सार्द्धं लशुनानि खादेत् शाल्योदनेनापि च षष्टिकेन पलार्द्धवृद्ध्या दिवसानि सप्त

kṣīreṇa tailena ghṛtena vā'pi māṃsena sārddhaṃ laśunāni khādet śālyodanenāpi ca ṣaṣṭikena palārddhavṛddhyā divasāni sapta

345

वातोत्थरोगान्विषमज्वरांश्च शूलान्सगुल्मान्दहनस्य मान्द्यम् प्लीहानमुग्रं भुजपार्श्वशूलं शिरोव्यथां कृन्तति शुक्रदोषान्

vātottharogānviṣamajvarāṃśca śūlānsagulmāndahanasya māndyam plīhānamugraṃ bhujapārśvaśūlaṃ śirovyathāṃ kṛntati śukradoṣān

346

अन्नप्रकारैः पललप्रकारैर्गोधूमकैर्वा यवशक्तुभिर्वा दुग्धेन तैलेन घृतेन वाऽपि युक्तानि शीते लशुनानि खादेत्

annaprakāraiḥ palalaprakārairgodhūmakairvā yavaśaktubhirvā dugdhena tailena ghṛtena vā'pi yuktāni śīte laśunāni khādet

347

संवर्त्तकैर्लावकपिञ्जलैर्वा मृग्याः पलैर्वाऽप्यथ कौक्कुटैर्वा वाराहवर्त्तीरकहारिणैर्वा सुसंस्कृतैरग्निबलं समीक्ष्य

saṃvarttakairlāvakapiñjalairvā mṛgyāḥ palairvā'pyatha kaukkuṭairvā vārāhavarttīrakahāriṇairvā susaṃskṛtairagnibalaṃ samīkṣya

348

रसोनपक्वकन्दस्य गुलिका निस्तुषीकृताः पाटयित्वा च मध्यस्थं दूरीकुर्यात्तदङ्कुरम्

rasonapakvakandasya gulikā nistuṣīkṛtāḥ pāṭayitvā ca madhyasthaṃ dūrīkuryāttadaṅkuram

349

निश्युग्रगन्धनाशाय दध्ना सन्नीय रक्षयेत् ततः प्रक्षाल्य संशोष्य शिलायां परिपेषयेत्

niśyugragandhanāśāya dadhnā sannīya rakṣayet tataḥ prakṣālya saṃśoṣya śilāyāṃ paripeṣayet

350

कल्कस्य पञ्चमं भागं चूर्णमेषां विनिक्षिपेत् सौवर्चलं यवानीञ्च भर्जितं हिङ्गु सैन्धवम्

kalkasya pañcamaṃ bhāgaṃ cūrṇameṣāṃ vinikṣipet sauvarcalaṃ yavānīñca bharjitaṃ hiṅgu saindhavam

351

कटुत्रिकं जीरकञ्च समभागानि चूर्णयेत् तिलतैलञ्च कल्कस्य तुर्याशं तत्र मिश्रयेत्

kaṭutrikaṃ jīrakañca samabhāgāni cūrṇayet tilatailañca kalkasya turyāśaṃ tatra miśrayet

352

खादेत्कर्षमितं प्रातः किं वा दोषाद्यपेक्षया अनुपानं प्रकुर्वीत वातारिशृतमन्वहम्

khādetkarṣamitaṃ prātaḥ kiṃ vā doṣādyapekṣayā anupānaṃ prakurvīta vātāriśṛtamanvaham

353

सर्वाङ्गैकाङ्गजं वातमर्दितञ्चापतन्त्रकम् अपस्मारं तथोन्मादमूरुस्तम्भञ्च गृध्रसीम्

sarvāṅgaikāṅgajaṃ vātamarditañcāpatantrakam apasmāraṃ tathonmādamūrustambhañca gṛdhrasīm

354

उरः पृष्ठकटीपार्श्वकुक्षिपीडां कृमीन्हरेत् मद्यं मांसं तथाऽम्लञ्च रसं सेवेत नित्यशः

uraḥ pṛṣṭhakaṭīpārśvakukṣipīḍāṃ kṛmīnharet madyaṃ māṃsaṃ tathā'mlañca rasaṃ seveta nityaśaḥ

355

आयासमातपं रोषमतिनीरं गुडं स्त्रियम् रसोनमश्नन्पुरुषस्त्यजेदेतन्निरन्तरम्

āyāsamātapaṃ roṣamatinīraṃ guḍaṃ striyam rasonamaśnanpuruṣastyajedetannirantaram

356

वर्जयेत्तदतीसारी प्रमेही पाण्डुरोगवान् अरोचकी गर्भिणी च मूर्च्छाऽशोरोगसंयुतः

varjayettadatīsārī pramehī pāṇḍurogavān arocakī garbhiṇī ca mūrcchā'śorogasaṃyutaḥ

357

रक्तपित्ती च शोषी च यक्ष्मी छर्द्यर्दितो नरः पित्ते तु पथ्यभुक्कुर्यात्प्रयोगान्ते विरेचनम्

raktapittī ca śoṣī ca yakṣmī chardyardito naraḥ pitte tu pathyabhukkuryātprayogānte virecanam

358

अन्यथा तस्य जायन्ते कुष्ठपाण्ड्वामयादयः स्त्रीस्तन्यं त्वरितं दद्याद्वालानामप्यनिच्छताम्

anyathā tasya jāyante kuṣṭhapāṇḍvāmayādayaḥ strīstanyaṃ tvaritaṃ dadyādvālānāmapyanicchatām

359

तथा च लभते सिद्धिं महावीर्याद्र सोनतः

tathā ca labhate siddhiṃ mahāvīryādra sonataḥ

360

रसो गन्धो वरा वह्निर्गुग्गुलुः क्रमवर्द्धितः तत्रैकभागः सूतः स्याद्गन्धको द्विगुणः स्मृतः

raso gandho varā vahnirgugguluḥ kramavarddhitaḥ tatraikabhāgaḥ sūtaḥ syādgandhako dviguṇaḥ smṛtaḥ

361

त्रिभागा त्रिफला योज्या चतुर्भागस्तु चित्रकः गुग्गुलुः पञ्चभागः स्याद्रुबुतैलेन मर्दयेत्

tribhāgā triphalā yojyā caturbhāgastu citrakaḥ gugguluḥ pañcabhāgaḥ syādrubutailena mardayet

362

क्षित्वा तत्रोदितं चूर्णं तेन तैलेन मर्दयेत् गुटिकां कर्षमात्रान्तु भक्षयेत्प्रातरेव हि

kṣitvā tatroditaṃ cūrṇaṃ tena tailena mardayet guṭikāṃ karṣamātrāntu bhakṣayetprātareva hi

363

नागरैरण्डमूलानां कषायं प्रपिबेदनु अभ्यज्यैरण्डतैलेन स्वेदयेत्पृष्ठदेशकम्

nāgarairaṇḍamūlānāṃ kaṣāyaṃ prapibedanu abhyajyairaṇḍatailena svedayetpṛṣṭhadeśakam

364

विरेकपरिणामे तु स्निग्धमुष्णञ्च भोजयेत् वातारिसंज्ञको ह्येष रसो नियतसेवितः मासेन मरुतो रोगान्हरेत्सुरतवर्जिनः

virekapariṇāme tu snigdhamuṣṇañca bhojayet vātārisaṃjñako hyeṣa raso niyatasevitaḥ māsena maruto rogānharetsuratavarjinaḥ

इति चतुर्विंशो वातव्याध्यधिकारः समाप्तः

iti caturviṃśo vātavyādhyadhikāraḥ samāptaḥ

ऊरुस्तम्भाधिकारः

अथ पञ्चविंश ऊरुस्तम्भाधिकारः

atha pañcaviṃśa ūrustambhādhikāraḥ

शीतोष्णद्र वसंशुष्क गुरूस्निग्धैर्निषेवितैः जीर्णाजीर्णे तथायाससङ्क्षोभस्वप्नजागरैः

śītoṣṇadra vasaṃśuṣka gurūsnigdhairniṣevitaiḥ jīrṇājīrṇe tathāyāsasaṅkṣobhasvapnajāgaraiḥ

सश्लेष्ममेदः पवनः साममत्यर्थसञ्चितम् अभिभूयेतरं दोषमूरू चेत् प्रतिपद्यते

saśleṣmamedaḥ pavanaḥ sāmamatyarthasañcitam abhibhūyetaraṃ doṣamūrū cet pratipadyate

सक्थ्यस्थिनी प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन सः तदा स्तभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ

sakthyasthinī prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stimitena saḥ tadā stabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau

परकीयाविव गुरू स्यातामतिभृशव्यथौ ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्रा च्छर्द्य रुचिज्वरैः

parakīyāviva gurū syātāmatibhṛśavyathau dhyānāṅgamardastaimityatandrā cchardya rucijvaraiḥ

संयुतौ पादसदनकृच्छ्रोद्धरण सुप्तिभिः तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्य वातमथापरे

saṃyutau pādasadanakṛcchroddharaṇa suptibhiḥ tamūrustambhamityāhurāḍhya vātamathāpare

प्राग्रूपं तस्य निद्रा तिध्यानं स्तिमितता ज्वरः रोमहर्षोऽरुचिश्छर्दिर्जङ्घोर्वोः सदनं तथा

prāgrūpaṃ tasya nidrā tidhyānaṃ stimitatā jvaraḥ romaharṣo'ruciśchardirjaṅghorvoḥ sadanaṃ tathā

वातशङ्किभिरज्ञानात्तत्र स्यात्स्नेहनात्पुनः पादयोः सदनं सुप्तिः कृच्छ्रादुद्धरणं तथा

vātaśaṅkibhirajñānāttatra syātsnehanātpunaḥ pādayoḥ sadanaṃ suptiḥ kṛcchrāduddharaṇaṃ tathā

जङ्घोरुग्लानिरत्यर्थं शश्वद्वादाहवेदना पादञ्च व्यथते न्यस्तं शीतस्पर्शं न वेत्ति च

jaṅghoruglāniratyarthaṃ śaśvadvādāhavedanā pādañca vyathate nyastaṃ śītasparśaṃ na vetti ca

संस्थाने पीडने गत्यां चालने चाप्यनीश्वरः अन्य नेयौ हि सम्भग्नावूरूपादौ च मन्यते

saṃsthāne pīḍane gatyāṃ cālane cāpyanīśvaraḥ anya neyau hi sambhagnāvūrūpādau ca manyate

यदा दाहार्त्तितोदार्त्तो वेपनः पुरुषो भवेत् ऊरुस्तम्भस्तदा हन्यात्साधयेदन्यथा नवम्

yadā dāhārttitodārtto vepanaḥ puruṣo bhavet ūrustambhastadā hanyātsādhayedanyathā navam

स्नेहासृक्स्राववमनं वस्तिकर्म विरेचनम् वर्जयेदाढ्यवाते तु यतस्तैस्तस्य कोपनम्

snehāsṛksrāvavamanaṃ vastikarma virecanam varjayedāḍhyavāte tu yatastaistasya kopanam

तस्मादत्र सदा कार्यं स्वेदलङ्घनरूक्षणम् आममेदः कफाधिक्यान्मारुतं परिरक्षता

tasmādatra sadā kāryaṃ svedalaṅghanarūkṣaṇam āmamedaḥ kaphādhikyānmārutaṃ parirakṣatā

यत्स्यात्कफप्रशमनं न तु मारुतकोपनम् तत्सर्वं सर्वदा कार्यमूरुस्तम्भस्य भेषजम्

yatsyātkaphapraśamanaṃ na tu mārutakopanam tatsarvaṃ sarvadā kāryamūrustambhasya bheṣajam

सर्वो रुक्षः क्रमः कार्यस्तत्रादौ कफनाशनः पश्चाद्वातविनाशाय विधातव्याखिला क्रिया

sarvo rukṣaḥ kramaḥ kāryastatrādau kaphanāśanaḥ paścādvātavināśāya vidhātavyākhilā kriyā

भोज्याः पुराणाः श्यामाककोद्र वोद्दालशालयः जाङ्गलैरघृतैर्मांसैः शाकैश्चालवणैर्हितैः

bhojyāḥ purāṇāḥ śyāmākakodra voddālaśālayaḥ jāṅgalairaghṛtairmāṃsaiḥ śākaiścālavaṇairhitaiḥ

शाकैरलवणैर्दद्याज्जल तैलाज्यसाधितैः सुनिषण्णकनिम्बार्कवृन्ता रग्वधपल्लवैः

śākairalavaṇairdadyājjala tailājyasādhitaiḥ suniṣaṇṇakanimbārkavṛntā ragvadhapallavaiḥ

वायसीवास्तुकाद्यैश्च साधितैः शाकमूलकैः शाकैरलवणैर्युक्तं जीर्णे शाल्योदनं भिषक्

vāyasīvāstukādyaiśca sādhitaiḥ śākamūlakaiḥ śākairalavaṇairyuktaṃ jīrṇe śālyodanaṃ bhiṣak

रूक्षणाद्वातकोपश्चेन्निद्रा नाशार्त्तिपूर्वकः स्नेहस्वेदक्रमस्तत्र कार्यो वातामयापहः

rūkṣaṇādvātakopaścennidrā nāśārttipūrvakaḥ snehasvedakramastatra kāryo vātāmayāpahaḥ

प्रतारयेत्प्रतिस्रोतो नदीं शीतजलां शिवाम् सरश्च विमलं शीतं स्थिरतोयं पुनः पुनः

pratārayetpratisroto nadīṃ śītajalāṃ śivām saraśca vimalaṃ śītaṃ sthiratoyaṃ punaḥ punaḥ

यथा विशुष्केस्य कफे शान्तिमूरुग्रहो व्रजेत् शरीरबलमग्निञ्च कार्यैषा रक्षता क्रिया

yathā viśuṣkesya kaphe śāntimūrugraho vrajet śarīrabalamagniñca kāryaiṣā rakṣatā kriyā

सक्षारमूत्रस्वेदांश्च रुक्षाण्युत्सादनानि च कुर्याद्दाहे च मूत्राद्यैः करञ्जफलसर्षपैः

sakṣāramūtrasvedāṃśca rukṣāṇyutsādanāni ca kuryāddāhe ca mūtrādyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ

मूलैर्वाप्यश्वगन्धाया मूलैरर्कस्य वा भिषक् पिचुमर्दस्य वा मूलैरथवा देवदारुणः

mūlairvāpyaśvagandhāyā mūlairarkasya vā bhiṣak picumardasya vā mūlairathavā devadāruṇaḥ

क्षौद्र सर्षपवल्मीक मृत्तिकासंयुतैर्भिषक् गाढमुत्सादनं कुर्यादूरूस्तम्भे सवेदने

kṣaudra sarṣapavalmīka mṛttikāsaṃyutairbhiṣak gāḍhamutsādanaṃ kuryādūrūstambhe savedane

दन्तीद्र वन्तीसुरसासर्षपैश्चापि बुद्धिमान् तर्कारीसुरसाशिग्रुव चावत्सकनिम्बकैः पत्रमूलफलैस्तोयं शृतमुष्णञ्च सेवनम्

dantīdra vantīsurasāsarṣapaiścāpi buddhimān tarkārīsurasāśigruva cāvatsakanimbakaiḥ patramūlaphalaistoyaṃ śṛtamuṣṇañca sevanam

भक्लातकामृताशुण्ठीदा रुपथ्यापुनर्नवाः पञ्चमूलीद्वयोन्मिश्रा ऊरुस्तम्भनिबर्हणाः

bhaklātakāmṛtāśuṇṭhīdā rupathyāpunarnavāḥ pañcamūlīdvayonmiśrā ūrustambhanibarhaṇāḥ

पिप्पली पिप्पलीमूलं भल्लातकफलानि च कल्कं मधुयुतं पीत्वा ऊरुस्तम्भाद्विमुच्यते

pippalī pippalīmūlaṃ bhallātakaphalāni ca kalkaṃ madhuyutaṃ pītvā ūrustambhādvimucyate

रास्नाश्यामाकपथ्यामरिचमिसिशिवावेल्लशट्यश्वगन्धा यासच्छिन्नाजमोदासुमुखमतिविषावृद्धदारौ बृहत्यौ शुण्ठी तिक्ता यवानी सहचरचविकैरण्डदार्व्याजकर्णा ऊरुस्तम्भामवातं कफपवनरुजं दण्डकांश्चाशु हन्यात्

rāsnāśyāmākapathyāmaricamisiśivāvellaśaṭyaśvagandhā yāsacchinnājamodāsumukhamativiṣāvṛddhadārau bṛhatyau śuṇṭhī tiktā yavānī sahacaracavikairaṇḍadārvyājakarṇā ūrustambhāmavātaṃ kaphapavanarujaṃ daṇḍakāṃścāśu hanyāt

ग्रन्थिकारुष्ककृष्णानां क्वाथं क्षौद्रा न्वितं पिबेत् लिह्याद्वा त्रिफलाचूर्णं क्षौद्रे ण कटुकायुतम्

granthikāruṣkakṛṣṇānāṃ kvāthaṃ kṣaudrā nvitaṃ pibet lihyādvā triphalācūrṇaṃ kṣaudre ṇa kaṭukāyutam

सुखाम्बुना पिबेद्वापि चूर्णं षड्धरणं नरः पिप्पलीवर्द्धमानं वा माक्षिकेण गुडेन वा

sukhāmbunā pibedvāpi cūrṇaṃ ṣaḍdharaṇaṃ naraḥ pippalīvarddhamānaṃ vā mākṣikeṇa guḍena vā

ऊरुस्तम्भे प्रशंसन्ति गण्डीरारिष्टमेव च

ūrustambhe praśaṃsanti gaṇḍīrāriṣṭameva ca

शिलाजतुं गुग्गुलुं वा पिप्पलीमथ नागरम् ऊरुस्तम्भे पिबेन्मूत्रैर्दशमूलीरसेन वा

śilājatuṃ gugguluṃ vā pippalīmatha nāgaram ūrustambhe pibenmūtrairdaśamūlīrasena vā

त्रिफला पिप्पली मुस्तं चव्यं कटुकरोहिणी लिह्याद्वा मधुना चूर्णमूरुस्तम्भार्दितो नरः

triphalā pippalī mustaṃ cavyaṃ kaṭukarohiṇī lihyādvā madhunā cūrṇamūrustambhārdito naraḥ

घृतं सौरेश्वरं दद्यादूरुस्तम्भे कफोत्तरे दद्याच्छुण्ठीघृतं वापि वैश्वानरमथापि वा सैन्धवाद्यं हितं तैलममृताख्योपि गुग्गुलुः

ghṛtaṃ saureśvaraṃ dadyādūrustambhe kaphottare dadyācchuṇṭhīghṛtaṃ vāpi vaiśvānaramathāpi vā saindhavādyaṃ hitaṃ tailamamṛtākhyopi gugguluḥ

कुष्ठश्रीवेष्टकोदीच्यसरलं दारु केशरम् अजगन्धाश्वगन्धे च तैलं तैः सार्षपं पचेत्

kuṣṭhaśrīveṣṭakodīcyasaralaṃ dāru keśaram ajagandhāśvagandhe ca tailaṃ taiḥ sārṣapaṃ pacet

सक्षौद्र्रं मात्रया तस्मादूरुस्तम्भार्दितः पिबेत्

sakṣaudrraṃ mātrayā tasmādūrustambhārditaḥ pibet

पलाभ्यां पिप्पलीमूलान्नागरादष्टकट्वरम् तैलप्रस्थं समं दध्ना गृध्रस्यूरुग्रहापहम्

palābhyāṃ pippalīmūlānnāgarādaṣṭakaṭvaram tailaprasthaṃ samaṃ dadhnā gṛdhrasyūrugrahāpaham

सस्नेहदधिसम्भूतं तक्रं कट्वरमुच्यते अष्टकट्वरतैलेच तैलंसार्षपमिष्यते पिप्पलीमूलशुण्ठ्योश्च प्रत्येकं द्विपलं कृतम्

sasnehadadhisambhūtaṃ takraṃ kaṭvaramucyate aṣṭakaṭvarataileca tailaṃsārṣapamiṣyate pippalīmūlaśuṇṭhyośca pratyekaṃ dvipalaṃ kṛtam

द्विपञ्चमूली त्रिफला चित्रकं देवदारु च एकाष्ठीला त्वपामार्गे श्रेयसी वायसी शुभा

dvipañcamūlī triphalā citrakaṃ devadāru ca ekāṣṭhīlā tvapāmārge śreyasī vāyasī śubhā

बला भार्गी पृथक्पर्णी सुवहा मदयन्तिका विशालोशीरकाश्मर्यस्तिस्रो देयास्तथाग्निकः

balā bhārgī pṛthakparṇī suvahā madayantikā viśālośīrakāśmaryastisro deyāstathāgnikaḥ

चिरबिल्वो ह्यशोकश्च कलश्यंशुमती तथा पयस्या पीलुपर्ण्यश्च गुडूची च शतावरी

cirabilvo hyaśokaśca kalaśyaṃśumatī tathā payasyā pīluparṇyaśca guḍūcī ca śatāvarī

एषां पञ्च पलान्भागाञ्जलद्रो णेषु सप्तसु अष्टभागावशेषेण पचेत्तैलाढकं भिषक्

eṣāṃ pañca palānbhāgāñjaladro ṇeṣu saptasu aṣṭabhāgāvaśeṣeṇa pacettailāḍhakaṃ bhiṣak

कुष्ठञ्च शतपुष्पा च त्र्! यूषणं चित्रकं वरा देवदार्वगुरु श्रेष्ठं विडङ्गं मुस्तमेव च

kuṣṭhañca śatapuṣpā ca tr! yūṣaṇaṃ citrakaṃ varā devadārvaguru śreṣṭhaṃ viḍaṅgaṃ mustameva ca

अश्वगन्धा स्थिरा पाठा मूली श्यामाकमेव च पिप्पल्यः शृङ्गबेरञ्च दन्ती हिङ्ग्वम्लवेतसम्

aśvagandhā sthirā pāṭhā mūlī śyāmākameva ca pippalyaḥ śṛṅgaberañca dantī hiṅgvamlavetasam

अनेन गर्भेण भिषक्कषायेण च साधयेत् सिद्धशीतञ्चपूतञ्च क्षौद्रे ण सह संसृजेत्

anena garbheṇa bhiṣakkaṣāyeṇa ca sādhayet siddhaśītañcapūtañca kṣaudre ṇa saha saṃsṛjet

तदस्य नस्यपानार्थं तदेवाभ्यञ्जने भवेत्

tadasya nasyapānārthaṃ tadevābhyañjane bhavet

ऊरुस्तम्भश्चिरोद्भूतस्तैलेनानेन शाम्यति आमवातं शीतवातं क्षुद्र वातञ्च नाशयेत्

ūrustambhaścirodbhūtastailenānena śāmyati āmavātaṃ śītavātaṃ kṣudra vātañca nāśayet

सिन्धुरुग्विश्वजासोग्राभार्गीयष्टीस्थिराफलैः दारुविश्वशटीधान्यकृष्णाकट्फलपौष्करः

sindhurugviśvajāsogrābhārgīyaṣṭīsthirāphalaiḥ dāruviśvaśaṭīdhānyakṛṣṇākaṭphalapauṣkaraḥ

दीप्यकातिविषैरण्डनीलीनीलाम्बुजःपचेत् तैलं सकाञ्जिकं हन्ति पानाभ्यञ्जननावनैः

dīpyakātiviṣairaṇḍanīlīnīlāmbujaḥpacet tailaṃ sakāñjikaṃ hanti pānābhyañjananāvanaiḥ

आमवातं कृमीन्गुल्मान्प्लीहोदरशिरोरुजः मन्दाग्निं पक्षसन्ध्यण्डवातस्तम्भगदानपि

āmavātaṃ kṛmīngulmānplīhodaraśirorujaḥ mandāgniṃ pakṣasandhyaṇḍavātastambhagadānapi

द्वे पले सैन्धवात्पञ्च शुण्ठ्या ग्रन्थिकचित्रकात् द्वे द्वे भल्लातकास्थीनि विंशतिर्द्वे तथाऽढके

dve pale saindhavātpañca śuṇṭhyā granthikacitrakāt dve dve bhallātakāsthīni viṃśatirdve tathā'ḍhake

आरनालात् पञ्च प्रस्थं तैलस्यैरण्डजस्य च गृध्रस्यूरुग्रहास्यार्त्तिसर्ववातविकारनुत्

āranālāt pañca prasthaṃ tailasyairaṇḍajasya ca gṛdhrasyūrugrahāsyārttisarvavātavikāranut

इति पञ्चविंश ऊरुस्तम्भाधिकारः समाप्तः

iti pañcaviṃśa ūrustambhādhikāraḥ samāptaḥ

आमवाताधिकारः

अथ षड्विंश आमवाताधिकारः

atha ṣaḍviṃśa āmavātādhikāraḥ

विरुद्धाहारचेष्टस्य मन्दाग्नेर्निश्चलस्यच स्निग्धं भुक्तवतो ह्यन्नं व्यायामं कुर्वतस्तथा

viruddhāhāraceṣṭasya mandāgnerniścalasyaca snigdhaṃ bhuktavato hyannaṃ vyāyāmaṃ kurvatastathā

वायुना प्रेरितो ह्यामः श्लेष्मस्थानं प्रधावति तेनात्यर्थमपक्वोऽसौ धमनीभिः प्रपद्यते

vāyunā prerito hyāmaḥ śleṣmasthānaṃ pradhāvati tenātyarthamapakvo'sau dhamanībhiḥ prapadyate

वातपिक्तकफैर्भूयो दूषितः सोऽन्नजो रसः स्रोतांस्यभिष्यन्दयति नानावर्णोऽतिपिच्छिलः

vātapiktakaphairbhūyo dūṣitaḥ so'nnajo rasaḥ srotāṃsyabhiṣyandayati nānāvarṇo'tipicchilaḥ

जनयत्यग्निदौर्बल्यं हृदयस्य च गौरवम् व्याधीनामाश्रयो ह्येष आमसञ्ज्ञोऽतिरुदारुणः

janayatyagnidaurbalyaṃ hṛdayasya ca gauravam vyādhīnāmāśrayo hyeṣa āmasañjño'tirudāruṇaḥ

अजीर्णाद्योरसो जातः सञ्चितो हि क्रमेण वै आमसञ्ज्ञां स लभते शिरोगात्ररुजाकरः

ajīrṇādyoraso jātaḥ sañcito hi krameṇa vai āmasañjñāṃ sa labhate śirogātrarujākaraḥ

युगपत्कुपितावेतौ त्रिकसन्धिप्रवेशकौ स्तब्धञ्च कुरुतो गात्रमामवातः स उच्यते

yugapatkupitāvetau trikasandhipraveśakau stabdhañca kuruto gātramāmavātaḥ sa ucyate

अङ्गमर्दोऽरुचिस्तृष्णा चालस्यं गौरवं ज्वरः अपाकः शूनताऽङ्गानामामवातस्य लक्षणम्

aṅgamardo'rucistṛṣṇā cālasyaṃ gauravaṃ jvaraḥ apākaḥ śūnatā'ṅgānāmāmavātasya lakṣaṇam

स कष्टः सर्वरोगाणां यदा प्रकुपितो भवेत् हस्तपादशिरोगुल्फत्रिकजानूरुसन्धिषु

sa kaṣṭaḥ sarvarogāṇāṃ yadā prakupito bhavet hastapādaśirogulphatrikajānūrusandhiṣu

करोति सरुजं शोथं यत्र दोषः प्रपद्यते स देशो रुज्यतेऽत्थ व्याविद्ध इव वृश्चिकैः

karoti sarujaṃ śothaṃ yatra doṣaḥ prapadyate sa deśo rujyate'ttha vyāviddha iva vṛścikaiḥ

जनयेत्सोऽग्निदौर्बल्यं प्रसेकारुचिगौरवम् उत्साहहानिं वैरस्यं दाहञ्च बहुमूत्रताम्

janayetso'gnidaurbalyaṃ prasekārucigauravam utsāhahāniṃ vairasyaṃ dāhañca bahumūtratām

कुक्षौ कठिनतां शूलं तथा निद्रा विपर्ययम् तृट्छर्दिभ्रममूर्च्छाश्च हृद्र् गहं विडिवबद्धताम् जाड्यान्त्रकूजनानाहं कष्टांश्चान्यानुपद्र वान्

kukṣau kaṭhinatāṃ śūlaṃ tathā nidrā viparyayam tṛṭchardibhramamūrcchāśca hṛdr gahaṃ viḍivabaddhatām jāḍyāntrakūjanānāhaṃ kaṣṭāṃścānyānupadra vān

पित्तात्सदाहरागञ्च सशूलं पवनात्मकम् स्तिमितं गुरुकण्डूकं कफजुष्टं तमादिशेत्

pittātsadāharāgañca saśūlaṃ pavanātmakam stimitaṃ gurukaṇḍūkaṃ kaphajuṣṭaṃ tamādiśet

एकदोषानुगः साध्यो द्विदोषो याप्य उच्यते सर्वदेहचरैः शोथैः स कष्टं सान्निपातिकः

ekadoṣānugaḥ sādhyo dvidoṣo yāpya ucyate sarvadehacaraiḥ śothaiḥ sa kaṣṭaṃ sānnipātikaḥ

लङ्घनं स्वेदनं तिक्तं दीपनानि कटूनि च विरेचनं स्नेहनञ्च वस्तयश्चाममारुते

laṅghanaṃ svedanaṃ tiktaṃ dīpanāni kaṭūni ca virecanaṃ snehanañca vastayaścāmamārute

रूक्षः स्वेदोविधातव्यो बालुकापुटकैस्तथा उपनाहाश्च कर्त्तव्यास्तेऽपि स्नेहविवर्जिताः

rūkṣaḥ svedovidhātavyo bālukāpuṭakaistathā upanāhāśca karttavyāste'pi snehavivarjitāḥ

आमवाताभिभूताय पीडिताय पिपासया पञ्चकोलेन संसिद्धं पानीयं हितमुच्यते

āmavātābhibhūtāya pīḍitāya pipāsayā pañcakolena saṃsiddhaṃ pānīyaṃ hitamucyate

शुष्कमूलकयूषं वा यूषं वा पाञ्चमौलिकम् रसकं काञ्जिकं वाऽपि शुण्ठीचूर्णविचूर्णितम्

śuṣkamūlakayūṣaṃ vā yūṣaṃ vā pāñcamaulikam rasakaṃ kāñjikaṃ vā'pi śuṇṭhīcūrṇavicūrṇitam

सौवीरं स्विन्नवार्ताकं तथा तिक्तफलानि च वास्तूकशाकं सारिष्टशाकं पौनर्नवं हितम्

sauvīraṃ svinnavārtākaṃ tathā tiktaphalāni ca vāstūkaśākaṃ sāriṣṭaśākaṃ paunarnavaṃ hitam

पटोलं गोक्षुरञ्चैव वरुणं कारवेंल्लकम् यवान्नं कोरदूषान्नं पुराणं शालिषष्टिकम्

paṭolaṃ gokṣurañcaiva varuṇaṃ kāraveṃllakam yavānnaṃ koradūṣānnaṃ purāṇaṃ śāliṣaṣṭikam

लावकानां तथा मांसं हितं तक्रेण संस्कृतम् हितश्च यूषः कौलत्थः कालायश्चणकस्य च

lāvakānāṃ tathā māṃsaṃ hitaṃ takreṇa saṃskṛtam hitaśca yūṣaḥ kaulatthaḥ kālāyaścaṇakasya ca

रुच्यं दद्याद्यथासात्म्यमामवातहितञ्च यत् शतपुष्पा वचा विश्वश्वदंष्ट्रावरुणत्वचः

rucyaṃ dadyādyathāsātmyamāmavātahitañca yat śatapuṣpā vacā viśvaśvadaṃṣṭrāvaruṇatvacaḥ

पुनर्नवासदेवाह्वाशटीमुण्डितिकाः समाः प्रसारणी च तर्कारि फलञ्च मदनस्य च

punarnavāsadevāhvāśaṭīmuṇḍitikāḥ samāḥ prasāraṇī ca tarkāri phalañca madanasya ca

शुक्तकाञ्जिकपिष्टं च कोष्णं च लेपने हितम् अहिंस्रा केबुकान् मूलं शिग्रुर्वल्मीकमृत्तिका

śuktakāñjikapiṣṭaṃ ca koṣṇaṃ ca lepane hitam ahiṃsrā kebukān mūlaṃ śigrurvalmīkamṛttikā

मूत्रपिष्टैश्च कर्त्तव्यमुपनाहः प्रलेपनम्

mūtrapiṣṭaiśca karttavyamupanāhaḥ pralepanam

चित्रकं कटुकापाठाकलिङ्गाति विषाऽमृताः देवदारुवचामुस्त नागरातिविषाऽभयाः पिबेदुष्णाम्बुना नित्यमामवातस्य भेषजम्

citrakaṃ kaṭukāpāṭhākaliṅgāti viṣā'mṛtāḥ devadāruvacāmusta nāgarātiviṣā'bhayāḥ pibeduṣṇāmbunā nityamāmavātasya bheṣajam

शटी शुण्ठ्यभया चोग्रा देवाह्वातिविषाऽमृताः कषायमामवातस्य पाचनं रुक्षभोजनम्

śaṭī śuṇṭhyabhayā cogrā devāhvātiviṣā'mṛtāḥ kaṣāyamāmavātasya pācanaṃ rukṣabhojanam

पुनर्नवा च बृहतीवर्द्धमानफणिज्जकैः कल्पयेत्क्वाथमामे तु मूर्वाशिग्रुद्रुमैर्भिषक्

punarnavā ca bṛhatīvarddhamānaphaṇijjakaiḥ kalpayetkvāthamāme tu mūrvāśigrudrumairbhiṣak

सेचनं चामवातस्य रुबूकपयसाऽपि वा

secanaṃ cāmavātasya rubūkapayasā'pi vā

लिह्यात्पथ्यां सविश्वां वा मूत्रैर्वा गुग्गुलुं पिबेत् विश्वाऽलम्बुषयोः कल्कमद्याद्वा तिलविश्वयोः

lihyātpathyāṃ saviśvāṃ vā mūtrairvā gugguluṃ pibet viśvā'lambuṣayoḥ kalkamadyādvā tilaviśvayoḥ

विश्वापथ्याऽमृताक्वाथं कवोष्णं कौशिकान्वितम् कटीजङ्घोरुपृष्ठानां रुजं पीतं निवर्त्तयेत्

viśvāpathyā'mṛtākvāthaṃ kavoṣṇaṃ kauśikānvitam kaṭījaṅghorupṛṣṭhānāṃ rujaṃ pītaṃ nivarttayet

हिङ्गुं चव्यं विडं शुण्ठी कृष्णाऽजाजी सपुष्करम् भागोत्तरमिदं चूर्णं पीतं वातामजिद्भवेत्

hiṅguṃ cavyaṃ viḍaṃ śuṇṭhī kṛṣṇā'jājī sapuṣkaram bhāgottaramidaṃ cūrṇaṃ pītaṃ vātāmajidbhavet

पिप्पली पिप्पलीमूलं सैन्धवं कृष्णजीरकम् चव्यचित्रकतालीशपत्रकं नागकेशरम्

pippalī pippalīmūlaṃ saindhavaṃ kṛṣṇajīrakam cavyacitrakatālīśapatrakaṃ nāgakeśaram

एषां द्विपलिकान्भागान्पञ्च सौवर्चलस्य च मरिचाजाजिशुण्ठीनामेकैकस्य पलं पलम्

eṣāṃ dvipalikānbhāgānpañca sauvarcalasya ca maricājājiśuṇṭhīnāmekaikasya palaṃ palam

दाडिमात्कुडवञ्चैव द्वे पले चाम्लवेतसात् सर्वमेकत्र सङ्क्षुद्य योजयेत्कुशलो भिषक्

dāḍimātkuḍavañcaiva dve pale cāmlavetasāt sarvamekatra saṅkṣudya yojayetkuśalo bhiṣak

पिप्पल्याद्यमिति ख्यातं नष्टस्याग्नेश्च दीपनम् अर्शांसि ग्रहणीं गुल्ममुदरं सभगन्दरम्

pippalyādyamiti khyātaṃ naṣṭasyāgneśca dīpanam arśāṃsi grahaṇīṃ gulmamudaraṃ sabhagandaram

कृमिकण्ड्वरुचीर्हन्यात्सुरयोष्णोदकेन वा नातः परतरं किञ्चिदामवातस्य भेषजम्

kṛmikaṇḍvarucīrhanyātsurayoṣṇodakena vā nātaḥ parataraṃ kiñcidāmavātasya bheṣajam

पथ्याविश्वयवानीभिस्तुल्याभिश्चूर्णितं पिबेत् तक्रेणोष्णोदकेनापि काञ्जिकेनाथ वा पुनः

pathyāviśvayavānībhistulyābhiścūrṇitaṃ pibet takreṇoṣṇodakenāpi kāñjikenātha vā punaḥ

आमवातं निहन्त्याशु शोथं मन्दाग्नितामपि पीनसं कासहृद्रो गं स्वरभेदमरोचकम्

āmavātaṃ nihantyāśu śothaṃ mandāgnitāmapi pīnasaṃ kāsahṛdro gaṃ svarabhedamarocakam

रसोनविश्वनिर्गुण्डीक्वाथमामार्दितः पिबेत्

rasonaviśvanirguṇḍīkvāthamāmārditaḥ pibet

रास्नां गुडूचीमेरण्डं देवदारु महौषधम् पिबेत्सार्वाङ्गिकेवाते सामे सन्ध्यस्थिमज्जगे

rāsnāṃ guḍūcīmeraṇḍaṃ devadāru mahauṣadham pibetsārvāṅgikevāte sāme sandhyasthimajjage

पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः क्वथितं वारि तत्पेयमामवातविनाशनम्

pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ kvathitaṃ vāri tatpeyamāmavātavināśanam

शटीविश्वौषधीकल्कं वर्षाभूक्वाथसंयुतम् सप्तरात्रं पिबेज्जन्तुरामवातविनाशनम्

śaṭīviśvauṣadhīkalkaṃ varṣābhūkvāthasaṃyutam saptarātraṃ pibejjanturāmavātavināśanam

रास्नाऽमृतारग्वधदेवदारुत्रिकण्टकैरण्डपुनर्नवानाम् क्वाथं पिबेन्नागरचूर्णमिश्रं जङ्घोरुपार्श्वत्रिकपृष्ठशूली

rāsnā'mṛtāragvadhadevadārutrikaṇṭakairaṇḍapunarnavānām kvāthaṃ pibennāgaracūrṇamiśraṃ jaṅghorupārśvatrikapṛṣṭhaśūlī

आमवाते कणायुक्तं दशमूलीजलं पिबेत् खादेद्वाऽप्यभयाविश्वं गुडूचीं नागरेण वा

āmavāte kaṇāyuktaṃ daśamūlījalaṃ pibet khādedvā'pyabhayāviśvaṃ guḍūcīṃ nāgareṇa vā

चित्रकेन्द्र यवौ पाठा कटुकाऽतिविषाऽभयाः आमाशयोत्थवातघ्नं चूर्णं पेयं सुखाम्बुना

citrakendra yavau pāṭhā kaṭukā'tiviṣā'bhayāḥ āmāśayotthavātaghnaṃ cūrṇaṃ peyaṃ sukhāmbunā

पुनर्नवाऽमृता शुण्ठी शताह्वा वृद्धदारुकम् शटी मुण्डितिका चूर्णमारनालेनपाययेत्

punarnavā'mṛtā śuṇṭhī śatāhvā vṛddhadārukam śaṭī muṇḍitikā cūrṇamāranālenapāyayet

आमाशयोत्थवातघ्नं चूर्णं पेयं सुखाम्बुना आमवातं निहन्त्याशु गृध्रसीमुद्धतामपि

āmāśayotthavātaghnaṃ cūrṇaṃ peyaṃ sukhāmbunā āmavātaṃ nihantyāśu gṛdhrasīmuddhatāmapi

कर्षं नागरचूर्णस्य काञ्जिकेन पिबेत्सदा आमवातप्रशमनं कफवातहरं परम्

karṣaṃ nāgaracūrṇasya kāñjikena pibetsadā āmavātapraśamanaṃ kaphavātaharaṃ param

पञ्चकोलकचूर्णन्तु पिबेदुष्णेन वारिणा मन्दाग्निशूलगुल्मामकफारोचकनाशनम्

pañcakolakacūrṇantu pibeduṣṇena vāriṇā mandāgniśūlagulmāmakaphārocakanāśanam

आमवातगजेन्द्र स्य शरीरवनचारिणः एक एव निहन्त्याशु एरण्डतैलकेशरी

āmavātagajendra sya śarīravanacāriṇaḥ eka eva nihantyāśu eraṇḍatailakeśarī

एरण्डतैलयुक्ता हरीतकी भक्षयेन्नरोविधिवत् आमानिलार्त्तियुक्तोगृध्रसीवृद्ध्यर्दितो नियतम्

eraṇḍatailayuktā harītakī bhakṣayennarovidhivat āmānilārttiyuktogṛdhrasīvṛddhyardito niyatam

आरग्वधस्य पत्राणि भृष्टानि कटुतैलतः आमघ्नानि नरः कुर्यात्सायं भक्तावृतानि च

āragvadhasya patrāṇi bhṛṣṭāni kaṭutailataḥ āmaghnāni naraḥ kuryātsāyaṃ bhaktāvṛtāni ca

वायुः कट्याश्रितः शुद्धः सामो वा जनयेद्रुजम् कटीग्रहः स एवोक्तः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्वधात्

vāyuḥ kaṭyāśritaḥ śuddhaḥ sāmo vā janayedrujam kaṭīgrahaḥ sa evoktaḥ paṅguḥ sakthnordvayorvadhāt

शुण्ठीगोक्षुरकक्वाथः प्रातः प्रातर्निषेवितः सामे वाते कटीशूले पाचनं रुक्प्रणाशन्

śuṇṭhīgokṣurakakvāthaḥ prātaḥ prātarniṣevitaḥ sāme vāte kaṭīśūle pācanaṃ rukpraṇāśan

यवक्षारसमायुक्तं मूत्रकृच्छ्रविनाशनम् दशमूलीकषायेण पिबेद्वा नागराम्भसा कटीशूलेषु पातव्यं तैलमेरण्डसम्भवम्

yavakṣārasamāyuktaṃ mūtrakṛcchravināśanam daśamūlīkaṣāyeṇa pibedvā nāgarāmbhasā kaṭīśūleṣu pātavyaṃ tailameraṇḍasambhavam

महौषधगुडूच्योश्च क्वाथं पिप्पलिसंयुतम् पिबेदामे सरुक्कोष्ठे कटीशूले विशेषतः

mahauṣadhaguḍūcyośca kvāthaṃ pippalisaṃyutam pibedāme sarukkoṣṭhe kaṭīśūle viśeṣataḥ

विशोध्यैरण्डबीजानि पिष्ट्वा क्षीरे विपाचयेत् तत्पायसं कटीशूले गृध्रस्यां परमौषधम्

viśodhyairaṇḍabījāni piṣṭvā kṣīre vipācayet tatpāyasaṃ kaṭīśūle gṛdhrasyāṃ paramauṣadham

सर्पिस्तैलं गुडं शुक्तं पञ्चमं विश्वभेषजम्

sarpistailaṃ guḍaṃ śuktaṃ pañcamaṃ viśvabheṣajam

पीतमेतद्भवेत्सद्यस्तर्पणं कटिशूलनुत् न हि चैतत्समं किञ्चिन्निरामे कटिमारुते

pītametadbhavetsadyastarpaṇaṃ kaṭiśūlanut na hi caitatsamaṃ kiñcinnirāme kaṭimārute

सुरतरुवल्कलसहितं गोमूत्रं स्थापितन्तु सप्ताहम् हिङ्गुवचाशत पुष्पासैन्धवयुक्तेन तेनाथ

surataruvalkalasahitaṃ gomūtraṃ sthāpitantu saptāham hiṅguvacāśata puṣpāsaindhavayuktena tenātha

तत्पुटपक्वं हन्यात्कटीरुजं दारुणं पुंसाम् आममेदोवृद्धिभवान्विकारांश्चानिलोद्भवान्

tatpuṭapakvaṃ hanyātkaṭīrujaṃ dāruṇaṃ puṃsām āmamedovṛddhibhavānvikārāṃścānilodbhavān

अमृतानागरगोक्षुरमुण्डितिकावरुणकैः कृतं चूर्णम् मस्त्वारनालपीतं सामानिलनाशनं ख्यातम्

amṛtānāgaragokṣuramuṇḍitikāvaruṇakaiḥ kṛtaṃ cūrṇam mastvāranālapītaṃ sāmānilanāśanaṃ khyātam

अलम्बुषा गोक्षुरकं त्रिफलानागरामृताः यथोत्तरं भागवृद्ध्या श्यामाचूर्णञ्च तत्समम्

alambuṣā gokṣurakaṃ triphalānāgarāmṛtāḥ yathottaraṃ bhāgavṛddhyā śyāmācūrṇañca tatsamam

पिबेन्मस्तुसुरातक्रकाञ्जिकोष्णोदकेन वा आमवातं जयत्याशु सशोथं वातशोणितम्

pibenmastusurātakrakāñjikoṣṇodakena vā āmavātaṃ jayatyāśu saśothaṃ vātaśoṇitam

त्रिकजानूरुसन्धिस्थं ज्वरारोचकनाशनम् अलम्बुषाऽदिकं चूर्णं रोगानीकविनाशनम्

trikajānūrusandhisthaṃ jvarārocakanāśanam alambuṣā'dikaṃ cūrṇaṃ rogānīkavināśanam

हरीतक्यक्षधात्रीभिः प्रसिद्धा त्रिफला क्रमात् प्रत्येकं तेन वा युञ्ज्याद्भागवृद्धिं यथोत्तरम्

harītakyakṣadhātrībhiḥ prasiddhā triphalā kramāt pratyekaṃ tena vā yuñjyādbhāgavṛddhiṃ yathottaram

अलम्बुषा गोक्षुरकं मूलं वरुणकस्य च गुडूची नागरञ्चेति समभागानि कारयेत्

alambuṣā gokṣurakaṃ mūlaṃ varuṇakasya ca guḍūcī nāgarañceti samabhāgāni kārayet

काञ्जिकेन तु तत्पेयं विडालपदमात्रकम् आमवाते प्रवृद्धे च योगोऽयममृतोपमः

kāñjikena tu tatpeyaṃ viḍālapadamātrakam āmavāte pravṛddhe ca yogo'yamamṛtopamaḥ

अलम्बुषा गोक्षुरकं गुडूची वृद्धदारुकम् पिप्पली त्रिवृता मुस्ता वरुणं सपुनर्नवम् त्रिफला नागरञ्चेति सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्

alambuṣā gokṣurakaṃ guḍūcī vṛddhadārukam pippalī trivṛtā mustā varuṇaṃ sapunarnavam triphalā nāgarañceti sūkṣmacūrṇāni kārayet

मस्त्वारनालतक्रेण पयोमांसरसेन वा आमवातं निहन्त्याशु श्वयथुं सन्धिसंस्थितम्

mastvāranālatakreṇa payomāṃsarasena vā āmavātaṃ nihantyāśu śvayathuṃ sandhisaṃsthitam

मणिमन्थस्य भागौ द्वौ यवान्यास्तद्वदेव तु भागास्त्रयोऽजमोदाया नागराद्भागपञ्चकम्

maṇimanthasya bhāgau dvau yavānyāstadvadeva tu bhāgāstrayo'jamodāyā nāgarādbhāgapañcakam

दश द्वौ च हरीतक्याः सूक्ष्मचूर्णीकृतं शुभम् मस्त्वारनालतक्रेण सर्पिषोष्णोदकेन वा

daśa dvau ca harītakyāḥ sūkṣmacūrṇīkṛtaṃ śubham mastvāranālatakreṇa sarpiṣoṣṇodakena vā

पीतं जयत्यामवातं गुल्महृद्वस्तिजान्गदान् प्लीहानं ग्रन्थिशूलादीनानाहं गुदजानि च

pītaṃ jayatyāmavātaṃ gulmahṛdvastijāngadān plīhānaṃ granthiśūlādīnānāhaṃ gudajāni ca

विबन्धं जाठरान् रोगान्कटीवस्तिसमुत्थितान् वातानुलोमनमिदं चूर्णं वैश्वानरं स्मृतम्

vibandhaṃ jāṭharān rogānkaṭīvastisamutthitān vātānulomanamidaṃ cūrṇaṃ vaiśvānaraṃ smṛtam

असीतकं मागधिका गुडूची श्यामावराहीगजकर्णशुण्ठीः समा धृताः कृत्स्नमिदन्तु चूर्णं पिबेत्तदुष्णोदकमण्डयूषैः

asītakaṃ māgadhikā guḍūcī śyāmāvarāhīgajakarṇaśuṇṭhīḥ samā dhṛtāḥ kṛtsnamidantu cūrṇaṃ pibettaduṣṇodakamaṇḍayūṣaiḥ

तक्रैः रसैर्मद्यसमस्तुभिर्वा यथेष्टचेष्टस्य च भोजनस्य सबाहुकं गृध्रसिखञ्जवातं विश्वाचितूनीप्रतितूनिरोगान्

takraiḥ rasairmadyasamastubhirvā yatheṣṭaceṣṭasya ca bhojanasya sabāhukaṃ gṛdhrasikhañjavātaṃ viśvācitūnīpratitūnirogān

जङ्घाऽमवातार्दितवातरक्तं कटीग्रहं गुल्मगुदामयञ्च सक्रोष्टुकंपाण्डुगरोग्रशोथं हन्यादुरुस्तम्भमुदीर्णवेगम्

jaṅghā'mavātārditavātaraktaṃ kaṭīgrahaṃ gulmagudāmayañca sakroṣṭukaṃpāṇḍugarograśothaṃ hanyādurustambhamudīrṇavegam

शुण्ठीनां षट्पलं पिष्टं धान्यकं द्विपलं तथा चतुर्गुणं जलं दत्वा घृतप्रस्थं विपाचयेत्

śuṇṭhīnāṃ ṣaṭpalaṃ piṣṭaṃ dhānyakaṃ dvipalaṃ tathā caturguṇaṃ jalaṃ datvā ghṛtaprasthaṃ vipācayet

वातश्लेष्मामयान् हन्यादग्निवृद्धिकरं परम् दुर्नामश्वासकासघ्नं बलवर्णाग्निवर्द्धनम्

vātaśleṣmāmayān hanyādagnivṛddhikaraṃ param durnāmaśvāsakāsaghnaṃ balavarṇāgnivarddhanam

सर्पिर्नागरकल्केन सौवीरं तच्चतुर्गुणम् सिद्धमग्निकरं श्रेष्ठमामवातहरं परम्

sarpirnāgarakalkena sauvīraṃ taccaturguṇam siddhamagnikaraṃ śreṣṭhamāmavātaharaṃ param

पुष्ट्यर्थं पयसा साध्यं दध्ना विण्मूत्रसंग्रहे दीपनार्थं मतिमता मस्तुना च प्रकीर्त्तितम्

puṣṭyarthaṃ payasā sādhyaṃ dadhnā viṇmūtrasaṃgrahe dīpanārthaṃ matimatā mastunā ca prakīrttitam

नागरक्वाथकल्काभ्यां घृतप्रस्थं विपाचयेत् चतुर्गुणेन तेनाथ केवलेनजलेन वा

nāgarakvāthakalkābhyāṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet caturguṇena tenātha kevalenajalena vā

वातश्लेष्मप्रशमनमग्निसन्दीपनं परम् नागरं घृतमित्युक्तं कटीशूलामनाशनम्

vātaśleṣmapraśamanamagnisandīpanaṃ param nāgaraṃ ghṛtamityuktaṃ kaṭīśūlāmanāśanam

हिङ्गुं त्रिकटुकं चव्यं मणिमन्थं तथैव च कल्कान्कृत्वा तु पलिकान्घृतप्रस्थं विपाचयेत्

hiṅguṃ trikaṭukaṃ cavyaṃ maṇimanthaṃ tathaiva ca kalkānkṛtvā tu palikānghṛtaprasthaṃ vipācayet

आरनालाढकं दत्वा तत्सर्पिर्जठरापहम् शूलं विबन्धमानाहमामवातं कटीग्रहम्

āranālāḍhakaṃ datvā tatsarpirjaṭharāpaham śūlaṃ vibandhamānāhamāmavātaṃ kaṭīgraham

नाशयेद् ग्रहणीदोषं मन्दाग्नेर्दीपनं परम्

nāśayed grahaṇīdoṣaṃ mandāgnerdīpanaṃ param

शृङ्गबेरयवक्षारपिप्पलीमूलपिप्पलद्यः पिष्ट्वा विपाचयेत्सर्पिरारनालं चतुर्गुणम्

śṛṅgaberayavakṣārapippalīmūlapippaladyaḥ piṣṭvā vipācayetsarpirāranālaṃ caturguṇam

शूलं विबन्धमानाहमामवातं कटिग्रहम् नाशयेद् ग्रहणीदोषमग्निसन्दीपनं परम्

śūlaṃ vibandhamānāhamāmavātaṃ kaṭigraham nāśayed grahaṇīdoṣamagnisandīpanaṃ param

पिबेद् बिन्दुघृतं वापि धान्वन्तरमथापि वा महाशुण्ठीघृतं वापि आमवाते पुनः पुनः

pibed bindughṛtaṃ vāpi dhānvantaramathāpi vā mahāśuṇṭhīghṛtaṃ vāpi āmavāte punaḥ punaḥ

यत्किञ्चिल्लेखनं सर्पिर्दीपनं पाचनञ्च यत् तत्सर्वमामवातेषु योज्यं वा मस्तु षट्पलम्

yatkiñcillekhanaṃ sarpirdīpanaṃ pācanañca yat tatsarvamāmavāteṣu yojyaṃ vā mastu ṣaṭpalam

अजमोदमरिचपिप्पलीविडङ्गसुरदारुचित्रकशताह्वाः सैन्धवपिप्पलीमूलं भागा नवकस्य पलिकाः स्युः

ajamodamaricapippalīviḍaṅgasuradārucitrakaśatāhvāḥ saindhavapippalīmūlaṃ bhāgā navakasya palikāḥ syuḥ

शुण्ठी दशपलिकास्यात्पलानि तावन्ति वृद्धदारस्य पथ्यापलानि पञ्च च सर्वाण्येकत्र कारयेच्चूर्णम्

śuṇṭhī daśapalikāsyātpalāni tāvanti vṛddhadārasya pathyāpalāni pañca ca sarvāṇyekatra kārayeccūrṇam

समगुडवटकानदतश्चूर्णं वाप्युष्णवारिणा पिबतः नश्यन्त्यामानिलजाः सर्वे रोगाः सुकष्टाश्च

samaguḍavaṭakānadataścūrṇaṃ vāpyuṣṇavāriṇā pibataḥ naśyantyāmānilajāḥ sarve rogāḥ sukaṣṭāśca

प्रतितूनी विश्वाची रोगाश्चान्येऽपि गृध्रसी चोग्रा कटिपृष्ठगुदस्फुटिनञ्चैवार्त्तिर्जङ्घयोस्तीव्रा

pratitūnī viśvācī rogāścānye'pi gṛdhrasī cogrā kaṭipṛṣṭhagudasphuṭinañcaivārttirjaṅghayostīvrā

श्वयथुश्च सर्वसन्धिषु ये चान्येऽप्यामवातसम्भूताः सर्वे प्रयान्ति नाशं तम इव सूर्यांशुविध्वस्तम्

śvayathuśca sarvasandhiṣu ye cānye'pyāmavātasambhūtāḥ sarve prayānti nāśaṃ tama iva sūryāṃśuvidhvastam

क्षुद्बोधमरोगित्वं स्थिरयौवनमथ वलीपलितनाशम् कुरुते च तथाभ्यासाद् गुणानथान्यांस्तथा सुबहून्

kṣudbodhamarogitvaṃ sthirayauvanamatha valīpalitanāśam kurute ca tathābhyāsād guṇānathānyāṃstathā subahūn

चित्रकं पिप्पलीमूलं यवानीं कारवीं तथा विडङ्गमजमोदाञ्च जीरके सुरदारु च

citrakaṃ pippalīmūlaṃ yavānīṃ kāravīṃ tathā viḍaṅgamajamodāñca jīrake suradāru ca

चव्यैलासैन्धवं कुष्ठं रास्नागोक्षुरधान्यकम् त्रिफलां मुस्तकं व्योषन्त्वगुशीरं यवाग्रजम्

cavyailāsaindhavaṃ kuṣṭhaṃ rāsnāgokṣuradhānyakam triphalāṃ mustakaṃ vyoṣantvaguśīraṃ yavāgrajam

तालीशपत्रं पत्रञ्च सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् यावन्त्येतानि चूर्णानि तावन्मात्रन्तु गुग्गुलुम्

tālīśapatraṃ patrañca sūkṣmacūrṇāni kārayet yāvantyetāni cūrṇāni tāvanmātrantu guggulum

100

सम्मर्द्य सर्पिषा गाढं स्निग्धे भाण्डे निधापयेत् अतो मात्रां प्रयुञ्जीत यथेष्टाहारवानपि योगराज इति ख्यातो योगोऽयममृतोपमः

sammardya sarpiṣā gāḍhaṃ snigdhe bhāṇḍe nidhāpayet ato mātrāṃ prayuñjīta yatheṣṭāhāravānapi yogarāja iti khyāto yogo'yamamṛtopamaḥ

101

अग्निमान्द्यामवातादीन् कृमिदुष्टव्रणानपि प्लीहगुल्मोदरानाहदुर्नामानिविनाशयेत्

agnimāndyāmavātādīn kṛmiduṣṭavraṇānapi plīhagulmodarānāhadurnāmānivināśayet

102

अग्निञ्च कुरुते दीप्तं तेजोवृद्धिं बलं तथा वातरोगाञ्जयत्येष सन्धिमज्जगतानपि

agniñca kurute dīptaṃ tejovṛddhiṃ balaṃ tathā vātarogāñjayatyeṣa sandhimajjagatānapi

103

प्रसारण्याढके क्वाथे प्रस्थो गुडरसो मतः पक्वः पञ्चोषणरजोयुक्तः स्यादामवातहा

prasāraṇyāḍhake kvāthe prastho guḍaraso mataḥ pakvaḥ pañcoṣaṇarajoyuktaḥ syādāmavātahā

104

नागरस्य पलान्यष्टौ घृतस्य पलविंशतिम् क्षीरद्विप्रस्थसंयुक्तं खण्डस्यार्द्धशतं पचेत्

nāgarasya palānyaṣṭau ghṛtasya palaviṃśatim kṣīradviprasthasaṃyuktaṃ khaṇḍasyārddhaśataṃ pacet

105

व्योषत्रिजातकद्र व्यात्प्रत्येकञ्च पलं पलम् निदध्याच्चूर्णितं तत्र खादेदग्निबलं प्रति

vyoṣatrijātakadra vyātpratyekañca palaṃ palam nidadhyāccūrṇitaṃ tatra khādedagnibalaṃ prati

106

आमवातप्रशमनं बलपुष्टिविवर्द्धनम्

āmavātapraśamanaṃ balapuṣṭivivarddhanam

107

बल्यमायुष्यमोजस्यं वलीपलितनाशनम् आमवातप्रशमनं सौभाग्यकरमुत्तमम्

balyamāyuṣyamojasyaṃ valīpalitanāśanam āmavātapraśamanaṃ saubhāgyakaramuttamam

108

पलं शतं रसोनस्य तिलस्य कुडवं तथा हिङ्गुं त्रिकटुकं क्षारौ द्वौ पञ्च लवणानि च

palaṃ śataṃ rasonasya tilasya kuḍavaṃ tathā hiṅguṃ trikaṭukaṃ kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca

109

शतपुष्पा निशा कुष्ठं पिप्पलीमूलचित्रकौ अजमोदा यवानी च धान्यकञ्चापि बुद्धिमान्

śatapuṣpā niśā kuṣṭhaṃ pippalīmūlacitrakau ajamodā yavānī ca dhānyakañcāpi buddhimān

110

प्रत्येकञ्च पलञ्चैषां श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत् घृतभाण्डे दृढे चैव स्थापयेद्दिनषोडशम्

pratyekañca palañcaiṣāṃ ślakṣṇacūrṇāni kārayet ghṛtabhāṇḍe dṛḍhe caiva sthāpayeddinaṣoḍaśam

111

प्रक्षिप्य तैलमानञ्च प्रस्थार्द्धं काञ्जिकस्य च खादेत्कर्षप्रमाणन्तु तोयं मद्यं पिबेदनु

prakṣipya tailamānañca prasthārddhaṃ kāñjikasya ca khādetkarṣapramāṇantu toyaṃ madyaṃ pibedanu

112

आमवाते रक्तवाते सर्वाङ्गैकाङ्गसंश्रिते अपस्मारेऽनले मन्दे कासे श्वासे गरेषु च सोन्मादे वातभग्ने च शूले जन्तुषु शस्यते

āmavāte raktavāte sarvāṅgaikāṅgasaṃśrite apasmāre'nale mande kāse śvāse gareṣu ca sonmāde vātabhagne ca śūle jantuṣu śasyate

113

प्रसारण्या रसे सिद्धं तैलमेरण्डजं पिबेत् सर्वदोषहरञ्चैव कफरोगहरं परम्

prasāraṇyā rase siddhaṃ tailameraṇḍajaṃ pibet sarvadoṣaharañcaiva kapharogaharaṃ param

114

द्विपञ्चमूलीनिर्यासफलदध्यम्लकाञ्जिकैः

dvipañcamūlīniryāsaphaladadhyamlakāñjikaiḥ

115

तैलं कट्यूरुपार्श्वार्त्तिकफवातामयान्ग्रहान् हन्ति वस्तिप्रदानेन करोत्यग्निबलं महत्

tailaṃ kaṭyūrupārśvārttikaphavātāmayāngrahān hanti vastipradānena karotyagnibalaṃ mahat

116

सैन्धवं श्रेयसी रास्ना शतपुष्पा यवानिका स्वर्जिका मरिचं कुष्ठं शुण्ठी सौवर्चलं विडम्

saindhavaṃ śreyasī rāsnā śatapuṣpā yavānikā svarjikā maricaṃ kuṣṭhaṃ śuṇṭhī sauvarcalaṃ viḍam

117

वचाजमोदाजरणाः पौष्करं मधुकं कणा एतान्यर्द्ध पलांशानि सूक्ष्मपिष्टानि कारयेत्

vacājamodājaraṇāḥ pauṣkaraṃ madhukaṃ kaṇā etānyarddha palāṃśāni sūkṣmapiṣṭāni kārayet

118

प्रस्थमेरण्डतैलस्य प्रस्थाम्बुशतपुष्पजम् काञ्जिकं द्विगुणं दत्वा मस्तु च द्विगुणं तथा

prasthameraṇḍatailasya prasthāmbuśatapuṣpajam kāñjikaṃ dviguṇaṃ datvā mastu ca dviguṇaṃ tathā

119

एतं सम्भृत्य सम्भारं शनैर्मृद्वग्निना पचेत् सिद्धमेतत् प्रयोक्तव्यमामवातहरं परम्

etaṃ sambhṛtya sambhāraṃ śanairmṛdvagninā pacet siddhametat prayoktavyamāmavātaharaṃ param

120

पानाभ्यञ्जनवस्तौ च कुरुतेग्निबलं भृशम् वातार्त्तवङ्क्षणे शस्तं कटीजानूरुसन्धिजे

pānābhyañjanavastau ca kurutegnibalaṃ bhṛśam vātārttavaṅkṣaṇe śastaṃ kaṭījānūrusandhije

121

शूले हृत्पार्श्वजे तद्वद् वृद्धे श्लेष्मणि पीडिते बाह्यायामार्दितानाहैरन्त्रवृद्धिनिपीडिते अन्यांश्चानिलजान् रोगान्नाशयत्याशु देहिनाम्

śūle hṛtpārśvaje tadvad vṛddhe śleṣmaṇi pīḍite bāhyāyāmārditānāhairantravṛddhinipīḍite anyāṃścānilajān rogānnāśayatyāśu dehinām

122

स्वल्पप्रसारणीतैलं तैलं वा सैन्धवादिकम् दशमूलाद्यतैलेन वस्तिदानं प्रशस्यते

svalpaprasāraṇītailaṃ tailaṃ vā saindhavādikam daśamūlādyatailena vastidānaṃ praśasyate

123

तैलस्य द्विपलं दद्यात्काञ्जिकस्य चतुष्पलम् दशमूलरसं मूत्रं पृथक्पञ्च पलानि तु

tailasya dvipalaṃ dadyātkāñjikasya catuṣpalam daśamūlarasaṃ mūtraṃ pṛthakpañca palāni tu

124

वचा मदनवाट्या वा शताह्वाकुष्ठसैन्धवैः पिप्पल्यतिविषामुस्तारास्नाकट्फलपौष्करैः

vacā madanavāṭyā vā śatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ pippalyativiṣāmustārāsnākaṭphalapauṣkaraiḥ

125

अक्षांशिकैश्च तत्सर्वं मन्थयेत विचक्षणः प्रस्थार्धं प्रथमं देयो वस्तिर्निरभिशङ्कितः

akṣāṃśikaiśca tatsarvaṃ manthayeta vicakṣaṇaḥ prasthārdhaṃ prathamaṃ deyo vastirnirabhiśaṅkitaḥ

126

द्वितीये च तृतीये च वर्जयेत्प्रसृतद्वयम् सर्ववातविकारेषु मेहेषु वृषणामये

dvitīye ca tṛtīye ca varjayetprasṛtadvayam sarvavātavikāreṣu meheṣu vṛṣaṇāmaye

127

कुक्षौ हृत्पृष्ठपार्श्वेषु जानुजङ्घाकटीग्रहे विबन्धानाहरोगेषु शर्कराऽश्मरिपीडिते

kukṣau hṛtpṛṣṭhapārśveṣu jānujaṅghākaṭīgrahe vibandhānāharogeṣu śarkarā'śmaripīḍite

128

भग्नविश्लिष्टगात्रेषु पिच्चितेषु क्षतेषु च एतन्निरुहवत्प्राज्ञो निरायासो महागुणः

bhagnaviśliṣṭagātreṣu picciteṣu kṣateṣu ca etanniruhavatprājño nirāyāso mahāguṇaḥ

129

दधिमत्स्यगुडक्षीरं पोतकीमाषपिष्टकम् वर्जयेदामवातार्त्तो मांसमानूपसम्भवम्

dadhimatsyaguḍakṣīraṃ potakīmāṣapiṣṭakam varjayedāmavātārtto māṃsamānūpasambhavam

130

अभिष्यन्दकरा ये च ये चान्ये गुरुपिच्छलाः वर्जनीयाः प्रयत्नेन आमवातार्दितैर्नरैः

abhiṣyandakarā ye ca ye cānye gurupicchalāḥ varjanīyāḥ prayatnena āmavātārditairnaraiḥ

131

रास्नैरण्डशतावरीसहचरादुःस्पर्शवासामृता देवाह्वातिविषाभयाघनशटीशुण्ठीकषायःकृतः पीतः सोरुवुतैल एष विहितः सामे सशूलेनिलं कट्यूरुत्रिकपृष्ठकोष्ठजठरक्रोडेषु चामार्त्तिजित्

rāsnairaṇḍaśatāvarīsahacarāduḥsparśavāsāmṛtā devāhvātiviṣābhayāghanaśaṭīśuṇṭhīkaṣāyaḥkṛtaḥ pītaḥ soruvutaila eṣa vihitaḥ sāme saśūlenilaṃ kaṭyūrutrikapṛṣṭhakoṣṭhajaṭharakroḍeṣu cāmārttijit

132

रास्ना वातारिमूलञ्च वासकञ्च दुरालभम् शटीदारुबलामुस्तनागरातिविषाभयाः

rāsnā vātārimūlañca vāsakañca durālabham śaṭīdārubalāmustanāgarātiviṣābhayāḥ

133

श्वदंष्ट्रा व्याधिघातश्च मिसिधान्यपुनर्नवाः अश्वगन्धामृताकृष्णा वृद्धदारः शतावरी

śvadaṃṣṭrā vyādhighātaśca misidhānyapunarnavāḥ aśvagandhāmṛtākṛṣṇā vṛddhadāraḥ śatāvarī

134

वचा सहचरश्चैव चविका बृहतीद्वयम् समभागान्वितैरेतै रास्नाद्विगुणभागिकैः

vacā sahacaraścaiva cavikā bṛhatīdvayam samabhāgānvitairetai rāsnādviguṇabhāgikaiḥ

135

कषायं पाययेत्सिद्धमष्टभागावशेषितम् शुण्ठीचूर्णसमायुक्तमाभाद्येन युतं तथा

kaṣāyaṃ pāyayetsiddhamaṣṭabhāgāvaśeṣitam śuṇṭhīcūrṇasamāyuktamābhādyena yutaṃ tathā

136

अलम्बुषादिसंयुक्त मजमोदादिसंयुतम् यथादोषं यथाव्याधि प्रक्षेपं कारयेद्भिषक्

alambuṣādisaṃyukta majamodādisaṃyutam yathādoṣaṃ yathāvyādhi prakṣepaṃ kārayedbhiṣak

137

सर्वेषु वातरोगेषु सन्धिमज्जगतेषु च आनाहेषु च सर्वेषु सर्वगात्रानुकम्पने

sarveṣu vātarogeṣu sandhimajjagateṣu ca ānāheṣu ca sarveṣu sarvagātrānukampane

138

कुब्जके वामने चैव पक्षाघाते तथार्दिते जानुजङ्घास्थिपीडासु गृध्रस्यां च हनुग्रहे

kubjake vāmane caiva pakṣāghāte tathārdite jānujaṅghāsthipīḍāsu gṛdhrasyāṃ ca hanugrahe

139

प्रशस्तं वातरक्ते स्यादूरुस्तम्भे तथार्शसि विश्वाचीगुल्महृद्रो गविषूचीक्रोष्टुशीर्षके

praśastaṃ vātarakte syādūrustambhe tathārśasi viśvācīgulmahṛdro gaviṣūcīkroṣṭuśīrṣake

140

अन्त्रवृद्धौ श्लीपदे च योनिशुक्रामये तथा पुंसां मेढ्रगते रोगे स्त्रीणां वन्ध्यामये तथा

antravṛddhau ślīpade ca yoniśukrāmaye tathā puṃsāṃ meḍhragate roge strīṇāṃ vandhyāmaye tathā

141

योषितां गर्भदं मुख्यं नास्ति किञ्चिदतः परम् सर्वेषां पाचनानान्तु श्रेष्ठमेतद्धि पाचनम्

yoṣitāṃ garbhadaṃ mukhyaṃ nāsti kiñcidataḥ param sarveṣāṃ pācanānāntu śreṣṭhametaddhi pācanam

142

महारास्नादिकं नाम प्रजापतिविनिर्मितम्

mahārāsnādikaṃ nāma prajāpativinirmitam

143

रास्नाविश्वविडङ्गानि रुबूकं त्रिफला तथा दशमूलं पृथक् श्यामा क्वाथो वातामयापहः अर्द्धावभेदके त्वाढ्ये चार्दिते वातखञ्जके

rāsnāviśvaviḍaṅgāni rubūkaṃ triphalā tathā daśamūlaṃ pṛthak śyāmā kvātho vātāmayāpahaḥ arddhāvabhedake tvāḍhye cārdite vātakhañjake

144

नेत्ररोगे शिरः शूले ज्वरापस्मारयोस्तथा मनोभ्रंशे च विविधे कथितञ्च शुभप्रदम्

netraroge śiraḥ śūle jvarāpasmārayostathā manobhraṃśe ca vividhe kathitañca śubhapradam

इति षड्विंश आमवाताधिकारः समाप्तः

iti ṣaḍviṃśa āmavātādhikāraḥ samāptaḥ

पित्तव्याध्यधिकारः

अथ सप्तविंशः पित्तव्याध्यधिकारः

atha saptaviṃśaḥ pittavyādhyadhikāraḥ

कट्वम्लोष्णविदाहि तीक्ष्णलवणक्रोधोपवासातप स्त्रीसम्भोगतृषा क्षुधाभिहननव्यायाममद्यादिभिः मध्ये चापि हि भोजनस्य जरता भुक्तेन मध्यन्दिने मध्याह्ने रजनी निदाधशरदोः पित्तं करोत्यामयान्

kaṭvamloṣṇavidāhi tīkṣṇalavaṇakrodhopavāsātapa strīsambhogatṛṣā kṣudhābhihananavyāyāmamadyādibhiḥ madhye cāpi hi bhojanasya jaratā bhuktena madhyandine madhyāhne rajanī nidādhaśaradoḥ pittaṃ karotyāmayān

अकालपलितं नेत्ररक्तता मूत्ररक्तता नेत्रास्यपीतता तद्वन्मूत्रस्यापि च पीतता

akālapalitaṃ netraraktatā mūtraraktatā netrāsyapītatā tadvanmūtrasyāpi ca pītatā

मलस्य पीतता प्रोक्ता शाखानामपि पीतता दन्तानाञ्चापि पीतत्वं पीतत्वं वपुषस्तथा

malasya pītatā proktā śākhānāmapi pītatā dantānāñcāpi pītatvaṃ pītatvaṃ vapuṣastathā

तमसो दर्शनञ्चापि परितः पीतदर्शनम् निद्रा ल्पतादि शोषश्च मुखे गन्धश्च लोहवत्

tamaso darśanañcāpi paritaḥ pītadarśanam nidrā lpatādi śoṣaśca mukhe gandhaśca lohavat

मुखस्य तिक्तता चापि तथा च वदनाम्लता उच्छ्वासस्योष्णता चापि धूमोद्गारस्तथैव च

mukhasya tiktatā cāpi tathā ca vadanāmlatā ucchvāsasyoṣṇatā cāpi dhūmodgārastathaiva ca

भ्रमः क्लमस्तथा क्रोधो दाहो भेदसमन्वितः तेजोद्वेषश्च शीतेच्छाद्यतृप्तिररतिस्तथा

bhramaḥ klamastathā krodho dāho bhedasamanvitaḥ tejodveṣaśca śītecchādyatṛptiraratistathā

भक्षितस्य विदाहश्च जठरानलतीक्ष्णता रक्तप्रवृत्तिर्विड्भेदः पुरीषस्योष्णता तथा

bhakṣitasya vidāhaśca jaṭharānalatīkṣṇatā raktapravṛttirviḍbhedaḥ purīṣasyoṣṇatā tathā

मूत्रोष्णता मूत्रकृच्छ्रं मूत्राल्पत्वं तनूष्णता स्वेदस्य चापि दौर्गन्ध्यं देहप्रावरणं तथा

mūtroṣṇatā mūtrakṛcchraṃ mūtrālpatvaṃ tanūṣṇatā svedasya cāpi daurgandhyaṃ dehaprāvaraṇaṃ tathā

शरीरस्यावसादश्च पाकश्च वपुषस्तथा चत्वारिंशदमी पित्तव्याधयो मुनिभिर्मताः

śarīrasyāvasādaśca pākaśca vapuṣastathā catvāriṃśadamī pittavyādhayo munibhirmatāḥ

इति सप्तविंशः पित्तव्याध्यधिकारः समाप्तः

iti saptaviṃśaḥ pittavyādhyadhikāraḥ samāptaḥ

श्लेष्मव्याध्यधिकारः

अथाष्टाविंशः श्लेष्मव्याध्यधिकारः

athāṣṭāviṃśaḥ śleṣmavyādhyadhikāraḥ

गुरुमधुररसादि स्निग्धमन्दोदराग्नि द्र वदधिदिननिद्रा शीतनिश्चेष्टितानि प्रथमदिवसभागे भुक्तमात्रे वसन्ते भवति हि कफरोगो रात्रिभागेपि चाद्ये

gurumadhurarasādi snigdhamandodarāgni dra vadadhidinanidrā śītaniśceṣṭitāni prathamadivasabhāge bhuktamātre vasante bhavati hi kapharogo rātribhāgepi cādye

प्रथमं मुखमाधुर्यं तथैव मुखलिप्तता मुखप्रसेकश्च तथा निद्रा धिक्यं तथैव च

prathamaṃ mukhamādhuryaṃ tathaiva mukhaliptatā mukhaprasekaśca tathā nidrā dhikyaṃ tathaiva ca

कण्ठे घुर्घुरता चापि कटुकाङ्क्षोष्णकामिता बुद्धिमान्द्यमचैतन्यमालस्यं तृप्तिरेव च

kaṇṭhe ghurghuratā cāpi kaṭukāṅkṣoṣṇakāmitā buddhimāndyamacaitanyamālasyaṃ tṛptireva ca

अग्निमान्द्यं मलाधिक्यं मलशौक्ल्यं तथैव च मूत्राधिक्यं मूत्रशौक्ल्यं शुक्राधिक्यं तथैव च

agnimāndyaṃ malādhikyaṃ malaśauklyaṃ tathaiva ca mūtrādhikyaṃ mūtraśauklyaṃ śukrādhikyaṃ tathaiva ca

स्तैमित्यं गौरवं शैत्यमेत एव हि विंशतिः योगतो रूढितः प्रोक्ता मुनिभिः श्लैष्मिका गदाः

staimityaṃ gauravaṃ śaityameta eva hi viṃśatiḥ yogato rūḍhitaḥ proktā munibhiḥ ślaiṣmikā gadāḥ

रुक्षक्षारकषायतिक्तकटुकव्यायामनिष्ठीवनं धूमोष्मानलघर्मनस्यवमनं स्वेदोपवासादिकम्

rukṣakṣārakaṣāyatiktakaṭukavyāyāmaniṣṭhīvanaṃ dhūmoṣmānalagharmanasyavamanaṃ svedopavāsādikam

तृड्घाताध्वनियुद्धजागरजलक्रीडाङ्गनासेवनम् पानाहारविहारभेषजमिदं श्लेष्मामयान् संहरेत्

tṛḍghātādhvaniyuddhajāgarajalakrīḍāṅganāsevanam pānāhāravihārabheṣajamidaṃ śleṣmāmayān saṃharet

इत्यष्टाविंशः श्लेष्मव्याध्यधिकारः समाप्तः

ityaṣṭāviṃśaḥ śleṣmavyādhyadhikāraḥ samāptaḥ

वातरक्ताधिकारः

अथैकोनत्रिंशो वातरक्ताधिकारः

athaikonatriṃśo vātaraktādhikāraḥ

लवणाम्लकटुक्षारस्निग्धोष्णाजीर्णभोजनैः क्लिन्नशुष्काम्बुजानूपमांसपिण्याकमूलकैः

lavaṇāmlakaṭukṣārasnigdhoṣṇājīrṇabhojanaiḥ klinnaśuṣkāmbujānūpamāṃsapiṇyākamūlakaiḥ

कुलत्थमाषनिष्पावशाकादिपललेक्षुभिः दध्यारनालसौवीरशुक्ततक्रसुरासवैः

kulatthamāṣaniṣpāvaśākādipalalekṣubhiḥ dadhyāranālasauvīraśuktatakrasurāsavaiḥ

विरुद्धाध्यशनक्रोधदिवास्वप्नातिजागरैः प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् स्थूलानां सुखिनाञ्चापि प्रकुप्येद्वातशोणितम्

viruddhādhyaśanakrodhadivāsvapnātijāgaraiḥ prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām sthūlānāṃ sukhināñcāpi prakupyedvātaśoṇitam

हस्त्यश्वोष्ट्रैर्गच्छतश्चाश्नतश्च विदाह्यन्नं सविदाहाशनस्य

hastyaśvoṣṭrairgacchataścāśnataśca vidāhyannaṃ savidāhāśanasya

कृत्स्नं रक्तं विदहत्याशु तच्च दुष्टं शीघ्रं पादयोश्चीयते तु तत्सम्पृक्तं वायुना दूषितेन तत्प्राबल्यादुच्यते वातरक्तम्

kṛtsnaṃ raktaṃ vidahatyāśu tacca duṣṭaṃ śīghraṃ pādayoścīyate tu tatsampṛktaṃ vāyunā dūṣitena tatprābalyāducyate vātaraktam

स्वेदोत्यर्थं न वा कार्ष्ण्यं स्पर्शाज्ञत्वं क्षतेतिरुक् सन्धिशैथिल्यमालस्यं सदनं पिडिकोद्गमः

svedotyarthaṃ na vā kārṣṇyaṃ sparśājñatvaṃ kṣatetiruk sandhiśaithilyamālasyaṃ sadanaṃ piḍikodgamaḥ

जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु निस्तोदः स्फुरणं भेदो गुरुत्वं सुप्तिरेव च

jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu nistodaḥ sphuraṇaṃ bhedo gurutvaṃ suptireva ca

कण्डूः सन्धिषु रुग्दाहो भूत्वा नश्यति चासकृत् वैवर्ण्यं मण्डलोत्पत्तिर्वातासृक्पूर्वलक्षणम्

kaṇḍūḥ sandhiṣu rugdāho bhūtvā naśyati cāsakṛt vaivarṇyaṃ maṇḍalotpattirvātāsṛkpūrvalakṣaṇam

वातेऽधिकेऽधिकं तत्र शूलं स्फुरणतोदनम् शोथस्य रौक्ष्यं कृष्णत्वं श्यावता वृद्धिहानयः

vāte'dhike'dhikaṃ tatra śūlaṃ sphuraṇatodanam śothasya raukṣyaṃ kṛṣṇatvaṃ śyāvatā vṛddhihānayaḥ

धमन्यङ्गुलिसन्धीनां सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक् शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः

dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṅkoco'ṅgagraho'tiruk śītadveṣānupaśayau stambhavepathusuptayaḥ

रक्ते शोथोऽतिरुक्तोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते स्निग्धरुक्षैः शमं नैति कण्डूक्लेदसमन्वितः

rakte śotho'tiruktodastāmraścimicimāyate snigdharukṣaiḥ śamaṃ naiti kaṇḍūkledasamanvitaḥ

पित्ते विदाहः संमोहः स्वेदो मूर्च्छा मदस्तृषा स्पर्शासहत्वं रुग्दाहः शोथः पाको भृशोष्णता

pitte vidāhaḥ saṃmohaḥ svedo mūrcchā madastṛṣā sparśāsahatvaṃ rugdāhaḥ śothaḥ pāko bhṛśoṣṇatā

कफे स्तैमित्यगुरुता सुप्तिः स्निग्धत्वशीतता कण्डूर्मन्दा च रुग्द्वन्द्वसर्वलिङ्गञ्च सङ्करे

kaphe staimityagurutā suptiḥ snigdhatvaśītatā kaṇḍūrmandā ca rugdvandvasarvaliṅgañca saṅkare

पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि आखोर्विषमिव क्रुद्धं तद्देहमनुसर्पति

pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi ākhorviṣamiva kruddhaṃ taddehamanusarpati

अस्वप्नारोचकश्वासमांसकोथशिरोग्रहाः मूर्च्छा चामन्दरुक्तृष्णाज्वरमोहप्रवेपकाः

asvapnārocakaśvāsamāṃsakothaśirograhāḥ mūrcchā cāmandaruktṛṣṇājvaramohapravepakāḥ

हिक्कापाङ्गुल्यवीसर्पपाकतोदभ्रमक्लमाः अङ्गुलीवक्रतास्फोटदाहमर्मग्रहार्बुदाः

hikkāpāṅgulyavīsarpapākatodabhramaklamāḥ aṅgulīvakratāsphoṭadāhamarmagrahārbudāḥ

एतैरुपद्र वैर्वर्ज्यं मोहेनैकेन चापि तत् अकृत्स्नोपद्र वं याप्यं साध्यं स्यान्निरुपद्र वम्

etairupadra vairvarjyaṃ mohenaikena cāpi tat akṛtsnopadra vaṃ yāpyaṃ sādhyaṃ syānnirupadra vam

एकदोषानुगं साध्यं नवं याप्यं द्विदोषजम् त्रिदोषजमसाध्यं स्याद्यस्य च स्युरुपद्र वाः

ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ yāpyaṃ dvidoṣajam tridoṣajamasādhyaṃ syādyasya ca syurupadra vāḥ

आजानु स्फुटितं यच्च प्रभिन्नं प्रस्रुतञ्च यत् उपद्र वैश्च यज्जुष्टं प्राणमांसक्षयादिभिः वातरक्तमसाध्यं स्याद्याप्यं संवत्सरोत्थितम्

ājānu sphuṭitaṃ yacca prabhinnaṃ prasrutañca yat upadra vaiśca yajjuṣṭaṃ prāṇamāṃsakṣayādibhiḥ vātaraktamasādhyaṃ syādyāpyaṃ saṃvatsarotthitam

वातशोणितिनो रक्तं स्निग्धस्य बहुशो हरेत् अल्पाल्पं रक्षयेद्वायुं यथादोषं यथाबलम्

vātaśoṇitino raktaṃ snigdhasya bahuśo haret alpālpaṃ rakṣayedvāyuṃ yathādoṣaṃ yathābalam

उग्राङ्गदाहतोदेषु जलौकोभिर्विनिर्हरेत्

ugrāṅgadāhatodeṣu jalaukobhirvinirharet

शृङ्गेण वै चिमिचिमाकण्डूरुग्वेपनान्वितम् प्रच्छन्नेन शिराभिर्वा देशाद्देशान्तरं व्रजेत्

śṛṅgeṇa vai cimicimākaṇḍūrugvepanānvitam pracchannena śirābhirvā deśāddeśāntaraṃ vrajet

अङ्गेम्लाने तु न स्राव्यं रक्षेद्वातोत्तरञ्च यत् गम्भीरं श्वयथुं स्तम्भं कम्पवायुं शिराऽमयान् ग्लानिमन्यांश्च वातोत्थान्कुर्याद्वायुरसृक्क्षयात्

aṅgemlāne tu na srāvyaṃ rakṣedvātottarañca yat gambhīraṃ śvayathuṃ stambhaṃ kampavāyuṃ śirā'mayān glānimanyāṃśca vātotthānkuryādvāyurasṛkkṣayāt

खञ्जादीन् वातरोगांश्च मृत्युञ्चानवशेषितम् कुर्यात्तस्मात्प्रमाणेन स्निग्धाद्र क्तं विनिर्हरेत्

khañjādīn vātarogāṃśca mṛtyuñcānavaśeṣitam kuryāttasmātpramāṇena snigdhādra ktaṃ vinirharet

रुक्षैर्वा मृदुभिः शस्तमसकृद्वस्तिकर्म च नहि वस्तिसमं किञ्चिद्वातरक्तचिकित्सितम्

rukṣairvā mṛdubhiḥ śastamasakṛdvastikarma ca nahi vastisamaṃ kiñcidvātaraktacikitsitam

बाह्यमालेपनाभ्यङ्गपरिषेकोपनाहनैः विरेकास्थापनस्नेहपानैर्गम्भीरमाचरेत्

bāhyamālepanābhyaṅgapariṣekopanāhanaiḥ virekāsthāpanasnehapānairgambhīramācaret

दिवास्वप्नं ससन्तापं व्यायामं मैथुनं तथा कटूष्णगुर्वभिष्यन्दि लवणाम्लौ च वर्जयेत्

divāsvapnaṃ sasantāpaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā kaṭūṣṇagurvabhiṣyandi lavaṇāmlau ca varjayet

पुराणा यवगोधूमा नीवाराः शालिषष्टिकाः भोजनार्थे रसार्थे तु विष्किराः प्रतुदा हिताः

purāṇā yavagodhūmā nīvārāḥ śāliṣaṣṭikāḥ bhojanārthe rasārthe tu viṣkirāḥ pratudā hitāḥ

आढक्यश्चणका मुद्गा मसूराः सकुलत्थकाः यूषार्थे बहुसर्पिष्काः प्रशस्ता वातशोणिते

āḍhakyaścaṇakā mudgā masūrāḥ sakulatthakāḥ yūṣārthe bahusarpiṣkāḥ praśastā vātaśoṇite

सुनिषण्णकवेत्राग्रकाकमाचीशतावरी वास्तुकोपोदिकाशाकं शाकं सौवर्चलं तथा

suniṣaṇṇakavetrāgrakākamācīśatāvarī vāstukopodikāśākaṃ śākaṃ sauvarcalaṃ tathā

घृतमांसरसैर्भृष्टं शाकसात्म्याय दापयेत्

ghṛtamāṃsarasairbhṛṣṭaṃ śākasātmyāya dāpayet

सर्पिस्तैलवसामज्जपानाभ्यञ्जनवस्तिमिः सुखोष्णैरुपनाहैश्च वातोत्तरमुपाचरेत् हितो गोधूमचूर्णश्च च्छागक्षीरघृताप्लुतः

sarpistailavasāmajjapānābhyañjanavastimiḥ sukhoṣṇairupanāhaiśca vātottaramupācaret hito godhūmacūrṇaśca cchāgakṣīraghṛtāplutaḥ

लेपस्तद्वत्तिला भृष्टाः पिष्टाः पयसि निर्वृताः क्षारपिष्टातसीलेपो वर्द्धमानफलेन वा

lepastadvattilā bhṛṣṭāḥ piṣṭāḥ payasi nirvṛtāḥ kṣārapiṣṭātasīlepo varddhamānaphalena vā

उभे शताह्वे मधुकं बलां चै प्रियालकं चापि कसेरुकं च वृत्तं विदारीञ्च सितोपलाञ्चै कुर्यात्प्रदेहं पवने सरक्ते

ubhe śatāhve madhukaṃ balāṃ cai priyālakaṃ cāpi kaserukaṃ ca vṛttaṃ vidārīñca sitopalāñcai kuryātpradehaṃ pavane sarakte

रास्ना गुडूची मधुकं बले द्वे सजीवकं सर्षभकं पयश्च घृतञ्च सिद्धं मधुशेषयुक्तं रक्तानिलार्त्तिं प्रणुदेत्प्रदेहः

rāsnā guḍūcī madhukaṃ bale dve sajīvakaṃ sarṣabhakaṃ payaśca ghṛtañca siddhaṃ madhuśeṣayuktaṃ raktānilārttiṃ praṇudetpradehaḥ

वासागुडूचीचतुरङ्गुलानामेरण्डतैलेन पिबेत्कषायम् क्रमेण सर्वाङ्गजमप्यशेषं जयेदसृग्वातभवं विकारम्

vāsāguḍūcīcaturaṅgulānāmeraṇḍatailena pibetkaṣāyam krameṇa sarvāṅgajamapyaśeṣaṃ jayedasṛgvātabhavaṃ vikāram

दशमूलीशृतं क्षीरं सद्यः शूलनिवारणम् परिषेकोऽनिलप्राये तद्वत्कोष्णेन सर्पिषा

daśamūlīśṛtaṃ kṣīraṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam pariṣeko'nilaprāye tadvatkoṣṇena sarpiṣā

पटोलकटुकाभीरुत्रिफलाऽमृतसाधितम् क्वाथं पीत्वा जयेज्जन्तुः सदाहं वातशोणितम्

paṭolakaṭukābhīrutriphalā'mṛtasādhitam kvāthaṃ pītvā jayejjantuḥ sadāhaṃ vātaśoṇitam

त्रिवृद्विदारीक्षुरकक्वाथो वातास्रनाशनः अमृता कफवातघ्नी कफमेदोविशोषिणी

trivṛdvidārīkṣurakakvātho vātāsranāśanaḥ amṛtā kaphavātaghnī kaphamedoviśoṣiṇī

वातरक्तप्रशमनी कण्डूवीसर्पनाशिनी

vātaraktapraśamanī kaṇḍūvīsarpanāśinī

गुडूच्याः स्वरसं कल्कं चूर्णं वा क्वाथमेव च प्रभूतकालमासेव्य मुच्यते वातशोणितात्

guḍūcyāḥ svarasaṃ kalkaṃ cūrṇaṃ vā kvāthameva ca prabhūtakālamāsevya mucyate vātaśoṇitāt

अमृता नागर धान्यक कर्षत्रितयेन पाचनं सिद्धम् जयति सरक्तं वातं सामं कुष्ठान्यशेषाणि

amṛtā nāgara dhānyaka karṣatritayena pācanaṃ siddham jayati saraktaṃ vātaṃ sāmaṃ kuṣṭhānyaśeṣāṇi

वत्सादन्युद्भवः क्वाथः पीतो गुग्गुलुमिश्रितः समीरणसमायुक्तं शोणितं सम्प्रणाशयेत्

vatsādanyudbhavaḥ kvāthaḥ pīto guggulumiśritaḥ samīraṇasamāyuktaṃ śoṇitaṃ sampraṇāśayet

तिस्रोऽथ वा पञ्च गुडेन पथ्या जग्ध्वा पिबेच्छिन्नरुहाकषायम् तद्वातरक्तं शमयत्युदीर्णमाजानुभिन्नं च्युतमप्यवश्यम्

tisro'tha vā pañca guḍena pathyā jagdhvā pibecchinnaruhākaṣāyam tadvātaraktaṃ śamayatyudīrṇamājānubhinnaṃ cyutamapyavaśyam

गुग्गुल्वमृतवल्लीभिद्रा र्क्षा! लुङ्गरसेन वा त्रिफलाया रसैर्युक्ता गुटिकाः कोलसम्मिताः

guggulvamṛtavallībhidrā rkṣā! luṅgarasena vā triphalāyā rasairyuktā guṭikāḥ kolasammitāḥ

भक्षयेन्मधुनालोड्य शृणु कुर्वन्ति यत्फलम् पादस्फोटं महाघोरं स्फुटत्सर्वाङ्गसञ्चयम् तत्सर्वं नाशयत्याशु साध्यञ्चैव सशोणितम्

bhakṣayenmadhunāloḍya śṛṇu kurvanti yatphalam pādasphoṭaṃ mahāghoraṃ sphuṭatsarvāṅgasañcayam tatsarvaṃ nāśayatyāśu sādhyañcaiva saśoṇitam

माहिषं नवनीतं तु बलिना परिमिश्रितम् गोमूत्रमिश्रितं कृत्वा क्षीरेण लवणेन च

māhiṣaṃ navanītaṃ tu balinā parimiśritam gomūtramiśritaṃ kṛtvā kṣīreṇa lavaṇena ca

तदेकत्र समालोड्य वह्निना भावयेच्छनैः गात्रमुद्वर्त्तयेत्तेन देहस्फुटनशान्तये

tadekatra samāloḍya vahninā bhāvayecchanaiḥ gātramudvarttayettena dehasphuṭanaśāntaye

इति गुग्गुलवटिका घृतेन वातं सगुडा विबन्धं पित्तं सिताढ्या मधुना कफञ्च वातासृगुग्रं रुबुतैलमिश्रा शुण्ठ्यामवातं शमयेद् गुडूची

iti guggulavaṭikā ghṛtena vātaṃ saguḍā vibandhaṃ pittaṃ sitāḍhyā madhunā kaphañca vātāsṛgugraṃ rubutailamiśrā śuṇṭhyāmavātaṃ śamayed guḍūcī

सिंहास्यपञ्चमूलीच्छिन्नरुहैरण्डगोक्षुरक्वाथः एरण्डतैलरामठसैन्धवचूर्णान्वितः पीतः

siṃhāsyapañcamūlīcchinnaruhairaṇḍagokṣurakvāthaḥ eraṇḍatailarāmaṭhasaindhavacūrṇānvitaḥ pītaḥ

प्रशमयति वातरक्तं तथामवातं कटीशूलम् मूत्रपुरीषविबन्धं ब्रध्नविकारं सुदुर्वारम्

praśamayati vātaraktaṃ tathāmavātaṃ kaṭīśūlam mūtrapurīṣavibandhaṃ bradhnavikāraṃ sudurvāram

गन्धर्वहस्तवृषगोक्षुरकामृतानां मूलं बलेक्षुरकयोश्च पचेत्तु धीमान् वातासृगाशु विनिहन्ति चिरप्ररुढ माजानुगं स्फुटितमूर्ध्वगतन्तु धीमान्

gandharvahastavṛṣagokṣurakāmṛtānāṃ mūlaṃ balekṣurakayośca pacettu dhīmān vātāsṛgāśu vinihanti cirapraruḍha mājānugaṃ sphuṭitamūrdhvagatantu dhīmān

कफपित्तप्रशमनं कण्डूवीसर्पनाशनम् वातरक्तप्रशमनं हृद्यं गुडघृतं स्मृतम्

kaphapittapraśamanaṃ kaṇḍūvīsarpanāśanam vātaraktapraśamanaṃ hṛdyaṃ guḍaghṛtaṃ smṛtam

पिप्पलीवर्द्धमानं वा सेव्यं पथ्या गुडेन वा

pippalīvarddhamānaṃ vā sevyaṃ pathyā guḍena vā

कोकिलाक्षामृताक्वाथे पिबेत्कृष्णां यथाबलम् पथ्यभोजी त्रिसप्ताहान्मुच्यते वातशोणितात्

kokilākṣāmṛtākvāthe pibetkṛṣṇāṃ yathābalam pathyabhojī trisaptāhānmucyate vātaśoṇitāt

मधुकाद् द्विगुणं तैलं तैलादाजं पयो भवेत् तद्यथाऽग्निबलं पेयं वातरक्तरुजाऽपहम्

madhukād dviguṇaṃ tailaṃ tailādājaṃ payo bhavet tadyathā'gnibalaṃ peyaṃ vātaraktarujā'paham

अगस्ति पुष्पचूर्णेन माहिषं जनयेद्दधि तदुत्थनवनीतेन देहजं स्फुटनं जयेत्

agasti puṣpacūrṇena māhiṣaṃ janayeddadhi tadutthanavanītena dehajaṃ sphuṭanaṃ jayet

नवकार्षिकक्वाथः त्रिफलानिम्बमञ्जिष्ठा वचा कटुकरोहिणी वत्सादनी दारुनिशा कषायो नवकार्षिकः वातरक्तं तथा कुष्ठं पामानं रक्तमण्डलम्

navakārṣikakvāthaḥ triphalānimbamañjiṣṭhā vacā kaṭukarohiṇī vatsādanī dāruniśā kaṣāyo navakārṣikaḥ vātaraktaṃ tathā kuṣṭhaṃ pāmānaṃ raktamaṇḍalam

कण्डूकपालिकाकुष्ठं पानादेवापकर्षति पञ्चरक्तिकमाषेण कषायो नवकार्षिकः

kaṇḍūkapālikākuṣṭhaṃ pānādevāpakarṣati pañcaraktikamāṣeṇa kaṣāyo navakārṣikaḥ

किञ्चैवं साधिते क्वाथे योग्या मात्रा प्रदीयते कर्षादौ तु पलं यावद्दद्यात्षोडशिकं जलम्

kiñcaivaṃ sādhite kvāthe yogyā mātrā pradīyate karṣādau tu palaṃ yāvaddadyātṣoḍaśikaṃ jalam

ततस्तु कुडवं यावदष्टादशगुणं जलम् चतुर्गुणमतश्चोर्ध्वं यावत्प्रस्थादिकं भवेत्

tatastu kuḍavaṃ yāvadaṣṭādaśaguṇaṃ jalam caturguṇamataścordhvaṃ yāvatprasthādikaṃ bhavet

विरेचनैर्घृतक्षीरपानैः सेकैः सवस्तिभिः लेपनं शाल्मलीकल्कमविक्षीरेण संयुतम्

virecanairghṛtakṣīrapānaiḥ sekaiḥ savastibhiḥ lepanaṃ śālmalīkalkamavikṣīreṇa saṃyutam

रक्तोत्तरं क्षीरघृतं मधुकोशीरवारिभिः सेचनं चात्र कर्त्तव्यमविक्षीरैः क्षणं क्षणम्

raktottaraṃ kṣīraghṛtaṃ madhukośīravāribhiḥ secanaṃ cātra karttavyamavikṣīraiḥ kṣaṇaṃ kṣaṇam

सहस्रशतधौतेन घृतेन रुधिरोत्तरे लेपनं सुष्ठु शीतेन घृतसर्जरसेन वा

sahasraśatadhautena ghṛtena rudhirottare lepanaṃ suṣṭhu śītena ghṛtasarjarasena vā

शीतैर्निर्वापणैश्चापि रक्तपित्तोत्तरं जयेत् सरागे सरुजे दाहे रक्तं विस्राव्य लेपयेत्

śītairnirvāpaṇaiścāpi raktapittottaraṃ jayet sarāge saruje dāhe raktaṃ visrāvya lepayet

तिलाः प्रियालं मधुकं बिसमूलं च वेतसम् सघृतं पयसा पिष्टं प्रलेपो दाहरोगनुत्

tilāḥ priyālaṃ madhukaṃ bisamūlaṃ ca vetasam saghṛtaṃ payasā piṣṭaṃ pralepo dāharoganut

पित्तोत्तरे तुकाश्मर्यद्रा क्षाऽरग्वधचन्दनैः

pittottare tukāśmaryadrā kṣā'ragvadhacandanaiḥ

मधुकक्षीरकाकोलीयुक्तैः क्वाथं सुशीतलम् शर्करामधुसंयुक्तं वातरक्ते पिबेन्नरः

madhukakṣīrakākolīyuktaiḥ kvāthaṃ suśītalam śarkarāmadhusaṃyuktaṃ vātarakte pibennaraḥ

धारोष्णं मूत्रसंयुक्तं क्षीरं दोषानुलोमनम् पिबेद्वा सत्रिवृच्चूर्णं पित्तरक्तावृतानिले

dhāroṣṇaṃ mūtrasaṃyuktaṃ kṣīraṃ doṣānulomanam pibedvā satrivṛccūrṇaṃ pittaraktāvṛtānile

क्षीरेणैरण्डतैलं वा प्रयोगेण पिबेन्नरः बहुदोषे विरेकार्थं जीर्णे क्षीरौदनाशनः

kṣīreṇairaṇḍatailaṃ vā prayogeṇa pibennaraḥ bahudoṣe virekārthaṃ jīrṇe kṣīraudanāśanaḥ

पटोलं त्रिफला भीरु गुडूची कटुरोहिणी क्वाथः पित्ताधिके शस्तः शर्करामधुसंयुतः

paṭolaṃ triphalā bhīru guḍūcī kaṭurohiṇī kvāthaḥ pittādhike śastaḥ śarkarāmadhusaṃyutaḥ

तिक्तस्य सर्पिषःपानं बहुशश्च विरेचनम् वमनं मृदुनाऽत्यर्थं स्नेहसेको विलङ्घनम्

tiktasya sarpiṣaḥpānaṃ bahuśaśca virecanam vamanaṃ mṛdunā'tyarthaṃ snehaseko vilaṅghanam

कोष्णाः सेकाश्च शस्यन्ते वारतक्ते कफोत्तरे तैलमूत्रसुराशुक्तैः परिषेकाः सदा हिताः

koṣṇāḥ sekāśca śasyante vāratakte kaphottare tailamūtrasurāśuktaiḥ pariṣekāḥ sadā hitāḥ

गौरसर्षपकल्केन प्रदेहो वा रुजापहः

gaurasarṣapakalkena pradeho vā rujāpahaḥ

सवरुणशिग्रोः कल्को धान्याम्लेनानिलार्त्तिजिल्लेपात् भवति न वेति विकल्पो न विधेयः सिद्धयोगेऽस्मिन्

savaruṇaśigroḥ kalko dhānyāmlenānilārttijillepāt bhavati na veti vikalpo na vidheyaḥ siddhayoge'smin

कल्कः श्लेष्मोत्तरे लेपो वाजिगन्धातिलोद्भवः लेपः सर्षपनिम्बार्क हिंस्राक्षारतिलैर्हितः

kalkaḥ śleṣmottare lepo vājigandhātilodbhavaḥ lepaḥ sarṣapanimbārka hiṃsrākṣāratilairhitaḥ

श्रेष्ठः शक्तुघृतक्षारकपित्थत्वग्भिरेव च मसूरशिग्रोस्तद्बीजं हितं धान्याम्लसंयुतम् मुहूर्त्ताल्लिप्तमम्लैश्च सिञ्चैद्वातकफोत्तरे

śreṣṭhaḥ śaktughṛtakṣārakapitthatvagbhireva ca masūraśigrostadbījaṃ hitaṃ dhānyāmlasaṃyutam muhūrttālliptamamlaiśca siñcaidvātakaphottare

मुस्तामलकनिशाभिः क्वथितं तोयं समाक्षिकं पेयम् जयति सदागतिरक्तं सकफं वा सततयोगेन

mustāmalakaniśābhiḥ kvathitaṃ toyaṃ samākṣikaṃ peyam jayati sadāgatiraktaṃ sakaphaṃ vā satatayogena

हरिद्रा मृतकक्वाथं मधुना मधुरीकृतम् पिबेद्वा त्रिफलाक्वाथं वातरक्ते कफाधिके

haridrā mṛtakakvāthaṃ madhunā madhurīkṛtam pibedvā triphalākvāthaṃ vātarakte kaphādhike

हरीतकीं वा तक्रेण पाययेदुदकेन वा गृहधूमो वचा कुष्ठं शताह्वा रजनीद्वयम् प्रलेपःशूलनुद्वातरक्ते वातकफोत्तरे

harītakīṃ vā takreṇa pāyayedudakena vā gṛhadhūmo vacā kuṣṭhaṃ śatāhvā rajanīdvayam pralepaḥśūlanudvātarakte vātakaphottare

अमृताकटुकायष्टी शुण्ठीकल्कं समाक्षिकम्

amṛtākaṭukāyaṣṭī śuṇṭhīkalkaṃ samākṣikam

गोमूत्रपीतं जयति सकफं वातशोणितम् धात्रीहरिद्रा मुस्तानां कषायं वा समाक्षिकम्

gomūtrapītaṃ jayati sakaphaṃ vātaśoṇitam dhātrīharidrā mustānāṃ kaṣāyaṃ vā samākṣikam

लाङ्गल्यास्त्वमृतातुल्यं कन्दमुद्धृत्य यत्नतः योजयेत्त्रिफलालौहरजस्त्रिकटुकैः समैः

lāṅgalyāstvamṛtātulyaṃ kandamuddhṛtya yatnataḥ yojayettriphalālauharajastrikaṭukaiḥ samaiḥ

गुग्गुल्वमृतवल्लीभिद्रा र्क्षा!लुङ्गरसेन वा त्रिफलाया रसैर्युक्ता गुटिकाः कोलसम्मिताः

guggulvamṛtavallībhidrā rkṣā!luṅgarasena vā triphalāyā rasairyuktā guṭikāḥ kolasammitāḥ

भक्षयेन्मधुनालोड्य शृणु कुर्वन्ति यत्फलम् पादस्फुटितं दुर्भग्नं जानुप्राप्तं च यद्भवेत्

bhakṣayenmadhunāloḍya śṛṇu kurvanti yatphalam pādasphuṭitaṃ durbhagnaṃ jānuprāptaṃ ca yadbhavet

यच्च देहोद्गतं रक्तं यच्चासाध्यं प्रकीर्त्तितम् घ्नन्त्येता भक्ष्यमाणस्य प्रबलं वातशोणितम्

yacca dehodgataṃ raktaṃ yaccāsādhyaṃ prakīrttitam ghnantyetā bhakṣyamāṇasya prabalaṃ vātaśoṇitam

बलामतिबलां मेदामात्मगुप्तां शतावरीम् काकोलद्यं क्षीरकाकोलद्यं रास्नां मृद्वीं च पेषयेत्

balāmatibalāṃ medāmātmaguptāṃ śatāvarīm kākoladyaṃ kṣīrakākoladyaṃ rāsnāṃ mṛdvīṃ ca peṣayet

घृतं चतुर्गुणं क्षीरं तैः सिद्धं वातरक्तनुत् हृत्पाण्डुरोगवीसर्पकामलादाहनाशनम्

ghṛtaṃ caturguṇaṃ kṣīraṃ taiḥ siddhaṃ vātaraktanut hṛtpāṇḍurogavīsarpakāmalādāhanāśanam

बलास्थिरा नागबला गुडूची शतावरी कल्क कषायसिद्धम् तैलं विदध्यादनुवासनेषुतद्वातरक्तं शमयत्युदीर्णम्

balāsthirā nāgabalā guḍūcī śatāvarī kalka kaṣāyasiddham tailaṃ vidadhyādanuvāsaneṣutadvātaraktaṃ śamayatyudīrṇam

त्रायन्तिका चामलकी द्विकाकोली शतावरी कसेरुका कषायेण कल्कैरेभिः पचेद् घृतम्

trāyantikā cāmalakī dvikākolī śatāvarī kaserukā kaṣāyeṇa kalkairebhiḥ paced ghṛtam

उभे परुषके द्रा क्षा काश्मर्यः ससुरद्रुमाः पृथग्विदार्याः स्वरसं तथा क्षीरं चतुर्गुणम्

ubhe paruṣake drā kṣā kāśmaryaḥ sasuradrumāḥ pṛthagvidāryāḥ svarasaṃ tathā kṣīraṃ caturguṇam

एतदायोजितं सर्पिः पारूषकमिति स्मृतम् वातरक्ते क्षते क्षीणे वीसर्पे पैत्तिके ज्वरे

etadāyojitaṃ sarpiḥ pārūṣakamiti smṛtam vātarakte kṣate kṣīṇe vīsarpe paittike jvare

शतावरीकल्कगर्भं रसे तस्याश्चतुर्गुणे क्षीरतुल्यं घृतं सिद्धं वातशोणितनाशनम्

śatāvarīkalkagarbhaṃ rase tasyāścaturguṇe kṣīratulyaṃ ghṛtaṃ siddhaṃ vātaśoṇitanāśanam

ॠषभक्षीरकाकोलीक्षीरिकाजीवकैः समैः सिद्धं त्वार्षभकं सर्पिः सक्षीरं वातरक्तनुत्

ṝṣabhakṣīrakākolīkṣīrikājīvakaiḥ samaiḥ siddhaṃ tvārṣabhakaṃ sarpiḥ sakṣīraṃ vātaraktanut

गुडूचीक्वाथकल्काभ्यां सपयस्कं घृतं शृतम् हन्ति वातं तथारक्तं कुष्ठं जयति दुस्तरम्

guḍūcīkvāthakalkābhyāṃ sapayaskaṃ ghṛtaṃ śṛtam hanti vātaṃ tathāraktaṃ kuṣṭhaṃ jayati dustaram

क्षीरं स्नेहसमं दद्याच्चतुर्भिश्च चतुर्गुणम् एकद्वित्रिद्र वद्र व्यैः कुर्यात्स्नेहाच्चतुर्गुणम्

kṣīraṃ snehasamaṃ dadyāccaturbhiśca caturguṇam ekadvitridra vadra vyaiḥ kuryātsnehāccaturguṇam

अमृतायाः कषायेण कल्केन च महौषधात् मृद्वग्निना घृतं सिद्धं वातरक्तहरं परम्

amṛtāyāḥ kaṣāyeṇa kalkena ca mahauṣadhāt mṛdvagninā ghṛtaṃ siddhaṃ vātaraktaharaṃ param

आमवाताढ्यवातादीन्कृमिकुष्ठव्रणानपि अर्शांसि गुल्मांश्च तथा नाशयेदाशु योजितम्

āmavātāḍhyavātādīnkṛmikuṣṭhavraṇānapi arśāṃsi gulmāṃśca tathā nāśayedāśu yojitam

अमृतास्वरसविपक्वं सर्पिस्तत्कल्कसाधितं पीतम् अपहरति वातरक्तमुत्तानं चावगाढं च

amṛtāsvarasavipakvaṃ sarpistatkalkasādhitaṃ pītam apaharati vātaraktamuttānaṃ cāvagāḍhaṃ ca

100

अमृतायाः पलशतं जलद्रो णावशेषितम् घृतप्रस्थं विपक्तव्यं कल्कादष्टौ पलानि च

amṛtāyāḥ palaśataṃ jaladro ṇāvaśeṣitam ghṛtaprasthaṃ vipaktavyaṃ kalkādaṣṭau palāni ca

101

चतुर्गुणेन पयसा वातासृक्कुष्ठनाशनम् कामलापाण्डुरोगघ्नं प्लीहकासज्वरापहम्

caturguṇena payasā vātāsṛkkuṣṭhanāśanam kāmalāpāṇḍurogaghnaṃ plīhakāsajvarāpaham

102

अमृता मधुकं द्रा क्षा त्रिफला नागरं बला वासारग्वधवृश्चीरदेवदारुत्रिकण्टकम्

amṛtā madhukaṃ drā kṣā triphalā nāgaraṃ balā vāsāragvadhavṛścīradevadārutrikaṇṭakam

103

कटुका रोहिणी कृष्णा काश्मर्यस्य फलानि च रास्नाक्षुरकगन्धर्ववृद्धदारघनोत्पलैः

kaṭukā rohiṇī kṛṣṇā kāśmaryasya phalāni ca rāsnākṣurakagandharvavṛddhadāraghanotpalaiḥ

104

कल्कैरेभिः समैः कृत्वा सर्पिः प्रस्थं विपाचयेत् धात्रीरसः समो देयो वारित्रिगुणसंयुतः

kalkairebhiḥ samaiḥ kṛtvā sarpiḥ prasthaṃ vipācayet dhātrīrasaḥ samo deyo vāritriguṇasaṃyutaḥ

105

सम्यक्सिद्धं च विज्ञाय भोज्ये पाने च शस्यते बहुदोषोत्थितं वातरक्तेन सह मूर्च्छितम्

samyaksiddhaṃ ca vijñāya bhojye pāne ca śasyate bahudoṣotthitaṃ vātaraktena saha mūrcchitam

106

उत्तानं चापि गम्भीरं त्रिकजङ्घोरुजानुकम् क्रोष्टुशीर्षे महामूले आमवाते सुदारुणे

uttānaṃ cāpi gambhīraṃ trikajaṅghorujānukam kroṣṭuśīrṣe mahāmūle āmavāte sudāruṇe

107

दाहरोगोपसृष्टस्य वेदनां चातिदुस्तराम् मूत्रकृच्छ्रमुदावर्त्तं प्रमेहं विषमज्वरान्

dāharogopasṛṣṭasya vedanāṃ cātidustarām mūtrakṛcchramudāvarttaṃ pramehaṃ viṣamajvarān

108

एतान्सर्वान्निहन्त्याशु वातपित्तकफोत्थितान् सर्वकालोपयोगेन वर्णायुर्बलबर्द्धनम् अश्विभ्यां निर्मितं श्रेष्ठं घृतमेतदनुत्तमम्

etānsarvānnihantyāśu vātapittakaphotthitān sarvakālopayogena varṇāyurbalabarddhanam aśvibhyāṃ nirmitaṃ śreṣṭhaṃ ghṛtametadanuttamam

109

गुडूचीस्वरसे सर्पिर्जीवनीयैश्च साधितम् कल्कैश्चतुर्गुणैः क्षीरैः सिद्धं वाप्यस्रवातनुत्

guḍūcīsvarase sarpirjīvanīyaiśca sādhitam kalkaiścaturguṇaiḥ kṣīraiḥ siddhaṃ vāpyasravātanut

110

अमृतायाः शतं प्राप्य जलद्रो णे विपाचयेत् चतुर्भागावशिष्टन्तु घृतप्रस्थं विपाचयेत्

amṛtāyāḥ śataṃ prāpya jaladro ṇe vipācayet caturbhāgāvaśiṣṭantu ghṛtaprasthaṃ vipācayet

111

क्षीरं चतुर्गुणं तत्र दापयेन्मतिमान् भिषक् कल्कञ्चात्र प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः

kṣīraṃ caturguṇaṃ tatra dāpayenmatimān bhiṣak kalkañcātra pravakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ

112

काकोली क्षीरकाकोली जीवकर्षभकौ च यत् शतावरी पयस्या च मधुकं नीलमुत्पलम्

kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakau ca yat śatāvarī payasyā ca madhukaṃ nīlamutpalam

113

अश्वकन्दस्य मूलानि स्थिरां वा कटुरोहिणीम् ऋद्धिं वृद्धिं तथा मेदे श्वदंष्ट्रां बृहतीद्वयम्

aśvakandasya mūlāni sthirāṃ vā kaṭurohiṇīm ṛddhiṃ vṛddhiṃ tathā mede śvadaṃṣṭrāṃ bṛhatīdvayam

114

गुडूचीं पिप्पलद्यं रास्नां वासकं चापि संहरेत् तदेकस्थं समैर्भागैः पाचयेन्मृदुनाग्निना

guḍūcīṃ pippaladyaṃ rāsnāṃ vāsakaṃ cāpi saṃharet tadekasthaṃ samairbhāgaiḥ pācayenmṛdunāgninā

115

पानाभ्यञ्जननस्येषु परिषेके च दापयेत् वातरक्तं सशोषाढ्यं सदाहं क्रोष्टुशीर्षकम्

pānābhyañjananasyeṣu pariṣeke ca dāpayet vātaraktaṃ saśoṣāḍhyaṃ sadāhaṃ kroṣṭuśīrṣakam

116

खञ्जोरुस्तम्भवातञ्च वातरक्तं सुदारुणम् बहूदितं वातकृच्छ्रं गृध्रसीं वातकण्टकम्

khañjorustambhavātañca vātaraktaṃ sudāruṇam bahūditaṃ vātakṛcchraṃ gṛdhrasīṃ vātakaṇṭakam

117

नाशयेद्योजितं सर्पिर्धन्वन्तरिवचो यथा

nāśayedyojitaṃ sarpirdhanvantarivaco yathā

118

क्वाथेन शतपुष्पायाः कुष्ठस्य मधुकस्य च एकैकं साधयेत्तैलं वातरक्तरुजापह्रम्

kvāthena śatapuṣpāyāḥ kuṣṭhasya madhukasya ca ekaikaṃ sādhayettailaṃ vātaraktarujāpahram

119

सारिवारिष्टकूष्माण्डपोतकीभस्मजाम्बुना गुडूचीगव्यदुग्धाभ्यां कर्मरङ्गरसेन च

sārivāriṣṭakūṣmāṇḍapotakībhasmajāmbunā guḍūcīgavyadugdhābhyāṃ karmaraṅgarasena ca

120

विपचेत्तिलजं तैलं दत्वैतानि भिषग्वरः काकोल्यौ जीवकं मेदे शताह्वाक्षीरिणीयुतैः

vipacettilajaṃ tailaṃ datvaitāni bhiṣagvaraḥ kākolyau jīvakaṃ mede śatāhvākṣīriṇīyutaiḥ

121

जिङ्गीसिक्थामृतानन्तासर्जसैन्धवचन्दनैः हन्याद्वातास्रजं घोरं स्फुटितं गलितं तथा

jiṅgīsikthāmṛtānantāsarjasaindhavacandanaiḥ hanyādvātāsrajaṃ ghoraṃ sphuṭitaṃ galitaṃ tathā

122

चर्मदलाख्यं पामादींस्त्वग्दोषञ्च विपादिकाम् कुष्ठान्यर्शांसि वीसर्प व्रणशोथं भगन्दरम्

carmadalākhyaṃ pāmādīṃstvagdoṣañca vipādikām kuṣṭhānyarśāṃsi vīsarpa vraṇaśothaṃ bhagandaram

123

न सोस्ति वातरक्तस्य विकारो योभिवर्द्धितः यं न हन्यात्प्रसह्यैतत्पिण्डतैलं महत्स्मृतम्

na sosti vātaraktasya vikāro yobhivarddhitaḥ yaṃ na hanyātprasahyaitatpiṇḍatailaṃ mahatsmṛtam

124

सारिवासर्जमञ्जिष्ठायष्टीसिक्थैः पयोन्वितैः तैलं पक्वं प्रयोक्तव्यं पिण्डाख्यं वातशोणिते

sārivāsarjamañjiṣṭhāyaṣṭīsikthaiḥ payonvitaiḥ tailaṃ pakvaṃ prayoktavyaṃ piṇḍākhyaṃ vātaśoṇite

125

सारिवासर्जयष्ट्याह्वमधुसिक्थैः पयोन्वितैः सिद्धमेरण्डजं तैलं वातरक्तरुजापहम् अपूतमथितस्यास्य पिण्डतैलस्य योगतः

sārivāsarjayaṣṭyāhvamadhusikthaiḥ payonvitaiḥ siddhameraṇḍajaṃ tailaṃ vātaraktarujāpaham apūtamathitasyāsya piṇḍatailasya yogataḥ

126

पद्मकेशरयष्ट्याह्वफेनिलैः पद्मकोत्पलैः पृथक्पञ्चपलैर्दत्तं बलाकिंशुकचन्दनैः

padmakeśarayaṣṭyāhvaphenilaiḥ padmakotpalaiḥ pṛthakpañcapalairdattaṃ balākiṃśukacandanaiḥ

127

जले शृतं पचेत्तैलं प्रस्थं सौवीरसम्मितम् लोध्रकाकोलिकोशीरजीवकर्षभकेशरैः

jale śṛtaṃ pacettailaṃ prasthaṃ sauvīrasammitam lodhrakākolikośīrajīvakarṣabhakeśaraiḥ

128

मदयन्तिलतापत्रपद्मकेशरपद्मकैः प्रपौण्डरीककालीयमेदामांसीप्रियङ्गुभिः

madayantilatāpatrapadmakeśarapadmakaiḥ prapauṇḍarīkakālīyamedāmāṃsīpriyaṅgubhiḥ

129

कुङ्कुमैर्द्विगुणैः कर्षैर्मञ्जिष्ठायाः पलेन च महापद्ममिदं तैलं वातासृग्ज्वरनाशनम्

kuṅkumairdviguṇaiḥ karṣairmañjiṣṭhāyāḥ palena ca mahāpadmamidaṃ tailaṃ vātāsṛgjvaranāśanam

130

पद्मकोशीरयष्ट्याह्वरजनीक्वाथसाधितम्

padmakośīrayaṣṭyāhvarajanīkvāthasādhitam

131

स्यात्पिष्टैः सर्जमञ्जिष्ठावीराकाकोलिचन्दनैः खुड्डाकपद्मकमिदं तैलं वातास्रपित्तनुत्

syātpiṣṭaiḥ sarjamañjiṣṭhāvīrākākolicandanaiḥ khuḍḍākapadmakamidaṃ tailaṃ vātāsrapittanut

132

तुलां पचेज्जलद्रो णे गुडूच्याः पादशेषितम् क्षीरद्रो णन्तु ताभ्यां च पचेत्तैलाढकं शनैः

tulāṃ pacejjaladro ṇe guḍūcyāḥ pādaśeṣitam kṣīradro ṇantu tābhyāṃ ca pacettailāḍhakaṃ śanaiḥ

133

कल्कैर्मधुकमञ्जिष्ठाजीवनीयगणोत्थितैः कुष्ठैलाऽगुरुमृद्वीका मांसी व्याघ्रनखं नखी

kalkairmadhukamañjiṣṭhājīvanīyagaṇotthitaiḥ kuṣṭhailā'gurumṛdvīkā māṃsī vyāghranakhaṃ nakhī

134

हरेणुः श्रावणी व्योषं शताह्वा शृङ्गिसारिवे त्वक्पत्रागुरुविक्रान्ताः स्थिरा तामलकी तथा

hareṇuḥ śrāvaṇī vyoṣaṃ śatāhvā śṛṅgisārive tvakpatrāguruvikrāntāḥ sthirā tāmalakī tathā

135

नतकेशरह्रीबेरं पद्मकोत्पलचन्दनम् सिद्धं कर्षसमैर्भागैः पानाभ्यङ्गानुवासनैः

natakeśarahrīberaṃ padmakotpalacandanam siddhaṃ karṣasamairbhāgaiḥ pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ

136

सेव्यं वातास्रजान्हन्ति स्रोतोधात्वन्तराश्रितान् धन्यं पुंसवनं स्त्रीणां गर्भदं वातपित्तनुत्

sevyaṃ vātāsrajānhanti srotodhātvantarāśritān dhanyaṃ puṃsavanaṃ strīṇāṃ garbhadaṃ vātapittanut

137

स्वेदकण्डूरुजाऽयामशिरः कम्पामयार्दितान् हन्याद् ब्रणकृतान्दोषान्गुडूचीतैलमुत्तमम्

svedakaṇḍūrujā'yāmaśiraḥ kampāmayārditān hanyād braṇakṛtāndoṣānguḍūcītailamuttamam

138

गुडूची मधुकं ह्रस्वपञ्चमूलं पुनर्नवाम् रास्नामेरण्डमूलञ्च जीवनीयानि लाभतः

guḍūcī madhukaṃ hrasvapañcamūlaṃ punarnavām rāsnāmeraṇḍamūlañca jīvanīyāni lābhataḥ

139

पलानां शतिकैर्भागैर्बलापञ्चशतं भवेत् कोलं बिल्वं यवान्माषान् कुलत्थांश्चाढकोन्मितान्

palānāṃ śatikairbhāgairbalāpañcaśataṃ bhavet kolaṃ bilvaṃ yavānmāṣān kulatthāṃścāḍhakonmitān

140

काश्मर्याणाञ्च शुष्काणां द्रो णं द्रो णशतेऽम्भसः साधयेज्जर्जरं पूतं चतुद्रो र्ण!ञ्च शेषयेत्

kāśmaryāṇāñca śuṣkāṇāṃ dro ṇaṃ dro ṇaśate'mbhasaḥ sādhayejjarjaraṃ pūtaṃ catudro rṇa!ñca śeṣayet

141

तैलद्रो णं पचेत्तेन दत्वा पञ्चगुणं पयः पिष्ट्वा त्रिपलिकञ्चैव चन्दनोशीरकेशरम्

tailadro ṇaṃ pacettena datvā pañcaguṇaṃ payaḥ piṣṭvā tripalikañcaiva candanośīrakeśaram

142

पत्रैलाऽगुरुकुष्ठानि तगरं मधुयष्टिकाम् मञ्जिष्ठाऽद्धपलञ्चैव तत्सिद्धं सर्वयौगिकम्

patrailā'gurukuṣṭhāni tagaraṃ madhuyaṣṭikām mañjiṣṭhā'ddhapalañcaiva tatsiddhaṃ sarvayaugikam

143

वातरक्ते क्षते क्षीणे भारार्त्ते क्षीणरेतसि वेपनोत्क्षिप्तभग्नानां सर्वैकाङ्गजरोगिणाम्

vātarakte kṣate kṣīṇe bhārārtte kṣīṇaretasi vepanotkṣiptabhagnānāṃ sarvaikāṅgajarogiṇām

144

योनिदोषमपस्मारमुन्मादं विषमज्वरम् हन्यात्पुंसवनञ्चैव तैलाग्र्यममृताह्वयम्

yonidoṣamapasmāramunmādaṃ viṣamajvaram hanyātpuṃsavanañcaiva tailāgryamamṛtāhvayam

145

मृणालोत्पलशालूक सारिवोदीच्यकेशरैः चन्दनद्वयभूनिम्ब पद्मबीजकसेरुकैः

mṛṇālotpalaśālūka sārivodīcyakeśaraiḥ candanadvayabhūnimba padmabījakaserukaiḥ

146

पटोलकटुकानन्ता गुन्द्रा पर्पटवासकैः पिष्ट्वा तैलं घृतं पक्वं तृणमूलरसेन वा

paṭolakaṭukānantā gundrā parpaṭavāsakaiḥ piṣṭvā tailaṃ ghṛtaṃ pakvaṃ tṛṇamūlarasena vā

147

क्षीरद्विगुणसंयुक्तं वस्तिकर्मसु योजितम् नस्याभ्यञ्जनपानैर्वा हन्यात्पित्तगदानिदम्

kṣīradviguṇasaṃyuktaṃ vastikarmasu yojitam nasyābhyañjanapānairvā hanyātpittagadānidam

148

कनकशिखरिमानक्षारसंसिद्धतोये कुसुमलवणयुक्तैः सर्जनिर्यासचूर्णैः विधिशृततिलतैलं कल्कयुक्तं निहन्ति प्रचुर तरमिदानीमिन्द्र लुप्तास्रवातम्

kanakaśikharimānakṣārasaṃsiddhatoye kusumalavaṇayuktaiḥ sarjaniryāsacūrṇaiḥ vidhiśṛtatilatailaṃ kalkayuktaṃ nihanti pracura taramidānīmindra luptāsravātam

149

शुद्धां पचेन्नागबलातुलान्तु जलार्मणे पादकषायसिद्धम् विस्राव्य तैलाढकमत्र देयमजापयस्तैलविमिश्रितन्तु

śuddhāṃ pacennāgabalātulāntu jalārmaṇe pādakaṣāyasiddham visrāvya tailāḍhakamatra deyamajāpayastailavimiśritantu

150

नतं सयष्टीमधुकञ्चकल्कं दत्वा पृथक्पञ्चपलं विपक्वम् तद्वातरक्तं शमयत्युदीर्णं वस्तिप्रदानेन हि सप्तरात्रात् दशाहयोगेन करोत्यरोगं पीतञ्च तैलोत्तममश्विनोक्तम्

nataṃ sayaṣṭīmadhukañcakalkaṃ datvā pṛthakpañcapalaṃ vipakvam tadvātaraktaṃ śamayatyudīrṇaṃ vastipradānena hi saptarātrāt daśāhayogena karotyarogaṃ pītañca tailottamamaśvinoktam

151

जीवकर्षभकौ मेदे ॠष्यप्रोक्ता शतावरी मधुकं मधुपर्णी च काकोलीद्वयमेव च

jīvakarṣabhakau mede ṝṣyaproktā śatāvarī madhukaṃ madhuparṇī ca kākolīdvayameva ca

152

मुद्गमाषाख्यपर्णी च दशमूलं पुनर्नवा बलाऽमृता विदारी च साश्वगन्धाऽश्मभेदकौ

mudgamāṣākhyaparṇī ca daśamūlaṃ punarnavā balā'mṛtā vidārī ca sāśvagandhā'śmabhedakau

153

कुर्यात्कल्कं कषायञ्च ताभ्यां तैलं घृतं पचेत् लाभतश्च वसामज्जामांसं प्रतुदविष्किरात्

kuryātkalkaṃ kaṣāyañca tābhyāṃ tailaṃ ghṛtaṃ pacet lābhataśca vasāmajjāmāṃsaṃ pratudaviṣkirāt

154

चतुर्गुणेन पयसा संसिद्धं वातशोणितम् सर्वदेहाश्रितान्हन्ति व्याधीन्घोरांश्च वातजान्

caturguṇena payasā saṃsiddhaṃ vātaśoṇitam sarvadehāśritānhanti vyādhīnghorāṃśca vātajān

155

बलाकषायकल्काभ्यां तैलं क्षीरचतुर्गुणम् शतपाकं भवेदेतद्वातासृग्वातपित्तनुत्

balākaṣāyakalkābhyāṃ tailaṃ kṣīracaturguṇam śatapākaṃ bhavedetadvātāsṛgvātapittanut

156

धन्यं पुंसवनञ्चैव नराणां शुक्रवर्द्धनम् रेतोयोनिविकारघ्नमेतद्वातविकारनुत्

dhanyaṃ puṃsavanañcaiva narāṇāṃ śukravarddhanam retoyonivikāraghnametadvātavikāranut

157

मधुयष्ट्याः पलशतं कषाये पादशेषिते तैलाढकं समक्षीरं पचेत्कल्कैः पलोन्मितैः

madhuyaṣṭyāḥ palaśataṃ kaṣāye pādaśeṣite tailāḍhakaṃ samakṣīraṃ pacetkalkaiḥ palonmitaiḥ

158

शतपुष्पावरी मूर्वापयस्यागुरुचन्दनैः स्थिरहंसपदीमांसी द्विमेदामधुपर्णिभिः

śatapuṣpāvarī mūrvāpayasyāgurucandanaiḥ sthirahaṃsapadīmāṃsī dvimedāmadhuparṇibhiḥ

159

काकोलीक्षीर काकोलीतामलक्यृद्धिपद्मकैः जीवकर्षभजीवन्तीत्वक्पत्र नखबालकैः

kākolīkṣīra kākolītāmalakyṛddhipadmakaiḥ jīvakarṣabhajīvantītvakpatra nakhabālakaiḥ

160

प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठा सारिवेन्दुवितुन्नकैः वातासृक्पित्तदाहार्त्तिज्वरघ्नं बलवर्णकृत्

prapauṇḍarīkamañjiṣṭhā sārivenduvitunnakaiḥ vātāsṛkpittadāhārttijvaraghnaṃ balavarṇakṛt

161

मधुयष्ट्याः पलं पिष्ट्वा तैलप्रस्थं चतुर्गुणे क्षीरे साध्यं शतं वारांस्तदेव मधुकान्वितम्

madhuyaṣṭyāḥ palaṃ piṣṭvā tailaprasthaṃ caturguṇe kṣīre sādhyaṃ śataṃ vārāṃstadeva madhukānvitam

162

सिद्धं देयं त्रिदोषे स्याद्वातास्रश्वासकासनुत् धन्यं पुंसवनञ्चैव कामलादाहनाशनम्

siddhaṃ deyaṃ tridoṣe syādvātāsraśvāsakāsanut dhanyaṃ puṃsavanañcaiva kāmalādāhanāśanam

163

बलाकषायकल्काभ्यां तैलं क्षीरसमं पचेत् सहस्रशतपाकं वा वातासृग्वातरोगनुत्

balākaṣāyakalkābhyāṃ tailaṃ kṣīrasamaṃ pacet sahasraśatapākaṃ vā vātāsṛgvātaroganut

164

रसायनमिदं श्रेष्ठमिन्द्रि याणां प्रसादनम् जीवनं बृंहणं स्वर्यं शुक्रासृग्दोषनाशनम्

rasāyanamidaṃ śreṣṭhamindri yāṇāṃ prasādanam jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ svaryaṃ śukrāsṛgdoṣanāśanam

165

पुनर्नवामूलशतं विशुद्धं रुवूकमूलञ्च तथा प्रयोज्य दत्वा पलं षोडशकञ्च शुण्ठ्याः सङ्कुट्य सम्यग्विपचेद्घटेऽपाम्

punarnavāmūlaśataṃ viśuddhaṃ ruvūkamūlañca tathā prayojya datvā palaṃ ṣoḍaśakañca śuṇṭhyāḥ saṅkuṭya samyagvipacedghaṭe'pām

166

पलानि चाष्टावथ कौशिकस्यतेनाष्टशेषेण पुनः पचेत एरण्डतैलं कुडवञ्च दद्याद्दत्वा त्रिवृच्चूर्णपलानि पञ्च

palāni cāṣṭāvatha kauśikasyatenāṣṭaśeṣeṇa punaḥ paceta eraṇḍatailaṃ kuḍavañca dadyāddatvā trivṛccūrṇapalāni pañca

167

निकुम्भचूर्णस्य पलं गुडूच्याः पलद्वयं चार्द्धपलं पलं वा पलत्रयत्र्! यूषणचित्रकाणि सिन्धूत्थभल्लातविडङ्गकानि

nikumbhacūrṇasya palaṃ guḍūcyāḥ paladvayaṃ cārddhapalaṃ palaṃ vā palatrayatr! yūṣaṇacitrakāṇi sindhūtthabhallātaviḍaṅgakāni

168

कर्षं तथा माक्षिकधातुचूर्णं पुनर्नवायाः पलमेव चूर्णम् चूर्णानि दत्वा ह्यवतार्य शीतं खादेन्नरः कर्षसमप्रमाणम्

karṣaṃ tathā mākṣikadhātucūrṇaṃ punarnavāyāḥ palameva cūrṇam cūrṇāni datvā hyavatārya śītaṃ khādennaraḥ karṣasamapramāṇam

169

वातासृजं वृद्धिगदं च सप्त जयत्यवश्यं त्वथ गृध्रसीं च जङ्घोरुपृष्ठत्रिकवस्तिजं च तथामवातं प्रबलं च हन्ति

vātāsṛjaṃ vṛddhigadaṃ ca sapta jayatyavaśyaṃ tvatha gṛdhrasīṃ ca jaṅghorupṛṣṭhatrikavastijaṃ ca tathāmavātaṃ prabalaṃ ca hanti

170

यावशूकसुरदारुसैन्धवं मुस्तकत्रुटिवचायवानिकाः व्योषदीप्यकनिशाफलत्रिकं जीरकद्वयविडङ्गचित्रकम्

yāvaśūkasuradārusaindhavaṃ mustakatruṭivacāyavānikāḥ vyoṣadīpyakaniśāphalatrikaṃ jīrakadvayaviḍaṅgacitrakam

171

कार्षिकं सुमसृणं सुयोजितं संयुतं पुरपलैश्च पञ्चभिः शर्करां पुरसमां सुपेषयेत्तप्तसर्पिषि विनिक्षिपेत्ततः

kārṣikaṃ sumasṛṇaṃ suyojitaṃ saṃyutaṃ purapalaiśca pañcabhiḥ śarkarāṃ purasamāṃ supeṣayettaptasarpiṣi vinikṣipettataḥ

172

वातरक्तमुदरं भगन्दरं प्लीहयक्ष्मविषमज्वरं गरम् श्वित्रकुष्ठमखिलव्रणानयं चित्तविभ्रमगदांश्च दारुणान्

vātaraktamudaraṃ bhagandaraṃ plīhayakṣmaviṣamajvaraṃ garam śvitrakuṣṭhamakhilavraṇānayaṃ cittavibhramagadāṃśca dāruṇān

173

गृध्रसीं च गुदजाग्निमन्दतां हन्ति कोष्ठजनितं महागदम् वज्रमिन्द्र सुकरादिव च्युतं गुप्तशैलकुलमुत्तमं द्रुतम्

gṛdhrasīṃ ca gudajāgnimandatāṃ hanti koṣṭhajanitaṃ mahāgadam vajramindra sukarādiva cyutaṃ guptaśailakulamuttamaṃ drutam

174

अन्नपानपरिहारवर्जितं सर्वकालसुखदं निरत्ययम् सेव्यमानमिदमश्विनिर्मितं गुग्गुलोर्हि वटिका रसायनम्

annapānaparihāravarjitaṃ sarvakālasukhadaṃ niratyayam sevyamānamidamaśvinirmitaṃ guggulorhi vaṭikā rasāyanam

175

चत्वारो माषका हीने मध्यमेऽष्टौ च माषकाः श्रेष्ठा द्वादशकाः प्रोक्ताः कोष्ठं विज्ञाय पाययेत्

catvāro māṣakā hīne madhyame'ṣṭau ca māṣakāḥ śreṣṭhā dvādaśakāḥ proktāḥ koṣṭhaṃ vijñāya pāyayet

176

स्रंसनत्वाद् गुरुत्वाद्वा गुग्गुलोः करणक्रमः

sraṃsanatvād gurutvādvā gugguloḥ karaṇakramaḥ

177

प्रस्थमेकं गुडूच्याश्च अर्द्धप्रस्थं च गुग्गुलोः प्रत्येकं त्रिफलायास्तु तत्प्रमाणं विनिर्दिशेत् सर्वमेकत्र सङ्कुट्य क्वाथयेन्नल्वणेऽम्भसि

prasthamekaṃ guḍūcyāśca arddhaprasthaṃ ca gugguloḥ pratyekaṃ triphalāyāstu tatpramāṇaṃ vinirdiśet sarvamekatra saṅkuṭya kvāthayennalvaṇe'mbhasi

178

पादशेषं परिस्राव्य कषायं ग्राहयेद्भिषक् पुनः पचेत्कषायन्तु यावत्सान्द्र त्वमागतम्

pādaśeṣaṃ parisrāvya kaṣāyaṃ grāhayedbhiṣak punaḥ pacetkaṣāyantu yāvatsāndra tvamāgatam

179

दन्तीव्योषविडङ्गानि गुडूची त्रिफलात्वचः ततश्चार्द्धपलं चूर्णं गृह्णीयाच्च प्रतिप्रति

dantīvyoṣaviḍaṅgāni guḍūcī triphalātvacaḥ tataścārddhapalaṃ cūrṇaṃ gṛhṇīyācca pratiprati

180

कर्षन्तु त्रिवृतायाश्च सर्वमेकत्र चूर्णयेत् तस्मिन्सुसिद्धं विज्ञाय कवोष्णे प्रक्षिपेद् बुधः

karṣantu trivṛtāyāśca sarvamekatra cūrṇayet tasminsusiddhaṃ vijñāya kavoṣṇe prakṣiped budhaḥ

181

ततश्चाग्निबलं मत्वा खादेत्कर्षप्रमाणतः वातरक्तं तथा कुष्ठं गुदजान्यग्निसादनम्

tataścāgnibalaṃ matvā khādetkarṣapramāṇataḥ vātaraktaṃ tathā kuṣṭhaṃ gudajānyagnisādanam

182

दुष्टव्रणं प्रमेहांश्च आमवातं भगन्दरम् नाड्याढ्यवातं श्वयथुं सर्वानेतान्व्यपोहति

duṣṭavraṇaṃ pramehāṃśca āmavātaṃ bhagandaram nāḍyāḍhyavātaṃ śvayathuṃ sarvānetānvyapohati

183

त्रिप्रस्थममृतायाश्च प्रस्थमेकन्तु गुग्गुलोः प्रत्येकं त्रिफलाप्रस्थं वर्षाभूप्रस्थमेव च

triprasthamamṛtāyāśca prasthamekantu gugguloḥ pratyekaṃ triphalāprasthaṃ varṣābhūprasthameva ca

184

सर्वमेकत्र सङ्कुट्य साधयेन्नल्वणेऽम्भसि पुनः पचेत्पादशेषं यावत्सान्द्र त्वमागतम्

sarvamekatra saṅkuṭya sādhayennalvaṇe'mbhasi punaḥ pacetpādaśeṣaṃ yāvatsāndra tvamāgatam

185

दन्तीचित्रकमूलानां कणाविश्व फलत्रिकम् गुडुचीत्वग्विडङ्गानां प्रत्येकार्धपलं मतम्

dantīcitrakamūlānāṃ kaṇāviśva phalatrikam guḍucītvagviḍaṅgānāṃ pratyekārdhapalaṃ matam

186

त्रिवृताकर्षमेकन्तु सर्वमेकत्र चूर्णयेत् सिद्धे चोष्णे क्षिपेत्तत्र अमृतागुग्गुलुं परम्

trivṛtākarṣamekantu sarvamekatra cūrṇayet siddhe coṣṇe kṣipettatra amṛtāgugguluṃ param

187

अतो यथाबलं खादेदम्लपित्ती विशेषतः वातरक्तं तथा कुष्ठं गुदजान्यग्निसादनम्

ato yathābalaṃ khādedamlapittī viśeṣataḥ vātaraktaṃ tathā kuṣṭhaṃ gudajānyagnisādanam

188

दुष्टव्रणं प्रमेहांश्च आमवातं भगन्दरम् नाड्याढ्यवातं श्वयथुं हन्यात्सर्वामयांस्तथा

duṣṭavraṇaṃ pramehāṃśca āmavātaṃ bhagandaram nāḍyāḍhyavātaṃ śvayathuṃ hanyātsarvāmayāṃstathā

189

अश्विभ्यां निर्मिताश्चायममृताऽख्यो हि गुग्गुलुः

aśvibhyāṃ nirmitāścāyamamṛtā'khyo hi gugguluḥ

190

गुडरामठशुण्ठीनां मांसकूष्माण्डयोरपि गुडूच्या गुग्गुलोश्चैव प्रस्थः षोडशभिः पलैः

guḍarāmaṭhaśuṇṭhīnāṃ māṃsakūṣmāṇḍayorapi guḍūcyā gugguloścaiva prasthaḥ ṣoḍaśabhiḥ palaiḥ

191

स्निग्धः काञ्चनसङ्कांशः पक्वजम्बूफलोपमः नूतनो गुग्गुलुः प्रोक्तः सुगन्धिर्यस्तु पिच्छिलः

snigdhaḥ kāñcanasaṅkāṃśaḥ pakvajambūphalopamaḥ nūtano gugguluḥ proktaḥ sugandhiryastu picchilaḥ

192

शुष्को दुर्गन्धिकश्चैव वर्णान्यत्वमुपागतः पुराणः स तु विज्ञेयो न स देयस्तु रोगिणे

śuṣko durgandhikaścaiva varṇānyatvamupāgataḥ purāṇaḥ sa tu vijñeyo na sa deyastu rogiṇe

193

कृमिरिपुदहनव्योष त्रिफलाऽमरदारुचव्यभूनिम्बाः मागधिमूलं मुस्तं शटीवचाधातुमाक्षिकञ्चैव लवणक्षारनिशायुक्कुस्तुम्बुरुगजकणाः सहातिविषाः

kṛmiripudahanavyoṣa triphalā'maradārucavyabhūnimbāḥ māgadhimūlaṃ mustaṃ śaṭīvacādhātumākṣikañcaiva lavaṇakṣāraniśāyukkustumburugajakaṇāḥ sahātiviṣāḥ

194

कर्षांशिकान्येव समानि कुर्यात्पलाष्टकं चाश्मजतु प्रदद्यात् निष्पत्रशुद्धस्य पुरस्य धीमान्पलद्वयं लौहरजस्तथैव

karṣāṃśikānyeva samāni kuryātpalāṣṭakaṃ cāśmajatu pradadyāt niṣpatraśuddhasya purasya dhīmānpaladvayaṃ lauharajastathaiva

195

सिताचतुष्कं पलमत्र वांश्या निकुम्भकुम्भत्रिसुगन्धियुक्तम् पृथक्पलं चूर्णमथावपेच्च चन्द्र्रप्रभेयं गुटिका विधेया

sitācatuṣkaṃ palamatra vāṃśyā nikumbhakumbhatrisugandhiyuktam pṛthakpalaṃ cūrṇamathāvapecca candrraprabheyaṃ guṭikā vidheyā

196

ज्वरातिसारग्रहणीविकारांश्चार्शांसि निर्णाशयते षडेव भगन्दरान्कामलपाण्डुरोगान्विनष्टवह्नेः कुरुते च दीप्तिम्

jvarātisāragrahaṇīvikārāṃścārśāṃsi nirṇāśayate ṣaḍeva bhagandarānkāmalapāṇḍurogānvinaṣṭavahneḥ kurute ca dīptim

197

हन्त्यामयान्पित्तकफानिलोत्थान्नाडीगते मर्मगते व्रणे च क्षतक्षये गृध्रसियक्ष्मरोगे मेहे गजाख्ये प्रबले प्रयोज्य

hantyāmayānpittakaphānilotthānnāḍīgate marmagate vraṇe ca kṣatakṣaye gṛdhrasiyakṣmaroge mehe gajākhye prabale prayojya

198

शुक्रक्षये चाश्मरिमूत्रकृच्छ्रे शुक्रप्रवाहेऽप्युदरामये च शम्भुं समभ्यर्च्य कृतप्रसादं प्राप्ता गुटी चन्द्र मसा प्रशस्ता

śukrakṣaye cāśmarimūtrakṛcchre śukrapravāhe'pyudarāmaye ca śambhuṃ samabhyarcya kṛtaprasādaṃ prāptā guṭī candra masā praśastā

वातरक्ताधिकारः (cont. 2)

199

न पानभोज्ये परिहारवादो न शीतवातातपमैथुनेषु भक्तस्य पूर्वं सततं प्रयोज्या तक्रानुपानाऽप्यथ मस्तुपाना

na pānabhojye parihāravādo na śītavātātapamaithuneṣu bhaktasya pūrvaṃ satataṃ prayojyā takrānupānā'pyatha mastupānā

200

अजारसो जाङ्गलजो रसो वा परोऽथ वा शीतजलानुपानम्

ajāraso jāṅgalajo raso vā paro'tha vā śītajalānupānam

201

शुक्रदोषान्निहन्त्यष्टौ प्रमेहांश्चापि विंशतिम् वलीपलितनिर्मुक्तो वृद्धोऽपि तरुणायते

śukradoṣānnihantyaṣṭau pramehāṃścāpi viṃśatim valīpalitanirmukto vṛddho'pi taruṇāyate

202

गिरिजतुगुग्गुलुलौहान्येकीकृत्याथ भावयेद् बहुशः क्वाथैस्तद्व्याधिहरैस्तदनु च चूर्णीकृतं मिलितम् कृमिरिप्वादिकचूर्णैर्गिरिजतुसमधान्यपटोलयूषेण

girijatuguggululauhānyekīkṛtyātha bhāvayed bahuśaḥ kvāthaistadvyādhiharaistadanu ca cūrṇīkṛtaṃ militam kṛmiripvādikacūrṇairgirijatusamadhānyapaṭolayūṣeṇa

203

वरमहिषलोचनोदरसन्निभवर्णस्य गुग्गुलोः प्रस्थम् प्रक्षिप्य तोयराशौ त्रिफलाञ्च यथोक्तपरिमाणम्

varamahiṣalocanodarasannibhavarṇasya gugguloḥ prastham prakṣipya toyarāśau triphalāñca yathoktaparimāṇam

204

द्वात्रिंशच्छिन्नरुहापलानि देयानि यत्नेन विपचेत्तदप्रमत्तो दर्व्या सङ्घट्टयेन्मुहुर्यावत्

dvātriṃśacchinnaruhāpalāni deyāni yatnena vipacettadapramatto darvyā saṅghaṭṭayenmuhuryāvat

205

अर्द्धक्षयितं तोयं जातं ज्वलनस्य सम्पर्कात् अवतार्य वस्त्रपूतं पुनरपि संसाधयेदयः पात्रे

arddhakṣayitaṃ toyaṃ jātaṃ jvalanasya samparkāt avatārya vastrapūtaṃ punarapi saṃsādhayedayaḥ pātre

206

सान्द्री भूते तस्मिन्नवतार्य हिमोपलप्रख्ये त्रिफलाचूर्णार्द्धपलं त्रिकटोश्चूर्णं षडक्षपरिमाणम्

sāndrī bhūte tasminnavatārya himopalaprakhye triphalācūrṇārddhapalaṃ trikaṭoścūrṇaṃ ṣaḍakṣaparimāṇam

207

कृमिरिपुचूर्णार्द्धपलं कर्षं कर्षं त्रिवृद्दन्त्योः पलमेकन्तु गुडूच्या दत्वा सञ्चूर्ण्य यत्नेन

kṛmiripucūrṇārddhapalaṃ karṣaṃ karṣaṃ trivṛddantyoḥ palamekantu guḍūcyā datvā sañcūrṇya yatnena

208

उपयुज्य चानुपानं यूषं क्षीरं सुगन्धि सलिलञ्च इच्छाऽहारविहारी भेषजमुपयुज्य सर्वकालमिदम्

upayujya cānupānaṃ yūṣaṃ kṣīraṃ sugandhi salilañca icchā'hāravihārī bheṣajamupayujya sarvakālamidam

209

तनुरोधी वातशोणितमेकद्वित्र्! युल्बणं चिरोत्थमपि भग्नस्रुतपरिशुष्कं स्फुटितं दीर्णमाजानु यच्चापि

tanurodhī vātaśoṇitamekadvitr! yulbaṇaṃ cirotthamapi bhagnasrutapariśuṣkaṃ sphuṭitaṃ dīrṇamājānu yaccāpi

210

व्रणकासकुष्ठगुल्मश्वयथुं गरपाण्डुमेहांश्च नाशयत्याशु मन्दाग्निञ्च विबन्धं प्रमेहपिडकाश्च नाशयत्याशु

vraṇakāsakuṣṭhagulmaśvayathuṃ garapāṇḍumehāṃśca nāśayatyāśu mandāgniñca vibandhaṃ pramehapiḍakāśca nāśayatyāśu

211

सततं निषेव्यमाणः कालवशाद्धन्ति सर्वगदान् अभिभूय जरादोषं करोति कैशोरकं रूपम्

satataṃ niṣevyamāṇaḥ kālavaśāddhanti sarvagadān abhibhūya jarādoṣaṃ karoti kaiśorakaṃ rūpam

212

प्रत्येकं त्रिफलाप्रस्थो जलञ्चाढकमाढकम् गुडवद् गुग्गुलोः पाकः सन्धेयस्तु विशेषतः

pratyekaṃ triphalāprastho jalañcāḍhakamāḍhakam guḍavad gugguloḥ pākaḥ sandheyastu viśeṣataḥ

213

त्रिफलाऽतिविषादारुदार्वीमुस्तापरुषकैः खदिरासननक्ताह्वगुडूचीनृपपादपैः

triphalā'tiviṣādārudārvīmustāparuṣakaiḥ khadirāsananaktāhvaguḍūcīnṛpapādapaiḥ

214

भूनिम्बनिम्बकटुकाकलिङ्गकुलकैः समैः क्वाथं कृत्वा ततः पूतं शृतमष्टगुणेऽम्भसि

bhūnimbanimbakaṭukākaliṅgakulakaiḥ samaiḥ kvāthaṃ kṛtvā tataḥ pūtaṃ śṛtamaṣṭaguṇe'mbhasi

216

गुडूच्यास्तत्र सुकृतं चूर्णमर्द्धं तु वारिणि क्षिप्त्वा सुनूतने भाण्डे वासयेद्र जनीगतम् सोमोपेतेन पूतेन कौशिकं परिभावयेत् षड्गुडेन तु सप्ताहं शिलाजतुसमन्वितम्

guḍūcyāstatra sukṛtaṃ cūrṇamarddhaṃ tu vāriṇi kṣiptvā sunūtane bhāṇḍe vāsayedra janīgatam somopetena pūtena kauśikaṃ paribhāvayet ṣaḍguḍena tu saptāhaṃ śilājatusamanvitam

217

शुक्तस्य तु पलान्यष्टौ समावाप्य विचक्षणः ताप्यचूर्णं पलञ्चैकं द्वे पले मधुसर्पिषोः

śuktasya tu palānyaṣṭau samāvāpya vicakṣaṇaḥ tāpyacūrṇaṃ palañcaikaṃ dve pale madhusarpiṣoḥ

218

एकीकृत्य समं सर्वं लिह्यात्तु त्रिफलाऽम्बुना तनुना मुद्गयूषेण जाङ्गलानां रसेन वा

ekīkṛtya samaṃ sarvaṃ lihyāttu triphalā'mbunā tanunā mudgayūṣeṇa jāṅgalānāṃ rasena vā

219

जीर्णेऽजीर्णे तु भुञ्जीत पुराणं शालिषष्टिकम्

jīrṇe'jīrṇe tu bhuñjīta purāṇaṃ śāliṣaṣṭikam

220

यथारोगं यथासात्म्यं रसैर्यूषैश्च संस्कृतैः त्रिसप्ताहप्रयोगेण वातरक्तं सुदारुणम्

yathārogaṃ yathāsātmyaṃ rasairyūṣaiśca saṃskṛtaiḥ trisaptāhaprayogeṇa vātaraktaṃ sudāruṇam

221

निहन्ति वीर्यतः क्षिप्रं कुष्ठरोगान्व्रणानपि छिन्नं भिन्नञ्च सन्धत्ते त्रिफलाऽख्यो हि गुग्गुलुः

nihanti vīryataḥ kṣipraṃ kuṣṭharogānvraṇānapi chinnaṃ bhinnañca sandhatte triphalā'khyo hi gugguluḥ

222

पलत्रयं कषायस्य त्रिफलायाः सुचूर्णितम् सौगन्धिकं पलञ्चैकं कौशिकस्य पलत्रयम्

palatrayaṃ kaṣāyasya triphalāyāḥ sucūrṇitam saugandhikaṃ palañcaikaṃ kauśikasya palatrayam

223

कुडवं चित्रतैलस्य सर्वमादाय यत्नतः पाचयेत्पाकविद्वैद्यः पात्रे लोहमये दृढे

kuḍavaṃ citratailasya sarvamādāya yatnataḥ pācayetpākavidvaidyaḥ pātre lohamaye dṛḍhe

225

हन्ति वातं तथा पित्तं श्लेष्माणं खञ्जपङ्गुताम् श्वासं सुदुर्जयं हन्ति कासं पञ्चविधं तथा कुष्ठानिवातरक्तञ्च गुल्मशूलोदराणि च आमवातं जयत्येतदपि वैद्यविवर्जितम्

hanti vātaṃ tathā pittaṃ śleṣmāṇaṃ khañjapaṅgutām śvāsaṃ sudurjayaṃ hanti kāsaṃ pañcavidhaṃ tathā kuṣṭhānivātaraktañca gulmaśūlodarāṇi ca āmavātaṃ jayatyetadapi vaidyavivarjitam

226

सर्वदाऽस्योपयोगेन जरापलितनाशनम् सर्पिस्तैलरसोपेतमश्नीयाच्छालिषष्टिकम्

sarvadā'syopayogena jarāpalitanāśanam sarpistailarasopetamaśnīyācchāliṣaṣṭikam

227

सिंहनादइति ख्यातो रोगवारणदर्पहा वह्नेर्दीप्तिकरं पुसां भाषितो दण्डपाणिना

siṃhanādaiti khyāto rogavāraṇadarpahā vahnerdīptikaraṃ pusāṃ bhāṣito daṇḍapāṇinā

228

अत्राहुस्त्रिफलाक्वाथं पृथक् त्रिपलसम्मितम् किञ्चिन्निर्याति चैरण्डस्नेहे पाकोऽधिके खरः

atrāhustriphalākvāthaṃ pṛthak tripalasammitam kiñcinniryāti cairaṇḍasnehe pāko'dhike kharaḥ

229

अष्टौ पलान्यत्र पलङ्कषायाः प्रस्थः पृथक् शुद्धफलत्रयस्य दत्वा पचेद् द्रो णयुगे जलस्य पादावशेषं पुनरेव वैद्यः

aṣṭau palānyatra palaṅkaṣāyāḥ prasthaḥ pṛthak śuddhaphalatrayasya datvā paced dro ṇayuge jalasya pādāvaśeṣaṃ punareva vaidyaḥ

230

दन्तीत्रिवृत्त्र् यूषणवारुणीनां बिडङ्गमुस्तत्रिफलाऽमृतानाम् कटूग्रगन्धालुकमाणकानां सगन्धकानाञ्च सपारदानाम्

dantītrivṛttr yūṣaṇavāruṇīnāṃ biḍaṅgamustatriphalā'mṛtānām kaṭūgragandhālukamāṇakānāṃ sagandhakānāñca sapāradānām

231

पलार्द्धमानं प्रमितं सुचूर्णं दद्याद्विपक्वं पुनरेव तत्र फलानि सञ्चूर्ण्य च कानकानिसहस्रसङ्ख्याकलितानि पश्चात्

palārddhamānaṃ pramitaṃ sucūrṇaṃ dadyādvipakvaṃ punareva tatra phalāni sañcūrṇya ca kānakānisahasrasaṅkhyākalitāni paścāt

232

खादेद्धि माषद्वितयं प्रतप्तं तोयादिकं देयमतोऽनुपाने आमानिलं सन्धिगतं सशूलं शिरोगतं जानुकटिस्थितञ्च

khādeddhi māṣadvitayaṃ prataptaṃ toyādikaṃ deyamato'nupāne āmānilaṃ sandhigataṃ saśūlaṃ śirogataṃ jānukaṭisthitañca

233

अर्शोऽतिवृत्तिं विषमज्वरार्त्तिं प्रमेहकुष्ठानि भगन्दरञ्च हन्यान्नराणामिति सिंहनादो मेदोमरुच्छ्लेष्मगदान्पुरोऽयम्

arśo'tivṛttiṃ viṣamajvarārttiṃ pramehakuṣṭhāni bhagandarañca hanyānnarāṇāmiti siṃhanādo medomarucchleṣmagadānpuro'yam

234

दाहोऽत्यन्तप्रवृत्तिर्वा विकारोऽन्यो न चेद् बहुः तत्कृतस्तुतदा तत्र तक्रभक्तं हितं भवेत् उद्वर्त्तनं शीतजलस्नानञ्च शयनं तथा

dāho'tyantapravṛttirvā vikāro'nyo na ced bahuḥ tatkṛtastutadā tatra takrabhaktaṃ hitaṃ bhavet udvarttanaṃ śītajalasnānañca śayanaṃ tathā

235

विरेकातिशयं कुर्यात्सिंहनादो यतः सुधीः ज्ञात्वा बलं शरीरे तु दद्यादेवं न वा भिषक्

virekātiśayaṃ kuryātsiṃhanādo yataḥ sudhīḥ jñātvā balaṃ śarīre tu dadyādevaṃ na vā bhiṣak

236

तोयारनालगोक्षीरैः क्रमात्पक्वं विशुध्यति फलं कानकसञ्ज्ञन्तु कृत्वा चूर्णं ततः क्षिपेत्

toyāranālagokṣīraiḥ kramātpakvaṃ viśudhyati phalaṃ kānakasañjñantu kṛtvā cūrṇaṃ tataḥ kṣipet

237

पिण्डितां गुग्गुलोर्मानीं कटुतैले पलाष्टके प्रत्येकं त्रिफलाप्रस्थं सार्द्धद्रो णे जले पचेत्

piṇḍitāṃ guggulormānīṃ kaṭutaile palāṣṭake pratyekaṃ triphalāprasthaṃ sārddhadro ṇe jale pacet

238

पादशेषं सुपूतञ्च पुनरग्नावधिश्रयेत् त्रिकटुत्रिफलामुस्तविडङ्गामलकानि च

pādaśeṣaṃ supūtañca punaragnāvadhiśrayet trikaṭutriphalāmustaviḍaṅgāmalakāni ca

239

गुडूच्यग्नित्रिवृद्दन्ती वचासूरणमानकम् कस्तूरीरससूतांशं प्रत्येकं शुक्तिसम्मितम्

guḍūcyagnitrivṛddantī vacāsūraṇamānakam kastūrīrasasūtāṃśaṃ pratyekaṃ śuktisammitam

240

सहस्रं कानकफलं सिद्धे सञ्चूर्ण्य निक्षिपेत् ततो माषद्वयं जग्ध्वा पिबेत्तप्तजलादिकम्

sahasraṃ kānakaphalaṃ siddhe sañcūrṇya nikṣipet tato māṣadvayaṃ jagdhvā pibettaptajalādikam

241

अग्निञ्च कुरुते शीघ्रं वडवाऽनलसन्निभम् मेधावृद्धिं वयोवृद्धिं बलं सुविपुलं तथा

agniñca kurute śīghraṃ vaḍavā'nalasannibham medhāvṛddhiṃ vayovṛddhiṃ balaṃ suvipulaṃ tathā

242

आमवातं शिरोवातं ग्रन्थिवातं भगन्दरम् जानुजङ्घाश्रितं वातं सकटीग्रहवेदनम्

āmavātaṃ śirovātaṃ granthivātaṃ bhagandaram jānujaṅghāśritaṃ vātaṃ sakaṭīgrahavedanam

243

अश्मरीमूत्रकृच्छ्रे च भग्ने च तिमिरोदरे अम्लपित्तं तथा कुष्ठं प्रमेहं गुदनिर्गमम्

aśmarīmūtrakṛcchre ca bhagne ca timirodare amlapittaṃ tathā kuṣṭhaṃ pramehaṃ gudanirgamam

244

कासं पञ्चविधं श्वासं क्षयञ्च विषमज्वरम् प्लीहानं श्लीपदं गुल्मान्पाण्डुरोगं सकामलम्

kāsaṃ pañcavidhaṃ śvāsaṃ kṣayañca viṣamajvaram plīhānaṃ ślīpadaṃ gulmānpāṇḍurogaṃ sakāmalam

245

शोथान्त्रवृद्धिशूलानि गुदजानि विनाशयेत् मेदः कफामसञ्जातरोगवारणदर्पहा

śothāntravṛddhiśūlāni gudajāni vināśayet medaḥ kaphāmasañjātarogavāraṇadarpahā

246

सिंहनाद इति ख्यातो योगोऽयममृतोपमः भिषग्भिर्वर्जिते रोगे भाषितो दण्डपाणिना

siṃhanāda iti khyāto yogo'yamamṛtopamaḥ bhiṣagbhirvarjite roge bhāṣito daṇḍapāṇinā

247

शतावरी नागबला वृद्धदारकमुच्चटा पुनर्नवामृता कृष्णा वाजिगन्धा त्रिकण्टकम्

śatāvarī nāgabalā vṛddhadārakamuccaṭā punarnavāmṛtā kṛṣṇā vājigandhā trikaṇṭakam

248

पृथग्दशपलान्येषां श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत् तदर्धशर्करायुक्तं चूर्णं संमर्दयेद् बुधः

pṛthagdaśapalānyeṣāṃ ślakṣṇacūrṇāni kārayet tadardhaśarkarāyuktaṃ cūrṇaṃ saṃmardayed budhaḥ

249

स्थापयेत्सुदृढे भाण्डे मध्वर्द्धाढकसंयुतम् घृतप्रस्थेन वालोड्य त्रिसुगन्धपलेन च

sthāpayetsudṛḍhe bhāṇḍe madhvarddhāḍhakasaṃyutam ghṛtaprasthena vāloḍya trisugandhapalena ca

250

तं खादेदिष्टभक्ष्यान्नो यथावह्निबलं नरः वातरक्तं क्षयं कुष्ठं कार्श्यं पित्तास्रसम्भवम्

taṃ khādediṣṭabhakṣyānno yathāvahnibalaṃ naraḥ vātaraktaṃ kṣayaṃ kuṣṭhaṃ kārśyaṃ pittāsrasambhavam

251

वातपित्तकफोत्थांश्च रोगानन्यांश्च तत्कृतान् हत्वा करोति पुरुषं हत्वा सर्वामयान् द्रुतम्

vātapittakaphotthāṃśca rogānanyāṃśca tatkṛtān hatvā karoti puruṣaṃ hatvā sarvāmayān drutam

252

बलीपलितनिर्मुक्तं मेधास्मृतिविभूषितम् करोति पुरुषं धन्यं पञ्चवर्षशतायुषम्

balīpalitanirmuktaṃ medhāsmṛtivibhūṣitam karoti puruṣaṃ dhanyaṃ pañcavarṣaśatāyuṣam

253

योगसारामृतो नाम लक्ष्मीकीर्त्तिविवर्द्धनः

yogasārāmṛto nāma lakṣmīkīrttivivarddhanaḥ

254

व्यायामं मैथुनं कोपमुष्णाम्ललवणं रसम् दिवास्वप्नमभिष्यन्दि गुरु चान्यद्विवर्जयेत्

vyāyāmaṃ maithunaṃ kopamuṣṇāmlalavaṇaṃ rasam divāsvapnamabhiṣyandi guru cānyadvivarjayet

;इत्येकोनत्रिंशोवातरक्ताधिकारः समाप्तः

;ityekonatriṃśovātaraktādhikāraḥ samāptaḥ

ज्वराधिकारः

ज्वराधिकारः तत्राष्टमं चिकित्साप्रकरणम्

jvarādhikāraḥ tatrāṣṭamaṃ cikitsāprakaraṇam

यतः समस्तरोगाणां ज्वरो राजेति विश्रुतः अतो ज्वराधिकारोऽत्र प्रथमं लिख्यते मया

yataḥ samastarogāṇāṃ jvaro rājeti viśrutaḥ ato jvarādhikāro'tra prathamaṃ likhyate mayā

दक्षापमानसंक्रुद्धरुद्र निःश्वाससम्भवः ज्वरोऽष्टधा पृथग्द्वन्द्वसंघातागन्तुजः स्मृतः

dakṣāpamānasaṃkruddharudra niḥśvāsasambhavaḥ jvaro'ṣṭadhā pṛthagdvandvasaṃghātāgantujaḥ smṛtaḥ

मिथ्याऽहारविहाराभ्यां दोषा ह्यामाशयाश्रयाः बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं ज्वरदाः स्यू रसानुगाः

mithyā'hāravihārābhyāṃ doṣā hyāmāśayāśrayāḥ bahirnirasya koṣṭhāgniṃ jvaradāḥ syū rasānugāḥ

श्रमोऽरतिर्विवर्णत्वं वैरस्यं नयनप्लवः इच्छाद्वेषौ मुहुश्चापि शीतवातातपादिषु

śramo'ratirvivarṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ icchādveṣau muhuścāpi śītavātātapādiṣu

जृम्भाऽङ्गमर्दो गुरुता रोमहर्षोऽरुचिस्तमः अप्रहर्षश्च शीतं च भवत्युत्पत्स्यति ज्वरे

jṛmbhā'ṅgamardo gurutā romaharṣo'rucistamaḥ apraharṣaśca śītaṃ ca bhavatyutpatsyati jvare

सामान्यतो विशेषात्तु जृम्भाऽत्यर्थं समीरणात् पित्तान्नयनयोर्दाहः कफन्नान्नाभिनन्दनम्

sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt pittānnayanayordāhaḥ kaphannānnābhinandanam

रूपैरन्यतराभ्यां तु संसृष्टैर्द्वन्द्वजं विदुः

rūpairanyatarābhyāṃ tu saṃsṛṣṭairdvandvajaṃ viduḥ

सर्वलिङ्गसमावायः सर्वदोषप्रकोपजे

sarvaliṅgasamāvāyaḥ sarvadoṣaprakopaje

स्वेदावरोधः सन्तापः सर्वाङ्गग्रहणं तथा युगपद्यत्र रोगे तु स ज्वरो व्यपदिश्यते

svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvāṅgagrahaṇaṃ tathā yugapadyatra roge tu sa jvaro vyapadiśyate

रुणद्धि चाप्यपां धातून् यस्मात्तस्माज्ज्वरातुरः भवत्यत्युष्णगात्रश्च स्विद्यते न च सर्वशः

ruṇaddhi cāpyapāṃ dhātūn yasmāttasmājjvarāturaḥ bhavatyatyuṣṇagātraśca svidyate na ca sarvaśaḥ

अंशांशं यत्र दोषाणां विवेक्तुं नैव शक्नुयात् साधारणीं क्रियां तत्र विदध्यात्तु चिकित्सकः सामान्यतो ज्वरी पूर्वं निर्वाते निलये वसेत् निर्वातमायुषो वृद्धिमारोग्यं कुरुते यतः

aṃśāṃśaṃ yatra doṣāṇāṃ vivektuṃ naiva śaknuyāt sādhāraṇīṃ kriyāṃ tatra vidadhyāttu cikitsakaḥ sāmānyato jvarī pūrvaṃ nirvāte nilaye vaset nirvātamāyuṣo vṛddhimārogyaṃ kurute yataḥ

व्यजनस्यानिलस्तृष्णास्वेदमूर्च्छाश्रमापहः तालवृन्तभवो वातस्त्रिदोषशमनो मतः

vyajanasyānilastṛṣṇāsvedamūrcchāśramāpahaḥ tālavṛntabhavo vātastridoṣaśamano mataḥ

वंशव्यजनजः सोष्णो रक्तपित्तप्रकोपणः चामरो वस्त्रसम्भूतो मायूरो वेत्रजस्तथा एते दोषजितो वाताः स्निग्धा हृद्याः सुपूजिताः

vaṃśavyajanajaḥ soṣṇo raktapittaprakopaṇaḥ cāmaro vastrasambhūto māyūro vetrajastathā ete doṣajito vātāḥ snigdhā hṛdyāḥ supūjitāḥ

नवज्वरी भवेद् यत्नाद् गुरूष्णवसनावृतः यथर्त्तुपक्वपानीयं पिवेत्किञ्चिंन्निवारयन्

navajvarī bhaved yatnād gurūṣṇavasanāvṛtaḥ yatharttupakvapānīyaṃ pivetkiñciṃnnivārayan

विनाऽपि भेषजैर्व्याधिः पथ्यादेव निवर्तते न तु पथ्यविहीनस्य भेषजानां शतैरपि

vinā'pi bheṣajairvyādhiḥ pathyādeva nivartate na tu pathyavihīnasya bheṣajānāṃ śatairapi

परिषेकान्प्रदेहांश्च स्नेहान्संशोधनानि च दिवास्वप्नं व्यवायञ्च व्यायामं शिशिरं जलम् क्रोधप्रवातभोज्यांश्च वर्जयेत्तरुणज्वरी

pariṣekānpradehāṃśca snehānsaṃśodhanāni ca divāsvapnaṃ vyavāyañca vyāyāmaṃ śiśiraṃ jalam krodhapravātabhojyāṃśca varjayettaruṇajvarī

शोषं छर्दिं मदं मूर्च्छां भ्रमं तृष्णामरोचकम् प्राप्नोत्युपद्र वानेतान्परिषेकादिसेवनात्

śoṣaṃ chardiṃ madaṃ mūrcchāṃ bhramaṃ tṛṣṇāmarocakam prāpnotyupadra vānetānpariṣekādisevanāt

व्यायामाज्ज्वरसंबृद्धिर्व्यवायात्स्तम्भमूर्च्छनम् मृतिश्च स्नेहपानाद्यैर्मूर्च्छा च्छर्दिर्मदोऽरुचिः

vyāyāmājjvarasaṃbṛddhirvyavāyātstambhamūrcchanam mṛtiśca snehapānādyairmūrcchā cchardirmado'ruciḥ

गुर्वन्नभोजनात्स्वप्नाद्विष्टम्भो दोषकोपनम् अग्निसादः खरत्वञ्च स्रोतसां च प्रवर्त्तनम्

gurvannabhojanātsvapnādviṣṭambho doṣakopanam agnisādaḥ kharatvañca srotasāṃ ca pravarttanam

सज्वरो ज्वरमुक्तो वा विदाहीनि गुरूणि च असात्म्यान्नानि पानानि विरुद्धाध्यशनानि च

sajvaro jvaramukto vā vidāhīni gurūṇi ca asātmyānnāni pānāni viruddhādhyaśanāni ca

व्यायाममतिचेष्टां वाऽभ्यङ्गं स्नानञ्च वर्जयेत् तेन ज्वरः शमं याति शान्तश्च न पुनर्भवेत्

vyāyāmamaticeṣṭāṃ vā'bhyaṅgaṃ snānañca varjayet tena jvaraḥ śamaṃ yāti śāntaśca na punarbhavet

आमाशयस्थो हत्वाऽग्नि सामो मार्गान् पिधापयन् विदधाति ज्वरं दोषस्तस्माल्लङ्घनमाचरेत्

āmāśayastho hatvā'gni sāmo mārgān pidhāpayan vidadhāti jvaraṃ doṣastasmāllaṅghanamācaret

ज्वरादौ लङ्घनं प्रोक्तं ज्वरमध्ये तु पाचनम् ज्वरान्ते भेषजंदद्याज्ज्वरमुक्ते विरेचनम्

jvarādau laṅghanaṃ proktaṃ jvaramadhye tu pācanam jvarānte bheṣajaṃdadyājjvaramukte virecanam

त्रिविधं त्रिविधे दोषे तत्समीक्ष्य प्रयोजयेत् दोषेऽल्पे लङ्घनं पथ्यं मध्ये लङ्घनपाचनम् प्रभूते शोधनं तच्च मूलादुन्मूलयेन्मलान्

trividhaṃ trividhe doṣe tatsamīkṣya prayojayet doṣe'lpe laṅghanaṃ pathyaṃ madhye laṅghanapācanam prabhūte śodhanaṃ tacca mūlādunmūlayenmalān

तरुणं तु ज्वरं पूर्वं लङ्घनेन क्षयं नयेत् आमदोषमलिङ्गाद्वा लङ्घयेत्तं यथाविधि

taruṇaṃ tu jvaraṃ pūrvaṃ laṅghanena kṣayaṃ nayet āmadoṣamaliṅgādvā laṅghayettaṃ yathāvidhi

वातः पचति सप्ताहात्पित्तं तु दशभिर्दिनैः श्लेष्मा द्वादशभिर्घस्रैः पच्यते वदतां वर

vātaḥ pacati saptāhātpittaṃ tu daśabhirdinaiḥ śleṣmā dvādaśabhirghasraiḥ pacyate vadatāṃ vara

लङ्घनं लङ्घनीयस्तु कुर्याद्दोषानुरूपतः त्रिरात्रमेकरात्रं वाऽहोरात्रमथवा ज्वरे

laṅghanaṃ laṅghanīyastu kuryāddoṣānurūpataḥ trirātramekarātraṃ vā'horātramathavā jvare

निर्वातसेवनात्स्वेदाल्लङ्घनादुष्णवारिणः पानादामज्वरे क्षीणे पश्चादौषधमाचरेत्

nirvātasevanātsvedāllaṅghanāduṣṇavāriṇaḥ pānādāmajvare kṣīṇe paścādauṣadhamācaret

ज्वरादौ लङ्घनं प्रोक्तं ज्वरमध्ये तु पाचनम् ज्वरान्ते भेषजं दद्याज्ज्वरमुक्ते विरेचनम्

jvarādau laṅghanaṃ proktaṃ jvaramadhye tu pācanam jvarānte bheṣajaṃ dadyājjvaramukte virecanam

दोषशेषस्य पाकार्थमग्नेः सन्धुक्षणाय च लङ्घितश्चाप्यदोषश्चेद्यवागूपानमाचरेत्

doṣaśeṣasya pākārthamagneḥ sandhukṣaṇāya ca laṅghitaścāpyadoṣaścedyavāgūpānamācaret

शालिषष्टिकमुद्गानां यूषं वा शस्तमाचरेत् पञ्चकोलेन संसिद्धां यवागूं मध्यलङ्घने

śāliṣaṣṭikamudgānāṃ yūṣaṃ vā śastamācaret pañcakolena saṃsiddhāṃ yavāgūṃ madhyalaṅghane

अत्यर्थं लङ्घितं दृष्ट्वा तस्य संतर्पणं हितम् द्रा क्षादाडिमखर्जूरप्रियालैः सपरूषकैः

atyarthaṃ laṅghitaṃ dṛṣṭvā tasya saṃtarpaṇaṃ hitam drā kṣādāḍimakharjūrapriyālaiḥ saparūṣakaiḥ

तर्पणार्हस्य कर्त्तव्यं तर्पणं ज्वरशान्तये

tarpaṇārhasya karttavyaṃ tarpaṇaṃ jvaraśāntaye

लङ्घनेन क्षयं नीते दोषे सन्धुक्षितेऽनले विज्वरत्वं लघुत्वं च क्षुच्चैवास्योपजायते

laṅghanena kṣayaṃ nīte doṣe sandhukṣite'nale vijvaratvaṃ laghutvaṃ ca kṣuccaivāsyopajāyate

अनवस्थितदोषाग्नेर्लङ्घनं दोषपाचनम् ज्वरघ्नं दीपनं काङ्क्षारुचिलाघवकारकम्

anavasthitadoṣāgnerlaṅghanaṃ doṣapācanam jvaraghnaṃ dīpanaṃ kāṅkṣārucilāghavakārakam

वातमूत्रपुरीषाणां विसर्गे गात्रलाघवे हृदयोद्गारकण्ठास्यशुद्धौ तन्द्रा क्लमे गते

vātamūtrapurīṣāṇāṃ visarge gātralāghave hṛdayodgārakaṇṭhāsyaśuddhau tandrā klame gate

स्वेदे जाते रुचौ चापि क्षुत्पिपासासहोदये कृतं लङ्घनमादेश्यं निर्व्यथे चान्तरात्मनि

svede jāte rucau cāpi kṣutpipāsāsahodaye kṛtaṃ laṅghanamādeśyaṃ nirvyathe cāntarātmani

कफोत्क्लेशः सहृल्लासः ष्ठीवनं च मुहुर्मुहुः कण्ठास्यहृदयाशुद्धिस्तन्द्रा स्याद्धीनलङ्घने

kaphotkleśaḥ sahṛllāsaḥ ṣṭhīvanaṃ ca muhurmuhuḥ kaṇṭhāsyahṛdayāśuddhistandrā syāddhīnalaṅghane

पर्वभेदोऽङ्गमर्दश्च कासः शोषो मुखस्य च क्षुत्प्रणाशोऽरुचिस्तृष्णा दौर्बल्यं श्रोत्रनेत्रयोः

parvabhedo'ṅgamardaśca kāsaḥ śoṣo mukhasya ca kṣutpraṇāśo'rucistṛṣṇā daurbalyaṃ śrotranetrayoḥ

मनसः संभ्रमोऽभीक्ष्णमूर्ध्ववातस्तमो हृदि देहाग्निबलहानिश्च लङ्घनेऽतिकृते भवेत्

manasaḥ saṃbhramo'bhīkṣṇamūrdhvavātastamo hṛdi dehāgnibalahāniśca laṅghane'tikṛte bhavet

बलाविरोधिना चैनं लङ्घनेनोपपादयेत् बलाधिष्ठानमारोग्यं यदर्थोऽय क्रियाक्रमः

balāvirodhinā cainaṃ laṅghanenopapādayet balādhiṣṭhānamārogyaṃ yadartho'ya kriyākramaḥ

तद्धि मारुततृष्णाक्षुन्मुखशोषभ्रमान्वितः न कार्यं गुर्विणीबालवृद्धदुर्बलभीरुभिः न क्षयाध्वश्रमक्रोधकामशोषचिरज्वरी

taddhi mārutatṛṣṇākṣunmukhaśoṣabhramānvitaḥ na kāryaṃ gurviṇībālavṛddhadurbalabhīrubhiḥ na kṣayādhvaśramakrodhakāmaśoṣacirajvarī

अवश्यमेव कुर्वीत ज्वरी सामे समीरणे लङ्घनं ह्यामपाकार्थं न तदूर्ध्वं यथा कफे

avaśyameva kurvīta jvarī sāme samīraṇe laṅghanaṃ hyāmapākārthaṃ na tadūrdhvaṃ yathā kaphe

आहारस्य रसः सारो यो न पक्वोऽग्निलाघवात् आमसंज्ञाञ्च लभते बहुव्याधिसमाश्रयः

āhārasya rasaḥ sāro yo na pakvo'gnilāghavāt āmasaṃjñāñca labhate bahuvyādhisamāśrayaḥ

आममन्नरसं केचित् केचित्तु मलसञ्चयम् प्रथमां दोषदुष्टिं वा केचिदामं प्रचक्षते

āmamannarasaṃ kecit kecittu malasañcayam prathamāṃ doṣaduṣṭiṃ vā kecidāmaṃ pracakṣate

अविपक्वमसंसक्तं दुर्गन्धं बहुपिच्छिलम् सादनं सर्वगात्राणामाम इत्यभिशब्दितः

avipakvamasaṃsaktaṃ durgandhaṃ bahupicchilam sādanaṃ sarvagātrāṇāmāma ityabhiśabditaḥ

तेनामेन समायुक्ता दोषा दूष्याश्च तादृशाः तदुद्भवा आमयाश्च सामा इति बुधैः स्मृताः

tenāmena samāyuktā doṣā dūṣyāśca tādṛśāḥ tadudbhavā āmayāśca sāmā iti budhaiḥ smṛtāḥ

वायुः सामो विबन्धाग्नि सादतन्द्रा ऽन्त्रकूजनः वेदनाशोथनिस्तोदैः क्रमतोऽङ्गानि पीडयेत्

vāyuḥ sāmo vibandhāgni sādatandrā 'ntrakūjanaḥ vedanāśothanistodaiḥ kramato'ṅgāni pīḍayet

विचरेद् युगपच्चापि गृह्णाति कुपितो भृशम् स्नेहाद्यैर्वृद्धिमायाति मेघे सूर्य्योदये निशि

vicared yugapaccāpi gṛhṇāti kupito bhṛśam snehādyairvṛddhimāyāti meghe sūryyodaye niśi

निरामो विशदो रूक्षो निर्गन्धोऽत्यल्पवेदनः विपरीतगुणैः शान्तिं स्निग्धैर्याति विशेषतः

nirāmo viśado rūkṣo nirgandho'tyalpavedanaḥ viparītaguṇaiḥ śāntiṃ snigdhairyāti viśeṣataḥ

पित्तं सामं भवेदम्लं दुर्गन्धं हरितं गुरु अम्लिकाकण्ठहृद्दाह करं श्यावं तथा स्थिरम्

pittaṃ sāmaṃ bhavedamlaṃ durgandhaṃ haritaṃ guru amlikākaṇṭhahṛddāha karaṃ śyāvaṃ tathā sthiram

निरामं पित्तमाताम्रमत्युष्णं कटुकं सरम् दुर्गन्धि रुचिकृद् वह्निबलवर्धनमीरितम्

nirāmaṃ pittamātāmramatyuṣṇaṃ kaṭukaṃ saram durgandhi rucikṛd vahnibalavardhanamīritam

आविलस्तन्तुलः स्त्यानः कण्ठदेशे च तिष्ठति सामो बलासो दुर्गन्धस्तृट्क्षुधोरुपघातकृत्

āvilastantulaḥ styānaḥ kaṇṭhadeśe ca tiṣṭhati sāmo balāso durgandhastṛṭkṣudhorupaghātakṛt

श्लेष्मा निरामो निर्गन्धः फेनवांश्छेदवानपि भवेत् स पिण्डितः पाण्डु रास्यवैरस्यनाशकृत्

śleṣmā nirāmo nirgandhaḥ phenavāṃśchedavānapi bhavet sa piṇḍitaḥ pāṇḍu rāsyavairasyanāśakṛt

आलस्यतन्द्रा हृदयाविशुद्धि दोषप्रवृत्त्याविलमूत्रताभिः गुरूदरत्वारुचिसुप्तताभिरामान्वितं व्याधिमुदाहरन्ति

ālasyatandrā hṛdayāviśuddhi doṣapravṛttyāvilamūtratābhiḥ gurūdaratvārucisuptatābhirāmānvitaṃ vyādhimudāharanti

आमं जयेल्लङ्घनकोष्णपेया लघ्वन्नसूपौदनतिक्तयूषैः विरूक्षणस्वेदनपाचनैश्च संशोधनैरूर्ध्वमधस्तथैव

āmaṃ jayellaṅghanakoṣṇapeyā laghvannasūpaudanatiktayūṣaiḥ virūkṣaṇasvedanapācanaiśca saṃśodhanairūrdhvamadhastathaiva

तृषितो मोहमायाति मोहात् प्राणान् विमुञ्चति अतः सर्वास्ववस्थासु न क्वचिद् वारि वर्जयेत्

tṛṣito mohamāyāti mohāt prāṇān vimuñcati ataḥ sarvāsvavasthāsu na kvacid vāri varjayet

तृष्णा गरीयसी घोरा सद्यः प्राणविनाशिनी तस्माद्देयं तृषाऽत्ताय पानीयम्प्राणधारणम्

tṛṣṇā garīyasī ghorā sadyaḥ prāṇavināśinī tasmāddeyaṃ tṛṣā'ttāya pānīyamprāṇadhāraṇam

नवज्वरे प्रतिश्याये पार्श्वशूले गलग्रहे सद्यः शुद्धौ तथाऽध्माने व्याधौ वातकफोद्भवे

navajvare pratiśyāye pārśvaśūle galagrahe sadyaḥ śuddhau tathā'dhmāne vyādhau vātakaphodbhave

अरुचिग्रहणीगुल्म श्वासकासेषु विद्र धौ हिक्कायां स्नेहपाने च शीतं वारि विवर्जयेत्

arucigrahaṇīgulma śvāsakāseṣu vidra dhau hikkāyāṃ snehapāne ca śītaṃ vāri vivarjayet

सेव्यमानेन शीतेन ज्वरस्तोयेन वर्द्धते

sevyamānena śītena jvarastoyena varddhate

क्वाथ्यमानं तु निर्वेगं निष्फेनं निर्मलं तथा अर्द्धावशिष्टं यत् तोयं तदुष्णोदकमुच्यते

kvāthyamānaṃ tu nirvegaṃ niṣphenaṃ nirmalaṃ tathā arddhāvaśiṣṭaṃ yat toyaṃ taduṣṇodakamucyate

ज्वरकासकफश्वास पित्तवाताममेदसाम् नाशनं पाचनञ्चैव पथ्यमुष्णोदकं सदा

jvarakāsakaphaśvāsa pittavātāmamedasām nāśanaṃ pācanañcaiva pathyamuṣṇodakaṃ sadā

त्रिपादशेषं सलिलं ग्रीष्मे शरदि शस्यते हिमेऽद्धशेषं शिशिरे तथा वर्षावसन्तयोः

tripādaśeṣaṃ salilaṃ grīṣme śaradi śasyate hime'ddhaśeṣaṃ śiśire tathā varṣāvasantayoḥ

निदाघे त्वर्द्धपादोनं पादहीनन्तु शारदम् शिशिरे च वसन्ते च हिमे चार्द्धावशेषितम्

nidāghe tvarddhapādonaṃ pādahīnantu śāradam śiśire ca vasante ca hime cārddhāvaśeṣitam

अष्टमांशावशेषन्तु वारि वर्षासु शस्यते इति केचिद् बुधाः प्राहुर्जेज्जटागमदर्शनात्

aṣṭamāṃśāvaśeṣantu vāri varṣāsu śasyate iti kecid budhāḥ prāhurjejjaṭāgamadarśanāt

पक्षयोस्त्रिषु वेदेषु बाणेष्वङ्गेषु सप्तसु एषु भागावशेषं स्यादम्बु वर्षाऽदिषु क्रमात्

pakṣayostriṣu vedeṣu bāṇeṣvaṅgeṣu saptasu eṣu bhāgāvaśeṣaṃ syādambu varṣā'diṣu kramāt

तत्पादहीनं पित्तघ्नमर्द्धहीनन्तु वातनुत् त्रिपादहीनं श्लेष्मघ्नं संग्राह्यग्निप्रदं लघु

tatpādahīnaṃ pittaghnamarddhahīnantu vātanut tripādahīnaṃ śleṣmaghnaṃ saṃgrāhyagnipradaṃ laghu

पादशेषं तु यत्तोयमारोग्याम्बु तदुच्यते आरोग्याम्बु सदा पथ्यं कासश्वासकफापहम्

pādaśeṣaṃ tu yattoyamārogyāmbu taducyate ārogyāmbu sadā pathyaṃ kāsaśvāsakaphāpaham

सद्योज्वरहरं ग्राहि दीपनं पाचनं लघु आनाहपाण्डुशूलार्शो गुल्मशोथोदरापहम्

sadyojvaraharaṃ grāhi dīpanaṃ pācanaṃ laghu ānāhapāṇḍuśūlārśo gulmaśothodarāpaham

हेमन्ते शिशिरे चाम्बु सारसं वा तडागजम् वसन्तग्रीष्मयोः कौप्यं वाप्यं वा नैर्झरं हितम्

hemante śiśire cāmbu sārasaṃ vā taḍāgajam vasantagrīṣmayoḥ kaupyaṃ vāpyaṃ vā nairjharaṃ hitam

नादेयं वारि नादेयं वसन्तग्रीष्मयोर्बुधः विषवत्पत्रपुष्पादि दुष्टनिर्झरयोगतः

nādeyaṃ vāri nādeyaṃ vasantagrīṣmayorbudhaḥ viṣavatpatrapuṣpādi duṣṭanirjharayogataḥ

आद्भिदं चान्तरिक्षं वा कौप्यं वा प्रावृषि स्मृतम् शस्तं शरदि नादेयं नीरमंशूदकं परम्

ādbhidaṃ cāntarikṣaṃ vā kaupyaṃ vā prāvṛṣi smṛtam śastaṃ śaradi nādeyaṃ nīramaṃśūdakaṃ param

दिवा रविकरैर्जुष्टं निशि शीतकरांशुभिः ज्ञेयमंशूदकं नाम स्निग्धं दोषत्रयापहम्

divā ravikarairjuṣṭaṃ niśi śītakarāṃśubhiḥ jñeyamaṃśūdakaṃ nāma snigdhaṃ doṣatrayāpaham

अनभिष्यन्दि निर्दोषञ्चान्तरिक्षजलोपमम् बल्यं रसायनं मेध्यं शीतं लघु सुधासमम्

anabhiṣyandi nirdoṣañcāntarikṣajalopamam balyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ śītaṃ laghu sudhāsamam

शरद्यगस्तेरुदयादखिलं सलिलं हितम्

śaradyagasterudayādakhilaṃ salilaṃ hitam

कार्त्तिके मार्गशीर्षे च जलमात्रं प्रशस्यते

kārttike mārgaśīrṣe ca jalamātraṃ praśasyate

दाहातिसारपित्तास्त्र मूर्च्छामद्यविषार्त्तिषु मूत्र कृच्छ्रे पाण्डुरोगे तृष्णाच्छर्दिश्रमेषु च मद्यपानसभुद्भूते रोगे पित्तोत्थिते तथा सन्निपातसमुत्थेषु शृतशीतं प्रशस्यते

dāhātisārapittāstra mūrcchāmadyaviṣārttiṣu mūtra kṛcchre pāṇḍuroge tṛṣṇācchardiśrameṣu ca madyapānasabhudbhūte roge pittotthite tathā sannipātasamuttheṣu śṛtaśītaṃ praśasyate

शृताम्बु तत्त्रिदोषघ्नं तदन्तर्बाष्पशीतलम् अरूक्षमनभिष्यन्दि कृमितृड्ज्वरहृल्लघु धारापातेन विष्टम्भि दुर्जरं पवनाहतम्

śṛtāmbu tattridoṣaghnaṃ tadantarbāṣpaśītalam arūkṣamanabhiṣyandi kṛmitṛḍjvarahṛllaghu dhārāpātena viṣṭambhi durjaraṃ pavanāhatam

भिनत्ति श्लेष्मसङ्घातं मारुतं चापकर्षति अजीर्णं जरयत्याशु पीतमुष्णोदकं निशि

bhinatti śleṣmasaṅghātaṃ mārutaṃ cāpakarṣati ajīrṇaṃ jarayatyāśu pītamuṣṇodakaṃ niśi

दिवा शृतंपयो रात्रौ गुरुतामधिगच्छति रात्रौ शृतं दिवा पीतं गुरुत्वमधिगच्छति

divā śṛtaṃpayo rātrau gurutāmadhigacchati rātrau śṛtaṃ divā pītaṃ gurutvamadhigacchati

तत्तु पर्य्युषितं वह्निगुणोत्सृष्टं त्रिदोषकृत् गुर्वम्लपाकं विष्टम्भि सर्वरोगेषु निन्दितम्

tattu paryyuṣitaṃ vahniguṇotsṛṣṭaṃ tridoṣakṛt gurvamlapākaṃ viṣṭambhi sarvarogeṣu ninditam

शृतशीतं पुनस्तप्तं तोयं विषसमं भवेत् निर्य्यूहोऽपि तथा शीतः पुनस्तप्तो विषोपमः

śṛtaśītaṃ punastaptaṃ toyaṃ viṣasamaṃ bhavet niryyūho'pi tathā śītaḥ punastapto viṣopamaḥ

अष्टमेनांशशेषेण चतुर्थेनार्द्धकेन वा अथ वा क्वथनेनैवसिद्धमुष्णोदकं वदेत्

aṣṭamenāṃśaśeṣeṇa caturthenārddhakena vā atha vā kvathanenaivasiddhamuṣṇodakaṃ vadet

श्लेष्मानिलाममेदोघ्नं दीपनं बस्तिशोधनम् श्वासकासज्वरहरं पीतमुष्णोदकं निशि

śleṣmānilāmamedoghnaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam śvāsakāsajvaraharaṃ pītamuṣṇodakaṃ niśi

रात्रावुष्णोदकञ्च तप्तमेव पिबेदित्याह उष्णं तदग्निजननं लघ्वच्छं बस्तिशोधनम्

rātrāvuṣṇodakañca taptameva pibedityāha uṣṇaṃ tadagnijananaṃ laghvacchaṃ bastiśodhanam

पार्श्वरुक्पीनसाध्मानहिक्काऽनिलकफापहम् शस्तं तृट्श्वासशूलेषु सद्यःशुद्धौ नवज्वरे

pārśvarukpīnasādhmānahikkā'nilakaphāpaham śastaṃ tṛṭśvāsaśūleṣu sadyaḥśuddhau navajvare

मूर्च्छापित्तोष्णदाहेषु विषे रक्ते मदात्यये भ्रमश्रमपरीतेषु तमके श्वयथौ तथा

mūrcchāpittoṣṇadāheṣu viṣe rakte madātyaye bhramaśramaparīteṣu tamake śvayathau tathā

धूमोद्गारे विदग्धेऽन्ने शोषे च मुखकण्ठयोः ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते च शीतलाम्बु प्रशस्यते

dhūmodgāre vidagdhe'nne śoṣe ca mukhakaṇṭhayoḥ ūrdhvage raktapitte ca śītalāmbu praśasyate

आमं जलं पाकमुपैति यामं पक्वं पुनः शीतलमर्द्धयामम् पक्वं कदुष्णञ्च ततोऽद्धकालात् त्रयः सुपीतस्य जलस्य पाके

āmaṃ jalaṃ pākamupaiti yāmaṃ pakvaṃ punaḥ śītalamarddhayāmam pakvaṃ kaduṣṇañca tato'ddhakālāt trayaḥ supītasya jalasya pāke

पित्तमद्यविषार्त्तेषु तिक्तकैः शृतशीतलम्

pittamadyaviṣārtteṣu tiktakaiḥ śṛtaśītalam

मुस्तपर्पटकोदीच्यच्छत्राऽख्योशीरचन्दनैः शृतं शीतं जलं दद्यात्तृड्दाहज्वरशान्तये

mustaparpaṭakodīcyacchatrā'khyośīracandanaiḥ śṛtaṃ śītaṃ jalaṃ dadyāttṛḍdāhajvaraśāntaye

दिवास्वापं न कुर्वीत यतोऽसौ स्यात्कफावहः ग्रींष्मवर्ज्येषु कालेषु दिवास्वापो निषिध्यते

divāsvāpaṃ na kurvīta yato'sau syātkaphāvahaḥ grīṃṣmavarjyeṣu kāleṣu divāsvāpo niṣidhyate

उचितो हि दिवास्वापो नित्यं येषां शरीरिणाम् वातादयः प्रकुप्यन्ति तेषामस्वपतां दिवा

ucito hi divāsvāpo nityaṃ yeṣāṃ śarīriṇām vātādayaḥ prakupyanti teṣāmasvapatāṃ divā

व्यायामप्रमदाऽध्ववाहनरतान् क्लान्तानतीसारिणः शूलश्वासवमीतृषापरिगतान् हिक्कामरुत्पीडितान् क्षीणान्क्षीणकफाञ्छिशून्मदहतान्वृद्धांस्तथाऽजीर्णिनो रात्रौ जागरितान्नरान्निरशनान्कामं दिवा स्वापयेत्

vyāyāmapramadā'dhvavāhanaratān klāntānatīsāriṇaḥ śūlaśvāsavamītṛṣāparigatān hikkāmarutpīḍitān kṣīṇānkṣīṇakaphāñchiśūnmadahatānvṛddhāṃstathā'jīrṇino rātrau jāgaritānnarānniraśanānkāmaṃ divā svāpayet

वातिकः सप्तरात्रेण दशरात्रेण पैत्तिकः श्लैष्मिको द्वादशाहेन ज्वरः पाकमुपैति हि

vātikaḥ saptarātreṇa daśarātreṇa paittikaḥ ślaiṣmiko dvādaśāhena jvaraḥ pākamupaiti hi

आ सप्तरात्रात्तरुणं ज्वरमाहुर्मनीषिणः द्वादशाहमभिव्याप्य मध्यं जीर्णं ततः परम्

ā saptarātrāttaruṇaṃ jvaramāhurmanīṣiṇaḥ dvādaśāhamabhivyāpya madhyaṃ jīrṇaṃ tataḥ param

वातिके सप्तरात्रेण दशरात्रेण पैत्तिके श्लैष्मिके द्वादशाहेन ज्वरे युञ्जीत भेषजम्

vātike saptarātreṇa daśarātreṇa paittike ślaiṣmike dvādaśāhena jvare yuñjīta bheṣajam

100

ज्ञेयः पञ्चविधः कालो भैषज्यग्रहणे नृणाम्

jñeyaḥ pañcavidhaḥ kālo bhaiṣajyagrahaṇe nṛṇām

101

तत्राऽनुक्ते प्रभातं स्यात्कषायेषु विशेषतः मुख्यभैषज्यसम्बन्धो निषिद्धस्तरुणज्वरे

tatrā'nukte prabhātaṃ syātkaṣāyeṣu viśeṣataḥ mukhyabhaiṣajyasambandho niṣiddhastaruṇajvare

102

तोयपेयाऽदिसंस्कारेर्निर्दोषं तत्र भेषजम्

toyapeyā'disaṃskārernirdoṣaṃ tatra bheṣajam

103

दोषा वृद्धाः कषायेण स्तम्भितास्तरुणज्वरे स्तभ्यन्ते न विपच्यन्ते कुर्वन्ति विषमज्वरम्

doṣā vṛddhāḥ kaṣāyeṇa stambhitāstaruṇajvare stabhyante na vipacyante kurvanti viṣamajvaram

104

न च्यवन्ते न पच्यन्ते कषायैः स्तम्भिता मलाः तिर्यग्विमार्गगा वाते घोरं कुर्युर्नवज्वरम्

na cyavante na pacyante kaṣāyaiḥ stambhitā malāḥ tiryagvimārgagā vāte ghoraṃ kuryurnavajvaram

105

अनवस्थितदोषाणां वमनं तरुणज्वरे हृद्रो गं श्वासमानाहं मोहं च कुरुते भृशम्

anavasthitadoṣāṇāṃ vamanaṃ taruṇajvare hṛdro gaṃ śvāsamānāhaṃ mohaṃ ca kurute bhṛśam

106

सद्योभुक्तस्य वा जाते ज्वरे सन्तर्पणोत्थिते वमनं वमनार्हस्य शस्तमित्याह वाग्भटः

sadyobhuktasya vā jāte jvare santarpaṇotthite vamanaṃ vamanārhasya śastamityāha vāgbhaṭaḥ

107

पाययेदातुरं सामं पाचनं सप्तमे दिने शमनेनाथ वा दृष्ट्वा निरामं तमुपाचरेत्

pāyayedāturaṃ sāmaṃ pācanaṃ saptame dine śamanenātha vā dṛṣṭvā nirāmaṃ tamupācaret

108

कृशं चैवाल्पदोषञ्च शमनीयैरुपाचरेत्

kṛśaṃ caivālpadoṣañca śamanīyairupācaret

109

नागरं देवकाष्ठञ्च ध्यामकं बृहतीद्वयम् दद्यात्पाचनकं पूर्वं ज्वरितेभ्यो ज्वरापहम्

nāgaraṃ devakāṣṭhañca dhyāmakaṃ bṛhatīdvayam dadyātpācanakaṃ pūrvaṃ jvaritebhyo jvarāpaham

110

अथ संशमनीयानि कषायाणि निबोध मे सर्वज्वरेषु देयानि यानि वैद्येन जानता

atha saṃśamanīyāni kaṣāyāṇi nibodha me sarvajvareṣu deyāni yāni vaidyena jānatā

111

बृश्चीरो विश्ववर्षाभूः पयः सोदकमेव च पचेत्क्षीरावशेषं तत्पेयं सर्वज्वरापहम्

bṛścīro viśvavarṣābhūḥ payaḥ sodakameva ca pacetkṣīrāvaśeṣaṃ tatpeyaṃ sarvajvarāpaham

112

उदकाद् द्विगुणं क्षीरं शिंशपोशीरमेव च तत्क्षीरशेषं क्वथितं पेयं सर्वज्वरापहम्

udakād dviguṇaṃ kṣīraṃ śiṃśapośīrameva ca tatkṣīraśeṣaṃ kvathitaṃ peyaṃ sarvajvarāpaham

113

गुडूचीधान्यकारिष्टं पद्मकं रक्तचन्दनम् एषां क्वाथः सुप्रसिद्धः सर्वज्वरहरः स्मृतः दीपनो दाहहृल्लासतृष्णाच्छर्द्यरुचीर्हरेत्

guḍūcīdhānyakāriṣṭaṃ padmakaṃ raktacandanam eṣāṃ kvāthaḥ suprasiddhaḥ sarvajvaraharaḥ smṛtaḥ dīpano dāhahṛllāsatṛṣṇācchardyarucīrharet

114

छर्दिमूर्च्छामदश्वासभ्रमतृड्विषमज्वरान् संशोधनस्य पानेन प्राप्नोति तरुणज्वरी

chardimūrcchāmadaśvāsabhramatṛḍviṣamajvarān saṃśodhanasya pānena prāpnoti taruṇajvarī

115

रोगे शोधनसाध्ये तु यं विद्याद् दोषदुर्बलम् तं समीक्ष्य भिषक्कुर्याद् दोषप्रच्यावनं मृदु

roge śodhanasādhye tu yaṃ vidyād doṣadurbalam taṃ samīkṣya bhiṣakkuryād doṣapracyāvanaṃ mṛdu

116

सद्योज्वरे विषेऽजीर्णे मन्देऽग्नावुदरे तथा स्तन्यरोगे च हृद्रो गे कासश्वासेषुवामयेत्

sadyojvare viṣe'jīrṇe mande'gnāvudare tathā stanyaroge ca hṛdro ge kāsaśvāseṣuvāmayet

117

जीर्णज्वरगरच्छर्दिगुल्मप्लीहोदरेषु च शूले शोथे मूत्रघाते कृमिरोगे विरेचयेत्

jīrṇajvaragaracchardigulmaplīhodareṣu ca śūle śothe mūtraghāte kṛmiroge virecayet

118

चले दोषे मृदौ कोष्ठे नेक्षेत्तत्र बलं नृणाम् अव्यापद् दुर्बलस्यापि शोधनं हि तदा भवेत्

cale doṣe mṛdau koṣṭhe nekṣettatra balaṃ nṛṇām avyāpad durbalasyāpi śodhanaṃ hi tadā bhavet

119

पक्वोऽप्यनिर्हृतो दोषो देहे तिष्ठन्महात्ययम् विषमं वा ज्वरं कुर्याद् बलव्यापदमेव वा

pakvo'pyanirhṛto doṣo dehe tiṣṭhanmahātyayam viṣamaṃ vā jvaraṃ kuryād balavyāpadameva vā

120

आरग्वधग्रन्थिकमुस्ततिक्ताहरीतकीभिः क्वथितः कषायः सामे सशूले कफवातयुक्ते ज्वरे हितो दीपनपाचनश्च

āragvadhagranthikamustatiktāharītakībhiḥ kvathitaḥ kaṣāyaḥ sāme saśūle kaphavātayukte jvare hito dīpanapācanaśca

121

इत्यारग्वधादिः क्वाथः पथ्याऽरग्वधतिक्तात्रिवृदामलकैः शृतं तोयम् पाचनसारकमुक्तं मुनिभिर्जीर्णज्वरे सामे इत्यारोग्यपञ्चकद्वयम्

ityāragvadhādiḥ kvāthaḥ pathyā'ragvadhatiktātrivṛdāmalakaiḥ śṛtaṃ toyam pācanasārakamuktaṃ munibhirjīrṇajvare sāme ityārogyapañcakadvayam

122

अनन्ता बालकं मुस्तं नागरं कटुरोहिणी पिष्ट्वा सुखाम्बुना कल्कं पाययेदक्षसम्मितम्

anantā bālakaṃ mustaṃ nāgaraṃ kaṭurohiṇī piṣṭvā sukhāmbunā kalkaṃ pāyayedakṣasammitam

123

कल्कः स्वल्पेन कालेन हन्यात्सर्वज्वरामयान् विदध्यात्कोष्ठसंशुद्धिं दीपयेच्च हुताशनम्

kalkaḥ svalpena kālena hanyātsarvajvarāmayān vidadhyātkoṣṭhasaṃśuddhiṃ dīpayecca hutāśanam

124

पीताम्बुर्लङ्घनक्षीणो जीर्णो भुक्तः पिपासितः न पिबेदौषधं जन्तुः संशोधनमथेतरत्

pītāmburlaṅghanakṣīṇo jīrṇo bhuktaḥ pipāsitaḥ na pibedauṣadhaṃ jantuḥ saṃśodhanamathetarat

125

त्रिफला रजनीयुग्मं कण्टकारीयुगं शटी त्रिकटु ग्रन्थिकं मूर्वा गुडूची धन्वयासकः

triphalā rajanīyugmaṃ kaṇṭakārīyugaṃ śaṭī trikaṭu granthikaṃ mūrvā guḍūcī dhanvayāsakaḥ

126

कटुका पर्पटो मुस्तं त्रायमाणा च बालकम् निम्बः पुष्करमूलञ्च मधुयष्टी च वत्सकः

kaṭukā parpaṭo mustaṃ trāyamāṇā ca bālakam nimbaḥ puṣkaramūlañca madhuyaṣṭī ca vatsakaḥ

127

यवानीन्द्र्यवो भार्गी शिग्रुबीजं सुराष्ट्रजा वचात्वक्पद्मकोशीरचन्दनातिविषाबलाः

yavānīndryavo bhārgī śigrubījaṃ surāṣṭrajā vacātvakpadmakośīracandanātiviṣābalāḥ

128

शालिपर्णी पृश्निपर्णी विडङ्गं तगरं तथा चित्रकं देवकाष्ठञ्च चव्यं पत्रं पटोलजम्

śāliparṇī pṛśniparṇī viḍaṅgaṃ tagaraṃ tathā citrakaṃ devakāṣṭhañca cavyaṃ patraṃ paṭolajam

129

जीवकर्षभकौ चैव लवङ्गं वंशलोचनम् पुण्डरीकञ्च काकोली पत्रकं जातिपत्रकम्

jīvakarṣabhakau caiva lavaṅgaṃ vaṃśalocanam puṇḍarīkañca kākolī patrakaṃ jātipatrakam

130

तालीसपत्रमेतानि समभागानि चूर्णयेत् अर्द्धांशं सर्वचूर्णस्य किरातं प्रक्षिपेत्सुधीः

tālīsapatrametāni samabhāgāni cūrṇayet arddhāṃśaṃ sarvacūrṇasya kirātaṃ prakṣipetsudhīḥ

131

एतत्सुदर्शनं नाम चूर्णं दोषत्रयापहम् ज्वरांश्च निखिलान् हन्ति नात्र कार्या विचारणा

etatsudarśanaṃ nāma cūrṇaṃ doṣatrayāpaham jvarāṃśca nikhilān hanti nātra kāryā vicāraṇā

132

दोषजागन्तुकांश्चापि धातुस्थान्विषमज्वरान् सन्निपातोद्भवांश्चापि मानसानपि नाशयेत्

doṣajāgantukāṃścāpi dhātusthānviṣamajvarān sannipātodbhavāṃścāpi mānasānapi nāśayet

133

शीतादीनपि दाहादीन्मेहं तन्द्रा ं! भ्रमं तृषाम् कासं श्वासञ्च पाण्डुञ्च हृद्रो गं कामलामपि

śītādīnapi dāhādīnmehaṃ tandrā ṃ! bhramaṃ tṛṣām kāsaṃ śvāsañca pāṇḍuñca hṛdro gaṃ kāmalāmapi

134

त्रिकपृष्ठकटीजानुपार्श्वशूलं निवारयेत् शीताम्बुना पिबेदेतत्सर्वज्वरनिवृत्तये

trikapṛṣṭhakaṭījānupārśvaśūlaṃ nivārayet śītāmbunā pibedetatsarvajvaranivṛttaye

135

सुदर्शनं यथा चक्रं दानवानां विनाशनम् तथा ज्वराणां सर्वेषां चूर्णमेतत्प्रणाशनम्

sudarśanaṃ yathā cakraṃ dānavānāṃ vināśanam tathā jvarāṇāṃ sarveṣāṃ cūrṇametatpraṇāśanam

136

निम्बपत्रवराव्योषयवानी लवणत्रयम् क्षारो दिग्वह्निरामेषुत्रिनेत्रान् क्रमतॐऽशकान्

nimbapatravarāvyoṣayavānī lavaṇatrayam kṣāro digvahnirāmeṣutrinetrān kramataॐ'śakān

137

सर्वमेकीकृतं चूर्णं प्रत्यूषे भक्षयेन्नरः एकाहिकं द्व्याहिकञ्च तथा त्रिदिवसज्वरम्

sarvamekīkṛtaṃ cūrṇaṃ pratyūṣe bhakṣayennaraḥ ekāhikaṃ dvyāhikañca tathā tridivasajvaram

138

चातुर्थिकं महाघोरं सततं सन्ततं दिवा धातुस्थं च त्रिदोषोत्थं ज्वरं हन्ति नसंशयम्

cāturthikaṃ mahāghoraṃ satataṃ santataṃ divā dhātusthaṃ ca tridoṣotthaṃ jvaraṃ hanti nasaṃśayam

139

इति निम्बादिचूर्णम् शटी निशाद्वयं शुण्ठी दारु पुष्करमूलकम् एला गुडूची कटुका पर्पटश्च यवासकः शृङ्गी किराततिक्तञ्च दशमूली तथैव च

iti nimbādicūrṇam śaṭī niśādvayaṃ śuṇṭhī dāru puṣkaramūlakam elā guḍūcī kaṭukā parpaṭaśca yavāsakaḥ śṛṅgī kirātatiktañca daśamūlī tathaiva ca

140

क्वाथमेषां पिबेत्कोष्णं सिन्धुचूर्णयुतं नरः ज्वरान्सर्वान्द्रुतं हन्ति नात्र कार्या विचारणा

kvāthameṣāṃ pibetkoṣṇaṃ sindhucūrṇayutaṃ naraḥ jvarānsarvāndrutaṃ hanti nātra kāryā vicāraṇā

141

हरीतकीत्रिवृद्वृद्धदारकाणां पृथग्भवेत् पलद्वयं कणा शुण्ठी गुडूची गोक्षुरो वरी

harītakītrivṛdvṛddhadārakāṇāṃ pṛthagbhavet paladvayaṃ kaṇā śuṇṭhī guḍūcī gokṣuro varī

142

सहदेवी विडङ्गञ्च प्रत्येकं पलसम्मितम् मधुना वटिकां कृत्वा खादञ्ज्वरमपोहति

sahadevī viḍaṅgañca pratyekaṃ palasammitam madhunā vaṭikāṃ kṛtvā khādañjvaramapohati

143

कासं श्वासं मलस्तम्भं वह्निमान्द्यं नियच्छति

kāsaṃ śvāsaṃ malastambhaṃ vahnimāndyaṃ niyacchati

144

लाक्षा दशाक्षा त्वरुणा षडक्षा सचन्दनं लोहितचन्दनञ्च त्वक्पत्रकं वारि मुरा समुस्ता प्रत्येकमेतानि पलोन्मितानि

lākṣā daśākṣā tvaruṇā ṣaḍakṣā sacandanaṃ lohitacandanañca tvakpatrakaṃ vāri murā samustā pratyekametāni palonmitāni

145

किराततिक्तात्रिवृतासतिक्ताऽमृताकणापर्पटकण्टकार्यः विडङ्गविश्वाऽमलकानि वासारसानिशावीरणसिन्दुवाराः

kirātatiktātrivṛtāsatiktā'mṛtākaṇāparpaṭakaṇṭakāryaḥ viḍaṅgaviśvā'malakāni vāsārasāniśāvīraṇasinduvārāḥ

146

एतानि देयानि पृथक्पलार्द्धमानानिसर्वाणि च भेषजानि कल्कानमीषां विदधीत गव्यदुग्धेन वै सार्द्धतुलामितेन

etāni deyāni pṛthakpalārddhamānānisarvāṇi ca bheṣajāni kalkānamīṣāṃ vidadhīta gavyadugdhena vai sārddhatulāmitena

147

तैलं तिलानां तु तुलाऽनुमानं तेनैव कल्केन शनैः पचेच्च हन्याज्ज्वरांस्तैलमिदं समस्तान् कुर्याद् बलं वीर्यमतीव पुष्टिम्

tailaṃ tilānāṃ tu tulā'numānaṃ tenaiva kalkena śanaiḥ pacecca hanyājjvarāṃstailamidaṃ samastān kuryād balaṃ vīryamatīva puṣṭim

148

विमर्दनादाशु परिश्रमं भ्रमं शमं नयेत्सञ्जनयेद् द्युतिं तनोः तथा व्यथामस्थिसमुद्भवामपि प्रहृत्य निद्रा ं! समुपार्जयेत्सुखम्

vimardanādāśu pariśramaṃ bhramaṃ śamaṃ nayetsañjanayed dyutiṃ tanoḥ tathā vyathāmasthisamudbhavāmapi prahṛtya nidrā ṃ! samupārjayetsukham

149

लाक्षारससमं तैलं तैलान्मस्तु चतुर्गुणम् अश्वगन्धानिशादारुकौन्तीकुष्ठाब्दचन्दनैः

lākṣārasasamaṃ tailaṃ tailānmastu caturguṇam aśvagandhāniśādārukauntīkuṣṭhābdacandanaiḥ

150

समूर्वारोहिणीरास्नाशताह्वामधुकैः समैः सिद्धं लाक्षाऽदिकं नाम तैलमभ्यञ्जनादिना

samūrvārohiṇīrāsnāśatāhvāmadhukaiḥ samaiḥ siddhaṃ lākṣā'dikaṃ nāma tailamabhyañjanādinā

151

सर्वज्वरक्षयोन्मादश्वासापस्मारवातनुत् यक्षराक्षसभूतध्नं गर्भिणीनां च शस्यते

sarvajvarakṣayonmādaśvāsāpasmāravātanut yakṣarākṣasabhūtadhnaṃ garbhiṇīnāṃ ca śasyate

152

लाक्षा हरिद्रा मञ्जिष्ठा फेनिलं मधुकं वला लामज्जकं चन्दनं च चम्पकं नीलमुत्पलम्

lākṣā haridrā mañjiṣṭhā phenilaṃ madhukaṃ valā lāmajjakaṃ candanaṃ ca campakaṃ nīlamutpalam

153

प्रत्येकमेषां षण्मुष्टीः पक्त्वा तोये चतुर्गुणे चतुर्भागावशेषे तु गर्भे चैतत्समावपेत्

pratyekameṣāṃ ṣaṇmuṣṭīḥ paktvā toye caturguṇe caturbhāgāvaśeṣe tu garbhe caitatsamāvapet

154

रेणुका पद्मकञ्चैव वाजिगन्धा तथैव च वेतसं चोरकं कुष्ठं देवदारु नखं त्वचम्

reṇukā padmakañcaiva vājigandhā tathaiva ca vetasaṃ corakaṃ kuṣṭhaṃ devadāru nakhaṃ tvacam

155

शतपुष्पा पुण्डरीकं मांसी मधुकमेव च एभिरक्षमितैः कल्कैः कषायेणैव पेषितैः

śatapuṣpā puṇḍarīkaṃ māṃsī madhukameva ca ebhirakṣamitaiḥ kalkaiḥ kaṣāyeṇaiva peṣitaiḥ

156

मस्तुशुक्तारनालानामाढकांशं समावपेत् क्षीराढकसमायुक्तं तैलप्रस्थं विपाचयेत्

mastuśuktāranālānāmāḍhakāṃśaṃ samāvapet kṣīrāḍhakasamāyuktaṃ tailaprasthaṃ vipācayet

157

अभ्यङ्गात्तैलमेतद्धि शीघ्रं दाहमपोहति व्यपोहति तथा वातपित्तश्लेष्मभवज्वरम्

abhyaṅgāttailametaddhi śīghraṃ dāhamapohati vyapohati tathā vātapittaśleṣmabhavajvaram

158

सप्रलापं सतृष्णञ्च तालुशोषभ्रमान्वितम् ग्रहोपसृष्टा ये बाला रक्षसा दूषिताश्च ये तेषां कष्टं प्रशमयेत्तैलं लाक्षाऽदिकं महत्

sapralāpaṃ satṛṣṇañca tāluśoṣabhramānvitam grahopasṛṣṭā ye bālā rakṣasā dūṣitāśca ye teṣāṃ kaṣṭaṃ praśamayettailaṃ lākṣā'dikaṃ mahat

159

सूतो गन्धष्टङ्कणः शोषणश्च सर्वैस्तुल्या शर्करा मत्स्यपित्तैः भूयो भूयो मर्दयेत्तत् त्रिरात्रं वल्लो देयः शृङ्गवेरद्र वेण

sūto gandhaṣṭaṅkaṇaḥ śoṣaṇaśca sarvaistulyā śarkarā matsyapittaiḥ bhūyo bhūyo mardayettat trirātraṃ vallo deyaḥ śṛṅgaveradra veṇa

160

तापे शीतं व्यञ्जनैस्तक्रभक्तं वृन्ताकाढ्यं पथ्यमेतत्प्रदिष्टम् अह्नायोग्रं हन्ति सद्यो ज्वरन्तु पित्ताधिक्ये मूर्ध्नि तोयं च दद्यात्

tāpe śītaṃ vyañjanaistakrabhaktaṃ vṛntākāḍhyaṃ pathyametatpradiṣṭam ahnāyograṃ hanti sadyo jvarantu pittādhikye mūrdhni toyaṃ ca dadyāt

161

भवेत् समं सूतसमुद्र फेनहिङ्गूलगन्धं परिमर्द्य यामम् नवज्वरे वह्रयुगं त्रिघस्रमाद्रा र्म्भ!साऽय ज्वरधूमकेतुः

bhavet samaṃ sūtasamudra phenahiṅgūlagandhaṃ parimardya yāmam navajvare vahrayugaṃ trighasramādrā rmbha!sā'ya jvaradhūmaketuḥ

162

शुद्धसूतो विषं गन्धः प्रत्येकं शाणसम्मितः धूर्त्तबीजं त्रिशाणं स्यात्सर्वेभ्यो द्विगुणा भवेत्

śuddhasūto viṣaṃ gandhaḥ pratyekaṃ śāṇasammitaḥ dhūrttabījaṃ triśāṇaṃ syātsarvebhyo dviguṇā bhavet

163

हेमाह्व कारयेदेषां सूक्ष्मं चूर्णं प्रयत्नतः देयं जम्बीरमज्जाभिश्चूर्णं गुञ्जाद्वयोन्मितम्

hemāhva kārayedeṣāṃ sūkṣmaṃ cūrṇaṃ prayatnataḥ deyaṃ jambīramajjābhiścūrṇaṃ guñjādvayonmitam

164

आर्द्र कस्य रसेनापि ज्वरं हन्ति त्रिदोषजम् एकाहिकं द्वयाहिकं च त्र्! याहिकं च चतुर्थकम्

ārdra kasya rasenāpi jvaraṃ hanti tridoṣajam ekāhikaṃ dvayāhikaṃ ca tr! yāhikaṃ ca caturthakam

165

विषमञ्च ज्वरं हन्यान्नवं जीर्णञ्च सर्वथा महाज्वराङ्कुशो नाम्ना रसोऽय सर्वसम्मतः

viṣamañca jvaraṃ hanyānnavaṃ jīrṇañca sarvathā mahājvarāṅkuśo nāmnā raso'ya sarvasammataḥ

166

एको भागो रसाच्छुद्धाच्छैलेयःपिप्पली शिवा आकारकरभो गन्धः कटुतैलेन शोधितः

eko bhāgo rasācchuddhācchaileyaḥpippalī śivā ākārakarabho gandhaḥ kaṭutailena śodhitaḥ

167

फलानि चेन्द्र वारुण्याश्चतुर्भागमिता अमी एकत्र मर्दयेच्चूर्णमिन्द्र वारुणिकारसैः

phalāni cendra vāruṇyāścaturbhāgamitā amī ekatra mardayeccūrṇamindra vāruṇikārasaiḥ

168

माषोन्मितां वटीं कृत्वा दद्यात्सद्योज्वरे बुधः छिन्नारसानुपानेन ज्वरघ्नी वटिका मता

māṣonmitāṃ vaṭīṃ kṛtvā dadyātsadyojvare budhaḥ chinnārasānupānena jvaraghnī vaṭikā matā

169

रसं गन्धञ्च दरदं जैपालंक्रमवर्द्धितम् दन्तीरसेन संपिष्य वटी गुञ्जामिता भवेत्

rasaṃ gandhañca daradaṃ jaipālaṃkramavarddhitam dantīrasena saṃpiṣya vaṭī guñjāmitā bhavet

170

प्रभाते सितया सार्द्धमशिता शीतवारिणा एकेन दिवसेनैषा नवज्वरहरी भवेत्

prabhāte sitayā sārddhamaśitā śītavāriṇā ekena divasenaiṣā navajvaraharī bhavet

171

रसो गन्धो विषं शुण्ठीपिप्पलीमरिचानि च पथ्या बिभीतकं धात्री दन्तीबीजं च शोधितम्

raso gandho viṣaṃ śuṇṭhīpippalīmaricāni ca pathyā bibhītakaṃ dhātrī dantībījaṃ ca śodhitam

172

चूर्णमेषां समांशानां द्रो णपुष्पीरसैः पुटेत् वटीं माषनिभांकुर्याद्भक्षयेन्नूतने ज्वरे

cūrṇameṣāṃ samāṃśānāṃ dro ṇapuṣpīrasaiḥ puṭet vaṭīṃ māṣanibhāṃkuryādbhakṣayennūtane jvare

173

एकभागो रसो भागद्वयं शुद्धञ्च गन्धकम् गरलस्य त्रयो भागाश्चतुर्भागा हिमावती

ekabhāgo raso bhāgadvayaṃ śuddhañca gandhakam garalasya trayo bhāgāścaturbhāgā himāvatī

174

जैपालकः पञ्चभागो निम्बूद्र वविमर्दितः कृमिघ्नप्रमिता वट्यः कार्याः सर्वज्वरच्छिदः

jaipālakaḥ pañcabhāgo nimbūdra vavimarditaḥ kṛmighnapramitā vaṭyaḥ kāryāḥ sarvajvaracchidaḥ

175

शृङ्गवेरेण दातव्या वटिकैका दिने दिने जीर्णज्वरे तथाऽजीर्णे सामे वा विषमे तथा

śṛṅgavereṇa dātavyā vaṭikaikā dine dine jīrṇajvare tathā'jīrṇe sāme vā viṣame tathā

176

ज्वरं सर्व निहन्त्यसौ दावो वनमिवानलः

jvaraṃ sarva nihantyasau dāvo vanamivānalaḥ

177

शुद्धं सूतं विषं गन्धं धूर्त्तबीजं त्रिभिः समम् चतुर्णां द्विगुणं व्योषं चूर्णं गुञ्जाद्वयोन्मितम्

śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhaṃ dhūrttabījaṃ tribhiḥ samam caturṇāṃ dviguṇaṃ vyoṣaṃ cūrṇaṃ guñjādvayonmitam

178

आर्द्र कस्य रसैः किं वा जम्बीरस्य रसैर्युतम् महाज्वराङ्कुशो नाम्ना सर्वज्वरविनाशनः

ārdra kasya rasaiḥ kiṃ vā jambīrasya rasairyutam mahājvarāṅkuśo nāmnā sarvajvaravināśanaḥ

179

एकाहिकं द्व्याहिकञ्च त्र्! याहिकञ्च चतुर्थकम् विषमं वा त्रिदोषं वा ज्वरं हन्ति न संशयः

ekāhikaṃ dvyāhikañca tr! yāhikañca caturthakam viṣamaṃ vā tridoṣaṃ vā jvaraṃ hanti na saṃśayaḥ

180

सूतं गन्धं विषं चैव टङ्कणं च मनःशिला एतानि टङ्कमात्राणि मरिचं त्वष्टटङ्ककम्

sūtaṃ gandhaṃ viṣaṃ caiva ṭaṅkaṇaṃ ca manaḥśilā etāni ṭaṅkamātrāṇi maricaṃ tvaṣṭaṭaṅkakam

181

कटुत्रयं टङ्कषट्कं खल्ले क्षिप्त्वा विचूर्णयेत् रसः श्वासकुठारोऽय सर्वज्वरहरः परः

kaṭutrayaṃ ṭaṅkaṣaṭkaṃ khalle kṣiptvā vicūrṇayet rasaḥ śvāsakuṭhāro'ya sarvajvaraharaḥ paraḥ

182

दारुमुखां शिखिग्रीवां रसकञ्च पृथक् पृथक् टङ्कत्रयानुमानेन गृहीत्वा कनकद्र वैः

dārumukhāṃ śikhigrīvāṃ rasakañca pṛthak pṛthak ṭaṅkatrayānumānena gṛhītvā kanakadra vaiḥ

183

मर्दयेत् त्रिदिनं कार्या वटी चणकमात्रया मरिचैरेकविंशत्या सप्तभिस्तुलसीदलैः

mardayet tridinaṃ kāryā vaṭī caṇakamātrayā maricairekaviṃśatyā saptabhistulasīdalaiḥ

184

खादेद्वटीद्वयं पथ्यं दुग्धभक्तं सशर्करम् तरुणं विषमं जीर्णं हन्यात्सर्वज्वरं ध्रुवम्

khādedvaṭīdvayaṃ pathyaṃ dugdhabhaktaṃ saśarkaram taruṇaṃ viṣamaṃ jīrṇaṃ hanyātsarvajvaraṃ dhruvam

185

नागरं कर्षमात्रञ्च टङ्कणं कर्षकद्वयम् मरिचं सार्द्धकर्षं स्यात्तावद्दग्धवराटकम्

nāgaraṃ karṣamātrañca ṭaṅkaṇaṃ karṣakadvayam maricaṃ sārddhakarṣaṃ syāttāvaddagdhavarāṭakam

186

विषं कर्षचतुर्थांशं सर्वमेकत्र चूर्णयेत् रसो हुताशनो नाम्ना खाद्यो गुञ्जामितो ज्वरे

viṣaṃ karṣacaturthāṃśaṃ sarvamekatra cūrṇayet raso hutāśano nāmnā khādyo guñjāmito jvare

187

शुद्धजैपालटङ्कं तु कट्वीं टङ्कद्वयोन्मिताम् गैरिकं टङ्कमेकञ्च कन्यानीरेण मर्दयेत्

śuddhajaipālaṭaṅkaṃ tu kaṭvīṃ ṭaṅkadvayonmitām gairikaṃ ṭaṅkamekañca kanyānīreṇa mardayet

188

कलायसदृशी कार्या वटिका ताञ्च भक्षयेत् शीतलेन जलेनैव वटी जीर्णज्वरापहा

kalāyasadṛśī kāryā vaṭikā tāñca bhakṣayet śītalena jalenaiva vaṭī jīrṇajvarāpahā

189

द्विभागतालेन हतं च ताम्रं रसं च गन्धं च समीनमायुम् विषं समं च द्विगुणञ्च ताम्रं त्रिःसप्तवारेण दिवाकरांशौ

dvibhāgatālena hataṃ ca tāmraṃ rasaṃ ca gandhaṃ ca samīnamāyum viṣaṃ samaṃ ca dviguṇañca tāmraṃ triḥsaptavāreṇa divākarāṃśau

190

विमर्द्य चारिष्टरसेनचूर्णं गुञ्जैकदत्तं सितया समेतम् ज्वराङ्कुशोऽय रविसुन्दराख्यो ज्वरान्निहन्त्यष्टविधान्समस्तान्

vimardya cāriṣṭarasenacūrṇaṃ guñjaikadattaṃ sitayā sametam jvarāṅkuśo'ya ravisundarākhyo jvarānnihantyaṣṭavidhānsamastān

191

शुद्धं सूतं तथा गन्धं खल्ले तावद्विमर्दयेत् सूतं न दृश्यते यावत्किन्तु तत्कज्जलं भवेत्

śuddhaṃ sūtaṃ tathā gandhaṃ khalle tāvadvimardayet sūtaṃ na dṛśyate yāvatkintu tatkajjalaṃ bhavet

192

एषा कज्जलिका ख्याता वृंहणी वीर्यवर्द्धिनी नानाऽनुपानयोगेन सर्वव्याधिविनाशिनी

eṣā kajjalikā khyātā vṛṃhaṇī vīryavarddhinī nānā'nupānayogena sarvavyādhivināśinī

193

जपापत्ररसेनाथ वर्द्धमानरसेन च भृङ्गराजरसेनापि काकमाच्या रसेन च

japāpatrarasenātha varddhamānarasena ca bhṛṅgarājarasenāpi kākamācyā rasena ca

194

रसं संशोधयेत्तेन तत्समं शोधयेद्वलिम् भृङ्गराजरसैः पिष्ट्वा शोषयेदर्करश्मिभिः

rasaṃ saṃśodhayettena tatsamaṃ śodhayedvalim bhṛṅgarājarasaiḥ piṣṭvā śoṣayedarkaraśmibhiḥ

195

सप्तधा वा त्रिधा वाऽपि पश्चाच्चूर्णन्तु कारयेत् चूर्णयित्वा समं तेन रसेन सह मर्दयेत्

saptadhā vā tridhā vā'pi paścāccūrṇantu kārayet cūrṇayitvā samaṃ tena rasena saha mardayet

196

नष्टसूतं यदा चूर्णं भवेत्कज्जलसन्निभम् निर्धूमबदराङ्गारे द्र वीकुर्यात्प्रयत्नतः

naṣṭasūtaṃ yadā cūrṇaṃ bhavetkajjalasannibham nirdhūmabadarāṅgāre dra vīkuryātprayatnataḥ

197

तत्र तं महिषीविष्ठास्थापिते कदलीदले निक्षिपेत्तदुपर्य्यन्यत् पत्रं दत्वा प्रपीडयेत्

tatra taṃ mahiṣīviṣṭhāsthāpite kadalīdale nikṣipettaduparyyanyat patraṃ datvā prapīḍayet

198

शीतलञ्च ततः पत्रात् समुद्धृत्य विचूर्णयेत् एवं सिद्धा भवेद्व्याधिघातिनी रसपर्पटी

śītalañca tataḥ patrāt samuddhṛtya vicūrṇayet evaṃ siddhā bhavedvyādhighātinī rasaparpaṭī

199

ज्वरादिव्याधिभिर्व्याप्तं विश्वं दृष्ट्वा पुरा हरः चकार कृपया युक्तः सुधावद्र सपर्पटीम्

jvarādivyādhibhirvyāptaṃ viśvaṃ dṛṣṭvā purā haraḥ cakāra kṛpayā yuktaḥ sudhāvadra saparpaṭīm

200

रक्तिकासम्मितां तावद् भृष्टजीरकसंयुताम् गुञ्जाऽद्धभृष्टहिङ्ग्वाढ्यां भक्षयेद्र सपर्पटीम्

raktikāsammitāṃ tāvad bhṛṣṭajīrakasaṃyutām guñjā'ddhabhṛṣṭahiṅgvāḍhyāṃ bhakṣayedra saparpaṭīm

201

रोगानुरूपभैषज्यैरपि तां भक्षयेद्बुधः पिबेत्तदनु पानीयं शीतलंचुलुकत्रयम्

rogānurūpabhaiṣajyairapi tāṃ bhakṣayedbudhaḥ pibettadanu pānīyaṃ śītalaṃculukatrayam

202

प्रत्यहं वर्धयेत्तस्याएकैकां रक्तिकां भिषक् नाधिकां दशगुञ्जातो भक्षयेत्तां कदाचन

pratyahaṃ vardhayettasyāekaikāṃ raktikāṃ bhiṣak nādhikāṃ daśaguñjāto bhakṣayettāṃ kadācana

ज्वराधिकारः (cont. 2)

203

एकादशदिनारम्भात्तां ततो वाऽपकर्षयेत् एवमेतां समश्नीयान्नरो विंशतिवासरान्

ekādaśadinārambhāttāṃ tato vā'pakarṣayet evametāṃ samaśnīyānnaro viṃśativāsarān

204

शिवं गुरूंस्तथा विप्रान्पूजयित्वा प्रणम्य च श्रद्धया भक्षयेदेतां क्षीरमांसरसाशनः

śivaṃ gurūṃstathā viprānpūjayitvā praṇamya ca śraddhayā bhakṣayedetāṃ kṣīramāṃsarasāśanaḥ

205

ज्वरञ्च ग्रहणीं वाऽपि तथाऽतीसारमेव च कामला पाण्डुरोगञ्च शूलं प्लीहं जलोदरम्

jvarañca grahaṇīṃ vā'pi tathā'tīsārameva ca kāmalā pāṇḍurogañca śūlaṃ plīhaṃ jalodaram

206

एवमादीन् गदान् हत्वा हृष्टः पुष्टश्च वीर्यवान् जीवेद्वर्षशतं साग्रं वलीपलितवर्जितः

evamādīn gadān hatvā hṛṣṭaḥ puṣṭaśca vīryavān jīvedvarṣaśataṃ sāgraṃ valīpalitavarjitaḥ

207

अथ ज्वरिणोऽन्नदानसमयस्तत्र चरकः क्षुत्सम्भवति पक्वेषु रसदोषमलेषु च काले वा यदि वाऽकालेसोऽन्नकाल उदाहृतः

atha jvariṇo'nnadānasamayastatra carakaḥ kṣutsambhavati pakveṣu rasadoṣamaleṣu ca kāle vā yadi vā'kāleso'nnakāla udāhṛtaḥ

208

आमे पाकं गते नॄणां यदा भोजनलालसा भवेत्काले ह्यकाले वा सोऽन्नकाल उदाहृतः

āme pākaṃ gate nṝṇāṃ yadā bhojanalālasā bhavetkāle hyakāle vā so'nnakāla udāhṛtaḥ

209

सर्वज्वरेषु सप्ताहं मात्रावल्लघु भोजयेत् वेगापायेऽन्यथा तद्धिज्वरवेगाभिवर्द्धनम्

sarvajvareṣu saptāhaṃ mātrāvallaghu bhojayet vegāpāye'nyathā taddhijvaravegābhivarddhanam

210

आहारनिर्हारविहारयोगाःसदैव सद्भिर्विजने विधेयाः

āhāranirhāravihārayogāḥsadaiva sadbhirvijane vidheyāḥ

211

ज्वरे प्रमेहो भवति स्वल्पैरपि विचेष्टितैः निषण्णं भोजयेत्तस्मान्मूत्रोच्चारौ च कारयेत्

jvare prameho bhavati svalpairapi viceṣṭitaiḥ niṣaṇṇaṃ bhojayettasmānmūtroccārau ca kārayet

212

यथादोषोचितैर्द्र्रव्यैः कर्त्तव्यः कवल ग्रहः अरोचकास्यवैरस्यमलपूतिप्रसेकहृत्

yathādoṣocitairdrravyaiḥ karttavyaḥ kavala grahaḥ arocakāsyavairasyamalapūtiprasekahṛt

213

भृष्टजीरकचूर्णेन सिन्धुजन्मयुतेन च जिह्वादन्तान्मुखस्यान्तर्घृष्ट्वा कवलमाचरेत्

bhṛṣṭajīrakacūrṇena sindhujanmayutena ca jihvādantānmukhasyāntarghṛṣṭvā kavalamācaret

214

मुखे मलं विगन्धत्वं विरसत्वंच नश्यति मनःप्रसन्नं भवति भोजनेऽतिरुचिर्भवेत्

mukhe malaṃ vigandhatvaṃ virasatvaṃca naśyati manaḥprasannaṃ bhavati bhojane'tirucirbhavet

215

ज्वरितो हितमश्नीयाद्यद्यप्यस्यारुचिर्भवेत् अन्नकाले ह्यभुञ्जानः क्षीयते म्रियतेऽपि च

jvarito hitamaśnīyādyadyapyasyārucirbhavet annakāle hyabhuñjānaḥ kṣīyate mriyate'pi ca

216

रक्तशाल्यादयः शस्ताःपुराणाः षष्टिकैः सह यवाग्वोदनलाजार्थे ज्वरितानां ज्वरापहाः

raktaśālyādayaḥ śastāḥpurāṇāḥ ṣaṣṭikaiḥ saha yavāgvodanalājārthe jvaritānāṃ jvarāpahāḥ

217

मुद्गान् मसूरांश्चणकान् कुलत्थान्समकुष्ठकान् यूषार्थे यूषसात्म्यानं ज्वरितानां प्रदापयेत्

mudgān masūrāṃścaṇakān kulatthānsamakuṣṭhakān yūṣārthe yūṣasātmyānaṃ jvaritānāṃ pradāpayet

218

पटोलपत्रं वार्त्ताकुं कुलकं कारवेल्लकम् कर्कोटकं पर्पटकं गोजिह्वां बालमूलकम्

paṭolapatraṃ vārttākuṃ kulakaṃ kāravellakam karkoṭakaṃ parpaṭakaṃ gojihvāṃ bālamūlakam

219

पत्रं गुडूच्याःशाकार्थे ज्वरितानां ज्वरापहम् लावान् कपिञ्जलानेणान् हरिणान्पृषताञ्छशान्

patraṃ guḍūcyāḥśākārthe jvaritānāṃ jvarāpaham lāvān kapiñjalāneṇān hariṇānpṛṣatāñchaśān

220

कुरङ्गान्कालपुच्छांश्च तथैव मृगमातृकान् मांसार्थं मांससात्म्यानां ज्वरितानां प्रदापयेत्

kuraṅgānkālapucchāṃśca tathaiva mṛgamātṛkān māṃsārthaṃ māṃsasātmyānāṃ jvaritānāṃ pradāpayet

221

सारसक्रौञ्चशिखिनस्तथा तित्तिरकुक्कुटान् गुरूष्णत्वान्न शंसन्ति केचिदेवं व्यवस्थिताः

sārasakrauñcaśikhinastathā tittirakukkuṭān gurūṣṇatvānna śaṃsanti kecidevaṃ vyavasthitāḥ

222

ज्वरितानां प्रकोपं तु यदा याति समीरणः तदैतेऽपि हि शस्यन्ते मात्राकालोपपादिताः

jvaritānāṃ prakopaṃ tu yadā yāti samīraṇaḥ tadaite'pi hi śasyante mātrākālopapāditāḥ

223

निम्बुकं दाडिमं धात्रीफलमम्लं प्रकाङ्क्षते प्रदद्यादम्लसात्म्याय काञ्जिकं वा पुरातनम्

nimbukaṃ dāḍimaṃ dhātrīphalamamlaṃ prakāṅkṣate pradadyādamlasātmyāya kāñjikaṃ vā purātanam

224

तण्डुलानां सुसिद्धानां चतुर्दशगुणे जले रसः सिक्थैर्विरहितो मण्ड इत्यभिधीयते

taṇḍulānāṃ susiddhānāṃ caturdaśaguṇe jale rasaḥ sikthairvirahito maṇḍa ityabhidhīyate

225

शुण्ठीसैन्धवसंयुक्तो दीपनः पाचनश्च सः अन्नस्य सम्यक्सिद्धत्वं ज्ञेया मण्डस्य सिद्धता

śuṇṭhīsaindhavasaṃyukto dīpanaḥ pācanaśca saḥ annasya samyaksiddhatvaṃ jñeyā maṇḍasya siddhatā

226

पेयायूषयवागूनां विलेपीभक्तयोरपि मण्डो ग्राही लघुः शीतो दीपनो धातुसाम्यकृत् ज्वरघ्नस्तर्पणो बल्यः पित्तश्लेष्मश्रमापहः

peyāyūṣayavāgūnāṃ vilepībhaktayorapi maṇḍo grāhī laghuḥ śīto dīpano dhātusāmyakṛt jvaraghnastarpaṇo balyaḥ pittaśleṣmaśramāpahaḥ

227

चतुर्दशगुणे नीरे रक्तशाल्यादिभिः कृता द्र वाधिका स्वल्पसिक्था पेया प्रोक्ता भिषग्वरैः

caturdaśaguṇe nīre raktaśālyādibhiḥ kṛtā dra vādhikā svalpasikthā peyā proktā bhiṣagvaraiḥ

228

साऽतिलघ्वी ग्राहिणी च धातुपुष्टिविधायिनी तृड्ज्वरानिलदौर्बल्यकुक्षिरोगविनाशिनी

sā'tilaghvī grāhiṇī ca dhātupuṣṭividhāyinī tṛḍjvarāniladaurbalyakukṣirogavināśinī

229

स्वेदाग्निजननी ज्ञेया वातवर्चोऽनुलोमनी शुण्ठीसैन्धवसंयुक्ता दीपनी पाचनी च सा

svedāgnijananī jñeyā vātavarco'nulomanī śuṇṭhīsaindhavasaṃyuktā dīpanī pācanī ca sā

230

आमशूलहरी रुच्या स्याद्विबन्धविनाशिनी

āmaśūlaharī rucyā syādvibandhavināśinī

231

प्रमथ्या प्रोच्यते द्र्रव्यपलात्कल्कीकृताच्छ्रतात् तोयेऽष्टगुणिते तस्याः पानमाहुः पलद्वयम् गुणैः प्रमथ्या पेयावत्ततो लघ्वी विशेषतः

pramathyā procyate drravyapalātkalkīkṛtācchratāt toye'ṣṭaguṇite tasyāḥ pānamāhuḥ paladvayam guṇaiḥ pramathyā peyāvattato laghvī viśeṣataḥ

232

अष्टादशगुणे नीरे शिम्बीधान्यशृतो रसः विरलान्नो घनः किञ्चित्पेयातो यूष उच्यते उक्तः स एव निर्यूहो रुचिकृच्च विशेषतः

aṣṭādaśaguṇe nīre śimbīdhānyaśṛto rasaḥ viralānno ghanaḥ kiñcitpeyāto yūṣa ucyate uktaḥ sa eva niryūho rucikṛcca viśeṣataḥ

233

कल्कद्र्रव्यपलं शुण्ठी पिप्पली चार्द्धकार्षिकी वारिप्रस्थेन विपचेत्तद्भवो यूष उच्यते

kalkadrravyapalaṃ śuṇṭhī pippalī cārddhakārṣikī vāriprasthena vipacettadbhavo yūṣa ucyate

234

यूषो बल्यो लघुःपाके रुच्यः कण्ड्यः कफापहः

yūṣo balyo laghuḥpāke rucyaḥ kaṇḍyaḥ kaphāpahaḥ

235

मुद्गानां द्विपलं तोये शृतमर्द्धाढकोन्मिते पादस्थं मर्दितं पूतं दाडिमस्य पलेन तत्

mudgānāṃ dvipalaṃ toye śṛtamarddhāḍhakonmite pādasthaṃ marditaṃ pūtaṃ dāḍimasya palena tat

236

युक्तं सैन्धवविश्वाह्वधान्यकैः पादिकांशिकैः कणाजीरकयोश्चूर्णाच्छाणैकेनावचूर्णितम् संस्कृतो मुद्गयूषोऽय पित्तश्लेष्महरो मतः

yuktaṃ saindhavaviśvāhvadhānyakaiḥ pādikāṃśikaiḥ kaṇājīrakayoścūrṇācchāṇaikenāvacūrṇitam saṃskṛto mudgayūṣo'ya pittaśleṣmaharo mataḥ

237

मुद्गानामुत्तमो यूषः दीपनः शीतलो लघुः व्रणोर्द्ध्वजत्रुरुग्दाहकफपित्तज्वरास्रजित्

mudgānāmuttamo yūṣaḥ dīpanaḥ śītalo laghuḥ vraṇorddhvajatrurugdāhakaphapittajvarāsrajit

238

मुद्गामलकयूषस्तु भेदी पित्तानिलापहः तृड्दाहशमनः शीतो मूर्च्छाश्रममदापहः

mudgāmalakayūṣastu bhedī pittānilāpahaḥ tṛḍdāhaśamanaḥ śīto mūrcchāśramamadāpahaḥ

239

मसूरयूषः संग्राही बृंही स्वादुः प्रमेहनुत्

masūrayūṣaḥ saṃgrāhī bṛṃhī svāduḥ pramehanut

240

यवागू षडगुणे तोये संसिद्धा घनसिक्थका पृथग्द्र वैस्तु विरलैः संयुक्ता ज्वरिणे हिता

yavāgū ṣaḍaguṇe toye saṃsiddhā ghanasikthakā pṛthagdra vaistu viralaiḥ saṃyuktā jvariṇe hitā

241

यवागूर्दीपनी लघ्वी तृष्णघ्नी वस्तिशोधिनी श्रमग्लानिहरी पथ्या ज्वरे चैवातिसारके

yavāgūrdīpanī laghvī tṛṣṇaghnī vastiśodhinī śramaglāniharī pathyā jvare caivātisārake

242

चतुर्गुणाम्बुसंसिद्धा विलेपी घनसिक्थका पृथग्द्र वेण रहिता ख्याता शिथिलभक्तिका

caturguṇāmbusaṃsiddhā vilepī ghanasikthakā pṛthagdra veṇa rahitā khyātā śithilabhaktikā

243

विलेपी दीपनी बल्या हृद्या संग्राहिणी लघुः व्रणाक्षिरोगिणां पथ्या तर्पणी तृड्ज्वरापहा

vilepī dīpanī balyā hṛdyā saṃgrāhiṇī laghuḥ vraṇākṣirogiṇāṃ pathyā tarpaṇī tṛḍjvarāpahā

244

जले चतुर्दशगुणे तण्डुलानां चतुष्पलम् विपचेत्स्रावयेन्मण्डं तद्भक्तं मधुरं लघु

jale caturdaśaguṇe taṇḍulānāṃ catuṣpalam vipacetsrāvayenmaṇḍaṃ tadbhaktaṃ madhuraṃ laghu

245

अन्नं पञ्चगुणे तोये यवागूं षडगुणे पचेत् भक्तं वह्निकरं पथ्यं तर्पणं मूत्रलं लघु

annaṃ pañcaguṇe toye yavāgūṃ ṣaḍaguṇe pacet bhaktaṃ vahnikaraṃ pathyaṃ tarpaṇaṃ mūtralaṃ laghu

246

सुधौतं प्रस्रुतं चोष्णं विशदं गुणवत्तरम् अधौतमस्रतं शीतं वृष्यं गुरु कफप्रदम्

sudhautaṃ prasrutaṃ coṣṇaṃ viśadaṃ guṇavattaram adhautamasrataṃ śītaṃ vṛṣyaṃ guru kaphapradam

247

अत्युष्णं बलहृद्भक्तं शीतं शुष्कञ्च दुर्जरम् अतिक्लिन्नं ग्लानिकरं दुर्जरं तण्डुलान्वितम्

atyuṣṇaṃ balahṛdbhaktaṃ śītaṃ śuṣkañca durjaram atiklinnaṃ glānikaraṃ durjaraṃ taṇḍulānvitam

248

भृष्टतण्डुलजं रुच्यं सुगन्धिं कफहृल्लघु वातास्थापितमन्दाग्निविरिक्तानां प्रशस्यते

bhṛṣṭataṇḍulajaṃ rucyaṃ sugandhiṃ kaphahṛllaghu vātāsthāpitamandāgniviriktānāṃ praśasyate

249

मांसलं सक्थिजं मांसं तथाऽनस्थि च तैत्तिरम् चतुष्पलोन्मितं सूक्ष्मं कल्पितं क्षालितं जले

māṃsalaṃ sakthijaṃ māṃsaṃ tathā'nasthi ca taittiram catuṣpalonmitaṃ sūkṣmaṃ kalpitaṃ kṣālitaṃ jale

250

पिप्पलीपिप्पली मूल शुण्ठीजीरकधान्यकैः द्विशाणैः संयुते तोये क्वाथ्यमर्द्धाढकोन्मिते पादस्थितं जलं तत्र दाडिमात् कुट्टिताद्धरेत् तं रसं मर्दितं हिङ्गुभृष्टसैन्धवजीरकैः

pippalīpippalī mūla śuṇṭhījīrakadhānyakaiḥ dviśāṇaiḥ saṃyute toye kvāthyamarddhāḍhakonmite pādasthitaṃ jalaṃ tatra dāḍimāt kuṭṭitāddharet taṃ rasaṃ marditaṃ hiṅgubhṛṣṭasaindhavajīrakaiḥ

251

युक्तं प्रधूपितं पथ्यं शुद्धानां शुद्धिकाङ्क्षिणाम्

yuktaṃ pradhūpitaṃ pathyaṃ śuddhānāṃ śuddhikāṅkṣiṇām

252

रसौदनो गुरुर्वृष्यो बल्यो वातज्वरापहः

rasaudano gururvṛṣyo balyo vātajvarāpahaḥ

253

साध्यं चतुष्पलं द्र्रव्यं चतुःषष्टिपलेऽम्बुनि तत्क्वाथेनार्द्धशिष्टेन मण्डपेयाऽदि साधयेत्

sādhyaṃ catuṣpalaṃ drravyaṃ catuḥṣaṣṭipale'mbuni tatkvāthenārddhaśiṣṭena maṇḍapeyā'di sādhayet

254

वृद्धवैद्याः पलं द्र व्यं ग्राहयन्त्याढकेऽम्भसि भेषजस्यातिबाहुल्यात् कदाचिदरुचिर्भवेत्

vṛddhavaidyāḥ palaṃ dra vyaṃ grāhayantyāḍhake'mbhasi bheṣajasyātibāhulyāt kadācidarucirbhavet

255

यैरन्नैरौषधैर्यैश्च कृता मण्डादयो बुधैः विचार्य तद्गुणानेतांस्तद्गुणानेव निर्दिशेत्

yairannairauṣadhairyaiśca kṛtā maṇḍādayo budhaiḥ vicārya tadguṇānetāṃstadguṇāneva nirdiśet

256

अन्नकाले हिता पेया यथास्वं पाचनैः कृता दीपनी पाचनी लघ्वी ज्वरार्त्तानांज्वरापहा

annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā dīpanī pācanī laghvī jvarārttānāṃjvarāpahā

257

पञ्चमूल्याः कषायन्तु पाचनं वातिके ज्वरे सक्षौद्रं पैत्तिके मुस्तकटुकेन्द्र्रयवैः कृतम्

pañcamūlyāḥ kaṣāyantu pācanaṃ vātike jvare sakṣaudraṃ paittike mustakaṭukendrrayavaiḥ kṛtam

258

पिप्पल्यादिकषायं तु पाचनं कफजे ज्वरे लघुना पञ्चमूलेन पिप्पल्या सह धान्यया

pippalyādikaṣāyaṃ tu pācanaṃ kaphaje jvare laghunā pañcamūlena pippalyā saha dhānyayā

259

महत्या पञ्चमूल्याऽथ व्याघ्रीदुःस्पर्शगोक्षुरैः सिद्धानि भिषगन्नानि प्रयुञ्जीत यथाक्रमम् वातपित्ते श्लेष्मपित्ते कफवाते त्रिदोषजे

mahatyā pañcamūlyā'tha vyāghrīduḥsparśagokṣuraiḥ siddhāni bhiṣagannāni prayuñjīta yathākramam vātapitte śleṣmapitte kaphavāte tridoṣaje

260

पेयां वा रक्तशालीनां वस्तिपार्श्वशिरोरुजि श्वदंष्ट्राकण्टकारीभ्यां सिद्धां ज्वरहरीं पिबेत्

peyāṃ vā raktaśālīnāṃ vastipārśvaśiroruji śvadaṃṣṭrākaṇṭakārībhyāṃ siddhāṃ jvaraharīṃ pibet

261

विबद्धवर्चाः सयवां पिप्पल्यामलकैः शृताम् सर्पिष्मतीं पिबेत्पेयां ज्वरी दोषानुलोमिनीम्

vibaddhavarcāḥ sayavāṃ pippalyāmalakaiḥ śṛtām sarpiṣmatīṃ pibetpeyāṃ jvarī doṣānulominīm

262

कासी श्वासी च हिक्की च पञ्चमूलीशृतां पिबेत्

kāsī śvāsī ca hikkī ca pañcamūlīśṛtāṃ pibet

263

पेया भेषजसंयोगाल्लघुत्वाच्चाग्निदीपनी वातमूत्रपुरीषाणां दोषाणां चानुलोमिका

peyā bheṣajasaṃyogāllaghutvāccāgnidīpanī vātamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ cānulomikā

264

स्वेदनाय च सोष्णत्वाद् द्र्रवत्वात्तृट्क्षयाय च आहारभावात्प्राणाय सरत्वाल्लाघवाय च ज्वरध्नी हेतुसाम्यत्वात्तस्मात्तां पूर्वमाचरेत्

svedanāya ca soṣṇatvād drravatvāttṛṭkṣayāya ca āhārabhāvātprāṇāya saratvāllāghavāya ca jvaradhnī hetusāmyatvāttasmāttāṃ pūrvamācaret

265

यवकोलकुलत्थानां मुद्गमूलकशुण्ठयोः एकैकमुष्टिमादाय पचेदष्टगुणे जले

yavakolakulatthānāṃ mudgamūlakaśuṇṭhayoḥ ekaikamuṣṭimādāya pacedaṣṭaguṇe jale

266

पञ्चमुष्टिक इत्येष वातपित्तकफापहः शूले प्रशस्यते गुल्मे कासे श्वासे क्षये ज्वरे

pañcamuṣṭika ityeṣa vātapittakaphāpahaḥ śūle praśasyate gulme kāse śvāse kṣaye jvare

267

रुद्धमूत्रपुरीषस्य गुदे वर्त्तिं निधापयेत्

ruddhamūtrapurīṣasya gude varttiṃ nidhāpayet

268

पिप्पलीपिप्पलीमूलयवानीचव्यसाधिताम् पाययेत्तु यवागूं वा मारुताद्यनुलोमिनीम्

pippalīpippalīmūlayavānīcavyasādhitām pāyayettu yavāgūṃ vā mārutādyanulominīm

269

मदात्यये मद्यनित्ये ग्रीष्मे पित्तकफोत्थिते ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते च यवागूर्न हिता ज्वरे

madātyaye madyanitye grīṣme pittakaphotthite ūrdhvage raktapitte ca yavāgūrna hitā jvare

270

दाहच्छर्द्यर्दितं क्षामं निरन्नं तृष्णयाऽन्वितम् घर्मार्त्तं मद्यपं चापि तोयालोडितसक्तुकम्

dāhacchardyarditaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ tṛṣṇayā'nvitam gharmārttaṃ madyapaṃ cāpi toyāloḍitasaktukam

271

शर्करामधुसंयुक्तं पाययेल्लाजतर्पणम् ज्वरापहैः फलरसैर्युक्तमन्नं हितं क्वचित्

śarkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayellājatarpaṇam jvarāpahaiḥ phalarasairyuktamannaṃ hitaṃ kvacit

272

द्रा क्षादाडिमखर्जूरमृदिताम्बु सशर्करम् लाजचूर्णं समध्वाज्यं सन्तर्पणमुदाहृतम्

drā kṣādāḍimakharjūramṛditāmbu saśarkaram lājacūrṇaṃ samadhvājyaṃ santarpaṇamudāhṛtam

273

लाजानां सक्तवः क्षौद्र सितायुक्ता विशेषतः छर्द्यतीसारतृड्दाहविषमूर्च्छाज्वरापहाः

lājānāṃ saktavaḥ kṣaudra sitāyuktā viśeṣataḥ chardyatīsāratṛḍdāhaviṣamūrcchājvarāpahāḥ

274

तत्र तर्पणमेवादौ प्रदेयं लाजसक्तुभिः ज्वरापहैः फलरसैर्युक्तं समधुशर्करम्

tatra tarpaṇamevādau pradeyaṃ lājasaktubhiḥ jvarāpahaiḥ phalarasairyuktaṃ samadhuśarkaram

275

द्रा क्षादाडिमखर्जूरप्रियालैः सपरूषकैः तर्पणार्हस्य दातव्यं तर्पणं ज्वरनाशनम्

drā kṣādāḍimakharjūrapriyālaiḥ saparūṣakaiḥ tarpaṇārhasya dātavyaṃ tarpaṇaṃ jvaranāśanam

276

श्रमोपवासानिलजे हितो नित्यं रसौदनः

śramopavāsānilaje hito nityaṃ rasaudanaḥ

277

मुद्गयूषौदनश्चैव हितः कफसमुत्थिते स एव सितयायुक्तः शीतः पित्तज्वरे हितः

mudgayūṣaudanaścaiva hitaḥ kaphasamutthite sa eva sitayāyuktaḥ śītaḥ pittajvare hitaḥ

278

कृशोऽल्पदोषो यः क्षीणकफो जीर्णज्वरान्वितः विवद्धासृष्टदोषश्च रूक्षपित्तानिलज्वरी पिपासाऽत्त सदाहश्च पयसा स सुखी भवेत्

kṛśo'lpadoṣo yaḥ kṣīṇakapho jīrṇajvarānvitaḥ vivaddhāsṛṣṭadoṣaśca rūkṣapittānilajvarī pipāsā'tta sadāhaśca payasā sa sukhī bhavet

279

अजादुग्धं गुडोपेतं पातव्यं ज्वरशान्तये तदेव तु पयः पीतं तरुणे हन्ति मानवम्

ajādugdhaṃ guḍopetaṃ pātavyaṃ jvaraśāntaye tadeva tu payaḥ pītaṃ taruṇe hanti mānavam

280

जीर्णज्वरे कफे क्षीणे क्षीरं स्यादमृतोपमम् तदेव तरुणे पीतं विषवद्धन्ति मानवम्

jīrṇajvare kaphe kṣīṇe kṣīraṃ syādamṛtopamam tadeva taruṇe pītaṃ viṣavaddhanti mānavam

281

न द्विरद्यान्न पूर्वाह्णे नाभिष्यन्दि कदाचन न तीक्ष्णं न गुरुप्रायं भुञ्जीत तरुणज्वरी

na dviradyānna pūrvāhṇe nābhiṣyandi kadācana na tīkṣṇaṃ na guruprāyaṃ bhuñjīta taruṇajvarī

282

न जातु तर्पयेत्प्राज्ञः सहसा ज्वरकर्शितम् तेन संशमितोऽप्यस्यपुनरेव भवेज्ज्वरः

na jātu tarpayetprājñaḥ sahasā jvarakarśitam tena saṃśamito'pyasyapunareva bhavejjvaraḥ

283

दाहः स्वेदो भ्रमस्तृष्णा कम्पो विड्भिदसंज्ञता कूजनं चातिवैगन्ध्यमाकृतिर्ज्वरमोक्षणे

dāhaḥ svedo bhramastṛṣṇā kampo viḍbhidasaṃjñatā kūjanaṃ cātivaigandhyamākṛtirjvaramokṣaṇe

284

त्रिदोषजे ज्वरे ह्येतदन्तर्वेगे च धातुगे लक्षणं मोक्षकाले स्यादन्यस्मिन्स्वेददर्शनम्

tridoṣaje jvare hyetadantarvege ca dhātuge lakṣaṇaṃ mokṣakāle syādanyasminsvedadarśanam

285

देहो लघुर्व्यपगतक्लममोहतापः पाको मुखे करणसौष्ठवमव्यथत्वम् स्वेदः क्षवः प्रकृतियो गिमनोऽन्नलिप्सा कण्डूश्च मूर्ध्निविगतज्वरलक्षणानि

deho laghurvyapagataklamamohatāpaḥ pāko mukhe karaṇasauṣṭhavamavyathatvam svedaḥ kṣavaḥ prakṛtiyo gimano'nnalipsā kaṇḍūśca mūrdhnivigatajvaralakṣaṇāni

286

स्वेदो लघुत्वं शिरसः कण्डूः पाको मुखस्य च क्षवथुश्चान्नकाङ्क्षा च ज्वरमुक्तस्य लक्षणम्

svedo laghutvaṃ śirasaḥ kaṇḍūḥ pāko mukhasya ca kṣavathuścānnakāṅkṣā ca jvaramuktasya lakṣaṇam

287

व्यायामञ्च व्यवायञ्च स्नानं चङ्क्रमणानि च ज्वरमुक्तो न सेवेत यावन्न बलवान्भवेत्

vyāyāmañca vyavāyañca snānaṃ caṅkramaṇāni ca jvaramukto na seveta yāvanna balavānbhavet

288

व्ययामञ्च व्यवायञ्च प्रवातं शिशिरं जलम् ज्वर मुक्तो नसेवेत यावन्न बलवान्भवेत्

vyayāmañca vyavāyañca pravātaṃ śiśiraṃ jalam jvara mukto naseveta yāvanna balavānbhavet

289

जन्तोर्ज्वरविमुक्तस्य स्नानं कुर्यात्पुनर्ज्वरम् तस्माज्ज्वरविमुक्तोऽपि स्नानं विषमिव त्यजेत्

jantorjvaravimuktasya snānaṃ kuryātpunarjvaram tasmājjvaravimukto'pi snānaṃ viṣamiva tyajet

290

बलवर्णाग्निवपुषां यावन्न प्रकृतिर्भवेत् तावज्ज्वरेण मुक्तोऽपि वर्जनीयानि वर्जयेत्

balavarṇāgnivapuṣāṃ yāvanna prakṛtirbhavet tāvajjvareṇa mukto'pi varjanīyāni varjayet

291

वातलाहारचेष्टाभ्यां वायुरामाशयाश्रयः बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं ज्वरकृत्स्याद् रसानुगः

vātalāhāraceṣṭābhyāṃ vāyurāmāśayāśrayaḥ bahirnirasya koṣṭhāgniṃ jvarakṛtsyād rasānugaḥ

292

वेपथुर्विषमो वेगः कण्ठौष्ठमुखशोषणम् निद्रा नाशः क्षवस्तम्भो गात्राणां रौक्ष्यमेव च

vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhamukhaśoṣaṇam nidrā nāśaḥ kṣavastambho gātrāṇāṃ raukṣyameva ca

293

शिरोहृद्गात्ररुग्वक्त्रवैरस्यां बद्धविट्कता शूलाध्माने जृम्भणञ्च भवन्त्यनिलजे ज्वरे

śirohṛdgātrarugvaktravairasyāṃ baddhaviṭkatā śūlādhmāne jṛmbhaṇañca bhavantyanilaje jvare

294

भवन्ति विविधा वातवेदनाः स्यादसुप्तता पिण्डिकोद्वेष्टनं कर्णस्वनो वक्त्रकषायता गात्रसादो हनुस्तम्भो विश्लेषः सन्धिजानुनोः

bhavanti vividhā vātavedanāḥ syādasuptatā piṇḍikodveṣṭanaṃ karṇasvano vaktrakaṣāyatā gātrasādo hanustambho viśleṣaḥ sandhijānunoḥ

295

शुष्ककासो वमिर्लोमदन्तहर्षः श्रमभ्रमौ अरुणं मूत्रनेत्रादि तृट्प्रलापोष्णगात्रताः

śuṣkakāso vamirlomadantaharṣaḥ śramabhramau aruṇaṃ mūtranetrādi tṛṭpralāpoṣṇagātratāḥ

296

ज्वरितं षडहेऽतीते लघ्वन्नं प्रतिभोजितम् पाचनं शमनीयञ्च कषायं पाययेद्भिषक्

jvaritaṃ ṣaḍahe'tīte laghvannaṃ pratibhojitam pācanaṃ śamanīyañca kaṣāyaṃ pāyayedbhiṣak

297

vātike saptarātreṇa daśarātreṇa paittike ślaiṣmike dvādaśāhena jvare yuñjīta bheṣajam

298

दोषाणामेव सा शक्तिर्लङ्घने या सहिष्णुता न हि दोषक्षये कश्चित्सहते लङ्घनं महत्

doṣāṇāmeva sā śaktirlaṅghane yā sahiṣṇutā na hi doṣakṣaye kaścitsahate laṅghanaṃ mahat

299

कफपित्ते द्र्रवे धातू सहेते लङ्घनं बहु आमक्षयादूर्ध्वमपि वायुर्न सहते क्षणम्

kaphapitte drrave dhātū sahete laṅghanaṃ bahu āmakṣayādūrdhvamapi vāyurna sahate kṣaṇam

300

तत्र भेषजम् श्रीफलः सर्वतोभद्रा कामदूती च शोणकः तर्कारी गोक्षुरः क्षुद्रा बृहती कलशी स्थिरा

tatra bheṣajam śrīphalaḥ sarvatobhadrā kāmadūtī ca śoṇakaḥ tarkārī gokṣuraḥ kṣudrā bṛhatī kalaśī sthirā

301

रास्ना कणा कणामूलं कुष्ठं शुण्ठी किरातकः मुस्ता बलाऽमृता बालं द्रा क्षायासशताह्विकाः

rāsnā kaṇā kaṇāmūlaṃ kuṣṭhaṃ śuṇṭhī kirātakaḥ mustā balā'mṛtā bālaṃ drā kṣāyāsaśatāhvikāḥ

302

एषां क्वाथो निहन्त्येव प्रभञ्जनकृतं ज्वरम् सोपद्र वञ्च योगोऽय सर्वयोगवरः स्मृतः

eṣāṃ kvātho nihantyeva prabhañjanakṛtaṃ jvaram sopadra vañca yogo'ya sarvayogavaraḥ smṛtaḥ

303

त्रिशतीतर्कारी श्रीफलटुण्टुकपाटलामूलैः पाचनमुचितं मारुतजनितज्वरहारि वारिणा क्वथितैः

triśatītarkārī śrīphalaṭuṇṭukapāṭalāmūlaiḥ pācanamucitaṃ mārutajanitajvarahāri vāriṇā kvathitaiḥ

304

किराताब्दामृतोदीच्य बृहतीद्वयगोक्षुरैः त्रिपर्णीकलशीबिल्वैः क्वाथो वातज्वरापहः

kirātābdāmṛtodīcya bṛhatīdvayagokṣuraiḥ triparṇīkalaśībilvaiḥ kvātho vātajvarāpahaḥ

305

गुडूचीपिप्पलीमूलनागरैःपाचनं शृतम् वातज्वरे तथा पेयं कालिङ्गं सप्तमेऽहनि

guḍūcīpippalīmūlanāgaraiḥpācanaṃ śṛtam vātajvare tathā peyaṃ kāliṅgaṃ saptame'hani

306

विश्वाऽमृताग्रन्थिकसिद्धतोयं मरुज्ज्वरः स्यात्पिबतः कुतोऽयम् क्वाथोऽथ कुस्तुम्बुरुदेवदारुक्षुद्रौ षधैः पाचनमत्र चारु

viśvā'mṛtāgranthikasiddhatoyaṃ marujjvaraḥ syātpibataḥ kuto'yam kvātho'tha kustumburudevadārukṣudrau ṣadhaiḥ pācanamatra cāru

307

पञ्चमूलीवलारास्नाकुलत्थैः सह पौष्करैः क्वाथो हन्याच्छिरःकम्पं पर्वभेदं मरुज्ज्वरम्

pañcamūlīvalārāsnākulatthaiḥ saha pauṣkaraiḥ kvātho hanyācchiraḥkampaṃ parvabhedaṃ marujjvaram

308

कणारसोनामृतवल्लिविश्वानिदिग्धिकासिन्धुकभूमिनिम्बैः समुस्तकैराचरितः कषायो हिताशिनां हन्ति गदानिमांस्तु

kaṇārasonāmṛtavalliviśvānidigdhikāsindhukabhūminimbaiḥ samustakairācaritaḥ kaṣāyo hitāśināṃ hanti gadānimāṃstu

309

ज्वरं मरुद्दुष्टिसमुद्भवं तथा बलासजं चानलमन्दताञ्च कण्ठावरोधं हृदयावरोधं स्वेदञ्च रोमाञ्चहिमत्वमोहान्

jvaraṃ marudduṣṭisamudbhavaṃ tathā balāsajaṃ cānalamandatāñca kaṇṭhāvarodhaṃ hṛdayāvarodhaṃ svedañca romāñcahimatvamohān

310

अथ कल्पतरुरसः शुद्धं शंकरशुक्रमक्षतुलितं मारारिनारी रजस्तद्वत्तावदुमापतिस्फुट गलालङ्कारवस्तु स्मृतम् तावत्येव मनःशिला च विमला तावत्तथा टङ्कणंशुण्ठी द्व्यक्षमिता कणाच मरिचं दिक्पालसंख्याक्षकम्

atha kalpatarurasaḥ śuddhaṃ śaṃkaraśukramakṣatulitaṃ mārārinārī rajastadvattāvadumāpatisphuṭa galālaṅkāravastu smṛtam tāvatyeva manaḥśilā ca vimalā tāvattathā ṭaṅkaṇaṃśuṇṭhī dvyakṣamitā kaṇāca maricaṃ dikpālasaṃkhyākṣakam

311

विषादिवस्तूनि शिलोपरिष्टाद् विचूर्णयेद्बाससि शोधयेच्च ततस्तु खल्वे रसगन्धकौ च चूर्णञ्च तद्यामयुगंविमर्द्यम्

viṣādivastūni śilopariṣṭād vicūrṇayedbāsasi śodhayecca tatastu khalve rasagandhakau ca cūrṇañca tadyāmayugaṃvimardyam

312

कल्पतरुनामधेयो यथार्थनामा रसः श्रेष्ठ समीरणश्लेष्मगदान्हरते मात्राऽस्य स्मृता गुञ्जैका

kalpatarunāmadheyo yathārthanāmā rasaḥ śreṣṭha samīraṇaśleṣmagadānharate mātrā'sya smṛtā guñjaikā

313

आर्द्र्रकेण सममेष भक्षितो हन्ति वातकफसम्भवं ज्वरम् श्वासकासमुखसेकशीतता वह्निमान्द्यविसुचीश्च नाशयेत्

ārdrrakeṇa samameṣa bhakṣito hanti vātakaphasambhavaṃ jvaram śvāsakāsamukhasekaśītatā vahnimāndyavisucīśca nāśayet

314

नस्येनाश्वेव हरति शिरोर्तिं कफवातजाम् मोहं महान्तमपि च प्रलापं क्षवथुग्रहम्

nasyenāśveva harati śirortiṃ kaphavātajām mohaṃ mahāntamapi ca pralāpaṃ kṣavathugraham

315

सामन्यज्वरचिकित्सोक्तो महाज्वराङ्कुशः प्रदेयोऽत्र अथ त्रिपुरभैरवरसः विषमहौषधमागधिकोषणद्युमणिरक्तकमार्द्र्रकमर्दितम् क्रमविवर्द्धितमुद्दलितज्वरस्त्रिपुरभैरव एष रसो वरः

sāmanyajvaracikitsokto mahājvarāṅkuśaḥ pradeyo'tra atha tripurabhairavarasaḥ viṣamahauṣadhamāgadhikoṣaṇadyumaṇiraktakamārdrrakamarditam kramavivarddhitamuddalitajvarastripurabhairava eṣa raso varaḥ

316

वातश्लेष्मज्वरे स्वेदं जङ्घापार्श्वास्थिशूलिनि पीनसश्वासबाधिर्ये कारयेत्तद्विधानवित्

vātaśleṣmajvare svedaṃ jaṅghāpārśvāsthiśūlini pīnasaśvāsabādhirye kārayettadvidhānavit

317

स्रोतसां मार्दवं कृत्वा नीत्वा पावकमाशयम् हत्वा वातकफस्तम्भं स्वेदो ज्वरमपोहति

srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā nītvā pāvakamāśayam hatvā vātakaphastambhaṃ svedo jvaramapohati

318

खर्परभृष्टपटस्थितकाञ्जिकसंसिक्तबालुकास्वेदः शमयति वातकफामयशूलाङ्गभङ्गकम्पादीन्

kharparabhṛṣṭapaṭasthitakāñjikasaṃsiktabālukāsvedaḥ śamayati vātakaphāmayaśūlāṅgabhaṅgakampādīn

319

कम्पे शिरोहृदयगात्रव्यथायां जृम्भायां पादसुप्ततायाम् पिण्डिकोद्वेष्टनेऽङ्गसादे हनुस्तम्भे च लोमहर्षे

kampe śirohṛdayagātravyathāyāṃ jṛmbhāyāṃ pādasuptatāyām piṇḍikodveṣṭane'ṅgasāde hanustambhe ca lomaharṣe

320

मातुलुङ्गफलकेशरो धृतः सिन्धुजन्ममरिचान्वितो मुखे हन्ति वातकफरोगमास्यगं शोषमाशु जडतामरोचकम्

mātuluṅgaphalakeśaro dhṛtaḥ sindhujanmamaricānvito mukhe hanti vātakapharogamāsyagaṃ śoṣamāśu jaḍatāmarocakam

321

शर्करादाडिमाभ्याञ्च द्रा क्षादाडिमयोस्तथा कल्कं विधारयेदास्ये शोषवैरस्यनाशनम्

śarkarādāḍimābhyāñca drā kṣādāḍimayostathā kalkaṃ vidhārayedāsye śoṣavairasyanāśanam

322

द्रा क्षाऽमलकयोः कल्कं सघृतं वदने क्षिपेत् तेन घृष्ट्वा मुखस्यान्तः कुर्वीत प्रतिसारणम्

drā kṣā'malakayoḥ kalkaṃ saghṛtaṃ vadane kṣipet tena ghṛṣṭvā mukhasyāntaḥ kurvīta pratisāraṇam

323

तेन तालुगलान्तःस्थः संशोषश्चैव शाम्यति सुरसं जायते वक्त्रं रुचिर्भवति भोजने

tena tālugalāntaḥsthaḥ saṃśoṣaścaiva śāmyati surasaṃ jāyate vaktraṃ rucirbhavati bhojane

324

नावनं लङ्घनं चिन्ता व्यायामः शोकभीरुषः एभिरेव भवेन्निद्रा नाशः श्लेष्मातिसंक्षयात्

nāvanaṃ laṅghanaṃ cintā vyāyāmaḥ śokabhīruṣaḥ ebhireva bhavennidrā nāśaḥ śleṣmātisaṃkṣayāt

325

भृष्टन्तु विजयाचूर्णं मधुना निशि भक्षयेत् निद्रा नाशेऽतिसारे च ग्रहण्यां पावकक्षये

bhṛṣṭantu vijayācūrṇaṃ madhunā niśi bhakṣayet nidrā nāśe'tisāre ca grahaṇyāṃ pāvakakṣaye

326

गुडं पिप्पलिमूलस्य चूर्णेनालोडितं लिहेत् चिरादपि च संनष्टां निद्रा माप्नोति मानवः

guḍaṃ pippalimūlasya cūrṇenāloḍitaṃ lihet cirādapi ca saṃnaṣṭāṃ nidrā māpnoti mānavaḥ

327

वायसजङ्घामूलं बद्धं वा शिरसि काकमाच्याश्च विधृतं निद्रा जनकं त्वङ्मूलं वा शृतं सगुडम्

vāyasajaṅghāmūlaṃ baddhaṃ vā śirasi kākamācyāśca vidhṛtaṃ nidrā janakaṃ tvaṅmūlaṃ vā śṛtaṃ saguḍam

328

मूलन्तु काकमाच्या बद्धं सूत्रेण मस्तके नियतम् विदधाति नष्टनिद्रो निद्रा माश्वेव सिद्धमिदम्

mūlantu kākamācyā baddhaṃ sūtreṇa mastake niyatam vidadhāti naṣṭanidro nidrā māśveva siddhamidam

329

शीलयेन्मन्दनिद्र स्तु क्षीरमद्यरसान्दधि अभ्यङ्गोद्वर्त्तनस्नानमूर्द्धकर्णाक्षितर्पणम्

śīlayenmandanidra stu kṣīramadyarasāndadhi abhyaṅgodvarttanasnānamūrddhakarṇākṣitarpaṇam

330

कान्ताबाहुलताऽश्लेषो निर्वृतिः कृतकृत्यता मनोऽनुकूला विषयाः कामं निद्रा सुखप्रदाः

kāntābāhulatā'śleṣo nirvṛtiḥ kṛtakṛtyatā mano'nukūlā viṣayāḥ kāmaṃ nidrā sukhapradāḥ

331

रसे शाके च सूपे च सर्पिर्यूषपयःसु च निद्रा ं! सञ्जनयत्याशु पलाण्डुरुपयोजितः

rase śāke ca sūpe ca sarpiryūṣapayaḥsu ca nidrā ṃ! sañjanayatyāśu palāṇḍurupayojitaḥ

332

एक्षवं पोतकी माषः सुरा मांसरसः पयः गोधूमतिलमत्स्याश्च निद्रा ं! कुर्वन्ति देहिनाम्

ekṣavaṃ potakī māṣaḥ surā māṃsarasaḥ payaḥ godhūmatilamatsyāśca nidrā ṃ! kurvanti dehinām

333

दारुहैमवती कुष्ठशताह्वाहिङ्गुसैन्धवैः लिम्पेत्कोष्णैरम्लपिष्टैः शूलाध्मानयुतोदरम्

dāruhaimavatī kuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ limpetkoṣṇairamlapiṣṭaiḥ śūlādhmānayutodaram

334

कटुतैलं कणाहिङ्गुवचालशुनसाधितम् उष्णं विनिहितं हन्ति कर्णयोर्निःस्वनं व्यथाम्

kaṭutailaṃ kaṇāhiṅguvacālaśunasādhitam uṣṇaṃ vinihitaṃ hanti karṇayorniḥsvanaṃ vyathām

335

कणा सुगन्धिवचया यवान्या च समन्विता ताम्बूलसहिता हन्ति शुष्ककासं मुखे धृता

kaṇā sugandhivacayā yavānyā ca samanvitā tāmbūlasahitā hanti śuṣkakāsaṃ mukhe dhṛtā

336

श्रमोपवासानिलजे हितो नित्यं रसौदनः मुद्गामलकयूषस्तु बद्धविट्काय दीयते

śramopavāsānilaje hito nityaṃ rasaudanaḥ mudgāmalakayūṣastu baddhaviṭkāya dīyate

337

पेयां वा रक्तशालीनां वस्तिपार्श्वशिरोरुजि श्वदंष्ट्रकण्टकारीभ्यां सिद्धां ज्वरहरीं पिबेत् कासी श्वासी च हिक्की च पञ्चमूलीशृतां पिबेत्

peyāṃ vā raktaśālīnāṃ vastipārśvaśiroruji śvadaṃṣṭrakaṇṭakārībhyāṃ siddhāṃ jvaraharīṃ pibet kāsī śvāsī ca hikkī ca pañcamūlīśṛtāṃ pibet

338

पित्तलाहारचेष्टायां पित्तमामाशयाश्रयम् बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निंज्वरकृत्स्याद्र्रसानुगम्

pittalāhāraceṣṭāyāṃ pittamāmāśayāśrayam bahirnirasya koṣṭhāgniṃjvarakṛtsyādrrasānugam

339

वेगस्तीक्ष्णोऽतिसारश्च निद्रा ऽल्पत्वं तथा वमिः कण्ठौष्ठमुखनासानां पाकः स्वेदश्च जायते

vegastīkṣṇo'tisāraśca nidrā 'lpatvaṃ tathā vamiḥ kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ svedaśca jāyate

340

प्रलापो वक्त्रकटुता मूर्च्छा दाहो मदस्तृषा पीतविण्मूत्र नेत्रत्वं पैत्तिके भ्रम एव च

pralāpo vaktrakaṭutā mūrcchā dāho madastṛṣā pītaviṇmūtra netratvaṃ paittike bhrama eva ca

341

पैत्तिके दशरात्रेण ज्वरे युञ्जीत भेषजम्

paittike daśarātreṇa jvare yuñjīta bheṣajam

342

अथ तिक्ताऽदिक्वाथः तिक्तामुस्तायवैः पाठाकट्फलाभ्यां सहोदकम् पक्वं सशर्करं पीतं पाचनं पैत्तिके ज्वरे

atha tiktā'dikvāthaḥ tiktāmustāyavaiḥ pāṭhākaṭphalābhyāṃ sahodakam pakvaṃ saśarkaraṃ pītaṃ pācanaṃ paittike jvare

343

अथ पर्पटादिक्वाथ पर्पटो वासकस्तिक्ता कैरातो धन्वयासकः प्रियङ्गुश्च कृतः क्वाथ एषां शर्करया युतः पिपासादाहपित्तास्रयुक्तं पित्तज्वरं हरेत्

atha parpaṭādikvātha parpaṭo vāsakastiktā kairāto dhanvayāsakaḥ priyaṅguśca kṛtaḥ kvātha eṣāṃ śarkarayā yutaḥ pipāsādāhapittāsrayuktaṃ pittajvaraṃ haret

344

अथ द्रा क्षाऽदिक्वाथः द्रा क्षा हरीतकी मुस्ता कटुका कृतमालकः पर्पटश्च कृतः क्वाथ एषां पित्तज्वरापहः

atha drā kṣā'dikvāthaḥ drā kṣā harītakī mustā kaṭukā kṛtamālakaḥ parpaṭaśca kṛtaḥ kvātha eṣāṃ pittajvarāpahaḥ

345

मुखशोषप्रलापार्त्तिदाह मूर्च्छाभ्रमप्रणुत् पिपासारक्तपित्तानां शमनो भेदनो मतः

mukhaśoṣapralāpārttidāha mūrcchābhramapraṇut pipāsāraktapittānāṃ śamano bhedano mataḥ

346

अथ पटोलादिक्वाथः पटोलयवधान्याकमधुकं मधुसंयुतम् हन्ति पित्तज्वरं दाहं तृष्णाञ्चातिप्रमाथिनीम्

atha paṭolādikvāthaḥ paṭolayavadhānyākamadhukaṃ madhusaṃyutam hanti pittajvaraṃ dāhaṃ tṛṣṇāñcātipramāthinīm

347

अथ गुडूच्यादिक्वाथः गुडूच्यामलकैर्युक्तः केवलो वाऽपि पर्पटः पित्तज्वरं हरेत्तूर्णं दाहशोषभ्रमान्वितम्

atha guḍūcyādikvāthaḥ guḍūcyāmalakairyuktaḥ kevalo vā'pi parpaṭaḥ pittajvaraṃ harettūrṇaṃ dāhaśoṣabhramānvitam

348

एकः पर्पटकः श्रेष्ठः पित्तज्वरविनाशनः किं पुनर्यदि युज्येत चन्दनोशीरबालकैः

ekaḥ parpaṭakaḥ śreṣṭhaḥ pittajvaravināśanaḥ kiṃ punaryadi yujyeta candanośīrabālakaiḥ

349

अथ ह्रीवेरादिक्वाथः ह्रीवेरचन्दनोशीरघनपर्पटसाधितम् दद्यात्सुशीतलं वारि तृट्छर्दिज्वरदाहनुत्

atha hrīverādikvāthaḥ hrīveracandanośīraghanaparpaṭasādhitam dadyātsuśītalaṃ vāri tṛṭchardijvaradāhanut

350

अथ भूनिम्बादिक्वाथः भूनिम्बातिविषालोध्रमुस्तकेन्द्र यवामृताः

atha bhūnimbādikvāthaḥ bhūnimbātiviṣālodhramustakendra yavāmṛtāḥ

351

बालकं धान्यकं बिल्वं कषायो माक्षिकान्वितः विड्भेदश्वासकासांश्च रक्तपित्तज्वरं हरेत्

bālakaṃ dhānyakaṃ bilvaṃ kaṣāyo mākṣikānvitaḥ viḍbhedaśvāsakāsāṃśca raktapittajvaraṃ haret

352

अथ महाद्रा क्षाऽदिक्वाथः द्रा क्षाचन्दनपद्मानि मुस्तातिक्ताऽमृताऽपि च धात्री बालमुशीरं च लोध्रेन्द्र यवपर्पटाः

atha mahādrā kṣā'dikvāthaḥ drā kṣācandanapadmāni mustātiktā'mṛtā'pi ca dhātrī bālamuśīraṃ ca lodhrendra yavaparpaṭāḥ

353

परूषकं प्रियङ्गुश्च यवासो वासकस्तथा मधुकं कुलकञ्चापि किरातो धान्यकं तथा

parūṣakaṃ priyaṅguśca yavāso vāsakastathā madhukaṃ kulakañcāpi kirāto dhānyakaṃ tathā

354

एषां क्वाथो निहन्त्येव ज्वरं पित्तसमुत्थितम् तृष्णां दाहं प्रलापञ्च रक्तपित्तं भ्रमं क्लमम्

eṣāṃ kvātho nihantyeva jvaraṃ pittasamutthitam tṛṣṇāṃ dāhaṃ pralāpañca raktapittaṃ bhramaṃ klamam

355

मृर्च्छां छर्दिं तथा शूलं मुखशोषमरोचकम् कासं श्वासञ्च हृल्लासं नाशयेन्नात्र संशयः

mṛrcchāṃ chardiṃ tathā śūlaṃ mukhaśoṣamarocakam kāsaṃ śvāsañca hṛllāsaṃ nāśayennātra saṃśayaḥ

356

अथ धान्याकक्वाथः ससितो निशि पर्युषितः प्रातर्धान्याकतण्डुलक्वाथः पीतः शमयत्यचिरादन्तर्दाहं ज्वरं पैत्तम्

atha dhānyākakvāthaḥ sasito niśi paryuṣitaḥ prātardhānyākataṇḍulakvāthaḥ pītaḥ śamayatyacirādantardāhaṃ jvaraṃ paittam

357

अथामृताहिमवासाहिमौ अमृतायाता हिमः प्रातः ससितः पैत्तिकं ज्वरम् वासायाश्च तथा कासरक्तपित्तज्वराञ्जयेत्

athāmṛtāhimavāsāhimau amṛtāyātā himaḥ prātaḥ sasitaḥ paittikaṃ jvaram vāsāyāśca tathā kāsaraktapittajvarāñjayet

358

अथद्वितीयो गुडूच्यादिक्वाथः गुडूची भूमिनिम्बश्च बालं वीरणमूलकम् लघुमुस्तं त्रिवृद्धात्री द्रा क्षा वासा च पर्पटः

athadvitīyo guḍūcyādikvāthaḥ guḍūcī bhūminimbaśca bālaṃ vīraṇamūlakam laghumustaṃ trivṛddhātrī drā kṣā vāsā ca parpaṭaḥ

359

एषां क्वाथो हरत्येव ज्वरं पित्तकृतं द्रुतम् सोपद्र्रवमपि प्रातर्निपीतो मधुना सह

eṣāṃ kvātho haratyeva jvaraṃ pittakṛtaṃ drutam sopadrravamapi prātarnipīto madhunā saha

360

पलाशस्य बदर्या वा निम्बस्य मृदुपल्लवैः अम्लपिष्टैः प्रलेपोऽय हन्याद्दाहयुतं ज्वरम्

palāśasya badaryā vā nimbasya mṛdupallavaiḥ amlapiṣṭaiḥ pralepo'ya hanyāddāhayutaṃ jvaram

361

उत्तानसुप्तस्य गभीरताम्रकांस्यादिपात्रे निहिते च नाभौ शीताम्बुधारा बहुला पतन्ती निहन्ति दाहं त्वरितं ज्वरं च

uttānasuptasya gabhīratāmrakāṃsyādipātre nihite ca nābhau śītāmbudhārā bahulā patantī nihanti dāhaṃ tvaritaṃ jvaraṃ ca

362

अथ पथ्याऽवलेहः पथ्यां तैलघृतक्षौद्र्रैर्लिहन्दाहज्वरापहाम् कासासृक्पित्तवीसर्पश्वासान्हन्ति वमीमपि

atha pathyā'valehaḥ pathyāṃ tailaghṛtakṣaudrrairlihandāhajvarāpahām kāsāsṛkpittavīsarpaśvāsānhanti vamīmapi

363

काञ्जिकार्द्र पटेनावगुण्ठनं दाहनाशनम् अथ गोतक्रसंस्विन्नशीतलीकृतवाससा

kāñjikārdra paṭenāvaguṇṭhanaṃ dāhanāśanam atha gotakrasaṃsvinnaśītalīkṛtavāsasā

364

द्रा क्षाऽमलककल्केन कवलोऽत्र हितो मतः पक्वदाडिमबीजैर्वा धानाकल्केन च क्वचित्

drā kṣā'malakakalkena kavalo'tra hito mataḥ pakvadāḍimabījairvā dhānākalkena ca kvacit

365

दाहकम्पार्दितं क्षामं निरन्नं तृष्णयान्वितम् शर्करामधुसंयुक्तं पाययेल्लाजतर्पणम्

dāhakampārditaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ tṛṣṇayānvitam śarkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayellājatarpaṇam

366

मुद्गयूषौदनो देयः सितया पैत्तिके ज्वरे हर्म्ये शुभ्राभ्रसङ्काशे शशाङ्ककरशीतले मलयोद्भवसंसिक्ते सुप्यात्पित्तज्वरी नरः

mudgayūṣaudano deyaḥ sitayā paittike jvare harmye śubhrābhrasaṅkāśe śaśāṅkakaraśītale malayodbhavasaṃsikte supyātpittajvarī naraḥ

367

हारावलीचन्दनशीतलानां सुगन्धपुष्पाम्बरभूषितानाम् नितम्बिनीनां सुपयोधराणामालिङ्गनान्याशु हरन्ति दाहम्

hārāvalīcandanaśītalānāṃ sugandhapuṣpāmbarabhūṣitānām nitambinīnāṃ supayodharāṇāmāliṅganānyāśu haranti dāham

368

आह्लादश्चास्य विज्ञाय ताः स्त्रीरपनयेत्पुनः हितञ्च भोजयेदन्नं न प्रीतिसुरतंमहत्

āhlādaścāsya vijñāya tāḥ strīrapanayetpunaḥ hitañca bhojayedannaṃ na prītisurataṃmahat

369

vāpyaḥ kamalahāsinyo jalayantragṛhāḥ śubhāḥ nāryaścandanadigdhāṅgyo dāhadainyaharā matāḥ

कफज्वराधिकारः

370

अथ कफज्वराधिकारः श्लेष्मलाहारचेष्टाभ्यां कफो ह्यामाशयाश्रयः बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं ज्वरकृत्स्याद्र सानुगः

atha kaphajvarādhikāraḥ śleṣmalāhāraceṣṭābhyāṃ kapho hyāmāśayāśrayaḥ bahirnirasya koṣṭhāgniṃ jvarakṛtsyādra sānugaḥ

371

स्तैमित्यं स्तिमितोवेग आलस्यं मधुरास्यता शुक्लमूत्रपुरीषत्वं स्तम्भस्तृप्तिरथापि वा

staimityaṃ stimitovega ālasyaṃ madhurāsyatā śuklamūtrapurīṣatvaṃ stambhastṛptirathāpi vā

372

गौरवं शीतमुत्क्लेदो रोमहर्षोऽतिनिद्रि ता प्रतिश्यायोऽरूचिः कासः कफजेऽक्ष्णोश्च शुक्लता

gauravaṃ śītamutkledo romaharṣo'tinidri tā pratiśyāyo'rūciḥ kāsaḥ kaphaje'kṣṇośca śuklatā

373

श्लैष्मिके द्वादशाहेन ज्वरे युञ्जीत भेषजम् पिप्पल्यादिकषायन्तु कफजे परिपाचनम्

ślaiṣmike dvādaśāhena jvare yuñjīta bheṣajam pippalyādikaṣāyantu kaphaje paripācanam

374

पिप्पली पिप्पलीमूलं मरिचं गजपिप्पली नागरं चित्रकं चव्यं रेणुकैलाऽजमोदिकाः

pippalī pippalīmūlaṃ maricaṃ gajapippalī nāgaraṃ citrakaṃ cavyaṃ reṇukailā'jamodikāḥ

375

सर्षपो हिङ्गु भार्गी च पाठेन्द्र यवजीरकाः महानिम्बश्च मूर्वा च विषा तिक्ता विडङ्गकम्

sarṣapo hiṅgu bhārgī ca pāṭhendra yavajīrakāḥ mahānimbaśca mūrvā ca viṣā tiktā viḍaṅgakam

376

पिप्पल्यादिगणो ह्येषः कफमारुतनाशनः गुल्मशूलज्वरहरो दीपनस्त्वामपाचनः

pippalyādigaṇo hyeṣaḥ kaphamārutanāśanaḥ gulmaśūlajvaraharo dīpanastvāmapācanaḥ

377

क्षौद्रो पकुल्यासंयोगः श्वासकासज्वरापहः प्लीहानं हन्ति हिक्काञ्च बालानामपि शस्यते

kṣaudro pakulyāsaṃyogaḥ śvāsakāsajvarāpahaḥ plīhānaṃ hanti hikkāñca bālānāmapi śasyate

378

पिप्पलद्यं त्रिफलां चापि समभागां ज्वरी लिहन् मधुना सर्पिषा चापि कासी श्वासी सुखी भवेत्

pippaladyaṃ triphalāṃ cāpi samabhāgāṃ jvarī lihan madhunā sarpiṣā cāpi kāsī śvāsī sukhī bhavet

379

कट्फलं पौष्करं शृङ्गी कृष्णाच मधुना सह श्वासकासज्वरहरो लेहोऽय कफनाशनः

kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī kṛṣṇāca madhunā saha śvāsakāsajvaraharo leho'ya kaphanāśanaḥ

380

कट्फलं पौष्करं शृङ्गी यवानी कारवी तथा कटुत्रयञ्चसर्वाणि समभागानि चूर्णयेत्

kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī yavānī kāravī tathā kaṭutrayañcasarvāṇi samabhāgāni cūrṇayet

381

आर्द्र कस्वरसैर्लिह्यान्मधुना वा कफज्वरी कासश्वासारुचिच्छर्दिहिक्काश्लेष्मानिलापहः

ārdra kasvarasairlihyānmadhunā vā kaphajvarī kāsaśvāsārucicchardihikkāśleṣmānilāpahaḥ

382

सिन्दुवारदलक्वाथं कणाऽढ्य कफजे ज्वरे जङ्घयोश्च बले क्षीणे कर्णे च पिहिते पिबेत्

sinduvāradalakvāthaṃ kaṇā'ḍhya kaphaje jvare jaṅghayośca bale kṣīṇe karṇe ca pihite pibet

383

यवानी पिप्पली वासा तथा खाखसवल्कलम् एषां क्वाथं पिबेत्कासे श्वासे च कफजे ज्वरे

yavānī pippalī vāsā tathā khākhasavalkalam eṣāṃ kvāthaṃ pibetkāse śvāse ca kaphaje jvare

384

वासाक्षुद्रा ऽमृताक्वाथः क्षौद्रे ण ज्वरकासहृत्

vāsākṣudrā 'mṛtākvāthaḥ kṣaudre ṇa jvarakāsahṛt

385

मरिचं पिप्पलीमूलं नागरं कारवी कणा चित्रकं कट्फलं कुष्ठं ससुगन्धि वचा शिवा

maricaṃ pippalīmūlaṃ nāgaraṃ kāravī kaṇā citrakaṃ kaṭphalaṃ kuṣṭhaṃ sasugandhi vacā śivā

386

कण्टकारीजटा शृङ्गी यवानी पिचुमन्दकः एषां क्वाथो हरत्येव ज्वरं सोपद्र वं कफात्

kaṇṭakārījaṭā śṛṅgī yavānī picumandakaḥ eṣāṃ kvātho haratyeva jvaraṃ sopadra vaṃ kaphāt

387

कफवातव्याधिहरत्वाद्वाता धिकारोक्तकल्पतरुरसोयोज्यः सिन्धुत्रिकटुराजीभिरार्द्र केण कफे हितः

kaphavātavyādhiharatvādvātā dhikāroktakalpatarurasoyojyaḥ sindhutrikaṭurājībhirārdra keṇa kaphe hitaḥ

388

मुद्गयूषौदनो देयो ज्वरे कफसमुत्थिते

mudgayūṣaudano deyo jvare kaphasamutthite

वातपित्तज्वराधिकारः

389

अथ वातपित्तज्वराधिकारः वातपित्तकरैर्वातपित्ते ह्यामाशयाश्रये बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं रसगे ज्वरकारिणी

atha vātapittajvarādhikāraḥ vātapittakarairvātapitte hyāmāśayāśraye bahirnirasya koṣṭhāgniṃ rasage jvarakāriṇī

390

प्राग्रूपे वातपित्तस्य भवतो वातपैत्तिके

prāgrūpe vātapittasya bhavato vātapaittike

391

तृष्णा मूर्च्छा भ्रमो दाहो निद्रा नाशः शिरोरुजा कण्ठास्यशोषो वमथू रोमहर्षोऽरुचिस्तमः पर्वभेदश्च जृम्भा च वातपित्तज्वराकृतिः

tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāho nidrā nāśaḥ śirorujā kaṇṭhāsyaśoṣo vamathū romaharṣo'rucistamaḥ parvabhedaśca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ

392

वातपित्तज्वरे देयमौषधं पञ्चमेऽहनि

vātapittajvare deyamauṣadhaṃ pañcame'hani

393

किराततिक्तममृतां द्रा क्षामामलकं शटीम् निष्क्वाथ्य सगुडं क्वाथं वातपित्तज्वरे पिबेत्

kirātatiktamamṛtāṃ drā kṣāmāmalakaṃ śaṭīm niṣkvāthya saguḍaṃ kvāthaṃ vātapittajvare pibet

394

गुडूची पर्पटो मुस्तं किरातो विश्वभेषजम् वातपित्तज्वरे देयं पञ्चभद्र मिदं शुभम्

guḍūcī parpaṭo mustaṃ kirāto viśvabheṣajam vātapittajvare deyaṃ pañcabhadra midaṃ śubham

395

त्रिफलाशाल्मलीरास्नाराजवृक्षाटरूषकैः श्रृतमम्बु हरत्याशु वातपित्तभवं ज्वरम्

triphalāśālmalīrāsnārājavṛkṣāṭarūṣakaiḥ śrṛtamambu haratyāśu vātapittabhavaṃ jvaram

396

मधुकं सारिवा द्रा क्षा मधूकं चन्दनोत्पलम् काश्मरीफलकं लोध्रं त्रिफला पद्मकेशरम् परूषकं मृणालञ्च क्षिपेत्संचूर्ण्य वारिणि निशोषितं सिताक्षौद्र लाजयुक्तन्तु तत्पिबेत् वातपित्तज्वरं दाहं तृष्णां मूर्च्छाऽरुचिभ्रमान् शमयेद्र क्तपित्तञ्चजीमूतमिव मारुतः

madhukaṃ sārivā drā kṣā madhūkaṃ candanotpalam kāśmarīphalakaṃ lodhraṃ triphalā padmakeśaram parūṣakaṃ mṛṇālañca kṣipetsaṃcūrṇya vāriṇi niśoṣitaṃ sitākṣaudra lājayuktantu tatpibet vātapittajvaraṃ dāhaṃ tṛṣṇāṃ mūrcchā'rucibhramān śamayedra ktapittañcajīmūtamiva mārutaḥ

397

मुद्गामलकयूषस्तु वातपित्तज्वरे हितः महादाहे प्रदातव्यो यूषश्चणकसम्भवः

mudgāmalakayūṣastu vātapittajvare hitaḥ mahādāhe pradātavyo yūṣaścaṇakasambhavaḥ

398

दाडिमामलकमुद्गसम्भवो यूष उक्त इति वातपैत्तिके इति कफपित्तहरा मुद्गाः कारवेल्ल्यादयस्तथा प्रायेण न च ते देया वातपित्तोत्तरे ज्वरे दत्तास्तु ज्वरविष्टम्भशूलोदावर्त्तकारिणः

dāḍimāmalakamudgasambhavo yūṣa ukta iti vātapaittike iti kaphapittaharā mudgāḥ kāravellyādayastathā prāyeṇa na ca te deyā vātapittottare jvare dattāstu jvaraviṣṭambhaśūlodāvarttakāriṇaḥ

वातश्लेष्मज्वराधिकारः

399

अथ वातश्लेष्मज्वराधिकारः वातश्लेष्मकरैर्वातकफावामाशयाश्रयौ बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं रसगौ ज्वरकारिणौ

atha vātaśleṣmajvarādhikāraḥ vātaśleṣmakarairvātakaphāvāmāśayāśrayau bahirnirasya koṣṭhāgniṃ rasagau jvarakāriṇau

400

प्राग्रूपे वातकफयोः स्यातां वातकफज्वरे

prāgrūpe vātakaphayoḥ syātāṃ vātakaphajvare

401

स्तैमित्यं पर्वणां भेदो निद्रा गौरवमेव च शिरोग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदाप्रवर्त्तनम् सन्तापो मध्यवेगश्च वातश्लेष्मज्वराकृतिः

staimityaṃ parvaṇāṃ bhedo nidrā gauravameva ca śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedāpravarttanam santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ

402

वातश्लेष्मज्वरे देयमौषधं नवमेऽहनि

vātaśleṣmajvare deyamauṣadhaṃ navame'hani

403

अथ पञ्चकोलम् पिप्पलीपिप्पली मूलचव्यचित्रकनागरैः दीपनीयः स्मृतो वर्गो वातश्लेष्मज्वरापहः

atha pañcakolam pippalīpippalī mūlacavyacitrakanāgaraiḥ dīpanīyaḥ smṛto vargo vātaśleṣmajvarāpahaḥ

404

कोलमात्रोपयोगित्वात्पञ्चकोलमिदं स्मृतम् तीक्ष्णोष्णं पाचनं श्रेष्ठं दीपनं कफदाहनुत् गुल्मप्लीहोदरानाहशूलघ्नं पित्तकोपनम्

kolamātropayogitvātpañcakolamidaṃ smṛtam tīkṣṇoṣṇaṃ pācanaṃ śreṣṭhaṃ dīpanaṃ kaphadāhanut gulmaplīhodarānāhaśūlaghnaṃ pittakopanam

405

अथ द्वितीयः किरातादिक्वाथः किरातविश्वाऽमृतवल्लिसिंहिकाव्याघ्रीकणामूलरसोनसिन्दुकैः कृतः कषायो विनिहन्ति सत्वरं ज्वरं समीरात्सकफात्समुत्त्थितम्

atha dvitīyaḥ kirātādikvāthaḥ kirātaviśvā'mṛtavallisiṃhikāvyāghrīkaṇāmūlarasonasindukaiḥ kṛtaḥ kaṣāyo vinihanti satvaraṃ jvaraṃ samīrātsakaphātsamuttthitam

406

अथ पिप्पल्यादिक्वाथः पिप्पल्यादिगणक्वाथं पिबेद्वातकफज्वरी नातः परं किञ्चिदस्ति ज्वरे भेषजमुत्तमम्

atha pippalyādikvāthaḥ pippalyādigaṇakvāthaṃ pibedvātakaphajvarī nātaḥ paraṃ kiñcidasti jvare bheṣajamuttamam

407

अथ बृहत्पिप्पल्यादिक्वाथः पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरम् वचा सातिविषाऽजाजी पाठावत्सकरेणुकाः

atha bṛhatpippalyādikvāthaḥ pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgaram vacā sātiviṣā'jājī pāṭhāvatsakareṇukāḥ

408

किराततिक्तको मूर्वा सर्षपा मरिचानि च कट्फलं पुष्करं भार्गो विडङ्गंकर्कटाह्वयम्

kirātatiktako mūrvā sarṣapā maricāni ca kaṭphalaṃ puṣkaraṃ bhārgo viḍaṅgaṃkarkaṭāhvayam

409

अर्कमूलं वृहत्सिंही श्रेयसी सदुरालभा दीप्यकश्चाजमोदा च शुकनासा सहिङ्गुका

arkamūlaṃ vṛhatsiṃhī śreyasī sadurālabhā dīpyakaścājamodā ca śukanāsā sahiṅgukā

410

एतानि समभागानि गण एकोऽष्टविंशतिः एषां क्वाथो निपीतः स्याद्वातश्लेष्मज्वरापहः

etāni samabhāgāni gaṇa eko'ṣṭaviṃśatiḥ eṣāṃ kvātho nipītaḥ syādvātaśleṣmajvarāpahaḥ

411

हन्ति वातं तथा शीतं प्रस्वेदमतिवेपथुम् प्रलापञ्चातिनिद्रा ञ्च रोमहर्षारुची तथा

hanti vātaṃ tathā śītaṃ prasvedamativepathum pralāpañcātinidrā ñca romaharṣārucī tathā

412

महावातेऽपतन्त्रे च शून्यत्वे सर्वगात्रजे पिप्पल्यादिमहाक्वाथो ज्वरे सर्वत्र पूजितः

mahāvāte'patantre ca śūnyatve sarvagātraje pippalyādimahākvātho jvare sarvatra pūjitaḥ

413

अथ दशमूलीक्वाथः दशमूलीरसः पीतः कणाऽढ्य कफवातजे ज्वरेऽविपाके निद्रा यां पार्श्वरुक्छ्वासकासके

atha daśamūlīkvāthaḥ daśamūlīrasaḥ pītaḥ kaṇā'ḍhya kaphavātaje jvare'vipāke nidrā yāṃ pārśvarukchvāsakāsake

414

अथ पिप्पलीक्वाथः पिप्पलीभिः शृतं तोयमनभिष्यन्दि दीपनम् वातश्लेष्मज्वरं हन्ति सेवितं प्लीहनाशनम्

atha pippalīkvāthaḥ pippalībhiḥ śṛtaṃ toyamanabhiṣyandi dīpanam vātaśleṣmajvaraṃ hanti sevitaṃ plīhanāśanam

415

अथ सूर्यशेखररसः सूतकं टङ्कणं भृष्टं गन्धं शुद्धं समं समम् द्विगुणं सूतकाद्देयं जैपालं तुषवर्जितम्

atha sūryaśekhararasaḥ sūtakaṃ ṭaṅkaṇaṃ bhṛṣṭaṃ gandhaṃ śuddhaṃ samaṃ samam dviguṇaṃ sūtakāddeyaṃ jaipālaṃ tuṣavarjitam

416

सैन्धवं मरिचं चिञ्चात्वक्क्षारः शर्कराऽपि च प्रत्येकं सूततुल्यं स्याज्जम्बीरैर्मर्दयेद्दिनम्

saindhavaṃ maricaṃ ciñcātvakkṣāraḥ śarkarā'pi ca pratyekaṃ sūtatulyaṃ syājjambīrairmardayeddinam

417

सूर्यशेखरनामाऽय रसो गुञ्जाद्वयोन्मितः भक्षितस्तप्ततोयेन वातश्लेष्मज्वरापहः

sūryaśekharanāmā'ya raso guñjādvayonmitaḥ bhakṣitastaptatoyena vātaśleṣmajvarāpahaḥ

418

स्वेदोद्गमे भृष्टकुलत्थचूर्णनिपातनं शस्तमिति ब्रुवन्ति जीर्णं शकृद्गोर्लवणस्य भाजनं संचूर्णितं स्वेदहरं सुधूलनात्

svedodgame bhṛṣṭakulatthacūrṇanipātanaṃ śastamiti bruvanti jīrṇaṃ śakṛdgorlavaṇasya bhājanaṃ saṃcūrṇitaṃ svedaharaṃ sudhūlanāt

419

अथ मरिचाद्युद्धूलनम् मरिचं पिप्पली शुण्ठी पथ्या लोध्रञ्च पौष्करम् भूनिम्बः कटुकाकुष्ठं कचूरोलिङ्गिका शटी

atha maricādyuddhūlanam maricaṃ pippalī śuṇṭhī pathyā lodhrañca pauṣkaram bhūnimbaḥ kaṭukākuṣṭhaṃ kacūroliṅgikā śaṭī

420

एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् एतदुद्धूलनं श्रेष्ठं स्रोतोवत्स्वेदनिर्गमे

etāni samabhāgāni sūkṣmacūrṇāni kārayet etaduddhūlanaṃ śreṣṭhaṃ srotovatsvedanirgame

421

अथ भूनिम्बाद्युद्धूलनम् भूनिम्बः कारवी तिक्ता वचा कट्फलजं रजः एषामुद्धूलनं श्रेष्ठं सततं स्वेदसंस्रवे

atha bhūnimbādyuddhūlanam bhūnimbaḥ kāravī tiktā vacā kaṭphalajaṃ rajaḥ eṣāmuddhūlanaṃ śreṣṭhaṃ satataṃ svedasaṃsrave

422

अथ वालुका स्वेदः पूर्वोक्तो वालुकास्वेदोऽप्यत्र समुचितः यदुक्तम् पीनसश्वासबाधिर्यजङ्घापार्श्वास्थिशूलिनि वातश्लेष्मज्वरे देयमौषधं तद्विधानवित्

atha vālukā svedaḥ pūrvokto vālukāsvedo'pyatra samucitaḥ yaduktam pīnasaśvāsabādhiryajaṅghāpārśvāsthiśūlini vātaśleṣmajvare deyamauṣadhaṃ tadvidhānavit

423

मातुलुङ्गफलकेशरो धृतः सिन्धुजन्ममरिचान्वितो मुखे हन्तिवातकफरोगमास्यगं शोषमाशु जडतामरोचकम्

mātuluṅgaphalakeśaro dhṛtaḥ sindhujanmamaricānvito mukhe hantivātakapharogamāsyagaṃ śoṣamāśu jaḍatāmarocakam

424

महत्या पञ्चमूल्याऽन्न सम्यक्सिद्धं चिकित्सकः सप्तमे दिवसे दद्याज्ज्वरे वातवलासजे

mahatyā pañcamūlyā'nna samyaksiddhaṃ cikitsakaḥ saptame divase dadyājjvare vātavalāsaje

पित्तकफज्वराधिकारः

425

अथ पित्तकफज्वराधिकारः पित्तश्लेष्मकरैः पित्तकफावामाशयाश्रयौ बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं रसगौज्वरकारिणौ

atha pittakaphajvarādhikāraḥ pittaśleṣmakaraiḥ pittakaphāvāmāśayāśrayau bahirnirasya koṣṭhāgniṃ rasagaujvarakāriṇau

426

प्राग्रूपे पित्तकफयोः स्यातां पित्तकफज्वरे

prāgrūpe pittakaphayoḥ syātāṃ pittakaphajvare

427

लिप्ततिक्तास्यता तन्द्रा मोहः कासोऽरुचिस्तृषा मुहुर्दाहो मुहुः शीतं पित्तश्लेष्मज्वराकृतिः

liptatiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso'rucistṛṣā muhurdāho muhuḥ śītaṃ pittaśleṣmajvarākṛtiḥ

428

पित्तश्लेष्मज्वरे देयमौषधं दशमेऽहनि

pittaśleṣmajvare deyamauṣadhaṃ daśame'hani

429

गुडूची निम्बधान्याकं चन्दनं कटुरोहिणी गुडूच्यादिरयं क्वाथः पाचनो दीपनः स्मृतः तृष्णादाहारुचिच्छर्दिपित्तश्लेष्मज्वरापहः

guḍūcī nimbadhānyākaṃ candanaṃ kaṭurohiṇī guḍūcyādirayaṃ kvāthaḥ pācano dīpanaḥ smṛtaḥ tṛṣṇādāhārucicchardipittaśleṣmajvarāpahaḥ

430

अमृताकटुकाऽरिष्टपटोलघनचन्दनम् नागरेन्द्र यवं चैतदमृताष्टकमीरितम्

amṛtākaṭukā'riṣṭapaṭolaghanacandanam nāgarendra yavaṃ caitadamṛtāṣṭakamīritam

431

क्वथितं सकणाचूर्णं पित्तश्लेष्मज्वरापहम् हृल्लासारोचकच्छर्दितृष्णादाहनिवारणम्

kvathitaṃ sakaṇācūrṇaṃ pittaśleṣmajvarāpaham hṛllāsārocakaccharditṛṣṇādāhanivāraṇam

432

अथ कण्टकार्यादिक्वाथः कण्टकार्यमृताभार्गी विश्वेन्द्र्रयववासकम् भूनिम्बं चन्दनं मुस्तं पटोलं कटुरोहिणीम्

atha kaṇṭakāryādikvāthaḥ kaṇṭakāryamṛtābhārgī viśvendrrayavavāsakam bhūnimbaṃ candanaṃ mustaṃ paṭolaṃ kaṭurohiṇīm

433

विपाच्य पाययेत्क्वाथं पित्तश्लेष्मज्वरापहम् दाहतृष्णाऽरुचिच्छर्दिकासशूलनिवारणम्

vipācya pāyayetkvāthaṃ pittaśleṣmajvarāpaham dāhatṛṣṇā'rucicchardikāsaśūlanivāraṇam

434

नागरोशीरबिल्वाब्द धान्यमोचरसाम्बुभिः कृतः क्वाथो भवेद् ग्राही पित्तश्लेष्मज्वरापहः

nāgarośīrabilvābda dhānyamocarasāmbubhiḥ kṛtaḥ kvātho bhaved grāhī pittaśleṣmajvarāpahaḥ

435

शर्करामक्षमात्राञ्च कटुकीं चोष्णवारिणा पीत्वा ज्वरं जयेज्जन्तुः पित्तश्लेष्मसमुद्भवम्

śarkarāmakṣamātrāñca kaṭukīṃ coṣṇavāriṇā pītvā jvaraṃ jayejjantuḥ pittaśleṣmasamudbhavam

436

सपत्रपुष्पवासाया रसः क्षौद्र सितायुतः पित्तष्लेमज्वरं हन्ति साम्लपित्तं सकामलम्

sapatrapuṣpavāsāyā rasaḥ kṣaudra sitāyutaḥ pittaṣlemajvaraṃ hanti sāmlapittaṃ sakāmalam

437

कषायः परिपीतस्तु शृङ्गबेरपटोलयोः पित्तश्लेष्मज्वरवमीदाहकण्डूहरो भवेत्

kaṣāyaḥ paripītastu śṛṅgaberapaṭolayoḥ pittaśleṣmajvaravamīdāhakaṇḍūharo bhavet

438

पटोलधान्ययोर्यूषः पित्तश्लेष्मज्वरापहः

paṭoladhānyayoryūṣaḥ pittaśleṣmajvarāpahaḥ

सन्निपातज्वराधिकारः

439

अथ सन्निपातज्वराधिकारः त्रिदोषजनकैर्वातः पित्तां श्लेष्माऽमगेहगाः बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं रसगा ज्वरकारिणः

atha sannipātajvarādhikāraḥ tridoṣajanakairvātaḥ pittāṃ śleṣmā'magehagāḥ bahirnirasya koṣṭhāgniṃ rasagā jvarakāriṇaḥ

440

क्षणे दाहः क्षणे शीतमस्थिसन्धिशिरोरुजा सास्रावे कलुषे रक्ते निर्भुग्ने चापि लोचने

kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītamasthisandhiśirorujā sāsrāve kaluṣe rakte nirbhugne cāpi locane

441

सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवावृतः तन्द्रा मोहः प्रलापश्च कासः श्वासोऽरुचिर्भ्रमः

sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ tandrā mohaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāso'rucirbhramaḥ

442

परिदग्धा खरस्पर्शा जिह्वा स्रस्ताङ्गता परा ष्ठीवनं रक्तपित्तस्य कफेनोन्मिश्रितस्य च शिरसो लोठनं तृष्णा निद्रा नाशो हृदि व्यथा स्वेदमूत्रपुरीषाणां चिराद्दर्शनमल्पशः

paridagdhā kharasparśā jihvā srastāṅgatā parā ṣṭhīvanaṃ raktapittasya kaphenonmiśritasya ca śiraso loṭhanaṃ tṛṣṇā nidrā nāśo hṛdi vyathā svedamūtrapurīṣāṇāṃ cirāddarśanamalpaśaḥ

443

कृशत्वं नातिगात्राणां प्रततं कण्ठकूजनम् कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानाञ्च दर्शनम्

kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ pratataṃ kaṇṭhakūjanam koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāñca darśanam

444

मूकत्वं स्रोतसां पाको गुरुत्वमुदरस्य च चिरात्पाकश्च दोषाणांसन्निपातज्वराकृतिः

mūkatvaṃ srotasāṃ pāko gurutvamudarasya ca cirātpākaśca doṣāṇāṃsannipātajvarākṛtiḥ

445

एकोल्वणास्त्रयस्तेषु द्व्युल्वणाश्च तथेति षट् त्र्! युल्वणश्च भवेदेको विज्ञेयः स तु सप्तमः

ekolvaṇāstrayasteṣu dvyulvaṇāśca tatheti ṣaṭ tr! yulvaṇaśca bhavedeko vijñeyaḥ sa tu saptamaḥ

446

प्रवृद्धमध्यहीनैस्तु वातपित्तकफैश्च षट् सन्निपातज्वरस्यैवं स्युर्विशेषास्त्रयोदश

pravṛddhamadhyahīnaistu vātapittakaphaiśca ṣaṭ sannipātajvarasyaivaṃ syurviśeṣāstrayodaśa

447

विस्फारकश्चाशुकारी कम्पनो बभ्रसंज्ञकः शीघ्रकारी तथा भल्लुः सप्तमः कूटपाकलः

visphārakaścāśukārī kampano babhrasaṃjñakaḥ śīghrakārī tathā bhalluḥ saptamaḥ kūṭapākalaḥ

448

सम्मोहकः पाकलश्च याम्यः क्रकच इत्यपि ततः कर्कटकः प्रोक्तस्ततो वैदारिकाभिधः

sammohakaḥ pākalaśca yāmyaḥ krakaca ityapi tataḥ karkaṭakaḥ proktastato vaidārikābhidhaḥ

449

तत्र वातोल्वणविस्फारकलक्षणम् श्वासः कासो भ्रमो मूर्च्छा प्रलापो मोहवेपथू पार्श्वस्य वेदना जृम्भा कषायत्वं मुखस्य च

tatra vātolvaṇavisphārakalakṣaṇam śvāsaḥ kāso bhramo mūrcchā pralāpo mohavepathū pārśvasya vedanā jṛmbhā kaṣāyatvaṃ mukhasya ca

450

वातोल्वणस्य लिङ्गानि सन्निपातस्य लक्षयेत् एष विस्फारको नाम्ना सन्निपातः सुदारुणः

vātolvaṇasya liṅgāni sannipātasya lakṣayet eṣa visphārako nāmnā sannipātaḥ sudāruṇaḥ

451

अतिसारो भ्रमो मूर्च्छा मुखपाकस्तथैव च गात्रे च बिन्दवो रक्ता दाहोऽतीव प्रजायते

atisāro bhramo mūrcchā mukhapākastathaiva ca gātre ca bindavo raktā dāho'tīva prajāyate

452

पित्तोल्वणस्य लिङ्गानि सन्निपातस्य लक्षयेत् भिषग्भिः सन्निपातोऽयमाशुकारी प्रकीर्त्तितः

pittolvaṇasya liṅgāni sannipātasya lakṣayet bhiṣagbhiḥ sannipāto'yamāśukārī prakīrttitaḥ

453

जडता गद्गदा वाणी रात्रौ निद्रा भवत्यपि प्रस्तब्धे नयने चैव मुखमाधुर्यमेव च

jaḍatā gadgadā vāṇī rātrau nidrā bhavatyapi prastabdhe nayane caiva mukhamādhuryameva ca

454

कफोल्वणस्य लिङ्गानि सन्निपातस्य लक्षयेत् मुनिभिः सन्निपातोऽयमुक्तःकम्पनसंज्ञकः

kapholvaṇasya liṅgāni sannipātasya lakṣayet munibhiḥ sannipāto'yamuktaḥkampanasaṃjñakaḥ

455

वातपित्ताधिको यस्तु सन्निपातः प्रकुप्यति तस्य ज्वरो मदस्तृष्णा मुखशोषः प्रमीलकः

vātapittādhiko yastu sannipātaḥ prakupyati tasya jvaro madastṛṣṇā mukhaśoṣaḥ pramīlakaḥ

456

आध्मानारुचितन्द्रा श्च कासश्वासभ्रमश्रमाः मुनिभिर्बभ्रनामाऽय सन्निपात उदाहृतः

ādhmānārucitandrā śca kāsaśvāsabhramaśramāḥ munibhirbabhranāmā'ya sannipāta udāhṛtaḥ

457

वातश्लेष्माधिको यस्य सन्निपातः प्रकुप्यति तस्य शीतज्वरो मूर्च्छा क्षुत्तृष्णा पार्श्वनिग्रहः

vātaśleṣmādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati tasya śītajvaro mūrcchā kṣuttṛṣṇā pārśvanigrahaḥ

458

शूलमस्विद्यमानस्य तन्द्रा श्वासश्च जायते असाध्यः सन्निपातोऽय शीघ्रकारीति कथ्यते न हि जीवत्यहोरात्रमनेनाविष्टविग्रहः

śūlamasvidyamānasya tandrā śvāsaśca jāyate asādhyaḥ sannipāto'ya śīghrakārīti kathyate na hi jīvatyahorātramanenāviṣṭavigrahaḥ

459

पित्तश्लेष्माधिको यस्य सन्निपातः प्रकुप्यति अन्तर्दाहो बहिः शीतं तस्य तृष्णा प्रवर्द्धते

pittaśleṣmādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati antardāho bahiḥ śītaṃ tasya tṛṣṇā pravarddhate

460

तुद्यते दक्षिणे पार्श्वे उरःशीर्षगलग्रहः ष्ठीवति श्लेष्मपित्तञ्च कृच्छ्रात्कोठश्च जायते

tudyate dakṣiṇe pārśve uraḥśīrṣagalagrahaḥ ṣṭhīvati śleṣmapittañca kṛcchrātkoṭhaśca jāyate

461

विड्भेदश्वासहिक्काश्च वर्द्धन्ते सप्रमीलकाः ऋषिभिर्भल्लुनामाऽय सन्निपात उदाहृतः

viḍbhedaśvāsahikkāśca varddhante sapramīlakāḥ ṛṣibhirbhallunāmā'ya sannipāta udāhṛtaḥ

462

सर्वदोषोल्वणो यस्य सन्निपातः प्रकुप्यति त्रयाणामपि दोषाणां तस्य रूपाणि लक्षयेत्

sarvadoṣolvaṇo yasya sannipātaḥ prakupyati trayāṇāmapi doṣāṇāṃ tasya rūpāṇi lakṣayet

463

व्याधिभ्यो दारूणश्चैव वज्रशस्त्राग्निसन्निभः केवलोच्छ्वासपरमः स्तब्धाङ्गः स्तब्धलोचनः

vyādhibhyo dārūṇaścaiva vajraśastrāgnisannibhaḥ kevalocchvāsaparamaḥ stabdhāṅgaḥ stabdhalocanaḥ

464

त्रिरात्रात्परमेतस्य जन्तोर्हरति जीवितम् तदवस्थन्तु तं दृष्ट्वा मूढो व्याहरते जनः

trirātrātparametasya jantorharati jīvitam tadavasthantu taṃ dṛṣṭvā mūḍho vyāharate janaḥ

465

धर्षितो राक्षसैर्नूनमवेलायां चरन्ति ये अम्बया ब्रुवते केचिद्यक्षिण्या ब्रह्मराक्षसैः

dharṣito rākṣasairnūnamavelāyāṃ caranti ye ambayā bruvate kecidyakṣiṇyā brahmarākṣasaiḥ

466

पिशाचैर्गुह्यकैश्चैव तथाऽन्यैर्मस्तके हतम् कुलदेवार्च्चनाहीनं धर्षितं कुलदैवतैः

piśācairguhyakaiścaiva tathā'nyairmastake hatam kuladevārccanāhīnaṃ dharṣitaṃ kuladaivataiḥ

467

नक्षत्रपीडामपरे गरकर्मेति चापरे सन्निपातमिमं प्राहुर्भिषजः कूटपाकलम्

nakṣatrapīḍāmapare garakarmeti cāpare sannipātamimaṃ prāhurbhiṣajaḥ kūṭapākalam

468

प्रवृद्धमध्यहीनैस्तु वातपित्तकफैश्च यः तेन रोगास्त एवोक्ता यथादोषबलाश्रयाः

pravṛddhamadhyahīnaistu vātapittakaphaiśca yaḥ tena rogāsta evoktā yathādoṣabalāśrayāḥ

469

प्रलापायाससम्मोहकम्पमूर्च्छाऽरतिभ्रमाः एकपक्षाभिघातश्च तत्राप्येते विशेषतः

pralāpāyāsasammohakampamūrcchā'ratibhramāḥ ekapakṣābhighātaśca tatrāpyete viśeṣataḥ

470

एष सम्मोहको नाम्ना सन्निपातः सुदारुणः

eṣa sammohako nāmnā sannipātaḥ sudāruṇaḥ

471

मध्यप्रवृद्धहीनैस्तु वातपित्तकफैश्च यः तेन रोगास्त एवोक्ता यथादोषवलाश्रयाः

madhyapravṛddhahīnaistu vātapittakaphaiśca yaḥ tena rogāsta evoktā yathādoṣavalāśrayāḥ

473

मोहप्रलापमूर्च्छाः स्युर्मन्यास्तम्भः शिरोग्रहः कासः श्वासो भ्रमस्तन्द्रा संज्ञानाशो हृदि व्यथा खेभ्यो रक्तं विसृजति सरक्तस्तब्धनेत्रता तत्राप्येते विशेषाः स्युर्मृत्युरर्वाक् त्रिवासरात् भिषग्भिः सन्निपातोऽय कथितःपाकलाभिधः

mohapralāpamūrcchāḥ syurmanyāstambhaḥ śirograhaḥ kāsaḥ śvāso bhramastandrā saṃjñānāśo hṛdi vyathā khebhyo raktaṃ visṛjati saraktastabdhanetratā tatrāpyete viśeṣāḥ syurmṛtyurarvāk trivāsarāt bhiṣagbhiḥ sannipāto'ya kathitaḥpākalābhidhaḥ

474

हीनप्रवृद्धमध्यैस्तु वातपित्तकफैश्च यः तेन रोगास्त एवोक्ता यथादोषबलाश्रयाः

hīnapravṛddhamadhyaistu vātapittakaphaiśca yaḥ tena rogāsta evoktā yathādoṣabalāśrayāḥ

475

हृदयं दह्यते चास्य यकृत्प्लीहान्त्रफुफ्फुसाः पच्यन्तेऽत्यर्थमूर्द्ध्वाधः पूयशोणितनिर्गमः

hṛdayaṃ dahyate cāsya yakṛtplīhāntraphuphphusāḥ pacyante'tyarthamūrddhvādhaḥ pūyaśoṇitanirgamaḥ

476

शीर्णदन्तश्च मृत्युश्च तत्राप्येतद्विशेषतः भिषग्भिः सन्निपातोऽय याम्यो नाम्ना प्रकीर्त्तितः

śīrṇadantaśca mṛtyuśca tatrāpyetadviśeṣataḥ bhiṣagbhiḥ sannipāto'ya yāmyo nāmnā prakīrttitaḥ

477

प्रवृद्धहीनमध्यस्तु वातपित्तकफैश्च यः तेन रोगास्त एवोक्ता यथादोषबलश्रयाः

pravṛddhahīnamadhyastu vātapittakaphaiśca yaḥ tena rogāsta evoktā yathādoṣabalaśrayāḥ

478

प्रलापायाससम्मोहाः कम्पमूर्च्छाऽरतिभ्रमाः मन्यास्तम्भेन मृत्युःस्यात्तत्राप्येतद्विशेषतः

pralāpāyāsasammohāḥ kampamūrcchā'ratibhramāḥ manyāstambhena mṛtyuḥsyāttatrāpyetadviśeṣataḥ

479

भिषग्भिः सन्न्पितोऽय क्रकचः सम्प्रकीर्त्तितः

bhiṣagbhiḥ sannpito'ya krakacaḥ samprakīrttitaḥ

480

मध्यहीनप्रबृद्धैस्तु वातपित्तकफैश्च यः तेन रोगास्त एवोक्ता यथादोषबलाश्रयाः

madhyahīnaprabṛddhaistu vātapittakaphaiśca yaḥ tena rogāsta evoktā yathādoṣabalāśrayāḥ

481

अन्तर्दाहो विशेषोऽत्र नच वक्तुं स शक्यते रक्तमालक्तकेनेव लक्ष्यते मुखमण्डलम्

antardāho viśeṣo'tra naca vaktuṃ sa śakyate raktamālaktakeneva lakṣyate mukhamaṇḍalam

482

पित्तेनाकर्षितः श्लेष्मा हृदयान्न प्रसिच्यते इषुणेवाहतं पार्श्वं तुद्यते खन्यते हृदि

pittenākarṣitaḥ śleṣmā hṛdayānna prasicyate iṣuṇevāhataṃ pārśvaṃ tudyate khanyate hṛdi

483

प्रमीलकश्वासहिक्का वर्द्धन्ते तु दिने दिने जिह्वा दग्धा खरस्पर्शा गलः शूकैरिवावृतः

pramīlakaśvāsahikkā varddhante tu dine dine jihvā dagdhā kharasparśā galaḥ śūkairivāvṛtaḥ

484

विसर्गं नाभिजानाति कूजेच्चापि कपोतवत् अतीव श्लेष्मणा पूर्णः शुष्कवक्त्रौष्ठतालुकः

visargaṃ nābhijānāti kūjeccāpi kapotavat atīva śleṣmaṇā pūrṇaḥ śuṣkavaktrauṣṭhatālukaḥ

485

तन्द्रा निद्रा ऽतियोगार्त्तो हतवाङ् निहतद्युतिः न रतिं लभते नित्यं विपरीतानि चेच्छति

tandrā nidrā 'tiyogārtto hatavāṅ nihatadyutiḥ na ratiṃ labhate nityaṃ viparītāni cecchati

486

आयम्यते च बहुशो रक्तं ष्ठीवति चाल्पशः एष कर्कटको नाम्ना सन्निपातःसुदारुणः

āyamyate ca bahuśo raktaṃ ṣṭhīvati cālpaśaḥ eṣa karkaṭako nāmnā sannipātaḥsudāruṇaḥ

487

हीनमध्यप्रवृद्धैस्तु वातपित्तकफैश्च यः तेन रोगास्त एवोक्ता यथादोषबलाश्रयाः

hīnamadhyapravṛddhaistu vātapittakaphaiśca yaḥ tena rogāsta evoktā yathādoṣabalāśrayāḥ

488

अल्पशूलं कटीतोदो मध्ये दाहो रुजा भ्रमः भृशं क्लमः शिरोवस्तिमन्याहृदयवाग्रुजः

alpaśūlaṃ kaṭītodo madhye dāho rujā bhramaḥ bhṛśaṃ klamaḥ śirovastimanyāhṛdayavāgrujaḥ

489

प्रमीलकः श्वासकासहिक्काजाड्यविसंज्ञताः प्रथमोत्पन्नमेनन्तु साधयन्ति कदाचन

pramīlakaḥ śvāsakāsahikkājāḍyavisaṃjñatāḥ prathamotpannamenantu sādhayanti kadācana

490

एतस्मिन्सन्निवृत्ते तु कर्णमूले सुदारुणा पिडिका जायते जन्तोर्यया कृच्छ्रेण जीवति

etasminsannivṛtte tu karṇamūle sudāruṇā piḍikā jāyate jantoryayā kṛcchreṇa jīvati

491

स वैदारिकसंज्ञोऽय सन्निपातःसुदारुणः त्रिरात्रात्परमेतस्य व्यर्थमौषधकल्पनम्

sa vaidārikasaṃjño'ya sannipātaḥsudāruṇaḥ trirātrātparametasya vyarthamauṣadhakalpanam

492

शीता ङ्गस्त्रिमलोद्भवज्वरगणे तन्द्री प्रलापी ततो रक्तष्ठीवयिता च तत्र गणितः सम्भुग्ननेत्रस्तथा साभिन्यासकजिह्वकश्च कथितः प्राक्सन्धिगोऽथान्तको रुग्दाहः सहचित्तविभ्रम इह द्वौ कर्णकण्ठग्रहौ

śītā ṅgastrimalodbhavajvaragaṇe tandrī pralāpī tato raktaṣṭhīvayitā ca tatra gaṇitaḥ sambhugnanetrastathā sābhinyāsakajihvakaśca kathitaḥ prāksandhigo'thāntako rugdāhaḥ sahacittavibhrama iha dvau karṇakaṇṭhagrahau

493

हिमशिशिरशरीरः सन्निपातज्वरी यः श्वसनकसनहिक्कामोहकम्पप्रलापः क्लमबहुकफवातादाहवभ्यङ्गपीडास्वरविकृतिभिरार्त्तः शीतगात्रः स उक्तः

himaśiśiraśarīraḥ sannipātajvarī yaḥ śvasanakasanahikkāmohakampapralāpaḥ klamabahukaphavātādāhavabhyaṅgapīḍāsvaravikṛtibhirārttaḥ śītagātraḥ sa uktaḥ

494

तन्द्रा ऽतीव ततस्तृषाऽतिसरणं श्वासोऽधिकः कासरुक् सन्तप्तार्तितनुर्गले श्वयथुना सार्द्धञ्च कण्डूः कफः सुश्यामा रसना क्लमः श्रवणयोर्मान्द्यञ्च दाहस्तथा यत्र स्यात्स हि तन्द्रि को निगदितो दोषत्रयोत्थो ज्वरः

tandrā 'tīva tatastṛṣā'tisaraṇaṃ śvāso'dhikaḥ kāsaruk santaptārtitanurgale śvayathunā sārddhañca kaṇḍūḥ kaphaḥ suśyāmā rasanā klamaḥ śravaṇayormāndyañca dāhastathā yatra syātsa hi tandri ko nigadito doṣatrayottho jvaraḥ

495

यत्र ज्वरे निखिलदोषनितान्तरोष जाते प्रलापबहुलाः सहसोत्थिताश्च कम्पव्यथापतनदाहविसंज्ञताः स्युर्नाम्ना प्रलापक इति प्रथितः पृथिव्याम्

yatra jvare nikhiladoṣanitāntaroṣa jāte pralāpabahulāḥ sahasotthitāśca kampavyathāpatanadāhavisaṃjñatāḥ syurnāmnā pralāpaka iti prathitaḥ pṛthivyām

496

निष्ठीवो रुधिरस्य रक्तसदृशं कृष्णं तनौ मण्डलं लौहित्यं नयने तृषाऽरुचिवमिश्वासातिसारभ्रमाः आध्मानञ्च विसंज्ञता च पतनं हिक्काऽङ्गपीडा भृशं रक्तष्ठीविनि सन्निपातजनिते लिङ्गं ज्वरे जायते

niṣṭhīvo rudhirasya raktasadṛśaṃ kṛṣṇaṃ tanau maṇḍalaṃ lauhityaṃ nayane tṛṣā'rucivamiśvāsātisārabhramāḥ ādhmānañca visaṃjñatā ca patanaṃ hikkā'ṅgapīḍā bhṛśaṃ raktaṣṭhīvini sannipātajanite liṅgaṃ jvare jāyate

497

भृशं नयनवक्रता श्वसनकासतन्द्रा भृशं प्रलापमदवेपथुश्रवणहानिमोहास्तथा पुरो निखिलदोषजे भवति यत्र लिङ्गं ज्वरे पुरातनचिकित्सकैः स इह भुग्ननेत्रो मतः

bhṛśaṃ nayanavakratā śvasanakāsatandrā bhṛśaṃ pralāpamadavepathuśravaṇahānimohāstathā puro nikhiladoṣaje bhavati yatra liṅgaṃ jvare purātanacikitsakaiḥ sa iha bhugnanetro mataḥ

498

दोषास्तीव्रतरा भवन्ति बलिनः सर्वेऽपि यत्र ज्वरे मोहोऽतीव विचेष्टता विकलता श्वासो भृशं मूकता दाहश्चिक्कणमाननञ्च दहनो मन्दो बलस्य क्षयः सोऽभिन्यास इति प्रकीर्त्तित इह प्राज्ञैर्भिषग्भिः पुरा

doṣāstīvratarā bhavanti balinaḥ sarve'pi yatra jvare moho'tīva viceṣṭatā vikalatā śvāso bhṛśaṃ mūkatā dāhaścikkaṇamānanañca dahano mando balasya kṣayaḥ so'bhinyāsa iti prakīrttita iha prājñairbhiṣagbhiḥ purā

499

त्रिदोषजनिते ज्वरे भवति यत्र जिह्वा भृशं वृता कठिनकण्टकैस्तदनु निर्भरंमूकता श्रुतिक्षतिबलक्षति श्वसनकाससन्तप्तताः पुरातनभिषग्वरास्तमिह जिह्वकं चक्षते

tridoṣajanite jvare bhavati yatra jihvā bhṛśaṃ vṛtā kaṭhinakaṇṭakaistadanu nirbharaṃmūkatā śrutikṣatibalakṣati śvasanakāsasantaptatāḥ purātanabhiṣagvarāstamiha jihvakaṃ cakṣate

500

व्यथाऽतिशयिता भवेच्छ्वयथुसंयुता सन्धिषु प्रभूतकफता मुखे विगतनिद्र ता कासरुक् समस्तमिति कीर्त्तितं भवति लक्ष्म यत्र ज्वरे त्रिदोषजनिते बुधैः स हि निगद्यते सन्धिगः

vyathā'tiśayitā bhavecchvayathusaṃyutā sandhiṣu prabhūtakaphatā mukhe vigatanidra tā kāsaruk samastamiti kīrttitaṃ bhavati lakṣma yatra jvare tridoṣajanite budhaiḥ sa hi nigadyate sandhigaḥ

501

यस्मिँ ल्लक्षणमेतदस्ति सकलैर्दोषैरुदीते ज्वरे ऽजस्रं मूर्द्धविधूननं सकसनं सर्वाङ्गपीडाऽधिका हिक्काश्वाससदाहमोहसहिता देहेऽतिसन्तप्तता वैकल्यञ्च वृथावचांसि मुनिभिः संकीर्त्तितः सोऽन्तकः

yasmim̐ llakṣaṇametadasti sakalairdoṣairudīte jvare 'jasraṃ mūrddhavidhūnanaṃ sakasanaṃ sarvāṅgapīḍā'dhikā hikkāśvāsasadāhamohasahitā dehe'tisantaptatā vaikalyañca vṛthāvacāṃsi munibhiḥ saṃkīrttitaḥ so'ntakaḥ

502

दाहोऽधिको भवति यत्र तृषा च तीव्रा श्वासप्रलापविरुचिभ्रममोहपीडाः मन्याहनुव्यथनकण्ठरूजः श्रमश्च रूग्दाहसंज्ञ उदितस्त्रिभवो ज्वरोऽयम्

dāho'dhiko bhavati yatra tṛṣā ca tīvrā śvāsapralāpavirucibhramamohapīḍāḥ manyāhanuvyathanakaṇṭharūjaḥ śramaśca rūgdāhasaṃjña uditastribhavo jvaro'yam

503

गायति नृत्यति हसति प्रलपति विकृतं निरीक्षते मुह्येत् दाहव्यथाभयार्त्तो नरस्तु चित्तभ्रमे ज्वरे भवति

gāyati nṛtyati hasati pralapati vikṛtaṃ nirīkṣate muhyet dāhavyathābhayārtto narastu cittabhrame jvare bhavati

504

दोषत्रयेण जनितः किल कर्णमूले तीव्रा ज्वरे भवति तु श्वयथुव्यथा च कण्ठग्रहो बधिरता श्वसनं प्रलापः प्रस्वेदमोहदहनानि च कर्णिकाख्ये

doṣatrayeṇa janitaḥ kila karṇamūle tīvrā jvare bhavati tu śvayathuvyathā ca kaṇṭhagraho badhiratā śvasanaṃ pralāpaḥ prasvedamohadahanāni ca karṇikākhye

505

कण्ठःशूकशतावरुद्धवदतिश्वासः प्रलापोऽरुचि र्दाहोदेहरुजा तृषाऽपि च हनुस्तम्भः शिरोऽतिस्तथा मोहो वेपथुना सहेति सकलं लिङ्गं त्रिदोषज्वरे यत्रस्यात्स हि कण्ठकुब्ज उदितः प्राच्यैश्चिकित्साबुधैः

kaṇṭhaḥśūkaśatāvaruddhavadatiśvāsaḥ pralāpo'ruci rdāhodeharujā tṛṣā'pi ca hanustambhaḥ śiro'tistathā moho vepathunā saheti sakalaṃ liṅgaṃ tridoṣajvare yatrasyātsa hi kaṇṭhakubja uditaḥ prācyaiścikitsābudhaiḥ

506

सन्धिगस्तेषुसाध्यः स्यात्तन्द्रि कश्चित्तविभ्रमः कर्णिको जिह्वकः कण्ठकुब्जः पञ्चापि कष्टकाः

sandhigasteṣusādhyaḥ syāttandri kaścittavibhramaḥ karṇiko jihvakaḥ kaṇṭhakubjaḥ pañcāpi kaṣṭakāḥ

507

रुग्दाहस्त्वतिकष्टेन संसाध्यस्तेषु भाषितः रक्तष्ठीवी भुग्ननेत्रः शीतगात्रः प्रलापकः अभिन्यासोऽन्तकश्चैते षडसाध्याः प्रकीर्त्तिताः

rugdāhastvatikaṣṭena saṃsādhyasteṣu bhāṣitaḥ raktaṣṭhīvī bhugnanetraḥ śītagātraḥ pralāpakaḥ abhinyāso'ntakaścaite ṣaḍasādhyāḥ prakīrttitāḥ

508

कुम्भीपाकः प्रोर्णुनावः प्रलापी ह्यन्तैर्दाहो दण्डपातोऽन्तकश्च एणीदाहश्चाथ हारिद्र संज्ञो भेदा एते सन्निपातज्वरस्य

kumbhīpākaḥ prorṇunāvaḥ pralāpī hyantairdāho daṇḍapāto'ntakaśca eṇīdāhaścātha hāridra saṃjño bhedā ete sannipātajvarasya

509

अजघोषभूतहासौ यन्त्रापीडश्च संन्यासः संशोषी च विशेषास्तस्यैवोक्तास्त्रयोदशान्यत्र

ajaghoṣabhūtahāsau yantrāpīḍaśca saṃnyāsaḥ saṃśoṣī ca viśeṣāstasyaivoktāstrayodaśānyatra

510

घोणाविवरझरद्वहु शोणासितलोहितं सान्द्र म् विलुठन्मस्तकमभितः कुम्भीपाकेन पीडितं विद्यात्

ghoṇāvivarajharadvahu śoṇāsitalohitaṃ sāndra m viluṭhanmastakamabhitaḥ kumbhīpākena pīḍitaṃ vidyāt

511

उत्क्षिप्य यः स्वमङ्गं क्षिपत्यधस्तान्नितान्तमुच्छ्वसिति तं प्रोर्णुनावजुष्टं विचित्रकष्टं विजानीयात्

utkṣipya yaḥ svamaṅgaṃ kṣipatyadhastānnitāntamucchvasiti taṃ prorṇunāvajuṣṭaṃ vicitrakaṣṭaṃ vijānīyāt

512

स्वेदभ्रमाङ्गभेदाः कम्पोदवथुर्वमिर्व्यथा कण्ठे गात्रश्च गुर्वतीव प्रलापिजुष्टस्य जायते लिङ्गम्

svedabhramāṅgabhedāḥ kampodavathurvamirvyathā kaṇṭhe gātraśca gurvatīva pralāpijuṣṭasya jāyate liṅgam

513

अन्तर्दाहः शैत्यं बहिः श्वयथुररतिरति तथा श्वासः अङ्गमपि दग्धकल्पं सोऽन्तर्दाहार्दितः कथितः

antardāhaḥ śaityaṃ bahiḥ śvayathuraratirati tathā śvāsaḥ aṅgamapi dagdhakalpaṃ so'ntardāhārditaḥ kathitaḥ

514

नक्तन्दिवा न निद्रा मुपगृह्णाति मूढधीर्नभसः उत्थाय दण्डपाती भ्रमातुरः सर्वतो भ्रमति

naktandivā na nidrā mupagṛhṇāti mūḍhadhīrnabhasaḥ utthāya daṇḍapātī bhramāturaḥ sarvato bhramati

515

सम्पूर्यते शरीरं ग्रन्थिभिरभितस्तथोदरं मरुता श्वासातुरस्य सततं विचेतनस्यान्तकार्त्तस्य

sampūryate śarīraṃ granthibhirabhitastathodaraṃ marutā śvāsāturasya satataṃ vicetanasyāntakārttasya

516

परिधावतीव गात्रे रुक्पात्रे भुजगपतगहरिणगणः वेपथुमतः सदाहस्यैणीदाहज्वरार्त्तस्य

paridhāvatīva gātre rukpātre bhujagapatagahariṇagaṇaḥ vepathumataḥ sadāhasyaiṇīdāhajvarārttasya

517

यस्यातिपीतमङ्गं नयने सुतरां मलस्ततोऽप्यधिकम् दाहेऽतिशीतता बहिरस्य स हारिद्र को ज्ञेयः

yasyātipītamaṅgaṃ nayane sutarāṃ malastato'pyadhikam dāhe'tiśītatā bahirasya sa hāridra ko jñeyaḥ

518

छगलकसमानगन्धः स्कन्धरुजावान्निरूद्धगलरन्ध्रः अजघोषसन्निपातादाताम्राक्षः पुमान् भवति

chagalakasamānagandhaḥ skandharujāvānnirūddhagalarandhraḥ ajaghoṣasannipātādātāmrākṣaḥ pumān bhavati

519

शब्दादीनधिगच्छति न स्वान् विषयान् यदिन्द्रि यग्रामैः हसति प्रलपति परुषं स ज्ञेयो भूतहासार्त्तः

śabdādīnadhigacchati na svān viṣayān yadindri yagrāmaiḥ hasati pralapati paruṣaṃ sa jñeyo bhūtahāsārttaḥ

520

येन मुहुर्ज्वरवेगाद् यन्त्रेणेवावपीड्यते गात्रम् रक्तं पित्तञ्च वमेद् यन्त्रापीडः स विज्ञेयः

yena muhurjvaravegād yantreṇevāvapīḍyate gātram raktaṃ pittañca vamed yantrāpīḍaḥ sa vijñeyaḥ

521

अतिसरति वमति कूजति गात्राण्यभितश्चिरं नरः क्षिपति संन्याससन्निपाते प्रलपत्युग्राक्षिमण्डलो भवति

atisarati vamati kūjati gātrāṇyabhitaściraṃ naraḥ kṣipati saṃnyāsasannipāte pralapatyugrākṣimaṇḍalo bhavati

522

मेचकवपुरतिमेचक लोचनयुगलो मलोत्सर्गात् संशोषिणि सितपिडिका मण्डलयुक्तो ज्वरे नरो भवति

mecakavapuratimecaka locanayugalo malotsargāt saṃśoṣiṇi sitapiḍikā maṇḍalayukto jvare naro bhavati

523

नारायण एव भिषग् भेषजमेतेषु जाह्नवीनीरम् नैरुज्यहेतुरेको नित्यं मृत्युञ्जयो ध्येयः

nārāyaṇa eva bhiṣag bheṣajameteṣu jāhnavīnīram nairujyahetureko nityaṃ mṛtyuñjayo dhyeyaḥ

6524

सन्निपातज्वरस्यान्ते कर्णमूले सुदारुणः शोथः सञ्जायते तेन कश्चिदेव प्रमुच्यते

sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ śothaḥ sañjāyate tena kaścideva pramucyate

525

सन्निपातज्वरान्कष्टानसाध्यानपरे जगुः

sannipātajvarānkaṣṭānasādhyānapare jaguḥ

526

दोषे प्रवृद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः सन्निपातज्वरोऽसाध्यः कष्टसाध्यस्ततोऽन्यथा

doṣe pravṛddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ sannipātajvaro'sādhyaḥ kaṣṭasādhyastato'nyathā

527

सन्निपातार्णवे मग्नं योऽभ्युद्धरति मानवम् कस्तेन न कृतो धर्मः काञ्च पूजां न सोऽहति

sannipātārṇave magnaṃ yo'bhyuddharati mānavam kastena na kṛto dharmaḥ kāñca pūjāṃ na so'hati

528

मृत्युना सह योद्धव्यं सन्निपातं चिकित्सता यश्च तत्र भवेज्जेता सजेताऽमयसंकुले

mṛtyunā saha yoddhavyaṃ sannipātaṃ cikitsatā yaśca tatra bhavejjetā sajetā'mayasaṃkule

529

श्लेष्मनिग्रहमेवादौ कुर्याद्व्याधौ त्रिदोषजे संसर्गे यो गरीयान्स्या दुपक्रम्यस वै भवेत्

śleṣmanigrahamevādau kuryādvyādhau tridoṣaje saṃsarge yo garīyānsyā dupakramyasa vai bhavet

530

अंशाशं यत्र दोषाणां विवेक्तुं नैव शक्नुयात् क्रियां साधारणीं तत्र विदधीत चिकित्सकः

aṃśāśaṃ yatra doṣāṇāṃ vivektuṃ naiva śaknuyāt kriyāṃ sādhāraṇīṃ tatra vidadhīta cikitsakaḥ

531

लङ्घनं बालुकास्वेदो नस्यं निष्ठीवनं तथा अवलेहोऽञ्जनं चैव प्राक्प्रयोज्यं त्रिदोषजे

laṅghanaṃ bālukāsvedo nasyaṃ niṣṭhīvanaṃ tathā avaleho'ñjanaṃ caiva prākprayojyaṃ tridoṣaje

532

क्रियाभिस्तुल्यरूपाभिः क्रियासांकर्यमिष्यते भिन्नरूपतया तास्तु न हि कुर्वन्ति दूषणम्

kriyābhistulyarūpābhiḥ kriyāsāṃkaryamiṣyate bhinnarūpatayā tāstu na hi kurvanti dūṣaṇam

533

त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा दशरात्रमथापि वा लङ्घनं सन्निपातेषु कुर्यादारोग्यदर्शनात्

trirātraṃ pañcarātraṃ vā daśarātramathāpi vā laṅghanaṃ sannipāteṣu kuryādārogyadarśanāt

534

सप्तमे दिवसे प्राप्ते दशमे द्वादशेऽपि वा पुनर्घोरतरो भूत्वा प्रशमं याति हन्ति वा

saptame divase prāpte daśame dvādaśe'pi vā punarghorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā

535

पित्तकफानिलवृद्ध्या दशदिवसद्वादशाहसप्ताहात् हन्ति विमुञ्चत्यथ वा त्रिदोषजो धातुमलपाकात्

pittakaphānilavṛddhyā daśadivasadvādaśāhasaptāhāt hanti vimuñcatyatha vā tridoṣajo dhātumalapākāt

536

निद्रा नाशो हृदिस्तम्भो विष्टम्भो गौरवारुची अरतिर्बलहानिश्च धातूनां पाकलक्षणम्

nidrā nāśo hṛdistambho viṣṭambho gauravārucī aratirbalahāniśca dhātūnāṃ pākalakṣaṇam

537

सम्बाध्यमानोहृदि नाभिदेशे गात्रेषु वा पाकरुजाऽन्वितेषु पीडां ज्वरार्त्तोऽङगुलिभिश्च गच्छेत् स धातुपाकी कथितो भिषग्भिः

sambādhyamānohṛdi nābhideśe gātreṣu vā pākarujā'nviteṣu pīḍāṃ jvarārtto'ṅagulibhiśca gacchet sa dhātupākī kathito bhiṣagbhiḥ

538

नाभेरूर्ध्वं हृदोऽधस्तात् पीडिते चेद्ब्यथा भवेत् धातोः पाकंविजानीयादन्यथा तु मलस्य च

nābherūrdhvaṃ hṛdo'dhastāt pīḍite cedbyathā bhavet dhātoḥ pākaṃvijānīyādanyathā tu malasya ca

539

दोषप्रकृतिवैकृत्यं लघुताज्वरदेहयोः इन्द्रि याणाञ्च वैमल्यं मलानां पाकलक्षणम्

doṣaprakṛtivaikṛtyaṃ laghutājvaradehayoḥ indri yāṇāñca vaimalyaṃ malānāṃ pākalakṣaṇam

540

शश्वत्त्विन्द्रि यपञ्चकस्य पटुता वह्नेश्च यत्र क्रमा त्तृष्णाऽदिप्रशमो ज्वरस्य मृदुता तं दोषपाकं वदेत् हृन्नाभ्योरतिवेदनाऽतिसरणं तीव्रो ज्वरस्तृण्मदः श्वासाधिक्यमरोचकोऽरतिरिति स्याद्धातुपाकाकृतिः

śaśvattvindri yapañcakasya paṭutā vahneśca yatra kramā ttṛṣṇā'dipraśamo jvarasya mṛdutā taṃ doṣapākaṃ vadet hṛnnābhyorativedanā'tisaraṇaṃ tīvro jvarastṛṇmadaḥ śvāsādhikyamarocako'ratiriti syāddhātupākākṛtiḥ

541

सप्तमी द्विगुणा यावन्नवम्येकादशी तथा एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च

saptamī dviguṇā yāvannavamyekādaśī tathā eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca

542

सन्निपातज्वरी पूर्वं सम्यग् लङ्घनमाचरेत् शृतं शीतं पिबेदम्भः समये भेषजं भजेत्

sannipātajvarī pūrvaṃ samyag laṅghanamācaret śṛtaṃ śītaṃ pibedambhaḥ samaye bheṣajaṃ bhajet

543

सन्निपातेन तृष्यन्तं पार्श्वरुक्तालुशोषिणम् यःपाययेज्जलं शीतं स मृत्युर्नरविग्रहः

sannipātena tṛṣyantaṃ pārśvaruktāluśoṣiṇam yaḥpāyayejjalaṃ śītaṃ sa mṛtyurnaravigrahaḥ

544

वातश्लेष्मकृते स्वेदान्कारयेद्रू क्षनिर्मितान् स्निग्धः स्वेदो निषिद्धोऽत्र विना केवलवातजात्

vātaśleṣmakṛte svedānkārayedrū kṣanirmitān snigdhaḥ svedo niṣiddho'tra vinā kevalavātajāt

545

खर्परभृष्टपटस्थितकाञ्जिकसंसिक्तवालुकास्वेदः शमयति वातकफामयमस्तकशूलाङ्गभङ्गादीन्

kharparabhṛṣṭapaṭasthitakāñjikasaṃsiktavālukāsvedaḥ śamayati vātakaphāmayamastakaśūlāṅgabhaṅgādīn

546

स्रोतसां मार्दवं कृत्वा नीत्वा पावकमाशयम् हृत्वावातकफस्तम्भं स्वेदो ज्वरमपोहति

srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā nītvā pāvakamāśayam hṛtvāvātakaphastambhaṃ svedo jvaramapohati

547

saindhavaṃ śvetamaricaṃ sarṣapāḥ kuṣṭhameva ca bastamūtreṇa sampiṣṭaṃ nasyaṃ tandrā nivāraṇam

548

मधूकसारसिन्धूत्थवचोषणकणाः समाः श्लक्ष्णं पिष्ट्वाऽम्भसा नस्यं दद्यात्संज्ञाप्रबोधनम्

madhūkasārasindhūtthavacoṣaṇakaṇāḥ samāḥ ślakṣṇaṃ piṣṭvā'mbhasā nasyaṃ dadyātsaṃjñāprabodhanam

549

मातुलुङ्गार्द्र्रकरसं कोष्णं त्रिलवणान्वितम् अन्यद्वा सिद्धिविहितं नस्यं तीक्ष्णं प्रयोजयेत्

mātuluṅgārdrrakarasaṃ koṣṇaṃ trilavaṇānvitam anyadvā siddhivihitaṃ nasyaṃ tīkṣṇaṃ prayojayet

550

तेन प्रभिद्यते श्लेष्मा प्रभिन्नश्च प्रसिच्यते शिरोहृदयकण्ठास्यपार्श्वरुक् चोपशाम्यति

tena prabhidyate śleṣmā prabhinnaśca prasicyate śirohṛdayakaṇṭhāsyapārśvaruk copaśāmyati

551

मोहामयेन मुग्धं बोधयितुं यादृशः शक्तः कल्पतरुनामधेयो रसो न तादृक् परं किञ्चित्

mohāmayena mugdhaṃ bodhayituṃ yādṛśaḥ śaktaḥ kalpatarunāmadheyo raso na tādṛk paraṃ kiñcit

552

जिह्वातालुगलक्लोम मरुत्पित्तेन दूषितम् तदा सञ्चारयेच्छोषं जिह्वाविरसतां तथा

jihvātālugalakloma marutpittena dūṣitam tadā sañcārayecchoṣaṃ jihvāvirasatāṃ tathā

553

स्फुटनञ्च तदा जिह्वां लेपयेन्मधुपिष्टया द्रा क्षया साज्यया तेन जिह्वा स्यात्सरसा मृदुः

sphuṭanañca tadā jihvāṃ lepayenmadhupiṣṭayā drā kṣayā sājyayā tena jihvā syātsarasā mṛduḥ

554

आर्द्र्रकस्वरसोपेतं सैन्धवं कटुकत्रयम् आकण्ठाद्धारयेदास्ये निष्ठीवेच्च पुनः पुनः

ārdrrakasvarasopetaṃ saindhavaṃ kaṭukatrayam ākaṇṭhāddhārayedāsye niṣṭhīvecca punaḥ punaḥ

555

तेनास्यतालुकोष्ठांसमन्यापार्श्वशिरोगलात् लीनोऽप्याकृष्यते श्लेष्मा लाघवं चास्य जायते

tenāsyatālukoṣṭhāṃsamanyāpārśvaśirogalāt līno'pyākṛṣyate śleṣmā lāghavaṃ cāsya jāyate

556

पर्वभेदो ज्वरो मूर्च्छानिद्रा श्वासगलामयाः मुखाक्षिगौरवं जाड्यमुत्क्लेशश्चोपशाम्यति

parvabhedo jvaro mūrcchānidrā śvāsagalāmayāḥ mukhākṣigauravaṃ jāḍyamutkleśaścopaśāmyati

557

सकृद्द्विस्त्रिश्चतुष्कुर्याद् दृष्ट्वा दोषबलाबलम् एतद्धि परमं प्राहुर्भेषजं सन्निपातिनाम्

sakṛddvistriścatuṣkuryād dṛṣṭvā doṣabalābalam etaddhi paramaṃ prāhurbheṣajaṃ sannipātinām

558

इति कवल ग्रहः कट्फलं पौष्करं शृङ्गी व्योषं यासश्च कारवी श्लक्ष्णं चूर्णीकृतं चैतन्मधुना सह लेहयेत्

iti kavala grahaḥ kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī vyoṣaṃ yāsaśca kāravī ślakṣṇaṃ cūrṇīkṛtaṃ caitanmadhunā saha lehayet

559

एषाऽवलेहिका हन्ति सन्निपातं सुदारूणम् हिक्कां श्वासं च कासञ्च कण्ठरोगञ्च नाशयेत् एतद्योज्यं कफोद्रे के चूर्णमार्द्र कजै रसैः

eṣā'valehikā hanti sannipātaṃ sudārūṇam hikkāṃ śvāsaṃ ca kāsañca kaṇṭharogañca nāśayet etadyojyaṃ kaphodre ke cūrṇamārdra kajai rasaiḥ

560

अष्टाङ्गं मधुना लिह्यादार्द्र कस्य रसेन वा सम्मोहं दारुणं हन्यात्तन्द्रा काससमन्वितम्

aṣṭāṅgaṃ madhunā lihyādārdra kasya rasena vā sammohaṃ dāruṇaṃ hanyāttandrā kāsasamanvitam

561

सर्वेषु सन्निपातेषु न क्षौद्र्रमवचारयेत् शीतोपचारि क्षौद्रं स्याच्छीतं चात्र विरुद्ध्य्ते

sarveṣu sannipāteṣu na kṣaudrramavacārayet śītopacāri kṣaudraṃ syācchītaṃ cātra viruddhyte

562

स्विन्नमामलकं पिष्ट्वा द्रा क्षया सह मेलयेत् विश्वभेषजसुंयुक्तं मधुना सह लेहयेत् तेनास्य शाम्यति श्वासः कासो मूर्च्छाऽरुचिस्तथा

svinnamāmalakaṃ piṣṭvā drā kṣayā saha melayet viśvabheṣajasuṃyuktaṃ madhunā saha lehayet tenāsya śāmyati śvāsaḥ kāso mūrcchā'rucistathā

563

शिरीषबीजं गोम्रूत्रकृष्णामरिचसैन्धवैः अञ्जनं स्यात्प्रबोधायसरसोनशिलावचैः

śirīṣabījaṃ gomrūtrakṛṣṇāmaricasaindhavaiḥ añjanaṃ syātprabodhāyasarasonaśilāvacaiḥ

564

अयोरजः श्वेतलोध्रं मरिचं चाञ्जनं तथा गोमूत्रेण समायुक्तं तन्द्रा नाशनमुत्तमम्

ayorajaḥ śvetalodhraṃ maricaṃ cāñjanaṃ tathā gomūtreṇa samāyuktaṃ tandrā nāśanamuttamam

565

अञ्जनं सम्यगारब्धं मधुसिन्धुशिलोषणैः प्रमोहद्र्रोहि भवति भाषितं दण्डपाणिना

añjanaṃ samyagārabdhaṃ madhusindhuśiloṣaṇaiḥ pramohadrrohi bhavati bhāṣitaṃ daṇḍapāṇinā

566

इत्यञ्जनम् सूतं विषञ्च मरिचंतुत्थकं नवसादरम् चूर्णितं स्वरसैर्मर्द्यं धूर्त्तपत्ररसोनयोः

ityañjanam sūtaṃ viṣañca maricaṃtutthakaṃ navasādaram cūrṇitaṃ svarasairmardyaṃ dhūrttapatrarasonayoḥ

567

सन्निपातकृते मोहे मूर्ध्नि लिम्पेत्पदोपरि अस्थिव्यथास्वनेनैव लेपं कुर्यात्पदोपरि

sannipātakṛte mohe mūrdhni limpetpadopari asthivyathāsvanenaiva lepaṃ kuryātpadopari

568

बिल्वः श्योनाकगाम्भारीपाटलागणिकारिकाः पित्तघ्नंवातकफहृत्पञ्चमूलमिदं महत्

bilvaḥ śyonākagāmbhārīpāṭalāgaṇikārikāḥ pittaghnaṃvātakaphahṛtpañcamūlamidaṃ mahat

569

शालिपर्णी पृश्निपर्णी बृहती कण्टकारिका गोक्षुरुर्वातपित्तघ्नं कनीयः पञ्चमूलकम्

śāliparṇī pṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā gokṣururvātapittaghnaṃ kanīyaḥ pañcamūlakam

570

उभयं दशमूलं तत्पिप्पलीचूर्णसंयुतम् सन्निपातज्वरं हन्ति हृत्कण्ठग्रहनाशनम्

ubhayaṃ daśamūlaṃ tatpippalīcūrṇasaṃyutam sannipātajvaraṃ hanti hṛtkaṇṭhagrahanāśanam

571

तन्द्रा वातकफातङ्कश्वासपार्श्वार्त्तिकासनुत्

tandrā vātakaphātaṅkaśvāsapārśvārttikāsanut

572

महान्ति यानि मूलानि काष्ठगर्भाणि यानि च तेषान्तु वल्कलं ग्राह्यं ह्रस्वमूलानि कृत्स्नशः

mahānti yāni mūlāni kāṣṭhagarbhāṇi yāni ca teṣāntu valkalaṃ grāhyaṃ hrasvamūlāni kṛtsnaśaḥ

573

दशमूलीकषायस्तु पिप्पलीपौष्करान्वितः सन्निपातज्वरे देयः श्वासकाससमन्विते

daśamūlīkaṣāyastu pippalīpauṣkarānvitaḥ sannipātajvare deyaḥ śvāsakāsasamanvite

574

चिरज्वरे वातकफोल्वणे वा त्रिदोषजे वा दशमूलमिश्रः किराततिक्तादिगणः प्रयोज्यः शुद्ध्य्र्थिने वा त्रिवृताविमिश्रः

cirajvare vātakapholvaṇe vā tridoṣaje vā daśamūlamiśraḥ kirātatiktādigaṇaḥ prayojyaḥ śuddhyrthine vā trivṛtāvimiśraḥ

575

किराततिक्तको मुस्तं गुडूची विश्वभेषजम् किरातादिर्गणो ह्येष चातुर्भद्र कमित्यपि

kirātatiktako mustaṃ guḍūcī viśvabheṣajam kirātādirgaṇo hyeṣa cāturbhadra kamityapi

576

दशमूली शटी शृङ्गी पौष्करं सदुरालभम् भार्गी कुटजबीजञ्च पटोलं कटुरोहिणी

daśamūlī śaṭī śṛṅgī pauṣkaraṃ sadurālabham bhārgī kuṭajabījañca paṭolaṃ kaṭurohiṇī

577

अष्टादशाङ्ग इत्येष सन्निपातज्वरापहः कासहृद्ग्रहपार्श्वार्त्तिश्वासहिक्कावमीहरः

aṣṭādaśāṅga ityeṣa sannipātajvarāpahaḥ kāsahṛdgrahapārśvārttiśvāsahikkāvamīharaḥ

578

भूनिम्बदारुदशमूलमहौषधाब्द तिक्तेन्द्र्रबीजधनिकेभकणाकषायः तन्द्रा प्रलापकसनारुचिदाहमोह श्वासत्रिदोषजनितज्वरनाशनः स्यात्

bhūnimbadārudaśamūlamahauṣadhābda tiktendrrabījadhanikebhakaṇākaṣāyaḥ tandrā pralāpakasanārucidāhamoha śvāsatridoṣajanitajvaranāśanaḥ syāt

579

सन्निपातज्वरे रसप्रदीपे विषं त्रिकटुकं गन्धं टङ्कणं मृतशुल्वकम् धत्तूरस्य च बीजानि हिङ्गुलं नवमं स्मृतम्

sannipātajvare rasapradīpe viṣaṃ trikaṭukaṃ gandhaṃ ṭaṅkaṇaṃ mṛtaśulvakam dhattūrasya ca bījāni hiṅgulaṃ navamaṃ smṛtam

580

एतानि समभागानि दिनैकं विजयाद्र वैः मर्दयेच्चणकाकारा कर्त्तव्या वटिकाऽथ सा

etāni samabhāgāni dinaikaṃ vijayādra vaiḥ mardayeccaṇakākārā karttavyā vaṭikā'tha sā

581

भक्षणीयोऽनुपातव्यो रविमूलकषायकः मृतसञ्जीवनी नाम्नासन्निपातज्वरान्तकृत्

bhakṣaṇīyo'nupātavyo ravimūlakaṣāyakaḥ mṛtasañjīvanī nāmnāsannipātajvarāntakṛt

582

शुद्धसूतं समं गन्धं सूतांशं मृतताम्रकम् त्रिभिस्तुल्यैर्गवां क्षीरैर्मर्दयेदातपे खरे

śuddhasūtaṃ samaṃ gandhaṃ sūtāṃśaṃ mṛtatāmrakam tribhistulyairgavāṃ kṣīrairmardayedātape khare

583

मर्दयेद्दिनमेकन्तु निर्गुण्डीशिग्रुजद्र वैः विधाय गोलं तं गोलमन्धमूषागतं पचेत्

mardayeddinamekantu nirguṇḍīśigrujadra vaiḥ vidhāya golaṃ taṃ golamandhamūṣāgataṃ pacet

584

त्रियामं बालुकायन्त्रे ततः खल्वे विचूर्णयेत् अष्टमांशं विषं तत्र क्षिपेत्तेनापि मर्दयेत्

triyāmaṃ bālukāyantre tataḥ khalve vicūrṇayet aṣṭamāṃśaṃ viṣaṃ tatra kṣipettenāpi mardayet

585

त्रिनेत्राख्यो रसो ह्येष देयो गुञ्जाद्वयोन्मितः पञ्चकोलकषायेण छागीदुग्धेन वा सह

trinetrākhyo raso hyeṣa deyo guñjādvayonmitaḥ pañcakolakaṣāyeṇa chāgīdugdhena vā saha

586

रसेनानेनभुक्तेन सन्निपातज्वरो महान् संक्षयं व्रजति क्षिप्रं कर्त्तव्यो नात्र संशयः

rasenānenabhuktena sannipātajvaro mahān saṃkṣayaṃ vrajati kṣipraṃ karttavyo nātra saṃśayaḥ

587

भस्म षोडशनिष्कं स्यादरण्योपलसम्भवम् मरिचं निष्कमात्रञ्च विषं निष्कं विचूर्णयेत्

bhasma ṣoḍaśaniṣkaṃ syādaraṇyopalasambhavam maricaṃ niṣkamātrañca viṣaṃ niṣkaṃ vicūrṇayet

588

रसो भस्मेश्वरो नाम सन्निपातज्वरान्तकृत् एकगुञ्जामितो भक्ष्य आर्द्र कस्य द्र्रवेण हि

raso bhasmeśvaro nāma sannipātajvarāntakṛt ekaguñjāmito bhakṣya ārdra kasya drraveṇa hi

589

द्वौ कर्षौ सूतकाद् ग्राह्यौ गन्धकाद् द्वौ तथैव च यत्नतस्तूभयं मर्द्यं दिनं हंसपदीद्र्रवैः

dvau karṣau sūtakād grāhyau gandhakād dvau tathaiva ca yatnatastūbhayaṃ mardyaṃ dinaṃ haṃsapadīdrravaiḥ

590

कल्कस्य वटिकां कृत्वा निक्षिपेत्काचभाजने कर्षैकममृतं तत्र क्षिप्त्वा वक्त्रं निरोधयेत्

kalkasya vaṭikāṃ kṛtvā nikṣipetkācabhājane karṣaikamamṛtaṃ tatra kṣiptvā vaktraṃ nirodhayet

591

कूपिकायाः परौ भागौ बालुकाभिश्च पूरयेत् सार्द्धं यावदहोरात्रं तावत्तत्र पचेद्र सम्

kūpikāyāḥ parau bhāgau bālukābhiśca pūrayet sārddhaṃ yāvadahorātraṃ tāvattatra pacedra sam

592

याममात्रोऽनलो देयः स्वाङ्गशीतं समुद्धरेत् तोलार्द्धममृतं तत्र क्षिपेत्तावत्तथोषणम्

yāmamātro'nalo deyaḥ svāṅgaśītaṃ samuddharet tolārddhamamṛtaṃ tatra kṣipettāvattathoṣaṇam

593

भक्षितो रक्तिकामात्रो रसस्त्वग्निकुमारकः सन्निपातज्वरं हन्याद्वातं मन्दाग्नितामपि

bhakṣito raktikāmātro rasastvagnikumārakaḥ sannipātajvaraṃ hanyādvātaṃ mandāgnitāmapi

594

शूलञ्च ग्रहणीं गुल्मं क्षयं जत्रुगदं तथा श्वासकासादिकान्सर्वान् गदानेष विनाशयेत्

śūlañca grahaṇīṃ gulmaṃ kṣayaṃ jatrugadaṃ tathā śvāsakāsādikānsarvān gadāneṣa vināśayet

595

गन्धेशटङ्कमरिचं विषं धत्तूरजैर्द्र वैः दिनं सम्मर्दितं शुष्कं पञ्चवक्त्रो रसो भवेत्

gandheśaṭaṅkamaricaṃ viṣaṃ dhattūrajairdra vaiḥ dinaṃ sammarditaṃ śuṣkaṃ pañcavaktro raso bhavet

596

आर्द्र्रकस्य द्र्रवेणैष दातव्यो रक्तिकामितः सन्निपातज्वरे देयो घोरे तद्दोषनाशनः

ārdrrakasya drraveṇaiṣa dātavyo raktikāmitaḥ sannipātajvare deyo ghore taddoṣanāśanaḥ

597

अमृतवराटकमरिचै र्द्विपञ्चनवभागयोजितै रचिता वटिका मुद्गसमाना कफत्रिदोषाग्निमान्द्यहरी

amṛtavarāṭakamaricai rdvipañcanavabhāgayojitai racitā vaṭikā mudgasamānā kaphatridoṣāgnimāndyaharī

598

सूतकं गन्धकञ्चैव हरितालं मनःशिला एकनिष्कं द्विनिष्कञ्च चतुर्निष्कं तथैव च

sūtakaṃ gandhakañcaiva haritālaṃ manaḥśilā ekaniṣkaṃ dviniṣkañca caturniṣkaṃ tathaiva ca

599

पञ्चनिष्कं रसैः कारवेल्ल्याः सम्यक्प्रकल्पयेत् ताम्रपत्राणि तुल्यानि तेन कल्केन लेपयेत्

pañcaniṣkaṃ rasaiḥ kāravellyāḥ samyakprakalpayet tāmrapatrāṇi tulyāni tena kalkena lepayet

600

शरावसम्पुटे तानि कृत्वा तेषामुपर्यपि दद्यात्तां पिष्टिकां पश्चात्पुटपाकेन पाचयेत्

śarāvasampuṭe tāni kṛtvā teṣāmuparyapi dadyāttāṃ piṣṭikāṃ paścātpuṭapākena pācayet

601

ततः सञ्चूर्णयेदेवं रसः क्षौद्रे ण भक्षितः यवैकमात्रया हन्ति घोरं शीतज्वरं ध्रुवम्

tataḥ sañcūrṇayedevaṃ rasaḥ kṣaudre ṇa bhakṣitaḥ yavaikamātrayā hanti ghoraṃ śītajvaraṃ dhruvam

602

पारदं गन्धकञ्चैव तुत्थञ्च दरदं विषम् विषादष्टगुणं योज्यं मरिचं विश्वभेषजम्

pāradaṃ gandhakañcaiva tutthañca daradaṃ viṣam viṣādaṣṭaguṇaṃ yojyaṃ maricaṃ viśvabheṣajam

603

अश्वगन्धाऽथ विजया कासमर्दः कठिल्लकः चतुर्णाञ्च रसैरेतैश्चूणान्येतानि मर्दयेत्

aśvagandhā'tha vijayā kāsamardaḥ kaṭhillakaḥ caturṇāñca rasairetaiścūṇānyetāni mardayet

604

तुलस्यास्तु दलैः सार्द्धं भक्षितो रक्तिकामितः हन्ति शीतज्वरं घोरं नाम्नाऽय शीतकेसरी

tulasyāstu dalaiḥ sārddhaṃ bhakṣito raktikāmitaḥ hanti śītajvaraṃ ghoraṃ nāmnā'ya śītakesarī

605

तालकं शुक्तिकाचूर्णं तुल्यं तत्रोभयोरपि नवमांशञ्च तुल्यं स्यान्मर्दयेत्कन्यकाद्र वैः

tālakaṃ śuktikācūrṇaṃ tulyaṃ tatrobhayorapi navamāṃśañca tulyaṃ syānmardayetkanyakādra vaiḥ

606

तत्तु संशुष्कमुपलैर्वन्यैर्गजपुटे पचेत् शीतं तच्चूर्णयेदर्द्धगुञ्जामात्रं सितायुतम्

tattu saṃśuṣkamupalairvanyairgajapuṭe pacet śītaṃ taccūrṇayedarddhaguñjāmātraṃ sitāyutam

607

प्रभाते भक्षयेत्तेन याति शीतज्वरःक्षयम् वान्तिर्भवति कस्यापि कस्यचिन्न भवत्यपि

prabhāte bhakṣayettena yāti śītajvaraḥkṣayam vāntirbhavati kasyāpi kasyacinna bhavatyapi

608

तालकं तुत्थकं ताम्रंसूतगन्धकटङ्कणम् सर्वमेतत्समं चूर्णं कारवेल्लीरसद्र वैः

tālakaṃ tutthakaṃ tāmraṃsūtagandhakaṭaṅkaṇam sarvametatsamaṃ cūrṇaṃ kāravellīrasadra vaiḥ

609

दिनैकं मर्दयेत्तेन रसकर्दमकेन तु ताम्रस्यभाजनस्यान्तर्लिम्पेदर्द्धाङ्गुलोन्मितम्

dinaikaṃ mardayettena rasakardamakena tu tāmrasyabhājanasyāntarlimpedarddhāṅgulonmitam

610

तत्पचेद्वालुकायन्त्रे यवा यावत्स्फुटन्तिहि शीतलं तद्धि गृह्णीयात्ताम्रपात्रोदराद्भिषक्

tatpacedvālukāyantre yavā yāvatsphuṭantihi śītalaṃ taddhi gṛhṇīyāttāmrapātrodarādbhiṣak

611

शीतभञ्जी रसो माषमात्रो मरिचसंयुतः भक्षितःपर्णखण्डेन नाशयेद्विषमज्वरान्

śītabhañjī raso māṣamātro maricasaṃyutaḥ bhakṣitaḥparṇakhaṇḍena nāśayedviṣamajvarān

612

तालको दरदोद्भूतः पारदो गन्धकःशिला क्रमाद्भागार्द्धरहितं कारवेल्ल्यम्बुमर्दितम्

tālako daradodbhūtaḥ pārado gandhakaḥśilā kramādbhāgārddharahitaṃ kāravellyambumarditam

613

अनेनास्यप्रमाणेन ताम्रपात्रं प्रलेपयेत् अधोमुखं दृढे भाण्डे तन्निरुध्याथ पूरयेत्

anenāsyapramāṇena tāmrapātraṃ pralepayet adhomukhaṃ dṛḍhe bhāṇḍe tannirudhyātha pūrayet

614

चुल्ल्यां बालुकया घस्रमग्निं प्रज्वालयेदधः शीतं सञ्चूर्ण्य माषोऽस्य नागवल्लीदले स्थितः

cullyāṃ bālukayā ghasramagniṃ prajvālayedadhaḥ śītaṃ sañcūrṇya māṣo'sya nāgavallīdale sthitaḥ

615

भक्षितो मरिचैः सार्द्धं समस्तविषमज्वरान् शीतदाहादिकान्हन्ति पथ्यं शाल्योदनं पयः

bhakṣito maricaiḥ sārddhaṃ samastaviṣamajvarān śītadāhādikānhanti pathyaṃ śālyodanaṃ payaḥ

616

कट्फलं त्रिफला दारु चन्दनं सपरूषकम् कटुका पद्मकोशीरं विपचेत्कर्षकं जले

kaṭphalaṃ triphalā dāru candanaṃ saparūṣakam kaṭukā padmakośīraṃ vipacetkarṣakaṃ jale

617

त्रिदोषदाहतृष्णाघ्नं पानमात्रे प्रपूजितम् दीर्घकालज्वरार्त्तानामेतत्स्यादमृतोपमम्

tridoṣadāhatṛṣṇāghnaṃ pānamātre prapūjitam dīrghakālajvarārttānāmetatsyādamṛtopamam

618

सन्निपाते तु दाहार्त्तं यः सिञ्चेच्छीतवारिणा आतुरः स कथं जीवेद्भिषग्वा स कथं भवेत्

sannipāte tu dāhārttaṃ yaḥ siñcecchītavāriṇā āturaḥ sa kathaṃ jīvedbhiṣagvā sa kathaṃ bhavet

619

दुःस्पर्शगोक्षुर क्षुद्रा सिद्धमाहारमर्पयेत् दोषशान्तिबलाग्न्यर्थं त्रिदोषज्वरिणे भिषक्

duḥsparśagokṣura kṣudrā siddhamāhāramarpayet doṣaśāntibalāgnyarthaṃ tridoṣajvariṇe bhiṣak

620

लाजसक्तून्समश्नीयात्सैन्धवेन समन्वितान् ते च जीर्यन्त्यविघ्नेन ज्वरी जीवेत्तदा ध्रुवम्

lājasaktūnsamaśnīyātsaindhavena samanvitān te ca jīryantyavighnena jvarī jīvettadā dhruvam

621

रक्तपित्तहितत्वेन तृषादाहज्वरेषु च लाजानां सक्तवः शीता नैव तेऽत्र हिता मताः

raktapittahitatvena tṛṣādāhajvareṣu ca lājānāṃ saktavaḥ śītā naiva te'tra hitā matāḥ

622

पाचनो दीपनः स्वेद्यो लाजमण्डो यतः स्मृतः दशमूलादिसंसिद्धः संनिपातज्वरे हितः

pācano dīpanaḥ svedyo lājamaṇḍo yataḥ smṛtaḥ daśamūlādisaṃsiddhaḥ saṃnipātajvare hitaḥ

623

सन्निपातज्वरी यस्तु कम्पते प्रलपत्यपि किञ्चिदेव न जानाति चिकित्सा तस्य कथ्यते

sannipātajvarī yastu kampate pralapatyapi kiñcideva na jānāti cikitsā tasya kathyate

624

अभ्यञ्जयेत्पुराणेन सर्पिषा पूर्वमेव तम् बलारास्नागुडूच्याद्यैस्तैलैश्च परिषेचयेत्

abhyañjayetpurāṇena sarpiṣā pūrvameva tam balārāsnāguḍūcyādyaistailaiśca pariṣecayet

625

वर्त्तको वर्त्तिका लावो वार्त्तिकस्तित्तिरिः शशः कुलिङ्गश्च रसेनैषां तर्पयेत यथाऽनलम्

varttako varttikā lāvo vārttikastittiriḥ śaśaḥ kuliṅgaśca rasenaiṣāṃ tarpayeta yathā'nalam

सन्निपातज्वराधिकारः (cont. 2)

626

सन्निपाते क्षुधाऽत्त यो भोजयेत्पिशितौदनम् स कथं भिषगाख्यान्तु लभते मनुजाधमः

sannipāte kṣudhā'tta yo bhojayetpiśitaudanam sa kathaṃ bhiṣagākhyāntu labhate manujādhamaḥ

627

अथ वातोल्वणसन्निपातज्वरस्य चिकित्सा पञ्चमूलीकषायन्तु दशाद्वातोल्बणे ज्वरे भृशोष्णं वा सुखोष्णं वा दृष्ट्वा दोषबलाबलम्

atha vātolvaṇasannipātajvarasya cikitsā pañcamūlīkaṣāyantu daśādvātolbaṇe jvare bhṛśoṣṇaṃ vā sukhoṣṇaṃ vā dṛṣṭvā doṣabalābalam

628

अथ पित्तोल्वणसन्निपातज्वरस्य चिकित्सा परूषकञ्च त्रिफला देवदारु च कट्फलम् चन्दनं पद्मकञ्चैव तथा कटुकरोहिणी

atha pittolvaṇasannipātajvarasya cikitsā parūṣakañca triphalā devadāru ca kaṭphalam candanaṃ padmakañcaiva tathā kaṭukarohiṇī

629

पृश्निपर्णी शृतं त्वेभिरुषितं शीतलं जलम् पित्तोत्तरे नृणामेतत्सन्निपातचिकित्सितम्

pṛśniparṇī śṛtaṃ tvebhiruṣitaṃ śītalaṃ jalam pittottare nṛṇāmetatsannipātacikitsitam

630

किराततिक्तकं मुस्तं गुडूची विश्वभेषजम् पाठोदीच्यं मृणालञ्च शृतं पित्ताधिके पिबेत्

kirātatiktakaṃ mustaṃ guḍūcī viśvabheṣajam pāṭhodīcyaṃ mṛṇālañca śṛtaṃ pittādhike pibet

631

अथ कफोल्वणसन्निपातज्वरस्य चिकित्सा बृहत्यौ पौष्करं भार्गी शटी शृङ्गी दुरालभा वत्सकस्य तु बीजानि पटोलं कटुरोहिणी

atha kapholvaṇasannipātajvarasya cikitsā bṛhatyau pauṣkaraṃ bhārgī śaṭī śṛṅgī durālabhā vatsakasya tu bījāni paṭolaṃ kaṭurohiṇī

632

बृहत्यादिगणः शस्तः सन्निपाते कफोत्तरे श्वासादिषु च सर्वेषु हितः सोपद्र वेष्वपि

bṛhatyādigaṇaḥ śastaḥ sannipāte kaphottare śvāsādiṣu ca sarveṣu hitaḥ sopadra veṣvapi

633

अथ वातपित्तोल्वणसन्निपातज्वरस्य चिकित्सा वातपित्तहरं वृष्यं कनीयः पञ्चमूलकम् तत्क्वाथो मधुना हन्ति वातपित्तोल्वणं ज्वरम्

atha vātapittolvaṇasannipātajvarasya cikitsā vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ kanīyaḥ pañcamūlakam tatkvātho madhunā hanti vātapittolvaṇaṃ jvaram

634

किराततिक्तकं मुस्तं गुडूची विश्वभेषजम् चातुर्भद्र कमित्याहुर्वातपित्तोल्बणे ज्वरे

kirātatiktakaṃ mustaṃ guḍūcī viśvabheṣajam cāturbhadra kamityāhurvātapittolbaṇe jvare

635

अथ पित्तकफोल्वणसन्निपातज्वरस्य चिकित्सा पर्पटः कट्फलं कुष्ठमुशीरं चन्दनं जलम् नागरं मुस्तकं शृङ्गी पिप्पल्येषां शृतं हितम् तृष्णादाहाग्निमान्द्येषु पित्तश्लेष्मोल्वणो ज्वरे

atha pittakapholvaṇasannipātajvarasya cikitsā parpaṭaḥ kaṭphalaṃ kuṣṭhamuśīraṃ candanaṃ jalam nāgaraṃ mustakaṃ śṛṅgī pippalyeṣāṃ śṛtaṃ hitam tṛṣṇādāhāgnimāndyeṣu pittaśleṣmolvaṇo jvare

636

अथ वातपित्तकफोल्वणसन्निपातज्वरस्य चिकित्सा नागरं धान्यकं भार्गी पद्मकं रक्तचन्दनम् पटोलः पिचुमन्दश्च त्रिफला मधुकं बला

atha vātapittakapholvaṇasannipātajvarasya cikitsā nāgaraṃ dhānyakaṃ bhārgī padmakaṃ raktacandanam paṭolaḥ picumandaśca triphalā madhukaṃ balā

637

शर्करा कटुका मुस्तं गजाह्वा व्याधिघातकः किराततिक्तममृता दशमूली निदिग्धिका

śarkarā kaṭukā mustaṃ gajāhvā vyādhighātakaḥ kirātatiktamamṛtā daśamūlī nidigdhikā

638

योगराजो निहन्त्येष सन्निपातं त्रिकोल्वणम् सन्निपातसमुत्थानं मृत्युमप्यागतं जयेत्

yogarājo nihantyeṣa sannipātaṃ trikolvaṇam sannipātasamutthānaṃ mṛtyumapyāgataṃ jayet

639

अथ प्रवृद्धमध्यहीनवातादिसन्निपातज्वराणां चिकित्सा प्रवृद्धं कर्शयेद्दोषं क्षीणं संवर्द्धयेद्भिषक् चिकित्सेयं विधातव्या दोषयोर्वृद्धहीनयोः

atha pravṛddhamadhyahīnavātādisannipātajvarāṇāṃ cikitsā pravṛddhaṃ karśayeddoṣaṃ kṣīṇaṃ saṃvarddhayedbhiṣak cikitseyaṃ vidhātavyā doṣayorvṛddhahīnayoḥ

640

प्रवृद्धे शमिते दोषे मध्यमः स्वयमेव हि शान्तिं याति शमं नीतेऽनुबन्ध्ये त्वनुबन्धवत्

pravṛddhe śamite doṣe madhyamaḥ svayameva hi śāntiṃ yāti śamaṃ nīte'nubandhye tvanubandhavat

641

भास्वन्मूलं जीरकव्योषभार्गी व्याघ्रीशुण्ठीपुष्करं गोजलेन सिद्धं सद्यः शीतगात्रार्तिमोहश्वासश्लेष्मोद्रे ककासान्निहन्ति

bhāsvanmūlaṃ jīrakavyoṣabhārgī vyāghrīśuṇṭhīpuṣkaraṃ gojalena siddhaṃ sadyaḥ śītagātrārtimohaśvāsaśleṣmodre kakāsānnihanti

642

कर्कोटिकाकन्दरजः कुलत्थ कृष्णावचाकट्फलकृष्णजीरैः किराततिक्तानलकट्फलाम्बु पथ्याभिरुद्वर्त्तनमत्र शस्तम्

karkoṭikākandarajaḥ kulattha kṛṣṇāvacākaṭphalakṛṣṇajīraiḥ kirātatiktānalakaṭphalāmbu pathyābhirudvarttanamatra śastam

643

रसविषमरिचमहेश प्रियफलभस्मैकभूचतुर्वसुभिः भागैर्मितमुद् धूलनमिदमधिकस्वेदशैत्यहरम्

rasaviṣamaricamaheśa priyaphalabhasmaikabhūcaturvasubhiḥ bhāgairmitamud dhūlanamidamadhikasvedaśaityaharam

644

क्षुद्रा ऽमृतापौष्करनागराणि शृतानि पीतानि शिवायुतानि शुण्ठीकणाऽगस्तिरसोषणानि नस्येन तन्द्रा विजयोल्वणानि

kṣudrā 'mṛtāpauṣkaranāgarāṇi śṛtāni pītāni śivāyutāni śuṇṭhīkaṇā'gastirasoṣaṇāni nasyena tandrā vijayolvaṇāni

645

मरिचकचपचम्पचावचारुक् कृमिहरनागरशर्वरीगवाक्ष्यः छगलकजलकल्किता नितान्तं नसि निहिता ननु तन्द्रि कं जयन्ति

maricakacapacampacāvacāruk kṛmiharanāgaraśarvarīgavākṣyaḥ chagalakajalakalkitā nitāntaṃ nasi nihitā nanu tandri kaṃ jayanti

646

तुरङ्गलालालवणोत्तमेन्दु मनःशिलामागधिकामधूनि नियोजितान्यक्षिणि निश्चितं च तन्द्रा ञ्च निद्रा ञ्च निवारयन्ति

turaṅgalālālavaṇottamendu manaḥśilāmāgadhikāmadhūni niyojitānyakṣiṇi niścitaṃ ca tandrā ñca nidrā ñca nivārayanti

647

सतगरवरतिक्तारेवताम्भोदतिक्ता नलदतुरगगन्धाभारतीहारहूराः मलयजदशमूलीशङ्खपुष्पीसुपक्वाः प्रलपनमपहन्युः पानतो नातिदूरात्

satagaravaratiktārevatāmbhodatiktā naladaturagagandhābhāratīhārahūrāḥ malayajadaśamūlīśaṅkhapuṣpīsupakvāḥ pralapanamapahanyuḥ pānato nātidūrāt

648

सान्त्वनरञ्जनैस्तीक्ष्णै र्नस्यैस्तिमिरसेवनैः सर्वतो विकृतं चित्त मस्य प्रकृतिमानयेत्

sāntvanarañjanaistīkṣṇai rnasyaistimirasevanaiḥ sarvato vikṛtaṃ citta masya prakṛtimānayet

649

रोहिषधन्वयवासकवासा पर्पटगन्धलताकटुकाभिः शर्करया सममेष कषायः क्षतजष्ठीविन उद्यदुपायः

rohiṣadhanvayavāsakavāsā parpaṭagandhalatākaṭukābhiḥ śarkarayā samameṣa kaṣāyaḥ kṣatajaṣṭhīvina udyadupāyaḥ

650

पद्मकचन्दनपर्पटमुस्तं जातिकजीवकचन्दनवारि क्लींतकनिम्बयुतं परिपक्वं वारि भवेदिह शोणितहारि

padmakacandanaparpaṭamustaṃ jātikajīvakacandanavāri klīṃtakanimbayutaṃ paripakvaṃ vāri bhavediha śoṇitahāri

651

मधुकमधूकपरूषकपाथ श्चन्दनपल्लवदारुसनाथः श्रीपर्णीफलशीतकषायः ससित इहस्यादस्रजयाय

madhukamadhūkaparūṣakapātha ścandanapallavadārusanāthaḥ śrīparṇīphalaśītakaṣāyaḥ sasita ihasyādasrajayāya

652

तुरङ्गगन्धालवणोग्रगन्धा मधूकसारोषणमागधीभिः बस्ताम्बुशुण्ठीलशुनान्विताभिर्नस्यं कृशं भुग्नदृशं करोति

turaṅgagandhālavaṇogragandhā madhūkasāroṣaṇamāgadhībhiḥ bastāmbuśuṇṭhīlaśunānvitābhirnasyaṃ kṛśaṃ bhugnadṛśaṃ karoti

653

शृङ्गीभार्ग्यभयाऽजाजी कणाभूनिम्बपर्पटः देवदारुवचाकुष्ठ यासकट्फलनागरैः

śṛṅgībhārgyabhayā'jājī kaṇābhūnimbaparpaṭaḥ devadāruvacākuṣṭha yāsakaṭphalanāgaraiḥ

654

मुस्तधान्याकतिक्तेन्द्र ः! यवपाठाहरेणुभिः हस्तिपिप्पल्यपामार्गः पिप्पलीमूलचित्रकैः

mustadhānyākatiktendra ḥ! yavapāṭhāhareṇubhiḥ hastipippalyapāmārgaḥ pippalīmūlacitrakaiḥ

655

विशालाऽरग्वधारिष्ट शटीवाकुचिकाफलैः विडङ्गरजनीदार्वी यवानीद्वयसंयुतैः

viśālā'ragvadhāriṣṭa śaṭīvākucikāphalaiḥ viḍaṅgarajanīdārvī yavānīdvayasaṃyutaiḥ

656

समांशैर्विहितः क्वाथो हिङ्ग्वार्द्र करसान्वितः अभिन्यासज्वरं घोरं हन्ति तन्द्रा ञ्च तत्क्षणात्

samāṃśairvihitaḥ kvātho hiṅgvārdra karasānvitaḥ abhinyāsajvaraṃ ghoraṃ hanti tandrā ñca tatkṣaṇāt

657

प्रमेहं कर्णशूलञ्च सन्निपातांस्त्रयोदश हिक्कां श्वासञ्च कासञ्च तथा सर्वानुपद्र वान्

pramehaṃ karṇaśūlañca sannipātāṃstrayodaśa hikkāṃ śvāsañca kāsañca tathā sarvānupadra vān

658

किराततिक्ताकुलकृत्कुलिङ्गी कर्पूरकृष्णाकटुतैलयुक्तः अम्लद्र वः संशमयेद्र सज्ञा दोषान्स्तुतो दाशरथिर्यथाऽत्र

kirātatiktākulakṛtkuliṅgī karpūrakṛṣṇākaṭutailayuktaḥ amladra vaḥ saṃśamayedra sajñā doṣānstuto dāśarathiryathā'tra

659

शालूरपर्णी मालूर मूलामयमधुप्लुता शङ्खकपुष्पीसहिता सेव्या वाचां विशुद्धये

śālūraparṇī mālūra mūlāmayamadhuplutā śaṅkhakapuṣpīsahitā sevyā vācāṃ viśuddhaye

660

क्षुद्र्रानागरपुष्करामृतलता ब्राह्मीवचासुव्रता भार्गीवासकयासतोयसुरसाक्वाथोजयेज्जिह्वकम् विश्वावर्मविभावरी युगवरावत्सादनीवारिद व्याघ्रीनिम्बपटोलपुष्करजटारुग्दारुभिर्वा कृतः

kṣudrrānāgarapuṣkarāmṛtalatā brāhmīvacāsuvratā bhārgīvāsakayāsatoyasurasākvāthojayejjihvakam viśvāvarmavibhāvarī yugavarāvatsādanīvārida vyāghrīnimbapaṭolapuṣkarajaṭārugdārubhirvā kṛtaḥ

661

शटीसुरतरूत्तमास्थविरदारुरास्नाः समाः सनागरसुधाऽन्विताः पिब शतावरीसंयुताः मृदुज्वलनपाचिताः सह पुरेण संधिग्रह व्यथाऽपहृतये वृथा शिशिरसेवनं मा कृथाः

śaṭīsuratarūttamāsthaviradārurāsnāḥ samāḥ sanāgarasudhā'nvitāḥ piba śatāvarīsaṃyutāḥ mṛdujvalanapācitāḥ saha pureṇa saṃdhigraha vyathā'pahṛtaye vṛthā śiśirasevanaṃ mā kṛthāḥ

662

वचाकवचकच्छुरासहचरामृताभङ्गुरासुराह्वघननागरातरुणदारुरास्नापुराः वृषातरुणभीरुभिः सह भवन्ति संधिग्रह व्यथोरुजडिमक्लमभ्रमणपक्षघातद्रुहः

vacākavacakacchurāsahacarāmṛtābhaṅgurāsurāhvaghananāgarātaruṇadārurāsnāpurāḥ vṛṣātaruṇabhīrubhiḥ saha bhavanti saṃdhigraha vyathorujaḍimaklamabhramaṇapakṣaghātadruhaḥ

663

सुरदारुशटीसुधालता सुवहाशुण्ठ्यमृताः शृता जले सपुराः शमयन्ति सेविताः सततं सन्धिगतं सदागतिम्

suradāruśaṭīsudhālatā suvahāśuṇṭhyamṛtāḥ śṛtā jale sapurāḥ śamayanti sevitāḥ satataṃ sandhigataṃ sadāgatim

664

मुस्तैरण्डप्राणदाबाणादारू च्छिन्नारास्नाभीरूकर्चूरतिक्ताः वासाविश्वापञ्चमूलाश्वगन्धा हन्युर्मन्यास्तम्भसन्धिग्रहार्त्तीः

mustairaṇḍaprāṇadābāṇādārū cchinnārāsnābhīrūkarcūratiktāḥ vāsāviśvāpañcamūlāśvagandhā hanyurmanyāstambhasandhigrahārttīḥ

665

इहापहाय व्रतमुष्णवारि ज्वरारियूषादि गदापहारि ज्वरच्छिदं जीवितदञ्च नित्यं मृत्युञ्जयं चेतसि चिन्तयस्व

ihāpahāya vratamuṣṇavāri jvarāriyūṣādi gadāpahāri jvaracchidaṃ jīvitadañca nityaṃ mṛtyuñjayaṃ cetasi cintayasva

666

कर्पूरप्रकरावदातवपुषं संयोगमुद्रा जुषं शश्वद्भक्तजनेषु भावुकजुषं भालस्फुरच्चक्षुषम् सम्पूर्णामृतकुम्भसम्भृतकरं शुभ्राक्षमालाधरं पिङ्गात्तुङ्गजटाकलापरुचिरं चन्द्रा र्द्धमौलि स्तुहि

karpūraprakarāvadātavapuṣaṃ saṃyogamudrā juṣaṃ śaśvadbhaktajaneṣu bhāvukajuṣaṃ bhālasphuraccakṣuṣam sampūrṇāmṛtakumbhasambhṛtakaraṃ śubhrākṣamālādharaṃ piṅgāttuṅgajaṭākalāparuciraṃ candrā rddhamauli stuhi

667

भिषग्भिरिति निर्णीतं सन्निपातेऽन्तकाभिधे भेषजं जाह्ववीनीरं वैद्यो गोविन्द एव हि

bhiṣagbhiriti nirṇītaṃ sannipāte'ntakābhidhe bheṣajaṃ jāhvavīnīraṃ vaidyo govinda eva hi

668

उशीरचन्दनोदीच्य द्रा क्षाऽमलकपर्पटैः शृतं शीतं जलं दद्याद् दाहतृड्ज्वरशान्तये

uśīracandanodīcya drā kṣā'malakaparpaṭaiḥ śṛtaṃ śītaṃ jalaṃ dadyād dāhatṛḍjvaraśāntaye

669

ससितो निशि पर्युषितः प्रातर्धान्याकतण्डुलक्वाथः पीतः शमयत्यचिरादन्तर्दाहं ज्वरं पैत्तम्

sasito niśi paryuṣitaḥ prātardhānyākataṇḍulakvāthaḥ pītaḥ śamayatyacirādantardāhaṃ jvaraṃ paittam

670

पथ्यां तैलघृतक्षौद्रै र्लिह्याद्दाहविनाशिनीम्

pathyāṃ tailaghṛtakṣaudrai rlihyāddāhavināśinīm

671

प्रशमयति दाहमचिराद् दधियुक्कर्कन्धुपल्लवैर्लेपः लेपो हिमकरमलयज निम्बदलैस्तक्रपिष्टैर्वा

praśamayati dāhamacirād dadhiyukkarkandhupallavairlepaḥ lepo himakaramalayaja nimbadalaistakrapiṣṭairvā

672

उत्तानसुप्तस्य गभीरताम्र कांस्यादिपात्रे निहिते च नाभौ शीताम्बुधारा बहुलापतन्ती निहन्ति दाहं त्वरितं ज्वरञ्च

uttānasuptasya gabhīratāmra kāṃsyādipātre nihite ca nābhau śītāmbudhārā bahulāpatantī nihanti dāhaṃ tvaritaṃ jvarañca

673

शीताम्भसा तु शतशश्च विलोडितेन गव्येन चन्दनयुतेन घृतेन दिग्ध्वा दाहज्वरी सकमलोत्पलमाल्यधारी क्षिप्रं विशेत्सलिलकोष्ठमनल्पकालम्

śītāmbhasā tu śataśaśca viloḍitena gavyena candanayutena ghṛtena digdhvā dāhajvarī sakamalotpalamālyadhārī kṣipraṃ viśetsalilakoṣṭhamanalpakālam

674

काञ्जिकार्द्र पटेनावगुण्ठनं दाहनाशनम् अथ गोतक्रसंस्विन्न शीतलीकृतवाससा

kāñjikārdra paṭenāvaguṇṭhanaṃ dāhanāśanam atha gotakrasaṃsvinna śītalīkṛtavāsasā

675

दाहवम्यर्दितं क्षामं निरन्नं तृष्णयाऽन्वितम् शर्करामधुसंयुक्तं पाययेल्लाजतर्पणम्

dāhavamyarditaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ tṛṣṇayā'nvitam śarkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayellājatarpaṇam

676

वाप्यःकमलहासिन्यो जलयन्त्रगृहाः शुभाः नार्यश्चन्दनदिग्धाङ्ग्यो दाहदैन्यहरा मताः

vāpyaḥkamalahāsinyo jalayantragṛhāḥ śubhāḥ nāryaścandanadigdhāṅgyo dāhadainyaharā matāḥ

677

मुक्तावलीचन्दनशीतलानां सुगन्धपुष्पाम्बरभूषितानाम् नितम्बिनीनां सुपयोधराणामालिङ्गनान्याशु हरन्ति दाहम्

muktāvalīcandanaśītalānāṃ sugandhapuṣpāmbarabhūṣitānām nitambinīnāṃ supayodharāṇāmāliṅganānyāśu haranti dāham

678

प्रह्लादञ्चास्य विज्ञाय ताः स्त्रीरपनयेत्पुनः हितञ्च भोजयेदन्नं येनाप्नोति सुखं महत्

prahlādañcāsya vijñāya tāḥ strīrapanayetpunaḥ hitañca bhojayedannaṃ yenāpnoti sukhaṃ mahat

679

कणोषणोग्रालवणोत्तमानि करञ्जबीजं प्रमदामलानि पथ्याऽक्षसिद्धार्थकहिङ्गुशुण्ठी युतानि बस्ताम्बुविमिश्रितानि

kaṇoṣaṇogrālavaṇottamāni karañjabījaṃ pramadāmalāni pathyā'kṣasiddhārthakahiṅguśuṇṭhī yutāni bastāmbuvimiśritāni

680

पिष्ट्वा गुटीयं नयने विधेया प्रचेतनेऽतिप्रथिताऽन्वितार्था चित्तभ्रमापस्मृतिभूतदोष शिरोऽक्षिरोगभ्रमनाशहेतुः

piṣṭvā guṭīyaṃ nayane vidheyā pracetane'tiprathitā'nvitārthā cittabhramāpasmṛtibhūtadoṣa śiro'kṣirogabhramanāśahetuḥ

681

कुम्भोद्भवतरोरम्भो गुडं विश्वकणाऽन्वितम् निहितं नसि नूनं स्याच्चित्तभ्रमविनाशनम्

kumbhodbhavatarorambho guḍaṃ viśvakaṇā'nvitam nihitaṃ nasi nūnaṃ syāccittabhramavināśanam

682

मुरामूर्द्धजमेघाह्व मधूकमलयोद्भवैः मरुत्तरुमधून्मिश्रैः पुरपाणिजपांशुभिः

murāmūrddhajameghāhva madhūkamalayodbhavaiḥ maruttarumadhūnmiśraiḥ purapāṇijapāṃśubhiḥ

683

लोहलामज्जकैला भिर्धूपश्चित्तभ्रमापहः ग्रहदोषहरः श्रीदः सौभाग्यकर उत्तमः

lohalāmajjakailā bhirdhūpaścittabhramāpahaḥ grahadoṣaharaḥ śrīdaḥ saubhāgyakara uttamaḥ

684

मृद्वीकाऽमरदारुमत्स्यशकलामुस्तामलक्योऽमृता पथ्याऽरेवतरामसेनकरजोराजीफलैः संयुताः हन्युश्चित्तरुजोऽथ दर्दुरदलापाठापटोलीपयः पथ्यापर्पटराजवृक्षकटुकाशम्बूकपुष्प्यः शृताः

mṛdvīkā'maradārumatsyaśakalāmustāmalakyo'mṛtā pathyā'revatarāmasenakarajorājīphalaiḥ saṃyutāḥ hanyuścittarujo'tha darduradalāpāṭhāpaṭolīpayaḥ pathyāparpaṭarājavṛkṣakaṭukāśambūkapuṣpyaḥ śṛtāḥ

685

प्रलेपस्तमस्तं नयत्यल्पमेकः समुद्रि क्तशोथञ्च रक्तावशेषः पक्वे च शस्त्रक्रिया पूयजित्सा व्रणत्वं गते चोचिता तच्चिकित्सा

pralepastamastaṃ nayatyalpamekaḥ samudri ktaśothañca raktāvaśeṣaḥ pakve ca śastrakriyā pūyajitsā vraṇatvaṃ gate cocitā taccikitsā

686

निशाविशालाऽमयमाणिमन्थ दार्वीङ्गुदीमूलकृतः प्रलेपः प्रभाकरक्षीरयुतः प्रभावाद् व्यस्तः समस्तोऽप्यथ कर्णिकघ्नः

niśāviśālā'mayamāṇimantha dārvīṅgudīmūlakṛtaḥ pralepaḥ prabhākarakṣīrayutaḥ prabhāvād vyastaḥ samasto'pyatha karṇikaghnaḥ

687

कुलत्थः कट्फलं शुण्ठी कारवी च समांशकैः सुखोष्णैर्लेपनं कार्यं कर्णमूले मुहुर्मुहुः

kulatthaḥ kaṭphalaṃ śuṇṭhī kāravī ca samāṃśakaiḥ sukhoṣṇairlepanaṃ kāryaṃ karṇamūle muhurmuhuḥ

688

गैरिकं कठिनी शुण्ठी कट्फलारग्वधैः समैः उष्णैः काञ्जिकसम्पिष्टैर्लेपः कर्णकमूलनुत्

gairikaṃ kaṭhinī śuṇṭhī kaṭphalāragvadhaiḥ samaiḥ uṣṇaiḥ kāñjikasampiṣṭairlepaḥ karṇakamūlanut

689

शिग्रुराजिकयोः कल्कं कर्णमूले प्रलेपयेत् कर्णमूलभवः शोथस्तेन लेपेन शाम्यति

śigrurājikayoḥ kalkaṃ karṇamūle pralepayet karṇamūlabhavaḥ śothastena lepena śāmyati

690

अशिशिरजलपरिमृदितं मरिचकणाजीरसिन्धुजं त्वरितम् नस्यविधिसेवितं ननु कर्णकरूङ्नाशकृद् गदितम्

aśiśirajalaparimṛditaṃ maricakaṇājīrasindhujaṃ tvaritam nasyavidhisevitaṃ nanu karṇakarūṅnāśakṛd gaditam

691

भार्गीजयापौष्करकण्टकारी कटुत्रिकोग्राघनकुण्डलीभिः कुलीरशृङ्गीकटुकारसाभिः कृतः कषायः किल कर्णिकघ्नः

bhārgījayāpauṣkarakaṇṭakārī kaṭutrikogrāghanakuṇḍalībhiḥ kulīraśṛṅgīkaṭukārasābhiḥ kṛtaḥ kaṣāyaḥ kila karṇikaghnaḥ

692

दशमूलमत्स्यशकला चपलात्रिफलामहौषधकिरातैः मरिचं चाशु क्वथितं बलादपहन्ति कर्णरुजः सकलाः

daśamūlamatsyaśakalā capalātriphalāmahauṣadhakirātaiḥ maricaṃ cāśu kvathitaṃ balādapahanti karṇarujaḥ sakalāḥ

693

फलत्रिकत्र्! यूषणमुस्तकट्वी कलिङ्गसिंहाननशर्वरीभिः क्वाथः कृतः कृन्तति कण्ठकुब्जं कण्ठीरवः कुञ्जरमाशु तद्वत्

phalatrikatr! yūṣaṇamustakaṭvī kaliṅgasiṃhānanaśarvarībhiḥ kvāthaḥ kṛtaḥ kṛntati kaṇṭhakubjaṃ kaṇṭhīravaḥ kuñjaramāśu tadvat

694

किरातकटुकाकणाकुटजकण्टकारीशटी कलिद्रुकिलिमाभयाकटुककट्फलाम्भोधरः विषाऽमलकपुष्करानलकुलीरशृङ्गीवृषैर्महौषधसखैरयं जयति कण्ठकुब्जं गणः

kirātakaṭukākaṇākuṭajakaṇṭakārīśaṭī kalidrukilimābhayākaṭukakaṭphalāmbhodharaḥ viṣā'malakapuṣkarānalakulīraśṛṅgīvṛṣairmahauṣadhasakhairayaṃ jayati kaṇṭhakubjaṃ gaṇaḥ

695

अभिघाताभिषङ्गाभ्याम भिचाराभिशापतः आगन्तुर्जायते दोषैर्यथास्वं तं विभावयेत्

abhighātābhiṣaṅgābhyāma bhicārābhiśāpataḥ āganturjāyate doṣairyathāsvaṃ taṃ vibhāvayet

696

ये भूतविषवाय्वग्निक्षतभङ्गादिसम्भवाः रागद्वेषभयाद्यैश्च ते स्युरागन्तवो गदाः

ye bhūtaviṣavāyvagnikṣatabhaṅgādisambhavāḥ rāgadveṣabhayādyaiśca te syurāgantavo gadāḥ

697

कामशोकभयाद्वायुः क्रोधात्पित्तं त्रयो मलाः भूताभिषङ्गात्कुप्यन्ति भूतसामान्यलक्षणाः

kāmaśokabhayādvāyuḥ krodhātpittaṃ trayo malāḥ bhūtābhiṣaṅgātkupyanti bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ

698

श्यावास्यता विषकृते तथाऽतीसार एव च भक्तारूचिः पिपासा च तोदश्च सह मूर्च्छया

śyāvāsyatā viṣakṛte tathā'tīsāra eva ca bhaktārūciḥ pipāsā ca todaśca saha mūrcchayā

699

ओषधीगन्धजे मूर्च्छा शिरोरुग्वमथुस्तथा कामजे चित्तविभ्रंशस्तन्द्रा ऽलस्यमभोजनम् हृदये वेदना चास्य गात्रञ्च परिशुष्यति

oṣadhīgandhaje mūrcchā śirorugvamathustathā kāmaje cittavibhraṃśastandrā 'lasyamabhojanam hṛdaye vedanā cāsya gātrañca pariśuṣyati

700

मूर्च्छाङ्गमर्दस्तृण्नेत्रचापल्यं कुचवक्त्रयोः स्वेदः स्याद्धृदि दाहश्च स्त्रीणां कामज्वरे भवेत्

mūrcchāṅgamardastṛṇnetracāpalyaṃ kucavaktrayoḥ svedaḥ syāddhṛdi dāhaśca strīṇāṃ kāmajvare bhavet

701

बालकं शतपत्राणि गन्धसारमुशीरकम् चोचधान्येयकं मांसी क्वाथः कामज्वरापहः

bālakaṃ śatapatrāṇi gandhasāramuśīrakam cocadhānyeyakaṃ māṃsī kvāthaḥ kāmajvarāpahaḥ

702

सन्ध्यायां संस्तरः कार्यः सुगन्धैः कुसुमैर्भृशम् क्रीडनीयं स्वकान्तेन सह रात्रौ तथा स्त्रिया

sandhyāyāṃ saṃstaraḥ kāryaḥ sugandhaiḥ kusumairbhṛśam krīḍanīyaṃ svakāntena saha rātrau tathā striyā

703

भयात्प्रलापः शोकाच्च भवेत्कोपाच्च वेपथुः

bhayātpralāpaḥ śokācca bhavetkopācca vepathuḥ

704

भूताभिषङ्गादुद्वेगो हास्यरोदनकम्पनम् केचिद्भूताभिषङ्गोत्थं ब्रुवते विषमज्वरम्

bhūtābhiṣaṅgādudvego hāsyarodanakampanam kecidbhūtābhiṣaṅgotthaṃ bruvate viṣamajvaram

705

अभिचाराभिशापाभ्यां मोहस्तृष्णा च जायते

abhicārābhiśāpābhyāṃ mohastṛṣṇā ca jāyate

706

आगन्तुजे ज्वरे नैव नरः कुर्वीत लङ्घनम्

āgantuje jvare naiva naraḥ kurvīta laṅghanam

707

लङ्घनं न हितं कामशोकचिन्ताप्रहारजे भयभूतश्रमक्रोधलङ्घनैश्च कृते ज्वरे

laṅghanaṃ na hitaṃ kāmaśokacintāprahāraje bhayabhūtaśramakrodhalaṅghanaiśca kṛte jvare

708

किन्त्वग्नौ दीपिते तत्र दद्यान्मांसरसौदनम् अभिघातज्वरे युञ्ज्यात् क्रियामुष्णविवर्जिताम् कषाय मधुरं स्निग्धं यथादोषमथापि च अभिघातज्वरो नश्येत् पानाभ्यङ्गेन सर्पिषः रक्तावसेकैर्मेध्यैश्च तथा मांसरसौदनैः

kintvagnau dīpite tatra dadyānmāṃsarasaudanam abhighātajvare yuñjyāt kriyāmuṣṇavivarjitām kaṣāya madhuraṃ snigdhaṃ yathādoṣamathāpi ca abhighātajvaro naśyet pānābhyaṅgena sarpiṣaḥ raktāvasekairmedhyaiśca tathā māṃsarasaudanaiḥ

709

व्यधबन्धश्रमात्यध्वभङ्गभ्रंशसमुद्भवान् ज्वरानुपाचरेत्पूर्वं क्षीरमांसरसौदनैः

vyadhabandhaśramātyadhvabhaṅgabhraṃśasamudbhavān jvarānupācaretpūrvaṃ kṣīramāṃsarasaudanaiḥ

710

अध्वश्रान्तेषु वाऽभ्यङ्गं दिवा निद्रा ञ्च कारयेत्

adhvaśrānteṣu vā'bhyaṅgaṃ divā nidrā ñca kārayet

711

ओषधीगन्धविषजौ विषपित्तप्रबाधनैः जयेत्कषायैर्मतिमान् सर्वगन्धकृतैर्भिषक्

oṣadhīgandhaviṣajau viṣapittaprabādhanaiḥ jayetkaṣāyairmatimān sarvagandhakṛtairbhiṣak

712

चातुर्जातककर्पूरकङ्को लागुरुकुङ्कुमम् लवङ्गसहितञ्चैव सर्वगन्धं विनिर्दिशेत्

cāturjātakakarpūrakaṅko lāgurukuṅkumam lavaṅgasahitañcaiva sarvagandhaṃ vinirdiśet

713

क्रोधजे पित्तजित्कार्यं धार्यं सद्वाक्यमेव च आश्वासेनेष्टलाभेन वायोः प्रशमनेन च हर्षणैश्च शमं यान्ति कामक्रोधभयज्वराः

krodhaje pittajitkāryaṃ dhāryaṃ sadvākyameva ca āśvāseneṣṭalābhena vāyoḥ praśamanena ca harṣaṇaiśca śamaṃ yānti kāmakrodhabhayajvarāḥ

714

कामैरथ मनोघ्नैश्च पित्तघ्नैश्चाप्युपक्रमैः सद्वाक्यैश्च शमं याति ज्वरः क्रोधसमुत्थितः

kāmairatha manoghnaiśca pittaghnaiścāpyupakramaiḥ sadvākyaiśca śamaṃ yāti jvaraḥ krodhasamutthitaḥ

715

कामात्क्रोधज्वरो नश्येत् क्रोधात्कामज्वरस्तथा घातिताभ्यामुभाभ्याञ्च कामक्रोधज्वरक्षयः

kāmātkrodhajvaro naśyet krodhātkāmajvarastathā ghātitābhyāmubhābhyāñca kāmakrodhajvarakṣayaḥ

716

भूतविद्यासमुद्दिष्टैर्बन्धावेशनताडनैः जयेद् भूताभिषङ्गोत्थं मनः शान्त्या च मानसम्

bhūtavidyāsamuddiṣṭairbandhāveśanatāḍanaiḥ jayed bhūtābhiṣaṅgotthaṃ manaḥ śāntyā ca mānasam

717

सहदेवाया मूलं विधिना कण्ठे निबद्धमपहरति एकद्वित्रिचतुर्भिर्दिवसैर्भूतज्वरं पुंसाम्

sahadevāyā mūlaṃ vidhinā kaṇṭhe nibaddhamapaharati ekadvitricaturbhirdivasairbhūtajvaraṃ puṃsām

718

अभिचाराभिशापोत्थौ ज्वरौ होमादिभिर्जयेत् दानस्वस्त्ययनातिथ्यैरुत्पातग्रहदुष्टिजौ

abhicārābhiśāpotthau jvarau homādibhirjayet dānasvastyayanātithyairutpātagrahaduṣṭijau

विषमज्वराधिकारः

719

दोषोऽल्पोऽहितसम्भूतो ज्वरोत्सृष्टस्य वा पुनः धातुमन्यतमं प्राप्य करोति विषमज्वरम्

doṣo'lpo'hitasambhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ dhātumanyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaram

720

सन्ततं रस रक्तस्थः सततं रक्तधातुगः दोषः क्रुद्धो ज्वरं पुंसां सोऽन्येद्युः पिशिताश्रितः

santataṃ rasa raktasthaḥ satataṃ raktadhātugaḥ doṣaḥ kruddho jvaraṃ puṃsāṃ so'nyedyuḥ piśitāśritaḥ

721

मेदोगतस्तृतीयेऽह्नि अस्थिमज्जगतः पुनः कुर्य्याच्चातुर्थिकं घोरमन्तकं रोगसङ्करम्

medogatastṛtīye'hni asthimajjagataḥ punaḥ kuryyāccāturthikaṃ ghoramantakaṃ rogasaṅkaram

722

यः स्यादनियतात्कालाच्छीतोष्णाभ्यां तथैव च वेगतश्चापि विषमो ज्वरः स विषमः स्मृतः

yaḥ syādaniyatātkālācchītoṣṇābhyāṃ tathaiva ca vegataścāpi viṣamo jvaraḥ sa viṣamaḥ smṛtaḥ

723

सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ

santataḥ satato'nyedyustṛtīyakacaturthakau

724

सप्ताहं वा दशाहं द्वादशाहमथापि वा सन्तत्या योऽविसर्गी स्यात् सन्ततः स निगद्यते

saptāhaṃ vā daśāhaṃ dvādaśāhamathāpi vā santatyā yo'visargī syāt santataḥ sa nigadyate

725

अहोरात्रे सततको द्वौ कालावनुर्त्तते

ahorātre satatako dvau kālāvanurttate

726

अन्येद्युष्कस्त्वहोरात्रादेककालं प्रवर्त्तते

anyedyuṣkastvahorātrādekakālaṃ pravarttate

727

तृतीयकस्तृतीयेऽह्नि चतुर्थेऽह्नि चतुर्थकः

tṛtīyakastṛtīye'hni caturthe'hni caturthakaḥ

728

कफस्थानविभागेन यथासंख्यं करोति हि सततान्येद्युस्तृतीय चतुर्थकप्रलेपकान् अहोरात्रादहोरात्रात् स्थानात्स्थानं प्रपद्यते दोष आमाशयं प्राप्य करोति विषमज्वरम्

kaphasthānavibhāgena yathāsaṃkhyaṃ karoti hi satatānyedyustṛtīya caturthakapralepakān ahorātrādahorātrāt sthānātsthānaṃ prapadyate doṣa āmāśayaṃ prāpya karoti viṣamajvaram

729

निवृत्तः पुनरायाति विषमो नियते दिने स्वभावं कारणं तत्र मन्यन्ते मुनिपुङ्गवाः

nivṛttaḥ punarāyāti viṣamo niyate dine svabhāvaṃ kāraṇaṃ tatra manyante munipuṅgavāḥ

730

अधिशेते यथा भूमिं बीजं काले प्ररोहति अधिशेते तथा धातून् दोषः काले प्रकुप्यति

adhiśete yathā bhūmiṃ bījaṃ kāle prarohati adhiśete tathā dhātūn doṣaḥ kāle prakupyati

731

स चापि विषमो देहं न कदाचित्प्रमुञ्चति ग्लानिगौरवकार्श्येभ्यः स यस्मान्न प्रमुच्यते

sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācitpramuñcati glānigauravakārśyebhyaḥ sa yasmānna pramucyate

732

वेगे तु समतिक्रान्ते गतोऽयमिति लक्ष्यते धात्वन्तरेषु लीनत्वात् सौक्ष्म्यान्नैवोपलभ्यते

vege tu samatikrānte gato'yamiti lakṣyate dhātvantareṣu līnatvāt saukṣmyānnaivopalabhyate

733

कफपित्तात्त्रिकग्राही पृष्ठाद्वातकफात्मकः वातपित्ताच्छिरोग्राही त्रिविधः स्यात्तृतीयकः

kaphapittāttrikagrāhī pṛṣṭhādvātakaphātmakaḥ vātapittācchirogrāhī trividhaḥ syāttṛtīyakaḥ

734

चतुर्थको दर्शयति स्वभावं द्बिविधं ज्वरः जङ्घाभ्यां श्लैष्मिकः पूर्वं शिरसोऽनिलसम्भवः

caturthako darśayati svabhāvaṃ dbividhaṃ jvaraḥ jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ pūrvaṃ śiraso'nilasambhavaḥ

735

मध्यकायन्तु गृह्णाति पूर्वं यस्तु स पित्तजः विषमज्वर एवान्यश्चतुर्थकविपर्ययः

madhyakāyantu gṛhṇāti pūrvaṃ yastu sa pittajaḥ viṣamajvara evānyaścaturthakaviparyayaḥ

736

अस्थिमज्जगतो दोषश्चतुर्थकविपर्ययः जायते भिषजा ज्ञेयो विषमज्वर एव सः

asthimajjagato doṣaścaturthakaviparyayaḥ jāyate bhiṣajā jñeyo viṣamajvara eva saḥ

737

स मध्ये ज्वरयत्यह्नी आद्यन्ते च विमुञ्चति

sa madhye jvarayatyahnī ādyante ca vimuñcati

738

त्वक्स्थौ श्लेष्मानिलौ शीतमादौ जनयतो ज्वरम् तयोः प्रशान्तयोः पित्तमन्तर्दाहं करोति च

tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvaram tayoḥ praśāntayoḥ pittamantardāhaṃ karoti ca

739

करोत्यादौ तथा पित्तं त्वक्स्थं दाहमतीव च तस्मिन्प्रशान्ते त्वितरौ कुरुतः शीतमन्ततः

karotyādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāhamatīva ca tasminpraśānte tvitarau kurutaḥ śītamantataḥ

740

द्वावेतौ दाहशीतादौ ज्वरौ संसर्गजौ स्मृतौ दाहपूर्वस्तयोः कष्टः सुखसाध्यतमोऽपरः

dvāvetau dāhaśītādau jvarau saṃsargajau smṛtau dāhapūrvastayoḥ kaṣṭaḥ sukhasādhyatamo'paraḥ

741

विदग्धेऽन्नरसे देहे श्लेष्मपित्ते व्यवस्थिते तेनार्द्धं शीतलं देहमर्द्धमुष्णं प्रजायते

vidagdhe'nnarase dehe śleṣmapitte vyavasthite tenārddhaṃ śītalaṃ dehamarddhamuṣṇaṃ prajāyate

742

काये दुष्टं यदा पित्तं श्लेष्मा चान्ते व्यवस्थितम् तेनोष्णत्वं शरीरस्य शीतत्वं हस्त पादयोः

kāye duṣṭaṃ yadā pittaṃ śleṣmā cānte vyavasthitam tenoṣṇatvaṃ śarīrasya śītatvaṃ hasta pādayoḥ

743

काये श्लेष्मा यदा दुष्टः पित्तं चान्ते व्यवस्थितम् शीतत्वं तेन गात्रे स्यादुष्णत्वं हस्तपादयोः

kāye śleṣmā yadā duṣṭaḥ pittaṃ cānte vyavasthitam śītatvaṃ tena gātre syāduṣṇatvaṃ hastapādayoḥ

744

प्रलिम्पन्निव गात्राणि घर्मेण गौरवेण च मन्दज्वरविलेपी च स शीतः स्यात्प्रलेपकः

pralimpanniva gātrāṇi gharmeṇa gauraveṇa ca mandajvaravilepī ca sa śītaḥ syātpralepakaḥ

745

ज्वराश्च विषमाः सर्वे सन्निपातसमुद्भवाः यथोल्वणस्य दोषस्य तेषु कार्यं चिकित्सितम्

jvarāśca viṣamāḥ sarve sannipātasamudbhavāḥ yatholvaṇasya doṣasya teṣu kāryaṃ cikitsitam

746

विषमेष्वपि कर्त्तव्यमूर्ध्वञ्चाधश्च शोधनम् स्निग्धोष्णैरन्नपानैश्च शमयेद्विषमज्वरम्

viṣameṣvapi karttavyamūrdhvañcādhaśca śodhanam snigdhoṣṇairannapānaiśca śamayedviṣamajvaram

747

कालिङ्गकः पटोलस्य पत्रं कटुकरोहिणी पटोलं सारिवा मुस्तं पाठा कटुकरोहिणी

kāliṅgakaḥ paṭolasya patraṃ kaṭukarohiṇī paṭolaṃ sārivā mustaṃ pāṭhā kaṭukarohiṇī

748

निम्बः पटोलं त्रिफला मृद्बीका मुस्तवत्सकौ किराततिक्तममृता चन्दनं विश्वभेषजम्

nimbaḥ paṭolaṃ triphalā mṛdbīkā mustavatsakau kirātatiktamamṛtā candanaṃ viśvabheṣajam

749

गुडूच्यामलकं मुस्तमर्द्धश्लोकसमापनाः कषायाः शमयन्त्याशु पञ्च पञ्चविधं ज्वरम्

guḍūcyāmalakaṃ mustamarddhaślokasamāpanāḥ kaṣāyāḥ śamayantyāśu pañca pañcavidhaṃ jvaram

750

महाबलामूलमहौषधाभ्यां क्वाथो निहन्याद्बिषमज्वरं हि शीतं सकम्पं परिदाहयुक्तं विनाशयेद् द्वित्रिदिनप्रयोगात्

mahābalāmūlamahauṣadhābhyāṃ kvātho nihanyādbiṣamajvaraṃ hi śītaṃ sakampaṃ paridāhayuktaṃ vināśayed dvitridinaprayogāt

751

मुस्ताऽमलकगुडूची विश्वौषधकण्टकारिकाक्वाथः पीतः सकणाचूर्णः समधुर्विषमं ज्वरं हन्ति

mustā'malakaguḍūcī viśvauṣadhakaṇṭakārikākvāthaḥ pītaḥ sakaṇācūrṇaḥ samadhurviṣamaṃ jvaraṃ hanti

752

तिलतैललवणयुक्तः कल्को लशुनस्य सेवितः प्रातः विषज्वरमपहरते वातव्याधीनशेषांश्च

tilatailalavaṇayuktaḥ kalko laśunasya sevitaḥ prātaḥ viṣajvaramapaharate vātavyādhīnaśeṣāṃśca

753

कालजाजी तु सगुडा विषमज्वरनाशिनी मधुना चाभया लीढा हन्त्याशु विषमज्वरान्

kālajājī tu saguḍā viṣamajvaranāśinī madhunā cābhayā līḍhā hantyāśu viṣamajvarān

754

पीतो मरिचचूर्णेन तुलसीपत्रजो रसः द्रो णपुष्पीरसो वाऽपि निहन्ति विषमज्वरान्

pīto maricacūrṇena tulasīpatrajo rasaḥ dro ṇapuṣpīraso vā'pi nihanti viṣamajvarān

755

समगुडमसितं जीरकमीषन्मरिचेन भक्षितं सद्यः एकाहिकंप्रशमयेत् समरेष्विव दानवानिन्द्र ः!

samaguḍamasitaṃ jīrakamīṣanmaricena bhakṣitaṃ sadyaḥ ekāhikaṃpraśamayet samareṣviva dānavānindra ḥ!

756

शुण्ठ्यजाजी गुडं पिष्टं पीतमुष्णेन वारिणा जीर्णमद्येन तक्रेण तीव्रं शीतज्वरं जयेत्

śuṇṭhyajājī guḍaṃ piṣṭaṃ pītamuṣṇena vāriṇā jīrṇamadyena takreṇa tīvraṃ śītajvaraṃ jayet

757

अथ सन्ततादिज्वराणां सामान्यचिकित्सा अमृतायाः शतं चूर्णं वाससा परिशोधितम् पृथक षोडश भागाः स्युर्गुडमाक्षिकसर्पिषाम्

atha santatādijvarāṇāṃ sāmānyacikitsā amṛtāyāḥ śataṃ cūrṇaṃ vāsasā pariśodhitam pṛthaka ṣoḍaśa bhāgāḥ syurguḍamākṣikasarpiṣām

758

यथाऽग्नि भक्षयेदेतन्नरो हितमिताशनः नास्य कश्चिद्भवेद्व्याधिर्न जरा पलितं न च

yathā'gni bhakṣayedetannaro hitamitāśanaḥ nāsya kaścidbhavedvyādhirna jarā palitaṃ na ca

759

न ज्वरा विषमा नैव मोहो नानिलरक्तकम् न च नेत्रगता रोगाः परमेतद्र्रसायनम्

na jvarā viṣamā naiva moho nānilaraktakam na ca netragatā rogāḥ parametadrrasāyanam

760

मेधाकरं त्रिदोषघ्नं प्रयोगादस्य बुद्धिमान् जीवेद्वर्षशतं साग्रं यथैवादितिजस्तथा

medhākaraṃ tridoṣaghnaṃ prayogādasya buddhimān jīvedvarṣaśataṃ sāgraṃ yathaivāditijastathā

761

तक्रमांसं पयोमांसं दधिमांसमथापि वा माषमांसञ्च भुञ्जानो मुच्यते विषमज्वरात्

takramāṃsaṃ payomāṃsaṃ dadhimāṃsamathāpi vā māṣamāṃsañca bhuñjāno mucyate viṣamajvarāt

762

अग्निवेशेनोक्तम् सुरा समण्डा पानार्थे भोजने चरणायुधाः तित्तिरा विष्किराः पथ्याः कुक्कुटा विषमज्वरे

agniveśenoktam surā samaṇḍā pānārthe bhojane caraṇāyudhāḥ tittirā viṣkirāḥ pathyāḥ kukkuṭā viṣamajvare

763

त्रायन्तीकटुकाऽनन्तासारिवाभिः शृतं जलम् पटोलाब्दवृषातिक्तासारिवाभिः शृतं जलम् सन्तताख्ये ज्वरे देयं वातादीनां निवृत्तये

trāyantīkaṭukā'nantāsārivābhiḥ śṛtaṃ jalam paṭolābdavṛṣātiktāsārivābhiḥ śṛtaṃ jalam santatākhye jvare deyaṃ vātādīnāṃ nivṛttaye

764

पटोलेन्द्र यवानन्तापथ्याऽरिष्टामृताजलम् क्वथितं तज्जलं पीतं ज्वरं सततकं जयेत्

paṭolendra yavānantāpathyā'riṣṭāmṛtājalam kvathitaṃ tajjalaṃ pītaṃ jvaraṃ satatakaṃ jayet

765

द्रा क्षापटोलनिम्बाब्दशक्राह्वत्रिफलाशृतम् जलं जन्तुः पिबेच्छीघ्रमन्येद्युर्ज्वरशान्तये

drā kṣāpaṭolanimbābdaśakrāhvatriphalāśṛtam jalaṃ jantuḥ pibecchīghramanyedyurjvaraśāntaye

766

कर्म साधारणं जह्यात् तृतीयकचतुर्थकौ भिषजा प्रतिकर्त्तव्यौ विशेषोक्तचिकित्सितैः

karma sādhāraṇaṃ jahyāt tṛtīyakacaturthakau bhiṣajā pratikarttavyau viśeṣoktacikitsitaiḥ

767

उशीरं चन्दनं मुस्तं गुडूची धान्यनागरम् अम्भसा क्वथितं पेयं शर्करामधुयोजितम्

uśīraṃ candanaṃ mustaṃ guḍūcī dhānyanāgaram ambhasā kvathitaṃ peyaṃ śarkarāmadhuyojitam

768

ज्वरे तृतीयके पुंसां तृष्णादाहसमन्विते

jvare tṛtīyake puṃsāṃ tṛṣṇādāhasamanvite

769

अपामार्गजटां कट्यां लोहितैः सप्ततन्तुभिः बद्ध्वा वारे रवेस्तूर्णं ज्वरं हन्ति तृतीयकम्

apāmārgajaṭāṃ kaṭyāṃ lohitaiḥ saptatantubhiḥ baddhvā vāre ravestūrṇaṃ jvaraṃ hanti tṛtīyakam

770

स्थिरातामलकीदारु शिवावृषमहौषधैः सितामधुयुतः क्वाथश्चतुर्थकहरः परः

sthirātāmalakīdāru śivāvṛṣamahauṣadhaiḥ sitāmadhuyutaḥ kvāthaścaturthakaharaḥ paraḥ

771

अगस्तिपत्रस्य रसेन नस्यं निहन्ति चातुर्थकमुग्रवीर्यम् शिरीषपुष्पस्य निशाद्वयस्य कल्केन वा तद् घृतसंयुतेन

agastipatrasya rasena nasyaṃ nihanti cāturthakamugravīryam śirīṣapuṣpasya niśādvayasya kalkena vā tad ghṛtasaṃyutena

772

ज्वरस्य वेगकालञ्च चिन्तयञ्ज्वर्यते तु यः तस्येष्टैरद्भुतैर्वाऽपि विषमैर्नाशयेत्स्मृतम्

jvarasya vegakālañca cintayañjvaryate tu yaḥ tasyeṣṭairadbhutairvā'pi viṣamairnāśayetsmṛtam

773

सन्ततं विषमं चापि सततं सुचिरोत्थितम् ज्वरं सुभोजनैः पथ्यैरिष्टैश्च समुपाचरेत्

santataṃ viṣamaṃ cāpi satataṃ sucirotthitam jvaraṃ subhojanaiḥ pathyairiṣṭaiśca samupācaret

774

शीताभिभूते पुरुषे कुर्य्याच्छीतहरीं क्रियाम् दाहाभिभूते तु विधिं विदध्याद्दाहनाशनम्

śītābhibhūte puruṣe kuryyācchītaharīṃ kriyām dāhābhibhūte tu vidhiṃ vidadhyāddāhanāśanam

775

आच्छादनैर्बहुतरैर्गुरुभिः कम्बलादिभिः तूलवत्या महाशीतं शीतादिज्वरिणो हरेत्

ācchādanairbahutarairgurubhiḥ kambalādibhiḥ tūlavatyā mahāśītaṃ śītādijvariṇo haret

776

तं स्तनाभ्यां सुपीनाभ्यां पीवरोरुर्नितम्बिनी युवतिर्गाढमालिङ्गेत् तेन शीतं प्रशाम्यति

taṃ stanābhyāṃ supīnābhyāṃ pīvarorurnitambinī yuvatirgāḍhamāliṅget tena śītaṃ praśāmyati

777

कान्ताऽङ्गसङ्गसञ्जाते तद्वच्छीते निवारिते प्रह्लादं चास्य विज्ञाय पृथक् तां कारयेत्स्त्रियम्

kāntā'ṅgasaṅgasañjāte tadvacchīte nivārite prahlādaṃ cāsya vijñāya pṛthak tāṃ kārayetstriyam

778

ततो दाहे तु सञ्जाते पत्रैरेरण्डसम्भवैः शीतलैर्धारितैरङ्गे दाहं तस्यापनोदयेत्

tato dāhe tu sañjāte patraireraṇḍasambhavaiḥ śītalairdhāritairaṅge dāhaṃ tasyāpanodayet

779

तालकं शुक्तिकाचूर्णे दत्तं तत्रोभयोरपि नवमांशञ्च तुत्थं स्यान्मर्दयेत्कन्यकाद्र वैः

tālakaṃ śuktikācūrṇe dattaṃ tatrobhayorapi navamāṃśañca tutthaṃ syānmardayetkanyakādra vaiḥ

780

तत्तु संशुष्कमुपलैर्वन्यैर्गजपुटे पचेत् शीतं तच्चूर्णयेच्चूर्णं गुञ्जामात्रं सितायुतम्

tattu saṃśuṣkamupalairvanyairgajapuṭe pacet śītaṃ taccūrṇayeccūrṇaṃ guñjāmātraṃ sitāyutam

781

प्रभाते भक्षयेत्तेन याति शीतज्वरः क्षयम् वान्तिर्भवति कस्यापि कस्यचिन्न भवत्यपि

prabhāte bhakṣayettena yāti śītajvaraḥ kṣayam vāntirbhavati kasyāpi kasyacinna bhavatyapi

782

एकेन दिवसेनैव शीतज्वरहरं परम् मध्याह्नसमये पथ्यं शिखरिण्योदनं तथा

ekena divasenaiva śītajvaraharaṃ param madhyāhnasamaye pathyaṃ śikhariṇyodanaṃ tathā

783

कायस्थानाकुलीतिक्तावयः स्थापुरचोरकैः सहदेवावचाकुष्ठैः शीतघ्नैर्धूपलेपनैः

kāyasthānākulītiktāvayaḥ sthāpuracorakaiḥ sahadevāvacākuṣṭhaiḥ śītaghnairdhūpalepanaiḥ

784

साम्लैर्विपाचितं तैलमभ्यङ्गाच्छीतनाशनम्

sāmlairvipācitaṃ tailamabhyaṅgācchītanāśanam

785

एरण्डस्य तु पत्राणि लिप्तभूमौ निधापयेत् दाहादिज्वरिणो देहे तानि पत्राणि धारयेत्

eraṇḍasya tu patrāṇi liptabhūmau nidhāpayet dāhādijvariṇo dehe tāni patrāṇi dhārayet

786

तेन नश्यति दाहोऽस्य ज्वरश्चैवोपशाम्यति दाहे शान्ते यदा शैत्यं तच्च युक्त्यानिवारयेत्

tena naśyati dāho'sya jvaraścaivopaśāmyati dāhe śānte yadā śaityaṃ tacca yuktyānivārayet

787

जघनचक्रचलन्मणिमेखला सरसचन्दनचन्द्र विलेपना वनलतेव तनुं परिवेष्टयेत् प्रबलदाहनिपीडितमङ्गना

jaghanacakracalanmaṇimekhalā sarasacandanacandra vilepanā vanalateva tanuṃ pariveṣṭayet prabaladāhanipīḍitamaṅganā

788

तदङ्गसङ्गसञ्जाते शैत्ये दाहे निवारिते प्रह्लादञ्चास्य विज्ञाय तां स्त्रीमपनयेत्पुनः

tadaṅgasaṅgasañjāte śaitye dāhe nivārite prahlādañcāsya vijñāya tāṃ strīmapanayetpunaḥ

789

सुवर्चिकानागरकुष्ठमूर्वालाक्षानिशालोहितयष्टिकाभिः सिद्धं हरेत्षड्गुणतक्रपक्वं तैलं ज्वरं दाहसमन्वितं च

suvarcikānāgarakuṣṭhamūrvālākṣāniśālohitayaṣṭikābhiḥ siddhaṃ haretṣaḍguṇatakrapakvaṃ tailaṃ jvaraṃ dāhasamanvitaṃ ca

790

रास्नानागरकुष्ठचन्दननिशायष्ट्याह्वकृष्णाबला लाक्षासैन्धवसारिवामधुरसादेवाह्वरोहीतकैः सोशीराम्बुधिफेनरोहिषजलैस्तैलंपचेत्षड्गुणे तक्रे तच्च जयेज्ज्वरं दृढतरं दाहादिशीतादिकम्

rāsnānāgarakuṣṭhacandananiśāyaṣṭyāhvakṛṣṇābalā lākṣāsaindhavasārivāmadhurasādevāhvarohītakaiḥ sośīrāmbudhiphenarohiṣajalaistailaṃpacetṣaḍguṇe takre tacca jayejjvaraṃ dṛḍhataraṃ dāhādiśītādikam

791

पद्मकोत्पलकह्लार मृणालबिसपौष्करैः कुमुदोशीरमञ्जिष्ठा पद्मगैरिककट्फलैः

padmakotpalakahlāra mṛṇālabisapauṣkaraiḥ kumudośīramañjiṣṭhā padmagairikakaṭphalaiḥ

792

सारिवाद्वयलोध्रा ह्वक्षीरीखर्जूरमस्तकैः धात्रीशतावरीयुक्तैः क्वाथे कल्के प्रयोजितैः

sārivādvayalodhrā hvakṣīrīkharjūramastakaiḥ dhātrīśatāvarīyuktaiḥ kvāthe kalke prayojitaiḥ

793

लाक्षारसपयःशुक्त मस्तुभिः सह काञ्जिकैः पक्वं तैलमिदं त्वच्यं दाहज्वरहरं परम्

lākṣārasapayaḥśukta mastubhiḥ saha kāñjikaiḥ pakvaṃ tailamidaṃ tvacyaṃ dāhajvaraharaṃ param

794

प्रलेपके प्रयुञ्जीत श्लेष्मज्वरहरीं क्रियाम्

pralepake prayuñjīta śleṣmajvaraharīṃ kriyām

795

रूद्र जटा गोशृङ्गं विडालविष्ठोरगस्य निर्मोकः मदनफलभूतकेश्यौ वंशत्वग्रुद्र निर्माल्यम्

rūdra jaṭā gośṛṅgaṃ viḍālaviṣṭhoragasya nirmokaḥ madanaphalabhūtakeśyau vaṃśatvagrudra nirmālyam

796

घृतयवमयूरपुच्छच्छगलकलोमानि सर्षपाःसवचाः हिङ्गुगवास्थिमरीचाः समभागाश्छागमूत्रसंपिष्टाः

ghṛtayavamayūrapucchacchagalakalomāni sarṣapāḥsavacāḥ hiṅgugavāsthimarīcāḥ samabhāgāśchāgamūtrasaṃpiṣṭāḥ

797

धूपनविधिना शमयन्त्येते सर्वाञ्ज्वरान्नियतम् ग्रहडाकिनीपिशाचप्रेतविकारानयं धूपः

dhūpanavidhinā śamayantyete sarvāñjvarānniyatam grahaḍākinīpiśācapretavikārānayaṃ dhūpaḥ

798

सोमं सानुचरं देवं समातृगणमीश्वरम् पूजयन्प्रयतः शीघ्रं मुच्यते विषमज्वरात्

somaṃ sānucaraṃ devaṃ samātṛgaṇamīśvaram pūjayanprayataḥ śīghraṃ mucyate viṣamajvarāt

799

विष्णुं सहस्त्रमूर्द्धानं चराचरपतिं विभुम् स्तुवन्नामसहस्त्रेण ज्वरान्सर्वान्व्यपोहति

viṣṇuṃ sahastramūrddhānaṃ carācarapatiṃ vibhum stuvannāmasahastreṇa jvarānsarvānvyapohati

800

तीर्थायतनदेवाग्निगुरुवृद्धोपसर्पणैः श्रद्धया पूजनैश्चापि सहसा शाम्यति ज्वरः

tīrthāyatanadevāgniguruvṛddhopasarpaṇaiḥ śraddhayā pūjanaiścāpi sahasā śāmyati jvaraḥ

सप्तधातुगतज्वराधिकारः

801

गुरुता हृदयोत्क्लेशः सदनं छर्द्यरोचकौ रसस्थे तु ज्वरे लिङ्गं दैन्यं चास्योपजायते

gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate

802

रसस्थे तु ज्वरे तस्मिन् कुर्याद्वमनलङ्घने

rasasthe tu jvare tasmin kuryādvamanalaṅghane

803

रक्तनिष्ठीवनं दाहो मोहश्छर्दनविभ्रमौ प्रलापः पिडिका तृष्णा रक्तप्राप्ते ज्वरे नृणाम्

raktaniṣṭhīvanaṃ dāho mohaśchardanavibhramau pralāpaḥ piḍikā tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām

804

सेकः संशमनो लेपो रक्तमोक्षमसृग्गते

sekaḥ saṃśamano lepo raktamokṣamasṛggate

805

पिण्डकोद्वेष्टनं तृष्णा सृष्टमूत्रपुरीषता ऊष्माऽन्तर्दाहविक्षेपौ ग्लानिः स्यान्मांसगे ज्वरे

piṇḍakodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā ūṣmā'ntardāhavikṣepau glāniḥ syānmāṃsage jvare

806

तीक्ष्णं विरेकञ्च तथा कुर्यान्मांसगते ज्वरे

tīkṣṇaṃ virekañca tathā kuryānmāṃsagate jvare

807

भृशं स्वेदस्तृषा मूर्च्छा प्रलापश्छर्दिरेव च दौर्गन्ध्यारोचकौ ग्लानिर्मेदःस्थे चासहिष्णुता

bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrcchā pralāpaśchardireva ca daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe cāsahiṣṇutā

808

मेदःस्थे मेदसो नाशं विदधीत चिकित्सकः

medaḥsthe medaso nāśaṃ vidadhīta cikitsakaḥ

809

भेदोऽस्थ्ना कूजनं श्वासो विरेकश्छर्दिरेव च विक्षेपणञ्च गात्राणां विद्यादस्थिगते ज्वरे

bhedo'sthnā kūjanaṃ śvāso virekaśchardireva ca vikṣepaṇañca gātrāṇāṃ vidyādasthigate jvare

810

अस्थिस्थे तु ज्वरे कुर्याद् वातनाशनकं विधिम् वस्तिकर्म प्रयोक्तव्यमभ्यङ्गोन्मर्दनं तथा

asthisthe tu jvare kuryād vātanāśanakaṃ vidhim vastikarma prayoktavyamabhyaṅgonmardanaṃ tathā

811

तमःप्रवेशनं हिक्का कासः शैत्यं वमिस्तथा अन्तर्दाहो महाश्वासो मर्मच्छेदश्च मज्जगे

tamaḥpraveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityaṃ vamistathā antardāho mahāśvāso marmacchedaśca majjage

812

मरणं प्राप्नुयात्तत्र शुक्रस्थानगते ज्वरे शेफसः स्तब्धता मोक्षः शुक्रस्य तु विशेषतः

maraṇaṃ prāpnuyāttatra śukrasthānagate jvare śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ

जीर्णज्वराधिकारः

813

अथ जीर्णज्वराधिकारः यो द्वादशेभ्यो दिवसेभ्य ऊर्द्ध्वं दोषत्रयेभ्यो द्विगुणेभ्य ऊर्द्ध्वम् नृणां तनौ तिष्ठति मन्दवेगो भिषग्भिरुक्तो ज्वर एष जीर्णः

atha jīrṇajvarādhikāraḥ yo dvādaśebhyo divasebhya ūrddhvaṃ doṣatrayebhyo dviguṇebhya ūrddhvam nṛṇāṃ tanau tiṣṭhati mandavego bhiṣagbhirukto jvara eṣa jīrṇaḥ

814

नित्यं मन्दज्वरो रूक्षः शूनः कृच्छ्रेणसिद्ध्य्ति स्तब्धाङ्गःश्लेष्मभूयिष्ठो नरो वातबलासकी

nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śūnaḥ kṛcchreṇasiddhyti stabdhāṅgaḥśleṣmabhūyiṣṭho naro vātabalāsakī

815

जीर्णज्वरी नरः कुर्यान्नोपवासं कदाचन लङ्घनात्स भवेत्क्षीणो ज्वरस्तु स्याद्बली यतः पुराणेऽपि ज्वरे दोषा यद्यपथ्यैः पुनस्तथा लङ्घयेत्तत्र तत्पश्चात् पूर्वामेवाचरेत्क्रियाम्

jīrṇajvarī naraḥ kuryānnopavāsaṃ kadācana laṅghanātsa bhavetkṣīṇo jvarastu syādbalī yataḥ purāṇe'pi jvare doṣā yadyapathyaiḥ punastathā laṅghayettatra tatpaścāt pūrvāmevācaretkriyām

816

निदिग्धकानागरकामृतानां क्वाथं पिबेन्मिश्रितपिप्पलीकम् जीर्णज्वरारोचककासशूल श्वासाग्निमान्द्यार्दितपीनसेषु

nidigdhakānāgarakāmṛtānāṃ kvāthaṃ pibenmiśritapippalīkam jīrṇajvarārocakakāsaśūla śvāsāgnimāndyārditapīnaseṣu

817

हन्त्यूर्द्ध्वजामयं प्रायः सायन्तेनोपयुज्यते

hantyūrddhvajāmayaṃ prāyaḥ sāyantenopayujyate

818

पिप्पलीमधुसंयुक्तः क्वाथश्छिन्नोद्भवोद्भवः जीर्णज्वरकफध्वंसी पञ्चमूलकृतोऽथ वा अमृतायाः कषायन्तु शीतलीकृतमीरितम् मधुपादयुतं पीतं जीर्णज्वरहरं परम् पिप्पलीमधुसम्मिश्रं गुडूचीस्वरसं पिबेत् जीर्णज्वरकफप्लीह कासारोचकनाशनम्

pippalīmadhusaṃyuktaḥ kvāthaśchinnodbhavodbhavaḥ jīrṇajvarakaphadhvaṃsī pañcamūlakṛto'tha vā amṛtāyāḥ kaṣāyantu śītalīkṛtamīritam madhupādayutaṃ pītaṃ jīrṇajvaraharaṃ param pippalīmadhusammiśraṃ guḍūcīsvarasaṃ pibet jīrṇajvarakaphaplīha kāsārocakanāśanam

819

जीर्णज्वरेऽग्निमान्द्ये च शस्यते गुडपिप्पली कासाजीर्णारुचिश्वासहृत्पाण्डु कृमिरोगनुत् द्विगुणः पिप्पलीचूर्णाद् गुडोऽत्र भिषजां मतः

jīrṇajvare'gnimāndye ca śasyate guḍapippalī kāsājīrṇāruciśvāsahṛtpāṇḍu kṛmiroganut dviguṇaḥ pippalīcūrṇād guḍo'tra bhiṣajāṃ mataḥ

820

पिप्पली मधुसंयुक्ता मेदः कफविनाशिनी श्वासकासज्वरहरी पाण्डुप्लीहोदरापहा

pippalī madhusaṃyuktā medaḥ kaphavināśinī śvāsakāsajvaraharī pāṇḍuplīhodarāpahā

821

आमलं चित्रकं पथ्या पिप्पली सैन्धवं तथा

āmalaṃ citrakaṃ pathyā pippalī saindhavaṃ tathā

822

चूर्णितोऽय गणो ज्ञेयः सर्वज्वरहरः परः भेदी रुचिकरः श्लेष्महन्ता दीपनपाचनः

cūrṇito'ya gaṇo jñeyaḥ sarvajvaraharaḥ paraḥ bhedī rucikaraḥ śleṣmahantā dīpanapācanaḥ

823

द्रा क्षाऽमृता शटी शृङ्गी मुस्तकं रक्तचन्दनम् नागरं कटुका पाठा भूनिम्बः सदुरालभः

drā kṣā'mṛtā śaṭī śṛṅgī mustakaṃ raktacandanam nāgaraṃ kaṭukā pāṭhā bhūnimbaḥ sadurālabhaḥ

824

उशीरं धान्यकं पद्मं बालकं कण्टकारिका पुष्करं पिचुमन्दश्च दशाष्टाङ्गमिदं स्मृतम् जीर्णज्वरारुचिश्वास कासश्वयथुनाशनम्

uśīraṃ dhānyakaṃ padmaṃ bālakaṃ kaṇṭakārikā puṣkaraṃ picumandaśca daśāṣṭāṅgamidaṃ smṛtam jīrṇajvarāruciśvāsa kāsaśvayathunāśanam

825

त्रिवृद्ध्या पञ्चवृद्ध्या वा सप्तवृद्ध्याऽथवाऽपि वा गव्यक्षीरेण सम्पिष्टाः पिबेद्दशदिनानि हि

trivṛddhyā pañcavṛddhyā vā saptavṛddhyā'thavā'pi vā gavyakṣīreṇa sampiṣṭāḥ pibeddaśadināni hi

826

तथैवापनयेदेता एवं विंशतिवासरान् पिबतां ज्वरशान्तिः स्यात् पाण्डुरोगश्च शाम्यति

tathaivāpanayedetā evaṃ viṃśativāsarān pibatāṃ jvaraśāntiḥ syāt pāṇḍurogaśca śāmyati

827

कासः श्वासोऽग्निमान्द्यञ्च कफाधिक्यञ्च नश्यति

kāsaḥ śvāso'gnimāndyañca kaphādhikyañca naśyati

828

वातश्लेष्मज्वरोक्ता स्यात् क्रियावातबलासके जीर्णज्वरे कफे क्षीणे दाहे तृष्णासमन्विते

vātaśleṣmajvaroktā syāt kriyāvātabalāsake jīrṇajvare kaphe kṣīṇe dāhe tṛṣṇāsamanvite

829

पयः पीयूषसदृशं तन्नवे तु विषोपमम् चन्दनाद्यं हितं तैलं शोषाधिकारकीर्त्तितम् तथा नारायणं तैलं जीर्णज्वरहरं परम्

payaḥ pīyūṣasadṛśaṃ tannave tu viṣopamam candanādyaṃ hitaṃ tailaṃ śoṣādhikārakīrttitam tathā nārāyaṇaṃ tailaṃ jīrṇajvaraharaṃ param

830

;इति जीर्णज्वराधिकारः समाप्तः हरीतकी निम्बपत्रं नागरं सैन्धवोऽनलः एषां चूर्णं सदा खादेद् दुर्जलज्वरशान्तये

;iti jīrṇajvarādhikāraḥ samāptaḥ harītakī nimbapatraṃ nāgaraṃ saindhavo'nalaḥ eṣāṃ cūrṇaṃ sadā khāded durjalajvaraśāntaye

831

अरुचिमनलमान्द्यं पीनसश्वासकासानुदरमुदकदोषानाशु हन्यादशेषान् जनयति तनुकान्तिं चित्तनेत्रप्रसादं पलपरिमितशुण्ठीक्षौद्र सिद्धः कषायः

arucimanalamāndyaṃ pīnasaśvāsakāsānudaramudakadoṣānāśu hanyādaśeṣān janayati tanukāntiṃ cittanetraprasādaṃ palaparimitaśuṇṭhīkṣaudra siddhaḥ kaṣāyaḥ

832

विषं भागद्वयं दग्धं कपर्दं पञ्चभागकम् मरिचं नागरञ्चैव चूर्णं वस्त्रेण शोधयेत्

viṣaṃ bhāgadvayaṃ dagdhaṃ kapardaṃ pañcabhāgakam maricaṃ nāgarañcaiva cūrṇaṃ vastreṇa śodhayet

833

आर्द्र कस्य रसेनास्य कुर्यान्मुद्गनिभां वटीम् वारिणा वटिकायुग्मं प्रातः सायञ्च भक्षयेत्

ārdra kasya rasenāsya kuryānmudganibhāṃ vaṭīm vāriṇā vaṭikāyugmaṃ prātaḥ sāyañca bhakṣayet

834

अयं रसो ज्वरे योज्यः सामे दुर्जलजेऽपि च अजीर्णाध्मानविष्टम्भ शूलेषु श्वासकासयोः

ayaṃ raso jvare yojyaḥ sāme durjalaje'pi ca ajīrṇādhmānaviṣṭambha śūleṣu śvāsakāsayoḥ

835

पटोलमुस्ताऽमृतवल्लिवासकं सनागरं धान्यकिराततिक्तकम् कषायमेषां मधुना पिबेन्नरो निवारयेद् दुर्जलदोषमुल्बणम्

paṭolamustā'mṛtavallivāsakaṃ sanāgaraṃ dhānyakirātatiktakam kaṣāyameṣāṃ madhunā pibennaro nivārayed durjaladoṣamulbaṇam

836

किराततिक्तात्रिबृदम्बुपिप्पली विडङ्गविश्वाकटुरोहिणीरजः निहन्ति लीढं मधुनाऽतिसत्वरं सुदुस्तरं दुर्जलदोषजं ज्वरम्

kirātatiktātribṛdambupippalī viḍaṅgaviśvākaṭurohiṇīrajaḥ nihanti līḍhaṃ madhunā'tisatvaraṃ sudustaraṃ durjaladoṣajaṃ jvaram

837

भोजनाग्रे नरैर्भुक्तं शुण्ठ्यजाज्यभयोत्थितम् कल्कन्तु सेवितं नित्यं नानादेशोद्भवं जलम्

bhojanāgre narairbhuktaṃ śuṇṭhyajājyabhayotthitam kalkantu sevitaṃ nityaṃ nānādeśodbhavaṃ jalam

838

सहार्द्र कयवक्षारौ पीत्वा कोष्णेन वारिणा नानादेशसमुद्भूतं वारिदोषमपोहति

sahārdra kayavakṣārau pītvā koṣṇena vāriṇā nānādeśasamudbhūtaṃ vāridoṣamapohati

839

बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्र वः

balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo'nupadra vaḥ

840

श्वासो मूर्च्छाऽरुचिश्छर्दिस्तृष्णाऽतीसारविड्ग्रहाः हिक्काकासाङ्गदाहाश्च ज्वरस्योपद्र वा दश

śvāso mūrcchā'ruciśchardistṛṣṇā'tīsāraviḍgrahāḥ hikkākāsāṅgadāhāśca jvarasyopadra vā daśa

841

सञ्जातोपद्र वो व्याधिस्त्याज्यो न स्याच्चिकित्सकैः व्याधौ शान्ते प्रणश्यन्ति सद्यःसर्वेऽप्युपद्र वाः

sañjātopadra vo vyādhistyājyo na syāccikitsakaiḥ vyādhau śānte praṇaśyanti sadyaḥsarve'pyupadra vāḥ

842

अतो व्याधिं जयेद्यत्नात् पूर्वं पश्चादुपद्र वान् भिषग् यःकुशलः सोऽत्र जयेत्पूर्वमुपद्र वम्

ato vyādhiṃ jayedyatnāt pūrvaṃ paścādupadra vān bhiṣag yaḥkuśalaḥ so'tra jayetpūrvamupadra vam

843

तेष्वपि प्रचुरेषु प्राङ् नाशयेदाशुकारिणाम् मूलव्याधिं जयेत्पूर्वं यत्र यो वा भवेद्बली अविरोधेन कार्या तदुभयोरपि च क्रिया

teṣvapi pracureṣu prāṅ nāśayedāśukāriṇām mūlavyādhiṃ jayetpūrvaṃ yatra yo vā bhavedbalī avirodhena kāryā tadubhayorapi ca kriyā

844

सिंही व्याघ्री ताम्रमूली पटोली शृङ्गी पद्मा पुष्करं रोहिणी च शाकं शठ्याः शैलमल्ल्याश्च बीजं श्वासं हन्यात्सन्निपातं दशाङ्गः

siṃhī vyāghrī tāmramūlī paṭolī śṛṅgī padmā puṣkaraṃ rohiṇī ca śākaṃ śaṭhyāḥ śailamallyāśca bījaṃ śvāsaṃ hanyātsannipātaṃ daśāṅgaḥ

845

भार्गीनिम्बघनाभयाऽमृतलताभूनिम्बवासाविषात्रातयन्ती कटुकावचात्रिकटुकश्योनाकशक्रद्रुमैः

bhārgīnimbaghanābhayā'mṛtalatābhūnimbavāsāviṣātrātayantī kaṭukāvacātrikaṭukaśyonākaśakradrumaiḥ

846

रास्नायासपटोलपाटलशटीदार्वीविशालत्रिवृद्ब्राह्मीपुष्करसिंहिकाद्वयनिशाधात्र्! यक्षदेवद्रुमैः क्वाथोऽय खलु सन्निपातनिवहान्द्वात्रिंशतां पानतो दुर्द्धर्षान्निजतेजसा विजयते सर्पान्गरुत्मानिव किञ्च श्वासवलासकासगुदरुग्घृद्रो गहिक्कामरुन् मन्यास्तम्भगलामयार्दितमलावष्टम्भब्रध्नानपि

rāsnāyāsapaṭolapāṭalaśaṭīdārvīviśālatrivṛdbrāhmīpuṣkarasiṃhikādvayaniśādhātr! yakṣadevadrumaiḥ kvātho'ya khalu sannipātanivahāndvātriṃśatāṃ pānato durddharṣānnijatejasā vijayate sarpāngarutmāniva kiñca śvāsavalāsakāsagudarugghṛdro gahikkāmarun manyāstambhagalāmayārditamalāvaṣṭambhabradhnānapi

847

मधुना कृष्णाकट्फलकर्कटशृङ्गीभवं चूर्णम् श्वासामये महोग्रे लीढ्वा लोकः सुखी भवति

madhunā kṛṣṇākaṭphalakarkaṭaśṛṅgībhavaṃ cūrṇam śvāsāmaye mahogre līḍhvā lokaḥ sukhī bhavati

848

वन्योपलाग्नितापितदात्रस्याग्रेण पञ्जरे दाहः अपहरति श्वासामयमसंशयं भाषितं मुनिभिः

vanyopalāgnitāpitadātrasyāgreṇa pañjare dāhaḥ apaharati śvāsāmayamasaṃśayaṃ bhāṣitaṃ munibhiḥ

849

आर्द्र कस्य रसैर्नस्यं मूर्च्छायामाचरेन्नरः अञ्जनञ्च प्रयुञ्जीत मधुसिन्धुशिलोषणैः

ārdra kasya rasairnasyaṃ mūrcchāyāmācarennaraḥ añjanañca prayuñjīta madhusindhuśiloṣaṇaiḥ

850

शीताम्भसाऽक्षिसेकः सुरभिर्धूपः सुगन्धि पुष्पञ्च मृदुतालवृन्तवातः कोमलकदली दल स्पर्शः

śītāmbhasā'kṣisekaḥ surabhirdhūpaḥ sugandhi puṣpañca mṛdutālavṛntavātaḥ komalakadalī dala sparśaḥ

851

अरुचौ तु शृङ्गबेरजरसकैः सोष्णैः ससिन्धुजैः कवलः सिन्धूत्थमातुलुङ्गीफलकेसरधारणं वक्त्रे

arucau tu śṛṅgaberajarasakaiḥ soṣṇaiḥ sasindhujaiḥ kavalaḥ sindhūtthamātuluṅgīphalakesaradhāraṇaṃ vaktre

852

क्वाथो गुडूच्याः समधुः सुशीतः पीतः प्रशान्तिं वमनस्य कुर्यात् विण्मक्षिकाणां मधुनाऽवलीढा सचन्दना शर्करयाऽन्विता वा

kvātho guḍūcyāḥ samadhuḥ suśītaḥ pītaḥ praśāntiṃ vamanasya kuryāt viṇmakṣikāṇāṃ madhunā'valīḍhā sacandanā śarkarayā'nvitā vā

853

दन्तशठबीजपूरकदाडिमबदरैः सचुक्रकैर्वदने लेपो जयति पिपासामथ रजतगुटी मुखान्तःस्था

dantaśaṭhabījapūrakadāḍimabadaraiḥ sacukrakairvadane lepo jayati pipāsāmatha rajataguṭī mukhāntaḥsthā

854

शीतं पयः क्षौद्र युतं निपीतमाकण्ठमाश्वेव तदुद्वमेच्च तर्षं महान्तं शमयेद्धि वक्त्रे धृत्वाऽथवा क्षौद्र वटाग्रलाजान्

śītaṃ payaḥ kṣaudra yutaṃ nipītamākaṇṭhamāśveva tadudvamecca tarṣaṃ mahāntaṃ śamayeddhi vaktre dhṛtvā'thavā kṣaudra vaṭāgralājān

855

लङ्घनमेकं मुक्त्वा न चान्यदस्तीह भेषजं बलिनः समुदीर्णदोषनिचयं शमयति तत्पाचयेदपि च

laṅghanamekaṃ muktvā na cānyadastīha bheṣajaṃ balinaḥ samudīrṇadoṣanicayaṃ śamayati tatpācayedapi ca

856

वत्सादनीवत्सकवारिवाह विश्वम्भरानिम्बविषाः सविश्वाः ज्वरेऽतिसारं त्वरितं जयन्ति विश्वाऽमृतावत्सकवारिवाहाः

vatsādanīvatsakavārivāha viśvambharānimbaviṣāḥ saviśvāḥ jvare'tisāraṃ tvaritaṃ jayanti viśvā'mṛtāvatsakavārivāhāḥ

857

पाठाऽमृतापर्पटमुस्तविश्व किराततिक्तेन्द्र यवान्विपाच्य पिबन्हरत्येव हठेन सर्वाञ्ज्वरातिसारानपि दुर्निवारान्

pāṭhā'mṛtāparpaṭamustaviśva kirātatiktendra yavānvipācya pibanharatyeva haṭhena sarvāñjvarātisārānapi durnivārān

858

विड्ग्रहे वातजित्कर्म कुर्यादत्रानुलोमनम् मलं प्रवर्त्तयेदाशु तीक्ष्णाभिः फलवर्त्तिभिः

viḍgrahe vātajitkarma kuryādatrānulomanam malaṃ pravarttayedāśu tīkṣṇābhiḥ phalavarttibhiḥ

859

पथ्याऽरग्वधतिक्तात्रिवृदामलकैः शृतं तोयम् जीर्णज्वरे विबंधे दद्यादश्वेव विड्ग्रहः शाम्येत्

pathyā'ragvadhatiktātrivṛdāmalakaiḥ śṛtaṃ toyam jīrṇajvare vibaṃdhe dadyādaśveva viḍgrahaḥ śāmyet

860

नीरेण सिन्धूत्थरजोऽतिसूक्ष्मं नस्येन नूनं विनिहन्ति हिक्काम् शुण्ठी हठाद्वा सितया समेता धूपोऽथवा हिङ्गुसमुद्भवश्च

nīreṇa sindhūttharajo'tisūkṣmaṃ nasyena nūnaṃ vinihanti hikkām śuṇṭhī haṭhādvā sitayā sametā dhūpo'thavā hiṅgusamudbhavaśca

861

कासे कणा कणामूलं कलिङ्गद्रुफलं रजः सविश्वभेषजं लिह्यान्मधुना वा वृषाद्र सम्

kāse kaṇā kaṇāmūlaṃ kaliṅgadruphalaṃ rajaḥ saviśvabheṣajaṃ lihyānmadhunā vā vṛṣādra sam

862

पुष्करमूलकटुत्रिकशृङ्गी कट्फलयासककारविकाभिः मधुलुलिताभिरयं खलु लेहः कासरिपुः कफरोगहरश्च

puṣkaramūlakaṭutrikaśṛṅgī kaṭphalayāsakakāravikābhiḥ madhululitābhirayaṃ khalu lehaḥ kāsaripuḥ kapharogaharaśca

863

दाहाधिकारे लिखितं दाहे कुर्याच्चिकित्सितम् परं ज्वरे विरुद्धं यन्नोचितं तच्चिकित्सितम्

dāhādhikāre likhitaṃ dāhe kuryāccikitsitam paraṃ jvare viruddhaṃ yannocitaṃ taccikitsitam

864

सन्तापोऽभ्यधिको बाह्यस्तृष्णाऽदीनां च मार्दवम् बहिर्बेगस्य लिङ्गानि सुखसाध्यत्वमेव च

santāpo'bhyadhiko bāhyastṛṣṇā'dīnāṃ ca mārdavam bahirbegasya liṅgāni sukhasādhyatvameva ca

865

वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात् प्राकृतः सुखसाध्यस्तु ज्वरः सुरभिसम्भवः

varṣāśaradvasanteṣu vātādyaiḥ prākṛtaḥ kramāt prākṛtaḥ sukhasādhyastu jvaraḥ surabhisambhavaḥ

866

वैकृतोऽन्य स दुःसाध्यः प्राकृतश्चानिलोद्भवः

vaikṛto'nya sa duḥsādhyaḥ prākṛtaścānilodbhavaḥ

867

वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितो ज्वरम् कुर्यात्पित्तञ्चशरदि तस्य चानुबलः कफः

varṣāsu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvito jvaram kuryātpittañcaśaradi tasya cānubalaḥ kaphaḥ

868

तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद्भयम् कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदनु

tatprakṛtyā visargācca tatra nānaśanādbhayam kapho vasante tamapi vātapittaṃ bhavedanu

869

अन्तर्दाहोऽधिका तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः सन्ध्यस्थिशूलमस्वेदो दोषवर्चोविनिग्रहः अन्तर्वेगस्य लिङ्गानि कष्टसाध्यत्वमेव च

antardāho'dhikā tṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ sandhyasthiśūlamasvedo doṣavarcovinigrahaḥ antarvegasya liṅgāni kaṣṭasādhyatvameva ca

870

ज्वरः क्षीणस्य शूनस्य गम्भीरो दीर्घरात्रिकः असाध्यो बलवान्यश्च केशसीमन्तकृज्ज्वरः

jvaraḥ kṣīṇasya śūnasya gambhīro dīrgharātrikaḥ asādhyo balavānyaśca keśasīmantakṛjjvaraḥ

871

गम्भीरस्तु ज्वरो ज्ञेयो ह्यन्तर्दाहेन तृष्णया आनद्धत्वेन चात्यर्थं कासश्वासोद्गमेन च

gambhīrastu jvaro jñeyo hyantardāhena tṛṣṇayā ānaddhatvena cātyarthaṃ kāsaśvāsodgamena ca

872

ज्वरस्य पूर्वं ज्वरमध्यतो वा ज्वरान्ततो वा श्रुतिमूलशोथः क्रमादसाध्यः खलु कृच्छ्रसाध्यः सुखेन साध्यो मुनिभिः प्रदिष्टः

jvarasya pūrvaṃ jvaramadhyato vā jvarāntato vā śrutimūlaśothaḥ kramādasādhyaḥ khalu kṛcchrasādhyaḥ sukhena sādhyo munibhiḥ pradiṣṭaḥ

873

रोगिणो मरणं यस्मादवश्यम्भावि लक्ष्यते तल्लक्षणमरिष्टं स्याद् रिष्टमप्यभिधीयते

rogiṇo maraṇaṃ yasmādavaśyambhāvi lakṣyate tallakṣaṇamariṣṭaṃ syād riṣṭamapyabhidhīyate

874

हेतुभिर्बहुभिर्जातो बलिभिर्बहुलक्षणः ज्वरः प्राणान्तकृद्यश्च शीघ्रमिन्द्रि यनाशनः

hetubhirbahubhirjāto balibhirbahulakṣaṇaḥ jvaraḥ prāṇāntakṛdyaśca śīghramindri yanāśanaḥ

875

विसंज्ञस्ताम्यते यस्तु शेते निपतितोऽपि वा शीतार्दितोऽन्तरुष्णश्च ज्वरेण म्रियते नरः

visaṃjñastāmyate yastu śete nipatito'pi vā śītārdito'ntaruṣṇaśca jvareṇa mriyate naraḥ

876

यो हृष्टरोमा रक्ताक्षो हृदि संघातशूलवान् वक्त्रेण चवोच्छ्वसिति तं ज्वरो हन्ति मानवम्

yo hṛṣṭaromā raktākṣo hṛdi saṃghātaśūlavān vaktreṇa cavocchvasiti taṃ jvaro hanti mānavam

877

हिक्काश्वासतृषायुक्तं मूढं विभ्रान्तलोचनम् सन्ततोच्छ्वासिनं क्षीणं नरं क्षपयति ज्वरः

hikkāśvāsatṛṣāyuktaṃ mūḍhaṃ vibhrāntalocanam santatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayati jvaraḥ

878

हतप्रभेन्द्रि यं क्षाममरोचकनिपीडितम् गम्भीरतीक्ष्णवेगार्त्तं ज्वरितं परिवर्जयेत्

hataprabhendri yaṃ kṣāmamarocakanipīḍitam gambhīratīkṣṇavegārttaṃ jvaritaṃ parivarjayet

879

maraṇaṃ prāpnuyāttatra śukrasthānagate jvare śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ

880

आरम्भाद्विषमो यस्य यस्य वा दीर्घरात्रिकः क्षीणस्य चातिरूक्षस्य गम्भीरो यस्य हन्ति तम्

ārambhādviṣamo yasya yasya vā dīrgharātrikaḥ kṣīṇasya cātirūkṣasya gambhīro yasya hanti tam

अतिसाराधिकारः

अथ द्वितीयोऽतिसाराधिकारः

atha dvitīyo'tisārādhikāraḥ

गुर्वतिस्निग्धरूक्षोष्णद्र वस्थूलातिशीतलैः विरूद्धाध्यशनाजीणैर्विषमैश्चापि भोजनैः

gurvatisnigdharūkṣoṣṇadra vasthūlātiśītalaiḥ virūddhādhyaśanājīṇairviṣamaiścāpi bhojanaiḥ

स्नेहाद्यैरतियुक्तैश्च मिथ्यायुक्तैर्विषैर्भयैः शोकदुष्टाम्बुमद्यातिपानैः सात्म्यर्त्तुपर्ययैः

snehādyairatiyuktaiśca mithyāyuktairviṣairbhayaiḥ śokaduṣṭāmbumadyātipānaiḥ sātmyarttuparyayaiḥ

जलाभिरमणैर्वेगविघातैः कृमिदोषतः नृणां भवत्यतीसारो लक्षणं तस्य वक्ष्यते

jalābhiramaṇairvegavighātaiḥ kṛmidoṣataḥ nṛṇāṃ bhavatyatīsāro lakṣaṇaṃ tasya vakṣyate

हृन्नाभिपार्श्वोदरकुक्षितोदगात्रावसादा निलसन्निरोधाः विट्सङ्गआध्मानमथाविपाको भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि

hṛnnābhipārśvodarakukṣitodagātrāvasādā nilasannirodhāḥ viṭsaṅgaādhmānamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi

संशम्यापां धातुरग्निं प्रवृद्धो वर्चोमिश्रो वायुनाऽध प्रणुन्नः सरत्यतीवातिसारं तमाहुर्व्याधिं घोरं षड्विधं तं वदन्ति

saṃśamyāpāṃ dhāturagniṃ pravṛddho varcomiśro vāyunā'dha praṇunnaḥ saratyatīvātisāraṃ tamāhurvyādhiṃ ghoraṃ ṣaḍvidhaṃ taṃ vadanti

एकैकशः सर्वशश्चापि दोषैः शोकेनान्यःषष्ठ आमेन चोक्तः

ekaikaśaḥ sarvaśaścāpi doṣaiḥ śokenānyaḥṣaṣṭha āmena coktaḥ

आमपक्वक्रमं हित्वा नातिसारे क्रिया यतः अतोऽतिसारे सर्वस्मिन्नामं पक्वञ्च लक्षयेत्

āmapakvakramaṃ hitvā nātisāre kriyā yataḥ ato'tisāre sarvasminnāmaṃ pakvañca lakṣayet

संसृष्टमामैर्दोषैस्तु न्यस्तमप्सु निमज्जति पुरीषं भृशदुर्गन्धि पिच्छिलं चामसंज्ञितम्

saṃsṛṣṭamāmairdoṣaistu nyastamapsu nimajjati purīṣaṃ bhṛśadurgandhi picchilaṃ cāmasaṃjñitam

एतान्येव तु लिङ्गानि विपरीतानि यस्य वै लाघवञ्च विशेषेण तं तु पक्वं विनिर्दिशेत्

etānyeva tu liṅgāni viparītāni yasya vai lāghavañca viśeṣeṇa taṃ tu pakvaṃ vinirdiśet

न च संग्राहकं दद्यात्पूर्वमामातिसारिणे अकाले संगृहीतस्तु विकारान्कुरुते बहून्

na ca saṃgrāhakaṃ dadyātpūrvamāmātisāriṇe akāle saṃgṛhītastu vikārānkurute bahūn

दण्डकालसकाध्मानग्रहण्यर्शोभगन्दरान् शोथपाण्ड्वामयप्लीहगुल्ममेहोदरज्वरान्

daṇḍakālasakādhmānagrahaṇyarśobhagandarān śothapāṇḍvāmayaplīhagulmamehodarajvarān

डिम्भस्थः स्थविरस्थश्च वातपित्तात्मकश्च यः क्षीणधातुबलश्चापि बहुदोषोऽतिनिस्रुतः आमोऽपि स्तम्भनीयः स्यात्पाचनान्मरणं भवेत्

ḍimbhasthaḥ sthavirasthaśca vātapittātmakaśca yaḥ kṣīṇadhātubalaścāpi bahudoṣo'tinisrutaḥ āmo'pi stambhanīyaḥ syātpācanānmaraṇaṃ bhavet

लङ्घनमेकं मुक्त्वा न चान्यदस्तीह भेषजं बलिनः समुदीर्णदोषनिचयं तत्पाचयेत्तथा च शमयेत्

laṅghanamekaṃ muktvā na cānyadastīha bheṣajaṃ balinaḥ samudīrṇadoṣanicayaṃ tatpācayettathā ca śamayet

धान्याम्बुभ्यां शृतं तोयं तृष्णादाहातिसारिणे ह्रीबेरशृङ्गबेराभ्यां मुस्तपर्पटकेन वा मुस्तोदीच्यशृतं शीतं प्रदातव्यं पिपासवे

dhānyāmbubhyāṃ śṛtaṃ toyaṃ tṛṣṇādāhātisāriṇe hrīberaśṛṅgaberābhyāṃ mustaparpaṭakena vā mustodīcyaśṛtaṃ śītaṃ pradātavyaṃ pipāsave

हितं लङ्घनमेवादौ पूर्वरूपेऽतिसारिणे कार्यं वाऽनशनस्यान्ते प्रद्र वं लघु भोजनम्

hitaṃ laṅghanamevādau pūrvarūpe'tisāriṇe kāryaṃ vā'naśanasyānte pradra vaṃ laghu bhojanam

पथ्यादारुवचामुस्तैर्नागरातिविषाऽन्वितैः आमातिसारनाशाय क्वाथमेभिः पिबेन्नरः

pathyādāruvacāmustairnāgarātiviṣā'nvitaiḥ āmātisāranāśāya kvāthamebhiḥ pibennaraḥ

पाठाहिङ्ग्वजमोदोग्रापञ्चकोलाह्वजं रजः उष्णाम्बुपीतं सरुजं जयत्यामं ससैन्धवम्

pāṭhāhiṅgvajamodogrāpañcakolāhvajaṃ rajaḥ uṣṇāmbupītaṃ sarujaṃ jayatyāmaṃ sasaindhavam

हरीतकी सातिविषा हिङ्गु सौवर्चलं वचा सैन्धवञ्चापि संपिष्य पाययेदुष्णवारिणा

harītakī sātiviṣā hiṅgu sauvarcalaṃ vacā saindhavañcāpi saṃpiṣya pāyayeduṣṇavāriṇā

आमातिसारयोगोऽय पाचयित्वा चिकित्सति आमातिसारो योगेन यस्त्वेतेन न शाम्यति

āmātisārayogo'ya pācayitvā cikitsati āmātisāro yogena yastvetena na śāmyati

न तं योगशतेनापि चिकित्सति चिकित्सकः

na taṃ yogaśatenāpi cikitsati cikitsakaḥ

वत्सकातिविषाबिल्वं मुस्तकं बालकं शटी अतीसारं जयेत्सामं चिरजं रक्तशूलजित्

vatsakātiviṣābilvaṃ mustakaṃ bālakaṃ śaṭī atīsāraṃ jayetsāmaṃ cirajaṃ raktaśūlajit

एरण्डरससम्पिष्टं पक्वमामञ्च नागरम् आमातिसारशूलघ्नं पाचनं दीपनं परम्

eraṇḍarasasampiṣṭaṃ pakvamāmañca nāgaram āmātisāraśūlaghnaṃ pācanaṃ dīpanaṃ param

धान्यबालकबिल्वाब्दनागरैः पाचितं जलम् आमशूलविबन्धघ्नं पाचनं दीपनं परम्

dhānyabālakabilvābdanāgaraiḥ pācitaṃ jalam āmaśūlavibandhaghnaṃ pācanaṃ dīpanaṃ param

पित्ते धान्यचतुष्कन्तु शुण्ठीत्यागाद्वदन्ति हि रक्तेऽपि पित्तसाधर्म्याद्देयं धान्यचतुष्टयम्

pitte dhānyacatuṣkantu śuṇṭhītyāgādvadanti hi rakte'pi pittasādharmyāddeyaṃ dhānyacatuṣṭayam

इत्यामातिसारचिकित्सा अथ पक्कातीसारचिकित्सा सलोध्रं धातकीबिल्वमुस्ताऽम्रास्थिकलिङ्गकम् पिबेन्माहिषतक्रेण पक्वातीसारनाशनम्

ityāmātisāracikitsā atha pakkātīsāracikitsā salodhraṃ dhātakībilvamustā'mrāsthikaliṅgakam pibenmāhiṣatakreṇa pakvātīsāranāśanam

समङ्गा धातकीपुष्पं मञ्जिष्ठा लोध्र एव च शाल्मलीवेष्टको लोध्रो दाडिमद्रुफलत्वचौ

samaṅgā dhātakīpuṣpaṃ mañjiṣṭhā lodhra eva ca śālmalīveṣṭako lodhro dāḍimadruphalatvacau

आम्रास्थिमध्यं लोध्रश्च विल्वमध्यं प्रियङ्गु च मधुकं शृङ्गबेरञ्च दीर्घवृन्तत्वगेव च

āmrāsthimadhyaṃ lodhraśca vilvamadhyaṃ priyaṅgu ca madhukaṃ śṛṅgaberañca dīrghavṛntatvageva ca

चत्वार एते योगाः स्युः पक्वातीसारनाशनाः ते योगा उपयोज्याःस्युः सक्षौद्रा स्तण्डुलाम्बुना

catvāra ete yogāḥ syuḥ pakvātīsāranāśanāḥ te yogā upayojyāḥsyuḥ sakṣaudrā staṇḍulāmbunā

कञ्चटदाडिमजम्बू शृङ्गाटकपत्रबिल्वबर्हिष्ठम् जलधरनागरसहितं गङ्गामपि वेगवाहिनीं रुन्ध्यात्

kañcaṭadāḍimajambū śṛṅgāṭakapatrabilvabarhiṣṭham jaladharanāgarasahitaṃ gaṅgāmapi vegavāhinīṃ rundhyāt

मोचरसमुस्तनागर पाठाऽरलुधातकीकुसुमैः चूर्ण मथितसमेतं रुणद्धि गङ्गाप्रवाहमपि सद्यं

mocarasamustanāgara pāṭhā'raludhātakīkusumaiḥ cūrṇa mathitasametaṃ ruṇaddhi gaṅgāpravāhamapi sadyaṃ

मुस्ता वत्सकबीजं मोचरसो बिल्वधातकीलोध्रम् गुडमथितसंप्रयुक्तं गङ्गामपि वेगवाहिनीं रुन्ध्यात्

mustā vatsakabījaṃ mocaraso bilvadhātakīlodhram guḍamathitasaṃprayuktaṃ gaṅgāmapi vegavāhinīṃ rundhyāt

मुस्ताऽरलुकशुण्ठीभिर्धातकीलोध्रबालकैः बिल्वमोचरसाभ्यां च पाठेन्द्र यववत्सकैः

mustā'ralukaśuṇṭhībhirdhātakīlodhrabālakaiḥ bilvamocarasābhyāṃ ca pāṭhendra yavavatsakaiḥ

आम्रबीजसमङ्गाऽतिविषायुक्तैश्च चूर्णितैः मधु तण्डुलपानीयं पीतं हन्ति प्रवाहिकाम्

āmrabījasamaṅgā'tiviṣāyuktaiśca cūrṇitaiḥ madhu taṇḍulapānīyaṃ pītaṃ hanti pravāhikām

हन्ति सर्वानतीसारान् ग्रहणीं हन्ति वेगतः वृद्धगङ्गाधरं चूर्णरुन्ध्याद्गीर्वाणवाहिनीम्

hanti sarvānatīsārān grahaṇīṃ hanti vegataḥ vṛddhagaṅgādharaṃ cūrṇarundhyādgīrvāṇavāhinīm

अङ्कोलमूलकल्कस्तण्डुलपयसा समाक्षिकः पीतः सेतुरिववारिवेगं झटिति निरुन्ध्यादतीसारम्

aṅkolamūlakalkastaṇḍulapayasā samākṣikaḥ pītaḥ seturivavārivegaṃ jhaṭiti nirundhyādatīsāram

कुटजत्वक्तुलामाद्रा रं! द्रो णनीरे पचेद्भिषक् पादशेषं शृतं नीत्वा वस्त्रपूतं पुनः पचेत्

kuṭajatvaktulāmādrā raṃ! dro ṇanīre pacedbhiṣak pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nītvā vastrapūtaṃ punaḥ pacet

लज्जालुर्धातकी बिल्वं पाठा मोचरसस्तथा मुस्ता चातिविषा चैव चूर्णमेषां पलं पलम्

lajjālurdhātakī bilvaṃ pāṭhā mocarasastathā mustā cātiviṣā caiva cūrṇameṣāṃ palaṃ palam

निक्षिप्य विपचेत्तावद् यावद्दर्वी प्रलिप्यते जलेन च्छागदुग्धेन पीतो मण्डेन वा जयेत्

nikṣipya vipacettāvad yāvaddarvī pralipyate jalena cchāgadugdhena pīto maṇḍena vā jayet

घोरान्सर्वानतीसारान्नाना वर्णान्सवेदनान् असृग्दरं समस्तञ्च तथाऽशासि प्रवाहिकाम्

ghorānsarvānatīsārānnānā varṇānsavedanān asṛgdaraṃ samastañca tathā'śāsi pravāhikām

कृत्वाऽलवालं सुदृढं पिष्टैरामलकैर्भिषक् आर्द्र कस्य रसेनाशु पूरयेन्नाभिमण्डलम्

kṛtvā'lavālaṃ sudṛḍhaṃ piṣṭairāmalakairbhiṣak ārdra kasya rasenāśu pūrayennābhimaṇḍalam

नदीवेगोपमं घोरं प्रवृद्धं दुर्द्धरं नृणाम् सद्योऽतीसारमजयं नाशयत्येष योगराट्

nadīvegopamaṃ ghoraṃ pravṛddhaṃ durddharaṃ nṛṇām sadyo'tīsāramajayaṃ nāśayatyeṣa yogarāṭ

पाठा पिष्टा च गोदध्ना तथा मध्यत्वगाम्रजा अतीसारं व्यथादाहं हन्त्येवाशु न संशयः

pāṭhā piṣṭā ca godadhnā tathā madhyatvagāmrajā atīsāraṃ vyathādāhaṃ hantyevāśu na saṃśayaḥ

अरुणं फेनिलं रूक्षमल्पमल्पं मुहुर्मुहुः शकृदामं सरुक्शब्दं मारुतेनातिसार्यते

aruṇaṃ phenilaṃ rūkṣamalpamalpaṃ muhurmuhuḥ śakṛdāmaṃ sarukśabdaṃ mārutenātisāryate

वचा चातिविषा मुस्तं बीजानि कुटजस्य च श्रेष्ठः कषाय एतेषां वातातीसारशान्तये

vacā cātiviṣā mustaṃ bījāni kuṭajasya ca śreṣṭhaḥ kaṣāya eteṣāṃ vātātīsāraśāntaye

पित्तात्पीतं शकृद्र क्तं दुर्गन्धि हरितं द्रुतम् गुदपाकतृषामूर्च्छादाहयुक्तं प्रवर्त्तते

pittātpītaṃ śakṛdra ktaṃ durgandhi haritaṃ drutam gudapākatṛṣāmūrcchādāhayuktaṃ pravarttate

बिल्वशक्रयवाम्भोदबालकातिविषाकृतः कषायो हन्त्यतीसारं सामं पित्तसमुद्भवम्

bilvaśakrayavāmbhodabālakātiviṣākṛtaḥ kaṣāyo hantyatīsāraṃ sāmaṃ pittasamudbhavam

रसाञ्जनं सातिविषं कुटजस्य फलत्वचम् धातकी शृङ्गबेरञ्च पाययेत्तण्डुलाम्बुना

rasāñjanaṃ sātiviṣaṃ kuṭajasya phalatvacam dhātakī śṛṅgaberañca pāyayettaṇḍulāmbunā

निहन्ति मधुना पीतं पित्तातीसारमुल्वणम् अग्निं सन्दीपयेदेतच्छूलमाशु निवारयेत्

nihanti madhunā pītaṃ pittātīsāramulvaṇam agniṃ sandīpayedetacchūlamāśu nivārayet

पित्तकृन्ति यदाऽत्यर्थं द्र व्याण्यश्नाति पैत्तिके तदाऽस्य जायतेऽभीक्ष्णं रक्तातीसार उल्वणः

pittakṛnti yadā'tyarthaṃ dra vyāṇyaśnāti paittike tadā'sya jāyate'bhīkṣṇaṃ raktātīsāra ulvaṇaḥ

वत्सत्वग्दाडिमतरु शलाटुफलसम्भवां त्वक् च त्वग्युगलं पलमानं विपचेदष्टांशसंमिते तोये अं

vatsatvagdāḍimataru śalāṭuphalasambhavāṃ tvak ca tvagyugalaṃ palamānaṃ vipacedaṣṭāṃśasaṃmite toye aṃ

अष्टमभागं शेषं क्वाथं मधुना पिबेत्पुरुषः रक्तातिसारमुल्वणमतिशयितं नाशयेन्नियतम्

aṣṭamabhāgaṃ śeṣaṃ kvāthaṃ madhunā pibetpuruṣaḥ raktātisāramulvaṇamatiśayitaṃ nāśayenniyatam

कुटजातिविषामुस्ताबालकं लोध्रचन्दनम् धातकी दाडिमं पाठा क्वाथमेषां समाक्षिकम्

kuṭajātiviṣāmustābālakaṃ lodhracandanam dhātakī dāḍimaṃ pāṭhā kvāthameṣāṃ samākṣikam

पिबद्र क्तातिसारे तु दाहशूलप्रशान्तये कुटजादिकषायोऽय सर्वातीसारनाशनः

pibadra ktātisāre tu dāhaśūlapraśāntaye kuṭajādikaṣāyo'ya sarvātīsāranāśanaḥ

कल्कस्तिलानां कृष्णानां शर्करापञ्चभागिकः आजेन पयसा पीतः सद्योऽतीसारनाशनः

kalkastilānāṃ kṛṣṇānāṃ śarkarāpañcabhāgikaḥ ājena payasā pītaḥ sadyo'tīsāranāśanaḥ

सवत्सकः सातिविषः सबिल्वः सोदीच्यमुस्तश्च कृतः कषायः सामे सशूले सहशोणिते च चिरप्रवृत्तेऽपि हितोऽतिसारे

savatsakaḥ sātiviṣaḥ sabilvaḥ sodīcyamustaśca kṛtaḥ kaṣāyaḥ sāme saśūle sahaśoṇite ca cirapravṛtte'pi hito'tisāre

कृष्णमृन्मधुकं लोध्रं कौटजं तण्डुलाम्बुना पीतमेकत्र सक्षौद्रं रक्तसंग्रहणं परम्

kṛṣṇamṛnmadhukaṃ lodhraṃ kauṭajaṃ taṇḍulāmbunā pītamekatra sakṣaudraṃ raktasaṃgrahaṇaṃ param

गुडेन भक्षयेद्बिल्वं रक्तातीसारनाशनम् आमशूलविबन्धघ्नं कुक्षिरोगहरं परम्

guḍena bhakṣayedbilvaṃ raktātīsāranāśanam āmaśūlavibandhaghnaṃ kukṣirogaharaṃ param

जम्ब्वाम्रामलकीनान्तु कुट्टयेत्पल्लवान्नवान् तत्पीतं मधुना युक्तं रक्तातीसारनाशनम्

jambvāmrāmalakīnāntu kuṭṭayetpallavānnavān tatpītaṃ madhunā yuktaṃ raktātīsāranāśanam

निक्वाथ्य मूलममलं गिरिमल्लिकायाःसम्यक् पलद्वितयमम्बुचतुःशरावे तत्पादशेषसलिलं खलु शोषणीयं क्षीरे पलद्वयमिते कुशलैरजप्याः

nikvāthya mūlamamalaṃ girimallikāyāḥsamyak paladvitayamambucatuḥśarāve tatpādaśeṣasalilaṃ khalu śoṣaṇīyaṃ kṣīre paladvayamite kuśalairajapyāḥ

प्रक्षिप्य माषकानष्टौ मधुनस्तत्र शीतले रक्तातिसारी तत्पीत्वा नैरुज्यंक्षिप्रमाप्नुयात्

prakṣipya māṣakānaṣṭau madhunastatra śītale raktātisārī tatpītvā nairujyaṃkṣipramāpnuyāt

पीत्वा शतावरीकल्कं पयसा क्षीरभुग् जयेत् रक्तातिसारं पीत्वा वा तया सिद्धं घृतं नरः

pītvā śatāvarīkalkaṃ payasā kṣīrabhug jayet raktātisāraṃ pītvā vā tayā siddhaṃ ghṛtaṃ naraḥ

गोदुग्धनवनीतं च मधुना सितया सह लीढं रक्तातिसारे तु ग्राहकं परमं मतम्

godugdhanavanītaṃ ca madhunā sitayā saha līḍhaṃ raktātisāre tu grāhakaṃ paramaṃ matam

पीतं मधुसितायुक्तं चन्दनं तण्डुलाम्बुना रक्तातीसारजिद्र क्तपित्ततृड्दाहमेहनुत्

pītaṃ madhusitāyuktaṃ candanaṃ taṇḍulāmbunā raktātīsārajidra ktapittatṛḍdāhamehanut

विरेकैर्बहुभिर्यस्य गुदं पित्तेन दह्यते पच्यते वा तयोः कार्यं सेकप्रक्षालनादिकम्

virekairbahubhiryasya gudaṃ pittena dahyate pacyate vā tayoḥ kāryaṃ sekaprakṣālanādikam

पटोलयष्टिमधुकक्वाथेन शिशिरेण हि गुदप्रक्षालनं कार्यं तेनैव गुदसेचनम्

paṭolayaṣṭimadhukakvāthena śiśireṇa hi gudaprakṣālanaṃ kāryaṃ tenaiva gudasecanam

दाहे पाके हितं छागीदुग्धं सक्षौद्र शर्करम् गुदस्य क्षालने सेके युक्तं पाने च भोजने

dāhe pāke hitaṃ chāgīdugdhaṃ sakṣaudra śarkaram gudasya kṣālane seke yuktaṃ pāne ca bhojane

अतिप्रवृत्त्या महती भवेद्यदि गुदव्यथा स्विन्नमूषकमांसेन तदा संस्वेदयेद् गुदम्

atipravṛttyā mahatī bhavedyadi gudavyathā svinnamūṣakamāṃsena tadā saṃsvedayed gudam

अथ गोधूमचूर्णस्य संशृतस्य तु वारिणा साज्यस्य गोलकं कृत्वा मृदु संस्वेदयेद् गुदम्

atha godhūmacūrṇasya saṃśṛtasya tu vāriṇā sājyasya golakaṃ kṛtvā mṛdu saṃsvedayed gudam

गुदनिःसरणे प्रोक्तं चाङ्गेरीघृतमुत्तमम् गुदभ्रंशे गुदं स्नेहैरभ्यज्यान्तःप्रवेशयेत्

gudaniḥsaraṇe proktaṃ cāṅgerīghṛtamuttamam gudabhraṃśe gudaṃ snehairabhyajyāntaḥpraveśayet

प्रविष्टं स्वेदयेन्मन्दं मूषकस्यामिषेण हि

praviṣṭaṃ svedayenmandaṃ mūṣakasyāmiṣeṇa hi

शम्बूकमांसं सुस्विन्नंसतैललवणान्वितम् ईषद् घृतेन चाभ्यज्य स्वेदयेत्तेन यत्नतः

śambūkamāṃsaṃ susvinnaṃsatailalavaṇānvitam īṣad ghṛtena cābhyajya svedayettena yatnataḥ

गुदभ्रंशमशेषेण नाशयेत्क्षिप्रमेव च मूषकस्याथ वसया पायुं सम्यक्प्रलेपयेत् गुदभ्रंशाभिधो व्याधिः प्रणश्यति न संशयः

gudabhraṃśamaśeṣeṇa nāśayetkṣiprameva ca mūṣakasyātha vasayā pāyuṃ samyakpralepayet gudabhraṃśābhidho vyādhiḥ praṇaśyati na saṃśayaḥ

चाङ्गेरीकोलदध्यम्लक्षारनागरसंयुतम् घृतं विपक्वं पातव्यं गुदभ्रंशगदापहम्

cāṅgerīkoladadhyamlakṣāranāgarasaṃyutam ghṛtaṃ vipakvaṃ pātavyaṃ gudabhraṃśagadāpaham

कोमलं पद्मिनीपत्रं यः खादेच्छर्कराऽन्वितम् एतन्निश्चित्य निर्दिष्टं न तस्य गुदनिर्गमः

komalaṃ padminīpatraṃ yaḥ khādeccharkarā'nvitam etanniścitya nirdiṣṭaṃ na tasya gudanirgamaḥ

श्वेतं स्निग्धं घनं बद्धं शीतलं मन्दवेदनम् गौरवारुचिसंयुक्तं श्लेष्मणा सार्यते शकृत्

śvetaṃ snigdhaṃ ghanaṃ baddhaṃ śītalaṃ mandavedanam gauravārucisaṃyuktaṃ śleṣmaṇā sāryate śakṛt

श्लेष्मातिसारे प्रथमं हितंलङ्घनपाचनम् योज्यश्चामातिसारघ्नो यथोक्तो दीपनो गणः

śleṣmātisāre prathamaṃ hitaṃlaṅghanapācanam yojyaścāmātisāraghno yathokto dīpano gaṇaḥ

चव्यं सातिविषामुस्तं बालबिल्वं सनागरम् वत्सकत्वक्फलं पथ्या च्छर्दिश्लेष्मातिसारनुत्

cavyaṃ sātiviṣāmustaṃ bālabilvaṃ sanāgaram vatsakatvakphalaṃ pathyā cchardiśleṣmātisāranut

हिङ्गु सौवर्चलंव्योषमभयाऽतिविषा वचा पीतमुष्णाम्बुना चूर्णमेषां श्लेष्मातिसारनुत्

hiṅgu sauvarcalaṃvyoṣamabhayā'tiviṣā vacā pītamuṣṇāmbunā cūrṇameṣāṃ śleṣmātisāranut

अथ द्विदोषजातीसारस्य सामान्यचिकित्सा तत्र कृमिशत्र्वादिक्वाथः कृमिशत्रुवचाबिल्वपाठाधान्याककट्फलम् एषां क्वाथं भिषग्दद्यादतीसारे द्विदोषजे

atha dvidoṣajātīsārasya sāmānyacikitsā tatra kṛmiśatrvādikvāthaḥ kṛmiśatruvacābilvapāṭhādhānyākakaṭphalam eṣāṃ kvāthaṃ bhiṣagdadyādatīsāre dvidoṣaje

तेषां चिकित्सा प्रोक्तैव विशिष्टा च निगद्यते

teṣāṃ cikitsā proktaiva viśiṣṭā ca nigadyate

अथ वातश्लेष्मातिसारस्य चिकित्सा तत्र कट्फलादिक्वाथः कट्फलं मधुकं लोध्रं त्वग्दाडिमफलस्य च सतण्डुलजलं चूर्णं वातश्लेष्मातिसारनुत्

atha vātaśleṣmātisārasya cikitsā tatra kaṭphalādikvāthaḥ kaṭphalaṃ madhukaṃ lodhraṃ tvagdāḍimaphalasya ca sataṇḍulajalaṃ cūrṇaṃ vātaśleṣmātisāranut

अथ वातपित्तातिसारस्य चिकित्सा तत्र चित्रकादिक्वाथः चित्रकातिविषामुस्तं वालबिल्वं सनागरम् वत्सकत्वक्फलं पथ्या वातपित्तातिसारनुत्

atha vātapittātisārasya cikitsā tatra citrakādikvāthaḥ citrakātiviṣāmustaṃ vālabilvaṃ sanāgaram vatsakatvakphalaṃ pathyā vātapittātisāranut

अथ पित्तकफातीसारस्य चिकित्सा तत्र मुस्तादिक्वाथः मुस्ता सातिविषा मूर्वा वचा च कुटजः समाः एषां कषायः सक्षौद्र ः! पित्तश्लेष्मातिसारनुत्

atha pittakaphātīsārasya cikitsā tatra mustādikvāthaḥ mustā sātiviṣā mūrvā vacā ca kuṭajaḥ samāḥ eṣāṃ kaṣāyaḥ sakṣaudra ḥ! pittaśleṣmātisāranut

तन्द्रा युक्तो मोहसादास्यशोषी वर्चः कुर्यान्नैकरूपं तृषाऽत्त सर्वोद्भूते सर्वलिङ्गोपपत्तिः कृच्छ्रः साध्योबालवृद्धाबलानाम्

tandrā yukto mohasādāsyaśoṣī varcaḥ kuryānnaikarūpaṃ tṛṣā'tta sarvodbhūte sarvaliṅgopapattiḥ kṛcchraḥ sādhyobālavṛddhābalānām

अथ सन्निपातातीसारस्य चिकित्सा पञ्चमूलीबलाबिल्वगुडूची मुस्तनागरैः पाठाभूनिम्बबर्हिष्ठकुटजत्वक्फलैः शृतम्

atha sannipātātīsārasya cikitsā pañcamūlībalābilvaguḍūcī mustanāgaraiḥ pāṭhābhūnimbabarhiṣṭhakuṭajatvakphalaiḥ śṛtam

सर्वजं हन्त्यतीसारं ज्वरञ्चापि तथा वमिम् सशूलोपद्र वं श्वासं कासं चापि सुदुस्तरम्

sarvajaṃ hantyatīsāraṃ jvarañcāpi tathā vamim saśūlopadra vaṃ śvāsaṃ kāsaṃ cāpi sudustaram

पञ्चमूली च सामान्या पित्ते योज्या कनीयसी वाते पुनर्बलासे च सा योज्या महती मता

pañcamūlī ca sāmānyā pitte yojyā kanīyasī vāte punarbalāse ca sā yojyā mahatī matā

अभया नागरं मुस्तं गुडेन सह योजितम् चतुःसमेयं गुटिका सर्वातीसारनाशनी

abhayā nāgaraṃ mustaṃ guḍena saha yojitam catuḥsameyaṃ guṭikā sarvātīsāranāśanī

आमातीसारमानाहं सविबन्धं विसूचिकाम् कृमीनरोचकं हन्याद्दीपयत्याशु चानलम्

āmātīsāramānāhaṃ savibandhaṃ visūcikām kṛmīnarocakaṃ hanyāddīpayatyāśu cānalam

तत्कालाकृष्टकुटजत्वचं तण्डुलवारिणा पिष्ट्वा चतुःपलमितां जम्बूपत्रेण वेष्टिताम्

tatkālākṛṣṭakuṭajatvacaṃ taṇḍulavāriṇā piṣṭvā catuḥpalamitāṃ jambūpatreṇa veṣṭitām

सूत्रेण बद्ध्वा गोधूमपिष्टेन परिवेष्टिताम् लिप्ताञ्च घनपङ्केन निर्दहेद् गोमयाग्निना

sūtreṇa baddhvā godhūmapiṣṭena pariveṣṭitām liptāñca ghanapaṅkena nirdahed gomayāgninā

अङ्गारवर्णाञ्च मृदं दृष्ट्वा वह्नेः समुद्धरेत् ततो रसं समादाय शीतं क्षौद्र युतं पिबेत्

aṅgāravarṇāñca mṛdaṃ dṛṣṭvā vahneḥ samuddharet tato rasaṃ samādāya śītaṃ kṣaudra yutaṃ pibet

उक्तः कृष्णात्रिपुत्रेण पुटपाकस्तु कौटजः जयेत्सर्वानतीसारान् रक्तजान्सुचिरोत्थितान्

uktaḥ kṛṣṇātriputreṇa puṭapākastu kauṭajaḥ jayetsarvānatīsārān raktajānsucirotthitān

कुटजत्वक्कृतः क्वाथो वस्त्रपूतो हिमीकृतः स लीढोऽतिविषायुक्तः स्यात् त्रिदोषातिसारनुत्

kuṭajatvakkṛtaḥ kvātho vastrapūto himīkṛtaḥ sa līḍho'tiviṣāyuktaḥ syāt tridoṣātisāranut

इच्छन्त्यत्राष्टमांशेन क्वाथादतिविषारजः प्रक्षेपयेच्चतुर्थांशमिति केचिद्वदन्ति हि

icchantyatrāṣṭamāṃśena kvāthādativiṣārajaḥ prakṣepayeccaturthāṃśamiti kecidvadanti hi

पलमङ्कोटमूलस्य पाठां दार्वीञ्च तत्समाम् पिष्ट्वा तण्डुलतोयेन वटकानक्षसम्मितान्

palamaṅkoṭamūlasya pāṭhāṃ dārvīñca tatsamām piṣṭvā taṇḍulatoyena vaṭakānakṣasammitān

छायाशुष्कांश्च तान्कुर्यात्तेष्वेकं तण्डुलाम्बुना पेषयित्वा प्रदद्यात्तं पानाय गदिने भिषक्

chāyāśuṣkāṃśca tānkuryātteṣvekaṃ taṇḍulāmbunā peṣayitvā pradadyāttaṃ pānāya gadine bhiṣak

वातपित्तकफोद्भूतान्द्वन्द्वजान्सान्निपातिकान् हन्यात्सर्वानतीसारान्वटकोऽय प्रयोजितः

vātapittakaphodbhūtāndvandvajānsānnipātikān hanyātsarvānatīsārānvaṭako'ya prayojitaḥ

तैस्तैर्भावैः शोचतोऽल्पाशनस्य बाष्पोष्मा वै वह्निमाविश्य जन्तोः कोष्ठं गत्वा क्षोभयेत्तस्य रक्तं तच्चाधस्तात्काकणन्तीप्रकाशम्

taistairbhāvaiḥ śocato'lpāśanasya bāṣpoṣmā vai vahnimāviśya jantoḥ koṣṭhaṃ gatvā kṣobhayettasya raktaṃ taccādhastātkākaṇantīprakāśam

100

निर्गच्छेद् वै विड्विमिश्रं ह्यविड् वा निर्गन्धं वा गन्धवद्वाऽतिसारः शोकोत्पन्नो दुश्चिकित्स्योऽतिमात्रं रोगो वैद्यैः कष्ट एष प्रदिष्टः

nirgacched vai viḍvimiśraṃ hyaviḍ vā nirgandhaṃ vā gandhavadvā'tisāraḥ śokotpanno duścikitsyo'timātraṃ rogo vaidyaiḥ kaṣṭa eṣa pradiṣṭaḥ

101

भयेन क्षोभिता दोषा दूषयन्ति मलं यदा तदाऽतिसार्यते जन्तुः क्षिप्रमुष्णं जलप्लवम्

bhayena kṣobhitā doṣā dūṣayanti malaṃ yadā tadā'tisāryate jantuḥ kṣipramuṣṇaṃ jalaplavam

102

वातपित्तातिसारस्य प्रायो लिङ्गैः समन्वितम् अभयोपशमाच्छर्म यस्मिन्स्यात्स भयात्स्मृतः

vātapittātisārasya prāyo liṅgaiḥ samanvitam abhayopaśamāccharma yasminsyātsa bhayātsmṛtaḥ

103

भयशोकसमुद्भूतौ ज्ञेयौ वातातिसारवत् तयोर्वातहरी कार्या हर्षणाश्वासनैः क्रिया

bhayaśokasamudbhūtau jñeyau vātātisāravat tayorvātaharī kāryā harṣaṇāśvāsanaiḥ kriyā

104

अन्नाजीर्णात्प्रद्रुताः क्षोभयन्तो दोषाः कोष्ठे धातुसंघान्मलांश्च नानावर्णान्नैकशः सारयन्ति शूलोपेतं षष्ठमेनं वदन्ति

annājīrṇātpradrutāḥ kṣobhayanto doṣāḥ koṣṭhe dhātusaṃghānmalāṃśca nānāvarṇānnaikaśaḥ sārayanti śūlopetaṃ ṣaṣṭhamenaṃ vadanti

105

अथामातीसारस्य चिकित्सा तत्र वत्सकादिक्वाथः वत्सकातिविषाशुण्ठीबिल्वहिङ्गुयवाम्बुदाः चित्रकेण युतः क्वाथ आमातीसारनाशनः

athāmātīsārasya cikitsā tatra vatsakādikvāthaḥ vatsakātiviṣāśuṇṭhībilvahiṅguyavāmbudāḥ citrakeṇa yutaḥ kvātha āmātīsāranāśanaḥ

106

अथ शोथातीसारस्य चिकित्सा तत्र शोथघ्न्यादिक्वाथः शोथघ्नीन्द्र यवौ पाठा श्रीफलातिविषाघनः क्वथिताः सोषणाः पीताः शोथातीसारनाशनाः

atha śothātīsārasya cikitsā tatra śothaghnyādikvāthaḥ śothaghnīndra yavau pāṭhā śrīphalātiviṣāghanaḥ kvathitāḥ soṣaṇāḥ pītāḥ śothātīsāranāśanāḥ

107

अथ छर्द्यतीसारस्य चिकित्सा तत्राम्रास्थ्यादिक्वाथः आम्रास्थिमध्यमालूरफलक्वाथः समाक्षिकः शर्करासहितो हन्याच्छर्द्यतीसारमुल्वणम्

atha chardyatīsārasya cikitsā tatrāmrāsthyādikvāthaḥ āmrāsthimadhyamālūraphalakvāthaḥ samākṣikaḥ śarkarāsahito hanyācchardyatīsāramulvaṇam

108

कषायो भृष्टमुद्गस्य सलाजमधुशर्करः निहन्याच्छर्द्यतीसारं तृष्णां दाहं ज्वरं भ्रमम्

kaṣāyo bhṛṣṭamudgasya salājamadhuśarkaraḥ nihanyācchardyatīsāraṃ tṛṣṇāṃ dāhaṃ jvaraṃ bhramam

109

दध्ना ससारेण समाक्षिकेण भुञ्जीत निःसारकपीडितस्तु सुतप्तकुप्यक्वथितेन वाऽपि क्षीरेण शीतेन मधुप्लुतेन

dadhnā sasāreṇa samākṣikeṇa bhuñjīta niḥsārakapīḍitastu sutaptakupyakvathitena vā'pi kṣīreṇa śītena madhuplutena

111

दीप्ताग्निर्निष्पुरीषो यः सार्यते फेनिलं शकृत् स पिबेत्फाणितं शुण्ठीं दधि तैलं पयो घृतम् बलाविश्वाशृतं क्षीरं गुडतैलानुयोजितम् दीप्ताग्निं पाययेत्प्रातः सुखदं वर्चसः क्षये

dīptāgnirniṣpurīṣo yaḥ sāryate phenilaṃ śakṛt sa pibetphāṇitaṃ śuṇṭhīṃ dadhi tailaṃ payo ghṛtam balāviśvāśṛtaṃ kṣīraṃ guḍatailānuyojitam dīptāgniṃ pāyayetprātaḥ sukhadaṃ varcasaḥ kṣaye

112

तुलां संकुट्य बिल्वस्य पचेत्पादावशेषितम् सक्षीरं साधयेत्तैलं श्लक्ष्णपिष्टैरिमैः समैः

tulāṃ saṃkuṭya bilvasya pacetpādāvaśeṣitam sakṣīraṃ sādhayettailaṃ ślakṣṇapiṣṭairimaiḥ samaiḥ

113

बिल्वं सधातकीकुष्ठं शुण्ठीरास्नापुनर्नवाः देवदारुवचामुस्तं लोध्रमोचरसान्वितम्

bilvaṃ sadhātakīkuṣṭhaṃ śuṇṭhīrāsnāpunarnavāḥ devadāruvacāmustaṃ lodhramocarasānvitam

114

एभिर्मृद्वग्निना पक्वं ग्रहण्यर्शोऽतिसारनुत् बिल्वतैलमितिख्यातमत्रिपुत्रेण भाषितम्

ebhirmṛdvagninā pakvaṃ grahaṇyarśo'tisāranut bilvatailamitikhyātamatriputreṇa bhāṣitam

115

ग्रहण्यर्शोऽधिकारे ये स्नेहाः समुपदर्शिताः योज्यास्ते ह्यतिसारेऽपि त्रयाणां तुल्यहेतुना

grahaṇyarśo'dhikāre ye snehāḥ samupadarśitāḥ yojyāste hyatisāre'pi trayāṇāṃ tulyahetunā

116

वायुः प्रवृद्धो निचितं बलासं नुदत्यधस्तादहिताशनस्य प्रवाहतोऽल्प बहुशो मलाक्तं प्रवाहिकां तां प्रवदन्ति तज्ज्ञाः

vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ balāsaṃ nudatyadhastādahitāśanasya pravāhato'lpa bahuśo malāktaṃ pravāhikāṃ tāṃ pravadanti tajjñāḥ

117

प्रवाहिका वातकृता सशूला पित्तात्सदाहा सकफा कफाच्च सशोणिता शोणितसम्भवा च ताः स्नेहरूक्षप्रभवा मतास्तु

pravāhikā vātakṛtā saśūlā pittātsadāhā sakaphā kaphācca saśoṇitā śoṇitasambhavā ca tāḥ sneharūkṣaprabhavā matāstu

118

तासामतीसारवदादिशेच्च लिङ्गं क्रमं चामविपक्वतां च

tāsāmatīsāravadādiśecca liṅgaṃ kramaṃ cāmavipakvatāṃ ca

119

अथ प्रवाहिकाचिकित्सा बिल्वपेषी गुडं लोध्रं तैलं मरिचसंयुतम् लीढ्वा प्रवाहिकाऽक्रान्तः सत्वरं सुखमाप्नुयात्

atha pravāhikācikitsā bilvapeṣī guḍaṃ lodhraṃ tailaṃ maricasaṃyutam līḍhvā pravāhikā'krāntaḥ satvaraṃ sukhamāpnuyāt

120

धातकी बदरीपत्रं कपित्थं रसमाक्षिकम् सलोध्रमेकतो दध्ना पिबेन्निर्वाहिकाऽदितः

dhātakī badarīpatraṃ kapitthaṃ rasamākṣikam salodhramekato dadhnā pibennirvāhikā'ditaḥ

121

पक्कजाम्बवसङ्काशं यकृत्खण्डनिभं तनु घृततैलवसामज्जवेसवारपयोदधि

pakkajāmbavasaṅkāśaṃ yakṛtkhaṇḍanibhaṃ tanu ghṛtatailavasāmajjavesavārapayodadhi

122

मांसधावनतोयाभं कृष्णं नीलारुणप्रभम् कर्वुरं मेचकं स्निग्धं चन्द्र कोपगतं घनम्

māṃsadhāvanatoyābhaṃ kṛṣṇaṃ nīlāruṇaprabham karvuraṃ mecakaṃ snigdhaṃ candra kopagataṃ ghanam

123

कुणपं मस्तुलुङ्गाभं सगन्धं कुथितं बहु तृष्णादाहारुचिश्वासहिक्वापार्श्वास्थिशूलिनम्

kuṇapaṃ mastuluṅgābhaṃ sagandhaṃ kuthitaṃ bahu tṛṣṇādāhāruciśvāsahikvāpārśvāsthiśūlinam

124

संमूर्च्छाऽरतिसंमोहयुक्तं पक्ववलीगुदम् प्रलापयुक्तञ्च भिषग्वर्जयेदतिसारिणम्

saṃmūrcchā'ratisaṃmohayuktaṃ pakvavalīgudam pralāpayuktañca bhiṣagvarjayedatisāriṇam

125

असंवृतगुदं क्षीणं शूलाध्मानैरुपद्रुतम् गुदे पक्वे गतोष्माणमतिसारिणमुत्सृजेत्

asaṃvṛtagudaṃ kṣīṇaṃ śūlādhmānairupadrutam gude pakve gatoṣmāṇamatisāriṇamutsṛjet

126

श्वासशूलपिपासाऽत्त क्षीणंज्वरनिपीडितम् विशेषेण नरं वृद्धमतिसारो विनाशयेत्

śvāsaśūlapipāsā'tta kṣīṇaṃjvaranipīḍitam viśeṣeṇa naraṃ vṛddhamatisāro vināśayet

127

शोथं शूलं ज्वरं तृष्णां श्वासं कासमरोचकम् छर्दिं मूर्च्छां च हिक्काञ्च दृष्ट्वाऽतीसारिणं त्यजेत्

śothaṃ śūlaṃ jvaraṃ tṛṣṇāṃ śvāsaṃ kāsamarocakam chardiṃ mūrcchāṃ ca hikkāñca dṛṣṭvā'tīsāriṇaṃ tyajet

128

हस्तपादाङ्गुलीसन्धिप्रपाको मूत्रनिग्रहः पुरीषस्योष्णताऽतीव मरणायातिसारिणः

hastapādāṅgulīsandhiprapāko mūtranigrahaḥ purīṣasyoṣṇatā'tīva maraṇāyātisāriṇaḥ

129

अतिसारी राजरोगी ग्रहणीरोगवानपि मांसाग्निबलहीनो यो दुर्लभं तस्य जीवनम्

atisārī rājarogī grahaṇīrogavānapi māṃsāgnibalahīno yo durlabhaṃ tasya jīvanam

130

बाले वृद्धे त्वसाध्योऽय लिङ्गैरेतैरुपद्रुतः अपि यूनामसाध्यं स्यादतिदुष्टेपु धातुषु

bāle vṛddhe tvasādhyo'ya liṅgairetairupadrutaḥ api yūnāmasādhyaṃ syādatiduṣṭepu dhātuṣu

131

यस्योच्चारं विना मूत्रं सम्यग्वायुश्च गच्छति दीप्ताग्नेर्लघुकोष्ठस्य स्थितस्तस्योदरामयः

yasyoccāraṃ vinā mūtraṃ samyagvāyuśca gacchati dīptāgnerlaghukoṣṭhasya sthitastasyodarāmayaḥ

132

स्नानावगहावभ्यङ्गं गुरुस्निग्धादिभोजनम् व्यायाममग्निसन्तापमतिसारी विवर्जयेत्

snānāvagahāvabhyaṅgaṃ gurusnigdhādibhojanam vyāyāmamagnisantāpamatisārī vivarjayet

133

प्रत्येकं दश गद्याणाः शुद्धसूतकगन्धयोः विंशतिस्त्रिदिनं खल्वे पिष्ट्वा तां कज्जलद्यं त्र्! यहम्

pratyekaṃ daśa gadyāṇāḥ śuddhasūtakagandhayoḥ viṃśatistridinaṃ khalve piṣṭvā tāṃ kajjaladyaṃ tr! yaham

134

ततो वज्रस्य दुग्धेन पिष्ट्वा तां कज्जलद्यं त्र्! यहम् आर्द्र कं चित्रकं श्वेतं निःसहायञ्च मर्दयेत्

tato vajrasya dugdhena piṣṭvā tāṃ kajjaladyaṃ tr! yaham ārdra kaṃ citrakaṃ śvetaṃ niḥsahāyañca mardayet

135

पेषयेत्तद्र सैरेवं कज्जलद्यं तां दिनत्रयम् पीतानाञ्च कपर्दीनां चूर्णं गद्याणविंशतिः

peṣayettadra sairevaṃ kajjaladyaṃ tāṃ dinatrayam pītānāñca kapardīnāṃ cūrṇaṃ gadyāṇaviṃśatiḥ

136

विशतिः शङ्खचूर्णस्य चत्वारिंशच्च मिश्रितम् त्रिदिनं मर्दयेत्खल्वे पूर्वोक्तेन क्रमेण च

viśatiḥ śaṅkhacūrṇasya catvāriṃśacca miśritam tridinaṃ mardayetkhalve pūrvoktena krameṇa ca

137

त्र्! यहमर्कस्य दुग्धेन वज्रीदुग्धेन च त्र्! यहम् तन्मध्ये कज्जलद्यं क्षिप्त्वा चित्रकार्द्र रसेन तु

tr! yahamarkasya dugdhena vajrīdugdhena ca tr! yaham tanmadhye kajjaladyaṃ kṣiptvā citrakārdra rasena tu

138

खल्वे पिष्ट्वा द्वयोः कार्या गुट्यो बदरसम्मिताः लिप्त्वा दग्ध्वाऽशु चूर्णेन पक्वकुह्लरिकांतरम्

khalve piṣṭvā dvayoḥ kāryā guṭyo badarasammitāḥ liptvā dagdhvā'śu cūrṇena pakvakuhlarikāṃtaram

139

प्रक्षिप्य गुटिकास्तत्र चूर्णलिप्तपिधानकम् दत्त्वा वस्त्रं मृदा लिप्त्वा गर्त्तं हस्तप्रमाणकम्

prakṣipya guṭikāstatra cūrṇaliptapidhānakam dattvā vastraṃ mṛdā liptvā garttaṃ hastapramāṇakam

140

तद्गर्भे कुह्लरीं मुक्त्वा पुटो देयश्च शाणकैः पश्चाच्चित्रकनीरेण स्वाङ्गशीतञ्च पेषयेत्

tadgarbhe kuhlarīṃ muktvā puṭo deyaśca śāṇakaiḥ paścāccitrakanīreṇa svāṅgaśītañca peṣayet

141

गुटिकां पूर्वरीत्यैव कृत्वा देयः पुनः पुटः दग्धानां गुटिकानाञ्च चूर्णं कृत्वाऽथ कूपके

guṭikāṃ pūrvarītyaiva kṛtvā deyaḥ punaḥ puṭaḥ dagdhānāṃ guṭikānāñca cūrṇaṃ kṛtvā'tha kūpake

142

क्षेप्यं चैव हि निष्पन्नो रसोऽय शङ्खपोटली आमज्वरातिसारे च श्वासे कासे तथैव च

kṣepyaṃ caiva hi niṣpanno raso'ya śaṅkhapoṭalī āmajvarātisāre ca śvāse kāse tathaiva ca

143

श्लेष्मपित्तामवातेषु मन्दाग्नौ ग्रहणीषु च अष्टादशप्रमेहेषु जीर्णे जीर्णबलेषु च

śleṣmapittāmavāteṣu mandāgnau grahaṇīṣu ca aṣṭādaśaprameheṣu jīrṇe jīrṇabaleṣu ca

144

द्बात्रिंशन्मरिचैः साकं सघृतं वल्लपञ्चकम् सर्वरोगेषु दातव्यं मरिचाज्यं विना ज्वरे

dbātriṃśanmaricaiḥ sākaṃ saghṛtaṃ vallapañcakam sarvarogeṣu dātavyaṃ maricājyaṃ vinā jvare

145

शालयो दधि दुग्धादि भोजनं मधुरं हितम् कट्वम्लक्षारतैलाद्यान्दूरतः परिवर्जयेत्

śālayo dadhi dugdhādi bhojanaṃ madhuraṃ hitam kaṭvamlakṣāratailādyāndūrataḥ parivarjayet

146

विधिनाऽनेनकर्त्तव्यो रसोऽसौ शङ्खपोटली क्रमेण विनिवर्त्तन्ते प्रोक्तरोगा न संशयः

vidhinā'nenakarttavyo raso'sau śaṅkhapoṭalī krameṇa vinivarttante proktarogā na saṃśayaḥ

147

त्रैलोक्यविजयाजातीफले तुल्ये कलिङ्गकम् गृहीत्वा द्विगुणं श्रेष्ठो लेहः सर्वातिसारनुत्

trailokyavijayājātīphale tulye kaliṅgakam gṛhītvā dviguṇaṃ śreṣṭho lehaḥ sarvātisāranut

148

बिल्वमोचरसलोध्रधातकीपुष्पचूतफलबीजसंयुता नाशयेदतिविषाऽवलेहिका सिन्धुवेगमपि दुर्धरं ध्रुवम्

bilvamocarasalodhradhātakīpuṣpacūtaphalabījasaṃyutā nāśayedativiṣā'valehikā sindhuvegamapi durdharaṃ dhruvam

इति द्वितीयोऽतीसाराधिकारः समाप्तः

iti dvitīyo'tīsārādhikāraḥ samāptaḥ

ज्वरातिसाराधिकारः

अथ तृतीयो ज्वरातिसाराधिकारः

atha tṛtīyo jvarātisārādhikāraḥ

ज्वरातिसारयोरुक्तं निदानं यत्पृथक्पृथक् तस्माज्ज्वरातिसारस्य निदानं नोदितं पुनः

jvarātisārayoruktaṃ nidānaṃ yatpṛthakpṛthak tasmājjvarātisārasya nidānaṃ noditaṃ punaḥ

ज्वरातिसारयोरुक्तं भेषजं यत्पृथक्पृथक् न तन्मिलितयोः कार्यमन्योऽन्य वर्धयेद्यतः

jvarātisārayoruktaṃ bheṣajaṃ yatpṛthakpṛthak na tanmilitayoḥ kāryamanyo'nya vardhayedyataḥ

अतस्तौ प्रतिकुर्वीत विशेषोक्तचिकित्सितैः

atastau pratikurvīta viśeṣoktacikitsitaiḥ

लङ्घनमेकं मुक्त्वा न चान्यदस्तीह भेषजंबलिनः समुदीर्णदोषनिचयं तत्पाचयेत्तथा शमयेत्

laṅghanamekaṃ muktvā na cānyadastīha bheṣajaṃbalinaḥ samudīrṇadoṣanicayaṃ tatpācayettathā śamayet

लङ्घनमुभयोरुक्तं मिलिते कार्यं विशेषतस्तदनु उत्पलषष्ठकसिद्धं लाजामण्डादिकं सकलम्

laṅghanamubhayoruktaṃ milite kāryaṃ viśeṣatastadanu utpalaṣaṣṭhakasiddhaṃ lājāmaṇḍādikaṃ sakalam

पृश्निपर्णीबला बिल्वधनिकानागरोत्पलैः ज्वरातिसारयोर्वाऽपि पिबेत्साम्लं शृतं नरः

pṛśniparṇībalā bilvadhanikānāgarotpalaiḥ jvarātisārayorvā'pi pibetsāmlaṃ śṛtaṃ naraḥ

कणाकरिकणालाजक्वाथो मधुसितायुतः पीतो ज्वरातिसारस्य तृष्णामाशु विनाशयेत्

kaṇākarikaṇālājakvātho madhusitāyutaḥ pīto jvarātisārasya tṛṣṇāmāśu vināśayet

नागरातिविषामुस्ताऽमृताभूनिम्बवत्सकैः क्वाथः सर्वज्वरान्हन्ति चातिसारं सुदारुणम्

nāgarātiviṣāmustā'mṛtābhūnimbavatsakaiḥ kvāthaḥ sarvajvarānhanti cātisāraṃ sudāruṇam

गुडूच्यतिविषाधान्यशुण्ठीबिल्वाब्दबालकैः पाठाभूनिम्बकुटजचन्दनोशीरपर्पटैः

guḍūcyativiṣādhānyaśuṇṭhībilvābdabālakaiḥ pāṭhābhūnimbakuṭajacandanośīraparpaṭaiḥ

पिबेत्कषायं सक्षौद्रं ज्वरातीसारनाशनम् हृल्लासारुचितृड्दाहवमीनाञ्च निवृत्तये

pibetkaṣāyaṃ sakṣaudraṃ jvarātīsāranāśanam hṛllāsārucitṛḍdāhavamīnāñca nivṛttaye

उत्पलं दाडिमत्वक्च पद्मकेशरमेव च पीतं तण्डुलतोयेन ज्वरातीसारनाशनम्

utpalaṃ dāḍimatvakca padmakeśarameva ca pītaṃ taṇḍulatoyena jvarātīsāranāśanam

बिल्वबालकभूनिम्बगुडूचीमुस्तवत्सकैः कषायःपाचनःशोथज्वरातीसारनाशनः

bilvabālakabhūnimbaguḍūcīmustavatsakaiḥ kaṣāyaḥpācanaḥśothajvarātīsāranāśanaḥ

नागरातिविषाबिल्वगुडूचीमुस्तवत्सकैः कषायः पाचनः शोथज्वरातीसारनाशनः

nāgarātiviṣābilvaguḍūcīmustavatsakaiḥ kaṣāyaḥ pācanaḥ śothajvarātīsāranāśanaḥ

दशमूलीकषायेण विश्वमक्षसमां पिबेत् ज्वरे चैवातिसारे च सशोथे ग्रहणी गदे

daśamūlīkaṣāyeṇa viśvamakṣasamāṃ pibet jvare caivātisāre ca saśothe grahaṇī gade

इति तृतीयाज्वरातिसारः समाप्तः

iti tṛtīyājvarātisāraḥ samāptaḥ

ग्रहणीरोगाधिकारः

अथ चतुर्थो ग्रहणीरोगाधिकारः

atha caturtho grahaṇīrogādhikāraḥ

अतिसारे निवृत्तेऽपि मन्दाग्नेरहिताशिनः भूयः सन्दूषितो वह्निर्ग्रहणीमपि दूषयेत्

atisāre nivṛtte'pi mandāgnerahitāśinaḥ bhūyaḥ sandūṣito vahnirgrahaṇīmapi dūṣayet

अग्न्यधिष्ठानमन्नस्य ग्रहणाद् ग्रहणी मता अपक्वं धारयत्यन्नं पक्वं त्यजति चाप्यधः

agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇād grahaṇī matā apakvaṃ dhārayatyannaṃ pakvaṃ tyajati cāpyadhaḥ

षष्ठी पित्तधरा नाम या कला परिकीर्त्तिता आमपक्वाशयान्तःस्था ग्रहणी साऽभिधीयते

ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā parikīrttitā āmapakvāśayāntaḥsthā grahaṇī sā'bhidhīyate

ग्रहण्या बलमग्निर्हि स चापि ग्रहणीबलः तस्मादग्नौ प्रदुष्टे तु ग्रहण्यपि विदुष्यति तस्मात्कार्यः परीहारो ह्यतिसारे विरिक्तवत्

grahaṇyā balamagnirhi sa cāpi grahaṇībalaḥ tasmādagnau praduṣṭe tu grahaṇyapi viduṣyati tasmātkāryaḥ parīhāro hyatisāre viriktavat

एकैकशः सर्वशश्च दोषैरत्यन्तमूर्च्छितैः सा दुष्टा बहुशो भुक्तमाममेव विमुञ्चति

ekaikaśaḥ sarvaśaśca doṣairatyantamūrcchitaiḥ sā duṣṭā bahuśo bhuktamāmameva vimuñcati

पक्वं वा सरुजं पूति मुहुर्बद्धं मुहुर्द्र वम् ग्रहणीरोगमाहुस्तमायुर्वेदविदो जनाः

pakvaṃ vā sarujaṃ pūti muhurbaddhaṃ muhurdra vam grahaṇīrogamāhustamāyurvedavido janāḥ

कटुतिक्तकषायाति रुक्षशीतलभोजनैः प्रमितानशनात्यध्यवेग निग्रहमैथुनैः

kaṭutiktakaṣāyāti rukṣaśītalabhojanaiḥ pramitānaśanātyadhyavega nigrahamaithunaiḥ

मारुतः कुपितो वह्विं संछाद्य कुरुते गदम् तस्यान्नं पच्यते दुःखं शुक्तपाकं खराङ्गता

mārutaḥ kupito vahviṃ saṃchādya kurute gadam tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ śuktapākaṃ kharāṅgatā

कण्ठास्यशोषः क्षुत्तृष्णा तिमिरं कर्णयोः स्वनः पार्श्वोरुवङ्क्षणग्रीवारुगभीक्ष्णं विसूचिका

kaṇṭhāsyaśoṣaḥ kṣuttṛṣṇā timiraṃ karṇayoḥ svanaḥ pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārugabhīkṣṇaṃ visūcikā

हृत्पीडाकार्श्यदौर्बल्यं वैरस्यं परिकर्त्तिका गृद्धिः सर्वरसानाञ्च मनसः सदनं तथा

hṛtpīḍākārśyadaurbalyaṃ vairasyaṃ parikarttikā gṛddhiḥ sarvarasānāñca manasaḥ sadanaṃ tathā

जीर्णेजीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यमुपैति च स वातगुल्महृद्रो गप्लीहाशङ्की च मानवः

jīrṇejīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyamupaiti ca sa vātagulmahṛdro gaplīhāśaṅkī ca mānavaḥ

चिराद् दुःखं द्र्रवं शुष्कं तन्वामं शब्दफेनवत् पुनः पुनः सृजेद्वर्चः कासश्वासार्दितोऽनिलात्

cirād duḥkhaṃ drravaṃ śuṣkaṃ tanvāmaṃ śabdaphenavat punaḥ punaḥ sṛjedvarcaḥ kāsaśvāsārdito'nilāt

कटुतिक्तविदाह्यम्लक्षाराद्यैः पित्तमुल्वणम् आप्लावयद्धन्त्यनलं जलं तप्तमिवानलम्

kaṭutiktavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulvaṇam āplāvayaddhantyanalaṃ jalaṃ taptamivānalam

सोऽजीर्णं पीतनीलाभं पीताभः सार्यते द्र वम् अत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृषाऽदितः

so'jīrṇaṃ pītanīlābhaṃ pītābhaḥ sāryate dra vam atyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛṣā'ditaḥ

गुर्वतिस्निग्धशीतादि भोजनादतिभोजनात् भुक्तमात्रस्य च स्वप्नाद्धन्त्यग्निं कुपितःकफः

gurvatisnigdhaśītādi bhojanādatibhojanāt bhuktamātrasya ca svapnāddhantyagniṃ kupitaḥkaphaḥ

तस्यान्नं पच्यते दुःखं हृल्लासच्छर्द्यरोचकाः आस्योपदेहमाधुर्यकासष्ठी वनपीनसाः

tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ hṛllāsacchardyarocakāḥ āsyopadehamādhuryakāsaṣṭhī vanapīnasāḥ

हृदयं मन्यते स्तब्धमुदरं स्तिमितं गुरु दुष्टो मधुर उद्गारः सदनं स्त्रीष्वहर्षणम्

hṛdayaṃ manyate stabdhamudaraṃ stimitaṃ guru duṣṭo madhura udgāraḥ sadanaṃ strīṣvaharṣaṇam

भिन्नामश्लेष्मसंश्लिष्टगुरुवर्चः प्रवर्त्तनम् अकृशस्यापि दौर्बल्यमालस्यञ्च कफात्मके

bhinnāmaśleṣmasaṃśliṣṭaguruvarcaḥ pravarttanam akṛśasyāpi daurbalyamālasyañca kaphātmake

पृथग्वातादिनिर्दिष्टहेतु लिङ्गसमागमे त्रिदोषं निर्दिशेदेवं तेषां वक्ष्यामि भेषजम्

pṛthagvātādinirdiṣṭahetu liṅgasamāgame tridoṣaṃ nirdiśedevaṃ teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam

द्र वं घनं सितं स्निग्धं सकटीवेदनं शकृत् आमं बहु सपैच्छिल्यं सशब्दं मन्दवेदनम्

dra vaṃ ghanaṃ sitaṃ snigdhaṃ sakaṭīvedanaṃ śakṛt āmaṃ bahu sapaicchilyaṃ saśabdaṃ mandavedanam

पक्षान्मासाद्दशाहाद्वा नित्यञ्चापि विमुञ्चति अन्त्रकूजनमालस्यं दौर्बल्यं सदनं भवेत्

pakṣānmāsāddaśāhādvā nityañcāpi vimuñcati antrakūjanamālasyaṃ daurbalyaṃ sadanaṃ bhavet

दिवा प्रकोपो भवति रात्रौ शान्तिं च गच्छति दुर्विज्ञेया दुर्निवारा चिरकालानुबन्धिनी

divā prakopo bhavati rātrau śāntiṃ ca gacchati durvijñeyā durnivārā cirakālānubandhinī

सा भवेदामवातेन सङ्ग्रहग्रहणी मता

sā bhavedāmavātena saṅgrahagrahaṇī matā

प्रसुप्तिः पार्श्वयोःशूलं तथा जलघटीध्वनिः तं वदन्ति घटीयन्त्रमसाध्यं ग्रहणीगदम्

prasuptiḥ pārśvayoḥśūlaṃ tathā jalaghaṭīdhvaniḥ taṃ vadanti ghaṭīyantramasādhyaṃ grahaṇīgadam

ग्रहणीमाश्रितं रोगमजीर्णवदुपाचरेत् लङ्घनैर्दीपनीयैश्च सदाऽतीसारभेषजैः

grahaṇīmāśritaṃ rogamajīrṇavadupācaret laṅghanairdīpanīyaiśca sadā'tīsārabheṣajaiḥ

दोषं सामं निरामञ्च विद्यादत्रातिसारवत् अतिसारोक्तविधिना तस्यामञ्च विपाचयेत्

doṣaṃ sāmaṃ nirāmañca vidyādatrātisāravat atisāroktavidhinā tasyāmañca vipācayet

पेयाऽदि पटु लघ्वन्नं पञ्चकोलादिभिर्युतम् दीपनानि च तक्रं च ग्रहण्यां योजयेद्भिषक्

peyā'di paṭu laghvannaṃ pañcakolādibhiryutam dīpanāni ca takraṃ ca grahaṇyāṃ yojayedbhiṣak

कपित्थबिल्वचाङ्गेरीत क्रदाडिमसाधिता यवागूः पाचयत्यामं शकृत्संवर्त्तयत्यपि

kapitthabilvacāṅgerīta kradāḍimasādhitā yavāgūḥ pācayatyāmaṃ śakṛtsaṃvarttayatyapi

गव्यं दध्युत्तमं बल्यं पाके स्वादु रुचिप्रदम् पवित्रं दीपनं स्निग्धं पुष्टिकृत्पवनापहम् उक्तं दध्नामशेषाणां मध्ये गव्यं गुणाधिकम्

gavyaṃ dadhyuttamaṃ balyaṃ pāke svādu rucipradam pavitraṃ dīpanaṃ snigdhaṃ puṣṭikṛtpavanāpaham uktaṃ dadhnāmaśeṣāṇāṃ madhye gavyaṃ guṇādhikam

माहिषं दधि सुस्निग्धं श्लेष्मलं वातपित्तनुत् स्वादुपाकमभिष्यन्दि वृष्यं गुर्वस्रदूषणम्

māhiṣaṃ dadhi susnigdhaṃ śleṣmalaṃ vātapittanut svādupākamabhiṣyandi vṛṣyaṃ gurvasradūṣaṇam

आजं दध्युत्तमं ग्राहि लघु दोषत्रयापहम् शस्यते श्वासकासार्शःक्षयकार्श्येषु दीपनम्

ājaṃ dadhyuttamaṃ grāhi laghu doṣatrayāpaham śasyate śvāsakāsārśaḥkṣayakārśyeṣu dīpanam

तक्रन्तु घोलं मथितोदश्वित्तक्रप्रभेदतः सुश्रुताद्यैर्मुनिश्रेष्ठैश्चतुर्द्धा परिकीर्त्तितम्

takrantu gholaṃ mathitodaśvittakraprabhedataḥ suśrutādyairmuniśreṣṭhaiścaturddhā parikīrttitam

ससरं निर्जलं घोलं मथितं त्वसरोदकम् तक्रं पादजलं प्रोक्तमुदश्विच्चार्द्धवारिकम्

sasaraṃ nirjalaṃ gholaṃ mathitaṃ tvasarodakam takraṃ pādajalaṃ proktamudaśviccārddhavārikam

वातपित्तहरं घोलं मथितं कफपित्तनुत् उदश्वित्कफदं बल्यं श्रमघ्नं परमं मतम्

vātapittaharaṃ gholaṃ mathitaṃ kaphapittanut udaśvitkaphadaṃ balyaṃ śramaghnaṃ paramaṃ matam

तक्रं ग्राहि कषायाम्लं मधुरं दीपनं लघु वीर्योष्णं बलदं वृष्यं प्रीणनं वातनाशनम्

takraṃ grāhi kaṣāyāmlaṃ madhuraṃ dīpanaṃ laghu vīryoṣṇaṃ baladaṃ vṛṣyaṃ prīṇanaṃ vātanāśanam

यान्युक्तानि दधीन्यष्टौ तद्गुणं तक्रमादिशेत् ग्रहण्यादिमतां तक्रं पथ्यं संग्राहि लाघवात्

yānyuktāni dadhīnyaṣṭau tadguṇaṃ takramādiśet grahaṇyādimatāṃ takraṃ pathyaṃ saṃgrāhi lāghavāt

वातघ्नमम्लसान्द्र त्वात्सद्यस्कं त्वविदाहि च किञ्च स्वादुविपाकं च अन्ते पित्तप्रकोपणम्

vātaghnamamlasāndra tvātsadyaskaṃ tvavidāhi ca kiñca svāduvipākaṃ ca ante pittaprakopaṇam

कषायोष्णविकासित्वाद्रौ क्ष्याच्चैव कफे हितम्

kaṣāyoṣṇavikāsitvādrau kṣyāccaiva kaphe hitam

समुद्धृतघृतं तक्रं पथ्यं लघु विशेषतः स्तोकोद्धृतघृतं तस्माद् गुरु वृप्यं कफावहम् अनुद्धृतघृतं सान्द्रं गुरु पुष्टिवलप्रदम्

samuddhṛtaghṛtaṃ takraṃ pathyaṃ laghu viśeṣataḥ stokoddhṛtaghṛtaṃ tasmād guru vṛpyaṃ kaphāvaham anuddhṛtaghṛtaṃ sāndraṃ guru puṣṭivalapradam

वातेऽम्ल सैन्धवोपेतं पित्ते स्वादु सशर्करम् पिबेत्तक्रं कफे चापि क्षारत्रिकटुसंयुतम्

vāte'mla saindhavopetaṃ pitte svādu saśarkaram pibettakraṃ kaphe cāpi kṣāratrikaṭusaṃyutam

हिङ्गुजीरयुतं घोलं सैन्धवेनावधूलितम् ग्रहण्यर्शोऽतिसारघ्नं भवेद्वातहरं परम्

hiṅgujīrayutaṃ gholaṃ saindhavenāvadhūlitam grahaṇyarśo'tisāraghnaṃ bhavedvātaharaṃ param

रोचनं पुष्टिदं बल्यं बस्तिशूलविनाशनम्

rocanaṃ puṣṭidaṃ balyaṃ bastiśūlavināśanam

तक्रमामं कफं कोष्ठे हन्ति कण्ठे करोति च पीनसश्वासकासादौ पक्वमेव विशिष्यते

takramāmaṃ kaphaṃ koṣṭhe hanti kaṇṭhe karoti ca pīnasaśvāsakāsādau pakvameva viśiṣyate

नैव तक्रं क्षते दद्यान्नोष्णकाले न दुर्बले न मूर्च्छाभ्रमदाहेषु न रोगे रक्तपैत्तिके

naiva takraṃ kṣate dadyānnoṣṇakāle na durbale na mūrcchābhramadāheṣu na roge raktapaittike

न तक्रसेवी व्यथते कदाचिन्न तक्रदग्धाः प्रभवन्ति रोगाः यथा सुराणाममृतं सुखाय तथा नराणां भुवि तक्रमाहुः

na takrasevī vyathate kadācinna takradagdhāḥ prabhavanti rogāḥ yathā surāṇāmamṛtaṃ sukhāya tathā narāṇāṃ bhuvi takramāhuḥ

मुद्गयूषं रसं तक्रंधान्यजीरकसंयुतम् सैन्धवेनान्वितं दद्यात्षड्यूषणमितीरितम्

mudgayūṣaṃ rasaṃ takraṃdhānyajīrakasaṃyutam saindhavenānvitaṃ dadyātṣaḍyūṣaṇamitīritam

कर्षं गन्धकमर्द्धपारदमुभे कुर्याच्छुभां कज्जलद्यं द्व्यक्षं त्र्! यूषणतश्च पञ्चलवणं सार्द्धञ्च कर्षं पृथक् भृष्टं हिङ्गु च जीरकद्वययुतं सर्वार्द्धभङ्गाऽन्वितं खादेट्टङ्कमितं प्रवृत्तिगदवांस्तक्रेण बिल्वेन वा

karṣaṃ gandhakamarddhapāradamubhe kuryācchubhāṃ kajjaladyaṃ dvyakṣaṃ tr! yūṣaṇataśca pañcalavaṇaṃ sārddhañca karṣaṃ pṛthak bhṛṣṭaṃ hiṅgu ca jīrakadvayayutaṃ sarvārddhabhaṅgā'nvitaṃ khādeṭṭaṅkamitaṃ pravṛttigadavāṃstakreṇa bilvena vā

जातीफललवङ्गैला पत्रत्वङ्नागकेशरैः कर्पूरचन्दनतिलत्वक्क्षीरीतगरामलैः

jātīphalalavaṅgailā patratvaṅnāgakeśaraiḥ karpūracandanatilatvakkṣīrītagarāmalaiḥ

तालीसपिप्लीपथ्यास्थूलजीरकचित्रकैः शुण्ठीविडङ्गमरिचैः समभागं विचूर्णितैः

tālīsapiplīpathyāsthūlajīrakacitrakaiḥ śuṇṭhīviḍaṅgamaricaiḥ samabhāgaṃ vicūrṇitaiḥ

यावन्त्येतानि सर्वाणि दद्याद्भङ्गाञ्च तावतीम् सर्वचूर्णसमं कृत्वा प्रदेया शुभ्रशर्करा

yāvantyetāni sarvāṇi dadyādbhaṅgāñca tāvatīm sarvacūrṇasamaṃ kṛtvā pradeyā śubhraśarkarā

कर्षमात्रमिदं खादेन्मधुना प्लावितं जनः नाशयेद ग्रहणीं कासं क्षयकासमरोचकम्

karṣamātramidaṃ khādenmadhunā plāvitaṃ janaḥ nāśayeda grahaṇīṃ kāsaṃ kṣayakāsamarocakam

चित्रकं पिप्पलीमूलं क्षारो लवणपञ्चकम् व्योषं हिङ्ग्वजमोदा च चव्यं चैकत्र चूर्णयेत्

citrakaṃ pippalīmūlaṃ kṣāro lavaṇapañcakam vyoṣaṃ hiṅgvajamodā ca cavyaṃ caikatra cūrṇayet

वटिका मातुलुङ्गस्य रसैर्वा दाडिमस्य च कृता विपाचयत्यामं दीपयत्याशु चानलम्

vaṭikā mātuluṅgasya rasairvā dāḍimasya ca kṛtā vipācayatyāmaṃ dīpayatyāśu cānalam

श्रीफलशलाटुमज्जा नागरचूर्णेन मिश्रितः सगुडः ग्रहणीगदमत्युग्रं तक्रभुजा शीलितो जयति

śrīphalaśalāṭumajjā nāgaracūrṇena miśritaḥ saguḍaḥ grahaṇīgadamatyugraṃ takrabhujā śīlito jayati

चतुष्पलं सुधाकाण्डं त्रिपलं लवणत्रयम् वार्ताकोः कुडवं चार्कमूलाद्बिल्वं तथाऽनलात्

catuṣpalaṃ sudhākāṇḍaṃ tripalaṃ lavaṇatrayam vārtākoḥ kuḍavaṃ cārkamūlādbilvaṃ tathā'nalāt

दग्ध्वा द्र्रवेण वार्त्ताकोर्गुटिका भोजनान्तरे भुक्ता भुक्तं पचत्याशु नाशयेद् ग्रहणीगदम् कासं श्वासं तथाऽशासि विसूचीञ्च हृदामयम्

dagdhvā drraveṇa vārttākorguṭikā bhojanāntare bhuktā bhuktaṃ pacatyāśu nāśayed grahaṇīgadam kāsaṃ śvāsaṃ tathā'śāsi visūcīñca hṛdāmayam

मुस्तकातिविषाबिल्वकौटजं सूक्ष्मचूर्णितम् मधुना च समालीढं ग्रहणीं सर्वजां जयेत्

mustakātiviṣābilvakauṭajaṃ sūkṣmacūrṇitam madhunā ca samālīḍhaṃ grahaṇīṃ sarvajāṃ jayet

श्वेतो वा यदि वा रक्तः सुपक्को ग्रहणीगदः गुडेनाधिकसर्जेन भक्षितेनाशु नश्यति

śveto vā yadi vā raktaḥ supakko grahaṇīgadaḥ guḍenādhikasarjena bhakṣitenāśu naśyati

बिल्वाब्दशक्रयवबालकमोचसिद्धमाजं पयः पिबति यो दिवसत्रयं ना सोऽतिप्रवृद्धचिरजं ग्रहणीविकारं सामं सशोणितमसाध्यमपि क्षिणोति

bilvābdaśakrayavabālakamocasiddhamājaṃ payaḥ pibati yo divasatrayaṃ nā so'tipravṛddhacirajaṃ grahaṇīvikāraṃ sāmaṃ saśoṇitamasādhyamapi kṣiṇoti

प्रस्थत्रयं त्वामलकीरसस्य शुद्धस्य दत्वाऽद्धतुलां गुडस्य चूर्णीकृतैर्ग्रन्थिकजीरचव्यव्योषैः सकृष्णाहपुषाऽजमोदैः

prasthatrayaṃ tvāmalakīrasasya śuddhasya datvā'ddhatulāṃ guḍasya cūrṇīkṛtairgranthikajīracavyavyoṣaiḥ sakṛṣṇāhapuṣā'jamodaiḥ

विडङ्गसिन्धुत्रिफलायवानीपाठाऽग्निधान्यैश्च पलप्रमाणैः दत्वा त्रिवृच्चूर्णपलानि चाष्टावष्टौ च तैलस्य पचेद्यथावत्

viḍaṅgasindhutriphalāyavānīpāṭhā'gnidhānyaiśca palapramāṇaiḥ datvā trivṛccūrṇapalāni cāṣṭāvaṣṭau ca tailasya pacedyathāvat

तं भक्षयेदक्षपलप्रमाणं यथेष्टचेष्टस्त्रिसुगन्धियुक्तम् अनेन सर्वे ग्रहणीविकाराः सश्वासकासस्वरभेदशोथाः

taṃ bhakṣayedakṣapalapramāṇaṃ yatheṣṭaceṣṭastrisugandhiyuktam anena sarve grahaṇīvikārāḥ saśvāsakāsasvarabhedaśothāḥ

शाम्यन्ति चायं चिरमन्तरग्नेर्हतस्य पुंस्त्क्वस्य च वृद्धिहेतुः स्त्रीणान्तु वन्ध्याऽमयनाशनः स्यात् कल्याणको नाम गुडः प्रसिद्धः

śāmyanti cāyaṃ ciramantaragnerhatasya puṃstkvasya ca vṛddhihetuḥ strīṇāntu vandhyā'mayanāśanaḥ syāt kalyāṇako nāma guḍaḥ prasiddhaḥ

तैले मनाक् त्रिवृद् भृष्ट्वा त्रिफलायाः पलत्रयम् सिद्धे निधेयमत्रैव गुडे कल्याणपूर्वके

taile manāk trivṛd bhṛṣṭvā triphalāyāḥ palatrayam siddhe nidheyamatraiva guḍe kalyāṇapūrvake

पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रकं गजपिप्पली धान्यकञ्च विडङ्गानि यवानी मरिचानि च

pippalī pippalīmūlaṃ citrakaṃ gajapippalī dhānyakañca viḍaṅgāni yavānī maricāni ca

त्रिफला चाजमोदा च नीलिनी जीरकस्तथा सैन्धवं रोमकञ्चापि सामुद्रं रुचकं विडम्

triphalā cājamodā ca nīlinī jīrakastathā saindhavaṃ romakañcāpi sāmudraṃ rucakaṃ viḍam

आरग्वधश्च त्वक्पत्रं सूक्ष्मैला चोपकुञ्जिका शुण्ठी शक्रयवाश्चैव प्रत्येकं कर्षसम्मिताः

āragvadhaśca tvakpatraṃ sūkṣmailā copakuñjikā śuṇṭhī śakrayavāścaiva pratyekaṃ karṣasammitāḥ

मृद्वीकायाः पलान्यत्र चत्वारि कथितानि हि त्रिवृतायाःपलान्यष्टौ गुडस्यार्द्धतुलां तथा

mṛdvīkāyāḥ palānyatra catvāri kathitāni hi trivṛtāyāḥpalānyaṣṭau guḍasyārddhatulāṃ tathā

तिलतैलपलान्यष्टावामलक्या रसस्य तु प्रस्थत्रयमिदं सर्वं शनैर्मृद्वग्निना पचेत्

tilatailapalānyaṣṭāvāmalakyā rasasya tu prasthatrayamidaṃ sarvaṃ śanairmṛdvagninā pacet

औदुम्बरं चामलकं बादरञ्च यथाबलम् तावन्मात्रमिदं खादेद् भक्षयेद्वा यथाऽनलम्

audumbaraṃ cāmalakaṃ bādarañca yathābalam tāvanmātramidaṃ khāded bhakṣayedvā yathā'nalam

निखिलान्ग्रहणीरोगान्प्रमेहांश्चैव विंशतिम् उरोघातं प्रतिश्यायं दौर्बल्यं वह्निसंक्षयम्

nikhilāngrahaṇīrogānpramehāṃścaiva viṃśatim uroghātaṃ pratiśyāyaṃ daurbalyaṃ vahnisaṃkṣayam

ज्वरानपि हरेत्सर्वान्कुर्यात्कान्तिं मतिं बलम् पाण्डुरोगाञ्जवाद्धन्ति रक्तपित्तञ्च विड्ग्रहम्

jvarānapi haretsarvānkuryātkāntiṃ matiṃ balam pāṇḍurogāñjavāddhanti raktapittañca viḍgraham

धातुक्षीणो वयः क्षीणः स्त्रीपु क्षीणः क्षयी च यः तेभ्योहितश्च वन्ध्यायै महाकल्याणको गुडः

dhātukṣīṇo vayaḥ kṣīṇaḥ strīpu kṣīṇaḥ kṣayī ca yaḥ tebhyohitaśca vandhyāyai mahākalyāṇako guḍaḥ

कूष्माण्डानां सुपक्वानां स्विन्नानां निष्कुलत्वचाम् सर्पिःप्रस्थं पलशतं ताम्रपात्रे शनैः पचेत्

kūṣmāṇḍānāṃ supakvānāṃ svinnānāṃ niṣkulatvacām sarpiḥprasthaṃ palaśataṃ tāmrapātre śanaiḥ pacet

पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रकं गजपिप्पली धान्यकानि विडङ्गानिनागरं मरिचानि च

pippalī pippalīmūlaṃ citrakaṃ gajapippalī dhānyakāni viḍaṅgānināgaraṃ maricāni ca

त्रिफला चाजमोदा च कलिङ्गाजाजिसैन्धवम् एकैकस्य पलञ्चैकं त्रिवृतोऽष्टौ पलानि च

triphalā cājamodā ca kaliṅgājājisaindhavam ekaikasya palañcaikaṃ trivṛto'ṣṭau palāni ca

तैलस्य च पलान्यष्टौ गुडात्पञ्चाशदेव तु आमलक्या रसस्यात्र प्रस्थत्रयमुदीरितम्

tailasya ca palānyaṣṭau guḍātpañcāśadeva tu āmalakyā rasasyātra prasthatrayamudīritam

तावत्पाकं प्रकुर्वीत मृदुना वह्निना भिषक् यावद्दर्व्याः प्रलेपः स्यात्तदैनमवतारयेत्

tāvatpākaṃ prakurvīta mṛdunā vahninā bhiṣak yāvaddarvyāḥ pralepaḥ syāttadainamavatārayet

औदुम्बरं चामलकं बादरं वा यथाबलम् तावन्मात्रमिदं खादेद् भक्षयेद्वा यथाऽनलम्

audumbaraṃ cāmalakaṃ bādaraṃ vā yathābalam tāvanmātramidaṃ khāded bhakṣayedvā yathā'nalam

अनेनैव विधानेन प्रयुक्तश्च दिने दिने निहन्ति ग्रहणीरोगान्कुष्ठानर्शोभगन्दरान्

anenaiva vidhānena prayuktaśca dine dine nihanti grahaṇīrogānkuṣṭhānarśobhagandarān

ज्वरमानाहहृद्रो गं गुल्मोदरविसूचिकाः कामलां पाण्डुरोगञ्च प्रमेहांश्चैव विंशतिम्

jvaramānāhahṛdro gaṃ gulmodaravisūcikāḥ kāmalāṃ pāṇḍurogañca pramehāṃścaiva viṃśatim

वातशोणितवी सर्पदद्रुयक्ष्महलीमकान् वातपित्तकफान्सर्वान्दुष्टाञ्छुद्धान्समाचरेत्

vātaśoṇitavī sarpadadruyakṣmahalīmakān vātapittakaphānsarvānduṣṭāñchuddhānsamācaret

व्याधिक्षीणा वयः क्षीणाः स्त्रीषुक्षीणाश्च ये नराः तेभ्यो हितो गुडोऽय स्याद्वन्ध्यानामपि पुत्रदः वृष्यो बल्यो बृंहणश्च वयसः स्थापनं तथा

vyādhikṣīṇā vayaḥ kṣīṇāḥ strīṣukṣīṇāśca ye narāḥ tebhyo hito guḍo'ya syādvandhyānāmapi putradaḥ vṛṣyo balyo bṛṃhaṇaśca vayasaḥ sthāpanaṃ tathā

अतीसाराधिकार लिखितं बिल्वतैलञ्चात्र हितम् इति चतुर्थोग्रहणीरोगाधिकारः समाप्तः

atīsārādhikāra likhitaṃ bilvatailañcātra hitam iti caturthograhaṇīrogādhikāraḥ samāptaḥ

चतुर्थोऽध्यायः

4.1.1

साध्यसाधनभावसम्बन्धज्ञापनार्थमिति - द्वयोरपि सम्बन्धिनोरेकाध्यावप्रतिपाद्यत्व एव एकप्रतीत्युपारोहस्सुशक इति भावः । कर्मयोगापेक्षया न साध्यत्वमस्तीति - इतिर्हेतौ, च्रोभिन्नक्रमः, कर्मयोगापेक्षया च साध्यत्वसत्वाच्च अत्र चिन्तायुक्तेत्यर्थः । सकृत्कृतं शास्त्रार्थ इति पाठः, भाष्ये-असकृदावृतौ प्रमाणाभावात् इति, अत एव पूर्वतन्त्रे प्रयाजादीनि फलभूमार्थिना पुनः पुनः प्रयोग्यानीति "क्रतुवद्वानुमानेनाभ्यासे फलभूमा स्यात्' इति पूर्वपक्षं कृत्वा "सकृद्वा कारणैकत्वात्' इति सकृदनुष्ठानेनैव कार्य-

sādhyasādhanabhāvasambandhajñāpanārthamiti - dvayorapi sambandhinorekādhyāvapratipādyatva eva ekapratītyupārohassuśaka iti bhāvaḥ | karmayogāpekṣayā na sādhyatvamastīti - itirhetau, crobhinnakramaḥ, karmayogāpekṣayā ca sādhyatvasatvācca atra cintāyuktetyarthaḥ | sakṛtkṛtaṃ śāstrārtha iti pāṭhaḥ, bhāṣye-asakṛdāvṛtau pramāṇābhāvāt iti, ata eva pūrvatantre prayājādīni phalabhūmārthinā punaḥ punaḥ prayogyānīti "kratuvadvānumānenābhyāse phalabhūmā syāt' iti pūrvapakṣaṃ kṛtvā "sakṛdvā kāraṇaikatvāt' iti sakṛdanuṣṭhānenaiva kārya-

4.1.2

सिद्धेरङ्गमात्रावृतौ फलभूयस्त्वे प्रमाणाभावाञ्चानावृत्तिरिति सिद्धान्तितमिति भावः । अत एव कर्मण्यनारम्भभावित्वात् कृषि-वत्प्रत्यारम्भं फलानि स्युः' इति न्यायेन फलभूमार्थतया काम्यानामावृत्तिवत् वेदनस्यापि आवृत्तिरिति शङ्का परास्ता, मोक्षरूपफले तारतम्याभावात् । भाष्ये-नचावधातादिवदिति, "व्रीहीनवहन्ति' इति श्रुतस्यावधातस्य दृष्टे सम्भवत्यदृष्टकल्पनायाअन्याय्यत्वादिति न्यायेन क्रत्वपेक्षिततण्डुलविष्पत्त्यर्थत्वात् तण्डुलनिष्पत्तेश्चावधातावृत्ति-मन्तरेणाऽसम्भवात्, आश्रुताष्यवधातावृत्तिः कार्येति, "कियाणामर्थशेषत्वात्प्रत्यक्षे तन्निर्वृव्याऽपवर्गस्स्यात्' इति साधितम् तद्वदिति भावः, भाष्ये-उपासिना उपसंह्यियत इति, ननु छागपशुन्यायेन संवर्गविद्यगातस्य "यस्तद्वेद यत्स वेद' इति वेदनशब्दस्य "यां देवतामुपास्से' इत्युपसंहारवशात् उपासनारूपत्वपर्यवसानमस्तु नाम्, न तावन्मात्रेण आनन्द-वल्लयाद्युक्तब्राहृवेदनानामावृत्तिस्सिध्यति विद्याभेदात्, नहि प्रतिवसन्तं ज्योतिष्टोमस्यावृत्तिविधानात् द्वादशाहादीना-मावृत्तिः सिध्येदिति चेत् भ्रान्तोसि, क्कचिद्विद्याविशेषे आवृत्तेः श्रवणादन्यत्र विद्यान्तरेपि आवृत्त्या भवितव्यमिति यदि प्रतिपाद्येत, तदेदं चोद्यं स्यात्, नैवमत्र प्रतिपाद्यते, अपि तु विदिनोपक्रान्तस्योपासिना सिद्धवत्कृत्याऽनुवादरूपात् अन्यार्थदर्शनरूपाल्लिङ्गात् वेदान्तेषु वेदनशब्दः आवृत्तवेदनपरः, यथा "न सुकृतं न दुष्कृतं, सर्वे पाष्मानोऽतो निवत्र्तन्ते' इति सुकृतस्यापि माष्मशब्दपरामर्शरूपाल्लिङ्गाद्वेदान्तेषु पाष्मशब्दः सुकृतदुष्कृतसाधारणः, ततश्च वेदातेषु सर्वेभ्यः पाष्मभ्य उदितः' "अपहतपाष्मा' इत्यादिष्वपि पाष्मशब्दः सुकृतदुष्कृतसाधारण इत्युक्तौ ईदृशोपलम्भस्याऽप्रसक्तं । यस्तद्वेदेति - अत्र वक्तव्यं सर्वं लघुसिद्धान्ते प्रतिपादितम्, तत्रैव दृष्टव्यम्, भाष्ये-समानार्थे#ि#ेवति, मोक्षसाधनविधिष्वित्यर्थः । छागो वा मन्त्रवर्णदिति न्यायोभिप्रेत इति -ननु "छागस्य धपाया' इति मन्त्रस्यनित्यतयाङ्गत्वप्रतीतेः तदङ्गत्वं मावधीति सामा-

siddheraṅgamātrāvṛtau phalabhūyastve pramāṇābhāvāñcānāvṛttiriti siddhāntitamiti bhāvaḥ | ata eva karmaṇyanārambhabhāvitvāt kṛṣi-vatpratyārambhaṃ phalāni syuḥ' iti nyāyena phalabhūmārthatayā kāmyānāmāvṛttivat vedanasyāpi āvṛttiriti śaṅkā parāstā, mokṣarūpaphale tāratamyābhāvāt | bhāṣye-nacāvadhātādivaditi, "vrīhīnavahanti' iti śrutasyāvadhātasya dṛṣṭe sambhavatyadṛṣṭakalpanāyāanyāyyatvāditi nyāyena kratvapekṣitataṇḍulaviṣpattyarthatvāt taṇḍulaniṣpatteścāvadhātāvṛtti-mantareṇā'sambhavāt, āśrutāṣyavadhātāvṛttiḥ kāryeti, "kiyāṇāmarthaśeṣatvātpratyakṣe tannirvṛvyā'pavargassyāt' iti sādhitam tadvaditi bhāvaḥ, bhāṣye-upāsinā upasaṃhyiyata iti, nanu chāgapaśunyāyena saṃvargavidyagātasya "yastadveda yatsa veda' iti vedanaśabdasya "yāṃ devatāmupāsse' ityupasaṃhāravaśāt upāsanārūpatvaparyavasānamastu nām, na tāvanmātreṇa ānanda-vallayādyuktabrāhṛvedanānāmāvṛttissidhyati vidyābhedāt, nahi prativasantaṃ jyotiṣṭomasyāvṛttividhānāt dvādaśāhādīnā-māvṛttiḥ sidhyediti cet bhrāntosi, kkacidvidyāviśeṣe āvṛtteḥ śravaṇādanyatra vidyāntarepi āvṛttyā bhavitavyamiti yadi pratipādyeta, tadedaṃ codyaṃ syāt, naivamatra pratipādyate, api tu vidinopakrāntasyopāsinā siddhavatkṛtyā'nuvādarūpāt anyārthadarśanarūpālliṅgāt vedānteṣu vedanaśabdaḥ āvṛttavedanaparaḥ, yathā "na sukṛtaṃ na duṣkṛtaṃ, sarve pāṣmāno'to nivatrtante' iti sukṛtasyāpi māṣmaśabdaparāmarśarūpālliṅgādvedānteṣu pāṣmaśabdaḥ sukṛtaduṣkṛtasādhāraṇaḥ, tataśca vedāteṣu sarvebhyaḥ pāṣmabhya uditaḥ' "apahatapāṣmā' ityādiṣvapi pāṣmaśabdaḥ sukṛtaduṣkṛtasādhāraṇa ityuktau īdṛśopalambhasyā'prasaktaṃ | yastadvedeti - atra vaktavyaṃ sarvaṃ laghusiddhānte pratipāditam, tatraiva dṛṣṭavyam, bhāṣye-samānārthe#ि#ेvati, mokṣasādhanavidhiṣvityarthaḥ | chāgo vā mantravarṇaditi nyāyobhipreta iti -nanu "chāgasya dhapāyā' iti mantrasyanityatayāṅgatvapratīteḥ tadaṅgatvaṃ māvadhīti sāmā-

4.1.2

न्यवाचिपशुशब्दस्य मान्त्रवर्णिकछागरूपविशेषपर्यवसानं युक्तम्, इह नानापकरणाम्नातानां वेदनध्मानोपासनादिमोक्ष-साधनविधीनामेकार्थपर्यवसायित्वस्याऽनपेक्षिततया कथमत्र छागपशुन्यायावतारः, न च कासांचिद्विद्यानामावृत्त्यन-पेक्षाणामेव मोक्षसाधनत्वे मोक्षसाधनध्यानादिविधीनामननुषांनलक्षणाप्रामाण्यप्रसङ्ग इति वाच्यम्, प्रपत्तिवदावृत्ति-निरपेक्षविद्याया महाविश्वासशाल्यधिकारविशेषविषयतोपपत्त्या ध्यानपर्यवसायित्वस्य वेदनादिविधीनामनावश्यकत्वा-दिति चेन्न, अनन्यथासिद्धप्रमाणबलेन प्रपत्तावधिकारिविशेषपरिकल्पनेऽपि वेदनवित्रदस्थले तादृशाधिकारिविशेष-कल्पनाभावेन वेदनविधीनामेकार्थपर्यवसानस्याऽवश्यं वक्तव्यत्वेन छागपशुन्यायप्रवृत्तौ दोषाभावात् ।। । ।। उपदेश-क्रियाया इति - उपदोक्रियामात्रस्यावृत्तिर्विवक्षिता, न तु श्रवणादिविशिष्टोपदेशक्रियाया इत्यर्थः, ततश्रच श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' इत्युपदेशक्रियाया आवृत्तिरस्तीति भावः । द्विसस्त्रिः प्रत्ययमात्रेणेति - द्वित्रिवेदयैरपि कृतार्थत्वादित्यर्थः । ज्ञानवेदनशब्दान्वितेति - इदं वाक्यं श्रवणमनननिदिध्यासनानामावृत्तिरपेक्षिता नवेति विचारयन्ति, तदयुक्तमित्यस्याऽनन्तरं पठितं चेत् सुसङ्गतमिव भाति, पाठो निरीक्ष्यः, ननु अपरोक्षार्थविषयकप्रत्ययावृत्तेः तदापरोक्ष्यं व्रूमः, अतो न ज्योतिष्योमवाक्यार्थप्रत्ययावृत्तौ व्यभिचार इत्यत आह - एक-

nyavācipaśuśabdasya māntravarṇikachāgarūpaviśeṣaparyavasānaṃ yuktam, iha nānāpakaraṇāmnātānāṃ vedanadhmānopāsanādimokṣa-sādhanavidhīnāmekārthaparyavasāyitvasyā'napekṣitatayā kathamatra chāgapaśunyāyāvatāraḥ, na ca kāsāṃcidvidyānāmāvṛttyana-pekṣāṇāmeva mokṣasādhanatve mokṣasādhanadhyānādividhīnāmananuṣāṃnalakṣaṇāprāmāṇyaprasaṅga iti vācyam, prapattivadāvṛtti-nirapekṣavidyāyā mahāviśvāsaśālyadhikāraviśeṣaviṣayatopapattyā dhyānaparyavasāyitvasya vedanādividhīnāmanāvaśyakatvā-diti cenna, ananyathāsiddhapramāṇabalena prapattāvadhikāriviśeṣaparikalpane'pi vedanavitradasthale tādṛśādhikāriviśeṣa-kalpanābhāvena vedanavidhīnāmekārthaparyavasānasyā'vaśyaṃ vaktavyatvena chāgapaśunyāyapravṛttau doṣābhāvāt || | || upadeśa-kriyāyā iti - upadokriyāmātrasyāvṛttirvivakṣitā, na tu śravaṇādiviśiṣṭopadeśakriyāyā ityarthaḥ, tataśraca śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ' ityupadeśakriyāyā āvṛttirastīti bhāvaḥ | dvisastriḥ pratyayamātreṇeti - dvitrivedayairapi kṛtārthatvādityarthaḥ | jñānavedanaśabdānviteti - idaṃ vākyaṃ śravaṇamanananididhyāsanānāmāvṛttirapekṣitā naveti vicārayanti, tadayuktamityasyā'nantaraṃ paṭhitaṃ cet susaṅgatamiva bhāti, pāṭho nirīkṣyaḥ, nanu aparokṣārthaviṣayakapratyayāvṛtteḥ tadāparokṣyaṃ vrūmaḥ, ato na jyotiṣyomavākyārthapratyayāvṛttau vyabhicāra ityata āha - eka-

4.1.3

श्चन्द्र इति । भेदवासनाचेदिति - अन्यत्वं वक्तुमशक्यत्वादिति भावः । कल्पनापोहेनेति - भेदसत्यत्वकल्पनाव्युदासपूवर्क-भेदमिथ्यात्वनिश्चयायेत्यर्थः । प्रतिपन्नोपाधिस्थनिषेधप्रतियोगित्वरूपमिथ्वात्वप्रतीतावुपाधिप्रतीतिर्नान्तरीयकेति भावः । वाक्या-र्थज्ञानार्थश्रवणादिविहिदूषणप्रसङ्गादन्तःकरणविलयरूपज्ञानार्थसमाधिं दूषयति । समाधिविधिश्चाऽनुपपन्न इति - बन्धनिवर्त- कस्य वाक्यार्थज्ञानस्य त्वदभिमतान्तः-करणविनाशरूपसमाधिविरुद्धत्वादिति भावः । मुक्तस्य सर्वज्ञत्व इत्याक्षेपश्च, ननु मुक्त-स्यान्दाधिक्य इत्याक्षेपश्च प्रासङ्गिक इति नाशङ्का कार्या, केचित्तु-अत्र कानिचिद्वाक्यानि पातितानीति मन्यन्ते । रश्मिबहुत्वं पर्यावर्तयेदिति - इदञ्च पुत्रं प्रति कौषीतकीवाक्यम्-हे पुत्र रश्मीनादित्यं चाऽभेदेन पर्यावर्तयात्-पर्यावर्तयतादित्यर्थः,उपास्वेति यावत् । अहङ्ग्रहोपासनेति - प्रत्यगात्मोपासनेत्यर्थः ।। । ।। ।। इति आवृत्त्यधिकरणम्

ścandra iti | bhedavāsanācediti - anyatvaṃ vaktumaśakyatvāditi bhāvaḥ | kalpanāpoheneti - bhedasatyatvakalpanāvyudāsapūvarka-bhedamithyātvaniścayāyetyarthaḥ | pratipannopādhisthaniṣedhapratiyogitvarūpamithvātvapratītāvupādhipratītirnāntarīyaketi bhāvaḥ | vākyā-rthajñānārthaśravaṇādivihidūṣaṇaprasaṅgādantaḥkaraṇavilayarūpajñānārthasamādhiṃ dūṣayati | samādhividhiścā'nupapanna iti - bandhanivarta- kasya vākyārthajñānasya tvadabhimatāntaḥ-karaṇavināśarūpasamādhiviruddhatvāditi bhāvaḥ | muktasya sarvajñatva ityākṣepaśca, nanu mukta-syāndādhikya ityākṣepaśca prāsaṅgika iti nāśaṅkā kāryā, kecittu-atra kānicidvākyāni pātitānīti manyante | raśmibahutvaṃ paryāvartayediti - idañca putraṃ prati kauṣītakīvākyam-he putra raśmīnādityaṃ cā'bhedena paryāvartayāt-paryāvartayatādityarthaḥ,upāsveti yāvat | ahaṅgrahopāsaneti - pratyagātmopāsanetyarthaḥ || | || || iti āvṛttyadhikaraṇam

4.1.3

व्यतिकरोपदेशज्ञापनायेति - पूर्वाधिकरणे "आत्मेत्येवोपासीत' इति विद्युपास्योव्र्यतिकरोपदेशज्ञापनार्थोपात्तवाक्य-स्थितात्मशब्दार्थनिरूपणं क्रियत इत्यर्थः । वस्तुतस्यतु "त्वं वा अहमस्मि भगवो देवते अहं वै त्वमसि भगवो देवते' "आत्मेत्येवोपासीत' इत्यादीनां व्यतिकराणामुपदेशरूपत्वमुखेन दृष्टिविधित्वाभावज्ञापनायेत्यर्थः । पूर्वप्रकृतेति - जगत्कारणतयोपास्यतया चाध्यायत्रयप्रतिपादितस्य वस्तुनो वेदान्तवाक्यस्थात्मशब्दार्थात्मशब्दार्थात्मकत्वं निरूप्यते समथ्र्यत इत्यर्थः । ततश्च कथमस्याधिकरणस्य शब्दार्थनिरूपणपरत्वमिति शङ्कापि निराकृता । अहमर्थसामानाधि-करण्येनेति -अहन्त्वेनेत्यर्थः, अथवेत्यादिपक्षाभिप्रायेणाह - किमुपास्यं ब्राहृेति । अन्यत्वेनोपास्यमिति -शरीरशरीरिभाव-रूपसम्बन्धशून्यत्वेनोपास्यमित्यर्थः । पृथकत्वानुसन्धानविरोध इति । "पृथगात्मानं प्रेरितारञ्च मत्वा' इति पृथक्सिद्धत्वानुसन्धानस्वाऽपृथक्सिद्धविशेषणत्वरूपशरीरत्वानुसन्धानविरुद्धत्वादिति भावः । यदा पृथङ्मत्वेति पृथक्पकत्वेत्यादित् मननक्रियायामन्वेति, ततश्च आत्ममननं प्रेरितृमननञ्च पृथग्भूतं कार्यमित्यर्थः पर्यवसन्नः । ततश्च आत्मप्रेरित्रोरेकमननानुप्रवेशो व्यावर्तितो भवति, अतो जीवपरयोः शरीरात्ममावानुसन्धानस्य नावकाशः । शरीरात्मभावानुसन्धाने हि द्वयोरप्येकस्यां मननक्रियायामनुप्रवेशप्रसङ्गेन पृथङ्मननं न भवेदिति विरोध

vyatikaropadeśajñāpanāyeti - pūrvādhikaraṇe "ātmetyevopāsīta' iti vidyupāsyovryatikaropadeśajñāpanārthopāttavākya-sthitātmaśabdārthanirūpaṇaṃ kriyata ityarthaḥ | vastutasyatu "tvaṃ vā ahamasmi bhagavo devate ahaṃ vai tvamasi bhagavo devate' "ātmetyevopāsīta' ityādīnāṃ vyatikarāṇāmupadeśarūpatvamukhena dṛṣṭividhitvābhāvajñāpanāyetyarthaḥ | pūrvaprakṛteti - jagatkāraṇatayopāsyatayā cādhyāyatrayapratipāditasya vastuno vedāntavākyasthātmaśabdārthātmaśabdārthātmakatvaṃ nirūpyate samathryata ityarthaḥ | tataśca kathamasyādhikaraṇasya śabdārthanirūpaṇaparatvamiti śaṅkāpi nirākṛtā | ahamarthasāmānādhi-karaṇyeneti -ahantvenetyarthaḥ, athavetyādipakṣābhiprāyeṇāha - kimupāsyaṃ brāhṛेti | anyatvenopāsyamiti -śarīraśarīribhāva-rūpasambandhaśūnyatvenopāsyamityarthaḥ | pṛthakatvānusandhānavirodha iti | "pṛthagātmānaṃ preritārañca matvā' iti pṛthaksiddhatvānusandhānasvā'pṛthaksiddhaviśeṣaṇatvarūpaśarīratvānusandhānaviruddhatvāditi bhāvaḥ | yadā pṛthaṅmatveti pṛthakpakatvetyādit mananakriyāyāmanveti, tataśca ātmamananaṃ preritṛmananañca pṛthagbhūtaṃ kāryamityarthaḥ paryavasannaḥ | tataśca ātmapreritrorekamananānupraveśo vyāvartito bhavati, ato jīvaparayoḥ śarīrātmamāvānusandhānasya nāvakāśaḥ | śarīrātmabhāvānusandhāne hi dvayorapyekasyāṃ mananakriyāyāmanupraveśaprasaṅgena pṛthaṅmananaṃ na bhavediti virodha

4.1.3

इति भावः । ब्राहृोपासनानि विहितानीति - शाण्डिल्यविद्यायां "सर्वं खल्विदं ब्राहृ' इति सामानाधिकरण्यनिर्देशः, "एष म आत्मा' इति व्यदिकरणनिर्देशश्च न दृष्टिविधित्वशङ्काव्यतिरेकोकिविरोधात्, अतो न तत्रायं विचार उपयुक्त इति भावः । वस्तुतस्तु पृथक्सिद्धत्वरूपानात्मत्वानुसन्धानस्य मोक्षसाधनतया विहितत्वात्, अनात्मत्वमेव प्रामाणिकम्, आत्मेस्येवोपासीत' इत्येतत्तु अभ्युदयफलकदृष्टिविधिरूपं भविष्यतीति पूर्वपक्षिणो भावः । अहंशब्दार्थतात्पर्यविवक्षयेति - अहंशब्दार्थस्य प्रकृतित्वविवक्षायां प्रकृतेरेवास्तिक्रियाकर्तृत्वात् उत्तमपुरुष इत्यर्थः । अत एव "यदग्ने स्थामहं त्वं वा स्या अहम्' इति, प्रकृत्याश्रयः पुरुषो भवतीति "युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः' इति सूत्रे प्रतिपादितमिति द्रष्टव्यम् । युक्तमिति दर्शितं भवतीति - क्रियान्वयात्प्रागेव "विष्णवे शिषिविष्टाय' इत्यादौ सामानाधिकरण्यस्थले परस्परमभेदान्वयाभ्युपगमादिहाष्य भेदान्वया-

iti bhāvaḥ | brāhṛोpāsanāni vihitānīti - śāṇḍilyavidyāyāṃ "sarvaṃ khalvidaṃ brāhṛ' iti sāmānādhikaraṇyanirdeśaḥ, "eṣa ma ātmā' iti vyadikaraṇanirdeśaśca na dṛṣṭividhitvaśaṅkāvyatirekokivirodhāt, ato na tatrāyaṃ vicāra upayukta iti bhāvaḥ | vastutastu pṛthaksiddhatvarūpānātmatvānusandhānasya mokṣasādhanatayā vihitatvāt, anātmatvameva prāmāṇikam, ātmesyevopāsīta' ityetattu abhyudayaphalakadṛṣṭividhirūpaṃ bhaviṣyatīti pūrvapakṣiṇo bhāvaḥ | ahaṃśabdārthatātparyavivakṣayeti - ahaṃśabdārthasya prakṛtitvavivakṣāyāṃ prakṛterevāstikriyākartṛtvāt uttamapuruṣa ityarthaḥ | ata eva "yadagne sthāmahaṃ tvaṃ vā syā aham' iti, prakṛtyāśrayaḥ puruṣo bhavatīti "yuṣmadyupapade samānādhikaraṇe sthāninyapi madhyamaḥ' iti sūtre pratipāditamiti draṣṭavyam | yuktamiti darśitaṃ bhavatīti - kriyānvayātprāgeva "viṣṇave śiṣiviṣṭāya' ityādau sāmānādhikaraṇyasthale parasparamabhedānvayābhyupagamādihāṣya bhedānvayā-

4.1.4

नन्तरं तस्मिन्नभेदे अस्तित्वान्वयसं भाव इति भावः । प्रामाणिकत्वादिति परिहारायोगादिति - संसारिणः संसारित्वापोहेन ईश्वरात्मत्वप्रतिपादनेऽपि ईश्वरस्य संसार्यात्मत्वप्रतिपादनानाभ्युपगमात् नेश्वराभावप्रसङ्ग इ#ि#ीत चेति परिहारान्तरमप्युपन्यस्तम्, तथापि प्रामाणिकत्वादित्ययं परिहारः परिहासपदम् । बाधस्य तर्केऽनुगुणत्वादित्यत्र तात्पर्यमिति द्रष्टव्यम् । तत् त्वमेव, त्वमेव तद्वितीश्वरस्यापि संसंर्यात्मत्वप्रतिपादनाद्यत्यपि द्रष्टव्यम् । शास्त्रमीरुत्वाल्लोकस्येति - श्रवणे न प्रवृत्तिस्स्यादिति शेषः, स्वाप्नशशमहिषवैषम्यं शङ्कते । यदि प्रबोधेऽपीति - जीवस्य हेयार्हत्वमेव निवर्तत इति । स्यप्ने; तू धर्मिद्वयं धर्मद्वयञ्च निवर्तत

nantaraṃ tasminnabhede astitvānvayasaṃ bhāva iti bhāvaḥ | prāmāṇikatvāditi parihārāyogāditi - saṃsāriṇaḥ saṃsāritvāpohena īśvarātmatvapratipādane'pi īśvarasya saṃsāryātmatvapratipādanānābhyupagamāt neśvarābhāvaprasaṅga i#ि#ीta ceti parihārāntaramapyupanyastam, tathāpi prāmāṇikatvādityayaṃ parihāraḥ parihāsapadam | bādhasya tarke'nuguṇatvādityatra tātparyamiti draṣṭavyam | tat tvameva, tvameva tadvitīśvarasyāpi saṃsaṃryātmatvapratipādanādyatyapi draṣṭavyam | śāstramīrutvāllokasyeti - śravaṇe na pravṛttissyāditi śeṣaḥ, svāpnaśaśamahiṣavaiṣamyaṃ śaṅkate | yadi prabodhe'pīti - jīvasya heyārhatvameva nivartata iti | syapne; tū dharmidvayaṃ dharmadvayañca nivartata

4.1.5

इति भावः । शुक्तिरूप्येश्वरयोरिति - न च रूप्यस्वरूपस्य नाशात् कथमवैषम्यमिति वाच्यम्, अधिष्ठानमेवाऽध्यस्तस्व-रूपमित्यभ्युपगमात् शुक्तिस्वरूपस्य चानाशादवैषम्यमिति भावः ।। । ।। ।। इति आत्मत्वोपासनाधिकरणम् ।। ब्राहृणः प्रतीको दृष्टिविशेषणमिति - ब्राहृ स्वतन्त्रेणोपासं प्रतीको दृष्टिविशेषणमित्यर्थः

iti bhāvaḥ | śuktirūpyeśvarayoriti - na ca rūpyasvarūpasya nāśāt kathamavaiṣamyamiti vācyam, adhiṣṭhānamevā'dhyastasva-rūpamityabhyupagamāt śuktisvarūpasya cānāśādavaiṣamyamiti bhāvaḥ || | || || iti ātmatvopāsanādhikaraṇam || brāhṛṇaḥ pratīko dṛṣṭiviśeṣaṇamiti - brāhṛ svatantreṇopāsaṃ pratīko dṛṣṭiviśeṣaṇamityarthaḥ

4.1.6

भाष्ये-भृत्ये तु राजदृष्टिरम्युदयायेति, स्यादिति शेषः, इदमुपलक्षणम् "मनो ब्राहृेत्युपासती' इत्यादौ मनऽ#ादिशब्दानां प्राथम्यात् तन्मुख्यार्थत्यागस्याऽनुचितत्वात् ब्राहृशब्दस्य इतिशब्दशिरस्कत्वेन स्वार्थात् प्रच्यावनस्यापेक्षितत्वाच्च "आदित्यं ब्राहृोपास्ते' इत्यादौ द्वितीयानिर्देशाच्छ मनऽ#ादौ ब्राहृदृष्टिरेवं युक्तेति द्रष्टव्यम् । तदभावप्रसङ्गाभावादिति - प्रतीकाभावप्रसङ्गाभावादित्यर्थः, यद्यपि ब्राहृशरीरत्वमात्रं, न स्वरूपोपमर्दकम्, उक्तरीत्या अनुपमर्देनापि शरीरत्व-सम्भवात्, तथापि न तन्मात्रमात्मत्वेनोपास्व-त्वप्रयोजकम्, ब्राहृस्वरूपत्वस्यैव ग्राह्रत्वेन उपास्यत्वप्रयोजकत्वात् प्रतीकादेब्र्राहृस्वरूपत्वापत्तौ प्रतीकाभावप्रसङ्गस्य अवर्जनीयत्वात्, प्रसङ्गादिति चेन्न, जडस्य मनऽ#ादेः ब्राहृस्वरूपत्वा-पत्तेरत्यान्तासत्वेन तस्य प्रतीकाभावप्रसङ्गहेतुत्वस्याप्रसक्तेरित्यत्र तात्पर्यात् । वासो ददात्यनो ददातीति - वासो ददात्यनो ददातीत्यत्र वानं तक्षणञ्च कृत्वा वासोऽनश्च निष्पाद्यैव दातव्यम्, उत यथासिद्धमेव दातव्यमिति संशये वानतक्षण-क्रियायां सत्यां वासोऽनश्शब्दयोः प्रयोगदर्शनात् क्रियानिमित्तकौ वासोऽनश्शब्दौ क्रियामेव दानाङ्गतया विधत्तः, तस्माद्दानं कुर्वता तन्तून् वृक्षाश्चोपादाय वानं तक्षणं च कतव्र्यमिति प्राप्ते, जात्यन्वयव्यतिरेकानुविधानात् जातिशब्दा-वेतौ, जातिस्तु क्रियाभिव्यङ्गयेति क्रियोत्तरकाले शब्दप्रयोगः, न तु वासोऽनश्शब्दें;#ः क्रियावचनत्वम्, अतो वानतक्षण-क्रिययोरचोदितत्वात् नानुष्ठानमिति सप्तने स्थितम् । ब्राहृणश्चोदितत्वाभावादिति - "मनो ब्राहृे'त्यादौ ब्राहृेत्युपासनमात्रं विधीयते च त्वात्मा, तथापि यस् यन्मात्रतयोपासनं विहितं तत्तन्मात्रतयैव प्रतिपत्तव्यम्, यवद्वचनं वाचनिकमिति न्यायात् नाधिकमध्याहर्तव्यम् अतिप्रसङ्गदिति भावः । ब्राहृसामानाधिकरण्णञ्चेति - ब्राहृण उपास्यत्वश्रवणात् ब्राहृोपासने सर्वत्रात्मत्वस्य सत्यत्वादिवदनुवृत्ततायाः पूर्वाधिकरणे समर्थितत्वादित्यर्थः । इतिकरणवैयथ्र्यं हेतुरिति - शुक्तिकां रजतमिति प्रत्येतीति वाक्यसमानाकारत्वादिति भावः । प्रतीपगतद्वितीयावभिक्तिरपीति - "य एतदेवं विद्वानादित्यं

bhāṣye-bhṛtye tu rājadṛṣṭiramyudayāyeti, syāditi śeṣaḥ, idamupalakṣaṇam "mano brāhṛेtyupāsatī' ityādau mana'#ाdiśabdānāṃ prāthamyāt tanmukhyārthatyāgasyā'nucitatvāt brāhṛśabdasya itiśabdaśiraskatvena svārthāt pracyāvanasyāpekṣitatvācca "ādityaṃ brāhṛोpāste' ityādau dvitīyānirdeśāccha mana'#ाdau brāhṛdṛṣṭirevaṃ yukteti draṣṭavyam | tadabhāvaprasaṅgābhāvāditi - pratīkābhāvaprasaṅgābhāvādityarthaḥ, yadyapi brāhṛśarīratvamātraṃ, na svarūpopamardakam, uktarītyā anupamardenāpi śarīratva-sambhavāt, tathāpi na tanmātramātmatvenopāsva-tvaprayojakam, brāhṛsvarūpatvasyaiva grāhratvena upāsyatvaprayojakatvāt pratīkādebrrāhṛsvarūpatvāpattau pratīkābhāvaprasaṅgasya avarjanīyatvāt, prasaṅgāditi cenna, jaḍasya mana'#ाdeḥ brāhṛsvarūpatvā-patteratyāntāsatvena tasya pratīkābhāvaprasaṅgahetutvasyāprasakterityatra tātparyāt | vāso dadātyano dadātīti - vāso dadātyano dadātītyatra vānaṃ takṣaṇañca kṛtvā vāso'naśca niṣpādyaiva dātavyam, uta yathāsiddhameva dātavyamiti saṃśaye vānatakṣaṇa-kriyāyāṃ satyāṃ vāso'naśśabdayoḥ prayogadarśanāt kriyānimittakau vāso'naśśabdau kriyāmeva dānāṅgatayā vidhattaḥ, tasmāddānaṃ kurvatā tantūn vṛkṣāścopādāya vānaṃ takṣaṇaṃ ca katavryamiti prāpte, jātyanvayavyatirekānuvidhānāt jātiśabdā-vetau, jātistu kriyābhivyaṅgayeti kriyottarakāle śabdaprayogaḥ, na tu vāso'naśśabdeṃ;#ḥ kriyāvacanatvam, ato vānatakṣaṇa-kriyayoracoditatvāt nānuṣṭhānamiti saptane sthitam | brāhṛṇaścoditatvābhāvāditi - "mano brāhṛे'tyādau brāhṛेtyupāsanamātraṃ vidhīyate ca tvātmā, tathāpi yas yanmātratayopāsanaṃ vihitaṃ tattanmātratayaiva pratipattavyam, yavadvacanaṃ vācanikamiti nyāyāt nādhikamadhyāhartavyam atiprasaṅgaditi bhāvaḥ | brāhṛsāmānādhikaraṇṇañceti - brāhṛṇa upāsyatvaśravaṇāt brāhṛोpāsane sarvatrātmatvasya satyatvādivadanuvṛttatāyāḥ pūrvādhikaraṇe samarthitatvādityarthaḥ | itikaraṇavaiyathryaṃ heturiti - śuktikāṃ rajatamiti pratyetīti vākyasamānākāratvāditi bhāvaḥ | pratīpagatadvitīyāvabhiktirapīti - "ya etadevaṃ vidvānādityaṃ

4.1.6

ब्राहृेत्युपास्ते' "यः सङ्कल्पं ब्राअहृेत्युपास्ते' इत्यादावादित्यसङ्कल्पादिपुंल्लिङ्गशब्देषु द्वितीयाया असंदिग्वत्वादिति भावः । हेतुरिति - प्रतीकस्यैव स्वततनत्रोपास्यत्वं ब्राहृणो दृष्टिविशेषणत्वम् इत्येवंरूपे अधिकरणार्थे इति शेषः, आदित्यादेः दृष्टि-विशेषणत्वे "ब्राहृ आदित्य इत्युपास्ते' "ब्राहृ सङ्कल्प इत्युपास्ते' इत्येवं प्रथमतः उपास्यं ब्राहृ द्वितीयान्तेन निर्दिश्य दृष्टि-विशेषणानां आदित्यादीनां प्रथमान्तेन पश्चाच्च निर्देशप्रसङ्ग इत्यर्थः । अतः प्रतीकगतद्वितीयाविभक्तिः प्रथमनिर्देशश्च-मनऽ#ादेः स्वतन्त्रोपास्यत्वं ब्राहृण उपास्यविशेषणत्वमित्येवंरूपाधिकरणप्रतिपाद्ये अर्थे हेतुरित्यर्थः ।। । ।। ।। इति प्रतीकाधिकरणम् ।। देवताया उत्कर्षादिति - ननु "ब्राहृदृष्टिरुत्कर्षा'दिति ब्राहृण एवोत्कर्षात् दृष्टिविशेषणत्वमुक्तम्, नत्वादित्यादिदेवतायाः, येनेयमाक्षेपिकी सङ्गतिस्स्यादिति चेन्न, ब्राहृणस्सर्वज्ञत्वफलप्रदत्वादिना मनआद्यपेक्षयोत्कृष्टत्वात्, तद्दृष्टिर्मनआदौ कर्तव्येत्युक्ते आदित्यादीनामपि उद्गीथाद्यपेक्षया देवात्वादिना उत्कृष्टत्वात् आदित्यादिदृष्टिरुद्गीथादौ कर्तव्येति सिद्धमेवेति भावः । फलसाधनतया विहितत्वात्प्रधानस्य कर्मण इति - साङ्गस्येति शेषः, ततश्चोद्गीथकर्माङ्गभूतोद्गीथादीनामपि फलवत्त्वमस्तीति भावः । देवताप्रातिरवन्तरव्यापारमात्रमिति - अतिथिभोगनेनाऽतिथिप्रीतिवदिति भावः, "फलमत उपपत्तेः' इति न्यायेन परमात्मन एव फलप्रदत्वेन इतरासां देवतानां भोजनेनातिथिवत् कर्मभिः प्रतीनामपि फलप्रदत्वासम्भवेन अप्रधानत्वादिति भावः, ब्राहृमतिवदादित्यामितयोपीति चशब्दार्थ इति ग्रन्थो राद्धान्तव्याख्याने उत्कृष्टश्चेत् सुश्लिष्ट इव भाति, न च तत्रापि च शब्दोऽवधारण इति भाष्येणे विरोधश्शङ्कनीयः, तस्य निपातत्वेन नानार्थत्वात्, तथापि व्याख्यानोपपत्तेः सूत्रस्यानेकार्थसूचकत्वादिति द्रष्टव्यम्, ननु उद्गीथादीनां कर्माङ्गतया फलसाधनत्ववत् आदित्यादेरपि देवतारूपेण फलसाधनत्वमविशिष्टमिति कथं पूर्वपक्ष इत्यत आह -

brāhṛेtyupāste' "yaḥ saṅkalpaṃ brāahṛेtyupāste' ityādāvādityasaṅkalpādipuṃlliṅgaśabdeṣu dvitīyāyā asaṃdigvatvāditi bhāvaḥ | heturiti - pratīkasyaiva svatatanatropāsyatvaṃ brāhṛṇo dṛṣṭiviśeṣaṇatvam ityevaṃrūpe adhikaraṇārthe iti śeṣaḥ, ādityādeḥ dṛṣṭi-viśeṣaṇatve "brāhṛ āditya ityupāste' "brāhṛ saṅkalpa ityupāste' ityevaṃ prathamataḥ upāsyaṃ brāhṛ dvitīyāntena nirdiśya dṛṣṭi-viśeṣaṇānāṃ ādityādīnāṃ prathamāntena paścācca nirdeśaprasaṅga ityarthaḥ | ataḥ pratīkagatadvitīyāvibhaktiḥ prathamanirdeśaśca-mana'#ाdeḥ svatantropāsyatvaṃ brāhṛṇa upāsyaviśeṣaṇatvamityevaṃrūpādhikaraṇapratipādye arthe heturityarthaḥ || | || || iti pratīkādhikaraṇam || devatāyā utkarṣāditi - nanu "brāhṛdṛṣṭirutkarṣā'diti brāhṛṇa evotkarṣāt dṛṣṭiviśeṣaṇatvamuktam, natvādityādidevatāyāḥ, yeneyamākṣepikī saṅgatissyāditi cenna, brāhṛṇassarvajñatvaphalapradatvādinā manaādyapekṣayotkṛṣṭatvāt, taddṛṣṭirmanaādau kartavyetyukte ādityādīnāmapi udgīthādyapekṣayā devātvādinā utkṛṣṭatvāt ādityādidṛṣṭirudgīthādau kartavyeti siddhameveti bhāvaḥ | phalasādhanatayā vihitatvātpradhānasya karmaṇa iti - sāṅgasyeti śeṣaḥ, tataścodgīthakarmāṅgabhūtodgīthādīnāmapi phalavattvamastīti bhāvaḥ | devatāprātiravantaravyāpāramātramiti - atithibhoganenā'tithiprītivaditi bhāvaḥ, "phalamata upapatteḥ' iti nyāyena paramātmana eva phalapradatvena itarāsāṃ devatānāṃ bhojanenātithivat karmabhiḥ pratīnāmapi phalapradatvāsambhavena apradhānatvāditi bhāvaḥ, brāhṛmativadādityāmitayopīti caśabdārtha iti grantho rāddhāntavyākhyāne utkṛṣṭaścet suśliṣṭa iva bhāti, na ca tatrāpi ca śabdo'vadhāraṇa iti bhāṣyeṇe virodhaśśaṅkanīyaḥ, tasya nipātatvena nānārthatvāt, tathāpi vyākhyānopapatteḥ sūtrasyānekārthasūcakatvāditi draṣṭavyam, nanu udgīthādīnāṃ karmāṅgatayā phalasādhanatvavat ādityāderapi devatārūpeṇa phalasādhanatvamaviśiṣṭamiti kathaṃ pūrvapakṣa ityata āha -

4.1.6

मनो ब्राहृेत्युपासीतेत्यादिना । अफलसाधनेभ्य इति - न विद्यते फलं यषां त इत्येवं बहुव्रीहिणा अफलशब्दो अफलसाधन- वचन इति भावः । अर्यम्णे चरुं निर्वपेदिति - यद्यादित्यादेः "अर्यम्णे चरुं निर्वपेत् स्वर्गकामः' इत्यादि विध्यन्तरविहितेषु कर्मसु फलप्रदत्वसम्भवेऽपि अस्मिन्नुपासनाप्रकरणे देवतात्वाभावेन फलप्रदत्वाभावात् तत उद्गीथादेरेव फलवत्कर्माङ्गत्वात् उत्कृष्टत्वमित्युच्येत-तदापि उद्गीथादावेवादित्यादिदृष्टिविर्धेया, अङ्गानङ्गसमभिव्याहारवतीनां विद्यानां अङ्गेषु अनङ्गदृष्टि-रूपत्वे प्रधानकर्मप्रयुक्ताङ्गाश्रयत्वात् स्वतन्त्रफलानामपि तासां अधिकृताधिकारतया पृथक्प्रवृत्तिर्न कल्पनीयेति प्रयुक्ति-लाघवात्, अन्यथा प्रयुर्क्तिकल्पनागौरवं स्यादिति द्रष्टव्यम्, उद्गीथादीनां क्रियारूपाणामिति पाठः, कर्मसमवायितयेति क्कचित्पाठो लेखकानवधाननिबन्धनः, उद्गीथादीनां स्वत एव गीतिक्रियारूपत्वात् परैस्तथानुक्तेश्चेति द्रष्टव्यम् । युकत्यन्तरमाह - इयमेवेति । इयमेवर्गग्निस्सामेत्युकत्वा तद्धेतुसमर्पके "तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम' इति वाक्ये पृथिव्यग्न्योः ॠकसामशब्दप्रयोगः पूर्ववाक्ये पृथिव्यग्न्योः ॠक्सामदृÏष्ट ज्ञापयति, आरोप्यवाचिशब्देनौवाधिष्ठान-व्यवहारस्य लोके दर्शनादिति भावः । न राज्ञि क्षत्तृशब्द इति - अध्यस्ते राज्ञि नाधिष्ठानवाचिक्षत्तृशब्दप्रयोगोऽस्तीति भावः, तत्र क्षत्रध्यासाभावादिति क्कचित्पाठो दृश्यते, न तस्य सामीचीन्यं पश्यामः । कर्मणो वीर्यवत्तरत्वं श्रुतमिति - "यदेव विद्यया करोति' इति विद्यया क्रियमाणस्यैव वीर्यवत्तरत्वश्रवणात् आदित्यादेश्चाक्रियमाणत्वादिति भावः । उद्गीथादिकमस्र्वतिशय उपपद्यत इति - भूतभाव्युपयोगं हि वस्तु संस्कायर्मिष्यते, उद्गीथादीनांच क्रियात्वात् ज्योतिष्टोमा-द्युपकारस्य तैः करिष्यमाणत्वाच्च तान्येवोद्वथादीन्यादित्यादिमतिभिः संस्क्रियेरन्नित्यर्थः । कर्मणो ह्रपूर्वसन्निकर्ष इति - उद्गीथादिकर्मण इत्यर्थः, ततश्च सप्रयोजनत्वादादित्यादिमतिभिः संस्कार्यत्वमुपपद्यत इति भावः, ननु उद्गीथादिकर्मणो नापूर्वसन्निकर्षः, प्रधानस्यैवापूर्वसन्निकृष्टत्वादित्याशंक्याह - असाधितस्य करणत्वायोगादिति । अङ्गाननुगृहीतस्य प्रधानस्यापूर्वकरणत्वासम्भवेन अङ्गानामपूवसन्निकृष्टत्वमस्तीति भावः । कर्मस्वतिशयावहत्वादिति - उपासनस्यो-द्गीथादिकमर्सु अतिशयावहत्वात् उद्गीथादिकर्मण एव स्वतन्त्रोपास्यत्वमिति भावः, यकत्यन्तरमाह - आदित्यादिः प्रधानमिति । प्रधानशब्दस्य नित्यनपुंसकलिङ्गतया तथा निर्देशः तदेवोपपादयति । कर्मफलस्येत्यादिना -ॠच्चि पृथिवीत्वं विधेयमवगतमिति । पृथिव्या हि ॠकत्वे अवधार्यमाणे इयमृगेवेत्यक्षरन्यासः स्यादिति भावः । पृथिव्यामृक्छब्दो लाक्षरिक इति -

mano brāhṛेtyupāsītetyādinā | aphalasādhanebhya iti - na vidyate phalaṃ yaṣāṃ ta ityevaṃ bahuvrīhiṇā aphalaśabdo aphalasādhana- vacana iti bhāvaḥ | aryamṇe caruṃ nirvapediti - yadyādityādeḥ "aryamṇe caruṃ nirvapet svargakāmaḥ' ityādi vidhyantaravihiteṣu karmasu phalapradatvasambhave'pi asminnupāsanāprakaraṇe devatātvābhāvena phalapradatvābhāvāt tata udgīthādereva phalavatkarmāṅgatvāt utkṛṣṭatvamityucyeta-tadāpi udgīthādāvevādityādidṛṣṭivirdheyā, aṅgānaṅgasamabhivyāhāravatīnāṃ vidyānāṃ aṅgeṣu anaṅgadṛṣṭi-rūpatve pradhānakarmaprayuktāṅgāśrayatvāt svatantraphalānāmapi tāsāṃ adhikṛtādhikāratayā pṛthakpravṛttirna kalpanīyeti prayukti-lāghavāt, anyathā prayurktikalpanāgauravaṃ syāditi draṣṭavyam, udgīthādīnāṃ kriyārūpāṇāmiti pāṭhaḥ, karmasamavāyitayeti kkacitpāṭho lekhakānavadhānanibandhanaḥ, udgīthādīnāṃ svata eva gītikriyārūpatvāt paraistathānukteśceti draṣṭavyam | yukatyantaramāha - iyameveti | iyamevargagnissāmetyukatvā taddhetusamarpake "tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma' iti vākye pṛthivyagnyoḥ ṝkasāmaśabdaprayogaḥ pūrvavākye pṛthivyagnyoḥ ṝksāmadṛÏṣṭa jñāpayati, āropyavāciśabdenauvādhiṣṭhāna-vyavahārasya loke darśanāditi bhāvaḥ | na rājñi kṣattṛśabda iti - adhyaste rājñi nādhiṣṭhānavācikṣattṛśabdaprayogo'stīti bhāvaḥ, tatra kṣatradhyāsābhāvāditi kkacitpāṭho dṛśyate, na tasya sāmīcīnyaṃ paśyāmaḥ | karmaṇo vīryavattaratvaṃ śrutamiti - "yadeva vidyayā karoti' iti vidyayā kriyamāṇasyaiva vīryavattaratvaśravaṇāt ādityādeścākriyamāṇatvāditi bhāvaḥ | udgīthādikamasrvatiśaya upapadyata iti - bhūtabhāvyupayogaṃ hi vastu saṃskāyarmiṣyate, udgīthādīnāṃca kriyātvāt jyotiṣṭomā-dyupakārasya taiḥ kariṣyamāṇatvācca tānyevodvathādīnyādityādimatibhiḥ saṃskriyerannityarthaḥ | karmaṇo hrapūrvasannikarṣa iti - udgīthādikarmaṇa ityarthaḥ, tataśca saprayojanatvādādityādimatibhiḥ saṃskāryatvamupapadyata iti bhāvaḥ, nanu udgīthādikarmaṇo nāpūrvasannikarṣaḥ, pradhānasyaivāpūrvasannikṛṣṭatvādityāśaṃkyāha - asādhitasya karaṇatvāyogāditi | aṅgānanugṛhītasya pradhānasyāpūrvakaraṇatvāsambhavena aṅgānāmapūvasannikṛṣṭatvamastīti bhāvaḥ | karmasvatiśayāvahatvāditi - upāsanasyo-dgīthādikamarsu atiśayāvahatvāt udgīthādikarmaṇa eva svatantropāsyatvamiti bhāvaḥ, yakatyantaramāha - ādityādiḥ pradhānamiti | pradhānaśabdasya nityanapuṃsakaliṅgatayā tathā nirdeśaḥ tadevopapādayati | karmaphalasyetyādinā -ṝcci pṛthivītvaṃ vidheyamavagatamiti | pṛthivyā hi ṝkatve avadhāryamāṇe iyamṛgevetyakṣaranyāsaḥ syāditi bhāvaḥ | pṛthivyāmṛkchabdo lākṣarika iti -

4.1.7

तदेतदेतस्वामिति वाक्य इति शेषः । सम्बन्धमात्रमिति - पृथिव्यग्न्योः ॠक्सामशब्दवाच्याध्यस्तत्वलक्षणसम्बन्धोऽस्तीति भावः । न तूत्कर्षमिति - नाध्यस्तमपेक्षत इत्यर्थः, तथाचाध्यस्तवाचिशब्दत्वाभावेपि अधिष्ठानवाचिशब्देन अध्यति लक्षणया प्रयोग उप-पद्यत इति भावः । कर्मस्वतिशयाधायकत्वेनेति - कर्मस्वनुष्ठितेषु परमात्मप्रीतिरूपतिशयाधाने आदित्यादिदेवताप्रीतेः द्वारत्वादिति भावः, यद्यप्ययं ग्रन्थः पुरोवादग्रन्थेषु न दृश्यते, तथापि योग्यतानुसारादेवमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । नहि द्वितीयाविभकत्यर्थो-ऽनन्वित इति - लोकेष्वित्यस्य द्वितीयया विपरिणाममात्रेणैव "वाचं धेनुमुपासीत' "योषितमÏग्न ध्यायीत' इत्यादिवत् "लोकान् पञ्जविधं सामोपासीत' इत्युक्तौ विरोधाभावादिति भावः । क्रत्वधिकृतेनेति - क्रत्वङ्गाश्रितत्वात् गोदोहनादिवदिति भावः

tadetadetasvāmiti vākya iti śeṣaḥ | sambandhamātramiti - pṛthivyagnyoḥ ṝksāmaśabdavācyādhyastatvalakṣaṇasambandho'stīti bhāvaḥ | na tūtkarṣamiti - nādhyastamapekṣata ityarthaḥ, tathācādhyastavāciśabdatvābhāvepi adhiṣṭhānavāciśabdena adhyati lakṣaṇayā prayoga upa-padyata iti bhāvaḥ | karmasvatiśayādhāyakatveneti - karmasvanuṣṭhiteṣu paramātmaprītirūpatiśayādhāne ādityādidevatāprīteḥ dvāratvāditi bhāvaḥ, yadyapyayaṃ granthaḥ purovādagrantheṣu na dṛśyate, tathāpi yogyatānusārādevamuktamiti draṣṭavyam | nahi dvitīyāvibhakatyartho-'nanvita iti - lokeṣvityasya dvitīyayā vipariṇāmamātreṇaiva "vācaṃ dhenumupāsīta' "yoṣitamaÏgna dhyāyīta' ityādivat "lokān pañjavidhaṃ sāmopāsīta' ityuktau virodhābhāvāditi bhāvaḥ | kratvadhikṛteneti - kratvaṅgāśritatvāt godohanādivaditi bhāvaḥ

4.1.11

पृथिव्येव ॠक् नान्यदस्तीति - अयमर्थः-पृथिव्येव ॠगित्युक्ते नान्या ॠगिति वाक्यशेषरूपं विवरणं सम्पद्यत इति ।। । ।। ।। इति आदित्यादिमत्यधिकरणम् ।। आसनसमर्थनहेतोरैकाग्रयस्येति - अनन्तराधिकरणयोः अप्रासङ्गिकत्वेपि आसननियमसमर्थनहेतोश्चित्तैकाग्रयस्याऽस्मिन्न-धिकरणे समथ्र्यमानत्वादनन्तराधिकरणप्रतिपादितेषु अङ्गावबद्धोपासनेषु कर्मतन्त्रेषु ॠत्विक्कर्मसु आसननियमसमथर्ना-सम्भवेनाऽव्यवहिताधिकरणसङ्गत्यभावात्परमप्रकृतेनैव सङ्गतिरित्यर्थः, अङ्गावबद्धोपसनपर्युदासेनेतरेषूपासनेषु आसन-नियमचिन्तनात् अनन्तराधिकरणेनापि सङ्गतिः कथञ्चित् फलतीति बोद्धव्यम् । आद्यधिकरणे समर्थितत्वादिति - "तद्रूपप्रत्यये चैका सन्ततिश्चान्यनिस्पृहा' इत्यैकाग्रयस्य समर्थितत्वमभिप्रेतं द्रष्टव्यम्, परोक्तसूत्रार्थं दूषयति । उपासन-सम्भवादित्यतोपीति - तदवश्यम्भावादिति । आसनस्यावश्यम्भावादित्यर्थः, ननु' "विविक्तदेशे तु सुस्वासनस्थः' इति कैवल्योपनिषदि श्रवणात् कथं पूर्वपक्षोत्थितिरिति चेत्, सूत्रकृता शङ्करादिभिश्चान्यैस्तद्गतवाक्यस्य क्काष्यनुपात्तत्वात् सर्वव्याख्यानाधिकरणे अस्मदीयाचार्यै-

pṛthivyeva ṝk nānyadastīti - ayamarthaḥ-pṛthivyeva ṝgityukte nānyā ṝgiti vākyaśeṣarūpaṃ vivaraṇaṃ sampadyata iti || | || || iti ādityādimatyadhikaraṇam || āsanasamarthanahetoraikāgrayasyeti - anantarādhikaraṇayoḥ aprāsaṅgikatvepi āsananiyamasamarthanahetościttaikāgrayasyā'sminna-dhikaraṇe samathryamānatvādanantarādhikaraṇapratipāditeṣu aṅgāvabaddhopāsaneṣu karmatantreṣu ṝtvikkarmasu āsananiyamasamatharnā-sambhavenā'vyavahitādhikaraṇasaṅgatyabhāvātparamaprakṛtenaiva saṅgatirityarthaḥ, aṅgāvabaddhopasanaparyudāsenetareṣūpāsaneṣu āsana-niyamacintanāt anantarādhikaraṇenāpi saṅgatiḥ kathañcit phalatīti boddhavyam | ādyadhikaraṇe samarthitatvāditi - "tadrūpapratyaye caikā santatiścānyanispṛhā' ityaikāgrayasya samarthitatvamabhipretaṃ draṣṭavyam, paroktasūtrārthaṃ dūṣayati | upāsana-sambhavādityatopīti - tadavaśyambhāvāditi | āsanasyāvaśyambhāvādityarthaḥ, nanu' "viviktadeśe tu susvāsanasthaḥ' iti kaivalyopaniṣadi śravaṇāt kathaṃ pūrvapakṣotthitiriti cet, sūtrakṛtā śaṅkarādibhiścānyaistadgatavākyasya kkāṣyanupāttatvāt sarvavyākhyānādhikaraṇe asmadīyācāryai-

4.1.12

रेष्यनुदाह्मतत्वाच्च कैवल्योपनिषन्न संप्रतिपन्नेति केचिन्मन्यन्ते । केचित्तु तस्य दहरविद्याविशेषविषयत्वेन सर्वविद्या-साधारणत्वाभावात् अनुपन्यास इति प्रतिपद्यन्ते ।। । ।। चेलाजिनकुशोत्तरम्-चेलं-सर्वोत्तरम्, अजिनं-कुशापेक्षया उत्तरं, कुशाभूतलापेक्षया उत्तरा इत्यर्थः ।। । ।। "समे शुचौ शर्करावन्हिबालुकाविवर्जिते शब्दलाश्रयादिभिः । मनोनुकूले न तु चक्षुःपीडने गुहानिवाता-

reṣyanudāhmatatvācca kaivalyopaniṣanna saṃpratipanneti kecinmanyante | kecittu tasya daharavidyāviśeṣaviṣayatvena sarvavidyā-sādhāraṇatvābhāvāt anupanyāsa iti pratipadyante || | || celājinakuśottaram-celaṃ-sarvottaram, ajinaṃ-kuśāpekṣayā uttaraṃ, kuśābhūtalāpekṣayā uttarā ityarthaḥ || | || "same śucau śarkarāvanhibālukāvivarjite śabdalāśrayādibhiḥ | manonukūle na tu cakṣuḥpīḍane guhānivātā-

4.1.13

श्रयणे प्रयोजयेत' इति वचनं, शर्कराः सूक्ष्मपाषाणाः । आसनसहपठितदेशविशेष इति - आसनाङ्गभूत इत्यर्थः, एकाग्र-तातिरिक्तदेशकालविशेषाश्रवणात् एकाग्रतानुकूलासानानुकूलदेशादिविशेषस्य ध्यानापेक्षितत्वमित्युक्ते एकाग्रतापेक्षितस्य देशविशेषाद्यङ्गकस्यऽऽसननियमस्याऽपेक्षितत्वं किं वक्तव्यमित्यर्थः । उक्तप्रकारेणेति - कैमुतिकन्यायेनेति भावः ।। । ।। ।। इति आसीनाधिकरणम् ।। भाष्ये-एकस्मिन्नेवाहानि शास्त्रार्थस्य कृतत्वादिति, इदमुपलक्षणं, ध्यानेन दर्शनसमानाकारभक्तिरूपध्याने निष्पन्न शास्त्राथस्र्य कृतत्वान्न तत् उध्र्वमुपासनं कार्यमित्यर्थः, "स खल्वेवं वर्तयन्यावदायुषम्' इति श्रुतिस्तु कर्मणामेव यावज्जीवमनुष्ठेयत्वमाह, न तु विद्याया इति पूर्वपक्ष्यभिप्रायः, तत्रापि हि दृष्टमिति, यावज्जीवं कर्मानुष्ठानस्याऽपुनरावृत्ति-फलकत्वमुच्यमानं विद्यां प्रति

śrayaṇe prayojayeta' iti vacanaṃ, śarkarāḥ sūkṣmapāṣāṇāḥ | āsanasahapaṭhitadeśaviśeṣa iti - āsanāṅgabhūta ityarthaḥ, ekāgra-tātiriktadeśakālaviśeṣāśravaṇāt ekāgratānukūlāsānānukūladeśādiviśeṣasya dhyānāpekṣitatvamityukte ekāgratāpekṣitasya deśaviśeṣādyaṅgakasya''sananiyamasyā'pekṣitatvaṃ kiṃ vaktavyamityarthaḥ | uktaprakāreṇeti - kaimutikanyāyeneti bhāvaḥ || | || || iti āsīnādhikaraṇam || bhāṣye-ekasminnevāhāni śāstrārthasya kṛtatvāditi, idamupalakṣaṇaṃ, dhyānena darśanasamānākārabhaktirūpadhyāne niṣpanna śāstrāthasrya kṛtatvānna tat udhrvamupāsanaṃ kāryamityarthaḥ, "sa khalvevaṃ vartayanyāvadāyuṣam' iti śrutistu karmaṇāmeva yāvajjīvamanuṣṭheyatvamāha, na tu vidyāyā iti pūrvapakṣyabhiprāyaḥ, tatrāpi hi dṛṣṭamiti, yāvajjīvaṃ karmānuṣṭhānasyā'punarāvṛtti-phalakatvamucyamānaṃ vidyāṃ prati

4.1.13

स्वरूपोपकारकत्वेनैवोपपादनीयमिति तदुक्तिसामथ्र्यात् विद्याया अपि यावज्जीवमनुष्ठेयत्वं तत्र विवक्षितमुन्नीयत इति तत्फलात् "प्रायणान्तमभिध्यायीत' इति श्रुत्यन्तरदर्शनाच्च दर्शनसमानाकारतापव्यनन्तरमपि यथाश्रुतं यावज्जीवमुपासन-मनु#ेठेयमिति भावः । एतेन "प्रायणान्तमभिध्यायीत' इति श्रुत्यनुसारात् प्रायणशाब्दसं मरणे प्रसिद्धेश्च आप्रयाणादिति सूत्रपाठोऽयुक्त इति निरस्तम्, "प्रयाणकालो मनसाऽचलेन' इत्यादि स्मृतिप्रसिद्धेः प्रयाणशब्दस्यापि समानत्वात् । उपाध-रनुवृत्तत्वादिति - ब्रााहृणदेहावच्छिन्नत्वस्यैवोपाधित्वेन तस्यानुवृत्तैरित्यर्थः । मुक्तस्य न मुमुक्षेति - जीवन्मुक्तस्येत्यर्थः । प्रीतेश्च यथाशास्त्रमनुष्ठानजन्यत्वादिति - ननु "वेदनं ध्यानविश्रान्त'मित्युक्तरीत्या छागपशुन्यायेन दर्शनसमानाकारभक्ति-रूपापन्नज्ञानस्यैव शास्त्रात्रत्र्वाच्च दर्शनसमानाकारज्ञाननिष्पत्तिपर्यन्तमावृत्तिः भाष्यकृतापि पूर्वपक्षेऽभ्युपगन्तव्येति चेत्, सत्यभ्युपगन्तव्या साक्षात्कारपर्यन्तावृत्तिः, तथापि साक्षात्कारफलकत्वेन नोपासनस्य तावत्पर्यन्तत्वम्, अपितु परम-पुरुषप्रीतिसाधनतया दर्शनसमानाकारस्य चोदितत्वात्तावतैव च शास्त्राथस्र्य कृतत्वात् न तत उध्र्वमुपासनमनुष्ठेयमिति पूर्वपक्षिणां युक्तमिति भावः ।। ।। इति आप्रयाणाधिकरणम् ।। पेटिकासङ्गतिरिति - साधनपेटिकाकलपेटिकयोः सङ्गतिरित्यर्थः, विद्यास्वरूपशोधनस्य फलाध्यायासङ्गतिं परिहरति । उपाय-

svarūpopakārakatvenaivopapādanīyamiti taduktisāmathryāt vidyāyā api yāvajjīvamanuṣṭheyatvaṃ tatra vivakṣitamunnīyata iti tatphalāt "prāyaṇāntamabhidhyāyīta' iti śrutyantaradarśanācca darśanasamānākāratāpavyanantaramapi yathāśrutaṃ yāvajjīvamupāsana-manu#ेṭheyamiti bhāvaḥ | etena "prāyaṇāntamabhidhyāyīta' iti śrutyanusārāt prāyaṇaśābdasaṃ maraṇe prasiddheśca āprayāṇāditi sūtrapāṭho'yukta iti nirastam, "prayāṇakālo manasā'calena' ityādi smṛtiprasiddheḥ prayāṇaśabdasyāpi samānatvāt | upādha-ranuvṛttatvāditi - brāाhṛṇadehāvacchinnatvasyaivopādhitvena tasyānuvṛttairityarthaḥ | muktasya na mumukṣeti - jīvanmuktasyetyarthaḥ | prīteśca yathāśāstramanuṣṭhānajanyatvāditi - nanu "vedanaṃ dhyānaviśrānta'mityuktarītyā chāgapaśunyāyena darśanasamānākārabhakti-rūpāpannajñānasyaiva śāstrātratrvācca darśanasamānākārajñānaniṣpattiparyantamāvṛttiḥ bhāṣyakṛtāpi pūrvapakṣe'bhyupagantavyeti cet, satyabhyupagantavyā sākṣātkāraparyantāvṛttiḥ, tathāpi sākṣātkāraphalakatvena nopāsanasya tāvatparyantatvam, apitu parama-puruṣaprītisādhanatayā darśanasamānākārasya coditatvāttāvataiva ca śāstrāthasrya kṛtatvāt na tata udhrvamupāsanamanuṣṭheyamiti pūrvapakṣiṇāṃ yuktamiti bhāvaḥ || || iti āprayāṇādhikaraṇam || peṭikāsaṅgatiriti - sādhanapeṭikākalapeṭikayoḥ saṅgatirityarthaḥ, vidyāsvarūpaśodhanasya phalādhyāyāsaṅgatiṃ pariharati | upāya-

4.1.13

भूतेति - अश्लेषविनाशप्रपीतिसंशयाभावादिति । अश्लेषविनाशौ प्रतीयेते नवेति संशयस्य वक्तुमशकत्यत्वादित्यर्थः, भाष्ये-शास्त्रविरोधादिति, नामुक्तमिति शास्त्रेण कर्मणां भोगैर्नाश्यत्वावगत्या विरोधात् तयोर्विद्याफलत्वकल्पनंनोपपद्यत इत्यर्थः, भाष्ये-भिन्नविषयत्वादिति, इदमुपलक्षणम्, "नामुक्तं क्षीयते कर्मे'त्येतस्स्मरणमौत्सर्गिकम्, प्रायश्चित्तादिना नाश्यत्वाभ्युपगमात्, ततश्च "एवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते' इति विशेषशास्त्रविरोधे सङ्कुचितविषयमेव वक्तव्यम्, असत्यां ब्राहृविद्यायाम् असति च प्राश्चिते "नामुक्तं क्षीयते' सत्यर्थः, न च विद्याया मोक्षफलकत्वात् अश्लेषवचनं स्तुतिरिति मन्तव्यम्, एतस्य स्तुतित्वे अदानामानन्त्येन अनिर्मोक्षप्रसङ्कादिति द्रष्टव्यम्

bhūteti - aśleṣavināśaprapītisaṃśayābhāvāditi | aśleṣavināśau pratīyete naveti saṃśayasya vaktumaśakatyatvādityarthaḥ, bhāṣye-śāstravirodhāditi, nāmuktamiti śāstreṇa karmaṇāṃ bhogairnāśyatvāvagatyā virodhāt tayorvidyāphalatvakalpanaṃnopapadyata ityarthaḥ, bhāṣye-bhinnaviṣayatvāditi, idamupalakṣaṇam, "nāmuktaṃ kṣīyate karme'tyetassmaraṇamautsargikam, prāyaścittādinā nāśyatvābhyupagamāt, tataśca "evaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyate' iti viśeṣaśāstravirodhe saṅkucitaviṣayameva vaktavyam, asatyāṃ brāhṛvidyāyām asati ca prāścite "nāmuktaṃ kṣīyate' satyarthaḥ, na ca vidyāyā mokṣaphalakatvāt aśleṣavacanaṃ stutiriti mantavyam, etasya stutitve adānāmānantyena anirmokṣaprasaṅkāditi draṣṭavyam

4.1.13

पूर्वं शरीरपातानन्तरं कर्मक्षय उक्त इति - साम्पराये तर्तव्याभावादित्यत्रेति शेषः । कर्मफलभोगानवश्यम्भावेपीति - कर्मणां फलभोगावश्यम्भावेपि उपभोगेन सर्वकर्मक्षये ब्राहृज्ञानं मोक्षमुत्पादयतीति पूर्वपक्षिणोक्त इत्यर्थः । तथा चेदिति - देशकालादिसापेक्ष इत्यर्थः । अविद्यानिवृत्तेरनित्यत्वप्रसङ्गादिति - ननु ज्ञाव्यतिरिक्तदोकालाद्यपेक्षत्वान्नानित्यवप्रसङ्ग इति चेन्न, ज्ञानव्यतिरिक्तासम्भावनाविपरीतभावनारूपप्रतिबन्धकाभावसापेक्षत्वेन अविद्यानिवृत्तषरनित्यत्वतादवस्थ्यात् । अन्ये त्वित्यादि -

pūrvaṃ śarīrapātānantaraṃ karmakṣaya ukta iti - sāmparāye tartavyābhāvādityatreti śeṣaḥ | karmaphalabhogānavaśyambhāvepīti - karmaṇāṃ phalabhogāvaśyambhāvepi upabhogena sarvakarmakṣaye brāhṛjñānaṃ mokṣamutpādayatīti pūrvapakṣiṇokta ityarthaḥ | tathā cediti - deśakālādisāpekṣa ityarthaḥ | avidyānivṛtteranityatvaprasaṅgāditi - nanu jñāvyatiriktadokālādyapekṣatvānnānityavaprasaṅga iti cenna, jñānavyatiriktāsambhāvanāviparītabhāvanārūpapratibandhakābhāvasāpekṣatvena avidyānivṛttaṣaranityatvatādavasthyāt | anye tvityādi -

चतुर्थोऽध्यायः (cont. 2)

4.1.13

अत एव सुकृतदुष्कृते इत्यादि - उत्तराधविनाशे विधूननादेरसम्भवादित्यर्थः । उत्तराघस्येति - अभक्ष्यभक्षणादिक्रियारूप-कमर्ण इत्यर्थः । नतु क्रियाजन्यादृष्टरूपकर्मण इति मन्तव्यम्, तदतिरिक्तशक्तेरभावात् । विपाकहेत्विति - विपाको नरकादिरुच्यते । विशेषोपादानवैयथ्र्यं स्यादिति - विपाकविधातस्याभ्युपेतत्वेन लेपांशविधात इति वचनस्यायुक्तत्वादिति भावः, शङ्कते । विपाकशक्तेः श्लेषस्त्विष्ट इति - अश्लेषवचनसङ्कोचः स्यादिति । ननु कथमत्राश्लेषवचनसङ्कोचः, ब्राहृविद्या-श्लेषो हि तत्र कार्यानार्जकत्वम्, ततश्चोत्पन्नस्याप्यस्य ब्राहृविधि कार्यानार्जकत्वात् अश्लेषवचनं सुश्लिष्टम्, नह्रश्लेषवचन-स्याऽनुत्पत्ति-

ata eva sukṛtaduṣkṛte ityādi - uttarādhavināśe vidhūnanāderasambhavādityarthaḥ | uttarāghasyeti - abhakṣyabhakṣaṇādikriyārūpa-kamarṇa ityarthaḥ | natu kriyājanyādṛṣṭarūpakarmaṇa iti mantavyam, tadatiriktaśakterabhāvāt | vipākahetviti - vipāko narakādirucyate | viśeṣopādānavaiyathryaṃ syāditi - vipākavidhātasyābhyupetatvena lepāṃśavidhāta iti vacanasyāyuktatvāditi bhāvaḥ, śaṅkate | vipākaśakteḥ śleṣastviṣṭa iti - aśleṣavacanasaṅkocaḥ syāditi | nanu kathamatrāśleṣavacanasaṅkocaḥ, brāhṛvidyā-śleṣo hi tatra kāryānārjakatvam, tataścotpannasyāpyasya brāhṛvidhi kāryānārjakatvāt aśleṣavacanaṃ suśliṣṭam, nahraśleṣavacana-syā'nutpatti-

4.1.14

वचनत्वं पुष्करपलाशजलदृष्टान्तविरोधादिति चेत्, उच्यते नहि निषिद्धकर्मजन्यपापस्याश्लेषं श्रुतिव्र्रवीति, येनायं उपालभ्यः स्यात्, किन्त्व्#ेवंविदि पापं कर्म न श्लिप्यत इति निषिद्धकर्मणोऽभक्ष्यभक्षणादेरेवाश्लेषं व्रवीति, तस्य च कर्मणो ब्राहृण्यश्लिष्टत्वं हि ब्राहृविदि पापानार्जकत्वमेव न तु पापोत्पत्तिमभ्युपगम्यः ब्राहृविदि लेपमात्रानार्जकत्वमिति सङ्कोच आश्रयणीय इत्यभिप्रायात्, नन्वेवं "क्षीयन्ते चास्य कर्माणि' इत्यादिश्रुत्यनुसारेण पूर्वाधविनाशेष्यभक्ष्यभक्षणादिनिषिद्ध-कर्मविनाश एव स्यादिति चेन्न, तेषां कर्मणां क्षणिकत्या तदानीमेव नष्टत्वेन तत्राधविनाशश्रुतेः निषिद्धकमर्जन्यपाप-विनाशपत्वेन "पापं कर्म न श्लिष्यते' इत्यादौ निडिद्धकरण्स्यैव तन्निष्ठकार्यानार्जकत्वरूपाश्लेषस्य वक्तव्यत्वात्, नचावस्थाचतुष्टयमुत्तीर्णशक्तिविषयमित्युवरग्रन्थविरोध इति वाच्यं, तस्याप्यत्रैव तस्याप्यत्रैव तात्पर्यात् ।। । ।। ।। इति तदधिगमाधिकरणम्

vacanatvaṃ puṣkarapalāśajaladṛṣṭāntavirodhāditi cet, ucyate nahi niṣiddhakarmajanyapāpasyāśleṣaṃ śrutivrravīti, yenāyaṃ upālabhyaḥ syāt, kintv#ेvaṃvidi pāpaṃ karma na ślipyata iti niṣiddhakarmaṇo'bhakṣyabhakṣaṇāderevāśleṣaṃ vravīti, tasya ca karmaṇo brāhṛṇyaśliṣṭatvaṃ hi brāhṛvidi pāpānārjakatvameva na tu pāpotpattimabhyupagamyaḥ brāhṛvidi lepamātrānārjakatvamiti saṅkoca āśrayaṇīya ityabhiprāyāt, nanvevaṃ "kṣīyante cāsya karmāṇi' ityādiśrutyanusāreṇa pūrvādhavināśeṣyabhakṣyabhakṣaṇādiniṣiddha-karmavināśa eva syāditi cenna, teṣāṃ karmaṇāṃ kṣaṇikatyā tadānīmeva naṣṭatvena tatrādhavināśaśruteḥ niṣiddhakamarjanyapāpa-vināśapatvena "pāpaṃ karma na śliṣyate' ityādau niḍiddhakaraṇsyaiva tanniṣṭhakāryānārjakatvarūpāśleṣasya vaktavyatvāt, nacāvasthācatuṣṭayamuttīrṇaśaktiviṣayamityuvaragranthavirodha iti vācyaṃ, tasyāpyatraiva tasyāpyatraiva tātparyāt || | || || iti tadadhigamādhikaraṇam

4.1.15

एवमिति न्यायातिदेश इति - न त्वसंश्लेषातिदेशः तस्य प्रतिज्ञयैव निर्दिष्टत्वादिति भावः । "सर्वे पाप्मान' इत्यत्र पाष्मशब्दस्य सुकृतसाधारण्यकोटिबीजं प्रकृयति । न सुकृतं न दुष्कृतमिति - सुकृतदुष्कृते निर्दिश्य सर्वे पाष्मान इति निर्देशः पाप्मशब्दस्य सुकृतसाधारण्यमवगमयति नेति पर्यवसितोऽर्थः । उक्तं न्यायमिति -पूर्वाधिकरणाभिप्रेतन्याय-मित्यर्थः । पूर्वसूत्रानुकृष्टव्यपदेशशब्दार्थमिति - व्यपदेशं प्रदर्शयतीत्यर्थः, तत्र एवंशब्देन पूर्वसूत्रे आभिप्रायिकफल-विरोधित्वन्यायात् कण्ठोक्तस्तद्वयपदेशो-प्यतिदिष्टः, तद्वयपदेशो हि तस्य फलत्वव्यपदेशः, तत्र ह्रत्रासत्वशङ्का प्राप्ता "एवंविदि पापं कर्म न श्ळिप्यते तद्यर्थषीकतूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेत एवं हास्य सर्वे पाष्मानः प्रदूयन्ते' इति पापानामेव श्रवणात् एवंशब्दोनुकृष्टस्तद्वयपदेशो न सम्भवतीति,

evamiti nyāyātideśa iti - na tvasaṃśleṣātideśaḥ tasya pratijñayaiva nirdiṣṭatvāditi bhāvaḥ | "sarve pāpmāna' ityatra pāṣmaśabdasya sukṛtasādhāraṇyakoṭibījaṃ prakṛyati | na sukṛtaṃ na duṣkṛtamiti - sukṛtaduṣkṛte nirdiśya sarve pāṣmāna iti nirdeśaḥ pāpmaśabdasya sukṛtasādhāraṇyamavagamayati neti paryavasito'rthaḥ | uktaṃ nyāyamiti -pūrvādhikaraṇābhipretanyāya-mityarthaḥ | pūrvasūtrānukṛṣṭavyapadeśaśabdārthamiti - vyapadeśaṃ pradarśayatītyarthaḥ, tatra evaṃśabdena pūrvasūtre ābhiprāyikaphala-virodhitvanyāyāt kaṇṭhoktastadvayapadeśo-pyatidiṣṭaḥ, tadvayapadeśo hi tasya phalatvavyapadeśaḥ, tatra hratrāsatvaśaṅkā prāptā "evaṃvidi pāpaṃ karma na śḷipyate tadyarthaṣīkatūlamagnau protaṃ pradūyeta evaṃ hāsya sarve pāṣmānaḥ pradūyante' iti pāpānāmeva śravaṇāt evaṃśabdonukṛṣṭastadvayapadeśo na sambhavatīti,

4.1.16

अतस्तच्छङ्कां व्युदसितुं एवंशब्दानुकृष्टव्यपदेशसिध्यर्थमुभे सुकृतदुष्कृते निर्दिश्य सर्वे पाष्मानोऽतो निवर्तन्त इति साधारण्येन सुकृतस्यापि मुमुक्ष्वनाविष्करणात् "सुकृतदुष्कृते धूनुते' इति वाक्येन अनिष्टत्वाविष्करणाच्च, अनिष्टफलत्वरूपप्रवृतिनिमिव- सत्वात् "सर्वे पाष्मानः प्रदूयन्ते' इति सुकृताश्लेषविनाशस्यापि विद्यमानफलत्वव्यपदेशोस्तीति प्रदर्शयतीति भावः । भाष्ये-सुकृत-स्यापि शास्त्रीयत्वादिति, ज्योतिष्टोमदर्शपूर्णमासादीनां शास्त्रीत्यत्वेन परस्परानुपमर्दकत्वादिति भावः, न च तत्सुकृतदुष्कते धूनुते इति विशिष्य सुकृतस्यापि विनाशश्रवणात् कथमभ्यधिकाशङ्केति वाच्यं, तस्य शरीरपातानन्तरभावि ;सुकृतनाशविषयत्वादिति भावः ।। । ।। ।। इति इतराधिकरणं ।। भाष्ये-उतानारब्धकार्ययोरेवेति, विद्यायोनिशरीरानारम्भकयोरित्यर्थः, भाष्ये-विन्याफलस्याविशेषश्रवणादिति, "तस्य ताव'- दिति श्रुतेः एतावन्ये चिरं यावद्धुञ्जानस्येत्यत्रैव क्षेपीयस्ताप्रतिपादनपरत्वेनादधिपरत्वाभावात्, इतरथा-अवषेश्चिरत्वस्य च प्रति- पादने वाक्यभेदप्रसङ्गादिति भावः । यावन्न विमोक्ष्ये - अथ संपत्स्स्#े' इति, यावत्प्रारब्धकर्मणा न विमोक्ष्यते अथ संपत्स्यत इत्यर्थः, पुरुषव्यत्ययश्छान्दसः, नचावधिपरत्वे चिरत्वावधित्वरूपार्थद्वयप्रतिपादनेन वाक्यभेदप्रसङ्ग इत्युक्तमिति वाच्यं, वाक्य-न्तरसिद्धचिरत्वानुवादेनावधिमात्रप्रतिपादनपरत्वादस्य वाक्यस्येत्यदोषः । मिथ्यात्वेन बाधादिति - न च यतो ज्ञानमज्ञानस्यैव

atastacchaṅkāṃ vyudasituṃ evaṃśabdānukṛṣṭavyapadeśasidhyarthamubhe sukṛtaduṣkṛte nirdiśya sarve pāṣmāno'to nivartanta iti sādhāraṇyena sukṛtasyāpi mumukṣvanāviṣkaraṇāt "sukṛtaduṣkṛte dhūnute' iti vākyena aniṣṭatvāviṣkaraṇācca, aniṣṭaphalatvarūpapravṛtinimiva- satvāt "sarve pāṣmānaḥ pradūyante' iti sukṛtāśleṣavināśasyāpi vidyamānaphalatvavyapadeśostīti pradarśayatīti bhāvaḥ | bhāṣye-sukṛta-syāpi śāstrīyatvāditi, jyotiṣṭomadarśapūrṇamāsādīnāṃ śāstrītyatvena parasparānupamardakatvāditi bhāvaḥ, na ca tatsukṛtaduṣkate dhūnute iti viśiṣya sukṛtasyāpi vināśaśravaṇāt kathamabhyadhikāśaṅketi vācyaṃ, tasya śarīrapātānantarabhāvi ;sukṛtanāśaviṣayatvāditi bhāvaḥ || | || || iti itarādhikaraṇaṃ || bhāṣye-utānārabdhakāryayoreveti, vidyāyoniśarīrānārambhakayorityarthaḥ, bhāṣye-vinyāphalasyāviśeṣaśravaṇāditi, "tasya tāva'- diti śruteḥ etāvanye ciraṃ yāvaddhuñjānasyetyatraiva kṣepīyastāpratipādanaparatvenādadhiparatvābhāvāt, itarathā-avaṣeściratvasya ca prati- pādane vākyabhedaprasaṅgāditi bhāvaḥ | yāvanna vimokṣye - atha saṃpatss#े' iti, yāvatprārabdhakarmaṇā na vimokṣyate atha saṃpatsyata ityarthaḥ, puruṣavyatyayaśchāndasaḥ, nacāvadhiparatve ciratvāvadhitvarūpārthadvayapratipādanena vākyabhedaprasaṅga ityuktamiti vācyaṃ, vākya-ntarasiddhaciratvānuvādenāvadhimātrapratipādanaparatvādasya vākyasyetyadoṣaḥ | mithyātvena bādhāditi - na ca yato jñānamajñānasyaiva

4.1.18

निवर्तकमिति ज्ञानस्य अज्ञानमात्रनिवर्तकत्वेन ज्ञानकार्यभूतप्रारब्धकर्मानिवर्तकत्वात् तस्य कर्मणः स्वोत्पादनभूताविद्यानि-वृत्तिप्रतिबन्धकत्वमस्तीति वाच्यम्, अज्ञानवत्तत्कायस्र्यापि निवत्र्यत्वस्य वक्तव्यत्वात्, इतरथा ज्ञाननिवत्र्यत्वरूपमिथ्या-त्मवस्याऽभावप्रसङ्ग इति भावः ।। । ।। ।। इति अनाब्धकार्याधिकरणम् ।। भाष्ये-अनिच्छतोऽननुष्ठान प्राप्ते इति, निष्फलकर्मणि चिकीर्षाया अभावादित्यर्थः, यद्यग्निहोत्रादीनां फलवत्त्वं तर्हि अश्लेषो नोप-पद्यत इति भावः,यज्ञेनेत्यादिश्रुतेः, दर्शनसमानाकारविद्योदयात्प्राक् तादथ्र्येन विधानार्थतयोप्युपपत्तेर्विद्योत्पत्त्यनन्तरं यावज्जीवम-ग्निहोत्रादेरनुष्ठेयत्वे प्रमाणाभावादित्यर्थः । समुच्चयवादो निरकाश इति - सर्वापेक्षेति सूत्रं विद्याङ्गत्वपरम्, सहकारित्वेनचेति सूत्रं फलविरोधिनिरसनेन समुच्चयपरमिति यादवमतानवकाश इत्यर्थः

nivartakamiti jñānasya ajñānamātranivartakatvena jñānakāryabhūtaprārabdhakarmānivartakatvāt tasya karmaṇaḥ svotpādanabhūtāvidyāni-vṛttipratibandhakatvamastīti vācyam, ajñānavattatkāyasryāpi nivatryatvasya vaktavyatvāt, itarathā jñānanivatryatvarūpamithyā-tmavasyā'bhāvaprasaṅga iti bhāvaḥ || | || || iti anābdhakāryādhikaraṇam || bhāṣye-anicchato'nanuṣṭhāna prāpte iti, niṣphalakarmaṇi cikīrṣāyā abhāvādityarthaḥ, yadyagnihotrādīnāṃ phalavattvaṃ tarhi aśleṣo nopa-padyata iti bhāvaḥ,yajñenetyādiśruteḥ, darśanasamānākāravidyodayātprāk tādathryena vidhānārthatayopyupapattervidyotpattyanantaraṃ yāvajjīvama-gnihotrāderanuṣṭheyatve pramāṇābhāvādityarthaḥ | samuccayavādo nirakāśa iti - sarvāpekṣeti sūtraṃ vidyāṅgatvaparam, sahakāritvenaceti sūtraṃ phalavirodhinirasanena samuccayaparamiti yādavamatānavakāśa ityarthaḥ

4.1.18

उत्तराघं विषयः स्यादिति - इदमुपलक्षणं-मारब्धव्यतिरिक्तपूर्वोत्तरसुकुतदुष्कृतानां विनष्टाश्लिष्टतया उपायनश्रुतेर्निविषयत्व-मित्येवाक्षेपाभिप्रायः, अत्रोपायनस्य चिनष्टाश्लिष्टपूर्वोत्तरसुकृतसजातीयोत्पत्तिरूपत्वेन विनाशश्लेषयोरुपायनवचनेनाऽविरोधा- दिति परिहाराभिप्रायः, अयमर्थः-"तदधिगम उत्तरपूर्वोधयोः' इत्यत्र सम्यक् विवृतस्तत्रैवानुसन्धेयः । परे त्वित्यादि - ततोपि -

uttarāghaṃ viṣayaḥ syāditi - idamupalakṣaṇaṃ-mārabdhavyatiriktapūrvottarasukutaduṣkṛtānāṃ vinaṣṭāśliṣṭatayā upāyanaśruterniviṣayatva-mityevākṣepābhiprāyaḥ, atropāyanasya cinaṣṭāśliṣṭapūrvottarasukṛtasajātīyotpattirūpatvena vināśaśleṣayorupāyanavacanenā'virodhā- diti parihārābhiprāyaḥ, ayamarthaḥ-"tadadhigama uttarapūrvodhayoḥ' ityatra samyak vivṛtastatraivānusandheyaḥ | pare tvityādi - tatopi -

4.1.19

वरं ज्ञानाख्यकार्यायेति - न च तथासति कार्यपदं व्यर्थमिति वाच्यं, यस्य ज्ञानस्य सुकृताश्लेषोत्पादकत्वं तस्मा एव ज्ञानायेति स्फोरकत्वेन साफलत्यात् । अन्ये त्वित्यादि - विद्यासहकारिणामिति । विद्योत्पत्तेः प्राजीनानि नित्यनैमित्तिकानि विद्योत्पव्य- र्थानि अपवर्गार्थानि च तदनन्तरभाधीनि च विद्यया समप्रधानानि विद्यासहकारीणीति तेषां मर्यादा - प्रहाणसम्भावनाया इति । "तत्सुकृतदुष्कृते धूनुते' इति धूननसम्भावनाया इत्यर्थः, विद्यासहकारिणो विद्यया धूननासम्भवात् पूर्वपक्षानुत्थितेरिति भावः । काम्यव्यतिरिक्तेति - काम्येषु कर्मसु मोक्षार्थत्वासम्भवात् सिद्धान्तानुत्थितेरिति भावः । स्वाधिकारार्थानामिति - नियोगा-नामित्यर्थः । अपवर्गार्थत्वायोगादिति - ततश्च "न हास्य कर्म क्षीयते' इतिश्रुतेर्विद्यासहकारिविषयत्वमेव वक्तव्यं, ततश्च पूर्व-पक्षसिद्धान्तावपि तद्विषयावेवोचिताविति भावः । विद्वत्सम्बन्ध्याश्रमधर्मविषयत्वमिति - विदुषा यावज्जीवमग्निहोत्रादीनि

varaṃ jñānākhyakāryāyeti - na ca tathāsati kāryapadaṃ vyarthamiti vācyaṃ, yasya jñānasya sukṛtāśleṣotpādakatvaṃ tasmā eva jñānāyeti sphorakatvena sāphalatyāt | anye tvityādi - vidyāsahakāriṇāmiti | vidyotpatteḥ prājīnāni nityanaimittikāni vidyotpavya- rthāni apavargārthāni ca tadanantarabhādhīni ca vidyayā samapradhānāni vidyāsahakārīṇīti teṣāṃ maryādā - prahāṇasambhāvanāyā iti | "tatsukṛtaduṣkṛte dhūnute' iti dhūnanasambhāvanāyā ityarthaḥ, vidyāsahakāriṇo vidyayā dhūnanāsambhavāt pūrvapakṣānutthiteriti bhāvaḥ | kāmyavyatirikteti - kāmyeṣu karmasu mokṣārthatvāsambhavāt siddhāntānutthiteriti bhāvaḥ | svādhikārārthānāmiti - niyogā-nāmityarthaḥ | apavargārthatvāyogāditi - tataśca "na hāsya karma kṣīyate' itiśrutervidyāsahakāriviṣayatvameva vaktavyaṃ, tataśca pūrva-pakṣasiddhāntāvapi tadviṣayāvevocitāviti bhāvaḥ | vidvatsambandhyāśramadharmaviṣayatvamiti - viduṣā yāvajjīvamagnihotrādīni

4.1.19

कर्तव्यानि नवेत्येवं विचारो युक्त इति भावः । विनियोगवचनमिति - सुह्मत्संक्रमरणवचनमित्यर्थः । विद्याङ्गकर्मसमृद्धयर्थेति - मोक्षस्थाने विद्यां निवेशयाम इत्यर्थः ।। । ।। ।। इति अग्निहोत्राद्यधिकरणम् ।। भाष्ये-तच्छरीरविमोक्षावसानत्वश्रवणादिति, "धूत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा' इति श्रुत्यन्तरदर्शनात् तस्य तावदित्येतः शरीर-स्याश्रुतत्वेपि शरीरमोक्षावधिकरम्, न च धूत्वा शरीरमित्येतत् प्रारब्धकार्ययावच्छरीरपरम्, एकवचनश्रवणात्, एकत्वाविवक्षा- वसाने सम्पद्यते, अनेकशरीरोपभोग्यफले चेत् तदवसाने सम्पद्यते, भोगेनैव च क्षपयितव्यत्वादारब्धफल- योः कर्मणोः । "तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये' इति च भोगेन तयोः कर्मणोर्विमोक्ष उच्यते, देहाव-धिनियमाश्रवणात् । तदेवं ब्राहृविद्यायाः प्रागनुष्ठितमभुक्तफलमनारब्धफलं पुण्यपापरूपं कर्मानादिकाल-सञ्चितमनन्तं विद्यामाहात्म्याद्विनश्यति । विद्यारम्भोत्तरकालमनुष्ठितञ्च न श्लिष्यति । तत्र पुण्यरूपं सर्वं विदुषः सुह्मदो गृह्रन्ति, पापं च द्विषन्त इति निरवद्यम् ।। 19 ।। ।। इतरक्षपणाधिकरणं समाप्तम् ।। ।। इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते शारीरकमीमांसाभाष्ये चतुर्थस्याध्यायस्य प्रथमः पादः

kartavyāni navetyevaṃ vicāro yukta iti bhāvaḥ | viniyogavacanamiti - suhmatsaṃkramaraṇavacanamityarthaḥ | vidyāṅgakarmasamṛddhayartheti - mokṣasthāne vidyāṃ niveśayāma ityarthaḥ || | || || iti agnihotrādyadhikaraṇam || bhāṣye-taccharīravimokṣāvasānatvaśravaṇāditi, "dhūtvā śarīramakṛtaṃ kṛtātmā' iti śrutyantaradarśanāt tasya tāvadityetaḥ śarīra-syāśrutatvepi śarīramokṣāvadhikaram, na ca dhūtvā śarīramityetat prārabdhakāryayāvaccharīraparam, ekavacanaśravaṇāt, ekatvāvivakṣā- vasāne sampadyate, anekaśarīropabhogyaphale cet tadavasāne sampadyate, bhogenaiva ca kṣapayitavyatvādārabdhaphala- yoḥ karmaṇoḥ | "tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye' iti ca bhogena tayoḥ karmaṇorvimokṣa ucyate, dehāva-dhiniyamāśravaṇāt | tadevaṃ brāhṛvidyāyāḥ prāganuṣṭhitamabhuktaphalamanārabdhaphalaṃ puṇyapāparūpaṃ karmānādikāla-sañcitamanantaṃ vidyāmāhātmyādvinaśyati | vidyārambhottarakālamanuṣṭhitañca na śliṣyati | tatra puṇyarūpaṃ sarvaṃ viduṣaḥ suhmado gṛhranti, pāpaṃ ca dviṣanta iti niravadyam || 19 || || itarakṣapaṇādhikaraṇaṃ samāptam || || iti śrībhagavadrāmānujaviracite śārīrakamīmāṃsābhāṣye caturthasyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ

4.1.19

कल्पने प्रमाणाभावात्, अस्माच्छरीरात्समुत्यायेति श्रुत्यन्तरे अस्मादिति विशेषणेन विद्यायोनिशरीरस्यैव विवक्षितत्वाच्च, अन्यथा तद्वैयथ्र्यापत्तेरिति भावः । देहस्तदवधिश्च न श्रुताविति - तदवधिशब्दः तदवधित्वपरः देहस्तदविधत्वेन न श्रूयत इत्यर्थः । ननु धूत्वा शरीरमिति श्रुत्यन्तरदर्शनात् तदवधित्वनिश्चय इत्यत आह - धूत्वा शरीरमिति । "अस्माच्छरीरात्सुमुत्याय' इत्यि#ापि शरीरपदं प्रारब्धकार्यशरीरसामान्यपरम्, अस्मादिति विशेषणं च श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धत्याज्यत्वहेत्वनुमवसिद्धेहयताप्रदर्शनार्थमिति भावः । परे

kalpane pramāṇābhāvāt, asmāccharīrātsamutyāyeti śrutyantare asmāditi viśeṣaṇena vidyāyoniśarīrasyaiva vivakṣitatvācca, anyathā tadvaiyathryāpatteriti bhāvaḥ | dehastadavadhiśca na śrutāviti - tadavadhiśabdaḥ tadavadhitvaparaḥ dehastadavidhatvena na śrūyata ityarthaḥ | nanu dhūtvā śarīramiti śrutyantaradarśanāt tadavadhitvaniścaya ityata āha - dhūtvā śarīramiti | "asmāccharīrātsumutyāya' ityi#ाpi śarīrapadaṃ prārabdhakāryaśarīrasāmānyaparam, asmāditi viśeṣaṇaṃ ca śrutismṛtiprasiddhatyājyatvahetvanumavasiddhehayatāpradarśanārthamiti bhāvaḥ | pare

4.2.1

त्वित्यादि -तस्य तावदिति श्रुतिवशेनेति । तस्य तावदिति श्रुत्या विद्यायोनिशरीरपात एव ब्राहृसम्पत्तेः श्रवणेन शरीरान्तरे "अने-कशरीराम्भककर्मफलभोगासम्भवेन क्षयायोगात् ज्ञानेनैव प्रारब्धस्य क्षयो वाच्यइत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ।। ।। इति इतरक्षणाधिकरणम् ।। ।। इति दशोपनिषद्भाव्यकारैः श्रीरङ्गरामानुजनुनिभिर्विरचितायां श्रुतप्रकाशिका व्याख्यायां भावप्रकाशिकायां चतुथस्र्याध्यायस्य प्रथमः पादः

tvityādi -tasya tāvaditi śrutivaśeneti | tasya tāvaditi śrutyā vidyāyoniśarīrapāta eva brāhṛsampatteḥ śravaṇena śarīrāntare "ane-kaśarīrāmbhakakarmaphalabhogāsambhavena kṣayāyogāt jñānenaiva prārabdhasya kṣayo vācyaityarthaḥ | śiṣṭaṃ spaṣṭam || || iti itarakṣaṇādhikaraṇam || || iti daśopaniṣadbhāvyakāraiḥ śrīraṅgarāmānujanunibhirviracitāyāṃ śrutaprakāśikā vyākhyāyāṃ bhāvaprakāśikāyāṃ catuthasryādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ

यदा लयपरत्वेष्युपपद्यत इति - ननु इन्द्रियान्तरसम्पत्तिवाक्सम्पत्तिवचनयोर्विशेषानुपलम्भात्, अत एव "सर्वाण्यनु' इति सूत्रे तद्भाष्ये च वाक्सम्पत्तिवचनन्यायस्यैव इन्द्रियसम्पत्तावतिदेशाच्च इन्द्रियान्तरवचनस्य कथमुपपादककोटौ निवेश इति चेन्न, तस्मादुपशान्ततेजाः पुनर्भवभिन्द्रियैर्मनसि सम्पद्यमानैः' इत्यस्य ह्रमर्थः-उपशन्ततेजाः उपाशन्तौष्ण्यः पुनर्भवं पुनर्जन्म उद्दिश्य मनसि सम्पद्यमानैरिन्द्रियैस्सह ग्राणमायातीति, अत्र हि पुनर्जन्मोद्दिश्य मनसि इन्द्रियाणां सम्पत्तिर्लयरूपा, इन्द्रियाणां मनसि लये हि पुनर्जन्मन एवाभावप्रसङ्गात् । अतस्तत्र सम्पत्तिशब्दस्य सयोगपरत्वं वक्तव्यमिति - वाक्सम्पत्तिवचनेष्यवैरूप्यात् तथात्वं वक्तव्यमिति इन्द्रियसम्पत्तिवचनमप्युपपादककौटौ निवेशितमिति भावः । वस्तुतस्तु इन्द्रियैर्मनसि सम्पद्यमानैरिति वाक्यस्य न वाक्सम्पत्तिवाक्यापेक्षया वैलक्षण्यमस्ति, अथाष्याचार्यैः गुणसूत्राणां सर्वेषामपि प्रकृताधिकरणार्थोपपादकत्वं वक्तव्यमित्यभिनिवेशादुपपादककोटौ निवेशितमिति द्रष्टव्यम् । नन्वयं विचारः काकदन्तपरीक्षासदृशः, पूर्वोत्तरपक्षयोरर्थभेदा- भावात् वाक्स्वरूपस्य मनसि लये नास्तीति पूर्वोत्तरपक्षयोस्सम्प्रतिपन्नमेव, न च सिद्धान्त्यमिमतो मनसि वाक्संयोगः पूर्व-पक्षिणानभ्युपगत इति शक्यते, वक्तुं, वाचो मनसि संयोगाभावे वागुक्तेर्मनसि लयवार्ताया अप्यसम्भवात्, इयांसु विशेषः, एवं प्राप्तेऽभिधीयते-वाङ्मनसि-इति वाक्स्वरूपमेव मनसि संपद्यते । कुतः? दर्शनात् । दृश्यते हि वागि- न्द्रिये उपस्तेऽपि मनःप्रवृत्तिः । वृत्तिमात्रसम्पत्त्य्#ापि तदुपपद्यत इति चेत्तत्राह-शब्दाच्च-इति । "वाङ्मनसि सम्पद्यते' इति वाक्स्वरूपसंदत्तावेव हि शब्दो न वृत्तिमात्रसम्पत्तौ । न हि तदानीं वृत्त्युपरमे वागिन्द्रियं प्रमाणा4न्तरेणोपलभ्यते, येन वृत्तिमात्रं संपद्यत इत्युच्येत । यदुक्तं मनसो वाक्प्रकृतित्वाभावाद्वाचो मनसि संपत्तिर्नोपपद्यत इति; तत् "वाङ्मनसि सम्पद्यते' इति वचनान्मनसा वाक् संयुज्यते न तु तत्र लीयत इति परिहर्तव्यम्

yadā layaparatveṣyupapadyata iti - nanu indriyāntarasampattivāksampattivacanayorviśeṣānupalambhāt, ata eva "sarvāṇyanu' iti sūtre tadbhāṣye ca vāksampattivacananyāyasyaiva indriyasampattāvatideśācca indriyāntaravacanasya kathamupapādakakoṭau niveśa iti cenna, tasmādupaśāntatejāḥ punarbhavabhindriyairmanasi sampadyamānaiḥ' ityasya hramarthaḥ-upaśantatejāḥ upāśantauṣṇyaḥ punarbhavaṃ punarjanma uddiśya manasi sampadyamānairindriyaissaha grāṇamāyātīti, atra hi punarjanmoddiśya manasi indriyāṇāṃ sampattirlayarūpā, indriyāṇāṃ manasi laye hi punarjanmana evābhāvaprasaṅgāt | atastatra sampattiśabdasya sayogaparatvaṃ vaktavyamiti - vāksampattivacaneṣyavairūpyāt tathātvaṃ vaktavyamiti indriyasampattivacanamapyupapādakakauṭau niveśitamiti bhāvaḥ | vastutastu indriyairmanasi sampadyamānairiti vākyasya na vāksampattivākyāpekṣayā vailakṣaṇyamasti, athāṣyācāryaiḥ guṇasūtrāṇāṃ sarveṣāmapi prakṛtādhikaraṇārthopapādakatvaṃ vaktavyamityabhiniveśādupapādakakoṭau niveśitamiti draṣṭavyam | nanvayaṃ vicāraḥ kākadantaparīkṣāsadṛśaḥ, pūrvottarapakṣayorarthabhedā- bhāvāt vāksvarūpasya manasi laye nāstīti pūrvottarapakṣayossampratipannameva, na ca siddhāntyamimato manasi vāksaṃyogaḥ pūrva-pakṣiṇānabhyupagata iti śakyate, vaktuṃ, vāco manasi saṃyogābhāve vāguktermanasi layavārtāyā apyasambhavāt, iyāṃsu viśeṣaḥ, evaṃ prāpte'bhidhīyate-vāṅmanasi-iti vāksvarūpameva manasi saṃpadyate | kutaḥ? darśanāt | dṛśyate hi vāgi- ndriye upaste'pi manaḥpravṛttiḥ | vṛttimātrasampatty#ाpi tadupapadyata iti cettatrāha-śabdācca-iti | "vāṅmanasi sampadyate' iti vāksvarūpasaṃdattāveva hi śabdo na vṛttimātrasampattau | na hi tadānīṃ vṛttyuparame vāgindriyaṃ pramāṇā4ntareṇopalabhyate, yena vṛttimātraṃ saṃpadyata ityucyeta | yaduktaṃ manaso vākprakṛtitvābhāvādvāco manasi saṃpattirnopapadyata iti; tat "vāṅmanasi sampadyate' iti vacanānmanasā vāk saṃyujyate na tu tatra līyata iti parihartavyam

वाक्छब्दस्य स्वरूपपरत्वे सम्पत्तिशब्दस्य वागक्तिनिष्पादनलक्षणमनोव्यापारलयपरत्वं वाक्छब्दस्य वागुक्तिपरत्वे तु सम्पत्ति- शब्दस्य तद्धेतव्यापारविलयपरत्वमिति नैतद्वयापारस्य उपयोगोस्ति, उत्क्रान्तिस्वरूपविशेषपर्यवसायित्वाभावात् देवदत्तपुत्राभि-प्रायेण काञ्च्यां देवदत्तो नष्ट इत्युक्ते देवदत्तशब्दस्य तत्पुत्रलक्षणयापि समर्थयितुं शक्यते, नष्टपदस्य विनष्टपुत्रलक्षणामाश्रित्यापि तदर्थ प्रतिपादयितुं शक्यते, नैतावता अर्थे कश्चन विशेषोभिहितो भवति, तत्तुल्यश्चायं विचारः, न च मुख्यजधन्ययोरन्यतरस्या-मुख्यार्थत्वे समाश्रयणीये जघन्यस्यैव अस्वरसार्थसमाश्रयणन्यायव्युत्पादनार्थमिदमधिकरणमिति वाच्यम्, तस्य पूर्वतन्त्र एव क्षुण्णत्वादिति चेत्, अत्र केचित्-अस्मिन्नधिकरणे वाक्स्वरूपस्य मनसि लय इत्येव प्रधानपूर्वपक्षः, सम्पत्तिश्रुतिः कथचिदुपपद्यत इति, अस्मिन्पक्षे अनुशयं प्रदर्शयता भाष्यकारेण पूर्वपक्षान्तरस्य सूचनात् "तन्मनः प्राण उत्तरा'दित्यतिदेशाधिकरणे अधिका-शङ्कोपपादकभाष्यग्रन्थपरिचयशालिनाम्, किमत्र मनसो लय उच्यते उत संयोगः-इति टीकाग्रन्थदर्शिनां च अस्यार्थस्य सुगम- त्वात्, यदि ह्रत्र वाग्लयपूर्वपक्षो नाभिमतः स्यात्, तर्हि अतिदेशाधिकरणे भाष्ये-मनोलयसाधकाधिकाशङ्काकथनं विरुद्धमेव स्यात्, अतस्तत्रापि वाक्स्वरूपलयकथनमेव प्रधानपर्वपक्षः, सम्पत्तिशब्दस्य व्यापारनिवृत्तिपूर्वकसंयोगार्थकत्वेनाप्युपपन्नत्वात् अप्रकृतौ लयो न युक्त इति सिद्धान्त इत्येव तत्त्वम् । परे तु वाचो मनसि संयोमाभावे वाग्वृत्तेरपि मनसि लयोक्तिर्न सम्भवतीत्ये-तत्सत्यमेव, तथापि सिद्धान्त्यभिमतसंयोमविशेषस्य पूर्वपक्षिणानभ्युपगमात् न पक्षद्वयेप्यर्थाविशेष इति वदन्दि, भाष्ये-वागि- न्द्रिये उपरतेपि मनःप्रवृत्तिरिति, अत्र मनःप्रवृत्तिसव्वाभिधानं वाक्सम्पत्तिहेतुत्वोपपत्त्यर्थम्, अन्यथा हि तत्प्रलीनवृत्तित्वं न सम्पत्तिहेतुतां भजेतेत्यर्थः । प्रवृत्तव्यापारमित्यादिटीकाया अप्यत्रैव तात्पर्यम् ।। । ।। रुपपद्यते, "तस्मादुपशान्ततेजाः पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पद्यमानैः' इति

vākchabdasya svarūpaparatve sampattiśabdasya vāgaktiniṣpādanalakṣaṇamanovyāpāralayaparatvaṃ vākchabdasya vāguktiparatve tu sampatti- śabdasya taddhetavyāpāravilayaparatvamiti naitadvayāpārasya upayogosti, utkrāntisvarūpaviśeṣaparyavasāyitvābhāvāt devadattaputrābhi-prāyeṇa kāñcyāṃ devadatto naṣṭa ityukte devadattaśabdasya tatputralakṣaṇayāpi samarthayituṃ śakyate, naṣṭapadasya vinaṣṭaputralakṣaṇāmāśrityāpi tadartha pratipādayituṃ śakyate, naitāvatā arthe kaścana viśeṣobhihito bhavati, tattulyaścāyaṃ vicāraḥ, na ca mukhyajadhanyayoranyatarasyā-mukhyārthatve samāśrayaṇīye jaghanyasyaiva asvarasārthasamāśrayaṇanyāyavyutpādanārthamidamadhikaraṇamiti vācyam, tasya pūrvatantra eva kṣuṇṇatvāditi cet, atra kecit-asminnadhikaraṇe vāksvarūpasya manasi laya ityeva pradhānapūrvapakṣaḥ, sampattiśrutiḥ kathacidupapadyata iti, asminpakṣe anuśayaṃ pradarśayatā bhāṣyakāreṇa pūrvapakṣāntarasya sūcanāt "tanmanaḥ prāṇa uttarā'dityatideśādhikaraṇe adhikā-śaṅkopapādakabhāṣyagranthaparicayaśālinām, kimatra manaso laya ucyate uta saṃyogaḥ-iti ṭīkāgranthadarśināṃ ca asyārthasya sugama- tvāt, yadi hratra vāglayapūrvapakṣo nābhimataḥ syāt, tarhi atideśādhikaraṇe bhāṣye-manolayasādhakādhikāśaṅkākathanaṃ viruddhameva syāt, atastatrāpi vāksvarūpalayakathanameva pradhānaparvapakṣaḥ, sampattiśabdasya vyāpāranivṛttipūrvakasaṃyogārthakatvenāpyupapannatvāt aprakṛtau layo na yukta iti siddhānta ityeva tattvam | pare tu vāco manasi saṃyomābhāve vāgvṛtterapi manasi layoktirna sambhavatītye-tatsatyameva, tathāpi siddhāntyabhimatasaṃyomaviśeṣasya pūrvapakṣiṇānabhyupagamāt na pakṣadvayepyarthāviśeṣa iti vadandi, bhāṣye-vāgi- ndriye uparatepi manaḥpravṛttiriti, atra manaḥpravṛttisavvābhidhānaṃ vāksampattihetutvopapattyartham, anyathā hi tatpralīnavṛttitvaṃ na sampattihetutāṃ bhajetetyarthaḥ | pravṛttavyāpāramityādiṭīkāyā apyatraiva tātparyam || | || rupapadyate, "tasmādupaśāntatejāḥ punarbhavamindriyairmanasi sampadyamānaiḥ' iti

4.2.3

वागधिकरणं समाप्तम्

vāgadhikaraṇaṃ samāptam

4.2.3

भाष्ये-वाचमानु सर्वेषामिन्द्रियाणामिति, अनुशब्दस्तृतीयार्थ इति कर्मप्रवचनीयः, वाचा सहेत्यर्थः, न तु पश्चादथर्वाची, तथा सति "श्रव्ययं विमक्ती'ति पश्चादर्थेव्ययीभावसमासप्रसङ्गात्, तस्य च नित्यसमासत्वेन वाक्याभावात्, तदर्थे च द्वितीयाया अपि दुर्लभत्वाच्च, अतः सहार्थ एवायं कमप्र्रवचनीयः "कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया' इति द्वितीया, अतः टीकाग्रन्थः कथञ्चिन्नेय इति केचिदाहुः, केचित्तु वाचमनु-वाचमनुरुध्य सम्पद्यत इत्यर्थः, अनुशब्दस्ससाधनक्रियावचनः, शाकल्यस्य संहितामनुप्रावषदित्या- दिवत् शाकल्यस्य संहितामनु निशम्य प्रावर्षदित्यर्थप्रत्ययात् प्रदर्षणस्य पश्चाद्भावोर्थः सिध्यति, यथा च पुमांसमनुजायत इतिपु- मनुज इत्यादौ पुमांसमनुरुध्य जायत इत्यर्थप्रत्ययात् ततः पश्चाज्जननं सिध्यति, एवमिहापि वाचमनुरुध्य इत्यर्थावगमात् पश्चा-दित्यर्थस्सिध्यतीत्यभिप्रेत्याचार्यैरित्थमुक्तमिति प्रतिपादयन्ति ।। । ।। ।। इति वागधिकरणम् ।। भाष्ये-अतो मनः प्राणे सम्पद्यत इत्यत्रेत्यादि, अत्र केचिदेवं वर्णयन्ति, पूर्वपक्षे प्राणशब्दे लक्षणा अभ्युपगन्तव्या, तथा सम्प-त्तिवाचनस्याप्यस्वारस्यमेव अप्रकृतित्वात्, नहि प्रकृतिमात्र लय उपपद्यते । किञ्च प्राणशब्दस्याब्लक्षकत्वे प्राणस्तेजसीत्युत्तर-वाक्येपि प्राणशब्दस्याऽवैरूपेण जलपरत्वये जलस्य तेजसि लय इत्यर्थः स्यात्, नचैतदयुक्तं प्रयाणकालेषु भूतलयासम्भवात्

bhāṣye-vācamānu sarveṣāmindriyāṇāmiti, anuśabdastṛtīyārtha iti karmapravacanīyaḥ, vācā sahetyarthaḥ, na tu paścādatharvācī, tathā sati "śravyayaṃ vimaktī'ti paścādarthevyayībhāvasamāsaprasaṅgāt, tasya ca nityasamāsatvena vākyābhāvāt, tadarthe ca dvitīyāyā api durlabhatvācca, ataḥ sahārtha evāyaṃ kamaprravacanīyaḥ "karmapravacanīyayukte dvitīyā' iti dvitīyā, ataḥ ṭīkāgranthaḥ kathañcinneya iti kecidāhuḥ, kecittu vācamanu-vācamanurudhya sampadyata ityarthaḥ, anuśabdassasādhanakriyāvacanaḥ, śākalyasya saṃhitāmanuprāvaṣadityā- divat śākalyasya saṃhitāmanu niśamya prāvarṣadityarthapratyayāt pradarṣaṇasya paścādbhāvorthaḥ sidhyati, yathā ca pumāṃsamanujāyata itipu- manuja ityādau pumāṃsamanurudhya jāyata ityarthapratyayāt tataḥ paścājjananaṃ sidhyati, evamihāpi vācamanurudhya ityarthāvagamāt paścā-dityarthassidhyatītyabhipretyācāryairitthamuktamiti pratipādayanti || | || || iti vāgadhikaraṇam || bhāṣye-ato manaḥ prāṇe sampadyata ityatretyādi, atra kecidevaṃ varṇayanti, pūrvapakṣe prāṇaśabde lakṣaṇā abhyupagantavyā, tathā sampa-ttivācanasyāpyasvārasyameva aprakṛtitvāt, nahi prakṛtimātra laya upapadyate | kiñca prāṇaśabdasyāblakṣakatve prāṇastejasītyuttara-vākyepi prāṇaśabdasyā'vairūpeṇa jalaparatvaye jalasya tejasi laya ityarthaḥ syāt, nacaitadayuktaṃ prayāṇakāleṣu bhūtalayāsambhavāt

4.2.4

किञ्च वाङ्मनसि सम्पद्यत इतिवाक्येपि मनश्शब्देन मनःप्रकृत्यहंकारलक्षणायां मुख्यसम्पत्तिसम्भव इति पूर्वपक्षस्यापि सम्भवेन तत्समाधानस्य एतदधिकरणसिद्धान्तयुकत्यापि कर्तुमशक्यत्वात्, तस्मात् श्रुतार्थस्योपपत्तिरस्तीत्येव पूवपक्षो वक्तव्यः, न तु लक्षणामादाय पूर्वपक्ष इति, तत्रैवं केचित्समादधते-प्रकृतिविकृत्योरभेदादन्नमनसोरभेदः, जलप्राणयोश्चाभेदः, ततश्चान्नस्याप् लय इत्युक्तेस्सोपपत्तिकत्वमिति मनसः प्राणलय इत्युक्तिरुपपद्यत इति पूर्वपक्षाभिप्रायः, ततश्च प्राणप्रकृतिभूता अपो निर्दिश्ये- त्यत्र भाष्ये प्रकृतिशब्दः स्वभावपरः, प्राणस्वरूपभूता अपो निर्दि#ायेत्यर्थः, ततश्च तयोरभेदादित्यर्थ उक्तो भवति, ततश्च पृथि-वीरूपस्य मनसो जलरूपे प्राणे मुख्यलय उपपद्यत इत्यभिप्रायः, परम्परया स्वकारण इति भाष्ये परम्परयेत्यस्य युक्तिपरम्परये- त्यर्थः, टीकापि तदानुगुण्येन नेया, तथाहि किं प्रकृतिविकृतिभावपरमित्यस्य किं प्रकृतिविकृतिभावप्रतिपादनमुखेनाभेदपरमि- त्यर्थः, स्वकारणं पृथिवीद्वारेणेत्यादेरयमर्थः, पृथिवीद्वारेणान्नमयस्य पृथिवीरूपतयैवान्नमयस्य स्वकारणे प्राणशब्दलक्षितासु प्राणनामप्रतिपाद्यास्वित्यर्थः, केचित्तु सम्पद्यत इत्यस्य विधिरूपत्वात् "न विधौ परश्शब्दार्थः' इति न्यायेन सम्पत्तिशब्दास्वा-रस्याश्रयणासम्भवात् सम्पत्तिशब्दस्य लय एव मुख्यत्वात् यथा कथञ्चित् तत्सम्भवे तत्त्यागस्यानुचितत्वात् प्राणशब्दस्याब्ध-लक्षणापि सोढव्या, प्राणस्तेजसीत्यत्र वैरूप्यमापतति चेत्, सोढव्यमेव, अन्यत्र दोषान्तरमापतितं सोढव्यमेव, न्यायागर्तेर्थै किं कुमर् इति पूर्वपक्षिण आशय सति वदन्दि । परे त्वित्यादि - वृत्त्युपपत्तिपरत्वे इति । वाङ्मनसिदर्शनाच्छब्दाच्चेति सूत्रे वाक्छब्दस्य वृत्तिपरत्वं, शब्दशब्दस्य शब्दोपपत्तिपरत्वमित्याश्रयणे इत्यर्थः । मनश्शब्दयोरिति - "वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः

kiñca vāṅmanasi sampadyata itivākyepi manaśśabdena manaḥprakṛtyahaṃkāralakṣaṇāyāṃ mukhyasampattisambhava iti pūrvapakṣasyāpi sambhavena tatsamādhānasya etadadhikaraṇasiddhāntayukatyāpi kartumaśakyatvāt, tasmāt śrutārthasyopapattirastītyeva pūvapakṣo vaktavyaḥ, na tu lakṣaṇāmādāya pūrvapakṣa iti, tatraivaṃ kecitsamādadhate-prakṛtivikṛtyorabhedādannamanasorabhedaḥ, jalaprāṇayoścābhedaḥ, tataścānnasyāp laya ityuktessopapattikatvamiti manasaḥ prāṇalaya ityuktirupapadyata iti pūrvapakṣābhiprāyaḥ, tataśca prāṇaprakṛtibhūtā apo nirdiśye- tyatra bhāṣye prakṛtiśabdaḥ svabhāvaparaḥ, prāṇasvarūpabhūtā apo nirdi#ाyetyarthaḥ, tataśca tayorabhedādityartha ukto bhavati, tataśca pṛthi-vīrūpasya manaso jalarūpe prāṇe mukhyalaya upapadyata ityabhiprāyaḥ, paramparayā svakāraṇa iti bhāṣye paramparayetyasya yuktiparamparaye- tyarthaḥ, ṭīkāpi tadānuguṇyena neyā, tathāhi kiṃ prakṛtivikṛtibhāvaparamityasya kiṃ prakṛtivikṛtibhāvapratipādanamukhenābhedaparami- tyarthaḥ, svakāraṇaṃ pṛthivīdvāreṇetyāderayamarthaḥ, pṛthivīdvāreṇānnamayasya pṛthivīrūpatayaivānnamayasya svakāraṇe prāṇaśabdalakṣitāsu prāṇanāmapratipādyāsvityarthaḥ, kecittu sampadyata ityasya vidhirūpatvāt "na vidhau paraśśabdārthaḥ' iti nyāyena sampattiśabdāsvā-rasyāśrayaṇāsambhavāt sampattiśabdasya laya eva mukhyatvāt yathā kathañcit tatsambhave tattyāgasyānucitatvāt prāṇaśabdasyābdha-lakṣaṇāpi soḍhavyā, prāṇastejasītyatra vairūpyamāpatati cet, soḍhavyameva, anyatra doṣāntaramāpatitaṃ soḍhavyameva, nyāyāgarterthai kiṃ kumar iti pūrvapakṣiṇa āśaya sati vadandi | pare tvityādi - vṛttyupapattiparatve iti | vāṅmanasidarśanācchabdācceti sūtre vākchabdasya vṛttiparatvaṃ, śabdaśabdasya śabdopapattiparatvamityāśrayaṇe ityarthaḥ | manaśśabdayoriti - "vāṅmanasi sampadyate manaḥ

4.2.5

प्राण' सति सप्तम्यन्तप्रथमान्तमनश्शब्दयोरित्यर्थः । प्राणशब्दयोश्चेति - मनः प्राणे प्राणस्तेजसीति सप्तम्यन्तप्रथमान्तमाणशब्द-योरित्यर्थः । अहङ्कारवाचित्वमनोवाचित्वेति - वाङ्मनसीत्यत्र सप्तम्यन्तमनश्शब्दस्याहङ्कारपरत्वं वदता तदधिकरणपूर्वपक्षिणैव "मनः प्राणे' इत्यत्र प्रथमान्तमनश्शब्दस्य मनोवाचित्वं वक्तव्यम्, एवं "तन्मनः प्राण उत्तरा'दित्यधिकरणपूर्वपक्षेपि सप्तम्यन्त-प्रथमान्तशब्दयोः वैरूप्यमाश्रयणीयं, तच्चायुक्तमिति भावः, अभिमतपूर्वपक्षविरोधमेव दर्शयति । मनसोऽहङ्कारलीनत्व इति - यथा मनसः प्राणविलीनत्वे प्राणात्पृथगुत्क्रमणं विरुद्धम् । एवमहङ्कारविलीनत्वेपि विरुद्धमेव, नहि तदानीमहङ्कारस्य भूतेन्द्रियादिहेतु-भूतस्य ब्राहृाण्डावरणभूतस्य उत्क्रमणं सम्भावनापदमिति भावः ।। । ।। ।। इति मनोधिकरणम् ।। भाष्ये-वाङ्मनसोरिति काचित्कः पाठः समासान्तविधेरनित्यत्वनिवन्धनः, तेजश्शब्देन भूतसूक्ष्मांशा विवक्षिता इति वाक्यस्या-

prāṇa' sati saptamyantaprathamāntamanaśśabdayorityarthaḥ | prāṇaśabdayośceti - manaḥ prāṇe prāṇastejasīti saptamyantaprathamāntamāṇaśabda-yorityarthaḥ | ahaṅkāravācitvamanovācitveti - vāṅmanasītyatra saptamyantamanaśśabdasyāhaṅkāraparatvaṃ vadatā tadadhikaraṇapūrvapakṣiṇaiva "manaḥ prāṇe' ityatra prathamāntamanaśśabdasya manovācitvaṃ vaktavyam, evaṃ "tanmanaḥ prāṇa uttarā'dityadhikaraṇapūrvapakṣepi saptamyanta-prathamāntaśabdayoḥ vairūpyamāśrayaṇīyaṃ, taccāyuktamiti bhāvaḥ, abhimatapūrvapakṣavirodhameva darśayati | manaso'haṅkāralīnatva iti - yathā manasaḥ prāṇavilīnatve prāṇātpṛthagutkramaṇaṃ viruddham | evamahaṅkāravilīnatvepi viruddhameva, nahi tadānīmahaṅkārasya bhūtendriyādihetu-bhūtasya brāhṛाṇḍāvaraṇabhūtasya utkramaṇaṃ sambhāvanāpadamiti bhāvaḥ || | || || iti manodhikaraṇam || bhāṣye-vāṅmanasoriti kācitkaḥ pāṭhaḥ samāsāntavidheranityatvanivandhanaḥ, tejaśśabdena bhūtasūkṣmāṃśā vivakṣitā iti vākyasyā-

नन्तरम् । उपगमस्सम्बन्ध इति पाठस्समीचीनः - अन्यतरवाचिशब्दनिर्देश इति । अन्यतरमात्रवाचिशाब्दनिर्देश इत्यर्थः । भाष्ये-यमुनासागरं गच्छतीति वचो न विरुध्यते तद्वदिति, नन्वनेनैव दृष्टान्तेन प्राण उपगमनश्रुतेरेव सद्वारकत्वं किं न स्यात्, किञ्च यथा वाह्रेन्द्रियव्यापरोपरमानन्तरमपि मनोव्यापारदर्शनात् "वाङ् मनसि सम्पद्यते' इति श्रुतिः, यथा च वाह्रान्तरज्ञानो-परमानन्तरमपि श्वासादिलक्षणप्राणव्यापारदर्शनात् "मनः प्राणे' इति श्रुतिः, तथा श्वासादिप्राणव्यापारोपरमानन्तरमपि देहे क्कचिदौष्ण्यलक्षणतेजोव्यापारदशर्नात् "प्राणस्तेजसी'ति श्रुतेरपि तत्साम्येन साक्षात्तेजस्सम्पत्तिपरत्वमेव युक्तमिति चेन्न, यथा "वायोरग्निः अग्नेराषः' इति श्रवणस्य "एत्तस्माज्जायते प्राणो मनस्सर्वेन्द्रियाणि च' इत्यस्याविरोदायाऽग्न्यादिशब्दस्वऽग्न्या-द्यवस्थपरमात्मपरत्वम्, एवमात्मोपगमश्रुत्यनुरोधाय भूतसूक्ष्मवाचितेजश्शब्दस्य तच्छरीरकजीवपरत्वेनाविरोधोपपत्तेः । किञ्च प्राणस्तेजसीति श्रुत्यनुरोधेन जीवोपगमात्प्रागेव तेजस्सम्पत्तौ "तेजः परस्यां देवताया'मिति परदेवतासम्पत्तिश्रवणात् जीवोपग- मस्य निरवकाशत्वप्रसङ्गेन क्कचिन्निवेशेऽवश्यंभाविनि सहोत्क्रमणलिङ्गानुगृहीतात्मोपगमनश्रुत्यनुरोधात् जीवसंपत्त्यनन्तरमेव तेजःसम्पत्त्युपपत्तेश्चेति भावः । अश्रुतत्वादिति पूर्वपक्षहेतुमाहुरिति - यद्यपि प्राणस्तेजसीति श्रुतेरनतिशंकयत्वात् यथाश्रुते तेज-स्येवसम्पत्तिः, अश्रुतज्जीवसम्बत्तिपरिहारकल्पनाया अन्याय्यत्वादिति परैः पूर्वपक्षयुक्तितया श्रुतिरेव वर्णिता, तथापि श्रुत्यनु-ग्राहकतया परैरश्रुतकल्पनाया अन्याय्यत्वादिति हेतुरप्युपन्यस्त इति कृत्वा तथोक्तमिति द्रष्टव्यम् । अश्रवणमात्रस्य हेतुत्वा-योगादिति - "एवमेवेममात्मानमन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमायन्ति' इति प्रदेशान्तरे श्रवणे विद्यमाने श्रवणसामान्याभावस्य हेतुत्वायोगादित्यर्थः । सहावस्थानस्य श्रुतिमिति - तत्सहिततयाऽवस्थानं सहावस्थानं, तदाधारत्वेनावस्थानमिति यावत्, न तु सहावस्थानं सामानाधिकरण्यमिति मन्तव्यम् । परैर्जीवाधिकरणकावस्थान एव स विज्ञान इत्यस्य प्रमाणीकरणादिति द्रष्टव्यम् ।। । ।। ।। इत्यध्यक्षाधिकरणम् ।। इति प्राप्त उच्यते-भूतेषु-इति । भूतेषु संपद्यते, कुतः? तच्छØतेः "पृथिवीमय आपोमयः तेजोमयः' इति जीवस्य सञ्चरतः सर्वभूतमयत्वश्रुतेः

nantaram | upagamassambandha iti pāṭhassamīcīnaḥ - anyataravāciśabdanirdeśa iti | anyataramātravāciśābdanirdeśa ityarthaḥ | bhāṣye-yamunāsāgaraṃ gacchatīti vaco na virudhyate tadvaditi, nanvanenaiva dṛṣṭāntena prāṇa upagamanaśrutereva sadvārakatvaṃ kiṃ na syāt, kiñca yathā vāhrendriyavyāparoparamānantaramapi manovyāpāradarśanāt "vāṅ manasi sampadyate' iti śrutiḥ, yathā ca vāhrāntarajñāno-paramānantaramapi śvāsādilakṣaṇaprāṇavyāpāradarśanāt "manaḥ prāṇe' iti śrutiḥ, tathā śvāsādiprāṇavyāpāroparamānantaramapi dehe kkacidauṣṇyalakṣaṇatejovyāpāradaśarnāt "prāṇastejasī'ti śruterapi tatsāmyena sākṣāttejassampattiparatvameva yuktamiti cenna, yathā "vāyoragniḥ agnerāṣaḥ' iti śravaṇasya "ettasmājjāyate prāṇo manassarvendriyāṇi ca' ityasyāvirodāyā'gnyādiśabdasva'gnyā-dyavasthaparamātmaparatvam, evamātmopagamaśrutyanurodhāya bhūtasūkṣmavācitejaśśabdasya taccharīrakajīvaparatvenāvirodhopapatteḥ | kiñca prāṇastejasīti śrutyanurodhena jīvopagamātprāgeva tejassampattau "tejaḥ parasyāṃ devatāyā'miti paradevatāsampattiśravaṇāt jīvopaga- masya niravakāśatvaprasaṅgena kkacinniveśe'vaśyaṃbhāvini sahotkramaṇaliṅgānugṛhītātmopagamanaśrutyanurodhāt jīvasaṃpattyanantarameva tejaḥsampattyupapatteśceti bhāvaḥ | aśrutatvāditi pūrvapakṣahetumāhuriti - yadyapi prāṇastejasīti śruteranatiśaṃkayatvāt yathāśrute teja-syevasampattiḥ, aśrutajjīvasambattiparihārakalpanāyā anyāyyatvāditi paraiḥ pūrvapakṣayuktitayā śrutireva varṇitā, tathāpi śrutyanu-grāhakatayā parairaśrutakalpanāyā anyāyyatvāditi heturapyupanyasta iti kṛtvā tathoktamiti draṣṭavyam | aśravaṇamātrasya hetutvā-yogāditi - "evamevemamātmānamantakāle sarve prāṇā abhisamāyanti' iti pradeśāntare śravaṇe vidyamāne śravaṇasāmānyābhāvasya hetutvāyogādityarthaḥ | sahāvasthānasya śrutimiti - tatsahitatayā'vasthānaṃ sahāvasthānaṃ, tadādhāratvenāvasthānamiti yāvat, na tu sahāvasthānaṃ sāmānādhikaraṇyamiti mantavyam | parairjīvādhikaraṇakāvasthāna eva sa vijñāna ityasya pramāṇīkaraṇāditi draṣṭavyam || | || || ityadhyakṣādhikaraṇam || iti prāpta ucyate-bhūteṣu-iti | bhūteṣu saṃpadyate, kutaḥ? tacchaØteḥ "pṛthivīmaya āpomayaḥ tejomayaḥ' iti jīvasya sañcarataḥ sarvabhūtamayatvaśruteḥ

4.2.6

ननु तेजःप्रभृतिष्वेकैकस्मिन् क्रमेण संपत्तावपि "पृथिवीमयः' इत्यादिका श्रुतिरुपपद्यते, अत आह -

nanu tejaḥprabhṛtiṣvekaikasmin krameṇa saṃpattāvapi "pṛthivīmayaḥ' ityādikā śrutirupapadyate, ata āha -

4.2.7

व्याख्यातं त्र्यात्मकत्वादितीति - त्र्यात्मकत्वात्तुच भूयस्त्वादिति पाठः, शाङ्करभाष्ये तथा दर्शनादिति द्रष्टव्यम्, अण्व्यो मात्रास्सूक्ष्माः दशार्धानां-पञ्चाचामित्यर्थः । जीवसहितप्राणेति - ततश्च सः प्राणसंपृक्ताध्यक्ष इति परव्याख्यानमनुपपन्नमिति

vyākhyātaṃ tryātmakatvāditīti - tryātmakatvāttuca bhūyastvāditi pāṭhaḥ, śāṅkarabhāṣye tathā darśanāditi draṣṭavyam, aṇvyo mātrāssūkṣmāḥ daśārdhānāṃ-pañcācāmityarthaḥ | jīvasahitaprāṇeti - tataśca saḥ prāṇasaṃpṛktādhyakṣa iti paravyākhyānamanupapannamiti

भावः । तत्र च व्युदसनीयेति - स्फुणटसूत्रार्थव्युदसनीयशङ्काया एव पूर्वपक्षस्योचितत्वादिति भावः । पुनस्सम्भवविषयतयेति - "अण्व्यो मात्रा विनाशिन्य' इति स्मृतेश्च "महदाद्य विशेषान्ताः' इति स्वोदाह्मतस्मृतेश्च, वैषम्यमनुपूर्वश इति पुनस्सम्भवप्रति-पादकपदसम्भवासम्भवाभ्यामिति द्रष्टव्यम् ।। । ।। ।। इति भूताधिकरणं ।। विनाशरूपं प्राप्यते, तदुच्यते "यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते' इति चोपासनवेलायां यो ब्राहृानुभवस्तद्विषयमित्य- भिप्रायः

bhāvaḥ | tatra ca vyudasanīyeti - sphuṇaṭasūtrārthavyudasanīyaśaṅkāyā eva pūrvapakṣasyocitatvāditi bhāvaḥ | punassambhavaviṣayatayeti - "aṇvyo mātrā vināśinya' iti smṛteśca "mahadādya viśeṣāntāḥ' iti svodāhmatasmṛteśca, vaiṣamyamanupūrvaśa iti punassambhavaprati-pādakapadasambhavāsambhavābhyāmiti draṣṭavyam || | || || iti bhūtādhikaraṇaṃ || vināśarūpaṃ prāpyate, taducyate "yadā sarve pramucyante' iti copāsanavelāyāṃ yo brāhṛाnubhavastadviṣayamitya- bhiprāyaḥ

4.2.12

वस्तुसामथ्र्यादिति पूर्वेणान्वयः, स्थूलशरीरस्योष्मा सर्वात्रिक इति ग्रन्थस्थानन्तरं सूक्ष्मदेहस्य र्सावत्रिकत्वादिति शेषोऽध्या- हर्तव्यः-इति "सन्तापयति खं देहमापादतलमस्तकम्' इत्यग्निशिखाप्रयुक्तः स्थूलशरीरे आपादतलमभिव्याप्तः सन्तापशब्दित ऊष्मा सूक्ष्मशरीरसार्वत्रिकत्वनिबन्धनः, न तु स्थूलशरीरत्वनिबन्धन इत्यर्थः । अग्निशिखायाः क्रमेणोपसंहियमाणत्वादिति - न च अग्निशिखायाः क्काचित्कत्वादेवोष्मणः क्काचित्कत्वोपत्तेर्नतस्य सूक्ष्मशरीरक्काचित्कत्वनिबन्धनत्वमिति वाच्यं, अग्निशि-खाक्काचित्कत्वस्यापि सूक्ष्मशरीरक्काचित्कत्वनिबन्धनत्वादित्यभिप्रायः, यद्वा भूतसूक्ष्मान्तर्गततेर्जोशातिरिक्ताग्निशिखाया अभा-वादिति भावः ।। । ।। ह्मदयान्निष्क्रामतीत्यर्थ इति - निष्कमितुमुद्युक्त इत्यर्थः, एतदपि फलितार्थकथनम्, "अथैनमेते प्राणा अभिसमायन्ति स एतास्तेजोमात्रास्समभ्याददानो ह्मदयमेवान्वपाक्रामति' इत्युक्तत्वात् "तस्य हैतस्थ ह्मदयस्याग्रं प्रद्योतते तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्कामती'ति पठ¬ते, अत एतत्सन्दर्भानुसारात् निर्गममार्गापरिज्ञानेनांतह्र्मदय एव परिभ्रमति, पश्चाद्वदयाग्रं प्रद्योते तेनैष आत्मा निष्कामतीत्येवार्थः, तस्यैव स्वरसतः प्रतीतेः-इति द्रष्टव्यम् । केचित्तु ह्मदयाग्रपद्योतनं ह्मदयैकदेशान्निष्कान्तस्य

vastusāmathryāditi pūrveṇānvayaḥ, sthūlaśarīrasyoṣmā sarvātrika iti granthasthānantaraṃ sūkṣmadehasya rsāvatrikatvāditi śeṣo'dhyā- hartavyaḥ-iti "santāpayati khaṃ dehamāpādatalamastakam' ityagniśikhāprayuktaḥ sthūlaśarīre āpādatalamabhivyāptaḥ santāpaśabdita ūṣmā sūkṣmaśarīrasārvatrikatvanibandhanaḥ, na tu sthūlaśarīratvanibandhana ityarthaḥ | agniśikhāyāḥ krameṇopasaṃhiyamāṇatvāditi - na ca agniśikhāyāḥ kkācitkatvādevoṣmaṇaḥ kkācitkatvopatternatasya sūkṣmaśarīrakkācitkatvanibandhanatvamiti vācyaṃ, agniśi-khākkācitkatvasyāpi sūkṣmaśarīrakkācitkatvanibandhanatvādityabhiprāyaḥ, yadvā bhūtasūkṣmāntargataterjośātiriktāgniśikhāyā abhā-vāditi bhāvaḥ || | || hmadayānniṣkrāmatītyartha iti - niṣkamitumudyukta ityarthaḥ, etadapi phalitārthakathanam, "athainamete prāṇā abhisamāyanti sa etāstejomātrāssamabhyādadāno hmadayamevānvapākrāmati' ityuktatvāt "tasya haitastha hmadayasyāgraṃ pradyotate tena pradyotenaiṣa ātmā niṣkāmatī'ti paṭha¬te, ata etatsandarbhānusārāt nirgamamārgāparijñānenāṃtahrmadaya eva paribhramati, paścādvadayāgraṃ pradyote tenaiṣa ātmā niṣkāmatītyevārthaḥ, tasyaiva svarasataḥ pratīteḥ-iti draṣṭavyam | kecittu hmadayāgrapadyotanaṃ hmadayaikadeśānniṣkāntasya

चतुर्थोऽध्यायः (cont. 3)

4.2.13

मार्गप्रदर्शनायोपयुज्यते, अतो यथाश्रुतार्थेपि नानुपपत्तिरित्याहुः, तेन प्रद्योतेनेत्यादिवाक्यस्येत्यादिचोद्यस्याऽयमर्थः- उत्क्रान्तेर-विद्वन्मात्रविषयत्वे अर्चिरादिगतिरपि विदुषो न प्रसजेत्, अत उत्क्रान्तिवचनस्याविद्वन्मात्रविषयत्वमिति वक्तं न शक्यत इति, तस्मादविदुष इत्युक्तमिति शेषः । सिद्धान्ते तु विद्वद्विषयमेवेदमिति - एवकारो भिन्नक्रमः, इदमेव वाक्यं विद्वद्विषयं अविद्वद्विषयमपि भवतीत्यर्थः, मूध्र्न इत्यस्य विद्वद्विषयत्वेन पूर्वं व्याख्यातत्वात्, ननु ह्मदयप्रद्योतनस्य सर्वसाधारण्ये तदोका-ग्रज्वलनमित्यत्र भाष्ये अप्रज्वलनस्य विद्यासामथ्र्यलब्धहार्दानुग्रहाधीनत्वप्रतिपादनात् तद्विरोध इति चेत्, शताधिकनाडीवि-वेचकज्वलनविशेषस्य तदधीनत्वपरत्वप्रतिपादनपरतया विरोधाभावादिति भावः । इत्यत्रार्थपुत्रवित्तविषयेषणात्रयराहित्यं विवक्षितमिति - अत्रार्थशब्दः स्वर्गादिलोकपरः, "ते ह स्म पुत्रेषणायाश्च वित्तेषणायाश्च लोकेषणायाश्च व्युत्थाया' इति श्रुतेः, भाष्ये-अपपुनर्मृत्यंक्षयतीति विद्वांसं प्रस्तुत्येति संसारतरणरूपफलकीर्तनस्य विद्वद्विषयत्वावक्षयंभावात् विद्वांसमित्युक्तम् । षष्ठया

mārgapradarśanāyopayujyate, ato yathāśrutārthepi nānupapattirityāhuḥ, tena pradyotenetyādivākyasyetyādicodyasyā'yamarthaḥ- utkrāntera-vidvanmātraviṣayatve arcirādigatirapi viduṣo na prasajet, ata utkrāntivacanasyāvidvanmātraviṣayatvamiti vaktaṃ na śakyata iti, tasmādaviduṣa ityuktamiti śeṣaḥ | siddhānte tu vidvadviṣayamevedamiti - evakāro bhinnakramaḥ, idameva vākyaṃ vidvadviṣayaṃ avidvadviṣayamapi bhavatītyarthaḥ, mūdhrna ityasya vidvadviṣayatvena pūrvaṃ vyākhyātatvāt, nanu hmadayapradyotanasya sarvasādhāraṇye tadokā-grajvalanamityatra bhāṣye aprajvalanasya vidyāsāmathryalabdhahārdānugrahādhīnatvapratipādanāt tadvirodha iti cet, śatādhikanāḍīvi-vecakajvalanaviśeṣasya tadadhīnatvaparatvapratipādanaparatayā virodhābhāvāditi bhāvaḥ | ityatrārthaputravittaviṣayeṣaṇātrayarāhityaṃ vivakṣitamiti - atrārthaśabdaḥ svargādilokaparaḥ, "te ha sma putreṣaṇāyāśca vitteṣaṇāyāśca lokeṣaṇāyāśca vyutthāyā' iti śruteḥ, bhāṣye-apapunarmṛtyaṃkṣayatīti vidvāṃsaṃ prastutyeti saṃsārataraṇarūpaphalakīrtanasya vidvadviṣayatvāvakṣayaṃbhāvāt vidvāṃsamityuktam | ṣaṣṭhayā

4.2.13

अपादानवाचकत्वाञ्चेति - अपादानरूपसम्बन्धस्य शेषत्वेन विवक्षासम्भवादिति भावः । अग्नेरषां भक्षकत्वानुसन्धानमिति - "अग्निर्वैभृस्युः सोऽपामन्नम्' इति अपामग्न्यन्नत्वोपासनमुकत्वा विहितस्य फलमुच्यते, "अपपुनर्मृत्युञ्जयति' इति भावः । परे त्वि-त्यादि - सगुणविदुषश्चेति । सगुणब्राहृोपासकस्येत्यर्थः, द्वितीयेति योगविभागात्समासः, असामवेदविदुषः'-"विशेषविदुष-श्शास्त्रम्' इत्यादिरामायणमाधकाव्यप्रयोगदर्शनात्, तेन विद्वच्छब्दस्य शत्रन्ततया "न लोकाव्यये'ति कृद्योगषष्ठ¬ा निषेधात् शेषलक्षणषष्ठयाश्च सुरणगुणेति सता योगे षष्ठी ततः समस्यत इति षष्ठीसमासनिषेधात्, सगुणं विद्वानीति द्वितीयापक्ष सामस-

apādānavācakatvāñceti - apādānarūpasambandhasya śeṣatvena vivakṣāsambhavāditi bhāvaḥ | agneraṣāṃ bhakṣakatvānusandhānamiti - "agnirvaibhṛsyuḥ so'pāmannam' iti apāmagnyannatvopāsanamukatvā vihitasya phalamucyate, "apapunarmṛtyuñjayati' iti bhāvaḥ | pare tvi-tyādi - saguṇaviduṣaśceti | saguṇabrāhṛोpāsakasyetyarthaḥ, dvitīyeti yogavibhāgātsamāsaḥ, asāmavedaviduṣaḥ'-"viśeṣaviduṣa-śśāstram' ityādirāmāyaṇamādhakāvyaprayogadarśanāt, tena vidvacchabdasya śatrantatayā "na lokāvyaye'ti kṛdyogaṣaṣṭha¬ा niṣedhāt śeṣalakṣaṇaṣaṣṭhayāśca suraṇaguṇeti satā yoge ṣaṣṭhī tataḥ samasyata iti ṣaṣṭhīsamāsaniṣedhāt, saguṇaṃ vidvānīti dvitīyāpakṣa sāmasa-

4.2.13

प्राप्त्यम्भवात्, नैवं निर्देशो युक्त इति चोच्चं निरस्तं, सुष्सुषेति वा समासात् साधुरिति । केचित्, गत्यादिपाठदर्शनात् "द्वितीया-समास' इति माधव्याख्याने मल्लिनार्थेनोक्तं, तदपि ग्राह्रमेव - इयं च तेषां सूत्रयोजनेति । "सूक्ष्मं प्रमाणतः-इति सूत्रयोजनेत्यर्थः, तदापीतेरिति पूवर्सूत्रयोजनायान्तु योजनांशे अत्यन्तदूष्याभावात् तदकथनं न दोषः । नाडीनिष्क्रमणश्रुतिरूपप्रमाणादिति - यद्यपि परभाष्ये प्रमाणत इत्यस् परिमाणत इत्यर्थः प्रतीयते, एवं हि तद्याख्यानं, तल्लिङ्गशरीरं स्वरूपतः परिमाणत्च सूक्ष्मं, स्व- रूपतः सौक्ष्म्य नायनस्य महतस्तेजस इव, भ्रसरेणारिव च परिमाणतः सौक्ष्म्यस, तथ परिमाणतस्सौक्ष्म्#ात् नाडीसञ्चारो- पपत्तिः, स्वरूपतस्सौक्ष्म्#ात् अप्रतिपातपाश्र्वस्थानुपलम्भोपपत्तिरिति, तथापि प्रमाणपरत्वारस्यादियधपि सौक्ष्ना प्रतीयते इति

prāptyambhavāt, naivaṃ nirdeśo yukta iti coccaṃ nirastaṃ, suṣsuṣeti vā samāsāt sādhuriti | kecit, gatyādipāṭhadarśanāt "dvitīyā-samāsa' iti mādhavyākhyāne mallinārthenoktaṃ, tadapi grāhrameva - iyaṃ ca teṣāṃ sūtrayojaneti | "sūkṣmaṃ pramāṇataḥ-iti sūtrayojanetyarthaḥ, tadāpīteriti pūvarsūtrayojanāyāntu yojanāṃśe atyantadūṣyābhāvāt tadakathanaṃ na doṣaḥ | nāḍīniṣkramaṇaśrutirūpapramāṇāditi - yadyapi parabhāṣye pramāṇata ityas parimāṇata ityarthaḥ pratīyate, evaṃ hi tadyākhyānaṃ, talliṅgaśarīraṃ svarūpataḥ parimāṇatca sūkṣmaṃ, sva- rūpataḥ saukṣmya nāyanasya mahatastejasa iva, bhrasareṇāriva ca parimāṇataḥ saukṣmyasa, tatha parimāṇatassaukṣm#ाt nāḍīsañcāro- papattiḥ, svarūpatassaukṣm#ाt apratipātapāśrvasthānupalambhopapattiriti, tathāpi pramāṇaparatvārasyādiyadhapi saukṣnā pratīyate iti

4.2.14

तथोक्तमिति द्रष्टव्यम्, मृतत्वाभावाशङ्का शमयितुमिति पाठः, अर्चिरादिगत्युपपत्त्यर्थमिति छेदः । अतद्विषयत्वादनुदाहायर्मिति

tathoktamiti draṣṭavyam, mṛtatvābhāvāśaṅkā śamayitumiti pāṭhaḥ, arcirādigatyupapattyarthamiti chedaḥ | atadviṣayatvādanudāhāyarmiti

4.2.15

न च प्रद्यत इति पदं गन्तव्यं, न विद्यते पदं यस्य सोऽपद इत्येवं युक्तस्य गन्तव्यरहितत्वप्रतिपादनात् कथं तस्य नोदाहर्तव्यत्व- मिति शंख्यम्, पदशब्दस्य इन्द्रादिस्थंनवाचित्वात् ।। । ।। ।। इति आसृत्युपक्राधिकरणम् ।। यथाकर्म यथाविद्यमिति यथाकर्मेत्यत्र "नश्च नपुंसकादन्यतरस्यातम्' इति टजभावे रूपम् ।। । ।। ननु "वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि' इति वाक्यत्रयार्थे क्रमेण "नैकस्मिन्दर्शयतो हि' इत्यन्तसूत्रैर्विचारिते तेजः परस्या'मिति चतुर्थवाक्यार्थ- इति प्राप्त उच्यत-तानि परे-इति । तानि परस्मिन्नात्मनि सम्पद्यते; कुतः? तथा ह्राह श्रुतिः तेजः परस्यां देवतायाम्' इति । यथाह श्रुतिस्तदनुगुणं कार्यं कल्प्यमित्यर्थः । सुषुप्तिप्रलययोर्यथा परमात्मसम्पत्त्या सुखदुःखोपभोगायासविश्रमः; तद्वदिहापि ।। 14 ।। ।। परसम्पत्त्यधिकरणं समाप्तम्

na ca pradyata iti padaṃ gantavyaṃ, na vidyate padaṃ yasya so'pada ityevaṃ yuktasya gantavyarahitatvapratipādanāt kathaṃ tasya nodāhartavyatva- miti śaṃkhyam, padaśabdasya indrādisthaṃnavācitvāt || | || || iti āsṛtyupakrādhikaraṇam || yathākarma yathāvidyamiti yathākarmetyatra "naśca napuṃsakādanyatarasyātam' iti ṭajabhāve rūpam || | || nanu "vāṅmanasi sampadyate manaḥ prāṇe prāṇastejasi' iti vākyatrayārthe krameṇa "naikasmindarśayato hi' ityantasūtrairvicārite tejaḥ parasyā'miti caturthavākyārtha- iti prāpta ucyata-tāni pare-iti | tāni parasminnātmani sampadyate; kutaḥ? tathā hrāha śrutiḥ tejaḥ parasyāṃ devatāyām' iti | yathāha śrutistadanuguṇaṃ kāryaṃ kalpyamityarthaḥ | suṣuptipralayayoryathā paramātmasampattyā sukhaduḥkhopabhogāyāsaviśramaḥ; tadvadihāpi || 14 || || parasampattyadhikaraṇaṃ samāptam

4.2.15

चतुष्टयस्यापि विद्वदविद्वत्साधारण्यनिर्णायकस्यारम्भ उचितः, न तु मध्य इत्याशङ्कय "समाना चासृत्युपक्रमा'#िदिति विद्वदवि-द्वत्समानत्वनिर्णयस्य सूत्र कृता समानविषयत्वसंशयास्पदमात्र एत्त कर्तुं युक्ततया तेजः परस्था देवताया'मिति वाक्यार्थस्य समा-नत्वसंशयानास्पदत्वात् तत्साधारण्येन कर्तुमयुक्तत्वमभिप्रेत्य चतुर्थवाक्यार्थनिर्णायकाधिकरणाभ्यां प्रागेव समाना चे'त्यधि- करणं निवेशितमिति परिहरति - पूर्व समाना चेत्यादि ।। । ।। ।। इति परसम्पत्यधिकरणम् ।। उक्तमेवार्थं दृष्टान्तान्तरप्रदर्शनेन विवृणोति - यथा च कब्चुकोष्णीषवत इत्यादिना । तद्रहितस्य च विश्रम इति - तद्राहित्य-दशायां विश्रम, इत्यर्थः । सुषुप्तौ जीवमात्रस्येति -न तु प्रलयोत्क्रान्त्योरिव स्थूलसूक्ष्मविशिष्टस्य जीवस्येति भावः । शङ्कते - विशेष्याशस्येति । सुषुप्तिवदिति भावः । "गताः कलाः पञ्चदशं प्रतिष्ठाः' इति प्राणशब्दोदितानीद्रिषाणि देशः, मन एकं सूक्ष्माणि

catuṣṭayasyāpi vidvadavidvatsādhāraṇyanirṇāyakasyārambha ucitaḥ, na tu madhya ityāśaṅkaya "samānā cāsṛtyupakramā'#िditi vidvadavi-dvatsamānatvanirṇayasya sūtra kṛtā samānaviṣayatvasaṃśayāspadamātra etta kartuṃ yuktatayā tejaḥ parasthā devatāyā'miti vākyārthasya samā-natvasaṃśayānāspadatvāt tatsādhāraṇyena kartumayuktatvamabhipretya caturthavākyārthanirṇāyakādhikaraṇābhyāṃ prāgeva samānā ce'tyadhi- karaṇaṃ niveśitamiti pariharati - pūrva samānā cetyādi || | || || iti parasampatyadhikaraṇam || uktamevārthaṃ dṛṣṭāntāntarapradarśanena vivṛṇoti - yathā ca kabcukoṣṇīṣavata ityādinā | tadrahitasya ca viśrama iti - tadrāhitya-daśāyāṃ viśrama, ityarthaḥ | suṣuptau jīvamātrasyeti -na tu pralayotkrāntyoriva sthūlasūkṣmaviśiṣṭasya jīvasyeti bhāvaḥ | śaṅkate - viśeṣyāśasyeti | suṣuptivaditi bhāvaḥ | "gatāḥ kalāḥ pañcadaśaṃ pratiṣṭhāḥ' iti prāṇaśabdoditānīdriṣāṇi deśaḥ, mana ekaṃ sūkṣmāṇi

4.2.15

भूतानि पञ्चेति षोडशकलास्सन्दि, तत्र ध्राणस्य पृथिवीविकारत्वान्मनसोपि "अन्नमयं सोम्य मन' इति पृथिवीविकारत्वात् द्वयोरप्येकीकरणेन पञ्चदशत्वोक्तिरिष्युपपद्यते, प्रतिष्ठाः स्वखोपादानानि इति अवयवेषु वा अज्ञाने वा लयोक्तिवदसङ्गतेय- मुक्तिः, किञ्च परैरेवमनुक्तञ्च, अतो नायम्पाठ इति चोदयन्ति, तान्प्रतिवदामः, अन्तःकरणादिना जीवाविद्यामात्रकार्यत्वपक्षे तत्त्वज्ञानेन जीवाविद्याया उन्मूलिततया स्वकारणेषु लयासम्भवेति ईश्वराश्रितमायापरिणाममहाभूतोपसृष्टजर्वाविद्याकार्यत्वपक्षे तत्त्वज्ञानेन जीवांशस्य नाशेपि उपष्टम्भीभूतमहाभूतांशस्य सत्त्वेन तत्रान्तःकरणादिकलैकदेशस्य लयसम्भवात्, तन्तुद्वयारब्ध- पटस्य एकतन्तुनाशे तन्त्वन्तरे लयदृष्टेः परग्रन्थेषु तथा समर्थितत्वाच्च न यथानुवादः, नच उत्तराधिकरणे कलाप्रलयस्य निर-वशेषत्वसमर्थनात् तद्विरोधः स्यादिति वाच्यभूत जीवाविद्याकर्यांश एव निरवशेषलय इतिपादनपरत्वेन विरोधाभावात् । प्रथम इति - अधिकरणे इतिशेषः । भिद्यते चासां नामरूपे इति - आसां कलानां नामरूपे शकत्यात्मके अपि भिद्येते-विदीयेते इत्यर्थः । अविद्वद्दृष्टयाप्यनवगतत्वादिति - तेषामदृश्यत्वेन श्रुत्येकसमधिगम्यस्याऽथस्र्य विदुषा उत्प्रेक्षितुमशक्यत्वादिति भावः

bhūtāni pañceti ṣoḍaśakalāssandi, tatra dhrāṇasya pṛthivīvikāratvānmanasopi "annamayaṃ somya mana' iti pṛthivīvikāratvāt dvayorapyekīkaraṇena pañcadaśatvoktiriṣyupapadyate, pratiṣṭhāḥ svakhopādānāni iti avayaveṣu vā ajñāne vā layoktivadasaṅgateya- muktiḥ, kiñca parairevamanuktañca, ato nāyampāṭha iti codayanti, tānprativadāmaḥ, antaḥkaraṇādinā jīvāvidyāmātrakāryatvapakṣe tattvajñānena jīvāvidyāyā unmūlitatayā svakāraṇeṣu layāsambhaveti īśvarāśritamāyāpariṇāmamahābhūtopasṛṣṭajarvāvidyākāryatvapakṣe tattvajñānena jīvāṃśasya nāśepi upaṣṭambhībhūtamahābhūtāṃśasya sattvena tatrāntaḥkaraṇādikalaikadeśasya layasambhavāt, tantudvayārabdha- paṭasya ekatantunāśe tantvantare layadṛṣṭeḥ paragrantheṣu tathā samarthitatvācca na yathānuvādaḥ, naca uttarādhikaraṇe kalāpralayasya nira-vaśeṣatvasamarthanāt tadvirodhaḥ syāditi vācyabhūta jīvāvidyākaryāṃśa eva niravaśeṣalaya itipādanaparatvena virodhābhāvāt | prathama iti - adhikaraṇe itiśeṣaḥ | bhidyate cāsāṃ nāmarūpe iti - āsāṃ kalānāṃ nāmarūpe śakatyātmake api bhidyete-vidīyete ityarthaḥ | avidvaddṛṣṭayāpyanavagatatvāditi - teṣāmadṛśyatvena śrutyekasamadhigamyasyā'thasrya viduṣā utprekṣitumaśakyatvāditi bhāvaḥ

4.2.18

प्राकृतप्रलयविषयतया वार्थवत्त्वादिति - यद्यप्यात्मज्ञानेन कलाप्रलयं प्रतिपाद्य हि "भिद्येते चासां नामरूपे पुरुषे' इत्येवं प्रोच्यते स एषोऽकलोऽमृतोभवती'तिश्रुतस्यन सर्वसाधारणप्राकृतप्रलयपरत्वं सम्भवति, तथापि देवमनुष्यादिनामरूपविषयतयार्थवत्तया पूर्वदूषण एव तात्पर्यमिति द्रष्टव्यम् । ईश्वरांशस्य निमित्तकारणत्वादिति - तन्मत इति शेषः ।। । ।। ।। इति अविभागाधिकरणं

prākṛtapralayaviṣayatayā vārthavattvāditi - yadyapyātmajñānena kalāpralayaṃ pratipādya hi "bhidyete cāsāṃ nāmarūpe puruṣe' ityevaṃ procyate sa eṣo'kalo'mṛtobhavatī'tiśrutasyana sarvasādhāraṇaprākṛtapralayaparatvaṃ sambhavati, tathāpi devamanuṣyādināmarūpaviṣayatayārthavattayā pūrvadūṣaṇa eva tātparyamiti draṣṭavyam | īśvarāṃśasya nimittakāraṇatvāditi - tanmata iti śeṣaḥ || | || || iti avibhāgādhikaraṇaṃ

उद्धृताग्नौ प्रदेश इति - उद्धृत्रोग्निर्यस्मात्प्रदेशादिति बहुव्रीहिः,भाष्ये-अमुष्यादादित्यादिति, प्रतायन्ते-सन्तता अवन्ति, आदि-त्यान्निसृता नाडीषु सम्बद्धाः नाडीभ्यो निसृताः, सन्तानभूताः सत्यः आदित्ये सम्बद्धा इति वाक्यार्थः ।। । ।। ।। इति रश्म्यनुसाराधिकरणम् ।। णयोः प्रशस्तत्वविपरीतत्वे चोत्तमाधमगतिहेतुत्वेन स्याताम् । अतो निशि मरणमधोगतिहेतुत्वान्न ब्राहृ-प्राप्तिहेतुरिति चेत्-तन्न विदुषः कर्मसम्बन्धस्य यावद्देहभावित्वात् । एतदुक्तं भवति-अनारब्धकार्याणामधो-गतिहेतुभूतानां कर्मणां विद्यासम्बन्धेनैव विनाशादुत्तरेषां चाश्लेषात्प्रारब्धकार्यस्य च चरमदेहावधित्वा-द्वन्धहेत्वभावाद्विदुषो निशामृतस्यापि ब्राहृप्राप्तिः सिद्धैव । दर्शयति च श्रुतिः "तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये' इति । "दिवा च शुक्लपक्षश्च' सत्यादिवचनमविद्वद्विषयम्

uddhṛtāgnau pradeśa iti - uddhṛtrogniryasmātpradeśāditi bahuvrīhiḥ,bhāṣye-amuṣyādādityāditi, pratāyante-santatā avanti, ādi-tyānnisṛtā nāḍīṣu sambaddhāḥ nāḍībhyo nisṛtāḥ, santānabhūtāḥ satyaḥ āditye sambaddhā iti vākyārthaḥ || | || || iti raśmyanusārādhikaraṇam || ṇayoḥ praśastatvaviparītatve cottamādhamagatihetutvena syātām | ato niśi maraṇamadhogatihetutvānna brāhṛ-prāptiheturiti cet-tanna viduṣaḥ karmasambandhasya yāvaddehabhāvitvāt | etaduktaṃ bhavati-anārabdhakāryāṇāmadho-gatihetubhūtānāṃ karmaṇāṃ vidyāsambandhenaiva vināśāduttareṣāṃ cāśleṣātprārabdhakāryasya ca caramadehāvadhitvā-dvandhahetvabhāvādviduṣo niśāmṛtasyāpi brāhṛprāptiḥ siddhaiva | darśayati ca śrutiḥ "tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye atha sampatsye' iti | "divā ca śuklapakṣaśca' satyādivacanamavidvadviṣayam

4.2.18

निशाधिकरणं समाप्तम्

niśādhikaraṇaṃ samāptam

4.2.19

तर्हि निशि मृतस्येति - रश्म्यनुसारेणेति शेषः, इष्टापत्तिमाशङ्क्याह - तस्य रविरश्म्यनपेक्षत्व इति । निशि ब्राहृगमनस्य रविरश्म्यनपेक्षत्व इत्यर्थः । विद्यानिष्पत्यभावनिबन्धनत्वाश्रयणेनेति - अयम्भावः-विद्याया निशि मृतविषये न सर्वदा फला-जनकत्वं पूर्वपक्षिणोऽभिमतं येन विद्यायाः पाक्षिकफलत्वं नास्ति, अप्रारब्धकर्मभिर्वा प्रारब्धकर्मभिरेव वा शरीरान्तरव्यवधाने- नेति हि पूर्वपक्ष्यभिप्रायः, अतो न पाक्षिकफलत्वप्रसङ्ग इति नन्वेवं चरमत्वमेव नासातीति पूर्वपक्षे सिद्धान्तमाष्ये प्रारब्धकार्यस्य कर्मणः चरमदेहावधित्वादिति देहस्य चारम्य सिद्धवत्कृत्य परिहारो न सङ्कच्छेतेति चेत्-चरमदेहावधित्वादिति भाष्यस्याऽयमर्थः-पलभूतदेहावधित्वादस्य कर्मणः, इयन्ति शरीराणि फलभूतानीति नियमसत्त्वेन तावद्देहाधिकदेहनिष्पादनासामत्र्यादिति, अथ- मेव यावद्देहभावित्वादिति सूत्रखण्डाभिप्रेतार्थ इति द्रष्टव्यम् । तस्य तु प्रतिज्ञायामिति - रश्म्यनुसारीति प्रतिज्ञायामित्यर्थः

tarhi niśi mṛtasyeti - raśmyanusāreṇeti śeṣaḥ, iṣṭāpattimāśaṅkyāha - tasya raviraśmyanapekṣatva iti | niśi brāhṛgamanasya raviraśmyanapekṣatva ityarthaḥ | vidyāniṣpatyabhāvanibandhanatvāśrayaṇeneti - ayambhāvaḥ-vidyāyā niśi mṛtaviṣaye na sarvadā phalā-janakatvaṃ pūrvapakṣiṇo'bhimataṃ yena vidyāyāḥ pākṣikaphalatvaṃ nāsti, aprārabdhakarmabhirvā prārabdhakarmabhireva vā śarīrāntaravyavadhāne- neti hi pūrvapakṣyabhiprāyaḥ, ato na pākṣikaphalatvaprasaṅga iti nanvevaṃ caramatvameva nāsātīti pūrvapakṣe siddhāntamāṣye prārabdhakāryasya karmaṇaḥ caramadehāvadhitvāditi dehasya cāramya siddhavatkṛtya parihāro na saṅkaccheteti cet-caramadehāvadhitvāditi bhāṣyasyā'yamarthaḥ-palabhūtadehāvadhitvādasya karmaṇaḥ, iyanti śarīrāṇi phalabhūtānīti niyamasattvena tāvaddehādhikadehaniṣpādanāsāmatryāditi, atha- meva yāvaddehabhāvitvāditi sūtrakhaṇḍābhipretārtha iti draṣṭavyam | tasya tu pratijñāyāmiti - raśmyanusārīti pratijñāyāmityarthaḥ

4.2.20

अन्यथा अपेक्षिताथान्तरप्रतिज्ञाया इति - निशि मृतस्य मुक्तिस्सम्भवतीत्यर्थान्तरप्रतिज्ञाया यावद्देहमावित्वादिति #िहेतोश्वे- त्यर्थः ।। । ।। ।। इति निशाधिकरणम् ।। धूमादिमार्गलिङ्गाभावादिति - दक्षिणायानमृतानांअनन्यथासिद्धधूषादिप्राषकप्रमाणभावादित्यर्थःल भाष्ये तत्पर्यवैतीति, यदा

anyathā apekṣitāthāntarapratijñāyā iti - niśi mṛtasya muktissambhavatītyarthāntarapratijñāyā yāvaddehamāvitvāditi #िhetośve- tyarthaḥ || | || || iti niśādhikaraṇam || dhūmādimārgaliṅgābhāvāditi - dakṣiṇāyānamṛtānāṃananyathāsiddhadhūṣādiprāṣakapramāṇabhāvādityarthaḥla bhāṣye tatparyavaitīti, yadā

4.2.20

तत्पर्यवैतीति यदा-यस्मिन्काले, तत् सोमलोकप्रापकं पुण्यं, पर्यवैति परिक्र्षीयत, इत्यर्थः परैर्वर्णितः ।। । ।। ननु "नैते सृती पार्थ । जानन' इति उपसंहारानुसारेण "यत्र काले त्वनावत्तिम् इत्युपक्रमो बाध्यते-इत्येतावति वक्तव्ये मध्ये #्रअग्निज्र्योति' इत्यादिवचनं भाष्ये अयुक्तमित्याशङ्कय उपक्रमस्य उपसंहारमात्रेण अन्यथानयनासम्भवात् महावाक्यस्वारस्येन बाध्यत्वं वक्तुं मध्यमवाक्यस्यापि उपक्रमविरोधं दर्शयतीत्याह - यत्र काले त्वतीति । य उपक्रमः स बाध्यत इत्यभिप्रायेणेत्यन्वयः न तु तत्प्रतीकग्रहणमिति मन्त- व्यम् । चतुर्विधेति - अर्तो जिमासुरर्थाथा मानी च भरतर्षभ' इत्युक्तचर्तुविधिति द्रष्टव्यम्, ततश्च "यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिञ्चैव

tatparyavaitīti yadā-yasminkāle, tat somalokaprāpakaṃ puṇyaṃ, paryavaiti parikrṣīyata, ityarthaḥ parairvarṇitaḥ || | || nanu "naite sṛtī pārtha | jānana' iti upasaṃhārānusāreṇa "yatra kāle tvanāvattim ityupakramo bādhyate-ityetāvati vaktavye madhye #्raagnijryoti' ityādivacanaṃ bhāṣye ayuktamityāśaṅkaya upakramasya upasaṃhāramātreṇa anyathānayanāsambhavāt mahāvākyasvārasyena bādhyatvaṃ vaktuṃ madhyamavākyasyāpi upakramavirodhaṃ darśayatītyāha - yatra kāle tvatīti | ya upakramaḥ sa bādhyata ityabhiprāyeṇetyanvayaḥ na tu tatpratīkagrahaṇamiti manta- vyam | caturvidheti - arto jimāsurarthāthā mānī ca bharatarṣabha' ityuktacartuvidhiti draṣṭavyam, tataśca "yatra kāle tvanāvṛttimāvṛttiñcaiva

507

योगिनः' इत्यावृत्तिप्रतिपादकवचनमुपपद्यत इति भावः, यत्र काले त्वनावृत्तिमित्यस्य यैरातिवाहिकैर्नीयमानस्याऽऽवृत्तिरितिफलि-तोर्थः ।। । ।। ।। दक्षिणायनाधिकरणम् ।। ।। इति दशोपनिषद्भाष्यकारैः श्रीरङ्गरामानुजमुनिभिर्विरचितायां श्रुतप्रकाशिका- व्याख्यायां भावप्रकाशिकायां चतुथस्र्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। समाप्तश्चाष्यायः । समुदिताधिकरणसङ्ख्या -142- समुदितसूत्रसङ्ख्या -

yoginaḥ' ityāvṛttipratipādakavacanamupapadyata iti bhāvaḥ, yatra kāle tvanāvṛttimityasya yairātivāhikairnīyamānasyā''vṛttiritiphali-torthaḥ || | || || dakṣiṇāyanādhikaraṇam || || iti daśopaniṣadbhāṣyakāraiḥ śrīraṅgarāmānujamunibhirviracitāyāṃ śrutaprakāśikā- vyākhyāyāṃ bhāvaprakāśikāyāṃ catuthasryādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ || samāptaścāṣyāyaḥ | samuditādhikaraṇasaṅkhyā -142- samuditasūtrasaṅkhyā -

शव्यं शवयोग्यमिति - साध्यर्थे यत्, तस्मै स तत्र परिजिहीत-इति त्वावायवान् विगमय्य छिद्रं करोति, यथा रथचक्रस्य छिद्रमित्यर्थः । निरन्ध्रं तथा मार्गमावृत्व स्थितो वायुः स्वावयवप्रहाणे रथचक्रप्रमाणं छिद्ररूपं मार्गं ददातीत्यर्थः । अन्यत्रेति उत तस्मादन्येऽन्यत्र मार्गा इति तैर्वाऽनेन वेत्यनियमः-इति । किं युक्तम्? अनियम इति । कुतः? अनेक-रूपत्वान्नैरपेक्ष्याच्चेति ।। एवं प्राप्ते अभिधीयते-अर्चिरादिनेति । अर्चिरादिरेक एव मार्गः सर्वत्र प्रतिपाद्यते, अतोऽर्चिरादिनैव गच्छति । कुतः? तत्प्रथितेः- तस्यैव सर्वत्र प्रथितेः । प्रथितिः-प्रसिद्धिः, तस्यैव सर्वत्र प्रत्यभिज्ञानादित्यर्थः । प्रत्यभिज्ञानात्स एव मार्गः सर्वत्र न्यूनाधिकभावेन प्रतिपाद्यत इति विद्यागुणोपसंहारवदन्यत्र उक्तानामन्य-त्रोपसंहारः क्रियेत । छान्दोग्ये तावदुपकोशलविद्यायां पञ्चाग्निविद्यायां चैकरूप एवाम्नायते; वाजसनेयके च पञ्चाग्निविद्यायां तथैवार्चिरादिरल्पान्तर आम्नायते, अतस्तत्रापि स एवेति प्रतीयते । अन्यत्रापि सर्व-त्राग्न्यादित्यादयः प्रत्यभिज्ञायन्ते

śavyaṃ śavayogyamiti - sādhyarthe yat, tasmai sa tatra parijihīta-iti tvāvāyavān vigamayya chidraṃ karoti, yathā rathacakrasya chidramityarthaḥ | nirandhraṃ tathā mārgamāvṛtva sthito vāyuḥ svāvayavaprahāṇe rathacakrapramāṇaṃ chidrarūpaṃ mārgaṃ dadātītyarthaḥ | anyatreti uta tasmādanye'nyatra mārgā iti tairvā'nena vetyaniyamaḥ-iti | kiṃ yuktam? aniyama iti | kutaḥ? aneka-rūpatvānnairapekṣyācceti || evaṃ prāpte abhidhīyate-arcirādineti | arcirādireka eva mārgaḥ sarvatra pratipādyate, ato'rcirādinaiva gacchati | kutaḥ? tatprathiteḥ- tasyaiva sarvatra prathiteḥ | prathitiḥ-prasiddhiḥ, tasyaiva sarvatra pratyabhijñānādityarthaḥ | pratyabhijñānātsa eva mārgaḥ sarvatra nyūnādhikabhāvena pratipādyata iti vidyāguṇopasaṃhāravadanyatra uktānāmanya-tropasaṃhāraḥ kriyeta | chāndogye tāvadupakośalavidyāyāṃ pañcāgnividyāyāṃ caikarūpa evāmnāyate; vājasaneyake ca pañcāgnividyāyāṃ tathaivārcirādiralpāntara āmnāyate, atastatrāpi sa eveti pratīyate | anyatrāpi sarva-trāgnyādityādayaḥ pratyabhijñāyante

4.3.1

अर्चिराद्यधिकरणं समाप्तम्

arcirādyadhikaraṇaṃ samāptam

4.3.2

व्याख्यय पदम् । कमिभेदश्चेति - क्रमाश्रयपदार्थानां देवलोकवायुलोकादीनां प्रतिशाखम् भेदेनाऽऽम्नानादिति भावः । गुणान-त्यादुपसंहारो न शक्यत इतीति - इदमुपलक्षणम्, भदकाकारस्यापि सम्बन्धादेवमन्यत्रापि' इत्येवामादिषु दर्शितत्वादित्यपि द्रष्टव्यम् । दार्विहौमिक इति - दार्वेहाय इति कर्मविशेषणां नाम ।। । ।। ।। इति अर्चिगद्यधिकरणम्

vyākhyaya padam | kamibhedaśceti - kramāśrayapadārthānāṃ devalokavāyulokādīnāṃ pratiśākham bhedenā''mnānāditi bhāvaḥ | guṇāna-tyādupasaṃhāro na śakyata itīti - idamupalakṣaṇam, bhadakākārasyāpi sambandhādevamanyatrāpi' ityevāmādiṣu darśitatvādityapi draṣṭavyam | dārvihaumika iti - dārvehāya iti karmaviśeṣaṇāṃ nāma || | || || iti arcigadyadhikaraṇam

4.3.2

श्रुत्यर्थपाठप्रवृत्तिमुख्यकाण्डाः क्रपमाणनीति - वेदं कृत्वा वेदिं करोति' इति श्रौतक्रमः, "अग्निहोत्रं जुहोति, यवामूं पचति' इत्यादौ अर्थलक्षणप्रयोजनवशात्कं, "समिधो यज्जति तनूनपातं वजति, इत्यादौ पाठक्रमेण क्रमः, "प्राजापत्येषु पशुगुणेषु नियो-जनोपकरणादिषु पूर्वपूवर्कारेण उत्तरोत्तरप्रवृतिक्रः सारस्वतौ भवतः' इति विहितयोः सरस्वतीदैवत्यसरस्वद्दैवत्ययोः मुख्ययोः क्रमानुरोधेन तदङ्गभूतानां निर्वापादीनां क्रमः, काण्डक्रमो हि स्थानक्रमः, यथा साद्यस्के "सह पशूनालभते, इति सहकर्तव्यत्वेन चोदितानामग्नीषोमीयसवनीयानूबन्ध्यानां मध्ये सवनीयस्य स्तानभ्रंशाभावेन तस्यैव पूर्वभावित्वमिति द्रष्टव्यम् । पञ्चम्यभिहितं संवत्सरदेवलोकयोर्मासादूध्र्वत्वमिति - "मासेभ्यस्संवत्सरं भासेभ्यो देवलोक' मिति पञ्चम्यारध्याह्मतोध्र्वशब्दरूपदिक्छब्ध-योगनिमित्तत्वात् पञ्चमीनिमित्तदिक्छब्द एव पञ्चमीशब्देनोपचरित इति द्रष्टव्यम् ननु नेयं पञ्चमी उध्र्वादिति दिक्छब्दयोगनिसिमता,

śrutyarthapāṭhapravṛttimukhyakāṇḍāḥ krapamāṇanīti - vedaṃ kṛtvā vediṃ karoti' iti śrautakramaḥ, "agnihotraṃ juhoti, yavāmūṃ pacati' ityādau arthalakṣaṇaprayojanavaśātkaṃ, "samidho yajjati tanūnapātaṃ vajati, ityādau pāṭhakrameṇa kramaḥ, "prājāpatyeṣu paśuguṇeṣu niyo-janopakaraṇādiṣu pūrvapūvarkāreṇa uttarottarapravṛtikraḥ sārasvatau bhavataḥ' iti vihitayoḥ sarasvatīdaivatyasarasvaddaivatyayoḥ mukhyayoḥ kramānurodhena tadaṅgabhūtānāṃ nirvāpādīnāṃ kramaḥ, kāṇḍakramo hi sthānakramaḥ, yathā sādyaske "saha paśūnālabhate, iti sahakartavyatvena coditānāmagnīṣomīyasavanīyānūbandhyānāṃ madhye savanīyasya stānabhraṃśābhāvena tasyaiva pūrvabhāvitvamiti draṣṭavyam | pañcamyabhihitaṃ saṃvatsaradevalokayormāsādūdhrvatvamiti - "māsebhyassaṃvatsaraṃ bhāsebhyo devaloka' miti pañcamyāradhyāhmatodhrvaśabdarūpadikchabdha-yoganimittatvāt pañcamīnimittadikchabda eva pañcamīśabdenopacarita iti draṣṭavyam nanu neyaṃ pañcamī udhrvāditi dikchabdayoganisimatā,

4.3.2

अपि तेऽर्चिषमभिसम्भवन्ति' इति अनुषक्ताभिसम्भवनक्रियापादानत्वप्रयुक्ता, अतो नाध्याह्मतोध्र्वशब्दमादायोद्र्वत्वस्य श्रुतत्व-निर्वाहः । किञ्च कत्वाश्रुत्यादेः क्रियामौर्वापर्यलक्षणक्रमार्थकत्वात् पञ्चम्या उध्र्वाधरक्रमे पौर्वापर्यक्रमे वा नानुशासनमस्ति, येनो-ध्र्वत्वस्य श्रौतत्वं स्यादिति चेन्न, अभिसम्भवनक्रियाया अपादाननिरपेक्षत्वेन "तेनोध्र्वमाक्रमते' इति श्रुत्यन्तरानुसारेण च उध्र्वशब्दस्यैव अध्याहर्तव्यतया उध्र्वत्वस्य श्रौतत्वसम्भवादिति तात्पर्यात् ।यद्यपि च "मासेभ्यो देवलोक' मित्यादावभि-सम्भवनक्रियोपेक्षया अपादानपञ्चमी, तथापि देवलोकोद्यभिसम्भवनक्रियां प्रति नियतपूर्वसत्वरूपकारकंविशेषत्वलक्षणापादान- त्वस्य पञ्चम्य्राभिधाने क्रियाकारकलक्षणपौर्वापर्यरूपः क्रमोऽभिहितो भवति, ततश्च मासापादानकाभिसम्भवनक्रियाकर्मत्वे संवत्सरदेवलोकयोः कथ्यमाने मासादूध्र्वत्वं संवत्सरदेवलोकयोरर्थात्सिध्यतीत्यभिप्रेत्य ऊध्र्वत्वस्य श्रौतत्वमभिहितमिति द्रष्टव्यम्, एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । यद्वा आतिवाहिकत्वापेषां हेदुपञ्चमीत्वपक्षे तेषां पूर्वसत्त्वरूपं हेतुत्वं श्रुत्युक्तमिति द्रष्टव्यम् । हेतौ कथ-मर्चिरादौ पञ्चमी प्राप्नोति "विभाषागुणेऽस्त्रियाम्' इति पञ्चमी गुण हेतावस्त्रीलिङ्गे विहिता, यथा जाड¬न ज्जाड¬ाद्वा बद्ध इतीति चेत्, अत्र केचित समादधते, नात्र "सत्त्वे निविशतेऽपैति' इति लक्षितस्य पारिभाषिकस्य गुणस्य ग्रहणम्, अपितु पराश्रित- मात्रस्य ग्रहणम्, तेनार्चिष इत्यादौ हेतौ पञ्चमीसिद्धेति तदतिमन्दम्, यद्यपि परतत्रस्य गुणस्य ग्रहणम् तथापि नात्र पञ्चमी प्राप्नोति, अर्चिरादीना विशेष्यतया स्वतन्त्रत्वेन पराश्रितत्वभावात् गुणत्वाभावात्, यस्य गुणस्य हि भावादित्यत्र गुणशब्देन यावान् पराश्रयविशेषणभूतो द्रव्यादन्यो जात्यादिरर्थोस्ति, स सर्वोपि गृह्रत इत्युक्तप्रकाराश्रयणेपि अर्चिदानीनं विपतीतत्वेन गुणत्वाप्रसक्तेः, सत्यपि च गुणत्वे अर्चिष इत्यत्र पञ्चमी नानेन प्राप्नोति "अस्त्रिया'मिति प्रतिषेधात्, अर्चिश्शब्दस्य "इसुसन्तः । अर्चिः स्त्रियां च' इति सूत्रेण स्त्रीनपुंसकयोरनुशासनात् पुÏल्लगता नास्त्येव, अत्रत्यार्चिश्शब्द स्त्रीलिङ्ग एव "तेऽर्चिषमभिसम्भ- वन्ति' इति पूर्वत्र निर्देशात्, नपुंसकलिङ्गे तु अर्चिरित्येव द्वितीयैकवचने रूपं स्यात्, अतः स्त्रीलिङ्गः एवार्चिश्शब्द इति "अस्त्रिया'मिति प्रतिषेधः स्यादेव, नहि परतन्त्रमात्रस्य गुणस्य ग्रहणम्, अपि तु पारिभाषिकस्यैव तदनुरूपत्वेन वृत्यादा-वुदाहरणप्रत्युदाहरणयोर्दशिर्तत्वात्, यद्यपि यस्य गुणस्य हि भावादित्यत्र पराश्रितस्य भेदकजात्यादेः गुणशब्देन ग्रहणमिति स्थितम्, लोके उपसजर्नं गुण उच्यते, शुक्लादौ च प्रसिद्धतरो गुणशब्दः, वैशेषिकास्तु रूपरसादयश्चतुर्विशतिर्गुणा इति प्रति- पन्नाः, तथापि इह शास्त्रे "सत्त्वे निविशते' इत्यादिपरिभाषितस्य गुणस्य ग्रहणम्, यथा वा "वोतो गुणवचनात्' इत्यत्र कृत्रि-माकृत्रिमयोः कृत्रिमे कार्यसम्प्रत्यय इति न्यायात्, तस्मेदवमत्र परिहारः "विभाषा गुणेऽस्त्रिया' मित्यत्र विभाषेति योगविभागात् गुणवचनादपि हेतोः स्त्रियामपि क्कचित्पञ्चमी भवति, तेन नास्तीह घटः, अनुपलब्धेः, वहिमान् धूमात्-इत्यादयः प्रयोगा अप्युपपन्ना इत्यलमतिक्षोदेन, - अन्यत्रेति । वृहदारण्यक एव अदेशान्तर इत्यर्थः । वायोरादित्यात्पूर्वत्वं प्रातिपदिकाभिहित- मिति - इदमुपलक्षणम्, तेन "स उध्र्वमाक्रमते स आदित्यमागच्छति' इति वायुदत्तमार्यस्याप्राप्तौ तृतीयया करणत्वश्रवणात्,

api te'rciṣamabhisambhavanti' iti anuṣaktābhisambhavanakriyāpādānatvaprayuktā, ato nādhyāhmatodhrvaśabdamādāyodrvatvasya śrutatva-nirvāhaḥ | kiñca katvāśrutyādeḥ kriyāmaurvāparyalakṣaṇakramārthakatvāt pañcamyā udhrvādharakrame paurvāparyakrame vā nānuśāsanamasti, yeno-dhrvatvasya śrautatvaṃ syāditi cenna, abhisambhavanakriyāyā apādānanirapekṣatvena "tenodhrvamākramate' iti śrutyantarānusāreṇa ca udhrvaśabdasyaiva adhyāhartavyatayā udhrvatvasya śrautatvasambhavāditi tātparyāt |yadyapi ca "māsebhyo devaloka' mityādāvabhi-sambhavanakriyopekṣayā apādānapañcamī, tathāpi devalokodyabhisambhavanakriyāṃ prati niyatapūrvasatvarūpakārakaṃviśeṣatvalakṣaṇāpādāna- tvasya pañcamyrābhidhāne kriyākārakalakṣaṇapaurvāparyarūpaḥ kramo'bhihito bhavati, tataśca māsāpādānakābhisambhavanakriyākarmatve saṃvatsaradevalokayoḥ kathyamāne māsādūdhrvatvaṃ saṃvatsaradevalokayorarthātsidhyatītyabhipretya ūdhrvatvasya śrautatvamabhihitamiti draṣṭavyam, evamuttaratrāpi draṣṭavyam | yadvā ātivāhikatvāpeṣāṃ hedupañcamītvapakṣe teṣāṃ pūrvasattvarūpaṃ hetutvaṃ śrutyuktamiti draṣṭavyam | hetau katha-marcirādau pañcamī prāpnoti "vibhāṣāguṇe'striyām' iti pañcamī guṇa hetāvastrīliṅge vihitā, yathā jāḍa¬na jjāḍa¬ाdvā baddha itīti cet, atra kecita samādadhate, nātra "sattve niviśate'paiti' iti lakṣitasya pāribhāṣikasya guṇasya grahaṇam, apitu parāśrita- mātrasya grahaṇam, tenārciṣa ityādau hetau pañcamīsiddheti tadatimandam, yadyapi paratatrasya guṇasya grahaṇam tathāpi nātra pañcamī prāpnoti, arcirādīnā viśeṣyatayā svatantratvena parāśritatvabhāvāt guṇatvābhāvāt, yasya guṇasya hi bhāvādityatra guṇaśabdena yāvān parāśrayaviśeṣaṇabhūto dravyādanyo jātyādirarthosti, sa sarvopi gṛhrata ityuktaprakārāśrayaṇepi arcidānīnaṃ vipatītatvena guṇatvāprasakteḥ, satyapi ca guṇatve arciṣa ityatra pañcamī nānena prāpnoti "astriyā'miti pratiṣedhāt, arciśśabdasya "isusantaḥ | arciḥ striyāṃ ca' iti sūtreṇa strīnapuṃsakayoranuśāsanāt puÏllagatā nāstyeva, atratyārciśśabda strīliṅga eva "te'rciṣamabhisambha- vanti' iti pūrvatra nirdeśāt, napuṃsakaliṅge tu arcirityeva dvitīyaikavacane rūpaṃ syāt, ataḥ strīliṅgaḥ evārciśśabda iti "astriyā'miti pratiṣedhaḥ syādeva, nahi paratantramātrasya guṇasya grahaṇam, api tu pāribhāṣikasyaiva tadanurūpatvena vṛtyādā-vudāharaṇapratyudāharaṇayordaśirtatvāt, yadyapi yasya guṇasya hi bhāvādityatra parāśritasya bhedakajātyādeḥ guṇaśabdena grahaṇamiti sthitam, loke upasajarnaṃ guṇa ucyate, śuklādau ca prasiddhataro guṇaśabdaḥ, vaiśeṣikāstu rūparasādayaścaturviśatirguṇā iti prati- pannāḥ, tathāpi iha śāstre "sattve niviśate' ityādiparibhāṣitasya guṇasya grahaṇam, yathā vā "voto guṇavacanāt' ityatra kṛtri-mākṛtrimayoḥ kṛtrime kāryasampratyaya iti nyāyāt, tasmedavamatra parihāraḥ "vibhāṣā guṇe'striyā' mityatra vibhāṣeti yogavibhāgāt guṇavacanādapi hetoḥ striyāmapi kkacitpañcamī bhavati, tena nāstīha ghaṭaḥ, anupalabdheḥ, vahimān dhūmāt-ityādayaḥ prayogā apyupapannā ityalamatikṣodena, - anyatreti | vṛhadāraṇyaka eva adeśāntara ityarthaḥ | vāyorādityātpūrvatvaṃ prātipadikābhihita- miti - idamupalakṣaṇam, tena "sa udhrvamākramate sa ādityamāgacchati' iti vāyudattamāryasyāprāptau tṛtīyayā karaṇatvaśravaṇāt,

4.3.3

नचोध्र्वदेशाक्रमणमात्रे वायुदत्तमार्गस्य करणत्वं श्रुतं, नत्वादत्यमण्डलाक्रमण इति वाच्यम्, उध्र्वदेशस्य विशेषाकांशायाम् आदित्यमण्डलरूपविशेषपर्यवसानादिति द्रष्टव्यम् । अनन्तरं वायुरितीति - "देवयानं पन्थानमापद्याभिलोकमागच्छति स चायुलोक'मिति पाठक्रमात् अर्चिरनन्तरमेव वायोनिर्वेश इति पूर्वः पक्षः, "स वायुमागच्छति तस्मै स तत्र परिजिहीते' इति वायुप्रदेन मार्गेण आदित्यगमनश्रवणात् कौषीतकिपाठक्रमं बाधित्वा आदित्यात्पूर्व वायोर्निवेश इति सिद्धान्तः, सूत्रमप्यादि- त्यात्पूर्वं वायोर्निवेशपरम्, नत्वब्दानन्तर्यपरमिति वदन्तीति भावः ।। । ।। ।। इति वाय्वधिकरणम्

nacodhrvadeśākramaṇamātre vāyudattamārgasya karaṇatvaṃ śrutaṃ, natvādatyamaṇḍalākramaṇa iti vācyam, udhrvadeśasya viśeṣākāṃśāyām ādityamaṇḍalarūpaviśeṣaparyavasānāditi draṣṭavyam | anantaraṃ vāyuritīti - "devayānaṃ panthānamāpadyābhilokamāgacchati sa cāyuloka'miti pāṭhakramāt arciranantarameva vāyonirveśa iti pūrvaḥ pakṣaḥ, "sa vāyumāgacchati tasmai sa tatra parijihīte' iti vāyupradena mārgeṇa ādityagamanaśravaṇāt kauṣītakipāṭhakramaṃ bādhitvā ādityātpūrva vāyorniveśa iti siddhāntaḥ, sūtramapyādi- tyātpūrvaṃ vāyorniveśaparam, natvabdānantaryaparamiti vadantīti bhāvaḥ || | || || iti vāyvadhikaraṇam

4.3.3

भाष्ये-अग्नित्वोकशब्दस्यार्चिःपर्यायत्वेनेति, अर्चिश्शब्देन ज्वालावाचित्यं तदात्मकोऽग्निरुच्यते उपचारादिनेति भावः, नन्वत्र "इसुसोस्सामथ्र्ये नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्य' इति षत्वप्राप्त्या अर्चिष्पर्यात्वेनेति भवितव्यम्,, यथा- सपिष्र्कुण्डिका शोचि- ष्केशः-इत्यादि, अर्चिश्शुचिविसृविच्छादिभ्य इसिः' इति शोचिरादिवत् अर्चिश्शब्दोपि इसिप्रत्ययान्तरा व्युत्पादित इति चेत् अत्राभिधीयते- "अतः कृकमिकसे'त्युत्तरसूत्रे कंसग्रहणेन उणादिषु क्कचिद्वयत्पत्तिकार्यं न भवतीति ज्ञापनेन इसिप्रत्ययान्तत्वा-भावादिति वा कस्कादिषु सपिष्र्कुण्डिकेत्यादिपाठेन इदं षत्वमनित्यमिति ज्ञापनेन वा अर्चिश्शब्दस्याऽत्र शब्दस्वरूपपरतया अमुख्यत्वाद्गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसम्प्रत्यय इति वा महत्पूर्वश्शूद्र इत्यादावात्वादिवत् षत्वं न भवतीति, एवमुत्तरत्रापि अर्चिः-प्रभृतिष्वित्यादौ द्रष्टव्यम् । तृतीयस्तु परिहार उत्तरत्र न सम्भवति, अर्थपरत्वेन तत्र मुख्यत्वादिति अर्चिष्प्रभृतिष्वित्येव बहुषु कोशेषु पाठो दृश्यते तत्र न किञ्चिद्वन्तसाध्यं "अर्चिश्शब्दस्य गौणत्वादिसश्चाप्रत्ययत्वतः । अनित्यत्वाच्च मूर्धन्यो न कृतो-ऽर्चिःपदेऽमुना' इति च संग्रहश्लोकः । भाष्ये-आदित्यस्याप्यत्रेत्यादि, अयमर्थः-पाठात्प्राप्तक्रमः पाठक्रमः, "अग्निलोकमा- गच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोक'मिति पाठवशेन वायोर्वरुणस्य यः क्रमः प्राप्तः, तद्वाधेन विद्युत उपरि तेषां निवेशसमर्थनेन वाजसनेयश्रुत्यनुसारादादित्यस्य वायोरुपरि निवेशोऽस्मिन्नधिकरणे सिषाधयिषित इत्यर्थः । आशंसोयां कः, देवलोकशब्दाभिहितात् वायोरुपरि निवेशस्सिद्ध इति क्कचित्पाठः, तत्र उपरिशब्दयोगे "षष्ठयतसर्थप्रत्ययेन' इति प्राप्त षष्ठी-ततः फश्चाद् वज्जतीति महाभाष्यप्रयोयेणानित्यत्वज्ञापनात् क्कचिन्न सम्भवतीति न कतेति द्रष्टव्यम् । वायुमपेक्ष्ये- त्यर्थविवक्षमाक्यब्क्यब्लोपे पञ्चमीति वा द्रष्टव्यम्, एवमुत्तरत्रापि - भाष्ये इदानीं वरुणेन्द्रादिष्विति, तदर्थमिति शेषः

bhāṣye-agnitvokaśabdasyārciḥparyāyatveneti, arciśśabdena jvālāvācityaṃ tadātmako'gnirucyate upacārādineti bhāvaḥ, nanvatra "isusossāmathrye nityaṃ samāse'nuttarapadasthasya' iti ṣatvaprāptyā arciṣparyātveneti bhavitavyam,, yathā- sapiṣrkuṇḍikā śoci- ṣkeśaḥ-ityādi, arciśśucivisṛvicchādibhya isiḥ' iti śocirādivat arciśśabdopi isipratyayāntarā vyutpādita iti cet atrābhidhīyate- "ataḥ kṛkamikase'tyuttarasūtre kaṃsagrahaṇena uṇādiṣu kkacidvayatpattikāryaṃ na bhavatīti jñāpanena isipratyayāntatvā-bhāvāditi vā kaskādiṣu sapiṣrkuṇḍiketyādipāṭhena idaṃ ṣatvamanityamiti jñāpanena vā arciśśabdasyā'tra śabdasvarūpaparatayā amukhyatvādgauṇamukhyayormukhye kāryasampratyaya iti vā mahatpūrvaśśūdra ityādāvātvādivat ṣatvaṃ na bhavatīti, evamuttaratrāpi arciḥ-prabhṛtiṣvityādau draṣṭavyam | tṛtīyastu parihāra uttaratra na sambhavati, arthaparatvena tatra mukhyatvāditi arciṣprabhṛtiṣvityeva bahuṣu kośeṣu pāṭho dṛśyate tatra na kiñcidvantasādhyaṃ "arciśśabdasya gauṇatvādisaścāpratyayatvataḥ | anityatvācca mūrdhanyo na kṛto-'rciḥpade'munā' iti ca saṃgrahaślokaḥ | bhāṣye-ādityasyāpyatretyādi, ayamarthaḥ-pāṭhātprāptakramaḥ pāṭhakramaḥ, "agnilokamā- gacchati sa vāyulokaṃ sa varuṇalokaṃ sa indralokaṃ sa prajāpatiloka'miti pāṭhavaśena vāyorvaruṇasya yaḥ kramaḥ prāptaḥ, tadvādhena vidyuta upari teṣāṃ niveśasamarthanena vājasaneyaśrutyanusārādādityasya vāyorupari niveśo'sminnadhikaraṇe siṣādhayiṣita ityarthaḥ | āśaṃsoyāṃ kaḥ, devalokaśabdābhihitāt vāyorupari niveśassiddha iti kkacitpāṭhaḥ, tatra upariśabdayoge "ṣaṣṭhayatasarthapratyayena' iti prāpta ṣaṣṭhī-tataḥ phaścād vajjatīti mahābhāṣyaprayoyeṇānityatvajñāpanāt kkacinna sambhavatīti na kateti draṣṭavyam | vāyumapekṣye- tyarthavivakṣamākyabkyablope pañcamīti vā draṣṭavyam, evamuttaratrāpi - bhāṣye idānīṃ varuṇendrādiṣviti, tadarthamiti śeṣaḥ

4.3.4

क्रमद्वयभङ्गः स्यादिति - आदित्यचन्द्रयोरन्तराले चन्द्रविद्युतोरन्तराले वा निवेशे आदित्याच्चन्द्रप्रसं चन्द्रमसो वा विद्युतम्, इतिश्रौतक्रगस्य च "वरुणलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोक' मिति पाठक्रमप्राप्तस्य वरुणेन्द्रप्रजापतीनामानन्तर्यस्य च भङ्गप्रसङ्गादित्यर्थः । तडिततोष्यधस्तादिति पञ्चमी पूर्ववत् द्रष्टव्या - कथं तडिदुपरि वरुणनिवेश इति । ननु कथमत्र समासः, अन्यारादिति दिग्योगलक्षणपञ्चम्याः "षष्ठयतसर्थप्रत्ययेने'ति षष्ठया बाधात् अबाधेति पञ्चम्यन्तस्य समासप्राप्त्यभावात् षष्ठीपक्षे पूरणगुणेत्यव्ययेन षष्ठयन्तस्य समासनिषेधात्, उच्यते-षष्ठीसमास एवायम्, पूरणगुणेति निषेधस्तु सत्तव्याभ्यां कृद्भ्यां साह- चर्यात् कृदन्तेनाव्ययेनैव, नान्येन, यथा कटस्य कर्तुं कटस्य कृत्वेत्यादि, तथैव वृत्त्यादावुदाह्मतत्वात्, अकृदन्ताव्यययोगे तु समासोऽस्त्येव, अत एव भगवान् पाणिनिः निरदिशत् "अनुर्यत्समया'इति, व्याख्यातं च वृत्तिकारादिभिः यस्य समया यत्स- मयेति, उपायान्तरमप्यस्तीति तद्वयाख्यातृभिरन्यथा पयिह्मतः, अनित्यश्चायं समासप्रतिषेध इति पूर्वमसकृदुपपादितम् "शिष्ट-प्रयोगबाहुल्यात् कृदन्ताव्ययसंग्रहात् । अनित्यत्वाच्च, तस्यैव निर्देशास्साधनो मताः' ।अर्थकमस्य पाठप्रमादिति - मेधोदर-वर्तित्वलक्षणसामथ्र्यरूपार्थक्रमस्येत्यर्थः । तडितो गमयितृत्वाव्यवधानायेति -ततश्चन्द्रमसो विद्युतमिति औतक्रमभङ्गाङ्ग्रपि सोढव्य इति भावः । तथासतीन्द्रप्रजापत्योर्यश्रापाठमिति - फस वरुणलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोक'मिति पाठानुसारेण त्रयाणामव्यवधानसिध्यर्थं तडितः पूर्वं त्रयाणां नि#ेर्दशऽङ्गीकियमाणे मेधोदरवर्तित्वरूपाथक्र्रमभङ्गप्रसङ्गादित्यर्थः । तडिदानन्तर्य इति - वरुणानन्तरं तडित् तत इन्द्रप्रजापती इत्यभ्युपगम्यमाने कौषीतकिपाठसिद्धस्य वरुणेन्द्रप्रजापतीनां क्रमस्य भङ्गप्रसङ्गा-दित्यर्थः । अतः क्कचित्कोशेषु "स वरुणलोकं स आदित्यलोकं स इन्द्रलोकं सा प्रजापतिलोक'मिति वरुणेन्द्रलोकयोर्मध्ये आदि-त्यलोकपाठो दृश्यते, स तु न प्रामाणिकः, केषुचित्कोशेषु तथा अनुदाह्मतत्वात्, अस्यैव श्रुतप्रकाशिकाग्रन्थस्य साक्षित्वाच्च, तथाहि पाठे सति एतदधिकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तयोः असङ्गतिप्रसङ्गाच्च, तथाहि यदि वरुणलोकानन्तरमादित्यः पठितः स्यात्, तर्हि-

kramadvayabhaṅgaḥ syāditi - ādityacandrayorantarāle candravidyutorantarāle vā niveśe ādityāccandraprasaṃ candramaso vā vidyutam, itiśrautakragasya ca "varuṇalokaṃ sa indralokaṃ sa prajāpatiloka' miti pāṭhakramaprāptasya varuṇendraprajāpatīnāmānantaryasya ca bhaṅgaprasaṅgādityarthaḥ | taḍitatoṣyadhastāditi pañcamī pūrvavat draṣṭavyā - kathaṃ taḍidupari varuṇaniveśa iti | nanu kathamatra samāsaḥ, anyārāditi digyogalakṣaṇapañcamyāḥ "ṣaṣṭhayatasarthapratyayene'ti ṣaṣṭhayā bādhāt abādheti pañcamyantasya samāsaprāptyabhāvāt ṣaṣṭhīpakṣe pūraṇaguṇetyavyayena ṣaṣṭhayantasya samāsaniṣedhāt, ucyate-ṣaṣṭhīsamāsa evāyam, pūraṇaguṇeti niṣedhastu sattavyābhyāṃ kṛdbhyāṃ sāha- caryāt kṛdantenāvyayenaiva, nānyena, yathā kaṭasya kartuṃ kaṭasya kṛtvetyādi, tathaiva vṛttyādāvudāhmatatvāt, akṛdantāvyayayoge tu samāso'styeva, ata eva bhagavān pāṇiniḥ niradiśat "anuryatsamayā'iti, vyākhyātaṃ ca vṛttikārādibhiḥ yasya samayā yatsa- mayeti, upāyāntaramapyastīti tadvayākhyātṛbhiranyathā payihmataḥ, anityaścāyaṃ samāsapratiṣedha iti pūrvamasakṛdupapāditam "śiṣṭa-prayogabāhulyāt kṛdantāvyayasaṃgrahāt | anityatvācca, tasyaiva nirdeśāssādhano matāḥ' |arthakamasya pāṭhapramāditi - medhodara-vartitvalakṣaṇasāmathryarūpārthakramasyetyarthaḥ | taḍito gamayitṛtvāvyavadhānāyeti -tataścandramaso vidyutamiti autakramabhaṅgāṅgrapi soḍhavya iti bhāvaḥ | tathāsatīndraprajāpatyoryaśrāpāṭhamiti - phasa varuṇalokaṃ sa indralokaṃ sa prajāpatiloka'miti pāṭhānusāreṇa trayāṇāmavyavadhānasidhyarthaṃ taḍitaḥ pūrvaṃ trayāṇāṃ ni#ेrdaśa'ṅgīkiyamāṇe medhodaravartitvarūpāthakrramabhaṅgaprasaṅgādityarthaḥ | taḍidānantarya iti - varuṇānantaraṃ taḍit tata indraprajāpatī ityabhyupagamyamāne kauṣītakipāṭhasiddhasya varuṇendraprajāpatīnāṃ kramasya bhaṅgaprasaṅgā-dityarthaḥ | ataḥ kkacitkośeṣu "sa varuṇalokaṃ sa ādityalokaṃ sa indralokaṃ sā prajāpatiloka'miti varuṇendralokayormadhye ādi-tyalokapāṭho dṛśyate, sa tu na prāmāṇikaḥ, keṣucitkośeṣu tathā anudāhmatatvāt, asyaiva śrutaprakāśikāgranthasya sākṣitvācca, tathāhi pāṭhe sati etadadhikaraṇapūrvapakṣasiddhāntayoḥ asaṅgatiprasaṅgācca, tathāhi yadi varuṇalokānantaramādityaḥ paṭhitaḥ syāt, tarhi-

चतुर्थोऽध्यायः (cont. 4)

4.3.4

वरुणेन्द्रप्रजापतीनां त्रयाणामप्यादित्यात् पूर्वत्वमिति पूर्वपक्षस्य कथमुत्थितिः, अत्रहि वायुलोकं वरुणलोकमिति पाठक्रममव- लम्ब्य वायुलोकानन्तर्थं वरुणलोकस्य वदन् पूर्वपक्षी कथं तुरगारूढस्य तुस्गविस्मरणन्यायेन वायुलोकादित्यलोकयोः पाठप्राप्तं क्रमं चानादृत्या त्रयाणामादित्यात्र्पूवं निवेश इत्याक्षिपेत् , न च वाय्वादित्ययोरानन्तर्यस्य बाधितत्वात् तत्रैव निवेशनीयानां निवेश इति वाच्यम्, "आदित्याच्छन्द्रमस' इति क्रमस्य इन्द्रप्रजापतिभ्यां बाधितत्वात्, वरुणस्यापि तत्रैव निवेशःकिं न स्या- दित्यपि वक्तुं सुशकत्वात्, किञ्च नह्रानन्तर्यं स्वरसप्रतिपन्नं, केनचित् प्रामाणिकेनापोदितं चेत् अतथाभूतेनापि शक्यते अपव- दितुम्, तदपि प्रामाणिकमिति चेत्-तर्हि पाठक्रमानुग्रहायादित्यानन्तरमेव तर्योर्निर्देशोस्तु, आदित्याच्चन्द्रमसमिति शब्दस्वरस-प्रतिपन्नमप्यानन्तर्यमपि बाध्यताम्, वायुलोकादादित्यमिति प्रतिपन्नस्य वाय्वादित्यक्रमस्य पाठक्रमेण बाधवत्, इतरथा वरुण-लोकानन्तरमिन्द्रलोकात् पूर्वमादित्यलोकपाठस्य निरालम्बनत्व प्रसङ्गात्, अत एव पूर्वतंत्रे अग्नौ सावित्रहोमादिवैशेषिकानुष्ठा-नान्तरमेव दीक्षणीयाया अनुष्ठानं सावित्रहोमादिपाठानन्तरं दीक्षणीयागुणविधानार्थस्याप्यनुवादस्य दर्शनात्, इतरथा तत्र तत्पाठस्य अत्यन्तानर्थक्यप्रसङ्गादित्युक्तं पञ्चमे, अतो वरुणलोकेन्द्रलोकर्योध्ये नादित्यलोकपाठः कौषीतक्यां युक्तः, नचै-वमुत्तराधिकरणयादवप्रकाशमतदूषणग्रन्थविरोध इति वाच्यं, यादवप्रकाशैः तथा पाठस्य कल्पिततया पराभ्युगममादायैव परो दूषणीय इति न्यायात् उपपत्तेरिति युक्तमुत्पश्यामः । परे तु-आदित्याच्चन्द्रमसमिति श्रौत्रक्रमबाधापेक्षया "स आदित्यलोकं स इन्द्रलोक'मिति पाठक्रमबाधस्यैव युक्तत्वात्, वायुलोकादित्यलोकयोरानम्तर्यस्थ व्यवधानसहत्वाच्च त्रयाणामप्यादित्यात्र्पूवं निवेश इति पूर्वपक्षो युक्त एव । अत एव ज्जातेष्टौ पुत्रजननरूपनिमित्तानन्तर्यस्य निमित्तश्रुतिप्राप्तस्य स्तनप्राशनोत्कर्षद्वारा पुत्रविपत्तिसम्पादकत्वेन प्रयोजनविरोधप्रसङ्गात् बाधितत्वे सति जातकर्मानन्तरमपि न जातेष्टयनुष्ठानं, निमिवस्वरसानन्तर्यस्य बाधितत्वात्, तत आशौचापगमे पर्वकाले च प्राप्ते कर्तव्यमिति चतुर्थे सत्त्वात् तन्नयायेन बाधितस्य वायुलोकादित्यलोकानन्त- र्यस्य बाधितत्वादेव निवेशसाकाङ्क्षाणां तत्रैव निवेशो युक्त इति पूर्वपक्षस्य युक्तत्वात् । न च त्रयाणामप्यादित्यात्परत एव निवेश इति पूर्वपक्षः किं न स्यादिति वाच्यं, न्यायसाम्येन तस्यापीष्टत्वात्, वायुलोकं वरुणलोकं आदित्यलोकमिति प्रथमनुतप्राठक्रम-परित्यागेन चरमश्रुतस्य "स आदित्यलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोक'मिति पाठक्रमानुग्रहस्य अन्याय्यत्वाच्च, तस्मात् त्रया- णां चादित्यात्पूर्वं निवेश इति युक्त एव पूर्वः पक्षः । सर्वकोशेषु दृष्टस्य वरुणेन्द्रलोकमध्ये आदित्यलोकपाठस्य यादवप्रकाशदि-भिरादृतस्याऽपलापे अतिप्रसङ्गाच्च, न च वरुणेन्द्रान्तराले आदित्यपाठस्याऽत्यन्तनिरवलम्बनत्वमिति वाच्यम्, "अग्निहोत्रं जुहोति यावगूं पचती'तिवत् बाधस्य न्यायप्राप्तत्वादिति वदन्ति ।। । ।। ।। इति वरुणाधिकरणम्

varuṇendraprajāpatīnāṃ trayāṇāmapyādityāt pūrvatvamiti pūrvapakṣasya kathamutthitiḥ, atrahi vāyulokaṃ varuṇalokamiti pāṭhakramamava- lambya vāyulokānantarthaṃ varuṇalokasya vadan pūrvapakṣī kathaṃ turagārūḍhasya tusgavismaraṇanyāyena vāyulokādityalokayoḥ pāṭhaprāptaṃ kramaṃ cānādṛtyā trayāṇāmādityātrpūvaṃ niveśa ityākṣipet , na ca vāyvādityayorānantaryasya bādhitatvāt tatraiva niveśanīyānāṃ niveśa iti vācyam, "ādityācchandramasa' iti kramasya indraprajāpatibhyāṃ bādhitatvāt, varuṇasyāpi tatraiva niveśaḥkiṃ na syā- dityapi vaktuṃ suśakatvāt, kiñca nahrānantaryaṃ svarasapratipannaṃ, kenacit prāmāṇikenāpoditaṃ cet atathābhūtenāpi śakyate apava- ditum, tadapi prāmāṇikamiti cet-tarhi pāṭhakramānugrahāyādityānantarameva taryornirdeśostu, ādityāccandramasamiti śabdasvarasa-pratipannamapyānantaryamapi bādhyatām, vāyulokādādityamiti pratipannasya vāyvādityakramasya pāṭhakrameṇa bādhavat, itarathā varuṇa-lokānantaramindralokāt pūrvamādityalokapāṭhasya nirālambanatva prasaṅgāt, ata eva pūrvataṃtre agnau sāvitrahomādivaiśeṣikānuṣṭhā-nāntarameva dīkṣaṇīyāyā anuṣṭhānaṃ sāvitrahomādipāṭhānantaraṃ dīkṣaṇīyāguṇavidhānārthasyāpyanuvādasya darśanāt, itarathā tatra tatpāṭhasya atyantānarthakyaprasaṅgādityuktaṃ pañcame, ato varuṇalokendralokaryodhye nādityalokapāṭhaḥ kauṣītakyāṃ yuktaḥ, nacai-vamuttarādhikaraṇayādavaprakāśamatadūṣaṇagranthavirodha iti vācyaṃ, yādavaprakāśaiḥ tathā pāṭhasya kalpitatayā parābhyugamamādāyaiva paro dūṣaṇīya iti nyāyāt upapatteriti yuktamutpaśyāmaḥ | pare tu-ādityāccandramasamiti śrautrakramabādhāpekṣayā "sa ādityalokaṃ sa indraloka'miti pāṭhakramabādhasyaiva yuktatvāt, vāyulokādityalokayorānamtaryastha vyavadhānasahatvācca trayāṇāmapyādityātrpūvaṃ niveśa iti pūrvapakṣo yukta eva | ata eva jjāteṣṭau putrajananarūpanimittānantaryasya nimittaśrutiprāptasya stanaprāśanotkarṣadvārā putravipattisampādakatvena prayojanavirodhaprasaṅgāt bādhitatve sati jātakarmānantaramapi na jāteṣṭayanuṣṭhānaṃ, nimivasvarasānantaryasya bādhitatvāt, tata āśaucāpagame parvakāle ca prāpte kartavyamiti caturthe sattvāt tannayāyena bādhitasya vāyulokādityalokānanta- ryasya bādhitatvādeva niveśasākāṅkṣāṇāṃ tatraiva niveśo yukta iti pūrvapakṣasya yuktatvāt | na ca trayāṇāmapyādityātparata eva niveśa iti pūrvapakṣaḥ kiṃ na syāditi vācyaṃ, nyāyasāmyena tasyāpīṣṭatvāt, vāyulokaṃ varuṇalokaṃ ādityalokamiti prathamanutaprāṭhakrama-parityāgena caramaśrutasya "sa ādityalokaṃ sa indralokaṃ sa prajāpatiloka'miti pāṭhakramānugrahasya anyāyyatvācca, tasmāt trayā- ṇāṃ cādityātpūrvaṃ niveśa iti yukta eva pūrvaḥ pakṣaḥ | sarvakośeṣu dṛṣṭasya varuṇendralokamadhye ādityalokapāṭhasya yādavaprakāśadi-bhirādṛtasyā'palāpe atiprasaṅgācca, na ca varuṇendrāntarāle ādityapāṭhasyā'tyantaniravalambanatvamiti vācyam, "agnihotraṃ juhoti yāvagūṃ pacatī'tivat bādhasya nyāyaprāptatvāditi vadanti || | || || iti varuṇādhikaraṇam

4.3.5

भाष्ये-अमुकं च पर्वतपाश्र्वमिति, पाश्र्वशब्दस्योमयलिङ्गत्वात् पुल्लिङ्गाभिप्रायेणेत्थमुक्तं, नपुंसके तु अदकमिति स्यात्, न च "सैव हि सत्यादयः' इति सूत्रे कल्पतरौ अमुक्त फलं प्रदानसनयेत्यगृह्रमाणविशेषत्वादिति निर्देशात् अमुकमित्यप्यस्ति रूपमिति वाच्यं, तस्य व्याकरणस्मृतिविरुद्धतया अप्रामाणिकत्वात् । लोकशब्दवाच्यत्वमुक्तं स्यादिति - ततश्च स्तुतितया पर्यवस्यत् मुख्यस्य कालविशेषस्य भोगभूमित्वासम्भवादिति भावः । लोकत्वसाधकहेतुरर्थसिद्ध इति - विजिहीर्षते इति विहरणेच्छाप्रति-पादनादिति भावः, इदञ्च विजिहीर्षत इति क्कचित्कपाठप्रभिप्रेत्योक्तं, पाठान्तरं तु पूवर्मेव व्याख्यातम् । भाष्ये-अतिवाहे परम- पुरुषेण नियुक्ता इति, "तत्र नियुक्तः' इति ठगिति भावः । भाष्ये-उपसंहारे श्रूयमाणं पूर्वेषामिति, ननु विशेषविधानस्य शेषप्रति-षेधार्थत्वं लोकदृष्टम्, यथा देवदत्तो वामेनाक्ष्णा पश्यतीति तदितरनिषेधपरत्वम्, ततश्च कथमस्य इतरेषामपि चेतनत्वगमयि-तृत्वप्रतिपादकत्वमिति चेन्न, "स एनान्ब्राहृ गमयती'ति वाक्ये पुरुषत्वं गमयितृत्वं च सिद्धवत्कृत्य अमानवत्वरूपविशेषमात्रप्रति-पादनेन तेषामप्यर्चिरादीनां गमयितृत्वपुरुषत्वावगतेः, ब्राहृगमयितृत्वविधानपक्षेपि त्वदुक्तरीत्या इतरेषां ब्राहृगमयितृत्वनिषेधे "विशेषनिषेधे सामान्यस्याभ्यनुज्ञान'मिति न्यायेन ब्राहृगमयितृत्वमात्रसिद्धेश्चेति द्रष्टव्यम्

bhāṣye-amukaṃ ca parvatapāśrvamiti, pāśrvaśabdasyomayaliṅgatvāt pulliṅgābhiprāyeṇetthamuktaṃ, napuṃsake tu adakamiti syāt, na ca "saiva hi satyādayaḥ' iti sūtre kalpatarau amukta phalaṃ pradānasanayetyagṛhramāṇaviśeṣatvāditi nirdeśāt amukamityapyasti rūpamiti vācyaṃ, tasya vyākaraṇasmṛtiviruddhatayā aprāmāṇikatvāt | lokaśabdavācyatvamuktaṃ syāditi - tataśca stutitayā paryavasyat mukhyasya kālaviśeṣasya bhogabhūmitvāsambhavāditi bhāvaḥ | lokatvasādhakaheturarthasiddha iti - vijihīrṣate iti viharaṇecchāprati-pādanāditi bhāvaḥ, idañca vijihīrṣata iti kkacitkapāṭhaprabhipretyoktaṃ, pāṭhāntaraṃ tu pūvarmeva vyākhyātam | bhāṣye-ativāhe parama- puruṣeṇa niyuktā iti, "tatra niyuktaḥ' iti ṭhagiti bhāvaḥ | bhāṣye-upasaṃhāre śrūyamāṇaṃ pūrveṣāmiti, nanu viśeṣavidhānasya śeṣaprati-ṣedhārthatvaṃ lokadṛṣṭam, yathā devadatto vāmenākṣṇā paśyatīti taditaraniṣedhaparatvam, tataśca kathamasya itareṣāmapi cetanatvagamayi-tṛtvapratipādakatvamiti cenna, "sa enānbrāhṛ gamayatī'ti vākye puruṣatvaṃ gamayitṛtvaṃ ca siddhavatkṛtya amānavatvarūpaviśeṣamātraprati-pādanena teṣāmapyarcirādīnāṃ gamayitṛtvapuruṣatvāvagateḥ, brāhṛgamayitṛtvavidhānapakṣepi tvaduktarītyā itareṣāṃ brāhṛgamayitṛtvaniṣedhe "viśeṣaniṣedhe sāmānyasyābhyanujñāna'miti nyāyena brāhṛgamayitṛtvamātrasiddheśceti draṣṭavyam

4.3.6

मानवगमयितृत्वव्यवच्छेदकत्वादिति - वैद्युतस्यगमयितृत्वसिद्धवत्कारेणामानवत्वनिवृत्तिमात्रपरत्वात् वाक्यस्येत्यर्थः । वैद्युते विशिष्यायं ब्राहृगमयिता मानवो नेत्युक्त पूर्वेषां मानवत्वं गमयितृत्वं चोक्तमेव भवतीति भावः । व्यवचमछेद्यस्य मानवत्वं गमये-दिति - अर्चिरादेरित्यर्थः । अन्यत्वित्यादि - अर्थक्रमवशादिति । वृष्टिरूपैककार्यकारित्वलक्षणार्थक्रमवशादित्यर्थः - वरुणो निवेशनीय इति । इन्द्रप्रजापती तु तडितः परस्तान्निवेशनीयावित्येतत्तु पूर्वपक्षसिद्धान्तयोः समानमिति द्रष्टव्यम् । वरुणनिवे-

mānavagamayitṛtvavyavacchedakatvāditi - vaidyutasyagamayitṛtvasiddhavatkāreṇāmānavatvanivṛttimātraparatvāt vākyasyetyarthaḥ | vaidyute viśiṣyāyaṃ brāhṛgamayitā mānavo netyukta pūrveṣāṃ mānavatvaṃ gamayitṛtvaṃ coktameva bhavatīti bhāvaḥ | vyavacamachedyasya mānavatvaṃ gamaye-diti - arcirāderityarthaḥ | anyatvityādi - arthakramavaśāditi | vṛṣṭirūpaikakāryakāritvalakṣaṇārthakramavaśādityarthaḥ - varuṇo niveśanīya iti | indraprajāpatī tu taḍitaḥ parastānniveśanīyāvityetattu pūrvapakṣasiddhāntayoḥ samānamiti draṣṭavyam | varuṇanive-

शपरं व्याख्यातमिति - पूर्वपक्षसूत्रतयेति शेषः । तमभिप्रवहन्तीति - तं प्राययन्तीत्यर्थः । वृष्टिहेतुत्वलक्षणार्थ-कमसचिवेति - इन्द्रस्यापि भेधवाहनत्वेन वर्षहेतुत्वादिति भावः ।। । ।। ।। इति आतिवाहिकाधिकरणं ।। कार्यमुपासीनानेव गमयतीति वादरिराचार्यो मन्यते । कुतः? अस्य हिरण्यगर्भमुपासीनस्यैव गत्युपपत्तेः, न हि परिपूर्णं सर्वज्ञं सर्वगतं सर्वात्मभूतं परं ब्राहृोपासीनस्य तत्प्राप्तये देशान्तरगतिरुपपद्यते, प्राप्तत्वादेव; नित्यप्राप्तपरब्राहृविषयाविद्यानिवृत्तिमात्रमेव हि परविद्याकार्यम् । कार्यं तु हिरण्यगर्भरूपं ब्राहृोपासीनस्य परिच्छिन्नदेशवर्तिप्राप्यप्राप्त्यर्थं गमनमुपपद्यते । अतोऽर्चिरादिरातिवाहिकगणस्तमेव नयति

śaparaṃ vyākhyātamiti - pūrvapakṣasūtratayeti śeṣaḥ | tamabhipravahantīti - taṃ prāyayantītyarthaḥ | vṛṣṭihetutvalakṣaṇārtha-kamasaciveti - indrasyāpi bhedhavāhanatvena varṣahetutvāditi bhāvaḥ || | || || iti ātivāhikādhikaraṇaṃ || kāryamupāsīnāneva gamayatīti vādarirācāryo manyate | kutaḥ? asya hiraṇyagarbhamupāsīnasyaiva gatyupapatteḥ, na hi paripūrṇaṃ sarvajñaṃ sarvagataṃ sarvātmabhūtaṃ paraṃ brāhṛोpāsīnasya tatprāptaye deśāntaragatirupapadyate, prāptatvādeva; nityaprāptaparabrāhṛviṣayāvidyānivṛttimātrameva hi paravidyākāryam | kāryaṃ tu hiraṇyagarbharūpaṃ brāhṛोpāsīnasya paricchinnadeśavartiprāpyaprāptyarthaṃ gamanamupapadyate | ato'rcirādirātivāhikagaṇastameva nayati

4.3.14

भाष्ये-गमयतीति विशेष्यत इति, बहुवचनान्तलोकशब्दस्य लोकविशेषणमुखेन गमनविशेषणत्वं युज्यत इति भावः । अत एव भाष्ये-लोकविशेषवर्तिनमित्युक्तं, भाष्ये-अर्चिरादिना गतोऽभिसन्धत इति यद्यपि न पूर्वत्र अर्चिरादिगतिः प्रस्तुता, तथापि "आकाशो ह वै नामरूपयोर्निर्वतहता' इति ब्राहृविद्यायाः प्रस्तुतत्वात् ब्राहृविदश्चार्चिरादिगतिं सिद्धवत्कृत्य एवमुक्तमिति द्रष्ट- व्यम्

bhāṣye-gamayatīti viśeṣyata iti, bahuvacanāntalokaśabdasya lokaviśeṣaṇamukhena gamanaviśeṣaṇatvaṃ yujyata iti bhāvaḥ | ata eva bhāṣye-lokaviśeṣavartinamityuktaṃ, bhāṣye-arcirādinā gato'bhisandhata iti yadyapi na pūrvatra arcirādigatiḥ prastutā, tathāpi "ākāśo ha vai nāmarūpayornirvatahatā' iti brāhṛvidyāyāḥ prastutatvāt brāhṛvidaścārcirādigatiṃ siddhavatkṛtya evamuktamiti draṣṭa- vyam

4.3.14

प्रपद्य इति, प्रपत्त्यभिसन्धिः प्रत्यभिसंधिशब्देन विवक्षितः ।। । ।। जैमिनिमतादिति - इदमुपलक्षणम्, बादरिमतादित्यपि द्रष्ट- व्यम्. उत्तरत्र मतद्वयविशेषप्रतिपादनात्, ननु आश्रयान्तरप्रत्ययस्य आश्रयान्तरे प्रतिक्षेषः प्रतीक इति हि वृद्धाः, तत्कथमुच्यते

prapadya iti, prapattyabhisandhiḥ pratyabhisaṃdhiśabdena vivakṣitaḥ || | || jaiminimatāditi - idamupalakṣaṇam, bādarimatādityapi draṣṭa- vyam. uttaratra matadvayaviśeṣapratipādanāt, nanu āśrayāntarapratyayasya āśrayāntare pratikṣeṣaḥ pratīka iti hi vṛddhāḥ, tatkathamucyate

4.3.15

अप्रतीकालम्बनशब्देन कार्योपासकव्यवच्छेद इत्याशक्याह - न च प्रतीकालम्बनान्नयतीत्यत्रेति । वादरिमताद्विशेषमुकत्वा जैमिनिमताद्विशेषमाह - गोबलीवर्दन्यायादिति । जैमिनेरप्युभयविधान्नयतीत्येव परमतात्पर्यं, आदरातिशयात्तु परब्राहृोपा-सीनानामर्चिरादिगतिर्जैमिनिना उक्तेत्यर्थः । प्रतिपत्त्याभिसन्धिरिति परेषां पाठः, न च कार्ये प्रतिपत्त्यसन्धिरिति तन्मते सूत्र- पाठश्च

apratīkālambanaśabdena kāryopāsakavyavaccheda ityāśakyāha - na ca pratīkālambanānnayatītyatreti | vādarimatādviśeṣamukatvā jaiminimatādviśeṣamāha - gobalīvardanyāyāditi | jaiminerapyubhayavidhānnayatītyeva paramatātparyaṃ, ādarātiśayāttu parabrāhṛोpā-sīnānāmarcirādigatirjaimininā uktetyarthaḥ | pratipattyābhisandhiriti pareṣāṃ pāṭhaḥ, na ca kārye pratipattyasandhiriti tanmate sūtra- pāṭhaśca

4.3.15

भाष्ये पूर्वपक्षोक्तवचनस्य सिद्धान्ते अपरिह्मतत्वात् स्वयं तस्यार्थमाह - ब्राहृणा स ह ते सर्वे इत्यादीति । परेषामित्यादि - परविद्याप्रकरण इति । कठवल्लीषु तयोध्र्वमायन्निति गतिकीर्तनमित्यर्थः - श्रुतिवाक्ये बलीयसी इति । प्रजापतिश्रुतिः तद्युक्तं वाक्यं चेत्यर्थः - प्रशंसार्थं वा तदिति । तत् सर्वात्मककीर्तनतमित्यर्थः, वाक्यभेदस्तु अस्माकमिष्ट एवेत्याशङ्कयाह - एकवा- क्यत्वे सम्भवतीति । भूगतेन प्रदेशान्तरगमनवदिति - यथा पृथिवीस्थ एव पृथिवी देशन्तरद्वारेण गच्छति, नहि तत्र पृथिवीप्रागप्राप्तेति शक्यते वक्तुं, यथा न्यग्नोधं प्राप्तेन वानरेण अग्रप्रदेशविशेषविशिष्टस्य न्यग्रोधस्यैव प्राप्त्यत्वं तद्वदित्यर्थः । पयसो दध्याद्यवस्थाप्राप्तिवञ्चेति - यथा प्राप्तस्यैव पयसो दध्याद्यवस्थतया आतञ्चनादिभिः प्राप्यत्वमित्यर्थः, यद्वा दध्वाद्य-

bhāṣye pūrvapakṣoktavacanasya siddhānte aparihmatatvāt svayaṃ tasyārthamāha - brāhṛṇā sa ha te sarve ityādīti | pareṣāmityādi - paravidyāprakaraṇa iti | kaṭhavallīṣu tayodhrvamāyanniti gatikīrtanamityarthaḥ - śrutivākye balīyasī iti | prajāpatiśrutiḥ tadyuktaṃ vākyaṃ cetyarthaḥ - praśaṃsārthaṃ vā taditi | tat sarvātmakakīrtanatamityarthaḥ, vākyabhedastu asmākamiṣṭa evetyāśaṅkayāha - ekavā- kyatve sambhavatīti | bhūgatena pradeśāntaragamanavaditi - yathā pṛthivīstha eva pṛthivī deśantaradvāreṇa gacchati, nahi tatra pṛthivīprāgaprāpteti śakyate vaktuṃ, yathā nyagnodhaṃ prāptena vānareṇa agrapradeśaviśeṣaviśiṣṭasya nyagrodhasyaiva prāptyatvaṃ tadvadityarthaḥ | payaso dadhyādyavasthāprāptivañceti - yathā prāptasyaiva payaso dadhyādyavasthatayā ātañcanādibhiḥ prāpyatvamityarthaḥ, yadvā dadhvādya-

4.3.15

-वस्याभिन्नस्वरूपप्राप्तिवदित्यर्थः । बन्धादनिर्मोक्ष इति - स्वरूपस्य अन्यताकर्तुमशक्यत्वादिति भावः । उभयथा च दोषादिति पठ¬मानत्वादिति - एतस्यैव साम्प्रदायिकत्वेन उभयथा अदोषात् तत्क्रतुश्चेति पाठोऽसांप्रदायिक इति भावः । अपरे त्वित्यादि

-vasyābhinnasvarūpaprāptivadityarthaḥ | bandhādanirmokṣa iti - svarūpasya anyatākartumaśakyatvāditi bhāvaḥ | ubhayathā ca doṣāditi paṭha¬mānatvāditi - etasyaiva sāmpradāyikatvena ubhayathā adoṣāt tatkratuśceti pāṭho'sāṃpradāyika iti bhāvaḥ | apare tvityādi

4.3.15

वाक्यभेदप्रसङ्गादिति - अनावृत्तिसम्बन्धस्य एतत्कल्पसम्बन्धस्य च बोधनादिति भावः । परं जैमिनिरित्यनेने विरोध इति -अनावृत्तिसम्बन्धस्य एतत्कल्पसम्बन्धस्य च बोधनादिति भावः । परं जैमिनिरित्यनेन विरोध इति - परं जैमिनिरित्यनेन सिद्धान्तसूत्रेण अप्रतीकालम्बनाचिति सूत्रस्येति भावः । कार्यमण्डलातिक्रमरूपा गतिरिति - उपपद्यत इति शेषः, च नु उपाधिपरिच्छिन्नब्राहृप्रदेशस्य घटावच्छिननब्राहृप्रदेशस्य घटावच्छिन्नाकाशस्थानीयस्य जीवस्य कथं गमनमित्यत्राह - जीवत्वस्थौपाधिकत्वादिति । ब्राहृकायं प्रविशत इति - प्रवेक्ष्यत इत्यर्थः । पर्यङ्कविद्यादिकं प्रमाणमिति चेदिति - नहि परब्राहृणः पर्यङ्कारूढविग्रहत्वं सम्भवतीति भावः । विलक्षणविग्रहयोगस्यैवेति - "सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि' इति

vākyabhedaprasaṅgāditi - anāvṛttisambandhasya etatkalpasambandhasya ca bodhanāditi bhāvaḥ | paraṃ jaiminirityanene virodha iti -anāvṛttisambandhasya etatkalpasambandhasya ca bodhanāditi bhāvaḥ | paraṃ jaiminirityanena virodha iti - paraṃ jaiminirityanena siddhāntasūtreṇa apratīkālambanāciti sūtrasyeti bhāvaḥ | kāryamaṇḍalātikramarūpā gatiriti - upapadyata iti śeṣaḥ, ca nu upādhiparicchinnabrāhṛpradeśasya ghaṭāvacchinanabrāhṛpradeśasya ghaṭāvacchinnākāśasthānīyasya jīvasya kathaṃ gamanamityatrāha - jīvatvasthaupādhikatvāditi | brāhṛkāyaṃ praviśata iti - pravekṣyata ityarthaḥ | paryaṅkavidyādikaṃ pramāṇamiti cediti - nahi parabrāhṛṇaḥ paryaṅkārūḍhavigrahatvaṃ sambhavatīti bhāvaḥ | vilakṣaṇavigrahayogasyaiveti - "sarve nimeṣā jajñire vidyutaḥ puruṣādadhi' iti

4.3.15

विद्युद्वर्णविग्रहयोगस्य कारणत्वसाधकत्वादिति भावः । अन्यो त्वाहुरित्यादि - ब्राहृलोकमिति प्रयोगदर्शनादिति । उपक्रमो-पसंहारस्थब्राहृलोकशब्दयोरैकार्यस्य वक्तव्यत्वात् ब्राहृलोकशब्दस्य पृथिव्यन्तरिक्षलोक्रपाथपाठेन चतुर्मुखलोकपरत्वस्य वक्त-व्यत्वाच्चतुर्मुखलोकस्य ब्राहृशब्दप्रयोगविषयत्वं सिद्धमिति भावः । ह्यदनदीति - "तस्य वा एतस्य ब्राहृलोकस्यारो ह्यदो मुहूर्तं यष्टिहा विरजा नदी तिल्यो वृक्षः' इत्यादि प्रमाणादिति भावः । अहीननयादिति - ज्योतिष्टोमप्रकरणश्रुतायाः "द्वादशाही-

vidyudvarṇavigrahayogasya kāraṇatvasādhakatvāditi bhāvaḥ | anyo tvāhurityādi - brāhṛlokamiti prayogadarśanāditi | upakramo-pasaṃhārasthabrāhṛlokaśabdayoraikāryasya vaktavyatvāt brāhṛlokaśabdasya pṛthivyantarikṣalokrapāthapāṭhena caturmukhalokaparatvasya vakta-vyatvāccaturmukhalokasya brāhṛśabdaprayogaviṣayatvaṃ siddhamiti bhāvaḥ | hyadanadīti - "tasya vā etasya brāhṛlokasyāro hyado muhūrtaṃ yaṣṭihā virajā nadī tilyo vṛkṣaḥ' ityādi pramāṇāditi bhāvaḥ | ahīnanayāditi - jyotiṣṭomaprakaraṇaśrutāyāḥ "dvādaśāhī-

4.3.15

नस्येति'ति विहिताया द्वादशोपसत्ताया अहर्मश्चे उत्कर्षवदिति भावः । परविद्याव्यतिरिक्तश्रेयःप्रदर्शनार्थत्वसम्भवादिति - ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकान् यजन्ति ते धूममभिसम्भवन्ती'त्येतत् सर्वेषां परविद्याव्यतिरिक्तश्रेसां धूमादिमार्गसाधनत्वपरम्, न तु

nasyeti'ti vihitāyā dvādaśopasattāyā aharmaśce utkarṣavaditi bhāvaḥ | paravidyāvyatiriktaśreyaḥpradarśanārthatvasambhavāditi - ye yajñena dānena tapasā lokān yajanti te dhūmamabhisambhavantī'tyetat sarveṣāṃ paravidyāvyatiriktaśresāṃ dhūmādimārgasādhanatvaparam, na tu

4.4.1

ज्ञादिमात्रस्येति भावः । हिरण्यगर्भमेव परं ब्राहृ मन्वानस्येति - सर्वमिदमनुपपन्नमित्यत्तरेणान्वयः । तदेवोपपादयति - अब्राहृ-विदामित्यादि ।। । ।। ।। कार्याधिकरणं समाप्तम् ।। ।। इति दशोपनिषद्भाष्यकारैः श्रीरङ्गरामानुजमुनिभिर्विरचितायां श्रुतप्रकाशिका- व्याख्यायां भावप्रकाशिकायां चतुथस्र्याध्यायस्य तृतीयः पादः

jñādimātrasyeti bhāvaḥ | hiraṇyagarbhameva paraṃ brāhṛ manvānasyeti - sarvamidamanupapannamityattareṇānvayaḥ | tadevopapādayati - abrāhṛ-vidāmityādi || | || || kāryādhikaraṇaṃ samāptam || || iti daśopaniṣadbhāṣyakāraiḥ śrīraṅgarāmānujamunibhirviracitāyāṃ śrutaprakāśikā- vyākhyāyāṃ bhāvaprakāśikāyāṃ catuthasryādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ

4.4.1

ननु अपुनरावृत्तिलक्षणा गतिरुक्तेति भाष्यमयुक्तं, तस्यार्थस्य "अनावृत्तिश्शब्दा'दित्यधिकरणे समर्थयिष्यमाणत्वादित्याशङ्कयाह - विषयवाक्य इति । "आप्रयाणात्तत्रापि हि दृष्टम्' इत्यधिकरणविषयवाक्ये इत्यर्थः, अर्चिरादिपादगताधिकरणवि#ेयवाक्यपरत्वस्य वक्तव्यत्वे "एष देवपथो ब्राहृपथः एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्तं नावर्तन्ते' इति वाक्यं विवक्षितं द्रष्टव्यम् । ननु अस्मिन्न- धिकरणे आगन्तुकत्वानागन्तुकत्वविचारः किमवस्थाविषयः उतावस्थावद्द्रव्यविषयः, न तावदाद्यः विकारूपावस्थायाः सम्प-त्त्यनन्तरभावित्वस्य सिद्धान्तेऽभ्युपेतत्वात्, न द्वितीयः- असत्कार्यवादानभ्युपगमेनावस्थावतो ज्ञानद्रव्यस्याऽऽगन्तुकत्वशङ्काया लब्ध्वाऽ#्रऽनन्दी भवति' इत्यादिभ्यो मुक्तस्य सुखानन्त्यश्रवणात् । न चापरिच्छिन्नानन्दरूपचैतन्यमेवास्य स्वरूपे; तच्च संसारदशायामविद्यातिरोहितं परं ज्योतिरुपसम्पन्नस्याविर्भवतीति शक्यं वक्तुं, ज्ञानस्वरूपस्य तिरोधानासम्भवात्, प्रकाशपयार्यस्य ज्ञानस्य तिरोधानं तद्विनाश एवेति हि पूर्वमेवोक्तम् । न च प्रकाशमात्र-स्यानन्दता सम्भवति, सुखस्वरूपता ह्रानन्दस्वरपता, सुखस्वरूपत्वं चात्मनोऽनुकूलत्वम् । प्रमाशमात्रा-त्मवादिनः कस्य प्रकाशोऽनूकूलवेदनीयोभवेदिति प्रकाशमात्रात्मवादिनः कथञ्चिदप्यानन्दस्वरूपता दुरुष- पादा ।स्वरूपापत्तिमात्रे च साध्ये स्वरूपस्य नित्यनिष्पन्नत्वादुपसम्पन्नस्य "स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इति वचनमनर्थकं स्यात् । अतोऽपूर्वेण साध्येन रूपेण सम्बध्यते । एवं चाभिनिष्पद्यत इति वचनं मुख्यार्थमेव भवति, स्वेन रूपेणेत्यष्यानन्दैकान्तेन स्वासाधारणेनाभिनिष्पद्यत इति सङ्गच्छते इति । एवं प्राप्ते प्रचक्ष्महे-सम्पद्याविर्भावः- इति । अयं प्रत्यगात्माऽर्चिरादिना परं ज्योतिरुपसम्पद्य यं दशाविशे- षमापद्यते, स स्वरूपाविर्भावरूपः, नापूर्वाकारोत्पत्तिरूपः । कुतः? स्वेनशब्दात्-स्वेन रूपेणेति विशेषणो-

nanu apunarāvṛttilakṣaṇā gatirukteti bhāṣyamayuktaṃ, tasyārthasya "anāvṛttiśśabdā'dityadhikaraṇe samarthayiṣyamāṇatvādityāśaṅkayāha - viṣayavākya iti | "āprayāṇāttatrāpi hi dṛṣṭam' ityadhikaraṇaviṣayavākye ityarthaḥ, arcirādipādagatādhikaraṇavi#ेyavākyaparatvasya vaktavyatve "eṣa devapatho brāhṛpathaḥ etena pratipadyamānā imaṃ mānavamāvartaṃ nāvartante' iti vākyaṃ vivakṣitaṃ draṣṭavyam | nanu asminna- dhikaraṇe āgantukatvānāgantukatvavicāraḥ kimavasthāviṣayaḥ utāvasthāvaddravyaviṣayaḥ, na tāvadādyaḥ vikārūpāvasthāyāḥ sampa-ttyanantarabhāvitvasya siddhānte'bhyupetatvāt, na dvitīyaḥ- asatkāryavādānabhyupagamenāvasthāvato jñānadravyasyā''gantukatvaśaṅkāyā labdhvā'#्ra'nandī bhavati' ityādibhyo muktasya sukhānantyaśravaṇāt | na cāparicchinnānandarūpacaitanyamevāsya svarūpe; tacca saṃsāradaśāyāmavidyātirohitaṃ paraṃ jyotirupasampannasyāvirbhavatīti śakyaṃ vaktuṃ, jñānasvarūpasya tirodhānāsambhavāt, prakāśapayāryasya jñānasya tirodhānaṃ tadvināśa eveti hi pūrvamevoktam | na ca prakāśamātra-syānandatā sambhavati, sukhasvarūpatā hrānandasvarapatā, sukhasvarūpatvaṃ cātmano'nukūlatvam | pramāśamātrā-tmavādinaḥ kasya prakāśo'nūkūlavedanīyobhavediti prakāśamātrātmavādinaḥ kathañcidapyānandasvarūpatā duruṣa- pādā |svarūpāpattimātre ca sādhye svarūpasya nityaniṣpannatvādupasampannasya "svena rūpeṇābhiniṣpadyate' iti vacanamanarthakaṃ syāt | ato'pūrveṇa sādhyena rūpeṇa sambadhyate | evaṃ cābhiniṣpadyata iti vacanaṃ mukhyārthameva bhavati, svena rūpeṇetyaṣyānandaikāntena svāsādhāraṇenābhiniṣpadyata iti saṅgacchate iti | evaṃ prāpte pracakṣmahe-sampadyāvirbhāvaḥ- iti | ayaṃ pratyagātmā'rcirādinā paraṃ jyotirupasampadya yaṃ daśāviśe- ṣamāpadyate, sa svarūpāvirbhāvarūpaḥ, nāpūrvākārotpattirūpaḥ | kutaḥ? svenaśabdāt-svena rūpeṇeti viśeṣaṇo-

4.4.2

अभावात्, घटादिष्वप्यवस्थायतो नित्यत्वात् अवस्थासम्बन्धस्यैवोत्पत्तिरूपत्वात्, नह्रुत्पत्तावागन्तुकत्वात्स्वर्गसुखाद्वैलक्षण्यं मी#ोसुखे उपलभामहे, किञ्च ब्राहृानुभवरूपस्यानन्दस्य महापुरुषार्थस्य सत्त्वेन जीवस्वरूपस्यैव साध्यत्वपुरुषार्थत्वप्रतिपादकं "मुक्तः प्रतिज्ञानात्' "आत्मा प्रकरणात्' इतिसूत्रद्वयमप्ययुक्तमिति चेन्न, स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इत्यत्र रूपशब्देन ब्रााहृं रूपमपहतपाष्मत्वादिकं विवक्षितमिति "ब्राहृेण जैमिनि'रित्यत्र स्पष्टयिष्यते, तत्सिद्धवत्कृत्य तÏत्क ब्रााहृं रूपमागन्तुकम्, उत प्राक्सिद्धमिति विचार्यत इत्यभ्युपगमे दोषाभावात्, आगन्तूनां ज्ञानावस्थाविशेषाणामप्रत्याख्यानात्, यदुक्तं किञ्चेत्यादि तन्न, अपहतपाष्मत्वादिविशिष्टस्वस्वरूपस्यापि निरतिशयानन्दत्वसमर्थनपरमात्रपरत्वेन दोषाभावात्, भाष्ये-आत्मानुकूलत्व- मिति, यमात्मानं प्रति यदनुकूलत्वेन वेदनीयं तत्तस्य सुखमित्यर्थः, आत्मत्वञ्च चैतन्याश्रयत्वं, ततश्च ज्ञानमात्रात्मवादे न किञ्चिदुपपद्यत इति भावः - स्वशब्दोऽसाधारण्यपर इति । आत्मात्मीयज्ञातिधनवाची स्वशब्द इत्युक्तेरात्मीयत्वमात्रवचनोऽवं स्वशब्द इति भावः- नत्वसाध्यत्वपर इति । न च स्वशब्दस्यात्मात्मीयज्ञातिधनमात्रवाचित्वेन कथमसाध्यत्वप्रतिपादकत्वशङ्केति वाच्यम्, स्वीयवाचिनः सर्वादिकस्वीयपरत्वसम्भवेन असाध्यत्वप्रतिपादकत्वस्य फलतस्सम्भवादिति भावः । यद्वा आत्मपरोयं स्वशब्दः, ततश्च असाध्यत्वं फलतीति भावः, रूपं साध्यमित्यर्थ इति ग्रन्थानन्तरमेवञ्चेति प्रतीकग्रहणं दृश्यते, तत् स्वेनशब्दः कथमित्यत्राहेतिग्रन्थात्पूर्वमेव द्रष्टव्यम्, कोशान्तरं वा निरीक्षणीयम् । भाष्ये-यं दशाविशेषमापद्यत इति, अभिनिष्पत्तिवाच्यं

abhāvāt, ghaṭādiṣvapyavasthāyato nityatvāt avasthāsambandhasyaivotpattirūpatvāt, nahrutpattāvāgantukatvātsvargasukhādvailakṣaṇyaṃ mī#ोsukhe upalabhāmahe, kiñca brāhṛाnubhavarūpasyānandasya mahāpuruṣārthasya sattvena jīvasvarūpasyaiva sādhyatvapuruṣārthatvapratipādakaṃ "muktaḥ pratijñānāt' "ātmā prakaraṇāt' itisūtradvayamapyayuktamiti cenna, svena rūpeṇābhiniṣpadyate' ityatra rūpaśabdena brāाhṛṃ rūpamapahatapāṣmatvādikaṃ vivakṣitamiti "brāhṛेṇa jaimini'rityatra spaṣṭayiṣyate, tatsiddhavatkṛtya taÏtka brāाhṛṃ rūpamāgantukam, uta prāksiddhamiti vicāryata ityabhyupagame doṣābhāvāt, āgantūnāṃ jñānāvasthāviśeṣāṇāmapratyākhyānāt, yaduktaṃ kiñcetyādi tanna, apahatapāṣmatvādiviśiṣṭasvasvarūpasyāpi niratiśayānandatvasamarthanaparamātraparatvena doṣābhāvāt, bhāṣye-ātmānukūlatva- miti, yamātmānaṃ prati yadanukūlatvena vedanīyaṃ tattasya sukhamityarthaḥ, ātmatvañca caitanyāśrayatvaṃ, tataśca jñānamātrātmavāde na kiñcidupapadyata iti bhāvaḥ - svaśabdo'sādhāraṇyapara iti | ātmātmīyajñātidhanavācī svaśabda ityukterātmīyatvamātravacano'vaṃ svaśabda iti bhāvaḥ- natvasādhyatvapara iti | na ca svaśabdasyātmātmīyajñātidhanamātravācitvena kathamasādhyatvapratipādakatvaśaṅketi vācyam, svīyavācinaḥ sarvādikasvīyaparatvasambhavena asādhyatvapratipādakatvasya phalatassambhavāditi bhāvaḥ | yadvā ātmaparoyaṃ svaśabdaḥ, tataśca asādhyatvaṃ phalatīti bhāvaḥ, rūpaṃ sādhyamityartha iti granthānantaramevañceti pratīkagrahaṇaṃ dṛśyate, tat svenaśabdaḥ kathamityatrāhetigranthātpūrvameva draṣṭavyam, kośāntaraṃ vā nirīkṣaṇīyam | bhāṣye-yaṃ daśāviśeṣamāpadyata iti, abhiniṣpattivācyaṃ

4.4.3

यं दशाविशेषमापाद्यत इत्यर्थः, ततश्च स्वेन रूपेण्राभिनिष्पद्यते इत्यस्यापहतपाष्मत्वादिविशिष्टेन स्वेनः रूपेणाभिनिष्पद्यते-धर्म-भूतज्ञानेन विषयीकियत इत्यर्थः, ततश्च विकासाचस्थासम्बन्धरूपोत्पत्तेः धर्मभूतज्ञानगतत्वेऽपि अपहतपाष्मत्वादिगुणाष्यकवि-शिष्टात्मस्वरूपस्यापरिच्छिन्नानन्दतया पुरुषार्थरूपस्य नोत्पत्तिः, अस्मिन्नधिकस्ये अपहतपाष्मत्वादिकं तद्विशिष्टस्वरूपञ्च नागन्तुकम्, अपितु संसारदशायां धर्मभूतज्ञानस्य कर्मणा प्रतिबद्धत्वात् अपहतपाष्मत्वादिगुणाष्टकविशिष्टात्मस्वरूपविषयी-करणसामथ्र्यं नास्ति तिरोधाननिवृत्तौ तु तद्विषयक भवति, ततश्च तद्विषयकं ज्ञानं परमुत्पद्यते नापहतपाष्मत्वादिरूपं तद्वि-शिष्टस्वरूपं वा इत्येव प्रतिपाद्यते, न तु मुक्तौ धर्मभूतज्ञानस्याप्युत्पत्तिः प्रत्याख्यायते, इयांस्तु विशेषः-संसारदशायां घटादिवि- षयकं ज्ञानं चक्षुरादीन्द्रियव्यापारतव्यपेक्षं, मुक्तौ तिरोधानापगमे सर्वविषयकं ज्ञानं न किञ्चिदागन्तुकं कारणमपेक्षत इत्येतद-भिप्रायेणैवमागन्तुकरूपसामान्यभावप्रवादः ।। । ।। भाष्ये-तिरोधाननिवृत्तिरत्राभिनिष्पत्तरुच्यते इति, न च कमर्रूपबन्धक्षये विकाशरूपाविर्भावो नानुपपन्न इति सुष्ठूक्तमित्युपसंहारभाष्येण-निवृत्तिरोधानस्य स्वरूपाविर्भाव एवेत्युक्तमिति ब्रााहृेण जैमि-निरित्यधिकरणभाष्येण च विरोधः, तिरोधाननिवृत्त्यभिनिष्पत्त्योर्भेदेनोपन्यासादिति वाच्यम्, भावान्तराभावपक्षमादाय निवृत्त्य-भिनिष्पत्त्योरभेदकथनम्, अतिरिक्ताभावपक्षावलम्बनेन भेदोक्तिरिति केचित् । अपरे तु तिरोधाननिवृत्तिरभिनिष्पत्तिरुच्यत इति भाष्यमभेदोपचार निबन्धनमिति समादधते, भाष्ये जागरिताद्यवस्थात्रयविनिर्मुक्तमित्युक्तमयुक्तम् "य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते' "एष स्वप्ने महीयान् चरति तह्रत्रैतत्सुप्तः समस्तसम्प्रसङ्गः' इत्यादिना जागरितावस्थायुक्तस्यैव प्रतिपादनादित्याशङ्कयाह - जागरिताद्यवस्थासूच्यमानास्वित्यादिना

yaṃ daśāviśeṣamāpādyata ityarthaḥ, tataśca svena rūpeṇrābhiniṣpadyate ityasyāpahatapāṣmatvādiviśiṣṭena svenaḥ rūpeṇābhiniṣpadyate-dharma-bhūtajñānena viṣayīkiyata ityarthaḥ, tataśca vikāsācasthāsambandharūpotpatteḥ dharmabhūtajñānagatatve'pi apahatapāṣmatvādiguṇāṣyakavi-śiṣṭātmasvarūpasyāparicchinnānandatayā puruṣārtharūpasya notpattiḥ, asminnadhikasye apahatapāṣmatvādikaṃ tadviśiṣṭasvarūpañca nāgantukam, apitu saṃsāradaśāyāṃ dharmabhūtajñānasya karmaṇā pratibaddhatvāt apahatapāṣmatvādiguṇāṣṭakaviśiṣṭātmasvarūpaviṣayī-karaṇasāmathryaṃ nāsti tirodhānanivṛttau tu tadviṣayaka bhavati, tataśca tadviṣayakaṃ jñānaṃ paramutpadyate nāpahatapāṣmatvādirūpaṃ tadvi-śiṣṭasvarūpaṃ vā ityeva pratipādyate, na tu muktau dharmabhūtajñānasyāpyutpattiḥ pratyākhyāyate, iyāṃstu viśeṣaḥ-saṃsāradaśāyāṃ ghaṭādivi- ṣayakaṃ jñānaṃ cakṣurādīndriyavyāpāratavyapekṣaṃ, muktau tirodhānāpagame sarvaviṣayakaṃ jñānaṃ na kiñcidāgantukaṃ kāraṇamapekṣata ityetada-bhiprāyeṇaivamāgantukarūpasāmānyabhāvapravādaḥ || | || bhāṣye-tirodhānanivṛttiratrābhiniṣpattarucyate iti, na ca kamarrūpabandhakṣaye vikāśarūpāvirbhāvo nānupapanna iti suṣṭhūktamityupasaṃhārabhāṣyeṇa-nivṛttirodhānasya svarūpāvirbhāva evetyuktamiti brāाhṛेṇa jaimi-nirityadhikaraṇabhāṣyeṇa ca virodhaḥ, tirodhānanivṛttyabhiniṣpattyorbhedenopanyāsāditi vācyam, bhāvāntarābhāvapakṣamādāya nivṛttya-bhiniṣpattyorabhedakathanam, atiriktābhāvapakṣāvalambanena bhedoktiriti kecit | apare tu tirodhānanivṛttirabhiniṣpattirucyata iti bhāṣyamabhedopacāra nibandhanamiti samādadhate, bhāṣye jāgaritādyavasthātrayavinirmuktamityuktamayuktam "ya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyate' "eṣa svapne mahīyān carati tahratraitatsuptaḥ samastasamprasaṅgaḥ' ityādinā jāgaritāvasthāyuktasyaiva pratipādanādityāśaṅkayāha - jāgaritādyavasthāsūcyamānāsvityādinā

4.4.3

आनन्दश्चेत्, विषयसम्पर्कनिबन्धन एव जाग्रत्सुषुप्त्यादौ तथान्वयव्यतिरेकविधानादिति व्याÏप्त दूषयति । आनन्दश्रेदित्यादिना - भाष्ये-विकाशरूपाविर्भावो नानुपपन्न इति, धमर्भूतज्ञानविकासरूपोऽपहतपाष्मत्वादिगुणाष्टकाविर्भावो नानुपपन्न इत्यर्थः, गुणाष्यकस्याविर्भावो हि धर्मभूतज्ञानविषयीक्रियमाणत्वमेवेति भावः । ननु अपहतपाष्मत्वादीनां नित्यसिद्धत्वे बन्धस्याऽपार- विर्भावो नानुपपन्न इति सुष्ठूक्तं-सम्पद्याविर्भावः-इति ।। 3 ।। ।। सम्पद्याविर्भावाधिकरणं समाप्तम्

ānandaścet, viṣayasamparkanibandhana eva jāgratsuṣuptyādau tathānvayavyatirekavidhānāditi vyāÏpta dūṣayati | ānandaśredityādinā - bhāṣye-vikāśarūpāvirbhāvo nānupapanna iti, dhamarbhūtajñānavikāsarūpo'pahatapāṣmatvādiguṇāṣṭakāvirbhāvo nānupapanna ityarthaḥ, guṇāṣyakasyāvirbhāvo hi dharmabhūtajñānaviṣayīkriyamāṇatvameveti bhāvaḥ | nanu apahatapāṣmatvādīnāṃ nityasiddhatve bandhasyā'pāra- virbhāvo nānupapanna iti suṣṭhūktaṃ-sampadyāvirbhāvaḥ-iti || 3 || || sampadyāvirbhāvādhikaraṇaṃ samāptam

4.4.4

मार्थिकत्वं दुर्वारम् । नित्यसिद्धापहतपाष्मत्वं हि सर्वदा पापरहितत्वं, न च वस्तुतस्सर्वदा पापरहिते पाष्मसम्बन्धः तन्मूलकर्तृ-त्वभोक्तृत्वादिसम्बन्धो वा पारमार्थिकः सम्भवति, एवञ्च जीवस्य ईश्वरभावोपि दुर्वारः, श्रुतिबोधिताभेदविरोधिबन्धसत्यत्वा-सम्भवात्, अन्यथा संसारिणि नित्यसिद्धसत्यसङ्कल्पतिरोधानोकत्ययोगाच्च, नहि जीवस्य संसारदशयामपि अनुवर्तमानो यत्कि-ञ्चित्कार्यगोचरोऽस्सङ्कल्पः स तिरोहित इति वक्तुं युज्यते, तस्मादीश्वरस्य यन्नित्यसिद्धनिरवग्रहसत्यसङ्कल्पत्वं तदेव संसारदशायां जीवस्य ईश्वराभेदानभिव्यकत्या स्वकीयत्वेन अनवभासमानं तं प्रति तिरोहितमिति समर्थयितव्यम् । अपहतपाष्मत्वं न पाष्मविरहः, येन तस्य नित्यसिद्धत्वेन बन्धस्य मिथ्यात्वप्रसङ्गः, किन्तु पापहेतुकर्माचरणेपि पापोत्पत्तिप्रतिबन्धकशक्तियोगित्वम्, एवं सत्य-सङ्कल्पत्वमपि शक्तिरूपेण निर्वाह्रमिति नेश्वराभेदप्रसङ्ग इति चेन्न, एवं शब्दार्थकल्पने प्रमाणाभावात्; नहि पापजननप्रतिबन्धिका शक्तिः संसारपरिभ्रमणदशायां पापानुत्पत्यर्थं कल्पनीया, तदानीं तदुत्पत्तेरिष्टत्वात्, विद्योदयप्रभृति तु विद्यामाहात्म्यदेव अश्लेषः "तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेषविनाशौ तद्वयपदेशात्' इति सूत्रेण दर्शितः, तत एवमप्युक्तविश्लेष उपपद्यत इति व्यर्था शक्तिकल्प-नेति चेत्- अत्रोच्यते-अपहतपाष्मत्वं न पापात्यन्ताभाव इति वक्तुं शक्यम्, पाष्मनां स्वरूपेण अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वे निःस्व-रूपत्वापत्तेः, पारमार्थिकत्वाकारेण अभावप्रतियोगित्वे अभ्युपगम्यमानेऽपि किं तत्पारमार्थिकत्वमिति पर्यालोचने अबाध्यत्व- मिति पर्यवस्यति, बाध्तय्व्च न अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वमिति वक्तं शक्यम्, तत्रापि स्वरूपेण वा पारमार्थिकत्वाकारेण वेति विकल्पग्रासात्, किन्तु ज्ञाननिवत्र्यत्वम्, ततश्च ज्ञानानिवत्र्यत्वरूपाबाध्यत्वकारेण अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं पाष्मनां पर्यव- सितम्, ततश्च पाष्मनां ज्ञाननिवत्र्यत्वमिति फलितोर्थः, अयञ्चास्माकमिष्ट एव । किञ्च मुक्तस्य त्वन्मते अपहतपाष्मत्वादिप्राद- #ुर्भाव एव न सम्भवति, एकजीववादे तावत् तदेकाज्ञानपरिकल्पितस्य जीवेश्वरविभागादिकृत्स्नभेदप्रपञ्चस्य तद्विद्योदये विलयात् निर्विशेषचैतन्यमात्ररूपेणावस्तानमिति न बद्धमुक्तव्यवस्थासम्भवः, अनेकजीववादमभ्युपगम्य बद्धमुक्तव्यवस्थाङ्गीकार्रेपि यद्यपि कस्यचिद्विद्योदये तदविद्याकृतभेदप्रसपञ्चस्य विलयेऽपि बद्धपुरुषान्तराविद्याकृतो भेदप्रपञ्चोऽनुवर्तत इति वक्तुं शक्यते, तथापि जीव इव ईश्वरोऽपि प्रतिबिम्ब इति पक्षे मुक्तस्य बिम्बभूतशुद्धचैतन्यमात्ररूपेणैवावस्थानौचित्येन प्रतिबिम्बान्तरत्वापत्त्यसम्भवात्, तत्सम्भवे हि कदाचित् जीवरूपप्रतिबिम्बान्तरत्वापत्तेरपि दुर्वारत्वेन अवच्छेदपक्ष इव पुनर्बन्धापत्तेः, अत एव अनेकजीववादे अवच्छेदपक्षो नादियते तदवच्छेदेन मुक्तिः तदचच्छेदेन अन्तःकरणान्तरसंसर्गे पुनरपि बन्धापत्तेः, अतः प्रतिबिम्बस्थानीय ईश्वरः उभयानुस्यूतं शुद्धचैतन्यमिति पक्षे मुक्तस्य वत्सर्वमुक्तिसर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्यसत्यकामत्वादिगुणकपरमेश्वरभावापत्तिर्वक्तव्या, यथा अनेकदर्पणेषु एकस्य मुखस्य प्रतिबिम्बे सति एकदर्पणापनये सति तत्प्रतिबिम्बोपि बिम्बभावेनावतिष्ठते न तु मुखमात्ररूपेण, तदानीमपि दर्पणान्तरसन्निधानप्रयुक्तस्य मुखे बिम्बत्वस्थानपायात्, तथा एकस्य चैतन्यस्य अनेकेषूपाधिषु प्रतिबिम्बे सति एकस्मिन्प्रतिबिम्बे विद्योदयेन न तदुपाधिनाशे तत्प्रतिबिम्बस्य बिम्बभावेन अवस्थानावश्यम्भावादिति वक्तव्यम्, अयञ्च पक्षो न सम्भवति, यतो रूपानुपहितस्य प्रतिबिम्बो न युक्तः, सुतरां नीरूपे अचाक्षुषे, अचाक्षुषप्रतिफलनवादस्य परिहारयत्वादित्यल-

mārthikatvaṃ durvāram | nityasiddhāpahatapāṣmatvaṃ hi sarvadā pāparahitatvaṃ, na ca vastutassarvadā pāparahite pāṣmasambandhaḥ tanmūlakartṛ-tvabhoktṛtvādisambandho vā pāramārthikaḥ sambhavati, evañca jīvasya īśvarabhāvopi durvāraḥ, śrutibodhitābhedavirodhibandhasatyatvā-sambhavāt, anyathā saṃsāriṇi nityasiddhasatyasaṅkalpatirodhānokatyayogācca, nahi jīvasya saṃsāradaśayāmapi anuvartamāno yatki-ñcitkāryagocaro'ssaṅkalpaḥ sa tirohita iti vaktuṃ yujyate, tasmādīśvarasya yannityasiddhaniravagrahasatyasaṅkalpatvaṃ tadeva saṃsāradaśāyāṃ jīvasya īśvarābhedānabhivyakatyā svakīyatvena anavabhāsamānaṃ taṃ prati tirohitamiti samarthayitavyam | apahatapāṣmatvaṃ na pāṣmavirahaḥ, yena tasya nityasiddhatvena bandhasya mithyātvaprasaṅgaḥ, kintu pāpahetukarmācaraṇepi pāpotpattipratibandhakaśaktiyogitvam, evaṃ satya-saṅkalpatvamapi śaktirūpeṇa nirvāhramiti neśvarābhedaprasaṅga iti cenna, evaṃ śabdārthakalpane pramāṇābhāvāt; nahi pāpajananapratibandhikā śaktiḥ saṃsāraparibhramaṇadaśāyāṃ pāpānutpatyarthaṃ kalpanīyā, tadānīṃ tadutpatteriṣṭatvāt, vidyodayaprabhṛti tu vidyāmāhātmyadeva aśleṣaḥ "tadadhigama uttarapūrvādhayoraśleṣavināśau tadvayapadeśāt' iti sūtreṇa darśitaḥ, tata evamapyuktaviśleṣa upapadyata iti vyarthā śaktikalpa-neti cet- atrocyate-apahatapāṣmatvaṃ na pāpātyantābhāva iti vaktuṃ śakyam, pāṣmanāṃ svarūpeṇa atyantābhāvapratiyogitve niḥsva-rūpatvāpatteḥ, pāramārthikatvākāreṇa abhāvapratiyogitve abhyupagamyamāne'pi kiṃ tatpāramārthikatvamiti paryālocane abādhyatva- miti paryavasyati, bādhtayvca na atyantābhāvapratiyogitvamiti vaktaṃ śakyam, tatrāpi svarūpeṇa vā pāramārthikatvākāreṇa veti vikalpagrāsāt, kintu jñānanivatryatvam, tataśca jñānānivatryatvarūpābādhyatvakāreṇa atyantābhāvapratiyogitvaṃ pāṣmanāṃ paryava- sitam, tataśca pāṣmanāṃ jñānanivatryatvamiti phalitorthaḥ, ayañcāsmākamiṣṭa eva | kiñca muktasya tvanmate apahatapāṣmatvādiprāda- #ुrbhāva eva na sambhavati, ekajīvavāde tāvat tadekājñānaparikalpitasya jīveśvaravibhāgādikṛtsnabhedaprapañcasya tadvidyodaye vilayāt nirviśeṣacaitanyamātrarūpeṇāvastānamiti na baddhamuktavyavasthāsambhavaḥ, anekajīvavādamabhyupagamya baddhamuktavyavasthāṅgīkārrepi yadyapi kasyacidvidyodaye tadavidyākṛtabhedaprasapañcasya vilaye'pi baddhapuruṣāntarāvidyākṛto bhedaprapañco'nuvartata iti vaktuṃ śakyate, tathāpi jīva iva īśvaro'pi pratibimba iti pakṣe muktasya bimbabhūtaśuddhacaitanyamātrarūpeṇaivāvasthānaucityena pratibimbāntaratvāpattyasambhavāt, tatsambhave hi kadācit jīvarūpapratibimbāntaratvāpatterapi durvāratvena avacchedapakṣa iva punarbandhāpatteḥ, ata eva anekajīvavāde avacchedapakṣo nādiyate tadavacchedena muktiḥ tadacacchedena antaḥkaraṇāntarasaṃsarge punarapi bandhāpatteḥ, ataḥ pratibimbasthānīya īśvaraḥ ubhayānusyūtaṃ śuddhacaitanyamiti pakṣe muktasya vatsarvamuktisarvajñatvasarveśvaratyasatyakāmatvādiguṇakaparameśvarabhāvāpattirvaktavyā, yathā anekadarpaṇeṣu ekasya mukhasya pratibimbe sati ekadarpaṇāpanaye sati tatpratibimbopi bimbabhāvenāvatiṣṭhate na tu mukhamātrarūpeṇa, tadānīmapi darpaṇāntarasannidhānaprayuktasya mukhe bimbatvasthānapāyāt, tathā ekasya caitanyasya anekeṣūpādhiṣu pratibimbe sati ekasminpratibimbe vidyodayena na tadupādhināśe tatpratibimbasya bimbabhāvena avasthānāvaśyambhāvāditi vaktavyam, ayañca pakṣo na sambhavati, yato rūpānupahitasya pratibimbo na yuktaḥ, sutarāṃ nīrūpe acākṣuṣe, acākṣuṣapratiphalanavādasya parihārayatvādityala-

4.4.4

मतिप्रसङ्गेन । अन्ये त्वित्यादि -पाष्मप्रागभावप्रध्वंसाभावात्यन्ताभावेति । घटात्यन्ताभावस्येव तत्प्रागभावप्रध्वंसयोरपि अत्यन्ताभावत्वाङ्गीकारात् पाष्मप्रध्वसवति मुक्ते पापात्यन्ताभावरूपापहतपाष्मत्वासम्भवादित्यर्थः ।। । ।। ।। इति सम्पद्याविर्भावाधिकरणम् ।। ननु भाष्ये साहित्यसाम्यसाधम्र्यादित्युक्तिरयुक्ता, साम्यस्यैव साधम्र्यरूपत्वेन साहित्यसाम्यावगमादित्युकत्यैव चारिताथ्र्यादित्य आह - साम्यसाधम्र्यशब्दाविति भोग्यसाहित्यपरत्वादिति । काम्यन्त इति कामाः कल्याणगुणाः, ब्राहृणा सह कल्याणगुणा-

matiprasaṅgena | anye tvityādi -pāṣmaprāgabhāvapradhvaṃsābhāvātyantābhāveti | ghaṭātyantābhāvasyeva tatprāgabhāvapradhvaṃsayorapi atyantābhāvatvāṅgīkārāt pāṣmapradhvasavati mukte pāpātyantābhāvarūpāpahatapāṣmatvāsambhavādityarthaḥ || | || || iti sampadyāvirbhāvādhikaraṇam || nanu bhāṣye sāhityasāmyasādhamryādityuktirayuktā, sāmyasyaiva sādhamryarūpatvena sāhityasāmyāvagamādityukatyaiva cāritāthryāditya āha - sāmyasādhamryaśabdāviti bhogyasāhityaparatvāditi | kāmyanta iti kāmāḥ kalyāṇaguṇāḥ, brāhṛṇā saha kalyāṇaguṇā-

4.4.5

न्सर्वाननुभवतीत्यर्थः, भोक्तृसाहित्यपरत्वे तु भोक्तृजीवापेक्षया ब्राहृणोऽप्राधान्यप्रसङ्गः, ततश्च ब्राहृणः प्रकारित्वभङ्गप्रसङ्ग इति भावः । ननु भोग्वसाहित्येपि कामापेक्षयां ब्राहृणोऽप्रादान्यप्रसङ्गः इति चेन्न, इष्टापक्षेः - विभागशक्तिमात्रेण स्वपरविज्ञानादेः-

nsarvānanubhavatītyarthaḥ, bhoktṛsāhityaparatve tu bhoktṛjīvāpekṣayā brāhṛṇo'prādhānyaprasaṅgaḥ, tataśca brāhṛṇaḥ prakāritvabhaṅgaprasaṅga iti bhāvaḥ | nanu bhogvasāhityepi kāmāpekṣayāṃ brāhṛṇo'prādānyaprasaṅgaḥ iti cenna, iṣṭāpakṣeḥ - vibhāgaśaktimātreṇa svaparavijñānādeḥ-

4.4.6

निर्वाहायोगादिति - भेदोपि वक्तव्य इत्यर्थः । करणाधीनज्ञानत्वे सतीति - करणाधीनज्ञानत्वे सति उपरतकरणत्वं स्वपरस-म्बोधाभावे प्रयोजकं, मुक्ते करणाधीनमानत्वाभावात् ज्ञानाभावाभावः । न परस्परैक्यमिति चेदिति - सुषुप्ताविति शेषः। ननु न सूक्ष्मचित्तत्वात् भेदोऽभ्युपगम्यते, किन्तु तत्रापि शक्तिमात्रमेव भेदकमित्याशङ्कयाह - अचितश्शक्तिमात्रशेषत्वाभावादिति । नानावस्थत्वादिति - नानावस्थत्वतदभावरूपभेदकाकारसद्भावात् अचिदपेक्षया भेदसत्त्वेपि चिदीश्वरथोर्न भेद इति चेदित्यर्थः । असङ्कीर्णतया जानातीति न जगद्वयापारप्रसङ्ग इति चेदिति - असङ्गीर्णतायधीश्चरज्ञानविषयतया भेदस्य प्रामाणिकत्वात् न जगद्वयापारप्रसङ्ग इति भावः ।। । ।। ।। इति अविभागेन दृष्टत्वाधिकरणम्

nirvāhāyogāditi - bhedopi vaktavya ityarthaḥ | karaṇādhīnajñānatve satīti - karaṇādhīnajñānatve sati uparatakaraṇatvaṃ svaparasa-mbodhābhāve prayojakaṃ, mukte karaṇādhīnamānatvābhāvāt jñānābhāvābhāvaḥ | na parasparaikyamiti cediti - suṣuptāviti śeṣaḥ| nanu na sūkṣmacittatvāt bhedo'bhyupagamyate, kintu tatrāpi śaktimātrameva bhedakamityāśaṅkayāha - acitaśśaktimātraśeṣatvābhāvāditi | nānāvasthatvāditi - nānāvasthatvatadabhāvarūpabhedakākārasadbhāvāt acidapekṣayā bhedasattvepi cidīśvarathorna bheda iti cedityarthaḥ | asaṅkīrṇatayā jānātīti na jagadvayāpāraprasaṅga iti cediti - asaṅgīrṇatāyadhīścarajñānaviṣayatayā bhedasya prāmāṇikatvāt na jagadvayāpāraprasaṅga iti bhāvaḥ || | || || iti avibhāgena dṛṣṭatvādhikaraṇam

चतुर्थोऽध्यायः (cont. 5)

4.4.7

ॠष्टिद्वयपक्षापेक्षयेति - मतद्वयमध्ये अन्यतरपरिग्रह इत्यर्थः । स्वरूपं जडमिति - ननु जैमिनिमते ज्ञानमात्रस्वरूपत्वमात्मनो माभून्नाम्, अपहतपाष्मत्वादीनां सद्भावात्, न ह्रेतावता आत्मनो जडत्वमङ्गीकृतमित्यत किञ्चित्प्रमाणमस्तीति चेन्न, अपहत-पाष्मत्वादेः ज्ञानस्वरूपत्वस्य चाभ्युपगमे सिद्धान्तादविशेषप्रसङ्गादिति भावः ।। । ।। कादाचित्कसुखराहित्यपरमिति - अत्र चोदयन्ति - यद्यकादाचित्कसुख इति श्रूयते, तदा नञः कादाचित्कसुखपदेन समासे कादाचित्कसुखराहित्यमर्थः स्यात्, नहि

ṝṣṭidvayapakṣāpekṣayeti - matadvayamadhye anyataraparigraha ityarthaḥ | svarūpaṃ jaḍamiti - nanu jaiminimate jñānamātrasvarūpatvamātmano mābhūnnām, apahatapāṣmatvādīnāṃ sadbhāvāt, na hretāvatā ātmano jaḍatvamaṅgīkṛtamityata kiñcitpramāṇamastīti cenna, apahata-pāṣmatvādeḥ jñānasvarūpatvasya cābhyupagame siddhāntādaviśeṣaprasaṅgāditi bhāvaḥ || | || kādācitkasukharāhityaparamiti - atra codayanti - yadyakādācitkasukha iti śrūyate, tadā nañaḥ kādācitkasukhapadena samāse kādācitkasukharāhityamarthaḥ syāt, nahi

4.4.7

अनीलो घटो यस्येति बहुव्रीहिसमासाश्रयणेन अनीलघय इति निर्घटो देशो वक्तुं शक्यत इति, अत एव सत्यसङ्कल्प इत्यस्य मोधेन सङ्कल्पेन रहित इतिवेत्युत्तरग्रन्थ्रोप्ययुक्त इति चेत्, अत्र केचित्-सतीतिपृथक्पदं सप्तम्वन्तं, सति पृथिव्यादौ वस्तुनि अकामः निष्काम इत्यर्थः । एवं सत्यसङ्कल्प इत्यदावपि द्रष्टव्यम्, इत्येवंरूपे निर्वाहे अस्य ग्रन्थस्य तात्पयर्मिति वदन्ति ।। । ।। तत्पूर्वपक्षी-

anīlo ghaṭo yasyeti bahuvrīhisamāsāśrayaṇena anīlaghaya iti nirghaṭo deśo vaktuṃ śakyata iti, ata eva satyasaṅkalpa ityasya modhena saṅkalpena rahita itivetyuttaragranthropyayukta iti cet, atra kecit-satītipṛthakpadaṃ saptamvantaṃ, sati pṛthivyādau vastuni akāmaḥ niṣkāma ityarthaḥ | evaṃ satyasaṅkalpa ityadāvapi draṣṭavyam, ityevaṃrūpe nirvāhe asya granthasya tātpayarmiti vadanti || | || tatpūrvapakṣī-

4.4.8

कृत्य हीति - नष्टस्य पुनरुन्मज्जनाभावादित्यर्थः । अन्यपरमिति व्याक्येयं पदं, जडाशव्यवच्छेद इत्यर्थः । भाष्ये स्वल्पोति प्रदेशो-स्तीति च्छेदः । परे त्वित्यादि - सर्वात्मभावेन स्थित एवेति । मुक्त इति शेषः - ध्रुवस्येति । विभागावधिभूतस्येत्यर्थः ।। । ।। ।। इति ब्रााहृाधिकरणम्

kṛtya hīti - naṣṭasya punarunmajjanābhāvādityarthaḥ | anyaparamiti vyākyeyaṃ padaṃ, jaḍāśavyavaccheda ityarthaḥ | bhāṣye svalpoti pradeśo-stīti cchedaḥ | pare tvityādi - sarvātmabhāvena sthita eveti | mukta iti śeṣaḥ - dhruvasyeti | vibhāgāvadhibhūtasyetyarthaḥ || | || || iti brāाhṛाdhikaraṇam

4.4.9

विज्ञानधन एवेतिवदयोगव्यवच्छेदपर इति - न च विज्ञानधन एवेत्यत्र कृत्स्नोष्यात्मा जडव्यावृत्तस्वप्रकाश इत्यादिना अन्य-योगव्यवच्छेदपरत्वस्य पूर्वसूत्रे प्रतिपादनात् तद्विरोध इति वाच्यम्, तस्य विशेषणसङ्गतैवकारत्वेन शङ्खः पाण्डुर एवेत्यत्र एवका- रस्य पाण्डुरत्वायोगवयवच्छेदकत्ववत् एतस्यापि विज्ञानत्वायोगव्यवच्छेदपरत्वेन ज्ञानत्वायोगे सर्वत्र व्यवच्छिन्ने तद्वयतिरिक्त-जाड¬व्यवच्छेदस्य फलीभूतस्य प्रतिपादकतया तस्य ग्रन्थस्यान्ययोगव्यवच्छेदे तात्पर्याभावात्, भाष्ये-न च प्रयत्नान्तरसापेक्ष-त्वाभिधायीति, मुक्तसङ्कल्पस्य लौकिकसङ्कल्पवत् सङ्कल्पत्वेन यत्सापेक्षत्वानुमानम्, तत् नरशिरःकपालशौचानुमानवदाग-म्बाधितत्वात् न प्रतिरोधीत्यर्थः, इतरथा अगस्त्यादेः समुद्रपानादिवृत्तान्तो असत्यः स्यादिति भावः, नन्वियं चिन्ता वृथा, यथा मनोरथमात्रोपस्थापितापि स्त्री स्त्रैणानां चरमधातुविसर्गे हेतुः, एवं पित्रादयोपि अस्य सङ्कल्पोपस्थापिताः कल्पिष्यन्ते स्वकार्य-जननाय किमर्था सृष्टिरभ्युपेयते मैवं सन्ति हि कानिचिद्वस्तुस्वरूपसाध्यानि कार्याणि दंतक्षतमणिमालादीनि, कानिचित् तद्-

vijñānadhana evetivadayogavyavacchedapara iti - na ca vijñānadhana evetyatra kṛtsnoṣyātmā jaḍavyāvṛttasvaprakāśa ityādinā anya-yogavyavacchedaparatvasya pūrvasūtre pratipādanāt tadvirodha iti vācyam, tasya viśeṣaṇasaṅgataivakāratvena śaṅkhaḥ pāṇḍura evetyatra evakā- rasya pāṇḍuratvāyogavayavacchedakatvavat etasyāpi vijñānatvāyogavyavacchedaparatvena jñānatvāyoge sarvatra vyavacchinne tadvayatirikta-jāḍa¬vyavacchedasya phalībhūtasya pratipādakatayā tasya granthasyānyayogavyavacchede tātparyābhāvāt, bhāṣye-na ca prayatnāntarasāpekṣa-tvābhidhāyīti, muktasaṅkalpasya laukikasaṅkalpavat saṅkalpatvena yatsāpekṣatvānumānam, tat naraśiraḥkapālaśaucānumānavadāga-mbādhitatvāt na pratirodhītyarthaḥ, itarathā agastyādeḥ samudrapānādivṛttānto asatyaḥ syāditi bhāvaḥ, nanviyaṃ cintā vṛthā, yathā manorathamātropasthāpitāpi strī straiṇānāṃ caramadhātuvisarge hetuḥ, evaṃ pitrādayopi asya saṅkalpopasthāpitāḥ kalpiṣyante svakārya-jananāya kimarthā sṛṣṭirabhyupeyate maivaṃ santi hi kānicidvastusvarūpasādhyāni kāryāṇi daṃtakṣatamaṇimālādīni, kānicit tad-

4.4.10

ज्ञानसाध्यनि, यथा उक्तानि चरमधादुविसर्गरोमहर्षादीनि, तत्र पित्रादेः मनोरथमात्रोपदीतत्वे ज्ञानमात्रसाध्यनि कार्याणि परं भविष्यन्ति, न तु वस्तुस्वरूपसाध्यानि, नहि स्त्रैणस्य रोमहर्षणादिबद्धवन्ति, स्त्रीवस्तुसाध्या दन्तक्षतमरिमालादयः, अतस्त-त्कार्यसकलभोगसिद्धयर्थं सृष्टिः कक्षकार्या ।। । ।। स्वर्गिणां कर्मफलभूतेष्विति - जक्षणादिष्विति शेषः, नहि स्वर्गिणां तिर- श्चां वा जक्षरादीनि पुण्यं पापं वा आर्जयन्तीति भावः । तथैव च श्रुत्याविधिनिषेधागोचरत्वञ्च ज्ञापितमित्यर्थ इति । यथा पीनत्वकल्प्यस्य रात्रिभोजनस्य पीनत्वोपपादकत्वं, एवं सत्यसङ्कल्पत्वकल्प्यस्याप्यनन्याधिपतित्वस्य तदुपपादकत्वे नानुपपत्ति- रिति भावः, अत एव "सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरति' इत्यत्र प्रस्तरप्रहरणस्यायागरूपत्वेन देवतासम्बन्धासम्भवात् देवताप्रकाशकस्य सूक्तवाकस्य तृतीयाश्रुत्या न तच्छेषत्वप्रतिपादनं सम्भवतीत्याशक्य तृतीयाश्रुत्यवगतसूक्तवाककरणत्वान्यथानुपपत्त्यैव सूक्तवाक-प्रतिपाद्यदेवतासम्बन्धेन यागरूपत्वं प्रस्तरप्रेरणस्य कल्प्यत इति प्रतिपादितमति भावः । ननु अपहपाष्मत्वस्य पूर्वं सिद्धतया एत-त्सूत्रव्यावत्र्यशङ्काया अनुत्थानमित्याशंक्याह - अपहतपाष्मत्वं नामेति । अत्रैव हि स्पष्टं दर्शितमिति - सूत्र इति शेषः । परे त्वित्यादि - अत एव सत्यसङ्कल्पत्वादेव न स्वामिनं सङ्कल्पात्सृजति स्वामिपारतन्त्र्#े स्वसत्यसङ्कल्पत्वविरोधप्रसङ्गात् अतो-

jñānasādhyani, yathā uktāni caramadhāduvisargaromaharṣādīni, tatra pitrādeḥ manorathamātropadītatve jñānamātrasādhyani kāryāṇi paraṃ bhaviṣyanti, na tu vastusvarūpasādhyāni, nahi straiṇasya romaharṣaṇādibaddhavanti, strīvastusādhyā dantakṣatamarimālādayaḥ, atasta-tkāryasakalabhogasiddhayarthaṃ sṛṣṭiḥ kakṣakāryā || | || svargiṇāṃ karmaphalabhūteṣviti - jakṣaṇādiṣviti śeṣaḥ, nahi svargiṇāṃ tira- ścāṃ vā jakṣarādīni puṇyaṃ pāpaṃ vā ārjayantīti bhāvaḥ | tathaiva ca śrutyāvidhiniṣedhāgocaratvañca jñāpitamityartha iti | yathā pīnatvakalpyasya rātribhojanasya pīnatvopapādakatvaṃ, evaṃ satyasaṅkalpatvakalpyasyāpyananyādhipatitvasya tadupapādakatve nānupapatti- riti bhāvaḥ, ata eva "sūktavākena prastaraṃ praharati' ityatra prastarapraharaṇasyāyāgarūpatvena devatāsambandhāsambhavāt devatāprakāśakasya sūktavākasya tṛtīyāśrutyā na taccheṣatvapratipādanaṃ sambhavatītyāśakya tṛtīyāśrutyavagatasūktavākakaraṇatvānyathānupapattyaiva sūktavāka-pratipādyadevatāsambandhena yāgarūpatvaṃ prastarapreraṇasya kalpyata iti pratipāditamati bhāvaḥ | nanu apahapāṣmatvasya pūrvaṃ siddhatayā eta-tsūtravyāvatryaśaṅkāyā anutthānamityāśaṃkyāha - apahatapāṣmatvaṃ nāmeti | atraiva hi spaṣṭaṃ darśitamiti - sūtra iti śeṣaḥ | pare tvityādi - ata eva satyasaṅkalpatvādeva na svāminaṃ saṅkalpātsṛjati svāmipāratantr#े svasatyasaṅkalpatvavirodhaprasaṅgāt ato-

4.4.13

ऽनन्याधिपति कुर्वन्तीत्यर्थः - दुःखहेतुविरहेणेति । यो यस्मिन्सुखदुःखे आपादयितुं निवर्तयितुं च प्रभवति स तस्याधिपतिरिति भावः - शेषलक्षणस्येति । प्रोक्षणादौ सुखदुःखापादननिवर्तनाक्षमस्यापि व्रीह्रादेः शेषित्वादिति भावः । ब्राहृणो हि प्रतिष्ठाह- मिति - मुक्तस्य धारक इत्यर्थः ।। । ।। ।। इति सङ्कल्पाधिकरणम्

'nanyādhipati kurvantītyarthaḥ - duḥkhahetuviraheṇeti | yo yasminsukhaduḥkhe āpādayituṃ nivartayituṃ ca prabhavati sa tasyādhipatiriti bhāvaḥ - śeṣalakṣaṇasyeti | prokṣaṇādau sukhaduḥkhāpādananivartanākṣamasyāpi vrīhrādeḥ śeṣitvāditi bhāvaḥ | brāhṛṇo hi pratiṣṭhāha- miti - muktasya dhāraka ityarthaḥ || | || || iti saṅkalpādhikaraṇam

4.4.15

भाष्ये-सङ्कल्पभेदेन सत्रमहीनञ्चेत्युक्तमयुक्तं, सत्रत्वाहीनत्वयोः आसीरनूयजतिचोदनानिबन्धनत्वेन सङ्कल्पभेदनिबन्धनत्वाभा- वात् इति न शंक्यम्, सङ्कल्पभेदेन सत्रमहीनञ्च भवतीति नान्वयः, येनायं दोषः स्यात्, किन्तु उपैदियजतिचोदनाभ्यां द्विरूपत्वे सिद्धे यस्य यादृक्प्रयोगेच्छा स तं प्रयोगमनुतिष्ठतीत्यर्थ इत्याह - सत्रत्वे अहीनत्वे चेत्यादिना । सङ्कल्पभेदेनेति भाष्वग्रन्थः, "प्रायणीयोतिरात्रः प्रथममहः, पृष्ठयः षडहः त्रयश्छन्दोमाः, अविवाक्यमेकमहः उदयनीयोतिरात्रश्चरममहः' इत्येवंरूपोऽहर्गणो द्वादशाहः, अविवाक्यमेकमहः उदयजतिचोदनाभ्यां सत्ररूपोऽहीनश्च, अहीने हि "एको द्वौ बहवो वाऽहीनेन यजेरन्' इति कतृसंख्यानियमाभावः, तथा 2न दीक्षिता याजयेरन्' इति याजकेषु दीक्षितत्वप्रतिषेध सत्येवमादयो धर्मा व्यवस्थिताः, सत्रे "गृहपतिसप्तदशाश्चतुर्वि#ातिपरमाः स्वयमृत्विजो ब्रााहृणास्सत्रमुपेयुः' इति सप्तदशसङ्खयाया अन्यूनत्वनियमः, दीक्षितानामेव परस्परयाजकत्वमित्यादयो धर्मा व्यवस्थि#ा#ः । ततश्च यथा द्विरूपत्वं द्वादशाहस्य, एव मुक्तस्यापि सदेहत्वं विदेहत्वं च प्रामा-रिकमित्येवं रूपद्वये प्रामाणिके सति यथेच्छावशेन अहीनसत्रान्यतरप्रयोगपरिग्रहः, एवं सङ्कल्पवशेन सदेहत्वविदेहत्वान्यतर-

bhāṣye-saṅkalpabhedena satramahīnañcetyuktamayuktaṃ, satratvāhīnatvayoḥ āsīranūyajaticodanānibandhanatvena saṅkalpabhedanibandhanatvābhā- vāt iti na śaṃkyam, saṅkalpabhedena satramahīnañca bhavatīti nānvayaḥ, yenāyaṃ doṣaḥ syāt, kintu upaidiyajaticodanābhyāṃ dvirūpatve siddhe yasya yādṛkprayogecchā sa taṃ prayogamanutiṣṭhatītyartha ityāha - satratve ahīnatve cetyādinā | saṅkalpabhedeneti bhāṣvagranthaḥ, "prāyaṇīyotirātraḥ prathamamahaḥ, pṛṣṭhayaḥ ṣaḍahaḥ trayaśchandomāḥ, avivākyamekamahaḥ udayanīyotirātraścaramamahaḥ' ityevaṃrūpo'hargaṇo dvādaśāhaḥ, avivākyamekamahaḥ udayajaticodanābhyāṃ satrarūpo'hīnaśca, ahīne hi "eko dvau bahavo vā'hīnena yajeran' iti katṛsaṃkhyāniyamābhāvaḥ, tathā 2na dīkṣitā yājayeran' iti yājakeṣu dīkṣitatvapratiṣedha satyevamādayo dharmā vyavasthitāḥ, satre "gṛhapatisaptadaśāścaturvi#ाtiparamāḥ svayamṛtvijo brāाhṛṇāssatramupeyuḥ' iti saptadaśasaṅkhayāyā anyūnatvaniyamaḥ, dīkṣitānāmeva parasparayājakatvamityādayo dharmā vyavasthi#ा#ḥ | tataśca yathā dvirūpatvaṃ dvādaśāhasya, eva muktasyāpi sadehatvaṃ videhatvaṃ ca prāmā-rikamityevaṃ rūpadvaye prāmāṇike sati yathecchāvaśena ahīnasatrānyataraprayogaparigrahaḥ, evaṃ saṅkalpavaśena sadehatvavidehatvānyatara-

4.4.16

परिग्रह इत्यर्थः ।। । ।। तदनुगुणप्रकारपरिकल्पनेनेति - मुक्तसङ्कल्पाभावेऽपि परमात्मसङ्कल्पात् देहादिसृष्टिरित्यर्थः, ततश्च पूर्वसूत्रे अतश्शब्दपरामृष्टस्य सङ्कल्पस्य मुक्ताश्रितत्वनियम इति भावः । सार्थमाहेति - तन्वभाव इति सूत्रार्थस्य "सङ्कल्पादेव तेच्छØत'रित्यधिकरणविरुद्धत्वात् स नाभिमत इति भावः

parigraha ityarthaḥ || | || tadanuguṇaprakāraparikalpaneneti - muktasaṅkalpābhāve'pi paramātmasaṅkalpāt dehādisṛṣṭirityarthaḥ, tataśca pūrvasūtre ataśśabdaparāmṛṣṭasya saṅkalpasya muktāśritatvaniyama iti bhāvaḥ | sārthamāheti - tanvabhāva iti sūtrārthasya "saṅkalpādeva tecchaØta'rityadhikaraṇaviruddhatvāt sa nābhimata iti bhāvaḥ

4.4.16

प्रवर्तकत्वशक्तिविशिष्टेत्यर्थ इति - आत्माभिमानस्य प्रवृत्तिहेतुतया आत्माभिमानानुण्येन प्रवृत्त्यानुगुण्यमस्तीति आत्माभिमा-नानुगुणशब्देन प्रवृत्तिशक्तियुक्तत्वं लक्ष्यत इति भावः, आत्माभिमानस्य प्रवृत्तिहेतुत्वमुपपादयति । आत्माभिमानो हीत्यादिना - प्रकाशकत्वशक्तिरुक्तेति । घटपटादिवाह्रवस्तुप्रकाशनशक्तियुक्ता ज्ञानव्याप्तिरित्यर्थः ।। । ।।भाष्ये-सम्पत्तिश्च मरणमिति, प्रति-ज्ञातार्थोपपादकताया "वाङ्मनसि सम्पद्यते' इत्यारभ्य "तेजः परस्यां देवतायाम्' इत्यन्तो ग्रन्थः तदेकवाक्यतयाऽपि योजयितुं शक्यते, "वाङ्मनसि सम्पद्यते' इत्यारभ्य "तेजः परस्यां देवत्ताया'मिति वचनात्, तयोश्चावस्थयोः प्राज्ञप्राप्तिः निस्सम्बोधत्वञ्च विद्येते इत्युत्तरग्रन्थैकवाक्यतामभिप्रेत्याह - सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवतीत्यदिभिरिति । पूर्ववाक्यैकवाक्यतामभिप्रेत्याह - ब्राहृसम्पत्तिनिर्बोधत्वयोरित्यादिना । एवञ्च योजनाद्वयमपि भाष्यकृदभिमतमिति सूचितमिति द्रष्टव्यम्, "प्राज्ञेनाऽऽत्मना सम्परिष्वक्तः' इति वाक्ये ब्राहृसम्पत्तिनिर्बाधत्वयोः श्रवणात् "आविष्कृतं ही'ति सूत्रखण्डेनापि द्वयमपि दर्शनीयमिति मत्वा

pravartakatvaśaktiviśiṣṭetyartha iti - ātmābhimānasya pravṛttihetutayā ātmābhimānānuṇyena pravṛttyānuguṇyamastīti ātmābhimā-nānuguṇaśabdena pravṛttiśaktiyuktatvaṃ lakṣyata iti bhāvaḥ, ātmābhimānasya pravṛttihetutvamupapādayati | ātmābhimāno hītyādinā - prakāśakatvaśaktirukteti | ghaṭapaṭādivāhravastuprakāśanaśaktiyuktā jñānavyāptirityarthaḥ || | ||bhāṣye-sampattiśca maraṇamiti, prati-jñātārthopapādakatāyā "vāṅmanasi sampadyate' ityārabhya "tejaḥ parasyāṃ devatāyām' ityanto granthaḥ tadekavākyatayā'pi yojayituṃ śakyate, "vāṅmanasi sampadyate' ityārabhya "tejaḥ parasyāṃ devattāyā'miti vacanāt, tayoścāvasthayoḥ prājñaprāptiḥ nissambodhatvañca vidyete ityuttaragranthaikavākyatāmabhipretyāha - satā somya tadā sampanno bhavatītyadibhiriti | pūrvavākyaikavākyatāmabhipretyāha - brāhṛsampattinirbodhatvayorityādinā | evañca yojanādvayamapi bhāṣyakṛdabhimatamiti sūcitamiti draṣṭavyam, "prājñenā''tmanā sampariṣvaktaḥ' iti vākye brāhṛsampattinirbādhatvayoḥ śravaṇāt "āviṣkṛtaṃ hī'ti sūtrakhaṇḍenāpi dvayamapi darśanīyamiti matvā

4.4.16

ब्राहृसम्पत्तिश्रुतिश्चानुसन्धेयेति "अभावं बादरि'रिति सूत्रेण "मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते य एते ब्राहृलोके' इति श्रुतौ मन-सेतिविशेषणात् मुक्तस्य शरीरेन्द्रियाणामभावोऽवसीयते, यदि हि मनसा शरीरेन्द्रियैश्च विहरेत् तदा मनसेति विशेषणमनर्थकं स्यादिति व्याख्यातम्, "भावं जैमिनिविर्कल्पामननात्' इति सूत्रे शेषः "द्वादशाहवदुभयविधं बादरायणोऽतः' इति सूत्रे अत इत्यस्य "मनसैतान् कामान्' इति श्रुतेः "स एकधा भवती'त्यादिश्रुतेश्चेत्यर्थ इति व्याख्यातम्, तस्याविरुद्धत्वात् तमशमुपेक्ष्य निराकर्तव्याशमाह - सङ्कल्पादेवेत्यादिना । न भोगानुपपत्तिरिति - पुष्कलभोगस्थानुपपत्तावपि मनोरथमात्रसाध्यस्वाप्न भोगवत् सूक्ष्मयोगो भवत्येवेत्यर्थः । शरीरेन्द्रियसद्भावे जाग्रद्वत्पुष्कलभोगः, तदभावे सूक्ष्मभोग इति तैर्वर्णितत्वादिति भावः । शरीरस्थितेरन्यथासिद्धत्वादिति - शरीरस्थितिमन्तरेणापि मनस्सिद्धिमात्रेण भोगस्य सिद्धत्वादित्यर्थः । केवलेश्वरप्रयत्नसृष्ट- त्वेति - यद्यपि जाग्रत्स्वप्नावस्थयोः द्वयोरपि स्वसृष्टभोगोपकरणसदसद्भावयोः सिद्धान्तेष्यविशेषात् "तन्वभावे सन्ध्यवत्' "भावे जाग्रद्वत' इति व्यवस्थया निर्देशे किं बीजं, "तन्वभावे' इत्यस्य स्वसृष्टतन्वभाव इत्यर्थकल्पनञ्च क्लिष्टमित्यापि परैस्सु- वचम्, तथापि उक्तदूषणे तात्पर्यम् । अभिप्रायाविरोधज्ञापनार्थ इति - ननु मुक्तस्य ब्राहृानुभवे अन्यानपेक्षत्वेऽपि ब्राहृा-नुभवान्योपकरणैरीश्वरसृष्टैर्भागान् मुक्तं इति "तन्वभावे' इति सूत्रे प्रतिपादनात् विरुद्धाभिप्रायत्वस्यैवाविष्करणात् कथमविरोध

brāhṛsampattiśrutiścānusandheyeti "abhāvaṃ bādari'riti sūtreṇa "manasaitān kāmān paśyan ramate ya ete brāhṛloke' iti śrutau mana-setiviśeṣaṇāt muktasya śarīrendriyāṇāmabhāvo'vasīyate, yadi hi manasā śarīrendriyaiśca viharet tadā manaseti viśeṣaṇamanarthakaṃ syāditi vyākhyātam, "bhāvaṃ jaiminivirkalpāmananāt' iti sūtre śeṣaḥ "dvādaśāhavadubhayavidhaṃ bādarāyaṇo'taḥ' iti sūtre ata ityasya "manasaitān kāmān' iti śruteḥ "sa ekadhā bhavatī'tyādiśruteścetyartha iti vyākhyātam, tasyāviruddhatvāt tamaśamupekṣya nirākartavyāśamāha - saṅkalpādevetyādinā | na bhogānupapattiriti - puṣkalabhogasthānupapattāvapi manorathamātrasādhyasvāpna bhogavat sūkṣmayogo bhavatyevetyarthaḥ | śarīrendriyasadbhāve jāgradvatpuṣkalabhogaḥ, tadabhāve sūkṣmabhoga iti tairvarṇitatvāditi bhāvaḥ | śarīrasthiteranyathāsiddhatvāditi - śarīrasthitimantareṇāpi manassiddhimātreṇa bhogasya siddhatvādityarthaḥ | kevaleśvaraprayatnasṛṣṭa- tveti - yadyapi jāgratsvapnāvasthayoḥ dvayorapi svasṛṣṭabhogopakaraṇasadasadbhāvayoḥ siddhānteṣyaviśeṣāt "tanvabhāve sandhyavat' "bhāve jāgradvata' iti vyavasthayā nirdeśe kiṃ bījaṃ, "tanvabhāve' ityasya svasṛṣṭatanvabhāva ityarthakalpanañca kliṣṭamityāpi paraissu- vacam, tathāpi uktadūṣaṇe tātparyam | abhiprāyāvirodhajñāpanārtha iti - nanu muktasya brāhṛाnubhave anyānapekṣatve'pi brāhṛा-nubhavānyopakaraṇairīśvarasṛṣṭairbhāgān muktaṃ iti "tanvabhāve' iti sūtre pratipādanāt viruddhābhiprāyatvasyaivāviṣkaraṇāt kathamavirodha

4.4.17

इति चेन्न, औदासीन्यदशायामपि भगवान् मुक्तान् भोगं प्रापयतीत्युकत्या विरुद्धाभिप्रायत्वानापपत्तेरिति भावः । तदधिकारव- शात्तदा विष्कृतं हीति - यत्र द्वितीयदर्शनाभावः प्रतिपाद्यते, "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत तत्केन कं पश्येत्' "यत्र सुप्तो न क्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति' इत्यादौ तत्र सर्वत्र सुषुÏप्त वा कैवल्यं वा अधिकृत्यैव प्रवृत्तेः तद्विषयत्वमेव द्वितीय-दर्शनाभावस्येति भावः । नन्विदं त्रिधामवनादिक न कैवल्यविषयमित्यत आह - सगुणविद्याविपाक इति । अन्ये त्वित्यादि -भृत्यादिशरीरवृत्तेरपुरुषार्थत्वादिति । मुक्तिदशायां त्वभोगोपकरणत्वेन सृष्टमृन्यादिशरीरवृत्तेरित्यर्थः - ईश्वरानुमञ्चरणायेति । "कामान्नीकारूप्यनुसञ्चरन्' इति श्रुतिविहितेश्वरानुवर्तनायेत्यर्थः, भृत्यादिभावस्यानिष्टत्वात् स्वयमेवाहङ्कारकरणाभावश्चेदित्ये-कवाक्यम् ।। । ।। ।। इति अभावाधिकरणम्

iti cenna, audāsīnyadaśāyāmapi bhagavān muktān bhogaṃ prāpayatītyukatyā viruddhābhiprāyatvānāpapatteriti bhāvaḥ | tadadhikārava- śāttadā viṣkṛtaṃ hīti - yatra dvitīyadarśanābhāvaḥ pratipādyate, "yatra tvasya sarvamātmaivābhūta tatkena kaṃ paśyet' "yatra supto na kcana kāmaṃ kāmayate na kañcana svapnaṃ paśyati' ityādau tatra sarvatra suṣuÏpta vā kaivalyaṃ vā adhikṛtyaiva pravṛtteḥ tadviṣayatvameva dvitīya-darśanābhāvasyeti bhāvaḥ | nanvidaṃ tridhāmavanādika na kaivalyaviṣayamityata āha - saguṇavidyāvipāka iti | anye tvityādi -bhṛtyādiśarīravṛtterapuruṣārthatvāditi | muktidaśāyāṃ tvabhogopakaraṇatvena sṛṣṭamṛnyādiśarīravṛtterityarthaḥ - īśvarānumañcaraṇāyeti | "kāmānnīkārūpyanusañcaran' iti śrutivihiteśvarānuvartanāyetyarthaḥ, bhṛtyādibhāvasyāniṣṭatvāt svayamevāhaṅkārakaraṇābhāvaśceditye-kavākyam || | || || iti abhāvādhikaraṇam

4.4.17

भाष्ये-किं मुक्तस्यैश्वर्यमिति ईश्वरस्य कर्म ऐश्वर्यम् "गुणवचनब्रााहृणादिभ्यः कर्माणि च' इति कर्मणि श्यन्प्रत्ययः, राज्ञः कर्म राज्यं प्रजापरिपालनमितिवत्, ततश्चायमर्थः । किं मुक्तस्य ईश्वरसाम्यसाधम्यादिशब्दैः प्राप्तं यदीश्वाकृत्वं तत्परमपुरुषासाधारणं जगत्सृष्यिस्थितिसंहाररूपं सर्वेशनमपि भवति, उत परमपुरुषानुभवान्तर्गतशरीरसर्गादिविषयमिति, जगत्सृष्टयादिसर्वेश्वरत्वं परमपुरषोनूभवविषयमिति त्रीण्यपि व्याख्येयपदानि आत्माभिमानानुरूपत्वात्, यः स्वं स्वरूपं स्वातन्त्र्ययोग्यमिति मन्यते,

bhāṣye-kiṃ muktasyaiśvaryamiti īśvarasya karma aiśvaryam "guṇavacanabrāाhṛṇādibhyaḥ karmāṇi ca' iti karmaṇi śyanpratyayaḥ, rājñaḥ karma rājyaṃ prajāparipālanamitivat, tataścāyamarthaḥ | kiṃ muktasya īśvarasāmyasādhamyādiśabdaiḥ prāptaṃ yadīśvākṛtvaṃ tatparamapuruṣāsādhāraṇaṃ jagatsṛṣyisthitisaṃhārarūpaṃ sarveśanamapi bhavati, uta paramapuruṣānubhavāntargataśarīrasargādiviṣayamiti, jagatsṛṣṭayādisarveśvaratvaṃ paramapuraṣonūbhavaviṣayamiti trīṇyapi vyākhyeyapadāni ātmābhimānānurūpatvāt, yaḥ svaṃ svarūpaṃ svātantryayogyamiti manyate,

4.4.18

तस्य स्वातन्त्र्यं पुरुषार्थः - पूर्वपक्षमुक्तेति । अयं भावः-न च "न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते' इति श्रुतिविरोधात् साम्यं केन- चिदेव रूपेणेति सङ्कोचनीयमिति वाच्यम्, साम्यश्रुतिविरोधात् तन्निषेधश्रुतिरेव संसारिषु ब्राहृसाम्यनिषेधविषयेति सङ्कोचोपपत्तेः, अधिकारवाक्यावगतफलविरोधेन "को हि तद्वेद यद्यमुष्मिन् लोकेऽस्ति' इत्यादेरिव स्वावयवत्वकल्पनौचित्याच्च, अपि च सा- क्षादेव उपास्यगुणप्राप्तिः फलमवगम्यत, यथाक्रतुरित्यादिश्रुतौ, न च परब्राहृण ऐश्वर्यमात्रमुपास्यम् । न तु निरङ्कुशं सर्वजगदैश्वर्यम्, अतो मुक्तस्य स्वसङ्कल्पसृष्टकतिपयवस्त्वैश्वर्यसिद्धावपि तत्क्रतुन्याय उपपद्यत इति वाच्यं "सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः' "कारणं तु ध्येयः सर्वैश्वर्यसम्पन्नः' इत्यादिश्रुतिषु निरङ्कुशसर्वैश्वर्यस्य उपास्यत्वावगमात्, किञ्च मुक्तस्य सर्वेषु लोकेषु कामसञ्चारः श्रूयते, न तस्य तत्तल्लोकगतफलभोगार्थत्वकल्पनं युक्तं, ब्राहृानन्दमनुभवतोपि विषयान्तरलिष्येया सञ्चाराभ्युपगमे तस्य निरतिशयत्व-भङ्गापत्तेः, अतो मुक्तस्य नियमनादिलीलार्थ एव लोकसचारः, तस्मात् परमसाम्यतत्क्रतुन्यायसर्वलोकसञ्चारादिप्रतिपादनदर्शनात् मुक्तस्यापि परमेश्वरवत् सर्वजगत्सृष्ट्रत्वादिकमङ्गीकर्तव्यम्, न च यद्गुणप्राप्तिर्वदधीना, तस्य गुणस्ततो न्यूनः इति नियमोऽस्ति, गुरोविद्र्यामधिगतवतां शिष्याणं तद्वदेव व्याख्यातृत्वप्रबन्धनिर्माणादिदर्शनात्, दृश्यन्ते च सामन्ताः पार्थिवैश्वर्याधीनैश्वर्यबन्तः पार्थिवेन स्पर्धमानाः तं विजयमाना अपि, तदिह निरतिशयैश्वर्यत्वात्परमात्मनोर्मा नाम भूवंस्तदधिकाः, तत्समानास्तु भविष्य- न्त्येव, अतस्ते स्वतन्त्रास्सन्तः जगत्सर्गेऽपि प्रवर्तेरन् न च सृष्टयादिप्रकरणेषु परमात्मन एव सृष्टयादिव्यापारो न मुक्तानामिति वाच्यम्, श्येनप्रकरणे श्येनवत् इषुनामकक्रतोरसन्निहितत्वेपि "समाचमितरच्छ्येनेन' इति साम्यवचनात् तदीयवैशेषिकाङ्गा-नामिषाविव युक्तानां सर्वेश्वरसाम्यवचनात् तदीयसृष्टयादिव्यापाराणां तेषु सिध्युपपत्तेः । किञ्च आवामयनिकस्वरसाम-वैश्व-देव्यामिक्षा-द्यावापअथिव्यैककपालप्रकरणाम्नातानामपि प्रकरणान्तररम्नातस्वरसामवारुणैककपालमैत्रावारुण्यासिक्षाणां, साप्तदश्यादिलिङ्गैर्बलात् तदीयधर्मान्तरप्राप्तिवत्सर्वलोकादिसञ्चारादिलिङ्गबलान्मुक्तानामपि ऐश्वर्यजगद्वयापारप्राप्त्युपपत्तेरिति, जगद्वयापारवर्जमिति "द्वितीयायाञ्च' इति अमूल तत्र परीष्सायामित्येतत् प्रायिकमित्युक्तम्-"अनुदात्तं पदमेकवज्र्यम्' इत्यत्र वृत्तिव्याख्यातृभिः । यद्वा जगद्वयापारं वर्जयतीति जगद्वयापारवज्र्जम्, कर्मण्यण् ऐश्वर्यमिति विशेष्यम्, अत एवोत्तरत्र जग-द्वयापारवज्र्जत्वप्रसङ्ग इत्यादिनिर्देश उपपन्नः, णमुलन्तत्वे तु न भावप्रत्ययः स्यात्, रूपञ्चान्यथा स्यात्, भाष्ये मुक्तस्यैश्र्वमिति, भवितुमर्हतीति शेषः । अतश्च धातुसम्बन्धविहितस्य णमुलो नानुपपत्तिः णमुलन्तत्वपक्षे इति द्रष्टव्यम्, भाष्ये-ततश्चेदं जगदी-श्वरत्वरूपमिति, नन्वनाद्यन्तकल्पानुवृत्तसर्वप्रपञ्चजन्मादिकारणत्वं ब्राहृलक्षणम्, मुक्तानान्तु स्वमुक्तिप्राचीनकालवर्तिप्रपञ्च-कर्तृत्वाभावात् न लक्षणत्वविरोधः इति चेन्न, जगत्सृष्टयादिषु वर्तमानानां मुक्तानामैकमत्यनियमाभावात् कस्यचित्सिसृक्षाया- मन्यस्य सञ्जिहीर्षापि कदाचिद्भवेदिति किमपि कार्यं न निर्वर्तेत, न च सर्वेपि परमात्माधीना एव ज्जगत्सर्गादौ प्रवर्तन्त इति

tasya svātantryaṃ puruṣārthaḥ - pūrvapakṣamukteti | ayaṃ bhāvaḥ-na ca "na tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate' iti śrutivirodhāt sāmyaṃ kena- cideva rūpeṇeti saṅkocanīyamiti vācyam, sāmyaśrutivirodhāt tanniṣedhaśrutireva saṃsāriṣu brāhṛsāmyaniṣedhaviṣayeti saṅkocopapatteḥ, adhikāravākyāvagataphalavirodhena "ko hi tadveda yadyamuṣmin loke'sti' ityāderiva svāvayavatvakalpanaucityācca, api ca sā- kṣādeva upāsyaguṇaprāptiḥ phalamavagamyata, yathākraturityādiśrutau, na ca parabrāhṛṇa aiśvaryamātramupāsyam | na tu niraṅkuśaṃ sarvajagadaiśvaryam, ato muktasya svasaṅkalpasṛṣṭakatipayavastvaiśvaryasiddhāvapi tatkratunyāya upapadyata iti vācyaṃ "sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ' "kāraṇaṃ tu dhyeyaḥ sarvaiśvaryasampannaḥ' ityādiśrutiṣu niraṅkuśasarvaiśvaryasya upāsyatvāvagamāt, kiñca muktasya sarveṣu lokeṣu kāmasañcāraḥ śrūyate, na tasya tattallokagataphalabhogārthatvakalpanaṃ yuktaṃ, brāhṛाnandamanubhavatopi viṣayāntaraliṣyeyā sañcārābhyupagame tasya niratiśayatva-bhaṅgāpatteḥ, ato muktasya niyamanādilīlārtha eva lokasacāraḥ, tasmāt paramasāmyatatkratunyāyasarvalokasañcārādipratipādanadarśanāt muktasyāpi parameśvaravat sarvajagatsṛṣṭratvādikamaṅgīkartavyam, na ca yadguṇaprāptirvadadhīnā, tasya guṇastato nyūnaḥ iti niyamo'sti, gurovidryāmadhigatavatāṃ śiṣyāṇaṃ tadvadeva vyākhyātṛtvaprabandhanirmāṇādidarśanāt, dṛśyante ca sāmantāḥ pārthivaiśvaryādhīnaiśvaryabantaḥ pārthivena spardhamānāḥ taṃ vijayamānā api, tadiha niratiśayaiśvaryatvātparamātmanormā nāma bhūvaṃstadadhikāḥ, tatsamānāstu bhaviṣya- ntyeva, ataste svatantrāssantaḥ jagatsarge'pi pravarteran na ca sṛṣṭayādiprakaraṇeṣu paramātmana eva sṛṣṭayādivyāpāro na muktānāmiti vācyam, śyenaprakaraṇe śyenavat iṣunāmakakratorasannihitatvepi "samācamitaracchyenena' iti sāmyavacanāt tadīyavaiśeṣikāṅgā-nāmiṣāviva yuktānāṃ sarveśvarasāmyavacanāt tadīyasṛṣṭayādivyāpārāṇāṃ teṣu sidhyupapatteḥ | kiñca āvāmayanikasvarasāma-vaiśva-devyāmikṣā-dyāvāpaathivyaikakapālaprakaraṇāmnātānāmapi prakaraṇāntararamnātasvarasāmavāruṇaikakapālamaitrāvāruṇyāsikṣāṇāṃ, sāptadaśyādiliṅgairbalāt tadīyadharmāntaraprāptivatsarvalokādisañcārādiliṅgabalānmuktānāmapi aiśvaryajagadvayāpāraprāptyupapatteriti, jagadvayāpāravarjamiti "dvitīyāyāñca' iti amūla tatra parīṣsāyāmityetat prāyikamityuktam-"anudāttaṃ padamekavajryam' ityatra vṛttivyākhyātṛbhiḥ | yadvā jagadvayāpāraṃ varjayatīti jagadvayāpāravajrjam, karmaṇyaṇ aiśvaryamiti viśeṣyam, ata evottaratra jaga-dvayāpāravajrjatvaprasaṅga ityādinirdeśa upapannaḥ, ṇamulantatve tu na bhāvapratyayaḥ syāt, rūpañcānyathā syāt, bhāṣye muktasyaiśrvamiti, bhavitumarhatīti śeṣaḥ | ataśca dhātusambandhavihitasya ṇamulo nānupapattiḥ ṇamulantatvapakṣe iti draṣṭavyam, bhāṣye-tataścedaṃ jagadī-śvaratvarūpamiti, nanvanādyantakalpānuvṛttasarvaprapañcajanmādikāraṇatvaṃ brāhṛlakṣaṇam, muktānāntu svamuktiprācīnakālavartiprapañca-kartṛtvābhāvāt na lakṣaṇatvavirodhaḥ iti cenna, jagatsṛṣṭayādiṣu vartamānānāṃ muktānāmaikamatyaniyamābhāvāt kasyacitsisṛkṣāyā- manyasya sañjihīrṣāpi kadācidbhavediti kimapi kāryaṃ na nirvarteta, na ca sarvepi paramātmādhīnā eva jjagatsargādau pravartanta iti

4.4.20

एकमत्यमुपपद्यत इति वाच्यं, तर्हि तदधीनत्वेन तत्सान्याभाविन साम्यश्रुतेः सङ्कोचनीयत्वावश्यम्भावात् "भोगमात्रसाम्यलि- ङ्गाच्च' इति वक्ष्यमाणसूत्रन्यायेन भोगमात्रसाम्यमादायापि तुलाधृतयोस्सुवर्णशिलाशकलयोर्गुरुत्वसाम्येनाध्यत्यन्तसाम्यव्यव- हारवत् साम्यव्यवहारस्य जगत्कारणत्वमन्तरेणाप्युपपत्तेः न मुक्तस्य जगद्वयापारप्रवृतिरिति भावः, न च तत्क्रतुन्यायविरोधश्श-ङ्कनीयः, कारणत्वविशिष्टस्य ब्राहृणः प्राप्त्यवाङ्गीकारेण विरोधाभावात्, भाष्ये-तदेकं सन्नव्यभवदिति, तत-ब्राहृ, एकं-क्षत्रादि परिपालवितृत्वादिश्रून्यं, सन्नव्यभवत्-विभववन्नाभूत, कर्मणे न पर्याप्तमासीदिति वावत्, श्रेयोरूपं-प्रशस्तं रूपं, अत्यसृजत-अतिशयेन असृजत् देवत्रा-देवेष्वित्यर्थः, क्षत्राणि-क्षत्रियाणीत्यर्थः, कानि पुनस्तानि क्षत्रियाणीत्यत्राह - इन्द्रो वरुह्र इत्यादि । कन दीप्ताविति धातुरिति - "कन दीप्तिकान्तिगतिषु' इत्यस्माद्भौवादिकात् ण्यत्प्राप्तः "कन्यायाः कनीन च' इति निर्देशान्न भवति, अपि तु यदेव भवति

ekamatyamupapadyata iti vācyaṃ, tarhi tadadhīnatvena tatsānyābhāvina sāmyaśruteḥ saṅkocanīyatvāvaśyambhāvāt "bhogamātrasāmyali- ṅgācca' iti vakṣyamāṇasūtranyāyena bhogamātrasāmyamādāyāpi tulādhṛtayossuvarṇaśilāśakalayorgurutvasāmyenādhyatyantasāmyavyava- hāravat sāmyavyavahārasya jagatkāraṇatvamantareṇāpyupapatteḥ na muktasya jagadvayāpārapravṛtiriti bhāvaḥ, na ca tatkratunyāyavirodhaśśa-ṅkanīyaḥ, kāraṇatvaviśiṣṭasya brāhṛṇaḥ prāptyavāṅgīkāreṇa virodhābhāvāt, bhāṣye-tadekaṃ sannavyabhavaditi, tata-brāhṛ, ekaṃ-kṣatrādi paripālavitṛtvādiśrūnyaṃ, sannavyabhavat-vibhavavannābhūta, karmaṇe na paryāptamāsīditi vāvat, śreyorūpaṃ-praśastaṃ rūpaṃ, atyasṛjata-atiśayena asṛjat devatrā-deveṣvityarthaḥ, kṣatrāṇi-kṣatriyāṇītyarthaḥ, kāni punastāni kṣatriyāṇītyatrāha - indro varuhra ityādi | kana dīptāviti dhāturiti - "kana dīptikāntigatiṣu' ityasmādbhauvādikāt ṇyatprāptaḥ "kanyāyāḥ kanīna ca' iti nirdeśānna bhavati, api tu yadeva bhavati

4.4.21

सर्वत्र कामचारादयो भवन्तीति - हर्षोद्रकात्, "एतत्सामगायन्नास्ते हाउ हाउ हाउ' इत्यादि श्रुतिप्रतिकपन्नसामगानवत् हर्षो-द्रेकाद्यथेष्टं सञ्चरत इत्यर्थः, तथाच "उपस्थितेऽतस्तद्वचनात्' इत्यत्र ब्राहृोपसम्पत्तिः कामचारे हेतूकृता, अत एव निवृत्ततिरो- धानस्य मुक्तस्य परमव्योमनिलयमस्यैव सवर्विभूतियुक्तब्राहृानुभवसम्भवात्, सञ्चरणं वृथेति शङ्कापि पराकृता, हर्षेद्रि#ेकप्रयुक्त- चेष्टायाः प्रयोजनोद्देशप्रवृत्तत्वाभावात् लब्धसविभूतिकब्राहृानुभवस्थापि चक्षरादीन्द्रियजन्यसाक्षात्कारादिलिप्सया शरीरान्त-रपरिग्रहयथेष्टस्श्चाराद्युपपत्तेः, अत्र विकारावर्तीति ब्राहृ निर्दिशतस्सूत्रकृतोऽयम्भावः, अपक्षयविनाशशून्यब्राहृानुभवरूपस्या- नन्दस्य न वृद्धिह्यासौ, सततैकरूपत्वात्, ईदृशं ब्राहृानुभवतो मुक्तस्य नाऽवाप्तव्य आनन्दोऽन्योस्ति, येन ब्राहृानुभवस्य आधि-कारिकमण्डलस्थभोगापेक्षया न्यूनता कल्प्येतेति

sarvatra kāmacārādayo bhavantīti - harṣodrakāt, "etatsāmagāyannāste hāu hāu hāu' ityādi śrutipratikapannasāmagānavat harṣo-drekādyatheṣṭaṃ sañcarata ityarthaḥ, tathāca "upasthite'tastadvacanāt' ityatra brāhṛोpasampattiḥ kāmacāre hetūkṛtā, ata eva nivṛttatiro- dhānasya muktasya paramavyomanilayamasyaiva savarvibhūtiyuktabrāhṛाnubhavasambhavāt, sañcaraṇaṃ vṛtheti śaṅkāpi parākṛtā, harṣedri#ेkaprayukta- ceṣṭāyāḥ prayojanoddeśapravṛttatvābhāvāt labdhasavibhūtikabrāhṛाnubhavasthāpi cakṣarādīndriyajanyasākṣātkārādilipsayā śarīrānta-raparigrahayatheṣṭasścārādyupapatteḥ, atra vikārāvartīti brāhṛ nirdiśatassūtrakṛto'yambhāvaḥ, apakṣayavināśaśūnyabrāhṛाnubhavarūpasyā- nandasya na vṛddhihyāsau, satataikarūpatvāt, īdṛśaṃ brāhṛाnubhavato muktasya nā'vāptavya ānando'nyosti, yena brāhṛाnubhavasya ādhi-kārikamaṇḍalasthabhogāpekṣayā nyūnatā kalpyeteti

4.4.22

ननु "सह ब्राहृणा विपश्चिता'इत्यस्य भोग्यसाहित्यपरत्वेन भोगसाम्ये प्रमाणीकरणासम्भवात् सत्याशङ्कय भोगसाम्यरूपसायु-ज्यप्रतिपादकश्रुतिवाक्यान्युदाहरति । स एवंविदित्यादि - "पृथिव्यै चैनमग्नेश्च देवी वागाविशति सा वै देवी वाग्यया यद्यदेव

nanu "saha brāhṛṇā vipaścitā'ityasya bhogyasāhityaparatvena bhogasāmye pramāṇīkaraṇāsambhavāt satyāśaṅkaya bhogasāmyarūpasāyu-jyapratipādakaśrutivākyānyudāharati | sa evaṃvidityādi - "pṛthivyai cainamagneśca devī vāgāviśati sā vai devī vāgyayā yadyadeva

4.4.22

वदति तवद्भवति दिवश्चैनमादित्याञ्च दैवं मन आविशति तद्वै दैवंय मनो येन आनन्द्येव भवति अथ न शोचति अद्भयश्चैनं चन्द्र- मसो दैवः प्राण आविशति स वै दैवः प्राणो यस्सञ्चरंश्चासञ्चरंश्च न व्यथते न रिष्यति' इति प्रावप्रस्तुतदैववाङ्य्नःप्राणविज्ञानस्य फलमुच्यते । "स एवंवित् सर्वेषामात्मा भवति यथैषा दैवतैवं स यथैता देवतास्सर्वाणि भूतानि भवन्ति एवं हैवंविदं सर्वाणि भूता-न्यवन्ति' इति, आत्मा भवति-आत्मवत्पूज्यो भवति, अवन्ति-पालयन्ति तपर्यन्ति, "तेनो एतस्यै देवतायै सायुत्यं सलोकतां जयति' इति, तेन-यथोक्तज्ञानेन एतस्या देवतायाः सायुज्यं स लोकताञ्च प्राप्नोतीत्यर्थः। यद्यष्युदाह्मतवाक्यानां न ब्राहृविद्विष- यत्वं तथापि तुल्यन्यायतया ब्राहृविद्विषयेपि भोगसम्ये लिङ्गतया पर्यवस्यतीति भावः ।। । ।। एतदैकाथ्र्यं स्यादित्यभिप्रायेणेति -"पुनर्जन्म न विद्यते' इत्यत्र ब्राहृणि दुःखालयत्वादिविशिष्टजन्मनिषेधे पर्यवस्यतीति भावः - अनेनावृत्तिरिति । जन्म सत्वेपि हेयास्पदजन्मनिषेध इत्यभ्युपगमन्यायेन पुनरावृत्तिसत्वेपि हेयास्पदावृत्तिर्नास्ति, अपि तु काम-

vadati tavadbhavati divaścainamādityāñca daivaṃ mana āviśati tadvai daivaṃya mano yena ānandyeva bhavati atha na śocati adbhayaścainaṃ candra- maso daivaḥ prāṇa āviśati sa vai daivaḥ prāṇo yassañcaraṃścāsañcaraṃśca na vyathate na riṣyati' iti prāvaprastutadaivavāṅynaḥprāṇavijñānasya phalamucyate | "sa evaṃvit sarveṣāmātmā bhavati yathaiṣā daivataivaṃ sa yathaitā devatāssarvāṇi bhūtāni bhavanti evaṃ haivaṃvidaṃ sarvāṇi bhūtā-nyavanti' iti, ātmā bhavati-ātmavatpūjyo bhavati, avanti-pālayanti taparyanti, "teno etasyai devatāyai sāyutyaṃ salokatāṃ jayati' iti, tena-yathoktajñānena etasyā devatāyāḥ sāyujyaṃ sa lokatāñca prāpnotītyarthaḥ| yadyaṣyudāhmatavākyānāṃ na brāhṛvidviṣa- yatvaṃ tathāpi tulyanyāyatayā brāhṛvidviṣayepi bhogasamye liṅgatayā paryavasyatīti bhāvaḥ || | || etadaikāthryaṃ syādityabhiprāyeṇeti -"punarjanma na vidyate' ityatra brāhṛṇi duḥkhālayatvādiviśiṣṭajanmaniṣedhe paryavasyatīti bhāvaḥ - anenāvṛttiriti | janma satvepi heyāspadajanmaniṣedha ityabhyupagamanyāyena punarāvṛttisatvepi heyāspadāvṛttirnāsti, api tu kāma-

4.4.22

निमिति एव सञ्चार इति भावः, स्वेच्छा वा कर्म वा-इत्यस्यायम्भावः, मुक्तानां प्राक्तनपुण्यपापयोः विद्यामाहात्म्यान्नाशेषि मुक्ति-काले कृतभगवद्रोहादिपापवशेन नहुषादेः पदच्युतिवत् अस्यापि पदच्युतिस्सम्भाव्यत इति । सवितृमण्डलादिस्थानेषु भोगोक्ते- रिति - सवितृमण्डलादिगतपरमात्मोपासनायत्तैश्वर्यत्वात् इतरेषां न निरवग्रहं मुक्तानामैश्वयमित्यर्थः - किमर्थं सूथद्वयमिति चेदिति । सूत्रद्वयस्य कोऽभिप्राय इति चेदित्यर्थः - निर्विकारप्राप्तिरुपपन्नेति । अयमर्थः-यथा सगुणब्राहृोपासकानां सगुणे ब्राहृणि वस्तुगत्या सदपि विकारावर्तित्वरूपं न प्राप्यम्, अतत्क्रतुत्वात्, एवं सगुणे ब्राहृणि स्थितमपि निरवग्रहैश्वर्यं सगुणोपास-कानां न प्राप्यम्, । अतत्क्रतुत्वात्, सत्यकामत्वादिलक्षणैश्वर्यस्योपास्यत्वेपि निरवग्रहैश्वर्यविशिष्टं उपासीतेति श्रुत्यभावेन निरव-

nimiti eva sañcāra iti bhāvaḥ, svecchā vā karma vā-ityasyāyambhāvaḥ, muktānāṃ prāktanapuṇyapāpayoḥ vidyāmāhātmyānnāśeṣi mukti-kāle kṛtabhagavadrohādipāpavaśena nahuṣādeḥ padacyutivat asyāpi padacyutissambhāvyata iti | savitṛmaṇḍalādisthāneṣu bhogokte- riti - savitṛmaṇḍalādigataparamātmopāsanāyattaiśvaryatvāt itareṣāṃ na niravagrahaṃ muktānāmaiśvayamityarthaḥ - kimarthaṃ sūthadvayamiti cediti | sūtradvayasya ko'bhiprāya iti cedityarthaḥ - nirvikāraprāptirupapanneti | ayamarthaḥ-yathā saguṇabrāhṛोpāsakānāṃ saguṇe brāhṛṇi vastugatyā sadapi vikārāvartitvarūpaṃ na prāpyam, atatkratutvāt, evaṃ saguṇe brāhṛṇi sthitamapi niravagrahaiśvaryaṃ saguṇopāsa-kānāṃ na prāpyam, | atatkratutvāt, satyakāmatvādilakṣaṇaiśvaryasyopāsyatvepi niravagrahaiśvaryaviśiṣṭaṃ upāsīteti śrutyabhāvena nirava-

4.4.22

-ग्रहत्वांशस्थानुपास्यतया तत्प्राप्त्यभावात् न निरवग्रहैश्वर्यं सगुणोपासकस्येति । निर्गुण प्राप्तावावृत्तिशङ्काया अभावादिति - ततश्च सगुणप्राप्तिविषयमेवेति भावः- अन्ये त्वित्यादि । चत्र्मान्तरे पुनरावत्तिरिति - नचैयम्, इतिशब्दवैयथ्र्यमिति शङ्कनीयम्,

-grahatvāṃśasthānupāsyatayā tatprāptyabhāvāt na niravagrahaiśvaryaṃ saguṇopāsakasyeti | nirguṇa prāptāvāvṛttiśaṅkāyā abhāvāditi - tataśca saguṇaprāptiviṣayameveti bhāvaḥ- anye tvityādi | catrmāntare punarāvattiriti - nacaiyam, itiśabdavaiyathryamiti śaṅkanīyam,

544

अनेकार्यास्पदत्वसूत्र त्वेन तत्साफल्यात् । मुक्तप्राप्यत्वायोगादिति - यद्यपि यादवमते "आप्नोति स्वाराज्य'मित्यस्य न मुक्त-विषयत्वम्, तथापि स्वाराज्यपदस्वारस्यात् मुक्तविषयत्वमभिप्रेत्य एतद्दूषणमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । भाष्योक्ताशेषार्थपरामर्शीति - अशेषार्थहेतुत्वपरामर्शीत्यर्थः । सर्वं समञ्जसमित्येतत् उक्तमिति पदाध्याहारेण उक्तं सर्वं समञ्जसमिति व्याख्याय सर्वशब्दस्यानु-दाह्मतश्रुत्यादिपरत्वमभिप्रेत्य द्रष्टव्यपदाध्याहारेण व्याचष्टे । सर्वशब्देनानुदाह्मतेति - ननु परोक्तबाधकप्रमाणतर्काणां भाष्येऽ-नुपन्यस्तानां परिहारप्रकारस्याप्रदर्शितत्वात् कथं सर्वसामञ्जस्यं द्रष्टव्यं स्यादित्याशङ्कयाह - उक्तार्थबाधकत्वेनेति । भाष्योप-न्यस्यैरेव न्यायौः परोत्प्रेक्षितानानुत्प्रेक्षिष्यमाणानाञ्च प्रमाणतर्काभासानां परिहारस्सुगम इति भावः ।। । ।। ।। इति जगद्वयापारवर्जाधिकरणम् ।। ।। इति तादार्थचरणारबिन्दचश्चरीकैः वात्स्यानन्तार्यसेवासमधिगतशरीरकमीमांसाभाष्यह्मदयैः परकालमुनिकपालब्धपारमहंस्यैः श्रीमद्दशोपनिषद्भाष्यकारैः श्रीरङ्गद्रामानुजमुनिभिर्विर- चितायां श्रुतप्रका#ि#ाकाव्याख्यायां भावप्रकाशिकायां चतुर्थस्याध्या- यस्य चतुर्थः पादः ।। समाप्तच्चाध्यायः । समुदितधिकरणसङ्ख्या - 156 - समुदितसूत्रष्टदृल्वा -

anekāryāspadatvasūtra tvena tatsāphalyāt | muktaprāpyatvāyogāditi - yadyapi yādavamate "āpnoti svārājya'mityasya na mukta-viṣayatvam, tathāpi svārājyapadasvārasyāt muktaviṣayatvamabhipretya etaddūṣaṇamuktamiti draṣṭavyam | bhāṣyoktāśeṣārthaparāmarśīti - aśeṣārthahetutvaparāmarśītyarthaḥ | sarvaṃ samañjasamityetat uktamiti padādhyāhāreṇa uktaṃ sarvaṃ samañjasamiti vyākhyāya sarvaśabdasyānu-dāhmataśrutyādiparatvamabhipretya draṣṭavyapadādhyāhāreṇa vyācaṣṭe | sarvaśabdenānudāhmateti - nanu paroktabādhakapramāṇatarkāṇāṃ bhāṣye'-nupanyastānāṃ parihāraprakārasyāpradarśitatvāt kathaṃ sarvasāmañjasyaṃ draṣṭavyaṃ syādityāśaṅkayāha - uktārthabādhakatveneti | bhāṣyopa-nyasyaireva nyāyauḥ parotprekṣitānānutprekṣiṣyamāṇānāñca pramāṇatarkābhāsānāṃ parihārassugama iti bhāvaḥ || | || || iti jagadvayāpāravarjādhikaraṇam || || iti tādārthacaraṇārabindacaścarīkaiḥ vātsyānantāryasevāsamadhigataśarīrakamīmāṃsābhāṣyahmadayaiḥ parakālamunikapālabdhapāramahaṃsyaiḥ śrīmaddaśopaniṣadbhāṣyakāraiḥ śrīraṅgadrāmānujamunibhirvira- citāyāṃ śrutaprakā#ि#ाkāvyākhyāyāṃ bhāvaprakāśikāyāṃ caturthasyādhyā- yasya caturthaḥ pādaḥ || samāptaccādhyāyaḥ | samuditadhikaraṇasaṅkhyā - 156 - samuditasūtraṣṭadṛlvā -

तृतीयोऽध्यायः

3.1.1

भाष्ये - तद्दुर्धर्षणत्वहेतुभिरिति, प्रथमाध्यायार्थदुर्धषर्णत्वहेतुभिरित्यर्थः, अनेन द्वितीयाध्यायार्थस्य प्रथमाध्यायशेषत्वं रव्यापितम् । अत एव द्वितीयाध्यायार्थः तृतीयान्तपदाभ्यां निर्दिष्टः "सह युक्तेऽप्रधान' इति हि स्मृतिः, इदानीमिति व्याख्येयं पदम् । विषयि-चिन्ता क्रियत इत्यर्थः इति - प्राप्तेरप्यनुभवरूपतया उपासनप्राप्त्योः तृतीयचतुर्थाध्यायप्रतिपाद्ययोः ब्राहृविषयकतया विषयिचि-न्तात्वेन क्रोडीकारो युक्त इति भावः, भाष्ये - लोकान्तरेषु सञ्चरतो जाग्रत इति, लोकन्तरेषु सञ्चरतो जाग्रतो दोषा इति वैराग्य-पदार्थ उक्तः । अत एव हि सन्ध्याधिकरणे एवं कर्मानुरूपगमनागमनजन्मादियोगेन जाग्रतो जीवस्य दुःखित्वं ख्यापितमिति भाष्य-कारः स्वयमेव वक्ष्यति । परैश्च यस्य पूर्वस्मिन् पादे जाग्रदवस्थायामिह लोकपरलोकसञ्चार उक्तः, तस्यैव जीवस्य अवस्थाभेदः स्वयं-ज्योतिस्स्वसिद्धयर्थं प्रपञ्च्यत इति तत्रैवाधिकरण उक्तम् । भाष्ये - स्वपत इति, स्वप्नावस्थस्य ग्रहणं सुषुप्तपदसमभिव्याहारेण गौबलीवर्दन्यायात् सुषुप्तस्येति भूतत्वमविवक्षितम्, अत्रावैरूप्याय सुस्वपत इति शत्रन्ततया निर्देशे कर्तव्ये निष्ठान्ततया निर्देशः, "तत्रैतत्सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः स्वप्नं न विजानाति, यदा सुषुप्तः स्वप्नं न कथञ्चन पश्यति' इत्यादि श्रुतिनिर्देशाभिप्रायेणेति

bhāṣye - taddurdharṣaṇatvahetubhiriti, prathamādhyāyārthadurdhaṣarṇatvahetubhirityarthaḥ, anena dvitīyādhyāyārthasya prathamādhyāyaśeṣatvaṃ ravyāpitam | ata eva dvitīyādhyāyārthaḥ tṛtīyāntapadābhyāṃ nirdiṣṭaḥ "saha yukte'pradhāna' iti hi smṛtiḥ, idānīmiti vyākhyeyaṃ padam | viṣayi-cintā kriyata ityarthaḥ iti - prāpterapyanubhavarūpatayā upāsanaprāptyoḥ tṛtīyacaturthādhyāyapratipādyayoḥ brāhṛviṣayakatayā viṣayici-ntātvena kroḍīkāro yukta iti bhāvaḥ, bhāṣye - lokāntareṣu sañcarato jāgrata iti, lokantareṣu sañcarato jāgrato doṣā iti vairāgya-padārtha uktaḥ | ata eva hi sandhyādhikaraṇe evaṃ karmānurūpagamanāgamanajanmādiyogena jāgrato jīvasya duḥkhitvaṃ khyāpitamiti bhāṣya-kāraḥ svayameva vakṣyati | paraiśca yasya pūrvasmin pāde jāgradavasthāyāmiha lokaparalokasañcāra uktaḥ, tasyaiva jīvasya avasthābhedaḥ svayaṃ-jyotissvasiddhayarthaṃ prapañcyata iti tatraivādhikaraṇa uktam | bhāṣye - svapata iti, svapnāvasthasya grahaṇaṃ suṣuptapadasamabhivyāhāreṇa gaubalīvardanyāyāt suṣuptasyeti bhūtatvamavivakṣitam, atrāvairūpyāya susvapata iti śatrantatayā nirdeśe kartavye niṣṭhāntatayā nirdeśaḥ, "tatraitatsuptaḥ samastaḥ samprasannaḥ svapnaṃ na vijānāti, yadā suṣuptaḥ svapnaṃ na kathañcana paśyati' ityādi śrutinirdeśābhiprāyeṇeti

3.1.1

द्रष्टव्यम् । कल्यागुणकरत्वञ्चेति भाष्यानन्तरमितिशब्दः अध्याहत्र्तव्यः, सच प्रकारवचनः, ततश्च उभयलिङ्गत्वं सर्वस्मात्परत्वं फलप्रदत्वमित्येवंरूपोऽर्थः प्रतिपाद्यत इति, एवञ्च प्रतिपाद्यत इति एकवचनस्य बहुवचनान्तदोषशब्दानन्वयेऽपि नानुपपत्तिः । केचित्तु "आदिञिटुडवः' कर्मणोरोमन्थतषोभ्यां वर्त्तिचरोः "दिवादिभ्यो भुव्यच्वे'रित्यादिवत् प्रत्येकमभिसम्बन्धादेकवचनम् समर्थयमानाः सर्वोत्तरत्वफलप्रदत्वयोरपि कल्याणगुणाकरत्वान्तर्भावं मन्यमाना इति शब्दाध्याहरं न ममृषिरे । ननु पूर्वद्विका-र्थानुक्रमण एव निरस्तनिखिलदोषगन्धस्यापरिमितगुणसागरस्य प्रतिपादितत्वाभिधानात् परस्य ब्राहृणः तद्रहितता कल्याणगुणा-करत्वं च प्रतिपाद्यत इति भाष्यमसङ्गतमिति चेत्, उभयलिङ्गपादस्य सद्दाढर्¬ाथत्र्वेन वैयथ्र्याददोषः । ननु लोकान्तरे सञ्चरतो जीवस्य दोषाः प्रतिपाद्यन्त इति यदभाषि, तदभ्युपगम्यते-प्रथमपादे तथा प्रतिपादनात्. तथाहि प्रथमे तावदधिकरणे संसार-दुःखायतनस्य भूतेन्द्रियसङ्घातरूपस्य सूक्ष्मदेहस्य इह परत्र च गतागतयोरनुवृत्तिरस्तीति निरूप्यते, तत्रैव "भाक्तं वाऽनात्मवि-त्त्वा'दिति सूत्रेण देवभृत्यभावमवलम्ब्य तत्प्रयुक्तक्लेशकरं बितस्य स्वर्गभोगानुभवस्य प्रक्षीणत्वं सातिशयत्वञ्चाविष्कृतम्, द्विती-याधिकरणे सूक्ष्मदेहस्यापि कारणतया सकलसंसारक्लेशनिदानस्य कर्मबन्धस्य मुक्तिपर्यन्तमनुवृत्तिर्निरूपयिष्यते । तत्रैव स्वर्गभो- गस्य क्षयिष्णुत्वञ्च "कृतात्यये' इति सूत्रभागेन दर्शयिष्यते, एवमनेकदोषदुष्टस्यापि स्वर्गभोगजनकं यागादिकमपि यावज्जीवकत्र्त-व्यस्नानसन्ध्यावन्दनादिविहितानुष्ठाननिषिद्धपरिहाररूपबहुविधक्लेशसाध्यस्मात्र्ताचारसापेक्षत्वादिति दुष्करमिति "चरणा'दित्या-दिसूत्रैः प्रकटीकरिष्यते; अनिष्टादिकारिणान्तु ग्रामं गच्छन्वृक्षमूलान्युपसर्पति इति न्यायेनापि स्वर्गप्राप्तिर्नास्ति, यमसदने रौर- वादिषु च भूयान् यातनानुभवः कीटादिजन्मप्राप्तिश्च तृतीये वर्णयिष्यते, चतुर्थे स्वर्गादवरोहतां आकाशादिभावश्रवणात् तदभि-मानिदेवतानामिव आकाशादिशरीरित्वप्रयुक्तः कियान् द्विभोगानुभवोऽस्तीति शङ्कावारणाय आकाशदिषु संश्लेषमात्रमिति वर्ण-यिष्यते । । पञ्चमे चिरमचिरं वाऽवस्थानमित्यनियमनिरासव्याजेन व्रीह्रादिषु सुखभोगरहितमतिचिरावस्थानं दृढीकरिष्यते, तेषु च अवस्थानं तत्तदभिमानिजीवात्मना चेत् तल्लवनपर्यन्तमेव स्यात् ततश्च नातिहेयत्वं सिध्द्येदिति अतिहेयत्वसिध्यै तेषु संष्लेषमा-त्रमिति वर्णयिष्यते, संश्लेषस्तेषां शोणषकुशूलावस्थापनावहन्नफलीकरणपाकभक्षणादिदशासु अनुवत्र्तमानः पितृवीयात्मना परि-णामपर्यन्तः, पुरुषभक्षणविषयत्वं मनापन्नेषु व्रीह्रादिषु संश्लिष्टानामनुशयिनां तेषु संश्लेषस्तु व्रीह्रादिपरिणामान्तरपरम्पराक्रमेण यथा-कथञ्चित्पुरुषभक्षणविषयत्वप्राप्त्यनन्तरं तेषां तद्वीर्यात्मना परिणामपर्यन्त इति "रेतः सिग्' सूत्रे संसूचयिष्यते, तथा पुरुषवी-र्यानुप्रवेशेऽपि योषितमप्राप्य तेषां न शरीरलाभः तद्वीर्यं यदि उध्र्वरेतषां बन्ध्यादिषु प्रवत्र्तानां वा स्यात्, तदा तद्वीर्यपरिणा-मान्तरक्रमेण पुनरपि पुरुषभक्षणविषयत्वं प्राप्य तद्वीर्यसंषक्ततया रितुमतीनां योषितां गभर्गोलकप्रवेशानन्तरमेव क्कचिज्जन्मनि भोगाश्रयस्य भोगमोक्षोपयोगिनश्च शरीरस्य लाभः, तथा स उल्वावृते गर्भो दशा मासानन्तः शयित्वा यावद्वा अथ जायत इति मातुः कुक्षौ मूत्रपुरीषवातपित्तश्लेष्मादिपूर्णे तदनुलिप्तस्य गभस्र्य उल्वाशुचिपाटवृतस्य लोहितरेतोऽशुचिबीजस्य मातुरशितपीतरसानु- प्रवेशेन विवद्र्धमानस्य निरुद्धबलशक्तिवीर्यतेजःप्रज्ञाचेष्टस्य शयनम्, ततो योनिद्वारेण पीड¬मानस्य कष्टतरा निसृतिर्जन्मेति "योनेः शरीर'मिति सूचयिष्यते । अत एव तस्मात् जुगुष्सेतेति पञ्चप्रश्नीप्रतिवचनानन्तरं श्रूयते, ततश्च युक्तम् इहामुत्र च सञ्चरतो दोषाः प्रतिपाद्यन्त इति, जागराद्यवस्थस्य दोषाः प्रतिपाद्यन्त इत्येतत्तुन युज्यते, क्कापि तास्ववस्थासु दोशाप्रतिपादनात्, इहामुत्र च

draṣṭavyam | kalyāguṇakaratvañceti bhāṣyānantaramitiśabdaḥ adhyāhatrtavyaḥ, saca prakāravacanaḥ, tataśca ubhayaliṅgatvaṃ sarvasmātparatvaṃ phalapradatvamityevaṃrūpo'rthaḥ pratipādyata iti, evañca pratipādyata iti ekavacanasya bahuvacanāntadoṣaśabdānanvaye'pi nānupapattiḥ | kecittu "ādiñiṭuḍavaḥ' karmaṇoromanthataṣobhyāṃ vartticaroḥ "divādibhyo bhuvyacve'rityādivat pratyekamabhisambandhādekavacanam samarthayamānāḥ sarvottaratvaphalapradatvayorapi kalyāṇaguṇākaratvāntarbhāvaṃ manyamānā iti śabdādhyāharaṃ na mamṛṣire | nanu pūrvadvikā-rthānukramaṇa eva nirastanikhiladoṣagandhasyāparimitaguṇasāgarasya pratipāditatvābhidhānāt parasya brāhṛṇaḥ tadrahitatā kalyāṇaguṇā-karatvaṃ ca pratipādyata iti bhāṣyamasaṅgatamiti cet, ubhayaliṅgapādasya saddāḍhar¬ाthatrvena vaiyathryādadoṣaḥ | nanu lokāntare sañcarato jīvasya doṣāḥ pratipādyanta iti yadabhāṣi, tadabhyupagamyate-prathamapāde tathā pratipādanāt. tathāhi prathame tāvadadhikaraṇe saṃsāra-duḥkhāyatanasya bhūtendriyasaṅghātarūpasya sūkṣmadehasya iha paratra ca gatāgatayoranuvṛttirastīti nirūpyate, tatraiva "bhāktaṃ vā'nātmavi-ttvā'diti sūtreṇa devabhṛtyabhāvamavalambya tatprayuktakleśakaraṃ bitasya svargabhogānubhavasya prakṣīṇatvaṃ sātiśayatvañcāviṣkṛtam, dvitī-yādhikaraṇe sūkṣmadehasyāpi kāraṇatayā sakalasaṃsārakleśanidānasya karmabandhasya muktiparyantamanuvṛttirnirūpayiṣyate | tatraiva svargabho- gasya kṣayiṣṇutvañca "kṛtātyaye' iti sūtrabhāgena darśayiṣyate, evamanekadoṣaduṣṭasyāpi svargabhogajanakaṃ yāgādikamapi yāvajjīvakatrta-vyasnānasandhyāvandanādivihitānuṣṭhānaniṣiddhaparihārarūpabahuvidhakleśasādhyasmātrtācārasāpekṣatvāditi duṣkaramiti "caraṇā'dityā-disūtraiḥ prakaṭīkariṣyate; aniṣṭādikāriṇāntu grāmaṃ gacchanvṛkṣamūlānyupasarpati iti nyāyenāpi svargaprāptirnāsti, yamasadane raura- vādiṣu ca bhūyān yātanānubhavaḥ kīṭādijanmaprāptiśca tṛtīye varṇayiṣyate, caturthe svargādavarohatāṃ ākāśādibhāvaśravaṇāt tadabhi-mānidevatānāmiva ākāśādiśarīritvaprayuktaḥ kiyān dvibhogānubhavo'stīti śaṅkāvāraṇāya ākāśadiṣu saṃśleṣamātramiti varṇa-yiṣyate | | pañcame ciramaciraṃ vā'vasthānamityaniyamanirāsavyājena vrīhrādiṣu sukhabhogarahitamaticirāvasthānaṃ dṛḍhīkariṣyate, teṣu ca avasthānaṃ tattadabhimānijīvātmanā cet tallavanaparyantameva syāt tataśca nātiheyatvaṃ sidhdyediti atiheyatvasidhyai teṣu saṃṣleṣamā-tramiti varṇayiṣyate, saṃśleṣasteṣāṃ śoṇaṣakuśūlāvasthāpanāvahannaphalīkaraṇapākabhakṣaṇādidaśāsu anuvatrtamānaḥ pitṛvīyātmanā pari-ṇāmaparyantaḥ, puruṣabhakṣaṇaviṣayatvaṃ manāpanneṣu vrīhrādiṣu saṃśliṣṭānāmanuśayināṃ teṣu saṃśleṣastu vrīhrādipariṇāmāntaraparamparākrameṇa yathā-kathañcitpuruṣabhakṣaṇaviṣayatvaprāptyanantaraṃ teṣāṃ tadvīryātmanā pariṇāmaparyanta iti "retaḥ sig' sūtre saṃsūcayiṣyate, tathā puruṣavī-ryānupraveśe'pi yoṣitamaprāpya teṣāṃ na śarīralābhaḥ tadvīryaṃ yadi udhrvaretaṣāṃ bandhyādiṣu pravatrtānāṃ vā syāt, tadā tadvīryapariṇā-māntarakrameṇa punarapi puruṣabhakṣaṇaviṣayatvaṃ prāpya tadvīryasaṃṣaktatayā ritumatīnāṃ yoṣitāṃ gabhargolakapraveśānantarameva kkacijjanmani bhogāśrayasya bhogamokṣopayoginaśca śarīrasya lābhaḥ, tathā sa ulvāvṛte garbho daśā māsānantaḥ śayitvā yāvadvā atha jāyata iti mātuḥ kukṣau mūtrapurīṣavātapittaśleṣmādipūrṇe tadanuliptasya gabhasrya ulvāśucipāṭavṛtasya lohitareto'śucibījasya māturaśitapītarasānu- praveśena vivadrdhamānasya niruddhabalaśaktivīryatejaḥprajñāceṣṭasya śayanam, tato yonidvāreṇa pīḍa¬mānasya kaṣṭatarā nisṛtirjanmeti "yoneḥ śarīra'miti sūcayiṣyate | ata eva tasmāt juguṣseteti pañcapraśnīprativacanānantaraṃ śrūyate, tataśca yuktam ihāmutra ca sañcarato doṣāḥ pratipādyanta iti, jāgarādyavasthasya doṣāḥ pratipādyanta ityetattuna yujyate, kkāpi tāsvavasthāsu dośāpratipādanāt, ihāmutra ca

3.1.1

सञ्चरणं जागरावस्थस्यैवेति जागरावस्थदोषप्रतिपादनस्य वैराग्यपादे फलितत्वेऽपि स्वप्नाद्यवस्थस्य दोषप्रतिपादनपराधिकरण-स्यादर्शनात्, "सन्ध्ये सृष्टिराह हि' इत्यधिकरणानां उभयलिङ्गपादगतानां अत्याश्चर्यस्वाप्नपदार्थस्त्रष्ट्रत्वसुषुप्तविश्रान्त्याधारत्वा-दिपरमात्ममहामहिमप्रतिपादनपरत्वेन स्वप्नाद्यवस्थादोषप्रतिपादनपरत्वाभावादित्याशङ्कां निराकरोति । लोकान्तरेष्वित्यादिना फलितमित्यन्तेन ग्रन्थेन - अयम्भावः, सन्ध्याद्यधिकरणेषु स्वप्नाद्यवस्थानिरूपणस्य "नाहमत्र भोग्यं पश्यापि नाहं खल्वयमेवं सम्प्रति आत्मनं जानाति अयमहमस्तीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामि' इति प्रजापति-विद्योदितदोषसंसूचकत्वात्, "परामिध्यानात्तु तिरोहितम्' "देहयोगाद्वा सोऽपी'ति स्वप्नावस्थायां कर्मदेहसम्बन्धाधीनापहतपाप्म-त्वादितिरोधानवर्णनाच्च परमात्ममहिमप्रतिपादनपरेभ्योऽप्याधिकरणेभ्यः स्वप्नाद्यवस्थस्य दोषाः फलन्तीति । प्रथमाधिकरण- स्य संशयमाहेति -अवयवावयविभावे षष्ठी । किं श्रद्धादिशब्दैरिति - आदिशब्देन सोमवृष्टयादयो गृह्रन्ते । पितृयानेन पथा निवत्र्तने एष सोमो राजेति सोमशब्दस्येति - निवत्र्तनं सञ्चरणम्, अथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्त इत्यारभ्यैव निवृत्तेः प्रतिपादयि-ष्यमाणत्वात्, यद्वा निवत्र्तन इति अपादाने ल्युट् ततश्च पितृयानेन पथा यस्मात् द्युलोकात् निवत्र्तते, तत्र विषये "एष सोमो राजे'ति सोमशब्दस्येत्यन्वयः, अयमर्थः "आकाशाच्छन्द्रमसम्' एष सोमो राजा तद्देवानामन्नम् तं देवा भक्षयन्ति' इति पितृ-यानवाक्यस्थसोमशब्दस्य यत्सोमदेहविशिष्टजीवपरत्वं तत् "तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुहति तस्या आहुतेः सोमो राजा सम्भवति' इति पूर्वप्रवृत्तपञ्चाग्निविद्यावाक्यगतस्य सोमशब्दस्य सोमदेहविशिष्टपरतामवगमयति उतनेति । श्रद्धाहुत्यनन्तरवाक्य- स्थ सोमशब्दस्येति - "श्रद्धां जुह्वति' इति वाक्यानन्तरं यत्तंस्या आहुतेः सोमो राजा भवतीति वाक्यं तत्स्थस्येत्यर्थः । भाष्ये - भूतसूक्ष्माणां सुलभत्वादिति, भोग्यभोगोपकरणभोगस्थानवत् भोगायतनानामपि शरीराणां तत्रत्यैरेव भूतैरदृष्टाकृष्टै-

sañcaraṇaṃ jāgarāvasthasyaiveti jāgarāvasthadoṣapratipādanasya vairāgyapāde phalitatve'pi svapnādyavasthasya doṣapratipādanaparādhikaraṇa-syādarśanāt, "sandhye sṛṣṭirāha hi' ityadhikaraṇānāṃ ubhayaliṅgapādagatānāṃ atyāścaryasvāpnapadārthastraṣṭratvasuṣuptaviśrāntyādhāratvā-diparamātmamahāmahimapratipādanaparatvena svapnādyavasthādoṣapratipādanaparatvābhāvādityāśaṅkāṃ nirākaroti | lokāntareṣvityādinā phalitamityantena granthena - ayambhāvaḥ, sandhyādyadhikaraṇeṣu svapnādyavasthānirūpaṇasya "nāhamatra bhogyaṃ paśyāpi nāhaṃ khalvayamevaṃ samprati ātmanaṃ jānāti ayamahamastīti no evemāni bhūtāni vināśamevāpīto bhavati nāhamatra bhogyaṃ paśyāmi' iti prajāpati-vidyoditadoṣasaṃsūcakatvāt, "parāmidhyānāttu tirohitam' "dehayogādvā so'pī'ti svapnāvasthāyāṃ karmadehasambandhādhīnāpahatapāpma-tvāditirodhānavarṇanācca paramātmamahimapratipādanaparebhyo'pyādhikaraṇebhyaḥ svapnādyavasthasya doṣāḥ phalantīti | prathamādhikaraṇa- sya saṃśayamāheti -avayavāvayavibhāve ṣaṣṭhī | kiṃ śraddhādiśabdairiti - ādiśabdena somavṛṣṭayādayo gṛhrante | pitṛyānena pathā nivatrtane eṣa somo rājeti somaśabdasyeti - nivatrtanaṃ sañcaraṇam, athaitamevādhvānaṃ punarnivartanta ityārabhyaiva nivṛtteḥ pratipādayi-ṣyamāṇatvāt, yadvā nivatrtana iti apādāne lyuṭ tataśca pitṛyānena pathā yasmāt dyulokāt nivatrtate, tatra viṣaye "eṣa somo rāje'ti somaśabdasyetyanvayaḥ, ayamarthaḥ "ākāśācchandramasam' eṣa somo rājā taddevānāmannam taṃ devā bhakṣayanti' iti pitṛ-yānavākyasthasomaśabdasya yatsomadehaviśiṣṭajīvaparatvaṃ tat "tasminnetasminnagnau devāḥ śraddhāṃ juhati tasyā āhuteḥ somo rājā sambhavati' iti pūrvapravṛttapañcāgnividyāvākyagatasya somaśabdasya somadehaviśiṣṭaparatāmavagamayati utaneti | śraddhāhutyanantaravākya- stha somaśabdasyeti - "śraddhāṃ juhvati' iti vākyānantaraṃ yattaṃsyā āhuteḥ somo rājā bhavatīti vākyaṃ tatsthasyetyarthaḥ | bhāṣye - bhūtasūkṣmāṇāṃ sulabhatvāditi, bhogyabhogopakaraṇabhogasthānavat bhogāyatanānāmapi śarīrāṇāṃ tatratyaireva bhūtairadṛṣṭākṛṣṭai-

3.1.3

रारम्भसम्भवात् न तदर्थमितो भूतसूक्ष्मानयनापेक्षेति भावः । भाष्ये - रंहति गच्छतीत्यर्थः इति, रहि गताविति धातोः निष्पन्न-त्वादितिभावः । ननु भूतसूक्ष्मपरिष्वङ्गपरप्रश्नप्रतिवचनमात्रस्यैव उपन्यसनीयतयाऽधिकोपन्यासासाङ्गत्यमित्याशङ्कयाह -प्रश्नप्रति-वचनाभ्यामित्यादिना । अत्र प्रश्नप्रतिवचनाभ्यामिति सूत्र्यते, नहि "वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति' इति भूतसूक्ष्मपरिष्वङ्गपरप्रश्नानन्तरं सम्परिष्वङ्गपरं प्रतिवचनं दृश्यते, "यामेव कुमारस्यान्ते वाचमभासथाः ताभेव मे बूहि' इति गौत-मकत्र्तृकप्रश्नान्तरेण व्यवधानात्' इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति' इत्यस्य पाञ्चालराजकत्र्तृकप्रतिवचनस्य "वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुता'विति पाञ्चालराजकत्र्तृकस्य गौत्तमप्रश्नव्यवहितप्रश्नस्योत्तरत्वासम्भवात्, एवं हि तत्र श्रूयते "श्वेतकेतुमारुणेयं पाञ्चालराजः प्रवाहणो, वेत्थ यदितोधिप्रजाः प्रयन्ति' इति कर्मिणां गन्तव्यदेशं "वेत्थयथा पुनरावत्र्तन्ते' इति पुनरावृत्तिप्रकारं "वेत्थ पथोर्देवयानस्य पितृयाणस्य च व्यावर्तना' इति यानयोः व्यावत्र्तकाकारौ "वेत्थ यथाऽसौ लोको न सम्पूर्यते' इति अमुष्य लोकस्य अप्राप्तारं "वेत्थयथा पञ्चम्यामाहुवापः पुरुषवचसो भवन्ति' इति पञ्चम्यामाहुतावषां पुरुषवचस्त्वञ्च पप्रच्छ । निवतर्यितुं तस्य हि प्रश्नस्य् "इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति' इति पाञ्चालराजप्रतिवचनमिति । इमांमन्दाशङ्क इतितु - "पञ्चम्यामाहु-तावापः' इत्यादिप्रतिवचनानां पाञ्चालाराजकर्तृकाणां पञ्चानां पाञ्चालराजकर्तृकप्रश्नपञ्चकाव्यवधानक्रमरूपतां दर्शयति-इत्यर्थः । "यामेव कुमारस्यान्ते वाचमभाषथाः' इति गौतमप्रश्नस्य पाञ्चालराजकर्तृकपञ्चप्रश्न्यभिन्नत्वेन तद्भिन्नत्वानुपपत्तेः, यद्ययं प्रश्नः भिन्नः स्यात्-तदा एकमेव प्रतिवचनं स्यात्, अतः प्रतिवचनपञ्चकदशर्नात् पाञ्चालराजकर्तृकाणामेव पञ्चानां प्रश्नानामुत्तरमवसीयते, अत एव "यामेव कुमारस्यान्ते वाचमभाषथाः' इति गौतमप्रश्नस्य पाञ्चालप्रश्नाभिन्नत्वात् प्रश्नप्रतिवचनयोरव्यवधानरूपक्रमः सिद्ध.। नत्वत्र पञ्चानां क्रमेण प्रश्नानां प्रतिवचनानि-प्रथमस्य प्रथमं द्वितीयस्य द्वितीयम् इत्येवमितिन भ्रमितव्यम्, न ह्रत्र प्रश्नक्रमेण प्रति-वचनानि प्रवृत्तानि, अपि तु "वेत्थ यथा, पञ्चम्यामहुतौ' इति स तावदिमान् प्रश्नात् प्रतिवक्तुमजानन् स्वापित्रे व्यवेदयत् । सीपिच अजानन् तमेव पाञ्चलारज पप्रच्छ । प्रश्नात्हि प्रथमतः प्रतिवचनं दृश्यते, न च प्रश्नप्रतिवचनानामानन्तय्र्यरूपः क्रमोभाष्ये न दर्शित इति चोदनीयम्, इममर्थं पप्रच्छ प्रतिब्राुवँश्चेति भाष्यग्रन्थेन तत्प्रश्नानां प्रतिवचनत्वख्यापनेन तदानन्तर्यस्य ख्यापनात् । होतव्यद्र-व्याकाङ्क्षायामिति -यद्यप्यापां पुरुषवचस्त्वविशेषि-तभवनक्रियासम्बन्धमात्रं शाब्दं, तथापि आहुतीनां द्रव्याकाङ्क्षायां सन्निधानेनाप एव द्रव्यत्वेन सम्बध्यन्ते, ततश्च अपरं पञ्चम्य पञ्चमस्य प्रश्नस्य, 'इति तु पञ्चम्या माहुतौ इति तासामेवापां पुरुषाकारेण परिणामं वेत्थ इति प्रश्नवाक्यार्थः पर्यवस्यति, न च अपां सन्निहतत्वेऽपि तत्सन्निधेः पुरुष-

rārambhasambhavāt na tadarthamito bhūtasūkṣmānayanāpekṣeti bhāvaḥ | bhāṣye - raṃhati gacchatītyarthaḥ iti, rahi gatāviti dhātoḥ niṣpanna-tvāditibhāvaḥ | nanu bhūtasūkṣmapariṣvaṅgaparapraśnaprativacanamātrasyaiva upanyasanīyatayā'dhikopanyāsāsāṅgatyamityāśaṅkayāha -praśnaprati-vacanābhyāmityādinā | atra praśnaprativacanābhyāmiti sūtryate, nahi "vettha yathā pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavanti' iti bhūtasūkṣmapariṣvaṅgaparapraśnānantaraṃ sampariṣvaṅgaparaṃ prativacanaṃ dṛśyate, "yāmeva kumārasyānte vācamabhāsathāḥ tābheva me būhi' iti gauta-makatrtṛkapraśnāntareṇa vyavadhānāt' iti tu pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavanti' ityasya pāñcālarājakatrtṛkaprativacanasya "vettha yathā pañcamyāmāhutā'viti pāñcālarājakatrtṛkasya gauttamapraśnavyavahitapraśnasyottaratvāsambhavāt, evaṃ hi tatra śrūyate "śvetaketumāruṇeyaṃ pāñcālarājaḥ pravāhaṇo, vettha yaditodhiprajāḥ prayanti' iti karmiṇāṃ gantavyadeśaṃ "vetthayathā punarāvatrtante' iti punarāvṛttiprakāraṃ "vettha pathordevayānasya pitṛyāṇasya ca vyāvartanā' iti yānayoḥ vyāvatrtakākārau "vettha yathā'sau loko na sampūryate' iti amuṣya lokasya aprāptāraṃ "vetthayathā pañcamyāmāhuvāpaḥ puruṣavacaso bhavanti' iti pañcamyāmāhutāvaṣāṃ puruṣavacastvañca papraccha | nivataryituṃ tasya hi praśnasy "iti tu pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavanti' iti pāñcālarājaprativacanamiti | imāṃmandāśaṅka ititu - "pañcamyāmāhu-tāvāpaḥ' ityādiprativacanānāṃ pāñcālārājakartṛkāṇāṃ pañcānāṃ pāñcālarājakartṛkapraśnapañcakāvyavadhānakramarūpatāṃ darśayati-ityarthaḥ | "yāmeva kumārasyānte vācamabhāṣathāḥ' iti gautamapraśnasya pāñcālarājakartṛkapañcapraśnyabhinnatvena tadbhinnatvānupapatteḥ, yadyayaṃ praśnaḥ bhinnaḥ syāt-tadā ekameva prativacanaṃ syāt, ataḥ prativacanapañcakadaśarnāt pāñcālarājakartṛkāṇāmeva pañcānāṃ praśnānāmuttaramavasīyate, ata eva "yāmeva kumārasyānte vācamabhāṣathāḥ' iti gautamapraśnasya pāñcālapraśnābhinnatvāt praśnaprativacanayoravyavadhānarūpakramaḥ siddha.| natvatra pañcānāṃ krameṇa praśnānāṃ prativacanāni-prathamasya prathamaṃ dvitīyasya dvitīyam ityevamitina bhramitavyam, na hratra praśnakrameṇa prati-vacanāni pravṛttāni, api tu "vettha yathā, pañcamyāmahutau' iti sa tāvadimān praśnāt prativaktumajānan svāpitre vyavedayat | sīpica ajānan tameva pāñcalāraja papraccha | praśnāthi prathamataḥ prativacanaṃ dṛśyate, na ca praśnaprativacanānāmānantayryarūpaḥ kramobhāṣye na darśita iti codanīyam, imamarthaṃ papraccha pratibrāुvam̐śceti bhāṣyagranthena tatpraśnānāṃ prativacanatvakhyāpanena tadānantaryasya khyāpanāt | hotavyadra-vyākāṅkṣāyāmiti -yadyapyāpāṃ puruṣavacastvaviśeṣi-tabhavanakriyāsambandhamātraṃ śābdaṃ, tathāpi āhutīnāṃ dravyākāṅkṣāyāṃ sannidhānenāpa eva dravyatvena sambadhyante, tataśca aparaṃ pañcamya pañcamasya praśnasya, 'iti tu pañcamyā māhutau iti tāsāmevāpāṃ puruṣākāreṇa pariṇāmaṃ vettha iti praśnavākyārthaḥ paryavasyati, na ca apāṃ sannihatatve'pi tatsannidheḥ puruṣa-

3.1.5

वचस्त्वविशेषितभवनक्रियान्वयार्थतया अन्यार्थसन्निहिताभिरद्भिः आहुतीनान्न विशेषितत्वं सम्भवति, नह्रश्वेन गच्छति श्वेतेन पटेन प्रावृत इत्युक्ते पटार्थसन्निहितेन श्वेतेनाश्वोऽपि विशेष्यत इति वाच्यम् सत्यामाकाङ्क्षायामन्याथर्सन्निहितस्यापि अन्यविशेषक-त्वसम्भवात्, "मूलतः शाखां परिवास्योपवेशं करोति' इत्यत्र परिवसनापादानतयाऽन्वितस्य मूलत इत्यस्य उपवेष करोतीत्यनेन साकाङ्क्षेणाऽप्यन्विस्य प्रयुक्तिलक्षणे दर्शितत्वादिति भावः - वाक्यान्तरस्थेति । ननु वाक्यान्तरस्थत्वेऽपि प्रयमेऽग्नौ श्रुतां श्रद्धां परित्यज्य स्ववाक्यस्थत्वरूपसन्निधिकात्रमवलम्व्य अपो होम्यत्वेन परिकल्प्यन्त इत्येतत्कथमिति चेत्, असञ्जातविरोध्युपक्रम-गतप्रश्नवाक्ये एवापां होम्यत्वस्य निर्णयात्, उपसंहारे "इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति' इत्यत्रापि तथैव प्रतीतेः, वाक्यान्तरस्था श्रद्धा प्रश्नप्रतिवचनवाक्यमध्यस्था, अन्तरशब्दो मध्यवचनः, मध्येऽपि तत्प्रकार एव उपपादित इति ग्रन्थकृतैव प्रथमे श्रवणादित्यत्र वक्ष्यमाणत्वात्, ततश्च सन्दंशन्यायेनोपक्रमाधिकरणन्यायेन च तदनुगुणतयैवात्मानं लभते न तद्विरोधेनेत्यदोषः । परिणामस्यायोग्येति - इदमुपलक्षणम् । आत्मधतर्मभूतायाः श्रद्धायामः आत्मतो निष्कृष्यहोमासम्भवाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम्, एतत्सर्वं "प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्रुपपत्ते'रिति सूत्राभिप्रेतम् तत्रैवोपन्यसनीमय् प्रतिपत्तिसौकर्याया-

vacastvaviśeṣitabhavanakriyānvayārthatayā anyārthasannihitābhiradbhiḥ āhutīnānna viśeṣitatvaṃ sambhavati, nahraśvena gacchati śvetena paṭena prāvṛta ityukte paṭārthasannihitena śvetenāśvo'pi viśeṣyata iti vācyam satyāmākāṅkṣāyāmanyātharsannihitasyāpi anyaviśeṣaka-tvasambhavāt, "mūlataḥ śākhāṃ parivāsyopaveśaṃ karoti' ityatra parivasanāpādānatayā'nvitasya mūlata ityasya upaveṣa karotītyanena sākāṅkṣeṇā'pyanvisya prayuktilakṣaṇe darśitatvāditi bhāvaḥ - vākyāntarastheti | nanu vākyāntarasthatve'pi prayame'gnau śrutāṃ śraddhāṃ parityajya svavākyasthatvarūpasannidhikātramavalamvya apo homyatvena parikalpyanta ityetatkathamiti cet, asañjātavirodhyupakrama-gatapraśnavākye evāpāṃ homyatvasya nirṇayāt, upasaṃhāre "iti tu pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavanti' ityatrāpi tathaiva pratīteḥ, vākyāntarasthā śraddhā praśnaprativacanavākyamadhyasthā, antaraśabdo madhyavacanaḥ, madhye'pi tatprakāra eva upapādita iti granthakṛtaiva prathame śravaṇādityatra vakṣyamāṇatvāt, tataśca sandaṃśanyāyenopakramādhikaraṇanyāyena ca tadanuguṇatayaivātmānaṃ labhate na tadvirodhenetyadoṣaḥ | pariṇāmasyāyogyeti - idamupalakṣaṇam | ātmadhatarmabhūtāyāḥ śraddhāyāmaḥ ātmato niṣkṛṣyahomāsambhavāccetyapi draṣṭavyam, etatsarvaṃ "prathame'śravaṇāditi cenna tā eva hrupapatte'riti sūtrābhipretam tatraivopanyasanīmay pratipattisaukaryāyā-

3.1.6

नागतवेक्षणन्यायेन इहोपात्तमिति द्रष्टव्यम् प्रश्नप्रतिवचनाभ्यामिति प्रश्नयोः निरुपणे प्रश्ननिरुपणे ताभ्यां इति व्याख्यातव्यम् विग्रहो विवक्षित इति भावः ।। ।। त्र्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् ।। शङ्काग्रन्थस्थपरिष्वङ्गब्देनेति । अस्य पूर्वेणान्वयः, कथं परिष्वङ्ग इति शङ्कायामाह - त्र्यात्मकत्वादिति । भाष्यग्रन्थेन त्र्याताम-कत्वात् परिष्वङ्ग इत्यन्वयो दर्शित इति भावः ।। प्राणगतेश्च (3-2-1) ।। अवान्तरसाध्यान्वयव्यावृत्त्यर्थमिति - भूयस्त्वादिति हेत्वंशस्य यत्साध्यं केवलानामषां श्रवणमुपपद्यत इति तदन्वयव्यावृत्त्यर्थमित्यर्थः ।। अग्न्यादिगतिश्रुतेरितिचेन्नमाक्तत्वात् (3-1-4) ।। ओषधिवनस्पतिषु चाप्ययरिंहतैरिति - मृतस्य लोभ्नां केशानाञ्च उत्प्लुत्योत्प्लुत्य ओषधिवनस्पतिषु अप्ययादर्शनादिति भावः । लोमाभिमानि देवता इति - "अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्रविशत्, वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत्, आदित्यश्चक्षुर्भूत्वा अक्षिणी प्राविशत्, दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशत्' ओष-धिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशत्' इत्यादिवाक्यपर्यालोचनया ओषध्यभिमानिदेवतानां लोमाभिमानिदेवतानां च

nāgatavekṣaṇanyāyena ihopāttamiti draṣṭavyam praśnaprativacanābhyāmiti praśnayoḥ nirupaṇe praśnanirupaṇe tābhyāṃ iti vyākhyātavyam vigraho vivakṣita iti bhāvaḥ || || tryātmakatvāttu bhūyastvāt || śaṅkāgranthasthapariṣvaṅgabdeneti | asya pūrveṇānvayaḥ, kathaṃ pariṣvaṅga iti śaṅkāyāmāha - tryātmakatvāditi | bhāṣyagranthena tryātāma-katvāt pariṣvaṅga ityanvayo darśita iti bhāvaḥ || prāṇagateśca (3-2-1) || avāntarasādhyānvayavyāvṛttyarthamiti - bhūyastvāditi hetvaṃśasya yatsādhyaṃ kevalānāmaṣāṃ śravaṇamupapadyata iti tadanvayavyāvṛttyarthamityarthaḥ || agnyādigatiśruteriticennamāktatvāt (3-1-4) || oṣadhivanaspatiṣu cāpyayariṃhatairiti - mṛtasya lobhnāṃ keśānāñca utplutyotplutya oṣadhivanaspatiṣu apyayādarśanāditi bhāvaḥ | lomābhimāni devatā iti - "agnirvāgbhūtvā mukhaṃ praviśat, vāyuḥ prāṇo bhūtvā nāsike prāviśat, ādityaścakṣurbhūtvā akṣiṇī prāviśat, diśaḥ śrotraṃ bhūtvā karṇau prāviśat' oṣa-dhivanaspatayo lomāni bhūtvā tvacaṃ prāviśat' ityādivākyaparyālocanayā oṣadhyabhimānidevatānāṃ lomābhimānidevatānāṃ ca

3.1.7

ऐक्यं सिद्धम्, ततश्च "ओषधिर्लोमानि वनस्पतीन् केशा' इति वृहदारण्यकवाक्यस्यापि लोमाभिमानिदेवतासु अप्ययो नाम तद-भिमन्तृत्वरूपतन्नियन्तृत्वपरित्याग इत्यर्थः समाश्रयणीयः, एवं वागादिष्वपि उपपद्यत इति भावः । ननु अग्न्यादीनां मरणकाले वागाद्यभिमानित्वपरित्यागे प्राणानामुत्क्रान्तिगतिचन्द्रसम्वादादिकार्याण्यपि न सिध्द्यन्ति, ततश्च प्राणगतेश्चेति सूत्रासामञ्जस्यं परिहरता प्रकारान्तरेण सूत्रासामञ्जस्यमेव दृढीकृतं स्यात्, ततश्च वागादीन्द्रियाणां भ्रियमाणानुपकारकत्वेनासत्कल्पत्वेनापीत-सादृश्यात् वागादिरपीत इत्युच्यत इत्युपचाराश्रयणमेव ज्याय इति चेत् म्रियमाणजीवं प्रति वागादीनामुपकारविशेषापादकत्वा-नुकूलाभिमानविशेषपरित्यागस्यैव विवक्षितत्वात्, न च भाक्तत्वाश्रयणेऽविशिष्टे असत्कल्पत्वेनापीतसादृश्यात् भाक्तत्वमिति परोक्तं किं नाश्रियत इति वाच्यम्, शरीरवाचिशब्दानां शरीरिपर्यन्तत्वस्य सिद्धतया वागादिशब्दानां तद्देवतापरस्वस्य सम्भवात् तत्राप्ययश्रुतेरभिमानविशेषमात्रपरित्यागमात्रेण कथञ्चिदुपपत्तिरस्तीति तदपेक्षया ज्यायस्त्वमिति भाष्यकाराभिप्रायः ।।अश्रुतत्वादितिचेन्न इष्टादिकारिणां प्रतीते ।। नन्वस्मिन्नेव वाक्य इति भाष्यमयुक्तम्, पितृयाणवाक्य एवेष्टादिकारिणां सोमराजभावः श्रूयते, नास्मिन् पञ्चाग्निविद्यावाक्य इत्य; अत आह - महावाक्य इत्यर्थः इति । भाष्ये - सोमराजान इति निद्र्देशस्समासान्तविधेरनित्यत्वात्, तस्य च "प्रतेरंश्चा-दयस्तत्पुरुष' इत्यादिषु राजाशब्दपाठेन ज्ञापनात्, सोमाराजान इति वा-सोमराजा इति वा पाठः समीचीनः । उक्तप्रकारेणा-

aikyaṃ siddham, tataśca "oṣadhirlomāni vanaspatīn keśā' iti vṛhadāraṇyakavākyasyāpi lomābhimānidevatāsu apyayo nāma tada-bhimantṛtvarūpatanniyantṛtvaparityāga ityarthaḥ samāśrayaṇīyaḥ, evaṃ vāgādiṣvapi upapadyata iti bhāvaḥ | nanu agnyādīnāṃ maraṇakāle vāgādyabhimānitvaparityāge prāṇānāmutkrāntigaticandrasamvādādikāryāṇyapi na sidhdyanti, tataśca prāṇagateśceti sūtrāsāmañjasyaṃ pariharatā prakārāntareṇa sūtrāsāmañjasyameva dṛḍhīkṛtaṃ syāt, tataśca vāgādīndriyāṇāṃ bhriyamāṇānupakārakatvenāsatkalpatvenāpīta-sādṛśyāt vāgādirapīta ityucyata ityupacārāśrayaṇameva jyāya iti cet mriyamāṇajīvaṃ prati vāgādīnāmupakāraviśeṣāpādakatvā-nukūlābhimānaviśeṣaparityāgasyaiva vivakṣitatvāt, na ca bhāktatvāśrayaṇe'viśiṣṭe asatkalpatvenāpītasādṛśyāt bhāktatvamiti paroktaṃ kiṃ nāśriyata iti vācyam, śarīravāciśabdānāṃ śarīriparyantatvasya siddhatayā vāgādiśabdānāṃ taddevatāparasvasya sambhavāt tatrāpyayaśruterabhimānaviśeṣamātraparityāgamātreṇa kathañcidupapattirastīti tadapekṣayā jyāyastvamiti bhāṣyakārābhiprāyaḥ ||aśrutatvāditicenna iṣṭādikāriṇāṃ pratīte || nanvasminneva vākya iti bhāṣyamayuktam, pitṛyāṇavākya eveṣṭādikāriṇāṃ somarājabhāvaḥ śrūyate, nāsmin pañcāgnividyāvākya itya; ata āha - mahāvākya ityarthaḥ iti | bhāṣye - somarājāna iti nidrdeśassamāsāntavidheranityatvāt, tasya ca "prateraṃścā-dayastatpuruṣa' ityādiṣu rājāśabdapāṭhena jñāpanāt, somārājāna iti vā-somarājā iti vā pāṭhaḥ samīcīnaḥ | uktaprakāreṇā-

3.1.7

नुतिष्ठन्तीति - श्रुतावितिशब्दः प्रकारवचनः. ततश्च इष्टं-पूत्र्तं दत्तं-अनशनम् एवं जातीयकानि कर्माणि सुकृतशब्दवाच्यानियेऽनुतिष्ठन्तीत्यर्थः, उक्तप्रकारेणेत्यस्यापि स एवार्थः, पूर्वश्रुतावनुष्ठानप्रकारस्यानुक्तेः तद्योगी भवतीत्यर्थ इति, इदन्तु रेतः सिग्- सूत्रे ग्रन्थकृतैव स्पष्टयिष्यते । उभयत्र सोमराजशब्देनेति - इदमुपलक्षणम्, द्युलोकस्थानसम्बन्धित्वेनेत्यपि द्रष्टव्यम् ।। । ।। तत्सेवकत्वादिति - नृत्तगीतादिना तत्सेवकत्वादित्यर्थः । परे त्वित्यादि - द्रवद्रव्यभूयस्त्वादिति पूर्वेणान्वयः, अग्निहोत्रादिकर्मणां द्रवद्रव्यसाधनकतया तत्कर्मसम्बन्धिषु दधिपयःप्रभृतिषु हविष्षु भूयसीनामुपलम्भात् ता एवाप इहाप्शब्देन अभिधीयन्त इति भावः, ते वा एते आहुती, अग्निहोत्राहुती, इमामिति पृथिवीमित्यर्थः । अपूर्वरूपेणेति - कर्मसमवायिन्य आहुतीमत्य

nutiṣṭhantīti - śrutāvitiśabdaḥ prakāravacanaḥ. tataśca iṣṭaṃ-pūtrtaṃ dattaṃ-anaśanam evaṃ jātīyakāni karmāṇi sukṛtaśabdavācyāniye'nutiṣṭhantītyarthaḥ, uktaprakāreṇetyasyāpi sa evārthaḥ, pūrvaśrutāvanuṣṭhānaprakārasyānukteḥ tadyogī bhavatītyartha iti, idantu retaḥ sig- sūtre granthakṛtaiva spaṣṭayiṣyate | ubhayatra somarājaśabdeneti - idamupalakṣaṇam, dyulokasthānasambandhitvenetyapi draṣṭavyam || | || tatsevakatvāditi - nṛttagītādinā tatsevakatvādityarthaḥ | pare tvityādi - dravadravyabhūyastvāditi pūrveṇānvayaḥ, agnihotrādikarmaṇāṃ dravadravyasādhanakatayā tatkarmasambandhiṣu dadhipayaḥprabhṛtiṣu haviṣṣu bhūyasīnāmupalambhāt tā evāpa ihāpśabdena abhidhīyanta iti bhāvaḥ, te vā ete āhutī, agnihotrāhutī, imāmiti pṛthivīmityarthaḥ | apūrvarūpeṇeti - karmasamavāyinya āhutīmatya

3.1.7

आप अपूर्वरूपास्सत्यः तानिष्टादिकारिणो जीवान् परिवेष्टययामुं लोकं फलदानाय नयन्तीतिशाङ्करभाष्योक्तेरिति भावः । जीवान् परिष्वजत इति पाठः पटैकदेश इति । यथा पटैकदेशे दग्धेपटो दग्ध इति व्यवहारः अमुख्यः, तथा "ते वा एते आहुती' इत्यत्र आहुतिशब्दस्य आहुत्येकदेशे प्रयोगोऽमुख्यः स्यादित्यर्थः । पूर्वपक्षपराणि व्याख्यातानीति - पूर्वपक्षसूत्रितया व्याख्यातानीत्यर्थः, ननु द्युपृथिवीपुरुषयोषिद्रूपाणां प्रत्यभिज्ञापकानां पञ्चाग्निविद्यायां भूयसां सत्वेन षट्प्रश्नप्रमाणप्रत्यभिज्ञानमस्त्येव, किञ्चित् न्यू-नातिरेकवशेन प्रत्यभिज्ञाभङ्गे "अर्चिरादिना तत्प्रथितेः' "सर्वाभेदादन्यत्रेमो' इत्यधिकरणविरोधप्रसङ्गात्, देवतातृप्तिहेतुत्वेन श्रुतानां पुरुषवचस्त्वपय्र्यन्तावस्थाविशेषस्यापि नानुपपत्तिः, "तं देवा भक्षयन्ति' इति श्रुतस्य सोमाकारपरिणामदेहगतदेवभक्ष्य- त्वस्य जीवे "एतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति' इति न्यायेन तृप्तिहेतुभूतदर्शनकर्मत्वरूपतया सिद्धान्तिनोऽपि सम्मतत्वेन देवतातृप्तिहेतु-त्वस्य वृष्टयन्नादिपरिणामाविरोधित्वादित्यस्वरसादाह - भवतु वा विभाग आहुतीनामिति । यथा स्वप्शब्द एवेति श्रप्श- ब्दस्य पुरुषशब्दसामानाधिकरण्यनिर्वाहाय लक्षणयापि समाश्रयणीयस्य जीवपरत्वस्यान्यतरेणैव लक्षणां मुख्यया वृत्त्या सिद्धौ कस्तत्परित्यजेदिति भावः । चन्द्रप्राप्तिदशायामिति - एष इत्येतच्छब्दस्य "आकाशाच्चन्द्रमसमभिसम्भवन्ति' इति पूर्वनिर्दिष्ट-

āpa apūrvarūpāssatyaḥ tāniṣṭādikāriṇo jīvān pariveṣṭayayāmuṃ lokaṃ phaladānāya nayantītiśāṅkarabhāṣyokteriti bhāvaḥ | jīvān pariṣvajata iti pāṭhaḥ paṭaikadeśa iti | yathā paṭaikadeśe dagdhepaṭo dagdha iti vyavahāraḥ amukhyaḥ, tathā "te vā ete āhutī' ityatra āhutiśabdasya āhutyekadeśe prayogo'mukhyaḥ syādityarthaḥ | pūrvapakṣaparāṇi vyākhyātānīti - pūrvapakṣasūtritayā vyākhyātānītyarthaḥ, nanu dyupṛthivīpuruṣayoṣidrūpāṇāṃ pratyabhijñāpakānāṃ pañcāgnividyāyāṃ bhūyasāṃ satvena ṣaṭpraśnapramāṇapratyabhijñānamastyeva, kiñcit nyū-nātirekavaśena pratyabhijñābhaṅge "arcirādinā tatprathiteḥ' "sarvābhedādanyatremo' ityadhikaraṇavirodhaprasaṅgāt, devatātṛptihetutvena śrutānāṃ puruṣavacastvapayryantāvasthāviśeṣasyāpi nānupapattiḥ, "taṃ devā bhakṣayanti' iti śrutasya somākārapariṇāmadehagatadevabhakṣya- tvasya jīve "etadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti' iti nyāyena tṛptihetubhūtadarśanakarmatvarūpatayā siddhāntino'pi sammatatvena devatātṛptihetu-tvasya vṛṣṭayannādipariṇāmāvirodhitvādityasvarasādāha - bhavatu vā vibhāga āhutīnāmiti | yathā svapśabda eveti śrapśa- bdasya puruṣaśabdasāmānādhikaraṇyanirvāhāya lakṣaṇayāpi samāśrayaṇīyasya jīvaparatvasyānyatareṇaiva lakṣaṇāṃ mukhyayā vṛttyā siddhau kastatparityajediti bhāvaḥ | candraprāptidaśāyāmiti - eṣa ityetacchabdasya "ākāśāccandramasamabhisambhavanti' iti pūrvanirdiṣṭa-

3.1.7

चन्द्राभिसम्भवनविशिष्टजीवपरामर्शित्वात् चन्द्रप्राप्त्यनन्तरं सोमराजत्वे सिद्धे तत्प्रत्यभिज्ञानात् पञ्चाग्निविद्यायामपि सोमभाव- स्य चन्द्रप्राप्त्यनन्तरभावित्वं सिध्द्यतीति भावः । एष इति सर्वनामपदेनेति - प्रथमान्तसर्वनामपदेनेत्यर्थः, विभक्तिसारूप्येन प्रथमान्तनिर्दिष्टस्यैव प्राप्तुः जीवस्य परामर्शो युक्तः "प्रजापतिर्वरुणायाश्वमनयत् सस्वां देवतामाच्र्छत्' इत्यत्र स इति प्रथमान्तपदेन न चतुथ्यन्र्तनिर्द्दिष्टस्य प्रतिगृहीतुर्वरुणस्य ग्रहणम्, अपि तु समानविभक्तिनिर्दिष्टस्य प्रजापतेः ग्रहणमिति "तस्यैवारुणान्चतुष्कपा- लान् निर्वषेत्' इति विहितेष्टिरिति पूर्वतन्त्रे स्थितत्वादिति भावः, न च विभकत्यैकरूप्येण प्रथमान्तनिर्दिष्टस्य ग्रहणे "स उत्तमः पुरुषः' इत्यत्रापि स इति तच्छब्देन "एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इति पूर्ववाक्ये प्रथमान्तसम्प्रसादशब्दनिर्दिष्टस्य जीवस्यैव ग्रहणं स्यात् , न तु परं ज्योतिरुपसम्पद्येति द्वितीयान्तपदनिर्दिष्टस्य परस्य ब्राहृण इति चेत्-न, प्रथमान्तनिर्दिष्टस्य जीवस्य स इत्यनेन ग्रहणे तस्योत्तमपुरुष इति प्रतिपाद्यमानपुरुषोत्तमत्वस्य जीवे बाधित- त्वेन तत्र विभकत्यैकरूप्यावगतसम्प्रसादशब्द वाच्य जीवपरित्यागोपि असति बाधके विभकत्यैकरूपस्य नियामकत्वसम्भवात् । विभक्तिमात्रस्येति - वचनमात्रस्येत्यर्थः, एवमुत्तरत्रापि विभक्तिशब्दो वचनपरो द्रष्टव्यः, विभकत्यर्थक्लेशस्याप्रसक्तेः, ततश्च बहु-पत्नीकप्रयोगेऽपि "पत्नीं सन्नह्र' इत्येकवचनवत् वाक्यस्य प्रातिपदिकस्य च गुणभूतं वचनं प्रत्येकमेकत्वाभिप्रायेण वा जात्यभि-प्रायेण वा योजनीमय्, अभ्युदितेष्टौ "यस्य हविर्निरुक्तं पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदियात् स त्रेधा तण्डुलान् विभजेत्' इत्यत्र तण्डुलानां त्रेधा विभागो न विधीयते, ये मध्यमाः स्युरित्यादिवाक्यैरेव मध्यमादिविभागस्य सिद्धत्वेन वाक्यवैयथ्र्यप्रसङ्गात्, तण्डुलशब्देन दार्शिकहविर्लक्षयित्वा तस्य पूर्वदेवतापनयो विधीयते इत्येवं वाक्यावैयथ्र्याय वाक्यान्तर्गतबहुपदास्वारस्याश्रयणे न्यायसिद्धे वाक्या-वैयथ्र्याय वचनमात्रास्वारस्याश्रयणं कैमुत्यसिद्धमिति भावः । विभकत्यर्थनिर्बन्धाभावदर्शनादिति - एकवचनान्तनिर्दिष्टस्य एक-वचनान्तेनैव निर्देशः, बहुवचनान्तशब्दनिर्दिष्टस्य बहुवचनान्तेनैव निर्देशः इति नियमाभाव इत्यर्थः । ननु पञ्चाग्निविद्यायामपीति - अयं भावः- पञ्चाग्नि विद्यायां सोमराजशब्दस्य चन्द्रेतरविषयत्वे सिद्धे तत्प्रत्यभिज्ञापनेन प्रयोजनवत्तया "एष सोमो राजा' इति

candrābhisambhavanaviśiṣṭajīvaparāmarśitvāt candraprāptyanantaraṃ somarājatve siddhe tatpratyabhijñānāt pañcāgnividyāyāmapi somabhāva- sya candraprāptyanantarabhāvitvaṃ sidhdyatīti bhāvaḥ | eṣa iti sarvanāmapadeneti - prathamāntasarvanāmapadenetyarthaḥ, vibhaktisārūpyena prathamāntanirdiṣṭasyaiva prāptuḥ jīvasya parāmarśo yuktaḥ "prajāpatirvaruṇāyāśvamanayat sasvāṃ devatāmācrchat' ityatra sa iti prathamāntapadena na catuthyanrtanirddiṣṭasya pratigṛhīturvaruṇasya grahaṇam, api tu samānavibhaktinirdiṣṭasya prajāpateḥ grahaṇamiti "tasyaivāruṇāncatuṣkapā- lān nirvaṣet' iti vihiteṣṭiriti pūrvatantre sthitatvāditi bhāvaḥ, na ca vibhakatyaikarūpyeṇa prathamāntanirdiṣṭasya grahaṇe "sa uttamaḥ puruṣaḥ' ityatrāpi sa iti tacchabdena "eṣa samprasādo'smāccharīrāt samutthāya paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate' iti pūrvavākye prathamāntasamprasādaśabdanirdiṣṭasya jīvasyaiva grahaṇaṃ syāt , na tu paraṃ jyotirupasampadyeti dvitīyāntapadanirdiṣṭasya parasya brāhṛṇa iti cet-na, prathamāntanirdiṣṭasya jīvasya sa ityanena grahaṇe tasyottamapuruṣa iti pratipādyamānapuruṣottamatvasya jīve bādhita- tvena tatra vibhakatyaikarūpyāvagatasamprasādaśabda vācya jīvaparityāgopi asati bādhake vibhakatyaikarūpasya niyāmakatvasambhavāt | vibhaktimātrasyeti - vacanamātrasyetyarthaḥ, evamuttaratrāpi vibhaktiśabdo vacanaparo draṣṭavyaḥ, vibhakatyarthakleśasyāprasakteḥ, tataśca bahu-patnīkaprayoge'pi "patnīṃ sannahra' ityekavacanavat vākyasya prātipadikasya ca guṇabhūtaṃ vacanaṃ pratyekamekatvābhiprāyeṇa vā jātyabhi-prāyeṇa vā yojanīmay, abhyuditeṣṭau "yasya havirniruktaṃ purastāccandramā abhyudiyāt sa tredhā taṇḍulān vibhajet' ityatra taṇḍulānāṃ tredhā vibhāgo na vidhīyate, ye madhyamāḥ syurityādivākyaireva madhyamādivibhāgasya siddhatvena vākyavaiyathryaprasaṅgāt, taṇḍulaśabdena dārśikahavirlakṣayitvā tasya pūrvadevatāpanayo vidhīyate ityevaṃ vākyāvaiyathryāya vākyāntargatabahupadāsvārasyāśrayaṇe nyāyasiddhe vākyā-vaiyathryāya vacanamātrāsvārasyāśrayaṇaṃ kaimutyasiddhamiti bhāvaḥ | vibhakatyarthanirbandhābhāvadarśanāditi - ekavacanāntanirdiṣṭasya eka-vacanāntenaiva nirdeśaḥ, bahuvacanāntaśabdanirdiṣṭasya bahuvacanāntenaiva nirdeśaḥ iti niyamābhāva ityarthaḥ | nanu pañcāgnividyāyāmapīti - ayaṃ bhāvaḥ- pañcāgni vidyāyāṃ somarājaśabdasya candretaraviṣayatve siddhe tatpratyabhijñāpanena prayojanavattayā "eṣa somo rājā' iti

3.1.8

पितृयाणवाक्ये एतच्छब्दस्य प्राप्तविषयत्वं स्यात्, पञ्चाग्निविद्यावाक्यथसोमराजशब्दस्यापि चन्दविषयत्वे "एष सोमो राजा' इत्य-स्यापि प्राप्तृपरत्वेऽपि निष्प्रयोजनत्वाविशेषात् एकवचनस्वारस्येन स्यादिति । अस्यसोमराजशब्दस्येति - पञ्चाग्निविद्या-वाक्य-स्थसोमराजशब्दस्येत्यर्थः । चन्द्रव्यतिरिक्तविषयताज्ञानमात्रमिति - तस्यचन्द्रविषयत्वनिश्चयेऽपि पितृयाणवाक्ये "एष सोमः' इति इष्टादिकारिणं निर्दिश्य पञ्चाग्नि#ाविद्यावाक्यप्रतिपन्नचन्द्राभेदबोधनासम्भवात्, ननु तावता चन्द्रविषयतेवनिश्चयाभावस्य प्रति-बन्धकाभावत्वेन अपेक्षितत्वेऽपि चन्द्रव्यतिरिक्तविषयत्वनिश्चयोनापेक्षित इति चेत् सत्यम्, "चन्द्रव्यतिरिक्तविषयत्वनिश्चयसाम-ग्रीभूतसम्भवहोम्यत्वानुपपत्तेः सत्वात् इह तथोक्तमिति द्रष्टव्यम् । सम्भवहोम्यत्वानुपपत्त्येति - सोमराजा सम्भवति सोमं राजानं जुह्वतीति प्रतिपादितसम्भवहोम्यत्वयोरनुपपत्तेरित्यर्थः । एतावञ्ज्ञापनेनेति - ननु चन्द्रप्राप्तिदशायां श्रद्धाहुतिसम्भूत-सोमराजभावज्ञापनं "एष सोमो राजा' इति वाक्यस्य प्रयोजनम्, एष इत्यनेनापि सम्भवतीति लटा वत्र्तमानाभिसम्भवविशिष्टः चन्द्रं प्राप्नुवन् जीवः कथ्यते, "सोमो राजा' इत्यनेन तु "तस्या आहुतेः सोमो राजा सम्भवति' इति पञ्चाग्निवाक्यात् प्रतिपन्नश्रद्धा-हुतेरुत्पाद्यमानः सोमो राजा विधीयते; ततश्च तयोरभेदबोधने चन्द्रप्राप्तिसोमराजभावयोरेककालत्वप्रतीतेः चन्द्रप्राप्तिदशायां सोम-राजभावस्सिध्यतीत्येवं क्लेशेनोपपादनीयस्य चन्द्रप्राप्तिदशायां सोमराजभावस्य प्रयोजनत्वं किमित्याश्रीयते, एष इति निर्दिष्टस्य प्राप्तुः सोमराजेति पञ्चाग्निविद्यावाक्यस्थसोमराजाभेदबोधनेन सिध्यतः पञ्चाग्निविद्यावाक्यगतसोमराजशब्देष्टादिकारिविषयित्व-स्येव प्रयोजनत्वोपपत्तेरिति चेत्-सत्यम्, प्रयेजनान्तरस्य सम्भवतः त्यागायागात् तदप्युपन्यस्तम्, ननु एष सोमराजेति इष्टादि-कारिणि प्रयुज्यमानस्य सोमराजशब्दस्य पञ्चाग्निविद्यावाक्यस्थसोमराजशब्दस्य गौणार्थीभूतश्रद्धाहुतिसम्भूतामृतदेहाभेदबोध- कत्वं न युज्यते, अतः तस्मिन्तच्छब्दस्य प्रयुज्यमानस्य तच्छब्दस्य तत्सादृश्यबोधकत्वमेव, न तु तत्सदृशगौणार्थाभेदबोधकत्वमित्यस्वरसा- कृतात्ययाधिकरणम्

pitṛyāṇavākye etacchabdasya prāptaviṣayatvaṃ syāt, pañcāgnividyāvākyathasomarājaśabdasyāpi candaviṣayatve "eṣa somo rājā' itya-syāpi prāptṛparatve'pi niṣprayojanatvāviśeṣāt ekavacanasvārasyena syāditi | asyasomarājaśabdasyeti - pañcāgnividyā-vākya-sthasomarājaśabdasyetyarthaḥ | candravyatiriktaviṣayatājñānamātramiti - tasyacandraviṣayatvaniścaye'pi pitṛyāṇavākye "eṣa somaḥ' iti iṣṭādikāriṇaṃ nirdiśya pañcāgni#ाvidyāvākyapratipannacandrābhedabodhanāsambhavāt, nanu tāvatā candraviṣayatevaniścayābhāvasya prati-bandhakābhāvatvena apekṣitatve'pi candravyatiriktaviṣayatvaniścayonāpekṣita iti cet satyam, "candravyatiriktaviṣayatvaniścayasāma-grībhūtasambhavahomyatvānupapatteḥ satvāt iha tathoktamiti draṣṭavyam | sambhavahomyatvānupapattyeti - somarājā sambhavati somaṃ rājānaṃ juhvatīti pratipāditasambhavahomyatvayoranupapatterityarthaḥ | etāvañjñāpaneneti - nanu candraprāptidaśāyāṃ śraddhāhutisambhūta-somarājabhāvajñāpanaṃ "eṣa somo rājā' iti vākyasya prayojanam, eṣa ityanenāpi sambhavatīti laṭā vatrtamānābhisambhavaviśiṣṭaḥ candraṃ prāpnuvan jīvaḥ kathyate, "somo rājā' ityanena tu "tasyā āhuteḥ somo rājā sambhavati' iti pañcāgnivākyāt pratipannaśraddhā-huterutpādyamānaḥ somo rājā vidhīyate; tataśca tayorabhedabodhane candraprāptisomarājabhāvayorekakālatvapratīteḥ candraprāptidaśāyāṃ soma-rājabhāvassidhyatītyevaṃ kleśenopapādanīyasya candraprāptidaśāyāṃ somarājabhāvasya prayojanatvaṃ kimityāśrīyate, eṣa iti nirdiṣṭasya prāptuḥ somarājeti pañcāgnividyāvākyasthasomarājābhedabodhanena sidhyataḥ pañcāgnividyāvākyagatasomarājaśabdeṣṭādikāriviṣayitva-syeva prayojanatvopapatteriti cet-satyam, prayejanāntarasya sambhavataḥ tyāgāyāgāt tadapyupanyastam, nanu eṣa somarājeti iṣṭādi-kāriṇi prayujyamānasya somarājaśabdasya pañcāgnividyāvākyasthasomarājaśabdasya gauṇārthībhūtaśraddhāhutisambhūtāmṛtadehābhedabodha- katvaṃ na yujyate, ataḥ tasmintacchabdasya prayujyamānasya tacchabdasya tatsādṛśyabodhakatvameva, na tu tatsadṛśagauṇārthābhedabodhakatvamityasvarasā- kṛtātyayādhikaraṇam

तृतीयोऽध्यायः (cont. 2)

3.1.8

दाह - अथवेति । चन्द्रसादृश्यज्ञानमेवेति - "तद्देवानामन्न'मिति वाक्यशेषे तस्यैव विवरणदर्शनात्, देवानामन्नं, देवनामुपभो-ग्यमित्यर्थः । न च तत्सादृश्यप्रतिपादनं फलमिति वाच्यम्, तस्य तं देवा भक्षयन्तीति देवोपभोग्यत्वरूपभयत्वप्रतिपादनेनार्थ-वत्त्वात्, न चास्मिन्पक्षे पञ्चाग्निविद्यावाक्यगतसोमराजाभेदबोधनाभावात् तद्गतसोमराजशब्दस्य इष्टादिकारिविषयत्वासिद्धेः "अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीते'रिति सूत्रविरोधः, पञ्चाग्निविद्यायां "आपः पुरुषवचसो भवन्ती'ति चेतनवाचिपुरुष-शब्दसामानाधिकरणेन सिध्युपपत्तेः गौणचन्द्रपदप्रयोगविषयत्वद्युलोकसम्बन्धित्वकृततदैक्यप्रत्यभिज्ञानस्यानुनिष्पादिनः प्रत्या-ख्यातुमशक्यत्वादिति भावः । तेषां न सोमराजशब्दाभिलप्यत्वमिति - किमिष्टादिकारिणां सोमराजशब्दगौणार्थत्वं निषिध्यते, उत मुख्यार्थत्वमिति विकल्प्य आद्यं दूषयति । छान्दोग्यस्थस्य सोमराजशब्दस्येति - यथा श्येनेनाभिचरन् यजेत्,-इत्यत्र श्येन-शब्दस्य कथं नाम यागे प्रवृत्तिः स्यादित्येवमर्थं यथा वैश्येन, इत्यादिवाक्यं प्रवर्तते तद्वदिति भावः । द्वितीयमिष्टापत्त्या दूषयति - न हि वृत्यन्तर इति ।। ।। इति तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् ।। अत्र भाष्ये - पुनरावत्र्तनञ्च आम्नातमित्यस्य अनन्तरं "अथ य इमे ग्रामे इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूमभिमस्मवन्ति' इत्या- रभ्य इत्यध्याह्मत्य "यावत्सम्पातमुषित्वा अथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते' इत्याम्नातमित्यन्वयो द्रष्टव्यः, ततश्च यावत्सम्पातमिति भाष्योपात्तश्रुतिवाक्येपि पितृयाणपथा नाम्नानं न दोषः, अथवा केवलेष्टादिकारिणां धूमादिना पितृयाणेन पथा गमनं भूतपरिष्व-ङ्गादिप्रकारयुक्तम्, चिन्तितमिति शेषपूरणेन समाप्तं वाक्यम्, कर्मफलावसान इत्यादि तु वाक्यान्तरम्, अस्मिन् पक्षे अवान्तर

dāha - athaveti | candrasādṛśyajñānameveti - "taddevānāmanna'miti vākyaśeṣe tasyaiva vivaraṇadarśanāt, devānāmannaṃ, devanāmupabho-gyamityarthaḥ | na ca tatsādṛśyapratipādanaṃ phalamiti vācyam, tasya taṃ devā bhakṣayantīti devopabhogyatvarūpabhayatvapratipādanenārtha-vattvāt, na cāsminpakṣe pañcāgnividyāvākyagatasomarājābhedabodhanābhāvāt tadgatasomarājaśabdasya iṣṭādikāriviṣayatvāsiddheḥ "aśrutatvāditi cenneṣṭādikāriṇāṃ pratīte'riti sūtravirodhaḥ, pañcāgnividyāyāṃ "āpaḥ puruṣavacaso bhavantī'ti cetanavācipuruṣa-śabdasāmānādhikaraṇena sidhyupapatteḥ gauṇacandrapadaprayogaviṣayatvadyulokasambandhitvakṛtatadaikyapratyabhijñānasyānuniṣpādinaḥ pratyā-khyātumaśakyatvāditi bhāvaḥ | teṣāṃ na somarājaśabdābhilapyatvamiti - kimiṣṭādikāriṇāṃ somarājaśabdagauṇārthatvaṃ niṣidhyate, uta mukhyārthatvamiti vikalpya ādyaṃ dūṣayati | chāndogyasthasya somarājaśabdasyeti - yathā śyenenābhicaran yajet,-ityatra śyena-śabdasya kathaṃ nāma yāge pravṛttiḥ syādityevamarthaṃ yathā vaiśyena, ityādivākyaṃ pravartate tadvaditi bhāvaḥ | dvitīyamiṣṭāpattyā dūṣayati - na hi vṛtyantara iti || || iti tadantarapratipattyadhikaraṇam || atra bhāṣye - punarāvatrtanañca āmnātamityasya anantaraṃ "atha ya ime grāme iṣṭāpūrte dattamityupāsate te dhūmabhimasmavanti' ityā- rabhya ityadhyāhmatya "yāvatsampātamuṣitvā athaitamevādhvānaṃ punarnivartante' ityāmnātamityanvayo draṣṭavyaḥ, tataśca yāvatsampātamiti bhāṣyopāttaśrutivākyepi pitṛyāṇapathā nāmnānaṃ na doṣaḥ, athavā kevaleṣṭādikāriṇāṃ dhūmādinā pitṛyāṇena pathā gamanaṃ bhūtapariṣva-ṅgādiprakārayuktam, cintitamiti śeṣapūraṇena samāptaṃ vākyam, karmaphalāvasāna ityādi tu vākyāntaram, asmin pakṣe avāntara

सङ्गतेः भाष्ये कण्ठतः प्रतिपादनात् विषयशुध्द्यर्थम् अवान्तरसङ्गत्यर्थञ्चेति टीका सुसङ्गता, पादसङ्गतिसूचकं सङ्गत्यन्तरमनयो-रधिकरणयोर्दर्शयति - यावत्संसारमित्यादिना अर्थः सङ्गतिरित्यर्थः इति । अत्रेतिशब्दः प्रकारवचनः, प्रयोजनं एवं जातीया सङ्गतिः प्रयोजनं फलितेति यावत् भुक्तशिष्टं कर्म न शिष्यत इति विरोधमाशङ्कयाह - तच्छब्देति । अवशिष्टं कर्म न सम्भवतीत्यर्थ इति - नाव-शिष्यत इत्यस्य न सम्भवतीत्यर्थः इति भावः । वाक्यवैयथ्र्यमिति - यावन्मरणं जीवनमिति वाक्यवत् इति भावः । भाष्ये - सम्पतन्त्यनेनेति करणे घञिति भावः । अभ्याङ्पूर्वादिति - यद्यपि "कामं ध्यायन्नप्रमत्तोऽभ्याशो ह यदस्मै स कामः समृध्द्येत' इत्यादौ अभ्यागन्तृवचनत्वं न सम्भवति, परोक्तं क्षिप्रवचनत्वं तु सम्भवति तथापि अत्रास्यार्थस्य सम्भवात् तथोक्तमिति द्रष्टव्यम्, भाष्ये - प्रत्यवरूढेष्विति तद्विषयमेव । अभुक्तफलानामकृतप्रायश्चित्तानां च कर्मणां कर्मान्तरफलानुभवान्नाशोऽप्यनुपपन्नः । अतोऽमुं लोकं गताः सानुशया एव यथेतमनेवं च पुनर्निवत्र्तन्ते-आरोहप्रकारेण प्रकारन्तन्तरेण च पुनर्निवत्तन्त इत्यर्थः । आरोहणं हि धूमरात्र्यपरपक्षदक्षिणायनषण्मासपितृलोकाकाशचन्द्रक्रमेण; अवरोहणन्तु चन्द्रमसः स्थानादाकाशवायुधूमाभ्रमेधक्रमेण । तत्राकाशावरोहणात् यथेतम्, वाय्वादिप्राप्तेः पितृलोकाद्यप्राप्तेश्चा- नेवम्

saṅgateḥ bhāṣye kaṇṭhataḥ pratipādanāt viṣayaśudhdyartham avāntarasaṅgatyarthañceti ṭīkā susaṅgatā, pādasaṅgatisūcakaṃ saṅgatyantaramanayo-radhikaraṇayordarśayati - yāvatsaṃsāramityādinā arthaḥ saṅgatirityarthaḥ iti | atretiśabdaḥ prakāravacanaḥ, prayojanaṃ evaṃ jātīyā saṅgatiḥ prayojanaṃ phaliteti yāvat bhuktaśiṣṭaṃ karma na śiṣyata iti virodhamāśaṅkayāha - tacchabdeti | avaśiṣṭaṃ karma na sambhavatītyartha iti - nāva-śiṣyata ityasya na sambhavatītyarthaḥ iti bhāvaḥ | vākyavaiyathryamiti - yāvanmaraṇaṃ jīvanamiti vākyavat iti bhāvaḥ | bhāṣye - sampatantyaneneti karaṇe ghañiti bhāvaḥ | abhyāṅpūrvāditi - yadyapi "kāmaṃ dhyāyannapramatto'bhyāśo ha yadasmai sa kāmaḥ samṛdhdyeta' ityādau abhyāgantṛvacanatvaṃ na sambhavati, paroktaṃ kṣipravacanatvaṃ tu sambhavati tathāpi atrāsyārthasya sambhavāt tathoktamiti draṣṭavyam, bhāṣye - pratyavarūḍheṣviti tadviṣayameva | abhuktaphalānāmakṛtaprāyaścittānāṃ ca karmaṇāṃ karmāntaraphalānubhavānnāśo'pyanupapannaḥ | ato'muṃ lokaṃ gatāḥ sānuśayā eva yathetamanevaṃ ca punarnivatrtante-ārohaprakāreṇa prakārantantareṇa ca punarnivattanta ityarthaḥ | ārohaṇaṃ hi dhūmarātryaparapakṣadakṣiṇāyanaṣaṇmāsapitṛlokākāśacandrakrameṇa; avarohaṇantu candramasaḥ sthānādākāśavāyudhūmābhramedhakrameṇa | tatrākāśāvarohaṇāt yathetam, vāyvādiprāpteḥ pitṛlokādyaprāpteścā- nevam

3.1.11

निद्र्धारणे सप्तमी, भाष्ये दर्शयतीति, श्रुतिरित्यनुषज्यते । गौतमापस्तम्बवचनमिति - वर्णा इत्यादि गौतमवचनम्, तत इत्या-द्यापस्तम्बवचनम्, भाष्ये-यावत्सम्पातमिति, फलदानप्रवृत्तकर्मविशेषविषयमिति, यावन्त्यस्य कर्माणि तानि सर्वाण्यपि कदाचि-च्चन्द्रमसमारूढेन न भोक्तुं शक्यन्ते, अनादिजन्ममरणप्रवाहे केषाञ्चित् कर्मणां ततः प्रागेव भुक्तत्वात् नानाविधदेवमनुष्यपशुप-क्षिसरीसृपादिदेहभोग्यत्वेन श्रुतानां कर्मणां एकेन स्वशरीरेण भोकतुमशक्यत्वात् । तस्मादुपक्रमगतस्यापि सम्पातशब्दस्य स्वत एव सङ्कोचकापेक्षायां स्मृत्यनुगृहीतोपसंहारगतरमणीयचरणादिश्रुत्यनुरोधेन तथा सङ्कोचः कत्र्तुं युक्त इति भावः - तद्वय इच्छेद इति । फलदानाप्रवृत्तस्वर्गार्थकर्मैकदेशनिरास इत्यर्थः । स्वर्गकामो यजेतेति श्रुतिस्वारस्यविरुद्धमिति - स्वर्गार्थज्योतिष्टोम- स्यैव रमणीययोन्यादिफलत्वे स्वर्गस्य निरपेक्षसाध्यत्वप्रतिपादकश्रति विरोध इत्यर्थः, अत एव "सौर्यं चरुं निर्वपेत् ब्राहृवर्चसकामः' इत्यादिवाक्यप्रतिपन्नब्राहृवर्चसादिफलकेषु सौर्यादिषु शास्त्रस्य बहुविषयत्वसिध्द्यै विश्वजिन्न्यायेन स्वर्गस्यापि फलत्वे कल्प्य- माने कामश्रुतिप्रतिपन्ननिरपेक्षसाध्यत्वभङ्गप्रसङ्गात् न स्वर्गाद्यर्थत्वमित्युक्तम् पूर्वतन्त्रे । अत एव सर्वकामसाधनत्वेन प्रतिपन्न-ज्योतिष्टोमादेरपि एकस्मिन् प्रयोगे न फलद्वयसाधनत्वमित्यपि, पूर्वतन्त्रे वर्णितमिति भावः । भाष्ये - फलानुभावान्नाश इति, हेतौ पञ्चमी, विभाषा गुण इति योगविभागात् फलानुभवेन नाश इत्यर्थः, "प्रायः पापं विजानीयात् चित्तं तस्य निरोधन'मिति पापस्यैव प्रायश्चित्तनाश्यत्वं न पुण्यस्येति शङ्कां निरस्यति - पुण्यकर्मणोमुमुक्ष्वपेक्षयेति । ननु यथेतमनेवञ्चेति सूत्रखण्डो व्यर्थः, निवत्र्तनीयशङ्काया अभावात्, श्रुतिवाक्य एवास्यार्थस्य स्पष्टं प्रतिपादनात्, अतो न्यायनिबन्धनात्मके सूत्रे किमर्थं तन्निबन्धनमति चेत्, अत्र व्रूमः "अथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथैतमाकाश'मिति शब्दादारोहपर्वणामेवावरोहेऽपि प्राति- लोम्येन क्रमप्रतीतावपि "आकाशाद्वायुमित्यौपसंहारिकबहुवाक्यानुरोधात् यथा यथेतमनेवञ्च अवरोहणमभ्युपगम्यते, तथै-वोपक्रमश्रुतयः यावदिति श्रुत्या निरवशेषकर्मभोगप्रतीतावपि "रमणीयचरणाः कपूयचरणा' इत्यादौ औपसंहारिकबहुवाक्यानुरो धात् सावशेष एव कमभोग इति दृष्टान्तसूचनार्थमिति

nidrdhāraṇe saptamī, bhāṣye darśayatīti, śrutirityanuṣajyate | gautamāpastambavacanamiti - varṇā ityādi gautamavacanam, tata ityā-dyāpastambavacanam, bhāṣye-yāvatsampātamiti, phaladānapravṛttakarmaviśeṣaviṣayamiti, yāvantyasya karmāṇi tāni sarvāṇyapi kadāci-ccandramasamārūḍhena na bhoktuṃ śakyante, anādijanmamaraṇapravāhe keṣāñcit karmaṇāṃ tataḥ prāgeva bhuktatvāt nānāvidhadevamanuṣyapaśupa-kṣisarīsṛpādidehabhogyatvena śrutānāṃ karmaṇāṃ ekena svaśarīreṇa bhokatumaśakyatvāt | tasmādupakramagatasyāpi sampātaśabdasya svata eva saṅkocakāpekṣāyāṃ smṛtyanugṛhītopasaṃhāragataramaṇīyacaraṇādiśrutyanurodhena tathā saṅkocaḥ katrtuṃ yukta iti bhāvaḥ - tadvaya iccheda iti | phaladānāpravṛttasvargārthakarmaikadeśanirāsa ityarthaḥ | svargakāmo yajeteti śrutisvārasyaviruddhamiti - svargārthajyotiṣṭoma- syaiva ramaṇīyayonyādiphalatve svargasya nirapekṣasādhyatvapratipādakaśrati virodha ityarthaḥ, ata eva "sauryaṃ caruṃ nirvapet brāhṛvarcasakāmaḥ' ityādivākyapratipannabrāhṛvarcasādiphalakeṣu sauryādiṣu śāstrasya bahuviṣayatvasidhdyai viśvajinnyāyena svargasyāpi phalatve kalpya- māne kāmaśrutipratipannanirapekṣasādhyatvabhaṅgaprasaṅgāt na svargādyarthatvamityuktam pūrvatantre | ata eva sarvakāmasādhanatvena pratipanna-jyotiṣṭomāderapi ekasmin prayoge na phaladvayasādhanatvamityapi, pūrvatantre varṇitamiti bhāvaḥ | bhāṣye - phalānubhāvānnāśa iti, hetau pañcamī, vibhāṣā guṇa iti yogavibhāgāt phalānubhavena nāśa ityarthaḥ, "prāyaḥ pāpaṃ vijānīyāt cittaṃ tasya nirodhana'miti pāpasyaiva prāyaścittanāśyatvaṃ na puṇyasyeti śaṅkāṃ nirasyati - puṇyakarmaṇomumukṣvapekṣayeti | nanu yathetamanevañceti sūtrakhaṇḍo vyarthaḥ, nivatrtanīyaśaṅkāyā abhāvāt, śrutivākya evāsyārthasya spaṣṭaṃ pratipādanāt, ato nyāyanibandhanātmake sūtre kimarthaṃ tannibandhanamati cet, atra vrūmaḥ "athaitamevādhvānaṃ punarnivartante yathaitamākāśa'miti śabdādārohaparvaṇāmevāvarohe'pi prāti- lomyena kramapratītāvapi "ākāśādvāyumityaupasaṃhārikabahuvākyānurodhāt yathā yathetamanevañca avarohaṇamabhyupagamyate, tathai-vopakramaśrutayaḥ yāvaditi śrutyā niravaśeṣakarmabhogapratītāvapi "ramaṇīyacaraṇāḥ kapūyacaraṇā' ityādau aupasaṃhārikabahuvākyānuro dhāt sāvaśeṣa eva kamabhoga iti dṛṣṭāntasūcanārthamiti

3.1.12

पृथङ्निर्देशो भिन्नार्थत्वकृत इत्यर्थ इति - अत एव "न वायुक्रिये पृथगुपदेशात्' इति पृथगुपदेशस्य अर्थभेदनिबन्धत्वं सूत्रितमिति भावः । आचारशब्दस्येति - पूर्वपक्षिणा आचारवाचित्वेनोपन्यस्तस्य चरणशब्दस्येत्यर्थः । भाष्ये -पुण्यं कर्माचरतीति, आङुप-सर्गस्य प्रयोगस्त्वविवक्षितः, अत एव हि उतरत्र कर्मणि चरतेः प्रयोगादिति भाष्यम्, चरणशब्दसाधारण्याय चरतेरेव प्रयोगस्य

pṛthaṅnirdeśo bhinnārthatvakṛta ityartha iti - ata eva "na vāyukriye pṛthagupadeśāt' iti pṛthagupadeśasya arthabhedanibandhatvaṃ sūtritamiti bhāvaḥ | ācāraśabdasyeti - pūrvapakṣiṇā ācāravācitvenopanyastasya caraṇaśabdasyetyarthaḥ | bhāṣye -puṇyaṃ karmācaratīti, āṅupa-sargasya prayogastvavivakṣitaḥ, ata eva hi utaratra karmaṇi carateḥ prayogāditi bhāṣyam, caraṇaśabdasādhāraṇyāya caratereva prayogasya

3.1.13

वाच्यत्वादिति द्रष्टव्यम् । कर्मानुष्ठाने प्रयोगादिति - ततश्च चर्यत अनुष्ठीयत इति "कर्मणि कृत्यल्युट' इति ल्युटि चरणशब्दस्य कर्मवाचित्वमुपपद्यत इति भावः । भाष्ये - आचारानुमितश्रुतिविहितसन्ध्यावन्दनादेरिति, "आचारहीनं न पुनन्ति वेदा' इत्यादि स्मार्तप्रयोगानुसारेण आचारानुमितश्रुतिविहितत्वेन आचारशब्दवाच्यानां सन्ध्यावन्दनादीनाम् अग्निहोत्रादिवैदिककर्माधिका-रापादकत्वं युक्तमिति भावः । ननु कृत्स्नस्याप्याचारस्य कथमाचारान्वितश्रुतिविहितत्वेन आचारशब्दवाच्यत्वम्, आचारेष्वेव सन्ध्यावन्दनादिषु केषुचित् स्मृत्यनुमितश्रुतिविहितत्वस्यापि दर्शनात् सन्ध्योपासनस्यैव "अहरहः सन्ध्यामुपासीत' इति प्रत्यक्ष-श्रुतिसिद्धत्वाच्च, किं बहुना, सिद्धान्ते विप्रकीर्णशाखाया एव स्मृत्याचारमूलत्वाभ्युपगमेन सर्वेषामप्याचाराणां प्रत्यक्षश्रुतिसिद्ध- तया आचारशब्दवाच्यानां सन्ध्यावन्दनादीनामङ्गत्वमिति व्यवस्था कथमिति चेत्, अत्र व्रूमः, सत्यम्, सर्वमपि कर्मप्रत्यक्षश्रुति-सिद्धमिति, तथाप्यस्त्येव व्यवस्थापकं वैदिकत्वावैदिकत्वयोः, त्रयी हि वैतानिककर्माधिकारेण प्रवर्तते तन्मध्ये तु प्रसङ्गादेवावैता- निकं किञ्चिदुच्यते, ततश्च यदधिकृत्य त्रयी प्रवर्तते तद्वैदिकम्, इतरत्त्ववैदिकम्, ततश्चान्यत् सर्वं लौकिकं स्मार्तमाचार इत्येव हि वैदिकगोष्ठीव्यवहारः, अयञ्चार्थः पूवर्तन्त्रे सप्तमे विध्यन्तराधिकरणे स्पष्टः, ततश्च वैतानिके कर्मणि अवैतानिकमङ्गमित्यर्थः।। । ।। ।। इति कृतात्ययाधिकरणं समाप्तम् ।। । ।। साधुकर्मसन्बन्धनियमो नास्तीयुच्यत इति - अत्र साधुकमर्शब्देन तत्फलभूतद्युलोको लक्ष्यते, अस्याधिकरणस्य साधुकमर्र- हितेषु द्युलोकसम्बन्धाभावप्रतिपादनपरत्वादिति द्रष्टव्यम्, अथवा इत्युच्यत इत्यत्र इतिशब्दः प्रकारवचनः, ततश्च वैराग्यहेतोः केषृचिदनिष्टादिकारिणोऽपि जीवाः सनति तृतीयस्थानस्थिताः केचन याम्ययातना अनुभवन्ति, सर्वेऽपि चन्द्रमसं गच्छ- न्तीति एवं जातीयकमिहाधिकरणे प्रतिपाद्यत इति भावः, भाष्ये - केवलेष्टापूर्तेति, केवलेत्यनेन ब्राहृविद्याङ्गभूतेष्टादिव्यावृत्तिः

vācyatvāditi draṣṭavyam | karmānuṣṭhāne prayogāditi - tataśca caryata anuṣṭhīyata iti "karmaṇi kṛtyalyuṭa' iti lyuṭi caraṇaśabdasya karmavācitvamupapadyata iti bhāvaḥ | bhāṣye - ācārānumitaśrutivihitasandhyāvandanāderiti, "ācārahīnaṃ na punanti vedā' ityādi smārtaprayogānusāreṇa ācārānumitaśrutivihitatvena ācāraśabdavācyānāṃ sandhyāvandanādīnām agnihotrādivaidikakarmādhikā-rāpādakatvaṃ yuktamiti bhāvaḥ | nanu kṛtsnasyāpyācārasya kathamācārānvitaśrutivihitatvena ācāraśabdavācyatvam, ācāreṣveva sandhyāvandanādiṣu keṣucit smṛtyanumitaśrutivihitatvasyāpi darśanāt sandhyopāsanasyaiva "aharahaḥ sandhyāmupāsīta' iti pratyakṣa-śrutisiddhatvācca, kiṃ bahunā, siddhānte viprakīrṇaśākhāyā eva smṛtyācāramūlatvābhyupagamena sarveṣāmapyācārāṇāṃ pratyakṣaśrutisiddha- tayā ācāraśabdavācyānāṃ sandhyāvandanādīnāmaṅgatvamiti vyavasthā kathamiti cet, atra vrūmaḥ, satyam, sarvamapi karmapratyakṣaśruti-siddhamiti, tathāpyastyeva vyavasthāpakaṃ vaidikatvāvaidikatvayoḥ, trayī hi vaitānikakarmādhikāreṇa pravartate tanmadhye tu prasaṅgādevāvaitā- nikaṃ kiñciducyate, tataśca yadadhikṛtya trayī pravartate tadvaidikam, itarattvavaidikam, tataścānyat sarvaṃ laukikaṃ smārtamācāra ityeva hi vaidikagoṣṭhīvyavahāraḥ, ayañcārthaḥ pūvartantre saptame vidhyantarādhikaraṇe spaṣṭaḥ, tataśca vaitānike karmaṇi avaitānikamaṅgamityarthaḥ|| | || || iti kṛtātyayādhikaraṇaṃ samāptam || | || sādhukarmasanbandhaniyamo nāstīyucyata iti - atra sādhukamarśabdena tatphalabhūtadyuloko lakṣyate, asyādhikaraṇasya sādhukamarra- hiteṣu dyulokasambandhābhāvapratipādanaparatvāditi draṣṭavyam, athavā ityucyata ityatra itiśabdaḥ prakāravacanaḥ, tataśca vairāgyahetoḥ keṣṛcidaniṣṭādikāriṇo'pi jīvāḥ sanati tṛtīyasthānasthitāḥ kecana yāmyayātanā anubhavanti, sarve'pi candramasaṃ gaccha- ntīti evaṃ jātīyakamihādhikaraṇe pratipādyata iti bhāvaḥ, bhāṣye - kevaleṣṭāpūrteti, kevaletyanena brāhṛvidyāṅgabhūteṣṭādivyāvṛttiḥ

3.1.13

पापव्यावृत्तिर्वा, भाष्ये-विहितम् न कुर्वन्तीति, ननु कथमुभयेषां अनिष्टादिकारिशब्देन ग्रहणं, न च नञ इष्टादिकारिशब्देना- न्वये ये सुकृतं न कुर्वन्ति ते लभ्यन्ते, इष्टादिशब्देनान्वये तद्विरुद्धदुष्कृतकारिणो लभ्यन्ते, तत्रासङ्कोचात् समासद्वयलब्दार्थद्वय-सङ्ग्रहः, ततश्च सुकृतं ये सेवमाना "अपि दुष्कृतमपि न सेवन्ते तेषामपि चन्द्रलोकप्राप्तिव्युदासः सिध्द्यतीति वाच्यम्, तन्त्रावृत्त्ये-कशेषाणाम् अन्यतमाश्रयेन समासद्वयाश्रयणस्य क्लिष्टत्वादिति शङ्का व्युदस्यते । भाष्ये-उभयेऽपि पापकर्माणः इति अयं भावः- नञ इष्टादिशब्देन सुकृतवाचिना समासः, ततश्च दुष्कृतकारित्वमेवानिष्टादिकारिशब्दार्थः, तच्च दुष्कृतं द्विविधमपि भवतीति वस्तुतस्तु सर्वेषामेव पुण्यकारिणां किञ्चित् निषिद्धकर्तृत्वस्यापि सम्भवेन सर्वेषामपि चन्द्रप्राप्तिसम्भवेन इष्टादिकारिशब्देन स्र्व-र्गफलोन्मुखेष्टादिकारिण उच्यन्ते, ताच्छील्ये णिनिप्रत्ययान्तत्वात्, तद्भिन्ना इहानिष्टादिकारिण उच्यन्ते, इति न काऽप्यनुप- पत्तिः । दत्तपूते उच्येते इति - इष्टादिशब्दः सुकृतोपलक्षकः इति भावः । श्रुत्यर्थापत्तिरिति - पञ्चमाहुत्यपेक्षारूपश्रुत्यर्थापत्तिरि- त्यर्थः "पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति' इत्य विशेषश्रवणात्, न च एतन्मनुष्यमात्राभिप्रायमिति वाच्यम्, रमणीय चरणाः कपूयचरणाः श्वयोनिं वा सूकरयोनिंवा' इत्यविशेषश्रवणात्, भाष्ये - अविशेषेण सर्वेषां गतिश्रवणादिति, अनेन पूर्वत्र यावत्सम्पातमिति विशेषश्रवणस्य स्वतः सङ्कोचसाकाङ्क्षस्य रमणीयचरणा इत्यौपसंहारिकवचनानुसारेण सङ्कोचाश्रयणेपि इह "चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ती'ति श्रुतेः न सङ्कोचः सम्भवतीति प्रत्यवस्थानलक्षणसङ्गतिः सूचितेति द्रष्टव्यम् - पापस्य निष्फलत्वं स्यादित्यर्थ इति । यद्यपि द्वयोः तुल्यफलत्वे बहुवित्तव्ययास साध्यस्य सुकृतस्य व्यत्र्थत्वं स्यात्, इत्येव वक्तुमुचितम्, तथापि "संयमने त्वनुभूय' इति पापफलानुभवप्रदर्शकसूत्रावतरणभाष्यत्वात् तथोक्तमिति द्रष्टव्यम् ।। । ।। यमाज्ञयेत्यर्थ इति - ननु च संयमनपदं निरोधने

pāpavyāvṛttirvā, bhāṣye-vihitam na kurvantīti, nanu kathamubhayeṣāṃ aniṣṭādikāriśabdena grahaṇaṃ, na ca naña iṣṭādikāriśabdenā- nvaye ye sukṛtaṃ na kurvanti te labhyante, iṣṭādiśabdenānvaye tadviruddhaduṣkṛtakāriṇo labhyante, tatrāsaṅkocāt samāsadvayalabdārthadvaya-saṅgrahaḥ, tataśca sukṛtaṃ ye sevamānā "api duṣkṛtamapi na sevante teṣāmapi candralokaprāptivyudāsaḥ sidhdyatīti vācyam, tantrāvṛttye-kaśeṣāṇām anyatamāśrayena samāsadvayāśrayaṇasya kliṣṭatvāditi śaṅkā vyudasyate | bhāṣye-ubhaye'pi pāpakarmāṇaḥ iti ayaṃ bhāvaḥ- naña iṣṭādiśabdena sukṛtavācinā samāsaḥ, tataśca duṣkṛtakāritvamevāniṣṭādikāriśabdārthaḥ, tacca duṣkṛtaṃ dvividhamapi bhavatīti vastutastu sarveṣāmeva puṇyakāriṇāṃ kiñcit niṣiddhakartṛtvasyāpi sambhavena sarveṣāmapi candraprāptisambhavena iṣṭādikāriśabdena srva-rgaphalonmukheṣṭādikāriṇa ucyante, tācchīlye ṇinipratyayāntatvāt, tadbhinnā ihāniṣṭādikāriṇa ucyante, iti na kā'pyanupa- pattiḥ | dattapūte ucyete iti - iṣṭādiśabdaḥ sukṛtopalakṣakaḥ iti bhāvaḥ | śrutyarthāpattiriti - pañcamāhutyapekṣārūpaśrutyarthāpattiri- tyarthaḥ "pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavanti' itya viśeṣaśravaṇāt, na ca etanmanuṣyamātrābhiprāyamiti vācyam, ramaṇīya caraṇāḥ kapūyacaraṇāḥ śvayoniṃ vā sūkarayoniṃvā' ityaviśeṣaśravaṇāt, bhāṣye - aviśeṣeṇa sarveṣāṃ gatiśravaṇāditi, anena pūrvatra yāvatsampātamiti viśeṣaśravaṇasya svataḥ saṅkocasākāṅkṣasya ramaṇīyacaraṇā ityaupasaṃhārikavacanānusāreṇa saṅkocāśrayaṇepi iha "candramasameva te sarve gacchantī'ti śruteḥ na saṅkocaḥ sambhavatīti pratyavasthānalakṣaṇasaṅgatiḥ sūciteti draṣṭavyam - pāpasya niṣphalatvaṃ syādityartha iti | yadyapi dvayoḥ tulyaphalatve bahuvittavyayāsa sādhyasya sukṛtasya vyatrthatvaṃ syāt, ityeva vaktumucitam, tathāpi "saṃyamane tvanubhūya' iti pāpaphalānubhavapradarśakasūtrāvataraṇabhāṣyatvāt tathoktamiti draṣṭavyam || | || yamājñayetyartha iti - nanu ca saṃyamanapadaṃ nirodhane

3.1.17

प्रसिद्धम्, नतु शासने,तत्रापि यमशासन इत्यर्थश्च दुल्र्लभः, यमस्याप्रसक्तत्वात्, निमित्तसप्तमी चात्यन्तक्लिष्टा, निमित्तात् कर्मसं- योगे सप्तमी वक्तव्येति प्रयोजनतया निमित्त एव, कर्मसंयोगे च सा शिष्टा, यथा-"चर्मणि द्वीषिनं हन्ति दत्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् । केशेषु चमरीं हन्ति सीम्नि पुष्कलको हतः'इत्यादौ कैयटे क्रियाफलमिह निमित्तत्वेन विवक्षितम्, यत्क्रियायाः प्रयोजकं यदर्थः क्रियारम्भः ततो हेताविति तृतीयायां प्राप्तायां सप्तमी विधीयते, तस्य निमित्तस्य कर्मणा यदि संयोगः सम्बन्धः तेन वेतनेन धान्यं लुनातीत्यत्र सप्तमी न भवति, वेतनस्य धान्येन संयोगाभावादिति वर्णितम्, न ह्रत्र यमाज्ञायाः प्रयोजनतया निमित्तत्व- मस्ति संयमनशब्दस्य यमाज्ञापरत्वे "तत्रापि च तद्ययापारादविरोधः' इति न सामञ्जस्यम्, यमसदनपरत्वे हि यमसदननरकगम- नयोः विरोधशङ्कापरिहारार्थतया सूत्रं समञ्जसं स्यात्, तथा संयमनपदस्य यमाज्ञापरत्वे तत्सूत्रावतरणभाष्यग्रन्थस्यापि सामञ्जस्यम्, न च पुराणान्तरसिद्धयमसदनगमनमादाय विरोधाशङ्कोत्थितिरिति टीकायामुपपादितमिति वाच्यम्, तस्यातिक्लिष्टत्वात्, संय- मने यमशासने तत्प्रयुक्तयमयातना अनुभूयेति भाष्यस्यापि यमशासने शासत्यस्मिन्नित्यधिकरणे ल्युट्, यमाज्ञाविषये संयमनपत्तने यमप्रयुक्तयातना अनुभूयेति व्याख्यानसम्भवात्, तत्रापि तदयापारादविरोध इति सूत्रावतारिकाभाष्यानुरोधेनार्थाश्रयणे दोषाभा-वादिति चेत्, सत्यम्, सूत्रकाराभिप्रायदर्शिबोधायनवृत्यनुसारेणार्थस्यवर्णनीयत्वेन एवं व्याख्यानोपपत्तिः, "प्रभवति संयमने ममापि विष्णुः' इत्यादौ संयमनशब्दस्य शासनेऽपि प्रयोगदर्शनात् संयमनीयशब्दस्य यमपुरवाचित्वेऽपि संयमनशब्दस्य यमपुर-वाचित्वप्रसिध्द्यभावाच्च परिपाल्यमानतया यमाज्ञायाः फलत्वेन निमित्तत्वसम्भवात्, कर्मसंयोगाभावेऽपि सप्तम्या नानुपपत्तिः, अन्तद्र्धौ येनादर्शनमित्यत्र अन्तर्द्धिव्र्यवधानम्, अन्तद्र्धौ निमित्त इति निमित्तसप्तमीति व्याख्यातं वृत्तिकारैः, अत्र हि इच्छाकर्मण अदर्शनेन अन्तद्र्धेर्योगो नास्तीति, ततश्च अन्तद्र्धावित्यत्र कर्मसंयोगाभावेऽपि प्रयोजनतया निमित्तत्वस्याभावेऽपि निमित्तमात्र-सप्तमीदशर्नात् अत्रापि न दोषः, ननु तत्र पदमञ्जर्यां "निमित्तात्कमर् संयोगः' इति यदि कारणं निमित्तं गृह्रते जाव् बद्धः, इत्यत्रापि प्राप्नोति तस्मात् प्रयोजनस्य निमित्तस्य ग्रहणम् यथा "चर्मणि द्वीषिनं हन्ति' इत्यादौ इहान्तद्र्धानमदर्शनस्य कारणम्, अन्तर्हितः स्वल्वसौ न दृश्यते तस्मान्निमित्तात् सप्तमी, पञ्चम्यर्थस्य शेषत्वविवक्षया षष्ठीसमासः, ततश्च "यस्य च भावेन भाव-लक्षणम्' इति सप्तमी वा, सप्तम्यधिकरणे चेति विषयसप्तमी वा भविष्यतीत्युक्तमिति चेत्, इहापि तथास्तु, अथवा संयमने यम-शासने तत्प्रयुक्ततया तत्प्रयुक्तयातना अनुभूयेतिभाष्ये संयमन इत्यस्य यमशासन इति नार्थकथनम्, अपि तु संयमने यमपुरे यम-शासने सति यमाज्ञायां सत्यां तत्प्रयुक्तयातना अनुभूयेत्यर्थः, अयमेवार्थः संयमन इति निमित्तसप्तमी, यमाज्ञयेत्यर्थ इति टीका-ग्रन्थस्याप्यभिप्रेतः, अस्य वाक्यस्याऽयमर्थः, संयमन इत्यादिवाक्यस्थ यमशासनपदे निमित्तसप्तमी, सा च पूवर्मेवोपपादिता, नचैवं संयमनप्राप्तेः नरकगमनस्य च विरोधशङ्कायाः सम्भवात् यमसदनप्राप्तिपराणिवचनानि पुराणादिषु पठ¬न्ते, तन्निमित्तेयं शङ्केति टीकाग्रन्थास्वारस्यमिति वाच्यम् नहि संयमननरकगमनयोः "तत्रापि च तद्वयापारादविरोध' इति विरोध आशङ्कय परिह्मतः, अपि तु यमगृहनरकगमनयोः "संयमने' इति सूत्रे यमपुरप्रवेश एव उक्तः, न तु सदनप्रवेशः, ततश्च सूत्रप्रतिपाद्येन विरो-धासम्भवात् यमसदनप्राप्तिवचनानि पुराणादिषु पठ¬न्ते', तन्निबन्धनेयं शङ्केति ग्रन्थस्सङ्गच्छते, इत्थं हि तत्रापि च तद्वया-पारादविरोधः' इत्यस्य शङ्काभाष्यं, ननु सप्तसु लोकेषु सञ्चरतां गच्छतां कथं यमसदनप्राप्तिरिति । अयं लोको नास्ति न पर इतीति -"न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम्' "अयं लोको नास्ति न परः इतिमानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे' इति कठवल्लीषु मृत्योनर्चिकेतसं प्रति वचनमिदम्, सम्यगवश्यम्भावेन, परस्तात् भेदादस्य पश्चात् ईयते गम्यत इति साम्परायः तत्प्राप्त्यर्थसाधनविशेषस्साम्परायः, बालम् अविवेकिनम् अत एव प्रमाद्यन्तमनवहितं प्रति न भाति, अत एवायमेव लोकस्त्र्य-न्नपानादिरूपोऽस्ति न परः परलोक इति, मानीति मननशीलः तदनुरूपमाचरन् पुनः पुनर्जन्ममरणप्राप्त्या मम वशमापद्यत इत्ये- वमयं लोक इत्यत्र एवशब्दमध्याह्मत्य व्याख्यातं परैः, आचाय्र्यास्तु च शब्दमध्याह्मत्य व्याचक्षते । अत्रामुत्र च सुखं नास्ती- त्यर्थः इति - देहान्तरोपभोग्यमिति शेषः, भाष्ये-वैवस्वतं सङ्गमनं जनानाम्' इति सङ्गमनं सङ्गम्यमित्यर्थः, भाष्टे स्मन्ति चेति सूत्रस्यानवतारितत्वात् स्वयमवतारयति । तद्गतिदर्शनादित्यत्रेत्यादिना - संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहावरोहाविति प्रतिज्ञाते

prasiddham, natu śāsane,tatrāpi yamaśāsana ityarthaśca dulrlabhaḥ, yamasyāprasaktatvāt, nimittasaptamī cātyantakliṣṭā, nimittāt karmasaṃ- yoge saptamī vaktavyeti prayojanatayā nimitta eva, karmasaṃyoge ca sā śiṣṭā, yathā-"carmaṇi dvīṣinaṃ hanti dattayorhanti kuñjaram | keśeṣu camarīṃ hanti sīmni puṣkalako hataḥ'ityādau kaiyaṭe kriyāphalamiha nimittatvena vivakṣitam, yatkriyāyāḥ prayojakaṃ yadarthaḥ kriyārambhaḥ tato hetāviti tṛtīyāyāṃ prāptāyāṃ saptamī vidhīyate, tasya nimittasya karmaṇā yadi saṃyogaḥ sambandhaḥ tena vetanena dhānyaṃ lunātītyatra saptamī na bhavati, vetanasya dhānyena saṃyogābhāvāditi varṇitam, na hratra yamājñāyāḥ prayojanatayā nimittatva- masti saṃyamanaśabdasya yamājñāparatve "tatrāpi ca tadyayāpārādavirodhaḥ' iti na sāmañjasyam, yamasadanaparatve hi yamasadananarakagama- nayoḥ virodhaśaṅkāparihārārthatayā sūtraṃ samañjasaṃ syāt, tathā saṃyamanapadasya yamājñāparatve tatsūtrāvataraṇabhāṣyagranthasyāpi sāmañjasyam, na ca purāṇāntarasiddhayamasadanagamanamādāya virodhāśaṅkotthitiriti ṭīkāyāmupapāditamiti vācyam, tasyātikliṣṭatvāt, saṃya- mane yamaśāsane tatprayuktayamayātanā anubhūyeti bhāṣyasyāpi yamaśāsane śāsatyasminnityadhikaraṇe lyuṭ, yamājñāviṣaye saṃyamanapattane yamaprayuktayātanā anubhūyeti vyākhyānasambhavāt, tatrāpi tadayāpārādavirodha iti sūtrāvatārikābhāṣyānurodhenārthāśrayaṇe doṣābhā-vāditi cet, satyam, sūtrakārābhiprāyadarśibodhāyanavṛtyanusāreṇārthasyavarṇanīyatvena evaṃ vyākhyānopapattiḥ, "prabhavati saṃyamane mamāpi viṣṇuḥ' ityādau saṃyamanaśabdasya śāsane'pi prayogadarśanāt saṃyamanīyaśabdasya yamapuravācitve'pi saṃyamanaśabdasya yamapura-vācitvaprasidhdyabhāvācca paripālyamānatayā yamājñāyāḥ phalatvena nimittatvasambhavāt, karmasaṃyogābhāve'pi saptamyā nānupapattiḥ, antadrdhau yenādarśanamityatra antarddhivryavadhānam, antadrdhau nimitta iti nimittasaptamīti vyākhyātaṃ vṛttikāraiḥ, atra hi icchākarmaṇa adarśanena antadrdheryogo nāstīti, tataśca antadrdhāvityatra karmasaṃyogābhāve'pi prayojanatayā nimittatvasyābhāve'pi nimittamātra-saptamīdaśarnāt atrāpi na doṣaḥ, nanu tatra padamañjaryāṃ "nimittātkamar saṃyogaḥ' iti yadi kāraṇaṃ nimittaṃ gṛhrate jāv baddhaḥ, ityatrāpi prāpnoti tasmāt prayojanasya nimittasya grahaṇam yathā "carmaṇi dvīṣinaṃ hanti' ityādau ihāntadrdhānamadarśanasya kāraṇam, antarhitaḥ svalvasau na dṛśyate tasmānnimittāt saptamī, pañcamyarthasya śeṣatvavivakṣayā ṣaṣṭhīsamāsaḥ, tataśca "yasya ca bhāvena bhāva-lakṣaṇam' iti saptamī vā, saptamyadhikaraṇe ceti viṣayasaptamī vā bhaviṣyatītyuktamiti cet, ihāpi tathāstu, athavā saṃyamane yama-śāsane tatprayuktatayā tatprayuktayātanā anubhūyetibhāṣye saṃyamana ityasya yamaśāsana iti nārthakathanam, api tu saṃyamane yamapure yama-śāsane sati yamājñāyāṃ satyāṃ tatprayuktayātanā anubhūyetyarthaḥ, ayamevārthaḥ saṃyamana iti nimittasaptamī, yamājñayetyartha iti ṭīkā-granthasyāpyabhipretaḥ, asya vākyasyā'yamarthaḥ, saṃyamana ityādivākyastha yamaśāsanapade nimittasaptamī, sā ca pūvarmevopapāditā, nacaivaṃ saṃyamanaprāpteḥ narakagamanasya ca virodhaśaṅkāyāḥ sambhavāt yamasadanaprāptiparāṇivacanāni purāṇādiṣu paṭha¬nte, tannimitteyaṃ śaṅketi ṭīkāgranthāsvārasyamiti vācyam nahi saṃyamananarakagamanayoḥ "tatrāpi ca tadvayāpārādavirodha' iti virodha āśaṅkaya parihmataḥ, api tu yamagṛhanarakagamanayoḥ "saṃyamane' iti sūtre yamapurapraveśa eva uktaḥ, na tu sadanapraveśaḥ, tataśca sūtrapratipādyena viro-dhāsambhavāt yamasadanaprāptivacanāni purāṇādiṣu paṭha¬nte', tannibandhaneyaṃ śaṅketi granthassaṅgacchate, itthaṃ hi tatrāpi ca tadvayā-pārādavirodhaḥ' ityasya śaṅkābhāṣyaṃ, nanu saptasu lokeṣu sañcaratāṃ gacchatāṃ kathaṃ yamasadanaprāptiriti | ayaṃ loko nāsti na para itīti -"na sāmparāyaḥ pratibhāti bālaṃ pramādyantaṃ vittamohena mūḍham' "ayaṃ loko nāsti na paraḥ itimānī punaḥ punarvaśamāpadyate me' iti kaṭhavallīṣu mṛtyonarciketasaṃ prati vacanamidam, samyagavaśyambhāvena, parastāt bhedādasya paścāt īyate gamyata iti sāmparāyaḥ tatprāptyarthasādhanaviśeṣassāmparāyaḥ, bālam avivekinam ata eva pramādyantamanavahitaṃ prati na bhāti, ata evāyameva lokastrya-nnapānādirūpo'sti na paraḥ paraloka iti, mānīti mananaśīlaḥ tadanurūpamācaran punaḥ punarjanmamaraṇaprāptyā mama vaśamāpadyata itye- vamayaṃ loka ityatra evaśabdamadhyāhmatya vyākhyātaṃ paraiḥ, ācāyryāstu ca śabdamadhyāhmatya vyācakṣate | atrāmutra ca sukhaṃ nāstī- tyarthaḥ iti - dehāntaropabhogyamiti śeṣaḥ, bhāṣye-vaivasvataṃ saṅgamanaṃ janānām' iti saṅgamanaṃ saṅgamyamityarthaḥ, bhāṣṭe smanti ceti sūtrasyānavatāritatvāt svayamavatārayati | tadgatidarśanādityatretyādinā - saṃyamane tvanubhūyetareṣāmārohāvarohāviti pratijñāte

3.1.18

पापफलानुभवार्थे प्रमाणप्रदर्शनं ह्रुचितम् न तु तद्रतौ, अतः तद्गतिदर्शनादित्यर्थे अनुशयानः सूत्रकारः पापफलनुभवप्रदर्शकं "सर्वे चैते वशं यान्ति' इति स्मृतिवचनमेव प्रमाणं दर्शयति-स्मरन्ति चेति सूत्रेणेत्यर्थः, नन्विदानीमपि स दोषस्तदवस्थ एव, "अङ्गुलस्या-ष्टभागोऽपि न "सोऽस्ति द्विजसत्तम् । न सन्ति प्राणिनो यत्र कर्मबन्धनिबन्धनाः' इति प्रकृत्य "सर्वे चैते वशं यान्ति यमस्य भगवन् किल' इति स्मय्र्यते, नह्रेतद्वचनं पापिनं यमयातनारूपफलानुभवे प्रमाणयितुं शक्यते, यमवश्यतामात्रस्मरणात् सर्वसाधारणत्वेन पापिमात्रपरत्वाभावाच्चेति चेन्न, "आयुषोऽन्ते तदा यान्ति यातनाः तत्र चोदिता' इति पापफलयातनानुभवदर्शनात्, नचैतस्य सर्वसाधारणत्वात् पापिनां पापफलानुवेदेन प्रमाणीकर्तुं शक्यम्, उत्तरत्र भगवद्भक्तानां यमविषयगमनाभावप्रतिपादनेन "सर्वे चैते वशं यान्ती'ति वचनस्यानिष्टादिकारिमात्रविषयत्त्वस्य निश्चेतुं शक्यत्वात् । ननु एतस्य वचनस्य पापफलभूतयातनानुभवप्रदर्शनपर्य-न्तवे स्मरन्ति च यमवश्यतां पराशरादय इति भाष्यविरोधः फलानुभवं स्मरन्तीति हि भाष्येण भाष्यमिति चेन्न, यमवश्यतामित्यस्यैव

pāpaphalānubhavārthe pramāṇapradarśanaṃ hrucitam na tu tadratau, ataḥ tadgatidarśanādityarthe anuśayānaḥ sūtrakāraḥ pāpaphalanubhavapradarśakaṃ "sarve caite vaśaṃ yānti' iti smṛtivacanameva pramāṇaṃ darśayati-smaranti ceti sūtreṇetyarthaḥ, nanvidānīmapi sa doṣastadavastha eva, "aṅgulasyā-ṣṭabhāgo'pi na "so'sti dvijasattam | na santi prāṇino yatra karmabandhanibandhanāḥ' iti prakṛtya "sarve caite vaśaṃ yānti yamasya bhagavan kila' iti smayryate, nahretadvacanaṃ pāpinaṃ yamayātanārūpaphalānubhave pramāṇayituṃ śakyate, yamavaśyatāmātrasmaraṇāt sarvasādhāraṇatvena pāpimātraparatvābhāvācceti cenna, "āyuṣo'nte tadā yānti yātanāḥ tatra coditā' iti pāpaphalayātanānubhavadarśanāt, nacaitasya sarvasādhāraṇatvāt pāpināṃ pāpaphalānuvedena pramāṇīkartuṃ śakyam, uttaratra bhagavadbhaktānāṃ yamaviṣayagamanābhāvapratipādanena "sarve caite vaśaṃ yāntī'ti vacanasyāniṣṭādikārimātraviṣayattvasya niścetuṃ śakyatvāt | nanu etasya vacanasya pāpaphalabhūtayātanānubhavapradarśanaparya-ntave smaranti ca yamavaśyatāṃ parāśarādaya iti bhāṣyavirodhaḥ phalānubhavaṃ smarantīti hi bhāṣyeṇa bhāṣyamiti cenna, yamavaśyatāmityasyaiva

3.1.18

फलानुभवपर्यन्तयमवश्यतापरत्वसम्भवेन विरोधात् ।। ।।।8 ।। ।। विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ।। सम्बन्धसामान्यविषया षष्ठीति - अयमत्र सौपिदान्वयक्रमः देवयानपितृयाने इति प्रथमानावचनान्तं पदमध्याहाय्र्यम्, ततश्च यतो देवयानपितृयाने विद्याक- र्मणोः विद्याकर्मसम्बन्धिनी विद्याकर्मार्थे-इति यावत्, तादथ्र्यञ्च तत्फलानुभावार्थत्वमेव, इतिर्हेतौ, ततश्च यतो देवयानपितृयाने विद्याकमर्फलार्थे, अतो विद्याकर्मविधुरेषु न देवयानपितृयाने विद्याकर्मफलायै अतो विद्यार्मविद्युरेषु न देवयानपितृयाने इत्यर्थः । ननु कुतो देवयानापितृयानयोर्विद्याकर्मार्थत्वमित्यत्राह - प्रकृतत्वादिति । विद्वांसमिष्टादिकारिणञ्च प्रकृत्याम्नानादित्यर्थः, यद्यपि विद्याकर्मणोरिति साध्यसाधनभावे षष्ठी, देवयानपितृया-नयोः विद्याकर्मसाध्यत्वादित्यर्थाश्रयणे प्रतीतिसौकर्यं भवति, अत एव हि "देवयानपितृयानयोः विद्याविषयत्वं पुण्यविषयत्व'मिति वक्ष्यति, ततश्चोक्तक्लिष्टगतिमन्तरेणैव विवक्षितार्थस्य प्रतिपत्तिस्सुलभा, तथापि देवयानपितृयानयोः फलभूतयोः फलान्तरशेषत्वमप्यस्तीति सूचयितुं तथोक्तमिति द्रष्टव्यम् । विशिंषन् हि विषय इति पाठः समीचीनः, "विशब्दो हि विशेषार्थ सिनोतिर्बन्ध उच्यते विशेषेण सिनोतीति विषयोऽतो नियामक' इत्यभियुक्तोक्तेः, सिञ् बन्धने,कत्र्तर्युत् सृष्टोऽच्प्रत्ययः, (कतर्रि रनुः. शतृ प्रत्ययः विषिष्वन्?) यद्वा विशिंषन् इत्येतत् फलितार्थकथनम्, ननु देवयानपितृयानयोर्विद्याकमर्फलार्थत्वात् विद्याभावेन देवयानाभाववत् कर्माभावेन पितृयानाभाव इति सूत्रार्थाश्रयणमस्थानविजृम्भणम्, न हि पूर्वपक्षिणा देवयानेन पितृयानेन वा चन्द्रप्राप्तिराशङ्किता "ये वै केचास्माल्लोकात् प्रयन्ति चन्द्रसमेव ते सर्वे गच्छन्ति' इति कौषीतकीवचनानुसारेण चन्द्रप्राप्तिमात्रमाशङ्कितम् नैतस्य पितृयानप्रापकं किञ्चिदस्ति नियामकम्, येनात्र पूर्वपक्ष्यभिमतं स्यात्, अत एव आचार्यः स्वयमेव यादवमिश्रमतदूषणावसरे वक्ष्यति, "गन्तव्यैक्येपि गन्तृभेदेन मार्गनियमश्च भवति' इति, तथा घूमादिनिरपेक्षापितृलोकप्राप्तिः सम्भवति इति, अत एव देवयानस्य दृष्टान्तीकरणमप्ययुक्तम्, तदभावस्य सम्प्रतिपन्नत्वे हेत्वभावादिति चेन्न, द्वे सृती अ#ृणवं पितृणामुत देवानामुत मत्र्यानां ताभ्गयामिदं विश्वं एतत् समेति' इति बृहदारण्यकश्रुत्यनुसारेण गतिद्वयव्यतिरिक्तगत्यन्तराभावात्, "एतेन प्रतिपद्यमानाः इमं मानवमावत्र्तं नावत्र्तन्ते' इति देवयान-स्यानावृत्तिहेतुत्वात्, पितृयानेन पथा चन्द्रमसं गच्छन्तीत्येवं पूर्वपक्षीकत्तव्र्यतया भाष्यकारोक्तरीत्या विद्याकर्मणोरिति सूत्रार्था-श्रयणस्य स्थानविजृम्भणत्वा भावात् ।। । ।। न तृतीये तयोपलब्धेः सम्पूर्यते प्राप्यत इत्यर्थ इति - "अमुष्य लोकस्य अप्राप्तार'मिति रंहत्यधिकरण-

phalānubhavaparyantayamavaśyatāparatvasambhavena virodhāt || |||8 || || vidyākarmaṇoriti tu prakṛtatvāt || sambandhasāmānyaviṣayā ṣaṣṭhīti - ayamatra saupidānvayakramaḥ devayānapitṛyāne iti prathamānāvacanāntaṃ padamadhyāhāyryam, tataśca yato devayānapitṛyāne vidyāka- rmaṇoḥ vidyākarmasambandhinī vidyākarmārthe-iti yāvat, tādathryañca tatphalānubhāvārthatvameva, itirhetau, tataśca yato devayānapitṛyāne vidyākamarphalārthe, ato vidyākarmavidhureṣu na devayānapitṛyāne vidyākarmaphalāyai ato vidyārmavidyureṣu na devayānapitṛyāne ityarthaḥ | nanu kuto devayānāpitṛyānayorvidyākarmārthatvamityatrāha - prakṛtatvāditi | vidvāṃsamiṣṭādikāriṇañca prakṛtyāmnānādityarthaḥ, yadyapi vidyākarmaṇoriti sādhyasādhanabhāve ṣaṣṭhī, devayānapitṛyā-nayoḥ vidyākarmasādhyatvādityarthāśrayaṇe pratītisaukaryaṃ bhavati, ata eva hi "devayānapitṛyānayoḥ vidyāviṣayatvaṃ puṇyaviṣayatva'miti vakṣyati, tataścoktakliṣṭagatimantareṇaiva vivakṣitārthasya pratipattissulabhā, tathāpi devayānapitṛyānayoḥ phalabhūtayoḥ phalāntaraśeṣatvamapyastīti sūcayituṃ tathoktamiti draṣṭavyam | viśiṃṣan hi viṣaya iti pāṭhaḥ samīcīnaḥ, "viśabdo hi viśeṣārtha sinotirbandha ucyate viśeṣeṇa sinotīti viṣayo'to niyāmaka' ityabhiyuktokteḥ, siñ bandhane,katrtaryut sṛṣṭo'cpratyayaḥ, (katarri ranuḥ. śatṛ pratyayaḥ viṣiṣvan?) yadvā viśiṃṣan ityetat phalitārthakathanam, nanu devayānapitṛyānayorvidyākamarphalārthatvāt vidyābhāvena devayānābhāvavat karmābhāvena pitṛyānābhāva iti sūtrārthāśrayaṇamasthānavijṛmbhaṇam, na hi pūrvapakṣiṇā devayānena pitṛyānena vā candraprāptirāśaṅkitā "ye vai kecāsmāllokāt prayanti candrasameva te sarve gacchanti' iti kauṣītakīvacanānusāreṇa candraprāptimātramāśaṅkitam naitasya pitṛyānaprāpakaṃ kiñcidasti niyāmakam, yenātra pūrvapakṣyabhimataṃ syāt, ata eva ācāryaḥ svayameva yādavamiśramatadūṣaṇāvasare vakṣyati, "gantavyaikyepi gantṛbhedena mārganiyamaśca bhavati' iti, tathā ghūmādinirapekṣāpitṛlokaprāptiḥ sambhavati iti, ata eva devayānasya dṛṣṭāntīkaraṇamapyayuktam, tadabhāvasya sampratipannatve hetvabhāvāditi cenna, dve sṛtī a#ृṇavaṃ pitṛṇāmuta devānāmuta matryānāṃ tābhgayāmidaṃ viśvaṃ etat sameti' iti bṛhadāraṇyakaśrutyanusāreṇa gatidvayavyatiriktagatyantarābhāvāt, "etena pratipadyamānāḥ imaṃ mānavamāvatrtaṃ nāvatrtante' iti devayāna-syānāvṛttihetutvāt, pitṛyānena pathā candramasaṃ gacchantītyevaṃ pūrvapakṣīkattavryatayā bhāṣyakāroktarītyā vidyākarmaṇoriti sūtrārthā-śrayaṇasya sthānavijṛmbhaṇatvā bhāvāt || | || na tṛtīye tayopalabdheḥ sampūryate prāpyata ityartha iti - "amuṣya lokasya aprāptāra'miti raṃhatyadhikaraṇa-

तृतीयोऽध्यायः (cont. 3)

3.1.20

भाष्यदर्शनात्तथोक्तमिति द्रष्टव्यम्, ननु भाष्ये वाकिमिति "यथासौ लोको न सम्भूर्यते' इत्यत्र यथाशब्दसम्पूर्णशब्दयोः स्वारस्य-परित्यागेन केन पुंसा असौ लोको न सम्पूयर्त इत्यर्थाश्रयणं नित्यं बहुभिः प्रयद्भिरपि येन कारणेन चन्द्रलोको न सम्पूर्यते न निबि-न्दीर्कियत इत्यर्थो हि स्वरसतः प्रतीयत इति चेन्न, जायस्व भ्रियस्वेत्येतत् तृतीयं स्थानं तेनासौ लोको न सम्पूर्यते' इति प्रतिवचने तृतीयस्थानशब्दितक्रमिकीटादिलक्षणपापकर्मभिरप्राप्यत्वप्रतिपादनेन प्रश्नस्याप्यप्राप्तपरत्वमेवोचितमिति भाष्याभिप्रायात ननु इदमन्धस्य जात्यन्धेन यष्टेः प्रदानम्, प्रतिवचने ह्रेवमर्थः प्रतीयते, एवं हि तस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनं श्रूयते, अथैतयोः पथोः न कत- रेण चन तानीमानि भूतानि क्षुद्राण्यसकृदावत्र्तीनि इति भूतानि भवन्ति जायस्व भ्रियस्वेत्येतत् तृतीयं स्थानं तेनासौ लोको न सम्पूर्यते' इति, एतयोर्देवयानपितृयानयोः मध्येन कतरेण च न केनापि मार्गेण गच्छन्ति तानीमानि क्षुद्राणि यूकालिक्षमशकादीनि असकृदावत्र्तीनि जायस्व भ्रियस्वेति भवन्ति, जननमरणपौनःपुन्यरूपासकृदावृत्तियुक्तानि भवन्ति, एतत् तृतीयं स्थानं जनन-मरणरूपमसकृदावत्र्तनम् तृतीयं स्थानं तृतीयो मार्गः, तस्मात् क्षुद्रजन्तूनां मार्गान्तरसत्वात् देवयानपितृयाणप्राप्त्यभावेन चन्द्र-प्राप्त्यभावात् क्षुद्रजन्तुभिराक्रान्तोऽयं लोक इव असौ लोको न सम्पूर्यत इत्यर्थः स्वस्सतः प्रतीयते, न च स्थानशब्दस्य मागर्वाचि- त्वं न स्वरसमिति वाच्यम्, अथैतयोः पथोरिति प्रकृतमार्गद्वयापेक्षया तृतीयत्वस्य मार्गान्तर एवान्वयात् अस्य गौर्द्वितीयोऽन्वेष्टव्य यादाविव सङ्खयाया सजातीयनिवेशित्वौचित्यात्, न च स्थानशब्दः फलानुभवाश्रयपरः, ततश्च विद्याफलभूतब्राहृप्राप्त्याश्रय एकः, इष्टापूत्र्तादिफलानुभवरूपचन्द्रप्राप्त्याश्रयोऽपरः, पाप्यफलभूतजनामरणरूपासकृदावत्र्तनाश्रयः तृतीय इति पापकर्मणां तृतीयस्था- नत्वं सङ्गच्छत इति वाच्यम् तथा सति ब्राहृचन्द्रप्राप्तिरूपस्थानद्वयापेक्षया सुकृतविशेषफलभूतब्रााहृणादियोनिप्राप्तिरूपफलानु-भवाश्रयाणामपि तृतीयराशित्वेन सङ्ग्रहापत्तेः, "तस्मादेतत् तृतीयं स्थानम्' इति स्थानशब्दो जननमरणपौनःपुन्यरूपासकृदा-वृत्तिरूपमार्गान्तरवाचक एवाभ्युपगन्तव्यः, अतः "तेनासौ लोको न सम्पूर्यते' इत्यत्र तेन तस्मादित्यर्थः, हेतौ तृतीया, यस्मात् मार्गान्तरमस्ति ततो हेतोरित्यर्थः, ननु तेन तृतीयस्थानशब्दितेन जीवेन पापकर्मणोति कत्र्तरि तृतीया, अतो न सम्पूर्यत इति औपसंहारिकस्यापि नास्वरसार्थसमाश्रयणमिति चेत्, अत्र व्रूमः, सर्वनाम्नां हि पूर्वनिर्दिष्टप्रधानपरामर्शित्वं न्यायसिद्धम्, अत एव "तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा' इत्यत्र पूवÐस्मन् वाक्ये आनयनकर्मणा दध्नापि व्याप्यमानतया यत्प्रधानं पयः तस्यैव तच्छब्देन परामर्शः, न तु अप्रधानस्य दध्नः, ततश्चामिक्षयाः पयोविकारत्वमिति चतुर्थे अष्टमे च स्थितम्, यथा षड्विशतिरस्य वंक्रयस्ता अनुष्ठयोच्यावयतात्' इत्यत्र तच्छब्दनिर्देश्यत्वं प्रधानस्यैवेति सिद्धवत्कृत्यता अनुष्ठयोच्यावता इति स्त्रीलिङ्गद्वितीया-बहुवचनान्ततच्छब्देन वंक्रीणामेव परामर्शदर्शनात् तासामेव प्राधान्यम्, न तु षड्#िवंशतिशङ्खयायाः अस्य शब्दाभिधेयस्य पशोर्वाप्राधान्यम्, ततश्च वंक्रिप्रधानत्वाद्वाक्यस्य वंक्रीयताप्रदर्शनाय ऊहः कत्र्तव्य इति नवमे स्थितम्, ततश्च जायस्व मियस्वेति भूतानि भवन्ति एतत्तृतीयं स्थानम्, इत्यत्र एतच्छब्देन पूर्ववाक्ये भवन्तीति भावनाश्रयतया निर्दिष्टानां भूनानामेव ग्रहणमुचितम्, नतु भवितृविशेषणतया उपस्थितस्य जननमरणादिरूपभवनस्य भवन्तीत्याख्यातेन साध्यतया अविधीयमानस्य भवनस्य एत-दितिसिद्धपरमर्शिसर्वनाम्ना परामर्शश्च न स्वरसः, ततश्च जननमरणाशालिनांपापकर्मणां तृतीयस्थानशब्देन परामर्शात् "तेनासौ लोको न सम्पूर्यते' इत्यत्रापि तच्छब्दः प्रकृततृतीयस्थानशब्दितजीवपरामश्र्येव, तृतीयापि कतर्येव, न तु तस्मादिति हैतौ, न चैतम् तृतीयं स्थानमित्यत्र प्रकृतानाम्, "असकृदावृत्तीनि भूतानि भवन्ति' इति निर्दिष्टानां पापकर्मणाम् एतच्छब्देन परामर्शे तेषां बहुत्वात् एकवचननिर्देशानुपपत्तिरिति वाच्यम्, सा वैश्वदेव्यामिक्षा' इत्यत्र तच्छब्दस्य नपुंसकलिङ्गपरामर्शिनोऽपि आमि-क्षापदसामानाधिकरण्यप्राप्तस्त्रीलिङ्गपदानुवादवत् अत्राप्येतत् तृतीयं स्थानमिति नपुंसकलिङ्गैकवचनान्तस्थानशब्दसामाना-धिकरण्यप्राप्तलिङ्गवचनानुवाद उपपन्नः,एवमुत्तरत्रापि "तेनासौ लोको न सम्पूर्यते' इत्यत्र तेनेति निर्देशोपपत्तिः, केचित्तुक्रिया-प्रधानमाख्यातमिति न्यायेन भवन्तीत्यत्र भवनक्रियाया एव प्राधान्यात् तस्या एवैतच्छब्देन परामर्शः, न तु भवितुः, अत एव

bhāṣyadarśanāttathoktamiti draṣṭavyam, nanu bhāṣye vākimiti "yathāsau loko na sambhūryate' ityatra yathāśabdasampūrṇaśabdayoḥ svārasya-parityāgena kena puṃsā asau loko na sampūyarta ityarthāśrayaṇaṃ nityaṃ bahubhiḥ prayadbhirapi yena kāraṇena candraloko na sampūryate na nibi-ndīrkiyata ityartho hi svarasataḥ pratīyata iti cenna, jāyasva bhriyasvetyetat tṛtīyaṃ sthānaṃ tenāsau loko na sampūryate' iti prativacane tṛtīyasthānaśabditakramikīṭādilakṣaṇapāpakarmabhiraprāpyatvapratipādanena praśnasyāpyaprāptaparatvamevocitamiti bhāṣyābhiprāyāta nanu idamandhasya jātyandhena yaṣṭeḥ pradānam, prativacane hrevamarthaḥ pratīyate, evaṃ hi tasya praśnasya prativacanaṃ śrūyate, athaitayoḥ pathoḥ na kata- reṇa cana tānīmāni bhūtāni kṣudrāṇyasakṛdāvatrtīni iti bhūtāni bhavanti jāyasva bhriyasvetyetat tṛtīyaṃ sthānaṃ tenāsau loko na sampūryate' iti, etayordevayānapitṛyānayoḥ madhyena katareṇa ca na kenāpi mārgeṇa gacchanti tānīmāni kṣudrāṇi yūkālikṣamaśakādīni asakṛdāvatrtīni jāyasva bhriyasveti bhavanti, jananamaraṇapaunaḥpunyarūpāsakṛdāvṛttiyuktāni bhavanti, etat tṛtīyaṃ sthānaṃ janana-maraṇarūpamasakṛdāvatrtanam tṛtīyaṃ sthānaṃ tṛtīyo mārgaḥ, tasmāt kṣudrajantūnāṃ mārgāntarasatvāt devayānapitṛyāṇaprāptyabhāvena candra-prāptyabhāvāt kṣudrajantubhirākrānto'yaṃ loka iva asau loko na sampūryata ityarthaḥ svassataḥ pratīyate, na ca sthānaśabdasya māgarvāci- tvaṃ na svarasamiti vācyam, athaitayoḥ pathoriti prakṛtamārgadvayāpekṣayā tṛtīyatvasya mārgāntara evānvayāt asya gaurdvitīyo'nveṣṭavya yādāviva saṅkhayāyā sajātīyaniveśitvaucityāt, na ca sthānaśabdaḥ phalānubhavāśrayaparaḥ, tataśca vidyāphalabhūtabrāhṛprāptyāśraya ekaḥ, iṣṭāpūtrtādiphalānubhavarūpacandraprāptyāśrayo'paraḥ, pāpyaphalabhūtajanāmaraṇarūpāsakṛdāvatrtanāśrayaḥ tṛtīya iti pāpakarmaṇāṃ tṛtīyasthā- natvaṃ saṅgacchata iti vācyam tathā sati brāhṛcandraprāptirūpasthānadvayāpekṣayā sukṛtaviśeṣaphalabhūtabrāाhṛṇādiyoniprāptirūpaphalānu-bhavāśrayāṇāmapi tṛtīyarāśitvena saṅgrahāpatteḥ, "tasmādetat tṛtīyaṃ sthānam' iti sthānaśabdo jananamaraṇapaunaḥpunyarūpāsakṛdā-vṛttirūpamārgāntaravācaka evābhyupagantavyaḥ, ataḥ "tenāsau loko na sampūryate' ityatra tena tasmādityarthaḥ, hetau tṛtīyā, yasmāt mārgāntaramasti tato hetorityarthaḥ, nanu tena tṛtīyasthānaśabditena jīvena pāpakarmaṇoti katrtari tṛtīyā, ato na sampūryata iti aupasaṃhārikasyāpi nāsvarasārthasamāśrayaṇamiti cet, atra vrūmaḥ, sarvanāmnāṃ hi pūrvanirdiṣṭapradhānaparāmarśitvaṃ nyāyasiddham, ata eva "tapte payasi dadhyānayati sā vaiśvadevyāmikṣā' ityatra pūvaÐsman vākye ānayanakarmaṇā dadhnāpi vyāpyamānatayā yatpradhānaṃ payaḥ tasyaiva tacchabdena parāmarśaḥ, na tu apradhānasya dadhnaḥ, tataścāmikṣayāḥ payovikāratvamiti caturthe aṣṭame ca sthitam, yathā ṣaḍviśatirasya vaṃkrayastā anuṣṭhayocyāvayatāt' ityatra tacchabdanirdeśyatvaṃ pradhānasyaiveti siddhavatkṛtyatā anuṣṭhayocyāvatā iti strīliṅgadvitīyā-bahuvacanāntatacchabdena vaṃkrīṇāmeva parāmarśadarśanāt tāsāmeva prādhānyam, na tu ṣaḍ#िvaṃśatiśaṅkhayāyāḥ asya śabdābhidheyasya paśorvāprādhānyam, tataśca vaṃkripradhānatvādvākyasya vaṃkrīyatāpradarśanāya ūhaḥ katrtavya iti navame sthitam, tataśca jāyasva miyasveti bhūtāni bhavanti etattṛtīyaṃ sthānam, ityatra etacchabdena pūrvavākye bhavantīti bhāvanāśrayatayā nirdiṣṭānāṃ bhūnānāmeva grahaṇamucitam, natu bhavitṛviśeṣaṇatayā upasthitasya jananamaraṇādirūpabhavanasya bhavantītyākhyātena sādhyatayā avidhīyamānasya bhavanasya eta-ditisiddhaparamarśisarvanāmnā parāmarśaśca na svarasaḥ, tataśca jananamaraṇāśālināṃpāpakarmaṇāṃ tṛtīyasthānaśabdena parāmarśāt "tenāsau loko na sampūryate' ityatrāpi tacchabdaḥ prakṛtatṛtīyasthānaśabditajīvaparāmaśryeva, tṛtīyāpi kataryeva, na tu tasmāditi haitau, na caitam tṛtīyaṃ sthānamityatra prakṛtānām, "asakṛdāvṛttīni bhūtāni bhavanti' iti nirdiṣṭānāṃ pāpakarmaṇām etacchabdena parāmarśe teṣāṃ bahutvāt ekavacananirdeśānupapattiriti vācyam, sā vaiśvadevyāmikṣā' ityatra tacchabdasya napuṃsakaliṅgaparāmarśino'pi āmi-kṣāpadasāmānādhikaraṇyaprāptastrīliṅgapadānuvādavat atrāpyetat tṛtīyaṃ sthānamiti napuṃsakaliṅgaikavacanāntasthānaśabdasāmānā-dhikaraṇyaprāptaliṅgavacanānuvāda upapannaḥ,evamuttaratrāpi "tenāsau loko na sampūryate' ityatra teneti nirdeśopapattiḥ, kecittukriyā-pradhānamākhyātamiti nyāyena bhavantītyatra bhavanakriyāyā eva prādhānyāt tasyā evaitacchabdena parāmarśaḥ, na tu bhavituḥ, ata eva

3.1.21

आलङ्कारिकैरपि "पिनष्टीव तरङ्गाग्रैः समुद्रः फेनचन्दनम् । तदादाय करैरिन्दुर्लिम्पतीव दिगङ्गनाः' इत्यत्र समुद्रस्य फेनचन्दनम् । तदादाय करैरिन्दुर्लिम्पतीव दिगङ्गनाः' इत्यत्र समुद्रस्य चन्दनधर्मणशिलाप्रान्तस्थानीये तटे हस्तस्थानतरङ्गैः फेनप्रेरणे दिगङ्गना घवलीकरणहेतुचन्द्रकिरणव्यापने च पेषणलेपनतादात्म्यमात्रमुत्प्रेक्ष्यते, नतु तयोः पेषणलेपनकत्र्तृतादात्म्यं, पिनष्टि लिम्पति-इत्याख्यातयोः कत्र्तृवाचित्वेऽपि "भावप्रदानमाख्यात'मिति कर्तुः प्रधानभूतक्रियोपसर्जनस्य #ैअन्वयासम्भवादित्युक्तम्, अत एव "लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः' इत्युत्प्रेक्षामुदाह्मतवता दण्डिना उदाहरणयोरिवशब्दश्रवणात् लेपनवर्षणकर्तृ- भ्यां तमोनभसोरुपमामाशङ्कय "कर्ता यद्युपमानं स्यात् न्यग्भूतोऽसौक्रियापदे । स्वक्रियासाधनव्यग्रो नालमन्यद् व्यपेक्षितुम्' इति दूषितम्, अत एव पश्य मृगो धावतीत्यादौ धावनक्रियायाः दर्शनकर्मत्वमित्यभियुक्तानां व्यवहारः, तस्मात् जायस्व म्रियस्व भवन्तीति निर्दिष्टम् पौनःपुन्येन जननमरणभवनमेव एतच्छब्देन परामर्शयोग्यम्, अतश्च "तेनासौ लोको न सम्भूर्यते' इत्यत्रापि तस्माद्धेतोरसम्पूर्णमित्येवार्थः प्रतीयते, द्युलोकारोहाभावेन द्युलोकासम्पूर्त्तिवचनादिति भाष्ये द्युलोकासम्पूर्णस्य द्युलोकाप्राप्ति-हेतुकत्वकीर्तनात् तत्स्वारस्यानुग्रहाय तृतीयस्थानशब्देन पापकर्माण उच्यन्त इति भाष्यस्थपापकर्मशब्दस्य मार्गलक्ष्यकत्वमेवा-श्रीयते, आचार्यगन्थोऽपि तदनुसारेण नेय इति वर्णयन्ति । ईश्वरशासनानुवर्त्तिनीति - जायस्व भ्रियस्वेतीश्वरशासनानुकरणम् । वेदस्वातन्त्र्#ादिति - "छन्दसि व्यत्ययो बहुलम्' इति अनुशासनादिति भावः, इदञ्च काकाक्षिन्यायेन जज्ञे ममारयति भूता-र्थतावेत्युत्तरेण सम्बध्यते, जज्ञे मभ्रे इति क्कचित् पठ¬ते, तत्र भ्रियतेर्लुङ्लिङोश्चेति परस्मैपदप्रसङ्गात् भावे प्रयोग इति केचिद्व- दन्ति - पुरीमवस्कन्ध ळुनीहि नन्दनमित्यादिवदिति । अत्र भूतार्थतावेत्यतो वेत्यनुकृष्यते, पुरीमवस्कन्द लुनीहि नन्दनमित्या-दिवद्वेत्यर्थः अयम्भावः- सुमुच्चयेऽन्यतरस्यामिति अनेकक्रियाव्याहारः समुच्चयः, समुच्चीयमानक्रियावचनाद्धेतोः विभाषा लोट्, तस्य च हि स्वौ भवतः तद्धम्भाविनस्तु वा भवत इति सूत्रार्थः, तत्र "समुच्चये सामान्यवचनस्ये'ति सामान्यवाचिनो धातोरनु- प्रयोगो विहितः । ओदन #ं भक्ष्व धानाः रवाद सक्तून् पिवेत्येवाभ्यवहरति इति, अत्र समुच्चयद्योतनाय समुच्चयेऽन्यतरस्यामिति

ālaṅkārikairapi "pinaṣṭīva taraṅgāgraiḥ samudraḥ phenacandanam | tadādāya karairindurlimpatīva digaṅganāḥ' ityatra samudrasya phenacandanam | tadādāya karairindurlimpatīva digaṅganāḥ' ityatra samudrasya candanadharmaṇaśilāprāntasthānīye taṭe hastasthānataraṅgaiḥ phenapreraṇe digaṅganā ghavalīkaraṇahetucandrakiraṇavyāpane ca peṣaṇalepanatādātmyamātramutprekṣyate, natu tayoḥ peṣaṇalepanakatrtṛtādātmyaṃ, pinaṣṭi limpati-ityākhyātayoḥ katrtṛvācitve'pi "bhāvapradānamākhyāta'miti kartuḥ pradhānabhūtakriyopasarjanasya #ैanvayāsambhavādityuktam, ata eva "limpatīva tamo'ṅgāni varṣatīvāñjanaṃ nabhaḥ' ityutprekṣāmudāhmatavatā daṇḍinā udāharaṇayorivaśabdaśravaṇāt lepanavarṣaṇakartṛ- bhyāṃ tamonabhasorupamāmāśaṅkaya "kartā yadyupamānaṃ syāt nyagbhūto'saukriyāpade | svakriyāsādhanavyagro nālamanyad vyapekṣitum' iti dūṣitam, ata eva paśya mṛgo dhāvatītyādau dhāvanakriyāyāḥ darśanakarmatvamityabhiyuktānāṃ vyavahāraḥ, tasmāt jāyasva mriyasva bhavantīti nirdiṣṭam paunaḥpunyena jananamaraṇabhavanameva etacchabdena parāmarśayogyam, ataśca "tenāsau loko na sambhūryate' ityatrāpi tasmāddhetorasampūrṇamityevārthaḥ pratīyate, dyulokārohābhāvena dyulokāsampūrttivacanāditi bhāṣye dyulokāsampūrṇasya dyulokāprāpti-hetukatvakīrtanāt tatsvārasyānugrahāya tṛtīyasthānaśabdena pāpakarmāṇa ucyanta iti bhāṣyasthapāpakarmaśabdasya mārgalakṣyakatvamevā-śrīyate, ācāryagantho'pi tadanusāreṇa neya iti varṇayanti | īśvaraśāsanānuvarttinīti - jāyasva bhriyasvetīśvaraśāsanānukaraṇam | vedasvātantr#ाditi - "chandasi vyatyayo bahulam' iti anuśāsanāditi bhāvaḥ, idañca kākākṣinyāyena jajñe mamārayati bhūtā-rthatāvetyuttareṇa sambadhyate, jajñe mabhre iti kkacit paṭha¬te, tatra bhriyaterluṅliṅośceti parasmaipadaprasaṅgāt bhāve prayoga iti kecidva- danti - purīmavaskandha ḷunīhi nandanamityādivaditi | atra bhūtārthatāvetyato vetyanukṛṣyate, purīmavaskanda lunīhi nandanamityā-divadvetyarthaḥ ayambhāvaḥ- sumuccaye'nyatarasyāmiti anekakriyāvyāhāraḥ samuccayaḥ, samuccīyamānakriyāvacanāddhetoḥ vibhāṣā loṭ, tasya ca hi svau bhavataḥ taddhambhāvinastu vā bhavata iti sūtrārthaḥ, tatra "samuccaye sāmānyavacanasye'ti sāmānyavācino dhātoranu- prayogo vihitaḥ | odana #ṃ bhakṣva dhānāḥ ravāda saktūn pivetyevābhyavaharati iti, atra samuccayadyotanāya samuccaye'nyatarasyāmiti

3.1.21

वैकल्पिकलोण्मध्यमपुरुषः, असकृदावृत्तीनि भवन्तीति क्रियासामान्यवाचिनः भवतेरनुप्रयोगश्च, ततश्च "पुरीमवस्कन्द लुनीहि नन्दनम् मुषाण रत्नानि हरामराङ्गनाः । विगृह्र चक्रे' इति अवस्कन्दनलवनमोषलक्रियाणां समुच्चयेऽन्यतरस्यामिति लोण्मध्य-मपुरुषैकवचनम्, समुच्चये सामान्यवचनस्येति सामान्यवाचिनश्च कृ इत्यस्य अनुप्रयोगश्च यथा भवति, एवमिहापि जायस्व भ्रिय- स्वेति जननमरणक्रियासमुच्चये लोण्मध्यमपुरुषैकवचनम्, भवन्तीत्यस्य च सामान्यवाचिनोऽनुप्रयोग इत्ययमेव पारमार्थिकः परि- हारः आचार्याणामभिमतः, इतः परं परिहारान्तरानुपन्यासात् ।। । ।। दर्शनाच्च-तेषां खल्वेषां भूतानां त्रीण्येव बीजानि भयन्ति इति बीजत्रैविध्ये प्रतिज्ञातेऽण्डं जीव उद्भिदित्येव वकतुमुचितम्, न त्वाण्डजम् जीवजमुद्भिज्जमित्यतीशङ्कय स्वतन्त्रायाः श्रुतेः पर्य- नुयोगासम्भवात् बीजत्रैविध्यफलकं प्रकारमुपदिशतीत्याह - बीजत्रेविध्यमिति । अण्डजमिति अण्डजमेव आण्डजं स्वार्थेऽण जरायुः गर्भपरिवेष्टनम् जरायुजं पुरुषपश्वादि, अत्र श्रुतावपि दृश्यत इति भाष्यस्याऽयमर्थः, श्रुतावपि चतुर्विधभूतजातं दृश्यते तन्मध्ये केषाञ्चिदुद्भिज्जानां स्वेदजानाञ्च उभयविधानां पञ्चमाहुत्यनपेक्षा लोके दृश्यत इति, तेषां खल्वेषां भूतानामित्याद्युत्तरभाष्यग्रन्थस्तु एतद्वयाख्यानरूपः, ततश्च दर्शनाच्चेत्यत्र दर्शनादित्येतत् तन्त्रावृत्त्येकशेषाणामन्यतमाश्रयणेन अर्थद्वयं प्रतिपादयति, न त्वत्र यथाश्रुतार्थो ग्राह्रः नह्राण्डजं जीवजमुद्भिज्जमिति श्रुतौ पञ्चमाहुत्यनपेक्षा श्रूयते, यद्येवं पररीत्या चतुर्विधभूतग्राममध्ये केषाञ्चित् पञ्चमाहुत्यनपेक्षयैव उत्पत्तिर्दृश्यत इत्येवं व्याख्यायतां किं श्रौतदर्शनस्यापि सङ्ग्रहयत्नेनेति चेत्, उत्तरसूत्रनिवत्र्थ-शङ्कोत्थापनार्थतया तन्त्रावृत्त्यादीनामन्यतमाश्रयणेनैव एवमर्थद्वयप्रतिपादनमिति भावः - परे त्वित्यादि श्रुत्या सर्वेषां चन्द्र-

vaikalpikaloṇmadhyamapuruṣaḥ, asakṛdāvṛttīni bhavantīti kriyāsāmānyavācinaḥ bhavateranuprayogaśca, tataśca "purīmavaskanda lunīhi nandanam muṣāṇa ratnāni harāmarāṅganāḥ | vigṛhra cakre' iti avaskandanalavanamoṣalakriyāṇāṃ samuccaye'nyatarasyāmiti loṇmadhya-mapuruṣaikavacanam, samuccaye sāmānyavacanasyeti sāmānyavācinaśca kṛ ityasya anuprayogaśca yathā bhavati, evamihāpi jāyasva bhriya- sveti jananamaraṇakriyāsamuccaye loṇmadhyamapuruṣaikavacanam, bhavantītyasya ca sāmānyavācino'nuprayoga ityayameva pāramārthikaḥ pari- hāraḥ ācāryāṇāmabhimataḥ, itaḥ paraṃ parihārāntarānupanyāsāt || | || darśanācca-teṣāṃ khalveṣāṃ bhūtānāṃ trīṇyeva bījāni bhayanti iti bījatraividhye pratijñāte'ṇḍaṃ jīva udbhidityeva vakatumucitam, na tvāṇḍajam jīvajamudbhijjamityatīśaṅkaya svatantrāyāḥ śruteḥ parya- nuyogāsambhavāt bījatraividhyaphalakaṃ prakāramupadiśatītyāha - bījatrevidhyamiti | aṇḍajamiti aṇḍajameva āṇḍajaṃ svārthe'ṇa jarāyuḥ garbhapariveṣṭanam jarāyujaṃ puruṣapaśvādi, atra śrutāvapi dṛśyata iti bhāṣyasyā'yamarthaḥ, śrutāvapi caturvidhabhūtajātaṃ dṛśyate tanmadhye keṣāñcidudbhijjānāṃ svedajānāñca ubhayavidhānāṃ pañcamāhutyanapekṣā loke dṛśyata iti, teṣāṃ khalveṣāṃ bhūtānāmityādyuttarabhāṣyagranthastu etadvayākhyānarūpaḥ, tataśca darśanāccetyatra darśanādityetat tantrāvṛttyekaśeṣāṇāmanyatamāśrayaṇena arthadvayaṃ pratipādayati, na tvatra yathāśrutārtho grāhraḥ nahrāṇḍajaṃ jīvajamudbhijjamiti śrutau pañcamāhutyanapekṣā śrūyate, yadyevaṃ pararītyā caturvidhabhūtagrāmamadhye keṣāñcit pañcamāhutyanapekṣayaiva utpattirdṛśyata ityevaṃ vyākhyāyatāṃ kiṃ śrautadarśanasyāpi saṅgrahayatneneti cet, uttarasūtranivatrtha-śaṅkotthāpanārthatayā tantrāvṛttyādīnāmanyatamāśrayaṇenaiva evamarthadvayapratipādanamiti bhāvaḥ - pare tvityādi śrutyā sarveṣāṃ candra-

3.1.21

प्राप्तिशङ्केति । "चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति' इति कौषीतकीश्रुत्या सञ्जाता सर्वेषां चन्द्रप्राप्तिशङ्केत्यर्थः । द्वितीयसूत्रे तु व्युदसनीयशङ्केति - संयमने त्वितिसूत्रस्थतुशब्दव्युदसनीयशङ्का सुकृतदुष्कृतकारिणोरविशिष्टैव गतिःस्यात् इत्युपन्यस्तेत्यर्थः -याम्यार्यातना इति । यमाच्चेति वक्तव्यमिति ण्यप्रत्ययः, यामी र्यातना इति पाठे तु निर्वाहान्तरं द्रष्टव्यम् । ततोऽवरोहण-स्यचासम्भवादिति - एतेन संयमने त्वनुभूय इति सूत्रश्रुतस्य संयमनस्यैवावरोहापादनता शीघ्रं गम्यते, न चन्द्रे मण्डलस्य, चन्द्र-मण्डलादवरोह इत्यध्याहारसापेक्षत्वात्, ततश्चेदं सिद्धान्तसूत्रमेव, न तु भास्कररीत्या पूर्वपक्षसूत्रमिति भामतीकल्पतर्वादा- वुक्तं निरस्तम्, संयमनस्यैवावरोहापादानत्वेऽनुभूयारोहेति अनुभवानन्तर्भाव्यारोहाश्रयत्वस्यापि संयमनस्यैव वक्तव्यतया तस्य च तत्रासम्भवात् । नरकानुभवादनन्तरमिति अनन्तरशब्दस्य पश्चाच्छब्दादिवत् दिक्शब्दत्वमभिप्रेत्य पञ्चमीनिर्देशः कृत इति द्रष्टव्यम्, अथवा उध्र्वमित्यध्याहारेण दिग्योगलक्षणा पञ्चमी, यथोक्तं वैयाकरणैः- "अनुनासिकात्परोऽनुस्वारः' इत्यत्र अन्यशब्दाध्याहारेणानुनासिकादिति पञ्चमीति । अनन्तरमिति यमालयमित्यस्य विशेषणं, नरकानुभवादूध्र्वं सन्निहितं यमालयमि- त्यर्थः । स्वमते सूत्रस्य साफल्यमाह - यमप्राप्तिवाक्य इति । अयं लोको नास्ति न पर इति वाक्य इत्यर्थः । अन्ये त्वित्यादि -किमनिष्टादिकारिणः पापफलानुभवार्थं धूमादिना गच्छन्ति उत सुकृतफलानुभवार्थमिति विकल्पद्वयमभिप्रेत्य प्रथमं दूषयति । तत्र पापफलभोगाभावादिति - तत्र मार्गे पापफलभोगस्यासम्भवात् इत्यर्थः, द्वितीयं दूषयति । कर्मणा विनेति - इष्टादिना पुण्येन कर्मणेत्यर्थः । शास्त्रावैयथ्र्याच्चेति - ज्योतिष्टोमादीकामन्तरेणैव तत्फललाभे तत्र कोऽपि न प्रवत्र्तत इति "ज्योतिष्टोमेन स्वर्गमामो यजेत' इत्यादिशात्रस्य स्वर्गार्थतया ज्योतिष्टोमादौ प्रवर्तकस्य वैयथ्र्यं, प्रवत्र्तकत्वं न स्यादित्यर्थः अथवा शास्त्रशब्दः तत्प्रतिपाद्यकर्मपरः, "द्वे सृती' इति द्वे गती इत्यर्थः, अ#ृणवम्-अश्रौषम्, पितृणां देवानाञ्च प्रापिकेत्यर्थः । मत्र्यानामित्यत्र

prāptiśaṅketi | "candramasameva te sarve gacchanti' iti kauṣītakīśrutyā sañjātā sarveṣāṃ candraprāptiśaṅketyarthaḥ | dvitīyasūtre tu vyudasanīyaśaṅketi - saṃyamane tvitisūtrasthatuśabdavyudasanīyaśaṅkā sukṛtaduṣkṛtakāriṇoraviśiṣṭaiva gatiḥsyāt ityupanyastetyarthaḥ -yāmyāryātanā iti | yamācceti vaktavyamiti ṇyapratyayaḥ, yāmī ryātanā iti pāṭhe tu nirvāhāntaraṃ draṣṭavyam | tato'varohaṇa-syacāsambhavāditi - etena saṃyamane tvanubhūya iti sūtraśrutasya saṃyamanasyaivāvarohāpādanatā śīghraṃ gamyate, na candre maṇḍalasya, candra-maṇḍalādavaroha ityadhyāhārasāpekṣatvāt, tataścedaṃ siddhāntasūtrameva, na tu bhāskararītyā pūrvapakṣasūtramiti bhāmatīkalpatarvādā- vuktaṃ nirastam, saṃyamanasyaivāvarohāpādānatve'nubhūyāroheti anubhavānantarbhāvyārohāśrayatvasyāpi saṃyamanasyaiva vaktavyatayā tasya ca tatrāsambhavāt | narakānubhavādanantaramiti anantaraśabdasya paścācchabdādivat dikśabdatvamabhipretya pañcamīnirdeśaḥ kṛta iti draṣṭavyam, athavā udhrvamityadhyāhāreṇa digyogalakṣaṇā pañcamī, yathoktaṃ vaiyākaraṇaiḥ- "anunāsikātparo'nusvāraḥ' ityatra anyaśabdādhyāhāreṇānunāsikāditi pañcamīti | anantaramiti yamālayamityasya viśeṣaṇaṃ, narakānubhavādūdhrvaṃ sannihitaṃ yamālayami- tyarthaḥ | svamate sūtrasya sāphalyamāha - yamaprāptivākya iti | ayaṃ loko nāsti na para iti vākya ityarthaḥ | anye tvityādi -kimaniṣṭādikāriṇaḥ pāpaphalānubhavārthaṃ dhūmādinā gacchanti uta sukṛtaphalānubhavārthamiti vikalpadvayamabhipretya prathamaṃ dūṣayati | tatra pāpaphalabhogābhāvāditi - tatra mārge pāpaphalabhogasyāsambhavāt ityarthaḥ, dvitīyaṃ dūṣayati | karmaṇā vineti - iṣṭādinā puṇyena karmaṇetyarthaḥ | śāstrāvaiyathryācceti - jyotiṣṭomādīkāmantareṇaiva tatphalalābhe tatra ko'pi na pravatrtata iti "jyotiṣṭomena svargamāmo yajeta' ityādiśātrasya svargārthatayā jyotiṣṭomādau pravartakasya vaiyathryaṃ, pravatrtakatvaṃ na syādityarthaḥ athavā śāstraśabdaḥ tatpratipādyakarmaparaḥ, "dve sṛtī' iti dve gatī ityarthaḥ, a#ृṇavam-aśrauṣam, pitṛṇāṃ devānāñca prāpiketyarthaḥ | matryānāmityatra

3.1.22

प्राप्तृत्वेन सम्बन्धः, पितरं मातरञ्चेतिः द्यावापृथिव्यावेव मातापितरौ । गमनस्यापुरुषतन्त्रस्येति - विद्याकर्मरूपसाधनेऽनुष्ठिते स्वयमेव सिध्द्यतो मार्गस्य विधेयत्वायोगात् । अत एव तृप्तिर्भक्षानुनिष्पन्ना न व्यपारान्तरमपेक्षत इत्यपुरुषतन्त्रत्वेनाविधेयतया अननुष्ठेय- त्वेन बन्त्रप्रकाश्यत्वायोगात् तृप्तिप्रकाशकमन्त्रांशस्य न तृप्तौ विभज्य विनियोज्यत्वमिति शेषलक्षणे स्थितमिति भावः - तृतीय-स्थानमृतानामिति । यूकमक्षिकादीनामित्यर्थः - पापिनां दुःखभोकतृत्व इति । पापिनां दुःखभोक्तृत्वे आरोगभ्राजादीनां सप्तानां सूर्याणां दुःखभोजयितृत्वरूपयातयितृत्वे वा संशयाभावात्, यद्वेत्यादि द्वितीयायोजनाऽपि असङ्गतेत्यर्थः । अत एव तृतीयस्था-नमृतानामिति - अनिष्टादिकारिणां पुरुषाणामपि चन्द्रप्राप्तिनिवारण #े किमु वक्तव्यं तृतीयस्थनमृतानां यूकमक्षिकादीनामिति

prāptṛtvena sambandhaḥ, pitaraṃ mātarañcetiḥ dyāvāpṛthivyāveva mātāpitarau | gamanasyāpuruṣatantrasyeti - vidyākarmarūpasādhane'nuṣṭhite svayameva sidhdyato mārgasya vidheyatvāyogāt | ata eva tṛptirbhakṣānuniṣpannā na vyapārāntaramapekṣata ityapuruṣatantratvenāvidheyatayā ananuṣṭheya- tvena bantraprakāśyatvāyogāt tṛptiprakāśakamantrāṃśasya na tṛptau vibhajya viniyojyatvamiti śeṣalakṣaṇe sthitamiti bhāvaḥ - tṛtīya-sthānamṛtānāmiti | yūkamakṣikādīnāmityarthaḥ - pāpināṃ duḥkhabhokatṛtva iti | pāpināṃ duḥkhabhoktṛtve ārogabhrājādīnāṃ saptānāṃ sūryāṇāṃ duḥkhabhojayitṛtvarūpayātayitṛtve vā saṃśayābhāvāt, yadvetyādi dvitīyāyojanā'pi asaṅgatetyarthaḥ | ata eva tṛtīyasthā-namṛtānāmiti - aniṣṭādikāriṇāṃ puruṣāṇāmapi candraprāptinivāraṇa #े kimu vaktavyaṃ tṛtīyasthanamṛtānāṃ yūkamakṣikādīnāmiti

3.1.23

भावः ।। । ।। ।। इति अनिष्टादिकार्यधिकरणम् ।। पेटिकाभेदेनेति - पेटिकाविशेषेणेत्यर्थः, कृतात्यय इत्यारभ्य आपादपरिसमाप्ति अवरोहणपेटिकातयाऽस्याधिकरणस्य सङ्ग-त्यर्थमित्यर्थः, पूर्वस्मिन्नधिकरणे हि देवयानपितृयाणयोः विद्याकर्मफलार्थत्वादनिष्टादिकारिणाञ्च विद्याकर्मफलाभावात् देव-यानाभाववत् पितृयाणमपि नास्तीत्युक्तम्,एवमत्राप्यनुशायिनामाकाशादिशरीरकत्वफलभूतसुखदुःखोपमोगाभावात् आकाशादि-शरीरकत्वं नास्तीति समथ्र्यत इति प्रकृताधिकरणसङ्गतिद्र्रष्टव्या, भाष्ये - यथेतमनेवञ्चेत्युक्तमिति, "यथेतमनेवञ्च भवती'ति "कृतात्यय' इति सूत्रे उक्तमित्यर्थः, केचित्तु यथेतमनेवञ्चेति सूत्रखण्ड एव परामृश्यते, उक्तमिति नपुंशकनिर्देशोऽपि"द्विगुरेकव-चनम्' इत्यादिवदुपपन्न इति वर्णयन्ति, अनेन भाष्येण कृतात्ययेऽनुशयवानिति व्यवहिताधिकरणेन सङ्गतिः, समनन्तराधिकर- णन्तु प्रासङ्गिकमिति सूच्यते । अपो विभर्ति इत्यभ्रमिति - मूलविभुजादित्वादिति कप्रत्ययः, मिह सेचने-इति धातोरिति पचादित्वात् देवमेपादिवत् दिगुपधालक्षणं कं बाधित्वाऽच्प्रत्यये "न्यंक्कादीनाञ्चे'ति कुत्वे रूपम्, तत्र हि आकाशदिप्रतिपत्ता- विति भाष्यस्याऽयमर्थः, यथेतमाकाशाद्वायुमित्यादौ कर्मनिर्देशेनाकाशवायुप्राप्तेः स्फुटमनवगमेऽपि, "वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वा अभ्रं भवति' इत्युपरितनस्फुटतरभूयोवाक्यानुसारेण इहाष्याकाशादिभाव प्राप्तेरेव प्रतिपाद्यत्वे स्थिते सति स किमा-काशादिभावो देवमनुष्यादिभाववदाकाशादिशरीरकत्वम्, उत तत्सादृश्यापत्तिमात्रमिति । तत्स्वाभाव्यापत्तिरिति, स्वभाव एव स्वाभाव्यम्, वर्तमानसामीष्य इत्यादिवत् स्वार्थिकःष्यञ्, स्वस्य भाव इव भावो येषां ते स्वभावाः सदृशाः तद्भावः स्वाभा- व्यम्-सादृश्यम्, तत्स्वाभाव्यापत्तिः तत्सादृश्यापत्तिरित्यर्थः, स्वाभाविकमेवेतदिति महा भाष्यनिर्देशात् स्वभाव- शब्दस्य न द्वारादीनाञ्चेत्यैजागम इति प्राहुः एवं साम्प्रदायिकपाठमनुसृत्य समर्थनसम्भवे भामतीरीत्या स्वाभाव्यापतिरिति पाठ- शिक्षा न कल्पनीया । यथेतमाकाशमित्यादेरयमर्थः, या आपश्च चन्द्रमण्डले शरीरमारब्धवत्यः तासां कर्मक्षये द्रवीभूतानामाका-

bhāvaḥ || | || || iti aniṣṭādikāryadhikaraṇam || peṭikābhedeneti - peṭikāviśeṣeṇetyarthaḥ, kṛtātyaya ityārabhya āpādaparisamāpti avarohaṇapeṭikātayā'syādhikaraṇasya saṅga-tyarthamityarthaḥ, pūrvasminnadhikaraṇe hi devayānapitṛyāṇayoḥ vidyākarmaphalārthatvādaniṣṭādikāriṇāñca vidyākarmaphalābhāvāt deva-yānābhāvavat pitṛyāṇamapi nāstītyuktam,evamatrāpyanuśāyināmākāśādiśarīrakatvaphalabhūtasukhaduḥkhopamogābhāvāt ākāśādi-śarīrakatvaṃ nāstīti samathryata iti prakṛtādhikaraṇasaṅgatidrraṣṭavyā, bhāṣye - yathetamanevañcetyuktamiti, "yathetamanevañca bhavatī'ti "kṛtātyaya' iti sūtre uktamityarthaḥ, kecittu yathetamanevañceti sūtrakhaṇḍa eva parāmṛśyate, uktamiti napuṃśakanirdeśo'pi"dvigurekava-canam' ityādivadupapanna iti varṇayanti, anena bhāṣyeṇa kṛtātyaye'nuśayavāniti vyavahitādhikaraṇena saṅgatiḥ, samanantarādhikara- ṇantu prāsaṅgikamiti sūcyate | apo vibharti ityabhramiti - mūlavibhujāditvāditi kapratyayaḥ, miha secane-iti dhātoriti pacāditvāt devamepādivat digupadhālakṣaṇaṃ kaṃ bādhitvā'cpratyaye "nyaṃkkādīnāñce'ti kutve rūpam, tatra hi ākāśadipratipattā- viti bhāṣyasyā'yamarthaḥ, yathetamākāśādvāyumityādau karmanirdeśenākāśavāyuprāpteḥ sphuṭamanavagame'pi, "vāyurbhūtvā dhūmo bhavati dhūmo bhūtvā abhraṃ bhavati' ityuparitanasphuṭatarabhūyovākyānusāreṇa ihāṣyākāśādibhāva prāptereva pratipādyatve sthite sati sa kimā-kāśādibhāvo devamanuṣyādibhāvavadākāśādiśarīrakatvam, uta tatsādṛśyāpattimātramiti | tatsvābhāvyāpattiriti, svabhāva eva svābhāvyam, vartamānasāmīṣya ityādivat svārthikaḥṣyañ, svasya bhāva iva bhāvo yeṣāṃ te svabhāvāḥ sadṛśāḥ tadbhāvaḥ svābhā- vyam-sādṛśyam, tatsvābhāvyāpattiḥ tatsādṛśyāpattirityarthaḥ, svābhāvikamevetaditi mahā bhāṣyanirdeśāt svabhāva- śabdasya na dvārādīnāñcetyaijāgama iti prāhuḥ evaṃ sāmpradāyikapāṭhamanusṛtya samarthanasambhave bhāmatīrītyā svābhāvyāpatiriti pāṭha- śikṣā na kalpanīyā | yathetamākāśamityāderayamarthaḥ, yā āpaśca candramaṇḍale śarīramārabdhavatyaḥ tāsāṃ karmakṣaye dravībhūtānāmākā-

3.1.23

शमतानां भेदकाकारप्रहाणेन आकाशसादृश्ये तदुपश्लिष्टानुशयिनोऽपि आकाशसमा भवन्ति, ता आप इतश्चामुतश्च नीयमाना वायुसमा भवन्ति, अनुशयी अपि तादृशो भवति, एवमभ्रादिभावेऽपि द्रष्टव्यमिति । भाष्ये- अत्र त्वाकाशादावित्यादि, ननु प्रयोजनाभावेन श्रुतपरित्यागो न सम्भवति, तथाहि सति भूतानां सर्वत्र सुलभत्वात् प्रयोजनाभावात् भूतपरिष्वक्तगमनमपि न कल्पनीयं स्यात्, किञ्च "तानि परे तथा ह्राह' इत्यत्र प्रयतां परमात्मम्पत्तौ प्रयोजनाभावात् तेजः परस्यां देवतायामिति श्रुता परमात्मसम्पत्तिर्न सम्भवतीत्याक्षिप्य प्रमाणानुरोधेन प्रयोजनस्य कल्पनीयत्वात् न प्रमाणप्रतिपन्नार्थत्याग इत्युक्तम्, तस्मा-दाकाशदिशरीरकत्वप्रमाणानुरोधेन आकाशादीनां तदभिमानिदेवताप्रीतिभोगाश्रयाणामनुशयिनोऽपि प्रतिभोगाश्रयत्वमङ्गी-कतव्र्यमिति चेत्-न, युगपत् भोक्तृद्वयसमावेशे तयोः परस्परभोगार्थितायां शरीरोन्मथनप्रसङ्गात्, ननु तदभिमानिदेवतात्वेनैव आकाशादिशरीरित्वमस्त्विति चेत्, सर्गाद्यकालमारभ्य आप्रलयमाकाशाद्यभिमानिदेवानामनुशयिभ्योऽन्यासां वलृप्तानां सत्त्वेन प्रतिक्षणमवरोहतामनुशयिनामाकाशद्यभिमानिदेवतात्वानुपपत्तेरिति भावः । परे तु-आकाशादिस्वरूपापतिं्त पूर्व-पक्षीकुर्वन्तीति । ननु नचान्यस्य अन्यभावानुपपत्तिः, मनुष्यशरीरस्य नन्दिकेश्वरस्य देवदेहरूपपरिणामस्करणात् देवदेहस्यापि नहुषस्य तिर्यअकत्वस्मरणात् तद्वदिहोपपत्तेरिति भामत्युक्तेः, नन्दिकेश्वरो हि रुद्रमाराध्य मनुष्यशरीरेणैव देवत्वेन परिणनाम, तथा नहुषोऽपि इन्द्रत्वं गतोऽगस्त्यशापात् अजगरत्वं जगामेति कल्पतरूक्तेश्च, आकाशादिशरीकत्वमेव परैः पूर्वपक्षितमिति प्रतीयत इति कथं तन्मतदूषणमिति चेन्न, शाङ्करभाष्ये आकाशादिस्वरूपमेव प्रतिपद्यन्त इति पूर्वपक्षं उक्तत्वात्, सिद्धान्ते च न ह्रन्यस्य अन्यभाव उपपद्यते इत्युक्तत्वाच्च तथाभिप्रायं निर्वण्र्य दूषणोपपत्तेः तथा पूर्वपक्षो न युक्त इति मन्यमानैः तद्वयाख्यातृभि-रस्मदभिप्रेतार्थ एव पर्यवसानं कारितञ्चेत् न कापि क्षतिरिति द्रष्टव्यम् ।। 22 ।। ननु "अतो वै स्वलुदुर्निष्प्रपतरमिति व्रीह्रादितो विशिष्य चिरनिष्क्रमगाभिधानात् पूर्वत्र ह्राकाशादिप्राप्तावचिरनिष्क्रमणं गम्यत इति शक्यते वक्तुम्, अतो वै स्वल्वित्यादिवा- क्येन व्रीह्रादिषु चिरावस्थानसत्तामात्रं विधित्सितम्, चिरमचिरं वेत्यनियतस्य चिरावस्थानस्य व्रीह्रादिष्ववस्थानोक्त्य्यैव

śamatānāṃ bhedakākāraprahāṇena ākāśasādṛśye tadupaśliṣṭānuśayino'pi ākāśasamā bhavanti, tā āpa itaścāmutaśca nīyamānā vāyusamā bhavanti, anuśayī api tādṛśo bhavati, evamabhrādibhāve'pi draṣṭavyamiti | bhāṣye- atra tvākāśādāvityādi, nanu prayojanābhāvena śrutaparityāgo na sambhavati, tathāhi sati bhūtānāṃ sarvatra sulabhatvāt prayojanābhāvāt bhūtapariṣvaktagamanamapi na kalpanīyaṃ syāt, kiñca "tāni pare tathā hrāha' ityatra prayatāṃ paramātmampattau prayojanābhāvāt tejaḥ parasyāṃ devatāyāmiti śrutā paramātmasampattirna sambhavatītyākṣipya pramāṇānurodhena prayojanasya kalpanīyatvāt na pramāṇapratipannārthatyāga ityuktam, tasmā-dākāśadiśarīrakatvapramāṇānurodhena ākāśādīnāṃ tadabhimānidevatāprītibhogāśrayāṇāmanuśayino'pi pratibhogāśrayatvamaṅgī-katavryamiti cet-na, yugapat bhoktṛdvayasamāveśe tayoḥ parasparabhogārthitāyāṃ śarīronmathanaprasaṅgāt, nanu tadabhimānidevatātvenaiva ākāśādiśarīritvamastviti cet, sargādyakālamārabhya āpralayamākāśādyabhimānidevānāmanuśayibhyo'nyāsāṃ valṛptānāṃ sattvena pratikṣaṇamavarohatāmanuśayināmākāśadyabhimānidevatātvānupapatteriti bhāvaḥ | pare tu-ākāśādisvarūpāpatiṃ्ta pūrva-pakṣīkurvantīti | nanu nacānyasya anyabhāvānupapattiḥ, manuṣyaśarīrasya nandikeśvarasya devadeharūpapariṇāmaskaraṇāt devadehasyāpi nahuṣasya tiryaakatvasmaraṇāt tadvadihopapatteriti bhāmatyukteḥ, nandikeśvaro hi rudramārādhya manuṣyaśarīreṇaiva devatvena pariṇanāma, tathā nahuṣo'pi indratvaṃ gato'gastyaśāpāt ajagaratvaṃ jagāmeti kalpatarūkteśca, ākāśādiśarīkatvameva paraiḥ pūrvapakṣitamiti pratīyata iti kathaṃ tanmatadūṣaṇamiti cenna, śāṅkarabhāṣye ākāśādisvarūpameva pratipadyanta iti pūrvapakṣaṃ uktatvāt, siddhānte ca na hranyasya anyabhāva upapadyate ityuktatvācca tathābhiprāyaṃ nirvaṇrya dūṣaṇopapatteḥ tathā pūrvapakṣo na yukta iti manyamānaiḥ tadvayākhyātṛbhi-rasmadabhipretārtha eva paryavasānaṃ kāritañcet na kāpi kṣatiriti draṣṭavyam || 22 || nanu "ato vai svaludurniṣprapataramiti vrīhrādito viśiṣya ciraniṣkramagābhidhānāt pūrvatra hrākāśādiprāptāvaciraniṣkramaṇaṃ gamyata iti śakyate vaktum, ato vai svalvityādivā- kyena vrīhrādiṣu cirāvasthānasattāmātraṃ vidhitsitam, ciramaciraṃ vetyaniyatasya cirāvasthānasya vrīhrādiṣvavasthānoktyyaiva

3.1.25

सिद्धत्वेन तस्याविधेयत्वात्, किन्तु व्रीह्रादिषु चिरावस्थाननियमप्रतिपादनसामथ्र्यात् आकाशादिभ्यः चिरावस्थाननियम एव व्यावत्र्तते, नत्वनियतं चिरावस्थानमपि, अत एव वैस्वानसं पूर्वेहन् साम भवति षोडश्युत्तर इति विशिष्याङ्गिरसां द्विरात्रस्य उत्तरेऽहनि षोहसिग्रहनियमविधानसामथ्र्यात् उत्तरेऽहन् द्विरात्रस्य गृह्रत इति सामान्यवचनप्राप्तषोडशीग्रहोऽपीत्युक्तं दशमे, अत एव "कर्तृकर्मणोः कृति' इति सूत्रप्राप्तषष्ठीविषये "उभयप्राप्तौ कर्मणी'ति प्राप्तनियमस्य अकाकारयोः प्रतिषेध इति प्रतिषेधे पुनः कत्र्तृकमर्णोः कृति' इत्यनियतप्राप्तषष्ठया न निषेधः, यथा भेदिका काष्ठानां देवदत्तस्येति वैयाकरणैरभ्युपगम्यते, ततश्च व्रीह्रादिषु चिरावस्थाननियमप्रतिपादनात् पूर्वत्र चिरावस्थाननियमो व्यावत्त्र्यताम्, न तु चिरावस्थानस्वरूपमपि व्यावत्त्यर्त इत्यस्वरसादाह - भाष्ये छान्दसस्तशब्दलोप इत्यादिना । अयंभावः, नात्र दुर्निष्प्रपतरमिति दुर्निष्प्रपतरशब्दस्य ल्युडन्ततामाश्रित्य दुःखनिष्क्र-मणनियमः प्रतिपाद्यते, अपि तु स्वलन्तात् दुर्निष्प्रपतरशब्दादातिशायिनि केतरमिति तरप्रत्यये छान्दसे तशब्दलोपे दुर्निष्प्रपतरमिति रूपम्, ततश्च अतिशयस्य प्रतियोग्याकांक्षायां प्रागनुक्रान्ताकाशादीनां बुद्धिसन्निधानात् तत्प्रतियोगित्वेन अन्वयस्त्यात्, ततश्च व्रीह्रादिषु आकाशापेक्षया चिरावस्थानोकत्या आकाशादिषु अवस्थानस्य तदपेक्षया अल्पकालत्वपर्यवसानात् समीहितसिद्धयुप- पत्तेः । ननु नायं वर्णविकारः, अपि तु तरपितशब्दलोप एवेत्यत्र किं विनिगमकमिति चेत्, ईषदुःषुषु कृछ्राकृछ्र्रार्थेषु खलिति खला बाधितं ल्युटं काशकुशावलम्बनेन समथ्र्य नकारस्य चरेफरूपवर्णविकाराश्रयणस्यायुक्तत्वात्, कश्चित्तु दुरुपपदात् पदि धातोः खलर्थे डप्रत्यये सति दुर्निष्प्रपमिति रूपसिद्धौ ततस्तरप्प्रत्ययेन दुनिष्प्र्रपतरमिति दुर्निष्प्रपतरशब्दनिष्पत्तिः, "अन्येष्वपि दृश्यते' इति जनेरुपपदान्तरयोगे ढविधायकसूत्रे "अन्येभ्योऽपि दृश्यत' इति वक्तव्यमिति धात्वन्तरेभ्योऽपि डस्य शिष्टत्वात् दृशिग्रहणं सर्वोपाधिव्यभिचारार्थमिति वृत्तावुक्तत्वात् "कृत्यल्युटो बहुलम्' इति सूत्रे बहुलग्रहणात् अन्येऽपि कृतः प्राप्तमभिधेयं व्यभिचरन्ती-त्यपि वृत्तावुक्तत्वात्, तस्य डस्य खलर्थत्वोपपत्तेश्च वर्णागमवर्णलोपादिकमन्तरेणैव रूपं सिध्द्यतीत्याह, तदतिमन्दम्, एतादृश-क्लिष्टगत्याश्रयणापेक्षया छान्दसवर्णलोपाश्रयणस्यैव ज्यायस्त्वात् । केचित्तु-अतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरमित्यत्र वैशब्दस्य एवकार-समानाथत्र्वात् "त्रीणि ह वै यज्ञस्योदराणि गायत्री बृहत्यनुष्टष् च अत्र ह्रेवावपन्त्यत एवोद्वपन्ति' इत्यत्र एवकारेण पवमानगतगाय-व्यादिभ्योन्यत्रावापपरिसङ्खयानवत् अत एव दुर्निष्प्रपतरमिति व्रीह्रादिभ्योऽन्यत्र चिरनिष्क्रमणप्रतिषेधस्य श्रौततया आकाशा-दिष्वनतिचिरेण निष्क्रमणसिद्धिः, अतो "युचि छन्दसि गत्यर्थेभ्यः' इति छन्दसि विशेषविहितयुजन्त एवायं शब्दः, रेफरूपवर्ण-विकारः छान्दसः इतरथा खलर्थप्रत्ययस्य "तयोरेव कृत्यक्तखलर्थाः' इति भावकर्मणोरेव विधानात् अस्य चाकर्मकत्वेन भावार्थस्ये; व परिशिष्टत्वात्, तदर्थस्य प्रकर्षाभावेन ततस्तरषो दुल्र्लभत्वात्, नचैवं तशब्दलोपः छान्दस इति भाष्यविरोधः इति वाच्यम्, कत्र्र-र्थपचाद्यजन्तात् प्रकर्षसम्भवेन तरपस्संभवादिति वदन्ति #ः।। ।। इति नातिचिराधिकरणम्

siddhatvena tasyāvidheyatvāt, kintu vrīhrādiṣu cirāvasthānaniyamapratipādanasāmathryāt ākāśādibhyaḥ cirāvasthānaniyama eva vyāvatrtate, natvaniyataṃ cirāvasthānamapi, ata eva vaisvānasaṃ pūrvehan sāma bhavati ṣoḍaśyuttara iti viśiṣyāṅgirasāṃ dvirātrasya uttare'hani ṣohasigrahaniyamavidhānasāmathryāt uttare'han dvirātrasya gṛhrata iti sāmānyavacanaprāptaṣoḍaśīgraho'pītyuktaṃ daśame, ata eva "kartṛkarmaṇoḥ kṛti' iti sūtraprāptaṣaṣṭhīviṣaye "ubhayaprāptau karmaṇī'ti prāptaniyamasya akākārayoḥ pratiṣedha iti pratiṣedhe punaḥ katrtṛkamarṇoḥ kṛti' ityaniyataprāptaṣaṣṭhayā na niṣedhaḥ, yathā bhedikā kāṣṭhānāṃ devadattasyeti vaiyākaraṇairabhyupagamyate, tataśca vrīhrādiṣu cirāvasthānaniyamapratipādanāt pūrvatra cirāvasthānaniyamo vyāvattryatām, na tu cirāvasthānasvarūpamapi vyāvattyarta ityasvarasādāha - bhāṣye chāndasastaśabdalopa ityādinā | ayaṃbhāvaḥ, nātra durniṣprapataramiti durniṣprapataraśabdasya lyuḍantatāmāśritya duḥkhaniṣkra-maṇaniyamaḥ pratipādyate, api tu svalantāt durniṣprapataraśabdādātiśāyini ketaramiti tarapratyaye chāndase taśabdalope durniṣprapataramiti rūpam, tataśca atiśayasya pratiyogyākāṃkṣāyāṃ prāganukrāntākāśādīnāṃ buddhisannidhānāt tatpratiyogitvena anvayastyāt, tataśca vrīhrādiṣu ākāśāpekṣayā cirāvasthānokatyā ākāśādiṣu avasthānasya tadapekṣayā alpakālatvaparyavasānāt samīhitasiddhayupa- patteḥ | nanu nāyaṃ varṇavikāraḥ, api tu tarapitaśabdalopa evetyatra kiṃ vinigamakamiti cet, īṣaduḥṣuṣu kṛchrākṛchrrārtheṣu khaliti khalā bādhitaṃ lyuṭaṃ kāśakuśāvalambanena samathrya nakārasya carepharūpavarṇavikārāśrayaṇasyāyuktatvāt, kaścittu durupapadāt padi dhātoḥ khalarthe ḍapratyaye sati durniṣprapamiti rūpasiddhau tatastarappratyayena duniṣprrapataramiti durniṣprapataraśabdaniṣpattiḥ, "anyeṣvapi dṛśyate' iti janerupapadāntarayoge ḍhavidhāyakasūtre "anyebhyo'pi dṛśyata' iti vaktavyamiti dhātvantarebhyo'pi ḍasya śiṣṭatvāt dṛśigrahaṇaṃ sarvopādhivyabhicārārthamiti vṛttāvuktatvāt "kṛtyalyuṭo bahulam' iti sūtre bahulagrahaṇāt anye'pi kṛtaḥ prāptamabhidheyaṃ vyabhicarantī-tyapi vṛttāvuktatvāt, tasya ḍasya khalarthatvopapatteśca varṇāgamavarṇalopādikamantareṇaiva rūpaṃ sidhdyatītyāha, tadatimandam, etādṛśa-kliṣṭagatyāśrayaṇāpekṣayā chāndasavarṇalopāśrayaṇasyaiva jyāyastvāt | kecittu-ato vai khalu durniṣprapataramityatra vaiśabdasya evakāra-samānāthatrvāt "trīṇi ha vai yajñasyodarāṇi gāyatrī bṛhatyanuṣṭaṣ ca atra hrevāvapantyata evodvapanti' ityatra evakāreṇa pavamānagatagāya-vyādibhyonyatrāvāpaparisaṅkhayānavat ata eva durniṣprapataramiti vrīhrādibhyo'nyatra ciraniṣkramaṇapratiṣedhasya śrautatayā ākāśā-diṣvanaticireṇa niṣkramaṇasiddhiḥ, ato "yuci chandasi gatyarthebhyaḥ' iti chandasi viśeṣavihitayujanta evāyaṃ śabdaḥ, repharūpavarṇa-vikāraḥ chāndasaḥ itarathā khalarthapratyayasya "tayoreva kṛtyaktakhalarthāḥ' iti bhāvakarmaṇoreva vidhānāt asya cākarmakatvena bhāvārthasye; va pariśiṣṭatvāt, tadarthasya prakarṣābhāvena tatastaraṣo dulrlabhatvāt, nacaivaṃ taśabdalopaḥ chāndasa iti bhāṣyavirodhaḥ iti vācyam, katrra-rthapacādyajantāt prakarṣasambhavena tarapassaṃbhavāditi vadanti #ḥ|| || iti nāticirādhikaraṇam

3.1.26

नित्यकर्मादीनामपि सम्वत्सरपश्वालम्भनादिभिरशुद्धियुक्तत्वमिति - सम्वत्सरग्रहणं निन्दितकर्माभ्यासवशेन महापातक-युक्तत्वसूचनार्थम्, अत्रादिपदेन सायंप्रातःकालनिषिद्धमग्निहोत्राद्यङ्गहविश्शेषभक्षणं गृह्रते, अतो हिंसाशून्यानामपि अग्नि-होत्रादीनामशुद्धियुक्तत्वमिति द्रष्टव्यम्, भाष्ये-न वा उत्वेतदित्यादि, एतत् अधुना न म्रियसे न रिष्यसि, न हिंष्यस इत्यर्थः,

nityakarmādīnāmapi samvatsarapaśvālambhanādibhiraśuddhiyuktatvamiti - samvatsaragrahaṇaṃ ninditakarmābhyāsavaśena mahāpātaka-yuktatvasūcanārtham, atrādipadena sāyaṃprātaḥkālaniṣiddhamagnihotrādyaṅgahaviśśeṣabhakṣaṇaṃ gṛhrate, ato hiṃsāśūnyānāmapi agni-hotrādīnāmaśuddhiyuktatvamiti draṣṭavyam, bhāṣye-na vā utvetadityādi, etat adhunā na mriyase na riṣyasi, na hiṃṣyasa ityarthaḥ,

तृतीयोऽध्यायः (cont. 4)

3.1.27

रुष् रिष् हिंसायामिति धातुः - अयमेव समीचीनो दुष्प्रधर्षणः परिहार इति । ननु हिरण्यशरीर उध्र्व इत्यर्थवादार्थे बाधकाभावात्, पशुसंज्ञ- पनस्य स्वर्गसाधनत्वेऽपि मरणोद्देश्यकमरणानुकूलव्यापारत्वेन हिंसात्वमप्यवश्यमभ्युपेत्यमेव । न च तस्य रक्षणरूपत्वात् अहिंसा- त्वम्, व्रणदाहच्छेदयोः दाहच्छेदरूपत्वेऽपि रक्षणरूपत्ववत् हिंसारूपत्वेऽपि पशुरक्षणरूपत्वोपपत्तेः, अस्य परिहारस्य सार्वत्रिक-त्वाच्च । न खलु सौत्रामण्यां वर्णत्रयेऽपि निषिद्धायाः पैष्टयाः सुरायाः पानन्नपानम्, नापि अश्वमेधे राजाज्ञया अश्वसंरक्षकैः क्रिय-माणमश्वमेधमन्त्रब्रााहृणानभिज्ञब्राहृस्वहरणन्नहरणम्, नापि वामदेव्योपासकत्य प्रार्थयमानसर्वयोषिदपहरणन्न परस्त्रीहरणमिति वक्तुं शक्यम्, तस्मात् तेष्वन्य एव परिहारो वक्तव्यः, स एव हिंसायामप्यस्तु, किमनेन लोकविरुद्धेन हिंसात्वापलापेन, तर्हि कः सार्वत्रिकः परिहारः, न हिंस्यादिति निषेधवाक्ये पुरुषार्थ एव हिंसाधातुना अनूद्यते, न क्रत्वर्थतापि, कत्र्तुराख्यातवाच्यत्वपक्षे समानपदश्रुत्या हिंसायाः तच्छेषत्वप्रतीतेः, तस्याख्यातवाच्यभावनाक्षेप्यत्वपक्षेऽपि तदाक्षिप्तकर्तृशेषत्वप्रतीतेः नात्र क्रतोः वाचकं किञ्चिदस्ति, येनाथातोऽग्निष्टोमेनानुयजन्तीति अनारभ्याधीतवाक्ये क्षित्याग्नेर्यजिशब्दोक्तयागशेषत्ववत् अस्याः क्रतुशेषत्वमव- गम्येत, नापि क्रतोराक्षेपकं किञ्चिदस्ति, येन पर्णताया जुह्वाश्रिप्तक्रतुशेषत्ववदस्याः क्रतुशेषत्वमवगम्येत, न च प्रकरणेन क्रतो-र्विपरिवृत्तिरस्ति, येन "नानृतं वदेत्' इति दर्शपूर्णमासप्रकरणाम्नातवाक्येऽनूद्यमानस्यानृतवदनस्येव क्रत्वर्थत्वप्रतीतिर्भवेत्, तस्मा- दिह हिंसिधातुनाऽनुवादः पुरुषार्थहिंसाया इति तस्य एव निषेधो न क्रत्वर्थायाः, ननु तथापि हिंसिधातोः क्रत्वर्थपुरुषार्थहिसाद्व-यसाधारण्येन शब्दशक्तिबलादुपस्थितं हिंसाद्वयमप्यनूद्य निषेध्यतामिति चेत्-नैतत् न्याय्यम् । आख्यातवाच्यत्वेन तदर्थभावनाक्षे-प्यत्वेनो पस्थितस्य पुरुषस्य शेषभूताया हिंसायाः शीघ्रोपस्थितिकतया तन्निषेधेन चरिताथस्र्य हिंसावाक्यस्य विलम्बितोपस्थिति-कक्रतुशेषहिंसानिषेधकत्वस्यापि कल्पनायोगात् । ननु शब्दशक्तिसाम्येऽपि शीघ्रोपस्थितस्यैव शक्यस्य वाक्यार्थान्वयः न विल-म्बितोपस्थितिकस्येति वैषम्याभ्युपगमे "दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वगर्कामो यजेत' इत्यत्र पूर्णमासपदेन उत्पत्तिवाक्यश्रुतदर्शपूर्णमां-सकालयोः आग्नेयाग्नीषोमीययोरेव खटिति प्रवृत्तिनिमित्तावगत्या शीघ्रोपस्थितिकयोः फलान्वयः स्यात्, उपांशुयाजस्य तु

ruṣ riṣ hiṃsāyāmiti dhātuḥ - ayameva samīcīno duṣpradharṣaṇaḥ parihāra iti | nanu hiraṇyaśarīra udhrva ityarthavādārthe bādhakābhāvāt, paśusaṃjña- panasya svargasādhanatve'pi maraṇoddeśyakamaraṇānukūlavyāpāratvena hiṃsātvamapyavaśyamabhyupetyameva | na ca tasya rakṣaṇarūpatvāt ahiṃsā- tvam, vraṇadāhacchedayoḥ dāhacchedarūpatve'pi rakṣaṇarūpatvavat hiṃsārūpatve'pi paśurakṣaṇarūpatvopapatteḥ, asya parihārasya sārvatrika-tvācca | na khalu sautrāmaṇyāṃ varṇatraye'pi niṣiddhāyāḥ paiṣṭayāḥ surāyāḥ pānannapānam, nāpi aśvamedhe rājājñayā aśvasaṃrakṣakaiḥ kriya-māṇamaśvamedhamantrabrāाhṛṇānabhijñabrāhṛsvaharaṇannaharaṇam, nāpi vāmadevyopāsakatya prārthayamānasarvayoṣidapaharaṇanna parastrīharaṇamiti vaktuṃ śakyam, tasmāt teṣvanya eva parihāro vaktavyaḥ, sa eva hiṃsāyāmapyastu, kimanena lokaviruddhena hiṃsātvāpalāpena, tarhi kaḥ sārvatrikaḥ parihāraḥ, na hiṃsyāditi niṣedhavākye puruṣārtha eva hiṃsādhātunā anūdyate, na kratvarthatāpi, katrturākhyātavācyatvapakṣe samānapadaśrutyā hiṃsāyāḥ taccheṣatvapratīteḥ, tasyākhyātavācyabhāvanākṣepyatvapakṣe'pi tadākṣiptakartṛśeṣatvapratīteḥ nātra kratoḥ vācakaṃ kiñcidasti, yenāthāto'gniṣṭomenānuyajantīti anārabhyādhītavākye kṣityāgneryajiśabdoktayāgaśeṣatvavat asyāḥ kratuśeṣatvamava- gamyeta, nāpi kratorākṣepakaṃ kiñcidasti, yena parṇatāyā juhvāśriptakratuśeṣatvavadasyāḥ kratuśeṣatvamavagamyeta, na ca prakaraṇena krato-rviparivṛttirasti, yena "nānṛtaṃ vadet' iti darśapūrṇamāsaprakaraṇāmnātavākye'nūdyamānasyānṛtavadanasyeva kratvarthatvapratītirbhavet, tasmā- diha hiṃsidhātunā'nuvādaḥ puruṣārthahiṃsāyā iti tasya eva niṣedho na kratvarthāyāḥ, nanu tathāpi hiṃsidhātoḥ kratvarthapuruṣārthahisādva-yasādhāraṇyena śabdaśaktibalādupasthitaṃ hiṃsādvayamapyanūdya niṣedhyatāmiti cet-naitat nyāyyam | ākhyātavācyatvena tadarthabhāvanākṣe-pyatveno pasthitasya puruṣasya śeṣabhūtāyā hiṃsāyāḥ śīghropasthitikatayā tanniṣedhena caritāthasrya hiṃsāvākyasya vilambitopasthiti-kakratuśeṣahiṃsāniṣedhakatvasyāpi kalpanāyogāt | nanu śabdaśaktisāmye'pi śīghropasthitasyaiva śakyasya vākyārthānvayaḥ na vila-mbitopasthitikasyeti vaiṣamyābhyupagame "darśapūrṇamāsābhyāṃ svagarkāmo yajeta' ityatra pūrṇamāsapadena utpattivākyaśrutadarśapūrṇamāṃ-sakālayoḥ āgneyāgnīṣomīyayoreva khaṭiti pravṛttinimittāvagatyā śīghropasthitikayoḥ phalānvayaḥ syāt, upāṃśuyājasya tu

3.1.27

पौर्णमासीकर्तव्याग्नेयाग्नीषोमीययागद्वयान्तरालविधानात् अर्थसिद्धपौर्णमासीकालस्य खटिति प्रवृत्तिनिमित्तावनगत्या विलम्बितोपस्थितिकस्य फलान्वयो न स्यादिति चेत-सत्यम्-आग्ने याग्नीषोमीयवत् उपांशुयाजस्यापि श्रौतपौणर्मासीपवलत्वेन ज्ञदिति प्रवृत्तिनिमित्ताव शीघ्रोपस्थिति-कत्वाविशेषेण फलान्वयसिदध्यर्थमेव, "तावब्राूतामाज्यस्यैव नावुपांशु पौर्णमास्यां यजन्' इत्याहत्य पौर्णमासीकालविधानमाश्रीयते । एतदेवास्य विधानस्य प्रयोजनम् उपांशुयाजाधिकरणे "प्रयोजनाच्च' इति सूत्रेण तद्वार्त्तिकेन स्पष्टीकृतम् ततश्च शीघ्रप्रत्तीतस्यैव पदार्थस्य वाक्यार्थान्वय इति सिद्धत्वात् पुरुषार्थहिम्साया एव शीघ्रपस्थितिक-त्वात् तस्या एव निषेध्यत्वम्, अपि च यदर्थतया यतप्रसक्तं तस्य निषेधोपि तदर्थ इति न्यायमर्यादा । अन्यथा अप्रसक्तप्रतिषेधत्वाद-सामञ्जस्यं स्यात् । अत एव दर्शपूर्णमासप्रकरणाम्नातः "नानृतं वदे' दिति निषेधः प्रकरणात् क्रत्वर्थो भवन् क्रत्वर्थस्यैवानृतवदनस्य निषेधः, तेन क्रतूपयोगिद्रव्यादिसम्पादनार्थानृतवदने क्रत्वर्थनिषेधातिक्रमात् क्रतोर्वैगुण्यम्, क्रतुमध्येपि पुरुषार्थानृतवदने सति न क्रतोव्रैगुण्यम्,"यो नाम क्रतुमध्यस्थः कलञ्जादीनि भक्षयेत् । न क्रतोः तस्य वैगुण्यं यथाचोदितसिद्धितः' इति न्यायात्, किन्तु पुरुषस्य प्रत्यवाय मात्रम्, प्रकरणाम्नातोऽपि यो निषेधः क्रत्वर्थस्य निषेधो भवितुं नार्हति नासौ क्रत्वर्थः, यथा दर्शपूर्णमासप्रक-रणाम्नातः "मलवद्वाससा न सम्वदेत न तया सहासीत नास्या अन्नमद्यात्' इति निषेधः, यद्यपि पत्न्या सह सम्वादः सहासनञ्चे- त्युभयं क्रत्वर्थतया अर्थतः प्राप्नोति, तथापि मलवद्वाससा तथा न प्राप्नोति, यस्य व्रत्येहन पत्नी अनालम्भुका स्यात्, तामवरुद्धय यजेत' इति मलवद्वाससः क्रतौ सर्वात्मना उदासीनीकरणरूपस्य अवरोधस्य विहितत्वात्, तदन्नादनन्तु "अथो खल्वाहुरभ्यञ्जनं वा व स्त्रिया अन्नम् अभ्यञ्चनमेव न प्रतिग्राह्र'मिति अभ्यञ्जनशब्दोक्ततत्वङ्गमरूपतया व्याख्यातं क्रत्वर्थत्वेन कथमपि न प्राप्नोति, एवञ्च न हिंस्यादिति निषेधः क्रत्सर्थपुरुषार्थोभयविद्यहिम्सारूपत्वे स्वयमपि क्रत्वर्थपुरुषार्थोमयरपो भवन् स्वस्य क्रतुपुरुषसम्बन्धबोधनार्थं वाक्यं भिन्द्यात्, एवमेव सुराग्रहणपानादिनिषेधकवाक्यानामपि क्रत्वर्थग्रहणाद्यस्पर्शित्वं वक्तव्यम्, नान्या गतिरस्ति, न च तेषामस्त्येव पापत्वम्, अपितु प्रायश्चित्तेन समाधीयत इति वाच्यम्, तर्हि हिंसापि तथा समाधीयताम्, किमनेन लोकप्रसिद्धहिंसात्वनिरसनव्यसनेन, यच्चोक्तं सोमपाने उच्छिष्टदोषनिषेधोस्ति, "न सोमेनोच्छिष्टा भवन्ति,' इति निषेधात्, हिसायां न सोस्ति, येनायम् उत्सर्गा-पवादन्यायस्य विषयस्स्यादिति-तन्न, "सोमेनोच्छिष्टा भवन्ति' इत्यत्र उच्छिष्टताया एव निषिद्धत्वेन दोषस्यानिषिद्धत्वात्, न च उच्छिष्टत्वस्य निषेद्धुंयमशक्यत्वात् तद्दोषनिषेधपरत्वम्, तर्हि "न वा उ एतत् म्रियसे त रिष्यसि' इत्यत्र हिंसात्वस्य नि#ेषेद्धुम-शक्यत्वात् तद्गतदोषाभावादिपरत्वस्यैव सम्भवात् न दोषो हिंसायाम् "आहवेऽध्ननन्नेनस्वीराजे'ति, क्कचित् हिंसाविशेषेषु दोषाभावप्रतिपादनस्याप्युपलम्भात्, "अहिंसन् सवर्भूतान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः' इति छान्दोग्यश्रुतौ यागीयहिंसायाः हिंसात्वमुपगम्य तस्याः निषेध्यत्वाविष्करणाच्च, श्रुतिष्वपि यागीयसंज्ञपने हि सात्वव्यपदेशस्य बहुलमुपलम्भाच्च हिंसात्वमभ्युपगम्यैव परिहार उक्त-रीत्या समाश्रयणीय इति चेत्, अत्र व्रूमः, यदुक्तं यदर्थः प्रतियोगी तदर्थः प्रतिषेधः इति न्यायमर्यादेति, तन्न, "दीक्षितो न ददाति न जुहोति न पचते' इत्यत्र पुरुषार्थानामेव होमानां प्रतिशेधः क्रत्वर्थ इति स्थापितत्वात्, यच्चाप्युक्तम्-पुरुषार्थहिंसायाः शीघ्रोपस्थितिकत्वात् तस्या एव निषेधवाक्यार्थान्वयित्वमिति, तदपि न, "यदाहवनीये जुहोति' इत्यत्र शीघ्रोपस्थितपुरुषर्थाक्षामे-वाऽऽहवनीयाङ्गकत्वप्रसङ्गात्, तस्मादुभयविधहिंसानिषेधे प्रवर्तनानिवर्तनारूपयोर्विधिनिषेधयोः पदाहवनीयादिवत् परस्परविरो- धात् उत्सर्गापवादन्यायेन क्रत्वर्थहिंसाव्यतिरिक्तविषयत्वकल्पनमेव ज्यायः, अत एव भामतीकल्पतरुभ्यां विशेषविधिविहितस्य

paurṇamāsīkartavyāgneyāgnīṣomīyayāgadvayāntarālavidhānāt arthasiddhapaurṇamāsīkālasya khaṭiti pravṛttinimittāvanagatyā vilambitopasthitikasya phalānvayo na syāditi ceta-satyam-āgne yāgnīṣomīyavat upāṃśuyājasyāpi śrautapauṇarmāsīpavalatvena jñaditi pravṛttinimittāva śīghropasthiti-katvāviśeṣeṇa phalānvayasidadhyarthameva, "tāvabrāूtāmājyasyaiva nāvupāṃśu paurṇamāsyāṃ yajan' ityāhatya paurṇamāsīkālavidhānamāśrīyate | etadevāsya vidhānasya prayojanam upāṃśuyājādhikaraṇe "prayojanācca' iti sūtreṇa tadvārttikena spaṣṭīkṛtam tataśca śīghraprattītasyaiva padārthasya vākyārthānvaya iti siddhatvāt puruṣārthahimsāyā eva śīghrapasthitika-tvāt tasyā eva niṣedhyatvam, api ca yadarthatayā yataprasaktaṃ tasya niṣedhopi tadartha iti nyāyamaryādā | anyathā aprasaktapratiṣedhatvāda-sāmañjasyaṃ syāt | ata eva darśapūrṇamāsaprakaraṇāmnātaḥ "nānṛtaṃ vade' diti niṣedhaḥ prakaraṇāt kratvartho bhavan kratvarthasyaivānṛtavadanasya niṣedhaḥ, tena kratūpayogidravyādisampādanārthānṛtavadane kratvarthaniṣedhātikramāt kratorvaiguṇyam, kratumadhyepi puruṣārthānṛtavadane sati na kratovraiguṇyam,"yo nāma kratumadhyasthaḥ kalañjādīni bhakṣayet | na kratoḥ tasya vaiguṇyaṃ yathācoditasiddhitaḥ' iti nyāyāt, kintu puruṣasya pratyavāya mātram, prakaraṇāmnāto'pi yo niṣedhaḥ kratvarthasya niṣedho bhavituṃ nārhati nāsau kratvarthaḥ, yathā darśapūrṇamāsapraka-raṇāmnātaḥ "malavadvāsasā na samvadeta na tayā sahāsīta nāsyā annamadyāt' iti niṣedhaḥ, yadyapi patnyā saha samvādaḥ sahāsanañce- tyubhayaṃ kratvarthatayā arthataḥ prāpnoti, tathāpi malavadvāsasā tathā na prāpnoti, yasya vratyehana patnī anālambhukā syāt, tāmavaruddhaya yajeta' iti malavadvāsasaḥ kratau sarvātmanā udāsīnīkaraṇarūpasya avarodhasya vihitatvāt, tadannādanantu "atho khalvāhurabhyañjanaṃ vā va striyā annam abhyañcanameva na pratigrāhra'miti abhyañjanaśabdoktatatvaṅgamarūpatayā vyākhyātaṃ kratvarthatvena kathamapi na prāpnoti, evañca na hiṃsyāditi niṣedhaḥ kratsarthapuruṣārthobhayavidyahimsārūpatve svayamapi kratvarthapuruṣārthomayarapo bhavan svasya kratupuruṣasambandhabodhanārthaṃ vākyaṃ bhindyāt, evameva surāgrahaṇapānādiniṣedhakavākyānāmapi kratvarthagrahaṇādyasparśitvaṃ vaktavyam, nānyā gatirasti, na ca teṣāmastyeva pāpatvam, apitu prāyaścittena samādhīyata iti vācyam, tarhi hiṃsāpi tathā samādhīyatām, kimanena lokaprasiddhahiṃsātvanirasanavyasanena, yaccoktaṃ somapāne ucchiṣṭadoṣaniṣedhosti, "na somenocchiṣṭā bhavanti,' iti niṣedhāt, hisāyāṃ na sosti, yenāyam utsargā-pavādanyāyasya viṣayassyāditi-tanna, "somenocchiṣṭā bhavanti' ityatra ucchiṣṭatāyā eva niṣiddhatvena doṣasyāniṣiddhatvāt, na ca ucchiṣṭatvasya niṣeddhuṃyamaśakyatvāt taddoṣaniṣedhaparatvam, tarhi "na vā u etat mriyase ta riṣyasi' ityatra hiṃsātvasya ni#ेṣeddhuma-śakyatvāt tadgatadoṣābhāvādiparatvasyaiva sambhavāt na doṣo hiṃsāyām "āhave'dhnanannenasvīrāje'ti, kkacit hiṃsāviśeṣeṣu doṣābhāvapratipādanasyāpyupalambhāt, "ahiṃsan savarbhūtānyanyatra tīrthebhyaḥ' iti chāndogyaśrutau yāgīyahiṃsāyāḥ hiṃsātvamupagamya tasyāḥ niṣedhyatvāviṣkaraṇācca, śrutiṣvapi yāgīyasaṃjñapane hi sātvavyapadeśasya bahulamupalambhācca hiṃsātvamabhyupagamyaiva parihāra ukta-rītyā samāśrayaṇīya iti cet, atra vrūmaḥ, yaduktaṃ yadarthaḥ pratiyogī tadarthaḥ pratiṣedhaḥ iti nyāyamaryādeti, tanna, "dīkṣito na dadāti na juhoti na pacate' ityatra puruṣārthānāmeva homānāṃ pratiśedhaḥ kratvartha iti sthāpitatvāt, yaccāpyuktam-puruṣārthahiṃsāyāḥ śīghropasthitikatvāt tasyā eva niṣedhavākyārthānvayitvamiti, tadapi na, "yadāhavanīye juhoti' ityatra śīghropasthitapuruṣarthākṣāme-vā''havanīyāṅgakatvaprasaṅgāt, tasmādubhayavidhahiṃsāniṣedhe pravartanānivartanārūpayorvidhiniṣedhayoḥ padāhavanīyādivat parasparaviro- dhāt utsargāpavādanyāyena kratvarthahiṃsāvyatiriktaviṣayatvakalpanameva jyāyaḥ, ata eva bhāmatīkalpatarubhyāṃ viśeṣavidhivihitasya

304

सामान्यविधिना विषयीकारे ह्रुत्सर्गावादम्यायः "यथांहवनीये जुहोति' इति होममात्रस्याहवनीयान्वयविधायिना पदहोभस्यापि विषयीकारे पदहोमान्वयविशेषविधानात्, तदतिरिक्तपरत्वं सामान्यशास्त्रस्य, अत्र तु वर्णितेन न्यायेन उत्पत्तिसमय एव निषे- धस्य पुरुषार्थहिंसाविषयत्वात् न क्रत्वर्थहिम्साप्रवेशः, शाङ्करभाष्ये-उत्सर्गापवादन्यायोक्तिस्तु अविशेषप्रवृत्तत्वेनावभासमानस्य शास्त्रस्य विशेषत्याजनलक्षणगुणसाम्यात् गौणीति यच्छाङ्करभाष्यशिक्षणं कृतम्, तदयुक्तमेव, उत्सर्गापवादन्यायोक्तिस्तु अवि-शेषप्रवृत्तत्वेनावभासमानस्य शास्त्रस्य विशेषत्याजनलक्षणगुणसाम्यात् गौणीति यच्छाङ्करभाष्यशिक्षणं कृतम्, तदयुक्तमेव, उत्-सर्गापवादन्याय एव सार्वत्रिकः परिहारः, हिसायां तु मन्त्रार्थवादादिभिः हिंसात्वाभावावगमनेन सम्भवतः परिहान्तस्योपेक्षानर्ह- त्वात् भगवता भाष्यकृता हिंसाविषये परिहारान्तरमुक्तम्, यच्चोक्तं मरणोद्देश्यकमरणानुकूलव्यापारत्वं हिसात्वं हिसापदप्रवृतिनिमित्तमिति तन्न, अथोपहारकशाप्रहारादिना महतीं वेदनामुत्पादयर्था हिंसकत्वय्व्यवहारासम्भवप्रसङ्गेन वेदनत्पत्त्यनुकूलव्यापारत्वस्यैव सर्वत्रानुगततया हिंसापदप्रवृतिनिमित्तत्वे वक्तव्ये सति व्रणचिकित्सके तादात्विकतीव्रवेदनोत्पादके हिंसकत्वव्यपदेशाभावेन बलवदिष्टाजनकत्वे सति दुःखसादनव्यपारत्वमेव हिंसापदप्रवृत्तिनिमित्तम्, तत्कर्तर्येव हिसकत्वव्यवहारात्, मरणोद्देश्यकमर-णानुकूलव्यापारेऽपि अनेनैव बलवदिष्टाजनकत्वे सति अनिष्टसाधनव्यापारत्वरूपसाधारणप्रवृत्तिनिमित्तेन हिंसात्वव्यपदेशो- पपत्तेः, मरणोद्देश्यकमरणानुकूलव्यापरत्वस्य पृथक् प्रवृत्तिनिमित्तत्वकल्पनानौचित्यात्, पशुसंज्ञपनस्य तादात्विकदुःखजन- कस्यापि बलवदिष्टभूतस्वर्गजनकतया न हिंसात्वमित्यभिप्रेत्य भगवता भाष्यकृताऽयं परिहार उपन्यस्तः, न तु हिंसात्वमभ्यु पगम्य उत्सर्गापवादन्यायेन परिहारः, यथा हिंसां विधितन्निषेधविषयभेदन्यायानभिज्ञेन वादकथायां "श्येनेन यजेत' इति वाक्यमयु- क्तार्थं, श्येनपक्षिणः पुरोडाशादिवत् यागीयद्रव्यत्वे अहिंसाशास्त्रविरोधादिति शङ्किते श्येनाङ्गपशुषु आवश्यकेनापि विषयभेद-न्यायोपन्यासेन न तत्समाधानमुचितम्, किन्तु वस्तुः स्थितिमनुसरता वाक्यशेषमुदाह्मत्य कर्मनामत्वोपन्यासेनैव तत्समाधीयते, एवमिहाप्युत्सर्गापवादन्यायेन परिहार्येप्यस्मिन्नाक्षेपे वस्तुस्थितिमनुसरन् भगवान् भाष्यकारो हिसात्वाभावमेव प्रत्यपीपददिति न किञ्चिदवद्यम् ।। । ।। ।। योनेः शरीरम् ।। संसारिजीवशरीरञ्चेति - यत्र पुण्यापुण्यरूपे कर्मणी तत्रैव सुखदुःखे, यत्र च सुखदुःखे तत्रैव तद्धेतुभूतं शरीरम्, ततश्चाकाशादिषु कर्मकीत्र्तनाभावेन तत्फलभूतसुखदुःखाद्यनुभवाभावात् न तद्धेतुभूतं शरी- रमिति भावः ।। । ।। इति अन्याधिष्ठिताधिकरणम् इति दशोपनिषद्भाष्यकारैः श्रीरङ्गरामानुजमुनिभिर्विरचितायां श्रुतप्रकाशिका- व्याख्यायां भावप्रकाशिकायां तृतीयस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ।। समुदिताधिकरणसङ्ख्या - 74 - समुदितसूत्रसङ्ख्या -

sāmānyavidhinā viṣayīkāre hrutsargāvādamyāyaḥ "yathāṃhavanīye juhoti' iti homamātrasyāhavanīyānvayavidhāyinā padahobhasyāpi viṣayīkāre padahomānvayaviśeṣavidhānāt, tadatiriktaparatvaṃ sāmānyaśāstrasya, atra tu varṇitena nyāyena utpattisamaya eva niṣe- dhasya puruṣārthahiṃsāviṣayatvāt na kratvarthahimsāpraveśaḥ, śāṅkarabhāṣye-utsargāpavādanyāyoktistu aviśeṣapravṛttatvenāvabhāsamānasya śāstrasya viśeṣatyājanalakṣaṇaguṇasāmyāt gauṇīti yacchāṅkarabhāṣyaśikṣaṇaṃ kṛtam, tadayuktameva, utsargāpavādanyāyoktistu avi-śeṣapravṛttatvenāvabhāsamānasya śāstrasya viśeṣatyājanalakṣaṇaguṇasāmyāt gauṇīti yacchāṅkarabhāṣyaśikṣaṇaṃ kṛtam, tadayuktameva, ut-sargāpavādanyāya eva sārvatrikaḥ parihāraḥ, hisāyāṃ tu mantrārthavādādibhiḥ hiṃsātvābhāvāvagamanena sambhavataḥ parihāntasyopekṣānarha- tvāt bhagavatā bhāṣyakṛtā hiṃsāviṣaye parihārāntaramuktam, yaccoktaṃ maraṇoddeśyakamaraṇānukūlavyāpāratvaṃ hisātvaṃ hisāpadapravṛtinimittamiti tanna, athopahārakaśāprahārādinā mahatīṃ vedanāmutpādayarthā hiṃsakatvayvyavahārāsambhavaprasaṅgena vedanatpattyanukūlavyāpāratvasyaiva sarvatrānugatatayā hiṃsāpadapravṛtinimittatve vaktavye sati vraṇacikitsake tādātvikatīvravedanotpādake hiṃsakatvavyapadeśābhāvena balavadiṣṭājanakatve sati duḥkhasādanavyapāratvameva hiṃsāpadapravṛttinimittam, tatkartaryeva hisakatvavyavahārāt, maraṇoddeśyakamara-ṇānukūlavyāpāre'pi anenaiva balavadiṣṭājanakatve sati aniṣṭasādhanavyāpāratvarūpasādhāraṇapravṛttinimittena hiṃsātvavyapadeśo- papatteḥ, maraṇoddeśyakamaraṇānukūlavyāparatvasya pṛthak pravṛttinimittatvakalpanānaucityāt, paśusaṃjñapanasya tādātvikaduḥkhajana- kasyāpi balavadiṣṭabhūtasvargajanakatayā na hiṃsātvamityabhipretya bhagavatā bhāṣyakṛtā'yaṃ parihāra upanyastaḥ, na tu hiṃsātvamabhyu pagamya utsargāpavādanyāyena parihāraḥ, yathā hiṃsāṃ vidhitanniṣedhaviṣayabhedanyāyānabhijñena vādakathāyāṃ "śyenena yajeta' iti vākyamayu- ktārthaṃ, śyenapakṣiṇaḥ puroḍāśādivat yāgīyadravyatve ahiṃsāśāstravirodhāditi śaṅkite śyenāṅgapaśuṣu āvaśyakenāpi viṣayabheda-nyāyopanyāsena na tatsamādhānamucitam, kintu vastuḥ sthitimanusaratā vākyaśeṣamudāhmatya karmanāmatvopanyāsenaiva tatsamādhīyate, evamihāpyutsargāpavādanyāyena parihāryepyasminnākṣepe vastusthitimanusaran bhagavān bhāṣyakāro hisātvābhāvameva pratyapīpadaditi na kiñcidavadyam || | || || yoneḥ śarīram || saṃsārijīvaśarīrañceti - yatra puṇyāpuṇyarūpe karmaṇī tatraiva sukhaduḥkhe, yatra ca sukhaduḥkhe tatraiva taddhetubhūtaṃ śarīram, tataścākāśādiṣu karmakītrtanābhāvena tatphalabhūtasukhaduḥkhādyanubhavābhāvāt na taddhetubhūtaṃ śarī- ramiti bhāvaḥ || | || iti anyādhiṣṭhitādhikaraṇam iti daśopaniṣadbhāṣyakāraiḥ śrīraṅgarāmānujamunibhirviracitāyāṃ śrutaprakāśikā- vyākhyāyāṃ bhāvaprakāśikāyāṃ tṛtīyasyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ || samuditādhikaraṇasaṅkhyā - 74 - samuditasūtrasaṅkhyā -

3.2.3

सुखानुभवेऽपीति - कृतात्यय इति सूत्रांशेन स्वर्गक्षयिष्णुत्वस्य सूत्रकृताख्यापितत्वादिति भावः, दुःखित्वज्ञापनप्रकारः सर्वोषि रंहत्यथिकरणेऽस्माभिः प्रपञ्चितः तत्रैवानुसन्धेयः - भाष्ये स्वप्नमधिकृत्येति । प्रवृत्तेति शेषः, स्वप्नमधिकृत्य प्रवृत्ता श्रुतिः श्रूयत इति योजना, तेन समानकर्तृकत्वात् न क्तवानुपपत्तिः, अधिकृत्य प्रस्तुत्येत्यर्थः, भाष्ये रथयोगा इति, रथैर्युज्यन्त इति रथयोगा रथाश्वाः कर्मणि घञ् कर्तृकरण इति समासः, वेशान्ताः पल्वलानीत्यर्थः, पुष्करिण्य इति द्वितीयार्थे "सुपां सुपो भवन्ती'ति जसा-देशः, अथवा छान्दसः पूर्वसवर्णदीर्घाभावः - स्प्नं पश्यतीति हि प्रकृतमिति । यद्यपि "स यत्र स्वपिति अस्य लोकस्य सर्वाबतो मात्रा उपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवती'त्युपक्रम्य हि "न तत्र रथा' इति बृहदारण्यके श्रूयते, अत एव शाङ्करभाष्ये स यत्र प्रस्वपितीत्युक्रम्येत्येवोक्तम्, तथापि प्रस्वपितीत्यस्य अस्पष्टाथर्- त्वात् स्पष्टार्थं लौकिकं वाक्यान्तरमुपात्तम्, न त्वेतत् श्रुतिवाक्यमुपात्तमिति द्रष्टव्यम्, एवमुत्तरत्र स्वप्नं पश्यतीति प्रकृतो जीव इत्य-त्रापि द्रष्टव्यम् । भाष्ये-सन्ध्यं स्वपनस्थानमुच्यत इति, तस्य ह वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवतः इदं च परलोकस्थानं च सन्ध्यं तृतीयं स्वप्नस्थानं तस्मिन् सन्ध्ये स्थाने तिष्ठन् एते उभे स्थाने पश्यति इदं च परलोकस्थानञ्चेति श्रुतिः, यथा ग्रामसन्धिः द्वौ ग्रामौ भजते एवं स्वप्न उभौ लाकौ लक्षणतो भजते एतल्लोकवर्त्तिचक्षुराद्यजन्यरूपादिसाक्षात्कारवत्वलक्षणं परलोकलक्षणं

sukhānubhave'pīti - kṛtātyaya iti sūtrāṃśena svargakṣayiṣṇutvasya sūtrakṛtākhyāpitatvāditi bhāvaḥ, duḥkhitvajñāpanaprakāraḥ sarvoṣi raṃhatyathikaraṇe'smābhiḥ prapañcitaḥ tatraivānusandheyaḥ - bhāṣye svapnamadhikṛtyeti | pravṛtteti śeṣaḥ, svapnamadhikṛtya pravṛttā śrutiḥ śrūyata iti yojanā, tena samānakartṛkatvāt na ktavānupapattiḥ, adhikṛtya prastutyetyarthaḥ, bhāṣye rathayogā iti, rathairyujyanta iti rathayogā rathāśvāḥ karmaṇi ghañ kartṛkaraṇa iti samāsaḥ, veśāntāḥ palvalānītyarthaḥ, puṣkariṇya iti dvitīyārthe "supāṃ supo bhavantī'ti jasā-deśaḥ, athavā chāndasaḥ pūrvasavarṇadīrghābhāvaḥ - spnaṃ paśyatīti hi prakṛtamiti | yadyapi "sa yatra svapiti asya lokasya sarvābato mātrā upādāya svayaṃ vihatya svayaṃ nirmāya svena bhāsā svena jyotiṣā prasvapiti atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotirbhavatī'tyupakramya hi "na tatra rathā' iti bṛhadāraṇyake śrūyate, ata eva śāṅkarabhāṣye sa yatra prasvapitītyukramyetyevoktam, tathāpi prasvapitītyasya aspaṣṭāthar- tvāt spaṣṭārthaṃ laukikaṃ vākyāntaramupāttam, na tvetat śrutivākyamupāttamiti draṣṭavyam, evamuttaratra svapnaṃ paśyatīti prakṛto jīva itya-trāpi draṣṭavyam | bhāṣye-sandhyaṃ svapanasthānamucyata iti, tasya ha vā etasya puruṣasya dve eva sthāne bhavataḥ idaṃ ca paralokasthānaṃ ca sandhyaṃ tṛtīyaṃ svapnasthānaṃ tasmin sandhye sthāne tiṣṭhan ete ubhe sthāne paśyati idaṃ ca paralokasthānañceti śrutiḥ, yathā grāmasandhiḥ dvau grāmau bhajate evaṃ svapna ubhau lākau lakṣaṇato bhajate etallokavartticakṣurādyajanyarūpādisākṣātkāravatvalakṣaṇaṃ paralokalakṣaṇaṃ

3.2.4

भजते, परलोकवर्त्तिचक्षुराद्यजन्यरूपादिसाक्षात्कारवत्वरूपमैहलौकिकलक्षणमपि भजत इत्यर्थमस्याः श्रुतेः केचन वर्णयन्ति, भाष्ये-सृजते स हि कत्र्तेत्याह हीति, हि शब्दो हेत्वर्थः, ततश्च कत्र्तेत्यस्य सृजत इत्यनेनैकाथ्र्यात् द्देतुहेतुमद्भावाभावात् कर्तृ-त्वोपयुक्तसत्यसङ्कल्पत्वगुणशालीत्यथर्।, ततश्च सत्यसङ्कपत्वात् जीवस्य कत्र्तृत्वं युज्यत इत्यर्थः इति पूर्वपक्षिणो भावः, न च सत्यसङ्कल्पत्वादिसद्भावे जागरेऽपि जीवस्य रथादिरुाष्ट्टत्वं स्यादिति वाच्यम्, जागरदशायां तिरोहितस्य स्वप्नदशायां मुक्ता-विवाविर्भावसम्भवात्, पूर्व पश्चात् चासतां स्वप्नपदार्थानां स्वप्नकाले भवनवत् सत्यसङ्कल्पत्वस्याऽपि तन्मात्र एवाऽऽविर्भा-वोपपत्तेः, नचैवं सति प्रवुद्धस्य रथादीनद्राक्षमिति परामर्शवत् रथादीनस्त्राक्षमित्यपि परामर्शः स्यादिति वाच्यम्, स्वप्ने जागरानु-भूतपितृपितामहात्ययादिवृत्तान्तस्याननुसन्धानवत् स्वपनेऽनुभूतरथादिस्त्रष्ट्टत्वस्य जागरणे अननुसन्धाने दोषाभावात्, न च जीवस्य स्वाप्नार्थस्त्रष्ट्टत्वे शुभसूचकानेव सृष्ट्वा पश्येत् नाशुभसूचकान् इति वाच्यम्, तदानीं स्वाप्नार्थस्याऽशुभसूचकत्वाननुसन्धा- नेन तत्स्त्रष्ट्टत्वोपपत्तेः, स्वप्नदृक्कत्र्तृकेषु तैलपानतैलघटावगाहनविषभक्षणमध्वशनैकपुण्डरीकदारणादिषु सिद्धान्तेऽप्येवमेवोपपाद-नीयत्वात्, तस्मात् जीव एव कत्र्तेति पूर्वपक्षिणो भावः ।। 1 ।। जीवलिङ्गं दर्शयतीति - ततश्च परमात्मनस्तत्र प्रकृतत्वेऽपि पुत्रपौत्रादिसम्बन्धरूपस्य जीवलिङ्गस्य बलवत्वात् "एषु सुप्तेषु' इति वाक्ये जीव एव कर्तृत्वेन प्रतिपाद्यत इति भावः ।। 2 ।। तुश-ब्दसिद्धार्थ उक्त इति - जीवकर्तृकत्वरूपपूर्वपक्षव्यावर्तकतुशब्दवलात् परमात्मकर्तृकत्वं लभ्यते, मायामात्रं स्वप्ने पुष्करिण्या-

bhajate, paralokavartticakṣurādyajanyarūpādisākṣātkāravatvarūpamaihalaukikalakṣaṇamapi bhajata ityarthamasyāḥ śruteḥ kecana varṇayanti, bhāṣye-sṛjate sa hi katrtetyāha hīti, hi śabdo hetvarthaḥ, tataśca katrtetyasya sṛjata ityanenaikāthryāt ddetuhetumadbhāvābhāvāt kartṛ-tvopayuktasatyasaṅkalpatvaguṇaśālītyathar|, tataśca satyasaṅkapatvāt jīvasya katrtṛtvaṃ yujyata ityarthaḥ iti pūrvapakṣiṇo bhāvaḥ, na ca satyasaṅkalpatvādisadbhāve jāgare'pi jīvasya rathādiruाṣṭṭatvaṃ syāditi vācyam, jāgaradaśāyāṃ tirohitasya svapnadaśāyāṃ muktā-vivāvirbhāvasambhavāt, pūrva paścāt cāsatāṃ svapnapadārthānāṃ svapnakāle bhavanavat satyasaṅkalpatvasyā'pi tanmātra evā''virbhā-vopapatteḥ, nacaivaṃ sati pravuddhasya rathādīnadrākṣamiti parāmarśavat rathādīnastrākṣamityapi parāmarśaḥ syāditi vācyam, svapne jāgarānu-bhūtapitṛpitāmahātyayādivṛttāntasyānanusandhānavat svapane'nubhūtarathādistraṣṭṭatvasya jāgaraṇe ananusandhāne doṣābhāvāt, na ca jīvasya svāpnārthastraṣṭṭatve śubhasūcakāneva sṛṣṭvā paśyet nāśubhasūcakān iti vācyam, tadānīṃ svāpnārthasyā'śubhasūcakatvānanusandhā- nena tatstraṣṭṭatvopapatteḥ, svapnadṛkkatrtṛkeṣu tailapānatailaghaṭāvagāhanaviṣabhakṣaṇamadhvaśanaikapuṇḍarīkadāraṇādiṣu siddhānte'pyevamevopapāda-nīyatvāt, tasmāt jīva eva katrteti pūrvapakṣiṇo bhāvaḥ || 1 || jīvaliṅgaṃ darśayatīti - tataśca paramātmanastatra prakṛtatve'pi putrapautrādisambandharūpasya jīvaliṅgasya balavatvāt "eṣu supteṣu' iti vākye jīva eva kartṛtvena pratipādyata iti bhāvaḥ || 2 || tuśa-bdasiddhārtha ukta iti - jīvakartṛkatvarūpapūrvapakṣavyāvartakatuśabdavalāt paramātmakartṛkatvaṃ labhyate, māyāmātraṃ svapne puṣkariṇyā-

3.2.6

द्यर्थजातं परमपुरुषसृष्टमिति भाष्ये योजना, मायामात्रमित्येतत् हेतुगर्भं पक्षविशेषणम्, सर्वांशस्याऽप्याश्चय्यर्रूपत्वात् परमा-त्मसृष्टमिति भावः, ततश्च परमपुरुषसृष्टमित्येनन्मायामात्रमित्यस्य व्याख्यानमिति न मन्तव्यमिति भावः । ।न भवन्तीति वाक्- यस्य वैयथ्र्यमिति - पूर्वकालीनाभावपरत्वेनाभूवन्नित्येवं निर्देशप्रसङ्गेन लडन्तनिर्देशानुपपत्तिरित्यस्वारस्यमपि बोध्यम्, ननु यद्यपि प्रसिद्धरथादीनामभावस्य लोकसिद्धत्वेऽपि तेषामनुभवाभावो न लोकसिद्ध।, सुप्तोत्थितो हीत्थं परामृशति, पुरा यो रथो माहिष्मत्यां दृष्टः तमेव रथं स्वप्नेऽन्वभूवमिति, ततश्च कथमनुभवाभावो लोकसिद्ध इति चेत्, सत्यम्, "सृजते स हि कत्र्ता' इति सृज्यत्वकथनादेव प्रसिद्धानामननुभूतत्वस्य सिद्धिसम्भवात्, न तत्प्रतिपादनाय "न तत्रे रथाः' इत्यादिवाक्यमथर्वदिति भावः -विजातीयविचित्रार्थसृष्टिपरत्वमिति । ननु वैजात्यं लोकसिद्धम्, स्त्रष्ट्टत्वमात्रमेव हि प्रतिपिपादयिषितमिति पर्यवसन्नम्. ततश्च सृजत इत्येतन्मात्रस्यैव सार्थक्यम्, न तु "न तत्र रथा' इत्यादि पूर्व भागस्येति चेत्, सत्यम्, "जन्माद्यस्य यतः' "यतो वा इमानि' इत्यादौ इदंशब्दस्य कार्यवर्गवैचित्र्यतूचकत्वेन साफल्यवत् "न तत्र रथाः' सत्यादिवाक्यस्यापि स्वप्नार्थवैचित्र्यसूचनमुखेन अतिविचित्रस्वप्नार्थस्त्रष्ट्टत्वरूपपरब्राहृमहिमप्रतिपादने तात्पय्र्यमिति, तत्कालमात्रावसायित्वरूपमित्यनन्तरं पय्यर्वस्यतीति पूरणीयः, अथ वा इति सगाप्तौ द्रष्टव्यः । णमुलन्तमिति - "आभीक्ष्ण्#े णमुल्-

dyarthajātaṃ paramapuruṣasṛṣṭamiti bhāṣye yojanā, māyāmātramityetat hetugarbhaṃ pakṣaviśeṣaṇam, sarvāṃśasyā'pyāścayyarrūpatvāt paramā-tmasṛṣṭamiti bhāvaḥ, tataśca paramapuruṣasṛṣṭamityenanmāyāmātramityasya vyākhyānamiti na mantavyamiti bhāvaḥ | |na bhavantīti vāk- yasya vaiyathryamiti - pūrvakālīnābhāvaparatvenābhūvannityevaṃ nirdeśaprasaṅgena laḍantanirdeśānupapattirityasvārasyamapi bodhyam, nanu yadyapi prasiddharathādīnāmabhāvasya lokasiddhatve'pi teṣāmanubhavābhāvo na lokasiddha|, suptotthito hītthaṃ parāmṛśati, purā yo ratho māhiṣmatyāṃ dṛṣṭaḥ tameva rathaṃ svapne'nvabhūvamiti, tataśca kathamanubhavābhāvo lokasiddha iti cet, satyam, "sṛjate sa hi katrtā' iti sṛjyatvakathanādeva prasiddhānāmananubhūtatvasya siddhisambhavāt, na tatpratipādanāya "na tatre rathāḥ' ityādivākyamatharvaditi bhāvaḥ -vijātīyavicitrārthasṛṣṭiparatvamiti | nanu vaijātyaṃ lokasiddham, straṣṭṭatvamātrameva hi pratipipādayiṣitamiti paryavasannam. tataśca sṛjata ityetanmātrasyaiva sārthakyam, na tu "na tatra rathā' ityādi pūrva bhāgasyeti cet, satyam, "janmādyasya yataḥ' "yato vā imāni' ityādau idaṃśabdasya kāryavargavaicitryatūcakatvena sāphalyavat "na tatra rathāḥ' satyādivākyasyāpi svapnārthavaicitryasūcanamukhena ativicitrasvapnārthastraṣṭṭatvarūpaparabrāhṛmahimapratipādane tātpayryamiti, tatkālamātrāvasāyitvarūpamityanantaraṃ payyarvasyatīti pūraṇīyaḥ, atha vā iti sagāptau draṣṭavyaḥ | ṇamulantamiti - "ābhīkṣṇ#े ṇamul-

चेति णमुल्, आभीक्ष्ण्#े द्वे भवत सति द्विर्भावः ।। 3 ।। ननु तिरोधानस्य तत्सङ्कल्पायत्तत्वं प्रतिज्ञातं चेति ततो ह्रस्य तिरोधा-नविपर्ययावित्येव निर्देष्टव्यमित्यत आह - बन्धस्य तत्सङ्कल्पायत्तत्व इति । ।। 4

ceti ṇamul, ābhīkṣṇ#े dve bhavata sati dvirbhāvaḥ || 3 || nanu tirodhānasya tatsaṅkalpāyattatvaṃ pratijñātaṃ ceti tato hrasya tirodhā-naviparyayāvityeva nirdeṣṭavyamityata āha - bandhasya tatsaṅkalpāyattatva iti | || 4

3.2.6

स्वप्नवाचिवेदवाक्यविद इति - ननु स्वप्नाध्यायस्य पुराणगतस्य ग्रहणे न किञ्चिद्वाधकमिति चेन्न, श्रुतेराचक्षते च तद्विदः-

svapnavācivedavākyavida iti - nanu svapnādhyāyasya purāṇagatasya grahaṇe na kiñcidvādhakamiti cenna, śruterācakṣate ca tadvidaḥ-

3.2.6

इत्यत्र तच्छब्दस्य सन्निहितश्रुतिपरामर्शकत्वस्यैव युक्तत्वात्, श्रुतावप्यध्यायव्यवहारसत्वेन भाष्यविरोधाभावाच्च, भाष्यध्यस्वप्ना-ध्यायदेन श्रुतिरेव गृह्रत इत्यभिप्रायः । भाष्ये शुभस्य सूचकमेवेति । न च अशुभसूचकत्वापरिज्ञानात् तत्सृष्टिरिति वाच्यम्, तदानीन्तनानिष्टकारिणां चोरव्याघ्रादीनामनिष्टकारित्वेन ज्ञायमानानां सृष्टिदर्शनेन स्वाप्नसृष्टेः जीवकर्तृकत्वासम्भवादिति भावः । परे तु स्वाप्नाः पदार्थाः वियदादिवत्सत्याः, वृहदारण्यके स्वप्नमधिकृत्य "अथ रथान् रथयोगान् रथपथः सृजते' इति सृष्टयाम्नानात्, उपसंहारे स हि कत्र्तेति सुप्तजीवकत्र्तृकत्वाम्नानात् अपरमार्थस्य सृष्टेः कर्तुर्वा असम्भवात् तथा कठशाखायां "एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः' इति कामशम्दनिर्दिष्टानां स्वाप्नानां पुत्रपौत्रादीनां निर्माणश्रवणात् तस्य निर्माणस्य प्राज्ञकत्र्तृकत्वाच्च प्राज्ञकत्र्तृकाणां वियदादीनां पारमाथ्र्यवत् स्वाप्नानामपि तथ्यरूपत्वमेवोचितम्, न च प्राज्ञकत्र्तृकत्वहेतोरसिद्धिः, "एषु सुप्तेषु' इति वाक्यस्याधस्तात् परमात्मन एव प्रकृतत्वात् "तदेव शुक्रह तद्व्रहृ' इति वाक्यशेषाच्च, जीवकर्तृकत्वेऽपि जीवस्य प्राज्ञाभिन्नत्वेन प्राज्ञकर्तृकत्वानपायात्, किञ्च स्वाप्नप्रत्ययः प्रमा प्रत्ययत्वात्, संवादिप्रत्ययवदित्यनुमानाच्च स्वाप्नार्थस्य सत्यत्वसिद्धेः, नचोत्तरकालं बाधदशर्नात् असत्यत्वं भुयोर्भिन्नविषयत्वेन बाध्यबाधकभावाभावात्, एकस्यैव क्षीरस्य कालान्तरे दधिभाववत् स्वप्नेरथादिरूपाणामेव तेषां जाग्रद्दशायां तद्भिन्नरूपेण परिणामसम्भवेन बाध्यबाधकत्वेनाभिमतयोः कालभेदेन वस्तुद्वयविषययोरविरोधात्, अथवा सर्वं सर्वरूपमेव निद्रारूपव्यञ्जकसमवधाने रथाद्यात्मना गृह्रते, अतद्रूपत्वव्यञ्जिका तु जाग्रद्दशा, किञ्च केषाञ्चित् स्वप्नानां जाग्रत्प्रत्ययसंवाददर्शनात् तत्सामान्यादितरेषामपि स्वप्नानां तथात्वं वक्तव्यम्, एवं प्रामाण्योपपादनसम्भवे अप्रामाण्याश्रयणस्यान्याय्यत्वात्, न तत्र रथा इत्यादि रथाद्यभावश्रुतिस्तु जाग्रदवस्थादर्शनयोग्या न सन्तीत्येवं भाक्ततया व्याख्येया, इत्येवमाद्याभ्यां सूत्राभ्यां पूर्वपक्षं कृत्वा माया मात्रं तु इत्यादिभिः सूत्रैः सिद्धान्तः कृतः, मायामात्रं, न परमार्थगन्धोस्तीत्यर्थः, परमार्थवस्तुधर्माणां देशकालनिमित्ताबाधानां कार्त्स्न्#ेन तत्राभावात्,न तावत् स्वप्ने रथगिरिनदीसमुद्रादीनामुचितो देशः सम्भवति, अतिस्वल्पे स्वप्नदृग्देहदेशे रथादीनामवकाशासम्भवात्, न च तत्रैव "बहिष्कृ#ुलायादवरश्चरित्वा स ईयते अमृतो यत्र काम'मिति कुलायशाब्दितात् शरीरात् बहिश्चरित्वा यत्र विषये कामो भवति तत्र तत्र ईयते गच्छतीति शरीरात् बहिस्सञ्चरणश्रवणेन स्वप्नदृक् न स्वदेहान्तर्गतदेश एव स्वाप्नान् पदार्थान् पश्यति, येन देशस्याननुरूपत्वं स्यादिति वाच्यम्, देहाद्वहिस्सञ्चरणे दण्डताडनादावनुत्थानप्रसङ्गेन तस्याः श्रुतेरुपपत्तिविरुद्धत्वात्, "स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते' इति श्रुतिवशाच्च बहिष्कि#ुलायश्रुतेर्गौणत्वस्य वक्तव्यत्वात् स्वप्नदृग्देहान्तर्वर्तिदेशस्यैव स्वाप्नपदार्थदेशत्वात् तस्य च तदुचितदेशसम्पत्त्यभावात् देशस्यदुर्निरूपत्वं सिद्धम्, तथा मुहूर्तमात्रेस्वप्नकालेन चिरकालसाध्यविवाहपुत्रोत्पादनादय-स्सम्भवन्ति, न वा रथाद्युत्पत्तिनिमित्तानि दार्वादीनि तद्दर्शननिमित्तानि वा बाह्रकरणानि वा सम्भ- वन्ति, यच्चोक्तं कालभेदेन भिन्नविषयत्वात् न प्रतीत्योर्बाध्यबाधकभाव इति, तन्न, नहि जात्वीश्वरगृहे चिरस्थितरजतभाजनानि शुक्तिभावमनुभवन्ति दृश्यन्ते, न वाऽन्येन रजततया अनुभूयमानानि वस्तूनि अन्येन अनाकुलेन्द्रियेण पुंसा शुक्तित्वेनाऽनुभू- यन्ते, नाप्येकस्य सर्वदा सर्वरूपत्वमिति पक्षः सम्भवति, तथा सति सर्वास्य वस्तुनः सर्वर्थक्रियाकारित्वप्रसङ्गात्, तस्मादुपपत्ति- विरुद्धा सगश्र्रुतिरुपपत्तिसहितप्रक्रमश्रुतरथाद्यभावश्रुत्यनुरोधेन भाक्ततया व्याख्येया, सृजते प्रत्येतीत्यर्थः. स हि कत्र्तेत्यत्रापि नहि जीवस्यसुप्तस्य रथादिषु स्त्रष्टत्वं वक्तुं शक्यते, तद्दर्शननिमित्तसुकृतदुष्कृतकर्तृत्वेन तत्कर्तृत्वमुपचरितम्, एतेन "एषु सुप्तेषु जागर्ति' इति कठशाखायां निर्माणश्रुतिः भाक्ततया व्याख्येया, यदप्युक्तं प्राज्ञमेतं निर्मातारमामनन्तीति तदसत्, बृहदारण्यके "स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्विपिति' इति जीवव्यापारश्रवणात् इहाप्येषु सुप्तेषु जागत्र्तीति प्रसिद्धानुवा-

ityatra tacchabdasya sannihitaśrutiparāmarśakatvasyaiva yuktatvāt, śrutāvapyadhyāyavyavahārasatvena bhāṣyavirodhābhāvācca, bhāṣyadhyasvapnā-dhyāyadena śrutireva gṛhrata ityabhiprāyaḥ | bhāṣye śubhasya sūcakameveti | na ca aśubhasūcakatvāparijñānāt tatsṛṣṭiriti vācyam, tadānīntanāniṣṭakāriṇāṃ coravyāghrādīnāmaniṣṭakāritvena jñāyamānānāṃ sṛṣṭidarśanena svāpnasṛṣṭeḥ jīvakartṛkatvāsambhavāditi bhāvaḥ | pare tu svāpnāḥ padārthāḥ viyadādivatsatyāḥ, vṛhadāraṇyake svapnamadhikṛtya "atha rathān rathayogān rathapathaḥ sṛjate' iti sṛṣṭayāmnānāt, upasaṃhāre sa hi katrteti suptajīvakatrtṛkatvāmnānāt aparamārthasya sṛṣṭeḥ karturvā asambhavāt tathā kaṭhaśākhāyāṃ "eṣu supteṣu jāgarti kāmaṃ kāmaṃ puruṣo nirmimāṇaḥ' iti kāmaśamdanirdiṣṭānāṃ svāpnānāṃ putrapautrādīnāṃ nirmāṇaśravaṇāt tasya nirmāṇasya prājñakatrtṛkatvācca prājñakatrtṛkāṇāṃ viyadādīnāṃ pāramāthryavat svāpnānāmapi tathyarūpatvamevocitam, na ca prājñakatrtṛkatvahetorasiddhiḥ, "eṣu supteṣu' iti vākyasyādhastāt paramātmana eva prakṛtatvāt "tadeva śukraha tadvrahṛ' iti vākyaśeṣācca, jīvakartṛkatve'pi jīvasya prājñābhinnatvena prājñakartṛkatvānapāyāt, kiñca svāpnapratyayaḥ pramā pratyayatvāt, saṃvādipratyayavadityanumānācca svāpnārthasya satyatvasiddheḥ, nacottarakālaṃ bādhadaśarnāt asatyatvaṃ bhuyorbhinnaviṣayatvena bādhyabādhakabhāvābhāvāt, ekasyaiva kṣīrasya kālāntare dadhibhāvavat svapnerathādirūpāṇāmeva teṣāṃ jāgraddaśāyāṃ tadbhinnarūpeṇa pariṇāmasambhavena bādhyabādhakatvenābhimatayoḥ kālabhedena vastudvayaviṣayayoravirodhāt, athavā sarvaṃ sarvarūpameva nidrārūpavyañjakasamavadhāne rathādyātmanā gṛhrate, atadrūpatvavyañjikā tu jāgraddaśā, kiñca keṣāñcit svapnānāṃ jāgratpratyayasaṃvādadarśanāt tatsāmānyāditareṣāmapi svapnānāṃ tathātvaṃ vaktavyam, evaṃ prāmāṇyopapādanasambhave aprāmāṇyāśrayaṇasyānyāyyatvāt, na tatra rathā ityādi rathādyabhāvaśrutistu jāgradavasthādarśanayogyā na santītyevaṃ bhāktatayā vyākhyeyā, ityevamādyābhyāṃ sūtrābhyāṃ pūrvapakṣaṃ kṛtvā māyā mātraṃ tu ityādibhiḥ sūtraiḥ siddhāntaḥ kṛtaḥ, māyāmātraṃ, na paramārthagandhostītyarthaḥ, paramārthavastudharmāṇāṃ deśakālanimittābādhānāṃ kārtsn#ेna tatrābhāvāt,na tāvat svapne rathagirinadīsamudrādīnāmucito deśaḥ sambhavati, atisvalpe svapnadṛgdehadeśe rathādīnāmavakāśāsambhavāt, na ca tatraiva "bahiṣkṛ#ुlāyādavaraścaritvā sa īyate amṛto yatra kāma'miti kulāyaśābditāt śarīrāt bahiścaritvā yatra viṣaye kāmo bhavati tatra tatra īyate gacchatīti śarīrāt bahissañcaraṇaśravaṇena svapnadṛk na svadehāntargatadeśa eva svāpnān padārthān paśyati, yena deśasyānanurūpatvaṃ syāditi vācyam, dehādvahissañcaraṇe daṇḍatāḍanādāvanutthānaprasaṅgena tasyāḥ śruterupapattiviruddhatvāt, "sve śarīre yathākāmaṃ parivartate' iti śrutivaśācca bahiṣki#ुlāyaśrutergauṇatvasya vaktavyatvāt svapnadṛgdehāntarvartideśasyaiva svāpnapadārthadeśatvāt tasya ca taducitadeśasampattyabhāvāt deśasyadurnirūpatvaṃ siddham, tathā muhūrtamātresvapnakālena cirakālasādhyavivāhaputrotpādanādaya-ssambhavanti, na vā rathādyutpattinimittāni dārvādīni taddarśananimittāni vā bāhrakaraṇāni vā sambha- vanti, yaccoktaṃ kālabhedena bhinnaviṣayatvāt na pratītyorbādhyabādhakabhāva iti, tanna, nahi jātvīśvaragṛhe cirasthitarajatabhājanāni śuktibhāvamanubhavanti dṛśyante, na vā'nyena rajatatayā anubhūyamānāni vastūni anyena anākulendriyeṇa puṃsā śuktitvenā'nubhū- yante, nāpyekasya sarvadā sarvarūpatvamiti pakṣaḥ sambhavati, tathā sati sarvāsya vastunaḥ sarvarthakriyākāritvaprasaṅgāt, tasmādupapatti- viruddhā sagaśrrutirupapattisahitaprakramaśrutarathādyabhāvaśrutyanurodhena bhāktatayā vyākhyeyā, sṛjate pratyetītyarthaḥ. sa hi katrtetyatrāpi nahi jīvasyasuptasya rathādiṣu straṣṭatvaṃ vaktuṃ śakyate, taddarśananimittasukṛtaduṣkṛtakartṛtvena tatkartṛtvamupacaritam, etena "eṣu supteṣu jāgarti' iti kaṭhaśākhāyāṃ nirmāṇaśrutiḥ bhāktatayā vyākhyeyā, yadapyuktaṃ prājñametaṃ nirmātāramāmanantīti tadasat, bṛhadāraṇyake "svayaṃ vihatya svayaṃ nirmāya svena bhāsā svena jyotiṣā prasvipiti' iti jīvavyāpāraśravaṇāt ihāpyeṣu supteṣu jāgatrtīti prasiddhānuvā-

3.2.6

दात्, जीव एवायं स्वयं कामानां निर्माता सङ्कीत्त्र्यते , ब्राहृप्रकरणन्तु तदभेदबोधनार्थत्वान्न विरुद्धयते, ततश्च प्राज्ञकर्तृकत्वहेतो-रसिद्धिः, अस्तु वा प्राज्ञकर्तृकत्वम्, न चास्माभिः स्वप्नेऽपि प्राज्ञव्यापारः प्रतिषिद्धयते, तस्य सर्वेश्वरत्यात् सर्वास्वप्यवस्थासु अधिष्ठातृत्वोपपत्तेः, न ह्रेतावता प्राज्ञकत्र्तृकत्वमात्रेण सत्यत्वं साधयितुं शक्यम्, प्रत्यक्षविरोधात्, एवमपरमार्थद्रव्यावच्छिन्नस्य स्वप्नदर्शनस्य प्रमाणबलात् सूचकत्वमप्यभ्युपेयम्, ननु न जीवकर्तृकत्वश्रुतेरौपचारिकत्वमभ्युपेयम्, सत्यसङ्कल्पस्य तस्य सृष्टि-सम्भवादिति शङ्कापकरणार्थं "पराभिध्यानात्तु' इत्यादिसूत्रद्वयं वर्णयन्ति, तत्र दूष्यांशमनूद्य दूषयति, परे त्वित्यादिना, एषां च जीवकर्तृकत्वमेव सृजत इत्युच्यत इत्यस्यानन्तरमिति यदुक्तं पूर्वपक्षिणेति शेषः । तच्चौपचारिकमिति - तच्चोच्यमानं जीवकर्तृक-त्वमौपचारिकमुपचरितमित्यर्थः, ननु न देशस्य दुर्निरूपत्वं, यदि वयं संवृते देहदेश एव स्वाप्नार्थानां सृष्टिमभ्युपगच्छामः, तदा हि तस्य दुनिर्रूपता नैवमभ्युपगम्यते, "बहिष्कुलायादवरश्चरित्वास ईयते अमृतो, यत्र हिरण्मयः पुरुष एकहंसः' इति श्रुतेरित्या-शङ्कय सुप्तस्य जन्तोः क्षणमात्रेण योजनशतान्तरितदेशपर्यटनसामथ्र्याभावात् "स्वे शरीरे यथा कामं परिवत्र्तते' इति स्वशरीर एव स्वप्नावस्थस्य परिवर्तनाम्नानाच्च बहिष्कुलायश्रुतिरुपचरितार्थेत्युक्तम्, तदेतदनुभाषते, बहिष्कुलायादवरश्चरित्वेति, "एषु "सुप्तेषु जागर्त्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः' इति कठबल्लीषु न प्राज्ञकर्तृकत्वमभिधीयते, "य एषु सुप्तेषु जागत्र्ती'ति प्रसिद्धानुवादाज्जीव एवायं कामानां निर्माता सङ्कीत्र्यते, तस्मिन् प्रकरणे "तदेव शुक्रं तद्व्रहृ' इति सङ्कीत्र्तनं जीवस्य ब्राहृाभेदोप दशार्थमित्येतदनुभाषते । तस्मिन् प्रकरण इत्यादिना - तस्मिन् प्रकरण इति कठचल्लीस्वप्नप्रकरण इत्यर्थः, न तु बहिष्कुलायादवरश्चरित्वेति प्रकरण इति भ्रमितव्यम्, तस्य वृहदारण्यकवाक्यस्थतया तत्र ब्राहृप्रकरणाभावात् परैस्तथाऽनुक्तेश्च, तच्च द्वितीयमिति मायामात्रं सूत्रानन्तरं "पराभिध्यानात्' इत्यस्मात् प्राक् पठितमिति भावः । अस्य बन्धमोक्षौ हीति - परमात्मा-ज्ञानज्ञानाधीनावित्यर्थः । स्वाप्नार्थानां जीवकत्र्तृकतयेति - यद्यपि न परैर्मिथ्यात्वे जीवकर्तृकत्वं हेतूकृतम्, किन्तु प्राज्ञकत्र्तृकत्वरूपहेत्वभावसम्पादकत्वेन जीवकर्तृकत्वं वर्णितम्, तथापि साधकाभावस्य बाधकत्वमिति न्यायेन सत्यत्वसाधकाभावस्य तदभावसाधकत्वलक्षणं तद्वाधकत्वमस्तीत्यभिप्रेत्य तथोक्तम्, एवमुत्तरत्रापि द्रष्यव्यम् । श्रुतिवाक्यकृतसत्यत्वशङ्केति -

dāt, jīva evāyaṃ svayaṃ kāmānāṃ nirmātā saṅkīttryate , brāhṛprakaraṇantu tadabhedabodhanārthatvānna viruddhayate, tataśca prājñakartṛkatvaheto-rasiddhiḥ, astu vā prājñakartṛkatvam, na cāsmābhiḥ svapne'pi prājñavyāpāraḥ pratiṣiddhayate, tasya sarveśvaratyāt sarvāsvapyavasthāsu adhiṣṭhātṛtvopapatteḥ, na hretāvatā prājñakatrtṛkatvamātreṇa satyatvaṃ sādhayituṃ śakyam, pratyakṣavirodhāt, evamaparamārthadravyāvacchinnasya svapnadarśanasya pramāṇabalāt sūcakatvamapyabhyupeyam, nanu na jīvakartṛkatvaśruteraupacārikatvamabhyupeyam, satyasaṅkalpasya tasya sṛṣṭi-sambhavāditi śaṅkāpakaraṇārthaṃ "parābhidhyānāttu' ityādisūtradvayaṃ varṇayanti, tatra dūṣyāṃśamanūdya dūṣayati, pare tvityādinā, eṣāṃ ca jīvakartṛkatvameva sṛjata ityucyata ityasyānantaramiti yaduktaṃ pūrvapakṣiṇeti śeṣaḥ | taccaupacārikamiti - taccocyamānaṃ jīvakartṛka-tvamaupacārikamupacaritamityarthaḥ, nanu na deśasya durnirūpatvaṃ, yadi vayaṃ saṃvṛte dehadeśa eva svāpnārthānāṃ sṛṣṭimabhyupagacchāmaḥ, tadā hi tasya dunirrūpatā naivamabhyupagamyate, "bahiṣkulāyādavaraścaritvāsa īyate amṛto, yatra hiraṇmayaḥ puruṣa ekahaṃsaḥ' iti śruterityā-śaṅkaya suptasya jantoḥ kṣaṇamātreṇa yojanaśatāntaritadeśaparyaṭanasāmathryābhāvāt "sve śarīre yathā kāmaṃ parivatrtate' iti svaśarīra eva svapnāvasthasya parivartanāmnānācca bahiṣkulāyaśrutirupacaritārthetyuktam, tadetadanubhāṣate, bahiṣkulāyādavaraścaritveti, "eṣu "supteṣu jāgartti kāmaṃ kāmaṃ puruṣo nirmimāṇaḥ' iti kaṭhaballīṣu na prājñakartṛkatvamabhidhīyate, "ya eṣu supteṣu jāgatrtī'ti prasiddhānuvādājjīva evāyaṃ kāmānāṃ nirmātā saṅkītryate, tasmin prakaraṇe "tadeva śukraṃ tadvrahṛ' iti saṅkītrtanaṃ jīvasya brāhṛाbhedopa daśārthamityetadanubhāṣate | tasmin prakaraṇa ityādinā - tasmin prakaraṇa iti kaṭhacallīsvapnaprakaraṇa ityarthaḥ, na tu bahiṣkulāyādavaraścaritveti prakaraṇa iti bhramitavyam, tasya vṛhadāraṇyakavākyasthatayā tatra brāhṛprakaraṇābhāvāt paraistathā'nukteśca, tacca dvitīyamiti māyāmātraṃ sūtrānantaraṃ "parābhidhyānāt' ityasmāt prāk paṭhitamiti bhāvaḥ | asya bandhamokṣau hīti - paramātmā-jñānajñānādhīnāvityarthaḥ | svāpnārthānāṃ jīvakatrtṛkatayeti - yadyapi na parairmithyātve jīvakartṛkatvaṃ hetūkṛtam, kintu prājñakatrtṛkatvarūpahetvabhāvasampādakatvena jīvakartṛkatvaṃ varṇitam, tathāpi sādhakābhāvasya bādhakatvamiti nyāyena satyatvasādhakābhāvasya tadabhāvasādhakatvalakṣaṇaṃ tadvādhakatvamastītyabhipretya tathoktam, evamuttaratrāpi draṣyavyam | śrutivākyakṛtasatyatvaśaṅketi -

तृतीयोऽध्यायः (cont. 5)

3.2.6

सर्गनिर्माणादिश्रुतिवाक्यकृतसत्यत्वशङ्केत्यर्थः । व्याववहारिकसत्यत्वनिवृत्त्यविरोधादिति - अभिमतार्थविरुद्धत्वे हि त्याग उचित इति भावः, यद्यपि तैरेव नचास्माभिः स्वप्ने प्राज्ञव्यापारः प्रतिषिध्यते, स्वप्ने प्राज्ञव्यापारः प्रतिषिध्यते, तस्य सर्वेश्वरत्वात् सर्वाप्वप्यवस्थास्वधिष्ठतृत्वोपपत्तेः, अपि तु न प्राज्ञर्तृकत्वस्य सत्यत्वसाधकत्वमित्युक्तम्, तथापि पूर्वस्मिन् ग्रन्थे परमात्मकत्र्तृ-कत्वव्युदासेन जीवकर्तृकत्वं प्रसाध्य पुनः परमात्मकर्तृकत्वं प्रसाधयतो वाक्यं कथं "विप्रतिषेधाच्चासमञ्जस'मिति न्यायमतिवत्र्तेत इति भावः । जीवस्त्रष्ट्टत्वस्येति - ततश्चायमप्यपरो विप्रतिषेध इति भावः । एवं जीवानामिति - "पराभिध्यानात्' इति साक्षात् सूत्रितत्वादिति योजना, अथवा साक्षादित्यस्य स्वाप्नार्थकर्तृकत्वाभावस्येत्यनेनान्वयः, साक्षात्कर्तृकत्वाभावस्य मुख्यकत्र्तृकत्वा-भावस्येत्यर्थः । न त्वनुपयुक्तविरुद्धानीति - यद्यपि विरुद्धान्यप्यनुपयुक्तान्येव, तथापि बलीवर्दन्यायेन सूत्रार्थविरुद्धत्वे साध्य-स्यात्यन्तपरिहत्र्तव्यत्वख्यापनार्थं तदुपादानम्, यस्मिन् साध्ये सूत्राण्यनुपयुक्तानि विरुद्धानि च न स्युः तदेव साध्यं भवितु-मर्हतीत्यर्थः, अर्थक्रियाया इति छेदः, सूचनरूपार्थक्रियाकारित्वस्य सत्यत्वासाधकत्वेन मिथ्यात्वविरोधित्वादित्यर्थः । अध्या-हारव्युत्क्रमान्वयावित्यादि - अयमर्थः, पराभिध्यानात्तिरोहितमाविर्भवतीति योजनायाम् आविर्भवतीतिपदाध्याहारः परा-भिध्यानादिति पञ्चम्यन्तपदस्य तिरोहितमित्यनेनाव्यवहितान्वयः परित्यज्य आविर्भवतीत्यनेनान्वयात् व्युत्क्रमान्वय इति । तिरोभावशब्दस्य प्रकृतत्वादिति - तिरोहितमाविर्भवतीत्याविर्भावस्यैव त्वन्मते प्राधान्येन प्रकृतत्वादित्यर्थः । स इति परा-मर्शायोग्यत्वाच्चेति - न च सिद्धान्तेऽप्येष दोषः समान इति वाच्यम् पूर्वोक्तप्राधान्याप्राधान्य एव तात्पर्यात् । निरूप्य-

sarganirmāṇādiśrutivākyakṛtasatyatvaśaṅketyarthaḥ | vyāvavahārikasatyatvanivṛttyavirodhāditi - abhimatārthaviruddhatve hi tyāga ucita iti bhāvaḥ, yadyapi taireva nacāsmābhiḥ svapne prājñavyāpāraḥ pratiṣidhyate, svapne prājñavyāpāraḥ pratiṣidhyate, tasya sarveśvaratvāt sarvāpvapyavasthāsvadhiṣṭhatṛtvopapatteḥ, api tu na prājñartṛkatvasya satyatvasādhakatvamityuktam, tathāpi pūrvasmin granthe paramātmakatrtṛ-katvavyudāsena jīvakartṛkatvaṃ prasādhya punaḥ paramātmakartṛkatvaṃ prasādhayato vākyaṃ kathaṃ "vipratiṣedhāccāsamañjasa'miti nyāyamativatrteta iti bhāvaḥ | jīvastraṣṭṭatvasyeti - tataścāyamapyaparo vipratiṣedha iti bhāvaḥ | evaṃ jīvānāmiti - "parābhidhyānāt' iti sākṣāt sūtritatvāditi yojanā, athavā sākṣādityasya svāpnārthakartṛkatvābhāvasyetyanenānvayaḥ, sākṣātkartṛkatvābhāvasya mukhyakatrtṛkatvā-bhāvasyetyarthaḥ | na tvanupayuktaviruddhānīti - yadyapi viruddhānyapyanupayuktānyeva, tathāpi balīvardanyāyena sūtrārthaviruddhatve sādhya-syātyantaparihatrtavyatvakhyāpanārthaṃ tadupādānam, yasmin sādhye sūtrāṇyanupayuktāni viruddhāni ca na syuḥ tadeva sādhyaṃ bhavitu-marhatītyarthaḥ, arthakriyāyā iti chedaḥ, sūcanarūpārthakriyākāritvasya satyatvāsādhakatvena mithyātvavirodhitvādityarthaḥ | adhyā-hāravyutkramānvayāvityādi - ayamarthaḥ, parābhidhyānāttirohitamāvirbhavatīti yojanāyām āvirbhavatītipadādhyāhāraḥ parā-bhidhyānāditi pañcamyantapadasya tirohitamityanenāvyavahitānvayaḥ parityajya āvirbhavatītyanenānvayāt vyutkramānvaya iti | tirobhāvaśabdasya prakṛtatvāditi - tirohitamāvirbhavatītyāvirbhāvasyaiva tvanmate prādhānyena prakṛtatvādityarthaḥ | sa iti parā-marśāyogyatvācceti - na ca siddhānte'pyeṣa doṣaḥ samāna iti vācyam pūrvoktaprādhānyāprādhānya eva tātparyāt | nirūpya-

3.2.6

मिति - विचारणीयमित्यर्थः । न्यायविदामिति - उक्थ्याग्निष्टोमाधिकरणन्यायविदामित्यर्थः, "अप्यग्निष्टोमे राजन्यस्य गृह्वीयात् अप्युक्थ्ये ग्राह्रः' इति विहितस्य षोडशीग्रहस्य स्तोत्रशस्त्राद्यङ्गकत्वे अग्निष्टोमोक्थ्यस्तोत्राभ्यां तस्य यागस्य समाप्त्यभावेन उक्थ्यत्वाग्निष्टोमत्वरूपोद्देश्यविशेषणभङ्गप्रसङ्गाद्विधेयस्य षोडशीग्रहस्य शस्त्राद्यङ्गराहित्यमेवाश्रयणीयमिति पूर्वपक्षे प्राप्ते साङ्ग-प्रधानाविधायकत्वात् विधेस्तत्स्वारस्यस्याभञ्जनीयतया अग्निष्टोमत्वोक्थ्यत्वरूपोद्देश्योपमर्दः सोढव्यः, ततश्च य उक्थ्यसंस्थः प्राप्तः स षोडशीसंस्थः कत्र्तव्य इति भवतीति व्यवस्थापितम्, न च स्वाप्नार्थानामिति प्राक्कालीनपदं प्रयोगबाहुल्यात् तद्धिता इत्यत्र बहुवचननिर्देशेन "अन्यत्रापि तद्धितप्रत्यया भवन्ती'ति प्रतिपादितत्वाच्च सौम्यधुरीणादिवत् साध्विति मन्तव्यम् । ज्ञाना-धिष्ठितेनेति - ततश्चाणोरपि जीवस्य धर्मभूतज्ञानेन अनेकदेशाधिष्ठानमुपपद्यत इति भावः । बहिर्वृत्त्युपपत्तेरिति - बहिव्र्यापा-रोपपत्तेरित्यर्थः, अनेन "प्राणेन रक्षन्नवरं कुलायम्' इति श्रुत्यर्थः प्रदर्शितो भवति, प्राणेन सहितं कुलायं धर्मभूतज्ञानेन रक्षन्निति तस्यार्थः, एतेन बहिष्कुलायश्रुतेर्गौणत्वं बदन्तः प्रत्याख्याताः, कुलायात् बहिस्चरणस्य वस्तुतोऽभावे पूर्वकुलायस्य विनाश- प्रसङ्गेन रक्षणप्रतिपादनं व्यर्थं स्यात्, अतो बहिष्कुलायश्रुतेः सञ्चरणे तात्पर्यमवसीयते, नन #ु "स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते' इति श्रुतिविरोधात् "बहिष्कुलायादवरश्चारित्वा' इति बहिष्कुलायश्रुतिः गौणी व्याख्यातव्या, यो हि वसन्नपि शरीरे न तेन प्रयोजनम्, करोति बहिरिव शरीरात् भवतीत्युच्यते, न च शरीरात् बहस्संचरणेऽपि तस्यापि शरीरस्य स्वीयत्वादेव स्वे शरीर इत्युपपद्यत इति वाच्यम्, तथात्वे स्व इत्यस्य वैयथ्र्यप्रसङ्गात्, अवश्यञ्च बहिष्कुलायश्रुतेः भाक्तत्वमभ्युपेयम्, अन्यथा प्रधान-

miti - vicāraṇīyamityarthaḥ | nyāyavidāmiti - ukthyāgniṣṭomādhikaraṇanyāyavidāmityarthaḥ, "apyagniṣṭome rājanyasya gṛhvīyāt apyukthye grāhraḥ' iti vihitasya ṣoḍaśīgrahasya stotraśastrādyaṅgakatve agniṣṭomokthyastotrābhyāṃ tasya yāgasya samāptyabhāvena ukthyatvāgniṣṭomatvarūpoddeśyaviśeṣaṇabhaṅgaprasaṅgādvidheyasya ṣoḍaśīgrahasya śastrādyaṅgarāhityamevāśrayaṇīyamiti pūrvapakṣe prāpte sāṅga-pradhānāvidhāyakatvāt vidhestatsvārasyasyābhañjanīyatayā agniṣṭomatvokthyatvarūpoddeśyopamardaḥ soḍhavyaḥ, tataśca ya ukthyasaṃsthaḥ prāptaḥ sa ṣoḍaśīsaṃsthaḥ katrtavya iti bhavatīti vyavasthāpitam, na ca svāpnārthānāmiti prākkālīnapadaṃ prayogabāhulyāt taddhitā ityatra bahuvacananirdeśena "anyatrāpi taddhitapratyayā bhavantī'ti pratipāditatvācca saumyadhurīṇādivat sādhviti mantavyam | jñānā-dhiṣṭhiteneti - tataścāṇorapi jīvasya dharmabhūtajñānena anekadeśādhiṣṭhānamupapadyata iti bhāvaḥ | bahirvṛttyupapatteriti - bahivryāpā-ropapatterityarthaḥ, anena "prāṇena rakṣannavaraṃ kulāyam' iti śrutyarthaḥ pradarśito bhavati, prāṇena sahitaṃ kulāyaṃ dharmabhūtajñānena rakṣanniti tasyārthaḥ, etena bahiṣkulāyaśrutergauṇatvaṃ badantaḥ pratyākhyātāḥ, kulāyāt bahiscaraṇasya vastuto'bhāve pūrvakulāyasya vināśa- prasaṅgena rakṣaṇapratipādanaṃ vyarthaṃ syāt, ato bahiṣkulāyaśruteḥ sañcaraṇe tātparyamavasīyate, nana #ु "sve śarīre yathākāmaṃ parivartate' iti śrutivirodhāt "bahiṣkulāyādavaraścāritvā' iti bahiṣkulāyaśrutiḥ gauṇī vyākhyātavyā, yo hi vasannapi śarīre na tena prayojanam, karoti bahiriva śarīrāt bhavatītyucyate, na ca śarīrāt bahassaṃcaraṇe'pi tasyāpi śarīrasya svīyatvādeva sve śarīra ityupapadyata iti vācyam, tathātve sva ityasya vaiyathryaprasaṅgāt, avaśyañca bahiṣkulāyaśruteḥ bhāktatvamabhyupeyam, anyathā pradhāna-

3.2.7

प्रकरणार्थविरोधापत्तेः, आत्मनः स्वयञ्ज्योतिष्ट्वं प्रतिपादयितुं प्रवृत्ते हि प्रकरणे जाग्रदवस्थायामादित्यादिन्तेतिव्यतिकारात् तद्दुविवेचमिति तद्विवेचनार्थं स्वप्नावस्थाऽवतारिता, तत्र यदि सृष्टिः प्रतिपाद्येत तदा तत्रापि तद्दुविर्वेचं स्यात्, आदित्यचन्द्राग्नि-वाक्प्रतिभासस्य तदानीमपि सत्वात्, अतः प्रधानप्रतिपाद्यविरोधात् स्वर्गार्थज्योतिष्टोमप्रकरणे तदङ्गविध्यर्थवादस्य "को हि तद्वे-दयत्द्यमुष्मिन् लोकेऽस्ति वा नवां' इति वाक्यस्व स्वाप्नसृष्टिवचनस्य न स्वार्थे तात्पय्र्यम्, इहापि "न तत्र रथा न रथयोगा न रथपन्थानो भवन्ति' इत्युपक्रमेणैव सृष्टिवचनस्यापारमाथिर्कविषयत्वं द्योतितम्, न च लोकसिद्धतदपारमाथ्र्यकथने वाक्यवैयथ्र्य- मिति वाच्यम्, लोकसिद्धस्वाप्नरथादिमिथ्यात्वस्य स्वयञ्ज्योतिष्ट्वविवेचनोपयोगित्वेनानुवादोपपत्तेरिति चेत्, मैवम्, उक्तरीत्या बहिष्कुलायश्रुतेः तात्पर्यवत्वात्, "स्वे शरीरे' इति श्रुतिरपि स्वाप्नशरीराणां घर्मभूतज्ञानमात्रव्याप्त्यैव स्वाधिष्ठितानामणोर्जीवस्य यथाकामं सञ्चरणपरत्वात् अनेकजनपदाधिपतेर्महारजस्य स्वजनपदेषु स्वीयत्वाविशेषेण यथेष्टसञ्चरणपात्वत् "स यथा महाराजो जानपदान् गृहीत्वा स्वे जनपदे यथाकामं परिवर्तते' इति पूर्ववाक्यानुसारेण सौभरिन्यायेन शरीरेषु यथेष्टं स्चरणप्रतिपादनपरत्वा-दस्य वाक्यस्य स्वपदस्य च स्वीयत्वरूपहेतुसाधारण्यप्रतिपादनपरत्वेन सार्थक्यात् प्रकरणस्य रथादिमिथ्यात्वप्रतिपादनद्वारा स्व-यञ्ज्योतिष्ट्वप्रतिपादनार्थत्वमप्यसत्,आदित्यादीनामवभासकानाम् अभावेऽपि मनस आत्मव्यतिरिक्तस्य सत्त्वेन सञ्वयञ्जयोति-ष्ट्वस्यासिद्धेः, न च मनः स्वप्ने सदपि दृश्यत्वान्नात्मावमासकमिति वाच्यम्, तर्हि आदित्यानामपि दृश्यत्वाविशेषेणानवभासक-त्वसिद्धेः तद्वयतिरेकप्रतिपादनस्य व्यर्थत्वात्, "अस्तमिते आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्न्रमस्यस्तमिते शान्तेऽगौ शान्तायां वाचि किं ज्योतिरेवायं पुरुषः' इति पृष्टप्रतिपन्नादित्याद्यभावस्य "न तत्र रथ' इत्यादिवाक्यप्रतिपाद्यत्वायोग्यत्वाच्च, आदित्यावभासका-न्तराभावस्य प्रतिपाद्यत्वे न तत्रादित्या इत्येव श्रुतिनिर्देशोऽपि स्यात्, तस्मात् सकलेतरविजातीयरथादिस्त्रष्ट्टत्वरूपपरमात्म-महामहिमप्रतिपादनार्थेयं श्रुतिः' अत एव रथादिसृष्टयनन्तरं "स हि कत्र्ता' इति हेतूपन्यासस्सङ्गच्छते, स्वप्नदृक् यस्मिन् देशे रथं पश्यति यदा तदानीं तत्र स्थितोऽन्यः तन्न पश्यति, स्वप्नदृगपि प्रबोधानन्तरं तत्र गतः तन्न पश्यति तथा तत्र तस्यान्यत्र नयनचि-ह्नानि नादचिह्नानि वा पश्यति कथमेतादृशाश्चर्यसहरुालिनि स्वप्नसृष्टिर्भवतीत्याकाङ्क्षायां "स हि कर्ता' इति तत्र हेतुरुच्यते, सकलप्रपञ्चनाटकसूत्रधारस्सर्वेश्वरः खलु तत्र कत्र्ता स किं कत्र्तुं न शकनुयादिति हि शब्दाभिप्रायः, न चास्यार्थस्य प्रकरणासङ्गतिः "उभयान् पाप्मनः आनन्दाँश्च पश्यति' इति स्वप्नद्रष्टुरनुकूलप्रतिकूलविषयप्रतिभासकत्वेन स्वयञ्ज्यरोतिष्ट्वेनिर्दिष्टे तदानीं लोक- दृष्टया द्रष्टव्यान्तराभावशङ्कां निवर्तयितुं परमात्मकर्तृकाणां सद्भावः प्रतिपद्यत इति न तु मिथ्यात्वप्रसक्तिः, न चात्मनो विषया-वभासकत्वं सिद्धान्ते नाभ्युपगतम्, धर्मभूतज्ञानस्य तथात्वादिति वाच्यम्, धर्मभूतज्ञानगतभासकत्वस्यैव तद्द्वारा आत्मनिष्ठस्यैव प्रतिपाद्यत्वात्, "कतम आत्मा योऽयं विमानमय' इति विज्ञानगुणकत्वमुपपाद्य तस्य स्वयञ्ज्योतिष्ट्वप्रतिपादनपरत्वात् प्रकरण-स्येति नात्र मिथ्यात्वप्रसक्तिरित्यलं विस्तरेण - देशान्तर्गतविशेषप्रश्ने प्रतिवचनाभावोपपत्तिरिति । तद्देशगतस्वाप्नार्थव्य-तिरिक्तार्थान्तरदर्शनं नास्तीत्यर्थः, ननु स्वप्नदृष्टकाञ्चयादिदेश स्यापि भिन्नत्वेन तत्र जाग्रद्दृश्यपदार्थान्तरस्य सन्त्वाप्रसक्त्या तत्प्रश्नप्रतिवचनयोरपि अप्रसक्तत्वेन तेषां चक्षुरादिना स्वाप्नार्थमात्रग्रहणयोग्य, त्वात् तद्देशगतविशेषान्तरप्रश्ने प्रतिवचनाभावोपपत्तिरस्थानसंभ्रमः, अत एव प्रतिधातकत्वा प्रतिघातकत्वादिविचारात्मकोत्तरसन्दर्भोपि तादृश एव देश भेदेन प्रतिघातकत्वादि विचारस्यासङ्गतत्वादिति चेत्, सत्यम्, ज्ञक्ये परिहारस्सम्भवतीत्यभिप्रेत्य एवमुक्तमिति

prakaraṇārthavirodhāpatteḥ, ātmanaḥ svayañjyotiṣṭvaṃ pratipādayituṃ pravṛtte hi prakaraṇe jāgradavasthāyāmādityādintetivyatikārāt tadduvivecamiti tadvivecanārthaṃ svapnāvasthā'vatāritā, tatra yadi sṛṣṭiḥ pratipādyeta tadā tatrāpi tadduvirvecaṃ syāt, ādityacandrāgni-vākpratibhāsasya tadānīmapi satvāt, ataḥ pradhānapratipādyavirodhāt svargārthajyotiṣṭomaprakaraṇe tadaṅgavidhyarthavādasya "ko hi tadve-dayatdyamuṣmin loke'sti vā navāṃ' iti vākyasva svāpnasṛṣṭivacanasya na svārthe tātpayryam, ihāpi "na tatra rathā na rathayogā na rathapanthāno bhavanti' ityupakrameṇaiva sṛṣṭivacanasyāpāramāthirkaviṣayatvaṃ dyotitam, na ca lokasiddhatadapāramāthryakathane vākyavaiyathrya- miti vācyam, lokasiddhasvāpnarathādimithyātvasya svayañjyotiṣṭvavivecanopayogitvenānuvādopapatteriti cet, maivam, uktarītyā bahiṣkulāyaśruteḥ tātparyavatvāt, "sve śarīre' iti śrutirapi svāpnaśarīrāṇāṃ gharmabhūtajñānamātravyāptyaiva svādhiṣṭhitānāmaṇorjīvasya yathākāmaṃ sañcaraṇaparatvāt anekajanapadādhipatermahārajasya svajanapadeṣu svīyatvāviśeṣeṇa yatheṣṭasañcaraṇapātvat "sa yathā mahārājo jānapadān gṛhītvā sve janapade yathākāmaṃ parivartate' iti pūrvavākyānusāreṇa saubharinyāyena śarīreṣu yatheṣṭaṃ scaraṇapratipādanaparatvā-dasya vākyasya svapadasya ca svīyatvarūpahetusādhāraṇyapratipādanaparatvena sārthakyāt prakaraṇasya rathādimithyātvapratipādanadvārā sva-yañjyotiṣṭvapratipādanārthatvamapyasat,ādityādīnāmavabhāsakānām abhāve'pi manasa ātmavyatiriktasya sattvena sañvayañjayoti-ṣṭvasyāsiddheḥ, na ca manaḥ svapne sadapi dṛśyatvānnātmāvamāsakamiti vācyam, tarhi ādityānāmapi dṛśyatvāviśeṣeṇānavabhāsaka-tvasiddheḥ tadvayatirekapratipādanasya vyarthatvāt, "astamite āditye yājñavalkya cannramasyastamite śānte'gau śāntāyāṃ vāci kiṃ jyotirevāyaṃ puruṣaḥ' iti pṛṣṭapratipannādityādyabhāvasya "na tatra ratha' ityādivākyapratipādyatvāyogyatvācca, ādityāvabhāsakā-ntarābhāvasya pratipādyatve na tatrādityā ityeva śrutinirdeśo'pi syāt, tasmāt sakaletaravijātīyarathādistraṣṭṭatvarūpaparamātma-mahāmahimapratipādanārtheyaṃ śrutiḥ' ata eva rathādisṛṣṭayanantaraṃ "sa hi katrtā' iti hetūpanyāsassaṅgacchate, svapnadṛk yasmin deśe rathaṃ paśyati yadā tadānīṃ tatra sthito'nyaḥ tanna paśyati, svapnadṛgapi prabodhānantaraṃ tatra gataḥ tanna paśyati tathā tatra tasyānyatra nayanaci-hnāni nādacihnāni vā paśyati kathametādṛśāścaryasaharuाlini svapnasṛṣṭirbhavatītyākāṅkṣāyāṃ "sa hi kartā' iti tatra heturucyate, sakalaprapañcanāṭakasūtradhārassarveśvaraḥ khalu tatra katrtā sa kiṃ katrtuṃ na śakanuyāditi hi śabdābhiprāyaḥ, na cāsyārthasya prakaraṇāsaṅgatiḥ "ubhayān pāpmanaḥ ānandām̐śca paśyati' iti svapnadraṣṭuranukūlapratikūlaviṣayapratibhāsakatvena svayañjyarotiṣṭvenirdiṣṭe tadānīṃ loka- dṛṣṭayā draṣṭavyāntarābhāvaśaṅkāṃ nivartayituṃ paramātmakartṛkāṇāṃ sadbhāvaḥ pratipadyata iti na tu mithyātvaprasaktiḥ, na cātmano viṣayā-vabhāsakatvaṃ siddhānte nābhyupagatam, dharmabhūtajñānasya tathātvāditi vācyam, dharmabhūtajñānagatabhāsakatvasyaiva taddvārā ātmaniṣṭhasyaiva pratipādyatvāt, "katama ātmā yo'yaṃ vimānamaya' iti vijñānaguṇakatvamupapādya tasya svayañjyotiṣṭvapratipādanaparatvāt prakaraṇa-syeti nātra mithyātvaprasaktirityalaṃ vistareṇa - deśāntargataviśeṣapraśne prativacanābhāvopapattiriti | taddeśagatasvāpnārthavya-tiriktārthāntaradarśanaṃ nāstītyarthaḥ, nanu svapnadṛṣṭakāñcayādideśa syāpi bhinnatvena tatra jāgraddṛśyapadārthāntarasya santvāprasaktyā tatpraśnaprativacanayorapi aprasaktatvena teṣāṃ cakṣurādinā svāpnārthamātragrahaṇayogya, tvāt taddeśagataviśeṣāntarapraśne prativacanābhāvopapattirasthānasaṃbhramaḥ, ata eva pratidhātakatvā pratighātakatvādivicārātmakottarasandarbhopi tādṛśa eva deśa bhedena pratighātakatvādi vicārasyāsaṅgatatvāditi cet, satyam, jñakye parihārassambhavatītyabhipretya evamuktamiti

3.2.7

द्रष्टव्यम् । आपेक्षिका भवन्तीति - नहि भारतवर्षवासिनां या प्राची दिक्यैः प्रातःकालः सैव केतुमालवासिनां प्राची स एव प्रात- काल इति भावः । जलगतं वस्तु दृष्टुमशक्यमिति - विषयालोकसंयोगस्य कारणत्वेनागाधस्वच्छजलान्तवÐर्त्तसिकतादिरूप-विषयाणाम् आलोकसंयोगस्यावश्यकत्वेन सलिलानामप्रतिघातकत्वस्य वक्तव्यत्वादिति भावः । निमनपातितयेति - उध्र्वाधर- भावेन संयुक्तानां गुरुतया निपतनशीलानां द्रवद्रव्याणां मध्ये छिद्रासम्भवादित्यर्थः । निरुद्धयमानतयेति - असति सेत्वादौ निरो-धके परस्परसंसर्गानुकूलगतिमतां दक्षिणोत्तरभावेनावस्थितानामपि द्रवद्रव्याणां न छिद्रसम्भव इति भावः । तत्र पराभिध्यानात्तु- इत्यादि - अत्रैषा योजना पराभिध्यानात्त्वित्यादिसूत्रद्वययोजनायां पूर्ववत् परमत इवानुपयोगविरोधाभावेऽपि सूत्रान्तरे श्रुतौ चास्वारस्यं पूर्ववदनुसन्धेयमिति सूत्रश्रुत्योरस्वारस्यं क्रमेणदर्शयति - मायाशब्दस्येत्यादिना ।। ।। इति सन्ध्याधिकरण् ।। तद्यत्रैतदित्यादि-छान्दोग्ये श्रूयते, तत् तत्रैव सति यस्मिन् काले एतत् स्वप्नं सुषुप्तः कुर्वन् ओदनपाकं पचतीतिवत् स्वापस्य द्विप्र-कारत्वात् सुषुप्तिसिद्धयर्थं विशेषणम् - समस्त इति । उपसंह्मतसर्वकरण इत्यर्थः, विषयसम्पर्कजनितकालुष्याभावात्, सम्प्रसन्नः सुप्तो भवति प्रविष्टो भवतीत्यर्थः, इदन्तु छान्दोग्ये दहरविद्यागतं वाक्यम् "अथ यथा सुप्तो भवति' इत्यादि वृहदारण्यकवाक्यम्, "यत्रैतत् पुरुषः स्वपिति' इत्यादिकं छान्दोग्यसद्विद्यागतम्, ननु "न सता साम्य' इत्यत्र सप्तम्या अश्रवणात् कथमाधारत्वप्रतीति- रिति चेत्, सत्यम्, तद्वाक्यशेषे "सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पत्स्यामहे' इति सप्तम्याः श्रवणात्, तथा "य एषोऽन्तह्र्मदय आकाशः

draṣṭavyam | āpekṣikā bhavantīti - nahi bhāratavarṣavāsināṃ yā prācī dikyaiḥ prātaḥkālaḥ saiva ketumālavāsināṃ prācī sa eva prāta- kāla iti bhāvaḥ | jalagataṃ vastu dṛṣṭumaśakyamiti - viṣayālokasaṃyogasya kāraṇatvenāgādhasvacchajalāntavaÐrttasikatādirūpa-viṣayāṇām ālokasaṃyogasyāvaśyakatvena salilānāmapratighātakatvasya vaktavyatvāditi bhāvaḥ | nimanapātitayeti - udhrvādhara- bhāvena saṃyuktānāṃ gurutayā nipatanaśīlānāṃ dravadravyāṇāṃ madhye chidrāsambhavādityarthaḥ | niruddhayamānatayeti - asati setvādau niro-dhake parasparasaṃsargānukūlagatimatāṃ dakṣiṇottarabhāvenāvasthitānāmapi dravadravyāṇāṃ na chidrasambhava iti bhāvaḥ | tatra parābhidhyānāttu- ityādi - atraiṣā yojanā parābhidhyānāttvityādisūtradvayayojanāyāṃ pūrvavat paramata ivānupayogavirodhābhāve'pi sūtrāntare śrutau cāsvārasyaṃ pūrvavadanusandheyamiti sūtraśrutyorasvārasyaṃ krameṇadarśayati - māyāśabdasyetyādinā || || iti sandhyādhikaraṇ || tadyatraitadityādi-chāndogye śrūyate, tat tatraiva sati yasmin kāle etat svapnaṃ suṣuptaḥ kurvan odanapākaṃ pacatītivat svāpasya dvipra-kāratvāt suṣuptisiddhayarthaṃ viśeṣaṇam - samasta iti | upasaṃhmatasarvakaraṇa ityarthaḥ, viṣayasamparkajanitakāluṣyābhāvāt, samprasannaḥ supto bhavati praviṣṭo bhavatītyarthaḥ, idantu chāndogye daharavidyāgataṃ vākyam "atha yathā supto bhavati' ityādi vṛhadāraṇyakavākyam, "yatraitat puruṣaḥ svapiti' ityādikaṃ chāndogyasadvidyāgatam, nanu "na satā sāmya' ityatra saptamyā aśravaṇāt kathamādhāratvapratīti- riti cet, satyam, tadvākyaśeṣe "sati sampadya na viduḥ sati sampatsyāmahe' iti saptamyāḥ śravaṇāt, tathā "ya eṣo'ntahrmadaya ākāśaḥ

3.2.8

तस्मिन् शेते' इति श्रुत्यन्तरैकाथ्र्याच्च आधारत्वप्रतीतेः । खट्वापर्यङ्कवदिति - पर्यङ्कशब्दोऽयमास्तीर्णवाची, "नागपर्यङ्कमुत्सृत्य' इत्यादौ प्रयोजदर्शनात्, अतः पर्यङ्कशब्दस्य खट्वापर्यन्तत्वमेवेति न भ्रमितव्यम् । कार्यभेदावगमकत्वे त्विति - यद्यपि ब्राहृणः प्रबोधश्रवणं ब्राहृणो नियमेन सुषुप्तिस्थानत्वरूपस्य परमसाध्यस्यैवोपपादकम्, न तु कायर्भेदावगमद्वारां ब्राहृणो नियमेन सुषु-प्तिस्थानत्वोपपादकम्, तथापि समुच्चयरूपस्थाधिकरणार्थस्य कार्यभेदावगममन्तरेण अनिर्वाहात्, सोऽप्युपादककोटौ निविशत इति दृष्टव्यम्, ननु "सन्मूला सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतानाः सत्प्रतिष्ठाः' इति श्रवणात् नियमेन ब्राहृाश्रितस्य कथं तदनपेक्ष्य नाड¬ां पुरीततीव सुषुप्तिराशङ्कयते, उच्यते, न केवलस्य ब्राहृणोऽत्र विकल्पकोटित्वम्, किन्तु दहराकाशरूपस्य छान्दोग्य एव दहारविद्यायां दहराकाशरूपं बहृ प्रस्तुत्य "एवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्राहृलोकं न विदन्ति' इति सुषुप्तिस्थान-त्वश्रवणात्, किञ्च सद्धिद्यावाक्यशेषोऽपि "सत ;आगम्य न विदुः सत आगच्छामहे' इति श्रूयते, तेन किञ्चित् प्रदेशावच्छिन्नमेव सुषुप्तिस्थानमिति सिद्धयति; नर्हि ग्रामादिवापरिच्छिन्नात् ब्राहृण आगमनं सम्भवति, स च अवच्छेदकों ह्मदयपुण्डरीकरूप इति छान्दोग्य एव प्रदेशान्तरपर्यालोचनया निश्चीयते, श्रुत्यन्तरे "य एषोन्तह्र्मदय आकाशस्तस्मिन् शेते' इति ह्मदयपुण्डरीकावच्छि-न्नब्राहृाधारकत्वस्य स्पष्टमाम्नानाच्च, तस्मात् उपपन्ना ब्राहृणो वैकल्पिकाधिकरणत्वशङ्का, भाष्ये - निरपेक्षत्वप्रतीतेरिति, उक्तं हि पूर्वतन्त्रे "एकार्थास्तु विकल्पेरन् समुच्चये ह्रावृत्तिस्स्यात् प्रधानस्य' इति, तत्र हि "व्रीहिभिर्यजेत् यवैर्यजेत ' इत्यादिषु सर्वा-ङ्गोपसंहारिप्रयोगवचनानुग्रहायाष्टदोषदुष्टविकल्पपरिहाराय समुच्चय एव स्यात्, ततश्चज्योतिष्टोभवत् दर्शपूर्णमासप्रदानमागा-भ्यासमाश्रित्य समुच्चयोऽभ्युपगन्तव्यः, अथवा व्रीहियवानां मिश्रणेन वा यागः कर्तव्य इति पूर्वपक्षं कृत्वा एकार्थानाम् एक- स्मिन् उपकारे अन्योन्यनिरपेक्षतया विनियुक्तानां विकल्प एवाभ्युपगन्तव्यः, ज्योतिष्टोमे, हि द्रव्यदेवतासंयोगानाम् अदृष्टा- र्थानाम् अपय्र्यायविधायिना प्रकरणेन युगपत् ग्रहणात् सर्वसम्पादनाय युकतम्, यद्यभ्यस्यते व्रीहियवौ तु द्वाभ्यां वाक्याभ्याम् अन्योन्यनिरपेक्षौ यागद्रव्यपुरोडाशप्रकृतितया विधीयमानौ तद्द्वारेण प्रयोगवचनो गृह्णन् पर्यायेण गृहणाति, न यगपत्, येन बलात् ज्योतिष्टोमवत् प्रधानयागाभ्यासः स्यात्, मिश्रणमपि निरपेक्षविधानात् अयुक्तम्, मिश्रणे हि; वाक्यद्वयमपि बाधितं स्यात्, तस्मात् द्वाभ्यामपि वाक्याभ्यां द्वयोरपि निरपेक्षयोः प्रकृतित्वेन विधानात् तद्वलेन द्रव्यान्तरनिवृत्तिः प्रतीयते, तस्मात् विकल्प इत्युक्तम्, तन्न्यायेन इहापि विकल्प इति भावः । श्रुत्यनुसारादिति - स्वप्नाभावसुषुप्त्योः सम्बन्धस्य श्रुतिप्रसिद्ध-

tasmin śete' iti śrutyantaraikāthryācca ādhāratvapratīteḥ | khaṭvāparyaṅkavaditi - paryaṅkaśabdo'yamāstīrṇavācī, "nāgaparyaṅkamutsṛtya' ityādau prayojadarśanāt, ataḥ paryaṅkaśabdasya khaṭvāparyantatvameveti na bhramitavyam | kāryabhedāvagamakatve tviti - yadyapi brāhṛṇaḥ prabodhaśravaṇaṃ brāhṛṇo niyamena suṣuptisthānatvarūpasya paramasādhyasyaivopapādakam, na tu kāyarbhedāvagamadvārāṃ brāhṛṇo niyamena suṣu-ptisthānatvopapādakam, tathāpi samuccayarūpasthādhikaraṇārthasya kāryabhedāvagamamantareṇa anirvāhāt, so'pyupādakakoṭau niviśata iti dṛṣṭavyam, nanu "sanmūlā somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatānāḥ satpratiṣṭhāḥ' iti śravaṇāt niyamena brāhṛाśritasya kathaṃ tadanapekṣya nāḍa¬ाṃ purītatīva suṣuptirāśaṅkayate, ucyate, na kevalasya brāhṛṇo'tra vikalpakoṭitvam, kintu daharākāśarūpasya chāndogya eva dahāravidyāyāṃ daharākāśarūpaṃ bahṛ prastutya "evamevemāḥ sarvāḥ prajā aharahargacchantya etaṃ brāhṛlokaṃ na vidanti' iti suṣuptisthāna-tvaśravaṇāt, kiñca saddhidyāvākyaśeṣo'pi "sata ;āgamya na viduḥ sata āgacchāmahe' iti śrūyate, tena kiñcit pradeśāvacchinnameva suṣuptisthānamiti siddhayati; narhi grāmādivāparicchinnāt brāhṛṇa āgamanaṃ sambhavati, sa ca avacchedakoṃ hmadayapuṇḍarīkarūpa iti chāndogya eva pradeśāntaraparyālocanayā niścīyate, śrutyantare "ya eṣontahrmadaya ākāśastasmin śete' iti hmadayapuṇḍarīkāvacchi-nnabrāhṛाdhārakatvasya spaṣṭamāmnānācca, tasmāt upapannā brāhṛṇo vaikalpikādhikaraṇatvaśaṅkā, bhāṣye - nirapekṣatvapratīteriti, uktaṃ hi pūrvatantre "ekārthāstu vikalperan samuccaye hrāvṛttissyāt pradhānasya' iti, tatra hi "vrīhibhiryajet yavairyajeta ' ityādiṣu sarvā-ṅgopasaṃhāriprayogavacanānugrahāyāṣṭadoṣaduṣṭavikalpaparihārāya samuccaya eva syāt, tataścajyotiṣṭobhavat darśapūrṇamāsapradānamāgā-bhyāsamāśritya samuccayo'bhyupagantavyaḥ, athavā vrīhiyavānāṃ miśraṇena vā yāgaḥ kartavya iti pūrvapakṣaṃ kṛtvā ekārthānām eka- smin upakāre anyonyanirapekṣatayā viniyuktānāṃ vikalpa evābhyupagantavyaḥ, jyotiṣṭome, hi dravyadevatāsaṃyogānām adṛṣṭā- rthānām apayryāyavidhāyinā prakaraṇena yugapat grahaṇāt sarvasampādanāya yukatam, yadyabhyasyate vrīhiyavau tu dvābhyāṃ vākyābhyām anyonyanirapekṣau yāgadravyapuroḍāśaprakṛtitayā vidhīyamānau taddvāreṇa prayogavacano gṛhṇan paryāyeṇa gṛhaṇāti, na yagapat, yena balāt jyotiṣṭomavat pradhānayāgābhyāsaḥ syāt, miśraṇamapi nirapekṣavidhānāt ayuktam, miśraṇe hi; vākyadvayamapi bādhitaṃ syāt, tasmāt dvābhyāmapi vākyābhyāṃ dvayorapi nirapekṣayoḥ prakṛtitvena vidhānāt tadvalena dravyāntaranivṛttiḥ pratīyate, tasmāt vikalpa ityuktam, tannyāyena ihāpi vikalpa iti bhāvaḥ | śrutyanusārāditi - svapnābhāvasuṣuptyoḥ sambandhasya śrutiprasiddha-

3.2.9

त्वात् स्वप्नाभाववाचिशब्देन सुषुप्तिलक्षणा उचितेति भावः । पूर्वपक्षयुक्तिव्युदासार्थमिति - पूर्वपक्षयुक्तित्वव्युदासार्थमित्यर्थः, त्रयाणशं स्थानत्वश्रुतेः विकल्पस्यैव साधकत्वेन पूर्वपक्षयुक्तित्वेन समुच्चयसाधकयुक्तित्वाभावादिति शङ्काव्युदासार्थमाहेत्यर्थः, अयम्भावः,असम्भवत्कार्यभेदस्थले एकविभक्तिनिर्देशस्य विकल्पसाधकत्वेऽपि सम्भवत्कार्यभेदस्थले एकविभक्तिनिर्देश-स्याष्टदोषदुष्टविकल्पभीत्या समुच्चयस्यैव साधकत्वात्,इतरथा नित्यपदाम्नानभङ्गप्रसङ्गादिति । अथ तु यथासम्भवं बाध इति - अपूर्वोत्पत्तिबाधफलबाधयोरत्यन्तासम्भवादित्यर्थः, इदमुपलक्षणम्, व्रीहियवादिशास्त्रेष्विव प्रामाण्यपरित्यागाप्राका-ण्यस्वीकारस्वीकृताप्रामाण्यपरित्यागपरित्यक्तप्रामाण्यस्तीकाराःचत्वारो दोषाः एकस्मिन् शास्त्र इति नाडीपुरीतद्व्रहृशास्त्रेषु त्रिष्वपि प्रत्येकं चत्वारश्चत्वारो दोषाः इति द्वादश दोषा दृष्टव्याः, तथाहि एकस्यां सुप्तौ नाड¬ां शयने पुरीतद्वाक्ये ब्राहृवाक्ये च प्रत्येकं प्रामाण्यापरित्यागाप्रामाण्यस्वीकारौ द्वौ द्वौ दोषौ, सुप्त्यन्तरेपुरीतति शयने नाडीवाक्ये प्रामाण्यपरित्यागाप्रामाण्यस्वी- कारौ द्वौ द्वौ दोषौ, परीतद्वाक्ये तु परित्यक्तप्रामाण्यस्वीकारस्वीकृताप्रामाण्यपरित्याग इति दोषद्वयमिति चत्वारो दोषाः पुनः सुप्त्यन्तरे ब्राहृणि शयने ब्राहृवाक्येऽपि स्वीकृताप्रामाण्यपरित्यागापरित्यागपरित्यक्ताप्रामाण्यस्वीकाररूपौ द्वौ द्वौ दाषौ, ततः सुप्त्यन्तरे नाड¬ां शयने नाडीवाक्येऽपि पूर्ववत् दोषद्वयमिति स्वापचतुष्टये द्वादश दोषाः प्रादुःप्युः, "अष्टदोषदुष्टो विकल्प' इति उक्तिस्तु प्रसिद्धव्रीहियवोदाहरणाभिप्राया,भाष्ये - नाडीपुरीतताविति, यद्यपि आन्तरं पुरीतदिति निघण्टुषु नपुंसकत्या निर्दिष्टं तद्वयाख्यातृभिव्र्याख्याञ्च, तथापि पुरीततमभिप्रतिष्ठन्त इति वैदिकव्यवहारदर्शनात् उभयलिङ्गत्वमस्तीत्यभिप्रेत्य भाष्यकृता पुँल्लिङ्गतया निर्देशः कृत इति द्रष्टव्यम् । परम्परया एकप्रयोजनत्व इति - अङ्गानाम् अवान्तरकार्यभेदद्वारा करणसामथ्र्यात् बोधनरूपैकप्रयोजनपर्यवसितानामपि समुच्चयदर्शनादिति भावः, न च साक्षात् एकप्रयोजनत्वं विकल्पप्रयोजकमिति वाच्यम्, एकवाक्यप्रतिपाद्यतया साकाङ्क्षयोः एकक्रयनिर्वत्र्तकयोरारुण्यैकहायन्योर्विकल्पाभावेन नैरपेक्ष्यस्याप्यपेक्षितत्वादिति भावः । नाड¬ादिसमुच्चयश्च श्रुत्या प्रदशिर्त इति - "तासु तदा सुक्तो भवति' इति श्रुत्या नाडीनां प्राणशब्दितस्य ब्राहृणश्च समुच्चयः प्रदश्र्यते, इति भावः । कथमविरोध इति - पुरीतता ह्मदयात् बाह्रत्वेन प्रासादखट्वापय्र्यङ्कन्यायास्भवादिति भावः । ह्मदय इति वच इति - परमरत्मनो व्यापकत्त्वेऽपि ह्मदयावच्छिन्नपरमात्मनोऽतथात्वात्, तत्र शयनस्य पुरीतच्छयनं विरुद्धमेवेति

tvāt svapnābhāvavāciśabdena suṣuptilakṣaṇā uciteti bhāvaḥ | pūrvapakṣayuktivyudāsārthamiti - pūrvapakṣayuktitvavyudāsārthamityarthaḥ, trayāṇaśaṃ sthānatvaśruteḥ vikalpasyaiva sādhakatvena pūrvapakṣayuktitvena samuccayasādhakayuktitvābhāvāditi śaṅkāvyudāsārthamāhetyarthaḥ, ayambhāvaḥ,asambhavatkāryabhedasthale ekavibhaktinirdeśasya vikalpasādhakatve'pi sambhavatkāryabhedasthale ekavibhaktinirdeśa-syāṣṭadoṣaduṣṭavikalpabhītyā samuccayasyaiva sādhakatvāt,itarathā nityapadāmnānabhaṅgaprasaṅgāditi | atha tu yathāsambhavaṃ bādha iti - apūrvotpattibādhaphalabādhayoratyantāsambhavādityarthaḥ, idamupalakṣaṇam, vrīhiyavādiśāstreṣviva prāmāṇyaparityāgāprākā-ṇyasvīkārasvīkṛtāprāmāṇyaparityāgaparityaktaprāmāṇyastīkārāḥcatvāro doṣāḥ ekasmin śāstra iti nāḍīpurītadvrahṛśāstreṣu triṣvapi pratyekaṃ catvāraścatvāro doṣāḥ iti dvādaśa doṣā dṛṣṭavyāḥ, tathāhi ekasyāṃ suptau nāḍa¬ाṃ śayane purītadvākye brāhṛvākye ca pratyekaṃ prāmāṇyāparityāgāprāmāṇyasvīkārau dvau dvau doṣau, suptyantarepurītati śayane nāḍīvākye prāmāṇyaparityāgāprāmāṇyasvī- kārau dvau dvau doṣau, parītadvākye tu parityaktaprāmāṇyasvīkārasvīkṛtāprāmāṇyaparityāga iti doṣadvayamiti catvāro doṣāḥ punaḥ suptyantare brāhṛṇi śayane brāhṛvākye'pi svīkṛtāprāmāṇyaparityāgāparityāgaparityaktāprāmāṇyasvīkārarūpau dvau dvau dāṣau, tataḥ suptyantare nāḍa¬ाṃ śayane nāḍīvākye'pi pūrvavat doṣadvayamiti svāpacatuṣṭaye dvādaśa doṣāḥ prāduḥpyuḥ, "aṣṭadoṣaduṣṭo vikalpa' iti uktistu prasiddhavrīhiyavodāharaṇābhiprāyā,bhāṣye - nāḍīpurītatāviti, yadyapi āntaraṃ purītaditi nighaṇṭuṣu napuṃsakatyā nirdiṣṭaṃ tadvayākhyātṛbhivryākhyāñca, tathāpi purītatamabhipratiṣṭhanta iti vaidikavyavahāradarśanāt ubhayaliṅgatvamastītyabhipretya bhāṣyakṛtā pum̐lliṅgatayā nirdeśaḥ kṛta iti draṣṭavyam | paramparayā ekaprayojanatva iti - aṅgānām avāntarakāryabhedadvārā karaṇasāmathryāt bodhanarūpaikaprayojanaparyavasitānāmapi samuccayadarśanāditi bhāvaḥ, na ca sākṣāt ekaprayojanatvaṃ vikalpaprayojakamiti vācyam, ekavākyapratipādyatayā sākāṅkṣayoḥ ekakrayanirvatrtakayorāruṇyaikahāyanyorvikalpābhāvena nairapekṣyasyāpyapekṣitatvāditi bhāvaḥ | nāḍa¬ाdisamuccayaśca śrutyā pradaśirta iti - "tāsu tadā sukto bhavati' iti śrutyā nāḍīnāṃ prāṇaśabditasya brāhṛṇaśca samuccayaḥ pradaśryate, iti bhāvaḥ | kathamavirodha iti - purītatā hmadayāt bāhratvena prāsādakhaṭvāpayryaṅkanyāyāsbhavāditi bhāvaḥ | hmadaya iti vaca iti - paramaratmano vyāpakattve'pi hmadayāvacchinnaparamātmano'tathātvāt, tatra śayanasya purītacchayanaṃ viruddhameveti

3.2.9

भावः । अविरोध इति वाच्यमिति - तच्चायुक्तमिति शेषः । ह्मदि शयनस्य च विरोधादिति - 2अन्तह्र्मदय आकाशः तस्मि- ञ्छेते' इति प्रतिपादितेन ह्मदयाकाशसदनेन, "हिता नाम नाड¬ो द्वासप्ततिसहरुााणि ह्मदयांत् पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते' ताभिः प्रत्य-वसृष्य पुरीतति शेते' इति पुरीतति शयनस्य च विरोधात् न हि प्रासादान्निर्गत्य प्रासादप्रावरणप्राकारे शयानः प्रासादे शेते इति शक्यते वक्तुमिति भावः,कस्तर्हि परिहार सति चेत्, इत्थम्, अवहितमनाः #ृणु, पुरीतताख्यं मांसं ह्मदयमध्यगतं दहरपुण्डरी-काधारभूतम्, दहरपुण्हरीकावच्छिन्नः आकाशः दहराकाशः, तत्र जीवस्य सुषुप्तिः, "ह्मदयस्य मध्ये लोहितं मांसपिण्डं यÏस्मस्त- द्दहरं पुण्डरीकं कुमुदमिवादेकधा विकसित'मिति सौबलश्रुतेः; पुरीततो ह्मदयवेष्टनोक्तिस्तु ह्मदयान्तर्वर्तिदहरपुण्डरीकवेष्टनाभिप्रा- येण, ततश्च न क्कापि विरोधगन्धः, तस्य च ह्मदयस्य दश छिद्राणि जागराद्यवस्थजीवस्तानभूतानि प्राकारस्य द्वाराणि वसन्ति, तत्र जागरस्वप्नावस्थे अनुभूय सुषुप्तिदशायां हिता नाम नाडीद्वारा अन्तःप्रविश्य प्राकारस्थानीयस्य ह्मदयस्य मध्यवर्त्ति यत्पुरीत- ताख्यं लोहितं मांसपिण्डं तत्प्राप्य तस्योपरि निविष्टदहरपुण्डरीकान्तर्वत्तिदहराकाशशब्दितपरब्राहृणि सुषुप्तौ विरोधाभावात्, प्राकारद्वारे विह्मत्य राजमार्गेण प्राकारद्वारात् राजभवनं प्रत्यवसृष्य प्रासादे शयाने महाराजे प्राकारान्निर्गत्व राजमार्गेण राज- भवनं प्रत्यवसृष्य राजभवने शेते-इत्युक्तौ वि#ोधाभावात् ।। ।। इति तदभावाधिकरणम् ।। अत्र न कञ्चन पाष्मानं स्पृशतीति श्रुतिरभिप्रेतेति - "आसु तदा नाडीषु सुप्तो भवति तन्न कश्चन पाष्मा स्पृशति तेजसा हि तदा सम्पन्नो भवति' इति श्रूयते, तत्र पाष्मशब्दस्यसुकृतदुष्कृतसाधारणत्वेन सर्वोपाधिविनिर्मोक्षाभिप्रायत्वादिति भावः, ततश्च सुषुप्तस्य पुनारावृत्तिहेत्वाभावादन्य एवोत्तिष्ठति, ततश्च कर्मानुस्मृतिशब्दविधयो यथाकथञ्चिदुपपादनीयाः,कथं कर्मा-फलभोगनियमस्सुषुप्तयभावे, अतः पुण्यफलं भोगार्धिना सुषुप्तितोऽपि रक्षणीयम्, अनुस्मृतिस्तु भ्रान्तिरूपैव, " त इह व्याघ्रो

bhāvaḥ | avirodha iti vācyamiti - taccāyuktamiti śeṣaḥ | hmadi śayanasya ca virodhāditi - 2antahrmadaya ākāśaḥ tasmi- ñchete' iti pratipāditena hmadayākāśasadanena, "hitā nāma nāḍa¬ो dvāsaptatisaharuााṇi hmadayāṃt purītatamabhipratiṣṭhante' tābhiḥ pratya-vasṛṣya purītati śete' iti purītati śayanasya ca virodhāt na hi prāsādānnirgatya prāsādaprāvaraṇaprākāre śayānaḥ prāsāde śete iti śakyate vaktumiti bhāvaḥ,kastarhi parihāra sati cet, ittham, avahitamanāḥ #ृṇu, purītatākhyaṃ māṃsaṃ hmadayamadhyagataṃ daharapuṇḍarī-kādhārabhūtam, daharapuṇharīkāvacchinnaḥ ākāśaḥ daharākāśaḥ, tatra jīvasya suṣuptiḥ, "hmadayasya madhye lohitaṃ māṃsapiṇḍaṃ yaÏsmasta- ddaharaṃ puṇḍarīkaṃ kumudamivādekadhā vikasita'miti saubalaśruteḥ; purītato hmadayaveṣṭanoktistu hmadayāntarvartidaharapuṇḍarīkaveṣṭanābhiprā- yeṇa, tataśca na kkāpi virodhagandhaḥ, tasya ca hmadayasya daśa chidrāṇi jāgarādyavasthajīvastānabhūtāni prākārasya dvārāṇi vasanti, tatra jāgarasvapnāvasthe anubhūya suṣuptidaśāyāṃ hitā nāma nāḍīdvārā antaḥpraviśya prākārasthānīyasya hmadayasya madhyavartti yatpurīta- tākhyaṃ lohitaṃ māṃsapiṇḍaṃ tatprāpya tasyopari niviṣṭadaharapuṇḍarīkāntarvattidaharākāśaśabditaparabrāhṛṇi suṣuptau virodhābhāvāt, prākāradvāre vihmatya rājamārgeṇa prākāradvārāt rājabhavanaṃ pratyavasṛṣya prāsāde śayāne mahārāje prākārānnirgatva rājamārgeṇa rāja- bhavanaṃ pratyavasṛṣya rājabhavane śete-ityuktau vi#ोdhābhāvāt || || iti tadabhāvādhikaraṇam || atra na kañcana pāṣmānaṃ spṛśatīti śrutirabhipreteti - "āsu tadā nāḍīṣu supto bhavati tanna kaścana pāṣmā spṛśati tejasā hi tadā sampanno bhavati' iti śrūyate, tatra pāṣmaśabdasyasukṛtaduṣkṛtasādhāraṇatvena sarvopādhivinirmokṣābhiprāyatvāditi bhāvaḥ, tataśca suṣuptasya punārāvṛttihetvābhāvādanya evottiṣṭhati, tataśca karmānusmṛtiśabdavidhayo yathākathañcidupapādanīyāḥ,kathaṃ karmā-phalabhoganiyamassuṣuptayabhāve, ataḥ puṇyaphalaṃ bhogārdhinā suṣuptito'pi rakṣaṇīyam, anusmṛtistu bhrāntirūpaiva, " ta iha vyāghro

3.2.10

वा' इत्यादिशब्दो यच्छरीरकः प्राचीनः तच्छरीर एवान्य उत्तिष्ठत्येवं परः, मोक्षार्थविधयोऽपि ब्राहृानन्दानुभवार्थिविषयाः, सुषुप्त- स्य तु स्वरूपानन्दानुभव एव, न ब्राहृानन्दानुभवोऽपि , अतो नानुपपत्तिरिति भावः । यद्यद्भवन्तीति - "त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वराहो वा कीटो वा दंशो वा मशको वा यद्यत् भवन्ति' इति छान्दोग्ये श्रूयते, यद्यत् भवन्ति-ये येऽभवन् तत्तदेव त एवेत्यर्थः, आसुषुप्तादागत्य भवन्तीत्यर्थः । पूर्वं ये यथा भवन्ति ते तथा भवन्ति-इत्यर्थः इति - भवन्तु फलितार्थकथनम्, श्रुतौ यथातथाशब्दाभावात् यद्यत् भवन्ति तथा भवन्तीति हि श्रुतिवाक्यम् । अनुष्ठानाशक्तिर्विवक्षितेति - ननु परमात्मसम्पत्ति- दशायां तन्महिम्ना पाष्मनामस्पर्शः परं कथ्यते, न त्वनुष्ठानाशक्तिः, अशब्दार्थत्वात्, "तेजसा हि तदा सम्पन्नो भवति' इति पर-मात्मसम्पत्तेः पापासंस्पर्शहेतुत्वप्रतिपादकोत्तरवाक्यविरोधाच्चेति चेत्,. भैवम्, "तेजसा हि तदा सम्पन्नो भवति' इति परमात्म-सम्पत्तेः पापासंस्पर्शहेतुत्वप्रतिपादकोत्तरवाक्यविरोधाच्चेति चेत्, भैवम्, "तेजसा हि तदा सम्पन्नो भवति' इत्यत्र आशंशायां त्यप्रत्ययः, ब्राहृणा सम्पतिं्त तदाभिलषति ततश्च अनुष्ठानाशक्तस्सन् तदानीं परमात्मनं हि विश्रान्तिस्थानमभिलषतीत्यर्थः सिध्द्यति । अर्थान्तरप्रत्यङिज्ञाधारत्वमिति - मयेदं प्रक्रान्तं मयेदं दृष्टमित्यर्थान्तरप्रत्यभिज्ञानं कर्मशब्देन उच्यते, "योऽहं

vā' ityādiśabdo yaccharīrakaḥ prācīnaḥ taccharīra evānya uttiṣṭhatyevaṃ paraḥ, mokṣārthavidhayo'pi brāhṛाnandānubhavārthiviṣayāḥ, suṣupta- sya tu svarūpānandānubhava eva, na brāhṛाnandānubhavo'pi , ato nānupapattiriti bhāvaḥ | yadyadbhavantīti - "ta iha vyāghro vā siṃho vā varāho vā kīṭo vā daṃśo vā maśako vā yadyat bhavanti' iti chāndogye śrūyate, yadyat bhavanti-ye ye'bhavan tattadeva ta evetyarthaḥ, āsuṣuptādāgatya bhavantītyarthaḥ | pūrvaṃ ye yathā bhavanti te tathā bhavanti-ityarthaḥ iti - bhavantu phalitārthakathanam, śrutau yathātathāśabdābhāvāt yadyat bhavanti tathā bhavantīti hi śrutivākyam | anuṣṭhānāśaktirvivakṣiteti - nanu paramātmasampatti- daśāyāṃ tanmahimnā pāṣmanāmasparśaḥ paraṃ kathyate, na tvanuṣṭhānāśaktiḥ, aśabdārthatvāt, "tejasā hi tadā sampanno bhavati' iti para-mātmasampatteḥ pāpāsaṃsparśahetutvapratipādakottaravākyavirodhācceti cet,. bhaivam, "tejasā hi tadā sampanno bhavati' iti paramātma-sampatteḥ pāpāsaṃsparśahetutvapratipādakottaravākyavirodhācceti cet, bhaivam, "tejasā hi tadā sampanno bhavati' ityatra āśaṃśāyāṃ tyapratyayaḥ, brāhṛṇā sampatiṃ्ta tadābhilaṣati tataśca anuṣṭhānāśaktassan tadānīṃ paramātmanaṃ hi viśrāntisthānamabhilaṣatītyarthaḥ sidhdyati | arthāntarapratyaṅijñādhāratvamiti - mayedaṃ prakrāntaṃ mayedaṃ dṛṣṭamityarthāntarapratyabhijñānaṃ karmaśabdena ucyate, "yo'haṃ

सुप्तः स एव जागर्मि' इत्यादिस्वविषयप्रत्यभिज्ञानमनुस्मृविशब्देनोच्यत इति वैषम्यमिति भावः । निर्हेतुकत्वप्रसङ्गाभिप्रायत्वादिति - "नायुक्तं क्षीयते कर्म, इत्यादि स्मारकत्वादिति भावः ।। । ।। ।। इति कर्मानुस्मृतिशब्दविध्यधिकरणः ।। भाष्ये - निमित्तं हि मूच्र्छाया अभिघातादिरिति, सुषुप्तेस्तु श्रमादिर्नि#िमित्तमिति भावः, सदञ्चोपलक्षणम्-आकारवैरुप्यस्यापि, भाष्ये स्पष्टत्वात् नोदाह्मतम्, सुषुप्तौ हि प्रसन्नवदनत्वश्चासपूर्णत्वादिरुपलभ्यते, मूच्र्छायां तु करालवदनत्वसूक्ष्मश्वासादिरूपमा-कारवैरूप्यम्, मूच्र्छामरणयोरप्येवमेव निमित्तवैरूप्यमाकारवैरूप्यञ्च स्पष्टमेव, अतो निमित्तवैरूप्यादाकारवैरूप्याच्चैतद्वयमपि सुषुप्तिमरणयोद्र्वयोरप्यन्वेतीति केचिद्वर्णयन्ति, न चैवं निमित्तवैरूप्यात् सुषुप्तिव्यावृत्तिः, आकारवैरूप्यात् मरणव्यावृविरिति टीकाविरोध इति वाच्यम्, मार्गान्तरस्य मार्गान्तरादूषकत्वात्, न चास्यां योजनायां निमित्ताकारवैरूप्याभ्यां मूच्र्छायाः सुषुप्ति मरणभेदस्य सिद्धत्वात् मरणं हि सर्वप्राणदेहसम्बन्धोपरतिरित्याद्युत्तरभाष्यग्रन्थो व्यर्थ इति वाच्यम्, मरणाद्र्धसम्पत्तिर्मूच्र्छेत्युक्ते किं तन्मरणं केयमद्र्धसम्पत्तिरित्याकाङ्क्षायाम् अस्य ग्रन्थस्य प्रवृत्तेः नासङ्गति । मरणाद्र्धसम्पत्तिः मूच्र्छेति वाक्यस्यायमर्थेः, मरणं सर्वप्राणवियोगसर्वप्राणवियोगार्थाः कतिपयपाणवियोगसम्पत्तिः मूच्र्छेति, न च यत्रौषधादिवशास्त्र मरणम् । तत्र सर्व-प्राणविरतिलक्षणमरणार्थत्वाभावात् तत्र कतिपयप्राणवियोगसम्पत्तिरूपमूच्र्छायाः मूच्र्छात्वं न स्यदिति वाच्यम्, मरणार्थाधर्-सम्पत्तिरित्यत्र फलोपधानस्य विवक्षितत्वात् , नहि प्रतिबन्धकवशेन मरणकार्यानुत्पविमात्रेण स्थूलप्राणविर्योगरूपमूच्र्छायाः मरणार्थत्वं हीयते, अतः सुष्टूक्तम्-मरणायार्थ सम्पत्तिरिति, ननु मरणत्र्यावत्र्तकाकारवैरूप्यविवरणात् प्रागेव सुषुप्तिमरण-पारिशेष्यकथनं कथं युज्यते, सुषुप्तिव्यावत्र्तककथनात् सुषुप्तिपारिशेष्यकथनं हि युज्यत इत्याशङ्कयाह - न सुषुप्तिमरणे इत्यु- क्तेरिति ।। ।। इति मुग्धाधिकरणम्

suptaḥ sa eva jāgarmi' ityādisvaviṣayapratyabhijñānamanusmṛviśabdenocyata iti vaiṣamyamiti bhāvaḥ | nirhetukatvaprasaṅgābhiprāyatvāditi - "nāyuktaṃ kṣīyate karma, ityādi smārakatvāditi bhāvaḥ || | || || iti karmānusmṛtiśabdavidhyadhikaraṇaḥ || bhāṣye - nimittaṃ hi mūcrchāyā abhighātādiriti, suṣuptestu śramādirni#िmittamiti bhāvaḥ, sadañcopalakṣaṇam-ākāravairupyasyāpi, bhāṣye spaṣṭatvāt nodāhmatam, suṣuptau hi prasannavadanatvaścāsapūrṇatvādirupalabhyate, mūcrchāyāṃ tu karālavadanatvasūkṣmaśvāsādirūpamā-kāravairūpyam, mūcrchāmaraṇayorapyevameva nimittavairūpyamākāravairūpyañca spaṣṭameva, ato nimittavairūpyādākāravairūpyāccaitadvayamapi suṣuptimaraṇayodrvayorapyanvetīti kecidvarṇayanti, na caivaṃ nimittavairūpyāt suṣuptivyāvṛttiḥ, ākāravairūpyāt maraṇavyāvṛviriti ṭīkāvirodha iti vācyam, mārgāntarasya mārgāntarādūṣakatvāt, na cāsyāṃ yojanāyāṃ nimittākāravairūpyābhyāṃ mūcrchāyāḥ suṣupti maraṇabhedasya siddhatvāt maraṇaṃ hi sarvaprāṇadehasambandhoparatirityādyuttarabhāṣyagrantho vyartha iti vācyam, maraṇādrdhasampattirmūcrchetyukte kiṃ tanmaraṇaṃ keyamadrdhasampattirityākāṅkṣāyām asya granthasya pravṛtteḥ nāsaṅgati | maraṇādrdhasampattiḥ mūcrcheti vākyasyāyamartheḥ, maraṇaṃ sarvaprāṇaviyogasarvaprāṇaviyogārthāḥ katipayapāṇaviyogasampattiḥ mūcrcheti, na ca yatrauṣadhādivaśāstra maraṇam | tatra sarva-prāṇaviratilakṣaṇamaraṇārthatvābhāvāt tatra katipayaprāṇaviyogasampattirūpamūcrchāyāḥ mūcrchātvaṃ na syaditi vācyam, maraṇārthādhar-sampattirityatra phalopadhānasya vivakṣitatvāt , nahi pratibandhakavaśena maraṇakāryānutpavimātreṇa sthūlaprāṇaviryogarūpamūcrchāyāḥ maraṇārthatvaṃ hīyate, ataḥ suṣṭūktam-maraṇāyārtha sampattiriti, nanu maraṇatryāvatrtakākāravairūpyavivaraṇāt prāgeva suṣuptimaraṇa-pāriśeṣyakathanaṃ kathaṃ yujyate, suṣuptivyāvatrtakakathanāt suṣuptipāriśeṣyakathanaṃ hi yujyata ityāśaṅkayāha - na suṣuptimaraṇe ityu- kteriti || || iti mugdhādhikaraṇam

3.2.11

अवस्थास्वित्यर्व इति - सुषुप्तिमुग्ध्युत्क्रान्तीनां स्थानत्वासम्भवादिति भावः, भाष्ये - तच्च देहसम्बन्धस्यापुरुषार्थत्वेन भवतीति,

avasthāsvityarva iti - suṣuptimugdhyutkrāntīnāṃ sthānatvāsambhavāditi bhāvaḥ, bhāṣye - tacca dehasambandhasyāpuruṣārthatvena bhavatīti,

3.2.14

कर्मणां दहयोग द्वारा #ैअपुरुषार्थसाधनत्वमित्यर्थः

karmaṇāṃ dahayoga dvārā #ैapuruṣārthasādhanatvamityarthaḥ

पूर्वसूत्रे निगव्याख्यानेति - अनिगदव्याख्यानेति छेदः अनिगदव्याख्या अस्पष्टार्था नेयार्थेति भावः, निगदः पाठः, पाठमात्रेण यस्य व्याख्यानं नास्ति सा तथोक्ता, नित्यादिसाधारणस्यामृतशब्दस्यनिर्दोषत्वार्थकस्यास्पष्टार्थकत्वात् । अप्रकृतविग्रह इति - अत्र तद्योग्यत्वं विवक्षितमम्, अतःतादात्विकाप्राकृतविग्रहशून्ये जीवे नानुपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् ।। । ।। भाष्ये - नामरूपेति, उदा-ह्मतश्रुतौ नामरूपनिर्वोदुः तत्सम्बन्धा भावः उक्तः, स च बाधितः निर्वाह्रनिर्वाहकभावरूपसम्बन्धस्यैव सत्त्वात्, अतः तत्कार्य- ब्राहृ निरस्तनिखिलदोषत्वकल्याणगुणाकरत्वरूपोभयलिङ्गमेव

pūrvasūtre nigavyākhyāneti - anigadavyākhyāneti chedaḥ anigadavyākhyā aspaṣṭārthā neyārtheti bhāvaḥ, nigadaḥ pāṭhaḥ, pāṭhamātreṇa yasya vyākhyānaṃ nāsti sā tathoktā, nityādisādhāraṇasyāmṛtaśabdasyanirdoṣatvārthakasyāspaṣṭārthakatvāt | aprakṛtavigraha iti - atra tadyogyatvaṃ vivakṣitamam, ataḥtādātvikāprākṛtavigrahaśūnye jīve nānupapattiriti draṣṭavyam || | || bhāṣye - nāmarūpeti, udā-hmataśrutau nāmarūpanirvoduḥ tatsambandhā bhāvaḥ uktaḥ, sa ca bādhitaḥ nirvāhranirvāhakabhāvarūpasambandhasyaiva sattvāt, ataḥ tatkārya- brāhṛ nirastanikhiladoṣatvakalyāṇaguṇākaratvarūpobhayaliṅgameva

तृतीयोऽध्यायः (cont. 6)

3.2.19

रूपदुःखेष्र्यादिसम्बन्धाभावपरा सा श्रुतिरिति भावः । अर्थानुपपत्त्येति - सर्वज्ञस्य सर्वनियुन्तुरीश्वरस्य बुदध्यद्यधीनज्ञानवत्त्वस्य विधिप्रेर्यत्वस्य वा प्रयोजनस्यानुपपत्त्येत्यर्थः । सद्वारकं कर्मवश्यत्वमिति - सर्वज्ञस्यसर्वनियन्तुरपि ज्ञाप्यत्वप्रेर्यत्वादिकं सद्वा-रकमुपपद्यते -इति भावः । अधिकारस्तादथ्र्यबोधनमिति - अधिकारो विनियोग इत्यभियुक्तेः-अधिकुर्वन्ति । विनियुञ्चत इत्यर्थः

rūpaduḥkheṣryādisambandhābhāvaparā sā śrutiriti bhāvaḥ | arthānupapattyeti - sarvajñasya sarvaniyunturīśvarasya budadhyadyadhīnajñānavattvasya vidhipreryatvasya vā prayojanasyānupapattyetyarthaḥ | sadvārakaṃ karmavaśyatvamiti - sarvajñasyasarvaniyanturapi jñāpyatvapreryatvādikaṃ sadvā-rakamupapadyate -iti bhāvaḥ | adhikārastādathryabodhanamiti - adhikāro viniyoga ityabhiyukteḥ-adhikurvanti | viniyuñcata ityarthaḥ

3.2.20

इत्यभिप्रायः, विनियोगो हि व्यापारणम्, कर्मवश्यानेव ब्रााहृणादीन् तदर्थज्ञापनेन व्यापारयन्तीत्यर्थः, आह च - इतरनिषेध-व्यवच्छेदपर इति । सत्यज्ञानादिवाक्यस्य सर्वज्ञत्वादिगुणान्तरनिषेधपरत्वव्यवच्छेदपर इत्यर्थः ।। । ।। अथोशब्दः कार्त्स्न्यपर इत्यर्थ इति - अत्रार्थशब्दोऽभिप्रायपरः, अथो पीति सूत्रे "ओत्' इति प्रगृह्रसंज्ञायां "प्लुतप्रगृहृा अचि' इति प्रकृतिभावः । गुणविशेषनिषेध इति - "निष्कलं निष्क्रियम्' इत्यवयवक्रियादिरूपगुणविशेषनिषेधे सति निर्गुणमिति सामान्यनिषेधस्य तत्पर्यवसायित्वादिति भावः, न चैवं ब्रााहृणो न हन्तव्य इति निषेधस्यआत्रेयन्न हन्यादिति विशेषनिषेधपर्यवसायित्वं किन्न स्या- दिति वाच्यम्, अत्र गुणविशेषविधायकवचनसत्त्वेनासङ्कोचेन निषेधाप्रवृत्या विशेषपर्यवसानमपेक्षमाणस्य श्रुतेर्गुणविशेषनिषेधे पर्यवसानस्यावश्यकत्वात्, अत एव चोक्तम् । एकस्वभाव इत्यर्थ इति - "आकाशमेकं हीयथा' इत्यादिस्मृतौ पृथक् पृथक्

ityabhiprāyaḥ, viniyogo hi vyāpāraṇam, karmavaśyāneva brāाhṛṇādīn tadarthajñāpanena vyāpārayantītyarthaḥ, āha ca - itaraniṣedha-vyavacchedapara iti | satyajñānādivākyasya sarvajñatvādiguṇāntaraniṣedhaparatvavyavacchedapara ityarthaḥ || | || athośabdaḥ kārtsnyapara ityartha iti - atrārthaśabdo'bhiprāyaparaḥ, atho pīti sūtre "ot' iti pragṛhrasaṃjñāyāṃ "plutapragṛhṛा aci' iti prakṛtibhāvaḥ | guṇaviśeṣaniṣedha iti - "niṣkalaṃ niṣkriyam' ityavayavakriyādirūpaguṇaviśeṣaniṣedhe sati nirguṇamiti sāmānyaniṣedhasya tatparyavasāyitvāditi bhāvaḥ, na caivaṃ brāाhṛṇo na hantavya iti niṣedhasyaātreyanna hanyāditi viśeṣaniṣedhaparyavasāyitvaṃ kinna syā- diti vācyam, atra guṇaviśeṣavidhāyakavacanasattvenāsaṅkocena niṣedhāpravṛtyā viśeṣaparyavasānamapekṣamāṇasya śruterguṇaviśeṣaniṣedhe paryavasānasyāvaśyakatvāt, ata eva coktam | ekasvabhāva ityartha iti - "ākāśamekaṃ hīyathā' ityādismṛtau pṛthak pṛthak

संयुज्य वघटादिषु वर्तमानमाकाशं तद्गतदोषाद्यसंस्पृष्टं यथा एकस्वभावमेव भवति, यथा नानाजलाधारेषु प्रतिबिम्बिर्तोंऽशुमान् तथा अनेकस्थोऽप्यात्मा तद्गतदोषास्पृष्टतया एकस्वभाव एव भवतीत्युद्देश्यविधेयभाव इति भावः ।। 17

saṃyujya vaghaṭādiṣu vartamānamākāśaṃ tadgatadoṣādyasaṃspṛṣṭaṃ yathā ekasvabhāvameva bhavati, yathā nānājalādhāreṣu pratibimbirtoṃ'śumān tathā anekastho'pyātmā tadgatadoṣāspṛṣṭatayā ekasvabhāva eva bhavatītyuddeśyavidheyabhāva iti bhāvaḥ || 17

3.2.21

तुल्यत्वाभावादिति - तुल्यत्वाभावप्रसङ्गादित्यर्थः, ततश्च सूत्रे न तथात्वमित्यत्र स्यादिति शेषोऽध्याहतव्र्य इत्याचार्याणामभि- प्रायः ।। 19 ।। ।।। ।। भाष्ये - पृथिव्यादिस्थानान्तर्भावादिति - अत्र प्रतीयमानादिति शेषोऽध्याहर्तव्यः, ततश्च प्रतीयमानात् पृथिव्यादिस्थानान्तर्भावाद् यत् प्रसक्तम् -वृद्धिह्यासभाकत्वम्, तन्निवत्त्र्यत इत्यर्थः, प्रतीतिश्च प्रमाभ्रमसाधारणी, ततश्च घटादि-ष्ववस्थिततया प्रतीयमानस्य वस्तुतोऽसतोऽप्यंशुमतः तद्गतदोषास्पृष्टत्वम्, तथा पृथिव्यादिस्थानस्थिततया प्रतीयमानस्य परमा-

tulyatvābhāvāditi - tulyatvābhāvaprasaṅgādityarthaḥ, tataśca sūtre na tathātvamityatra syāditi śeṣo'dhyāhatavrya ityācāryāṇāmabhi- prāyaḥ || 19 || ||| || bhāṣye - pṛthivyādisthānāntarbhāvāditi - atra pratīyamānāditi śeṣo'dhyāhartavyaḥ, tataśca pratīyamānāt pṛthivyādisthānāntarbhāvād yat prasaktam -vṛddhihyāsabhākatvam, tannivattryata ityarthaḥ, pratītiśca pramābhramasādhāraṇī, tataśca ghaṭādi-ṣvavasthitatayā pratīyamānasya vastuto'sato'pyaṃśumataḥ tadgatadoṣāspṛṣṭatvam, tathā pṛthivyādisthānasthitatayā pratīyamānasya paramā-

3.2.22

त्मनः तद्गतदोषास्पृष्टत्वमुपपद्यत इत्यर्थः, एतेनान्तर्भावप्रयुक्ततद्दोषस्पर्शशङ्कायाः तदन्तर्भावशून्यांशुमद्दृष्टान्तेन कथमपनेयत्व- मिति शङ्काप्यपास्ता, तदन्तर्भावप्रतीतिप्रयुक्तशङ्काया एवात्रापनेयत्वात्, तत्र यथाऽन्तर्गततया प्रतीयमानस्यांशुमतो न तद्दोष-भाकत्वमिति दृष्टान्तोपन्याससम्भवाच्च, भाष्ये - द्वे वा व ब्राहृणो रूपे-इति, अत्र मूर्तशब्देन पृथिव्यप्तेजांसि, अमूमृर्तशब्देन वाय्व-न्तरिक्षे च कथ्यन्ते, उत्तरत्र "तदेतन्मूर्तं यदन्यद्वायोश्चान्तरिक्षाच्च अतोऽभूर्तं वायुश्चान्तरिक्षञ्च' इति श्रवणात् यथा महारजनं वासो यथा - पाण्ड्वाविदिक यथेन्द्रकोपो यथाऽग्न्यचिर्र्यथा पुण्डरीकम्' इत्यादिना आत्मनो मूर्तामूर्तानुभवजनितवासनाजन्य-विज्ञानविषयभूतस्वप्नरूपाणि च उपन्यस्य "अथात आदेशो नेति नेति' इति रूपद्वयमपि प्रतिषिध्य "सत्यस्य सत्यं प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम्' इति प्राणशब्दोपलक्षितस्य प्रपञ्चस्य व्यावहारिकसत्यत्वमुकत्वा ब्राहृण एव परमार्थसत्यत्वमुक्तमित्युपसं- ह्मतम् । वृहदारण्यक इति - अथ स्यादिति भाष्यप्रस्यार्थः ।। । ।। अत्र तु तैर्गुणैः यदेतावत्वमिति समासद्वयमप्यभिप्रेतम्,

tmanaḥ tadgatadoṣāspṛṣṭatvamupapadyata ityarthaḥ, etenāntarbhāvaprayuktataddoṣasparśaśaṅkāyāḥ tadantarbhāvaśūnyāṃśumaddṛṣṭāntena kathamapaneyatva- miti śaṅkāpyapāstā, tadantarbhāvapratītiprayuktaśaṅkāyā evātrāpaneyatvāt, tatra yathā'ntargatatayā pratīyamānasyāṃśumato na taddoṣa-bhākatvamiti dṛṣṭāntopanyāsasambhavācca, bhāṣye - dve vā va brāhṛṇo rūpe-iti, atra mūrtaśabdena pṛthivyaptejāṃsi, amūmṛrtaśabdena vāyva-ntarikṣe ca kathyante, uttaratra "tadetanmūrtaṃ yadanyadvāyoścāntarikṣācca ato'bhūrtaṃ vāyuścāntarikṣañca' iti śravaṇāt yathā mahārajanaṃ vāso yathā - pāṇḍvāvidika yathendrakopo yathā'gnyacirryathā puṇḍarīkam' ityādinā ātmano mūrtāmūrtānubhavajanitavāsanājanya-vijñānaviṣayabhūtasvapnarūpāṇi ca upanyasya "athāta ādeśo neti neti' iti rūpadvayamapi pratiṣidhya "satyasya satyaṃ prāṇā vai satyaṃ teṣāmeṣa satyam' iti prāṇaśabdopalakṣitasya prapañcasya vyāvahārikasatyatvamukatvā brāhṛṇa eva paramārthasatyatvamuktamityupasaṃ- hmatam | vṛhadāraṇyaka iti - atha syāditi bhāṣyaprasyārthaḥ || | || atra tu tairguṇaiḥ yadetāvatvamiti samāsadvayamapyabhipretam,

3.2.26

ये ब्राहृणो विशेषाः प्राकृताः तद्विशिष्टतया ब्राहृणः प्रतीयमाना इयत्तेति च या ब्राहृण इयत्ता प्रकृतेति च भाष्ये दर्शनात् उक्तप्रकार-मात्रविशिष्टतया ब्राहृण इयत्ता प्रकृतेति, ननु गुणानां प्रकृतत्वेऽपि कथं तन्मात्रतन्मात्रगुणकत्वं प्रकृतम्? गुणान्तरनिषेधस्य अशब्र्दत्वात्' आह च तन्मात्रै इति न्यायविरुद्धत्वाच्चेति चेत् सत्यम्. "सर्वं वाक्यं सावधारणम्' इति न्यायेन गुणान्तरनिषेधविशिष्टतद्गुरणवत्वरूपविशिष्टस्य एतावत्वस्य प्रकृतत्वमभिप्रेत्य तथोकत्युपपत्तेः । एतावदित्येव वक्तव्यमिति - वस्ततस्तु न तदपि वक्तव्यम्, प्रकृतान् प्रतिषेधतीत्येवं चारिताथ्र्यादिति द्रष्टव्यम् । भूयिष्ठत्वमु- च्यत इति गुणभूयिष्ठत्वमुच्यत इत्यर्थः, ततश्च भूयो भूयो व्रवीतीति न क्रियान्वय इति भावः । सार्थसंग्रहमिति - अर्थसंग्रहयुक्तं विषयवाक्यमुपादात्तुं सौत्रं पदं पुनरप्युपादत्ते, अतो न पौनरुकत्यशङ्का कार्येति भावः । अचेतनजीवव्यावृत्तिरिति - अचेतनस्य हेत्वन्तरं चाह -

ye brāhṛṇo viśeṣāḥ prākṛtāḥ tadviśiṣṭatayā brāhṛṇaḥ pratīyamānā iyatteti ca yā brāhṛṇa iyattā prakṛteti ca bhāṣye darśanāt uktaprakāra-mātraviśiṣṭatayā brāhṛṇa iyattā prakṛteti, nanu guṇānāṃ prakṛtatve'pi kathaṃ tanmātratanmātraguṇakatvaṃ prakṛtam? guṇāntaraniṣedhasya aśabrdatvāt' āha ca tanmātrai iti nyāyaviruddhatvācceti cet satyam. "sarvaṃ vākyaṃ sāvadhāraṇam' iti nyāyena guṇāntaraniṣedhaviśiṣṭatadguraṇavatvarūpaviśiṣṭasya etāvatvasya prakṛtatvamabhipretya tathokatyupapatteḥ | etāvadityeva vaktavyamiti - vastatastu na tadapi vaktavyam, prakṛtān pratiṣedhatītyevaṃ cāritāthryāditi draṣṭavyam | bhūyiṣṭhatvamu- cyata iti guṇabhūyiṣṭhatvamucyata ityarthaḥ, tataśca bhūyo bhūyo vravītīti na kriyānvaya iti bhāvaḥ | sārthasaṃgrahamiti - arthasaṃgrahayuktaṃ viṣayavākyamupādāttuṃ sautraṃ padaṃ punarapyupādatte, ato na paunarukatyaśaṅkā kāryeti bhāvaḥ | acetanajīvavyāvṛttiriti - acetanasya hetvantaraṃ cāha -

3.2.28

जडरूपतया स्वरूपतो निकृष्टत्वम्, जीवस्य तु गुणतो निकृष्टत्वमियर्थः ।। ।। इति उभयलिङ्गाधिकरणम् ।। ननु "द्वे वा व ब्राहृणो रूपे' इत्यत्र चिदचित्संवलनरूपस्यैव मूत्र्तामूत्र्तशब्दिततया कथं मूत्र्तामूत्र्तात्मकाचित्प्रपञ्चस्येति भाष्योक्ति-रित्याशङ्कय आह - चिदचिदात्मकेत्यादिना । भाष्ये - अहिकुण्डलन्यायेनेति, यथा ह्रहेंरहित्वेनाऽभेदेऽपि कुण्डलभावर्जु-भावरूपसंस्थानविशेषापत्त्या भेदः, एवं ब्राहृणः स्वरूपेणाभेदेऽपि कार्यप्रपञ्चरूपापत्त्या भेदः, न चाहेर्विश्रान्तिसञ्चारणादिप्रयु-क्तभोगविशेषलाभार्थं कुण्डलभावर्जुभावापत्तिर्भवतीति युक्तम्, ब्राहृणस्तु सर्वज्ञस्य सर्वशक्तिकस्य ज्ञानानन्दरहिताचित्प्रपञ्चता- पर्त्तिर्न युक्तेति वाच्यम्, नह्रहिवत् ब्राहृ स्वप्रयोजनार्थं प्रवर्तते, अपि तु प्राणिनामनुग्रहार्थम्, तदनुग्रहश्च भोगानुष्ठानाद्युपयुक्त-प्रपञ्चात्मतापत्त्यभावेन भवतीति तदात्मतां ब्राहृ प्रतिपद्यते । अचिद्धर्मप्रतिषेध इति - अज इत्यादिना जननाद्यचिद्धमप्र्रतिषेध

jaḍarūpatayā svarūpato nikṛṣṭatvam, jīvasya tu guṇato nikṛṣṭatvamiyarthaḥ || || iti ubhayaliṅgādhikaraṇam || nanu "dve vā va brāhṛṇo rūpe' ityatra cidacitsaṃvalanarūpasyaiva mūtrtāmūtrtaśabditatayā kathaṃ mūtrtāmūtrtātmakācitprapañcasyeti bhāṣyokti-rityāśaṅkaya āha - cidacidātmaketyādinā | bhāṣye - ahikuṇḍalanyāyeneti, yathā hraheṃrahitvenā'bhede'pi kuṇḍalabhāvarju-bhāvarūpasaṃsthānaviśeṣāpattyā bhedaḥ, evaṃ brāhṛṇaḥ svarūpeṇābhede'pi kāryaprapañcarūpāpattyā bhedaḥ, na cāherviśrāntisañcāraṇādiprayu-ktabhogaviśeṣalābhārthaṃ kuṇḍalabhāvarjubhāvāpattirbhavatīti yuktam, brāhṛṇastu sarvajñasya sarvaśaktikasya jñānānandarahitācitprapañcatā- parttirna yukteti vācyam, nahrahivat brāhṛ svaprayojanārthaṃ pravartate, api tu prāṇināmanugrahārtham, tadanugrahaśca bhogānuṣṭhānādyupayukta-prapañcātmatāpattyabhāvena bhavatīti tadātmatāṃ brāhṛ pratipadyate | aciddharmapratiṣedha iti - aja ityādinā jananādyaciddhamaprratiṣedha

इत्यर्थः । पृथगधिकरणत्वे निदानं श्रोतव्यमित्यादि - यद्यपि "अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्ग'मिति सूत्रस्य परमसाध्योपसंहार-त्वप्रतिपादनमुखेन अधिकरणसमाप्तेराविष्करणात् प्रकृतैतावत्त्वमित्यादेः तादथ्र्यानन्तर्याभ्यां न पृथगधिकरणत्वमित्यादेर्वक्ष्य-माणत्वात् तत्रैव सूत्रे अनन्तरशब्देन ततश्शब्दो व्याख्यातः, भूयश्शब्देन भूयिष्ठत्वमुच्यत इति ततोभूयश्शब्दयोव्र्याख्यातत्वाच्च न श्रोतव्यान्तरमवशिष्यते, तथापि तदर्थस्य गहनत्वमभिप्रेत्य तथोक्तमिति द्रष्टव्यम् ।। । ।। द्वितीये जगत्कारणत्वेति - जातेर्जगत्कारणत्वसर्वज्ञत्वाद्यसम्भवादितिभावः ।। विशेषणतया यथांऽशत्वं तथेह जीवस्याचिद्वस्तुनश्च ब्राहृ प्रत्यंशत्वम्

ityarthaḥ | pṛthagadhikaraṇatve nidānaṃ śrotavyamityādi - yadyapi "ato'nantena tathā hi liṅga'miti sūtrasya paramasādhyopasaṃhāra-tvapratipādanamukhena adhikaraṇasamāpterāviṣkaraṇāt prakṛtaitāvattvamityādeḥ tādathryānantaryābhyāṃ na pṛthagadhikaraṇatvamityādervakṣya-māṇatvāt tatraiva sūtre anantaraśabdena tataśśabdo vyākhyātaḥ, bhūyaśśabdena bhūyiṣṭhatvamucyata iti tatobhūyaśśabdayovryākhyātatvācca na śrotavyāntaramavaśiṣyate, tathāpi tadarthasya gahanatvamabhipretya tathoktamiti draṣṭavyam || | || dvitīye jagatkāraṇatveti - jāterjagatkāraṇatvasarvajñatvādyasambhavāditibhāvaḥ || viśeṣaṇatayā yathāṃ'śatvaṃ tatheha jīvasyācidvastunaśca brāhṛ pratyaṃśatvam

3.2.29

परे त्वित्यादि - अतत्प्रधानेभ्याहि बलीयांसीति । श्रुतिप्रतिपाद्ययोः एकत्वनानात्वयोः एकस्मिन् वस्तुन्यसम्भवात्, अन्यतरस्मिन् समाश्रयणीये एकत्त्वस्य मानान्तराप्राप्तत्वेन विधेयत्वस्य उचिततया एकत्वविधानाय प्रमाणान्तरसिद्धं नानात्वं तदङ्गतयाऽनूद्यत इत्यस्यैवार्थस्योचितत्वात्, भेददर्शने निन्दायाः श्रवणात् साक्षात् भूयसीभिः श्रुतिभिः अभेदप्रतिपादनाच्चाकारवद्व्रहृविषयाणाञ्च कासाञ्चित् श्रुतीनान् उपासनारूपत्वं कासाञ्चित् द्वैताभिधायिनीनां "द्वा सुपर्णा' इत्यादिश्रुतीनां बुद्धयुपाध्यस्तकत्र्तृत्वनिषेधमुखेन

pare tvityādi - atatpradhānebhyāhi balīyāṃsīti | śrutipratipādyayoḥ ekatvanānātvayoḥ ekasmin vastunyasambhavāt, anyatarasmin samāśrayaṇīye ekattvasya mānāntarāprāptatvena vidheyatvasya ucitatayā ekatvavidhānāya pramāṇāntarasiddhaṃ nānātvaṃ tadaṅgatayā'nūdyata ityasyaivārthasyocitatvāt, bhedadarśane nindāyāḥ śravaṇāt sākṣāt bhūyasībhiḥ śrutibhiḥ abhedapratipādanāccākāravadvrahṛviṣayāṇāñca kāsāñcit śrutīnān upāsanārūpatvaṃ kāsāñcit dvaitābhidhāyinīnāṃ "dvā suparṇā' ityādiśrutīnāṃ buddhayupādhyastakatrtṛtvaniṣedhamukhena

3.2.29

निर्विशेषप्रतीत्युपयोगित्वमिति अतत्प्रधानभेदश्रुतिभ्यः तत्प्रधानानाम् अभेदश्रुतीनां प्राबल्यमित्यर्थः । "तर्हि निषेधप्रपञ्चं ब्राहृ कीदृशं तत्राह' इति क्वचित् पाठो दृश्यते, स तु चिन्तनीयः । "आह च तन्मात्र'मिति सूत्रेणापि निष्प्रपञ्चत्वस्यैव तन्मते प्रतिपि-पादयिषितत्वेन निष्प्रपञ्चत्वं सिद्धवत्कृत्य तत् कीदृशमिति जिज्ञासायां तस्य सूत्रस्यानवतारात् । पुरश्चक्रे द्विपद इति - पुरः पुराणि द्विपदोपलक्षितानि शरीराणि चक्रे, पुरः पुरस्तात्, चक्षुराद्यभिव्यक्तेः पूर्वमेव, स ईश्वरः पक्षी, लिङ्गशरीरस्य तैत्तिरीयादौ पक्षपुच्छादिसम्पादनात् पक्षीति लिङ्गशरीरमुच्यते, तदभिमानी पुरुष आविशत्-प्रविष्ट इत्यर्थः, ततश्च इयं श्रुतिः "अनेन जीवेन आत्मना अनुप्रविश्य' इत्यादि श्रुतिश्च परमात्मन एव अन्तर्भावादिति पूर्वसूत्रोक्तमुपाध्यन्तर्भावं दर्शयतीति हि सूत्रार्थ इति भावः । अन्यस्य नास्तित्वमिति - ब्राहृण इति शेषः "न ह्रेतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ती'ति वाक्यम् "नेति नेतीत्यस्य निर्व- चनम्, न हि एतस्मात् ब्राहृणः व्यतिरिक्तमस्तीत्यतो नेत्युच्यते, न पुनः स्वयमेव नास्तीति कृत्वा नेतीत्युच्यत इति तस्य वाक्य- स्यार्थः । ततश्च यतोन्यत्परं नेतीति प्रतिषिध्यते । तस्य ब्राहृणः सिद्धमेवास्तित्वमिति न तस्य प्रतिषेध इति भावः । इदं वाक्य- मिति - न ह्रतस्मादिति नेत्यन्यत्परमिति वाक्यमित्यर्थः । अथ नामधेयमिति वाक्यविषयमिति - न ह्रेतस्मादिति नेत्य-न्यत्परमस्तीति वाक्यस्य इति नेत्येवंरूपान्यादेशनिषेधपरत्वेन ब्राहृान्यनिषेधपरत्वाभावेन ब्राहृपरिशेषकत्वासम्भवात्, अथ नाम-धेयमिति वाक्यस्यैव "ब्रावीति च भूयः' इति सूत्रखण्डविषयत्वम्, तत्र हि वाक्ये सत्यस्य सत्यमिति ब्राहृणः परमार्थसत्यत्वावेद- नात् । ब्राहृणोपि सूर्यप्रकाशाद्यवैशेष्यं तत्तुल्यत्वमिति - सूर्यप्रकाशादेरवैशेष्यं सूर्यप्रकाशाद्यवैशेष्यम् अवैशेष्यम्-विशेषरहि

nirviśeṣapratītyupayogitvamiti atatpradhānabhedaśrutibhyaḥ tatpradhānānām abhedaśrutīnāṃ prābalyamityarthaḥ | "tarhi niṣedhaprapañcaṃ brāhṛ kīdṛśaṃ tatrāha' iti kvacit pāṭho dṛśyate, sa tu cintanīyaḥ | "āha ca tanmātra'miti sūtreṇāpi niṣprapañcatvasyaiva tanmate pratipi-pādayiṣitatvena niṣprapañcatvaṃ siddhavatkṛtya tat kīdṛśamiti jijñāsāyāṃ tasya sūtrasyānavatārāt | puraścakre dvipada iti - puraḥ purāṇi dvipadopalakṣitāni śarīrāṇi cakre, puraḥ purastāt, cakṣurādyabhivyakteḥ pūrvameva, sa īśvaraḥ pakṣī, liṅgaśarīrasya taittirīyādau pakṣapucchādisampādanāt pakṣīti liṅgaśarīramucyate, tadabhimānī puruṣa āviśat-praviṣṭa ityarthaḥ, tataśca iyaṃ śrutiḥ "anena jīvena ātmanā anupraviśya' ityādi śrutiśca paramātmana eva antarbhāvāditi pūrvasūtroktamupādhyantarbhāvaṃ darśayatīti hi sūtrārtha iti bhāvaḥ | anyasya nāstitvamiti - brāhṛṇa iti śeṣaḥ "na hretasmāditi netyanyatparamastī'ti vākyam "neti netītyasya nirva- canam, na hi etasmāt brāhṛṇaḥ vyatiriktamastītyato netyucyate, na punaḥ svayameva nāstīti kṛtvā netītyucyata iti tasya vākya- syārthaḥ | tataśca yatonyatparaṃ netīti pratiṣidhyate | tasya brāhṛṇaḥ siddhamevāstitvamiti na tasya pratiṣedha iti bhāvaḥ | idaṃ vākya- miti - na hratasmāditi netyanyatparamiti vākyamityarthaḥ | atha nāmadheyamiti vākyaviṣayamiti - na hretasmāditi netya-nyatparamastīti vākyasya iti netyevaṃrūpānyādeśaniṣedhaparatvena brāhṛाnyaniṣedhaparatvābhāvena brāhṛpariśeṣakatvāsambhavāt, atha nāma-dheyamiti vākyasyaiva "brāvīti ca bhūyaḥ' iti sūtrakhaṇḍaviṣayatvam, tatra hi vākye satyasya satyamiti brāhṛṇaḥ paramārthasatyatvāveda- nāt | brāhṛṇopi sūryaprakāśādyavaiśeṣyaṃ tattulyatvamiti - sūryaprakāśāderavaiśeṣyaṃ sūryaprakāśādyavaiśeṣyam avaiśeṣyam-viśeṣarahi

3.2.29

तत्वम्, अङ्गुल्याद्युपाधिकृतर्जुवक्रत्वादिविशेषरहितत्वमिति यावत्,सम्प्रतिपन्नमिति शेषः, तत्तुल्यत्वं ब्राहृणोपीत्यन्वयः । सूर्य-प्रकाशादिवत् ब्राहृणोऽप्यवैशेष्यम्; निविर्शेषत्वम्, उपाधिकृतविशेषराहित्यमित्यर्थः । नतु सौत्रस्यावैशेष्यशब्दस्य तत्तुल्यत्वमि-त्येतद्विवरणमिति भ्रमितव्यम्, परैस्तथा अव्याख्यानात्, प्रकाशादिवदिति वतिप्रत्ययेनैव तुल्यत्वस्य प्रतिपादितत्वेन प्रकाशा- दिवच्च तुल्यत्वमित्यस्यासङ्गतत्वाच्चेति बोध्यम् । अवस्थाभेदादिति - "उभयव्यपदेशा'दिति सूत्रे जीवस्य परमात्मावस्थाभेद- त्वात् संराध्यसंराधकभावाविरोध उपन्यस्तः, "प्रकाशाश्रयवद्वे'ति सूत्रे तु जीवस्य ब्राहृैकदेशत्वेन तदंशत्वात् संराध्यसरोधक-भावस्समर्थित इत्यर्थः । अर्थान्तरत्वामिति-गन्धविधितन्निषेधश्रुत्योः प्राकृताप्राकृतगन्धविषयत्वेत विषयभेदः अङ्गीकार्य इत्यर्थः ।सार्वज्ञ्यादीनां स्वरूपपरवाक्यसिद्धत्वादिति - "यः सर्वज्ञः सर्ववित्' इत्यादिवाक्यसिद्धत्वादित्यर्थः, इदमुपलक्षणम्, चतुष्पात्वषोडशकलत्वादीनां "बुद्ध्यर्थः पादवत्' इति न्यायेन उपासनार्थानां व्यावहारिकसत्यत्वाभाववत् सार्वज्ञ्यादीनाम् उपासनार्थत्वे व्यावहारिकसत्यत्वाभावप्रसङ्गाच्चेति द्रष्टव्यम् । अन्यतराप्रमाण्यमेवोक्तं स्यादिति - उक्तं हि-

tatvam, aṅgulyādyupādhikṛtarjuvakratvādiviśeṣarahitatvamiti yāvat,sampratipannamiti śeṣaḥ, tattulyatvaṃ brāhṛṇopītyanvayaḥ | sūrya-prakāśādivat brāhṛṇo'pyavaiśeṣyam; nivirśeṣatvam, upādhikṛtaviśeṣarāhityamityarthaḥ | natu sautrasyāvaiśeṣyaśabdasya tattulyatvami-tyetadvivaraṇamiti bhramitavyam, paraistathā avyākhyānāt, prakāśādivaditi vatipratyayenaiva tulyatvasya pratipāditatvena prakāśā- divacca tulyatvamityasyāsaṅgatatvācceti bodhyam | avasthābhedāditi - "ubhayavyapadeśā'diti sūtre jīvasya paramātmāvasthābheda- tvāt saṃrādhyasaṃrādhakabhāvāvirodha upanyastaḥ, "prakāśāśrayavadve'ti sūtre tu jīvasya brāhṛैkadeśatvena tadaṃśatvāt saṃrādhyasarodhaka-bhāvassamarthita ityarthaḥ | arthāntaratvāmiti-gandhavidhitanniṣedhaśrutyoḥ prākṛtāprākṛtagandhaviṣayatveta viṣayabhedaḥ aṅgīkārya ityarthaḥ |sārvajñyādīnāṃ svarūpaparavākyasiddhatvāditi - "yaḥ sarvajñaḥ sarvavit' ityādivākyasiddhatvādityarthaḥ, idamupalakṣaṇam, catuṣpātvaṣoḍaśakalatvādīnāṃ "buddhyarthaḥ pādavat' iti nyāyena upāsanārthānāṃ vyāvahārikasatyatvābhāvavat sārvajñyādīnām upāsanārthatve vyāvahārikasatyatvābhāvaprasaṅgācceti draṣṭavyam | anyatarāpramāṇyamevoktaṃ syāditi - uktaṃ hi-

3.2.29

को हि मीमांसको ब्राूयात् विरोधे शास्त्रयोर्मिथः । एकं प्रमाणमितरस्त्वप्रमाणं भवेदिति । प्रतिज्ञानुगुणहेतुसिद्धौ तु नान्योन्यश्रय इति - साकारत्वनिराकारत्वरूपोभयलिङ्गत्वप्रतिषेधस्य साध्यत्वे निश्चिते तदानुगुण्येन सर्वत्र निर्विशेषप्रतिपादनस्यैव हेतूकर्तुमु-चितत्वेन योगैयतावशेन तस्यैवाध्यहारो युक्त इति भावः । एकत्वेन निर्देश इति - सदसत्त्ववदिति भावः । अतद्वचनत्वं च तदु-दाह्मतश्रुतौ नास्तीति - यद्यपि "यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुराणः, यश्चायम्, अध्यात्मं शारीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुराणः, अयमेव सोऽयमात्मे'ति प्रत्युपाधिभेदवचनेनाभेदवचनत्वरूपमतद्वचनतत्वमस्त्येव, तथापि न तावता निर्विशेषत्वसिद्धिः, न हि सर्वत्रावस्थितस्य ब्राहृणः एकत्वमात्रेण शास्त्रप्रतिपादितानां तेजोमयत्वादीनां मिथ्यात्वसिद्धिरिति भावः । निर्विकारत्वा-नन्दरूपत्वेति - एतत् द्वयमप्यमृतमयशब्दफलितमिति भावः । अरूपवदित्यत्र वच्छब्दवैयथ्र्यमिति - मतुप्प्रत्ययवैयथ्र्यमिति भावः, न विद्यते रूपमस्येति बहुव्रीहिणैव मत्वर्थस्योक्तत्वात् उक्तार्थानामप्रयोग इति न्यायेन मतुप्प्रत्ययो व्यर्थ इति भावः । यद्यपि "उगवादिभ्यो यत्' इत्यत्र महाभाष्ये अनरवन्तिचक्राणीति प्रयुक्तं, तथापि यत्र बहुव्रीहिमत्वर्थयोःतुल्यार्थत्वं तत्र बहुव्रीहिरेव लाघ-वात् भवति, यथा अगुः-अनश्व इति, नतु- अगोमान् अनश्ववानिति भवति, यत्र त्वतुल्यार्थत्वं तत्र कृते मत्वर्थीयतदन्तेन नञ्समासः, यथा अहस्तीति, नह्रहस्त इत्युक्ते जातिपर्युदासप्रतीतिः, यत्रापि मत्वर्थीयेनार्थविशेषप्रतीतिः, यत्रापि तदन्तेन नञ्समासः, यथ अदण्डी अक्षत्री अवाग्मीति, दण्डछत्रसंयोगनिषेधस्य सम्यग्भाषितत्वनिषेधस्य च बहुव्रीहेरनवगमात्, अत एव कैयटे "उगवादिभ्यः' इत्यत्र अनराणीति वक्तव्ये जातिविशेषप्रतिपत्यर्थो मतुबनिर्देशः, अनराणीति ह्रुक्ते भग्नाराण्यपि चक्राणि प्रतीयेरन् तस्मात् अरवत्पर्युदासेन अनुपजातारचक्रप्रतीतिः-अनवरन्तीत्यनेन भवतीति अर्थविशेषसत्वात् मतुब् निर्देशः उपपादितः, अत्र तु अर्थभेदाभावात् मतुप्प्रत्ययो दुर्लभ इति भावः । तात्पर्यलिङ्गावगमाच्चेति - सद्विद्यायां सविशे- षत्व एव षड्विधतात्पर्यलिङ्गस्य प्रथमे सूत्र एव समर्थितत्वादिति भावः । औपाधिकाकारयोगे दृष्टान्तत्वादिति - ततश्च

ko hi mīmāṃsako brāूyāt virodhe śāstrayormithaḥ | ekaṃ pramāṇamitarastvapramāṇaṃ bhavediti | pratijñānuguṇahetusiddhau tu nānyonyaśraya iti - sākāratvanirākāratvarūpobhayaliṅgatvapratiṣedhasya sādhyatve niścite tadānuguṇyena sarvatra nirviśeṣapratipādanasyaiva hetūkartumu-citatvena yogaiyatāvaśena tasyaivādhyahāro yukta iti bhāvaḥ | ekatvena nirdeśa iti - sadasattvavaditi bhāvaḥ | atadvacanatvaṃ ca tadu-dāhmataśrutau nāstīti - yadyapi "yaścāyamasyāṃ pṛthivyāṃ tejomayo'mṛtamayaḥ purāṇaḥ, yaścāyam, adhyātmaṃ śārīrastejomayo'mṛtamayaḥ purāṇaḥ, ayameva so'yamātme'ti pratyupādhibhedavacanenābhedavacanatvarūpamatadvacanatatvamastyeva, tathāpi na tāvatā nirviśeṣatvasiddhiḥ, na hi sarvatrāvasthitasya brāhṛṇaḥ ekatvamātreṇa śāstrapratipāditānāṃ tejomayatvādīnāṃ mithyātvasiddhiriti bhāvaḥ | nirvikāratvā-nandarūpatveti - etat dvayamapyamṛtamayaśabdaphalitamiti bhāvaḥ | arūpavadityatra vacchabdavaiyathryamiti - matuppratyayavaiyathryamiti bhāvaḥ, na vidyate rūpamasyeti bahuvrīhiṇaiva matvarthasyoktatvāt uktārthānāmaprayoga iti nyāyena matuppratyayo vyartha iti bhāvaḥ | yadyapi "ugavādibhyo yat' ityatra mahābhāṣye anaravanticakrāṇīti prayuktaṃ, tathāpi yatra bahuvrīhimatvarthayoḥtulyārthatvaṃ tatra bahuvrīhireva lāgha-vāt bhavati, yathā aguḥ-anaśva iti, natu- agomān anaśvavāniti bhavati, yatra tvatulyārthatvaṃ tatra kṛte matvarthīyatadantena nañsamāsaḥ, yathā ahastīti, nahrahasta ityukte jātiparyudāsapratītiḥ, yatrāpi matvarthīyenārthaviśeṣapratītiḥ, yatrāpi tadantena nañsamāsaḥ, yatha adaṇḍī akṣatrī avāgmīti, daṇḍachatrasaṃyoganiṣedhasya samyagbhāṣitatvaniṣedhasya ca bahuvrīheranavagamāt, ata eva kaiyaṭe "ugavādibhyaḥ' ityatra anarāṇīti vaktavye jātiviśeṣapratipatyartho matubanirdeśaḥ, anarāṇīti hrukte bhagnārāṇyapi cakrāṇi pratīyeran tasmāt aravatparyudāsena anupajātāracakrapratītiḥ-anavarantītyanena bhavatīti arthaviśeṣasatvāt matub nirdeśaḥ upapāditaḥ, atra tu arthabhedābhāvāt matuppratyayo durlabha iti bhāvaḥ | tātparyaliṅgāvagamācceti - sadvidyāyāṃ saviśe- ṣatva eva ṣaḍvidhatātparyaliṅgasya prathame sūtra eva samarthitatvāditi bhāvaḥ | aupādhikākārayoge dṛṣṭāntatvāditi - tataśca

3.2.29

प्रकाशवच्च औपाधिकाकारयोग इत्येव सूत्रं स्यादिति भावः । आस्त्रीबालं प्रसिद्धत्वादिति - यद्यपि स्वपक्षेऽपि समानोऽयं दोषः, तथापि स्वपक्षे पृथिव्यादिस्थानानवस्थितिपर्यन्तत्वात् आक्षेपस्य तस्यच अवश्यपरिहरणीयत्वाच्च तत्परत्वे न दोष इत्यभिप्रायः । चिह्नपर्यां यत्वाच्चेति - नचात्र लिङ्गशब्दस्य अन्यार्थदर्शनरूपलिङ्गपरत्वात् श्रुतेश्च तादृक्त्वसम्भवात् न दोष इति वक्तुं शक्यम्, उक्तार्थसाक्षात् प्रतिपादकस्य "ब्राहृवेद ब्राहृैव भवती'त्यस्यान्र्यार्थदर्शनरूपलिङ्गत्वाभावादिति भावः । प्रकाशादिवदिति सूत्रस्य तत्प्रयुक्तजीवभेदव्युदासकत्वाभावादिति - तथात्वे हीदं सूत्रद्वयं मतान्तरोपन्यासपरं स्यात्, तस्यैव निराकृतत्वादिति भावः

prakāśavacca aupādhikākārayoga ityeva sūtraṃ syāditi bhāvaḥ | āstrībālaṃ prasiddhatvāditi - yadyapi svapakṣe'pi samāno'yaṃ doṣaḥ, tathāpi svapakṣe pṛthivyādisthānānavasthitiparyantatvāt ākṣepasya tasyaca avaśyapariharaṇīyatvācca tatparatve na doṣa ityabhiprāyaḥ | cihnaparyāṃ yatvācceti - nacātra liṅgaśabdasya anyārthadarśanarūpaliṅgaparatvāt śruteśca tādṛktvasambhavāt na doṣa iti vaktuṃ śakyam, uktārthasākṣāt pratipādakasya "brāhṛveda brāhṛैva bhavatī'tyasyānryārthadarśanarūpaliṅgatvābhāvāditi bhāvaḥ | prakāśādivaditi sūtrasya tatprayuktajīvabhedavyudāsakatvābhāvāditi - tathātve hīdaṃ sūtradvayaṃ matāntaropanyāsaparaṃ syāt, tasyaiva nirākṛtatvāditi bhāvaḥ

3.2.29

अपरे त्वित्यादि - स्वाप्नाद्यवस्थानां प्रकृतत्वादिति । ननु भाष्ये "भेदादिति चेति'ति सूत्रे देवादिदेहयोगरूपावस्थाभेदादित्ये-वोक्तम्, न तु स्वप्नाद्यवस्थाभेदादिति चेन्न, तत्र स्वप्नाद्यवस्थदेहयोगरूपावस्थाभेदस्यैव विवक्षितत्वेन दोषाभावादिति भावः । अन्ये त्वित्यादि - मधुविद्या वाक्य इति । वृहदारण्यके मधुविद्यावाक्ये "यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चा-

apare tvityādi - svāpnādyavasthānāṃ prakṛtatvāditi | nanu bhāṣye "bhedāditi ceti'ti sūtre devādidehayogarūpāvasthābhedāditye-voktam, na tu svapnādyavasthābhedāditi cenna, tatra svapnādyavasthadehayogarūpāvasthābhedasyaiva vivakṣitatvena doṣābhāvāditi bhāvaḥ | anye tvityādi - madhuvidyā vākya iti | vṛhadāraṇyake madhuvidyāvākye "yaścāyamasyāṃ pṛthivyāṃ tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścā-

3.2.30

यमध्यात्म'मित्यादिभिर्वाक्यैः प्रतिपर्यायमेकत्ववचनादित्यर्थः, "न स्थानतोऽपी'त्यारभ्य "अरूपवदेव ही'त्यन्तं ब्राहृस्वरूपाभेद-प्रतिपादनपरमेकमधिकरणं, "प्रकाशवच्चावैयथ्यर्'मित्यारभ्य "प्रकृतैतावत्व'मित्यतः प्राक् ब्राहृणो दीप्तिमत्ताप्रतिपादनपरमेकमधि-करणं, "प्रकृतैतावत्व'मित्यारभ्य "उभयव्यपदेशा'दित्यतः प्राक् रूपद्वयातिरिक्तं ब्राहृेति सिद्धान्तयन्ति, "उभयव्यपदेशा'दित्या- रभ्य "परमतस्सेतून्माने'त्यतः प्राक् ब्राहृजगतोरहिकुण्हलन्यायेन अत्यन्ताभिन्नतया उपादानोपादेयभावः, ईश्वरस्य तु निर्विकार- त्वात् तस्य जगतश्च मणिप्रभयोरिव शक्तिमच्छक्तिविक्षेपरूपेण उपादानोपादेय भाव इति वर्णयन्ति । व्रवीति च भूयोऽपीत्युपपाद-

yamadhyātma'mityādibhirvākyaiḥ pratiparyāyamekatvavacanādityarthaḥ, "na sthānato'pī'tyārabhya "arūpavadeva hī'tyantaṃ brāhṛsvarūpābheda-pratipādanaparamekamadhikaraṇaṃ, "prakāśavaccāvaiyathyar'mityārabhya "prakṛtaitāvatva'mityataḥ prāk brāhṛṇo dīptimattāpratipādanaparamekamadhi-karaṇaṃ, "prakṛtaitāvatva'mityārabhya "ubhayavyapadeśā'dityataḥ prāk rūpadvayātiriktaṃ brāhṛेti siddhāntayanti, "ubhayavyapadeśā'dityā- rabhya "paramatassetūnmāne'tyataḥ prāk brāhṛjagatorahikuṇhalanyāyena atyantābhinnatayā upādānopādeyabhāvaḥ, īśvarasya tu nirvikāra- tvāt tasya jagataśca maṇiprabhayoriva śaktimacchaktivikṣeparūpeṇa upādānopādeya bhāva iti varṇayanti | vravīti ca bhūyo'pītyupapāda-

3.2.31

नादिति । व्रवीति च भूय इत्यस्य सूत्रखण्हस्य पूवोक्र्तार्थोपपादकत्वमभ्युपगच्छता तेन खण्डेन तदुपपादनार्हं तस्यैव "प्रकृतैतावत्वं हि प्रतिषेधती'ति सूत्रखण्हऽप्रतिपाद्यत्वस्य वक्तव्यतया "व्रवीति च भूय' इति निर्दिष्टस्य सत्यमिति वाक्यार्थस्य रूपद्वयनिषेधेन प्रपञ्चातिरिक्तकारणरूपास्तित्वस्य च उपपाद्योपपादकत्वायोगादित्यर्थः ।। ।। इति अहिकुण्डलाधिकरणं

nāditi | vravīti ca bhūya ityasya sūtrakhaṇhasya pūvokrtārthopapādakatvamabhyupagacchatā tena khaṇḍena tadupapādanārhaṃ tasyaiva "prakṛtaitāvatvaṃ hi pratiṣedhatī'ti sūtrakhaṇha'pratipādyatvasya vaktavyatayā "vravīti ca bhūya' iti nirdiṣṭasya satyamiti vākyārthasya rūpadvayaniṣedhena prapañcātiriktakāraṇarūpāstitvasya ca upapādyopapādakatvāyogādityarthaḥ || || iti ahikuṇḍalādhikaraṇaṃ

3.2.32

उभयलिङ्गात् ब्राहृण इति - यद्यप्येतदधिकरणपूर्वपक्षदशायां नोभयलिङ्गत्वं ब्राहृणः सुप्रतिष्ठितं, उभयलिङ्गस्थेमार्थत्वादस्याधि-करणस्य, तथापि पूर्वपक्षस्य अतिमन्दत्वात् उभयलिङ्गत्वं सिद्धवत्कृत्य एवमुक्तं, अत एव भाष्ये-कैश्चिद्धेत्वाभासैराशंक्येत्यु- क्तमिति द्रष्यव्यम्, भाष्ये-चतुष्पात् ब्राहृेति, षोडशकलब्राहृविद्यानां हि ब्राहृणश्चत्वारः पादा निरूपिताः "प्राची दिक्कला प्रतीची दिक्कला दक्षिणा दिक्कला उदीची दिक्कला एष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्राहृणः प्रकाशवान्नाम । पृथिवीकलान्तरिक्षं कला द्यौः कला समुद्रः कला एष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्राहृणः अनन्तवान्नाम, अग्निः कला सूर्यः कला चन्द्रः कला विद्युत् कला एष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्राहृणः ज्योतिष्मान्नाम, प्राणः कला चक्षुष्कला श्रोत्रं कला मनः कला एष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्राहृण आयतनवान्नामे'ति, गवां पादेषु पुरस्तात् द्वौ खुरौ पश्चात् द्वौपाष्र्णी' इत्येकैकस्मिन् पादे चत्वारश्चत्वरोखुरांशास्सन्ति, ते कला शब्देन उच्यन्ते, प्राची प्रतीची दक्षिणोदीची दिगिति चतस्त्रः कलाः अवयवा इव कलाः स प्रकाशवान् प्रथमः पादः, तदुपा-सनायां प्रकाशवान् उपासको भवती'ति प्रकाशवान् पादः, पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौस्समुद्र इति चतस्त्रः कलाः एष द्वितीयः पादोऽन-न्तवान्नाम, सोऽयमनन्तवत्वेन गुणेनोपास्यमानोऽनन्तवत्वमुपासकस्यावहतीति अनन्तवान् पादः, अग्नि-स्सूर्यश्चन्द्रो विद्युदिति चतस्त्रः कलाः स ज्योतिष्मान्नाम तृतीयपादः, तमुपासीनो ज्योतिष्मान् भवतीति ज्योतिष्मान् पादः, प्राण-श्चक्षुः श्रोत्रं मन इति चतरुाः कलाः चतुर्थः पादः आयतनवान्नाम, तदुपासनादायतनवान् भवतीत्यायतनवान्नाम पादः, तदेवं चतुष्पाद् ब्राहृ अष्टा-

ubhayaliṅgāt brāhṛṇa iti - yadyapyetadadhikaraṇapūrvapakṣadaśāyāṃ nobhayaliṅgatvaṃ brāhṛṇaḥ supratiṣṭhitaṃ, ubhayaliṅgasthemārthatvādasyādhi-karaṇasya, tathāpi pūrvapakṣasya atimandatvāt ubhayaliṅgatvaṃ siddhavatkṛtya evamuktaṃ, ata eva bhāṣye-kaiściddhetvābhāsairāśaṃkyetyu- ktamiti draṣyavyam, bhāṣye-catuṣpāt brāhṛेti, ṣoḍaśakalabrāhṛvidyānāṃ hi brāhṛṇaścatvāraḥ pādā nirūpitāḥ "prācī dikkalā pratīcī dikkalā dakṣiṇā dikkalā udīcī dikkalā eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brāhṛṇaḥ prakāśavānnāma | pṛthivīkalāntarikṣaṃ kalā dyauḥ kalā samudraḥ kalā eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brāhṛṇaḥ anantavānnāma, agniḥ kalā sūryaḥ kalā candraḥ kalā vidyut kalā eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brāhṛṇaḥ jyotiṣmānnāma, prāṇaḥ kalā cakṣuṣkalā śrotraṃ kalā manaḥ kalā eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brāhṛṇa āyatanavānnāme'ti, gavāṃ pādeṣu purastāt dvau khurau paścāt dvaupāṣrṇī' ityekaikasmin pāde catvāraścatvarokhurāṃśāssanti, te kalā śabdena ucyante, prācī pratīcī dakṣiṇodīcī digiti catastraḥ kalāḥ avayavā iva kalāḥ sa prakāśavān prathamaḥ pādaḥ, tadupā-sanāyāṃ prakāśavān upāsako bhavatī'ti prakāśavān pādaḥ, pṛthivyantarikṣaṃ dyaussamudra iti catastraḥ kalāḥ eṣa dvitīyaḥ pādo'na-ntavānnāma, so'yamanantavatvena guṇenopāsyamāno'nantavatvamupāsakasyāvahatīti anantavān pādaḥ, agni-ssūryaścandro vidyuditi catastraḥ kalāḥ sa jyotiṣmānnāma tṛtīyapādaḥ, tamupāsīno jyotiṣmān bhavatīti jyotiṣmān pādaḥ, prāṇa-ścakṣuḥ śrotraṃ mana iti cataruाḥ kalāḥ caturthaḥ pādaḥ āyatanavānnāma, tadupāsanādāyatanavān bhavatītyāyatanavānnāma pādaḥ, tadevaṃ catuṣpād brāhṛ aṣṭā-

3.2.35

शफं षोडशकलं , भाष्ये -अनुन्मितस्यास्तितां द्योतयतीति, नन्वेतस्योन्मितत्वमात्रेण तत्प्राप्यस्य कथमनुन्मितत्वं, नह्रुन्मितेन मृद्दार्वादिप्रचयात्मकेन सेतुना प्राप्यस्य प्रदेशान्तरस्यानुन्मितत्वमस्तीति चेत्-मैवं,यत्प्राप्यं मोक्षशास्त्रेषु अपरिमितं प्रसिद्धं, तस्यानेन सेतुना प्राप्यत्वरूपभेदेनास्तितां द्योतयति, चतुष्पात्त्वादीनामनुन्मितत्वात् ब्राहृणो वेदान्तप्रसिद्धादनुन्मितात् प्राप्यात् भेदोऽवसीयत इति पप्र्यवसितोऽर्थ इति भावः ।। । ।। भाष्ये-सेतुसामान्येनेति, अत्र सामान्यशब्दो भावप्रधानः, सर्वलो-कासङ्करकरत्वस्य "एषां लोकानामसम्भेदाये'ति श्रुत्रौ साधारणधर्मत्वेन श्रवणात् तद्गुणयोगेन तत्र सेतुशब्दो गौण इत्यर्थः ।। । ।। भाष्ये-पादोऽस्य विश्वाभूतानीति, अत्र पादस्यांशपरत्वेन स्वरूपोपदेशपरत्वात् बुध्यर्थत्वोक्तिः प्रौढिवादेनेति द्रष्टव्यम् । भाष्ये-ब्राहृणो वागादिपादव्यपदेश उपासनार्थ इति, ब्राहृप्रतीकस्य मनस आकाशस्य वावागादिपादव्यपदेश उपासनार्थ इत्यर्थः । एवं हि श्रूयते-"मनो ब्राहृेत्युपासीतेत्यध्यात्ममथाधिदैवतमाकाशो ब्राहृेत्युभयामादिष्टं भवत्यध्यात्मञ्चाधिदैवतञ्चे'ति । "तदेतत् चतुष्पाद्व्रहृ वाक् पादः प्राणः पादश्चक्षुः पादः श्रोत्रं पाद इत्यध्यात्ममथाधिदैवतम्-अग्निः पादो वायुः पाद आदित्यः पादो दिशः पाद इत्युभय-मादिष्टं भवत्यध्यात्मञ्चावाधिदैवतञ्श्चे'ति, तदेतत् चतुष्पाद् ब्राहृ, तदेतन्मान आस्यं ब्राहृ चतुष्पात् चत्वारः पादा अस्येति, कथं चतुष्पात्त्वं मनोरूपस्य ब्राहृण इत्यत आह - वाक्पाद इत्यादि । मनो हि वक्तव्यघ्रातव्यद्रष्टव्यश्रोतव्यान् गोचरान् वागादिभिस्सञ्च- रत इति सञ्चरणसाधनतया मनसः पादाः, आकाशस्य ब्राहृप्रतीकस्य अग्निर्वायुरादित्योदिश इति चत्वारः पादाः, ते हि व्यापिनो नभस उदर इव गोः पादा विलग्ना उपलक्ष्यन्त इति भावः ततश्च अध्यात्मब्राहृप्रतीकस्य मनस अधिदैवतब्राहृप्रतीकस्य चाकाशस्य वा वागादिपादत्वव्यपदेशो यथा वस्तुतः मनस आकाशस्य वा वागादिपादत्वासंभवाद् उपासनार्थः तथा ब्राहृणोऽपि चतुष्पात्वषो-डशकलत्वाद्युपदेश उपासनार्थ इति भावः ।। निखिलजगत्कारणस्येश्वरस्येति - निखिलजगत्कारणेश्वरप्रतीकस्य मनस आका-

śaphaṃ ṣoḍaśakalaṃ , bhāṣye -anunmitasyāstitāṃ dyotayatīti, nanvetasyonmitatvamātreṇa tatprāpyasya kathamanunmitatvaṃ, nahrunmitena mṛddārvādipracayātmakena setunā prāpyasya pradeśāntarasyānunmitatvamastīti cet-maivaṃ,yatprāpyaṃ mokṣaśāstreṣu aparimitaṃ prasiddhaṃ, tasyānena setunā prāpyatvarūpabhedenāstitāṃ dyotayati, catuṣpāttvādīnāmanunmitatvāt brāhṛṇo vedāntaprasiddhādanunmitāt prāpyāt bhedo'vasīyata iti papryavasito'rtha iti bhāvaḥ || | || bhāṣye-setusāmānyeneti, atra sāmānyaśabdo bhāvapradhānaḥ, sarvalo-kāsaṅkarakaratvasya "eṣāṃ lokānāmasambhedāye'ti śrutrau sādhāraṇadharmatvena śravaṇāt tadguṇayogena tatra setuśabdo gauṇa ityarthaḥ || | || bhāṣye-pādo'sya viśvābhūtānīti, atra pādasyāṃśaparatvena svarūpopadeśaparatvāt budhyarthatvoktiḥ prauḍhivādeneti draṣṭavyam | bhāṣye-brāhṛṇo vāgādipādavyapadeśa upāsanārtha iti, brāhṛpratīkasya manasa ākāśasya vāvāgādipādavyapadeśa upāsanārtha ityarthaḥ | evaṃ hi śrūyate-"mano brāhṛेtyupāsītetyadhyātmamathādhidaivatamākāśo brāhṛेtyubhayāmādiṣṭaṃ bhavatyadhyātmañcādhidaivatañce'ti | "tadetat catuṣpādvrahṛ vāk pādaḥ prāṇaḥ pādaścakṣuḥ pādaḥ śrotraṃ pāda ityadhyātmamathādhidaivatam-agniḥ pādo vāyuḥ pāda ādityaḥ pādo diśaḥ pāda ityubhaya-mādiṣṭaṃ bhavatyadhyātmañcāvādhidaivatañśce'ti, tadetat catuṣpād brāhṛ, tadetanmāna āsyaṃ brāhṛ catuṣpāt catvāraḥ pādā asyeti, kathaṃ catuṣpāttvaṃ manorūpasya brāhṛṇa ityata āha - vākpāda ityādi | mano hi vaktavyaghrātavyadraṣṭavyaśrotavyān gocarān vāgādibhissañca- rata iti sañcaraṇasādhanatayā manasaḥ pādāḥ, ākāśasya brāhṛpratīkasya agnirvāyurādityodiśa iti catvāraḥ pādāḥ, te hi vyāpino nabhasa udara iva goḥ pādā vilagnā upalakṣyanta iti bhāvaḥ tataśca adhyātmabrāhṛpratīkasya manasa adhidaivatabrāhṛpratīkasya cākāśasya vā vāgādipādatvavyapadeśo yathā vastutaḥ manasa ākāśasya vā vāgādipādatvāsaṃbhavād upāsanārthaḥ tathā brāhṛṇo'pi catuṣpātvaṣo-ḍaśakalatvādyupadeśa upāsanārtha iti bhāvaḥ || nikhilajagatkāraṇasyeśvarasyeti - nikhilajagatkāraṇeśvarapratīkasya manasa ākā-

3.2.36

शस्य वेत्यर्थः ।। । ।। तत्रैवेति व्याख्येयं पदम् - समाधिकनिषेधः कृतस्स्यादिति । अयमेव सर्वस्मात्परः, अतोऽन्यः सर्वस्मात् परो नास्तीत्युक्तेः समाधिकनिषेधः सिध्यतीत्यर्थः । परत्वेन विवक्षितेति - अपरं परभूतरुद्रव्यतिरिक्तं यस्मात्परं नास्तीत्यर्थः । अपरशब्दाभावे हि रुद्रस्यापि परत्वनिषेधप्रसङ्गः, अतोऽपरशब्दास्यार्थत्वमिति भावः । अनन्यथासिद्धसङ्कोचकाभावादिति - अपर-शब्दस्य यस्मादिति श्रुतपञ्चम्यन्तपदान्वयेन एव समाभ्यधिकनिषेधकतया सप्रयोजनतसंभवेनान्यथा सिद्धत्वेनापरशब्दो न सङ्कोचक

śasya vetyarthaḥ || | || tatraiveti vyākhyeyaṃ padam - samādhikaniṣedhaḥ kṛtassyāditi | ayameva sarvasmātparaḥ, ato'nyaḥ sarvasmāt paro nāstītyukteḥ samādhikaniṣedhaḥ sidhyatītyarthaḥ | paratvena vivakṣiteti - aparaṃ parabhūtarudravyatiriktaṃ yasmātparaṃ nāstītyarthaḥ | aparaśabdābhāve hi rudrasyāpi paratvaniṣedhaprasaṅgaḥ, ato'paraśabdāsyārthatvamiti bhāvaḥ | ananyathāsiddhasaṅkocakābhāvāditi - apara-śabdasya yasmāditi śrutapañcamyantapadānvayena eva samābhyadhikaniṣedhakatayā saprayojanatasaṃbhavenānyathā siddhatvenāparaśabdo na saṅkocaka

3.2.37

इति भावः । तस्यान्यथासिद्धिः कथमित्याहेति - अन्यथासिदिं्ध वक्तुं प्रश्नमवतारयतीत्यर्थः, अतो निधायेति वत्वाप्रतिपाद्यनिधा-नसमानकर्तृकत्वोपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् ।। । ।। उपपत्तेश्चेति सूत्रार्थमाह - ईदृश इति । नह्रनपायिना स्वरूपेण सम्बन्धः संयोगादि-

iti bhāvaḥ | tasyānyathāsiddhiḥ kathamityāheti - anyathāsidiṃ्dha vaktuṃ praśnamavatārayatītyarthaḥ, ato nidhāyeti vatvāpratipādyanidhā-nasamānakartṛkatvopapattiriti draṣṭavyam || | || upapatteśceti sūtrārthamāha - īdṛśa iti | nahranapāyinā svarūpeṇa sambandhaḥ saṃyogādi-

र्भवितुमर्हति, अपि तु भेदोपशमरूप एवेत्यर्थः । न हि कारणमेवेति - यदि हि कारणमेव सेतुः, कार्यमेव तत्प्राप्यमिति नियमस्-स्यात्, तदा सेतुवत्-प्राप्यभेद साधकस्य कायर्कारणभेदसाधकत्वमपि भवेत्, न त्वेतदस्तीतिभावः । तस्य भेदरूपत्वाभावा- दिति -सर्ववस्तुसामानाधिकरण्यानर्हत्वस्यैव वस्तुपरिच्छेदरूपत्वादित्यर्थः । अन्यथा ईश्वरद्वयप्रसङ्गादिति - अन्यथा स्वरूपभेदाभ्युपगम इत्यर्थः ।। ।। इति पराधिकरणम् ।। पुरुषस्य निर्दोषत्वं, कल्याणगुणाकरत्वं, सर्वस्मात्परत्वं च । अतः परमुपासनं विवक्षन्नुपासीनानां परस्मा- देवास्मात्पुरुषात्तत्प्राप्तिरूपमपवर्गाख्यं फलमिति संप्रति ब्राूते । तुल्यन्यायतया शास्त्रीयमैहिकामुष्मिकमपि फलम् अत एव परस्मात्पुरुषाद्भवतीति सामान्येन "फलमतः' इत्युच्यते #ः कुत एतत्? उपपत्तेः- स एव हि सवज्र्ञः सर्वशक्तिर्महोदारो यागदानहोमादिभिरुपासनेन चाराधित ऐहिकामुष्मिकभोगजातं स्वस्वरूपा-वाप्तिरूपमपवर्गं च दातुमीष्टे; न ह्रचेतनं कम्र्म क्षणध्वंसि कालान्तरभाविफलसाधनं भवितुमर्हति

rbhavitumarhati, api tu bhedopaśamarūpa evetyarthaḥ | na hi kāraṇameveti - yadi hi kāraṇameva setuḥ, kāryameva tatprāpyamiti niyamas-syāt, tadā setuvat-prāpyabheda sādhakasya kāyarkāraṇabhedasādhakatvamapi bhavet, na tvetadastītibhāvaḥ | tasya bhedarūpatvābhāvā- diti -sarvavastusāmānādhikaraṇyānarhatvasyaiva vastuparicchedarūpatvādityarthaḥ | anyathā īśvaradvayaprasaṅgāditi - anyathā svarūpabhedābhyupagama ityarthaḥ || || iti parādhikaraṇam || puruṣasya nirdoṣatvaṃ, kalyāṇaguṇākaratvaṃ, sarvasmātparatvaṃ ca | ataḥ paramupāsanaṃ vivakṣannupāsīnānāṃ parasmā- devāsmātpuruṣāttatprāptirūpamapavargākhyaṃ phalamiti saṃprati brāूte | tulyanyāyatayā śāstrīyamaihikāmuṣmikamapi phalam ata eva parasmātpuruṣādbhavatīti sāmānyena "phalamataḥ' ityucyate #ḥ kuta etat? upapatteḥ- sa eva hi savajrñaḥ sarvaśaktirmahodāro yāgadānahomādibhirupāsanena cārādhita aihikāmuṣmikabhogajātaṃ svasvarūpā-vāptirūpamapavargaṃ ca dātumīṣṭe; na hracetanaṃ kamrma kṣaṇadhvaṃsi kālāntarabhāviphalasādhanaṃ bhavitumarhati

3.2.40

सर्वस्मात् परत्वं प्राप्यत्वमिति पाठो दृश्यते, तस्यायमर्थः-प्राप्यत्वोपयुक्तं सर्वस्मात् परत्वं तत्कल्याणगुणान्तर्भूतमपीति आयु-र्घृतमितिवत् अभेदोपचारात् सामानाधिकरण्यनिर्देशः । तच्च कल्याणगुणगण इति - अन्तर्भूतमितिशेषः, समूहसमूहिनोरभे-दोपचाराद्वा सामानाधिकरण्यनिर्देशः कल्याणगुण इति पाठे तु नानुपपत्तिः । अत्र तु द्वारविशेषो निरूप्यत इति भिदेति - अतो न पूर्वोत्तरविरोधः, तत्र धर्मस्य द्वारतायाः कण्ठतोऽनुक्तेरितिभावः । उत कर्मोपासनाराधितादित्यादि - अत्र कर्माराधि- तत्वं-वाय्वादिदेवतारूपस्य, उपासनाराधितत्वं केवलस्य ब्राहृण इति योग्यतावशेन यथाक्रमेण सम्बन्धः, यथा शीतोष्णस्पर्शगु- णकं जलं तेजश्च, इति निर्देशे इति द्रष्टव्यम् । भाष्ये-नह्रचेतनं कर्मेति, अयं भाव, किं कर्मजनितस्यापूर्वस्य फलसाधनत्वम्? उत कर्मण एव तावत्पय्र्यन्तमवस्थतायित्वम्? उत फलस्यापि कर्मानन्तरमेवोत्पत्तिः? इत्यभ्युपेयते, उत विनष्टस्यैव कर्मणः कार्यजनकत्वमिति चतुर्धाविकल्पमभिप्रेत्य प्रथमं दूषयति, भाष्ये-नह्रचेतनमिति, यद्यदचेतनं तत्सर्वं चेतनाधिष्ठितमेव प्रवत्र्तत इति प्रत्यक्षागमा-भ्यामवधारितत्वात् नापूर्वस्य फलहेतुत्वमित्यर्थः । द्वितीयं दूषयति - कर्म क्षणध्वंसीति । तृतीयं दूषयति - कालान्तरभावीति

sarvasmāt paratvaṃ prāpyatvamiti pāṭho dṛśyate, tasyāyamarthaḥ-prāpyatvopayuktaṃ sarvasmāt paratvaṃ tatkalyāṇaguṇāntarbhūtamapīti āyu-rghṛtamitivat abhedopacārāt sāmānādhikaraṇyanirdeśaḥ | tacca kalyāṇaguṇagaṇa iti - antarbhūtamitiśeṣaḥ, samūhasamūhinorabhe-dopacārādvā sāmānādhikaraṇyanirdeśaḥ kalyāṇaguṇa iti pāṭhe tu nānupapattiḥ | atra tu dvāraviśeṣo nirūpyata iti bhideti - ato na pūrvottaravirodhaḥ, tatra dharmasya dvāratāyāḥ kaṇṭhato'nukteritibhāvaḥ | uta karmopāsanārādhitādityādi - atra karmārādhi- tatvaṃ-vāyvādidevatārūpasya, upāsanārādhitatvaṃ kevalasya brāhṛṇa iti yogyatāvaśena yathākrameṇa sambandhaḥ, yathā śītoṣṇasparśagu- ṇakaṃ jalaṃ tejaśca, iti nirdeśe iti draṣṭavyam | bhāṣye-nahracetanaṃ karmeti, ayaṃ bhāva, kiṃ karmajanitasyāpūrvasya phalasādhanatvam? uta karmaṇa eva tāvatpayryantamavasthatāyitvam? uta phalasyāpi karmānantaramevotpattiḥ? ityabhyupeyate, uta vinaṣṭasyaiva karmaṇaḥ kāryajanakatvamiti caturdhāvikalpamabhipretya prathamaṃ dūṣayati, bhāṣye-nahracetanamiti, yadyadacetanaṃ tatsarvaṃ cetanādhiṣṭhitameva pravatrtata iti pratyakṣāgamā-bhyāmavadhāritatvāt nāpūrvasya phalahetutvamityarthaḥ | dvitīyaṃ dūṣayati - karma kṣaṇadhvaṃsīti | tṛtīyaṃ dūṣayati - kālāntarabhāvīti

तृतीयोऽध्यायः (cont. 7)

3.2.40

अधुना स्वर्गोत्पत्तेः बाधितत्वादितिभावः । चतुर्थं दूषयति - भवितुमर्हतीति । विनष्टस्यापि कार्यजनकत्वे अतिप्रसङ्गः स्यादिति भावः ।। । ।। भाष्ये-कृप्यादिकं गात्रर्दनादिकं चेति, गात्रमर्दनादिकं साक्षात् सुखहेतुः, कृप्यादिकं तु परम्परया, शास्त्रं दर्श- यति-एवं वेदेऽपीति, क्कचित्पठ¬ते स तु न समीचीनः, शास्त्रं दर्शयति, तथा यजेतेति पठ¬ते, अयं तु पाठः समी- चीनः ।। । ।। अपयोरणशतयातनासाध्यसाधनभावेति - अपगोरणं-वदोद्यमः, शतयातना-नरकविशेषः, "यो ब्रााहृणायाप- गुरेत् तं शतेन यातया'दित्येतद्धि तस्मात् "ब्रााहृणाय नावगुरेत' इति निषेधविधेरर्थवादः, तत्र च "हेतुहेतुमतोर्लिङ्' इत्यनुशासन-बलात् अपगोरणशतयातनयोः साध्यसाधनाभावस्य अर्थवादप्रतिपन्नस्य स्वीकारादित्यर्थः । शर्कराञ्जनद्रव्यपशुविशेषादीति - अत्र विशेषशब्दश्शर्कराञ्जनद्रव्येणापि सम्बध्यते, "अक्ताः शर्करा उपदधाति' इत्यत्र शर्कराञ्जनसाधनद्रव्याकांक्षायां "तेजो वै घृत'मिति स्तुतस्य घृतस्यैवाञ्जनसाधनत्वेन स्वीकारात्, तथा "पशुना यजेत' इति सामान्यश्रुतस्य विशेषाकांक्षायां "छागस्य वपाया'मिति मन्त्रवर्णप्रतिपाद्यस्य छागरूपविशेषस्य च स्वीकारादित्यर्थः । देवतानामपि फलदत्त्वमस्त्विति - कर्मोपासना-

adhunā svargotpatteḥ bādhitatvāditibhāvaḥ | caturthaṃ dūṣayati - bhavitumarhatīti | vinaṣṭasyāpi kāryajanakatve atiprasaṅgaḥ syāditi bhāvaḥ || | || bhāṣye-kṛpyādikaṃ gātrardanādikaṃ ceti, gātramardanādikaṃ sākṣāt sukhahetuḥ, kṛpyādikaṃ tu paramparayā, śāstraṃ darśa- yati-evaṃ vede'pīti, kkacitpaṭha¬te sa tu na samīcīnaḥ, śāstraṃ darśayati, tathā yajeteti paṭha¬te, ayaṃ tu pāṭhaḥ samī- cīnaḥ || | || apayoraṇaśatayātanāsādhyasādhanabhāveti - apagoraṇaṃ-vadodyamaḥ, śatayātanā-narakaviśeṣaḥ, "yo brāाhṛṇāyāpa- guret taṃ śatena yātayā'dityetaddhi tasmāt "brāाhṛṇāya nāvagureta' iti niṣedhavidherarthavādaḥ, tatra ca "hetuhetumatorliṅ' ityanuśāsana-balāt apagoraṇaśatayātanayoḥ sādhyasādhanābhāvasya arthavādapratipannasya svīkārādityarthaḥ | śarkarāñjanadravyapaśuviśeṣādīti - atra viśeṣaśabdaśśarkarāñjanadravyeṇāpi sambadhyate, "aktāḥ śarkarā upadadhāti' ityatra śarkarāñjanasādhanadravyākāṃkṣāyāṃ "tejo vai ghṛta'miti stutasya ghṛtasyaivāñjanasādhanatvena svīkārāt, tathā "paśunā yajeta' iti sāmānyaśrutasya viśeṣākāṃkṣāyāṃ "chāgasya vapāyā'miti mantravarṇapratipādyasya chāgarūpaviśeṣasya ca svīkārādityarthaḥ | devatānāmapi phaladattvamastviti - karmopāsanā-

3.2.40

राधितस्य प्रसन्नस्य फलदत्त्वपक्षेऽपि कर्मानुष्ठानानन्तरमेव प्रसादः वक्तुं न शक्यते, परमस्वतन्त्रस्य प्रसादे सति फले विलम्बायो- गात्, प्रयाजादिभिरङ्गैः तदनुष्ठानानन्तरमेव प्रसादे सति प्रधानाननुष्ठानेऽप्यङ्गान्तरवैकल्येऽपि फलनिष्पत्तिप्रसङ्गाच्च, तस्मात् कर्मान्तरमपूर्वे निष्पादिते तस्य परिपक्वतया फलजननौन्मुख्यदशायामीश्वरस्य प्रसादो वक्तव्य इति भावः, भाष्ये-प्रामाणिका न सहन्ते इति, न च देवताप्रसादहेतुत्वपक्षेऽप्यपूर्वस्यापि द्वारत्वमकामेनापि स्वीकायर्मिति वाच्यं, भोजनादिना राजानमाराधायत्सु पुरुषेषु भोजनाङ्गभूतासनविशेषसमर्पणाद्युपचारैः प्रीतिविशेषस्योत्पादनवत्, प्रयाजादिमिरपीश्वरे प्रीतिविशेषस्य फलप्रदानहेतु-

rādhitasya prasannasya phaladattvapakṣe'pi karmānuṣṭhānānantarameva prasādaḥ vaktuṃ na śakyate, paramasvatantrasya prasāde sati phale vilambāyo- gāt, prayājādibhiraṅgaiḥ tadanuṣṭhānānantarameva prasāde sati pradhānānanuṣṭhāne'pyaṅgāntaravaikalye'pi phalaniṣpattiprasaṅgācca, tasmāt karmāntaramapūrve niṣpādite tasya paripakvatayā phalajananaunmukhyadaśāyāmīśvarasya prasādo vaktavya iti bhāvaḥ, bhāṣye-prāmāṇikā na sahante iti, na ca devatāprasādahetutvapakṣe'pyapūrvasyāpi dvāratvamakāmenāpi svīkāyarmiti vācyaṃ, bhojanādinā rājānamārādhāyatsu puruṣeṣu bhojanāṅgabhūtāsanaviśeṣasamarpaṇādyupacāraiḥ prītiviśeṣasyotpādanavat, prayājādimirapīśvare prītiviśeṣasya phalapradānahetu-

भूतप्रीतिविशेषसम्पादकस्य उत्पत्तिसम्भवेन जीवसमवेताङ्गापूर्वकल्पने प्रमाणाभावादिति भावः ।। । ।। विग्रहाद्यभावमिति । आदिशब्देन तृप्तिप्रसादादयो विवक्षिताः । उपबृहण सिद्धत्वादिति । न तु ध्यान वत् मोक्षसाधनत्वादिति भावः । ।। इति फलाधिकरणम्

bhūtaprītiviśeṣasampādakasya utpattisambhavena jīvasamavetāṅgāpūrvakalpane pramāṇābhāvāditi bhāvaḥ || | || vigrahādyabhāvamiti | ādiśabdena tṛptiprasādādayo vivakṣitāḥ | upabṛhaṇa siddhatvāditi | na tu dhyāna vat mokṣasādhanatvāditi bhāvaḥ | || iti phalādhikaraṇam

354

इति दशोपनिषद्भाष्यकारैः श्रीरङ्गरामानुजमुनिभिर्विरचितायां श्रुतप्रकाशिकाव्याख्यायां भावप्रकाशिकायां तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। समुदिताधिकरणसङ्ख्यां - 82 - सनुदितसूत्रसङ्ख्या -

iti daśopaniṣadbhāṣyakāraiḥ śrīraṅgarāmānujamunibhirviracitāyāṃ śrutaprakāśikāvyākhyāyāṃ bhāvaprakāśikāyāṃ tṛtīyasyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ || samuditādhikaraṇasaṅkhyāṃ - 82 - sanuditasūtrasaṅkhyā -

2.3.2

अयमर्थ इति - संगतिरित्ययमर्थ इत्युत्तरत्रान्वयः । कार्यविषये परोक्तेति - यद्यपि परस्परविरोधेन वेदान्तानामप्रामाण्यशङ्का परेषामिव वियत्प्राणाधिकरणेषु पूर्वपक्षत्वेन उद्भाव्यते, कार्यताप्रकारविरोधसमाधानमात्रपरत्वात्, तथा वियदनुत्पत्त्यादि-पूर्वपक्षोद्भावनपूर्वकं वियदुत्पत्त्यादिश्रुतीनां स्वार्थसमन्वये स्थूणानिखननन्यायेन साधिते सति विप्रतिषेधेन निरस्तानां सांख्यानां ह्मदि विपरिवर्तमानानां वेदान्तेष्वपि विप्रतिषेधप्रतिवन्दी दूरनिरस्ता भवति, अत एव विरोधाध्यायसंगतिरपि सिद्धा भवतीतिभावः । सूत्राभिप्रायविवरणमिति - न तु श्रुतिशब्दस्य श्रवणार्थत्वप्रतिपादनपरमितिभावः । श्रुतिनिर्देशस्वार

ayamartha iti - saṃgatirityayamartha ityuttaratrānvayaḥ | kāryaviṣaye parokteti - yadyapi parasparavirodhena vedāntānāmaprāmāṇyaśaṅkā pareṣāmiva viyatprāṇādhikaraṇeṣu pūrvapakṣatvena udbhāvyate, kāryatāprakāravirodhasamādhānamātraparatvāt, tathā viyadanutpattyādi-pūrvapakṣodbhāvanapūrvakaṃ viyadutpattyādiśrutīnāṃ svārthasamanvaye sthūṇānikhanananyāyena sādhite sati vipratiṣedhena nirastānāṃ sāṃkhyānāṃ hmadi viparivartamānānāṃ vedānteṣvapi vipratiṣedhaprativandī dūranirastā bhavati, ata eva virodhādhyāyasaṃgatirapi siddhā bhavatītibhāvaḥ | sūtrābhiprāyavivaraṇamiti - na tu śrutiśabdasya śravaṇārthatvapratipādanaparamitibhāvaḥ | śrutinirdeśasvāra

2.3.4

स्यादिति - गौणत्वस्य शब्दधर्मत्वेन प्रमितधर्मत्वाभावादितिभावः । निरवयवत्वस्यानित्यगुणसाधारणतया तत्रानैकान्त्य-परिहाराय द्रव्यत्वा-दित्युक्तम्, नचास्य हेतोरसिद्#िथः, क्कचिदपि तदभावस्य बुद्धावारोहासम्भवात्, अत्र वियत् नास्तीति निषेधस्य व्याहतत्वात्, "आकाशे चाविशेषात्' इति वैभापिकाधिकरणसूत्रे - इहेतिप्रत्ययवेद्यो देश आकाश इति व्यवस्थापितत्वात्, न च हेतोरप्रयोज्क-त्वम्, निरवयवस्य सवगतस्य समवाविकारणाद्यनिरूपणादितिभावः । तैत्तिरीयकतर्कविरुद्धेति - तैत्तिरीयकगततर्कविरुद्धेत्यर्थः ।। । ।। अस्तीति श्रुतिस्साधकतयेति - अस्तीत्यस्मिन्नर्थे श्रुतिः साधकतयेत्यर्थः । उत्पत्तिप्रमितिजननहेतुरेवेति - मानान्तरागोच-रत्वस्य श्रौतत्वानुगुणत्वादित्यर्थः । प्रत्यक्षसिद्धत्वमात्रेणेति - मानान्तरसिद्धत्वमात्रेणेत्यर्थः । प्रत्यक्षमनुमानं वेति - शब्दोऽद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रित इत्यनुमानं वेत्यर्थः । अनुमानान्तरञ्चेति - आकाशं नित्यं निरवयवद्रव्यत्वादित्यनुमानान्तरमित्यर्थः । ननु सर्गाद्यसमयादच्छिन्नाकाशस्य पक्षीकारे तु तस्य श्रुत्यैकसमधिगम्यतया तस्यानुत्पत्तिसाधने धर्मिग्राहकमानविरोधः, आमाशमात्रपक्षीकारे तु धर्मिग्राहकमानबाधस्य कः प्रसंग

syāditi - gauṇatvasya śabdadharmatvena pramitadharmatvābhāvāditibhāvaḥ | niravayavatvasyānityaguṇasādhāraṇatayā tatrānaikāntya-parihārāya dravyatvā-dityuktam, nacāsya hetorasid#िthaḥ, kkacidapi tadabhāvasya buddhāvārohāsambhavāt, atra viyat nāstīti niṣedhasya vyāhatatvāt, "ākāśe cāviśeṣāt' iti vaibhāpikādhikaraṇasūtre - ihetipratyayavedyo deśa ākāśa iti vyavasthāpitatvāt, na ca hetoraprayojka-tvam, niravayavasya savagatasya samavāvikāraṇādyanirūpaṇāditibhāvaḥ | taittirīyakatarkaviruddheti - taittirīyakagatatarkaviruddhetyarthaḥ || | || astīti śrutissādhakatayeti - astītyasminnarthe śrutiḥ sādhakatayetyarthaḥ | utpattipramitijananahetureveti - mānāntarāgoca-ratvasya śrautatvānuguṇatvādityarthaḥ | pratyakṣasiddhatvamātreṇeti - mānāntarasiddhatvamātreṇetyarthaḥ | pratyakṣamanumānaṃ veti - śabdo'dravyātiriktadravyāśrita ityanumānaṃ vetyarthaḥ | anumānāntarañceti - ākāśaṃ nityaṃ niravayavadravyatvādityanumānāntaramityarthaḥ | nanu sargādyasamayādacchinnākāśasya pakṣīkāre tu tasya śrutyaikasamadhigamyatayā tasyānutpattisādhane dharmigrāhakamānavirodhaḥ, āmāśamātrapakṣīkāre tu dharmigrāhakamānabādhasya kaḥ prasaṃga

2.3.6

इत्यस्वरसादाह - निरवयवत्वहेतोर्महदादिष्विति । निरवयवत्वहेतोरिति -निरवयवद्रव्यत्वहेतोरित्यर्थः । संयोगविशेषवचनाच्चेति -निरवयवस्य संयोगाभावादितिभावः । सर्वगतद्रव्यत्वहेतोरिति - सर्वगतत्वादित्युक्ते नैयायिकमते प्रमेयत्वादिप्रत्यासत्तिजन्य-ज्ञानस्य सर्वगोचरत्वेन सर्वगततया तस्मिन् व्यभिचाराभावार्थं द्रव्यत्वादिति वाच्यमिति भावः ।। "तपसा ब्राहृेति तपसा ब्राहृ विजिज्ञासख" इति वाक्ये ब्राहृशब्दो मुख्यः, तपो ब्राहृेति वाक्यशेषे तु ब्राहृज्ञानसाधनत्वेन गौण इति भावः । मुख्यामुख्यविष- यतत्वाभावादिति - "अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात्' इत्यत्र अन्नमयादिषु आत्मशब्दा अपरमात्मबुध्द्या नोपचारतः प्रयुक्ताः, अपि तु परमात्मबुद्धयैव, "अन्तः प्रविष्टः शास्ताजनानाम्' इति तत्तदन्तः प्रवेशेन नियन्तृत्वामात्मत्वम्, तत्र प्राणमये अन्न-

ityasvarasādāha - niravayavatvahetormahadādiṣviti | niravayavatvahetoriti -niravayavadravyatvahetorityarthaḥ | saṃyogaviśeṣavacanācceti -niravayavasya saṃyogābhāvāditibhāvaḥ | sarvagatadravyatvahetoriti - sarvagatatvādityukte naiyāyikamate prameyatvādipratyāsattijanya-jñānasya sarvagocaratvena sarvagatatayā tasmin vyabhicārābhāvārthaṃ dravyatvāditi vācyamiti bhāvaḥ || "tapasā brāhṛेti tapasā brāhṛ vijijñāsakha" iti vākye brāhṛśabdo mukhyaḥ, tapo brāhṛेti vākyaśeṣe tu brāhṛjñānasādhanatvena gauṇa iti bhāvaḥ | mukhyāmukhyaviṣa- yatatvābhāvāditi - "anvayāditi cetsyādavadhāraṇāt' ityatra annamayādiṣu ātmaśabdā aparamātmabudhdyā nopacārataḥ prayuktāḥ, api tu paramātmabuddhayaiva, "antaḥ praviṣṭaḥ śāstājanānām' iti tattadantaḥ praveśena niyantṛtvāmātmatvam, tatra prāṇamaye anna-

2.3.9

मयात् अन्तरात्मत्वमात्रेण परमात्मत्वबुद्धिः जाता, तस्यापि अन्तरदर्शनेन तत्रापि परमात्मबुद्धिर्जाता, पूर्वत्र तु निवृत्ता; यस्यादन्यदन्तरं नास्ति र्सक्षणादिकञ्च श्रुतम्, तस्मिन् परमात्मबुद्धिः आत्मबुद्धिश्च प्रतिष्ठिते, एवञ्च पूर्वत्रापि परमात्मबुद्धि-विषय एव आत्मशब्दप्रयोगात्, सर्वेष्वपि पय्र्यायेषु आत्मशब्दः परमात्मविषय एव, न तु औपचारिक इति वक्ष्यमाणत्वात्, तत्र्यायेन " अन्नं ब्राहृ" इत्यत्र ब्राहृशब्दस्यापि ब्राहृबुद्धया प्रवृतत्वान्न भाक्तत्वम्, यथा शुक्तौ रजतबुद्धया प्रयुज्यमानस्य रजतशब्दस्य नौपचारिकत्वं तथेत्यर्थः । उभयत्रापि समाधिभङ्ग इति - अनुपङ्गश्रवणावृत्त्योः वृत्तिद्वयविरोधरूपसमयभङ्गः कार्य इत्यर्थः ।। । ।। ।। कार्यतयैवाव्यतिरेको विवक्षित इति भाव इति ।। ननु नित्यविभूत्यादीनामकार्यत्वेऽपि प्रतिज्ञया अहानिवत् आकाशस्य अकार्यत्वेऽपि प्रतिज्ञाया अहानिर्न प्रसज्यते, न च "येनाश्रुत"मित्यादौ अश्रुतादिशब्दा नित्यविभूतिव्यतिरिक्त-पराः, उत्तरत्र "सदेव सोभ्येदमग्र आसीत" इति इदङ्कारगोचरस्यैव ततः पूर्वसन्मात्रतापक्षिप्रतिपादनादिति वाच्यम् । इदंशब्द- स्य प्रत्यक्षादिप्रमाणोपस्थापिरसर्ववस्तुपरामर्शतया नित्यविभूत्यपरिग्रहे बीजाभावात्, इतरथा अतीन्द्रियपदार्थानां सर्वविज्ञा-नप्रतिज्ञाविषयत्वं न स्यात्, ततश्च त्यक्तव्यम्वा नित्यविभूतीनां नित्यत्वम्, स्वीकत्र्तव्यम्वा आकाशस्यापि नित्यत्वमिति

mayāt antarātmatvamātreṇa paramātmatvabuddhiḥ jātā, tasyāpi antaradarśanena tatrāpi paramātmabuddhirjātā, pūrvatra tu nivṛttā; yasyādanyadantaraṃ nāsti rsakṣaṇādikañca śrutam, tasmin paramātmabuddhiḥ ātmabuddhiśca pratiṣṭhite, evañca pūrvatrāpi paramātmabuddhi-viṣaya eva ātmaśabdaprayogāt, sarveṣvapi payryāyeṣu ātmaśabdaḥ paramātmaviṣaya eva, na tu aupacārika iti vakṣyamāṇatvāt, tatryāyena " annaṃ brāhṛ" ityatra brāhṛśabdasyāpi brāhṛbuddhayā pravṛtatvānna bhāktatvam, yathā śuktau rajatabuddhayā prayujyamānasya rajataśabdasya naupacārikatvaṃ tathetyarthaḥ | ubhayatrāpi samādhibhaṅga iti - anupaṅgaśravaṇāvṛttyoḥ vṛttidvayavirodharūpasamayabhaṅgaḥ kārya ityarthaḥ || | || || kāryatayaivāvyatireko vivakṣita iti bhāva iti || nanu nityavibhūtyādīnāmakāryatve'pi pratijñayā ahānivat ākāśasya akāryatve'pi pratijñāyā ahānirna prasajyate, na ca "yenāśruta"mityādau aśrutādiśabdā nityavibhūtivyatirikta-parāḥ, uttaratra "sadeva sobhyedamagra āsīta" iti idaṅkāragocarasyaiva tataḥ pūrvasanmātratāpakṣipratipādanāditi vācyam | idaṃśabda- sya pratyakṣādipramāṇopasthāpirasarvavastuparāmarśatayā nityavibhūtyaparigrahe bījābhāvāt, itarathā atīndriyapadārthānāṃ sarvavijñā-napratijñāviṣayatvaṃ na syāt, tataśca tyaktavyamvā nityavibhūtīnāṃ nityatvam, svīkatrtavyamvā ākāśasyāpi nityatvamiti

2.3.9

न, अस्य दोषस्य सर्वैरपि समाधेयत्वात्, इतरथा अविद्यावद् आकाशस्यापि अनाद्यध्यस्ततया अजन्यत्वमस्तु, ब्राहृाव्यति-रेकेऽपि तद्वदेव उपपद्यत इत्युक्तौ समाधानस्य मृग्यत्वात्, न च कल्पतरौ - "तथा प्राण"इत्यत्र प्राणानामविद्यावद् अनाद्य-ध्यस्तत्वे साक्षिण्यव्यवधानात् सुपुप्तावपि उपलम्भप्रसङ्गः इत्युक्तम्, तत्र्यायादत्रापि सपुप्तावपि उपलम्भप्रसङ्ग इति वाच्यम् । अनाध्यद्यस्तेश्वरवत् उपपत्तेः, जीवान्तराविद्यावदनुपलम्भोपपत्तेश्चानन्यथासिद्धप्रमाणवलात् अविद्याजन्यत्वमभ्युपगन्त- व्यम्, आकाशे न तथा, प्रत्युत्पत्तिश्रुतिरेववर्तत इति, यदि तर्हि प्रकृतेऽपि नित्यविभूतावपि समानमेतत्' । अवान्तरसाध्य-विषयहेतुभेदानामिति - "असद्वयपदेशान्नेतिचेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषाद् युक्तेः शब्दान्तराच्च" इत्यादाववान्तरसाध्यविषयत्-

na, asya doṣasya sarvairapi samādheyatvāt, itarathā avidyāvad ākāśasyāpi anādyadhyastatayā ajanyatvamastu, brāhṛाvyati-reke'pi tadvadeva upapadyata ityuktau samādhānasya mṛgyatvāt, na ca kalpatarau - "tathā prāṇa"ityatra prāṇānāmavidyāvad anādya-dhyastatve sākṣiṇyavyavadhānāt supuptāvapi upalambhaprasaṅgaḥ ityuktam, tatryāyādatrāpi sapuptāvapi upalambhaprasaṅga iti vācyam | anādhyadyasteśvaravat upapatteḥ, jīvāntarāvidyāvadanupalambhopapatteścānanyathāsiddhapramāṇavalāt avidyājanyatvamabhyupaganta- vyam, ākāśe na tathā, pratyutpattiśrutirevavartata iti, yadi tarhi prakṛte'pi nityavibhūtāvapi samānametat' | avāntarasādhya-viṣayahetubhedānāmiti - "asadvayapadeśānneticenna dharmāntareṇa vākyaśeṣād yukteḥ śabdāntarācca" ityādāvavāntarasādhyaviṣayat-

2.3.9

वात्,असमस्तपदोपात्तहेतूनामप्येकसूत्रप्रतिपाद्यत्वं दृष्टं परमसाध्येऽपि समस्तपदोपात्तहेतूनामेकसूत्रप्रतिपाद्यत्वं दृष्टम्, "कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवञ्च" इत्यादिप्विति भावः । इदञ्च चशब्दाभावस्थल इति द्रष्टव्यम्, तेन "वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च" उपादानाद्विहारोपदेशाच्च" इत्यादौ परमसाध्ये असमस्तपदोपात्तहेनूनामपि एकसूत्रप्रतिपा- द्यत्वं दृश्यत इति न चोदनीयम् ।। । ।। ननु काय्र्यत्वं सिद्धवत्कृत्य कथं विभागशब्दिता उत्पत्तिः समथ्र्यते । विकारशब्दि-तकार्यत्व एव विवादादितरथा उत्पत्तावप्यविवादादिति चेत् न, छान्दोग्ये क्कचिद्विकारेषु उत्पत्तिवादाभावस्य गतिप्रदर्शन-भावपरत्वेनाऽददोषात् । परे त्वित्यादि - परमसाध्यत्वाभावादिति । विप्रतिषेधमात्रस्य स्वतोऽनिष्टत्वाभावेन तस्यैव पूर्वपक्ष-पय्र्यवसानभूमित्वाभावादित्यर्थः । न विप्रतिषेधमात्रं पूर्वपक्षितम्, नाप्युत्पत्तिसिद्धान्त्येकदेशिनतं कृत्वेति पाठः, यद्यपि कल्पतरौ - एवमध्यायपरिसमाप्तेः प्रथमं विप्रतिषेधादप्रामाण्येन पूर्वपक्षः, तत एकदेशिमतेन व्याख्या ततः सिद्धान्त इति दर्श-नीय इत्युक्तम्, तथापि तस्य ग्रन्थस्याधुनिकत्वात् तन्नोद्धाटितामिति द्रष्टव्यम् । हेतुतया उपन्यासोऽनुपपन्न इति - ननु वाच-स्पतिना तैत्तिरीयके वियदुत्पत्तिश्रुतिः यद्यप्यस्ति, तथापि तस्याः प्रमाणान्तरविरोधात्, बहुश्रुतिविरोधाच्च गौणत्वम्; ततश्च

vāt,asamastapadopāttahetūnāmapyekasūtrapratipādyatvaṃ dṛṣṭaṃ paramasādhye'pi samastapadopāttahetūnāmekasūtrapratipādyatvaṃ dṛṣṭam, "kṛtātyaye'nuśayavān dṛṣṭasmṛtibhyāṃ yathetamanevañca" ityādipviti bhāvaḥ | idañca caśabdābhāvasthala iti draṣṭavyam, tena "vāṅmanasi darśanācchabdācca" upādānādvihāropadeśācca" ityādau paramasādhye asamastapadopāttahenūnāmapi ekasūtrapratipā- dyatvaṃ dṛśyata iti na codanīyam || | || nanu kāyryatvaṃ siddhavatkṛtya kathaṃ vibhāgaśabditā utpattiḥ samathryate | vikāraśabdi-takāryatva eva vivādāditarathā utpattāvapyavivādāditi cet na, chāndogye kkacidvikāreṣu utpattivādābhāvasya gatipradarśana-bhāvaparatvenā'dadoṣāt | pare tvityādi - paramasādhyatvābhāvāditi | vipratiṣedhamātrasya svato'niṣṭatvābhāvena tasyaiva pūrvapakṣa-payryavasānabhūmitvābhāvādityarthaḥ | na vipratiṣedhamātraṃ pūrvapakṣitam, nāpyutpattisiddhāntyekadeśinataṃ kṛtveti pāṭhaḥ, yadyapi kalpatarau - evamadhyāyaparisamāpteḥ prathamaṃ vipratiṣedhādaprāmāṇyena pūrvapakṣaḥ, tata ekadeśimatena vyākhyā tataḥ siddhānta iti darśa-nīya ityuktam, tathāpi tasya granthasyādhunikatvāt tannoddhāṭitāmiti draṣṭavyam | hetutayā upanyāso'nupapanna iti - nanu vāca-spatinā taittirīyake viyadutpattiśrutiḥ yadyapyasti, tathāpi tasyāḥ pramāṇāntaravirodhāt, bahuśrutivirodhācca gauṇatvam; tataśca

2.3.9

मुख्यार्थश्रुत्यभाव एवाश्रुतेरित्यस्यार्थः, ततश्च "वियदश्रुतेः' "गौण्यसम्भवात्, शब्दाच्च, स्याच्चैकस्य ब्राहृशब्दवत्' इति सूत्रचतुष्टयमपि सिद्धान्त्येकदेशिमतमस्त्विति पूर्वपक्षसूत्रम्, तस्य च आकाशसृष्टिप्राथभ्यपअतिपादकं तैतिरीयके, तेजस्सृ-ष्टिप्राथम्यप्रतिपादकञ्च छान्दोग्येऽस्ति, अतः श्रुत्योः परस्परप्रतिषेध इति व्याख्यातमिति चेत्, सत्यं व्याख्यातम्, तत्तु

mukhyārthaśrutyabhāva evāśruterityasyārthaḥ, tataśca "viyadaśruteḥ' "gauṇyasambhavāt, śabdācca, syāccaikasya brāhṛśabdavat' iti sūtracatuṣṭayamapi siddhāntyekadeśimatamastviti pūrvapakṣasūtram, tasya ca ākāśasṛṣṭiprāthabhyapaatipādakaṃ taitirīyake, tejassṛ-ṣṭiprāthamyapratipādakañca chāndogye'sti, ataḥ śrutyoḥ parasparapratiṣedha iti vyākhyātamiti cet, satyaṃ vyākhyātam, tattu

2.3.10

शाङ्करभाषेयविरुद्धमिति भाष्टाभिमतयोजनयैव दूषितमिति द्रष्टव्यम् । पृथक् परिहरणीयत्वाभाताच्चेति - ननु "वायुश्चान्तरिक्ष-ञ्चैतदमृतम्' इति उभयसाधारण्येन अमृतत्वमुक्ता पुनः वायोः विशि#ेष्योच्यते "सैषाऽनस्तमिता देवता यद्वायुः' इति अतो-ऽभ्यासाद्वायोरमृतत्वं विवक्षितमिति ज्ञायते, अभ्यासे भूयस्त्वमर्थस्य भवतीति न्यायात्, अधिकाशङ्काव्यवृत्यर्थमतिदेशाधि-करणमेवास्तु, नतु पृथभ्योगकरणमुत्तरार्थमिति सामाधानं युक्तम्, तेनसि विशेषपक्षपाताभावात् "तेजोऽतस्तथाहृाह' इत्- येव वूत्रयितव्यम्' अहङ्कारस्तथेत्याहेति वा वक्तव्यम् । महदहङ्कारादीनामपि तन्मिन्नधिकरणे विषयत्वस्य भाष्य एव वक्ष्य-माणत्वात्, अतः पृथग्योगकरणमुत्तरार्थमिति नातीव युज्यत इति चेत् सत्यम्, महदहङ्काराकाशवाय्वादिसाधारणावेव पूर्वो-

śāṅkarabhāṣeyaviruddhamiti bhāṣṭābhimatayojanayaiva dūṣitamiti draṣṭavyam | pṛthak pariharaṇīyatvābhātācceti - nanu "vāyuścāntarikṣa-ñcaitadamṛtam' iti ubhayasādhāraṇyena amṛtatvamuktā punaḥ vāyoḥ viśi#ेṣyocyate "saiṣā'nastamitā devatā yadvāyuḥ' iti ato-'bhyāsādvāyoramṛtatvaṃ vivakṣitamiti jñāyate, abhyāse bhūyastvamarthasya bhavatīti nyāyāt, adhikāśaṅkāvyavṛtyarthamatideśādhi-karaṇamevāstu, natu pṛthabhyogakaraṇamuttarārthamiti sāmādhānaṃ yuktam, tenasi viśeṣapakṣapātābhāvāt "tejo'tastathāhṛाha' it- yeva vūtrayitavyam' ahaṅkārastathetyāheti vā vaktavyam | mahadahaṅkārādīnāmapi tanminnadhikaraṇe viṣayatvasya bhāṣya eva vakṣya-māṇatvāt, ataḥ pṛthagyogakaraṇamuttarārthamiti nātīva yujyata iti cet satyam, mahadahaṅkārākāśavāyvādisādhāraṇāveva pūrvo-

2.3.13

त्तरपत्तौ, तथापि "तदैक्षत तत्तेजोऽसृजत"इति बहुभवनसङ्कल्पपूर्वकसृष्टेः स्फुटप्रतिपादनेन सिद्धान्तावतरणस्य सौलभ्यं पय्र्यालोच्य "तेजोऽतस्तथा ह्राह' इति सूत्रयिष्यन् तदर्थेऽधिकाशङ्कामाद्येऽप्यतिदिशति "एतेन मतिरिश्वा व्याख्यात;' इति, अतो न किञ्चिदवद्यमित्युत्पश्यामः ।। इति वियदधिकरणम् ।। ।। सृष्टयनन्तरानुप्रवेशकृतमौपचारिकमिति ।। कादाचित्कानुप्रवेशनियमन मात्रेण शरीरत्वोक्तिः, नतु यावत् सत्तं धाय्र्यत्वादि-कमभिप्रेत्य येन तन्मूख्यं स्यादिति भावः

ttarapattau, tathāpi "tadaikṣata tattejo'sṛjata"iti bahubhavanasaṅkalpapūrvakasṛṣṭeḥ sphuṭapratipādanena siddhāntāvataraṇasya saulabhyaṃ payryālocya "tejo'tastathā hrāha' iti sūtrayiṣyan tadarthe'dhikāśaṅkāmādye'pyatidiśati "etena matiriśvā vyākhyāta;' iti, ato na kiñcidavadyamityutpaśyāmaḥ || iti viyadadhikaraṇam || || sṛṣṭayanantarānupraveśakṛtamaupacārikamiti || kādācitkānupraveśaniyamana mātreṇa śarīratvoktiḥ, natu yāvat sattaṃ dhāyryatvādi-kamabhipretya yena tanmūkhyaṃ syāditi bhāvaḥ

2.3.15

ननु "तेजोऽतस्तथा ह्राह' इति न्यायसाम्ये अप्सु पृथक् सूत्रकरणं किमर्थमिति चेत् न, तथा ह्राहेत्यंशस्य साम्येऽपि तेजसि विषये "तदैक्षत" तत्तेजोऽसृजत इत्यस्य परम्परयाऽप्युपपत्तिरिति परिहर्तव्यम् । अप्सु "ततेज षक्षत" तदापोऽसृजत" इति प्रथमश्रुततजश्शब्दानु#ासारात्, "तस्माद्यत्र क्कचन शोचति स्वदेते हि पुरुषः तेजस एव तद्धयापोऽजायन्त" इति वाक्यशे-षश्रवणाच्च ईक्षण #ं गौणमिति वा "अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्या'मिति न्यायेन वा निवोदव्यमिति पूर्वपक्षिणो

nanu "tejo'tastathā hrāha' iti nyāyasāmye apsu pṛthak sūtrakaraṇaṃ kimarthamiti cet na, tathā hrāhetyaṃśasya sāmye'pi tejasi viṣaye "tadaikṣata" tattejo'sṛjata ityasya paramparayā'pyupapattiriti parihartavyam | apsu "tateja ṣakṣata" tadāpo'sṛjata" iti prathamaśrutatajaśśabdānu#ाsārāt, "tasmādyatra kkacana śocati svadete hi puruṣaḥ tejasa eva taddhayāpo'jāyanta" iti vākyaśe-ṣaśravaṇācca īkṣaṇa #ṃ gauṇamiti vā "abhimānivyapadeśastu viśeṣānugatibhyā'miti nyāyena vā nivodavyamiti pūrvapakṣiṇo

2.3.17

निर्वाहभेदप्रकारसत्वात् पृथक् सूत्रकरणसार्थक्यात्, न च पृथिव्याः पृथक् सूत्रं व्यर्थमिति वाच्यम् । अत्र पअथिवीशब्दयोः विरोधपरिहारार्थतया तदापि पृथक् सूत्रणमिति गन्तव्यम् ।। । ।। तच्छरीरकत्वं श्रौतमित्याहेति - तच्छरीरकस्य कारणत्वं श्रौतमित्याशय इत्यर्थः, "यः पृथिवीमन्तरो यमयति" इति तदधिष्ठितवस्तुन एव कार्यकरत्वश्रवणादिति द्रष्टव्यम् । तेषाम-पीक्षणपूर्वकसृष्टिसिद्धय इति - अत्र केचित् पूर्वग्रन्थे ईक्षापूर्वकसृष्टयुपपाद्यतयोक्तस्य तच्छरीरकत्वस्य ईक्षापूर्वकसृष्टिसिध्द्य-र्थत्वकथनमयुक्तम्, ततश्च महदादीनामपि परमात्मशरीरत्वप्रतिपादकवचनं दर्शयति, सुबालोपनिषदि चेति - इत्येवावतरणि-का देयेति च मन्यन्ते ।। । ।। ।। आनन्य्र्यरूपक्रमप्रतीतेरिति - यद्यपि पौर्वापर्य एव क्रमः, नतु अव्यवधानलक्षणमानन्तय्र्यम्,

nirvāhabhedaprakārasatvāt pṛthak sūtrakaraṇasārthakyāt, na ca pṛthivyāḥ pṛthak sūtraṃ vyarthamiti vācyam | atra paathivīśabdayoḥ virodhaparihārārthatayā tadāpi pṛthak sūtraṇamiti gantavyam || | || taccharīrakatvaṃ śrautamityāheti - taccharīrakasya kāraṇatvaṃ śrautamityāśaya ityarthaḥ, "yaḥ pṛthivīmantaro yamayati" iti tadadhiṣṭhitavastuna eva kāryakaratvaśravaṇāditi draṣṭavyam | teṣāma-pīkṣaṇapūrvakasṛṣṭisiddhaya iti - atra kecit pūrvagranthe īkṣāpūrvakasṛṣṭayupapādyatayoktasya taccharīrakatvasya īkṣāpūrvakasṛṣṭisidhdya-rthatvakathanamayuktam, tataśca mahadādīnāmapi paramātmaśarīratvapratipādakavacanaṃ darśayati, subālopaniṣadi ceti - ityevāvataraṇi-kā deyeti ca manyante || | || || ānanyryarūpakramapratīteriti - yadyapi paurvāparya eva kramaḥ, natu avyavadhānalakṣaṇamānantayryam,

2.3.17

तथापि आनन्तय्र्यरूपाव्यवधानविशिष्टपौर्वापय्र्यलक्षणक्रमप्रतीतेरित्यर्थे बाधकाभावात्, न च क्रियाद्वारकमेव पौर्वापय्र्यं वक्तव्यमिति वाच्यम्, तथा सति "त्तस्माज्जायत्' इत्यस्य सृष्टयुन्मुखादित्यर्थः प्रतीयते, ततश्च, सृष्टयौन्मुख्यस्य प्राणाद्युत्पत्तेश्च क्रमिकत्वद्वारा तदाश्रययोः कार्यकरणयोरपि इत्यदोषात् । इत्यन्वयाभिप्रायेणेति नतु "एतस्माज्जायते प्राणः ततो मनः सर्वेन्द्रियाणि' इत्यन्वय इति भावः

tathāpi ānantayryarūpāvyavadhānaviśiṣṭapaurvāpayryalakṣaṇakramapratīterityarthe bādhakābhāvāt, na ca kriyādvārakameva paurvāpayryaṃ vaktavyamiti vācyam, tathā sati "ttasmājjāyat' ityasya sṛṣṭayunmukhādityarthaḥ pratīyate, tataśca, sṛṣṭayaunmukhyasya prāṇādyutpatteśca kramikatvadvārā tadāśrayayoḥ kāryakaraṇayorapi ityadoṣāt | ityanvayābhiprāyeṇeti natu "etasmājjāyate prāṇaḥ tato manaḥ sarvendriyāṇi' ityanvaya iti bhāvaḥ

2.3.17

भाष्ये - भङ्कत्वा व्यपदिश्यत इति, अस्मिन् पक्षे "भञ्जोऽवमर्दने' इति धातोःक्तिनि सति भक्तिः भङ्गः भकत्या प्रयुक्त इति भावः । पुर्वसाध्येनानन्दमयादिति, "पृथिवी' इति सूत्रे पृथिव्यत्पत्तेरेव साध्यत्वात् तत्र च अधिकाररूपशब्दान्तराणामत्र -

bhāṣye - bhaṅkatvā vyapadiśyata iti, asmin pakṣe "bhañjo'vamardane' iti dhātoḥktini sati bhaktiḥ bhaṅgaḥ bhakatyā prayukta iti bhāvaḥ | purvasādhyenānandamayāditi, "pṛthivī' iti sūtre pṛthivyatpattereva sādhyatvāt tatra ca adhikārarūpaśabdāntarāṇāmatra -

2.3.17

शब्दवाच्यपृथिवीत्वहेतुत्वेऽपि पृथिव्युत्पत्तावहेतुत्वादिति भावः । अभिमानिचेतनानुप्रवेशनिबन्धनत्वस्य चोक्तत्वादिति - ततश्च स्वतश्चैतन्यं नास्तीति भावः । ननु वाचस्पतिना तेज आद्यधिष्ठानदेवतानां परमेश्वराधिष्ठितानामेव भूतसर्गे प्रवृत्तिः, उत

śabdavācyapṛthivītvahetutve'pi pṛthivyutpattāvahetutvāditi bhāvaḥ | abhimānicetanānupraveśanibandhanatvasya coktatvāditi - tataśca svataścaitanyaṃ nāstīti bhāvaḥ | nanu vācaspatinā teja ādyadhiṣṭhānadevatānāṃ parameśvarādhiṣṭhitānāmeva bhūtasarge pravṛttiḥ, uta

2.3.17

तदनधिष्ठितानामिति विचारप्रवृत्तिरिति चेन्न, तस्य तद्भाष्यविरुद्धत्वात् "परात्तु तच्छØते'रित्यादिना कृतकरत्वाच्च तदना- दृत्य यथाश्रुतभाष्य एवदूषणमुक्तमिति द्रष्यव्यम् । एकशब्देन विवक्षितत्वे कारणाभावादिति - न च प्राणशब्देन बुद्धिरुच्यते, बुद्धिर्नाम निश्चयहेतुभूतान्तःकरणावस्था संशयहेतुभूतान्तःकरणावस्थं मन इति तयोर्भेदः,तत्र ज्ञायते अनेनेति व्युत्पत्त्या सौत्रविज्ञानशबब्देन प्राणशब्दितबुद्धेरिन्द्रियाणाञ्च ग्र्रहणम्, मनश्शब्देन मनसो ग्रहणञ्चच सम्भवतीति वाच्यम्, एता-दृकल्पनायां प्रमाणाभावादिति भावः । जीवस्य परस्मादात्मन उत्पत्तिः,वियदादीनामस्ति नाÏस्त वेत्युत्तरसूत्रेण वक्ष्यति, देहाश्रयौ तावत् जीवस्य स्थलौ उत्पत्तिप्रळयौ न स्त इत्यनेन सूत्रेणावाचदिति परभाष्योक्तमाह - अत्र देहाश्रयाविति

tadanadhiṣṭhitānāmiti vicārapravṛttiriti cenna, tasya tadbhāṣyaviruddhatvāt "parāttu tacchaØte'rityādinā kṛtakaratvācca tadanā- dṛtya yathāśrutabhāṣya evadūṣaṇamuktamiti draṣyavyam | ekaśabdena vivakṣitatve kāraṇābhāvāditi - na ca prāṇaśabdena buddhirucyate, buddhirnāma niścayahetubhūtāntaḥkaraṇāvasthā saṃśayahetubhūtāntaḥkaraṇāvasthaṃ mana iti tayorbhedaḥ,tatra jñāyate aneneti vyutpattyā sautravijñānaśababdena prāṇaśabditabuddherindriyāṇāñca grrahaṇam, manaśśabdena manaso grahaṇañcaca sambhavatīti vācyam, etā-dṛkalpanāyāṃ pramāṇābhāvāditi bhāvaḥ | jīvasya parasmādātmana utpattiḥ,viyadādīnāmasti nāÏsta vetyuttarasūtreṇa vakṣyati, dehāśrayau tāvat jīvasya sthalau utpattipraḷayau na sta ityanena sūtreṇāvācaditi parabhāṣyoktamāha - atra dehāśrayāviti

2.3.17

शरीरजन्मविनाशयोः जीवगतत्वशङ्कायाअनुदयादिति - ननु देवदत्तादिनामधेयं तावत् जीवस्य, न शरीरस्य, तन्नाम्ने शरीराय श्राद्धकरणानुपपत्तेः; तस्मात् मृतो जातो देवदत्त इति व्यपदेशस्य मुख्यत्त्वं मन्वानस्य पूर्वपक्ष इति वाचस्पत्ये स्पष्टमेव जीवभेदं सिद्#ॅधवत्कृत्य देहभिन्नजीवस्य देहोत्पत्तिविनाशानुयाय्युत्पत्तिविनाशवत्वं पूर्वपक्षीकृत्य सिद्धान्तित इत्याभिधानात्, शाङ्करभेष्येऽपि शरीरानुयायिविनाशिनि जीवे - इति, तद्भेदसिद्धवत्कारणेवै देहे उत्पद्यमाने जीवोऽप्युपपद्यते, नश्यति तस्मिन् स्वयमपि नश्यतीति पूर्वपक्षप्रतीतेः तस्यैवार्थस्य देदाश्रयौ तावज्जीवस्य स्थूलोत्पत्तिप्रलयो#ै न स्त इति भाष्येऽनुवाद्यमानत्वात्, देदाश्रयावित्यस्यापि देहोत्पत्तिविनाशवित्येवार्थप्रतीते कथमयं प्रपञ्च इति चेत्, सत्यम्, देहानुविविधायिविनाशित्वे जीवस्वरूपस्याभ्यमाने "नात्मा श्रुते'रित्वनेन पौनरुकत्यात् देहोश्रया उत्पत्तिविनाशावित्यस्य यथाश्रुत एवार्थः स्वीकर्तव्यः,

śarīrajanmavināśayoḥ jīvagatatvaśaṅkāyāanudayāditi - nanu devadattādināmadheyaṃ tāvat jīvasya, na śarīrasya, tannāmne śarīrāya śrāddhakaraṇānupapatteḥ; tasmāt mṛto jāto devadatta iti vyapadeśasya mukhyattvaṃ manvānasya pūrvapakṣa iti vācaspatye spaṣṭameva jīvabhedaṃ sid#ॅdhavatkṛtya dehabhinnajīvasya dehotpattivināśānuyāyyutpattivināśavatvaṃ pūrvapakṣīkṛtya siddhāntita ityābhidhānāt, śāṅkarabheṣye'pi śarīrānuyāyivināśini jīve - iti, tadbhedasiddhavatkāraṇevai dehe utpadyamāne jīvo'pyupapadyate, naśyati tasmin svayamapi naśyatīti pūrvapakṣapratīteḥ tasyaivārthasya dedāśrayau tāvajjīvasya sthūlotpattipralayo#ै na sta iti bhāṣye'nuvādyamānatvāt, dedāśrayāvityasyāpi dehotpattivināśavityevārthapratīte kathamayaṃ prapañca iti cet, satyam, dehānuvividhāyivināśitve jīvasvarūpasyābhyamāne "nātmā śrute'ritvanena paunarukatyāt dehośrayā utpattivināśāvityasya yathāśruta evārthaḥ svīkartavyaḥ,

2.3.17

गत्यन्तरामावादित्यभिपेत्यैवमुक्तमितं द्रष्टव्यम् । अन्ये त्वित्यादि - प्रलयावस्थापुरुषस्य चेति । प्रलयावस्थस्य भोक्त्रंशस्य चेत्यर्थः । अस्य पाठक्रमस्येति - त्वदभिमतस्य सूत्रपाठक्रमस्य कुत्रापि अप्रसिद्धत्वादित्यर्थः । सर्वेषामुत्पतिं्त च पूवर्पक्षीकृत्येति - सर्वेषामुत्पत्तिर्वा स्यात्, सर्वेषामनुत्पत्तिर्ता स्यादिति पूर्वपक्षीकृत्येत्यर्थः, । मनस्याकाशमेव चेति प्रयोगाच्चेति - एतस्माज्जायत इति श्रुतौ यदि मनश्शब्दो मनः परः तदाऽऽकाशस्य इन्द्रियेषु इन्द्रियाणाञ्च मनसि मनसश्च प्राणशब्दितमहत्तत्त्वे च लयः कीत्र्यत इति भावः । आकाशादिषु क्रमविवक्षादर्शनादिति - "खं वायुज्र्यातिराप" इत्युत्तरवाक्ये क्रमविवक्षादर्शनादिति भावः । पदार्थनिर्देशमात्रञ्च अत्र वागादिक्रमविवक्षाप्रतीतेरभावादिति भावः । अहङ्काराज्जातानीत्यर्थ इति - अहङ्कारात स्वादीनि

gatyantarāmāvādityabhipetyaivamuktamitaṃ draṣṭavyam | anye tvityādi - pralayāvasthāpuruṣasya ceti | pralayāvasthasya bhoktraṃśasya cetyarthaḥ | asya pāṭhakramasyeti - tvadabhimatasya sūtrapāṭhakramasya kutrāpi aprasiddhatvādityarthaḥ | sarveṣāmutpatiṃ्ta ca pūvarpakṣīkṛtyeti - sarveṣāmutpattirvā syāt, sarveṣāmanutpattirtā syāditi pūrvapakṣīkṛtyetyarthaḥ, | manasyākāśameva ceti prayogācceti - etasmājjāyata iti śrutau yadi manaśśabdo manaḥ paraḥ tadā''kāśasya indriyeṣu indriyāṇāñca manasi manasaśca prāṇaśabditamahattattve ca layaḥ kītryata iti bhāvaḥ | ākāśādiṣu kramavivakṣādarśanāditi - "khaṃ vāyujryātirāpa" ityuttaravākye kramavivakṣādarśanāditi bhāvaḥ | padārthanirdeśamātrañca atra vāgādikramavivakṣāpratīterabhāvāditi bhāvaḥ | ahaṅkārājjātānītyartha iti - ahaṅkārāta svādīni

2.3.19

साक्षाज्जातानि, इन्द्रियाणि तु स्वादिद्वारा जातादीत्यर्थ इति भावः। अतो विरोध इति - "इन्द्रियेभ्यः परा ह्रर्थाः' इति श्रुत्यनुसारेण "सर्वेन्द्रियाणि च स्वं वायुज्र्योतिराप" इत्यत्र विरोधस्य परिह्मतत्वात्, मनश्शब्दिताहङ्कारस्य महतश्च मध्ये "मनसस्तु परा बुद्धिः, बुदिं्ध तु सारथिं विद्धि, विज्ञानसारथिर्यस्तु' इति बुद्धिविज्ञानाब्दितं तत्त्वान्तरं प्रतीयत इति विरोध इत्यर्थः । मनश्शब्दः वाच्येति - "मनसस्तु परा बुद्धिः' इति श्रुतपरापरभावो यथा कथञ्चिन्निर्वोढव्य इति भावः । नभः प्रकृतयस्स्युरिति चेदिति - ततश्च अष्टौ प्रकृतयः षोडश विकाराः' इति श्रुतिविरोध इति भावः' । इन्द्रियमेव मन इति - अन्तरिन्द्रियमेव मनः नाहङ्कार इत्यर्थः । न चैवं " इन्द्रियेभ्यः परा ह्रर्थाः' इति इन्द्रियापेक्षया परत्वेन प्रतिपादितादथात् इन्द्रियविशेषस्य मनसः कथं परत्वमिति शङ्कयम् आकारान्तरेण परापत्वयोरूपपत्तेरिति भावः, । औचित्यभङ्गप्रसङ्गादिति - आत्मशब्दस्यैव महत्त्वेन विशेषणस्योचितत्वादिति भावः । अर्थविरोधत्वादिति -प्रकृतिमहदहङ्काररूपार्थप्रतिपादकत्वात् अस्य सन्दर्भस्य वशीकार्यप्रकरणबाधो युक्त इति चेदित्यर्थः । प्राचीनाधिकरणेति - आनुमानकाधिकरण इत्यर्थः ।। ।। इति तेजोधिकरणं सामाप्तम्

sākṣājjātāni, indriyāṇi tu svādidvārā jātādītyartha iti bhāvaḥ| ato virodha iti - "indriyebhyaḥ parā hrarthāḥ' iti śrutyanusāreṇa "sarvendriyāṇi ca svaṃ vāyujryotirāpa" ityatra virodhasya parihmatatvāt, manaśśabditāhaṅkārasya mahataśca madhye "manasastu parā buddhiḥ, budiṃ्dha tu sārathiṃ viddhi, vijñānasārathiryastu' iti buddhivijñānābditaṃ tattvāntaraṃ pratīyata iti virodha ityarthaḥ | manaśśabdaḥ vācyeti - "manasastu parā buddhiḥ' iti śrutaparāparabhāvo yathā kathañcinnirvoḍhavya iti bhāvaḥ | nabhaḥ prakṛtayassyuriti cediti - tataśca aṣṭau prakṛtayaḥ ṣoḍaśa vikārāḥ' iti śrutivirodha iti bhāvaḥ' | indriyameva mana iti - antarindriyameva manaḥ nāhaṅkāra ityarthaḥ | na caivaṃ " indriyebhyaḥ parā hrarthāḥ' iti indriyāpekṣayā paratvena pratipāditādathāt indriyaviśeṣasya manasaḥ kathaṃ paratvamiti śaṅkayam ākārāntareṇa parāpatvayorūpapatteriti bhāvaḥ, | aucityabhaṅgaprasaṅgāditi - ātmaśabdasyaiva mahattvena viśeṣaṇasyocitatvāditi bhāvaḥ | arthavirodhatvāditi -prakṛtimahadahaṅkārarūpārthapratipādakatvāt asya sandarbhasya vaśīkāryaprakaraṇabādho yukta iti cedityarthaḥ | prācīnādhikaraṇeti - ānumānakādhikaraṇa ityarthaḥ || || iti tejodhikaraṇaṃ sāmāptam

2.3.20

नियतधर्मधर्मिभाव उपपद्यत नेति - धम्र्यपेक्षया अधिकदेशस्य धर्मत्वं सम्भवति नेति चिन्तायां निवेशनीयम् । अस्यार्थस्य "अविरोधश्चन्दनवत्, गुणाद्वा लोकवत्, इति सूत्रोपारूढतया तस्यावश्यं वक्तव्यत्वात् । विप्रकृष्टार्थग्रहणाग्रहणासम्भवेनेति - सर्वाङ्गीणवेदनासम्भवेन आत्मनो विभुत्वस्य वक्तव्यतया तस्य च नित्यज्ञानाश्रयत्वेन नित्यत्वोपलब्धिप्रसङ्ग इत्यर्थः । भाष्ये-ज्ञानस्वरूप एव न ज्ञानमात्रम्, नापि जडस्वरूप इति ज्ञातृत्वे साधितेऽपि न जडत्वव्यावृत्तिः, नैयायिकैज्रडत्वाभ्युपगमात्, तथापि

niyatadharmadharmibhāva upapadyata neti - dhamryapekṣayā adhikadeśasya dharmatvaṃ sambhavati neti cintāyāṃ niveśanīyam | asyārthasya "avirodhaścandanavat, guṇādvā lokavat, iti sūtropārūḍhatayā tasyāvaśyaṃ vaktavyatvāt | viprakṛṣṭārthagrahaṇāgrahaṇāsambhaveneti - sarvāṅgīṇavedanāsambhavena ātmano vibhutvasya vaktavyatayā tasya ca nityajñānāśrayatvena nityatvopalabdhiprasaṅga ityarthaḥ | bhāṣye-jñānasvarūpa eva na jñānamātram, nāpi jaḍasvarūpa iti jñātṛtve sādhite'pi na jaḍatvavyāvṛttiḥ, naiyāyikaijraḍatvābhyupagamāt, tathāpi

2.3.23

"यावदात्माभावित्वाच्च' इति च शब्देन सिद्धिमभिप्रेत्य उक्तमिति द्रष्टव्यम् । भाष्ये-यदुक्तं ज्ञातृत्वे स्वाभाविके सतीति, ननु स्वा-भाविकज्ञातृत्वे कथं विभुत्वनिराकरणमुपयुज्यते, विभुत्वस्य स्वाभाविकज्ञातृत्वमात्रापरिपन्थित्वात्, "नित्योपलब्ध्यनुपलब्धी'ति सूत्रोक्तन्यायेन विभुत्वस्य आगन्तुकज्ञानाश्रयत्वज्ञानरूपत्वस्वाभाविकज्ञत्वरूपसर्वपक्ष-विरुद्धत्वेन विशिष्य सिद्धान्तिनामपि निरा-करणायत्वात्, तत एव नैकाधिकरणत्वमपि "उत्कान्तिग्कयागतीना'मित्यादेः युज्यते, अणुत्वसमर्थनस्य स्वाभाविकज्ञातृत्वानुपयुक्तत्वात् कथञ्चिदुपयोगमाश्रित्यैकाधिकरण्याश्रयणे "कत्र्ता शास्त्रार्थवत्वा'दित्यस्य ज्ञातृत्वकत्र्तृत्वसमर्थनार्थस्य कुतो नैकाधिकरण्यम्, यदि कत्र्तत्वनिराकरणं ज्ञातृत्वोपयुक्तं तर्हि तन्निराकरणार्थानामेकत्रैव निवेशनीयतया "ज्ञोऽत एव, व्यतिरेको गन्ववत्, पृथगुपदेशात्, तद्गुणसारत्वात्तद्वयपदेशः, यावदात्मभावित्वाच्च न दोषः तद्दर्शनात्,पुंस्त्त्#ादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्तियागा'दिति ज्ञत्वं समाप्य "उत्क्रान्ति-गत्यागतीनाम्, स्वात्मना चोत्तरयोः, नाणुरतछØतेरिति चेन्नेतराधिकारात्, स्वशब्दोन्मानाभ्याञ्च, अविरोधश्चन्दनवत्, अवस्थिति वैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद्धृदि हि गुणाद्वा लोकवत्, नित्योपलब्धि'रित्येव सूत्रन्यासः स्यादिति चेत्, उच्यते- यदुक्तं विभुत्वस्य स्वाभाविकज्ञातृत्वमात्रापरिपन्थित्वादिति-सत्यमेतत्, तथापि पूर्वपक्षिणः तथाभिमानसम्भवेन तत्खण्डनस्य कर्तुं यक्तत्वात्, यदुक्तं "कत्र्ता शास्त्रार्थवत्वात्' इत्यस्याप्यैकाधिकरण्यमिति, तत्र ज्ञातृत्वं हि ज्ञानाश्रयत्वं न तु कर्तृत्वं, प्रत्ययस्याश्रयत्वमात्रार्थकत्वात्, अस्तु वा कथञ्चिदुपयोगः, नैतावता ए#ैकाधिकरण्यं, तस्य सूत्रकदनभिमत्वात्, प्रकृते तु ज्ञत्वाणुत्वसमर्थनसूत्राणां परस्परान्तरिततया करणादेवावसीयते-ए#ैकाधिकरण्यं सूत्रकृदभिमतमिति, इतरता त्वदुक्तरीत्या महत्वनिराकरणसूत्राणां बुद्धिसौकर्याय सङ्कीर्णतयैव निवेशः स्यात्, अतः सर्वं समज्जम् ।। । ।। "स यदा तेजोमात्रास्समभ्याद-

"yāvadātmābhāvitvācca' iti ca śabdena siddhimabhipretya uktamiti draṣṭavyam | bhāṣye-yaduktaṃ jñātṛtve svābhāvike satīti, nanu svā-bhāvikajñātṛtve kathaṃ vibhutvanirākaraṇamupayujyate, vibhutvasya svābhāvikajñātṛtvamātrāparipanthitvāt, "nityopalabdhyanupalabdhī'ti sūtroktanyāyena vibhutvasya āgantukajñānāśrayatvajñānarūpatvasvābhāvikajñatvarūpasarvapakṣa-viruddhatvena viśiṣya siddhāntināmapi nirā-karaṇāyatvāt, tata eva naikādhikaraṇatvamapi "utkāntigkayāgatīnā'mityādeḥ yujyate, aṇutvasamarthanasya svābhāvikajñātṛtvānupayuktatvāt kathañcidupayogamāśrityaikādhikaraṇyāśrayaṇe "katrtā śāstrārthavatvā'dityasya jñātṛtvakatrtṛtvasamarthanārthasya kuto naikādhikaraṇyam, yadi katrtatvanirākaraṇaṃ jñātṛtvopayuktaṃ tarhi tannirākaraṇārthānāmekatraiva niveśanīyatayā "jño'ta eva, vyatireko ganvavat, pṛthagupadeśāt, tadguṇasāratvāttadvayapadeśaḥ, yāvadātmabhāvitvācca na doṣaḥ taddarśanāt,puṃstt#ाdivattvasya sato'bhivyaktiyāgā'diti jñatvaṃ samāpya "utkrānti-gatyāgatīnām, svātmanā cottarayoḥ, nāṇuratachaØteriti cennetarādhikārāt, svaśabdonmānābhyāñca, avirodhaścandanavat, avasthiti vaiśeṣyāditi cennābhyupagamāddhṛdi hi guṇādvā lokavat, nityopalabdhi'rityeva sūtranyāsaḥ syāditi cet, ucyate- yaduktaṃ vibhutvasya svābhāvikajñātṛtvamātrāparipanthitvāditi-satyametat, tathāpi pūrvapakṣiṇaḥ tathābhimānasambhavena tatkhaṇḍanasya kartuṃ yaktatvāt, yaduktaṃ "katrtā śāstrārthavatvāt' ityasyāpyaikādhikaraṇyamiti, tatra jñātṛtvaṃ hi jñānāśrayatvaṃ na tu kartṛtvaṃ, pratyayasyāśrayatvamātrārthakatvāt, astu vā kathañcidupayogaḥ, naitāvatā e#ैkādhikaraṇyaṃ, tasya sūtrakadanabhimatvāt, prakṛte tu jñatvāṇutvasamarthanasūtrāṇāṃ parasparāntaritatayā karaṇādevāvasīyate-e#ैkādhikaraṇyaṃ sūtrakṛdabhimatamiti, itaratā tvaduktarītyā mahatvanirākaraṇasūtrāṇāṃ buddhisaukaryāya saṅkīrṇatayaiva niveśaḥ syāt, ataḥ sarvaṃ samajjam || | || "sa yadā tejomātrāssamabhyāda-

2.3.26

दाना ह्मदयमेवापक्रामति शुक्तमादाय पुनरेति स्थान'मिति परोक्तगतिश्रुत्यनुपन्यासे हेतुमाह - उत्क्रान्तिशब्दानन्तरेति । ।। । ।। भाष्ये-शरीरविभोगरूपत्वेनेति, उत्क्रामणं हि अपसर्पण इव मरणे विनिरूढम्, तच्चातलतोऽपि सतः कर्मक्षये देहस्वात्म्यनिवृत्त्या उपपद्यते, गत्यागत्योश्चलेन निरूढयोः कर्तृस्वभावरूपत्वादिति भावः ।। । ।। भाष्ये-अणुसदृशं वस्तूद्धृत्य तन्मानत्वं जीवस्य

dānā hmadayamevāpakrāmati śuktamādāya punareti sthāna'miti paroktagatiśrutyanupanyāse hetumāha - utkrāntiśabdānantareti | || | || bhāṣye-śarīravibhogarūpatveneti, utkrāmaṇaṃ hi apasarpaṇa iva maraṇe vinirūḍham, taccātalato'pi sataḥ karmakṣaye dehasvātmyanivṛttyā upapadyate, gatyāgatyoścalena nirūḍhayoḥ kartṛsvabhāvarūpatvāditi bhāvaḥ || | || bhāṣye-aṇusadṛśaṃ vastūddhṛtya tanmānatvaṃ jīvasya

2.3.32

श्रूयत इति उद्धरणञ्च पृथक्करणम्, बालाग्रशतभागस्ये'ति अवयवावयविनोरवयवस्य पृथक्करणं श्रूयते, श्राव्यते प्रदश्र्यत

śrūyata iti uddharaṇañca pṛthakkaraṇam, bālāgraśatabhāgasye'ti avayavāvayavinoravayavasya pṛthakkaraṇaṃ śrūyate, śrāvyate pradaśryata

तृतीयोऽध्यायः (cont. 8)

2.3.33

इत्यत इत्यर्तः, ततश्च पृथक्करणाश्रवणयोः श्रुतिकत्र्तृकत्वात् समानकत्र्तृत्वोपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् । आराग्रम्-चर्मभेदिसूच्यग्रम् ।। । ।। "ननु-उक्तं ज्ञानमेवात्मेति' "विज्ञानात्मा पुरुष' इत्यादिश्रुतिष्वित्यर्थः ।। । ।। विशिष्टवाचिना शब्देनेति - ज्ञानविशिष्टवाचिशब्देनेत्यर्थः ।। । ।। 32. सू। नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो वाऽन्यथा । नित्योपलब्धिः प्रसज्यताम् - कथं नित्यानुपलब्धिप्रसङ्गः - उभयप्रसङ्गो वा कथम् आत्मा कुत्रचिदुपलभ्यत इति - आत्मा शरीरान्त उपलभ्यते, तथा बहिर्नोपलभ्यत इत्येतत् "अहमिहैवास्मि सदने न जानान' इति सर्वलौकिकानुभवसिद्धम्, न चैतत्पक्षद्वयेऽपि उपपद्यते, ज्ञानेरूपः सर्वगत आत्मेति पक्षे किं उपलभ्यानुपलभ्यस्वभावः, उत उपलभ्यैकस्वभावः, उतानुपलभ्यैकस्वभावः । आद्ये दहेस्यान्तरे उपलब्ध्यनुपलब्धी स्वाताम्, द्वितीये सर्वत्रोलब्धिस्स्यात् । तृतीये अनुपलब्धिः स्यात्, दहेस्यान्तरुपलभ्यस्वभावः अन्यत्रानुपलभ्यस्वाभाव इति व्ववस्था न युज्यते, न ह्रेकस्य क्कचिदेशे स्वप्रकार-मन्यत्र नेति शक्यते वक्तुमिति भावः । एवं जडत्वपक्षेऽपि दूषणं द्रष्टव्यम् । भाष्ये-सर्वैः करणैः सर्वदा संयुक्तत्वेनेति, नन्विदं सिद्धान्तेऽपि समानभेव, नित्यानां मुक्तानाञ्च धर्मभूतज्ञानानामनन्तानां सर्वत्र विद्यमानत्वात्, धर्मभूतज्ञानामपि सर्वात्मसम्ब्धत्वात् मध्ये इदमेदतदीयमिति नियन्तुमशक्यत्वात् कथमेतदिति चेन्न, "श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्' इति न्यायेन श्रुतिप्रतिपन्ने अर्थे यथा श्रुत्यभ्युपगन्तुं युक्तम्, इतरथा न युज्यत इत्यत्र तात्पर्यात् । ज्ञशब्दस्यापि व्यक्तिवाचित्वाभावादिति - "इगुपधज्ञा प्रिय- किरः कः' इति कप्रत्ययस्य कत्र्तरि कृ'दिति कत्र्रर्थेऽनुशिष्टत्वादिति भावः । अविकृतब्राहृण एवेति - आविकृतब्राहृण एवोपाधिना जीवभावेनावस्थानादनुत्पन्नत्वेनेति योजना । तस्य चैतन्यस्वरूपत्वादिति - ब्राहृणः चैतन्यस्वरूपत्वात् तदभिन्नस्य जीवस्यापि चैतन्यस्वरूपत्वमिति भावः । साध्यतया प्रकृतेति - पूर्वाधिकरणे साध्यतया प्रकृतेत्यर्थः । साक्षादेव ज्ञानस्वरूपत्वसाधकत्वभावादिति - इदमुपलक्षणम्, परम्परयाऽपि साधकत्वं नास्ति, न ह्रनुत्पत्त्युपपादकस्य ब्राहृानन्यत्वस्य चैतन्यस्वरूपत्व- 32. सू। नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो वाऽन्यथा । नित्योपलब्धिः प्रसज्यताम् - कथं नित्यानुपलब्धिप्रसङ्गः - उभयप्रसङ्गो वा कथम् साधकत्वमस्तीति एतावतानुत्पत्तेः परम्परया उपयोगेऽस्तीत्यपि द्रष्टव्यम् । तस्य ज्ञानस्वरूपत्वञ्चेति - ब्राहृणो ज्ञानस्वरूपत्वञ्चे-त्यर्थः । परमसाध्येति - जीवचैतन्यस्वरूपत्वस्येत्यर्थः । प्रकृत्यर्थसाम्यस्य चेति - श्रुतेः अत इति शब्दप्रकृत्योः श्रुत्येतच्छब्दयोः एकार्थत्वस्य ज्ञाप्यमानत्वादित्यर्थः । ननु पूर्वसूत्रस्थस्य श्रुतेरिति यदस्य एतत्सूत्रस्थस्यात इति पदस्य नैकार्थत्वं युक्तम् अनुत्प-त्तिसाधकश्रुतेः ज्ञत्वसाधकश्रुतेश्च भिन्नार्थत्वादित्याशङ्कयाह - योग्यतावशादिति । विलम्बत्रयाभावाच्चेति - परमते तु तदुपपादकब्राहृानन्यत्वमित्यादिना विलम्बत्रयं पूर्वमेव प्रतिपादितमति भावः । उच्छेदरहितज्ञानधर्मत्वं विवक्षितमिति - अनु-च्छित्तिधर्मेत्यत्र बहुब्राीहिगर्भबहुव्रीहिरिति भावः । ताभ्य इति अन्वयो घटत इति - यद्यपि अत एवेत्यनेन पूर्वसूत्रे ताभ्य इत्यत्र निर्दिष्टानां बुद्धिस्थानां श्रुतीनामेवातश्शब्देन परामर्शे तासामेव श्रुतीनाम् उत्क्रान्तिसूत्रेऽप्यनुवृत्तौ - उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् 32. सू। नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो वाऽन्यथा । नित्योपलब्धिः प्रसज्यताम् - कथं नित्यानुपलब्धिप्रसङ्गः - उभयप्रसङ्गो वा कथम् श्रुतिभ्य इत्यस्यार्थस्य सम्भवाददोषः; तथापि ताभ्य इत्यस्य विशेष्यतया श्रुतिभ्य इत्याध्याहारोऽप्यवश्यापेक्षितः, अतः इहापि -ताभ्यः श्रुतिभ्यः इति पदद्वयाध्याहारादिति भावः । कारकव्यापारवैयथ्र्यमिति - चक्षुरादिव्यापारजीवचैतन्य-स्वरूपत्वस्येत्यर्थः । प्रकृत्यर्थसाम्यस्य चेति - श्रुतेः अत इति शब्दप्रकृत्योः श्रुत्येतच्छब्दयोः एकार्थत्वस्य ज्ञाप्यमानत्वादित्यर्थः । ननु पूर्वसूत्रस्थस्य श्रुतेरिति यदस्य एतत्सूत्रस्थस्यात इति पदस्य नैकार्थत्वं युक्तम् अनुत्पत्तिसाधकश्रुतेः ज्ञत्वसाधकश्रुतेश्च भिन्नार्थत्वादित्याशङ्कयाह - योग्यतावशादिति । विलम्बत्रयाभावाच्चेति - परमते तु तदुपपादकब्राहृानन्यत्वमित्यादिना विलम्बत्रयं पूर्वमेव प्रतिपादितमिति भावः । उच्छेदरहितज्ञानधर्मत्वं विवक्षितमिति - अनुच्छित्तिधर्मेत्यत्र बहुव्रीहिगर्भबहुव्रीहिरिति भावः । ताभ्य इति अन्वयो घटत इति - यद्यपि अत एवेत्यनेन पूर्वसूत्रे ताभ्य इत्यत्र निर्दिष्टानां बुद्धिस्थानां श्रुतीनामेवातश्शब्देन वैयथ्र्यमिति भावः । तदा-श्रितेष्विति - तदाश्रयो मुख्यः प्राणः, तदाश्रिता इतरे प्राणा इति भावः । सङ्घातरूपस्य इति - उपाधेः सङ्घातरूप इत्यर्थः । 32. सू। नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो वाऽन्यथा । नित्योपलब्धिः प्रसज्यताम् - कथं नित्यानुपलब्धिप्रसङ्गः - उभयप्रसङ्गो वा कथम् सुषुप्तिप्रलययोरप्रबोधेनेति - सुषुप्तिप्रलययोरन्तःकरणादेः लीनत्वादित्यर्थः । आत्मेन्द्रियविषयसन्निधानान्नित्यमुपलब्धिरिति - आत्मेन्द्रियविषयाणामुपलब्धिसाधनानां सन्निधाने सति नित्यमेवोपलब्धिः प्रसज्यते, अत असत्यपि हेतुसमवधाने फलाभावः नित्यमेवानुपलब्धिः प्रसज्येत, अत आत्मेन्द्रियविषयसन्निधाने सत्यपि कादाचित्कोपलम्भाभावस्य कारणव्यतिरेकप्रयोज्यत्वात्,

ityata ityartaḥ, tataśca pṛthakkaraṇāśravaṇayoḥ śrutikatrtṛkatvāt samānakatrtṛtvopapattiriti draṣṭavyam | ārāgram-carmabhedisūcyagram || | || "nanu-uktaṃ jñānamevātmeti' "vijñānātmā puruṣa' ityādiśrutiṣvityarthaḥ || | || viśiṣṭavācinā śabdeneti - jñānaviśiṣṭavāciśabdenetyarthaḥ || | || 32. sū| nityopalabdhyanupalabdhiprasaṅgo'nyataraniyamo vā'nyathā | nityopalabdhiḥ prasajyatām - kathaṃ nityānupalabdhiprasaṅgaḥ - ubhayaprasaṅgo vā katham ātmā kutracidupalabhyata iti - ātmā śarīrānta upalabhyate, tathā bahirnopalabhyata ityetat "ahamihaivāsmi sadane na jānāna' iti sarvalaukikānubhavasiddham, na caitatpakṣadvaye'pi upapadyate, jñānerūpaḥ sarvagata ātmeti pakṣe kiṃ upalabhyānupalabhyasvabhāvaḥ, uta upalabhyaikasvabhāvaḥ, utānupalabhyaikasvabhāvaḥ | ādye dahesyāntare upalabdhyanupalabdhī svātām, dvitīye sarvatrolabdhissyāt | tṛtīye anupalabdhiḥ syāt, dahesyāntarupalabhyasvabhāvaḥ anyatrānupalabhyasvābhāva iti vvavasthā na yujyate, na hrekasya kkacideśe svaprakāra-manyatra neti śakyate vaktumiti bhāvaḥ | evaṃ jaḍatvapakṣe'pi dūṣaṇaṃ draṣṭavyam | bhāṣye-sarvaiḥ karaṇaiḥ sarvadā saṃyuktatveneti, nanvidaṃ siddhānte'pi samānabheva, nityānāṃ muktānāñca dharmabhūtajñānānāmanantānāṃ sarvatra vidyamānatvāt, dharmabhūtajñānāmapi sarvātmasambdhatvāt madhye idamedatadīyamiti niyantumaśakyatvāt kathametaditi cenna, "śrutestu śabdamūlatvāt' iti nyāyena śrutipratipanne arthe yathā śrutyabhyupagantuṃ yuktam, itarathā na yujyata ityatra tātparyāt | jñaśabdasyāpi vyaktivācitvābhāvāditi - "igupadhajñā priya- kiraḥ kaḥ' iti kapratyayasya katrtari kṛ'diti katrrarthe'nuśiṣṭatvāditi bhāvaḥ | avikṛtabrāhṛṇa eveti - āvikṛtabrāhṛṇa evopādhinā jīvabhāvenāvasthānādanutpannatveneti yojanā | tasya caitanyasvarūpatvāditi - brāhṛṇaḥ caitanyasvarūpatvāt tadabhinnasya jīvasyāpi caitanyasvarūpatvamiti bhāvaḥ | sādhyatayā prakṛteti - pūrvādhikaraṇe sādhyatayā prakṛtetyarthaḥ | sākṣādeva jñānasvarūpatvasādhakatvabhāvāditi - idamupalakṣaṇam, paramparayā'pi sādhakatvaṃ nāsti, na hranutpattyupapādakasya brāhṛाnanyatvasya caitanyasvarūpatva- 32. sū| nityopalabdhyanupalabdhiprasaṅgo'nyataraniyamo vā'nyathā | nityopalabdhiḥ prasajyatām - kathaṃ nityānupalabdhiprasaṅgaḥ - ubhayaprasaṅgo vā katham sādhakatvamastīti etāvatānutpatteḥ paramparayā upayoge'stītyapi draṣṭavyam | tasya jñānasvarūpatvañceti - brāhṛṇo jñānasvarūpatvañce-tyarthaḥ | paramasādhyeti - jīvacaitanyasvarūpatvasyetyarthaḥ | prakṛtyarthasāmyasya ceti - śruteḥ ata iti śabdaprakṛtyoḥ śrutyetacchabdayoḥ ekārthatvasya jñāpyamānatvādityarthaḥ | nanu pūrvasūtrasthasya śruteriti yadasya etatsūtrasthasyāta iti padasya naikārthatvaṃ yuktam anutpa-ttisādhakaśruteḥ jñatvasādhakaśruteśca bhinnārthatvādityāśaṅkayāha - yogyatāvaśāditi | vilambatrayābhāvācceti - paramate tu tadupapādakabrāhṛाnanyatvamityādinā vilambatrayaṃ pūrvameva pratipāditamati bhāvaḥ | ucchedarahitajñānadharmatvaṃ vivakṣitamiti - anu-cchittidharmetyatra bahubrāीhigarbhabahuvrīhiriti bhāvaḥ | tābhya iti anvayo ghaṭata iti - yadyapi ata evetyanena pūrvasūtre tābhya ityatra nirdiṣṭānāṃ buddhisthānāṃ śrutīnāmevātaśśabdena parāmarśe tāsāmeva śrutīnām utkrāntisūtre'pyanuvṛttau - utkrāntigatyāgatīnām 32. sū| nityopalabdhyanupalabdhiprasaṅgo'nyataraniyamo vā'nyathā | nityopalabdhiḥ prasajyatām - kathaṃ nityānupalabdhiprasaṅgaḥ - ubhayaprasaṅgo vā katham śrutibhya ityasyārthasya sambhavādadoṣaḥ; tathāpi tābhya ityasya viśeṣyatayā śrutibhya ityādhyāhāro'pyavaśyāpekṣitaḥ, ataḥ ihāpi -tābhyaḥ śrutibhyaḥ iti padadvayādhyāhārāditi bhāvaḥ | kārakavyāpāravaiyathryamiti - cakṣurādivyāpārajīvacaitanya-svarūpatvasyetyarthaḥ | prakṛtyarthasāmyasya ceti - śruteḥ ata iti śabdaprakṛtyoḥ śrutyetacchabdayoḥ ekārthatvasya jñāpyamānatvādityarthaḥ | nanu pūrvasūtrasthasya śruteriti yadasya etatsūtrasthasyāta iti padasya naikārthatvaṃ yuktam anutpattisādhakaśruteḥ jñatvasādhakaśruteśca bhinnārthatvādityāśaṅkayāha - yogyatāvaśāditi | vilambatrayābhāvācceti - paramate tu tadupapādakabrāhṛाnanyatvamityādinā vilambatrayaṃ pūrvameva pratipāditamiti bhāvaḥ | ucchedarahitajñānadharmatvaṃ vivakṣitamiti - anucchittidharmetyatra bahuvrīhigarbhabahuvrīhiriti bhāvaḥ | tābhya iti anvayo ghaṭata iti - yadyapi ata evetyanena pūrvasūtre tābhya ityatra nirdiṣṭānāṃ buddhisthānāṃ śrutīnāmevātaśśabdena vaiyathryamiti bhāvaḥ | tadā-śriteṣviti - tadāśrayo mukhyaḥ prāṇaḥ, tadāśritā itare prāṇā iti bhāvaḥ | saṅghātarūpasya iti - upādheḥ saṅghātarūpa ityarthaḥ | 32. sū| nityopalabdhyanupalabdhiprasaṅgo'nyataraniyamo vā'nyathā | nityopalabdhiḥ prasajyatām - kathaṃ nityānupalabdhiprasaṅgaḥ - ubhayaprasaṅgo vā katham suṣuptipralayayoraprabodheneti - suṣuptipralayayorantaḥkaraṇādeḥ līnatvādityarthaḥ | ātmendriyaviṣayasannidhānānnityamupalabdhiriti - ātmendriyaviṣayāṇāmupalabdhisādhanānāṃ sannidhāne sati nityamevopalabdhiḥ prasajyate, ata asatyapi hetusamavadhāne phalābhāvaḥ nityamevānupalabdhiḥ prasajyeta, ata ātmendriyaviṣayasannidhāne satyapi kādācitkopalambhābhāvasya kāraṇavyatirekaprayojyatvāt,

2.3.33

कारणान्तरसमवधाने कारणव्यतिरेकप्रयोजकव्यतिरेकप्रतियोगिता अन्तःकरणं स्वीकार्यमिति भावः । अन्यतरनियमो वेऽन्यथेति सूत्रखण्डं व्याचष्टे । आत्मनीन्द्रियेऽपि वेति ।। ।। इति ज्ञाधिकरणम्

kāraṇāntarasamavadhāne kāraṇavyatirekaprayojakavyatirekapratiyogitā antaḥkaraṇaṃ svīkāryamiti bhāvaḥ | anyataraniyamo ve'nyatheti sūtrakhaṇḍaṃ vyācaṣṭe | ātmanīndriye'pi veti || || iti jñādhikaraṇam

2.3.37

सेतुं जन्तुमितिवदिति - औणादिके तुमुन्प्रत्ययान्तः "य एवं वेति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ।।' इति चेदिति गीतावचनादिति भावः । भाष्ये-"शास्त्रफलं प्रयोक्तरि तल्लक्षणत्वात् तस्मात्स्वयं प्रयोगस्स्या'-दिति जैमिनिसूत्रम्, अस्यार्थः यस्मात्-शास्त्रफलं स्वर्गादिकं प्रयोक्तरि भवति "स्वर्गकामो यजेत' इति शास्त्रप्रामाण्यात्, तस्मात्

setuṃ jantumitivaditi - auṇādike tumunpratyayāntaḥ "ya evaṃ veti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam | ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate ||' iti cediti gītāvacanāditi bhāvaḥ | bhāṣye-"śāstraphalaṃ prayoktari tallakṣaṇatvāt tasmātsvayaṃ prayogassyā'-diti jaiminisūtram, asyārthaḥ yasmāt-śāstraphalaṃ svargādikaṃ prayoktari bhavati "svargakāmo yajeta' iti śāstraprāmāṇyāt, tasmāt

2.3.39

स्वयं प्रयोगे कत्र्ता स्यादिति ।। । ।। भाष्ये- स यथा सहाराजेति प्रकृत्येति, "स यथा महाराजो जानपदान् गृहीत्वा स्वे जनपदे यथाकामं परिवर्तते एवमेवैष एतान् प्राणान् गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तत' इति स्वप्नविषया श्रुतिः प्राणान् गृहीत्वा जागरितस्थानेभ्य उपसंह्मत्य स्वे शरीरे यथेष्टं सञ्चरतीत्यर्थः । शरीरप्रेरणे चेति - शरीरे ग्रथष्टसञ्चारे शरीरप्रेरणमपि सिद्धमिति भावः

svayaṃ prayoge katrtā syāditi || | || bhāṣye- sa yathā sahārājeti prakṛtyeti, "sa yathā mahārājo jānapadān gṛhītvā sve janapade yathākāmaṃ parivartate evamevaiṣa etān prāṇān gṛhītvā sve śarīre yathākāmaṃ parivartata' iti svapnaviṣayā śrutiḥ prāṇān gṛhītvā jāgaritasthānebhya upasaṃhmatya sve śarīre yatheṣṭaṃ sañcaratītyarthaḥ | śarīrapreraṇe ceti - śarīre grathaṣṭasañcāre śarīrapreraṇamapi siddhamiti bhāvaḥ

2.3.41

त्वन्मते बुद्धयुपधानात्पूर्वमिति - स्फटिकलौहित्यस्य जपाकुसुमसन्निधानोपाधिनिबन्धनत्वं जपाकुसुमसन्निधानात् प्राक् स्फ- टिके सत्यापि लौहित्याभावदर्शनात् उपपद्यते, सत्यपि जीवेऽन्तःकरणोपाधिसन्निधानात् प्राक् यदि कत्र्तत्वन्नोपलम्येत, तदा-ऽन्तःकरणस्य जीवगतकत्र्तत्वोपाधित्वं वक्तुं शक्यते, न च तथास्तीत्यर्थः । विज्ञानशब्दस्य बुद्धिमात्रविषयत्वनिर्बन्धश्चेति - यस्त्वयं व्यपदेशो दर्शितः "विज्ञानं यज्ञं तनुते' इति स हि बुद्धेरेव कत्र्तत्वं ज्ञापयति । विज्ञानशब्दस्य तत्र प्रसिद्धत्वादिति "यथा च तक्षोभयथा' इति सूत्रे यध्द्याख्यानं तदनुपपन्नमित्यर्थः । परिहत्र्तव्याभावमेवोपपादयति । हितबुध्द्यैव सर्वं चेतनः करोतीति - नाम्नि विवाद इत्युक्तमिति । यत् करणभिन्नं कत्र्ततया त्वयाऽन्तःकरणमित्यभिलप्यत इति तदेव मया जीव इत्यभिलप्यत इत्यर्थः । चित्तमनसोरिवेति - यथा प्राप्तकालानुरूपबोधरूपस्य चेतयितृत्वलक्षणस्य चित्ताख्यस्य मनोवृत्तिविशेषस्य मनसश्च प्रकृतिविकृतिभावोपदेशो नान्ति, एवं बुद्धेः मनोवृत्तिरूपत्वे बुद्धिमनसोरपि प्रकृतिविकृतिभावोपदेशो नास्ति, एवं बुद्धेः मनो-वृत्तिरूपत्वे बुद्धिमनसोरपि प्रकृतिविकृतिभावोपदेशो न स्यात्, दृश्यते च मनोबुद्धिमनसोरपि प्रकृतिविकृतिभावोपदेशो न स्यात्, दृश्यते च मनोबुद्धिरेव वाहङ्कार इति मनोबुध्द्यहङ्काराणां प्रकृतिविकृतिभावापदेश इति भावः । अतः प्रकृतेरन्यत्वेन समाधिविधानमेव विवक्षितमिति - यद्यपि भोक्तृत्वशून्यायाः प्रकृतेः कमर्फलभोक्तृत्वानुसन्धानेन यागादिप्रवृत्तिवत् प्रकृति-

tvanmate buddhayupadhānātpūrvamiti - sphaṭikalauhityasya japākusumasannidhānopādhinibandhanatvaṃ japākusumasannidhānāt prāk spha- ṭike satyāpi lauhityābhāvadarśanāt upapadyate, satyapi jīve'ntaḥkaraṇopādhisannidhānāt prāk yadi katrtatvannopalamyeta, tadā-'ntaḥkaraṇasya jīvagatakatrtatvopādhitvaṃ vaktuṃ śakyate, na ca tathāstītyarthaḥ | vijñānaśabdasya buddhimātraviṣayatvanirbandhaśceti - yastvayaṃ vyapadeśo darśitaḥ "vijñānaṃ yajñaṃ tanute' iti sa hi buddhereva katrtatvaṃ jñāpayati | vijñānaśabdasya tatra prasiddhatvāditi "yathā ca takṣobhayathā' iti sūtre yadhdyākhyānaṃ tadanupapannamityarthaḥ | parihatrtavyābhāvamevopapādayati | hitabudhdyaiva sarvaṃ cetanaḥ karotīti - nāmni vivāda ityuktamiti | yat karaṇabhinnaṃ katrtatayā tvayā'ntaḥkaraṇamityabhilapyata iti tadeva mayā jīva ityabhilapyata ityarthaḥ | cittamanasoriveti - yathā prāptakālānurūpabodharūpasya cetayitṛtvalakṣaṇasya cittākhyasya manovṛttiviśeṣasya manasaśca prakṛtivikṛtibhāvopadeśo nānti, evaṃ buddheḥ manovṛttirūpatve buddhimanasorapi prakṛtivikṛtibhāvopadeśo nāsti, evaṃ buddheḥ mano-vṛttirūpatve buddhimanasorapi prakṛtivikṛtibhāvopadeśo na syāt, dṛśyate ca manobuddhimanasorapi prakṛtivikṛtibhāvopadeśo na syāt, dṛśyate ca manobuddhireva vāhaṅkāra iti manobudhdyahaṅkārāṇāṃ prakṛtivikṛtibhāvāpadeśa iti bhāvaḥ | ataḥ prakṛteranyatvena samādhividhānameva vivakṣitamiti - yadyapi bhoktṛtvaśūnyāyāḥ prakṛteḥ kamarphalabhoktṛtvānusandhānena yāgādipravṛttivat prakṛti-

2.3.41

भिन्नत्वसमाधावपि न दोषः तथापि प्रकृतिकत्र्तृकस्य प्रकृतेरहमन्योऽस्मीति समाधेः भ्रान्तिरूपतया मोक्षहेतुत्वं न स्यादिति भावः । स्त्रक्चन्दनाद्युपयोग इति - स्त्रक्चन्दनादिधारण इत्यर्थः ।। ।। इति कत्र्रधिकरणम्

bhinnatvasamādhāvapi na doṣaḥ tathāpi prakṛtikatrtṛkasya prakṛterahamanyo'smīti samādheḥ bhrāntirūpatayā mokṣahetutvaṃ na syāditi bhāvaḥ | strakcandanādyupayoga iti - strakcandanādidhāraṇa ityarthaḥ || || iti katrradhikaraṇam

2.3.42

गुणत्रयोद्भवाभिभवविशेषवासनाविशेषविषयसन्निधीनां रुचिविशेषहेतुत्वं क्रमेणोपपादयति । तथाहीत्यादिना - वस्तुस्वभाव-विशेषरूपेति । वस्तुसन्निधि विशेषरूपत्वेत्यर्थः ।। इति परयत्ताधिकरणम्

guṇatrayodbhavābhibhavaviśeṣavāsanāviśeṣaviṣayasannidhīnāṃ ruciviśeṣahetutvaṃ krameṇopapādayati | tathāhītyādinā - vastusvabhāva-viśeṣarūpeti | vastusannidhi viśeṣarūpatvetyarthaḥ || iti parayattādhikaraṇam

2.3.42

तत्र शरीरवाचिशब्दस्येति - श्रुतिविप्रतिपत्त्या शरीरित्वमेवाक्षिप्य समाधीयत इति भावः । भाष्ये-न प्रतितिष्ठतीति, अनन्यत्वाधि-कत्वयोः परस्परविरुद्धयोरविरोधस्य अंशांशिभावेनैव समाधेयत्वादिति भावः, अपृक्सिद्धप्रकारत्वमेव ह्रंशत्वं; तत्र पृथक्सिद्धत्वेन-नन्यत्वसमर्थनं, प्रकारत्वेन भेदसमर्थनम्, अपृथक्सिद्धत्वप्रकारत्वाभ्याम् मिलिताभ्याम् उभयव्यपदेशमुख्यत्वसमर्थनमित्यर्थः

tatra śarīravāciśabdasyeti - śrutivipratipattyā śarīritvamevākṣipya samādhīyata iti bhāvaḥ | bhāṣye-na pratitiṣṭhatīti, ananyatvādhi-katvayoḥ parasparaviruddhayoravirodhasya aṃśāṃśibhāvenaiva samādheyatvāditi bhāvaḥ, apṛksiddhaprakāratvameva hraṃśatvaṃ; tatra pṛthaksiddhatvena-nanyatvasamarthanaṃ, prakāratvena bhedasamarthanam, apṛthaksiddhatvaprakāratvābhyām militābhyām ubhayavyapadeśamukhyatvasamarthanamityarthaḥ

2.3.44

प्रभाप्रभावतोरिवापृथक्सिद्धांशांशित्वनिर्णयेनेति - यद्यपि तदनन्यत्वमिति सूत्रे समर्थनीयमनन्यत्वं कारणावस्थस्य कार्याव- स्थस्य चाभेदं, न तु जगद्व्रहृणोरंशांशित्वरूपं; तथापि सूक्ष्मचिदचिच्छररिकेण स्थूलचिदचिच्छरीरकस्यानन्यत्व स्य समर्थनीयतया अंशत्वरूपशरीरत्वं जगतः समर्थनीयम्, तत्र च चिदंशस्यांशत्वमिह साध्यते, अचिदंशस्यांशत्वन्तु अहिकुण्डलाधिकरणे साध्यते इति दृष्टव्यम् । भाष्ये "ब्राहृदाशा ब्राहृदासा ब्राहृेमे कितवा' इति, दासाः- धीवराः, कितवाः- द्यूतकृतः । उत्कृष्टैः सामानाधिकरण्य इति - श्रुताध्ययनसम्पन्नः साक्षाद्विष्णुरित्युक्ते स्तुतिपरत्वनुपपद्यते, निकृष्टसामानाधिकरण्यं तु न ब्राहृणः स्तुतये

prabhāprabhāvatorivāpṛthaksiddhāṃśāṃśitvanirṇayeneti - yadyapi tadananyatvamiti sūtre samarthanīyamananyatvaṃ kāraṇāvasthasya kāryāva- sthasya cābhedaṃ, na tu jagadvrahṛṇoraṃśāṃśitvarūpaṃ; tathāpi sūkṣmacidacicchararikeṇa sthūlacidaciccharīrakasyānanyatva sya samarthanīyatayā aṃśatvarūpaśarīratvaṃ jagataḥ samarthanīyam, tatra ca cidaṃśasyāṃśatvamiha sādhyate, acidaṃśasyāṃśatvantu ahikuṇḍalādhikaraṇe sādhyate iti dṛṣṭavyam | bhāṣye "brāhṛdāśā brāhṛdāsā brāhṛेme kitavā' iti, dāsāḥ- dhīvarāḥ, kitavāḥ- dyūtakṛtaḥ | utkṛṣṭaiḥ sāmānādhikaraṇya iti - śrutādhyayanasampannaḥ sākṣādviṣṇurityukte stutiparatvanupapadyate, nikṛṣṭasāmānādhikaraṇyaṃ tu na brāhṛṇaḥ stutaye

2.3.45

भवति, विरुद्धत्वात्, नापि दासादीनां स्तुतये, तेषां स्तुत्यनर्हत्वात्, नापि ब्राहृणो निन्दायै-ब्राहृणो निन्द्यत्वाभावात्, नापि दासादी-नां निन्दायै वा-असम्भवात्, तस्माद्व्रहृणः दासादिसामानाधिकरण्यमभेदस्य तात्त्विकत्वमेव द्योतयतीत्यर्थः । भाष्ये-कुर्वाणेन भ्रमि-तव्यमिति, कुर्वाणत्वेन भ्रमितव्यम् कुर्वाणमिव ब्राहृ भ्राम्यति, नोपदिश्यत इति पय्र्यवसितोर्थः । शङ्कते - जीवब्राहृणोरिति

bhavati, viruddhatvāt, nāpi dāsādīnāṃ stutaye, teṣāṃ stutyanarhatvāt, nāpi brāhṛṇo nindāyai-brāhṛṇo nindyatvābhāvāt, nāpi dāsādī-nāṃ nindāyai vā-asambhavāt, tasmādvrahṛṇaḥ dāsādisāmānādhikaraṇyamabhedasya tāttvikatvameva dyotayatītyarthaḥ | bhāṣye-kurvāṇena bhrami-tavyamiti, kurvāṇatvena bhramitavyam kurvāṇamiva brāhṛ bhrāmyati, nopadiśyata iti payryavasitorthaḥ | śaṅkate - jīvabrāhṛṇoriti

2.3.47

भाष्ये-मन्त्रे सूत्रेऽप्यंश सति एकवचनमिति, मन्त्रे सूत्रेऽपि पार्दोश इत्येकवचनमित्यर्थः । पराकत्वेन च भेदो गृह्रत इति - इद-मुपलक्षणं परात्मसु भेदग्रहसिध्द्यर्थम् "शक्तयः सवर्भावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः' इत्युक्ततीत्या शकत्यादिलक्षणः परस्परभेदः प्रत्य-क्पराकत्वातिरिक्तोऽप्यस्तीति द्रष्टव्यम् ।। । ।। भाष्ये-एकस्त्वेकदेशत्वं ह्रंशत्वमिति, यद्येवं विशेष्यस्यापि परमात्मर्नोऽशत्वप्रसङ्गः, विशिष्टवस्त्वेकदेशत्वाविशेषात्, ततश्च जीवपरयोरविशेषत्वप्रसङ्गः, किञ्च ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः' इति विशेष्यभूतपरमात्मानं प्रत्येकदेशत्वं जीवस्य प्रतीयते, न तु विशिष्टं प्रति, ममेत्यस्य विशिष्टपरत्वे प्रमाणाभावात्, इश्वरांशत्वं हि स्वरसतः प्रतीयत इति वक्ष्यमाणत्वाच्च, विशिष्टे विशेषणमंश इति लोकप्रतिसिद्धतयाऽयमेवांश इत्युपदेशवैयथ्यात्, तदर्थं समानाधिकरणत्वस्यापि व्यर्थत्वात्; किञ्च "जीवभूतः सनातनः' इति विशिष्टजीर्वेऽशत्वकीत्र्तनं व्यर्थम् । ईदृशांशत्वस्य चिदचित्साधारण्यात्, अत एवाचितः पार्थक्येनांशत्वसमर्थनपर-महिकुण्डलाधिकरणमपि व्यर्थमिति चेत्-न, अंशत्वस्य नियाम्यशेषत्वलक्षणशरीररूपत्वस्य इहाधिकरणे समर्थनीयत्वात्, वक्षयति च विशेष्यस्य प्रधानतयांशित्वोपपत्तिरिति - अहिकुण्डलाधिकरणेऽचिर्तोशत्वसमर्थनेऽपि न

bhāṣye-mantre sūtre'pyaṃśa sati ekavacanamiti, mantre sūtre'pi pārdośa ityekavacanamityarthaḥ | parākatvena ca bhedo gṛhrata iti - ida-mupalakṣaṇaṃ parātmasu bhedagrahasidhdyartham "śaktayaḥ savarbhāvānāmacintyajñānagocarāḥ' ityuktatītyā śakatyādilakṣaṇaḥ parasparabhedaḥ pratya-kparākatvātirikto'pyastīti draṣṭavyam || | || bhāṣye-ekastvekadeśatvaṃ hraṃśatvamiti, yadyevaṃ viśeṣyasyāpi paramātmarno'śatvaprasaṅgaḥ, viśiṣṭavastvekadeśatvāviśeṣāt, tataśca jīvaparayoraviśeṣatvaprasaṅgaḥ, kiñca mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ' iti viśeṣyabhūtaparamātmānaṃ pratyekadeśatvaṃ jīvasya pratīyate, na tu viśiṣṭaṃ prati, mametyasya viśiṣṭaparatve pramāṇābhāvāt, iśvarāṃśatvaṃ hi svarasataḥ pratīyata iti vakṣyamāṇatvācca, viśiṣṭe viśeṣaṇamaṃśa iti lokapratisiddhatayā'yamevāṃśa ityupadeśavaiyathyāt, tadarthaṃ samānādhikaraṇatvasyāpi vyarthatvāt; kiñca "jīvabhūtaḥ sanātanaḥ' iti viśiṣṭajīrve'śatvakītrtanaṃ vyartham | īdṛśāṃśatvasya cidacitsādhāraṇyāt, ata evācitaḥ pārthakyenāṃśatvasamarthanapara-mahikuṇḍalādhikaraṇamapi vyarthamiti cet-na, aṃśatvasya niyāmyaśeṣatvalakṣaṇaśarīrarūpatvasya ihādhikaraṇe samarthanīyatvāt, vakṣayati ca viśeṣyasya pradhānatayāṃśitvopapattiriti - ahikuṇḍalādhikaraṇe'cirtośatvasamarthane'pi na

2.3.52

तेनाऽस्य गतार्थता, भिन्नत्वाभिन्नत्वांशत्वप्रतिपादकश्रुतिविरोधसमाधानप्रकारत्वादस्याधिकरणस्य, अतो मुख्भेदान्न गतार्थता, अत एव "अवस्थितेरिति काशकृत्स्न' इत्यनेनापि न गतार्थता, एकवस्त्वेकदेशत्वं ह्रंशत्वमित्यस्याष्यत्रैव तात्पय्र्यम्, यद्यपि अपृथक्सिद्धत्वलक्षणमठशत्वं समथ्र्यते, तर्हि अपृथक्सिद्धविशेषणभूतचिदचिद्गतदोषाणां ब्राहृणि परस्परं चाप्रसक्तेः तत्परिहारा-र्थानां "प्रकाशादिवत्तु नैवं परः' "अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवत्' इत्यादीनामानर्थक्यमिति चेन्न, अंशपदश्रवणमा- त्रात् विशेष्यैकदेशत्वरूपांशत्वमिह विवक्षितमिति भ्रान्त्या प्रवृत्तां शङ्कामभिमतांशत्वप्रदर्शनेन निराकरोतीत्युक्तौ दोषाभावात् । भानुर्मानुमानिति अत्र केचित् यथा घटाश्रये घटे प्रयुक्तौ घटघटवच्छब्दौ न तुल्यार्थौ, एवं प्रभारूपभानुमन्तराश्रये भानौ प्रयुज्यमानौ

tenā'sya gatārthatā, bhinnatvābhinnatvāṃśatvapratipādakaśrutivirodhasamādhānaprakāratvādasyādhikaraṇasya, ato mukhbhedānna gatārthatā, ata eva "avasthiteriti kāśakṛtsna' ityanenāpi na gatārthatā, ekavastvekadeśatvaṃ hraṃśatvamityasyāṣyatraiva tātpayryam, yadyapi apṛthaksiddhatvalakṣaṇamaṭhaśatvaṃ samathryate, tarhi apṛthaksiddhaviśeṣaṇabhūtacidacidgatadoṣāṇāṃ brāhṛṇi parasparaṃ cāprasakteḥ tatparihārā-rthānāṃ "prakāśādivattu naivaṃ paraḥ' "anujñāparihārau dehasambandhājjyotirādivat' ityādīnāmānarthakyamiti cenna, aṃśapadaśravaṇamā- trāt viśeṣyaikadeśatvarūpāṃśatvamiha vivakṣitamiti bhrāntyā pravṛttāṃ śaṅkāmabhimatāṃśatvapradarśanena nirākarotītyuktau doṣābhāvāt | bhānurmānumāniti atra kecit yathā ghaṭāśraye ghaṭe prayuktau ghaṭaghaṭavacchabdau na tulyārthau, evaṃ prabhārūpabhānumantarāśraye bhānau prayujyamānau

2.3.52

भानुभानुमच्छब्दौ न तुल्यार्थौ, यदि च भानुशब्दः प्रभावचन एव सन् पर्यवसानवृत्त्या जातिगुणादिशब्दवत्प्रभावद्वचनस्स्यात्, तर्हि मत्वर्थप्रत्ययनिरपेक्षसामानाधिकरण्यं स्यात्, तस्माज्जात्यादिवाचकाः शब्दा उदाहाथ्र्या इति वदन्दि । परे त्वित्यादि - जीवेश्वरसम्बन्धनिरूपणमिति । किं स्वामिभृत्यवत् सम्बन्धः? उताग्निविस्फुलङ्गादिवत् इति निरूपणमित्यर्थः । स्वात्मानं प्रत्यंशत्वानुपपत्तेरिति - विशिष्टस्य विशिष्टं प्रत्यंशत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । वस्तुनिस्वतोंऽशभेदाभावेनेति - आकाशस्य तु स्वतः

bhānubhānumacchabdau na tulyārthau, yadi ca bhānuśabdaḥ prabhāvacana eva san paryavasānavṛttyā jātiguṇādiśabdavatprabhāvadvacanassyāt, tarhi matvarthapratyayanirapekṣasāmānādhikaraṇyaṃ syāt, tasmājjātyādivācakāḥ śabdā udāhāthryā iti vadandi | pare tvityādi - jīveśvarasambandhanirūpaṇamiti | kiṃ svāmibhṛtyavat sambandhaḥ? utāgnivisphulaṅgādivat iti nirūpaṇamityarthaḥ | svātmānaṃ pratyaṃśatvānupapatteriti - viśiṣṭasya viśiṣṭaṃ pratyaṃśatvānupapatterityarthaḥ | vastunisvatoṃ'śabhedābhāveneti - ākāśasya tu svataḥ

2.3.52

स्वांशत्वादुपहितानुपहितभेद उपपद्यत इति भावः । अयुक्तावस्थायामिति - योगराहित्यदशायामित्यर्थः । अनन्वयस्य वक्तुमश-क्यत्वाच्चेति - नियोज्यत्वानन्वयस्य वक्तुमशक्यत्वाच्चेत्यर्थः । परिच्छन्नत्वे सति अनुपलभ्यमानत्वमणुत्वमिति - नत्वणुपरि-माणत्वमिति भावः । अन्तःकरणोपाधिकत्वानुपपत्तेरिति - इदमुपलक्षणम् "प्रदीपवदावेशस्तथाहि दर्शयति, इत्यधिकरणे काय-व्यूहस्थलेऽन्तःकरणभेदमभ्युपगम्यान्तःकरणभेदेऽपि प्रतिसन्धानस्याभ्युपेतत्वादिति द्रष्टव्यम् । गोमहिषहेमाद्यंशित्वाभावादिति

svāṃśatvādupahitānupahitabheda upapadyata iti bhāvaḥ | ayuktāvasthāyāmiti - yogarāhityadaśāyāmityarthaḥ | ananvayasya vaktumaśa-kyatvācceti - niyojyatvānanvayasya vaktumaśakyatvāccetyarthaḥ | paricchannatve sati anupalabhyamānatvamaṇutvamiti - natvaṇupari-māṇatvamiti bhāvaḥ | antaḥkaraṇopādhikatvānupapatteriti - idamupalakṣaṇam "pradīpavadāveśastathāhi darśayati, ityadhikaraṇe kāya-vyūhasthale'ntaḥkaraṇabhedamabhyupagamyāntaḥkaraṇabhede'pi pratisandhānasyābhyupetatvāditi draṣṭavyam | gomahiṣahemādyaṃśitvābhāvāditi

2.3.52

ननु भूतलस्याधारत्वादिलक्षणप्राधान्ये विवक्षितेऽपि भूतलस्य गोमहिषादिकमंश इति व्यवहारो न दृश्यते, देवदत्तादेः दण्डकुण्डला-देश्च विशेष्यविशेषणभावलक्षणप्राधान्यविवक्षायामपि देवदत्तस्य दण्डकुण्डलादिकमंश इति व्यवहारो न दृश्यते, द्रव्यस्वामिन्यंशि-त्वव्यवहारास्तु समुदायापेक्षया विभुत्वद्रव्यस्यांशेनैतत्स्वामित्वात् देवदात्तादेः, न तु स्वामित्वादिलक्षणप्रामाण्यप्राधान्यमात्रात्, तथा सति क्रयदानादिलब्धगोमहिष्यादिस्वामिनि अंशित्वव्यहारप्रसङ्गादिति चेन्न, अत्रांशशब्दस्य शरीरमथर् इति प्रागेवोक्तत्वा-ददोषात्, केचित्तु पटारम्भकतन्तुषु घटावच्छिन्नाकाशे यङ्कच्छिन्नपाषाणशकलादौ सर्वत्रांशशब्दव्यवहारेऽनुगतं प्रवृत्तिनिमितं तदे-कदेशत्वमेव, अतः चिदचिद्विशिष्टस्यैव ब्राहृशब्दार्थतया चिदचितोः तदेकदेशतया तदंशत्वमुपपद्यते, केवलविशेष्यमीश्वरं प्रति

nanu bhūtalasyādhāratvādilakṣaṇaprādhānye vivakṣite'pi bhūtalasya gomahiṣādikamaṃśa iti vyavahāro na dṛśyate, devadattādeḥ daṇḍakuṇḍalā-deśca viśeṣyaviśeṣaṇabhāvalakṣaṇaprādhānyavivakṣāyāmapi devadattasya daṇḍakuṇḍalādikamaṃśa iti vyavahāro na dṛśyate, dravyasvāminyaṃśi-tvavyavahārāstu samudāyāpekṣayā vibhutvadravyasyāṃśenaitatsvāmitvāt devadāttādeḥ, na tu svāmitvādilakṣaṇaprāmāṇyaprādhānyamātrāt, tathā sati krayadānādilabdhagomahiṣyādisvāmini aṃśitvavyahāraprasaṅgāditi cenna, atrāṃśaśabdasya śarīramathar iti prāgevoktatvā-dadoṣāt, kecittu paṭārambhakatantuṣu ghaṭāvacchinnākāśe yaṅkacchinnapāṣāṇaśakalādau sarvatrāṃśaśabdavyavahāre'nugataṃ pravṛttinimitaṃ tade-kadeśatvameva, ataḥ cidacidviśiṣṭasyaiva brāhṛśabdārthatayā cidacitoḥ tadekadeśatayā tadaṃśatvamupapadyate, kevalaviśeṣyamīśvaraṃ prati

नांशत्वम्, "ममैवांशः' इत्यादावपि विशिष्टाभिप्रायेणैवांशत्वम्, न चैवमीश्वरस्यापि जीववदंशत्वप्रसङ्गः, अल्पेकदेशेंऽशत्वव्य-वहारदर्शनेन ब्राहृणोऽधिकत्वेनांशत्वव्यवहाराप्रसक्तेरिति वदन्ति ।। इत्यंशाधिकरणम्

nāṃśatvam, "mamaivāṃśaḥ' ityādāvapi viśiṣṭābhiprāyeṇaivāṃśatvam, na caivamīśvarasyāpi jīvavadaṃśatvaprasaṅgaḥ, alpekadeśeṃ'śatvavya-vahāradarśanena brāhṛṇo'dhikatvenāṃśatvavyavahārāprasakteriti vadanti || ityaṃśādhikaraṇam

3.4.2

किमाचारदर्शनादिलिङ्गानुगृहीतमिति लिङ्गशब्दः प्रमाणमात्रपरः, आचारदर्शनादिरूपशेषत्वग्राहकप्रमाणानुगृहीतमित्यर्थः, एवमुत्तरत्रापि लिङ्गशब्दः प्रमाणमात्रपरो द्रष्टव्यः, इतरथा "तच्छØते'रिति सूत्रोक्ततृतीयाश्रुतेरसङ्गृहीतत्वप्रसङ्गात् । केचित्तु-"यदेव विद्यया करोती'त्यादिरपि वर्तमाननिर्देशतया अन्याथर्दर्शनरूपलिङ्गमेव, न चैवं सति "तच्छØते'रित्यस्य लिङ्गमिदम्, प्राप्तिरुच्यताम्' इत्यवतारिकाभाष्यतट्टीकाग्रन्थविरोय इति वाच्यम्, अस्याभ्युपेत्यवादत्वादिति वर्णयन्ति । अनैकान्तिक-त्वाभाव इति - आचारदर्शनादीनां विद्यायाः कर्मशेषत्वानन्यथासिद्धत्वसाधकत्व इत्यर्थः, नन्वाचारदर्शनादीना-मनैकान्तिकत्वाभावे विद्या क्रत्व-र्थेत्येतावतैव फलफलिभावस्य परिपूर्णतया तदनुगृहीतसामानाधिकरण्येनेत्यादिरुत्तर-ग्रन्थसन्धर्भो व्यर्थ., शेषत्वसिद्धयुपजीव-

kimācāradarśanādiliṅgānugṛhītamiti liṅgaśabdaḥ pramāṇamātraparaḥ, ācāradarśanādirūpaśeṣatvagrāhakapramāṇānugṛhītamityarthaḥ, evamuttaratrāpi liṅgaśabdaḥ pramāṇamātraparo draṣṭavyaḥ, itarathā "tacchaØte'riti sūtroktatṛtīyāśruterasaṅgṛhītatvaprasaṅgāt | kecittu-"yadeva vidyayā karotī'tyādirapi vartamānanirdeśatayā anyāthardarśanarūpaliṅgameva, na caivaṃ sati "tacchaØte'rityasya liṅgamidam, prāptirucyatām' ityavatārikābhāṣyataṭṭīkāgranthaviroya iti vācyam, asyābhyupetyavādatvāditi varṇayanti | anaikāntika-tvābhāva iti - ācāradarśanādīnāṃ vidyāyāḥ karmaśeṣatvānanyathāsiddhatvasādhakatva ityarthaḥ, nanvācāradarśanādīnā-manaikāntikatvābhāve vidyā kratva-rthetyetāvataiva phalaphalibhāvasya paripūrṇatayā tadanugṛhītasāmānādhikaraṇyenetyādiruttara-granthasandharbho vyartha., śeṣatvasiddhayupajīva-

3.4.2

भावावगमस्य कथं शेषत्वसाधकत्वम्, अन्योन्याश्रयप्रसङ्गात्, तथाहि "आचारदर्शनादित्यादिपूर्वपक्षसूत्रपञ्चकोक्तन्यायेन विद्यायाः कर्मशेषत्वे सिद्धे पार्वणहोमयोः कालार्भेज्यात्वे आरादुपकारकत्वप्रसङ्गात् सामवायिकत्वलिप्सयाकर्मसमुदाये-ज्यात्वाङ्गीकारवत् सामवायिकाङ्गत्वे सम्भवति आरादुपकारकाङ्गत्वस्याऽन्याय्यत्वादिति न्यायेन कर्तृसंस्कारमुखेन शेषत्वस्योचितत्वात्, "आत्मा द्रष्टव्यमः' "आत्मानमुपासीत' इति द्वितीयातव्यप्रत्ययादिना आत्मसंस्कारत्वावगमात्, आत्मनः कमर्सु कर्तृतया उपयोगसम्भवे सक्तुन्यायेन विनियोगस्याऽयुक्तत्वात्, कर्तृसंस्कारमुखेन उपासनस्यक्रतुशेषत्वं न्याय्यम्, अतः कर्मक्रर्तुः वेदान्तविहितोपासनकर्मभूतब्राहृाभिन्नत्वम्, अतश्च "तत्त्वमसि' इति सामानाधिकरण्यनिर्देशो-ऽपि अनुगृहीतो भवतीत्येवं शेषत्वसिद्धयुपजीवित्वात् जीप्रहृाभेदस्य कथं तस्य शेषित्वोपपादककोटौ निवेशनमिति चेत्-अत्राहुः, नह्राचारदर्शनादीनां लिङ्गत्वसद्भावमात्रे विद्यायाः क्रत्वर्थत्वसिद्धिः, लिङ्गानामनुग्राह्रप्रमाणसापेक्षत्वात्, अनुग्राह्रस्य च "आत्मानमुपासीत्' इत्यादिवाक्यादन्यस्याभावात्, तत्र चात्मानमित्यस्य कर्तृजीवतिरिक्तविषयत्ववाक्य-विधया क्रत्वर्थत्वबोधकासम्भवेन तस्य वाक्यस्य लिङ्गानुग्राह्रवाक्यविधाया क्रत्वर्थत्वबोधकत्वसिद्धेः जीवस्य ब्राहृाभेदमन्तरेणाऽसम्भवात् उत्तरग्रन्थस्य साफल्यादिति । केचितु- सत्यं शेषत्वोपपाद्य एव जीवब्राहृभेदः, तथापि न तत्साधितेन जीवब्राहृाभेदेन पुनस्तदेव साध्यते, येनान्योन्याश्रयः स्यात्, किन्तु शेषत्वसाधितेन जीवब्राहृाभेदेन कमर्कर्तृ-संस्कारमुखेन शेषत्वं साध्यते, तावत्पर्यन्तो हि पूर्वपक्षः, न शेषत्वमात्रपर्यवसितः, "शेषत्वात्पुरुषार्तवातः' इति सूत्रेऽपि कर्तृसंस्कारद्वारा शेषत्वं विवक्षितमिति भाष्याभिप्रायात् अस्याधिकरणस्य जीवब्राहृाभेदप्रतिपादनपर्यन्ततया तथैव सूत्राभिप्राग्रस्य वक्तव्यत्वादिति वदन्ति । प्रतिबन्धनिवृविद्वारकमिति - "अमृत इह भवती'ति निर्दाषत्वश्रवणादित्यर्थः । उभयमप्यभिहितमिति - प्रतिबन्धनिवअविरिष्टप्राप्तिश्चेत्यर्थः ।। । ।। अधीत्य स्त्रास्यश्नि#ेति ज्ञानमपि कमर्शेषत्वेनाऽवगत-मिति - इदमाचारदर्शनादिति सूत्रपञ्चकोक्तस्योपलक्षणम्, अत्रापि भिन्नकमः, क्रमशेषत्वेनाऽप्यवगतमित्यर्थः । तस्स्वरूपप्रतिपादनपरमिति - तत्स्वरूपोपासनप्रतिपादनपरमित्यर्थः । पृथक्फलसाधनत्वान्न कर्माङ्गस्वमिति - यद्यपि क्रत्वर्थस्य श्रुतिलिङ्गादिमिरवगत्वादेव नास्याः शङ्काया अवतारः, तथापि विद्यायाः क्रत्वर्थत्वे "आत्मानमुपासीत' इत्यादिवाक्यमपि प्रमाणयितुमियं शङ्काऽवतारितेति द्रष्टव्यम् । यद्वा

bhāvāvagamasya kathaṃ śeṣatvasādhakatvam, anyonyāśrayaprasaṅgāt, tathāhi "ācāradarśanādityādipūrvapakṣasūtrapañcakoktanyāyena vidyāyāḥ karmaśeṣatve siddhe pārvaṇahomayoḥ kālārbhejyātve ārādupakārakatvaprasaṅgāt sāmavāyikatvalipsayākarmasamudāye-jyātvāṅgīkāravat sāmavāyikāṅgatve sambhavati ārādupakārakāṅgatvasyā'nyāyyatvāditi nyāyena kartṛsaṃskāramukhena śeṣatvasyocitatvāt, "ātmā draṣṭavyamaḥ' "ātmānamupāsīta' iti dvitīyātavyapratyayādinā ātmasaṃskāratvāvagamāt, ātmanaḥ kamarsu kartṛtayā upayogasambhave saktunyāyena viniyogasyā'yuktatvāt, kartṛsaṃskāramukhena upāsanasyakratuśeṣatvaṃ nyāyyam, ataḥ karmakrartuḥ vedāntavihitopāsanakarmabhūtabrāhṛाbhinnatvam, ataśca "tattvamasi' iti sāmānādhikaraṇyanirdeśo-'pi anugṛhīto bhavatītyevaṃ śeṣatvasiddhayupajīvitvāt jīprahṛाbhedasya kathaṃ tasya śeṣitvopapādakakoṭau niveśanamiti cet-atrāhuḥ, nahrācāradarśanādīnāṃ liṅgatvasadbhāvamātre vidyāyāḥ kratvarthatvasiddhiḥ, liṅgānāmanugrāhrapramāṇasāpekṣatvāt, anugrāhrasya ca "ātmānamupāsīt' ityādivākyādanyasyābhāvāt, tatra cātmānamityasya kartṛjīvatiriktaviṣayatvavākya-vidhayā kratvarthatvabodhakāsambhavena tasya vākyasya liṅgānugrāhravākyavidhāyā kratvarthatvabodhakatvasiddheḥ jīvasya brāhṛाbhedamantareṇā'sambhavāt uttaragranthasya sāphalyāditi | kecitu- satyaṃ śeṣatvopapādya eva jīvabrāhṛbhedaḥ, tathāpi na tatsādhitena jīvabrāhṛाbhedena punastadeva sādhyate, yenānyonyāśrayaḥ syāt, kintu śeṣatvasādhitena jīvabrāhṛाbhedena kamarkartṛ-saṃskāramukhena śeṣatvaṃ sādhyate, tāvatparyanto hi pūrvapakṣaḥ, na śeṣatvamātraparyavasitaḥ, "śeṣatvātpuruṣārtavātaḥ' iti sūtre'pi kartṛsaṃskāradvārā śeṣatvaṃ vivakṣitamiti bhāṣyābhiprāyāt asyādhikaraṇasya jīvabrāhṛाbhedapratipādanaparyantatayā tathaiva sūtrābhiprāgrasya vaktavyatvāditi vadanti | pratibandhanivṛvidvārakamiti - "amṛta iha bhavatī'ti nirdāṣatvaśravaṇādityarthaḥ | ubhayamapyabhihitamiti - pratibandhanivaaviriṣṭaprāptiścetyarthaḥ || | || adhītya strāsyaśni#ेti jñānamapi kamarśeṣatvenā'vagata-miti - idamācāradarśanāditi sūtrapañcakoktasyopalakṣaṇam, atrāpi bhinnakamaḥ, kramaśeṣatvenā'pyavagatamityarthaḥ | tassvarūpapratipādanaparamiti - tatsvarūpopāsanapratipādanaparamityarthaḥ | pṛthakphalasādhanatvānna karmāṅgasvamiti - yadyapi kratvarthasya śrutiliṅgādimiravagatvādeva nāsyāḥ śaṅkāyā avatāraḥ, tathāpi vidyāyāḥ kratvarthatve "ātmānamupāsīta' ityādivākyamapi pramāṇayitumiyaṃ śaṅkā'vatāriteti draṣṭavyam | yadvā

3.4.4

तेषां लिङ्गमात्रत्वेन प्रापकप्रमाणत्वासमभवादित्यत्र तात्पर्यमिति द्रष्टव्यम् । भाष्ये-ननु च कर्तृसंस्कारमुखेनेत्यादिशङ्का-परिहारौ नोपपद्येते, यदि हि "यस्य पर्णमयी जुहूभर्वति' इत्यादिवत् "आत्मानमुपासीत' इत्यादिवाक्येन क्रत्वर्थत्वं बोध्यतेत्, तदा आत्मनो जुह्वादिवत् क्रत्वव्यभिचरिततया क्रतूपस्थापनसमर्थत्वात् जुहूपदस्य क्रत्वपूर्वीयजुहूपलक्षकत्ववत् आत्मशब्दस्य क्रत्वपूर्वलक्षकत्वात् क्रत्वथत्र्वमित्येवं क्रत्वर्थत्वे वाक्यं प्रमाणीकृतं स्यात्, तदा चेमौ शङ्कापरिहारौ युज्येते, न हि तथा प्राग्वाक्यं प्रमाणतयोपपादितम्, अपि तु आचारदर्शनादिलिङ्गेन "यदेव विद्यये'ति श्रुत्या च क्रतुशेषत्वमव-मम्यते, "आत्मा द्रष्टव्यः' इत्यात्मशेषता चावगम्यते, ततश्चोभयसामञ्जस्याय प्रोक्षणस्य प्रकरणावगतक्रत्वङ्गभावस्य द्वितीयाश्रुत्याऽवगतव्रीहिशेषभावनिर्वाहाय व्रीहिसंस्कारद्वारा क्रत्वर्थत्ववत् उपासनस्यापि कर्तृसंस्कारद्वारा कर्मार्थत्वं निर्वोऽव्यमित्यस्योपक्षिप्तत्वेन "आत्मानमुपासीत' इत्यस्य वाक्यविधया कर्मार्थत्वपयन्र्तप्रतिपादकत्वस्याऽनुपक्षिप्त-त्वादिति केषाचिन्मन्दाशङ्का पराकृता । अत्र वाक्यस्यापि "अतः कर्तुः संस्कारद्वारेण विद्यायाः क्रतुशेषत्व'मिति भाष्ये प्रमाणीकरणात् । भाष्ये-द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात् फलश्रुतिरर्थवादः स्यात्-इति, "यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोति' "यदाङ्क्ते चक्षुरेव भ्रातृवयस्य वअङ्क्ते यत्प्रयाजानूयाजा इज्यन्ते वर्म वा एतद्यज्ञस्य क्रियते, वर्म यजमानाय भ्रातृव्याभिभूत्यै' इत्यादिविधिविधेयेषु वाक्यप्रकरणावगतक्रत्वङ्गभावेषु पर्णतादिद्रव्येषु अञ्चनादिसंस्कारेषु प्रयाजादिकमर्सु च फलश्रवणमर्थवाद इति पूर्वतन्त्रे निर्णीतम् । न ह्रन्यशेषमन्यशेषं भवतीति - लौकिकवैदिक-

teṣāṃ liṅgamātratvena prāpakapramāṇatvāsamabhavādityatra tātparyamiti draṣṭavyam | bhāṣye-nanu ca kartṛsaṃskāramukhenetyādiśaṅkā-parihārau nopapadyete, yadi hi "yasya parṇamayī juhūbharvati' ityādivat "ātmānamupāsīta' ityādivākyena kratvarthatvaṃ bodhyatet, tadā ātmano juhvādivat kratvavyabhicaritatayā kratūpasthāpanasamarthatvāt juhūpadasya kratvapūrvīyajuhūpalakṣakatvavat ātmaśabdasya kratvapūrvalakṣakatvāt kratvathatrvamityevaṃ kratvarthatve vākyaṃ pramāṇīkṛtaṃ syāt, tadā cemau śaṅkāparihārau yujyete, na hi tathā prāgvākyaṃ pramāṇatayopapāditam, api tu ācāradarśanādiliṅgena "yadeva vidyaye'ti śrutyā ca kratuśeṣatvamava-mamyate, "ātmā draṣṭavyaḥ' ityātmaśeṣatā cāvagamyate, tataścobhayasāmañjasyāya prokṣaṇasya prakaraṇāvagatakratvaṅgabhāvasya dvitīyāśrutyā'vagatavrīhiśeṣabhāvanirvāhāya vrīhisaṃskāradvārā kratvarthatvavat upāsanasyāpi kartṛsaṃskāradvārā karmārthatvaṃ nirvo'vyamityasyopakṣiptatvena "ātmānamupāsīta' ityasya vākyavidhayā karmārthatvapayanrtapratipādakatvasyā'nupakṣipta-tvāditi keṣācinmandāśaṅkā parākṛtā | atra vākyasyāpi "ataḥ kartuḥ saṃskāradvāreṇa vidyāyāḥ kratuśeṣatva'miti bhāṣye pramāṇīkaraṇāt | bhāṣye-dravyasaṃskārakarmasu parārthatvāt phalaśrutirarthavādaḥ syāt-iti, "yasya parṇamayī juhūrbhavati na sa pāpaṃ ślokaṃ śṛṇoti' "yadāṅkte cakṣureva bhrātṛvayasya vaaṅkte yatprayājānūyājā ijyante varma vā etadyajñasya kriyate, varma yajamānāya bhrātṛvyābhibhūtyai' ityādividhividheyeṣu vākyaprakaraṇāvagatakratvaṅgabhāveṣu parṇatādidravyeṣu añcanādisaṃskāreṣu prayājādikamarsu ca phalaśravaṇamarthavāda iti pūrvatantre nirṇītam | na hranyaśeṣamanyaśeṣaṃ bhavatīti - laukikavaidika-

3.4.6

कर्मसाधारणस्याऽऽत्मनो वैदिककर्माव्यभिचरितत्वं न सम्भवतीत्यर्थः । तदसाधारणमेव हि तदङ्गमिति - तत्प्रत्यभि-ज्ञापकमित्यर्थः ।। । ।। गुणमुख्ययोर्विरोध इति अङ्गप्रधानयोः दीक्षणीयासोमयोः "य इष्टया पशुना सोमेन वा यजेत सोऽमावास्यायां पौर्णमास्यां वा यजेत्' इत्येकस्मिन् पर्वकाले प्रसक्तौ प्रधानस्यैव पर्वकालकर्तव्यत्वम्, न दीक्षणीयायाः-इति पूर्वतन्त्रे विर्णीतत्वात् सोमयागेषु सुत्यप्रयोगस्य अहोरात्रव्यापित्वात् विद्यायाश्चाऽन्वहं शीलनीयतया विरोध-सद्भावात् विद्यायाः प्रधानत्वे तत्त्यगेन कर्मणामनुष्ठानं नोपपद्यत इत्यर्थः । ननु विद्ययेति तृतीयाश्रुतेः न शेषत्वप्रमाणत्वम्, तृतीयया साधनत्वमात्रप्रतिपादनेऽपि समाहितसाधनत्वरूपशेषत्वाप्रतिपादनादित्याशङ्कय श्रुतिमात्रस्य तत्राप्रमाणत्वे-ऽपि श्रुतिलिङ्गादिसहितचोदनायाः प्रमाणत्वं

karmasādhāraṇasyā''tmano vaidikakarmāvyabhicaritatvaṃ na sambhavatītyarthaḥ | tadasādhāraṇameva hi tadaṅgamiti - tatpratyabhi-jñāpakamityarthaḥ || | || guṇamukhyayorvirodha iti aṅgapradhānayoḥ dīkṣaṇīyāsomayoḥ "ya iṣṭayā paśunā somena vā yajeta so'māvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ vā yajet' ityekasmin parvakāle prasaktau pradhānasyaiva parvakālakartavyatvam, na dīkṣaṇīyāyāḥ-iti pūrvatantre virṇītatvāt somayāgeṣu sutyaprayogasya ahorātravyāpitvāt vidyāyāścā'nvahaṃ śīlanīyatayā virodha-sadbhāvāt vidyāyāḥ pradhānatve tattyagena karmaṇāmanuṣṭhānaṃ nopapadyata ityarthaḥ | nanu vidyayeti tṛtīyāśruteḥ na śeṣatvapramāṇatvam, tṛtīyayā sādhanatvamātrapratipādane'pi samāhitasādhanatvarūpaśeṣatvāpratipādanādityāśaṅkaya śrutimātrasya tatrāpramāṇatve-'pi śrutiliṅgādisahitacodanāyāḥ pramāṇatvaṃ

तृतीयोऽध्यायः (cont. 9)

3.4.8

सम्भवति "कत्र्तुस्समीहितं येन सिद्धयत्यङ्गं तदुच्यते । प्रमाणञ्च विधिस्तत्र श्रुतिलिङ्गादिसंयुतः' इत्यभियुक्तोक्तेरित्यभि-प्रयन्नाह - आगमप्रमाणस्य श्रुतिलिङ्गादयोऽनुग्राहका इति । श्रुतिलिङ्गाद्यनुगृहीतस्य विधेः प्रमाणत्वमित्यर्थः ।। । ।। नेयं श्रुतिरिति - विद्यापदश्रुतिरित्यर्थः, न तु प्रकृता तृतीया श्रुतिरिति भ्रमितव्यम् । विद्यामात्रविषया हीयं श्रुतिरिति - य एव वन्हिमान्देशः स एव धूमवान् इतिवत्, यदेवेति सर्वनामावधारणाभ्यां हि व्याप्तिरवगम्यते, यदेव कर्म करोति यद्यत्कर्म करोतीत्यर्थः, ततश्च कर्ममात्रे विद्या साधनत्वेन विधीयते, ततश्च विद्यायाः सर्वकर्माङ्गत्वं विद्याशब्दस्योद्गीथविद्यामात्र-विषयत्वेनाऽवकल्पत इति विद्याशब्दस्य सर्वविद्याविषयकत्वमेव वक्तव्यमिति, अतोऽपि सर्वविषयत्वं विद्याशब्दस्यति द्रष्टव्यम् ।। । ।। "आचार्यकुलाद्वेदमधीत्य यथाविधानं गुरोः कर्मातिशेषेणाऽभिसमावृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्याय-मधीयानो धार्मिकान्विदधत' इति छान्दोग्ये श्रूतये, आचार्यकुलवासी सन् वेदमधीत्य यथाविधानं-स्मृत्युक्तनियमैयुक्त इत्यर्थः । स्मृत्युक्तनियमेष्वपि गुरुशुश्रूषायाः प्राधान्यमुच्यते-गुरोः कर्मातिशेषेणेति, कर्मानवरुद्धकालेन वेदमधीत्येते-यन्वयः, अभिसमावृत्य-गुरुकुलान्निवृत्येत्यर्थः, कुटुम्बे-गार्हस्थ्याश्रमे स्थित्वा, गार्हरथ्येऽप्यविस्मरणार्थं वेदाभ्यासंकुर्वन्नेव धार्मिकान्विदधत्-पुतष्यि#ादीन् धर्मनिरतान् कुर्वन् धर्मोपयुक्तानर्थान् सम्पादयन्निति वा, एवमर्थज्ञानपर्यन्ताथ्ययनवतः कर्मसु निरतेर्विधानात् अर्थज्ञानं कर्माङ्गमित्येवं परे वर्णयन्ति । आचार्यास्तु "भुकत्वा सानन्दमास्ते' इत्यादौ सान-न्दमित्यास्यान्वेतुं योग्यत्वेऽपि न पूर्वनिर्दि#ेष्टेन वत्वाप्रत्ययान्तेनाऽन्वयः, अपि तु उतरेणास्त इत्यनेनैवेत्येवं दर्शनात्, यथाविधानं गुरोः कर्मातिशेषेणत्यस्य न पूर्वेणादीत्येत्यनेनाऽन्वयः, व्यवहितान्वयदोषप्रसङ्गश्च, अतो "ब्राहृचारी वेदमधीत्य उपेत्याऽऽह्मत्य गुरवेऽनुज्ञातो दारान्कुर्वीत विद्यान्ते गुरोरर्थेन निमन्त्र्य कृत्वाऽनुज्ञातस्य वा स्नान'मित्यादि-स्मृत्यनुसारात् "आचार्याय प्रियं धनमाह्मत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः' इत्यादिश्रुत्यनुसाराच्च गुरोर्यथाविधानमाचार्यस्य नियमनमनतिलङ्घय तस्य कर्तव्यं कर्माति-शेषेणअशेषेणाऽभिसामावृत्य निर्वत्यर् इत्येवार्थो वक्तव्य इत्यभिप्रेत्य निश्शेष-मिति व्याचक्रुः, अतिशेषेणेत्यत्र अतिरर्थाभावे वर्तते, अतिमर्यादोऽमर्याद इत्यर्थदर्शनात् । न च "गुरोः कर्मातिशेषेण जपे'दिति स्मृत्यैकरूप्यात्, तद्वदेव कर्मातिशेषशब्दस्यापि कर्मातिशेषशब्दस्यापि कर्मातिशिष्टकालपरत्वं वक्तव्यमिति वाच्यम्, शेषातिशेषशब्दयोः भिन्नार्थत्वेन तत्प्रत्यभिज्ञानभावात् तस्य

sambhavati "katrtussamīhitaṃ yena siddhayatyaṅgaṃ taducyate | pramāṇañca vidhistatra śrutiliṅgādisaṃyutaḥ' ityabhiyuktokterityabhi-prayannāha - āgamapramāṇasya śrutiliṅgādayo'nugrāhakā iti | śrutiliṅgādyanugṛhītasya vidheḥ pramāṇatvamityarthaḥ || | || neyaṃ śrutiriti - vidyāpadaśrutirityarthaḥ, na tu prakṛtā tṛtīyā śrutiriti bhramitavyam | vidyāmātraviṣayā hīyaṃ śrutiriti - ya eva vanhimāndeśaḥ sa eva dhūmavān itivat, yadeveti sarvanāmāvadhāraṇābhyāṃ hi vyāptiravagamyate, yadeva karma karoti yadyatkarma karotītyarthaḥ, tataśca karmamātre vidyā sādhanatvena vidhīyate, tataśca vidyāyāḥ sarvakarmāṅgatvaṃ vidyāśabdasyodgīthavidyāmātra-viṣayatvenā'vakalpata iti vidyāśabdasya sarvavidyāviṣayakatvameva vaktavyamiti, ato'pi sarvaviṣayatvaṃ vidyāśabdasyati draṣṭavyam || | || "ācāryakulādvedamadhītya yathāvidhānaṃ guroḥ karmātiśeṣeṇā'bhisamāvṛtya kuṭumbe śucau deśe svādhyāya-madhīyāno dhārmikānvidadhata' iti chāndogye śrūtaye, ācāryakulavāsī san vedamadhītya yathāvidhānaṃ-smṛtyuktaniyamaiyukta ityarthaḥ | smṛtyuktaniyameṣvapi guruśuśrūṣāyāḥ prādhānyamucyate-guroḥ karmātiśeṣeṇeti, karmānavaruddhakālena vedamadhītyete-yanvayaḥ, abhisamāvṛtya-gurukulānnivṛtyetyarthaḥ, kuṭumbe-gārhasthyāśrame sthitvā, gārharathye'pyavismaraṇārthaṃ vedābhyāsaṃkurvanneva dhārmikānvidadhat-putaṣyi#ाdīn dharmaniratān kurvan dharmopayuktānarthān sampādayanniti vā, evamarthajñānaparyantāthyayanavataḥ karmasu niratervidhānāt arthajñānaṃ karmāṅgamityevaṃ pare varṇayanti | ācāryāstu "bhukatvā sānandamāste' ityādau sāna-ndamityāsyānvetuṃ yogyatve'pi na pūrvanirdi#ेṣṭena vatvāpratyayāntenā'nvayaḥ, api tu utareṇāsta ityanenaivetyevaṃ darśanāt, yathāvidhānaṃ guroḥ karmātiśeṣeṇatyasya na pūrveṇādītyetyanenā'nvayaḥ, vyavahitānvayadoṣaprasaṅgaśca, ato "brāhṛcārī vedamadhītya upetyā''hmatya gurave'nujñāto dārānkurvīta vidyānte gurorarthena nimantrya kṛtvā'nujñātasya vā snāna'mityādi-smṛtyanusārāt "ācāryāya priyaṃ dhanamāhmatya prajātantuṃ mā vyavacchetsīḥ' ityādiśrutyanusārācca guroryathāvidhānamācāryasya niyamanamanatilaṅghaya tasya kartavyaṃ karmāti-śeṣeṇaaśeṣeṇā'bhisāmāvṛtya nirvatyar ityevārtho vaktavya ityabhipretya niśśeṣa-miti vyācakruḥ, atiśeṣeṇetyatra atirarthābhāve vartate, atimaryādo'maryāda ityarthadarśanāt | na ca "guroḥ karmātiśeṣeṇa jape'diti smṛtyaikarūpyāt, tadvadeva karmātiśeṣaśabdasyāpi karmātiśeṣaśabdasyāpi karmātiśiṣṭakālaparatvaṃ vaktavyamiti vācyam, śeṣātiśeṣaśabdayoḥ bhinnārthatvena tatpratyabhijñānabhāvāt tasya

3.4.9

नैष्ठिकब्राहृचारिविषयत्वात् अस्मदुक्तार्थस्य स्मृत्यनुगुणाचार्योक्तार्थत्वमेव वक्तुं युक्तम् । अविवक्षितार्थत्वादीति - तात्पर्यासिद्धयादिदोषपरिहारार्थमित्यर्थः, अर्थावबोधसुद्दिश्य शब्दोच्चारणे हि लोके वाक्यानां तात्पर्यमवगम्य तन्निर्वाहाय मुख्यार्थासम्भवे लक्षणादिकं कल्प्यते, नतूच्चारणमात्रेण, अत एव गौरश्वः पुरुषो हस्तीति पादानामुच्चारणमात्रेण लक्षणा न कल्प्यते, यदा विशिष्टार्थबोधमुद्दिश्य तेषामुच्चारणमिति तात्पर्यमवगम्यते, तदेव तन्निर्वाहार्थम्, अयं गौर्वलवर्दः अश्वो वेगवान् पुरुषो नियतचेष्टः हस्ती महावलः- इत्यश्वादिपदानां लक्षराध्याहारादिकं कल्प्यते, एवञ्च वेदवाक्यानामर्थावबोध-मुद्दिश्य उच्चारणाभेवे तात्पर्यासिद्धया तन्निर्वाहार्थं लक्षणागौणवृत्यध्याहारव्यवधारणकल्पनोच्छेददोषप्रसङ्गादवश्यं वेदेऽ-प्यर्थावबोधमुद्दिश्य उच्चारणस्य वक्तव्यत्वात् वेदे च लोक इव रागप्राप्तस्यार्थावबोधोद्देश्यकोच्चारणस्या भावात् विधिप्रयुक्त-मेव तदाश्रयणीयम्, विधिश्चाध्ययनविधेरन्यो न दृश्यत इति तेनैवाऽर्थावबोधमुद्दिश्य गुरुमुखोच्चारणानूञ्चारणरूपमध्ययनं विधीयत इत्यकामेनापि स्वीकार्यम्, तत्समानार्थत्वात् "आचा-र्यकुलद्वेदमधीत्य' इत्यत्रापि तथोक्तमिति भावः । स्नात्वा जुहुयादिति - वत्वाप्रस्ययेन सति सम्भवे कर्तृकारकैक्यावगमात् तस्य च प्रयोगैक्य एव सत्वात् प्रयोगैक्यस्य चाङ्गाङ्गि-भावमन्तरेणानुपपत्तेः, कालाथर्सायोगस्य सति मत्यन्तरे अयुक्तत्वाच्चेति भावः । ननु अङ्गाङ्गिभावे सत्यपि औपनिषद-ब्राहृाविद्याया एवाङ्गित्वे किं न स्यादित्यत आह - न हि क्रतुज्ञानस्येति । पूर्वभागार्थज्ञान-तुल्यत्वादौपनिषदार्थ-ज्ञानस्येत्यर्थः ।। । ।। ननु उपात्तेषु वेदान्तवाक्येषु "यस्सर्वज्ञः' इत्यादीनां स्वरूपोपदेशपराणां सत्वेन वेद-नोपदेश-परेष्विति भाष्ये, कथमुच्यत इत्यत आह - उपासनवाक्योपमोगित्वादित्यादिना

naiṣṭhikabrāhṛcāriviṣayatvāt asmaduktārthasya smṛtyanuguṇācāryoktārthatvameva vaktuṃ yuktam | avivakṣitārthatvādīti - tātparyāsiddhayādidoṣaparihārārthamityarthaḥ, arthāvabodhasuddiśya śabdoccāraṇe hi loke vākyānāṃ tātparyamavagamya tannirvāhāya mukhyārthāsambhave lakṣaṇādikaṃ kalpyate, natūccāraṇamātreṇa, ata eva gauraśvaḥ puruṣo hastīti pādānāmuccāraṇamātreṇa lakṣaṇā na kalpyate, yadā viśiṣṭārthabodhamuddiśya teṣāmuccāraṇamiti tātparyamavagamyate, tadeva tannirvāhārtham, ayaṃ gaurvalavardaḥ aśvo vegavān puruṣo niyataceṣṭaḥ hastī mahāvalaḥ- ityaśvādipadānāṃ lakṣarādhyāhārādikaṃ kalpyate, evañca vedavākyānāmarthāvabodha-muddiśya uccāraṇābheve tātparyāsiddhayā tannirvāhārthaṃ lakṣaṇāgauṇavṛtyadhyāhāravyavadhāraṇakalpanocchedadoṣaprasaṅgādavaśyaṃ vede'-pyarthāvabodhamuddiśya uccāraṇasya vaktavyatvāt vede ca loka iva rāgaprāptasyārthāvabodhoddeśyakoccāraṇasyā bhāvāt vidhiprayukta-meva tadāśrayaṇīyam, vidhiścādhyayanavidheranyo na dṛśyata iti tenaivā'rthāvabodhamuddiśya gurumukhoccāraṇānūñcāraṇarūpamadhyayanaṃ vidhīyata ityakāmenāpi svīkāryam, tatsamānārthatvāt "ācā-ryakuladvedamadhītya' ityatrāpi tathoktamiti bhāvaḥ | snātvā juhuyāditi - vatvāprasyayena sati sambhave kartṛkārakaikyāvagamāt tasya ca prayogaikya eva satvāt prayogaikyasya cāṅgāṅgi-bhāvamantareṇānupapatteḥ, kālātharsāyogasya sati matyantare ayuktatvācceti bhāvaḥ | nanu aṅgāṅgibhāve satyapi aupaniṣada-brāhṛाvidyāyā evāṅgitve kiṃ na syādityata āha - na hi kratujñānasyeti | pūrvabhāgārthajñāna-tulyatvādaupaniṣadārtha-jñānasyetyarthaḥ || | || nanu upātteṣu vedāntavākyeṣu "yassarvajñaḥ' ityādīnāṃ svarūpopadeśaparāṇāṃ satvena veda-nopadeśa-pareṣviti bhāṣye, kathamucyata ityata āha - upāsanavākyopamogitvādityādinā

3.4.11

अङ्गित्वे ह्रननुष्ठानं नोपपद्यत इति - ननु अङ्गत्वेप्यननुष्ठानं नोपपद्यत एव, यदिचानभिसंहितफलकर्मण एवाङ्गत्वं न' तस्या-ऽनुष्ठानमिति, तर्हि तस्यवाङ्गित्वमप्यस्तु इति चेत्, तथा पूर्वपक्षिणोऽनभिप्रेतत्वादिति भावः

aṅgitve hrananuṣṭhānaṃ nopapadyata iti - nanu aṅgatvepyananuṣṭhānaṃ nopapadyata eva, yadicānabhisaṃhitaphalakarmaṇa evāṅgatvaṃ na' tasyā-'nuṣṭhānamiti, tarhi tasyavāṅgitvamapyastu iti cet, tathā pūrvapakṣiṇo'nabhipretatvāditi bhāvaḥ

3.4.12

भाष्ये-प्रस्तुतोद्गीथविशेषनिष्ठत्वादिति, विशेष्यत इति विशेषः, उद्गीथशब्दः उद्गीथविद्यापरः, ततश्च यच्छब्दस्य उद्गीथविद्याक्रियमाणसोमयागनिष्ठत्वादित्यर्थः, केचित्तु उद्गीथाख्यकर्मपरत्वेअपि न दोषः, प्रबलकर्मान्तराप्रतिबद्धफल-जनकत्वरूपं वीर्यवत्तरत्वमुद्गीथेन सम्भवति, उद्गीथस्याङ्गत्वेन फलजनकत्वाप्रसक्तेरिति वाच्यम्, करणानुग्रहस्यैवाङ्ग-कार्यत्वेन तादृशफले वीर्यक्तरवस्य प्रबलकर्मान्तराप्रतिबद्धस्य सम्भवादित्याहुः । एकपदसामथ्र्यं हि श्रुतिरिति - अत्रैकपद-मसहायंवाचि "अभिधातुं पदेऽन्यस्मिन् निरपेक्षो रवः श्रुतिः' इत्यभियुक्तोक्तेः स्वत एव निश्चयसमर्थत्वमिति यावत्, इयांस्तु विशेषः, समभिव्याह्मतपदान्तरसापेक्षत्वेन श्रुतित्वमित्यध्वरमीमांसकाः, सङ्कोचकाभावात् प्रापकप्रमाणान्तरनैरपेक्ष्यमपि श्रुतिकोटौ निविशत इत्याचार्याणामभिप्रायः, अत एवानुवादस्सन्निहितपरामर्शीति वाचोयुक्तिर्युक्तिमती, अनुवादस्याऽपि श्रुतिरूपत्वे सन्निध्यनुरोधेन सङ्कोचस्य क्लेशेन निर्वा-ह्रत्वात् । केचित्तु श्रुतिर्न सम्भवतीत्यर्थ इत्यस्य सति सम्भवे अनुवादस्य सन्निहितगामित्वात् प्रकृताप्रकृतग्राहिणी श्रुतिर्न सम्भवतीत्यर्थ इति व्याचक्षते

bhāṣye-prastutodgīthaviśeṣaniṣṭhatvāditi, viśeṣyata iti viśeṣaḥ, udgīthaśabdaḥ udgīthavidyāparaḥ, tataśca yacchabdasya udgīthavidyākriyamāṇasomayāganiṣṭhatvādityarthaḥ, kecittu udgīthākhyakarmaparatveapi na doṣaḥ, prabalakarmāntarāpratibaddhaphala-janakatvarūpaṃ vīryavattaratvamudgīthena sambhavati, udgīthasyāṅgatvena phalajanakatvāprasakteriti vācyam, karaṇānugrahasyaivāṅga-kāryatvena tādṛśaphale vīryaktaravasya prabalakarmāntarāpratibaddhasya sambhavādityāhuḥ | ekapadasāmathryaṃ hi śrutiriti - atraikapada-masahāyaṃvāci "abhidhātuṃ pade'nyasmin nirapekṣo ravaḥ śrutiḥ' ityabhiyuktokteḥ svata eva niścayasamarthatvamiti yāvat, iyāṃstu viśeṣaḥ, samabhivyāhmatapadāntarasāpekṣatvena śrutitvamityadhvaramīmāṃsakāḥ, saṅkocakābhāvāt prāpakapramāṇāntaranairapekṣyamapi śrutikoṭau niviśata ityācāryāṇāmabhiprāyaḥ, ata evānuvādassannihitaparāmarśīti vācoyuktiryuktimatī, anuvādasyā'pi śrutirūpatve sannidhyanurodhena saṅkocasya kleśena nirvā-hratvāt | kecittu śrutirna sambhavatītyartha ityasya sati sambhave anuvādasya sannihitagāmitvāt prakṛtāprakṛtagrāhiṇī śrutirna sambhavatītyartha iti vyācakṣate

3.4.13

अग्निशब्दस्य तावन्मात्रे प्रसिद्धिस्वारस्यादिति - जुह्यादिशब्दवत् क्रत्वपूर्वीयत्वस्यानादरणीयत्वात्, अयम्भावः, क्रत्व-पूर्वीयत्वं हि न शकत्या उपस्थाप्यम्, अपि तु लक्षणया, सा च मुख्यार्तानुपत्तौ सत्यामवकल्पते, "यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति' इत्यत्र तु जुहशब्दस्य जुह्याकृतिमात्रे पर्यवसायित्वेन तस्याः पर्णतामन्तरेणापि सम्भवात् जुहूस्वरूपमात्र-पर्यवसितपर्णताया आनर्थक्यप्रसङ्गेन जुहूपदस्य क्रत्वपूर्वीयलक्षणाश्रयणेऽपि अग्निशब्दस्य "नक्तं गार्हपत्यमादधाति' इत्यादिवाक्यपर्यालोचनया संस्मारव्शि#ेषविशिष्टवचनतया तावन्मात्रपर्यवसितत्वेपि आनर्थक्यप्रसङ्गेन जुह्यादिवत् क्रत्वपूर्वीयलक्षणाया अनावश्यकतया क्रतुपर्यन्तत्वा-भावादित्यर्थः । शब्दस्वारस्यामिति - शब्दस्वारस्यमिति तव्यप्रत्यय-स्वारस्यमित्यर्थः, तव्यप्रत्ययेन स्वाध्यायशब्दवाच्यवेदा-ख्याक्षरराशेः शोपित्वावगमादिति भावः । वेदमधीत्य स्नास्यन्निति - यद्यपि समावर्तनाङ्गकलापस्यैव अध्ययनानन्तर्थं शब्दार्थः, न तु समावर्तनस्य, यदि कत्वाप्रत्ययेन स्नानस्या-ऽध्ययनानन्तर्थं प्रतिपिदापयिषितं स्यात्, तदा पकत्वा भोक्ष्यमाणः स्नाति-इत्यादौ स्नास्य पाकपूर्वभावित्ववत् गोष्ठप्रवेशादिनामध्ययनप्राग्भावित्वस्याऽपि प्रसङ्गात्, तथापि समावर्तनाङ्गानामानन्तर्थे समावर्तनस्याऽप्यानन्तर्यमिति भावः । स्वोपयोग्यर्थज्ञानस्येति - स्नानोपयोग्यर्तमानस्येत्यर्थः, न च तावन्मात्रस्यैवाऽवसरप्रदः स्यात्, नान्य-स्येति, वाच्यम्, तुल्यन्यायतया स्नानानन्तरमेव दारपरिग्रहस्य कर्तव्यत्वेन दारपरिग्रहमारभ्य चाग्निहोत्रादेर्नैरन्तर्येण अनुष्ठयतया तस्यप्यवसरप्रदत्वसम्भवादित्यर्थः, ननु समावर्तनदारपरिग्रहादेरप्यथज्र्ञानसाध्यतया तस्य च मीमांसामन्तरेण असाध्यत्वात्, अध्ययनशब्दस्य अर्थज्ञानपरत्वाभावे समावर्तनदारपरिग्रहादेरप्यनिष्पत्तिप्रसङ्गादित्यत आह - यावदर्थमानमिति । "न

agniśabdasya tāvanmātre prasiddhisvārasyāditi - juhyādiśabdavat kratvapūrvīyatvasyānādaraṇīyatvāt, ayambhāvaḥ, kratva-pūrvīyatvaṃ hi na śakatyā upasthāpyam, api tu lakṣaṇayā, sā ca mukhyārtānupattau satyāmavakalpate, "yasya parṇamayī juhūrbhavati' ityatra tu juhaśabdasya juhyākṛtimātre paryavasāyitvena tasyāḥ parṇatāmantareṇāpi sambhavāt juhūsvarūpamātra-paryavasitaparṇatāyā ānarthakyaprasaṅgena juhūpadasya kratvapūrvīyalakṣaṇāśrayaṇe'pi agniśabdasya "naktaṃ gārhapatyamādadhāti' ityādivākyaparyālocanayā saṃsmāravśi#ेṣaviśiṣṭavacanatayā tāvanmātraparyavasitatvepi ānarthakyaprasaṅgena juhyādivat kratvapūrvīyalakṣaṇāyā anāvaśyakatayā kratuparyantatvā-bhāvādityarthaḥ | śabdasvārasyāmiti - śabdasvārasyamiti tavyapratyaya-svārasyamityarthaḥ, tavyapratyayena svādhyāyaśabdavācyavedā-khyākṣararāśeḥ śopitvāvagamāditi bhāvaḥ | vedamadhītya snāsyanniti - yadyapi samāvartanāṅgakalāpasyaiva adhyayanānantarthaṃ śabdārthaḥ, na tu samāvartanasya, yadi katvāpratyayena snānasyā-'dhyayanānantarthaṃ pratipidāpayiṣitaṃ syāt, tadā pakatvā bhokṣyamāṇaḥ snāti-ityādau snāsya pākapūrvabhāvitvavat goṣṭhapraveśādināmadhyayanaprāgbhāvitvasyā'pi prasaṅgāt, tathāpi samāvartanāṅgānāmānantarthe samāvartanasyā'pyānantaryamiti bhāvaḥ | svopayogyarthajñānasyeti - snānopayogyartamānasyetyarthaḥ, na ca tāvanmātrasyaivā'vasarapradaḥ syāt, nānya-syeti, vācyam, tulyanyāyatayā snānānantarameva dāraparigrahasya kartavyatvena dāraparigrahamārabhya cāgnihotrādernairantaryeṇa anuṣṭhayatayā tasyapyavasarapradatvasambhavādityarthaḥ, nanu samāvartanadāraparigrahāderapyathajrñānasādhyatayā tasya ca mīmāṃsāmantareṇa asādhyatvāt, adhyayanaśabdasya arthajñānaparatvābhāve samāvartanadāraparigrahāderapyaniṣpattiprasaṅgādityata āha - yāvadarthamānamiti | "na

3.4.16

शूद्राय मतिं दद्यात्' इत्यध्ययनस्यार्थज्ञानपर्यन्तत्वपक्षेऽपि "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यध्ययननियमस्य स्वशास्वामात्र-विषयतया स्वतीयेतरशास्वाविहिताङ्गजाते तदध्ययनविधिमन्तरेणैव तत्तदध्येतृभ्यो गृहीत्वानुष्ठानं युक्तमिति त्रैवणिर्केष्व-भ्युपेतत्वात्, शूद्रं प्रति सर्वासामपि शाखानां स्वीयेतरत्वात् तदध्ययनाभावेपि तदध्येतृभ्यो गृहीत्वा कर्मानुष्ठानं को वारयेत्, ननु शूद्रस्य क्रत्वनुष्ठानापेक्षितं ज्ञानं कार्त्स्न्#ेनाक्षेप्यम्, त्रैवर्णिकानान्तु स्वाशाखेतरशाखाविहिताङ्गमात्रविषय-मित्याक्षेपलाघवात् क्रतुविषयस्तानेवाऽधिकुर्वन्ति, न शूद्रमिति चेत्, एवं तर्हि यस्य कर्मणो यस्यां शाखायां विधानं "भूयस्त्वेनोभयश्रुति' इति न्यायेन प्रधानस्य्रापि विधानम्, शाखान्तरे तु किञ्चिदङ्गविधानम्, तत्र कर्मणि तच्छास्वा-ध्यायिनामेवाऽधिकारेः स्यात् ज्ञानाक्षेपलाघवात्, न तु शाखान्तराध्यायिनाम्, यस्य कर्मणः तदङगस्य कस्यचित् यस्यां शाखायां विधानं नास्ति, किन्तु शाखान्तर एव साङ्गस्य तस्य विधानम्, तत्र कमर्णि तच्छास्वाध्यायिनामधिकारो न स्यात्, शूद्रवत्तेषां तदनुष्ठानोपयोगिज्ञानस्य कार्त्स्न्#ेनाऽऽक्षेप्यत्वात्, तस्मात् त्रैवर्णिकानामपि ज्ञानाक्षेपस्य सम्प्रतिपन्न-तया तद्वदेव शूद्रस्यापि कर्मानुष्ठानोपयोगिज्ञानाक्षेपसम्भवात् तत्तद्वेदविद्भयोऽवगत्य कर्मानुष्ठानमुपपद्यत एवेति अध्ययनस्य अथज्र्ञानपर्यन्तत्वे शूद्राधिकारस्य अनिवार्यतया "तस्माच्छूद्रो यज्ञेऽनववलृप्तः' इत्यादिनिषेधविधिरेव शरणी-करणीय इति भावः । अध्ययनशब्दवाच्यव्यतिरिक्तत्वाद्विद्याया इति - अध्ययनफलव्यतिरिक्तत्वात् विद्याया इत्यर्थः

śūdrāya matiṃ dadyāt' ityadhyayanasyārthajñānaparyantatvapakṣe'pi "svādhyāyo'dhyetavyaḥ' ityadhyayananiyamasya svaśāsvāmātra-viṣayatayā svatīyetaraśāsvāvihitāṅgajāte tadadhyayanavidhimantareṇaiva tattadadhyetṛbhyo gṛhītvānuṣṭhānaṃ yuktamiti traivaṇirkeṣva-bhyupetatvāt, śūdraṃ prati sarvāsāmapi śākhānāṃ svīyetaratvāt tadadhyayanābhāvepi tadadhyetṛbhyo gṛhītvā karmānuṣṭhānaṃ ko vārayet, nanu śūdrasya kratvanuṣṭhānāpekṣitaṃ jñānaṃ kārtsn#ेnākṣepyam, traivarṇikānāntu svāśākhetaraśākhāvihitāṅgamātraviṣaya-mityākṣepalāghavāt kratuviṣayastānevā'dhikurvanti, na śūdramiti cet, evaṃ tarhi yasya karmaṇo yasyāṃ śākhāyāṃ vidhānaṃ "bhūyastvenobhayaśruti' iti nyāyena pradhānasyrāpi vidhānam, śākhāntare tu kiñcidaṅgavidhānam, tatra karmaṇi tacchāsvā-dhyāyināmevā'dhikāreḥ syāt jñānākṣepalāghavāt, na tu śākhāntarādhyāyinām, yasya karmaṇaḥ tadaṅagasya kasyacit yasyāṃ śākhāyāṃ vidhānaṃ nāsti, kintu śākhāntara eva sāṅgasya tasya vidhānam, tatra kamarṇi tacchāsvādhyāyināmadhikāro na syāt, śūdravatteṣāṃ tadanuṣṭhānopayogijñānasya kārtsn#ेnā''kṣepyatvāt, tasmāt traivarṇikānāmapi jñānākṣepasya sampratipanna-tayā tadvadeva śūdrasyāpi karmānuṣṭhānopayogijñānākṣepasambhavāt tattadvedavidbhayo'vagatya karmānuṣṭhānamupapadyata eveti adhyayanasya athajrñānaparyantatve śūdrādhikārasya anivāryatayā "tasmācchūdro yajñe'navavalṛptaḥ' ityādiniṣedhavidhireva śaraṇī-karaṇīya iti bhāvaḥ | adhyayanaśabdavācyavyatiriktatvādvidyāyā iti - adhyayanaphalavyatiriktatvāt vidyāyā ityarthaḥ

3.4.19

अर्थज्ञानदर्थान्तरत्वं कर्मेतिकर्तव्यताकत्वच्चेति - कर्माङ्गत्वानर्हवक्यार्थज्ञानादर्थान्तरभूतायाः कर्माङ्गत्वस्वभाववत्तया "कुर्वन्नेव' इति वाक्यस्य अङ्गभूतकर्मविषयत्वेनाऽप्युपपत्तिरस्तीत्युक्तमित्यर्थः ।। । ।। भाष्ये-येषां नोयमात्माऽयं लोकः- इति, लोक इव प्रत्यक्ष इत्यर्थः, एके-वजसनेयिन इत्यर्थः ।। । ।। नह्रङ्गेनाऽङ्गिन इति - नन्वेवं सति कर्मणो विद्याङ्गत्वमपि न स्यात्

arthajñānadarthāntaratvaṃ karmetikartavyatākatvacceti - karmāṅgatvānarhavakyārthajñānādarthāntarabhūtāyāḥ karmāṅgatvasvabhāvavattayā "kurvanneva' iti vākyasya aṅgabhūtakarmaviṣayatvenā'pyupapattirastītyuktamityarthaḥ || | || bhāṣye-yeṣāṃ noyamātmā'yaṃ lokaḥ- iti, loka iva pratyakṣa ityarthaḥ, eke-vajasaneyina ityarthaḥ || | || nahraṅgenā'ṅgina iti - nanvevaṃ sati karmaṇo vidyāṅgatvamapi na syāt

3.4.19

अङ्गिना अङ्गोपमर्दस्याऽप्ययोगादिति चेन्न, येषां कर्मणां निवत्र्यत्वं तेषां विद्याङ्गत्वानभ्युपगमात्, न चैततत्परेणाऽपि कर्मभेदाभ्युपगमेन सुवचमिति वाच्यम्, जैमिनिना उपनिषदां जीवातिरिक्तब्राहृपरत्वमपह्नुत्य देहातिरिक्तात्मपरत्व-मभ्युपगम्य तद्वेदनं पारलौकिकसर्वकर्माङ्गमित्यङ्गीकृतत्वात्, तन्मते विद्यावितत्र्यकर्मणामपि पारगौकिकात्मवेदन-साध्यत्वाविशेषेण विद्यां प्रत्यप्यङ्गि-त्वस्य वक्तव्यत्वात्, अङ्गनाऽङ्गिन उपमर्दो न सम्भवतीति भावः ।। । ।। भाष्ये-प्रकृतं प्रणवेन ब्राहृोपासनं स्तूयते-इति, प्रकरिष्यमाणमित्यर्थः, "ओङ्कारेण सर्वा वाक् संतृण्णा ओङ्कार एवेदं सर्वम्'इत्युतरत्र प्रणवोपासनस्य विधित्सितत्वादिति भावः । भाष्ये-तेषामाश्रमाणामिति च्छेदः, ननु परामर्शेऽपि आश्रमा गम्यन्त एव, सत्यं गम्यन्त, स्मृत्याचाराभ्यां तु तेषां प्रसिद्धिः; न प्रत्यक्षया श्रुत्या, प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे च "विरोधे त्वनपेक्ष्यं स्यात्' इति नयेन सिद्धम्, अथवा अन्धपङ्ग्वादिकर्मानधिकृतविषया स्यात्,

aṅginā aṅgopamardasyā'pyayogāditi cenna, yeṣāṃ karmaṇāṃ nivatryatvaṃ teṣāṃ vidyāṅgatvānabhyupagamāt, na caitatatpareṇā'pi karmabhedābhyupagamena suvacamiti vācyam, jaimininā upaniṣadāṃ jīvātiriktabrāhṛparatvamapahnutya dehātiriktātmaparatva-mabhyupagamya tadvedanaṃ pāralaukikasarvakarmāṅgamityaṅgīkṛtatvāt, tanmate vidyāvitatryakarmaṇāmapi pāragaukikātmavedana-sādhyatvāviśeṣeṇa vidyāṃ pratyapyaṅgi-tvasya vaktavyatvāt, aṅganā'ṅgina upamardo na sambhavatīti bhāvaḥ || | || bhāṣye-prakṛtaṃ praṇavena brāhṛोpāsanaṃ stūyate-iti, prakariṣyamāṇamityarthaḥ, "oṅkāreṇa sarvā vāk saṃtṛṇṇā oṅkāra evedaṃ sarvam'ityutaratra praṇavopāsanasya vidhitsitatvāditi bhāvaḥ | bhāṣye-teṣāmāśramāṇāmiti cchedaḥ, nanu parāmarśe'pi āśramā gamyanta eva, satyaṃ gamyanta, smṛtyācārābhyāṃ tu teṣāṃ prasiddhiḥ; na pratyakṣayā śrutyā, pratyakṣaśrutivirodhe ca "virodhe tvanapekṣyaṃ syāt' iti nayena siddham, athavā andhapaṅgvādikarmānadhikṛtaviṣayā syāt,

3.4.20

ननु गार्हस्थ्यस्यापि परामर्शमात्रम्, "यज्ञोऽध्ययनं दान'मिति, ततश्च तदपि न सिद्धयेदिति चेत्-सत्यम्, एवं गृहस्थं प्रत्येव सर्व-कर्मणां श्रुतिषु विधानात् श्रुतिप्रसिद्धमेव तदस्तित्वम् । भाष्ये-"येचेमेरण्ये' इति देवयानविधिपरत्वादिति, "तद्य इत्थं विदुः ये चेमेरण्ये श्रद्धा तप' इत्युपासते तेऽर्चिषमभिस्भवन्ति' इति देवयानविधिषरत्वादित्यर्थः, "एतदेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति' इत्ययन्तु लोकसंस्तवः, न पारिव्राज्यविधिरिति भावः । भाष्ये-योऽग्निमुद्वासयते'-इत्यादिकेति, आदिशब्देन "आचार्याय प्रियं धमामाह्मत्य प्रजातन्तुं माव्यवच्छेत्सीः नापुत्रस्य लोकोस्ति, इत्यादि गृह्रते ।। । ।। भाष्ये - अथ गृहस्थाश्रमस्थानुवादः-इति, अन्यतः प्राप्तेरभावेन अनुवादत्वासम्भवेन यद्स्यैव विधिपरत्वमभ्युपेयते, तदितरेषामपि समानमिति भावः । परामर्शपक्षे विधानपक्षे तुल्यमित्याद्युपसंहारभाष्यानुसारात्, न च स्तुत्यर्थतया-ऽनुवादसाम्यं प्रमाणान्तरप्राप्तिसाम्यं चोभ्यं सूत्राभिप्रेतमिति टीका-विरोध इति वाच्यम्, वर्षकृतं दुभिक्षमितिवत् प्रमाणान्तरप्राप्त्यभावकृतं साम्यमिति तदर्थात् इहैव विधिपक्षाश्रयणमिति पर्यव-सितोऽर्थः । केचित्तु परामर्शपक्षे विधानपक्षे चेति भाष्यस्य मानान्तराप्राप्तपरामर्शपक्षे मानान्तरविहितपरामर्शपक्षे चेत्यर्थः, नत्वत्रैव विधित्वपक्ष इत्यर्थः, तस्यपक्षस्योत्तरसूत्रप्रतिपाद्यत्वाभावात् । न च अस्मिन् सूत्रे पक्षद्वयस्याप्यनुपक्षेपे "विधिर्वाधारणव'दित्यत्र वाशब्स्याऽवदारणार्थत्वप्रतिपादकभाष्यासामञ्जस्यम्, पूर्वत्र पक्षद्वयोपक्षेप एव अवधारखस्वारस्यादिति वाच्यम्, अप्रयोजकत्वादिति वदन्ति । भाष्ये-तपो ब्राहृचर्यमिति सर्वैश्शब्दैरिति, यद्यपि श्रुतौ "ब्राहृचार्याचार्यकुलवासी' इति ब्राहृचारिशब्द एव श्रूयते, तथापि ब्राहृचारिधर्म एव ब्राहृचर्यशब्देनाभिधीयते इत्युत्तरभाष्यानुरोधात् ब्राहृचारिशब्दस्य ब्राहृचर्यपरत्वात् ब्राहृचर्यमित्युक्तमिति द्रष्टव्यम् । भाष्ये-ब्राहृचर्यतपसोः गृहस्थस्यैव सम्भवादिति, "यज्ञोऽध्ययन'मिति निर्दिष्टस्य गृहस्थस्य सम्भवादित्यर्थः । अत उपकर्वाणेऽपि सम्भवात् गृडस्थस्यैवेत्येवकारोऽनुपपन्न इति चोद्यं निरस्तम्, एवकारस्वेतरव्यवच्छेदक-

nanu gārhasthyasyāpi parāmarśamātram, "yajño'dhyayanaṃ dāna'miti, tataśca tadapi na siddhayediti cet-satyam, evaṃ gṛhasthaṃ pratyeva sarva-karmaṇāṃ śrutiṣu vidhānāt śrutiprasiddhameva tadastitvam | bhāṣye-"yecemeraṇye' iti devayānavidhiparatvāditi, "tadya itthaṃ viduḥ ye cemeraṇye śraddhā tapa' ityupāsate te'rciṣamabhisbhavanti' iti devayānavidhiṣaratvādityarthaḥ, "etadeva pravrājino lokamicchantaḥ pravrajanti' ityayantu lokasaṃstavaḥ, na pārivrājyavidhiriti bhāvaḥ | bhāṣye-yo'gnimudvāsayate'-ityādiketi, ādiśabdena "ācāryāya priyaṃ dhamāmāhmatya prajātantuṃ māvyavacchetsīḥ nāputrasya lokosti, ityādi gṛhrate || | || bhāṣye - atha gṛhasthāśramasthānuvādaḥ-iti, anyataḥ prāpterabhāvena anuvādatvāsambhavena yadsyaiva vidhiparatvamabhyupeyate, taditareṣāmapi samānamiti bhāvaḥ | parāmarśapakṣe vidhānapakṣe tulyamityādyupasaṃhārabhāṣyānusārāt, na ca stutyarthatayā-'nuvādasāmyaṃ pramāṇāntaraprāptisāmyaṃ cobhyaṃ sūtrābhipretamiti ṭīkā-virodha iti vācyam, varṣakṛtaṃ dubhikṣamitivat pramāṇāntaraprāptyabhāvakṛtaṃ sāmyamiti tadarthāt ihaiva vidhipakṣāśrayaṇamiti paryava-sito'rthaḥ | kecittu parāmarśapakṣe vidhānapakṣe ceti bhāṣyasya mānāntarāprāptaparāmarśapakṣe mānāntaravihitaparāmarśapakṣe cetyarthaḥ, natvatraiva vidhitvapakṣa ityarthaḥ, tasyapakṣasyottarasūtrapratipādyatvābhāvāt | na ca asmin sūtre pakṣadvayasyāpyanupakṣepe "vidhirvādhāraṇava'dityatra vāśabsyā'vadāraṇārthatvapratipādakabhāṣyāsāmañjasyam, pūrvatra pakṣadvayopakṣepa eva avadhārakhasvārasyāditi vācyam, aprayojakatvāditi vadanti | bhāṣye-tapo brāhṛcaryamiti sarvaiśśabdairiti, yadyapi śrutau "brāhṛcāryācāryakulavāsī' iti brāhṛcāriśabda eva śrūyate, tathāpi brāhṛcāridharma eva brāhṛcaryaśabdenābhidhīyate ityuttarabhāṣyānurodhāt brāhṛcāriśabdasya brāhṛcaryaparatvāt brāhṛcaryamityuktamiti draṣṭavyam | bhāṣye-brāhṛcaryatapasoḥ gṛhasthasyaiva sambhavāditi, "yajño'dhyayana'miti nirdiṣṭasya gṛhasthasya sambhavādityarthaḥ | ata upakarvāṇe'pi sambhavāt gṛḍasthasyaivetyevakāro'nupapanna iti codyaṃ nirastam, evakārasvetaravyavacchedaka-

3.4.20

त्वामावात् । भाष्ये-त्रित्वेन सङ्गह्रेति, अत्र स्कन्ध शब्दो यद्याश्रमपरो न स्यात् ततो यज्ञादीनां आतिस्विकोत्पत्तीनां किमपेक्ष्य त्रित्वसङ्खया व्यवस्थाष्यते, एकैकाश्रमोपगृहीतत्वे त्वाश्रमधर्माणां त्रित्वाच्छक्यं त्रित्वो व्यवस्थापयितुमिति, आश्रमप्रतिज्ञो-पपत्तिरिति भावः ।। । ।। भाष्ये -दिष्टाग्निहो#ि#े-इति, मृताग्निहोत्र इत्यर्थः, दिष्टाग्निहोत्रे श्रूयते "उपरि हि देवेभ्यो धारयति' सत्ये-षोऽनुवादः, वर्तमानोपदेशात् हिशबतदाच्चाराच्च उपरिधारणप्राप्तेः हविषोऽभ्यर्हितद्रव्यत्वात् प्रच्छादनं येन केन चित्प्राप्नोति, ततः "स्त्रुक्दण्डे सधिमुपसङ्गृह्राऽनुद्रवति' इतिवाक्यान्तरप्रतिपत्तौ समिन्नियम्यते, तस्मादनुवाद इति प्राप्ते समिधो हविराच्छादनास-

tvāmāvāt | bhāṣye-tritvena saṅgahreti, atra skandha śabdo yadyāśramaparo na syāt tato yajñādīnāṃ ātisvikotpattīnāṃ kimapekṣya tritvasaṅkhayā vyavasthāṣyate, ekaikāśramopagṛhītatve tvāśramadharmāṇāṃ tritvācchakyaṃ tritvo vyavasthāpayitumiti, āśramapratijño-papattiriti bhāvaḥ || | || bhāṣye -diṣṭāgniho#ि#े-iti, mṛtāgnihotra ityarthaḥ, diṣṭāgnihotre śrūyate "upari hi devebhyo dhārayati' satye-ṣo'nuvādaḥ, vartamānopadeśāt hiśabatadāccārācca uparidhāraṇaprāpteḥ haviṣo'bhyarhitadravyatvāt pracchādanaṃ yena kena citprāpnoti, tataḥ "strukdaṇḍe sadhimupasaṅgṛhrā'nudravati' itivākyāntarapratipattau saminniyamyate, tasmādanuvāda iti prāpte samidho havirācchādanāsa-

मर्थत्वात् स्त्रुक्दण्ड इत्यनेन हविषः प्राक्देशस्य प्राप्तत्वेऽपि हविष उपर्यप्राप्तत्वात् विधिरिति स्थितं तृतीये । "वीरहा वा एष देवानां योग्निमुद्वासयते' इति, एषेति च्छेदः, भाष्ये-अविरक्तविषया एवेति, गृहस्थस्यं उत्सर्गोष्यिपूर्वकत्यागे दोषदर्शनात् अविहितत्यागविषयैव दोषश्रुतिः, ततश्च प्रविव्रजिषोर्विरक्तस्य त्यागविधिसद्भावात् विहितस्त्यागो न दोषावहः, न च कर्माधिकृतान्धपङ्गुबधिरादिविषया पारिव्राज्यश्रुतिरिति वक्तुं शक्यम्, अविशेषश्रवणात्, जावालश्रुतौ "व्रती वा अव्रती वा स्त्रातको वा अस्त्रातको वा उत्सन्नाग्निरनग्निको वा' इति पृथग्विधावात् । अतः प्रतिपन्नं गार्हस्थ्य "प्रमादादज्ञानाद्वा उद्वासयितुं प्रवृत्तं प्रति वा अविरक्तं प्रति वा' इतिश्रुतिरुपपन्नेति भावः । परे त्वित्यादि - एकाधिकरण्यमित्यादि । यद्यपि कल्पतरावधिकरणभेदः सूचितः, तथापि भाष्यमामत्यारेनुक्तत्वादेवमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । इत्यादौ विषय इति - विषयवाक्य इत्यर्थः । देव-दत्तयज्ञदत्तौ मन्दप्रज्ञावित्यादि - अन्यतरः कश्चिदित्यर्थः, ननु च शाङ्करभाष्ये-नह्रेवं भवति देवदत्तयज्ञदत्तौ मन्दप्रज्ञौ, अन्यतरस्तु तर्यार्महाप्राज्ञ इति, भवति त्वेवं देवदत्तयज्ञदत्तौ मन्दप्रज्ञौ विष्णुमित्रस्तु महाप्राज्ञ इतीदृशोकत्यसम्भवपरतैव प्रतीयते नत्वीदृशीमुक्तिमभ्युपगम्य यज्ञदत्तस्योच्यमानत्व-निषेधपरत्वमिति चेन्न, न ह्रेवं भवति, वह्यिस्सेककरणमित्युक्ते वह्येस्सेककरणत्वमित्युच्यमानत्वं न सम्भवतीत्यस्याऽर्थस्य फलितत्वदर्शनात् फलितार्थमादायाऽनुवादोपपत्तेः । किञ्च दाष्र्टान्तिके "त्रय एते पुण्यलोका भवन्ति' "ब्राहृसंस्थो-ऽमृतत्वमेति' इति श्रुतावुक्तेरितद्धतया उकिं्त सिद्धवत्कृत्यैवेदृश्योकत्या उच्यमानत्वं न प्राङ्निर्दिष्टानाम् । अपि तु ततोऽन्यस्य परिव्राज इत्यस्मिन्नर्थ एव दृष्टान्तस्योपन्यसनीयतया दृष्टान्तेऽप्युकिं्त सिद्धवत्कृत्यैव प्राङ्निर्दिष्टानां वोच्यमानत्वं दृष्टम्, अपि तु ततोन्यस्यैवेति, एवमुपन्यासस्योचितत्वेन तत्रैव शाङ्करभाष्यस्यापि तात्पर्यमभिप्रेत्य तथा-ऽनूदितमिति द्रष्टव्यम् । प्रकृताश्रमन्नयेति - केवलयौगिकानाम् आग्नेयीन्यायेन सन्निहितगामित्वादिति भावः । 3.4..

marthatvāt strukdaṇḍa ityanena haviṣaḥ prākdeśasya prāptatve'pi haviṣa uparyaprāptatvāt vidhiriti sthitaṃ tṛtīye | "vīrahā vā eṣa devānāṃ yognimudvāsayate' iti, eṣeti cchedaḥ, bhāṣye-aviraktaviṣayā eveti, gṛhasthasyaṃ utsargoṣyipūrvakatyāge doṣadarśanāt avihitatyāgaviṣayaiva doṣaśrutiḥ, tataśca pravivrajiṣorviraktasya tyāgavidhisadbhāvāt vihitastyāgo na doṣāvahaḥ, na ca karmādhikṛtāndhapaṅgubadhirādiviṣayā pārivrājyaśrutiriti vaktuṃ śakyam, aviśeṣaśravaṇāt, jāvālaśrutau "vratī vā avratī vā strātako vā astrātako vā utsannāgniranagniko vā' iti pṛthagvidhāvāt | ataḥ pratipannaṃ gārhasthya "pramādādajñānādvā udvāsayituṃ pravṛttaṃ prati vā aviraktaṃ prati vā' itiśrutirupapanneti bhāvaḥ | pare tvityādi - ekādhikaraṇyamityādi | yadyapi kalpatarāvadhikaraṇabhedaḥ sūcitaḥ, tathāpi bhāṣyamāmatyārenuktatvādevamuktamiti draṣṭavyam | ityādau viṣaya iti - viṣayavākya ityarthaḥ | deva-dattayajñadattau mandaprajñāvityādi - anyataraḥ kaścidityarthaḥ, nanu ca śāṅkarabhāṣye-nahrevaṃ bhavati devadattayajñadattau mandaprajñau, anyatarastu taryārmahāprājña iti, bhavati tvevaṃ devadattayajñadattau mandaprajñau viṣṇumitrastu mahāprājña itīdṛśokatyasambhavaparataiva pratīyate natvīdṛśīmuktimabhyupagamya yajñadattasyocyamānatva-niṣedhaparatvamiti cenna, na hrevaṃ bhavati, vahyissekakaraṇamityukte vahyessekakaraṇatvamityucyamānatvaṃ na sambhavatītyasyā'rthasya phalitatvadarśanāt phalitārthamādāyā'nuvādopapatteḥ | kiñca dāṣrṭāntike "traya ete puṇyalokā bhavanti' "brāhṛsaṃstho-'mṛtatvameti' iti śrutāvukteritaddhatayā ukiṃ्ta siddhavatkṛtyaivedṛśyokatyā ucyamānatvaṃ na prāṅnirdiṣṭānām | api tu tato'nyasya parivrāja ityasminnartha eva dṛṣṭāntasyopanyasanīyatayā dṛṣṭānte'pyukiṃ्ta siddhavatkṛtyaiva prāṅnirdiṣṭānāṃ vocyamānatvaṃ dṛṣṭam, api tu tatonyasyaiveti, evamupanyāsasyocitatvena tatraiva śāṅkarabhāṣyasyāpi tātparyamabhipretya tathā-'nūditamiti draṣṭavyam | prakṛtāśramannayeti - kevalayaugikānām āgneyīnyāyena sannihitagāmitvāditi bhāvaḥ | 3.4..

कालभेदेनेति - पूर्वं मन्दप्रज्ञस्यैव इदानीं शास्त्राभ्यासपाटववशेन महाप्राज्ञत्वसम्भवादिति भावः । धम्र्यन्तरोपस्तापकेति - अन्यतरश्चासौ शब्दश्च अन्यतरशब्दः, नत्वन्यतर इत्ययं शब्द इति भ्रमितव्यम्, ततश्च निर्दिष्टमन्दप्रज्ञापेक्षया धम्र्यन्तरो-पस्थापकस्ववत्क्यनिर्दिष्टपदद्वयान्यतरभूतमहत्पदसमभिव्याहारादित्यर्थः । यौगिकस्येति - यौगिकस्यापीत्यर्थः । इह तु ब्राहृसंस्थशब्दातिरेकेणेति - त्रिष्वेवाश्रमेषु ब्राहृसंस्थश्चेदमृतत्वभाग्भवतीत्यर्थकत्वेपि विरोधाभावादित्यर्थः । किञ्च ब्राहृसंस्थपदस्य चतुर्थाश्रमपरत्वे उध्र्वरेतस आश्रमा न सन्ति "त्रयोः धर्मस्कन्धाः' इति तु विधेयब्राहृसंस्थतास्तुतये अनुवादमात्रमित्येवमर्थकतया प्रयुक्तस्य "परामर्शं जैमिनिरचोदना'दिति सूत्रस्थ व्याहतार्थत्वप्रसङ्गः, तथा हि सति ब्राहृसंस्थताविधिरेव संन्यासविधिरूपत्वेन उध्र्वरेतसामाश्रमस्य सिद्धत्वेन पूर्वपक्षासिद्धान्तयोरप्रवृत्तेरिति द्रष्टव्यम् । अत्र परमंसस्य शिखोपवीताद्यावश्यकत्वं शतदूषण्यामाचायैरेव प्रपञ्चितमिति नात्र प्रयत्यते ।। । ।। ।। इति पुरुषार्थाधिकरणं ।। अनन्तराधिकरणद्वयमिति - पुरुषार्थाधिकरणापेक्षयेति शेषः । भाष्ये-परमः पराथ्र्य इति, परमात्मप्रतीकत्वात्परमः परस्य ब्राहृणः अर्थं स्थानमर्हतीति पराथ्र्यः । पूर्वं सप्तानां रसानामिति - "एषां भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या आपो रसोऽपामोषधयो रस ओषधीनां पुरुषो रसः पुरुषस्य वाग्रसो वाच ॠग्रस ॠचस्साम रसः साम्न उद्गीथरसः' इति पृथिव्यादीनां सप्तानां पूर्वं रसानां कीर्ति-तन्वादित्यर्थः । भाष्ये-अत्र प्रतिपादितमुपासनपरत्वमित्यादि, नन्वस्मिन्नधिकरणे "स एव रसानां रसतमः' इत्यादिवाक्यानामु-पास्यविशेषसमर्पकत्वम्, उत स्तुतिपरत्वमित्येव चिन्ता प्रक्रियते, न तु "ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत' इत्यादिवाक्यानामपि 3.4..

kālabhedeneti - pūrvaṃ mandaprajñasyaiva idānīṃ śāstrābhyāsapāṭavavaśena mahāprājñatvasambhavāditi bhāvaḥ | dhamryantaropastāpaketi - anyataraścāsau śabdaśca anyataraśabdaḥ, natvanyatara ityayaṃ śabda iti bhramitavyam, tataśca nirdiṣṭamandaprajñāpekṣayā dhamryantaro-pasthāpakasvavatkyanirdiṣṭapadadvayānyatarabhūtamahatpadasamabhivyāhārādityarthaḥ | yaugikasyeti - yaugikasyāpītyarthaḥ | iha tu brāhṛsaṃsthaśabdātirekeṇeti - triṣvevāśrameṣu brāhṛsaṃsthaścedamṛtatvabhāgbhavatītyarthakatvepi virodhābhāvādityarthaḥ | kiñca brāhṛsaṃsthapadasya caturthāśramaparatve udhrvaretasa āśramā na santi "trayoḥ dharmaskandhāḥ' iti tu vidheyabrāhṛsaṃsthatāstutaye anuvādamātramityevamarthakatayā prayuktasya "parāmarśaṃ jaiminiracodanā'diti sūtrastha vyāhatārthatvaprasaṅgaḥ, tathā hi sati brāhṛsaṃsthatāvidhireva saṃnyāsavidhirūpatvena udhrvaretasāmāśramasya siddhatvena pūrvapakṣāsiddhāntayorapravṛtteriti draṣṭavyam | atra paramaṃsasya śikhopavītādyāvaśyakatvaṃ śatadūṣaṇyāmācāyaireva prapañcitamiti nātra prayatyate || | || || iti puruṣārthādhikaraṇaṃ || anantarādhikaraṇadvayamiti - puruṣārthādhikaraṇāpekṣayeti śeṣaḥ | bhāṣye-paramaḥ parāthrya iti, paramātmapratīkatvātparamaḥ parasya brāhṛṇaḥ arthaṃ sthānamarhatīti parāthryaḥ | pūrvaṃ saptānāṃ rasānāmiti - "eṣāṃ bhūtānāṃ pṛthivī rasaḥ pṛthivyā āpo raso'pāmoṣadhayo rasa oṣadhīnāṃ puruṣo rasaḥ puruṣasya vāgraso vāca ṝgrasa ṝcassāma rasaḥ sāmna udgītharasaḥ' iti pṛthivyādīnāṃ saptānāṃ pūrvaṃ rasānāṃ kīrti-tanvādityarthaḥ | bhāṣye-atra pratipāditamupāsanaparatvamityādi, nanvasminnadhikaraṇe "sa eva rasānāṃ rasatamaḥ' ityādivākyānāmu-pāsyaviśeṣasamarpakatvam, uta stutiparatvamityeva cintā prakriyate, na tu "omityetadakṣaramudgīthamupāsīta' ityādivākyānāmapi 3.4..

3.4.23

उपासनविधिपरत्वमस्ति, नेति विचारः प्रवर्तते, तेषां वाक्यानामनुदाह्मतत्वादिति चेत्-भैवम्, रसतमादिवाक्यानामपि स्तावकत्वमिति पूर्वपक्षिणो द्वेधाभिप्रायः, अत्र "उद्गीथमुपासीत' इति नोपासनं विधीयते, उद्गीथविधिसिद्धानुष्ठानौ-पयिकज्ञानसामान्यवाची उपासनशब्दः, अतोऽनुवाद एव । अतश्च रसतमादिवाक्ये समभिव्याह्मतविध्यभावेन तदेकवाक्य-तया स्तावकत्वाभावेन उद्गीथपदोपस्थापितक्रतुपकरणगतोद्गीथविथ्येकवाक्यतयैव रसतमादिवाक्यानां स्तावक्रत्वम् । न च स्तावकवाक्यानां स्तुतिविधिसमभिव्याहारनियमोऽस्ति "एतद्व्राहृणान्येव पञ्च ह वीषि यद्व्राह्रणानीतराणि' इत्यतिदिष्टे-ष्वर्थवादेषु व्यभिचारादित्येकः पक्षः, "उद्गीथमुपासीत' इत्युपासनाविधिमभ्युपेत्य तदेकवाक्यतया तत्स्तावकत्वम् नोपासनाविषयसमर्पकत्वम् । "ओमित्येत-दक्षर'मित्यनेनैव उपासनविषयसमर्पणादिति द्वितीयः पक्षः, तत्र द्वितीयपक्षे उपासनानां सद्भावेपि प्रथमपक्षे उपसनाविध्यभावात् अत्र प्रतिपादितमुपासनाविधिपरत्वमित्येतत्तदभिप्रायेणेति द्रष्टव्यम् । स्तुतिर्ह प्रमाणान्तरप्राप्तेति - "विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवदारिते । भूतार्थवादस्तद्धानात् अर्थवादस्त्रिधा मतः' इति वाक्यविद्भिरुक्तत्वात्, मानान्तरविरोधे गुणवादो यथा "यजमानः प्रस्तरः' "ग्रावाण।प्रवन्ते' इत्यादौ । मानान्तरावधारिते अनुवादो यथा "अग्निर्हिमस्य भेषज'मिति । साधकबाधकप्रमाण-

upāsanavidhiparatvamasti, neti vicāraḥ pravartate, teṣāṃ vākyānāmanudāhmatatvāditi cet-bhaivam, rasatamādivākyānāmapi stāvakatvamiti pūrvapakṣiṇo dvedhābhiprāyaḥ, atra "udgīthamupāsīta' iti nopāsanaṃ vidhīyate, udgīthavidhisiddhānuṣṭhānau-payikajñānasāmānyavācī upāsanaśabdaḥ, ato'nuvāda eva | ataśca rasatamādivākye samabhivyāhmatavidhyabhāvena tadekavākya-tayā stāvakatvābhāvena udgīthapadopasthāpitakratupakaraṇagatodgīthavithyekavākyatayaiva rasatamādivākyānāṃ stāvakratvam | na ca stāvakavākyānāṃ stutividhisamabhivyāhāraniyamo'sti "etadvrāhṛṇānyeva pañca ha vīṣi yadvrāhraṇānītarāṇi' ityatidiṣṭe-ṣvarthavādeṣu vyabhicārādityekaḥ pakṣaḥ, "udgīthamupāsīta' ityupāsanāvidhimabhyupetya tadekavākyatayā tatstāvakatvam nopāsanāviṣayasamarpakatvam | "omityeta-dakṣara'mityanenaiva upāsanaviṣayasamarpaṇāditi dvitīyaḥ pakṣaḥ, tatra dvitīyapakṣe upāsanānāṃ sadbhāvepi prathamapakṣe upasanāvidhyabhāvāt atra pratipāditamupāsanāvidhiparatvamityetattadabhiprāyeṇeti draṣṭavyam | stutirha pramāṇāntaraprāpteti - "virodhe guṇavādaḥ syādanuvādo'vadārite | bhūtārthavādastaddhānāt arthavādastridhā mataḥ' iti vākyavidbhiruktatvāt, mānāntaravirodhe guṇavādo yathā "yajamānaḥ prastaraḥ' "grāvāṇa|pravante' ityādau | mānāntarāvadhārite anuvādo yathā "agnirhimasya bheṣaja'miti | sādhakabādhakapramāṇa-

3.4.24

भावे भूतार्थवादो यथा - "वज्रहस्तः पुरन्दरः' इत्यादौ । अप्राप्तगुणविधानेन वेति - अप्राप्तधर्मोपदेशेन भूतार्थवादेनेत्यर्थः । अतश्च कथं गुणविधायकस्यार्थवादान्तर्भाव इति शङ्का न कार्या - अत्र तु तथा सन्निहतत्वाभावेनेति । "एतद्व्राहृणान्येव पञ्च हर्वीधि' इत्यादिवचनबलात् पञ्चसञ्चरविध्येकवाक्यत्वमिति भावः ।। । ।। भाष्ये-विधिपरत्वमेव न्याय्यमिति, विस्पष्टविधिविभक्तिश्रवणात् ध्यानपर्यायस्योपासनस्थाऽफ्राप्तत्वाच्च उपासनविधिपरत्वमेव न्याय्यम् । ततश्च समभिव्याह्मतोपासनविध्येकवाक्यत्वे सति नासमभिव्याह्मतोद्गीथविध्येकवाक्यत्वं युक्तमित्यर्थः । नन्वस्तु समभिव्याह्मतोपासनविध्येकवाक्यत्वं, तथापि स्तुत्यर्थेत्वेनान्वयः किन्न स्यादिति शङ्कमुपसंहारव्याजेन निरस्यति, भाष्ये-तस्मादुपासनविधानार्था एताश्श्रुतय इति, उपास्यत इत्युपासनम्, कमर्णि बहुवचनात् ल्युट् उपास्यविधानार्था इत्यर्थः, यद्वा उपासने विषयविधानार्था इत्यर्थः, उपासनविषयसमर्पकतया प्रवृत्तिविशेषपरत्वेन सम्भवति व्यर्थप्रयासस्तुत्यर्थत्व-कल्पनायोगादिति भावः ।। । ।। ।। इति स्तुतिमात्राधिकरणम् ।। शङ्कया सङ्गतिरिति - विचारणात्सङ्गतिरित्यर्थः, ननु "दक्षिणत आहवचीयस्य हिरण्यकशिपावसीनोऽभिषिक्ताया पुत्रामात्यपरिवृताय राज्ञे पारिप्लवमाचक्षीत प्रथमेऽहनि "मनुर्वैवस्वतो राजा' इति पारिप्लवशब्दस्याऽऽख्यानाभिधायकत्व-दर्शनात् कथमाख्यानानां पारिप्लवनामकशस्त्रार्थत्वपूर्वपक्ष इत्यत आह - पारिप्लवा आख्यानानि इह पारिप्लवशब्देन आख्यानशंसनं विवक्षितमिति - शंसनम् शस्त्रम्, आख्यानसाध्यं शसमि#ित्यर्थः । परिप्लुत्य परिप्लुत्य शंसनमिति पारिप्लव-शब्दस्य शस्त्रेपि वृत्त्युपपत्तेरिति भावः, भाष्ये-विद्याविशेषप्रतिपादनार्थानीति "ते हैते माहशाला महाश्रोत्रियाः रुामेत्य मीमांसांचक्रुः' इत्याख्याभिकया विद्यायाः परमात्मविषयत्वरूपविशेषप्रतिपत्तेः "मटचीहतेषु कुरुष्वाटक्या सह जायया' इत्याख्यायिकया विद्यायां भक्ष्यनियमनादिरूपविशेषप्रतिपत्तेर्दर्शनात्तदर्थानीत्यर्थः, तथा आख्यायिकाश्रवणे अनवहिता-नामपि अवधानसम्पादनेन प्रतिपत्तिसौकर्या-

bhāve bhūtārthavādo yathā - "vajrahastaḥ purandaraḥ' ityādau | aprāptaguṇavidhānena veti - aprāptadharmopadeśena bhūtārthavādenetyarthaḥ | ataśca kathaṃ guṇavidhāyakasyārthavādāntarbhāva iti śaṅkā na kāryā - atra tu tathā sannihatatvābhāveneti | "etadvrāhṛṇānyeva pañca harvīdhi' ityādivacanabalāt pañcasañcaravidhyekavākyatvamiti bhāvaḥ || | || bhāṣye-vidhiparatvameva nyāyyamiti, vispaṣṭavidhivibhaktiśravaṇāt dhyānaparyāyasyopāsanasthā'phrāptatvācca upāsanavidhiparatvameva nyāyyam | tataśca samabhivyāhmatopāsanavidhyekavākyatve sati nāsamabhivyāhmatodgīthavidhyekavākyatvaṃ yuktamityarthaḥ | nanvastu samabhivyāhmatopāsanavidhyekavākyatvaṃ, tathāpi stutyarthetvenānvayaḥ kinna syāditi śaṅkamupasaṃhāravyājena nirasyati, bhāṣye-tasmādupāsanavidhānārthā etāśśrutaya iti, upāsyata ityupāsanam, kamarṇi bahuvacanāt lyuṭ upāsyavidhānārthā ityarthaḥ, yadvā upāsane viṣayavidhānārthā ityarthaḥ, upāsanaviṣayasamarpakatayā pravṛttiviśeṣaparatvena sambhavati vyarthaprayāsastutyarthatva-kalpanāyogāditi bhāvaḥ || | || || iti stutimātrādhikaraṇam || śaṅkayā saṅgatiriti - vicāraṇātsaṅgatirityarthaḥ, nanu "dakṣiṇata āhavacīyasya hiraṇyakaśipāvasīno'bhiṣiktāyā putrāmātyaparivṛtāya rājñe pāriplavamācakṣīta prathame'hani "manurvaivasvato rājā' iti pāriplavaśabdasyā''khyānābhidhāyakatva-darśanāt kathamākhyānānāṃ pāriplavanāmakaśastrārthatvapūrvapakṣa ityata āha - pāriplavā ākhyānāni iha pāriplavaśabdena ākhyānaśaṃsanaṃ vivakṣitamiti - śaṃsanam śastram, ākhyānasādhyaṃ śasami#िtyarthaḥ | pariplutya pariplutya śaṃsanamiti pāriplava-śabdasya śastrepi vṛttyupapatteriti bhāvaḥ, bhāṣye-vidyāviśeṣapratipādanārthānīti "te haite māhaśālā mahāśrotriyāḥ ruाmetya mīmāṃsāṃcakruḥ' ityākhyābhikayā vidyāyāḥ paramātmaviṣayatvarūpaviśeṣapratipatteḥ "maṭacīhateṣu kuruṣvāṭakyā saha jāyayā' ityākhyāyikayā vidyāyāṃ bhakṣyaniyamanādirūpaviśeṣapratipatterdarśanāttadarthānītyarthaḥ, tathā ākhyāyikāśravaṇe anavahitā-nāmapi avadhānasampādanena pratipattisaukaryā-

तृतीयोऽध्यायः (cont. 10)

3.4.25

र्थानीत्यर्थः, ननु पारिप्लवे वाक्येन विनियुक्तानामपि सन्निधेर्विद्यार्थत्वमपि स्यादिति शङ्कां निरस्यति, भाष्ये-न विद्याप्राधान्यं न्याय्यमिति, "वेधाद्यर्थभेदा'दिति न्यायविरुद्धमिति भावः । ननु "ऐ वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यज्जयोतिष्टोमः तस्मादेतेनेष्ट्वा अथान्येन यजेत' इत्यत्राऽन्यशब्दस्य ज्योतिष्टोमेतरसर्वक्रतुपरामर्शिनः "यो वै त्रिवृदन्यं यज्ञक्रतुमापद्यते स त दीपयति यः पञ्चदशम्' इत्यादिवाक्यशेषगतत्रिवृदादिस्तोमकक्रतुसङ्कीर्तनानुसारेण तावन्मात्रे सङ्कुचितवृत्तित्वापत्त्या अनेकस्तोमकानां क्रतूनां ज्योतिष्टोमात् प्रागप्यनुष्ठानं स्यादिति, ततश्च "एकस्तोमे वा क्रतुसंयोगात्' "सर्वेषां वा चोदनाविशेषात् प्रशंसा स्तोमानाम्' इति पूर्वपक्षसिद्धान्तसूत्राभ्यां प्रवर्तितेन पाञ्चमिकाधिकरणेन विरोधः स्यात्, तस्मादुपक्रमगतसवश्र्रुत्या विद्याप्रकरणगतःरूपानानामपि कर्मसु विनियोगात् पारिप्लवार्थत्वमेव स्यात्, न विद्यार्थत्व-मित्यस्वरसादाह - प्रकरणोपात्तेति । उपक्रमानुसारेण उपसंहारनयनस्यौत्सर्गिकत्वेऽप्यत्रानन्तशाखागतशंसनस्य अशक्यत्वेन स्वत एव उपक्रमगतसर्वश्रुतेः सङ्कोचकापेक्षासत्वात् वाक्यशेषेण चापेक्षितसमर्पणात् वाक्योषगतेष्वाख्यानेषु सङ्कोचः, यथा-"अथैतस्य हारियोजनस्य सर्व एव लिप्सन्ते' इत्यत्र सवर्शब्दस्याऽसङ्कुचितसर्वपरत्वासम्भवेन सङ्कोचका-पेक्षायां ज्योतिष्टोमे प्रकृतेषु ॠत्विक्ष्वेव सङ्कोचः, न सर्वेषाम् । किञ्च यद्युपक्रमगतसर्वश्रुत्या आख्यानानां सर्वेषां गृहीतिस्स्यात्, तदा "मनुर्वैवस्वतो राजा' इत्यादिवाक्यशेषविशेषणमनर्थकमेव स्यात्, न चार्थवत्वे सम्भवति आनर्थक्यं युक्तम्, अतः सङ्कोचः । "यो वै त्रिवृदन्यम्' इत्यादिवाक्यशेषस्तु संयोगमात्रेणैवोपपद्यते, अन्यशब्देन चाविशेषः प्रतीयते, त्रिवृदादीनामनेकस्तोमकेष्वपि विनापि व्याप्त्या संयोगमात्रेण दीपकत्वं सम्भवतीति वैषम्यमस्तीति द्रष्टव्यम् ।। । ।। हिरण्यदक्षिण्यत्ववांक्येनोति - रजतहिरण्यस्येत्यर्थः, तस्माद्धिरण्यमिति श्रुतेरिति भावः ।। ।। इति पारिप्लवार्थाधि-करणम्

rthānītyarthaḥ, nanu pāriplave vākyena viniyuktānāmapi sannidhervidyārthatvamapi syāditi śaṅkāṃ nirasyati, bhāṣye-na vidyāprādhānyaṃ nyāyyamiti, "vedhādyarthabhedā'diti nyāyaviruddhamiti bhāvaḥ | nanu "ai vāva prathamo yajño yajñānāṃ yajjayotiṣṭomaḥ tasmādeteneṣṭvā athānyena yajeta' ityatrā'nyaśabdasya jyotiṣṭometarasarvakratuparāmarśinaḥ "yo vai trivṛdanyaṃ yajñakratumāpadyate sa ta dīpayati yaḥ pañcadaśam' ityādivākyaśeṣagatatrivṛdādistomakakratusaṅkīrtanānusāreṇa tāvanmātre saṅkucitavṛttitvāpattyā anekastomakānāṃ kratūnāṃ jyotiṣṭomāt prāgapyanuṣṭhānaṃ syāditi, tataśca "ekastome vā kratusaṃyogāt' "sarveṣāṃ vā codanāviśeṣāt praśaṃsā stomānām' iti pūrvapakṣasiddhāntasūtrābhyāṃ pravartitena pāñcamikādhikaraṇena virodhaḥ syāt, tasmādupakramagatasavaśrrutyā vidyāprakaraṇagataḥrūpānānāmapi karmasu viniyogāt pāriplavārthatvameva syāt, na vidyārthatva-mityasvarasādāha - prakaraṇopātteti | upakramānusāreṇa upasaṃhāranayanasyautsargikatve'pyatrānantaśākhāgataśaṃsanasya aśakyatvena svata eva upakramagatasarvaśruteḥ saṅkocakāpekṣāsatvāt vākyaśeṣeṇa cāpekṣitasamarpaṇāt vākyoṣagateṣvākhyāneṣu saṅkocaḥ, yathā-"athaitasya hāriyojanasya sarva eva lipsante' ityatra savarśabdasyā'saṅkucitasarvaparatvāsambhavena saṅkocakā-pekṣāyāṃ jyotiṣṭome prakṛteṣu ṝtvikṣveva saṅkocaḥ, na sarveṣām | kiñca yadyupakramagatasarvaśrutyā ākhyānānāṃ sarveṣāṃ gṛhītissyāt, tadā "manurvaivasvato rājā' ityādivākyaśeṣaviśeṣaṇamanarthakameva syāt, na cārthavatve sambhavati ānarthakyaṃ yuktam, ataḥ saṅkocaḥ | "yo vai trivṛdanyam' ityādivākyaśeṣastu saṃyogamātreṇaivopapadyate, anyaśabdena cāviśeṣaḥ pratīyate, trivṛdādīnāmanekastomakeṣvapi vināpi vyāptyā saṃyogamātreṇa dīpakatvaṃ sambhavatīti vaiṣamyamastīti draṣṭavyam || | || hiraṇyadakṣiṇyatvavāṃkyenoti - rajatahiraṇyasyetyarthaḥ, tasmāddhiraṇyamiti śruteriti bhāvaḥ || || iti pāriplavārthādhi-karaṇam

3.4.26

भाष्ये-उध्र्वरेतसो यज्ञाद्यभावादिति, "ये चेमेरण्ये श्रद्धा तपः इत्युपासते' इति विद्यासम्बन्धबोधकवाक्यानामान्यपयर्-माश्रयणीयमिति भावः, यदि च अवश्यमूध्र्वरेतसां विद्यासम्बन्धो वक्तव्यः' तर्हि अङ्गानुप्रकृतीविद्यायाः फलानवाप्तेः अङ्ग-भूतयज्ञाद्यनुष्ठानस्य आवश्यकत्वात् तदर्थं दारान्तरं परिगृहद्याधानं कर्तव्यम् । न च दारपरिग्रहे सति उध्र्वरेतस्त्व-विरोधापत्तिः, विद्याङ्गकर्मार्थं दारपरिग्रहेपि भीष्मवदूध्र्वरेतस्त्वोपपत्तेः, "सोयमुपनयन्नादधीत होमसंयोगात्' इति पूर्व-तन्त्राधिकरणपूर्वपक्षरीत्या पूर्वपक्षः, तत्र हि उपनयनाङ्गहोम आहवनीये कर्तव्यः, अस्मिन्दारपरिग्रहे सति उपनयनविधि-पूर्वकविद्याग्रहणोत्तरकालविहितो दारपरिग्रहः प्रजार्थो भविष्यतीति पूर्वपक्षः प्रवर्तितः, तद्वदत्रापि, नचाश्रमधर्मैतेव विद्याङ्गसिद्धेः यमाद्यनुष्ठानार्थम्, आदानदारसङ्गूहयोराक्षेषो न प्राप्नोतीति वाच्यम्, यज्ञेनेत्यादितृतीयाश्रुत्या विशिष्य यज्ञादीनामपि विद्याङ्गत्वविधानात्, कर्मत्यागश्रुतिस्तु विद्याङ्गकमर्विषया । सिद्धान्तस्तु केवलपुत्रार्थमिव केलधर्मार्थं दार-सङ्गहायोगात् "धर्मे चार्थे च नातिचरितव्ये'ति स्मृतेः, भीष्मस्य तु धर्मप्रजोभयार्थे दारपरिग्रहे निर्वृत्त एव पितृप्रीत्यर्थ-मूध्र्वरेतस्त्वप्रतिज्ञया पुत्रोत्पादनान्निवृत्तौ सत्यां दाराणां धर्मार्थत्वमात्रमवशिष्यमिति तेन यज्ञाद्यनुष्ठानम्, न तु ऊध्र्वरेतस्त्वप्रतिज्ञानन्तरं केवलधर्मार्थदारसङ्ग्रहः, श्रुतिस्मृतिसिद्धनिकेतनत्वादिसंन्यासधर्मपर्यालोचनया न संन्यासिनो दररपरिग्रहादिकमुपपद्यत इति भावः । विद्यया फलोत्पत्तौ न कर्मापेक्षेति - क्रत्वर्थत्वाभावेन स्वशेषिभूतकर्मापेक्षा नास्तीत्यर्थः, निगमनप्रयोजनमाह - इदञ्च निगमनमिति ।। । ।। ।। इति अग्नीन्धनाद्यधिकरणम्

bhāṣye-udhrvaretaso yajñādyabhāvāditi, "ye cemeraṇye śraddhā tapaḥ ityupāsate' iti vidyāsambandhabodhakavākyānāmānyapayar-māśrayaṇīyamiti bhāvaḥ, yadi ca avaśyamūdhrvaretasāṃ vidyāsambandho vaktavyaḥ' tarhi aṅgānuprakṛtīvidyāyāḥ phalānavāpteḥ aṅga-bhūtayajñādyanuṣṭhānasya āvaśyakatvāt tadarthaṃ dārāntaraṃ parigṛhadyādhānaṃ kartavyam | na ca dāraparigrahe sati udhrvaretastva-virodhāpattiḥ, vidyāṅgakarmārthaṃ dāraparigrahepi bhīṣmavadūdhrvaretastvopapatteḥ, "soyamupanayannādadhīta homasaṃyogāt' iti pūrva-tantrādhikaraṇapūrvapakṣarītyā pūrvapakṣaḥ, tatra hi upanayanāṅgahoma āhavanīye kartavyaḥ, asmindāraparigrahe sati upanayanavidhi-pūrvakavidyāgrahaṇottarakālavihito dāraparigrahaḥ prajārtho bhaviṣyatīti pūrvapakṣaḥ pravartitaḥ, tadvadatrāpi, nacāśramadharmaiteva vidyāṅgasiddheḥ yamādyanuṣṭhānārtham, ādānadārasaṅgūhayorākṣeṣo na prāpnotīti vācyam, yajñenetyāditṛtīyāśrutyā viśiṣya yajñādīnāmapi vidyāṅgatvavidhānāt, karmatyāgaśrutistu vidyāṅgakamarviṣayā | siddhāntastu kevalaputrārthamiva keladharmārthaṃ dāra-saṅgahāyogāt "dharme cārthe ca nāticaritavye'ti smṛteḥ, bhīṣmasya tu dharmaprajobhayārthe dāraparigrahe nirvṛtta eva pitṛprītyartha-mūdhrvaretastvapratijñayā putrotpādanānnivṛttau satyāṃ dārāṇāṃ dharmārthatvamātramavaśiṣyamiti tena yajñādyanuṣṭhānam, na tu ūdhrvaretastvapratijñānantaraṃ kevaladharmārthadārasaṅgrahaḥ, śrutismṛtisiddhaniketanatvādisaṃnyāsadharmaparyālocanayā na saṃnyāsino dararaparigrahādikamupapadyata iti bhāvaḥ | vidyayā phalotpattau na karmāpekṣeti - kratvarthatvābhāvena svaśeṣibhūtakarmāpekṣā nāstītyarthaḥ, nigamanaprayojanamāha - idañca nigamanamiti || | || || iti agnīndhanādyadhikaraṇam

3.4.26

यज्ञादिश्रुतेरश्ववत्, यज्ञादीनां ज्ञानसाधनत्वे सत्येव-इत्यदिभाष्यमयुक्तम्, प्रकृतिप्रत्यययोर्मध्ये प्रत्ययार्थप्रादान्येन इच्छायामेव तृतीयया साधनत्वप्रतीतेरित्यत्राह - परमसाध्येच्छया विनेत्यादि । नन्वन्नद्वेषेण काश्र्यं प्राप्तस्य तत्परिहारा-यान्यविषयौन्मुख्यलक्षणायामिच्छायां सत्यामपि उत्कटाजीर्णादिप्रयुक्तधातुवैषम्यदोषात्, तत्र प्रवृत्तिपर्यन्ता रुचिर्न जायत इति तद्रोचकौषधवत् निरतिशयानन्दं ब्राहृ तत्प्राप्तौ विद्यासाधनमित्यर्थे प्राजीनबहुजन्मानुष्ठितानमिसंहितनित्य-नैमित्तिककर्मोपसञ्जातचित्तप्रसादमहिम्ना सम्पन्नविश्वासस्य पुरुषस्य ब्राहृावाप्तौ तत्साधनविद्यायाञ्च औन्मुख्यलक्षणाया-मिच्छायां स्यामपि अनादिमवसञ्चितानेकदुरितदोषेण आस्तिककामुकस्य हेयकर्मणीव विषयभोगप्नावण्यं सम्पादयता प्रतिबन्धाद्विद्यासाधने श्रवणादौ प्रवृत्तिपर्यन्ता रुचिर्न जायत इति प्रतिबन्धादिनिरासपूर्वकमिच्छासम्पादकयज्ञादिविधान-मुपपन्नतरमिति चेन्न, सत्यम्, यद्यनेन वाक्येन कर्मणामिच्छादिसंयोगः प्रतिपाद्यते, तदा श्रुतनिर्वाहाय कथञ्चिदियं प्रणाड¬ाश्रीयेत, नत्वेतदस्ति, नत्वेतदस्ति, प्रकृतिप्रत्ययार्थयोर्मध्ये प्रत्ययार्तस्य प्राधान्यमित्यौपगवादिदृष्टसामान्य-न्यायापेक्षया इच्छाविषयतया शब्दबोध्य एव शब्दसाधनान्वय इति स्वर्गकामादिवाक्ये क्लृप्तविशेषन्यायस्य बलीयस्त्वात्, "अश्वेन जिगमिषति' "असिना जिधांसति' इत्यादिलौकिकप्रयोगे न अश्वादिरूपसंधनस्य "तसिद्वजिज्ञासितव्यं' "निदिध्यासितव्यम्' इत्यादिवैदिकप्रयोगे च तव्यप्रत्ययार्थीभूतविधेश्च सन् प्रत्यया-

yajñādiśruteraśvavat, yajñādīnāṃ jñānasādhanatve satyeva-ityadibhāṣyamayuktam, prakṛtipratyayayormadhye pratyayārthaprādānyena icchāyāmeva tṛtīyayā sādhanatvapratīterityatrāha - paramasādhyecchayā vinetyādi | nanvannadveṣeṇa kāśryaṃ prāptasya tatparihārā-yānyaviṣayaunmukhyalakṣaṇāyāmicchāyāṃ satyāmapi utkaṭājīrṇādiprayuktadhātuvaiṣamyadoṣāt, tatra pravṛttiparyantā rucirna jāyata iti tadrocakauṣadhavat niratiśayānandaṃ brāhṛ tatprāptau vidyāsādhanamityarthe prājīnabahujanmānuṣṭhitānamisaṃhitanitya-naimittikakarmopasañjātacittaprasādamahimnā sampannaviśvāsasya puruṣasya brāhṛाvāptau tatsādhanavidyāyāñca aunmukhyalakṣaṇāyā-micchāyāṃ syāmapi anādimavasañcitānekaduritadoṣeṇa āstikakāmukasya heyakarmaṇīva viṣayabhogapnāvaṇyaṃ sampādayatā pratibandhādvidyāsādhane śravaṇādau pravṛttiparyantā rucirna jāyata iti pratibandhādinirāsapūrvakamicchāsampādakayajñādividhāna-mupapannataramiti cenna, satyam, yadyanena vākyena karmaṇāmicchādisaṃyogaḥ pratipādyate, tadā śrutanirvāhāya kathañcidiyaṃ praṇāḍa¬ाśrīyeta, natvetadasti, natvetadasti, prakṛtipratyayārthayormadhye pratyayārtasya prādhānyamityaupagavādidṛṣṭasāmānya-nyāyāpekṣayā icchāviṣayatayā śabdabodhya eva śabdasādhanānvaya iti svargakāmādivākye klṛptaviśeṣanyāyasya balīyastvāt, "aśvena jigamiṣati' "asinā jidhāṃsati' ityādilaukikaprayoge na aśvādirūpasaṃdhanasya "tasidvajijñāsitavyaṃ' "nididhyāsitavyam' ityādivaidikaprayoge ca tavyapratyayārthībhūtavidheśca san pratyayā-

3.4.27

भिहितेच्छाविषय एव गमनान्वयस्य क्लृप्तत्वाच्च प्रकृत्यभिहितायां विद्यायामेवाऽन्वयस्य क्लृप्तत्वादिति भावः । उत्पत्ता-वपेक्षैव सूत्रप्रतिपाद्येति - यद्यपि परैः पूर्वसूत्रे फलोत्पत्तावनपेक्षत्वमस्मिन्सूत्रे विद्योत्पत्तौ कर्मापेक्षितत्वमित्येवोक्तम्, तथाप्यश्ववदित्यत्र यथाऽश्वो न लाङ्गलाकर्षणे विनियुज्यते, रथचर्यायान्तु युज्यते, एवमाश्रमकर्माणि विद्यया फलोत्पत्तौ नापेक्ष्यन्ते, उत्पत्तौ त्वपेक्ष्यन्त इति, भाष्योक्तत्वात् फलोत्पत्तावनपेक्षाष्यस्मिन्नधिकरणे प्रतिपाद्यत इत्यभिप्रेत्य दूषणमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । अनन्तराधि-करणपूर्वपक्षहेतुरिति - आद्यसूत्रापेक्षया अनन्तराधिकरणे इत्यर्थः ।। । ।। ।। इति सर्वापेक्षाधिकरणम्

bhihitecchāviṣaya eva gamanānvayasya klṛptatvācca prakṛtyabhihitāyāṃ vidyāyāmevā'nvayasya klṛptatvāditi bhāvaḥ | utpattā-vapekṣaiva sūtrapratipādyeti - yadyapi paraiḥ pūrvasūtre phalotpattāvanapekṣatvamasminsūtre vidyotpattau karmāpekṣitatvamityevoktam, tathāpyaśvavadityatra yathā'śvo na lāṅgalākarṣaṇe viniyujyate, rathacaryāyāntu yujyate, evamāśramakarmāṇi vidyayā phalotpattau nāpekṣyante, utpattau tvapekṣyanta iti, bhāṣyoktatvāt phalotpattāvanapekṣāṣyasminnadhikaraṇe pratipādyata ityabhipretya dūṣaṇamuktamiti draṣṭavyam | anantarādhi-karaṇapūrvapakṣaheturiti - ādyasūtrāpekṣayā anantarādhikaraṇe ityarthaḥ || | || || iti sarvāpekṣādhikaraṇam

3.4.28

दूषयति - शङ्का तावदयुक्तेति । तथापीति वैयथ्र्यमिति - यमाद्यपेक्षयैव शमदमादेर्विरोधप्रसक्तिसत्त्वेन तदनुपेक्षया साकं विरोधाभावात् विरोधसूचकस्य अपीत्येतस्य वैयथ्यम्, ततश्च तथापीत्यस्य यज्ञाद्यपेक्षायामपीत्येवार्थो न तु यज्ञाद्यपेक्षत्वेपीत्यर्थ इति

dūṣayati - śaṅkā tāvadayukteti | tathāpīti vaiyathryamiti - yamādyapekṣayaiva śamadamādervirodhaprasaktisattvena tadanupekṣayā sākaṃ virodhābhāvāt virodhasūcakasya apītyetasya vaiyathyam, tataśca tathāpītyasya yajñādyapekṣāyāmapītyevārtho na tu yajñādyapekṣatvepītyartha iti

3.4.30

भावः । पूर्वसूत्रविवक्षितस्येति - स्तुत्यर्थपरत्वनिरासस्येत्यर्थः । ततोपि वरमिति - विविदितषासंयोगसमर्थनपरे पूर्वसूत्रे स्तुत्यर्थत्वनिरासस्याऽपेक्षिततया तत्रैव तन्निरासस्योचितत्वादिति भावः ।। । ।। ।। इति शमदमाद्यधिकरणम् ।। अस्ति नेति विचार्यत इति - प्राणविदामिति शेषः । प्राणविद्यानिष्ठस्यापीति - ननु वामदेव्योपासननिष्ठस्य "न काञ्चन परिहरेत्तद्व्रत'मिति सर्वस्त्र्यपरिहारानुमतिदर्शनात्, किं पुनन्र्यायेन ब्राहृविदामपि सर्वस्त्र्यपरिहारप्रसङ्गः । यदि च विद्यान्तरप्रकरणे श्रुतस्य विद्यान्तरान्वये प्रमाणाभावात् वामदेव्योपासनाङ्गस्य सर्वस्त्र्यपरिहारस्य न ब्राहृविदः प्रसक्तिरस्तीति, तर्हि प्राणविद्याङ्गभूतस्य सर्वान्नीनत्वस्य न ब्राहृविदि प्रसक्तिरस्तीति चेन्न, वामदेव्योपासने "न काञ्चन परिहरेत्तद्व्रत'मिति सर्वस्त्र्यपरिहरणे विस्पष्टविधिविभक्तिश्रवणेन विधेयत्वावगमेपीह तादृशविधिप्रत्ययाभावेन सर्वान्नीनत्वस्य्राङ्गत्वेन विधानाभावेन "एवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते' इत्यादिवत् "न ह वा एवंविदि किञ्चनाऽनन्नं भवति' इत्यत्रापि अभक्ष्यभक्षणकृतदोषाभावमात्रप्रतिपादनपरत्वे सिद्धे किमिदं । कामकृतेष्यभक्षणे दोषाभावप्रतिपादनपरम्, उत प्रामादिक एवेति चिन्ताया एवास्मन्नधिकरणे प्रवृत्ततयगा तत्र च प्राणविद्यायाः कामकारस्थलेऽपि अन्नदोषास्पर्शरूपफल-सामथ्र्ये पूर्वपक्षिणोपक्षिप्ते सति यदि प्राणविद्याया अपि ईदृशं सामथ्र्यम्, तर्हि सर्वविद्यश्रेष्ठाया ब्राहृविद्याया अपि कामकृताभक्ष्यभक्षणकृतदोषासस्पर्शहेतुत्वं किन्न स्यादिति यदि कश्चिच्चोदयेत्, तम्प्रति तदपि पूर्वपक्षिणो नानिष्टमित्येवं परत्वादस्य ग्रन्थस्य न दोषगन्ध इति ध्येयम् । पूर्वपक्षभिप्रेतेति - यद्यपि प्राणविद्याविषयविचारे न ब्राहृविद्याया सङ्गति-रस्ति, तन्मात्रपर्यवसितत्वादस्य विचारस्य, नहि ब्राहृविदः सर्वान्नीनत्वसदसद्भावयोः पूर्वोत्तरपक्षफलत्वपिति शक्यते वक्तुम्, सिद्धान्ते ब्राहृविदः सर्वान्नीनत्वाभावस्य प्राणविदः सर्वान्नीनत्वाभावे साधकत्वोपन्यासेन फलत्वासम्भवात् । ब्राहृविदामपीति - ननु ब्राहृविदां दोषसत्त्व्#ेपि "न ह वा एवंविदि किञ्चनाऽनन्नं भवति' इति प्राणविदां दोषाभावकीर्तनान्ना-

bhāvaḥ | pūrvasūtravivakṣitasyeti - stutyarthaparatvanirāsasyetyarthaḥ | tatopi varamiti - vividitaṣāsaṃyogasamarthanapare pūrvasūtre stutyarthatvanirāsasyā'pekṣitatayā tatraiva tannirāsasyocitatvāditi bhāvaḥ || | || || iti śamadamādyadhikaraṇam || asti neti vicāryata iti - prāṇavidāmiti śeṣaḥ | prāṇavidyāniṣṭhasyāpīti - nanu vāmadevyopāsananiṣṭhasya "na kāñcana pariharettadvrata'miti sarvastryaparihārānumatidarśanāt, kiṃ punanryāyena brāhṛvidāmapi sarvastryaparihāraprasaṅgaḥ | yadi ca vidyāntaraprakaraṇe śrutasya vidyāntarānvaye pramāṇābhāvāt vāmadevyopāsanāṅgasya sarvastryaparihārasya na brāhṛvidaḥ prasaktirastīti, tarhi prāṇavidyāṅgabhūtasya sarvānnīnatvasya na brāhṛvidi prasaktirastīti cenna, vāmadevyopāsane "na kāñcana pariharettadvrata'miti sarvastryapariharaṇe vispaṣṭavidhivibhaktiśravaṇena vidheyatvāvagamepīha tādṛśavidhipratyayābhāvena sarvānnīnatvasyrāṅgatvena vidhānābhāvena "evaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyate' ityādivat "na ha vā evaṃvidi kiñcanā'nannaṃ bhavati' ityatrāpi abhakṣyabhakṣaṇakṛtadoṣābhāvamātrapratipādanaparatve siddhe kimidaṃ | kāmakṛteṣyabhakṣaṇe doṣābhāvapratipādanaparam, uta prāmādika eveti cintāyā evāsmannadhikaraṇe pravṛttatayagā tatra ca prāṇavidyāyāḥ kāmakārasthale'pi annadoṣāsparśarūpaphala-sāmathrye pūrvapakṣiṇopakṣipte sati yadi prāṇavidyāyā api īdṛśaṃ sāmathryam, tarhi sarvavidyaśreṣṭhāyā brāhṛvidyāyā api kāmakṛtābhakṣyabhakṣaṇakṛtadoṣāsasparśahetutvaṃ kinna syāditi yadi kaściccodayet, tamprati tadapi pūrvapakṣiṇo nāniṣṭamityevaṃ paratvādasya granthasya na doṣagandha iti dhyeyam | pūrvapakṣabhipreteti - yadyapi prāṇavidyāviṣayavicāre na brāhṛvidyāyā saṅgati-rasti, tanmātraparyavasitatvādasya vicārasya, nahi brāhṛvidaḥ sarvānnīnatvasadasadbhāvayoḥ pūrvottarapakṣaphalatvapiti śakyate vaktum, siddhānte brāhṛvidaḥ sarvānnīnatvābhāvasya prāṇavidaḥ sarvānnīnatvābhāve sādhakatvopanyāsena phalatvāsambhavāt | brāhṛvidāmapīti - nanu brāhṛvidāṃ doṣasattv#ेpi "na ha vā evaṃvidi kiñcanā'nannaṃ bhavati' iti prāṇavidāṃ doṣābhāvakīrtanānnā-

3.4.32

भक्ष्यभक्षणदोष इति चेन्न, "एवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते' इति ब्राहृविद्विषयेति दोषाभावदर्शनसाम्यात्, यदि च "नाविरतो दुश्चरितात्' इति दुश्चरितस्य निषिद्धतया तद्वचनं प्रामादिकविषयमिति, तर्हि "प्राणसंशयभाषन्नो योऽन्नमत्ति यतस्ततः । लिष्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा' इति तस्मात् "ब्रााहृणः सुरां न पिबेत्' इत्यादिक्लृप्तसामान्य-शास्त्राविरोधेनैव "न ह वा एवंविदी'ति शास्त्रस्य कल्प्यविधिभावस्य निर्वाह्रत्वात्, यद्वा नायं फलविधिः, क्लृप्तो हि विशेषविधिः सामान्यविधिं बाधते, अत्र क्लृप्तसामान्यविधिविरोधे " न ह वा एवं विदि किञ्चनानन्नं भवति' इत्यस्य फलविधिकल्पनायोगेन अर्थवादत्वस्यैव युक्तत्वात्, न चैवं "एवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते' इत्यादेरपि स्तुतिमात्रत्वप्रसङ्गः, पाष्मनामश्लेषाभावे अनिर्मोक्षप्रसङ्गेन सकलपापाश्लेषस्य मोक्षविधिशास्त्रापेक्षितत्वेन फलविधित्वस्य वक्तव्यत्वात्, प्राणविद्यायाश्च च्येष्ठत्वश्रेष्ठत्वादिफलकत्वेन फलाकाङ्क्षाया अभावात्, "स होवाच किम्मेऽन्नं भविष्यतीति यत्किञ्चिदिद-माश्वम्य आशकुनिम्य इति होचुः तद्वा एतदनस्यान्नम्' इति श्वपर्यन्तप्राणिजाते विहितस्य प्राणविद्याङ्गस्य प्राणान्नत्व-चिन्तनस्य स्तुतिः क्रियते "न ह वा एवंविदि किञ्जनानन्नं भवति' इति, अतः फलविधित्वाभावात् प्राणविदः प्राणात्यय एव सर्वान्ननुमतिः, अनाविष्कुर्वत्रन्वद्या'दित्यत्र क्लृप्ततैव विशेषविधेः "नाविरतो दुश्चरिता'दिति

bhakṣyabhakṣaṇadoṣa iti cenna, "evaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyate' iti brāhṛvidviṣayeti doṣābhāvadarśanasāmyāt, yadi ca "nāvirato duścaritāt' iti duścaritasya niṣiddhatayā tadvacanaṃ prāmādikaviṣayamiti, tarhi "prāṇasaṃśayabhāṣanno yo'nnamatti yatastataḥ | liṣyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā' iti tasmāt "brāाhṛṇaḥ surāṃ na pibet' ityādiklṛptasāmānya-śāstrāvirodhenaiva "na ha vā evaṃvidī'ti śāstrasya kalpyavidhibhāvasya nirvāhratvāt, yadvā nāyaṃ phalavidhiḥ, klṛpto hi viśeṣavidhiḥ sāmānyavidhiṃ bādhate, atra klṛptasāmānyavidhivirodhe " na ha vā evaṃ vidi kiñcanānannaṃ bhavati' ityasya phalavidhikalpanāyogena arthavādatvasyaiva yuktatvāt, na caivaṃ "evaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyate' ityāderapi stutimātratvaprasaṅgaḥ, pāṣmanāmaśleṣābhāve anirmokṣaprasaṅgena sakalapāpāśleṣasya mokṣavidhiśāstrāpekṣitatvena phalavidhitvasya vaktavyatvāt, prāṇavidyāyāśca cyeṣṭhatvaśreṣṭhatvādiphalakatvena phalākāṅkṣāyā abhāvāt, "sa hovāca kimme'nnaṃ bhaviṣyatīti yatkiñcidida-māśvamya āśakunimya iti hocuḥ tadvā etadanasyānnam' iti śvaparyantaprāṇijāte vihitasya prāṇavidyāṅgasya prāṇānnatva-cintanasya stutiḥ kriyate "na ha vā evaṃvidi kiñjanānannaṃ bhavati' iti, ataḥ phalavidhitvābhāvāt prāṇavidaḥ prāṇātyaya eva sarvānnanumatiḥ, anāviṣkurvatranvadyā'dityatra klṛptataiva viśeṣavidheḥ "nāvirato duścaritā'diti

3.4.33

विशेषशासि#ेण सङ्कुचितविषयत्वम्, इह तु क्लृप्तसामान्यशास्त्रानुरीधेन "न ह वा एवंविदि' इत्यस्य विधिकल्पनाभङ्ग इति विवेकः, केचित्तु परमतवद्वामदव्योपासकस्य सर्वस्त्र्यपरिहारवत् प्राणविद्यानिष्ठस्य तदङ्गतया सर्वान्नानुमतिर्विर्धीयत इति पूर्वपक्षं कृत्वा सिद्धान्तमपि तथैव वणयन्ति, परापरमतदूषणपरस्य टीका ग्रन्थस्य च परापरोक्तसूत्राक्षरयोजनामात्रदूषण-परतया विरोधप्रसङ्गो नास्तीति प्रतिपादयन्ति । ज्ञानस्य फलत्वादिति - अङ्गभूतज्ञानस्य फलत्वेन कीर्तनादपापश्लोप-श्रवणवदर्थवाद इत्यर्थः ।। । ।। ।। इति सर्वान्ननुमत्यधिकरणम्

viśeṣaśāsi#ेṇa saṅkucitaviṣayatvam, iha tu klṛptasāmānyaśāstrānurīdhena "na ha vā evaṃvidi' ityasya vidhikalpanābhaṅga iti vivekaḥ, kecittu paramatavadvāmadavyopāsakasya sarvastryaparihāravat prāṇavidyāniṣṭhasya tadaṅgatayā sarvānnānumatirvirdhīyata iti pūrvapakṣaṃ kṛtvā siddhāntamapi tathaiva vaṇayanti, parāparamatadūṣaṇaparasya ṭīkā granthasya ca parāparoktasūtrākṣarayojanāmātradūṣaṇa-paratayā virodhaprasaṅgo nāstīti pratipādayanti | jñānasya phalatvāditi - aṅgabhūtajñānasya phalatvena kīrtanādapāpaślopa-śravaṇavadarthavāda ityarthaḥ || | || || iti sarvānnanumatyadhikaraṇam

3.4.35

किं विद्याङ्गभूतानीति - विद्याङ्गभूतान्याश्रमकर्माणि नवेति विचारः, आश्रमकर्माणीत्यस्य विवरणं केवलाश्रमिणोपीति, न तु विद्याङ्गभूतान्याश्रमकर्माणीति पक्षनिर्देश इति मन्तव्यम्, विद्याङ्गभूतानामाश्रमकर्भत्वस्यैवाऽस्मिन्नधिकरणे सिषाधयिषितत्वादिति द्रष्टव्यम् । केवलाश्रमाङ्गत्वमिति - आश्रमशब्देन तद्वान् पुरुष उच्यते, आश्रमनि#ेष्ठपुरुषार्थत्व-मित्यर्थः, अथवा केवल आश्रमो यस्येति बहुव्रीहिः पुरुषो अन्यपदार्थः । कर्मान्तरत्वे सतीत्यादि - अयमि#ान्वयः-नित्या-नित्यसंयोगविरोधप्रसङ्गेन एकस्य कर्मणो विनियोगपृथकत्वस्याप्यभावेन च कर्मान्तरत्वे सति विद्याभ्गसूतानां केवलाश्रमाभ्गत्वासम्भवात् तान्यमुसुक्षोर्नानुष्ठेयानि, विनियोगपृथकत्वेन नित्यानित्यसयोगविरोधाभावात्, कर्मान्तरत्वं नास्ति चेत्, विद्याङ्गानामेव तेषां केवलाश्रमाङ्गत्वस्भवात् केवलाश्रमिणोप्यनूष्ठेयानीति । अनुष्ठानञ्च विरुद्धमिति - वास्तवस्य विरोधस्य न वाक्यसहरुोणापि निवृत्तिर्यक्तेत्यर्थः, एतेन, "एकस्य तूभयत्वेसयोगपृथकत्वम्' इति पूर्वतन्त्राधि-करणमपि आक्षिप्तं द्रष्टव्यम् ।। । ।। नित्यानित्यसंयोगविरोधपरिहारः सूत्रद्वयफलमिति - अयम्भावः - सिद्धरूपेस्तुनि नित्यत्वानित्यत्वादेरिव नित्यत्वकाभ्यत्वयोर्न वस्तुतो विरोधः, षोडशिग्रहणे कर्तव्यत्वाकर्तव्यत्वर्यारिव सम्भवात्, अपितु एकस्य वाक्यस्य उभयबोधकत्वासम्भवात्, विध्येकावसेये च प्रमाणान्तराप्रवृत्तेः विरोधो वक्तव्यः, अत्र तु विनियोवक-प्रमाणद्वयमप्यस्ति, तत्र प्रमाणद्वयवशादुमयार्थत्वेन विरोध, ननु विद्याया नित्यसमीहितफलत्वाभावतदङ्गत्वेना-ऽनुष्ठीयमानस्य नित्यत्वं न स्यात्, ततश्च विद्यार्थत्वं कर्म कुर्वतः प्रत्यवायपरिहाराय नित्यपयोयोऽपि पृथकर्तव्यः, न चैवं नित्यप्रयोगस्यैवाऽनित्यत्वं स्यादिति, चेन्न, अथा स्वर्माथेर् ह्रग्निहोत्रप्रयोगः काभ्यो नैमित्तिको वा नित्यमधि-

kiṃ vidyāṅgabhūtānīti - vidyāṅgabhūtānyāśramakarmāṇi naveti vicāraḥ, āśramakarmāṇītyasya vivaraṇaṃ kevalāśramiṇopīti, na tu vidyāṅgabhūtānyāśramakarmāṇīti pakṣanirdeśa iti mantavyam, vidyāṅgabhūtānāmāśramakarbhatvasyaivā'sminnadhikaraṇe siṣādhayiṣitatvāditi draṣṭavyam | kevalāśramāṅgatvamiti - āśramaśabdena tadvān puruṣa ucyate, āśramani#ेṣṭhapuruṣārthatva-mityarthaḥ, athavā kevala āśramo yasyeti bahuvrīhiḥ puruṣo anyapadārthaḥ | karmāntaratve satītyādi - ayami#ाnvayaḥ-nityā-nityasaṃyogavirodhaprasaṅgena ekasya karmaṇo viniyogapṛthakatvasyāpyabhāvena ca karmāntaratve sati vidyābhgasūtānāṃ kevalāśramābhgatvāsambhavāt tānyamusukṣornānuṣṭheyāni, viniyogapṛthakatvena nityānityasayogavirodhābhāvāt, karmāntaratvaṃ nāsti cet, vidyāṅgānāmeva teṣāṃ kevalāśramāṅgatvasbhavāt kevalāśramiṇopyanūṣṭheyānīti | anuṣṭhānañca viruddhamiti - vāstavasya virodhasya na vākyasaharuोṇāpi nivṛttiryaktetyarthaḥ, etena, "ekasya tūbhayatvesayogapṛthakatvam' iti pūrvatantrādhi-karaṇamapi ākṣiptaṃ draṣṭavyam || | || nityānityasaṃyogavirodhaparihāraḥ sūtradvayaphalamiti - ayambhāvaḥ - siddharūpestuni nityatvānityatvāderiva nityatvakābhyatvayorna vastuto virodhaḥ, ṣoḍaśigrahaṇe kartavyatvākartavyatvaryāriva sambhavāt, apitu ekasya vākyasya ubhayabodhakatvāsambhavāt, vidhyekāvaseye ca pramāṇāntarāpravṛtteḥ virodho vaktavyaḥ, atra tu viniyovaka-pramāṇadvayamapyasti, tatra pramāṇadvayavaśādumayārthatvena virodha, nanu vidyāyā nityasamīhitaphalatvābhāvatadaṅgatvenā-'nuṣṭhīyamānasya nityatvaṃ na syāt, tataśca vidyārthatvaṃ karma kurvataḥ pratyavāyaparihārāya nityapayoyo'pi pṛthakartavyaḥ, na caivaṃ nityaprayogasyaivā'nityatvaṃ syāditi, cenna, athā svarmāther hragnihotraprayogaḥ kābhyo naimittiko vā nityamadhi-

3.4.37

रुत्यैव निविशत इति न्यायात नित्यप्रयोगं विकृत्य प्रयोगस्य उभयत्राप्यविशेषात् नित्यविधेः प्रयोजकत्वमात्रं बाधित्वा निविशते; यथा "यदि राजन्यं वैश्यं वा याजयेत् स यदि सोमं विभक्षयिष्येत्, न्यग्रोधस्तिभिनीराह्मत्य ताः संपिष्य दध्नयुन्मृज्य तमस्मै मक्ष प्रयच्छेन्न सोमम्' इति नित्यं सोमं विकृत्यैव निविशते, न तावता नित्यप्योगस्याऽनित्यतापत्ति, एवमिहापि न विरोध इति भावः । न त्वेकस्येति - फलमिति शेथः ।। । ।। भाष्ये-कर्मस्वरूपभेदे प्रमाणाभावाञ्चेति, मासाग्निहोत्रे सन्निहिताग्निहोत्रहोमासम्भवेनाऽनुवादत्वासम्भवेन विधित्वे सिद्धे विहितस्य विधानायागेन विहितात्प्रसिद्धा-ग्निहोत्रहोमात् अस्य होमस्याऽन्यत्वसिद्धौ तत्र वर्तमानमाख्यातपरतन्त्रमग्निहोत्रमिति नाम्ना प्रसिद्धाग्निहोत्रप्रत्यभिज्ञापन-समर्थमिति तत्र प्रकरणभेदात् कर्मान्तरत्वमस्तु नाम्, इह तु यज्ञादिषु विधेरश्रवणात् विद्यायामेव विधिश्रवणेन न प्रसिद्धयज्ञापेक्षयैषा भेदः, नन्विहापीष्यमाणविद्योद्दोन यज्ञादिकमेव विधयम्,न तु विद्या, तस्याः फलत्वेन विधेयत्वा-यागात् अग्निहोत्रतुल्यत्वमेव, न च प्रसिद्धस्यैव यज्ञादेः फलसम्बन्धितया विधानमस्त्विति वाच्यम्, तर्हि प्रसिद्धस्यैवाग्नि-होत्रस्य माससम्बन्धितया विधानप्रसङ्गात् । अतो मासाग्निहोत्रभेदवत् इह यज्ञादिशब्दोपात्तस्य प्रसिद्धयज्ञादेरनन्वत्वे प्रसिद्धयज्ञादीनां मध्य कस्य रूपमतिदिश्य इति दुज्र्ञानत्वात्, यज्ञादिनाम्ना द्रव्यदेवताद्यतिदेशे देवतोद्देश्यकद्रव्यत्याग-त्वादिरूपयज्ञादि#ाब्दप्रवृविनिमित्तप्राप्तेरनिवार्यत्वेन विधेयस्य कर्मणो यज्ञादिभिन्नत्वासम्भवाच्च, "यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथमः' "यज्ञानां यपयज्ञोस्मि "भोक्तारं यज्ञतपसाम्' इत्यादिष्विव प्रसिद्धयज्ञादिपरत्वमेव युक्तमिति भावः ।। । ।। आदि-शब्दो यज्ञादिवाक्पर इति - यज्ञादीनां प्रतिपादकं वाक्यं यज्ञादिवाक्यं "कषाये कमर्भिः पके' इत्यादिकं गृह्रते । अङ्गत्वं वदतेति अयमिहान्वयः-अङ्गत्वं वदता "यज्ञेन दानेने'त्यादिना ये निर्दिष्टाः तानेवाङ्गत्वेन किञ्चित्कारं वदद्वाक्यमपि यज्ञादि-

rutyaiva niviśata iti nyāyāta nityaprayogaṃ vikṛtya prayogasya ubhayatrāpyaviśeṣāt nityavidheḥ prayojakatvamātraṃ bādhitvā niviśate; yathā "yadi rājanyaṃ vaiśyaṃ vā yājayet sa yadi somaṃ vibhakṣayiṣyet, nyagrodhastibhinīrāhmatya tāḥ saṃpiṣya dadhnayunmṛjya tamasmai makṣa prayacchenna somam' iti nityaṃ somaṃ vikṛtyaiva niviśate, na tāvatā nityapyogasyā'nityatāpatti, evamihāpi na virodha iti bhāvaḥ | na tvekasyeti - phalamiti śethaḥ || | || bhāṣye-karmasvarūpabhede pramāṇābhāvāñceti, māsāgnihotre sannihitāgnihotrahomāsambhavenā'nuvādatvāsambhavena vidhitve siddhe vihitasya vidhānāyāgena vihitātprasiddhā-gnihotrahomāt asya homasyā'nyatvasiddhau tatra vartamānamākhyātaparatantramagnihotramiti nāmnā prasiddhāgnihotrapratyabhijñāpana-samarthamiti tatra prakaraṇabhedāt karmāntaratvamastu nām, iha tu yajñādiṣu vidheraśravaṇāt vidyāyāmeva vidhiśravaṇena na prasiddhayajñāpekṣayaiṣā bhedaḥ, nanvihāpīṣyamāṇavidyoddona yajñādikameva vidhayam,na tu vidyā, tasyāḥ phalatvena vidheyatvā-yāgāt agnihotratulyatvameva, na ca prasiddhasyaiva yajñādeḥ phalasambandhitayā vidhānamastviti vācyam, tarhi prasiddhasyaivāgni-hotrasya māsasambandhitayā vidhānaprasaṅgāt | ato māsāgnihotrabhedavat iha yajñādiśabdopāttasya prasiddhayajñāderananvatve prasiddhayajñādīnāṃ madhya kasya rūpamatidiśya iti dujrñānatvāt, yajñādināmnā dravyadevatādyatideśe devatoddeśyakadravyatyāga-tvādirūpayajñādi#ाbdapravṛvinimittaprāpteranivāryatvena vidheyasya karmaṇo yajñādibhinnatvāsambhavācca, "yajño'dhyayanaṃ dānamiti prathamaḥ' "yajñānāṃ yapayajñosmi "bhoktāraṃ yajñatapasām' ityādiṣviva prasiddhayajñādiparatvameva yuktamiti bhāvaḥ || | || ādi-śabdo yajñādivākpara iti - yajñādīnāṃ pratipādakaṃ vākyaṃ yajñādivākyaṃ "kaṣāye kamarbhiḥ pake' ityādikaṃ gṛhrate | aṅgatvaṃ vadateti ayamihānvayaḥ-aṅgatvaṃ vadatā "yajñena dānene'tyādinā ye nirdiṣṭāḥ tānevāṅgatvena kiñcitkāraṃ vadadvākyamapi yajñādi-

3.4.39

पर्यायधर्मकर्मादिशब्देन निर्दिशतीत्यर्थः इति । ततश्च तत्रापि वाक्ये प्रसिद्धविलक्षणधर्मभ्रान्तिः कार्योति भावः । सिद्धवदिति - सिद्धवन्निदेशरूपादित्यर्थः । "अग्निहोत्रं जुहोति' इत्यादौ हि साध्यावस्तार्थाभिधायित्वस्वभावेना-ऽऽख्यातेनापूवर्म् रूपमुत्पाद्यते, नैव कृदन्तेषु यज्ञादिशब्देष्वित्यर्थः ।। । ।। ।। इति विहिंतत्वाधिकरणम् ।। अकृतदार इति - समावृत्य अकृतविवाह इत्यर्थः

paryāyadharmakarmādiśabdena nirdiśatītyarthaḥ iti | tataśca tatrāpi vākye prasiddhavilakṣaṇadharmabhrāntiḥ kāryoti bhāvaḥ | siddhavaditi - siddhavannideśarūpādityarthaḥ | "agnihotraṃ juhoti' ityādau hi sādhyāvastārthābhidhāyitvasvabhāvenā-''khyātenāpūvarm rūpamutpādyate, naiva kṛdanteṣu yajñādiśabdeṣvityarthaḥ || | || || iti vihiṃtatvādhikaraṇam || akṛtadāra iti - samāvṛtya akṛtavivāha ityarthaḥ

3.4.40

भूयोधर्माल्पधर्मकयोः भक्तिप्रपत्त्योव्र्यभिचारादाह - शक्तमिति । पारिव्राज्यव्यावृत्त्यर्थमिति - ननु मृतभार्यस्याकृतदारस्य वा दारालाभेन दारसाध्याश्रमासम्भव्रेपि सन्यासाश्रमस्य सम्भवात् किमित्यनाश्रमित्वं स्त्रोदव्यमिति शङ्काव्यावृत्यर्थम् अवैराग्ये सतीत्युक्तमित्यर्थः । परे चेत्यादि - आश्रमबहिष्ठनम्नचर्यास्मरणपरमिति । आश्रमासाधारणधर्मबहिर्भूतनग्नचर्या-स्मरणपरमित्यर्थः, यद्यपि शाङ्करभाष्ये सवर्तकप्रभृतीनाच्च नग्नचर्यादियोगात् अनपेक्षिताश्रमकर्मणामपि महायोगित्वं स्मर्यत इति महायोगित्वस्यैव स्मर्यमाणत्वमुक्तम्, न तु नम्नचर्यायाः, तथापि नग्नचर्यावदो महायोगित्वं स्मयर्त इत्युक्ते महायोगिनो नग्नचर्या स्मर्यत

bhūyodharmālpadharmakayoḥ bhaktiprapattyovryabhicārādāha - śaktamiti | pārivrājyavyāvṛttyarthamiti - nanu mṛtabhāryasyākṛtadārasya vā dārālābhena dārasādhyāśramāsambhavrepi sanyāsāśramasya sambhavāt kimityanāśramitvaṃ strodavyamiti śaṅkāvyāvṛtyartham avairāgye satītyuktamityarthaḥ | pare cetyādi - āśramabahiṣṭhanamnacaryāsmaraṇaparamiti | āśramāsādhāraṇadharmabahirbhūtanagnacaryā-smaraṇaparamityarthaḥ, yadyapi śāṅkarabhāṣye savartakaprabhṛtīnācca nagnacaryādiyogāt anapekṣitāśramakarmaṇāmapi mahāyogitvaṃ smaryata iti mahāyogitvasyaiva smaryamāṇatvamuktam, na tu namnacaryāyāḥ, tathāpi nagnacaryāvado mahāyogitvaṃ smayarta ityukte mahāyogino nagnacaryā smaryata

3.4.42

इत्युक्तप्रायत्वात् तथोक्तमिति द्रष्टव्यम्, ननु नग्नचर्यायोगात् अनपेक्षिताश्रमकर्मणां महायोगित्वं स्मर्यत इति किमभिप्रेतम्, नग्न-चार्यायोगात् महायोगित्वं स्मर्यत इत्यन्वयोंऽभिप्रेतः,ततश्च "अपि स्मर्यते' इति सूत्रस्य "विशेषानुग्रहश्च' इतिसूत्रस्य चासाधा-रणधर्मानुग्राह्रत्वपरत्वम्, उत न्गचर्यायोगादनपेक्षिताश्रमकर्मणामित्यन्वयो-ऽभिप्रेतः, ततश्च "अन्तरा चापि तु तद्दृष्टेः' इति- सूत्रस्य च "अपि स्मर्यत' इति सूत्रस्य चाश्रमकर्मानपेक्षत्वपरत्वमिति विकल्पमभिप्रेत्य प्रथमं दूषयति । विद्यायास्साधारणधर्मा-नुग्राह्रत्व इति - अतस्सूत्रदूयस्येति । साधारणधर्मानुग्रह-परत्वमिति शेषः, द्वितीयं दूषयति - उन्मत्तचर्यास्मरणेनेति । दृष्टे सम्भवतीति - आश्रमकर्मसाध्यस्यादृष्टस्थानेनानुत्पत्तेः माहात्म्याच्छादनं दृष्टमेव प्रयोजनमिति भावः । विध्यन्तरादर्शनादिति - "तपसा ब्राहृचर्याण श्रद्धया विद्यया आत्मानमन्विष्ये'दिति भावः ।। । ।। ।। इति विधुराधिकरणम्

ityuktaprāyatvāt tathoktamiti draṣṭavyam, nanu nagnacaryāyogāt anapekṣitāśramakarmaṇāṃ mahāyogitvaṃ smaryata iti kimabhipretam, nagna-cāryāyogāt mahāyogitvaṃ smaryata ityanvayoṃ'bhipretaḥ,tataśca "api smaryate' iti sūtrasya "viśeṣānugrahaśca' itisūtrasya cāsādhā-raṇadharmānugrāhratvaparatvam, uta ngacaryāyogādanapekṣitāśramakarmaṇāmityanvayo-'bhipretaḥ, tataśca "antarā cāpi tu taddṛṣṭeḥ' iti- sūtrasya ca "api smaryata' iti sūtrasya cāśramakarmānapekṣatvaparatvamiti vikalpamabhipretya prathamaṃ dūṣayati | vidyāyāssādhāraṇadharmā-nugrāhratva iti - atassūtradūyasyeti | sādhāraṇadharmānugraha-paratvamiti śeṣaḥ, dvitīyaṃ dūṣayati - unmattacaryāsmaraṇeneti | dṛṣṭe sambhavatīti - āśramakarmasādhyasyādṛṣṭasthānenānutpatteḥ māhātmyācchādanaṃ dṛṣṭameva prayojanamiti bhāvaḥ | vidhyantarādarśanāditi - "tapasā brāhṛcaryāṇa śraddhayā vidyayā ātmānamanviṣye'diti bhāvaḥ || | || || iti vidhurādhikaraṇam

3.4.42

अवकीर्णिपशुश्च तद्वदिति - "अवकीर्णिपशुश्च तद्वदाधानस्याऽप्राप्तकालत्वात्' इति जैमिनिसूत्रम्, अवकीर्णिनां ब्राहृचयर्-प्रच्युतानां "ब्राहृचार्यवकीर्णी नैॠतं गर्दभमालभेत' इति स्मृतिविहितनैर्ॠतपशुरूपं प्राश्चित्तं सिद्धंकृत्व तत्राऽग्नि-र्वचारितः, तदधिकरणमित्थम्-"यदाह्यवनीये गुहोती'ति सर्वेषां होमानामाहवनीयाधारत्वविधेरवकीर्णी ययाऽवकीर्णः, तया सह वा भार्यामधिगम्य वा अग्नीनाधाय आहवनीये अवकीर्णिपशुं करोतु इति पूर्वपक्षं कृत्वा "जायापती अग्निमादधीयाताम्' इत्याथानस्य दम्पत्तिकर्तृकत्वस्मरणेन परिस्त्रया सहाग्न्याधानासम्भवात् "अविष्लुतब्राहृचर्यो लक्षण्यां स्त्रियमुद्वहेत्' इत्यस्खलितब्राहृचर्यस्य विवाहविधानेन अकृतप्रायश्चितस्य विवाहायोणाच्च अग्न्याधानासम्भवात् उपनयन-होमवत् लौकिकाग्नावेवावकीर्णिपशुरिति पूर्वाधिकरणे लौकिकाभावेव उपनयनहौजः समावर्तनानन्तरं नुतस्यदारपरिग्रहस्य उपनयनात्पूर्वमसम्भवेन अग्न्याधानरहितस्य माणवकस्याऽऽहवनीयाभावात् लौकिकाग्नावेवोपनयनहोम इति निरूपितम्, तदर्थस्सूत्रे तद्विदिति परामृश्यते ।। । ।। इदञ्चोद्यसूत्रमिति - अस्योपपातकत्वप्रतिपादनपूर्वकप्रायश्चित्तसद्भावप्रतिपादनमुखेन ब्राहृविद्याधिकारप्रतिपादनपरत्वा-देवमुक्तम्, प्रायश्चित्तसद्भावमात्रप्रतिपादनपरत्वे तु सिद्धान्तसूत्रत्वमेव, नहि सामान्यमुखेन प्रवृत्तौ नैर्ॠतपशुः "आरूढो नैष्ठिकं धर्मम्' इति स्मूत्या विशेषविषययापि न सङ्कोचमर्हति, स्मृतेर्नैष्ठिकरूपब्राहृचारिविशेषविषयत्वेऽपि "प्रायश्चित्तं न पश्यामि' इति

avakīrṇipaśuśca tadvaditi - "avakīrṇipaśuśca tadvadādhānasyā'prāptakālatvāt' iti jaiminisūtram, avakīrṇināṃ brāhṛcayar-pracyutānāṃ "brāhṛcāryavakīrṇī naiṝtaṃ gardabhamālabheta' iti smṛtivihitanairṝtapaśurūpaṃ prāścittaṃ siddhaṃkṛtva tatrā'gni-rvacāritaḥ, tadadhikaraṇamittham-"yadāhyavanīye guhotī'ti sarveṣāṃ homānāmāhavanīyādhāratvavidheravakīrṇī yayā'vakīrṇaḥ, tayā saha vā bhāryāmadhigamya vā agnīnādhāya āhavanīye avakīrṇipaśuṃ karotu iti pūrvapakṣaṃ kṛtvā "jāyāpatī agnimādadhīyātām' ityāthānasya dampattikartṛkatvasmaraṇena paristrayā sahāgnyādhānāsambhavāt "aviṣlutabrāhṛcaryo lakṣaṇyāṃ striyamudvahet' ityaskhalitabrāhṛcaryasya vivāhavidhānena akṛtaprāyaścitasya vivāhāyoṇācca agnyādhānāsambhavāt upanayana-homavat laukikāgnāvevāvakīrṇipaśuriti pūrvādhikaraṇe laukikābhāveva upanayanahaujaḥ samāvartanānantaraṃ nutasyadāraparigrahasya upanayanātpūrvamasambhavena agnyādhānarahitasya māṇavakasyā''havanīyābhāvāt laukikāgnāvevopanayanahoma iti nirūpitam, tadarthassūtre tadviditi parāmṛśyate || | || idañcodyasūtramiti - asyopapātakatvapratipādanapūrvakaprāyaścittasadbhāvapratipādanamukhena brāhṛvidyādhikārapratipādanaparatvā-devamuktam, prāyaścittasadbhāvamātrapratipādanaparatve tu siddhāntasūtratvameva, nahi sāmānyamukhena pravṛttau nairṝtapaśuḥ "ārūḍho naiṣṭhikaṃ dharmam' iti smūtyā viśeṣaviṣayayāpi na saṅkocamarhati, smṛternaiṣṭhikarūpabrāhṛcāriviśeṣaviṣayatve'pi "prāyaścittaṃ na paśyāmi' iti

तृतीयोऽध्यायः (cont. 11)

3.4.43

स्मृत्या विशेषविषययापि न सङ्कोचमर्हति, स्मृतेर्नैष्ठिकरूपब्राहृचारिविशेषविषयत्वेऽपि "प्रायश्चित्तं न पश्यामि' इति प्रायश्चित्तदर्शनाभावेन प्रायश्चित्ताभावानुमानम्, तेन च श्रुत्यनुमानमिति विलम्बद्वयमस्ति "यो ब्राहृचार्यवकिरेत्' इति प्रायश्चितश्रुतेः सामान्यमुखेन प्रवृत्ततया सामान्यद्वारा विशेषपर्यवसानमित्येक एव विलम्ब इति प्रायश्चित्तश्रुतेरेव बलीयस्त्वम्, ततः "प्रायश्चित्तं न पश्यामि' इति स्मृतिस्संव्यवहार्यतापादकप्रायश्चित्ताभावपरैवाभ्युपगन्तव्या, ततश्च प्रायश्चित्तसद्भावमात्रपर्यवसितत्वेन चोद्यसूत्रत्वं तन्मुखेन विद्याधिकारप्रतिपादनपर्यन्तत्वमस्य सूत्रस्य प्रकृतोपयोगा-द्वक्तव्यमित्यभिप्रेत्य चोद्यसूत्रत्वमुक्तमिति द्रष्टव्यम्, ननूपकुर्वाणस्येव नैष्ठिकादीनां मध्वशननिषेधस्यादर्शनात् कथं साम्यमित्याशङ्कयाह - भाष्ये तदुक्तं स्मृतिकारैरिति । प्रायश्चित्तञ्च परामृशतीति - ननु प्रायश्चित्तं न प्राङ्#िर्दिष्टम्, ब्राहृचर्याग्नीन्धनभैक्षचरणसत्यवचनमधुमांसगन्धमेंदिस्यप्नेञ्चनाभ्यञ्चनयानोपानच्छत्रकामक्रोधलोभमोहवादवादनस्नान-दन्तधावनहर्षनृत्तगीतादिवर्जनस्यैव प्राङ्निर्दिष्टत्वात्, तद्वयाख्यातृभिश्च उत्तरेषामप्याश्रमाणामिदं वृत्तं द्रष्टव्यम् किमविशेषेण नेत्याह - अविरोधीति । यत्स्वाश्रमाविरुद्धं द्यूतादिवर्जनं तदेव भवति, नतु विरुद्धम्, अतो नाग्नीन्धनं प्रव्रजिते प्राप्नोति, न गुरुकुलवासो वैस्वानसे प्राप्नोति न ब्राहृचर्यं गृस्थे प्राप्नोतीति व्याख्यातम्, ततश्च प्रायश्चितस्या-ऽप्रकृततया नैतच्छब्दस्यप्रायश्चित्तपरामर्शित्वं सम्भवति, अत एव स्वश्रमाविरोधिशब्दः स्त्रीसंसर्गादिनिमिवप्रायश्चितादेः गृहस्थेष्वनापातार्थ इति ग्रन्थोष्यसङ्गतः,स्त्रीसंसर्गादिनिमिवप्रायश्चित्तादेः प्रागनुक्तेरिति चेदत्राहुः, ब्राहृचर्यस्याऽतिदेशे "गर्दभेनावकीर्णी निर्ॠतिं चतुष्पथे यजेत् तस्याजिनमूध्र्ववालं परिधाय लोहितपात्रस्सप्त गृहान् भैक्षं चरेत् कर्माचक्षाणः सम्वत्सरेण शुध्येत्' इति प्रायश्चिवप्रकरणे वक्ष्यमाणस्य प्रायश्चित्तस्य सापवादकमेकं शास्त्रं "कार्यकालं संज्ञापरिभाषम्' इति न्यायेन तदेकवाक्यतापन्नतया ब्राहृचर्योपदेशे तत्प्रायश्चित्तमप्यतिदिष्टं भवतीत्यभिप्रायेण प्रायश्चित्तञ्च परामृशतीत्युपपत्तेरिति, ननु ब्राहृचर्ये निर्दिष्टे "गर्दभेनावकीणी'ति प्रायश्चित्तप्रकरणगतस्योपदिष्टातिदिष्टब्राहृचर्य-साधारण्येनोपदेशत एव प्राप्तिसम्भवात् "उत्तरेषां चैतदविरोधि' इत्यनेनातिदेशो व्यथर् इति चेत्, नूनं भवान् "अनारम्य विदानानां प्रकृतौ वा द्विरुक्तत्वा'दिति न्यायमनालोचितपूर्वी, तथाहि सति उपदिष्टातिदिष्टजुहूसादारण्येन पर्णताया अपि प्राप्तिप्रसङ्गात् यदि चयेनादिदेशेन जुहूः प्राप्यते तेनैव पर्णताया अपि प्राप्तिसम्भवात् द्विरुक्तिदोषप्रसङ्गेन विकृतौ पर्णतोपदेशो व्यर्थः, यद्येवमुपकुर्वाणस्यापि ब्राहृचर्यं नोपदिष्टं, "प्रागुपनयनात् कामचारवादभक्षो हुतान्ब्राहृचारी' इत्यनुपनीतस्यैव ह्रुपदिष्टम्, उपकुर्वाणे तु "उक्तं ब्राहृचर्यमग्नीन्धनभैक्ष्चरणे'-त्यादिना अतिदिष्यते, अत उपकुर्वणस्यापि ब्राहृचर्यमतिदिष्टमिति कृत्वा अनुपनीतब्राहकमचर्य एव प्राश्चिवमुपदेशतः प्राप्नोति, नोपुर्वाणब्राहृचर्येऽपीति चेत्, मादूदू ब्राहृचर्यमुपदिष्टं, माच भूत्प्रायश्चित्तमपि, तथाप्यनुपनीते उपदिष्टस्य प्रायश्चित्तस्य "उक्तं ब्राहृचर्यमबग्नीन्धनभैक्षचरणे' त्यनेनोपकुर्वणेऽतिदिष्टतया तस्य "उत्तरेषां चैतदविरोधी'त्यनेन परामर्शे दोषाभावात्, ननु "अतातोऽग्निमग्निष्टोभेनानु-यजन्ति तमुक्थ्येन तमतिरात्रेण तं द्विरात्रेण' इत्युपदेशत एव अग्नेरग्निष्टोमोक्थ्यादिसाधारण्यमुपदिश्यते, ततश्च तदाश्रिताः श्येनाकृत्यादिगुणकामाः सर्वसाधारणा भवन्तीतिवत् "उत्तरेषां चैतदविरोधी'त्यस्यापि "तमुक्थ्येन तमतिरात्रेण' इत्यादिनिर्देशतुल्यतया ब्राहृचर्यस्य उपदेशत एव प्रायश्चित्तस्य सर्वसाधारणत्वेन नातिदेशतः प्राप्तस्य प्राप्तिरिति चेन्न, इष्टापत्तेः, अतिदेशतोऽपि प्राप्तिमपेक्षमाणानामुपदेशतः प्राप्तिर्लभ्यते चेत्, कथमनिष्टाय सा स्यात्

smṛtyā viśeṣaviṣayayāpi na saṅkocamarhati, smṛternaiṣṭhikarūpabrāhṛcāriviśeṣaviṣayatve'pi "prāyaścittaṃ na paśyāmi' iti prāyaścittadarśanābhāvena prāyaścittābhāvānumānam, tena ca śrutyanumānamiti vilambadvayamasti "yo brāhṛcāryavakiret' iti prāyaścitaśruteḥ sāmānyamukhena pravṛttatayā sāmānyadvārā viśeṣaparyavasānamityeka eva vilamba iti prāyaścittaśrutereva balīyastvam, tataḥ "prāyaścittaṃ na paśyāmi' iti smṛtissaṃvyavahāryatāpādakaprāyaścittābhāvaparaivābhyupagantavyā, tataśca prāyaścittasadbhāvamātraparyavasitatvena codyasūtratvaṃ tanmukhena vidyādhikārapratipādanaparyantatvamasya sūtrasya prakṛtopayogā-dvaktavyamityabhipretya codyasūtratvamuktamiti draṣṭavyam, nanūpakurvāṇasyeva naiṣṭhikādīnāṃ madhvaśananiṣedhasyādarśanāt kathaṃ sāmyamityāśaṅkayāha - bhāṣye taduktaṃ smṛtikārairiti | prāyaścittañca parāmṛśatīti - nanu prāyaścittaṃ na prāṅ#िrdiṣṭam, brāhṛcaryāgnīndhanabhaikṣacaraṇasatyavacanamadhumāṃsagandhameṃdisyapneñcanābhyañcanayānopānacchatrakāmakrodhalobhamohavādavādanasnāna-dantadhāvanaharṣanṛttagītādivarjanasyaiva prāṅnirdiṣṭatvāt, tadvayākhyātṛbhiśca uttareṣāmapyāśramāṇāmidaṃ vṛttaṃ draṣṭavyam kimaviśeṣeṇa netyāha - avirodhīti | yatsvāśramāviruddhaṃ dyūtādivarjanaṃ tadeva bhavati, natu viruddham, ato nāgnīndhanaṃ pravrajite prāpnoti, na gurukulavāso vaisvānase prāpnoti na brāhṛcaryaṃ gṛsthe prāpnotīti vyākhyātam, tataśca prāyaścitasyā-'prakṛtatayā naitacchabdasyaprāyaścittaparāmarśitvaṃ sambhavati, ata eva svaśramāvirodhiśabdaḥ strīsaṃsargādinimivaprāyaścitādeḥ gṛhastheṣvanāpātārtha iti granthoṣyasaṅgataḥ,strīsaṃsargādinimivaprāyaścittādeḥ prāganukteriti cedatrāhuḥ, brāhṛcaryasyā'tideśe "gardabhenāvakīrṇī nirṝtiṃ catuṣpathe yajet tasyājinamūdhrvavālaṃ paridhāya lohitapātrassapta gṛhān bhaikṣaṃ caret karmācakṣāṇaḥ samvatsareṇa śudhyet' iti prāyaścivaprakaraṇe vakṣyamāṇasya prāyaścittasya sāpavādakamekaṃ śāstraṃ "kāryakālaṃ saṃjñāparibhāṣam' iti nyāyena tadekavākyatāpannatayā brāhṛcaryopadeśe tatprāyaścittamapyatidiṣṭaṃ bhavatītyabhiprāyeṇa prāyaścittañca parāmṛśatītyupapatteriti, nanu brāhṛcarye nirdiṣṭe "gardabhenāvakīṇī'ti prāyaścittaprakaraṇagatasyopadiṣṭātidiṣṭabrāhṛcarya-sādhāraṇyenopadeśata eva prāptisambhavāt "uttareṣāṃ caitadavirodhi' ityanenātideśo vyathar iti cet, nūnaṃ bhavān "anāramya vidānānāṃ prakṛtau vā dviruktatvā'diti nyāyamanālocitapūrvī, tathāhi sati upadiṣṭātidiṣṭajuhūsādāraṇyena parṇatāyā api prāptiprasaṅgāt yadi cayenādideśena juhūḥ prāpyate tenaiva parṇatāyā api prāptisambhavāt dviruktidoṣaprasaṅgena vikṛtau parṇatopadeśo vyarthaḥ, yadyevamupakurvāṇasyāpi brāhṛcaryaṃ nopadiṣṭaṃ, "prāgupanayanāt kāmacāravādabhakṣo hutānbrāhṛcārī' ityanupanītasyaiva hrupadiṣṭam, upakurvāṇe tu "uktaṃ brāhṛcaryamagnīndhanabhaikṣcaraṇe'-tyādinā atidiṣyate, ata upakurvaṇasyāpi brāhṛcaryamatidiṣṭamiti kṛtvā anupanītabrāhakamacarya eva prāścivamupadeśataḥ prāpnoti, nopurvāṇabrāhṛcarye'pīti cet, mādūdū brāhṛcaryamupadiṣṭaṃ, māca bhūtprāyaścittamapi, tathāpyanupanīte upadiṣṭasya prāyaścittasya "uktaṃ brāhṛcaryamabagnīndhanabhaikṣacaraṇe' tyanenopakurvaṇe'tidiṣṭatayā tasya "uttareṣāṃ caitadavirodhī'tyanena parāmarśe doṣābhāvāt, nanu "atāto'gnimagniṣṭobhenānu-yajanti tamukthyena tamatirātreṇa taṃ dvirātreṇa' ityupadeśata eva agneragniṣṭomokthyādisādhāraṇyamupadiśyate, tataśca tadāśritāḥ śyenākṛtyādiguṇakāmāḥ sarvasādhāraṇā bhavantītivat "uttareṣāṃ caitadavirodhī'tyasyāpi "tamukthyena tamatirātreṇa' ityādinirdeśatulyatayā brāhṛcaryasya upadeśata eva prāyaścittasya sarvasādhāraṇatvena nātideśataḥ prāptasya prāptiriti cenna, iṣṭāpatteḥ, atideśato'pi prāptimapekṣamāṇānāmupadeśataḥ prāptirlabhyate cet, kathamaniṣṭāya sā syāt

3.4.43

भाष्ये-कर्माधिकारानुगुणशुद्धिहेतुप्रायश्चित्तं न सम्भवतीति, "बालप्नांश्च कृतघ्नांश्च विशुद्धानपि धर्मतः । शरणागतहन्तृश्च स्त्रीहन्तृश्च न संवसत्' इति मनुवचनम्, न संवसेत्-अन्योन्यं गृहभोजनादिसंव्यवहारं न कुर्यादित्यर्थः । नास्मिन् लोके प्रत्यापत्तिर्विद्यते, कल्पषं तु निहन्यते "प्रायश्चित्तैरषत्येनो यदज्ञानकृत भवेत् । कामतो व्यवहायस्र्तु वचनादिह ज्जायते' इत्यादिस्मरणात्, अज्ञानकृतञ्च यद्भवेत् तत्प्रायश्चित्तैरषैति, तत्कामाच्चेत् वचनादव्यवहार्यस्तु जायत इत्यर्थः, अतश्च "प्रायश्चित्तं न पश्यामी'ति स्मृतेरपि तदनुगुण एवार्थ इत्यर्थः । परे त्वित्यादि - प्रत्यवरोधः पूर्वाश्रमप्राप्तिः । विद्याधिकारा-नधिकारसिद्धमिति - पूर्वेणान्वयः । पूर्वा-श्रमधर्मस्वनुष्ठानचिकीर्षयेति - पूर्वाश्रमधर्मेषु यागहोमादिषु सुखानुष्ठेयताप्रयुक्तचिकीर्षयेत्यर्थः । रागादिनेति - गृहस्थोहं पत्या-दिपरिवृतस्स्यामित्याशयेनेत्यर्थः । नियमश्रुत्येति - नेषां-तद्भूतस्य तु नातद्भावो जैमिनेरपि नियमात् तद्रूपाभावेभ्यः-इति सूत्रपाठ इत्यर्थः, तद्भूतस्य-उध्र्वरेतस आश्रमा-न्प्राप्तस्य, नातद्भावः- न ततः प्रच्युतिः, न ततः प्रत्यवरोह इति यावत्, "अत्यन्तमात्मानमाचार्यकुले-ऽवसादयन्नरण्यमियात् न पुनरेयात्' इति नियमादित्यर्थः । "यथा ब्राहृचर्यं समबाप्य गृही भेवेत् गृही भूत्वा वनी भवेत्' इत्यारोहवचोदर्शनवत् अवरोहवचसो अदर्शनादिति भावः, आभावाच्च-शिष्टाचाराणामभावच्चेत्यर्थः, इत्येवं नियश्रुत्या अतद्रूपेणाऽभावेन च प्रत्यवरोहाप्रामाणिकत्वं सिद्धान्तयन्तीत्यर्थः, तदप्रामाणिकत्वं सिद्धान्तयन्तीत्यस्यानन्तरं "न च

bhāṣye-karmādhikārānuguṇaśuddhihetuprāyaścittaṃ na sambhavatīti, "bālapnāṃśca kṛtaghnāṃśca viśuddhānapi dharmataḥ | śaraṇāgatahantṛśca strīhantṛśca na saṃvasat' iti manuvacanam, na saṃvaset-anyonyaṃ gṛhabhojanādisaṃvyavahāraṃ na kuryādityarthaḥ | nāsmin loke pratyāpattirvidyate, kalpaṣaṃ tu nihanyate "prāyaścittairaṣatyeno yadajñānakṛta bhavet | kāmato vyavahāyasrtu vacanādiha jjāyate' ityādismaraṇāt, ajñānakṛtañca yadbhavet tatprāyaścittairaṣaiti, tatkāmāccet vacanādavyavahāryastu jāyata ityarthaḥ, ataśca "prāyaścittaṃ na paśyāmī'ti smṛterapi tadanuguṇa evārtha ityarthaḥ | pare tvityādi - pratyavarodhaḥ pūrvāśramaprāptiḥ | vidyādhikārā-nadhikārasiddhamiti - pūrveṇānvayaḥ | pūrvā-śramadharmasvanuṣṭhānacikīrṣayeti - pūrvāśramadharmeṣu yāgahomādiṣu sukhānuṣṭheyatāprayuktacikīrṣayetyarthaḥ | rāgādineti - gṛhasthohaṃ patyā-diparivṛtassyāmityāśayenetyarthaḥ | niyamaśrutyeti - neṣāṃ-tadbhūtasya tu nātadbhāvo jaiminerapi niyamāt tadrūpābhāvebhyaḥ-iti sūtrapāṭha ityarthaḥ, tadbhūtasya-udhrvaretasa āśramā-nprāptasya, nātadbhāvaḥ- na tataḥ pracyutiḥ, na tataḥ pratyavaroha iti yāvat, "atyantamātmānamācāryakule-'vasādayannaraṇyamiyāt na punareyāt' iti niyamādityarthaḥ | "yathā brāhṛcaryaṃ samabāpya gṛhī bhevet gṛhī bhūtvā vanī bhavet' ityārohavacodarśanavat avarohavacaso adarśanāditi bhāvaḥ, ābhāvācca-śiṣṭācārāṇāmabhāvaccetyarthaḥ, ityevaṃ niyaśrutyā atadrūpeṇā'bhāvena ca pratyavarohāprāmāṇikatvaṃ siddhāntayantītyarthaḥ, tadaprāmāṇikatvaṃ siddhāntayantītyasyānantaraṃ "na ca

3.4.45

अधिकारिकमपि' इत्यधिकरणान्तरं नैष्ठिकादीनामाश्रमभ्रष्टानां प्राश्चित्तसम्भवासम्भवपरं वर्णन्तोऽसम्भव इति सिद्धान्तयन्तीति केषुचित्पाठो दृश्यते, सत्वग्रन्थः, तदंशे उत्तरत्र दूषणस्य कस्याप्यनुक्तेः, परमते च "न चाधिकारिकमपि पतानानुमानात्तदयोगात्' इति सूत्रेण प्रायश्चित्तासम्भवं पूवर्पक्षीकृत्य "उपपूर्वमपीत्येके भावमशुनवत्तदुक्तम्' इति सूत्रेण प्रायश्चित्तासम्भवं पूर्वपक्षीकृत्य "उपपूर्वमपीत्येके भावमशनवत्तदुक्तम्' इति प्रायश्चित्तसद्भावस्सिद्धान्तितः, "बहिस्तूभयथापि' इति सूत्रञ्च कृतप्रायश्चित्तानामप्यसंव्यवहार्यतापादनपरं कृथगधिकरणम् । अतो नायं परमतानुवादो भवितुमर्हतीति लेखकदोषायत्तः, केचित्तु "वहिस्तूभयथापी'त्यधिकरणे कृतप्रायश्चित्तस्याप्यसंव्यवहार्यताप्रतिपादनात् संव्यवहार्यतापादकप्रायश्चित्तासम्भवपरोऽवं ग्रन्थ इत्याहुः । सद्भावे प्रमाणविरुद्धत्वे चेति - प्रामाणिकत्वाप्रामाणिकत्वयो-रित्यर्थः, प्रामाणिकत्वरूपप्रथमाधिकरणपूवर्पक्षोत्थापकाभावात् प्रथमाधिकरणसंशयोनुपपन्न इति भावः । मूलविचार इति - मूलभूतप्रायश्चित्तविचारे निर्णायकोत्तरसूत्रप्रतिपाद्यन्यायगर्भतयैक-

adhikārikamapi' ityadhikaraṇāntaraṃ naiṣṭhikādīnāmāśramabhraṣṭānāṃ prāścittasambhavāsambhavaparaṃ varṇanto'sambhava iti siddhāntayantīti keṣucitpāṭho dṛśyate, satvagranthaḥ, tadaṃśe uttaratra dūṣaṇasya kasyāpyanukteḥ, paramate ca "na cādhikārikamapi patānānumānāttadayogāt' iti sūtreṇa prāyaścittāsambhavaṃ pūvarpakṣīkṛtya "upapūrvamapītyeke bhāvamaśunavattaduktam' iti sūtreṇa prāyaścittāsambhavaṃ pūrvapakṣīkṛtya "upapūrvamapītyeke bhāvamaśanavattaduktam' iti prāyaścittasadbhāvassiddhāntitaḥ, "bahistūbhayathāpi' iti sūtrañca kṛtaprāyaścittānāmapyasaṃvyavahāryatāpādanaparaṃ kṛthagadhikaraṇam | ato nāyaṃ paramatānuvādo bhavitumarhatīti lekhakadoṣāyattaḥ, kecittu "vahistūbhayathāpī'tyadhikaraṇe kṛtaprāyaścittasyāpyasaṃvyavahāryatāpratipādanāt saṃvyavahāryatāpādakaprāyaścittāsambhavaparo'vaṃ grantha ityāhuḥ | sadbhāve pramāṇaviruddhatve ceti - prāmāṇikatvāprāmāṇikatvayo-rityarthaḥ, prāmāṇikatvarūpaprathamādhikaraṇapūvarpakṣotthāpakābhāvāt prathamādhikaraṇasaṃśayonupapanna iti bhāvaḥ | mūlavicāra iti - mūlabhūtaprāyaścittavicāre nirṇāyakottarasūtrapratipādyanyāyagarbhatayaika-

3.4.45

मतधकरणमित्यर्थः । प्रच्युतिरस्ति नेतीति विचार इति - प्रच्युतिः प्रामाणिकी अप्रामाणिकी वेति विचार इत्यर्थः ।। । ।। ।। इति तद्भूताधिकरणम् ।। कर्माङ्गाश्रयाणीत्युक्तमिति - प्रणयनाश्रितगोदोहनस्यैव उद्गीथाश्रितस्य उपासनस्याऽङ्गत्वाभावात्-उद्गीथस्याऽऽश्रयत्व-मात्रतयाऽङ्गित्वाभावादित्यर्थः । भाष्ये-उद्गीथोपासनफलस्य यजमानाश्रयत्वश्रवणादित्यर्थः इति, इदमुपलक्षण "तया कार्मोर्थसंयोगात्' इत्यधिकरणे "यदि कामयत वर्षुकः यर्जन्यस्स्यादिति नीचैस्सदो मिनुयात्' इति विहितानां सदोमानाश्रितानां गुणानां फलं यजमानगाम्येव, यथा "त्र्यहं नाश्नीया'दित्यादिकं तपः सत्यप्याध्वर्यवसमाख्याने याजमानम्, तपसः प्रधानफलसिद्धयर्थत्वात् प्रधानफलस्य च याजमानत्वात्, तथा कर्माङ्गफलमपि यजमानगाम्येव, कुतः? अर्थसंयोगात् "यजेत' इत्यात्मनेपदेन संङ्गप्रधान-

matadhakaraṇamityarthaḥ | pracyutirasti netīti vicāra iti - pracyutiḥ prāmāṇikī aprāmāṇikī veti vicāra ityarthaḥ || | || || iti tadbhūtādhikaraṇam || karmāṅgāśrayāṇītyuktamiti - praṇayanāśritagodohanasyaiva udgīthāśritasya upāsanasyā'ṅgatvābhāvāt-udgīthasyā''śrayatva-mātratayā'ṅgitvābhāvādityarthaḥ | bhāṣye-udgīthopāsanaphalasya yajamānāśrayatvaśravaṇādityarthaḥ iti, idamupalakṣaṇa "tayā kārmorthasaṃyogāt' ityadhikaraṇe "yadi kāmayata varṣukaḥ yarjanyassyāditi nīcaissado minuyāt' iti vihitānāṃ sadomānāśritānāṃ guṇānāṃ phalaṃ yajamānagāmyeva, yathā "tryahaṃ nāśnīyā'dityādikaṃ tapaḥ satyapyādhvaryavasamākhyāne yājamānam, tapasaḥ pradhānaphalasiddhayarthatvāt pradhānaphalasya ca yājamānatvāt, tathā karmāṅgaphalamapi yajamānagāmyeva, kutaḥ? arthasaṃyogāt "yajeta' ityātmanepadena saṃṅgapradhāna-

3.4.46

फलस्य यजमानगामित्वश्रवणात् अङ्गाश्रितफलानामपि परम्परया तत्साध्यत्वादिति समर्थितत्वात्, अङ्गाश्रितोपासनफलं यजमानगाम्मेव, अतो "वर्षति वर्षति हे'त्यादीनामपि वृष्टयादिफलानां यजमानगामित्वं सिद्धमिति द्रष्टव्यम् । तदाश्रयस्य गोदोहनस्येति - स आश्रयो यस्येति बहुव्रीहिः, यत्र हि गुणः कारकतां प्रतिपद्यते, स आश्रय इति निर्वत्र्य एव मीमांसकानामाश्रयत्वव्यवहारात् निर्वर्तकतयोपादानं कर्तुमशक्य इत्यर्थः ।। । ।। भाष्ये-फलसाधनभूतस्येति, भूतस्य प्राप्तस्येत्यर्थः, फलसाधनगोदोहनोपासनादिगुणकामयुक्तस्येत्यर्थः । यद्वा-साङ्गस्येत्येतद् अङ्गाश्रितानामप्युलक्षणम्, ततश्च "तस्मै हि परिक्रियते' इति सूत्रे हिरष्यर्थः उद्गीथाद्युपासनमाÐत्वज्यम्, तस्माद् अपि परिर्कियते' ॠत्विगिति सूत्रार्थ इति भाष्यकृतामाशयः । भाष्ये-साङ्गं कर्म ॠत्विग्मिरनुष्ठेयमित्यवगम्यत इति, न चैवं प्रधानस्य, द्रव्यत्यागात्मकस्य यागस्यापि ॠत्विक्कर्तृकत्वप्रसङ्ग इति वाच्यं, यजमानद्रव्यस्य त्यागे ॠत्विजामसामथ्र्येन लिङ्गबलात् हविस्त्यागदक्षिणादानादिव्यतिरिक्त एव ॠत्विजां कर्तृत्वमिति सामथ्र्यादवसीयते । नहि ॠत्विजान्येनेति - यदि शकत्यशकत्योरेव कर्तृनियमे नियामकत्वम्, तर्हि अध्वय्र्वादिना कार्यस्यापि यजमानेनापि कर्तुं शक्यत्वात् याजमानत्वप्रसङ्गः, अतश्च "शास्त्र फलं प्रयोक्तरि' इत्याधिकरणं द्वितीयपूर्वपक्षन्यायेन अशक्तस्यैव यजमानस्य ॠत्विक्द्वारा कर्तृत्वमित्यापतेत्, तस्मात् परिक्रयवचनब-लादेव अङ्गानां यजमानभिन्नकर्तृकत्वं वक्तव्यम्, तादृशं वचनमुपासनेप्यविशिष्टमिति भावः । वचननिबन्धनमिति "गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत्' इत्यध्वर्युकर्तुकप्रणयने गोदोहनस्य कारकत्वविधायकवचनबलादित्यर्थः, गोदोहनस्याऽप्यध्वर्युकर्तृकव्यापा-रविषयत्वाभावे तत्कारकत्वासम्भवा-दिति भावः । प्रकृते तु परिक्रयवचनबलात् ॠत्विक्कर्तृकत्वसिद्धिरिति द्रष्टव्यम् - अङ्गत्वे सति हि ॠत्विक्कर्तृकत्वमिति । दक्षिणानतानामअत्विजां साङ्गप्रधानानुष्ठानापरपर्यायभावनाशब्दवाच्यप्रयोगाङ्गत्वान्न गुणकामेषु कर्तृत्वं सम्भवतीत्यर्थः । ॠत्विक्कर्तृककर्मोपयोगित्वेनेति - अङ्गभूतस्याऽप्युपासनस्य क्रतुप्रयोगाद्वहिरनुष्ठातुमशक्यत्वेन तत्प्रयोगमध्यपातित्वा-विशेषात् परिक्रयस्य च चिकीर्षितसर्वाथत्र्वावगमाच्च उद्गीथोपासनस्यापि ॠत्विक्कर्तृकत्वं सिद्धमिति भावः । प्रोक्षणादि-वदिति - "नीजैस्सदो मिनुया'दिति प्रतिपादितसदोमानादिगुणाः आदिपदेन परामृश्यन्ते । अग्रयप्रायन्यायादिति - "तत्सामान्यादितरेषु तथात्वम्3 इति न्यायादित्यर्थः, अग्रयप्रायन्यायोऽपि अत्रैव पर्यवसितः, "तस्मादुहैवंविदुद्गाता ब्राूयादिति एवंविदन्तरादित्ये अन्रक्षिणि चोपदिष्टं परमात्मरूपं सर्वपापोदितत्वादिधर्मैः, देवलोककामावाप्तिफलाभ्यां सह विद्वान् उद्गाता यजमानं प्रति ब्राूयात् कं ते काममैहिकमामुष्मिकं किं फलमुद्दिश्य आगायानीति, तत्फलानुकूलोपासनसहितं गानं करवाणीति,

phalasya yajamānagāmitvaśravaṇāt aṅgāśritaphalānāmapi paramparayā tatsādhyatvāditi samarthitatvāt, aṅgāśritopāsanaphalaṃ yajamānagāmmeva, ato "varṣati varṣati he'tyādīnāmapi vṛṣṭayādiphalānāṃ yajamānagāmitvaṃ siddhamiti draṣṭavyam | tadāśrayasya godohanasyeti - sa āśrayo yasyeti bahuvrīhiḥ, yatra hi guṇaḥ kārakatāṃ pratipadyate, sa āśraya iti nirvatrya eva mīmāṃsakānāmāśrayatvavyavahārāt nirvartakatayopādānaṃ kartumaśakya ityarthaḥ || | || bhāṣye-phalasādhanabhūtasyeti, bhūtasya prāptasyetyarthaḥ, phalasādhanagodohanopāsanādiguṇakāmayuktasyetyarthaḥ | yadvā-sāṅgasyetyetad aṅgāśritānāmapyulakṣaṇam, tataśca "tasmai hi parikriyate' iti sūtre hiraṣyarthaḥ udgīthādyupāsanamāÐtvajyam, tasmād api parirkiyate' ṝtvigiti sūtrārtha iti bhāṣyakṛtāmāśayaḥ | bhāṣye-sāṅgaṃ karma ṝtvigmiranuṣṭheyamityavagamyata iti, na caivaṃ pradhānasya, dravyatyāgātmakasya yāgasyāpi ṝtvikkartṛkatvaprasaṅga iti vācyaṃ, yajamānadravyasya tyāge ṝtvijāmasāmathryena liṅgabalāt havistyāgadakṣiṇādānādivyatirikta eva ṝtvijāṃ kartṛtvamiti sāmathryādavasīyate | nahi ṝtvijānyeneti - yadi śakatyaśakatyoreva kartṛniyame niyāmakatvam, tarhi adhvayrvādinā kāryasyāpi yajamānenāpi kartuṃ śakyatvāt yājamānatvaprasaṅgaḥ, ataśca "śāstra phalaṃ prayoktari' ityādhikaraṇaṃ dvitīyapūrvapakṣanyāyena aśaktasyaiva yajamānasya ṝtvikdvārā kartṛtvamityāpatet, tasmāt parikrayavacanaba-lādeva aṅgānāṃ yajamānabhinnakartṛkatvaṃ vaktavyam, tādṛśaṃ vacanamupāsanepyaviśiṣṭamiti bhāvaḥ | vacananibandhanamiti "godohanena paśukāmasya praṇayet' ityadhvaryukartukapraṇayane godohanasya kārakatvavidhāyakavacanabalādityarthaḥ, godohanasyā'pyadhvaryukartṛkavyāpā-raviṣayatvābhāve tatkārakatvāsambhavā-diti bhāvaḥ | prakṛte tu parikrayavacanabalāt ṝtvikkartṛkatvasiddhiriti draṣṭavyam - aṅgatve sati hi ṝtvikkartṛkatvamiti | dakṣiṇānatānāmaatvijāṃ sāṅgapradhānānuṣṭhānāparaparyāyabhāvanāśabdavācyaprayogāṅgatvānna guṇakāmeṣu kartṛtvaṃ sambhavatītyarthaḥ | ṝtvikkartṛkakarmopayogitveneti - aṅgabhūtasyā'pyupāsanasya kratuprayogādvahiranuṣṭhātumaśakyatvena tatprayogamadhyapātitvā-viśeṣāt parikrayasya ca cikīrṣitasarvāthatrvāvagamācca udgīthopāsanasyāpi ṝtvikkartṛkatvaṃ siddhamiti bhāvaḥ | prokṣaṇādi-vaditi - "nījaissado minuyā'diti pratipāditasadomānādiguṇāḥ ādipadena parāmṛśyante | agrayaprāyanyāyāditi - "tatsāmānyāditareṣu tathātvam3 iti nyāyādityarthaḥ, agrayaprāyanyāyo'pi atraiva paryavasitaḥ, "tasmāduhaivaṃvidudgātā brāूyāditi evaṃvidantarāditye anrakṣiṇi copadiṣṭaṃ paramātmarūpaṃ sarvapāpoditatvādidharmaiḥ, devalokakāmāvāptiphalābhyāṃ saha vidvān udgātā yajamānaṃ prati brāूyāt kaṃ te kāmamaihikamāmuṣmikaṃ kiṃ phalamuddiśya āgāyānīti, tatphalānukūlopāsanasahitaṃ gānaṃ karavāṇīti,

3.4.46

हि यस्मात् एष एवोद्गाता कामगानस्य अभिमतफलसाधनोपासनसहितगानस्य ईष्टे व एवंविद्वानधिदैवताध्यात्मोपदिष्ट-परमात्मस्वरूपं विद्वान् साम गायतीत्यर्थः । अत्र उद्गातृकर्तृकमेवोपासनं यजमानगामिफलजनकमिति स्पष्टं प्रतीतेः ॠत्विजां परिक्रीततया यजमानस्य प्रयोजककर्तृत्वसम्भवेन "शास्त्रफलं प्रयोक्तरि' इति न्यायस्थाऽप्यविरुद्धत्वादिति भावः ।। । ।। ।। इति स्वाम्यधिकरणं ।। मननस्य प्रवृविरूपत्वेऽपीति - यमादिवदिति शेषः, उतार्थान्तरं मननरूपमित्यस्यानन्तरं मुनिशब्दस्य प्रकृष्यमननशीले व्यासादौ प्रयोगदर्शनमर्थान्तरत्वमुपोद्वलयति नेतीति पाठोस्ति चेत् समाचानः । किं मनन विधातुं योग्यमुत नेति - सर्वाश्रमधर्माङ्गकविद्यासहकारितया विद्याङ्गभूतसर्वाश्रमधर्मवदिति शेषः, तस्यैवैतदधिकरणकृत्यत्वात्, अत्र च-अतस्सर्वेष्वाश्रमेषु स्थितस्यैवेत्युपसंहारभाष्यस्यैव साक्षित्वात् । किं मननस्येति - मननशब्दो निदिध्यासनपरः, उत्तरत्रापि तथैवेति द्रष्टव्यम् । यज्ञादिश्रुतिविरोध इति - आश्रयमधर्मप्रतिपादकयज्ञादिश्रुतिविरोध इत्यर्थः, नचाऽस्याश्शङ्कायाः प्रकृतासङ्गतिश्शङ्कया, सर्वाश्रमाङ्गक-

hi yasmāt eṣa evodgātā kāmagānasya abhimataphalasādhanopāsanasahitagānasya īṣṭe va evaṃvidvānadhidaivatādhyātmopadiṣṭa-paramātmasvarūpaṃ vidvān sāma gāyatītyarthaḥ | atra udgātṛkartṛkamevopāsanaṃ yajamānagāmiphalajanakamiti spaṣṭaṃ pratīteḥ ṝtvijāṃ parikrītatayā yajamānasya prayojakakartṛtvasambhavena "śāstraphalaṃ prayoktari' iti nyāyasthā'pyaviruddhatvāditi bhāvaḥ || | || || iti svāmyadhikaraṇaṃ || mananasya pravṛvirūpatve'pīti - yamādivaditi śeṣaḥ, utārthāntaraṃ mananarūpamityasyānantaraṃ muniśabdasya prakṛṣyamananaśīle vyāsādau prayogadarśanamarthāntaratvamupodvalayati netīti pāṭhosti cet samācānaḥ | kiṃ manana vidhātuṃ yogyamuta neti - sarvāśramadharmāṅgakavidyāsahakāritayā vidyāṅgabhūtasarvāśramadharmavaditi śeṣaḥ, tasyaivaitadadhikaraṇakṛtyatvāt, atra ca-atassarveṣvāśrameṣu sthitasyaivetyupasaṃhārabhāṣyasyaiva sākṣitvāt | kiṃ mananasyeti - mananaśabdo nididhyāsanaparaḥ, uttaratrāpi tathaiveti draṣṭavyam | yajñādiśrutivirodha iti - āśrayamadharmapratipādakayajñādiśrutivirodha ityarthaḥ, nacā'syāśśaṅkāyāḥ prakṛtāsaṅgatiśśaṅkayā, sarvāśramāṅgaka-

3.4.47

विद्यायां सर्वाश्रमधर्मवत् तत्सहकार्यन्तरतया मौनं विधीयत इत्यस्य प्रकृततया प्रकृतासहतेरभावात् । किं कतिपयोक्ति-रनुक्तानादरमूलैव स्यादिति - वाजसनेयके "यक्षं चरे'दिति पारिव्राज्यधर्मोपदोः, "कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयानः' इत्यादि छान्दोग्यविहितगार्हस्थ्यधर्मादिपरिसङ्खयार्थः, एवं छान्दोग्यगतागार्हस्थ्यधर्मश्रुतिरपि वाजसनेयविहितसन्यासा-श्रमधर्मादिपरिसङ्खयार्थः । स्वप्रदेशानुक्तधर्मप्रतिक्षेपार्थ इति यावत् । मननस्य यज्ञादिश्रुतिविरुद्धतया विधातुमयोग्यत्वा-दित्यादि - अयमर्थः निदिध्यासनस्य सर्वाश्रमधर्मनिरपेक्षतया सर्वाश्रमधर्माङ्गकविद्यायाम् आश्रमधर्मदृष्टान्तेन मननस्य विधातुमयोग्यत्वात् "अथ मुनि'रिति मुनिशब्दो मननविधायकत्वायोगेन प्राप्ततपाण्डित्यानुवादीति मौश्रमनूद्यत इति फलं स्यादिति,-एवं हि क्रमः, किमस्मिन् वाक्ये मौनं विधीयते, उतानूद्यते, किं पाण्डित्यमेव मौनम् उतार्थान्तरं मननरूपमिति, किं मुनिशब्दस्य प्रकृष्टमननशीले व्यासादौ प्रयोगदर्शनमर्थान्तरत्वमुपोद्वलयति, नेति, तथा किं मननं सर्वश्रमधर्माङ्गकविद्यासहकारितया विद्याङ्गभूतसर्वाश्रमधर्मवद्विधातुं योग्यमुत नेति, तदर्थं च विद्या किं सर्वाश्रमधर्माङ्गिका, उत नेति, तदर्थञ्च विद्यायाः सर्वाश्रमधर्मविरोधोऽस्ति, नेति, किं विद्या सर्वकर्मप्रतिक्षेपिका, नेति, किं वाजसनेयके "भिक्षाचर्यं चरेत्' इति पारिव्राज्यधर्मोपदेशः, छान्दोग्ये "कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयानः' इति गार्हस्थ्यधर्मोपदेशश्च स्वस्वप्रदेशानुक्तपरस्पराश्रमधर्मप्रतिक्षेपार्थः, उतानुक्ताश्रमधर्मप्रदर्शनार्थ इति, यदा परस्परप्रतिक्षेपार्थः, तदा विद्यायाः सर्वाश्रमधर्मसापेक्षतया सर्वाश्रमधर्माङ्गकत्वसम्भवात् सर्वाश्रमधर्माङ्गिकायां विद्यायां सर्वाश्रम

vidyāyāṃ sarvāśramadharmavat tatsahakāryantaratayā maunaṃ vidhīyata ityasya prakṛtatayā prakṛtāsahaterabhāvāt | kiṃ katipayokti-ranuktānādaramūlaiva syāditi - vājasaneyake "yakṣaṃ care'diti pārivrājyadharmopadoḥ, "kuṭumbe śucau deśe svādhyāyamadhīyānaḥ' ityādi chāndogyavihitagārhasthyadharmādiparisaṅkhayārthaḥ, evaṃ chāndogyagatāgārhasthyadharmaśrutirapi vājasaneyavihitasanyāsā-śramadharmādiparisaṅkhayārthaḥ | svapradeśānuktadharmapratikṣepārtha iti yāvat | mananasya yajñādiśrutiviruddhatayā vidhātumayogyatvā-dityādi - ayamarthaḥ nididhyāsanasya sarvāśramadharmanirapekṣatayā sarvāśramadharmāṅgakavidyāyām āśramadharmadṛṣṭāntena mananasya vidhātumayogyatvāt "atha muni'riti muniśabdo mananavidhāyakatvāyogena prāptatapāṇḍityānuvādīti mauśramanūdyata iti phalaṃ syāditi,-evaṃ hi kramaḥ, kimasmin vākye maunaṃ vidhīyate, utānūdyate, kiṃ pāṇḍityameva maunam utārthāntaraṃ mananarūpamiti, kiṃ muniśabdasya prakṛṣṭamananaśīle vyāsādau prayogadarśanamarthāntaratvamupodvalayati, neti, tathā kiṃ mananaṃ sarvaśramadharmāṅgakavidyāsahakāritayā vidyāṅgabhūtasarvāśramadharmavadvidhātuṃ yogyamuta neti, tadarthaṃ ca vidyā kiṃ sarvāśramadharmāṅgikā, uta neti, tadarthañca vidyāyāḥ sarvāśramadharmavirodho'sti, neti, kiṃ vidyā sarvakarmapratikṣepikā, neti, kiṃ vājasaneyake "bhikṣācaryaṃ caret' iti pārivrājyadharmopadeśaḥ, chāndogye "kuṭumbe śucau deśe svādhyāyamadhīyānaḥ' iti gārhasthyadharmopadeśaśca svasvapradeśānuktaparasparāśramadharmapratikṣepārthaḥ, utānuktāśramadharmapradarśanārtha iti, yadā parasparapratikṣepārthaḥ, tadā vidyāyāḥ sarvāśramadharmasāpekṣatayā sarvāśramadharmāṅgakatvasambhavāt sarvāśramadharmāṅgikāyāṃ vidyāyāṃ sarvāśrama

3.4.48

धर्मबन्मननं विधातुमयोग्यम्, यदि च प्रकृष्यमननशीले व्यासादौ मुनिशब्दप्रयोगदर्शनमर्थान्तरत्वमुपोद्वलयति, तदं पाण्डित्यस्या-ऽप्राप्तत्वात् विधेयत्वमिति, भाष्ये-विद्यासहकारित्वेन गृह्रेत इति, अत षव विध्यादिवदिति दृष्टान्तोपादानं सहकार्यन्तरत्वांश एव, न तु विधित्वांशेपीति भावः, सहकार्यन्तरविधित्वांशे विद्यादेः दृष्टान्तत्वं वक्तव्यमिति यद्यभिलाषः, तदा विध्यादिवदित्यस्य बाल्यपाणिडत्यवदित्यर्थो वर्णनीय।, तयोर्मौनविध्यादित्वादिति द्रष्टव्यम् । भाष्ये-पक्षेण प्रकृष्य-मननशील इति, पक्षेण प्रयोगः पाक्षिपप्रयोग इत्यर्थः । यद्वापक्षः-परिग्रहः, "पक्ष परिग्रहे' इति धातुः आदरेण स्वीकारः, तेन हि गमनं प्रकृष्यते, प्रकर्षश्च मननस्य स्नेहपूर्वकतया चिरविरहितनायिकानायकविषयस्येव निरन्तरमनुवर्तमानत्व-रूपमुपासनालम्बनस्य शुभाश्रयस्य भगवद्विग्रहादेः पुनः पुनः संशीलनम्, तदपि विद्यानिष्पत्त्यर्थमेव, सति ह्रस्मिश्र उपासनकालेऽपि तद्विषयचित्तैकाग्रयात् विद्या दृढिभवति, यस्योपासनव्यतिरिक्तकालेषु चिन्तान्तरावेशः तस्योपासन-कालेऽपि चेतसि समवान्तरचिन्तितविषयन्तरानुप्रवेशात् न विद्या दृढीभवेदिति भावः, भाष्ये-परिशुद्धं च परिपूर्णं विदित्वेति, उहापोहक्षमा धः, षण्डा, सा अस्य सञ्जातेति पण्डितः, तस्य कर्म पाण्डित्यम्, श्रवणमननान्तरं तदभ्यास-पाटववशात् लब्धया ऊहापोहक्षमया नवनवोन्मेषशालिन्या अतिभयाश्रुतमतार्थानुकूल्येन सर्वकालोपनिषतात्पर्य-प्रतिषांपनपरम्, भाष्ये-यावदायुषं गार्हस्थ्यधर्मेणेति, आवदायुर्यस्येति अहुव्रीहिणा आवदायुश्शब्दः

dharmabanmananaṃ vidhātumayogyam, yadi ca prakṛṣyamananaśīle vyāsādau muniśabdaprayogadarśanamarthāntaratvamupodvalayati, tadaṃ pāṇḍityasyā-'prāptatvāt vidheyatvamiti, bhāṣye-vidyāsahakāritvena gṛhreta iti, ata ṣava vidhyādivaditi dṛṣṭāntopādānaṃ sahakāryantaratvāṃśa eva, na tu vidhitvāṃśepīti bhāvaḥ, sahakāryantaravidhitvāṃśe vidyādeḥ dṛṣṭāntatvaṃ vaktavyamiti yadyabhilāṣaḥ, tadā vidhyādivadityasya bālyapāṇiḍatyavadityartho varṇanīya|, tayormaunavidhyāditvāditi draṣṭavyam | bhāṣye-pakṣeṇa prakṛṣya-mananaśīla iti, pakṣeṇa prayogaḥ pākṣipaprayoga ityarthaḥ | yadvāpakṣaḥ-parigrahaḥ, "pakṣa parigrahe' iti dhātuḥ ādareṇa svīkāraḥ, tena hi gamanaṃ prakṛṣyate, prakarṣaśca mananasya snehapūrvakatayā ciravirahitanāyikānāyakaviṣayasyeva nirantaramanuvartamānatva-rūpamupāsanālambanasya śubhāśrayasya bhagavadvigrahādeḥ punaḥ punaḥ saṃśīlanam, tadapi vidyāniṣpattyarthameva, sati hrasmiśra upāsanakāle'pi tadviṣayacittaikāgrayāt vidyā dṛḍhibhavati, yasyopāsanavyatiriktakāleṣu cintāntarāveśaḥ tasyopāsana-kāle'pi cetasi samavāntaracintitaviṣayantarānupraveśāt na vidyā dṛḍhībhavediti bhāvaḥ, bhāṣye-pariśuddhaṃ ca paripūrṇaṃ viditveti, uhāpohakṣamā dhaḥ, ṣaṇḍā, sā asya sañjāteti paṇḍitaḥ, tasya karma pāṇḍityam, śravaṇamananāntaraṃ tadabhyāsa-pāṭavavaśāt labdhayā ūhāpohakṣamayā navanavonmeṣaśālinyā atibhayāśrutamatārthānukūlyena sarvakālopaniṣatātparya-pratiṣāṃpanaparam, bhāṣye-yāvadāyuṣaṃ gārhasthyadharmeṇeti, āvadāyuryasyeti ahuvrīhiṇā āvadāyuśśabdaḥ

3.4.48

कालपरः "कालाध्वनो'रिति द्वितीया - मौनं ज्ञानातिशयरूपमित्यर्थ इति । मौनं वानप्रस्थमित्यत्र तु आश्रमवाचिपदान्तरसहाच-र्यात् पारिशेष्यात् तत्रोत्तराश्रमपरत्वेपि इह मौनशब्दस्य ज्ञानातिशयार्थवाचित्वमेवेति भावः । बाल्यादिप्रधान्रेपीति - बाल्यादिप्रधाने सत्यपीत्यर्थः । उपदेशाविशेषादिति - "तप एव द्वितीयो ब्राहृचार्याचार्यकुलवासी तृतीयः' इत्यादिनेत्यर्थः । बहुवचनमिति - सौत्रं बहुवचनमित्यर्थः । षष्ठयन्ताध्याहारप्रसङ्ग इति - दर्शपूणमासादीनां विध्यादिवदित्यर्थः, ननु विध्यादिशब्दः प्रधानवाची, विध्यन्तशब्दाद्रङ्गवाची, ततश्च विध्यादिवत् विध्यादाविव अधाव इवैत्यर्थ इति आचस्पत्युक्तेर्नोक्तदोषावकारः इति चेन्न, विध्य-

kālaparaḥ "kālādhvano'riti dvitīyā - maunaṃ jñānātiśayarūpamityartha iti | maunaṃ vānaprasthamityatra tu āśramavācipadāntarasahāca-ryāt pāriśeṣyāt tatrottarāśramaparatvepi iha maunaśabdasya jñānātiśayārthavācitvameveti bhāvaḥ | bālyādipradhānrepīti - bālyādipradhāne satyapītyarthaḥ | upadeśāviśeṣāditi - "tapa eva dvitīyo brāhṛcāryācāryakulavāsī tṛtīyaḥ' ityādinetyarthaḥ | bahuvacanamiti - sautraṃ bahuvacanamityarthaḥ | ṣaṣṭhayantādhyāhāraprasaṅga iti - darśapūṇamāsādīnāṃ vidhyādivadityarthaḥ, nanu vidhyādiśabdaḥ pradhānavācī, vidhyantaśabdādraṅgavācī, tataśca vidhyādivat vidhyādāviva adhāva ivaityartha iti ācaspatyukternoktadoṣāvakāraḥ iti cenna, vidhya-

3.4.49

न्तशब्दस्य अङ्ग इव विध्यादिशब्दस्य न प्रधाने प्रसिद्धिरिति तात्पर्यात् । तत्कारिषु प्रयोगादिति -मुनिशब्दस्येति शेषः, शङ्कते । तच्च विद्यावतस्सिद्धमिति - निष्पन्नविद्यस्य शुभाश्रयममनं सिद्धमेव, तदभावे विद्यानिष्पत्तेरभावादित्यर्थः । प्रारब्धविद्यविषयत्वादिति - निष्पन्नविद्यविषयत्वाभावादित्यर्थः । ब्रााहृणशब्दश्च न जातिवाचीति - पूर्वपक्षे ब्रााहृण-शब्दस्य जातिवचनत्वात् कथं ब्रााहृण इत्यत्र यथा न विधेयत्वं, एवं "अथ मुनि'रित्यत्रापीति पूर्वपक्षे उपन्यस्तब्रााहृण-शब्दजातिवचनत्वस्य सिद्धान्ते अप्रतिक्षेपात् ब्रााहृणशब्दस्य जातिवाचित्वं परेषां सिद्धान्तेऽप्यभिमतमिति मत्वा इदं दूषणमुक्तमिति दृष्टव्यम् । न च कल्पतरौ ब्रााहृणः ब्राहृाहमस्मीति साक्षात्कारवानित्यर्थ उक्त इति वाच्यम्, तस्याधुनिकत्वात् । तृतीयसूत्रव्याख्यानमप्ययुक्तमिति -भास्करीत्यमिति शेषः । पारिव्राज्यप्रस्तावादिति - परिव्राज्यस्य प्रकृतत्वादित्यर्थः । मौनस्य परस्ताद्वार्हस्थ्यस्येति - दहरविद्यायां

ntaśabdasya aṅga iva vidhyādiśabdasya na pradhāne prasiddhiriti tātparyāt | tatkāriṣu prayogāditi -muniśabdasyeti śeṣaḥ, śaṅkate | tacca vidyāvatassiddhamiti - niṣpannavidyasya śubhāśrayamamanaṃ siddhameva, tadabhāve vidyāniṣpatterabhāvādityarthaḥ | prārabdhavidyaviṣayatvāditi - niṣpannavidyaviṣayatvābhāvādityarthaḥ | brāाhṛṇaśabdaśca na jātivācīti - pūrvapakṣe brāाhṛṇa-śabdasya jātivacanatvāt kathaṃ brāाhṛṇa ityatra yathā na vidheyatvaṃ, evaṃ "atha muni'rityatrāpīti pūrvapakṣe upanyastabrāाhṛṇa-śabdajātivacanatvasya siddhānte apratikṣepāt brāाhṛṇaśabdasya jātivācitvaṃ pareṣāṃ siddhānte'pyabhimatamiti matvā idaṃ dūṣaṇamuktamiti dṛṣṭavyam | na ca kalpatarau brāाhṛṇaḥ brāhṛाhamasmīti sākṣātkāravānityartha ukta iti vācyam, tasyādhunikatvāt | tṛtīyasūtravyākhyānamapyayuktamiti -bhāskarītyamiti śeṣaḥ | pārivrājyaprastāvāditi - parivrājyasya prakṛtatvādityarthaḥ | maunasya parastādvārhasthyasyeti - daharavidyāyāṃ

3.4.50

छान्दाग्ये "मौनमित्याचक्षते ब्राहृचर्यमेव तत्' इति मौनोपदेशानन्तरं सर्वान्ते "स सल्वेवं वर्तयन्' इति गार्हस्थ्येनोप-संहारादित्यर्थः । द्वितीयसूत्रनिर्वाहो दत्तोत्तर इति - परमतदूषणावसरे इति शेषः ।। । ।। ।। इति सहकार्यन्तरविध्यधि-करणम्

chāndāgye "maunamityācakṣate brāhṛcaryameva tat' iti maunopadeśānantaraṃ sarvānte "sa salvevaṃ vartayan' iti gārhasthyenopa-saṃhārādityarthaḥ | dvitīyasūtranirvāho dattottara iti - paramatadūṣaṇāvasare iti śeṣaḥ || | || || iti sahakāryantaravidhyadhi-karaṇam

3.4.51

भाष्ये-बालस्य यत्स्वभावानाविष्काररूपं कर्मेति, नचानाविष्करणस्याऽभावरूपस्य कथं बाल्यशब्दार्थत्वमिति शङ्कनीयम्, आविष्करणविरोधिक्रियाविशेषस्यैवानाविष्करणाब्दार्थत्वात् । एतदाश्रमनिष्ठस्य विशेषतो नियमदर्शनादित्यर्थ इति - ब्राहृविद्यानिष्ठस्येत्यर्थः ।। । ।। ।। इत्यनाविष्काराधिकरणम् ।। भाष्ये-ऐहिकमभ्युदयफलमुपासनमप्रस्तुतप्रतिबन्धे इति, अयमत्रान्वयः-अभ्युदयफलमुपासनम्, अप्रस्तुतप्रतिबन्धे ऐहिकं भवतीति अभ्युदयफलं मुक्तिव्यतिरिक्तफलमित्यर्थः, एवं मुक्तिफलानियम इति मुक्तिफलकचिन्तान्तरस्य प्रस्तोष्यमाणत्वा-दिह तद्वयतिरिक्तमुपासनं सर्वं विवक्षितम्, ऐहिकम्-इह जन्मनि भवम्, ऐहिकमित्यस्यैव विवरणम् अनन्तरमिति, अस्मिन्नेव जन्मनीत्यर्थः, न च सौत्रस्यैहिकशब्दस्य साध्यनिर्देशपरत्वे किमैहिकफलोपासनं स्वसाधनपुयकर्मानन्तरमेव उत्पद्यत इत्यैहिकशब्दस्य पक्षविशेष-णत्वस्फलोरकटीकाविरोध इति वाच्यम्, टीकागतैहिकशब्दस्य ऐहिकामुष्मिक-साधारणपलमात्रलक्षकस्य सौत्रैहिकपदात् भिन्न-त्वात्, ऐहिकशब्दं हि लोके इह जन्मनि भवेपि प्रयुञ्जते, सौत्रस्त्वैहिकशब्द इह जन्मनि भवे वर्तते, तत्रैव प्रसिद्धिप्राचवात्, अत व योगसिध्यधिकरणे कारीर्यभिचारादेरैहिकत्वमेव स्वर्गस्या-मु#ि#ेमकत्वमेव, पशुपुत्रादिरूपस्य फलस्यासति प्रतिबन्धे ऐहिकत्वम्, सति तु प्रतिबन्धे आमुष्मिकत्वमिति व्यवस्थापयन्ति, तत्रैहिकत्वं नाम एतजन्मयोग्यत्वम्, आमुष्मिकत्वं नाम जन्मान्तरभोग्यत्वम्, नत्वहलौकिकत्वं पारलौकिकत्वं पारलौकिकत्वं वा पशुपुत्रादेः पारलौकिकत्वाप्रसिद्धेः, ततश्च सौत्रस्यैहिकशब्दस्य साध्य-

bhāṣye-bālasya yatsvabhāvānāviṣkārarūpaṃ karmeti, nacānāviṣkaraṇasyā'bhāvarūpasya kathaṃ bālyaśabdārthatvamiti śaṅkanīyam, āviṣkaraṇavirodhikriyāviśeṣasyaivānāviṣkaraṇābdārthatvāt | etadāśramaniṣṭhasya viśeṣato niyamadarśanādityartha iti - brāhṛvidyāniṣṭhasyetyarthaḥ || | || || ityanāviṣkārādhikaraṇam || bhāṣye-aihikamabhyudayaphalamupāsanamaprastutapratibandhe iti, ayamatrānvayaḥ-abhyudayaphalamupāsanam, aprastutapratibandhe aihikaṃ bhavatīti abhyudayaphalaṃ muktivyatiriktaphalamityarthaḥ, evaṃ muktiphalāniyama iti muktiphalakacintāntarasya prastoṣyamāṇatvā-diha tadvayatiriktamupāsanaṃ sarvaṃ vivakṣitam, aihikam-iha janmani bhavam, aihikamityasyaiva vivaraṇam anantaramiti, asminneva janmanītyarthaḥ, na ca sautrasyaihikaśabdasya sādhyanirdeśaparatve kimaihikaphalopāsanaṃ svasādhanapuyakarmānantarameva utpadyata ityaihikaśabdasya pakṣaviśeṣa-ṇatvasphalorakaṭīkāvirodha iti vācyam, ṭīkāgataihikaśabdasya aihikāmuṣmika-sādhāraṇapalamātralakṣakasya sautraihikapadāt bhinna-tvāt, aihikaśabdaṃ hi loke iha janmani bhavepi prayuñjate, sautrastvaihikaśabda iha janmani bhave vartate, tatraiva prasiddhiprācavāt, ata va yogasidhyadhikaraṇe kārīryabhicārāderaihikatvameva svargasyā-mu#ि#ेmakatvameva, paśuputrādirūpasya phalasyāsati pratibandhe aihikatvam, sati tu pratibandhe āmuṣmikatvamiti vyavasthāpayanti, tatraihikatvaṃ nāma etajanmayogyatvam, āmuṣmikatvaṃ nāma janmāntarabhogyatvam, natvahalaukikatvaṃ pāralaukikatvaṃ pāralaukikatvaṃ vā paśuputrādeḥ pāralaukikatvāprasiddheḥ, tataśca sautrasyaihikaśabdasya sādhya-

3.4.51

निर्देशपरत्वमेव युक्तम्, पक्षविशेषणत्वाभ्युपगमे ऐहिकपदस्य ऐहिकफलसाधनोपलक्षकत्वं वक्तव्यम्, तत्राप्यामु#ि#ेमकफलोपा-सनसङ्ग्रहायोपलक्षपरत्वमाश्रयक्षयम्, साध्यवाचि च पदमध्याहर्तव्यम्, तस्य साध्यनिर्देशपरत्वे उपासनरूपस्य पक्षस्य प्रकृतत्वादेव नाध्याहारमपेक्षते इति सामञ्जस्यमस्ति, केचित्तु-अस्मिञ्जन्मनि सम्भवतीत्येतीवन्मात्रं न साध्यं येनेदं साध्यसमर्पकं स्यात्, किन्तु सादनानुष्ठानकालाव्यवहितोत्पत्तिकत्वम्, अत एव हि पुण्यानन्तरभेवोत्पद्यत इति भाष्यम्, अतश्च सर्वर्था साध्य-वाचिपदमध्याहर्तव्यमेव, ततश्च प्रकृतिमडलान्तर्वर्तिभोगफलकम्, इहशब्दो हि सन्निकृष्टार्थवचनः मुक्तप्राप्यमगवल्लोकापेक्षया प्राकृतभोगस्तानभोगोपकरणानां सन्निकृष्टत्वेनैहिकाब्दवाच्यत्वोपपत्तेः, नचैवं स्वर्मेष्वैहिकपदप्रयोगापतिः, एतादृशार्थविवक्षया प्रयोगे दोषाभावात् ।। । ।। ।। इति ऐहिकाधिकरणम् ।। ऐहिकोपासनविषयत्वाभावमात्रे विरोध इति - अस्मन्मते मुक्तिव्यतिरिक्तफलकोपासनविषयत्वात् पूर्वाधिकरणम् ऐहिकोपा-

nirdeśaparatvameva yuktam, pakṣaviśeṣaṇatvābhyupagame aihikapadasya aihikaphalasādhanopalakṣakatvaṃ vaktavyam, tatrāpyāmu#ि#ेmakaphalopā-sanasaṅgrahāyopalakṣaparatvamāśrayakṣayam, sādhyavāci ca padamadhyāhartavyam, tasya sādhyanirdeśaparatve upāsanarūpasya pakṣasya prakṛtatvādeva nādhyāhāramapekṣate iti sāmañjasyamasti, kecittu-asmiñjanmani sambhavatītyetīvanmātraṃ na sādhyaṃ yenedaṃ sādhyasamarpakaṃ syāt, kintu sādanānuṣṭhānakālāvyavahitotpattikatvam, ata eva hi puṇyānantarabhevotpadyata iti bhāṣyam, ataśca sarvarthā sādhya-vācipadamadhyāhartavyameva, tataśca prakṛtimaḍalāntarvartibhogaphalakam, ihaśabdo hi sannikṛṣṭārthavacanaḥ muktaprāpyamagavallokāpekṣayā prākṛtabhogastānabhogopakaraṇānāṃ sannikṛṣṭatvenaihikābdavācyatvopapatteḥ, nacaivaṃ svarmeṣvaihikapadaprayogāpatiḥ, etādṛśārthavivakṣayā prayoge doṣābhāvāt || | || || iti aihikādhikaraṇam || aihikopāsanaviṣayatvābhāvamātre virodha iti - asmanmate muktivyatiriktaphalakopāsanaviṣayatvāt pūrvādhikaraṇam aihikopā-

468

सनमात्रविषयत्वम्, परमते तु सर्वविषयत्वमिति विरोध इत्यर्थः । तद्देहपात इति - विद्यादेहपात इत्यर्थः । आपरोक्ष्ये तारतम्य-सम्भवादिति -साध्यतारतम्याभावेपि साधनतारतम्यसत्वात् विलम्बाविलम्बरूपानियम उपपद्यत इति भावः ।। । ।। ।। इति मुक्तिफलाधिकरणम् ।। इति दशोपनिषद्भाष्यकारैः श्रीरङ्गरामानुजमुनिभिर्विरचितायां श्रुतिप्रकाशिका- व्याख्यायां भावप्रकाशिकायां तृतीयस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः ।। समाप्तश्चाध्यायः ।। समुदिताधिकरणसङ्ख्या - 123- समुदितसूत्रसङ्ख्या

sanamātraviṣayatvam, paramate tu sarvaviṣayatvamiti virodha ityarthaḥ | taddehapāta iti - vidyādehapāta ityarthaḥ | āparokṣye tāratamya-sambhavāditi -sādhyatāratamyābhāvepi sādhanatāratamyasatvāt vilambāvilambarūpāniyama upapadyata iti bhāvaḥ || | || || iti muktiphalādhikaraṇam || iti daśopaniṣadbhāṣyakāraiḥ śrīraṅgarāmānujamunibhirviracitāyāṃ śrutiprakāśikā- vyākhyāyāṃ bhāvaprakāśikāyāṃ tṛtīyasyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ || samāptaścādhyāyaḥ || samuditādhikaraṇasaṅkhyā - 123- samuditasūtrasaṅkhyā

द्वितीयोऽध्यायः

2.1.1

प्रत्यक्षादिप्रमाणगोचरादिति - न च साङ्खयाभिमतस्य कथं प्रत्यक्षगोचरत्वमिति शङ्कयम्, कार्यावस्थायां प्रत्यक्षसम्भ-वात्; अत एव वक्ष्यति प्रत्यगर्थवदिति । पदविवक्षितमाह-मुक्तव्यावृत्त्यर्थमिति । एकशब्दविवक्षितमर्थमाह -निमित्तोपादानरूपेति । शरीरगतदोषाणां शरीरिण्यस्पर्शः सर्वान्तरभूतमित्यनेन भाष्ये विवक्षित इत्यभिप्रयन्नवतारिकामाह - जगत्कारणत्व इति । वक्ष्यत इति - परैरुद्भाविता दोषाः परिह्मताः । इदानीं स्वपक्षरक्षणाय परपक्षाः प्रतिक्षिप्यन्त इति द्वितीयपादाद्यभाष्येणेत्यर्थः । चालयितुं शक्यत इति कम्पने चलिरितिघटादिपाठान्मित्वम् । तदेतदभिप्रेत्याह, विरोधे त्वनपेक्षं स्यादिति पाठश्चेत्समीचीनः । उक्तं हीति

pratyakṣādipramāṇagocarāditi - na ca sāṅkhayābhimatasya kathaṃ pratyakṣagocaratvamiti śaṅkayam, kāryāvasthāyāṃ pratyakṣasambha-vāt; ata eva vakṣyati pratyagarthavaditi | padavivakṣitamāha-muktavyāvṛttyarthamiti | ekaśabdavivakṣitamarthamāha -nimittopādānarūpeti | śarīragatadoṣāṇāṃ śarīriṇyasparśaḥ sarvāntarabhūtamityanena bhāṣye vivakṣita ityabhiprayannavatārikāmāha - jagatkāraṇatva iti | vakṣyata iti - parairudbhāvitā doṣāḥ parihmatāḥ | idānīṃ svapakṣarakṣaṇāya parapakṣāḥ pratikṣipyanta iti dvitīyapādādyabhāṣyeṇetyarthaḥ | cālayituṃ śakyata iti kampane caliritighaṭādipāṭhānmitvam | tadetadabhipretyāha, virodhe tvanapekṣaṃ syāditi pāṭhaścetsamīcīnaḥ | uktaṃ hīti

2.1.1

भाष्यस्य पूर्वमेव अवतारितत्वादिति द्रष्टव्यम् । अतो व्याकुलत्वाद्वेदान्तवाक्यानामिति - अयमाशयः, श्रुतिस्मृत्योर्न श्रुतिस्मृतित्व-कृतं नियतं प्राबल्यदौर्बल्यम्, अपि तु श्रुतिस्मृत्योर्विरोधे श्रुतिर्बलीयसीत्युत्सर्गमात्रम्; तत्तु क्वचिद्बलाबलवैपरीत्यहेतुना अपोद्यते; अत एव तवेदं कृत्वा वेदि'रितिपदार्थधर्मभूतक्रमविषयश्रुतेः "क्षुत आचामे'दितिस्मृतेः धर्मिभूतपदार्थविषयत्वं प्राबल्यकारणमस्तीति बला-बलवैपरीत्यमाश्रितम् । यथोक्तं वार्तिककारैः दुर्बलस्य प्रमाणस्य बलवानाश्रयो यदा । तदा हि विपरीतत्वं शिष्टाकोपे यथोदितम् । अत्यन्तबलवन्तोपि पौरजानपदा जनाः । दुर्बलैरपि बाध्यन्ते पुरुषैः पार्थिवाश्रितैः' इति । तद्वदिहापि अव्यवस्थितार्थत्वव्यवस्थितार्थ-त्वरूपमन्यद्बलाबलवैपरीत्यकारणमस्ति । अत एव "यदृचा स्तुवत तदसुरा अन्ववायन् यत्साम्ना स्तुवत तदसुरा नान्ववायन् य एवं विद्वान् यत्साम्ना स्तुवते' इत्यत्र स्तुतिविधिरूपयोरुपक्रमोपसंहारयोः अप्रतिग्रहेष्टिगतयोरिव प्राप्तस्य प्राबल्यदौर्बल्योत्सर्गस्य यदृचा स्तुवत इत्यादिना किमसुरागमनहेतुतया ऋकनिन्द्यते, उत वशीकर्तुमशक्यानामपि वशीकरणहेतुतया ? अव्यवस्थितार्थकत्वात् । कापिलस्मृतेस्तु प्रधानकारणत्वैकविषयतया व्यवस्थिताथर्कत्वात् कापिलस्मृतेरेव प्राबल्यमिति । "वचनविरोध' इति कापिलस्मृतिवचनविरोध इत्यर्थः । ततश्च वचनस्यैव न्यायाभासमूलत्वाद्वचनविरोधे न्यायस्य दुर्बलत्वादिति कथमुच्यत इति शङ्का

bhāṣyasya pūrvameva avatāritatvāditi draṣṭavyam | ato vyākulatvādvedāntavākyānāmiti - ayamāśayaḥ, śrutismṛtyorna śrutismṛtitva-kṛtaṃ niyataṃ prābalyadaurbalyam, api tu śrutismṛtyorvirodhe śrutirbalīyasītyutsargamātram; tattu kvacidbalābalavaiparītyahetunā apodyate; ata eva tavedaṃ kṛtvā vedi'ritipadārthadharmabhūtakramaviṣayaśruteḥ "kṣuta ācāme'ditismṛteḥ dharmibhūtapadārthaviṣayatvaṃ prābalyakāraṇamastīti balā-balavaiparītyamāśritam | yathoktaṃ vārtikakāraiḥ durbalasya pramāṇasya balavānāśrayo yadā | tadā hi viparītatvaṃ śiṣṭākope yathoditam | atyantabalavantopi paurajānapadā janāḥ | durbalairapi bādhyante puruṣaiḥ pārthivāśritaiḥ' iti | tadvadihāpi avyavasthitārthatvavyavasthitārtha-tvarūpamanyadbalābalavaiparītyakāraṇamasti | ata eva "yadṛcā stuvata tadasurā anvavāyan yatsāmnā stuvata tadasurā nānvavāyan ya evaṃ vidvān yatsāmnā stuvate' ityatra stutividhirūpayorupakramopasaṃhārayoḥ apratigraheṣṭigatayoriva prāptasya prābalyadaurbalyotsargasya yadṛcā stuvata ityādinā kimasurāgamanahetutayā ṛkanindyate, uta vaśīkartumaśakyānāmapi vaśīkaraṇahetutayā ? avyavasthitārthakatvāt | kāpilasmṛtestu pradhānakāraṇatvaikaviṣayatayā vyavasthitātharkatvāt kāpilasmṛtereva prābalyamiti | "vacanavirodha' iti kāpilasmṛtivacanavirodha ityarthaḥ | tataśca vacanasyaiva nyāyābhāsamūlatvādvacanavirodhe nyāyasya durbalatvāditi kathamucyata iti śaṅkā

2.1.1

परास्ता । इममर्थमभिप्रेत्या-हेति - इदं वैषम्यमभिप्रेत्य वाक्यद्वयमुपात्तमित्यर्थः । तस्याप्तत्वे प्रमाणमुक्तमिति - "ऋषिं प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानैर्बिभर्ति न जायमानं न पश्येत्' इति हिरण्यगर्भस्येव कपिलस्यापि जायमानावस्थाप्रसृतभगवत्कटाक्षलब्धाप्रतिज्ञानाति-शयशालित्वप्रतिपादनादिति भावः । अन्यपरत्वमुक्तमिति - अत एतद्ग्रन्थानुसारादेतदुक्तं भवतीति ग्रन्थावतारिकायामपि साङ्खय-स्मृतीनामन्यपरत्वं किं न स्यादित्याक्षेपोऽपि न निवेशनीयः । साकल्येनानवकाशत्वमिति - यथा "यत्किञ्चित्प्राचीनमग्नीषोमीयाते-नोपांशुचरन्तीति सावकाशादुपांशुत्वविधेः मन्द्रं प्रायणीयायां मन्द्रतरमातिथ्यायाम् इति । प्रायणीयादिगतमन्द्रादिस्वरविधेः अनव-काशत्वेन प्राबल्यं तद्वदिहापिनिरवकाशकपिलस्मृतेः प्राबल्यमिति भावः । तत्र परमकारणभूतस्यैवेति - अग्नीन्द्राद्याराधनात्मनां कर्मणां भगवदाराधनरूपत्वस्योपपादयिषितस्य भगवतस्सर्वदेवतातादात्म्यमन्तरेणोपपादयितुमशक्यतवात्तादात्म्यस्य कारणत्व-

parāstā | imamarthamabhipretyā-heti - idaṃ vaiṣamyamabhipretya vākyadvayamupāttamityarthaḥ | tasyāptatve pramāṇamuktamiti - "ṛṣiṃ prasūtaṃ kapilaṃ yastamagre jñānairbibharti na jāyamānaṃ na paśyet' iti hiraṇyagarbhasyeva kapilasyāpi jāyamānāvasthāprasṛtabhagavatkaṭākṣalabdhāpratijñānāti-śayaśālitvapratipādanāditi bhāvaḥ | anyaparatvamuktamiti - ata etadgranthānusārādetaduktaṃ bhavatīti granthāvatārikāyāmapi sāṅkhaya-smṛtīnāmanyaparatvaṃ kiṃ na syādityākṣepo'pi na niveśanīyaḥ | sākalyenānavakāśatvamiti - yathā "yatkiñcitprācīnamagnīṣomīyāte-nopāṃśucarantīti sāvakāśādupāṃśutvavidheḥ mandraṃ prāyaṇīyāyāṃ mandrataramātithyāyām iti | prāyaṇīyādigatamandrādisvaravidheḥ anava-kāśatvena prābalyaṃ tadvadihāpiniravakāśakapilasmṛteḥ prābalyamiti bhāvaḥ | tatra paramakāraṇabhūtasyaiveti - agnīndrādyārādhanātmanāṃ karmaṇāṃ bhagavadārādhanarūpatvasyopapādayiṣitasya bhagavatassarvadevatātādātmyamantareṇopapādayitumaśakyatavāttādātmyasya kāraṇatva-

2.1.1

निर्वाह्रत्वात्तादात्म्यनिर्वाहकं कारण-त्वमुपपादयितुं तन्मुखेन भगवत एव "यतो वा इमानी'त्यादिलक्षणलक्षितब्राहृत्वं च प्रतिपादयितुं वेदान्तेषु सृष्टेः प्रलयपूर्वकत्वस्य प्रतिपादितत्वात्प्रथमं प्रलयदशामाहेत्यर्थः । सर्वदेवतातादात्म्योपपत्त्यर्थमिति - परमकारणत्वंवक्तुम् इत्यनेनान्वयः । सर्वथा साम्यव्या-वृत्त्यर्थमिति - कतिपयवस्तुविषयत्वेन साम्यव्यावृत्त्यर्थमित्यर्थः । उक्तं हि प्रकृत्यधिकरणे सुषुप्तावे- कदेशलयः । अत्र तु सर्वलय इत्यर्थ इति । सम्प्राप्ते सर्गकाल इति - "क्षोभयामास सम्प्राप्ते सर्गकाले व्ययाव्ययौ' इति श्रीविष्णुपुराण-श्लोकः । लक्षणहेत्वोरिति - आर्जयन् वसतीतिवद्धेतौ शतृप्रत्यय इत्यर्थः । आसीदिदं तमोभूतमित्यस्यार्थमाह- पूर्वमविभक्ततमश्शरी-रक इति । व्यञ्जयन्नित्यस्यार्थमाह - व्यष्टिसृष्टीति । महाभूतादिवृत्तौजा इत्यस्यार्थमाह - स्वसङ्कल्पादिति । तमोनुदशब्दार्थमाह -

nirvāhratvāttādātmyanirvāhakaṃ kāraṇa-tvamupapādayituṃ tanmukhena bhagavata eva "yato vā imānī'tyādilakṣaṇalakṣitabrāhṛtvaṃ ca pratipādayituṃ vedānteṣu sṛṣṭeḥ pralayapūrvakatvasya pratipāditatvātprathamaṃ pralayadaśāmāhetyarthaḥ | sarvadevatātādātmyopapattyarthamiti - paramakāraṇatvaṃvaktum ityanenānvayaḥ | sarvathā sāmyavyā-vṛttyarthamiti - katipayavastuviṣayatvena sāmyavyāvṛttyarthamityarthaḥ | uktaṃ hi prakṛtyadhikaraṇe suṣuptāve- kadeśalayaḥ | atra tu sarvalaya ityartha iti | samprāpte sargakāla iti - "kṣobhayāmāsa samprāpte sargakāle vyayāvyayau' iti śrīviṣṇupurāṇa-ślokaḥ | lakṣaṇahetvoriti - ārjayan vasatītivaddhetau śatṛpratyaya ityarthaḥ | āsīdidaṃ tamobhūtamityasyārthamāha- pūrvamavibhaktatamaśśarī-raka iti | vyañjayannityasyārthamāha - vyaṣṭisṛṣṭīti | mahābhūtādivṛttaujā ityasyārthamāha - svasaṅkalpāditi | tamonudaśabdārthamāha -

2.1.1

विभक्ततमश्शरीरक इति । अत्र भूत्वेत्यध्याहार्यम्, अत्र तमोनुद इत्यत्र अकारादनुपपदात् कर्मोपपदो भवति, विप्रतिषेधेनेति इगुपदइतिकस्य अणाबाधाद्रूपासिद्धि-श्शङ्कनीया, मूलविभुजातित्वात्तत्सिद्धेः । ननु तमोनुद इति क्विबन्तं पञ्चम्यन्तपदम्, ततश्च आसीदिदं तमोभूतमिति पूर्वश्लोके प्रतिपादनात्, यदातमस्तदिति मन्त्रप्रतिपाद्यशिवात्तमोधिष्ठातुः अव्यक्तः प्रादुरासीदित्यर्थः किं न स्यादिति चेन्न; तथापि यस्य तमशश-रीरमित्यादिसुबालोपनिषद्वाक्यपर्यालोचनया भगवत एव तमश्शरीरकत्वेन देवतान्तरस्याप्रतीतेः परस्येष्टासिद्धेः । अव्यक्त इत्यस्या-र्थमाह - अव्यक्तावस्थेति । नन्वव्यक्तशब्दस्य नपुंसकलिङ्गस्य त्रिगुणे रूढत्वेपि पुल्लिङ्गाव्यक्तश-ब्दस्य तदुपस्थापकत्वे किं प्रमाणम्? नहि पङ्कजो वर्तत इत्युक्ते अर्श आद्यजन्ततया पद्मवतः प्रतीतिरस्ति, तं व्यञ्जयन्निति व्यक्तिवा-चिपदसमभिव्याहारादव्यक्तपदेपि व्यक्तयभावरूपार्थस्यैवोन्मेषात् । किञ्च प्रादुरासीदित्यस्य तमोनुद इति सन्निहितेनान्वयसम्भवे व्यव-हितेनाव्यक्त इत्येनेनान्वयस्य क्लिष्टत्वाच्च; ततश्च प्रलयकाले रूपादिहीनतया अव्यक्तः परमात्मा विभक्ततमश्शरीरकः प्रादुरासीदित्यर्थः किं न स्यादिति चेन्न; तस्याप्यर्थस्येष्टत्वेनादोषात् । अतीन्द्रियग्राह्रेत्यत्रातिशब्दस्येन्द्रियेणेन्द्रियग्राहेण वा समाससम्भवादुभ- यथाप्याचष्टे - इन्द्रियम-तीत्येत्यादिना । इन्द्रियमतीत्य वर्तमानेनेति - शास्त्रस्येन्द्रियातीतत्वं नाम इन्द्रियक्राह्रक्रहणशक्ति-

- vibhaktatamaśśarīraka iti | atra bhūtvetyadhyāhāryam, atra tamonuda ityatra akārādanupapadāt karmopapado bhavati, vipratiṣedheneti igupadaitikasya aṇābādhādrūpāsiddhi-śśaṅkanīyā, mūlavibhujātitvāttatsiddheḥ | nanu tamonuda iti kvibantaṃ pañcamyantapadam, tataśca āsīdidaṃ tamobhūtamiti pūrvaśloke pratipādanāt, yadātamastaditi mantrapratipādyaśivāttamodhiṣṭhātuḥ avyaktaḥ prādurāsīdityarthaḥ kiṃ na syāditi cenna; tathāpi yasya tamaśaśa-rīramityādisubālopaniṣadvākyaparyālocanayā bhagavata eva tamaśśarīrakatvena devatāntarasyāpratīteḥ parasyeṣṭāsiddheḥ | avyakta ityasyā-rthamāha - avyaktāvastheti | nanvavyaktaśabdasya napuṃsakaliṅgasya triguṇe rūḍhatvepi pulliṅgāvyaktaśa-bdasya tadupasthāpakatve kiṃ pramāṇam? nahi paṅkajo vartata ityukte arśa ādyajantatayā padmavataḥ pratītirasti, taṃ vyañjayanniti vyaktivā-cipadasamabhivyāhārādavyaktapadepi vyaktayabhāvarūpārthasyaivonmeṣāt | kiñca prādurāsīdityasya tamonuda iti sannihitenānvayasambhave vyava-hitenāvyakta ityenenānvayasya kliṣṭatvācca; tataśca pralayakāle rūpādihīnatayā avyaktaḥ paramātmā vibhaktatamaśśarīrakaḥ prādurāsīdityarthaḥ kiṃ na syāditi cenna; tasyāpyarthasyeṣṭatvenādoṣāt | atīndriyagrāhretyatrātiśabdasyendriyeṇendriyagrāheṇa vā samāsasambhavādubha- yathāpyācaṣṭe - indriyama-tītyetyādinā | indriyamatītya vartamāneneti - śāstrasyendriyātītatvaṃ nāma indriyakrāhrakrahaṇaśakti-

2.1.1

मत्त्वमिति भावः । शाब्द-प्राधान्यं चेति - "तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्राहृा' इत्यत्र ब्राहृशब्दस्य चतुर्मुखशरीरकभगवत्परत्वस्य तैरनभ्युपगमादिति भावः । अज एको नित्य इतीति - "अज एको नित्यो यस्य पृथिवी शरीरम्' इत्यादि वाक्य इत्यर्थः । अज इति निर्विकारत्वं "यस्याक्षरं शरीरम् यस्य मृत्युश्शरीरम्' इति कारणत्वमन्तर्यामित्वं चोक्तमिति भावः । विशब्दाथर्भूतविशेषं दर्शयति - जीवबुद्धयव्यवधानेनेति । अण्डान्तर्वर्तिपदार्थसृष्टौ तु हिरण्यगर्भादिजीवानां सिसृक्षारूपां बुद्धिमुत्पाद्य तद्द्वारा सृजतीति भावः

mattvamiti bhāvaḥ | śābda-prādhānyaṃ ceti - "tasmin jajñe svayaṃ brāhṛा' ityatra brāhṛśabdasya caturmukhaśarīrakabhagavatparatvasya tairanabhyupagamāditi bhāvaḥ | aja eko nitya itīti - "aja eko nityo yasya pṛthivī śarīram' ityādi vākya ityarthaḥ | aja iti nirvikāratvaṃ "yasyākṣaraṃ śarīram yasya mṛtyuśśarīram' iti kāraṇatvamantaryāmitvaṃ coktamiti bhāvaḥ | viśabdātharbhūtaviśeṣaṃ darśayati - jīvabuddhayavyavadhāneneti | aṇḍāntarvartipadārthasṛṣṭau tu hiraṇyagarbhādijīvānāṃ sisṛkṣārūpāṃ buddhimutpādya taddvārā sṛjatīti bhāvaḥ

2.1.2

भूतशब्द सिद्धपर इति - भूमिशब्दो भावप्रधानः, ततश्चातिक्रान्ता सकलेतरप्रमाणसम्भावनाभूमिर्येन सोऽतिक्रान्तप्रत्यक्षादिसकलेत-

bhūtaśabda siddhapara iti - bhūmiśabdo bhāvapradhānaḥ, tataścātikrāntā sakaletarapramāṇasambhāvanābhūmiryena so'tikrāntapratyakṣādisakaleta-

2.1.3

रप्रमाणसम्भावनाभूमिः, प्रत्यक्षादिप्रमाणानामविषय इति यावत् । स चासौ भूतार्थश्चेति समास इति भावः

rapramāṇasambhāvanābhūmiḥ, pratyakṣādipramāṇānāmaviṣaya iti yāvat | sa cāsau bhūtārthaśceti samāsa iti bhāvaḥ

2.1.3

ननु ईश्वरत्वाभ्युपगमस्साङ्खयानामप्यविशिष्ट एव, सेश्वरसाङ्खयानामपि वाक्यात्तन्निराकरणस्यापि पूर्वाधिकरणे कर्तव्य-त्वादित्यस्वरसादाह; भाष्ये-योगस्य चाभिधानादिति । योगशास्त्रे प्रधानप्रतिपाद्यस्य श्वेताश्वेतरादिप्रत्यक्षश्रुतिषु मोक्षोपायतया विधानान्न साङ्खयस्मृतितुल्येति भावः । ननु सृज्यत्वश्रुतिब्र्राहृणः क्षेत्रज्ञत्वे कथं प्रमाणमित्याशङ्कयाह - कर्मकृतनामरूपाभ्यामिति । भगवद्वचनेनेति भावः। भगवदंशत्वमिति -शौनकेन प्रदश्र्यत इत्यर्थः । स्तम्बस्याप्यकर्मवश्यत्वप्रसङ्गादिति - ननु "आब्राहृस्तम्ब-पर्यन्ता जगदन्तव्र्यवस्थिताः । प्राणिनः कर्मजनित संसारवशवर्तिनः' इति श्लोके आब्राहृस्तम्बपर्यन्ता इति नैकं पदम्, आङो ब्राहृस्त-

nanu īśvaratvābhyupagamassāṅkhayānāmapyaviśiṣṭa eva, seśvarasāṅkhayānāmapi vākyāttannirākaraṇasyāpi pūrvādhikaraṇe kartavya-tvādityasvarasādāha; bhāṣye-yogasya cābhidhānāditi | yogaśāstre pradhānapratipādyasya śvetāśvetarādipratyakṣaśrutiṣu mokṣopāyatayā vidhānānna sāṅkhayasmṛtitulyeti bhāvaḥ | nanu sṛjyatvaśrutibrrāhṛṇaḥ kṣetrajñatve kathaṃ pramāṇamityāśaṅkayāha - karmakṛtanāmarūpābhyāmiti | bhagavadvacaneneti bhāvaḥ| bhagavadaṃśatvamiti -śaunakena pradaśryata ityarthaḥ | stambasyāpyakarmavaśyatvaprasaṅgāditi - nanu "ābrāhṛstamba-paryantā jagadantavryavasthitāḥ | prāṇinaḥ karmajanita saṃsāravaśavartinaḥ' iti śloke ābrāhṛstambaparyantā iti naikaṃ padam, āṅo brāhṛsta-

2.1.3

म्बाभ्यामन्वये वैरूप्यपरिहारार्थमुभयत्राप्येकार्थत्वमाश्रयणीयं स्यात्, किन्तु स्तम्बपर्यन्ता इति पृथक् पदम् । इतरथा पर्यन्तशब्द-वैयथ्र्यप्रसङ्गात्, ततश्च पर्यन्तपदस्वारस्यात्स्तम्बस्य माण्यन्तर्भावेपि न ब्राहृणोऽन्तर्भावो युक्तः, तत्राङो मर्यादार्थत्व सम्भवदिति चेन्न; अभिविधिसाहचर्यादभिविधित्वोपपत्तेर्वैरूप्याश्रयणस्यान्याय्यत्वादिति भावः । प्रविश्य च तथापूर्वामिति - अपूर्वाभितिछेदः । युक्तावस्थायामिति - योगदशायामित्यर्थः । कार्यस्मृत्यनुपपत्त्येति - महदहङ्कारादिकार्यविषयस्मृतेर्यथा मूलश्रुत्यनुपलम्भादप्रामा- ण्यम्; एवं कारणप्रधानविषयस्मृतेरपीति सूत्र तात्पर्यार्थः । परैस्तु औपनिषदयोगसापेक्षाच्छØतिसंवादबाहुल्याच्च योगस्मृतिः प्रमाणमि-

mbābhyāmanvaye vairūpyaparihārārthamubhayatrāpyekārthatvamāśrayaṇīyaṃ syāt, kintu stambaparyantā iti pṛthak padam | itarathā paryantaśabda-vaiyathryaprasaṅgāt, tataśca paryantapadasvārasyātstambasya māṇyantarbhāvepi na brāhṛṇo'ntarbhāvo yuktaḥ, tatrāṅo maryādārthatva sambhavaditi cenna; abhividhisāhacaryādabhividhitvopapattervairūpyāśrayaṇasyānyāyyatvāditi bhāvaḥ | praviśya ca tathāpūrvāmiti - apūrvābhitichedaḥ | yuktāvasthāyāmiti - yogadaśāyāmityarthaḥ | kāryasmṛtyanupapattyeti - mahadahaṅkārādikāryaviṣayasmṛteryathā mūlaśrutyanupalambhādaprāmā- ṇyam; evaṃ kāraṇapradhānaviṣayasmṛterapīti sūtra tātparyārthaḥ | paraistu aupaniṣadayogasāpekṣācchaØtisaṃvādabāhulyācca yogasmṛtiḥ pramāṇami-

2.1.5

त्यधिकाशङ्का युक्तिद्वयेन वर्णिता, तत्र प्रथमयुक्तेर्मोक्षसाधनतया वेदान्तविहितयोगस्य चाभिधानादिति भाष्येणोक्तत्वाद्द्वितीयां संवा-दबाहुल्ययुक्तिमनूद्य दूषयति - अधिकाशङ्कापरिहारौ परैरेवमुक्तावित्यादिना । तत्कारणं साङ्खययोगाधिगम्यमिति - नच साङ्खय-योगशब्दयोः ज्ञानपरत्वं शाङ्करभाष्ये वर्णितमितिवाच्यम्; प्रसिद्धार्थपरित्यागे हेत्वभावादितिभावः ।। 3.अधिकरणम् शास्त्रस्य व्युत्पत्तिग्रहादिकार्यान्तरसापेक्षत्वादन्यापेक्षत्वं न सम्भवतीत्याशङ्कय व्याचष्टे - प्रमाणान्तरानपेक्षस्येति । प्रमित्यन्तरनैर-पेक्ष्यमिति - समानविषयप्रमित्यन्तरनैरपेक्ष्यमित्यर्थः । प्रमाणव्यवस्थापनमिति - नीलं नभ इति चाक्षु ज्ञानस्य नीरूपाकाशविषयत्वं वा सामग्रीविषयेण वा निरूपणेनार्थविशेषे प्रमाणं व्यवस्थापयत्तदितिकर्तव्यतारूपमूहापरपर्यायं ज्ञानम्, तद-पेक्षा च सर्वेषां प्रमाणानां समाना; शास्त्रस्य तु विशेषेण आकाङ्क्षासन्निधियोग्यताज्ञानाधीनप्रमाणभावस्य सर्व-त्रैव तर्कानुग्रहापेक्षा; उक्तञ्च मनुना "यस्तर्केणानुसन्धत्ते स धर्मं वेद नेतरः' इति । तदेव हि तर्कानुगृहीतशास्त्रा-र्थप्रतिष्ठापनं श्रुत्या च "मन्तव्यः' इत्युच्यते । अथोच्येत-श्रुत्या च जगतो ब्राहृैककारणत्वे निश्चिते सति तत्कार्य-स्यापि जगतश्चैतन्यानुवृत्तिरभ्युपगम्यते । यथा चेतनस्य सुषुप्तिमूच्र्छादिषु चैतन्यानुपलम्भः, तथा घटादिष्वपि सदेव चैतन्यमनुद्भूतम्; अत एव चेतनाचेतनविभाग इति । नैतदुपपद्यते; यतो नित्यानुपलब्धिरसद्भावमेव साधयति, अत एव चैतन्यशक्तियोगोऽपि तेषु निरस्तः । यस्य हि क्वचित्कदाचिदपि यत्कार्यानुपलब्धिः, तस्य तत्कार्यशकिं्त ब्राुवाणो वन्ध्यासुतसमितिषु तज्जननीनां प्रजननशकिं्त ब्राूताम् । किञ्च वेदान्तैर्जगतो ब्राहृोपादान-ताप्रतिपादननिश्चये सति घटादीनां चैतन्यशक्तेश्चैतन्यस्य वाऽनुभूतस्य सद्भावनिश्चयः, तन्निश्चये सति वेदान्तै-र्जगतो ब्राहृोपादानताप्रतिपादननिश्चय इतीतरेतराश्रयत्वम्, विलक्षणयोर्हि कार्यकारणभावः प्रतिपादयितुमेव न शक्यते । किं पुनः प्रकृतिविकारयोः सालक्षण्यमभिप्रेतम्, यदभावाज्जगतो ब्राहृोपादानताप्रतिपादनासम्भवं ब्राूषे । 3.अधिकरणम् नास्ति, अपि तु मेघादिविषयत्वमितिव्यवस्थापनमित्यर्थः । श्रेयस्करत्वप्रमितिजनकेति - विशेषरूपत्वेन शीघ्रप्रवृत्ते- ष्टसाधनताप्रमितिसामग्रयवरुद्धवैधहिंसायां बलवदनिष्टसाधनताज्ञानसामग्रीनां शंभत इत्येवं सामग्रीविवेचनमित्यर्थः । अर्थस्वभाव-सामग्रीस्वभावनिरूपणयोव्र्यवस्थितविषयत्वमुक्ता एकैकस्मिन्विषये द्वयोरपि पर्यायेण वृत्तिस्सम्भवतीत्याह -वद्वार्थस्वभाववि-षयनिरूपणं नामेति । स्वप्नमूच्र्छादिष्वनुपलभ्यमान चैतन्यसत्तयावैशेषिकादिभिरनभ्युपेतत्वात्कथं प्रतिबन्दीकरणमित्याशङ्कयाह - वेदान्तिभिनित्र्यस्येति । वेदान्तप्रामाण्यमभ्युपगच्छतेति साङ्खयेन वेदान्तप्रामाण्यस्याभ्युपेतत्वाज्जगतो वेदान्तप्रतीतब्राहृोपादान-

tyadhikāśaṅkā yuktidvayena varṇitā, tatra prathamayuktermokṣasādhanatayā vedāntavihitayogasya cābhidhānāditi bhāṣyeṇoktatvāddvitīyāṃ saṃvā-dabāhulyayuktimanūdya dūṣayati - adhikāśaṅkāparihārau parairevamuktāvityādinā | tatkāraṇaṃ sāṅkhayayogādhigamyamiti - naca sāṅkhaya-yogaśabdayoḥ jñānaparatvaṃ śāṅkarabhāṣye varṇitamitivācyam; prasiddhārthaparityāge hetvabhāvāditibhāvaḥ || 3.adhikaraṇam śāstrasya vyutpattigrahādikāryāntarasāpekṣatvādanyāpekṣatvaṃ na sambhavatītyāśaṅkaya vyācaṣṭe - pramāṇāntarānapekṣasyeti | pramityantaranaira-pekṣyamiti - samānaviṣayapramityantaranairapekṣyamityarthaḥ | pramāṇavyavasthāpanamiti - nīlaṃ nabha iti cākṣu jñānasya nīrūpākāśaviṣayatvaṃ vā sāmagrīviṣayeṇa vā nirūpaṇenārthaviśeṣe pramāṇaṃ vyavasthāpayattaditikartavyatārūpamūhāparaparyāyaṃ jñānam, tada-pekṣā ca sarveṣāṃ pramāṇānāṃ samānā; śāstrasya tu viśeṣeṇa ākāṅkṣāsannidhiyogyatājñānādhīnapramāṇabhāvasya sarva-traiva tarkānugrahāpekṣā; uktañca manunā "yastarkeṇānusandhatte sa dharmaṃ veda netaraḥ' iti | tadeva hi tarkānugṛhītaśāstrā-rthapratiṣṭhāpanaṃ śrutyā ca "mantavyaḥ' ityucyate | athocyeta-śrutyā ca jagato brāhṛैkakāraṇatve niścite sati tatkārya-syāpi jagataścaitanyānuvṛttirabhyupagamyate | yathā cetanasya suṣuptimūcrchādiṣu caitanyānupalambhaḥ, tathā ghaṭādiṣvapi sadeva caitanyamanudbhūtam; ata eva cetanācetanavibhāga iti | naitadupapadyate; yato nityānupalabdhirasadbhāvameva sādhayati, ata eva caitanyaśaktiyogo'pi teṣu nirastaḥ | yasya hi kvacitkadācidapi yatkāryānupalabdhiḥ, tasya tatkāryaśakiṃ्ta brāुvāṇo vandhyāsutasamitiṣu tajjananīnāṃ prajananaśakiṃ्ta brāूtām | kiñca vedāntairjagato brāhṛोpādāna-tāpratipādananiścaye sati ghaṭādīnāṃ caitanyaśakteścaitanyasya vā'nubhūtasya sadbhāvaniścayaḥ, tanniścaye sati vedāntai-rjagato brāhṛोpādānatāpratipādananiścaya itītaretarāśrayatvam, vilakṣaṇayorhi kāryakāraṇabhāvaḥ pratipādayitumeva na śakyate | kiṃ punaḥ prakṛtivikārayoḥ sālakṣaṇyamabhipretam, yadabhāvājjagato brāhṛोpādānatāpratipādanāsambhavaṃ brāूṣe | 3.adhikaraṇam nāsti, api tu meghādiviṣayatvamitivyavasthāpanamityarthaḥ | śreyaskaratvapramitijanaketi - viśeṣarūpatvena śīghrapravṛtte- ṣṭasādhanatāpramitisāmagrayavaruddhavaidhahiṃsāyāṃ balavadaniṣṭasādhanatājñānasāmagrīnāṃ śaṃbhata ityevaṃ sāmagrīvivecanamityarthaḥ | arthasvabhāva-sāmagrīsvabhāvanirūpaṇayovryavasthitaviṣayatvamuktā ekaikasminviṣaye dvayorapi paryāyeṇa vṛttissambhavatītyāha -vadvārthasvabhāvavi-ṣayanirūpaṇaṃ nāmeti | svapnamūcrchādiṣvanupalabhyamāna caitanyasattayāvaiśeṣikādibhiranabhyupetatvātkathaṃ pratibandīkaraṇamityāśaṅkayāha - vedāntibhinitryasyeti | vedāntaprāmāṇyamabhyupagacchateti sāṅkhayena vedāntaprāmāṇyasyābhyupetatvājjagato vedāntapratītabrāhṛोpādāna-

2.1.7

कत्वसिध्द्यर्थं चैतन्ययोगोऽङ्गीकार्य इत्याशङ्कयाहेत्यर्थः । द्रव्यत्वावान्तरजातिविशेषस्सालक्षण्यमितीति - द्रव्यत्वसाक्षाद्य्वाप्यजात्या उपादानोपादेययोस्सालक्षण्यं विवक्षितमित्यर्थः । ततश्च पिण्डत्वकपालत्वरुचकत्वस्वस्तिकत्वादिना सालक्षण्याभावेपि न दोष इति ध्येयम् । तच्चात्र चेतनत्वमिति आत्मत्वस्य द्रव्यत्वसाक्षाद्य्वाप्यजातित्वादिति भावः । दृश्यते तु चेतनत्वानुवृत्तिरप्यस्तीति - अत्र केचित्, कारणकोटौ विशेष्यभूतस्य ब्राहृणः कार्यकोटौ विशेषणभूतेष्वतेवचेतनेष्वप्युपादानत्वमुपपादनीयम्, अन्यथा तस्य सर्वोपादा-नत्वा-सिद्धेः, अत एव श्रुतिप्रक्रियायां यद्वा जगत इति निष्कर्षकशब्दः । ब्राहृशब्दो विशेष्यमात्रपर इत्यादिना कार्यकोटौ विशे-षणभूतस्य जगतः कारणकोटौ विशेष्यभूतब्राहृ प्रति उपादेयत्वशरीरत्वे स्त इत्याचार्यैरेव प्रतिपादितम् । ततश्च तत्र सालक्षणयाभावा-

katvasidhdyarthaṃ caitanyayogo'ṅgīkārya ityāśaṅkayāhetyarthaḥ | dravyatvāvāntarajātiviśeṣassālakṣaṇyamitīti - dravyatvasākṣādyvāpyajātyā upādānopādeyayossālakṣaṇyaṃ vivakṣitamityarthaḥ | tataśca piṇḍatvakapālatvarucakatvasvastikatvādinā sālakṣaṇyābhāvepi na doṣa iti dhyeyam | taccātra cetanatvamiti ātmatvasya dravyatvasākṣādyvāpyajātitvāditi bhāvaḥ | dṛśyate tu cetanatvānuvṛttirapyastīti - atra kecit, kāraṇakoṭau viśeṣyabhūtasya brāhṛṇaḥ kāryakoṭau viśeṣaṇabhūteṣvatevacetaneṣvapyupādānatvamupapādanīyam, anyathā tasya sarvopādā-natvā-siddheḥ, ata eva śrutiprakriyāyāṃ yadvā jagata iti niṣkarṣakaśabdaḥ | brāhṛśabdo viśeṣyamātrapara ityādinā kāryakoṭau viśe-ṣaṇabhūtasya jagataḥ kāraṇakoṭau viśeṣyabhūtabrāhṛ prati upādeyatvaśarīratve sta ityācāryaireva pratipāditam | tataśca tatra sālakṣaṇayābhāvā-

2.1.8

दुपादानत्वं न सम्भवतीत्याक्षेपस्य चेतनांशे चेतनाशत्वानुवृत्तिरप्यस्तीति परिहारस्यासम्भवादेतत्सूत्रोक्तन्यायेन विलक्षणयोरप्युपा-दानोपादेयभावोऽस्तीत्येव परिहर्तव्यमिति वदन्ति । इति माक्षिकस्येति - मधुन इत्यर्थः । तत्तु क्रिम्यादौ नास्तीत्यर्थः । ननु द्रव्यत्व-साक्षाद्वाप्यजात्या सालक्षण्यस्य पूर्वं विवक्षितत्वात्तत्र कथं व्यभिचारः प्रदर्शित इति चेन्न; माक्षिकस्य पृथिवीत्वात् क्रिम्यादेश्चेतन-त्वेनात्मत्वात्तदानीमपि व्यभिचार एवेति भावः । किञ्च पार्थिवेभ्योऽरण्यादिभ्यः वह्नेस्सामुद्रजलात्पार्थिवस्य मुक्ताफलस्योत्पत्ति-दर्शनाद्य्वभिचारस्य तादवस्थ्यमिति द्रष्टव्यम् । असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् । भाष्ये - कारणे परस्मिन् ब्राहृणि कार्यं जगदिति

dupādānatvaṃ na sambhavatītyākṣepasya cetanāṃśe cetanāśatvānuvṛttirapyastīti parihārasyāsambhavādetatsūtroktanyāyena vilakṣaṇayorapyupā-dānopādeyabhāvo'stītyeva parihartavyamiti vadanti | iti mākṣikasyeti - madhuna ityarthaḥ | tattu krimyādau nāstītyarthaḥ | nanu dravyatva-sākṣādvāpyajātyā sālakṣaṇyasya pūrvaṃ vivakṣitatvāttatra kathaṃ vyabhicāraḥ pradarśita iti cenna; mākṣikasya pṛthivītvāt krimyādeścetana-tvenātmatvāttadānīmapi vyabhicāra eveti bhāvaḥ | kiñca pārthivebhyo'raṇyādibhyaḥ vahnessāmudrajalātpārthivasya muktāphalasyotpatti-darśanādyvabhicārasya tādavasthyamiti draṣṭavyam | asaditi cenna pratiṣedhamātratvāt | bhāṣye - kāraṇe parasmin brāhṛṇi kāryaṃ jagaditi

2.1.8

तादात्म्येनेतिशेषः । कारणावस्थायां कार्यं जगत्का-रणात्मना न विद्यत इति असत उत्पत्तिप्रसङ्ग इत्यर्थः । कार्यकारणयोस्सजा-तीयत्वमेवेति - प्रतिषिद्धमितिशेषः । तस्य व्याख्या-नमस्येदमितिप्रत्यभिज्ञानार्हावान्तरजात्या सालक्षण्यनियमः प्रतिषिद्धः, न त्वेकद्रव्यत्वमित्यर्थ इति । अपीतौ तद्वत्प्रसंगादसमञ्जभसम् । भाष्ये - अपीतिपूर्वकसृष्टयादेः प्रदर्शनाथर्मिति । अत्र केचित् - प्रपञ्च-स्थितिकाले तद्दोषैर्दुष्टत्वेपि तत्प्रलये निर्दोषं कल्याणगुणविशिष्टं ब्राहृावतिष्ठत इति तद्विषयत्वं वेदान्तवाक्यानामुपपद्यते । चेत्रस्सुखं जीवतीतिवाक्यानामिव व्याध्यादिरहितकालविषयत्वमिति शङ्कानिराकरणार्थमपीताविति प्रत्यस्य सूत्रे विशिष्यग्रहणम् प्रलयेपि भाविकल्पभोग्यफलहेतूनां पाप्मनां सूक्ष्मरूपापन्नेषु जीवेषु सत्त्वावश्यम्भावात्तैर्दुष्टत्वं स्थिति-काल इव प्रलयकालेपि ब्राहृणः प्रसज्यत इति अपहतपाप्मत्वादिश्रुतीनामसामञ्जस्यमितिभाव इति वदन्ति । मत्वर्थीय प्रत्यय इति - भावप्रधानश्च निर्देश इति भावः । परोक्त-मिति - चेष्टाभोगेन्द्रियाश्रयत्वरूपं तार्किकोक्तं लक्षणत्रयमित्यर्थः । अन्तर्गतत्वमेवोपपादयति सुखदुःखेतीति । भोगाश्रयत्वे इन्द्रि-याश्रयत्वोक्तिरिति - यद्यपि सुखदुःखसाधनेन्द्रियाश्रयत्वमेकं लक्षणं सुखदुःखोपभोगसाधनत्वस्येन्द्रियविशेषणत्वात् तथाप्यर्थात्त-दपि सूचितामित्यभिप्रायः । मुक्तेश्वरशरीरस्येति - मुक्तेश्वरयोश्शरीरासम्भवद्योतनार्थमित्यर्थः । चेष्टाश्रयत्वोक्तिरिति - प्राण-

tādātmyenetiśeṣaḥ | kāraṇāvasthāyāṃ kāryaṃ jagatkā-raṇātmanā na vidyata iti asata utpattiprasaṅga ityarthaḥ | kāryakāraṇayossajā-tīyatvameveti - pratiṣiddhamitiśeṣaḥ | tasya vyākhyā-namasyedamitipratyabhijñānārhāvāntarajātyā sālakṣaṇyaniyamaḥ pratiṣiddhaḥ, na tvekadravyatvamityartha iti | apītau tadvatprasaṃgādasamañjabhasam | bhāṣye - apītipūrvakasṛṣṭayādeḥ pradarśanātharmiti | atra kecit - prapañca-sthitikāle taddoṣairduṣṭatvepi tatpralaye nirdoṣaṃ kalyāṇaguṇaviśiṣṭaṃ brāhṛाvatiṣṭhata iti tadviṣayatvaṃ vedāntavākyānāmupapadyate | cetrassukhaṃ jīvatītivākyānāmiva vyādhyādirahitakālaviṣayatvamiti śaṅkānirākaraṇārthamapītāviti pratyasya sūtre viśiṣyagrahaṇam pralayepi bhāvikalpabhogyaphalahetūnāṃ pāpmanāṃ sūkṣmarūpāpanneṣu jīveṣu sattvāvaśyambhāvāttairduṣṭatvaṃ sthiti-kāla iva pralayakālepi brāhṛṇaḥ prasajyata iti apahatapāpmatvādiśrutīnāmasāmañjasyamitibhāva iti vadanti | matvarthīya pratyaya iti - bhāvapradhānaśca nirdeśa iti bhāvaḥ | parokta-miti - ceṣṭābhogendriyāśrayatvarūpaṃ tārkikoktaṃ lakṣaṇatrayamityarthaḥ | antargatatvamevopapādayati sukhaduḥkhetīti | bhogāśrayatve indri-yāśrayatvoktiriti - yadyapi sukhaduḥkhasādhanendriyāśrayatvamekaṃ lakṣaṇaṃ sukhaduḥkhopabhogasādhanatvasyendriyaviśeṣaṇatvāt tathāpyarthātta-dapi sūcitāmityabhiprāyaḥ | mukteśvaraśarīrasyeti - mukteśvarayośśarīrāsambhavadyotanārthamityarthaḥ | ceṣṭāśrayatvoktiriti - prāṇa-

2.1.9

शरीरसंयोगासमवायिकारणक्रियाया एव चेष्टात्वादिति भावः । भोगायतनत्वं पृथग्दूषयतीति - पूर्वोक्तानि लक्षणानि पूर्वं न दूषि-तानि अपितु तेषां लक्षणानां सामाचीन्यं सिद्धवत्कृत्यैव चिदचितोस्तादृशलक्षणाभावाद्भगवच्छरीरत्वं न सम्भवतीति शरीरत्वमेव दूषितम् । भोगायतनलक्षणे त्वतिव्याप्त्या लक्षणमपि दूष्यत इति वैरूप्यं द्रष्टव्यमिति भावः । असम्भव- माहेति - चेतनेषु शरीरत-याभिमतेषु लक्षणस्याभावमाहेत्यर्थः । न त्वव्याप्त्यतिव्याप्तिसमभिव्याह्मतमसम्भवरूपं लक्षणं दूषणमिति मन्तव्यम् । इन्द्रियाधिष्ठाना-वयवनिषेधमुखेनेति - पाण्यादिमत एव शरीरत्वादिति भावः ।। सू नतु दृष्टान्तभावात् । असामञ्जस्यं प्रतिषेधता नेत्यनेनैव हेयसम्ब-न्धगन्धासम्भवस्य सिद्धतया तुशब्दस्य शरीरशरीरिभावसम्भवज्ञापकत्वमेव तुशब्दोत्रेति भाष्येपि विवक्षितमित्यभिप्रेत्याह - नेतिपदेनैवेत्यादि । केचित्तु "तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम्' इति सूत्रेणापुरुषार्थसम्बन्धप्रसङ्गादसामञ्जस्यमिति शङ्कितेनेत्यनेनासामञ्जस्यं

śarīrasaṃyogāsamavāyikāraṇakriyāyā eva ceṣṭātvāditi bhāvaḥ | bhogāyatanatvaṃ pṛthagdūṣayatīti - pūrvoktāni lakṣaṇāni pūrvaṃ na dūṣi-tāni apitu teṣāṃ lakṣaṇānāṃ sāmācīnyaṃ siddhavatkṛtyaiva cidacitostādṛśalakṣaṇābhāvādbhagavaccharīratvaṃ na sambhavatīti śarīratvameva dūṣitam | bhogāyatanalakṣaṇe tvativyāptyā lakṣaṇamapi dūṣyata iti vairūpyaṃ draṣṭavyamiti bhāvaḥ | asambhava- māheti - cetaneṣu śarīrata-yābhimateṣu lakṣaṇasyābhāvamāhetyarthaḥ | na tvavyāptyativyāptisamabhivyāhmatamasambhavarūpaṃ lakṣaṇaṃ dūṣaṇamiti mantavyam | indriyādhiṣṭhānā-vayavaniṣedhamukheneti - pāṇyādimata eva śarīratvāditi bhāvaḥ || sū natu dṛṣṭāntabhāvāt | asāmañjasyaṃ pratiṣedhatā netyanenaiva heyasamba-ndhagandhāsambhavasya siddhatayā tuśabdasya śarīraśarīribhāvasambhavajñāpakatvameva tuśabdotreti bhāṣyepi vivakṣitamityabhipretyāha - netipadenaivetyādi | kecittu "tadvatprasaṅgādasamañjasam' iti sūtreṇāpuruṣārthasambandhaprasaṅgādasāmañjasyamiti śaṅkitenetyanenāsāmañjasyaṃ

2.1.9

निषिद्धयते, तुशब्देन तद्वत्प्रसङ्गादित्युक्तहेयसम्बन्धगन्धाभावः प्रदश्र्यत इति यथाश्रुतभाष्यमेव समर्थयन्ते - तच्च तल्लक्षणमिति -

niṣiddhayate, tuśabdena tadvatprasaṅgādityuktaheyasambandhagandhābhāvaḥ pradaśryata iti yathāśrutabhāṣyameva samarthayante - tacca tallakṣaṇamiti -

2.1.10

प्रवृत्तिनिमित्तभूतं लक्षणमित्यर्थः । अयं भावः, गोर्हि त्रीणि लक्षणानि, गमिकर्तृत्वरूपं व्युत्पत्तिलक्षणमेकं लक्षणम्, गोशब्दप्रवृत्ति-निमित्त गोशब्दप्रवृत्तिनिमित्तगोत्वव्यञ्जकं सास्नादिमत्त्वमेकम्, गोशब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूतं गोत्वमेकमिति इह च शरीरशब्दव्युत्पत्ति-निमित्तलक्षणम्, विशरण कर्मफलभोगः इत्यादिकं तु सास्नादिवदुपलक्षणरूपलक्षणं न भवितुमर्हति, सास्नादिव्यङ्गयगोत्वरूपजा-तिवद्भोगेन्द्रियाश्रयत्वादिव्यङ्गयायाश्शरीरत्वजातेरभावादि इतीदमेव प्रवृत्तिनिमित्तभूतं लक्षणमिति पर्यवस्यतीत्यभिप्रेत्य कर्मफलहेतु-रित्यादिकं प्रवृत्तिनिमित्तलक्षणमिति प्रवृत्तिनिमित्तलक्षणत्वेन भाष्येऽनूदितमितिभावः । प्रथमोपात्तमिति - इन्द्रियाश्रयत्वादेर्मुक्त-

pravṛttinimittabhūtaṃ lakṣaṇamityarthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ, gorhi trīṇi lakṣaṇāni, gamikartṛtvarūpaṃ vyutpattilakṣaṇamekaṃ lakṣaṇam, gośabdapravṛtti-nimitta gośabdapravṛttinimittagotvavyañjakaṃ sāsnādimattvamekam, gośabdapravṛttinimittabhūtaṃ gotvamekamiti iha ca śarīraśabdavyutpatti-nimittalakṣaṇam, viśaraṇa karmaphalabhogaḥ ityādikaṃ tu sāsnādivadupalakṣaṇarūpalakṣaṇaṃ na bhavitumarhati, sāsnādivyaṅgayagotvarūpajā-tivadbhogendriyāśrayatvādivyaṅgayāyāśśarīratvajāterabhāvādi itīdameva pravṛttinimittabhūtaṃ lakṣaṇamiti paryavasyatītyabhipretya karmaphalahetu-rityādikaṃ pravṛttinimittalakṣaṇamiti pravṛttinimittalakṣaṇatvena bhāṣye'nūditamitibhāvaḥ | prathamopāttamiti - indriyāśrayatvādermukta-

2.1.12

शरीरेषु सम्भवादितिभावः । नन्वाकल्पमिन्द्रियाणामवस्थानात् "तदन्तरप्रतिपत्तौ रहति' इत्यधिकरणे भूतसूक्ष्मेन्द्रियाणामनुवृत्ति-कथनाच्च कथमहल्यादिशरीराणामिन्द्रियाश्रयत्वाभाव इत्याशङ्कयाह - इन्द्रियाश्रयत्वं ज्ञानप्रवृत्तिजननेति । चेष्टेन्द्रियार्थाश्रय इति अर्थशब्दो भोगपरः । नहि ज्ञानं ज्ञानविशिष्टेनेति - अयमर्थः, यदीयधर्मभूतज्ञानेन यद्धार्यं यन्नियाम्यं च तत्तस्य शरीरमिति विवक्षि-तम् । ततश्च यावइसुस्तं धार्ये यूकादौ गर्भस्थविनष्टजन्तौ वा नातिव्याप्तिः । प्रभाव्यावृत्तिरिति - प्रभायाः प्रभावता नित्यधार्यत्वादिति-

śarīreṣu sambhavāditibhāvaḥ | nanvākalpamindriyāṇāmavasthānāt "tadantarapratipattau rahati' ityadhikaraṇe bhūtasūkṣmendriyāṇāmanuvṛtti-kathanācca kathamahalyādiśarīrāṇāmindriyāśrayatvābhāva ityāśaṅkayāha - indriyāśrayatvaṃ jñānapravṛttijananeti | ceṣṭendriyārthāśraya iti arthaśabdo bhogaparaḥ | nahi jñānaṃ jñānaviśiṣṭeneti - ayamarthaḥ, yadīyadharmabhūtajñānena yaddhāryaṃ yanniyāmyaṃ ca tattasya śarīramiti vivakṣi-tam | tataśca yāvaisustaṃ dhārye yūkādau garbhasthavinaṣṭajantau vā nātivyāptiḥ | prabhāvyāvṛttiriti - prabhāyāḥ prabhāvatā nityadhāryatvāditi-

2.1.12

भावः । मृषावादिपक्षं दूषयति - तर्काप्रतिष्ठानादित्यादिकमिति । व्यपदेशाच्च क्रियायामिति - अस्यायमर्थः, "विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेऽपिच' इति लौकिकवैदिकक्रियासु कर्तृत्वव्यपदेशाच्च कर्ता जीवः । ननु विज्ञानशब्देन नात्मनो व्यपदेशः, अपि तु अन्तःकरणस्येति चेत्; एवं सति निर्देशविपर्ययः स्यात् बुद्धेः करणत्वात्, विज्ञानेनेतिकरणविभक्तिनिर्देशस्स्यादिति । सूत्रत्रयं परै-स्त्वेवं व्वाख्यातमिति - इतरेषां सूत्राणामत्यन्तवैरूप्याभावान्न तानि दूषितानि, यद्यपि "असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात्' इति सूत्रे यदि विलक्षणाद्ब्राहृणो विलक्षणं जगदुत्पद्यते तर्हि प्रागुत्पत्तेः कार्यमसत्स्यादित्यसत्कार्यवादप्रसङ्ग इतिचेन्नैष दोषः । प्रागुत्पत्ते-

bhāvaḥ | mṛṣāvādipakṣaṃ dūṣayati - tarkāpratiṣṭhānādityādikamiti | vyapadeśācca kriyāyāmiti - asyāyamarthaḥ, "vijñānaṃ yajñaṃ tanute karmāṇi tanute'pica' iti laukikavaidikakriyāsu kartṛtvavyapadeśācca kartā jīvaḥ | nanu vijñānaśabdena nātmano vyapadeśaḥ, api tu antaḥkaraṇasyeti cet; evaṃ sati nirdeśaviparyayaḥ syāt buddheḥ karaṇatvāt, vijñānenetikaraṇavibhaktinirdeśassyāditi | sūtratrayaṃ parai-stvevaṃ vvākhyātamiti - itareṣāṃ sūtrāṇāmatyantavairūpyābhāvānna tāni dūṣitāni, yadyapi "asaditi cenna pratiṣedhamātratvāt' iti sūtre yadi vilakṣaṇādbrāhṛṇo vilakṣaṇaṃ jagadutpadyate tarhi prāgutpatteḥ kāryamasatsyādityasatkāryavādaprasaṅga iticennaiṣa doṣaḥ | prāgutpatte-

2.1.12

रसदितिवादस्य प्रतिषेधमात्रत्वात्प्रतिषेधस्य प्रतिषेध्य शून्यत्वान्निर्विषयत्वादित्यर्थः । प्रागुत्पत्तेः कार्यमसत्स्यादिति किं कार्यस्य कार-णात्मना सत्त्वं न स्यादित्यापाद्यते, उत कारणात्मतां विहाय स्वातन्त्र्#ेण? नाद्यः, कारणात्मना सत्त्वस्य प्रागुत्पत्तेरपि सत्त्वात् । न द्वितीयः, स्वातन्त्र्#ेण सत्त्वस्येदानीमप्यभावात्; अत उत्पत्तेः प्रागसदित्युक्तिरुक्तिमात्रमेव नार्थवतीत्यर्थो वर्णितः । तथापि तस्यार्थ-स्यात्यन्तविरुद्धत्वाभावादुपेक्षितम् । यथा स्वप्नदृगेकस्वप्नदर्शनमायया न संस्पृश्यते, प्रबोधसम्प्रसादयोरनन्यगतत्वात्, एवमवस्थात्र-यसाक्षी एकः, अव्यभिचारी अवस्थात्रयेण व्यभिचारिणा न स्पृश्यते, मायामात्रं ह्रेतत् । यत्परमात्मनोऽवस्थात्रयभासनं रज्ज्वा इव सर्पादिभावेनेतिपरभाष्योक्तं दृष्टान्तमर्थतोऽनुवदति - स्वप्नतर्शी च पुरुषः स्वमायया न स्पृश्यत इति । अस्य चायमर्थः, एको जाग-रितसुषुप्त्योरनुवर्तमानः स्वप्नदृक् स्वप्नदर्शनरूपया स्वप्नोपादेयमाययोपादानभूतो यथा न स्पृश्यते, अवस्थान्तरेऽनुवृत्त्यदर्शनात्, एवमु-त्पत्तिस्थितिप्रलयरूपावस्थादर्शी परमात्मापि नावस्थात्रयेण संसृज्यते, अवस्थात्रयस्यापि मिथ्यात्वादिति । इदमस्योपादानमिति - इदमस्य भोगसाधनं मन इन्द्रियादीत्यर्थः । जडत्वानृतत्वपरित्यागाभावादिति - यद्यपि शाङ्करभाष्ये अत्यल्पं चेदमुच्यते, कार्यमपी-तावात्मीयेन धर्मेण कारणं संसृजेदिति स्थितावपि समानोयं प्रसङ्गः । कार्यकारणयोरनन्यत्वाभ्युपगमात् । "इदं सर्वं यदयमात्मेति' श्रुतिः त्रिष्वपि कालेष्वविशेषेण कार्यकारणानन्यत्वं ग्राह्रते, तत्र यः परिहारः कार्यस्य कार्यधर्माणां चाविद्याध्यारापितत्वान्न तैः कारणं संसृज्यत इति अपीतावपि समान इति अप्ययस्थित्ययोस्साम्यप्रतिपादनात् कार्यकारणानन्यत्वप्रयुक्तदोषस्योद्भावनीयत्वे स्थूलत्व-

rasaditivādasya pratiṣedhamātratvātpratiṣedhasya pratiṣedhya śūnyatvānnirviṣayatvādityarthaḥ | prāgutpatteḥ kāryamasatsyāditi kiṃ kāryasya kāra-ṇātmanā sattvaṃ na syādityāpādyate, uta kāraṇātmatāṃ vihāya svātantr#ेṇa? nādyaḥ, kāraṇātmanā sattvasya prāgutpatterapi sattvāt | na dvitīyaḥ, svātantr#ेṇa sattvasyedānīmapyabhāvāt; ata utpatteḥ prāgasadityuktiruktimātrameva nārthavatītyartho varṇitaḥ | tathāpi tasyārtha-syātyantaviruddhatvābhāvādupekṣitam | yathā svapnadṛgekasvapnadarśanamāyayā na saṃspṛśyate, prabodhasamprasādayorananyagatatvāt, evamavasthātra-yasākṣī ekaḥ, avyabhicārī avasthātrayeṇa vyabhicāriṇā na spṛśyate, māyāmātraṃ hretat | yatparamātmano'vasthātrayabhāsanaṃ rajjvā iva sarpādibhāvenetiparabhāṣyoktaṃ dṛṣṭāntamarthato'nuvadati - svapnatarśī ca puruṣaḥ svamāyayā na spṛśyata iti | asya cāyamarthaḥ, eko jāga-ritasuṣuptyoranuvartamānaḥ svapnadṛk svapnadarśanarūpayā svapnopādeyamāyayopādānabhūto yathā na spṛśyate, avasthāntare'nuvṛttyadarśanāt, evamu-tpattisthitipralayarūpāvasthādarśī paramātmāpi nāvasthātrayeṇa saṃsṛjyate, avasthātrayasyāpi mithyātvāditi | idamasyopādānamiti - idamasya bhogasādhanaṃ mana indriyādītyarthaḥ | jaḍatvānṛtatvaparityāgābhāvāditi - yadyapi śāṅkarabhāṣye atyalpaṃ cedamucyate, kāryamapī-tāvātmīyena dharmeṇa kāraṇaṃ saṃsṛjediti sthitāvapi samānoyaṃ prasaṅgaḥ | kāryakāraṇayorananyatvābhyupagamāt | "idaṃ sarvaṃ yadayamātmeti' śrutiḥ triṣvapi kāleṣvaviśeṣeṇa kāryakāraṇānanyatvaṃ grāhrate, tatra yaḥ parihāraḥ kāryasya kāryadharmāṇāṃ cāvidyādhyārāpitatvānna taiḥ kāraṇaṃ saṃsṛjyata iti apītāvapi samāna iti apyayasthityayossāmyapratipādanāt kāryakāraṇānanyatvaprayuktadoṣasyodbhāvanīyatve sthūlatva-

2.1.12

ह्यस्वत्वादिदोषाणामपि जडत्वानृतत्ववदापादयितुं शक्यत्वात् स्थूलत्वाद्याकारे परित्यक्तेपि जडत्वानृतत्वपरित्यागाभावादितिवैषम्यं किन्निबन्धनम् ? नहि स्थूलत्वादिदशायामैक्यम् अप्ययदशायां जडनैक्यमस्तीति तैरभ्युगतम् येनायं सरम्भस्सफलस्स्यात्, तथाप्य-पीतावितिसूत्रे अप्ययस्य विशिष्योक्तया तत्र किञ्चिद्वैषम्यं वक्तव्यमित्यभिप्रेत्यैवमुक्तमिति द्रष्टव्यमिति - हस्तिशस्त्रादेरविप्रकर्षादिति - हस्तिशस्त्रादेरपि कायस्र्य ज्ञानोपादानकस्योपादानादनधिकदेशत्वादितिभावः । वर्तमानाविद्याया आदिमत्त्वं च भवेदिति - पूर्वा-विद्यायाः पूर्वं मुक्तिकाले नष्टत्वादितिभावः । बन्धमोक्षव्यवस्थोक्तिरिति - जीवोपाधिभूतानामविद्यानां नानात्वात् यस्य जीवस्य तत्त्वज्ञानेनाज्ञानं नष्टं तस्य मुक्तिः नान्यस्येति व्यवस्थोक्तिरित्यर्थः । पूर्वोक्तदोष इति - निवृत्ताविद्यानां पुनरुत्पत्तिस्यादित्यर्थः । उपाधिविरह एव भेद इतिचेदिति । यद्यपि निवृत्तोपाधित्वमेव भेद इति चेदिति पूर्वमेव शङ्कितम् तथापि दूषणान्तरदानाय पुनरु-

hyasvatvādidoṣāṇāmapi jaḍatvānṛtatvavadāpādayituṃ śakyatvāt sthūlatvādyākāre parityaktepi jaḍatvānṛtatvaparityāgābhāvāditivaiṣamyaṃ kinnibandhanam ? nahi sthūlatvādidaśāyāmaikyam apyayadaśāyāṃ jaḍanaikyamastīti tairabhyugatam yenāyaṃ sarambhassaphalassyāt, tathāpya-pītāvitisūtre apyayasya viśiṣyoktayā tatra kiñcidvaiṣamyaṃ vaktavyamityabhipretyaivamuktamiti draṣṭavyamiti - hastiśastrāderaviprakarṣāditi - hastiśastrāderapi kāyasrya jñānopādānakasyopādānādanadhikadeśatvāditibhāvaḥ | vartamānāvidyāyā ādimattvaṃ ca bhavediti - pūrvā-vidyāyāḥ pūrvaṃ muktikāle naṣṭatvāditibhāvaḥ | bandhamokṣavyavasthoktiriti - jīvopādhibhūtānāmavidyānāṃ nānātvāt yasya jīvasya tattvajñānenājñānaṃ naṣṭaṃ tasya muktiḥ nānyasyeti vyavasthoktirityarthaḥ | pūrvoktadoṣa iti - nivṛttāvidyānāṃ punarutpattisyādityarthaḥ | upādhiviraha eva bheda iticediti | yadyapi nivṛttopādhitvameva bheda iti cediti pūrvameva śaṅkitam tathāpi dūṣaṇāntaradānāya punaru-

2.1.13

पन्यास इति द्रष्टव्यम् । अंशभेदस्याबाध्यत्व इति - उपाधिविरहरूपांशभेदस्य बाध्यत्व इत्यर्थः । क्षणमात्रमपसरणमपीति -मृषा-वादिमतमपरमार्थकञ्चुकाश्रयणादेकां कक्ष्यां सहते, भास्करमतं तु तावदपि न सहत इत्यर्थः । कार्यावस्थायामेवेति - मूलकारण-दशाव्यतिरिक्तदशायामित्यर्थः । आनीदवातमिति "अन प्राणने' आनीदिति सत्त्वलक्षणाननसम्बन्धकथनादितिभावः । विनाश-हेतुवैयथ्र्यप्रसङ्गादिति - प्रलयहेतुभूतसञ्जिहीर्षादिवैयथ्र्यप्रसङ्गादित्यर्थः । तद्वत्प्रसङ्गादसामञ्जस्यमिति - तद्वत्प्रसङ्गात्-शून्यत्व-प्रसङ्गादित्यर्थः । असच्छब्दवाच्यमपीति - कार्यावस्थमित्यनुषज्यते । अधिकरणद्वयेन निर्णीत इति - असदिति चेत् अपीता-

panyāsa iti draṣṭavyam | aṃśabhedasyābādhyatva iti - upādhiviraharūpāṃśabhedasya bādhyatva ityarthaḥ | kṣaṇamātramapasaraṇamapīti -mṛṣā-vādimatamaparamārthakañcukāśrayaṇādekāṃ kakṣyāṃ sahate, bhāskaramataṃ tu tāvadapi na sahata ityarthaḥ | kāryāvasthāyāmeveti - mūlakāraṇa-daśāvyatiriktadaśāyāmityarthaḥ | ānīdavātamiti "ana prāṇane' ānīditi sattvalakṣaṇānanasambandhakathanāditibhāvaḥ | vināśa-hetuvaiyathryaprasaṅgāditi - pralayahetubhūtasañjihīrṣādivaiyathryaprasaṅgādityarthaḥ | tadvatprasaṅgādasāmañjasyamiti - tadvatprasaṅgāt-śūnyatva-prasaṅgādityarthaḥ | asacchabdavācyamapīti - kāryāvasthamityanuṣajyate | adhikaraṇadvayena nirṇīta iti - asaditi cet apītā-

2.1.14

वित्यधिकरणद्वयेनेत्यर्थः । तदभावस्येति - सत्त्वाभावस्येत्यर्थः ।। एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः तथा सति हीति-शिष्टाश्च ते अपरिग्रहाश्चेति व्याख्याने पूर्वोक्तप्रधानकारणवादस्यापि शिष्टापरिग्रहससिध्यति । शिष्टैरपरिगृहीता इति व्याख्याने तु वक्ष्यमाणानां वैशेषिकादिमतानामेव शिष्टापरिगृहीतत्वं पूर्वोक्तस्य प्रधानकारणवादस्य तु शिष्टपरिगृहीतत्वमित्येव प्रतीतेरितिभावः । प्रतिबन्द्या समाधत्ते कथं धर्मशास्त्रपरिगृहीतस्येति । ननु मीमांसान्यायविस्तर इति न्यायमतस्य परिगृहीतत्वेपि वैशेषिकमतस्य परिगृहीतत्वं नेत्याशङ्कयाह - नैयायिकोवैशेषिकश्चेति । शङ्कते - कारणत्वस्येति । पर भाष्ये-परमाणुकारणवाद इत्यादिना परमाणुत्वकीर्तने-

vityadhikaraṇadvayenetyarthaḥ | tadabhāvasyeti - sattvābhāvasyetyarthaḥ || etena śiṣṭāparigrahā api vyākhyātāḥ tathā sati hīti-śiṣṭāśca te aparigrahāśceti vyākhyāne pūrvoktapradhānakāraṇavādasyāpi śiṣṭāparigrahasasidhyati | śiṣṭairaparigṛhītā iti vyākhyāne tu vakṣyamāṇānāṃ vaiśeṣikādimatānāmeva śiṣṭāparigṛhītatvaṃ pūrvoktasya pradhānakāraṇavādasya tu śiṣṭaparigṛhītatvamityeva pratīteritibhāvaḥ | pratibandyā samādhatte kathaṃ dharmaśāstraparigṛhītasyeti | nanu mīmāṃsānyāyavistara iti nyāyamatasya parigṛhītatvepi vaiśeṣikamatasya parigṛhītatvaṃ netyāśaṅkayāha - naiyāyikovaiśeṣikaśceti | śaṅkate - kāraṇatvasyeti | para bhāṣye-paramāṇukāraṇavāda ityādinā paramāṇutvakīrtane-

द्वितीयोऽध्यायः (cont. 2)

2.1.14

नान्यदपि शङ्काकारणं सूचितम् अल्पाधिकपरिमाणयोर्हि तन्तुपटादिषूपादानोपादेयभावो दृष्टः, नतु वैपरीत्यं दृष्टम् । अतस्त्रिसरेणुप्रभृतिषु पृथिवीलोकादिपर्यन्तेषु कार्येषु परमाणूनामेव कारणत्वं युक्तम्, नतु कार्येभ्योऽधिकपरिमाणस्य प्रधानादेरित्यानन्दगिरिणोक्तमनुवदति - तर्ककुशलताप्र-सिद्धेरिति । ।। इति शिष्टापरिग्रहाधिकरणम् ।। चरमो विचार इति - न ह वै सशरीरस्येत्यर्थः । न त्वसाधारणतयेति भोक्तृत्वं किं सशरीरत्वप्रयुक्तम्, उत कर्मपारतन्त्र्यप्रयुक्तम् ?

nānyadapi śaṅkākāraṇaṃ sūcitam alpādhikaparimāṇayorhi tantupaṭādiṣūpādānopādeyabhāvo dṛṣṭaḥ, natu vaiparītyaṃ dṛṣṭam | atastrisareṇuprabhṛtiṣu pṛthivīlokādiparyanteṣu kāryeṣu paramāṇūnāmeva kāraṇatvaṃ yuktam, natu kāryebhyo'dhikaparimāṇasya pradhānāderityānandagiriṇoktamanuvadati - tarkakuśalatāpra-siddheriti | || iti śiṣṭāparigrahādhikaraṇam || caramo vicāra iti - na ha vai saśarīrasyetyarthaḥ | na tvasādhāraṇatayeti bhoktṛtvaṃ kiṃ saśarīratvaprayuktam, uta karmapāratantryaprayuktam ?

2.1.14

इति चिन्ताया एव तदधिकरणकृत्यत्वादितिभावः । सूत्रभेदस्त्विति - सम्भोगप्रा-प्तिरित्यस्य भोक्त्रापत्तेरिति सूत्रस्य चेत्यर्थः । मुक्तिपाद इति - भावं जैमिनिरितिसूत्र इति भावः । भाष्ये - प्रचुरदन्दशूक इति । दन्दशूकशब्दो दन्दश्यत इत्यवयवव्युत्पत्त्यादंश-मशकादिपरः, नतु रूढ¬ा सर्पपर इति द्रष्टव्यम् । भोग्यस्य भोक्तृतापत्तिमिति - एकब्राहृोपादेयत्वेन भोक्तृभोग्ययोरुपादानभूत

iti cintāyā eva tadadhikaraṇakṛtyatvāditibhāvaḥ | sūtrabhedastviti - sambhogaprā-ptirityasya bhoktrāpatteriti sūtrasya cetyarthaḥ | muktipāda iti - bhāvaṃ jaiminiritisūtra iti bhāvaḥ | bhāṣye - pracuradandaśūka iti | dandaśūkaśabdo dandaśyata ityavayavavyutpattyādaṃśa-maśakādiparaḥ, natu rūḍha¬ा sarpapara iti draṣṭavyam | bhogyasya bhoktṛtāpattimiti - ekabrāhṛोpādeyatvena bhoktṛbhogyayorupādānabhūta

2.1.15

ब्राहृानन्यतया भोक्तृभोग्ययोः परस्पराभेदप्रसङ्ग इत्याशङ्कय एकसमुद्रोपादानकतया समुद्रादनन्ययोरपि फेतनारङ्गयोः परस्परभेदवद्भो-क्तृभोग्यव्यवस्थेति परिह्मतमित्यर्थः । त्रयाणामपि वाचक इति - कारणान्तर्गतशक्तयविद्योपाध्युपहितस्येति कुदृष्टित्रयाभिहतानां त्रयाणामपि परामर्शादिति भावः ।। ।। इति भोक्त्रापत्यधिकरणम्

brāhṛाnanyatayā bhoktṛbhogyayoḥ parasparābhedaprasaṅga ityāśaṅkaya ekasamudropādānakatayā samudrādananyayorapi phetanāraṅgayoḥ parasparabhedavadbho-ktṛbhogyavyavastheti parihmatamityarthaḥ | trayāṇāmapi vācaka iti - kāraṇāntargataśaktayavidyopādhyupahitasyeti kudṛṣṭitrayābhihatānāṃ trayāṇāmapi parāmarśāditi bhāvaḥ || || iti bhoktrāpatyadhikaraṇam

2.1.15

तदसत्त्वमिति सूत्रं शिक्षणीयमिति - न विलक्षणत्वादित्यादिषु प्रपञ्चस्यापि प्रकृतत्वाविशेषेण तच्छब्देन प्रपञ्चस्यापि परामर्शः सम्भवतीति भावः । सन्मात्रस्य कारणादनन्यत्वं स्यादिति - कार्यस्य कारणानन्यत्वं नाम कार्यशब्दोपलक्षितस्य सन्मात्रस्य

tadasattvamiti sūtraṃ śikṣaṇīyamiti - na vilakṣaṇatvādityādiṣu prapañcasyāpi prakṛtatvāviśeṣeṇa tacchabdena prapañcasyāpi parāmarśaḥ sambhavatīti bhāvaḥ | sanmātrasya kāraṇādananyatvaṃ syāditi - kāryasya kāraṇānanyatvaṃ nāma kāryaśabdopalakṣitasya sanmātrasya

2.1.15

कारणशब्दोपलक्षितत्वात्सन्मात्रादनन्यत्वमिति पर्यवसिताथर् इति भावः । पत्रपुष्पाद्युपादानत्वमिति - शाखागतपत्रपुष्पाद्युपादान-त्वमित्यर्थः । ननु शाखागतपत्रपुष्पाणां चन्द्रगतत्वे प्रमाणाभावात् चन्द्रोपादानकत्वाभावेपि प्रपञ्चस्याविद्यागतत्वमेव न ब्राहृगतत्व-मित्यत्र प्रमाणाभावात्, प्रत्युत ब्राहृण एव उपादानत्वग्राहकश्रुतिसत्त्वात् तदुपलक्षितस्य ब्राहृण उपादानत्वं वक्तुं सुशकमिति चेन्न, ब्राहृणो निर्विकारत्वश्रुतिबलेन तदसम्भवात् । न च विकारस्यापारमाथिर्कत्वात्तदविरोध इति वाच्यम्; अद्याप्यपारमार्थिकत्वासिद्धे-स्तथा निर्वाहायोगादिति भावः । यद्य्वतिरेकेणेति - "भावे चोपलब्धे'रितिसूत्रे भाव इत्येतदुपलब्धेरप्युपलक्षणम्, उपलब्धेरित्येतत् भावस्याप्युपलक्षणम्; तथाच भावे उपलब्धौ च भावदुपलब्धेश्चेत्यर्थः, ततश्च कारणभावे कार्यस्य भावात् कारणोपलब्धौ कार्योप-लब्धेश्च कार्यस्य कारणादनन्यत्वमिति व्याख्यातमित्यर्थः । धूमाग्न्योरिति - अग्निभाव एव धूमस्य भावः । आलोकोपलम्भे सत्येव रूपोपलम्भ इति एकैकसत्त्वेपि धूमस्य अग्न्युपलम्भानुविधाप्युपलम्भविषयत्वाभावात् रूपस्य चालोकसद्भावानुविधायित्वसद्भावाच्च न व्यभिचार इति भावः । जातीयव्यक्तयोरनेकान्तत्वाच्चेति - यद्यपि जात्युपलम्भ एव व्यक्तयुपलम्भ इति न नियमोऽस्ति, दूरत्वादि- दोषवशेन गोत्वब्रााहृणत्वाद्यग्रहेपि व्यक्तिग्रहणसम्भवात्; तथाप्यसति बाधके तदुपलम्भानुविधाय्युपलम्भवत्त्वमस्तीति भावः । निर-धिष्ठानभ्रमासम्भवनिराकरणेनेति - श्लोकः "स्वरूपानादित्वस्वपरघटने दुर्घटनता प्रवाहानादित्वं पुनरिति चतस्त्रो हि गतयः

kāraṇaśabdopalakṣitatvātsanmātrādananyatvamiti paryavasitāthar iti bhāvaḥ | patrapuṣpādyupādānatvamiti - śākhāgatapatrapuṣpādyupādāna-tvamityarthaḥ | nanu śākhāgatapatrapuṣpāṇāṃ candragatatve pramāṇābhāvāt candropādānakatvābhāvepi prapañcasyāvidyāgatatvameva na brāhṛgatatva-mityatra pramāṇābhāvāt, pratyuta brāhṛṇa eva upādānatvagrāhakaśrutisattvāt tadupalakṣitasya brāhṛṇa upādānatvaṃ vaktuṃ suśakamiti cenna, brāhṛṇo nirvikāratvaśrutibalena tadasambhavāt | na ca vikārasyāpāramāthirkatvāttadavirodha iti vācyam; adyāpyapāramārthikatvāsiddhe-stathā nirvāhāyogāditi bhāvaḥ | yadyvatirekeṇeti - "bhāve copalabdhe'ritisūtre bhāva ityetadupalabdherapyupalakṣaṇam, upalabdherityetat bhāvasyāpyupalakṣaṇam; tathāca bhāve upalabdhau ca bhāvadupalabdheścetyarthaḥ, tataśca kāraṇabhāve kāryasya bhāvāt kāraṇopalabdhau kāryopa-labdheśca kāryasya kāraṇādananyatvamiti vyākhyātamityarthaḥ | dhūmāgnyoriti - agnibhāva eva dhūmasya bhāvaḥ | ālokopalambhe satyeva rūpopalambha iti ekaikasattvepi dhūmasya agnyupalambhānuvidhāpyupalambhaviṣayatvābhāvāt rūpasya cālokasadbhāvānuvidhāyitvasadbhāvācca na vyabhicāra iti bhāvaḥ | jātīyavyaktayoranekāntatvācceti - yadyapi jātyupalambha eva vyaktayupalambha iti na niyamo'sti, dūratvādi- doṣavaśena gotvabrāाhṛṇatvādyagrahepi vyaktigrahaṇasambhavāt; tathāpyasati bādhake tadupalambhānuvidhāyyupalambhavattvamastīti bhāvaḥ | nira-dhiṣṭhānabhramāsambhavanirākaraṇeneti - ślokaḥ "svarūpānāditvasvaparaghaṭane durghaṭanatā pravāhānāditvaṃ punariti catastro hi gatayaḥ

2.1.15

असत्या विद्याया वदितुमनवस्थापरिह्मतौ मतास्त्वेतास्तुल्याः स्फुटमसदधिष्ठानसरणौ' इति दत्तोत्तरमित्यर्थः । सामान्यरूपमिति - जाति-रूपमित्यर्थः । उपाधिरूपमिति - अर्थक्रियाकारित्वप्रमाविषयत्वतद्योग्यत्वादिरूपमित्यर्थः । तदवस्थतन्त्वादिभाव एव प्रावर-णादिकार्यदर्शनादिति - पटावस्थतन्त्वादित एव प्रावरणादिलक्षणस्य घटकार्यस्य दर्शनात्तन्त्वादिरेव प्रावरणादेः कारणम्; न तन्त्वादिव्यतिरेकेण पटादिः कश्चिदस्तीत्यर्थः । निर्विषयत्वप्रसङ्गमेवोपपादयति - सद्द्रव्यं हीति । तत्र दूषणमुक्तमिति

asatyā vidyāyā vaditumanavasthāparihmatau matāstvetāstulyāḥ sphuṭamasadadhiṣṭhānasaraṇau' iti dattottaramityarthaḥ | sāmānyarūpamiti - jāti-rūpamityarthaḥ | upādhirūpamiti - arthakriyākāritvapramāviṣayatvatadyogyatvādirūpamityarthaḥ | tadavasthatantvādibhāva eva prāvara-ṇādikāryadarśanāditi - paṭāvasthatantvādita eva prāvaraṇādilakṣaṇasya ghaṭakāryasya darśanāttantvādireva prāvaraṇādeḥ kāraṇam; na tantvādivyatirekeṇa paṭādiḥ kaścidastītyarthaḥ | nirviṣayatvaprasaṅgamevopapādayati - saddravyaṃ hīti | tatra dūṣaṇamuktamiti

2.1.15

सत्यपीत्यादिना सर्वदा कारकव्यापारेण नोपरन्तव्यमित्यन्तेन भाष्येणेत्यर्थः । नहि घटार्थमारोपित इति । ननु वर्णनित्यत्वपक्षे उच्चार-णविशेषाणां वर्णविशेषव्यञ्जकत्वनियमवत्कारकव्यपारेष्वप्यभिव्यङ्गयनियमोपपत्तेः, वर्णनित्यत्वपक्षेपि रविकिरणैर्युगपदभिव्य-ङ्गययोर्नैल्योत्पलत्वयोः प्रदीपप्रभया उत्पलत्वस्यैवाभिव्यक्तिर्न नैल्यस्य, वियति विक्षिप्तकूपजलगतशौक्लयजलत्वयोः रविकिरणैस्स-होपलब्धावपि कूपान्तरावस्थितिसमये रविकिरणैर्जलत्वस्यैवाभिव्यक्तिरित्यादिव्यवस्थादर्शनादवस्थानां प्रतिनियतव्यञ्जकव्यङ्गयत्व-मुपपद्यत इति चेदुच्यते, केयमभिव्यक्तिः ? ज्ञानं चेत्तदा दण्डचक्रादिमेलनस्य घटज्ञानकारणत्वापत्त्या तदपनयनानन्तरं घटज्ञानादयो न स्युः, आवरणापनयश्चेत् घटसामग्रया किमावरणमपनीयते ? ननु मृदि पूर्वस्थिता पिण्डावस्था, तस्या नित्यमेव स्थिताया

- satyapītyādinā sarvadā kārakavyāpāreṇa noparantavyamityantena bhāṣyeṇetyarthaḥ | nahi ghaṭārthamāropita iti | nanu varṇanityatvapakṣe uccāra-ṇaviśeṣāṇāṃ varṇaviśeṣavyañjakatvaniyamavatkārakavyapāreṣvapyabhivyaṅgayaniyamopapatteḥ, varṇanityatvapakṣepi ravikiraṇairyugapadabhivya-ṅgayayornailyotpalatvayoḥ pradīpaprabhayā utpalatvasyaivābhivyaktirna nailyasya, viyati vikṣiptakūpajalagataśauklayajalatvayoḥ ravikiraṇaissa-hopalabdhāvapi kūpāntarāvasthitisamaye ravikiraṇairjalatvasyaivābhivyaktirityādivyavasthādarśanādavasthānāṃ pratiniyatavyañjakavyaṅgayatva-mupapadyata iti ceducyate, keyamabhivyaktiḥ ? jñānaṃ cettadā daṇḍacakrādimelanasya ghaṭajñānakāraṇatvāpattyā tadapanayanānantaraṃ ghaṭajñānādayo na syuḥ, āvaraṇāpanayaścet ghaṭasāmagrayā kimāvaraṇamapanīyate ? nanu mṛdi pūrvasthitā piṇḍāvasthā, tasyā nityameva sthitāyā

2.1.15

अपि घटावस्थायाआवरणं तदा आवृतत्वात् सा तदा न प्रतीयते; घटसामग्रया पिण्डावस्थोपमर्दे सति तिलपीडनेन तैलमिव अवघातेन तण्डुल इव दोहनेनपय इव खननेन कूपजलमिव प्रक्षालनेन पटशौक्लयमिव प्रतीयते । न च तथासति मुद्गरपातानन्तरमपि घटावस्थायाः प्रतीतिप्रसङ्गः, तदावरणभूतायाः पिण्डावस्थाया अपि तिरोहितत्वादिति वाच्यम्, मुद्गरपाताभिव्यक्तायाः कपालत्वावस्थायास्तदावर-णत्वात् । कारणेऽभिव्यक्तायाः कस्याश्चित्कार्यावस्थायास्तद्गतसकलकार्यावस्थान्तरावरणत्वाभ्युपगमात् । नच तथा सति कपालेषु कदादिद्घटकारणमेलने सति घटावस्थाभिव्यक्तिप्रसङ्गः, इष्टापत्तेः । कपालानि चूर्णीकृत्य जलमृदन्तरसंयोजनमर्दनव्यापारैर्मार्दवं प्रापय्य दण्डचक्रादिमेलने घटावस्थाभिव्यक्तिदर्शनात् । नच दग्धपटानां पुनः पटभावो न दृश्यत इति वाच्यम्, तद्भस्मनां क्षितितल-पतितानां क्षितिप्ररूढकार्पासतरुफलपरिणतौ क्रमेण तेषां पटभावोपपत्तेः । न च तन्त्ववस्थायाः पटवस्थावरणत्वस्य वक्तव्यत्वाद्विरल-तन्त्वारब्धपटे तत्तिरोधानशङ्कानास्पदे पटावस्थाभिव्यक्तिर्न स्यादिति वाच्यम्; फलबलेन कुविन्दकृतसंयोगविशेषरहिततन्त्ववस्थाया-स्तदावारकत्वकल्पनात्, तस्मादविशेषिता विशेषिता वा पूर्वकार्यावस्थैव घटपटाद्यवस्थानामावरणमिति, नैतद्युक्तम्; तथा परिणाह-शालिनी पटावस्था कुविन्दव्यापारात्प्रागपि यथादृष्टेन स्थूलेनैव रूपेण सती तन्तुत्वेनाव्रियते, उत कूर्माङ्गवत्सङ्कुचितेन रूपेण सती ? नाद्यः यथा दृष्टरूपायाः पटावस्थायास्तन्तुषु कुविन्दव्यापारात्प्राग्व्यस्तेषु समस्तेषु वा विप्रकीर्णेषु संहतेषु वा पर्याप्त्यवृत्त्यसम्भवात् । न द्वितीयः, यथा दृष्टपटावस्थायाः आगन्तुकत्वापरिहारात् । न च वाच्यमनादिरेव सा पटावस्था अद्यतनेषु तन्तुषु न वर्तते, किन्तु मूलकारण इति; तथा सति यत्रेदानीं भविष्यत्पटप्रादुर्भावप्रदेशे तन्तवो न सन्ति, तत्रावरणाभावेन तदभिव्यक्तिप्रसङ्गात् । न च तत्र

api ghaṭāvasthāyāāvaraṇaṃ tadā āvṛtatvāt sā tadā na pratīyate; ghaṭasāmagrayā piṇḍāvasthopamarde sati tilapīḍanena tailamiva avaghātena taṇḍula iva dohanenapaya iva khananena kūpajalamiva prakṣālanena paṭaśauklayamiva pratīyate | na ca tathāsati mudgarapātānantaramapi ghaṭāvasthāyāḥ pratītiprasaṅgaḥ, tadāvaraṇabhūtāyāḥ piṇḍāvasthāyā api tirohitatvāditi vācyam, mudgarapātābhivyaktāyāḥ kapālatvāvasthāyāstadāvara-ṇatvāt | kāraṇe'bhivyaktāyāḥ kasyāścitkāryāvasthāyāstadgatasakalakāryāvasthāntarāvaraṇatvābhyupagamāt | naca tathā sati kapāleṣu kadādidghaṭakāraṇamelane sati ghaṭāvasthābhivyaktiprasaṅgaḥ, iṣṭāpatteḥ | kapālāni cūrṇīkṛtya jalamṛdantarasaṃyojanamardanavyāpārairmārdavaṃ prāpayya daṇḍacakrādimelane ghaṭāvasthābhivyaktidarśanāt | naca dagdhapaṭānāṃ punaḥ paṭabhāvo na dṛśyata iti vācyam, tadbhasmanāṃ kṣititala-patitānāṃ kṣitiprarūḍhakārpāsataruphalapariṇatau krameṇa teṣāṃ paṭabhāvopapatteḥ | na ca tantvavasthāyāḥ paṭavasthāvaraṇatvasya vaktavyatvādvirala-tantvārabdhapaṭe tattirodhānaśaṅkānāspade paṭāvasthābhivyaktirna syāditi vācyam; phalabalena kuvindakṛtasaṃyogaviśeṣarahitatantvavasthāyā-stadāvārakatvakalpanāt, tasmādaviśeṣitā viśeṣitā vā pūrvakāryāvasthaiva ghaṭapaṭādyavasthānāmāvaraṇamiti, naitadyuktam; tathā pariṇāha-śālinī paṭāvasthā kuvindavyāpārātprāgapi yathādṛṣṭena sthūlenaiva rūpeṇa satī tantutvenāvriyate, uta kūrmāṅgavatsaṅkucitena rūpeṇa satī ? nādyaḥ yathā dṛṣṭarūpāyāḥ paṭāvasthāyāstantuṣu kuvindavyāpārātprāgvyasteṣu samasteṣu vā viprakīrṇeṣu saṃhateṣu vā paryāptyavṛttyasambhavāt | na dvitīyaḥ, yathā dṛṣṭapaṭāvasthāyāḥ āgantukatvāparihārāt | na ca vācyamanādireva sā paṭāvasthā adyataneṣu tantuṣu na vartate, kintu mūlakāraṇa iti; tathā sati yatredānīṃ bhaviṣyatpaṭaprādurbhāvapradeśe tantavo na santi, tatrāvaraṇābhāvena tadabhivyaktiprasaṅgāt | na ca tatra

2.1.15

या काचन कार्याव-स्थाऽस्ति सैवावरणं स्यादिति वाच्यम्; तस्याः कुविन्दव्यापारानन्तरमपि सर्वत्रावर्जनीयत्वेन सवर्दा पटानभि-व्यक्तिप्रसङ्गः, तस्मात् कार्याणि सर्वाण्यपि सादीन्येवेति भावः। मिथ्यात्वे हेत्वन्तरमिति - मिथ्यात्वं तु सदसद्विलक्षणत्वादन्यज्ज्ञाननिवत्त्र्यत्वादिकमितिभावः । व्यतिरेकिणं हेतुमाहेति उप-

yā kācana kāryāva-sthā'sti saivāvaraṇaṃ syāditi vācyam; tasyāḥ kuvindavyāpārānantaramapi sarvatrāvarjanīyatvena savardā paṭānabhi-vyaktiprasaṅgaḥ, tasmāt kāryāṇi sarvāṇyapi sādīnyeveti bhāvaḥ| mithyātve hetvantaramiti - mithyātvaṃ tu sadasadvilakṣaṇatvādanyajjñānanivattryatvādikamitibhāvaḥ | vyatirekiṇaṃ hetumāheti upa-

2.1.15

लब्धिविनाशयोगित्वलक्षणं व्यतिरेकिहेतुमाहेत्यर्थः । पक्षेपि साधितत्वेनेति - प्रतिपन्नोपाधौ बाधितत्वरूपो बाधः उपाधेः पक्षवृत्तित्वेन साधव्यापकत्वादितिभावः । उपसंहारादितात्पर्यलिङ्गस्य प्रागनुक्ततया यथोक्तशब्देन परामर्शो न सम्भवतीत्यस्वरसादाह - यद्वा किंशब्दत इति । यद्यपि नचागमावगतार्थस्य प्रत्यक्षविरोधः शङ्कनीय इति ग्रन्थस्योपरि किंशब्दतः प्रतीत्यभावादितिपक्षस्य नोत्थितिः सम्भवति, तथापि सम्भावनामात्रेणैवमुक्तमितिद्रष्टव्यम् । जीवाज्ञानपक्षमिति - "तदधीनत्वा-दर्थवत्' इतिसूत्रे अविद्यात्मिका सा बीजशक्तिरव्यक्तशब्दनिर्देश्या परमेश्वराश्रया मायामयी सूषुप्तिः, इतिशाङ्करभाष्यं व्याचक्षाणेन वाचस्पतिना जीवाधिकरणाप्यविद्या-

labdhivināśayogitvalakṣaṇaṃ vyatirekihetumāhetyarthaḥ | pakṣepi sādhitatveneti - pratipannopādhau bādhitatvarūpo bādhaḥ upādheḥ pakṣavṛttitvena sādhavyāpakatvāditibhāvaḥ | upasaṃhārāditātparyaliṅgasya prāganuktatayā yathoktaśabdena parāmarśo na sambhavatītyasvarasādāha - yadvā kiṃśabdata iti | yadyapi nacāgamāvagatārthasya pratyakṣavirodhaḥ śaṅkanīya iti granthasyopari kiṃśabdataḥ pratītyabhāvāditipakṣasya notthitiḥ sambhavati, tathāpi sambhāvanāmātreṇaivamuktamitidraṣṭavyam | jīvājñānapakṣamiti - "tadadhīnatvā-darthavat' itisūtre avidyātmikā sā bījaśaktiravyaktaśabdanirdeśyā parameśvarāśrayā māyāmayī sūṣuptiḥ, itiśāṅkarabhāṣyaṃ vyācakṣāṇena vācaspatinā jīvādhikaraṇāpyavidyā-

2.1.15

निमित्ततया विषयतया वेश्वरमाश्रयत इति ईश्वराश्रयेत्युच्यते, न त्वाधारतया विद्यास्वरूपे ब्राहृणि तदनुपपत्तेरितिप्रतिपादनात्, तत्रैव न वयं प्रधानवदविद्यां सर्वजीवेषु एकामाचक्ष्महे; येनैवमुपलभ्येमहि, किन्त्वियं प्रतिजीवं भिद्यते, तेन यस्यैव जीवस्य विद्यो- त्पद्यते तस्यैव साऽविद्यापनीयते, न जीवान्तरस्य, भिन्नाधिकरणयोः विद्याविद्ययोरविरोधात् तत्कुतः समस्तसंसारोच्छेदप्रसङ्गः, न चाविद्योपाधिभेदाधीनः जीवभेदः जीवभेदाधीनोऽविद्याभेद इति परस्पराश्रयादुभयासिद्धिरपि साम्प्रतम् । अनादित्वाद्बीजाङ्कुरादि-वदुभयसिद्धेः, अविद्यात्वमात्रेण एकत्वव्यवहार इति प्रतिपादनात् तथा "ज्योतिरुपक्रमा' दिति सूत्रे "यो योनिंयोनि'मितिवीप्सावशा-द्योनिशब्दिताविद्या प्रतिजीवं भिद्यत इति वाचस्पतिनोक्तेश्च वाचस्पत्यभिमतं जीवाज्ञानपक्षमुपन्यस्यतीत्यर्थः । अविद्याश्रयत्वोपपत्ते-रित्यन्तभाष्यस्यैव एतावानर्थ इति भावः । काल्पनिकत्वोपपत्तिरित्यस्य जन्मजरामर-णादिकाल्पनिकत्वपरतयोत्तरत्र व्याख्यास्य-मानत्वादिति द्रष्टव्यम् । अशुद्धिविषयभ्रमेणेति - शुद्धस्याविद्याश्रयत्वासम्भवादशुद्धय-धीनापि अविद्या अविद्याधीना च अशु-द्धिरित्यर्थः । भेदवादेप्यकौशलं विवक्षितमिति - सबहुमानावलोकनकत्तर्ॄणामित्यर्थः । उभयतोपि भ्रष्टैरिति - मतान्तरस्थस्य

nimittatayā viṣayatayā veśvaramāśrayata iti īśvarāśrayetyucyate, na tvādhāratayā vidyāsvarūpe brāhṛṇi tadanupapatteritipratipādanāt, tatraiva na vayaṃ pradhānavadavidyāṃ sarvajīveṣu ekāmācakṣmahe; yenaivamupalabhyemahi, kintviyaṃ pratijīvaṃ bhidyate, tena yasyaiva jīvasya vidyo- tpadyate tasyaiva sā'vidyāpanīyate, na jīvāntarasya, bhinnādhikaraṇayoḥ vidyāvidyayoravirodhāt tatkutaḥ samastasaṃsārocchedaprasaṅgaḥ, na cāvidyopādhibhedādhīnaḥ jīvabhedaḥ jīvabhedādhīno'vidyābheda iti parasparāśrayādubhayāsiddhirapi sāmpratam | anāditvādbījāṅkurādi-vadubhayasiddheḥ, avidyātvamātreṇa ekatvavyavahāra iti pratipādanāt tathā "jyotirupakramā' diti sūtre "yo yoniṃyoni'mitivīpsāvaśā-dyoniśabditāvidyā pratijīvaṃ bhidyata iti vācaspatinokteśca vācaspatyabhimataṃ jīvājñānapakṣamupanyasyatītyarthaḥ | avidyāśrayatvopapatte-rityantabhāṣyasyaiva etāvānartha iti bhāvaḥ | kālpanikatvopapattirityasya janmajarāmara-ṇādikālpanikatvaparatayottaratra vyākhyāsya-mānatvāditi draṣṭavyam | aśuddhiviṣayabhrameṇeti - śuddhasyāvidyāśrayatvāsambhavādaśuddhaya-dhīnāpi avidyā avidyādhīnā ca aśu-ddhirityarthaḥ | bhedavādepyakauśalaṃ vivakṣitamiti - sabahumānāvalokanakattarॄṇāmityarthaḥ | ubhayatopi bhraṣṭairiti - matāntarasthasya

2.1.15

मतान्तरस्थबहुमानलिप्सया उभयतो भ्रष्टत्वावश्यम्भावादित्यर्थः । भाष्ये-आगतोसि मदीयं मार्गमिति । ब्राहृाज्ञानवादमित्यर्थः । या जीवभेदकल्पिकेति - बद्धमुक्तव्यवस्थाहेतुतया जीवाश्रयतया च या अविद्याः सम्प्रतिपन्नास्तासामेव जीवभेदकल्पकत्वमस्तीतिपक्षम-नूद्य तत्कल्पकस्य तदाश्रयत्वासम्भवादिति पूर्वोक्तदूषणेनैव दूषयतीत्यर्थः । ततश्च पूर्वदूषणे जाग्रति कथं पक्षान्तरोपन्यास इति न

matāntarasthabahumānalipsayā ubhayato bhraṣṭatvāvaśyambhāvādityarthaḥ | bhāṣye-āgatosi madīyaṃ mārgamiti | brāhṛाjñānavādamityarthaḥ | yā jīvabhedakalpiketi - baddhamuktavyavasthāhetutayā jīvāśrayatayā ca yā avidyāḥ sampratipannāstāsāmeva jīvabhedakalpakatvamastītipakṣama-nūdya tatkalpakasya tadāśrayatvāsambhavāditi pūrvoktadūṣaṇenaiva dūṣayatītyarthaḥ | tataśca pūrvadūṣaṇe jāgrati kathaṃ pakṣāntaropanyāsa iti na

2.1.15

चोदनीयम् । यद्यप्यत्र कल्पिका अविद्या इतिबहुश आवृत्त्या पठ¬ते तस्य च निर्वाहःसम्भवति तथापि कल्पिकाविद्येति एवमित्वरहित पाठ एव समीचीनः लेखकदोषादन्यथापाठ इति द्रष्टव्यम् । पूर्वपूर्वजीवभावाश्रयाविद्येति-पूर्वपूर्वजीवभावः आश्रयो निमित्तं यस्या

codanīyam | yadyapyatra kalpikā avidyā itibahuśa āvṛttyā paṭha¬te tasya ca nirvāhaḥsambhavati tathāpi kalpikāvidyeti evamitvarahita pāṭha eva samīcīnaḥ lekhakadoṣādanyathāpāṭha iti draṣṭavyam | pūrvapūrvajīvabhāvāśrayāvidyeti-pūrvapūrvajīvabhāvaḥ āśrayo nimittaṃ yasyā

2.1.15

इति बहुव्रीहिः,भ्रमाश्रय इत्यर्थ इति रजतकल्पकत्वं रजतभ्रान्त्याश्रयत्वमिति जीवकल्पकत्वमपि जीवविषयभ्रमाश्रयत्वमिति भावः । स्वेनैव सापेक्षत्वादिति - स्वस्यैव सापेक्षत्वे आत्माश्रयत्वमित्यर्थः । एतद्विभागहेतुरिति - सर्वज्ञस्यापि तस्यमायिनं त्विति मायि- त्वावेदनान्मायाविद्ययोर्भेदोऽस्तीतिप्रतिपादनादितिभावः । तस्याश्चापरमार्थत्वादिति - मायायाः इच्छाधीनदर्शनानुपपत्तेरपरमार्थ- त्वाच्चाविद्याकृतमेव तद्दर्शनमित्यर्थः । वक्ष्यमाणानुमानगर्भमिति - बन्धमोक्षव्यवस्था स्वपरव्यवस्थाश्च स्वाविद्याकल्पिता इत्यादि-

iti bahuvrīhiḥ,bhramāśraya ityartha iti rajatakalpakatvaṃ rajatabhrāntyāśrayatvamiti jīvakalpakatvamapi jīvaviṣayabhramāśrayatvamiti bhāvaḥ | svenaiva sāpekṣatvāditi - svasyaiva sāpekṣatve ātmāśrayatvamityarthaḥ | etadvibhāgaheturiti - sarvajñasyāpi tasyamāyinaṃ tviti māyi- tvāvedanānmāyāvidyayorbhedo'stītipratipādanāditibhāvaḥ | tasyāścāparamārthatvāditi - māyāyāḥ icchādhīnadarśanānupapatteraparamārtha- tvāccāvidyākṛtameva taddarśanamityarthaḥ | vakṣyamāṇānumānagarbhamiti - bandhamokṣavyavasthā svaparavyavasthāśca svāvidyākalpitā ityādi-

2.1.15

वक्ष्यमाणानुमानैः काल्पनिकत्वस्य सिदिं्ध मनसि निधायाहेत्यर्थः । तञ्च भेदवादिनञ्चेति - जीवाज्ञानवादिमते शरीराणां भिन्नभिन्न-जीवैरात्मवत्ताया मायैवात्मवन्तीत्यनभ्युपगमादितिभावः । नच प्रथमतृतीययोरप्यनुमानयो- र्भेदवादिनिरासकत्वं किं नस्यादिति

vakṣyamāṇānumānaiḥ kālpanikatvasya sidiṃ्dha manasi nidhāyāhetyarthaḥ | tañca bhedavādinañceti - jīvājñānavādimate śarīrāṇāṃ bhinnabhinna-jīvairātmavattāyā māyaivātmavantītyanabhyupagamāditibhāvaḥ | naca prathamatṛtīyayorapyanumānayo- rbhedavādinirāsakatvaṃ kiṃ nasyāditi

2.1.15

वाच्यम्; तन्मते अपारमार्थिकत्वात्कल्पितत्वादितिहेतोः असम्प्रतिपन्नत्वादिति द्रष्टव्यम् । सोपाधिकत्वकालात्ययापदिष्टत्वेति - प्रतिपन्नोपाधौ निषेधेन मिथ्यात्वसाधकव्यावर्तमानत्वहेतोः सोपाधिकत्वं मिथ्यात्वस्य प्रत्यक्षादिभिर्बाधः । ब्राहृव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वे साध्ये मिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वसाधनाद्य्वाहतिः । ब्राहृणो व्यावर्तमानाद्य्वावर्तमानतया अनैकान्त्यमित्यादिदूषणानि द्रष्टव्यानि । यदि बाधमात्रमेव हेतुरिति - यदि बाधमात्रमेवोपाधिरित्यर्थः । यथा दुर्दिने सायङ्कालभ्र-मान्वित इति । ननु दुर्दिने सायङ्कालभ्रम- स्थले दुर्दिन रूपकालस्यैवोपाधिशब्दवाच्याधिष्ठानत्वाद्देशकालयोरुपाधित्वव्यभिचारस्य नेदमुदाहरणमिति चेत्, सत्यम्; अध्यस्य-मानकालव्यतिरिक्तस्यैवोपोधित्वमिति तात्पर्यात् । देशभ्रमे काल उपाधिरिति - सायङ्काले काञ्चीदेशं प्राप्त इति काल उपाधिः

vācyam; tanmate apāramārthikatvātkalpitatvāditihetoḥ asampratipannatvāditi draṣṭavyam | sopādhikatvakālātyayāpadiṣṭatveti - pratipannopādhau niṣedhena mithyātvasādhakavyāvartamānatvahetoḥ sopādhikatvaṃ mithyātvasya pratyakṣādibhirbādhaḥ | brāhṛvyatiriktasya sarvasya mithyātve sādhye mithyātvasya mithyātvasādhanādyvāhatiḥ | brāhṛṇo vyāvartamānādyvāvartamānatayā anaikāntyamityādidūṣaṇāni draṣṭavyāni | yadi bādhamātrameva heturiti - yadi bādhamātramevopādhirityarthaḥ | yathā durdine sāyaṅkālabhra-mānvita iti | nanu durdine sāyaṅkālabhrama- sthale durdina rūpakālasyaivopādhiśabdavācyādhiṣṭhānatvāddeśakālayorupādhitvavyabhicārasya nedamudāharaṇamiti cet, satyam; adhyasya-mānakālavyatiriktasyaivopodhitvamiti tātparyāt | deśabhrame kāla upādhiriti - sāyaṅkāle kāñcīdeśaṃ prāpta iti kāla upādhiḥ

2.1.15

काञ्च्यां सायङ्कालः संवृत्त इति देश उपाधिरिति द्रष्टव्यम् । प्रमाणमुक्तमिति - अबाधितं दृश्यमानमिति भाष्येण प्रत्यक्षं प्रमाणमुक्तमित्यर्थः । सा प्रतीतिर्मिथ्या चेदिति - सा प्रतीतिः भ्रान्तिश्चेदित्यर्थः । भ्रान्तिजनकत्वपक्षेऽपि कायर्कारणभावः सिद्ध एवेति दूषणे सत्येव दूषणान्तरमाह - बाध एव इति । भाष्ये-स्वस्तिकाश्रयतया हेम्नोऽप्यनुवृत्तेरविरुद्धेति । ननु कथमाश्रयभूतस्य हेम्न आश्रितस्य स्वस्तिकस्य च अभेदः । तत् कथं स्व-स्तिकहेमैक्यप्रतीतिर्घटतामिति चेन्न, गोत्वस्य हेम्नः ? स्वस्तिकावयवरूपत्वेपि द्रव्यत्वादिवत् अपृथक्सिद्धतया ? सत्त्वेन स्वस्तिकं द्रव्यमितिवद्धेमेति प्रतीतौ विरोधाभावादित्यत्र तात्पर्यात् । न हि परशरीरगत आत्मेति - अपरोक्षत्वे च चेष्टादिभिरनुमीयमानत्वं

kāñcyāṃ sāyaṅkālaḥ saṃvṛtta iti deśa upādhiriti draṣṭavyam | pramāṇamuktamiti - abādhitaṃ dṛśyamānamiti bhāṣyeṇa pratyakṣaṃ pramāṇamuktamityarthaḥ | sā pratītirmithyā cediti - sā pratītiḥ bhrāntiścedityarthaḥ | bhrāntijanakatvapakṣe'pi kāyarkāraṇabhāvaḥ siddha eveti dūṣaṇe satyeva dūṣaṇāntaramāha - bādha eva iti | bhāṣye-svastikāśrayatayā hemno'pyanuvṛtteraviruddheti | nanu kathamāśrayabhūtasya hemna āśritasya svastikasya ca abhedaḥ | tat kathaṃ sva-stikahemaikyapratītirghaṭatāmiti cenna, gotvasya hemnaḥ ? svastikāvayavarūpatvepi dravyatvādivat apṛthaksiddhatayā ? sattvena svastikaṃ dravyamitivaddhemeti pratītau virodhābhāvādityatra tātparyāt | na hi paraśarīragata ātmeti - aparokṣatve ca ceṣṭādibhiranumīyamānatvaṃ

2.1.15

न स्यादिति भावः । ननु चेतनादन्यस्य जडत्वदर्शनात् सर्वचेतनानामनन्यत्वमित्यस्य प्रागुक्तत्वात् यच्चो-क्तमिति भाष्यं न सम्भवती-त्याशङ्कयाह - सर्वं चेतनजातमहमेवेत्यादिना । अनिष्टप्रसङ्गमाहेति - मोक्षार्थश्रवणार्थप्रयत्ने अविद्याकायत्र्वस्योभयवादिसम्प्रति-पन्नत्वेन हेतुविधयानुमानरूपत्वाभावात् तर्करूपत्वं वाच्यमिति भावः । अभाविन्येव सा पश्चादिति - यदि इतः पूर्वं कस्यापि मुक्ति-र्नास्ति, केषाञ्चिन्मुक्तत्वप्रतिपादिकापि श्रुतिः स्वप्नवाक्यतुल्येत्युच्येत, तर्हि इतः परमपि कस्यापि मुक्तिर्न स्यात् प्रतिपादिकाश्रुतिः

na syāditi bhāvaḥ | nanu cetanādanyasya jaḍatvadarśanāt sarvacetanānāmananyatvamityasya prāguktatvāt yacco-ktamiti bhāṣyaṃ na sambhavatī-tyāśaṅkayāha - sarvaṃ cetanajātamahamevetyādinā | aniṣṭaprasaṅgamāheti - mokṣārthaśravaṇārthaprayatne avidyākāyatrvasyobhayavādisamprati-pannatvena hetuvidhayānumānarūpatvābhāvāt tarkarūpatvaṃ vācyamiti bhāvaḥ | abhāvinyeva sā paścāditi - yadi itaḥ pūrvaṃ kasyāpi mukti-rnāsti, keṣāñcinmuktatvapratipādikāpi śrutiḥ svapnavākyatulyetyucyeta, tarhi itaḥ paramapi kasyāpi muktirna syāt pratipādikāśrutiḥ

2.1.15

स्वप्नवाक्यतुल्येत्यर्थः । यद्वा निर्विशेषज्ञानस्येति पूवÐस्मन् पक्षे निर्विशेषज्ञानस्य ज्ञातृत्वज्ञानगतत्वयोरभावाच्च न प्रतीतिभासव्यव-हारौ प्रतिहेतुत्वमित्युक्तम् । द्वितीये तु प्रतीयमानतयाप्रकारान्तरेण वा न हेतुत्वमुच्यत इति भिदा । पारमार्थिकापारमार्थिक-

svapnavākyatulyetyarthaḥ | yadvā nirviśeṣajñānasyeti pūvaÐsman pakṣe nirviśeṣajñānasya jñātṛtvajñānagatatvayorabhāvācca na pratītibhāsavyava-hārau pratihetutvamityuktam | dvitīye tu pratīyamānatayāprakārāntareṇa vā na hetutvamucyata iti bhidā | pāramārthikāpāramārthika-

2.1.15

शब्दाविति - प्रतिभासव्यवहारादेः पारमार्थिकत्वापारमाथिर्कत्वयोर्विषयाधीनत्वादिति भावः । तथात्वेन तेषामानन्त्य-

śabdāviti - pratibhāsavyavahārādeḥ pāramārthikatvāpāramāthirkatvayorviṣayādhīnatvāditi bhāvaḥ | tathātvena teṣāmānantya-

2.1.15

मिति - न्यूनाधिकभावेनानन्त्यमित्यर्थः । अत्र केचित्-दशघटाः सहरुां माषा इति सङ्खयावत्त्वं दृश्यत इत्यानन्त्याक्षेपभाष्यस्य आनन्त्यं दर्शयितुमिति तात्पर्यवर्णनमयुक्तमिति वदन्ति । दश घटाः सहरुां माषा इत्युक्तमिति - न त्वैकरूप्येण दश घटा दश

miti - nyūnādhikabhāvenānantyamityarthaḥ | atra kecit-daśaghaṭāḥ saharuाṃ māṣā iti saṅkhayāvattvaṃ dṛśyata ityānantyākṣepabhāṣyasya ānantyaṃ darśayitumiti tātparyavarṇanamayuktamiti vadanti | daśa ghaṭāḥ saharuाṃ māṣā ityuktamiti - na tvaikarūpyeṇa daśa ghaṭā daśa

2.1.15

माषा इति वा सहरुां घटा सहरुां माषा इति वा उक्तमित्यर्थः । सिद्धान्ते- प्रतिजानतोऽभिप्रायमिति । ध्यानस्य विवक्षितत्वात् "सम्प्रतिभ्यामनाध्यान' इति नात्मनेपदम् । ननु भाष्ये-वाचेत्यस्य वाक्पूर्वकेण व्यवहारेणेत्यर्थः कथं वणिर्त इत्याशङ्कयाह - अजहल्लक्षणेयमिति । उभयोरपि हेतुत्वायेति - वाक्शब्दिताभिलपनस्य नामधेयप्रयोजनत्वेऽपि विकारप्रयोजनत्वाभावात् अज-

māṣā iti vā saharuाṃ ghaṭā saharuाṃ māṣā iti vā uktamityarthaḥ | siddhānte- pratijānato'bhiprāyamiti | dhyānasya vivakṣitatvāt "sampratibhyāmanādhyāna' iti nātmanepadam | nanu bhāṣye-vācetyasya vākpūrvakeṇa vyavahāreṇetyarthaḥ kathaṃ vaṇirta ityāśaṅkayāha - ajahallakṣaṇeyamiti | ubhayorapi hetutvāyeti - vākśabditābhilapanasya nāmadheyaprayojanatve'pi vikāraprayojanatvābhāvāt aja-

2.1.15

हल्लक्षणया व्यवहारपरामर्शीति भावः । जात्युक्तिरिति । श्लों "धर्मस्य तदतद्रूपविकल्पानुपपतः । धर्मिणस्तद्विशिष्टत्वभङ्गो नित्यसमा भवेत्' इति तल्लक्षणम् । अवस्थैवोत्पत्तिरित्यभ्युपगमादिति । ननु घटत्वावस्थावस्थाया एवोत्पत्तिरूपत्वे यावद्घटावस्थत्वमुत्पद्यत

hallakṣaṇayā vyavahāraparāmarśīti bhāvaḥ | jātyuktiriti | śloṃ "dharmasya tadatadrūpavikalpānupapataḥ | dharmiṇastadviśiṣṭatvabhaṅgo nityasamā bhavet' iti tallakṣaṇam | avasthaivotpattirityabhyupagamāditi | nanu ghaṭatvāvasthāvasthāyā evotpattirūpatve yāvadghaṭāvasthatvamutpadyata

2.1.15

इति व्यवहारः स्यात्, न तुत्पन्न इति उत्पत्तेरनतीतत्वान्मृत्पिण्डोनश्यतीति च स्यात्, न तु नष्टः इति नाशस्यानतीतत्वादिति चेन्न; घटत्वावस्थागताऽद्यक्षणसम्बन्धः घटत्वावस्थस्योत्पत्तिः पूर्वावस्थस्य नाश इत्यभ्युपगमेनादोषात् । ननु यस्यागन्तुकत्वमाद्यक्षणस-म्बन्धश्च न तस्योत्पत्तिः, यस्य च द्रव्यस्य नागन्तुकत्वं नाद्यक्षणसम्बन्धश्च तस्योत्पत्तिः लोकविरुद्धा काचन परिभाषा कृता स्यादिति चेन्न; श्रुतियुक्तयनुसारिण्या ईदृश्याः परिभाषाया एव शोभनत्वात् । पृथगुत्पत्तिनिरपेक्षा इति । ननु "छन्दांसि यज्ञाः क्रतवो व्रतानि भूतं भव्यं यच्च वेदा वदन्ति छन्दांसि जज्ञिरे तस्मात्' इत्यादीनां गुणक्रियोत्पत्तिप्रतिपादकानां नामरूपव्याकरणप्रतिपादकश्रुतीनां गुणक्रियाद्युत्पत्तिग्राहिसर्वलोकप्रत्यक्षादिप्रमाणानां च विरोधप्रसङ्गात्, अन्ततो गत्वा सर्वस्यापि ब्राहृापृथक्सिद्धतया पृथक्स्थिति-प्रतिपत्तिकार्यानर्हत्वेन ब्राहृव्यतिरिक्तस्यापि उत्पत्त्यभावप्रसङ्गेन सर्वप्रमाणसङ्क्षोभापत्तेः । न च ब्राहृापृऽथक्सिद्धस्य द्रव्यस्योत्पत्ति-सम्भवेपि द्रव्यभिन्नस्योत्पत्तिर्नास्तीति वाच्यम्; विनिगमकाभावात्सर्वप्रकरणविरोधस्याविशिष्टत्वादिति चेत्, सत्यम् न द्रव्यव्यतिरि-क्तानामागन्तुकधर्माणामुत्पत्तिरपलपितुं शक्यते । अभूत्वा भवनरूपोत्पत्तेर्लोकवेदसिद्धतया अपलपितुमशक्यत्वात् । अपि तु द्रव्ये तादृशोत्पत्तिर्नाभ्युपगन्तुं शक्यते । यदि वैशेषिकादिरीत्या मृदादिव्यतिरिक्तं तदुत्पाद्यद्रव्यान्तरमभ्युपेयते तदा कारणगुणप्रक्रमेण तस्य गुरुत्वान्तराधिकरणतया गुरुत्वद्वैगुण्यमुपलभ्येत । अपि च महति कनकसूत्रे कालायसृङ्खले वा लोहकारैः सङ्ग्रथ्यमाने तत्रान्त-राकण्डसूत्राणि खण्डृङ्खलानिच जायन्त इत्यभ्युपगन्तव्यम्, अन्यथा किञ्चिद्ग्रथनानन्तरमुपरि सूत्रृङ्खलग्रथने परित्यक्ते सति ग्रथितभागे सूत्रृङ्खलव्यवहारो न स्यात् महासूत्रृङ्खलग्रथनानन्तरं खण्डिते तस्मिन् सूत्रृङ्खलव्यवहारश्च न स्यात् । एवञ्च यत्रो-पर्युपरि खण्डसूत्रृङ्खलग्रथनक्रमेण महासूत्रृङ्खलग्रथनं समापितम्, तत्र खण्डसूत्रृङ्खलवृन्दारब्धं महासूत्रृङ्खलमभ्युपगम्येत । तत्र

iti vyavahāraḥ syāt, na tutpanna iti utpatteranatītatvānmṛtpiṇḍonaśyatīti ca syāt, na tu naṣṭaḥ iti nāśasyānatītatvāditi cenna; ghaṭatvāvasthāgatā'dyakṣaṇasambandhaḥ ghaṭatvāvasthasyotpattiḥ pūrvāvasthasya nāśa ityabhyupagamenādoṣāt | nanu yasyāgantukatvamādyakṣaṇasa-mbandhaśca na tasyotpattiḥ, yasya ca dravyasya nāgantukatvaṃ nādyakṣaṇasambandhaśca tasyotpattiḥ lokaviruddhā kācana paribhāṣā kṛtā syāditi cenna; śrutiyuktayanusāriṇyā īdṛśyāḥ paribhāṣāyā eva śobhanatvāt | pṛthagutpattinirapekṣā iti | nanu "chandāṃsi yajñāḥ kratavo vratāni bhūtaṃ bhavyaṃ yacca vedā vadanti chandāṃsi jajñire tasmāt' ityādīnāṃ guṇakriyotpattipratipādakānāṃ nāmarūpavyākaraṇapratipādakaśrutīnāṃ guṇakriyādyutpattigrāhisarvalokapratyakṣādipramāṇānāṃ ca virodhaprasaṅgāt, antato gatvā sarvasyāpi brāhṛाpṛthaksiddhatayā pṛthaksthiti-pratipattikāryānarhatvena brāhṛvyatiriktasyāpi utpattyabhāvaprasaṅgena sarvapramāṇasaṅkṣobhāpatteḥ | na ca brāhṛाpṛ'thaksiddhasya dravyasyotpatti-sambhavepi dravyabhinnasyotpattirnāstīti vācyam; vinigamakābhāvātsarvaprakaraṇavirodhasyāviśiṣṭatvāditi cet, satyam na dravyavyatiri-ktānāmāgantukadharmāṇāmutpattirapalapituṃ śakyate | abhūtvā bhavanarūpotpatterlokavedasiddhatayā apalapitumaśakyatvāt | api tu dravye tādṛśotpattirnābhyupagantuṃ śakyate | yadi vaiśeṣikādirītyā mṛdādivyatiriktaṃ tadutpādyadravyāntaramabhyupeyate tadā kāraṇaguṇaprakrameṇa tasya gurutvāntarādhikaraṇatayā gurutvadvaiguṇyamupalabhyeta | api ca mahati kanakasūtre kālāyasṛṅkhale vā lohakāraiḥ saṅgrathyamāne tatrānta-rākaṇḍasūtrāṇi khaṇḍṛṅkhalānica jāyanta ityabhyupagantavyam, anyathā kiñcidgrathanānantaramupari sūtrṛṅkhalagrathane parityakte sati grathitabhāge sūtrṛṅkhalavyavahāro na syāt mahāsūtrṛṅkhalagrathanānantaraṃ khaṇḍite tasmin sūtrṛṅkhalavyavahāraśca na syāt | evañca yatro-paryupari khaṇḍasūtrṛṅkhalagrathanakrameṇa mahāsūtrṛṅkhalagrathanaṃ samāpitam, tatra khaṇḍasūtrṛṅkhalavṛndārabdhaṃ mahāsūtrṛṅkhalamabhyupagamyeta | tatra

2.1.15

सूत्रृङ्खलनिर्माणार्थं यावत्सु वर्णकालायसं लोहकारहस्ते दत्तम् । तावत उपादानस्य गुरुत्वं तदारब्धखण्डसूत्रृङ्खलानां गुरुत्वानि तदारब्धमहासूत्रृङ्खलानां प्रत्येकं गुरुत्वानि तदारब्धमहासूत्रृङ्खलगुरुत्वं चेत्यतिमहत्तरं गुरुत्वमापद्येत, तस्मान्मृत्पिण्डखण्डसूत्र #ृङ्खल व्यतिरिक्तं घटशरावमहासूत्रृङ्खलं तत्त्वतो नास्तीत्येवाभ्युपगन्तव्यम्, किञ्च उभयसम्प्रतिपन्नावस्थयैवोपपत्तौ अवस्थान्तरवतो द्रव्यान्तरस्याप्युत्पत्तिकल्पने गौरवात् । पूर्वाह्ने मृत्पिण्डात्मना स्थितैव मृत् अपराह्ने घटाद्यात्मतां भजत इत्यबाधितप्रत्यभिज्ञासिद्ध-त्वाच्चासतो द्रव्यस्योत्पत्तिर्नास्ति । तत्रोत्पत्तिवादास्तु अवस्थामात्रनिबन्धना इत्यत्रैव नः संरम्भ इति न कश्चिद्दोषः । सद्वारकत्वा-दविरोध इति - एकस्मिन् ब्राहृण्यनेकत्वावस्थायाः सद्वारकत्वादितिभावः । तन्त्वादिसाधारणं पारमार्थिकं च परि-हारमाह - काल-भेदाच्चाविरोध इति । ननु विरलतन्त्वारब्धपटे एकस्मिन्नेव काले कथमेकत्वानेकत्वयोर्युगपदुपलम्भः ? एकस्मिन् धर्मिणि विरुद्धधर्मद्वयासम्भवादिति चेन्न, एकस्मिन्नेव वृक्षे मूलाद्यवच्छेदकभेदेन संयोगतदभावसत्त्ववत्कुविन्दकारितसंयोगविशेषा-वच्छेदेन तन्तुषु पटत्वमेकत्वं च तन्तुत्वावच्छेदेनानेकत्वं चेत्युपपत्तेः । ननु कुविन्दकारितसंयोगाः तन्तुत्वसङ्कीर्णा एवेति कथं विरु-द्धधर्मावच्छेदक-त्वमिति चेन्न; एकस्मिन्नेव वह्नौ आद्र्रेन्धनप्रभववह्नित्वावच्छेदेन व्याप्तेः, सदसङ्कीर्ण वह्नित्वावच्छेदेन व्याप्यमानस्य च, आर्देन्धनप्रभव वह्नित्वावच्छेदेन व्याप्यत्वावच्छेदकत्वति वह्नित्वे अविशेषितवह्नित्वत्वावच्छेदेन व्याप्यतावच्छेदकत्वाभावस्य न वृत्त्यभ्युपगमात् । एवं कार्यकारणानन्यत्ववादेपि एकस्मिन्नेव द्रव्ये तन्तुत्वावस्थाप्रापकसंयोगविशेषावच्छेदेन तन्तुत्वं तन्तुत्वावच्छे-देनन अनैकत्वं च पटत्वप्रापकतन्तुसंयोगविशेषावच्छेदेन पटत्वं तदवच्छेदनैकत्वं चेति पटत्वतन्तुत्वयोरेकत्वानेकत्वयोश्च समावेशो-पपत्तेनर् कश्चिद्दोषः एवम् । उपादानोपादेययोः तृणच्छदिषोरिष्टकाप्राकारयोश्चानन्यत्वेपि तृणत्वच्छदिष्ट्वादिसमावेशे अविरोधो द्रष्टव्यः । इयांस्तु विशेषः, छदिषि तृणानां तदीयतनुत्वाद्याकारस्य प्राकारे इष्टकानां चतुरत्वाद्याकारस्यानुपलम्भः, विरलतन्त्वारब्धे तूपलम्भ इति । भाष्ये-स एवेदमिदानीमिति । अत्र वक्तव्यं प्रथमसूत्र एवोक्तम् । सदेव एकमेवाद्वितीयमिति वाक्यस्य सजातीयविजातीयस्वगत-भेदनिषेधः क्रियत इति मते अनुपपत्तिमाह - नहि सजातीयेति । कार्यकारणयोरनन्यत्वं च लब्धमित्याह-आत्मनो बहुभवनं सङ्क-ल्प्येतेति पाठश्चेत्समीचीनः शङ्काविशेषव्युदासकत्वादिति । ननु सेयं देवतेति उत्तरश्रुतिसन्दर्भस्य व्यष्टिप्रतिपादनमुखेन निखिलज-गदुपादानत्वप्रतिपादनद्वारा एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानिर्वहणार्थप्रवृत्तितया कथं पूर्वसन्दर्भप्रतिपादितार्थशङ्काविशेषव्युदासकत्व-मितिचेत्-सत्यम्; तस्यापि सम्भवतस्त्यागायोगादितिभावः । चेतनांशैक्यानुपपत्तिमभिप्रयन्नाह -नामरूपविभागाभावेनैकत्व-मितीति । सच्छब्दस्य जगत्परत्वे तदैक्षतेत्यादिभिर्विरोध इत्यभिप्रयन्नाह-बहुभवनसङ्कल्परूपेक्षणमिति पाठश्चेत्समीचीनः । स तु

sūtrṛṅkhalanirmāṇārthaṃ yāvatsu varṇakālāyasaṃ lohakārahaste dattam | tāvata upādānasya gurutvaṃ tadārabdhakhaṇḍasūtrṛṅkhalānāṃ gurutvāni tadārabdhamahāsūtrṛṅkhalānāṃ pratyekaṃ gurutvāni tadārabdhamahāsūtrṛṅkhalagurutvaṃ cetyatimahattaraṃ gurutvamāpadyeta, tasmānmṛtpiṇḍakhaṇḍasūtra #ृṅkhala vyatiriktaṃ ghaṭaśarāvamahāsūtrṛṅkhalaṃ tattvato nāstītyevābhyupagantavyam, kiñca ubhayasampratipannāvasthayaivopapattau avasthāntaravato dravyāntarasyāpyutpattikalpane gauravāt | pūrvāhne mṛtpiṇḍātmanā sthitaiva mṛt aparāhne ghaṭādyātmatāṃ bhajata ityabādhitapratyabhijñāsiddha-tvāccāsato dravyasyotpattirnāsti | tatrotpattivādāstu avasthāmātranibandhanā ityatraiva naḥ saṃrambha iti na kaściddoṣaḥ | sadvārakatvā-davirodha iti - ekasmin brāhṛṇyanekatvāvasthāyāḥ sadvārakatvāditibhāvaḥ | tantvādisādhāraṇaṃ pāramārthikaṃ ca pari-hāramāha - kāla-bhedāccāvirodha iti | nanu viralatantvārabdhapaṭe ekasminneva kāle kathamekatvānekatvayoryugapadupalambhaḥ ? ekasmin dharmiṇi viruddhadharmadvayāsambhavāditi cenna, ekasminneva vṛkṣe mūlādyavacchedakabhedena saṃyogatadabhāvasattvavatkuvindakāritasaṃyogaviśeṣā-vacchedena tantuṣu paṭatvamekatvaṃ ca tantutvāvacchedenānekatvaṃ cetyupapatteḥ | nanu kuvindakāritasaṃyogāḥ tantutvasaṅkīrṇā eveti kathaṃ viru-ddhadharmāvacchedaka-tvamiti cenna; ekasminneva vahnau ādrrendhanaprabhavavahnitvāvacchedena vyāpteḥ, sadasaṅkīrṇa vahnitvāvacchedena vyāpyamānasya ca, ārdendhanaprabhava vahnitvāvacchedena vyāpyatvāvacchedakatvati vahnitve aviśeṣitavahnitvatvāvacchedena vyāpyatāvacchedakatvābhāvasya na vṛttyabhyupagamāt | evaṃ kāryakāraṇānanyatvavādepi ekasminneva dravye tantutvāvasthāprāpakasaṃyogaviśeṣāvacchedena tantutvaṃ tantutvāvacche-denana anaikatvaṃ ca paṭatvaprāpakatantusaṃyogaviśeṣāvacchedena paṭatvaṃ tadavacchedanaikatvaṃ ceti paṭatvatantutvayorekatvānekatvayośca samāveśo-papattenar kaściddoṣaḥ evam | upādānopādeyayoḥ tṛṇacchadiṣoriṣṭakāprākārayoścānanyatvepi tṛṇatvacchadiṣṭvādisamāveśe avirodho draṣṭavyaḥ | iyāṃstu viśeṣaḥ, chadiṣi tṛṇānāṃ tadīyatanutvādyākārasya prākāre iṣṭakānāṃ caturatvādyākārasyānupalambhaḥ, viralatantvārabdhe tūpalambha iti | bhāṣye-sa evedamidānīmiti | atra vaktavyaṃ prathamasūtra evoktam | sadeva ekamevādvitīyamiti vākyasya sajātīyavijātīyasvagata-bhedaniṣedhaḥ kriyata iti mate anupapattimāha - nahi sajātīyeti | kāryakāraṇayorananyatvaṃ ca labdhamityāha-ātmano bahubhavanaṃ saṅka-lpyeteti pāṭhaścetsamīcīnaḥ śaṅkāviśeṣavyudāsakatvāditi | nanu seyaṃ devateti uttaraśrutisandarbhasya vyaṣṭipratipādanamukhena nikhilaja-gadupādānatvapratipādanadvārā ekavijñānena sarvavijñānapratijñānirvahaṇārthapravṛttitayā kathaṃ pūrvasandarbhapratipāditārthaśaṅkāviśeṣavyudāsakatva-miticet-satyam; tasyāpi sambhavatastyāgāyogāditibhāvaḥ | cetanāṃśaikyānupapattimabhiprayannāha -nāmarūpavibhāgābhāvenaikatva-mitīti | sacchabdasya jagatparatve tadaikṣatetyādibhirvirodha ityabhiprayannāha-bahubhavanasaṅkalparūpekṣaṇamiti pāṭhaścetsamīcīnaḥ | sa tu

2.1.15

कारणावस्थायामेकत्वादिति - शरीरशरीरिभावस्य भेदगर्भत्वादिति भावः । शक्तौ हस्तिकवाटयोरित्यादि-हस्तिकवाटयोरुप-

kāraṇāvasthāyāmekatvāditi - śarīraśarīribhāvasya bhedagarbhatvāditi bhāvaḥ | śaktau hastikavāṭayorityādi-hastikavāṭayorupa-

2.1.16

पदयोः शक्तौ गम्यमानायां "हन्तेष्ठक्' हस्तिघ्नो भटः, हस्तिनं हन्तुं शक्य इत्यर्थः । एवं कवाटघ्नश्चोर इत्यपि द्रष्टव्यम् । "शकि लिङ् च' शक्तयर्थोपाधिकार्थवृत्तेर्धातोर्लिङ् च, चकारात्कृत्याश्च, भवान् खलु भारं वहेत् भवता खलु भारो वोढव्यः, वोढुं शक्य इत्यर्थः । कृत्प्रत्ययान्तराणामिति - अन्तरशब्दो विशेषवाची । कृत्प्रत्ययविशेषाणाम्-कृत्यत्प्रत्ययाणामित्यर्थः । कृत्याश्चेत्यनुवृत्तेः । भाष्ये-पाचकादिष्वगत्येति । कदापि पाकमकुर्वति शक्तिमात्रेण यत्र पाचकशब्दः प्रयुज्यते तत्र पाचकशब्दस्य लक्षणेत्यर्थः, नतु तादात्विकपाकाभावमात्रेण पाचकशब्दस्य लक्षणेति मन्तव्यम् । तृजादिषु वर्तमानकालोपा-दानमध्यापकवेदाध्ययनाथर्मिति वार्तिकेन पूर्वपक्षं कृत्वा न वा कालमात्रे दर्शनादन्येषामिति वार्तिकेन धात्वर्थस्य वर्तमानत्वाभावेपि ण्वुलादिप्रत्ययसाधुत्वस्य समर्थितत्वादिति द्रष्टव्यम् । नचैवं सुप्ते शास्त्रज्ञादिशब्दमुख्यत्ववत्सुप्तिस्थानीयप्रलयदशापन्ने सन्मात्रब्राहृणिसर्वज्ञादिशब्दस्य सार्वदिकज्ञानाभावेपि साधुत्वसम्भवात् ज्ञानस्य नित्यत्वं न सिध्द्येत् । नहि यश्शास्त्रज्ञस्तमानयेत्युक्ते शास्त्रज्ञानस्य नित्यत्वमस्ति, न वा तद्दशायां ज्ञान-

padayoḥ śaktau gamyamānāyāṃ "hanteṣṭhak' hastighno bhaṭaḥ, hastinaṃ hantuṃ śakya ityarthaḥ | evaṃ kavāṭaghnaścora ityapi draṣṭavyam | "śaki liṅ ca' śaktayarthopādhikārthavṛtterdhātorliṅ ca, cakārātkṛtyāśca, bhavān khalu bhāraṃ vahet bhavatā khalu bhāro voḍhavyaḥ, voḍhuṃ śakya ityarthaḥ | kṛtpratyayāntarāṇāmiti - antaraśabdo viśeṣavācī | kṛtpratyayaviśeṣāṇām-kṛtyatpratyayāṇāmityarthaḥ | kṛtyāścetyanuvṛtteḥ | bhāṣye-pācakādiṣvagatyeti | kadāpi pākamakurvati śaktimātreṇa yatra pācakaśabdaḥ prayujyate tatra pācakaśabdasya lakṣaṇetyarthaḥ, natu tādātvikapākābhāvamātreṇa pācakaśabdasya lakṣaṇeti mantavyam | tṛjādiṣu vartamānakālopā-dānamadhyāpakavedādhyayanātharmiti vārtikena pūrvapakṣaṃ kṛtvā na vā kālamātre darśanādanyeṣāmiti vārtikena dhātvarthasya vartamānatvābhāvepi ṇvulādipratyayasādhutvasya samarthitatvāditi draṣṭavyam | nacaivaṃ supte śāstrajñādiśabdamukhyatvavatsuptisthānīyapralayadaśāpanne sanmātrabrāhṛṇisarvajñādiśabdasya sārvadikajñānābhāvepi sādhutvasambhavāt jñānasya nityatvaṃ na sidhdyet | nahi yaśśāstrajñastamānayetyukte śāstrajñānasya nityatvamasti, na vā taddaśāyāṃ jñāna-

द्वितीयोऽध्यायः (cont. 3)

2.1.17

मस्तीति वाच्यम्; "स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च' इत्यत्र भावार्थल्युडन्तज्ञानादि-शब्दस्य शक्तय-र्थत्वाभावेन लक्षणत्वावश्यम्भावादिति भावः । यद्वा अध्येष्यमाणशास्त्रेऽधीतविस्मृतशास्त्रे वा शास्त्रज्ञं इति प्रयोगा-भावेन शास्त्रज्ञादि-शब्दस्य वस्तुतो वर्तमानविषयत्वमेव सुषुप्तादौ तत्प्रयोगश्च वर्तमानत्वोपचाराल्लक्षणया, अत एवोत्सृष्टसृजि पुरुषे रुाग्विशब्दस्य व्यव-हाराभावात् अकुर्वति मृत्पिण्डे कार्यजनननिमित्तस्य कारणशब्दस्य न मुख्यत्वं तदा तत्प्रयोगस्तु लाक्षणिक इति मीमांसकोक्तेरकुर्व-द्दशायां पाचकशब्दो लाक्षणिक एव । न चेह तथाश्रयणं युक्तम्, मुख्यार्थत्वे सम्भवत्युपचारस्य अन्याय्यत्वादिति भावः । काशस्य कुशत्वेन कुशस्थानेवलम्बनमिति - यद्यपि काशस्य कुशस्यावलम्बनं काशकुशावलम्बनम् तथापि प्रकृते अस्यार्थस्य उचितत्वादेवमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षसिद्धानन्यत्वमिति - प्रत्यभिज्ञारूपप्रत्यक्षसिद्धानन्यत्वमित्यर्थः ।। सामा-नाधिकरण्येन प्रत्यभिज्ञानस्याभिमतत्वे युक्तिमाह - समवायिकारणानुवृत्तिमिति । स्वपक्षासाधकत्वादिति विद्धान्तसाधकत्वादि-

mastīti vācyam; "svābhāvikī jñānabalakriyā ca' ityatra bhāvārthalyuḍantajñānādi-śabdasya śaktaya-rthatvābhāvena lakṣaṇatvāvaśyambhāvāditi bhāvaḥ | yadvā adhyeṣyamāṇaśāstre'dhītavismṛtaśāstre vā śāstrajñaṃ iti prayogā-bhāvena śāstrajñādi-śabdasya vastuto vartamānaviṣayatvameva suṣuptādau tatprayogaśca vartamānatvopacārāllakṣaṇayā, ata evotsṛṣṭasṛji puruṣe ruाgviśabdasya vyava-hārābhāvāt akurvati mṛtpiṇḍe kāryajanananimittasya kāraṇaśabdasya na mukhyatvaṃ tadā tatprayogastu lākṣaṇika iti mīmāṃsakokterakurva-ddaśāyāṃ pācakaśabdo lākṣaṇika eva | na ceha tathāśrayaṇaṃ yuktam, mukhyārthatve sambhavatyupacārasya anyāyyatvāditi bhāvaḥ | kāśasya kuśatvena kuśasthānevalambanamiti - yadyapi kāśasya kuśasyāvalambanaṃ kāśakuśāvalambanam tathāpi prakṛte asyārthasya ucitatvādevamuktamiti draṣṭavyam | pratyabhijñāpratyakṣasiddhānanyatvamiti - pratyabhijñārūpapratyakṣasiddhānanyatvamityarthaḥ || sāmā-nādhikaraṇyena pratyabhijñānasyābhimatatve yuktimāha - samavāyikāraṇānuvṛttimiti | svapakṣāsādhakatvāditi viddhāntasādhakatvādi-

2.1.18

त्यर्थः । नहि घटस्थे जल इति - यद्यपि हिरण्यत्वस्य पृथिवीत्वादिवत्कुड¬ावयवे कुण्डले च सत्त्वाभ्युपगमेन कुण्डलं हिरण्यमिति नोपादानोपादेया भेदसाधिका, तथापि पिण्डावस्थं तदेव हिरण्यं कुण्डलमभवदिति प्रत्यभिज्ञाया अस्मिन्सूत्रे अभेदसाधकत्वेन विवक्षितत्वादितिभावः ।। सोयमितिज्ञानं प्रत्यभिज्ञेति - प्रत्यभिज्ञा हि द्विविधा, तदर्थविशेष्यका इदमर्थविशेषणिका इदमर्थविशे-ष्यका तदर्थविशेषणिका च, यदा संस्कारस्य प्राधान्यमिन्द्रियस्योपसर्जनत्वं तदा तदथर्विशेष्यकत्वम्, इन्द्रियस्य तु प्राधान्ये इदमर्ध-विशेष्यकत्वं तदर्थविशेषणकत्वं च; ततश्च पूर्वसूत्रे तदेव हिरण्यं कुण्डलमभवदिति प्रत्यभिज्ञायाः प्रमाणतयोपादानात्तदर्थविशेष्य-

tyarthaḥ | nahi ghaṭasthe jala iti - yadyapi hiraṇyatvasya pṛthivītvādivatkuḍa¬ाvayave kuṇḍale ca sattvābhyupagamena kuṇḍalaṃ hiraṇyamiti nopādānopādeyā bhedasādhikā, tathāpi piṇḍāvasthaṃ tadeva hiraṇyaṃ kuṇḍalamabhavaditi pratyabhijñāyā asminsūtre abhedasādhakatvena vivakṣitatvāditibhāvaḥ || soyamitijñānaṃ pratyabhijñeti - pratyabhijñā hi dvividhā, tadarthaviśeṣyakā idamarthaviśeṣaṇikā idamarthaviśe-ṣyakā tadarthaviśeṣaṇikā ca, yadā saṃskārasya prādhānyamindriyasyopasarjanatvaṃ tadā tadatharviśeṣyakatvam, indriyasya tu prādhānye idamardha-viśeṣyakatvaṃ tadarthaviśeṣaṇakatvaṃ ca; tataśca pūrvasūtre tadeva hiraṇyaṃ kuṇḍalamabhavaditi pratyabhijñāyāḥ pramāṇatayopādānāttadarthaviśeṣya-

2.1.19

कत्वम् । अÏस्मस्तु सूत्रे "सदेव सोम्येद'मिति श्रुत्यर्थस्य विवक्षितत्वात् इदमर्थस्य विशेष्यत्वं सद्रूपतापत्तेर्विशेषणत्वमिति मतमाश्रि-त्यैवमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । सोयमिति या प्रत्यभिज्ञा सा पूर्वोक्ता, अयं स इति या प्रत्यभिज्ञा सा अत्रोच्यते इति पाठश्चेत्समीचीनः । अयं स इति ज्ञानमभिज्ञा सा अत्रोच्यत इति पाठे तु न समीचीन्यम्, अत एवायं स इति विपरीतप्रत्यभिज्ञेति सर्वार्थसिद्धौ व्यवह्मतम् । श्रुतिसिद्धमिति - वाचारम्भणमितिश्रुतिसिद्धमित्यर्थः । यद्यपि ज्ञानव्यपदेशभेदेन पूर्वोत्तरसूत्रयोर्भिदा पूर्वमेव वर्णिता, तथापीति ज्ञानव्यपदेशयोः श्रुतिसिद्धत्वलोकसिद्धत्वरूपविशेषणान्तरमप्यस्तीति प्रदश्र्यत इति द्रष्टव्यम् । प्रदेशेषु निर्वाहमाह, तदैकाथ्र्यादिति-ग्रन्थस्यानन्तरं युक्तेश्चेतीति प्रतीकोपादानं दृश्यते, न तस्य प्रयोजनं पश्यामः । कालविशेषविशिष्टदेशविशेषत्वमिति - यस्मिन् देशे यस्मिन् काले परैघर्टाभावोभ्युपगम्यते, तत्कालविशिष्टदेशविशेषत्वमेव घटात्यन्ताभाव इत्यर्थः । अल्पत्वविशेषितदेशान्तरसंसर्गइति

katvam | aÏsmastu sūtre "sadeva somyeda'miti śrutyarthasya vivakṣitatvāt idamarthasya viśeṣyatvaṃ sadrūpatāpatterviśeṣaṇatvamiti matamāśri-tyaivamuktamiti draṣṭavyam | soyamiti yā pratyabhijñā sā pūrvoktā, ayaṃ sa iti yā pratyabhijñā sā atrocyate iti pāṭhaścetsamīcīnaḥ | ayaṃ sa iti jñānamabhijñā sā atrocyata iti pāṭhe tu na samīcīnyam, ata evāyaṃ sa iti viparītapratyabhijñeti sarvārthasiddhau vyavahmatam | śrutisiddhamiti - vācārambhaṇamitiśrutisiddhamityarthaḥ | yadyapi jñānavyapadeśabhedena pūrvottarasūtrayorbhidā pūrvameva varṇitā, tathāpīti jñānavyapadeśayoḥ śrutisiddhatvalokasiddhatvarūpaviśeṣaṇāntaramapyastīti pradaśryata iti draṣṭavyam | pradeśeṣu nirvāhamāha, tadaikāthryāditi-granthasyānantaraṃ yukteścetīti pratīkopādānaṃ dṛśyate, na tasya prayojanaṃ paśyāmaḥ | kālaviśeṣaviśiṣṭadeśaviśeṣatvamiti - yasmin deśe yasmin kāle paraigharṭābhāvobhyupagamyate, tatkālaviśiṣṭadeśaviśeṣatvameva ghaṭātyantābhāva ityarthaḥ | alpatvaviśeṣitadeśāntarasaṃsargaiti

2.1.20

परिच्छिन्नस्य घटस्य युगपद्देशद्वयेप्यवस्थातुमशक्तस्य देशान्तरसंसर्गोस्य देशस्य घटात्यन्ताभाव इत्यर्थः । साधिते सतीत्यर्थ इति - साधितप्रायो सतीत्यर्थः । ततश्च साधितत्वे दृष्टान्तोपन्यासेन साधनीयांशाभावात् दृष्टान्तवैफल्यं स्यादिति शङ्का परास्ता ।। यथा विशिष्टवस्तुनीति - यथा चिदचिद्विशिष्टे अंशभूते ब्राहृण्येकत्वं विशिष्टत्वस्य कृत्स्नव्यक्तित्वात्, विशेषणत्वेनांशभूतानां चिदचितां प्रत्येकं भेदः, एवं विशिष्टत्वस्थानीयं पटत्वं विशेषणत्वस्थानीयं तन्तुत्वमित्यभिप्रायः । कृत्स्नतन्तुवृत्तिना पटत्वेनेति - तन्तुष्वेव तन्तुत्वावच्छेदेनानेनकत्वं पटत्वावच्छेदेनैकत्वमित्यर्थः । नन्वतिरिक्तपटानभ्युपगमे तन्तुषु पटाशत्वव्यवहारः कथम् ? तन्त्वन्तरं प्रति तन्त्वरस्यांशत्वाभावादित्याशङ्कयाह - पृथगवस्थानदशायामिति । अंशिन एकत्वं चेति - सङ्घातो विशषष्यमंशी च । तन्तवो-विशेषणभूताः अंशाश्चेतिभावः । पटस्य प्रादेशिकविशेषणानि भवन्तीति - तन्तुपटयोरभेदेपि तन्तून्प्रति प्रादेशिकविशेषणत्वा-भावेपि पटं प्रति प्रादेशिकविशेषणानि भवन्ति । आकारभेदसत्त्वादितिभावः । प्रादेशिकविशेषाः कादाचित्का इति - कादाचित्का

paricchinnasya ghaṭasya yugapaddeśadvayepyavasthātumaśaktasya deśāntarasaṃsargosya deśasya ghaṭātyantābhāva ityarthaḥ | sādhite satītyartha iti - sādhitaprāyo satītyarthaḥ | tataśca sādhitatve dṛṣṭāntopanyāsena sādhanīyāṃśābhāvāt dṛṣṭāntavaiphalyaṃ syāditi śaṅkā parāstā || yathā viśiṣṭavastunīti - yathā cidacidviśiṣṭe aṃśabhūte brāhṛṇyekatvaṃ viśiṣṭatvasya kṛtsnavyaktitvāt, viśeṣaṇatvenāṃśabhūtānāṃ cidacitāṃ pratyekaṃ bhedaḥ, evaṃ viśiṣṭatvasthānīyaṃ paṭatvaṃ viśeṣaṇatvasthānīyaṃ tantutvamityabhiprāyaḥ | kṛtsnatantuvṛttinā paṭatveneti - tantuṣveva tantutvāvacchedenānenakatvaṃ paṭatvāvacchedenaikatvamityarthaḥ | nanvatiriktapaṭānabhyupagame tantuṣu paṭāśatvavyavahāraḥ katham ? tantvantaraṃ prati tantvarasyāṃśatvābhāvādityāśaṅkayāha - pṛthagavasthānadaśāyāmiti | aṃśina ekatvaṃ ceti - saṅghāto viśaṣaṣyamaṃśī ca | tantavo-viśeṣaṇabhūtāḥ aṃśāścetibhāvaḥ | paṭasya prādeśikaviśeṣaṇāni bhavantīti - tantupaṭayorabhedepi tantūnprati prādeśikaviśeṣaṇatvā-bhāvepi paṭaṃ prati prādeśikaviśeṣaṇāni bhavanti | ākārabhedasattvāditibhāvaḥ | prādeśikaviśeṣāḥ kādācitkā iti - kādācitkā

2.1.23

एवेत्यर्थः । स्वाभाविकांशवादोपि निरस्त इति - स्वाभाविकांशसद्भावे केचन प्रादेशिकविशेषा नित्या अपि स्युरितिभावः । गगना-दिव्यापकपदार्थानामिति - गगनादिरूपव्यापकपदार्थानामित्यर्थः । गगनादीनां क्षणिकत्वमेवोपपादयति । परिणामविशेषादि-त्यादिना

evetyarthaḥ | svābhāvikāṃśavādopi nirasta iti - svābhāvikāṃśasadbhāve kecana prādeśikaviśeṣā nityā api syuritibhāvaḥ | gaganā-divyāpakapadārthānāmiti - gaganādirūpavyāpakapadārthānāmityarthaḥ | gaganādīnāṃ kṣaṇikatvamevopapādayati | pariṇāmaviśeṣādi-tyādinā

2.1.23

अर्हशब्दो मुक्तव्यावृत्तिपर इति - सुखदुःखयुक्तात्प्रत्यगात्मनोऽधिकमित्युक्ते मुक्तादाधिक्यं न प्रतिपादितं स्यादित्यर्थः । ननु उभ-येपीतिसूत्रस्य कथमादिपदग्राह्रत्वम् ? तस्य भेदप्रतिपादनमात्रप्रवृत्तत्वेन प्रकारप्रकारिभावाप्रतिपादकत्वादित्याशङ्कयाह - उभये-पीत्यादिसूत्रमिति । घटकवाक्यविषयमिति - यो विज्ञाने तिष्ठन्नित्यादिना शरीरशरीरिभावप्रतिपादनादितिभावः । भाष्ये-अवि-द्यावियुक्तावस्थामभिप्रेत्येति । नित्यशुद्धवद्धमुक्तस्वभावस्य ब्राहृणो जीवाद्भेदं वर्णयन्तीत्यर्थः । एवं हि तत्र परेषां भाष्यम्; यत्सर्वज्ञं सर्वशक्ति ब्राहृ नित्यमुक्तशुद्धबद्धस्वभावं शारीरादधिकमन्यत् तत् वयं जगतः रुाष्टृ ब्राूम इति । ततश्चाविद्यावियुक्तावस्थामभिप्रेत्येति वदन्तं प्रति किमविद्यावियुक्तस्य वा, तत्संसृष्टस्य वा ? इतिविकल्पमुखप्रवृत्तोत्तरभाष्यस्य कथं प्रवृत्तिः ? कथं वा ब्राहृणो जीवाद्भेदे

arhaśabdo muktavyāvṛttipara iti - sukhaduḥkhayuktātpratyagātmano'dhikamityukte muktādādhikyaṃ na pratipāditaṃ syādityarthaḥ | nanu ubha-yepītisūtrasya kathamādipadagrāhratvam ? tasya bhedapratipādanamātrapravṛttatvena prakāraprakāribhāvāpratipādakatvādityāśaṅkayāha - ubhaye-pītyādisūtramiti | ghaṭakavākyaviṣayamiti - yo vijñāne tiṣṭhannityādinā śarīraśarīribhāvapratipādanāditibhāvaḥ | bhāṣye-avi-dyāviyuktāvasthāmabhipretyeti | nityaśuddhavaddhamuktasvabhāvasya brāhṛṇo jīvādbhedaṃ varṇayantītyarthaḥ | evaṃ hi tatra pareṣāṃ bhāṣyam; yatsarvajñaṃ sarvaśakti brāhṛ nityamuktaśuddhabaddhasvabhāvaṃ śārīrādadhikamanyat tat vayaṃ jagataḥ ruाṣṭṛ brāूma iti | tataścāvidyāviyuktāvasthāmabhipretyeti vadantaṃ prati kimavidyāviyuktasya vā, tatsaṃsṛṣṭasya vā ? itivikalpamukhapravṛttottarabhāṣyasya kathaṃ pravṛttiḥ ? kathaṃ vā brāhṛṇo jīvādbhede

2.1.23

वक्तव्ये जीवस्य ब्राहृणो भेद इति शङ्काद्वयं निरवकाशम्, तस्य वाक्यस्य नित्यशुद्धस्वभावस्य ब्राहृणो जीवप्रतियोगिकभेदस्य प्रतिपादनपरत्वेनादोषादिति द्रष्टव्यम् । तत्र परभाष्ये नित्यशुद्धबद्धमुक्तस्वभावमितिविशेषणादविद्यावियुक्तस्येति पक्षस्योत्थानम् सर्वज्ञं सर्वशक्तीतिविशेषणात् अविद्यापरिकल्पितस्येतिपक्षस्योत्थानमिति पक्षद्वयसम्भवं ह्मदि निधाय विकल्प्य दूषयतीत्याह - जीवादविद्यावियुक्तस्येत्यादि । अकल्पितजीवस्वरूपज्ञानस्येति - परमार्थप्रत्यगभिन्नब्राहृस्वरूपज्ञानाय विचारस्य कर्तव्यतया जिज्ञासासूत्रे प्रतिपादनादित्यर्थः । अबाधिते भेदव्यवहारे "सोन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः' इत्येवञ्जातीयेन भेदनिर्देशेनावगम्यमानं ब्राहृणेऽधिकत्वं हिताकरणादिदोषं निरुणद्धीति परभाष्योक्तमर्थादनुवदति - किञ्च तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थप्रतिबोधनात्प्रागीश्व- रस्य भेदेन प्रतिपाद्यमानस्य-हिताकरणाद्यप्रसक्तिरिति । भेदेन प्रतिपाद्यमानस्य-भिन्नतया निर्दिश्यमानस्येत्यर्थः । ननु भेदसत्त्वेपि तान् जीवानात्माभिन्नाननुभवतो हिताकरणादिदोषः किं न स्यादित्याशङ्कयम्, सत्यम्, अयं परमात्मा सर्वज्ञत्वात् यथा जीवान् वस्तुत आत्मनोभिन्नान्पश्यति एवं तत्त्वत एषां सुखदुःखादिवेदनासंयोगोऽस्ति अविद्यावशात्तेषां तद्वदभिमान इति पश्यति तथा च तेषां सुखदुःखादिवेदनायामपि अहमुदासीन इति । न च बन्धनागरनिवेशेपि अस्ति काचित्क्षतिमर्मेति । न हिताकरणादिदोषा-पत्तिरिति वाचस्पतितोक्तमनुवदति-मिथ्याभूतैर्जीवगतदोषैरिति । अस्यायंभावः, यथा ईश्वरः सर्वज्ञत्वात्स्वाभिन्नतया जीवान्पश्यति तथा सर्वज्ञत्वादेव तद्गतांश्च दोषान् मिथ्यात्वेन पश्यत्येवेति तस्य संसारप्रवर्ततेपि स्वाभिन्नस्य दुःखाप्रसक्तेः हिताकरणादिदोषप्रसङ्ग इति । यदा तत्त्वमसीत्येवञ्जतीयकेन भेदनिर्देशनाभेदः प्रतिबोधितो भवति, अपगतं तदा जीवस्य संसारित्वम्, ब्राहृणश्च रुाष्टृत्वं समस्तस्य मिथ्याज्ञानविजृम्भितस्य भेदव्यवहारस्य सम्यज्ज्ञानोदयेन बाधात् कुत एव सृष्टिः कुतो वा हिताकरणादयो दोषा इति भाष्यमनुवदति - ऐक्यज्ञानोदयात्पश्चादिति । वक्तॄणामित्यादि - अयं भावः, तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यज्ञानात्प्राग्भेदव्यवहारः,

vaktavye jīvasya brāhṛṇo bheda iti śaṅkādvayaṃ niravakāśam, tasya vākyasya nityaśuddhasvabhāvasya brāhṛṇo jīvapratiyogikabhedasya pratipādanaparatvenādoṣāditi draṣṭavyam | tatra parabhāṣye nityaśuddhabaddhamuktasvabhāvamitiviśeṣaṇādavidyāviyuktasyeti pakṣasyotthānam sarvajñaṃ sarvaśaktītiviśeṣaṇāt avidyāparikalpitasyetipakṣasyotthānamiti pakṣadvayasambhavaṃ hmadi nidhāya vikalpya dūṣayatītyāha - jīvādavidyāviyuktasyetyādi | akalpitajīvasvarūpajñānasyeti - paramārthapratyagabhinnabrāhṛsvarūpajñānāya vicārasya kartavyatayā jijñāsāsūtre pratipādanādityarthaḥ | abādhite bhedavyavahāre "sonveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ' ityevañjātīyena bhedanirdeśenāvagamyamānaṃ brāhṛṇe'dhikatvaṃ hitākaraṇādidoṣaṃ niruṇaddhīti parabhāṣyoktamarthādanuvadati - kiñca tattvamasyādivākyārthapratibodhanātprāgīśva- rasya bhedena pratipādyamānasya-hitākaraṇādyaprasaktiriti | bhedena pratipādyamānasya-bhinnatayā nirdiśyamānasyetyarthaḥ | nanu bhedasattvepi tān jīvānātmābhinnānanubhavato hitākaraṇādidoṣaḥ kiṃ na syādityāśaṅkayam, satyam, ayaṃ paramātmā sarvajñatvāt yathā jīvān vastuta ātmanobhinnānpaśyati evaṃ tattvata eṣāṃ sukhaduḥkhādivedanāsaṃyogo'sti avidyāvaśātteṣāṃ tadvadabhimāna iti paśyati tathā ca teṣāṃ sukhaduḥkhādivedanāyāmapi ahamudāsīna iti | na ca bandhanāgaraniveśepi asti kācitkṣatimarmeti | na hitākaraṇādidoṣā-pattiriti vācaspatitoktamanuvadati-mithyābhūtairjīvagatadoṣairiti | asyāyaṃbhāvaḥ, yathā īśvaraḥ sarvajñatvātsvābhinnatayā jīvānpaśyati tathā sarvajñatvādeva tadgatāṃśca doṣān mithyātvena paśyatyeveti tasya saṃsārapravartatepi svābhinnasya duḥkhāprasakteḥ hitākaraṇādidoṣaprasaṅga iti | yadā tattvamasītyevañjatīyakena bhedanirdeśanābhedaḥ pratibodhito bhavati, apagataṃ tadā jīvasya saṃsāritvam, brāhṛṇaśca ruाṣṭṛtvaṃ samastasya mithyājñānavijṛmbhitasya bhedavyavahārasya samyajjñānodayena bādhāt kuta eva sṛṣṭiḥ kuto vā hitākaraṇādayo doṣā iti bhāṣyamanuvadati - aikyajñānodayātpaścāditi | vaktṝṇāmityādi - ayaṃ bhāvaḥ, tattvamasyādivākyajanyajñānātprāgbhedavyavahāraḥ,

2.1.24

ततः पश्चान्न भेदव्यहार इति वक्तुं युक्तम् "तद्यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एतदभवत्' इत्यादिश्रुतेः । "शुकस्तु मारुताच्छीघ्रां गतिं कृत्वा अन्तरिक्षगः । दर्शयित्वा प्रभावं स्वं सर्वभूतगतोऽभवत्' इत्यादिशुक्तमुक्तत्वप्रतिपादकप्रमाणाच्च शुकादीनां तत्त्वज्ञानावश्यम्भावात् शुकादीनां जातेपि तत्त्वज्ञाने इतरेषां यथापूर्वं भेदव्यवहारस्य स्थितत्वात् यस्य तत्त्वज्ञानं तस्य न भेदप्रतिभास इत्येव वक्तव्यम् । ततश्चेश्वरस्य तत्त्वज्ञाने विद्यमानेपि भेदप्रतिभाससंसारतन्त्रप्रवतर्कत्वादिकं न स्यादिति । भेदेन प्रतिपत्तेरिति - ल्यप्लोपे पञ्चमी, भेदप्रतिपत्तिमपेक्ष्येत्यर्थः । ईश्वरस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थानवबोधाधीनभेदप्रपित्त्यधीनरुाष्टृत्वनिबन्धनदोषपरिहारोऽनुपपन्न इत्यर्थः । रुाष्टृत्वे सति हिताकरणादिदोषः परिहार्यः । तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थानवबोधाधीनभेदप्रतिपत्त्यधीनरुाष्टृत्वस्यैवाभावेन सृष्टिनिब-न्धनहिताकरणादि#ोषाप्रसक्तया तत्परिहारो न प्रतिपाद्यः स्यादितिभावः । दोषपरिहारोऽनुपपन्न इति - ननु परभाष्ये अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिरिति सूत्रे पाषाणत्वाद्यविशेषेपि वज्रवैडूर्यसूर्यकान्तादिवैचित्र्यवद्वृक्षे पत्रपुष्पादिवैचित्र्यवत्स्वप्नदृश्यभाववैचित्र्यवज्जीव-प्राज्ञपृथक्तवमनुपपन्नमित्युक्तम् । तच्च सूत्रं हिताकरणादिदोषप्रसक्तिनिवारकतया परैव्र्याख्यातम् । यदि ब्राहृविवर्ततो जीवः स्या- द्धन्त सर्वस्यैव जीववच्चैतन्यप्रसङ्गइत्यत आह - अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिरिति । वाचस्पतिना अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिरिति सूत्र-स्यावतारितत्वेन तस्य सूत्रस्य चिदचिद्वैचित्रीमात्रप्रतिपादनहिताकरणादिदोषपरिहारपरत्वाभावेन वक्ष्यमाणदोषाणां प्रसक्ति- रितिचेत् सत्यं वाचस्पतिना तथा व्याख्यातम्; न तु तदुपपत्तिमत्, हिताकरणादिदोषप्रसङ्गे तदवैचित्र्यशङ्काया अनुत्थितेः तत्प-

tataḥ paścānna bhedavyahāra iti vaktuṃ yuktam "tadyo devānāṃ pratyabudhyata sa etadabhavat' ityādiśruteḥ | "śukastu mārutācchīghrāṃ gatiṃ kṛtvā antarikṣagaḥ | darśayitvā prabhāvaṃ svaṃ sarvabhūtagato'bhavat' ityādiśuktamuktatvapratipādakapramāṇācca śukādīnāṃ tattvajñānāvaśyambhāvāt śukādīnāṃ jātepi tattvajñāne itareṣāṃ yathāpūrvaṃ bhedavyavahārasya sthitatvāt yasya tattvajñānaṃ tasya na bhedapratibhāsa ityeva vaktavyam | tataśceśvarasya tattvajñāne vidyamānepi bhedapratibhāsasaṃsāratantrapravatarkatvādikaṃ na syāditi | bhedena pratipatteriti - lyaplope pañcamī, bhedapratipattimapekṣyetyarthaḥ | īśvarasya tattvamasyādivākyārthānavabodhādhīnabhedaprapittyadhīnaruाṣṭṛtvanibandhanadoṣaparihāro'nupapanna ityarthaḥ | ruाṣṭṛtve sati hitākaraṇādidoṣaḥ parihāryaḥ | tattvamasyādivākyārthānavabodhādhīnabhedapratipattyadhīnaruाṣṭṛtvasyaivābhāvena sṛṣṭiniba-ndhanahitākaraṇādi#ोṣāprasaktayā tatparihāro na pratipādyaḥ syāditibhāvaḥ | doṣaparihāro'nupapanna iti - nanu parabhāṣye aśmādivacca tadanupapattiriti sūtre pāṣāṇatvādyaviśeṣepi vajravaiḍūryasūryakāntādivaicitryavadvṛkṣe patrapuṣpādivaicitryavatsvapnadṛśyabhāvavaicitryavajjīva-prājñapṛthaktavamanupapannamityuktam | tacca sūtraṃ hitākaraṇādidoṣaprasaktinivārakatayā paraivryākhyātam | yadi brāhṛvivartato jīvaḥ syā- ddhanta sarvasyaiva jīvavaccaitanyaprasaṅgaityata āha - aśmādivacca tadanupapattiriti | vācaspatinā aśmādivacca tadanupapattiriti sūtra-syāvatāritatvena tasya sūtrasya cidacidvaicitrīmātrapratipādanahitākaraṇādidoṣaparihāraparatvābhāvena vakṣyamāṇadoṣāṇāṃ prasakti- riticet satyaṃ vācaspatinā tathā vyākhyātam; na tu tadupapattimat, hitākaraṇādidoṣaprasaṅge tadavaicitryaśaṅkāyā anutthiteḥ tatpa-

2.1.25

रिहारस्यावक्तव्यत्वात्, न विलक्षणत्वादित्यादौ कृतकरत्वाच्च, अतो वाचस्पत्युक्तस्यानुपपन्नतामभिप्रेत्य यथाश्रुतभाष्यदूषणमुप-न्यस्तम् । कर्मारब्धेनेति - शरीरेणेतिशेषः ।कर्मवश्येनेति - जीवेनेतिशेषः । तत्रास्कार्यवादनिराकरणं दृश्यत इतीति - तत्रा-सत्कार्यवादनिराकरणस्यापि दर्शनादित्यर्थः । ।। इतरव्यपदेशाधिकरणम् ।। सङ्कुचितवृत्तित्वशङ्कयोत्थानादिति उपकरणान्त-रसद्भावदशायां सङ्कल्पस्य सत्यत्वेपि तद्राहित्यदशायां सङ्कल्पस्य सत्यता नास्तीति सङ्कोच इत्यर्थः । किं बाह्रकरणसापेक्षत्व-

rihārasyāvaktavyatvāt, na vilakṣaṇatvādityādau kṛtakaratvācca, ato vācaspatyuktasyānupapannatāmabhipretya yathāśrutabhāṣyadūṣaṇamupa-nyastam | karmārabdheneti - śarīreṇetiśeṣaḥ |karmavaśyeneti - jīvenetiśeṣaḥ | tatrāskāryavādanirākaraṇaṃ dṛśyata itīti - tatrā-satkāryavādanirākaraṇasyāpi darśanādityarthaḥ | || itaravyapadeśādhikaraṇam || saṅkucitavṛttitvaśaṅkayotthānāditi upakaraṇānta-rasadbhāvadaśāyāṃ saṅkalpasya satyatvepi tadrāhityadaśāyāṃ saṅkalpasya satyatā nāstīti saṅkoca ityarthaḥ | kiṃ bāhrakaraṇasāpekṣatva-

2.1.26

मुच्यते, उतान्तः करणसापेक्षत्वम् ? आद्ये क्षीरादौ व्यभिचारः । द्वितीये कालादृष्टाद्यनन्तकारणसद्भावान्न ब्राहृणस्रुाष्टृत्वविरोध इत्यभिप्रयन्नाह, भाष्ये-यथा क्षीरजलादेरिति । वैदिकं दृष्टान्तमाहेति - क्षीराचेतनस्य कार्यजनने ब्रााह्रकारणे निरपेक्षत्वेपि चेतनस्य बाह्रकरणान्तरसापेक्षत्वमस्तीत्याशङ्कय वैदिकदृष्टान्तमाहेत्यर्थः । भाष्ये - सुखग्रहणायेति प्रतिपत्तव्यमिति । परमितशक्तीनां देवा-

mucyate, utāntaḥ karaṇasāpekṣatvam ? ādye kṣīrādau vyabhicāraḥ | dvitīye kālādṛṣṭādyanantakāraṇasadbhāvānna brāhṛṇasruाṣṭṛtvavirodha ityabhiprayannāha, bhāṣye-yathā kṣīrajalāderiti | vaidikaṃ dṛṣṭāntamāheti - kṣīrācetanasya kāryajanane brāाhrakāraṇe nirapekṣatvepi cetanasya bāhrakaraṇāntarasāpekṣatvamastītyāśaṅkaya vaidikadṛṣṭāntamāhetyarthaḥ | bhāṣye - sukhagrahaṇāyeti pratipattavyamiti | paramitaśaktīnāṃ devā-

2.1.29

दीनामपि श्रुतिवशात्तादृशसामथ्र्येऽभ्युपगम्यमाने किमु वक्तव्यं सर्वशक्तेः परस्य ब्राहृणः इति ग्रहणायेत्यर्थः

dīnāmapi śrutivaśāttādṛśasāmathrye'bhyupagamyamāne kimu vaktavyaṃ sarvaśakteḥ parasya brāhṛṇaḥ iti grahaṇāyetyarthaḥ

2.1.31

"श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वा'दिति सूत्रेण पौनरुक्तयमाशङ्कयाह । श्रुत्या निरवयवत्वेति - नन्वपहतापाप्मेत्यादीनामपि धर्मिवैलक्ष-

"śrutestu śabdamūlatvā'diti sūtreṇa paunaruktayamāśaṅkayāha | śrutyā niravayavatveti - nanvapahatāpāpmetyādīnāmapi dharmivailakṣa-

2.1.31

ण्यद्वारा सर्वशक्तियोगलक्षणधर्मवैलक्षण्यापादकत्वस्यापि सम्भवात् सत्यकामस्सत्यसङ्कल्प इत्यस्य विशेष्यसर्वशक्तियोगप्रतिपा-दकत्वकथनं भाष्ये कथमित्याशङ्कयाह - एवं धर्मिवैलक्षण्यादिति । आसन्नेति - धर्मिवैलक्षण्याद्धर्मवैलक्षण्यमात्रं सिध्येत्, नतु सर्वशक्तियोगरूपधर्मविशेषः । पारिशेष्यादिना तत्सिद्धिस्तु विलम्बिता । सत्यसङ्कल्पत्वलक्षणकार्यलिङ्गसर्वशक्तिप्रतीतिस्तु शीघ्रं

ṇyadvārā sarvaśaktiyogalakṣaṇadharmavailakṣaṇyāpādakatvasyāpi sambhavāt satyakāmassatyasaṅkalpa ityasya viśeṣyasarvaśaktiyogapratipā-dakatvakathanaṃ bhāṣye kathamityāśaṅkayāha - evaṃ dharmivailakṣaṇyāditi | āsanneti - dharmivailakṣaṇyāddharmavailakṣaṇyamātraṃ sidhyet, natu sarvaśaktiyogarūpadharmaviśeṣaḥ | pāriśeṣyādinā tatsiddhistu vilambitā | satyasaṅkalpatvalakṣaṇakāryaliṅgasarvaśaktipratītistu śīghraṃ

2.1.31

भवतीतिभावः । चन्द्रद्वित्वाभावेपि चन्द्रो बहुधा विभज्य इति पाठो दृश्यते, वस्तुतस्तु चन्द्रानेकत्वाभावेपि चन्द्रोऽनेकधाप्रतीयत इत्यर्थः । वस्तुतोऽनेकत्वशून्यस्यापि चन्द्रस्य तिमिरकल्पितानेकत्ववदिति पर्यवसितोर्थः । नात्मा श्रुतेरित्यादि । एषु सूत्रेषु श्रुति-शब्दादिपदस्य मिथ्याविषयत्वाभावस्य सिद्धत्वादित्यर्थः । नित्यसम्पन्नत्वादिति - ततश्च सुषुप्तिकाल इत्यनुपपन्नमिति भावः । तस्यैन्द्रियिकत्वादिति - ततश्च द्रष्टव्य इति विधिवैयथ्र्यमिति भावः । द्वितीयपक्षे परिहारमाशङ्कते - यदेव ब्राहृेति । ननु सर्वत्रा-परमार्थभूते अविद्यासंसर्गे विद्यमानेपि परमार्थभूताविद्यासंसर्गाभावान्न कृत्स्नप्रसक्तिरित्याशङ्कते - न तावता अविद्यानिर्मुक्त-ब्राहृसिद्धिरिति । परिणामोपयोगिन्या अविद्यया वियुक्तब्राहृासिद्धिरित्यर्थः । सर्वमपि ब्राहृ जगदाकारेण परिणमेतेत्यर्थः । यादृ-शोऽभिमत इति - जगदाकारेण परिणामोपयोगी यादृशोभिमत इत्यर्थः । कायप्र्रयोजककारे विद्यमाने तदप्रयोजकाकारनिवृत्ते-रप्रयोजकत्वे दृष्टान्तमाह - यथा स्वप्नदृष्टेति । किञ्च किमविद्याकल्पितेति - ननु शाङ्करभाष्ये अविद्याकल्पितेन नामरूपलक्षणेन रूपभेदेन व्याकृताव्याकृतात्मकेन तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयेन ब्राहृपरिणामादिसर्वव्यवहारास्पदत्वं प्रतिपाद्यते, पारमार्थिकेन

bhavatītibhāvaḥ | candradvitvābhāvepi candro bahudhā vibhajya iti pāṭho dṛśyate, vastutastu candrānekatvābhāvepi candro'nekadhāpratīyata ityarthaḥ | vastuto'nekatvaśūnyasyāpi candrasya timirakalpitānekatvavaditi paryavasitorthaḥ | nātmā śruterityādi | eṣu sūtreṣu śruti-śabdādipadasya mithyāviṣayatvābhāvasya siddhatvādityarthaḥ | nityasampannatvāditi - tataśca suṣuptikāla ityanupapannamiti bhāvaḥ | tasyaindriyikatvāditi - tataśca draṣṭavya iti vidhivaiyathryamiti bhāvaḥ | dvitīyapakṣe parihāramāśaṅkate - yadeva brāhṛेti | nanu sarvatrā-paramārthabhūte avidyāsaṃsarge vidyamānepi paramārthabhūtāvidyāsaṃsargābhāvānna kṛtsnaprasaktirityāśaṅkate - na tāvatā avidyānirmukta-brāhṛsiddhiriti | pariṇāmopayoginyā avidyayā viyuktabrāhṛाsiddhirityarthaḥ | sarvamapi brāhṛ jagadākāreṇa pariṇametetyarthaḥ | yādṛ-śo'bhimata iti - jagadākāreṇa pariṇāmopayogī yādṛśobhimata ityarthaḥ | kāyaprrayojakakāre vidyamāne tadaprayojakākāranivṛtte-raprayojakatve dṛṣṭāntamāha - yathā svapnadṛṣṭeti | kiñca kimavidyākalpiteti - nanu śāṅkarabhāṣye avidyākalpitena nāmarūpalakṣaṇena rūpabhedena vyākṛtāvyākṛtātmakena tattvānyatvābhyāmanirvacanīyena brāhṛpariṇāmādisarvavyavahārāspadatvaṃ pratipādyate, pāramārthikena

2.1.33

च रूपेण सर्वव्यवहारातीतमपरिणतमेव तिष्ठत इति #ृङ्गग्राहिकयानिर्वचनीयस्य नामरूपलक्षणभेदस्यैव अविद्याकल्पितरूपत्वेन प्रदर्शितत्वात् तथा वाचस्पत्येपि नामरूपलक्षणेन रूपभेदेन व्याकृताव्याकृतात्मना तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयेन परिणामव्यव-हारास्पदं ब्राहृ पतिपद्यते । न च कल्पितं रूपं वस्तु स्पृशति । नहि चन्द्रमसि तैमिरिकजनस्य द्वित्वकल्पनं चन्दमसो द्वित्वमावहति । द्वित्वानुपपत्त्या वा चन्द्रमसोऽनुपपत्तिः । तस्माद्वास्तवपरिणामकल्पनानुपपद्यमानापि न परमार्थसतो ब्राहृणोऽनुपपत्तिमावहतीति स्पष्टं प्रतिपादितत्वाच्च कथमस्य विकल्पस्यावकाशः? अस्तु वा कथञ्चिदवकाशः; तथाप्यविद्याविशिष्टस्य वा तदुपलक्षितस्य प्रधा-नस्य वा अविद्याकल्पितरूपभेदशब्दार्थत्वे तेषामवयवत्वमेव सिध्येत्, न तु सावयवत्वम् यथा देवदत्तो यज्ञदत्तेन पितृमानित्युक्ते यज्ञदत्तस्य पितृत्वमेवायाति न तु पितृमत्त्वम्; एवमविद्याकल्पितरूपभेदेन सावयवमित्युकतै अविद्याकल्पितरूपभेदस्यावयवत्वमेव सिध्येत्, न तु सावयवत्वमिति चेन्न; अविद्याकल्पितरूपभेदेन सावयवत्वमित्यस्याविद्याकल्पितरूपभेदयुक्तं यत्सावयवत्वमि-त्यस्याप्यर्थस्य सम्भवात्, तत्र च सावयवत्वेन प्रतिपिपादयिषितम् अविद्याकल्पितनामरूपयुक्तं ब्राहृ किमविद्याविशिष्टम्, उतो-पलक्षितम्, उत प्रधानं वेति विकल्पसम्भवान्नानुपपत्तिः, किमविद्याकल्पितं किमविद्याविशिष्टमिति ग्रन्थे अविद्याकल्पितं रूपं यस्येति बहुव्रीहिः, ततश्चाविद्याकल्पितनामरूपयुक्तमित्यर्थः । अतो नानुपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् । तदुभयविरोधपरिहार इति - कृत्स्न-प्रसक्तिनिरवयवत्वपरिहार इत्यर्थः । पाश्चात्यसूत्रद्वयार्थस्येति - सर्वोपेता च । विकरणत्वान्नेतिचेदिति सूत्रद्वयार्थस्येत्यर्थः

ca rūpeṇa sarvavyavahārātītamapariṇatameva tiṣṭhata iti #ृṅgagrāhikayānirvacanīyasya nāmarūpalakṣaṇabhedasyaiva avidyākalpitarūpatvena pradarśitatvāt tathā vācaspatyepi nāmarūpalakṣaṇena rūpabhedena vyākṛtāvyākṛtātmanā tattvānyatvābhyāmanirvacanīyena pariṇāmavyava-hārāspadaṃ brāhṛ patipadyate | na ca kalpitaṃ rūpaṃ vastu spṛśati | nahi candramasi taimirikajanasya dvitvakalpanaṃ candamaso dvitvamāvahati | dvitvānupapattyā vā candramaso'nupapattiḥ | tasmādvāstavapariṇāmakalpanānupapadyamānāpi na paramārthasato brāhṛṇo'nupapattimāvahatīti spaṣṭaṃ pratipāditatvācca kathamasya vikalpasyāvakāśaḥ? astu vā kathañcidavakāśaḥ; tathāpyavidyāviśiṣṭasya vā tadupalakṣitasya pradhā-nasya vā avidyākalpitarūpabhedaśabdārthatve teṣāmavayavatvameva sidhyet, na tu sāvayavatvam yathā devadatto yajñadattena pitṛmānityukte yajñadattasya pitṛtvamevāyāti na tu pitṛmattvam; evamavidyākalpitarūpabhedena sāvayavamityukatai avidyākalpitarūpabhedasyāvayavatvameva sidhyet, na tu sāvayavatvamiti cenna; avidyākalpitarūpabhedena sāvayavatvamityasyāvidyākalpitarūpabhedayuktaṃ yatsāvayavatvami-tyasyāpyarthasya sambhavāt, tatra ca sāvayavatvena pratipipādayiṣitam avidyākalpitanāmarūpayuktaṃ brāhṛ kimavidyāviśiṣṭam, uto-palakṣitam, uta pradhānaṃ veti vikalpasambhavānnānupapattiḥ, kimavidyākalpitaṃ kimavidyāviśiṣṭamiti granthe avidyākalpitaṃ rūpaṃ yasyeti bahuvrīhiḥ, tataścāvidyākalpitanāmarūpayuktamityarthaḥ | ato nānupapattiriti draṣṭavyam | tadubhayavirodhaparihāra iti - kṛtsna-prasaktiniravayavatvaparihāra ityarthaḥ | pāścātyasūtradvayārthasyeti - sarvopetā ca | vikaraṇatvānneticediti sūtradvayārthasyetyarthaḥ

2.1.35

उपपाद्यकोटिघटकमिति - सर्वकारणत्वोपपाद्यत्वान्नामरूपोपेतत्वस्येत्यर्थः । ननु निरवयवस्य सर्वकारणत्वे श्रुतिवाक्यस्यैव साक्षा-दुपपादकत्वात्तदेवास्मिन्विवक्ष्यताम्, किं सवर्शक्तियोगोपन्यासेनेति । कन्तुकाद्यारम्भस्य लीलात्वं युक्तमित्यादि - ननु केवलं

upapādyakoṭighaṭakamiti - sarvakāraṇatvopapādyatvānnāmarūpopetatvasyetyarthaḥ | nanu niravayavasya sarvakāraṇatve śrutivākyasyaiva sākṣā-dupapādakatvāttadevāsminvivakṣyatām, kiṃ savarśaktiyogopanyāseneti | kantukādyārambhasya līlātvaṃ yuktamityādi - nanu kevalaṃ

2.1.36

लीलैकप्रयोजनाः कन्तुकाद्यारम्भा दृश्यन्ते । जन्मस्थितिध्वंसादेर्लीलैव प्रयोजनमिति कन्तुकारम्भजन्मस्थितिध्वंसादेर्लीलप्रयो-जनकत्वप्रतिपादकभाष्ये विद्यमाने तदनादरेण कन्तुकाद्यारम्भस्य लीलात्वं युक्तम् । यत्नगोरवाभावाज्जगद्य्वापारस्य लीलात्वम-नुपपन्नमिति कथं व्यापारस्यैव लीलात्वकथनमिति चेत्-अत्र केचित्; "क्रीडार्थं सृष्टिरित्यन्ये भोगार्थमितिचापरे देवस्यैष स्वभा-

līlaikaprayojanāḥ kantukādyārambhā dṛśyante | janmasthitidhvaṃsāderlīlaiva prayojanamiti kantukārambhajanmasthitidhvaṃsāderlīlaprayo-janakatvapratipādakabhāṣye vidyamāne tadanādareṇa kantukādyārambhasya līlātvaṃ yuktam | yatnagoravābhāvājjagadyvāpārasya līlātvama-nupapannamiti kathaṃ vyāpārasyaiva līlātvakathanamiti cet-atra kecit; "krīḍārthaṃ sṛṣṭirityanye bhogārthamiticāpare devasyaiṣa svabhā-

2.1.36

वोयमाप्तकामस्य का स्पृहा' इति माण्डूक्यश्रुतौ सृष्टेर्लीलाथत्र्वस्य परपक्षत्वोपन्यासात् लीलाशब्दोत्रानायासकर्मपरः, लीलामात्र-मेतस्य भारत्रयधान्यवहनमिति । तत्रापि प्रयोगदर्शनात्, यथा अङ्गुलिचालनादयोऽनायाससाध्याः क्रियाः, न प्रयोजनापेक्षाः । अत एव न तत्र प्रयोजनप्रश्नः, तत्प्रश्नेपि तूष्णीमेवोत्तरम्, एवं परमात्मनोप्यनायाससाध्याः सृष्टयादिक्रियाः, न प्रयोजनापेक्षाः, अत्र च "अखिलभूवनजन्मस्थेमभङ्गादिलीला' इत्याद्यपद्यस्यैव साक्षित्वात् केवललीलैकप्रयोजनाः कन्तुकाद्यारम्भाः ध्वंसादेर्लीलैव प्रयोजनमिति भाष्यस्यापि स्वस्य स्वयं दास इतिवत् स्वस्य स्वयमेव प्रयोजनमित्यर्थे तात्पर्यमित्येवाचार्याभिप्रायं वर्णयन्ति

voyamāptakāmasya kā spṛhā' iti māṇḍūkyaśrutau sṛṣṭerlīlāthatrvasya parapakṣatvopanyāsāt līlāśabdotrānāyāsakarmaparaḥ, līlāmātra-metasya bhāratrayadhānyavahanamiti | tatrāpi prayogadarśanāt, yathā aṅgulicālanādayo'nāyāsasādhyāḥ kriyāḥ, na prayojanāpekṣāḥ | ata eva na tatra prayojanapraśnaḥ, tatpraśnepi tūṣṇīmevottaram, evaṃ paramātmanopyanāyāsasādhyāḥ sṛṣṭayādikriyāḥ, na prayojanāpekṣāḥ, atra ca "akhilabhūvanajanmasthemabhaṅgādilīlā' ityādyapadyasyaiva sākṣitvāt kevalalīlaikaprayojanāḥ kantukādyārambhāḥ dhvaṃsāderlīlaiva prayojanamiti bhāṣyasyāpi svasya svayaṃ dāsa itivat svasya svayameva prayojanamityarthe tātparyamityevācāryābhiprāyaṃ varṇayanti

2.1.36

स्वान्यत्वज्ञानाच्चेति न लीलासम्भव इत्युत्तरत्रान्वयः । विषमसृष्टया सम्बन्धमर्हतीति - ननु पररीत्या ईश्वरेण सृष्टेत्यर्थः । नहीश्व-रश्चेत् कर्मसापेक्ष इति नियमो नहीत्यर्थः । एवं सृष्टिश्चेदित्युत्तरवाक्येपि द्रष्टव्यम् । समष्टितत्त्वसृष्टाविति - ननु कार्यमात्रे जीवदृष्टस्य कारणत्वात्तत्रापि कर्मसापेक्षत्वं शक्यते वक्तुमिति चेन्न; मुक्तापेक्षितमाताश्चित्रादिभोग्यसृष्टौ व्यभिचारेण सर्वत्र कार्ये तत्सापेक्षत्वा-भावादिति भावः । सूत्राभिप्रायो भवतीत्यभिप्रायेणाहेति - सूत्राभिप्रेतो भवतीत्यभिप्रायेणोक्तवानित्यर्थः । सूत्रमप्यधिकरणा-न्तरमाहुरिति - यद्यपि मृषावादिमतेपीदं सूत्रमधिकरणान्तरमिति कल्पतरौ व्यक्तमुक्तम्, तथापि भाष्यभामत्योरप्रतीतत्वादेवमुक्त-मिति द्रष्टव्यम् । प्रलयात्ययज्ञानजन्मत्वादिति - प्रलयोऽतीत इति ज्ञानजन्यत्वादित्यर्थः । योग्यतान्तरानुपपत्तेरिति - प्रबोध-

svānyatvajñānācceti na līlāsambhava ityuttaratrānvayaḥ | viṣamasṛṣṭayā sambandhamarhatīti - nanu pararītyā īśvareṇa sṛṣṭetyarthaḥ | nahīśva-raścet karmasāpekṣa iti niyamo nahītyarthaḥ | evaṃ sṛṣṭiścedityuttaravākyepi draṣṭavyam | samaṣṭitattvasṛṣṭāviti - nanu kāryamātre jīvadṛṣṭasya kāraṇatvāttatrāpi karmasāpekṣatvaṃ śakyate vaktumiti cenna; muktāpekṣitamātāścitrādibhogyasṛṣṭau vyabhicāreṇa sarvatra kārye tatsāpekṣatvā-bhāvāditi bhāvaḥ | sūtrābhiprāyo bhavatītyabhiprāyeṇāheti - sūtrābhipreto bhavatītyabhiprāyeṇoktavānityarthaḥ | sūtramapyadhikaraṇā-ntaramāhuriti - yadyapi mṛṣāvādimatepīdaṃ sūtramadhikaraṇāntaramiti kalpatarau vyaktamuktam, tathāpi bhāṣyabhāmatyorapratītatvādevamukta-miti draṣṭavyam | pralayātyayajñānajanmatvāditi - pralayo'tīta iti jñānajanyatvādityarthaḥ | yogyatāntarānupapatteriti - prabodha-

2.2.1

शक्तेरपि योग्यतारूपत्वादितिभावः । प्रलयकालात्ययज्ञानादीति - प्रलयकालात्ययं

śakterapi yogyatārūpatvāditibhāvaḥ | pralayakālātyayajñānādīti - pralayakālātyayaṃ

2.2.1

भाष्ये - मूलप्रकृतिर्नाम सुखदुःखमोहात्मकानीत्यादि । यथाहुः सांख्याः - "प्रीत्यप्रीतिविषादात्मकाः प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः । अन्योन्याभिभवाश्रयमिथुनप्रवृत्तयश्च गुणाः । सत्त्वं लघु प्रकाशकमिष्टमुपष्टम्भकं चलं च रजः । गुरुवरणमेव तमः प्रदीपवच्चार्थतो वृत्तिः' । अयमर्थः - गुणाः सत्त्वरजस्तमांसि प्रीत्यप्रीतिविषादात्मकाः क्रमात् सुखदुःखमोहात्मानः क्रमादेव प्रकाशप्रवृत्तिनियम

bhāṣye - mūlaprakṛtirnāma sukhaduḥkhamohātmakānītyādi | yathāhuḥ sāṃkhyāḥ - "prītyaprītiviṣādātmakāḥ prakāśapravṛttiniyamārthāḥ | anyonyābhibhavāśrayamithunapravṛttayaśca guṇāḥ | sattvaṃ laghu prakāśakamiṣṭamupaṣṭambhakaṃ calaṃ ca rajaḥ | guruvaraṇameva tamaḥ pradīpavaccārthato vṛttiḥ' | ayamarthaḥ - guṇāḥ sattvarajastamāṃsi prītyaprītiviṣādātmakāḥ kramāt sukhaduḥkhamohātmānaḥ kramādeva prakāśapravṛttiniyama

2.2.1

प्रयोजनाः स्वच्छं सत्त्वं प्रकाशयति प्रकाशकार्ये सत्त्वं प्रवर्तयति । रजोगुणो लघोः सत्त्वगुणस्य रजसा सर्वत्र प्रवर्तने प्रसक्ते यथाकार्यं गुरुः तमोगुणो नियच्छति । ततश्च तमोनियतं रजः क्कचिदेव प्रवर्तयति, तेन क्कचिदेव प्रवर्तितं, सत्त्वं किञ्चिदेव प्रकाशयति । अतो न सर्वं सर्वदा सर्वस्य प्रकाशत इति व्यवस्था । एवं गुणानां प्रयोजनं स्वरूपं च उक्तं, तेषां व्यापार उच्यते । अन्योन्याभिभवाश्रय जननमिथुनवृत्तयश्च । वृत्तिः व्यापारः प्रत्येकमभिभवादिभिः सम्भध्यते, अन्योन्याभिभववृत्तयो गुणाः तेषामन्यतमेन प्रयोजनवशात् उद्भूते नान्यतमोऽभिभूयते, तथा सत्त्वं रजस्तमसी कदाचिदभिभूय शान्तां वृतिं्त लभते, एवं रजः सत्त्वतमसी अभिभूय घोरां स्ववृत्तिम्, तथा तमः सप्तवरजसी अभिभूय मूढां स्ववृत्तिमिति अन्योनयाश्रयवृत्तयश्च गुणाः, यदपेक्षया यस्य व्यापारो भवति स तस्याश्रयो विवक्षितः, अन्योन्यजननवृत्तयश्च गुणाः - अन्यतमनान्यतमो जन्यते, जननमत्र परिणामविशेषः, अन्योन्यमिथुन्वृत्तयश्च अन्येन्यसहचराः अविनाभूता इत्यर्थः । "अन्योन्यमिथुनाः सर्वे सदा सर्वत्र गामिनः । नैषामादिस्सम्प्रयोगो वियोगो वोपलभ्यते' इति हि तदागमः । सत्त्वं लघु प्रकाशकमिष्टं सांख्याचार्याणाम्, तत्रानलपवना-दीनामूध्र्वज्वलनतिर्यग्गमनादिहेतुः धर्मो लाघवम्, सत्त्वतमसि रजसा स्वकार्योन्मुखेन कार्येते इत्येतद्रजसा उपष्टकत्वम्,

prayojanāḥ svacchaṃ sattvaṃ prakāśayati prakāśakārye sattvaṃ pravartayati | rajoguṇo laghoḥ sattvaguṇasya rajasā sarvatra pravartane prasakte yathākāryaṃ guruḥ tamoguṇo niyacchati | tataśca tamoniyataṃ rajaḥ kkacideva pravartayati, tena kkacideva pravartitaṃ, sattvaṃ kiñcideva prakāśayati | ato na sarvaṃ sarvadā sarvasya prakāśata iti vyavasthā | evaṃ guṇānāṃ prayojanaṃ svarūpaṃ ca uktaṃ, teṣāṃ vyāpāra ucyate | anyonyābhibhavāśraya jananamithunavṛttayaśca | vṛttiḥ vyāpāraḥ pratyekamabhibhavādibhiḥ sambhadhyate, anyonyābhibhavavṛttayo guṇāḥ teṣāmanyatamena prayojanavaśāt udbhūte nānyatamo'bhibhūyate, tathā sattvaṃ rajastamasī kadācidabhibhūya śāntāṃ vṛtiṃ्ta labhate, evaṃ rajaḥ sattvatamasī abhibhūya ghorāṃ svavṛttim, tathā tamaḥ saptavarajasī abhibhūya mūḍhāṃ svavṛttimiti anyonayāśrayavṛttayaśca guṇāḥ, yadapekṣayā yasya vyāpāro bhavati sa tasyāśrayo vivakṣitaḥ, anyonyajananavṛttayaśca guṇāḥ - anyatamanānyatamo janyate, jananamatra pariṇāmaviśeṣaḥ, anyonyamithunvṛttayaśca anyenyasahacarāḥ avinābhūtā ityarthaḥ | "anyonyamithunāḥ sarve sadā sarvatra gāminaḥ | naiṣāmādissamprayogo viyogo vopalabhyate' iti hi tadāgamaḥ | sattvaṃ laghu prakāśakamiṣṭaṃ sāṃkhyācāryāṇām, tatrānalapavanā-dīnāmūdhrvajvalanatiryaggamanādihetuḥ dharmo lāghavam, sattvatamasi rajasā svakāryonmukhena kāryete ityetadrajasā upaṣṭakatvam,

2.2.1

तदुपपादकं विशेषणं चलमिति । रजस्सक्रियमक्रिययोः सत्त्वतमसोः कार्योन्मुखावस्थापादकमिति चलविशेषणेन दशिर्तम् । तमस्तु गुरु, अत एव स्वयं चञ्जलतया लघु सत्त्वमपि चालयद्रजो गुरुणा तमसा तत्र प्रवृत्तिप्रतिबन्धकेन क्कचिदेव प्रवृत्तिमत्क्रिर्या इति वरणकं नियामकं तमः, परस्परविरोधिनामप्येषामेककार्यकरणत्वमितयुच्यते, प्रदीपवच्चार्थतो वृत्तिः - यथा वर्तितैले पावकविरुद्धेपि मिलिते सह पावकेन रूपप्रकाशनमार्यं कुरुतः, एवं सत्त्वरजस्तमांसि परस्परविरुद्धान्यप्यर्थवशात्सह कार्यं कुर्वतीति उपष्टम्भकम् । धारणमिति सत्त्वतमसोः कार्यौन्मुख्यापादकत्वमेव रजसो धारकत्वमितिभावः । भाष्ये - सर्वज्ञज्ञानमूल इति । पारुषेय इति यावत् । भाष्ये - एकमूलत्वमवश्याभ्युपगमनीयमिति । प्रपञ्चस्य प्रधानकारणमूलकत्व-कल्पनायां तदैक्यल्लाघवम् । परमाणुकारणकत्वकल्पनायाम् एकस्य परमाणोस्सर्वकारणत्वायोगेन कारणबहुत्वकल्पना-वश्यम्भावात् गौरवमित्येकमूलकमित्यत्राभिप्रेतम् । भाष्ये - षड्भिः - पाश्वैरिति । यथा दशदिक्सम्बन्धि दशा प्रदेशबन्तो-ऽङ्गुल्यादयः परस्परं संक्ष्लिष्यमाणा एकया महादिशा विदिग्द्वयेनावच्छिन्नैः प्रत्येकं त्रिभिस्त्रि#ाभिः प्रदेशैः सम्बन्ध्यन्दे, एवं तन्त-वोपि संक्ष्णिष्यमाणा प्रत्येकमसंयुक्तस्वपाश्र्वयुक्ताः स्वाधिकपरिमाणं पटादिकार्यमारम्भन्ते तथा निरवयवेषु परमाणुषु संयुज्य-मानेषु#े असंयुक्तप्रदेशसम्भवात्तेषां स्वाधिकपरिमाणकार्यारम्भकत्वं न स्या#ि#ादत्यर्थः । भाष्ये - भेदानां परिणामादिति । अयं हि

tadupapādakaṃ viśeṣaṇaṃ calamiti | rajassakriyamakriyayoḥ sattvatamasoḥ kāryonmukhāvasthāpādakamiti calaviśeṣaṇena daśirtam | tamastu guru, ata eva svayaṃ cañjalatayā laghu sattvamapi cālayadrajo guruṇā tamasā tatra pravṛttipratibandhakena kkacideva pravṛttimatkriryā iti varaṇakaṃ niyāmakaṃ tamaḥ, parasparavirodhināmapyeṣāmekakāryakaraṇatvamitayucyate, pradīpavaccārthato vṛttiḥ - yathā vartitaile pāvakaviruddhepi milite saha pāvakena rūpaprakāśanamāryaṃ kurutaḥ, evaṃ sattvarajastamāṃsi parasparaviruddhānyapyarthavaśātsaha kāryaṃ kurvatīti upaṣṭambhakam | dhāraṇamiti sattvatamasoḥ kāryaunmukhyāpādakatvameva rajaso dhārakatvamitibhāvaḥ | bhāṣye - sarvajñajñānamūla iti | pāruṣeya iti yāvat | bhāṣye - ekamūlatvamavaśyābhyupagamanīyamiti | prapañcasya pradhānakāraṇamūlakatva-kalpanāyāṃ tadaikyallāghavam | paramāṇukāraṇakatvakalpanāyām ekasya paramāṇossarvakāraṇatvāyogena kāraṇabahutvakalpanā-vaśyambhāvāt gauravamityekamūlakamityatrābhipretam | bhāṣye - ṣaḍbhiḥ - pāśvairiti | yathā daśadiksambandhi daśā pradeśabanto-'ṅgulyādayaḥ parasparaṃ saṃkṣliṣyamāṇā ekayā mahādiśā vidigdvayenāvacchinnaiḥ pratyekaṃ tribhistri#ाbhiḥ pradeśaiḥ sambandhyande, evaṃ tanta-vopi saṃkṣṇiṣyamāṇā pratyekamasaṃyuktasvapāśrvayuktāḥ svādhikaparimāṇaṃ paṭādikāryamārambhante tathā niravayaveṣu paramāṇuṣu saṃyujya-māneṣu#े asaṃyuktapradeśasambhavātteṣāṃ svādhikaparimāṇakāryārambhakatvaṃ na syā#ि#ाdatyarthaḥ | bhāṣye - bhedānāṃ pariṇāmāditi | ayaṃ hi

2.2.1

श्लोको वाचस्पतिना एवं व्याख्यातः - स्यादेतत्, व्यक्तेद्व्यक्तमुत्पद्वयत इति कणभक्षाक्षचरमादयः । परमाणवो हि व्यक्ताः, तैद्वर्यणुकादिकमेण पृथिव्यादिलक्षणं कार्यं व्यक्तमारभ्यते, प्रथिव्यादिषु च कारणगुणकमेण रूपाद्वयत्पत्तिः तस्माद्वयक्ताद्वय-क्तस्य तद्गुणानां चोत्पत्तेः कृतमव्यक्तेनादृष्टचरेणेत्यत आह - भेदानामिति । भेदादीनां विशेषाणां महदादीनां भूम्यन्तानां मूलकारणमस्त्यव्यक्तमकुतः? कारणकार्यविभागात् । अविभागात् वैश्वरूपस्य, कारणे सत्कार्यमिति स्थितम् । तथाच यथा कूर्मशरीरे सन्त्येवाङ्गानि निस्सरन्ति विभज्यन्ते । इदं कूर्मशरीरं एतान्यस्याङ्गानीति, एवं निविशमानानि तस्मिन्नव्यक्तानि भवन्ति, एवं कारणान्मृत्पिण्डात् सुवर्णपृत्पिण्डाद्वा कार्याणि घटमुकुटादीवि सन्त्येव विभज्यन्ते, सन्त्येव पृथिव्यादीनि कारणात्तन्मात्राद्विभज्यन्ते, सन्तयेव तन्मात्राण्यहङ्कारात्कारणात्, सन्नेव चाहङ्कारः कारणान्महतः सन्नेव च महान् परमाव्य-क्तादिति ।सोऽयं कारणात् परमाव्यक्तात् साक्षात्पारम्पर्येण विश्वस्य कार्यस्य विभागः, प्रतिसर्गे तु भृत्पिण्डं वा घत्तभुकुटादयो विशन्तोऽव्यक्तीभवन्ति "तत्कारणस्वरूपमेवानाभिव्यक्तयन्ति कार्यमपेक्ष्याव्यकं भवतीति, एवं पृथिव्यादयस्तन्मात्राणि विशन्तः स्वापेक्षया तन्मात्रमव्यक्तयन्ति, एवं तन्मात्राण्यहङ्कारं विशन्ति अहङ्कारमव्यक्तयन्ति, एव महङ्गारो महान्तभाविश-न्महान्तमव्यक्तयति, महान, प्रकृतिं स्वकारणमाविशन् प्रकृतिमव्यक्तयति, प्रकृतेस्तु न क्कचिन्निवेश इति सा सर्वकार्याणामव्य-क्तमेव । सोयमविभागः प्रकृतौ वैश्वरूप्यस्य कार्यस्य । तस्मात्कारणे कार्यस्य सत एव विभागाविभाभ्यामव्यक्तं कारमस्ति; इतश्चाव्यक्तं कारणमस्तीत्याह - शक्तितः प्रवृत्तेश्चेति । कारणशक्तितः कार्यं प्रवृर्तत इति सिद्धम् । अशक्तात्कारणात्र्कार्यस्यानु- त्पत्तेश्शक्तिश्च कारणगता न कार्यस्यानमिव्यक्तत्वादन्या, नहि सत्कार्यपक्षे कार्याव्यक्तताया अन्यस्यां शक्तवस्ति प्रमाणम्,

śloko vācaspatinā evaṃ vyākhyātaḥ - syādetat, vyaktedvyaktamutpadvayata iti kaṇabhakṣākṣacaramādayaḥ | paramāṇavo hi vyaktāḥ, taidvaryaṇukādikameṇa pṛthivyādilakṣaṇaṃ kāryaṃ vyaktamārabhyate, prathivyādiṣu ca kāraṇaguṇakameṇa rūpādvayatpattiḥ tasmādvayaktādvaya-ktasya tadguṇānāṃ cotpatteḥ kṛtamavyaktenādṛṣṭacareṇetyata āha - bhedānāmiti | bhedādīnāṃ viśeṣāṇāṃ mahadādīnāṃ bhūmyantānāṃ mūlakāraṇamastyavyaktamakutaḥ? kāraṇakāryavibhāgāt | avibhāgāt vaiśvarūpasya, kāraṇe satkāryamiti sthitam | tathāca yathā kūrmaśarīre santyevāṅgāni nissaranti vibhajyante | idaṃ kūrmaśarīraṃ etānyasyāṅgānīti, evaṃ niviśamānāni tasminnavyaktāni bhavanti, evaṃ kāraṇānmṛtpiṇḍāt suvarṇapṛtpiṇḍādvā kāryāṇi ghaṭamukuṭādīvi santyeva vibhajyante, santyeva pṛthivyādīni kāraṇāttanmātrādvibhajyante, santayeva tanmātrāṇyahaṅkārātkāraṇāt, sanneva cāhaṅkāraḥ kāraṇānmahataḥ sanneva ca mahān paramāvya-ktāditi |so'yaṃ kāraṇāt paramāvyaktāt sākṣātpāramparyeṇa viśvasya kāryasya vibhāgaḥ, pratisarge tu bhṛtpiṇḍaṃ vā ghattabhukuṭādayo viśanto'vyaktībhavanti "tatkāraṇasvarūpamevānābhivyaktayanti kāryamapekṣyāvyakaṃ bhavatīti, evaṃ pṛthivyādayastanmātrāṇi viśantaḥ svāpekṣayā tanmātramavyaktayanti, evaṃ tanmātrāṇyahaṅkāraṃ viśanti ahaṅkāramavyaktayanti, eva mahaṅgāro mahāntabhāviśa-nmahāntamavyaktayati, mahāna, prakṛtiṃ svakāraṇamāviśan prakṛtimavyaktayati, prakṛtestu na kkacinniveśa iti sā sarvakāryāṇāmavya-ktameva | soyamavibhāgaḥ prakṛtau vaiśvarūpyasya kāryasya | tasmātkāraṇe kāryasya sata eva vibhāgāvibhābhyāmavyaktaṃ kāramasti; itaścāvyaktaṃ kāraṇamastītyāha - śaktitaḥ pravṛtteśceti | kāraṇaśaktitaḥ kāryaṃ pravṛrtata iti siddham | aśaktātkāraṇātrkāryasyānu- tpatteśśaktiśca kāraṇagatā na kāryasyānamivyaktatvādanyā, nahi satkāryapakṣe kāryāvyaktatāyā anyasyāṃ śaktavasti pramāṇam,

द्वितीयोऽध्यायः (cont. 4)

2.2.1

अयमेव हि सिकताभ्यस्तिलानां भेदः, यदेतेष्वेव तिलेषु तैलमनागतावस्थं न सिकतास्वि#ाति । स्यादेतत् - शक्तितः प्रवृतिः कारणकार्यविभागाविविभागौ च महत एव परमाव्यक्तत्वं साधयिष्यतः । कृतं ततः परेणाऽव्यक्तेनेत्यत आह -"परिणामा' दिति - परिकितत्वात्, अव्यापित्वादितियावत् । विवादाध्यासित भेदाः अव्यक्तकारणवन्तः परिमितत्वाद्धटादिवद्, घटादयो हि परिमितापृदाद्यव्यक्तकारणका दृष्टाः । उक्तमेतद्वयथाकार्यस्याव्यक्तवस्था कारणमेवेति, यत्तु महतः कारणं तत्परमाव्यक्तं ततः परतराव्यक्तकल्पनायां प्रमाणाभावात्, इतश्च विवादाद्यासिता भेदाः अव्यक्तकारणवन्तः समन्वयात्, भिन्नानां सरूपता समन्वयः, सुखदुःखमोहसमन्विता बुद्धयादयोऽध्यवसायादिलक्षणाः प्रतीयन्ते यानिच यद्रुपसमन्वितानि तानि तत्स्वभावाव्य-क्तकारणकानि, यथा मृद्धेमरूपसमन्विता घटमुकुटादयो मृद्धेमापिण्डाव्यक्तकारणका, इति कारणमस्त्यव्यक्तं भेदानामिति सिद्धम् तस्यचाविरूद्धत्वात्सोपि ग्राहृु एवेति द्रष्टव्यम् । प्रत्यनुमानोपयोगिनीव्याÏप्त शिक्षयतीति - अत्र प्रत्यनुमानं दर्शयति । न भवदुक्तमिति पाठः समीचीन इति केचिद्वदन्ति । सुखदुःखादिहेतुत्वमिति मन्तव्यमिति - न तु तेषामेव सुखादिरूपत्वम्, तथा सति गुणत्रायाश्रये पटादौ सुखी दुःखीत्यादिप्रयोगरुासंगात पटादीनामेव सत्त्वरजस्तमोरूपत्वमिति सांख्यमते पटः सुखं दुःख्-

ayameva hi sikatābhyastilānāṃ bhedaḥ, yadeteṣveva tileṣu tailamanāgatāvasthaṃ na sikatāsvi#ाti | syādetat - śaktitaḥ pravṛtiḥ kāraṇakāryavibhāgāvivibhāgau ca mahata eva paramāvyaktatvaṃ sādhayiṣyataḥ | kṛtaṃ tataḥ pareṇā'vyaktenetyata āha -"pariṇāmā' diti - parikitatvāt, avyāpitvāditiyāvat | vivādādhyāsita bhedāḥ avyaktakāraṇavantaḥ parimitatvāddhaṭādivad, ghaṭādayo hi parimitāpṛdādyavyaktakāraṇakā dṛṣṭāḥ | uktametadvayathākāryasyāvyaktavasthā kāraṇameveti, yattu mahataḥ kāraṇaṃ tatparamāvyaktaṃ tataḥ paratarāvyaktakalpanāyāṃ pramāṇābhāvāt, itaśca vivādādyāsitā bhedāḥ avyaktakāraṇavantaḥ samanvayāt, bhinnānāṃ sarūpatā samanvayaḥ, sukhaduḥkhamohasamanvitā buddhayādayo'dhyavasāyādilakṣaṇāḥ pratīyante yānica yadrupasamanvitāni tāni tatsvabhāvāvya-ktakāraṇakāni, yathā mṛddhemarūpasamanvitā ghaṭamukuṭādayo mṛddhemāpiṇḍāvyaktakāraṇakā, iti kāraṇamastyavyaktaṃ bhedānāmiti siddham tasyacāvirūddhatvātsopi grāhṛु eveti draṣṭavyam | pratyanumānopayoginīvyāÏpta śikṣayatīti - atra pratyanumānaṃ darśayati | na bhavaduktamiti pāṭhaḥ samīcīna iti kecidvadanti | sukhaduḥkhādihetutvamiti mantavyamiti - na tu teṣāmeva sukhādirūpatvam, tathā sati guṇatrāyāśraye paṭādau sukhī duḥkhītyādiprayogaruाsaṃgāta paṭādīnāmeva sattvarajastamorūpatvamiti sāṃkhyamate paṭaḥ sukhaṃ duḥkh-

2.2.3

मित्यादिप्रतीतिप्रयोगप्रसंगाच्च; न च विषयस्य दुःखादिरूपत्वाभावे तज्ज्ञानादान्तरसुखादयो न स्यादिति वाच्यम्, विषयस्ये-च्छादिरूपत्वाभावेपि तज्ज्ञानादिच्छाप्रयत्नोदयात्तदुभयस्याप्युपपत्तेः । सुखदुःखाज्ञानवशात्सुखमाहात्मकत्वे लाघवादिकार्य-वशात् अन्यात्मकत्वस्यापि कल्पनाप्रसंगेन त्रैगुण्यावस्थाभङ्गप्रसंगाच्च । न च सुखलाघवप्रकाशानां दुःखोपष्टम्भप्रवर्तनानां मोगौरवावरणानां चैकैकगुणसमजबन्धित्वकल्पनायां प्रमाणमस्ति । येन त्रैगुण्यव्यवस्थाभङ्गो न स्यात् तथा सति सुखदुःख-मोहानामपि एकगुणसम्बन्धित्वकल्पनोपपत्तेः, विरोधस्य प्रतियोगिभेदेन च सुपरिहरत्वात्, परेणापि सुखादिरूपोद्भवे तद्भेदस्यैव शरणीकरणीयत्वाच्चेति भावः

mityādipratītiprayogaprasaṃgācca; na ca viṣayasya duḥkhādirūpatvābhāve tajjñānādāntarasukhādayo na syāditi vācyam, viṣayasye-cchādirūpatvābhāvepi tajjñānādicchāprayatnodayāttadubhayasyāpyupapatteḥ | sukhaduḥkhājñānavaśātsukhamāhātmakatve lāghavādikārya-vaśāt anyātmakatvasyāpi kalpanāprasaṃgena traiguṇyāvasthābhaṅgaprasaṃgācca | na ca sukhalāghavaprakāśānāṃ duḥkhopaṣṭambhapravartanānāṃ mogauravāvaraṇānāṃ caikaikaguṇasamajabandhitvakalpanāyāṃ pramāṇamasti | yena traiguṇyavyavasthābhaṅgo na syāt tathā sati sukhaduḥkha-mohānāmapi ekaguṇasambandhitvakalpanopapatteḥ, virodhasya pratiyogibhedena ca supariharatvāt, pareṇāpi sukhādirūpodbhave tadbhedasyaiva śaraṇīkaraṇīyatvācceti bhāvaḥ

2.2.3

अवस्थाया अवस्थानतदभाववादस्यावस्थाया उत्पत्तितदभाववादस्य तुल्यतया अयुक्तत्वं मन्वानो अवस्थोपलक्षितद्रव्यत्यावस्थानाभावपरतया व्याचष्टे । प्रतिसर्गावस्थोपलक्षितेति - अवधारणगर्भमिदमिति - यद्यपि नात्रावधारणगर्भत्वमाश्रयणीयम्, समस्तपदेनैवावधारणप्रयोजनस्य लब्धत्वात्तथापि उपायस्योपायान्तरादूषकत्वादिति

avasthāyā avasthānatadabhāvavādasyāvasthāyā utpattitadabhāvavādasya tulyatayā ayuktatvaṃ manvāno avasthopalakṣitadravyatyāvasthānābhāvaparatayā vyācaṣṭe | pratisargāvasthopalakṣiteti - avadhāraṇagarbhamidamiti - yadyapi nātrāvadhāraṇagarbhatvamāśrayaṇīyam, samastapadenaivāvadhāraṇaprayojanasya labdhatvāttathāpi upāyasyopāyāntarādūṣakatvāditi

2.2.3

द्रष्टव्यम् । तया स्वातन्त्र्यहानिरिति -तथा परिणामविशेषापत्त्या स्वातन्त्र्यहानिरित्यर्थः । अतो निर्दयत्वहितुरनैकान्तिक इति -

draṣṭavyam | tayā svātantryahāniriti -tathā pariṇāmaviśeṣāpattyā svātantryahānirityarthaḥ | ato nirdayatvahituranaikāntika iti -

2.2.4

दया चेत् गुणः ततश्च निर्दयत्वे निर्गुणत्वं स्यादिति हेतुरनैकान्तिक इत्यर्थः । जीवानां फलान्वयराहित्यञ्चेति । जीवस्य परत-

dayā cet guṇaḥ tataśca nirdayatve nirguṇatvaṃ syāditi heturanaikāntika ityarthaḥ | jīvānāṃ phalānvayarāhityañceti | jīvasya parata-

2.2.9

न्त्रत्वे कर्मफलान्वयो जीवस्य न स्यादिति दूषणं चेत्यर्थः । उपजीव्यापदीति । उपजीवकानामुपजीव्यदुःखासहिष्णुत्वं स्वप्रयो-जनभङ्गनीत्यैव । तत्रापि स्वार्थनिरपेक्षत्वे दयात्वमिष्टमेवेति भावः । सततयुक्तानामित्यत्रेति - अत्र वक्तव्यं सर्वं प्रथमसूत्रे एवेक्तम् । केवलदार्वादिव्यावृत्त्यर्थमिति - प्रीहणस्य काष्ठस्सन्निहितस्य तृणस्य क्षीराभावददर्शनाच्चित्सन्निधिमात्रमेवोप-गन्तव्यामित्यर्थः । न च तदपि पक्षीकायर्मिति - अचेतनं चेतनाधिष्ठितमेव प्रवतर्त इत्यनुमानेन तृणादिरपि पक्षीक्रियतामिति न वाच्यमित्यर्थः । तावतेति - चित्सन्निधिमात्रेणेत्यर्थः ।। । ।। प्रहीणं वेतीति - अस्य तद्दूषितमिति पूर्वेणान्वयः । एवमुत्तर-त्रापीति द्रष्टव्यम् । भाष्ये - व्यभिचारप्रदर्शनायेति । पयोदृष्टान्ते व्यभिचारपरिहारप्रदर्शनायेत्यर्थः । मशकेभ्यो धूम इतिवत्

ntratve karmaphalānvayo jīvasya na syāditi dūṣaṇaṃ cetyarthaḥ | upajīvyāpadīti | upajīvakānāmupajīvyaduḥkhāsahiṣṇutvaṃ svaprayo-janabhaṅganītyaiva | tatrāpi svārthanirapekṣatve dayātvamiṣṭameveti bhāvaḥ | satatayuktānāmityatreti - atra vaktavyaṃ sarvaṃ prathamasūtre evektam | kevaladārvādivyāvṛttyarthamiti - prīhaṇasya kāṣṭhassannihitasya tṛṇasya kṣīrābhāvadadarśanāccitsannidhimātramevopa-gantavyāmityarthaḥ | na ca tadapi pakṣīkāyarmiti - acetanaṃ cetanādhiṣṭhitameva pravatarta ityanumānena tṛṇādirapi pakṣīkriyatāmiti na vācyamityarthaḥ | tāvateti - citsannidhimātreṇetyarthaḥ || | || prahīṇaṃ vetīti - asya taddūṣitamiti pūrveṇānvayaḥ | evamuttara-trāpīti draṣṭavyam | bhāṣye - vyabhicārapradarśanāyeti | payodṛṣṭānte vyabhicāraparihārapradarśanāyetyarthaḥ | maśakebhyo dhūma itivat

2.2.9

भाष्ये - प्रधानोपभोगार्थमितिश्लोके प्रधानस्य दर्शनापेक्षया कर्मत कर्माणि षष्ठीति भावः ।। अनुमितिरेवार्थतो बुद्धिस्थेतीति - अनुमामेन प्रधानसिद्धयभ्युपगमेपीतिभाष्यस्यानुमित्यभ्युपगमेऽपीत्यर्थ इति भावः भाष्ये - संघातपरार्थत्वादित्याति अव्यक्तम-हदहङ्कारप्रभृतयः सुखदुःखमोहात्मकतया संघाता इति सिद्धम्, ततश्च यथा शयनासनादीनां संघातत्वात्परार्थत्वम्, एवं तेषामपि पाराथ्र्यं वक्तत्यमित्यर्थः । ननु पाराथ्र्यमस्तु तथापि संघातान्तरं प्रत्येव पाराथ्र्यमस्तु न त्वसंहतात्मानं प्रति इत्यत्राह - त्रिगुणा-दिविपय्र्ययादिति । अयमभिप्रायः, संहतस्य संहतार्थान्तरत्वे तस्यापि संहतत्वेन पाराथ्र्यस्य वक्तव्यतयाऽनवस्था स्यात्, अतः

bhāṣye - pradhānopabhogārthamitiśloke pradhānasya darśanāpekṣayā karmata karmāṇi ṣaṣṭhīti bhāvaḥ || anumitirevārthato buddhisthetīti - anumāmena pradhānasiddhayabhyupagamepītibhāṣyasyānumityabhyupagame'pītyartha iti bhāvaḥ bhāṣye - saṃghātaparārthatvādityāti avyaktama-hadahaṅkāraprabhṛtayaḥ sukhaduḥkhamohātmakatayā saṃghātā iti siddham, tataśca yathā śayanāsanādīnāṃ saṃghātatvātparārthatvam, evaṃ teṣāmapi pārāthryaṃ vaktatyamityarthaḥ | nanu pārāthryamastu tathāpi saṃghātāntaraṃ pratyeva pārāthryamastu na tvasaṃhatātmānaṃ prati ityatrāha - triguṇā-divipayryayāditi | ayamabhiprāyaḥ, saṃhatasya saṃhatārthāntaratve tasyāpi saṃhatatvena pārāthryasya vaktavyatayā'navasthā syāt, ataḥ

2.2.9

सुदूरं गत्वाऽपि असंहत आत्मा शेषितयाऽभ्युपगन्तव्यः । ततश्च तादृशे आत्मनि संहतत्वं व्यावर्तमानं स्वव्याप्यत्रिगुणादिकमपि व्यावर्तयति, तत्रादिपदेन "त्रिगुणमविवेकि विषयः सामान्यमचेतनं प्रसवधर्मिव्यक्तम् । तथा प्रधानं तद्विपरीतश्तथा च पुमान्' इतिश्लोकार्थो विवक्षितः; तस्यायमर्थः- त्रयो गुणाः सुखदुःखमोहा अस्येति त्रिगुणम् तदनेन सुखादीनामात्मगुणत्वं पराकृतम्, अविवेकि यथा प्रधानं स्वतो न विविच्यते, एवं महदादयोऽपि प्रधानान्न विविच्यन्ते तदात्मकत्वात्, अथवा सम्भूयकारिता अविवेति न किञ्चिदेकं कार्ये पय्र्याप्तमपि तु सम्भूयाहुः, विज्ञानमेव विषयाकारमिति तान्प्रत्याह - विषय इति । विषयो ग्राह्रः विज्ञानभिन्न इति यावत् । अत एव सामान्यं साधारणम् विज्ञानरूपत्वे तु विज्ञानानामसाधारणत्वात् विषया अप्यसाधारणा भवेयुः तथाच नर्तकीभ्रूलताभङ्गे एकस्मिन् बहुना प्रतिसन्धानन्न स्यात्, अचेतनम् स्पष्टोऽर्थः । प्रसवधमिर् परिणामशाणीत्यर्थः, एवम्भूतं व्यक्तं महदादि, तद्धमार्न प्रधानेऽप्यतिदिशति - तथा प्रधानमिति, शिष्टं स्पष्टम् । एतादृशाकारविपय्र्यादित्यर्थ इति - इतश्च पुरुषोऽस्ति, अधिष्ठानात्; त्रिगुणात्मकस्य रथादिवदधिष्ठेयत्वस्यावक्तव्यत्वात्, अन्योधिष्ठितापेक्षित इत्यर्थः । भोक्तृ-भावात् सुखदुःखभोक्तृभावादित्यर्थः । सुखदुःखेच्चनुकल,प्रतिकूलवेतनीये, ततश्च सुखदुःखयोरनुकूलनीयेन च प्रकूलनीयेन च केचिद्भवितव्यम्, स चात्मा कैवल्यार्थप्रवृत्तेश्च, कैवल्यम् - आत्यन्तिकदुःखप्रशनम्, न च तत्त्रिगुणात्मकस्य वस्तुनः सम्भ-वति स्वाभाववियोगप्रसंगादित्यर्थः - तस्माच्च विपर्यासादिति । त्रिगुणादिविपर्ययादिति पूर्वश्लोकोक्तादित्यर्थः । ततश्चायमर्थः - पुरुस्यात्रिगुणत्वात्, विवेकित्वात्, विषयत्वात्, असाधारणत्वात्, चेतनत्वात्, अप्रसवधर्मित्वाच्चेति - अत्र चेतनत्वविष-यत्वाभ्यां साक्षित्वदृष्ट्त्वे सिद्धयतः, चेतनो हि दृष्टा भवति, नाचेतनः, दुःखसाक्षी च दर्शितविषयो भवति, न तु विषयस्य साक्षित्वम्, अत्रिगुणत्वादेव, आत्यन्तिकदुःखत्रयाभावरूपकैवल्यम्, अत्रैगुण्यादेव च माध्यस्थ्यसिद्धिः । त्रैकुण्यसुखदुःखयोः सत्वात् रागद्वेषसत्त्वेनौदासीन्यरूपमाध्यस्थ्यन्न सिद्धययेत्,विवेकित्वाच्च अकर्मकत्वं सिध्द्येत् पुरुषविमोक्षनिमित्तमितिवत् "वत्सविवृद्धिनिमितं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य । पुरुषविमोक्षनिमित्तं तथा प्रवृ#ृत्तिः प्रधानस्ये'ति श्लोकः । नानाश्रयप्रकृतिरिति - नानाश्रया प्रकृतिरित्यर्थः । न तु चेतनस्याकर्तृत्वेन अहं जानामि, अहं करोमि, इति कर्तृत्वचैतन्ययोः सामानाधिकरण्यानुभवः कथमित्याशङ्कय चैतन्यकर्तृत्वयोर्भिन्नाधिकरणत्वस्य युक्तिसिद्धत्वात् सामानाधिकरण्यप्रतीतिभ्र्रान्तिरित्याह - तस्मात्तत्संयोगा-दिति । तस्मात् कर्तृत्वचैतन्ययोर्भिन्नाधिकरणत्वस्य युक्तिसिद्धत्वादित्यर्थः । तत्संयोगात् - चेतनसंयोगात्, अचेतनलिङ्ग-

sudūraṃ gatvā'pi asaṃhata ātmā śeṣitayā'bhyupagantavyaḥ | tataśca tādṛśe ātmani saṃhatatvaṃ vyāvartamānaṃ svavyāpyatriguṇādikamapi vyāvartayati, tatrādipadena "triguṇamaviveki viṣayaḥ sāmānyamacetanaṃ prasavadharmivyaktam | tathā pradhānaṃ tadviparītaśtathā ca pumān' itiślokārtho vivakṣitaḥ; tasyāyamarthaḥ- trayo guṇāḥ sukhaduḥkhamohā asyeti triguṇam tadanena sukhādīnāmātmaguṇatvaṃ parākṛtam, aviveki yathā pradhānaṃ svato na vivicyate, evaṃ mahadādayo'pi pradhānānna vivicyante tadātmakatvāt, athavā sambhūyakāritā aviveti na kiñcidekaṃ kārye payryāptamapi tu sambhūyāhuḥ, vijñānameva viṣayākāramiti tānpratyāha - viṣaya iti | viṣayo grāhraḥ vijñānabhinna iti yāvat | ata eva sāmānyaṃ sādhāraṇam vijñānarūpatve tu vijñānānāmasādhāraṇatvāt viṣayā apyasādhāraṇā bhaveyuḥ tathāca nartakībhrūlatābhaṅge ekasmin bahunā pratisandhānanna syāt, acetanam spaṣṭo'rthaḥ | prasavadhamir pariṇāmaśāṇītyarthaḥ, evambhūtaṃ vyaktaṃ mahadādi, taddhamārna pradhāne'pyatidiśati - tathā pradhānamiti, śiṣṭaṃ spaṣṭam | etādṛśākāravipayryādityartha iti - itaśca puruṣo'sti, adhiṣṭhānāt; triguṇātmakasya rathādivadadhiṣṭheyatvasyāvaktavyatvāt, anyodhiṣṭhitāpekṣita ityarthaḥ | bhoktṛ-bhāvāt sukhaduḥkhabhoktṛbhāvādityarthaḥ | sukhaduḥkheccanukala,pratikūlavetanīye, tataśca sukhaduḥkhayoranukūlanīyena ca prakūlanīyena ca kecidbhavitavyam, sa cātmā kaivalyārthapravṛtteśca, kaivalyam - ātyantikaduḥkhapraśanam, na ca tattriguṇātmakasya vastunaḥ sambha-vati svābhāvaviyogaprasaṃgādityarthaḥ - tasmācca viparyāsāditi | triguṇādiviparyayāditi pūrvaślokoktādityarthaḥ | tataścāyamarthaḥ - purusyātriguṇatvāt, vivekitvāt, viṣayatvāt, asādhāraṇatvāt, cetanatvāt, aprasavadharmitvācceti - atra cetanatvaviṣa-yatvābhyāṃ sākṣitvadṛṣṭtve siddhayataḥ, cetano hi dṛṣṭā bhavati, nācetanaḥ, duḥkhasākṣī ca darśitaviṣayo bhavati, na tu viṣayasya sākṣitvam, atriguṇatvādeva, ātyantikaduḥkhatrayābhāvarūpakaivalyam, atraiguṇyādeva ca mādhyasthyasiddhiḥ | traikuṇyasukhaduḥkhayoḥ satvāt rāgadveṣasattvenaudāsīnyarūpamādhyasthyanna siddhayayet,vivekitvācca akarmakatvaṃ sidhdyet puruṣavimokṣanimittamitivat "vatsavivṛddhinimitaṃ kṣīrasya yathā pravṛttirajñasya | puruṣavimokṣanimittaṃ tathā pravṛ#ृttiḥ pradhānasye'ti ślokaḥ | nānāśrayaprakṛtiriti - nānāśrayā prakṛtirityarthaḥ | na tu cetanasyākartṛtvena ahaṃ jānāmi, ahaṃ karomi, iti kartṛtvacaitanyayoḥ sāmānādhikaraṇyānubhavaḥ kathamityāśaṅkaya caitanyakartṛtvayorbhinnādhikaraṇatvasya yuktisiddhatvāt sāmānādhikaraṇyapratītibhrrāntirityāha - tasmāttatsaṃyogā-diti | tasmāt kartṛtvacaitanyayorbhinnādhikaraṇatvasya yuktisiddhatvādityarthaḥ | tatsaṃyogāt - cetanasaṃyogāt, acetanaliṅga-

2.2.9

मन्तःकरणादिकं चेतनावदिव भवति, तथैवोदासीनोऽप्यात्मा कर्तृभूतत्रिगुणरुाव्यसन्निधानात्कत्र्तेव भवतीत्यर्थः । "पुरुषस्य दर्शनार्थमित्ययं श्लोकः पूर्वमेव व्याख्यातः । भाष्ये - जननमरणप्रतिनियमादिव्यवस्थासिद्धयर्थमिति, "जन्ममरणकरणानां प्रतिनियामाद् अयुगपत्प्रवृत्तेश्च । जीवबहुत्वं विद्धम् त्रैगुण्ये'ति सांख्यश्लोकः, अयमर्थः - देहेन्द्रियादिसम्बन्धो जन्म, तत्त्यागो मरणम्, करणानि इन्द्रियाणियद्येक एव परुषः सर्वभतस्स्यात्तर्हृेकस्मिन् जायमाने सर्वेऽपि जायेरन्, एकस्मिन् भ्रियमाणे सर्वेऽपि भ्रियेरन्, एकस्मिश्चान्धे बधिरे वा तादृशा भवेयुः, अयुगपत् प्रवृत्तेश्च । एकत्रशरीरे यतमाने, पुरुषे स एव सर्वशरीरेष्वेक इति सर्वत्र प्रयतेत, ततश्च सर्वाण्यपि शरीराणि युगपच्चलयेत्, त्रैगुण्यविपर्ययाच्चापि - त्रय एव गुणाः त्रैगुण्यं स्वार्थे ष्यञ्, तस्य विपर्पयः - अन्यथाभावः । केचित् खलु सत्वबहुला यथोध्र्वरेतस।, केचिद्रजोबहुला यथा मनुष्याः, केचित्तमोबहुला यथा तिय्र्यग्योनयः, नेयं व्यवस्था पुरुषैक्ये सम्भवतीत्यर्थः । ननु कारणावस्था प्रधानस्था प्रधानस्य कायर्गजद्गूपेण परिणतौ चेतना-धिष्ठाननिरपेक्षशङ्कानिराकरणाथश्र्र न "पयोम्बुव"दिति सूत्रम्, अपि तु तच्छङ्कानिराकरणम्' अन्यत्राभावाच्च न तृणा'दिव- दिति सूत्र एव करिष्यते, इदञ्च सूत्रम् अप्रवृत्तेश्च इति पूर्वसूत्रोक्तायाः पुरुषानधिष्ठिताचेतनस्य पुरुषार्थानुगुणप्रवृत्त्यनुपपत्तेः

mantaḥkaraṇādikaṃ cetanāvadiva bhavati, tathaivodāsīno'pyātmā kartṛbhūtatriguṇaruाvyasannidhānātkatrteva bhavatītyarthaḥ | "puruṣasya darśanārthamityayaṃ ślokaḥ pūrvameva vyākhyātaḥ | bhāṣye - jananamaraṇapratiniyamādivyavasthāsiddhayarthamiti, "janmamaraṇakaraṇānāṃ pratiniyāmād ayugapatpravṛtteśca | jīvabahutvaṃ viddham traiguṇye'ti sāṃkhyaślokaḥ, ayamarthaḥ - dehendriyādisambandho janma, tattyāgo maraṇam, karaṇāni indriyāṇiyadyeka eva paruṣaḥ sarvabhatassyāttarhṛेkasmin jāyamāne sarve'pi jāyeran, ekasmin bhriyamāṇe sarve'pi bhriyeran, ekasmiścāndhe badhire vā tādṛśā bhaveyuḥ, ayugapat pravṛtteśca | ekatraśarīre yatamāne, puruṣe sa eva sarvaśarīreṣveka iti sarvatra prayateta, tataśca sarvāṇyapi śarīrāṇi yugapaccalayet, traiguṇyaviparyayāccāpi - traya eva guṇāḥ traiguṇyaṃ svārthe ṣyañ, tasya viparpayaḥ - anyathābhāvaḥ | kecit khalu satvabahulā yathodhrvaretasa|, kecidrajobahulā yathā manuṣyāḥ, kecittamobahulā yathā tiyryagyonayaḥ, neyaṃ vyavasthā puruṣaikye sambhavatītyarthaḥ | nanu kāraṇāvasthā pradhānasthā pradhānasya kāyargajadgūpeṇa pariṇatau cetanā-dhiṣṭhānanirapekṣaśaṅkānirākaraṇāthaśrra na "payombuva"diti sūtram, api tu tacchaṅkānirākaraṇam' anyatrābhāvācca na tṛṇā'diva- diti sūtra eva kariṣyate, idañca sūtram apravṛtteśca iti pūrvasūtroktāyāḥ puruṣānadhiṣṭhitācetanasya puruṣārthānuguṇapravṛttyanupapatteḥ

2.2.9

आक्षिप्य समर्थनपरं किन्न स्यादित्याशङ्कयाह - पुरुषार्थसिद्धयनुगुणत्वदूषणस्येति । एकं करणं त्रीणितानीति - कचित्त्रीण्यन्तः

ākṣipya samarthanaparaṃ kinna syādityāśaṅkayāha - puruṣārthasiddhayanuguṇatvadūṣaṇasyeti | ekaṃ karaṇaṃ trīṇitānīti - kacittrīṇyantaḥ

2.2.10

करणानि बुद्धिरहङ्गारो मन इति वर्णसन्त, कचिङ्बुद्धिरूपान्तःकरणमितिवर्णितमित्यर्थः । तद्वाचित्वस्वातस्वाच्चेति - #ीवप्रतिषेये परं कार्यम्' इति सूत्रे परस्परविरोधप्रसिद्धेः दर्शिति#िवादितिभावः । हेतुमदनित्यभित्यादि - आश्रितं कारणाश्रितमित्यर्थः । लयं

karaṇāni buddhirahaṅgāro mana iti varṇasanta, kaciṅbuddhirūpāntaḥkaraṇamitivarṇitamityarthaḥ | tadvācitvasvātasvācceti - #ीvapratiṣeye paraṃ kāryam' iti sūtre parasparavirodhaprasiddheḥ darśiti#िvāditibhāvaḥ | hetumadanityabhityādi - āśritaṃ kāraṇāśritamityarthaḥ | layaṃ

2.2.11

गच्छतीति लिङ्गं तनमूलं स्यादिति प्रकृतेर्मूलं स्यादिस्यर्थः ।। इति रचनानुपपत्त्यधिकरणम् ।। । ।। दूष्य समुच्चयोऽभिप्रेत इति - गगननित्यत्वादि दूष्यसमुच्चयोऽभिप्रेत इत्यर्थः । महद्दीर्घशब्दौ भावप्रधानाविति । ननु भाव-प्राधान्यानाश्रयणेऽपि पदार्थतायच्छेदकभेदादेव द्वन्द्वोस्त्विति चेन्न, पदार्थभेदं विना पदार्थतावच्छेदकभेदमात्रेण द्वन्द्वस्य भाष्यकृता निराकृतत्वात् "चार्थे द्वन्द्व' इति सूत्रैर्भाष्यकृता याज्ञीयकश्चायं वैयाकरणश्चेत्यादिषु पदार्थतावच्छेदकभेदाद्दून्द्व-माशंक्य "शेषो बहुब्राीहि' रिति सूत्रात् शेष इत्यस्यानुवृत्तेः तस्य समानाधिकरणसमासविषयत्वेन शेषत्वाभावात् तदप्राप्तेरुपपादितत्वात्, सत्यपि पदार्थतावच्छेदकभेदेन द्वन्द्वसमासे महद्दीर्घशब्दयोः समानाधिकरणत्वेनाप्रसक्तेरनिवार्यत्वा-च्चाऽतो भावप्रधान एवायं निर्देश इति भावः । ननु महद्दीर्घशब्दाभ्यां महत्वदीर्घत्वयोर्विवक्षितत्वे ह्यस्वपरिमण्डलशब्दावपि भावप्रधानौ स्याताम् ततश्च ह्यस्वपरिमण्डलाभ्यां महत्वाणुत्वोपपत्तिवदित्यर्थः स्यात्, न चेत्थं वैशेषिकैरभ्युपगम्यते

gacchatīti liṅgaṃ tanamūlaṃ syāditi prakṛtermūlaṃ syādisyarthaḥ || iti racanānupapattyadhikaraṇam || | || dūṣya samuccayo'bhipreta iti - gagananityatvādi dūṣyasamuccayo'bhipreta ityarthaḥ | mahaddīrghaśabdau bhāvapradhānāviti | nanu bhāva-prādhānyānāśrayaṇe'pi padārthatāyacchedakabhedādeva dvandvostviti cenna, padārthabhedaṃ vinā padārthatāvacchedakabhedamātreṇa dvandvasya bhāṣyakṛtā nirākṛtatvāt "cārthe dvandva' iti sūtrairbhāṣyakṛtā yājñīyakaścāyaṃ vaiyākaraṇaścetyādiṣu padārthatāvacchedakabhedāddūndva-māśaṃkya "śeṣo bahubrāीhi' riti sūtrāt śeṣa ityasyānuvṛtteḥ tasya samānādhikaraṇasamāsaviṣayatvena śeṣatvābhāvāt tadaprāpterupapāditatvāt, satyapi padārthatāvacchedakabhedena dvandvasamāse mahaddīrghaśabdayoḥ samānādhikaraṇatvenāprasakteranivāryatvā-ccā'to bhāvapradhāna evāyaṃ nirdeśa iti bhāvaḥ | nanu mahaddīrghaśabdābhyāṃ mahatvadīrghatvayorvivakṣitatve hyasvaparimaṇḍalaśabdāvapi bhāvapradhānau syātām tataśca hyasvaparimaṇḍalābhyāṃ mahatvāṇutvopapattivadityarthaḥ syāt, na cetthaṃ vaiśeṣikairabhyupagamyate

2.2.12

"कारणबहुत्वात् कारणमहत्वात् प्रचयविशेषाच्च महत्' इति कारणादसूत्रे महत्वकारणानां परिगणितत्वादित्याशंक्याह - एवं भावप्रधानाभ्यामिति । अत्र कारणद्वयोपादानमिति ननु निरवयवात् परमाणोद्वर्यणुकोत्पत्तिवादेऽनुपपत्तिसत्वेन परमाणोद्वर्यणुकोत्पत्तिवद् अन्यत् तदभ्युपगतं सर्वमसमञ्जसमित्येतावति वक्तव्ये ह्यस्वाद् द्वयणुकात् महद्दीर्घत्र्यणुकोत्पत्तिः किमिति दृष्टान्तीक्रियते तत्रानुपपत्त्यभावादि#ाति चेन्न, द्वयणुकात्परस्परसंयोगे तदवयवानामति संयोगावश्यम्भावेन षण्णामपि परमाणूनाम् एकपरमाणुमात्रपरमाणत्वापत्तेरिति दूषणस्य द्वयणुकात् ह्स्वात् महदीर्घत्र्यणुकोत्पत्तिसत्वेन

"kāraṇabahutvāt kāraṇamahatvāt pracayaviśeṣācca mahat' iti kāraṇādasūtre mahatvakāraṇānāṃ parigaṇitatvādityāśaṃkyāha - evaṃ bhāvapradhānābhyāmiti | atra kāraṇadvayopādānamiti nanu niravayavāt paramāṇodvaryaṇukotpattivāde'nupapattisatvena paramāṇodvaryaṇukotpattivad anyat tadabhyupagataṃ sarvamasamañjasamityetāvati vaktavye hyasvād dvayaṇukāt mahaddīrghatryaṇukotpattiḥ kimiti dṛṣṭāntīkriyate tatrānupapattyabhāvādi#ाti cenna, dvayaṇukātparasparasaṃyoge tadavayavānāmati saṃyogāvaśyambhāvena ṣaṇṇāmapi paramāṇūnām ekaparamāṇumātraparamāṇatvāpatteriti dūṣaṇasya dvayaṇukāt hsvāt mahadīrghatryaṇukotpattisatvena

2.2.13

तस्यापि दृष्टान्तीकरणीयत्वादिति दृष्टव्यम् ।। । ।। सिद्धेऽपीश्वर इति - अयम्भावः तत्पक्षे हि प्रलये सृष्टयभावः कस्य कारणस्य कैवल्येनोपपादनीयः,न तावददृष्टस्य, प्रलयेऽपि तस्य सत्वात्,नाप्यद्#ृष्टविपाकस्य,तत्पक्षे फलकालागमस्य वा प्रति-बन्धककर्माभावसाहित्यस्य वा विपाकशब्दार्थत्वात्, तस्य सर्गकाल इव मलयकालेऽपि अनन्तप्राणिगतानन्तकर्ममद्ये केषु च कर्मस्ववर्जनीयत्वात् नापीश्वरसिसृक्षाया नित्यसर्वविषयायाः तदिच्छायाः कदापि सिसृक्षारूपत्वानपायात् सृ:ट¬ुप-योग्यदृष्टविपाकोपाधानरूपपारिभापिकसिसृक्षात्वस्यापि प्रलयसाधारणत्वात् ; न च प्रलयकाल एव प्रति- बन्धक इति वाच्यम्, प्रलय एव न सम्भवतीति वदन्तम्प्रति प्रलयाधारकालस्य सृष्टिप्रतिबन्धकत्वोक्तेरसंगतत्वात् ; न च कल्पावसानप्रभृति-द्विपराद्र्धकालः पूर्वसर्गकालसमानपरिमाणः प्रतिबन्धक इति वाच्यम्, सिद्धान्त इव क्षणलवनिमेषादिलक्षणस्वाभाविककाल-परिणतिविशेषानभ्युपगमात् ; सूर्यगतिलक्षणकालोपाध्यभावेन च एतावान्कालो द्विपराद्र्धकाल इति वक्तुम-शक्यत्वात् । सिद्धान्ते तु यथाशास्त्रं स्वाभाविकानां कालपरिणतिविशेषाणां क्षणलवादिभेदानां द्विपरार्धकालं जगत्सृजानीति, ततो द्विपराद्र्धकालं निरन्तरगतास्विन्नं जगद्विश्रमयानीत्येवंलक्षणसिसृक्षा सञ्जिहीर्पालक्षणेश्वरेच्छापरिणामविशेषस्य चाभ्यु-पगमान्नानुपपत्तिरिति ।। । ।। ननु समवायापलापे संयोगस्याप्यपलापः किन्न स्यादित्याशंक्याह - संयोगस्त्विति

tasyāpi dṛṣṭāntīkaraṇīyatvāditi dṛṣṭavyam || | || siddhe'pīśvara iti - ayambhāvaḥ tatpakṣe hi pralaye sṛṣṭayabhāvaḥ kasya kāraṇasya kaivalyenopapādanīyaḥ,na tāvadadṛṣṭasya, pralaye'pi tasya satvāt,nāpyad#ृṣṭavipākasya,tatpakṣe phalakālāgamasya vā prati-bandhakakarmābhāvasāhityasya vā vipākaśabdārthatvāt, tasya sargakāla iva malayakāle'pi anantaprāṇigatānantakarmamadye keṣu ca karmasvavarjanīyatvāt nāpīśvarasisṛkṣāyā nityasarvaviṣayāyāḥ tadicchāyāḥ kadāpi sisṛkṣārūpatvānapāyāt sṛ:ṭa¬ुpa-yogyadṛṣṭavipākopādhānarūpapāribhāpikasisṛkṣātvasyāpi pralayasādhāraṇatvāt ; na ca pralayakāla eva prati- bandhaka iti vācyam, pralaya eva na sambhavatīti vadantamprati pralayādhārakālasya sṛṣṭipratibandhakatvokterasaṃgatatvāt ; na ca kalpāvasānaprabhṛti-dviparādrdhakālaḥ pūrvasargakālasamānaparimāṇaḥ pratibandhaka iti vācyam, siddhānta iva kṣaṇalavanimeṣādilakṣaṇasvābhāvikakāla-pariṇativiśeṣānabhyupagamāt ; sūryagatilakṣaṇakālopādhyabhāvena ca etāvānkālo dviparādrdhakāla iti vaktuma-śakyatvāt | siddhānte tu yathāśāstraṃ svābhāvikānāṃ kālapariṇativiśeṣāṇāṃ kṣaṇalavādibhedānāṃ dviparārdhakālaṃ jagatsṛjānīti, tato dviparādrdhakālaṃ nirantaragatāsvinnaṃ jagadviśramayānītyevaṃlakṣaṇasisṛkṣā sañjihīrpālakṣaṇeśvarecchāpariṇāmaviśeṣasya cābhyu-pagamānnānupapattiriti || | || nanu samavāyāpalāpe saṃyogasyāpyapalāpaḥ kinna syādityāśaṃkyāha - saṃyogastviti

2.2.15

धर्मिकल्पनातो वरमिति । अत्र कलृप्तम् समवायं परिकल्प्य तस्य च सम्बन्धत्वकल्पनापेक्षायाः कलृप्तानापेवायुतसिद्धस्वरूपाणां सम्बन्धमात्रत्वकल्पनमेव लध्वित्यर्थः । ननु समवायपक्षे समवामस्वतूपं तद्गतं सम्बन्धत्वञ्चेति द्वयमेव कल्पनीयम्, स्वरूप-सम्बन्धपक्षे तु अवयवावयविगुणाद्यनुगतस्य एकस्य सम्बन्दत्वस्याप्तवाद् अनन्तानि सम्बन्धत्वानि कल्पनीयानि इत्यस्ति, समवायकल्पने लाघवम्, नचाययवादिस्वरूपेषु तत्तदभावादिकं प्रति सम्बन्धत्वमपि कलृप्तमेवेति वाच्यम् । अभावादिनि-रूपितासम्बन्धत्वस्यावयवादिषु कलृप्तत्वेऽपि अवयवादिनिरूपितसम्बन्धत्वस्य कलृप्तवादिति चेत्, तर्हि समवायेऽपि तत्तन्नि-रूपकभेदेन सम्बन्धत्वस्यापि भिन्नतया अनन्यस्यापि कल्पनाप्रसंगात्, ननु तन्तुनाशे तन्तनिष्ठमवयाविगुणक्रियादिकं

dharmikalpanāto varamiti | atra kalṛptam samavāyaṃ parikalpya tasya ca sambandhatvakalpanāpekṣāyāḥ kalṛptānāpevāyutasiddhasvarūpāṇāṃ sambandhamātratvakalpanameva ladhvityarthaḥ | nanu samavāyapakṣe samavāmasvatūpaṃ tadgataṃ sambandhatvañceti dvayameva kalpanīyam, svarūpa-sambandhapakṣe tu avayavāvayaviguṇādyanugatasya ekasya sambandatvasyāptavād anantāni sambandhatvāni kalpanīyāni ityasti, samavāyakalpane lāghavam, nacāyayavādisvarūpeṣu tattadabhāvādikaṃ prati sambandhatvamapi kalṛptameveti vācyam | abhāvādini-rūpitāsambandhatvasyāvayavādiṣu kalṛptatve'pi avayavādinirūpitasambandhatvasya kalṛptavāditi cet, tarhi samavāye'pi tattanni-rūpakabhedena sambandhatvasyāpi bhinnatayā ananyasyāpi kalpanāprasaṃgāt, nanu tantunāśe tantaniṣṭhamavayāviguṇakriyādikaṃ

2.2.16

नश्यति, नतु तन्तुनिष्ठमपि तृणाति, अत्र विनिगमकापेक्षायां तन्तुसमवेतनाशत्वमेव प्रयोज्यमिति समवायः स्वीकार्य इति चेत् न, तन्तुनाशे तन्त्वयुतसिद्धाधेयनाश इत्युपपत्तेः ; न चैवं तन्त्वयुति#ेसद्धस्य पटध्वंसस्यापि नाशप्रसंग इति वाच्यम् तर्हि त्वत्पक्षेऽपि तन्तुसमवेतजात्यादिनाशप्रसंगात् यदि तु समवेतानित्यनाशत्वं प्रयोज्यं तर्हि ममापि तुल्यम्, ध्वंसस्य नित्यत्वादित्यलमतिचर्चया । स्वरूपाभावादनित्यवमिति - समवायनित्यलवादिमते घटगतरूपस्य लागे घटमतसमवायस्थ नित्यतया

naśyati, natu tantuniṣṭhamapi tṛṇāti, atra vinigamakāpekṣāyāṃ tantusamavetanāśatvameva prayojyamiti samavāyaḥ svīkārya iti cet na, tantunāśe tantvayutasiddhādheyanāśa ityupapatteḥ ; na caivaṃ tantvayuti#ेsaddhasya paṭadhvaṃsasyāpi nāśaprasaṃga iti vācyam tarhi tvatpakṣe'pi tantusamavetajātyādināśaprasaṃgāt yadi tu samavetānityanāśatvaṃ prayojyaṃ tarhi mamāpi tulyam, dhvaṃsasya nityatvādityalamaticarcayā | svarūpābhāvādanityavamiti - samavāyanityalavādimate ghaṭagatarūpasya lāge ghaṭamatasamavāyastha nityatayā

2.2.17

नाशभावेऽपि रूपनिरूपिरसम्बन्धत्वन्नास्तीति वक्तव्यम्, यदि च रूपनिरूपितसम्बन्धत्वमपि समवायस्य स्वरूपमेव स्यात्

nāśabhāve'pi rūpanirūpirasambandhatvannāstīti vaktavyam, yadi ca rūpanirūpitasambandhatvamapi samavāyasya svarūpameva syāt

2.2.17

तर्हि रूपनिरूपितसमवायत्वापायो नाम समवायापाय इत्येव प्रथ्र्यवसन्नमिति तस्यानित्यत्वं स्यादित्यर्थः ।। । ।। गन्धरस-रूपस्पर्शगुणेति - गन्वरसरूपस्पर्शा गुणा यस्या सा गन्धरसरूपस्पर्शगुणा ।। । ।। समुदाये कार्यविशेषे शरीर इति - तार्किका हि जाठरागपिना पच्यमाचानां मुत्पीताहारौषधरसद्रव्यरूपसागवयवानां प्रतिक्षणोपचयापच-यवैषम्यादवयवी शरीरमपि प्रतिक्षणमुपचयापचयवद् अन्यद्भवति, यद्यपि प्रतिक्षणं शरीरस्योपचयापचयदर्शनन्नास्ति तथापि वर्षाधारानिपातैः तटाकजलस्येव घटीयन्त्रोत्क्षेपणैः कूपजलस्येवान्ते तद्दर्शनादलौकिकं प्रतिक्षरं किञ्चित् किच्चिद् उपचयापच-यज्ञानमस्त्येव, चन्द्रतारकादीनां मुहूत्र्तादिकालव्यवधानेन बहुदेशान्तरव्याप्तिदर्शनात् प्रतिक्षणं स्वदेशान्तरप्राप्तिज्ञानवदित्यभ्युपगच्छन्ति; एवं प्रतिक्षणमवश्यम्भाविभिः खननपूरणादिभिः भूगोलकस्य नदीजलसंसर्गशीकरोत्पतनैः समुद्रजलस्य चोपचयापचयवतः क्षणिकत्वमभ्युपगच्छन्तीति भावः । भाष्ये - चतुर्विधा इति माध्यमिकयोगाचारसौत्रान्तिकवैभाषिकसञ्ज्ञाश्चतुविधा बौध्धाः, ते सर्वेऽपि आदिबुद्धस्य शिष्याः ते क्रमेण सर्वशून्यत्वबाह्रार्थानुमेयत्वाबाह्रार्थप्रत्यक्षत्ववादिनः, तत्र बुद्धया विविच्यमानानां स्वभावो नावधार्यते, अतो निरभिलप्यास्ते निरस्वभावाश्च दशिर्ताः । यथा यथा विचाय्र्यन्ते विशीय्र्यन्ते तथा तथा - इत्यादिन्यायैः गुरुणा सर्वशून्यत्वं बोधितेषु#े शिष्येषु ये गुरूक्तं तथैवाङ्गीकृत्य पय्र्यनुयोगं नाकुर्वन् ते गुरूक्तस्य श्रद्धयाऽङ्गीकरणाद् उत्तमाः; तत उपय्र्यनुयोगाकरणाद् अधमाश्चेत्युत्तमाधमत्वयोगात् "मध्यमां स्थितिमास्थिताः' इति

tarhi rūpanirūpitasamavāyatvāpāyo nāma samavāyāpāya ityeva prathryavasannamiti tasyānityatvaṃ syādityarthaḥ || | || gandharasa-rūpasparśaguṇeti - ganvarasarūpasparśā guṇā yasyā sā gandharasarūpasparśaguṇā || | || samudāye kāryaviśeṣe śarīra iti - tārkikā hi jāṭharāgapinā pacyamācānāṃ mutpītāhārauṣadharasadravyarūpasāgavayavānāṃ pratikṣaṇopacayāpaca-yavaiṣamyādavayavī śarīramapi pratikṣaṇamupacayāpacayavad anyadbhavati, yadyapi pratikṣaṇaṃ śarīrasyopacayāpacayadarśanannāsti tathāpi varṣādhārānipātaiḥ taṭākajalasyeva ghaṭīyantrotkṣepaṇaiḥ kūpajalasyevānte taddarśanādalaukikaṃ pratikṣaraṃ kiñcit kiccid upacayāpaca-yajñānamastyeva, candratārakādīnāṃ muhūtrtādikālavyavadhānena bahudeśāntaravyāptidarśanāt pratikṣaṇaṃ svadeśāntaraprāptijñānavadityabhyupagacchanti; evaṃ pratikṣaṇamavaśyambhāvibhiḥ khananapūraṇādibhiḥ bhūgolakasya nadījalasaṃsargaśīkarotpatanaiḥ samudrajalasya copacayāpacayavataḥ kṣaṇikatvamabhyupagacchantīti bhāvaḥ | bhāṣye - caturvidhā iti mādhyamikayogācārasautrāntikavaibhāṣikasañjñāścatuvidhā baudhdhāḥ, te sarve'pi ādibuddhasya śiṣyāḥ te krameṇa sarvaśūnyatvabāhrārthānumeyatvābāhrārthapratyakṣatvavādinaḥ, tatra buddhayā vivicyamānānāṃ svabhāvo nāvadhāryate, ato nirabhilapyāste nirasvabhāvāśca daśirtāḥ | yathā yathā vicāyryante viśīyryante tathā tathā - ityādinyāyaiḥ guruṇā sarvaśūnyatvaṃ bodhiteṣu#े śiṣyeṣu ye gurūktaṃ tathaivāṅgīkṛtya payryanuyogaṃ nākurvan te gurūktasya śraddhayā'ṅgīkaraṇād uttamāḥ; tata upayryanuyogākaraṇād adhamāścetyuttamādhamatvayogāt "madhyamāṃ sthitimāsthitāḥ' iti

2.2.18

माध्यमिकाः; ये तु बाह्रार्थानां शून्यत्वमङ्गीकृत्य कथं विज्ञानस्याऽपि शून्यत्वं जगदान्ध्यप्रसंगादिति पय्र्यनुयोगमकुर्वन् ते गुरूक्ताङ्गीकरणस्याचारसञ्ज्ञया बौद्धमते परिभाषितस्य तत उपय्र्यनुयोगस्य योगसञ्ज्ञया तन्मते परिभापितस्य सद्भावाद् योगाचाराः, गुरुणा तान्प्रत्यान्तरं विज्ञानमात्रमस्ति, तदेव नीलाद्याकारम्, नतु तद्वयतिरेकेण बाह्रं नीलादिकमस्ति,सहो-पलम्भनियमेन नीलादीनां तत्तद्विज्ञानादीनां चाभेदसिद्धेः, गवाश्वावत् तन्नियमाभावप्रसंगात्, तदेव विज्ञानात्मकं नीलादि-कमनादिवासनावशात् वहिर्वदवभासत इति बोधिते कथं सर्वथैव बाह्रार्थस्य शून्यत्वं बाह्रस्य नीलादेरवभासात्, अहमुल्लेस्वेन विज्ञानस्यान्तरतया इदमुल्लेखेन नीलादेर्बाह्रतया च भेदेन भासमाने सहोपलम्भनियममात्रस्याप्रयोजकस्य अभेदसाधनाक्ष-मत्वात् सहत्वोक्तयैव भेदानुमतेश्चेति यैः पय्र्यनुयुक्तं तान् प्रति सत्यमस्ति बाह्रं नीलादिकम्, न तु तत्प्रत्यक्षम्, अनुत्पन्नस्य अविद्यमानस्य प्रत्यक्षायोगात्, उत्पन्नस्य क्षणिकस्य स्थित्यभावात्, किन्तु उत्पद्यमानं नीलादिकं विज्ञानेऽर्पयित्वा नश्यति ततो विज्ञानगतेनाकारेणातीतं नीलादिकमनुमीयत इति बोधिते सति तैरित्थं शिष्यप्रश्नानुराधेन कियत्पय्र्यन्तमुपदेशसूत्रं प्रवर्तिष्यत इति सूत्रस्यान्ते पृष्टे गुरुणाभिहितं भवन्तः सूत्रस्यान्तं पृष्टवन्तः सौत्रान्तिका भवन्त्विति; अतस्ते सौत्रान्तिकाः । ततो विज्ञान-नुमेयं बाह्रमितीयं विरुद्धाभाषा तस्यैव विज्ञानस्य तद्विषप्रत्यक्षत्वात् प्रत्यक्षस्य कस्यचिदपि अर्थस्याभावे व्याप्तिसम्वेदन-स्धानामावेनानुमाप्रवृत्तेश्च इति यैः पय्र्यनुयुक्तम् ते वैभाषिकाः, तान् प्रति बाह्रप्रत्यक्षत्वमप्युपदिष्टमिति चतुर्विधा इति भावः । चैत्तं रागादिकमिति - विज्ञानस्कन्धव्यतिरिक्तं स्कन्धचतुष्टयञ्चैत्तमित्यर्थ #ः । चित्तचैत्तशब्दनिर्दिष्टं पञ्चस्कन्धीरूपमित्यो - रूप-विज्ञानवेदनेति । ज्ञौद्धोक्तमहमित्याकारकमालयविज्ञानगिन्द्रियादिजन्यं रूपादिविषयञ्च ज्ञानम् एतदृ#ू#ंम् प्रवाहापन्नदण्डायमानं विज्ञानस्कन्ध इति वाचस्पतिनोक्तत्वात्, रूपादिज्ञानमपि विज्ञानस्कन्ध इति वदन्ति, सञ्ज्ञास्कन्धः सविकल्पकप्रत्यय इत्यर्थः । कुण्डली ब्रााहृण इत्येव रूप इत्यर्थः । शाङ्करभाष्यञ्चति - यद्यपि रूप्यमाणः पृथिव्यादयो बाह्राः, तथापि कायस्थत्वाद्वा, इन्द्रि-

mādhyamikāḥ; ye tu bāhrārthānāṃ śūnyatvamaṅgīkṛtya kathaṃ vijñānasyā'pi śūnyatvaṃ jagadāndhyaprasaṃgāditi payryanuyogamakurvan te gurūktāṅgīkaraṇasyācārasañjñayā bauddhamate paribhāṣitasya tata upayryanuyogasya yogasañjñayā tanmate paribhāpitasya sadbhāvād yogācārāḥ, guruṇā tānpratyāntaraṃ vijñānamātramasti, tadeva nīlādyākāram, natu tadvayatirekeṇa bāhraṃ nīlādikamasti,saho-palambhaniyamena nīlādīnāṃ tattadvijñānādīnāṃ cābhedasiddheḥ, gavāśvāvat tanniyamābhāvaprasaṃgāt, tadeva vijñānātmakaṃ nīlādi-kamanādivāsanāvaśāt vahirvadavabhāsata iti bodhite kathaṃ sarvathaiva bāhrārthasya śūnyatvaṃ bāhrasya nīlāderavabhāsāt, ahamullesvena vijñānasyāntaratayā idamullekhena nīlāderbāhratayā ca bhedena bhāsamāne sahopalambhaniyamamātrasyāprayojakasya abhedasādhanākṣa-matvāt sahatvoktayaiva bhedānumateśceti yaiḥ payryanuyuktaṃ tān prati satyamasti bāhraṃ nīlādikam, na tu tatpratyakṣam, anutpannasya avidyamānasya pratyakṣāyogāt, utpannasya kṣaṇikasya sthityabhāvāt, kintu utpadyamānaṃ nīlādikaṃ vijñāne'rpayitvā naśyati tato vijñānagatenākāreṇātītaṃ nīlādikamanumīyata iti bodhite sati tairitthaṃ śiṣyapraśnānurādhena kiyatpayryantamupadeśasūtraṃ pravartiṣyata iti sūtrasyānte pṛṣṭe guruṇābhihitaṃ bhavantaḥ sūtrasyāntaṃ pṛṣṭavantaḥ sautrāntikā bhavantviti; ataste sautrāntikāḥ | tato vijñāna-numeyaṃ bāhramitīyaṃ viruddhābhāṣā tasyaiva vijñānasya tadviṣapratyakṣatvāt pratyakṣasya kasyacidapi arthasyābhāve vyāptisamvedana-sdhānāmāvenānumāpravṛtteśca iti yaiḥ payryanuyuktam te vaibhāṣikāḥ, tān prati bāhrapratyakṣatvamapyupadiṣṭamiti caturvidhā iti bhāvaḥ | caittaṃ rāgādikamiti - vijñānaskandhavyatiriktaṃ skandhacatuṣṭayañcaittamityartha #ḥ | cittacaittaśabdanirdiṣṭaṃ pañcaskandhīrūpamityo - rūpa-vijñānavedaneti | jñauddhoktamahamityākārakamālayavijñānagindriyādijanyaṃ rūpādiviṣayañca jñānam etadṛ#ू#ṃm pravāhāpannadaṇḍāyamānaṃ vijñānaskandha iti vācaspatinoktatvāt, rūpādijñānamapi vijñānaskandha iti vadanti, sañjñāskandhaḥ savikalpakapratyaya ityarthaḥ | kuṇḍalī brāाhṛṇa ityeva rūpa ityarthaḥ | śāṅkarabhāṣyañcati - yadyapi rūpyamāṇaḥ pṛthivyādayo bāhrāḥ, tathāpi kāyasthatvādvā, indri-

2.2.18

यसम्बन्धाद्वाभवन्त्वाध्यात्मिका इति वाचस्पतिमोक्तत्वात्, शाङ्करमाप्येऽप्युक्तप्रायमित्यर्थः । कदिदमाहेति । अन्यतरः पक्षो प्राद्य इति भावः । प्रस्त्वन्तरत्वानम्युपगमादित्यर्थ इति । अभ्युपगमे तु नामान्तरेण आत्मैव वाभ्युपगत इति भावः । स्कन्धा-नामुपपन्नत्व इति - यद्यप्यणूनामुपपन्नत्वेऽपि अणुसंयोगभूतादेरनुपपत्तिवत् स्कन्धानामुपपन्नत्वेऽपि तत्समुदायात्मा पञ्चस्कन्धी नोपपद्यत इति शक्यते वक्तुम् तथापि रूपस्कन्धरूपस्य भूतेन्द्रियविषयलक्षणस्य अणुहेतुसंघातस्य अस्मिस्सूत्रे निराचिकीर्षित-तया तत्समुदायापत्तेरत्रापि दूष्यत्वादिति भावः ।। । ।। वृत्तिसिद्धः पाठ इति - ततश्चेतरेतरप्रत्ययत्वाद् उपपन्नमिति चेत्

yasambandhādvābhavantvādhyātmikā iti vācaspatimoktatvāt, śāṅkaramāpye'pyuktaprāyamityarthaḥ | kadidamāheti | anyataraḥ pakṣo prādya iti bhāvaḥ | prastvantaratvānamyupagamādityartha iti | abhyupagame tu nāmāntareṇa ātmaiva vābhyupagata iti bhāvaḥ | skandhā-nāmupapannatva iti - yadyapyaṇūnāmupapannatve'pi aṇusaṃyogabhūtāderanupapattivat skandhānāmupapannatve'pi tatsamudāyātmā pañcaskandhī nopapadyata iti śakyate vaktum tathāpi rūpaskandharūpasya bhūtendriyaviṣayalakṣaṇasya aṇuhetusaṃghātasya asmissūtre nirācikīrṣita-tayā tatsamudāyāpatteratrāpi dūṣyatvāditi bhāvaḥ || | || vṛttisiddhaḥ pāṭha iti - tataścetaretarapratyayatvād upapannamiti cet

2.2.20

नोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वादिति पाठस्तु असाम्प्रदायिक इति पाठः । प्रत्ययशब्दो हेतुवानीतिः - तन्मते प्रलयशब्दस्य पारिमा-षिकत्वादिति भावः । ननु क्षणिकस्य चित्तसन्तानस्य कथं देशान्तरगमनकुक्षिप्रवेशादय इत्याशङ्कयाहः -दीपसन्तानस्येवेतिः । अत्र तृष्णा वाक्कायचेष्टेति क्कचित्पाठो दृश्यते, तत्र मध्ये लेखकदोषात् प्रन्थलेशः यतितः । एवं हि वांचस्पतिप्रन्थः- वेदनाया सत्यां कर्तव्यमेतत् सुखं पुनमर्येत्यध्यवसानं तृष्णाभाव इति, उपादानं वाक्कायचेष्टा भवन्ति, ततो भवो भवत्यस्माज्जन्मेति भवो धम्र्माधमौ, तद्धेतद्धेमस्कन्धप्रादुर्भावो जातिः । जातानां स्कन्धानाम् अपरिपाको जरास्कन्धानां नाशो मरणम्, प्रियमाणस्य साभिपङ्गस्य पुत्रकलत्रादिषु अन्तर्दाहश्शोकः तदुत्थः प्रलापः परिदेवनम्, पञ्च विज्ञानकार्यसंयुकप्तमसाध्वनुभवं दुःखं मानसं च दुखं दौर्मनस्यमिति, ननु वाचस्पत्ये - जन्मादिहेतुका अविद्यादयः अविद्याहेतुकाश्च जन्मादयो घटीयन्त्रवदनिशमावर्तमानास्-सन्तीत्युक्तम्, भाष्ये तु वेदनाद्यविद्याद्योरेवेतरातराश्रयणं प्रदृश्यते, किमत्र विनिगमकमित्याशङ्कय उभयथापि#ि नार्थभेद इत्याह - अविद्यादिभिर्वेदनादय इति । ।।। ।। क्षणिकपदार्थवाचीति - बौद्धमते वस्तुतः कालाभावेन खतो भङ्गरघटादेरेव क्षणपरिकल्प-

notpattimātranimittatvāditi pāṭhastu asāmpradāyika iti pāṭhaḥ | pratyayaśabdo hetuvānītiḥ - tanmate pralayaśabdasya pārimā-ṣikatvāditi bhāvaḥ | nanu kṣaṇikasya cittasantānasya kathaṃ deśāntaragamanakukṣipraveśādaya ityāśaṅkayāhaḥ -dīpasantānasyevetiḥ | atra tṛṣṇā vākkāyaceṣṭeti kkacitpāṭho dṛśyate, tatra madhye lekhakadoṣāt pranthaleśaḥ yatitaḥ | evaṃ hi vāṃcaspatipranthaḥ- vedanāyā satyāṃ kartavyametat sukhaṃ punamaryetyadhyavasānaṃ tṛṣṇābhāva iti, upādānaṃ vākkāyaceṣṭā bhavanti, tato bhavo bhavatyasmājjanmeti bhavo dhamrmādhamau, taddhetaddhemaskandhaprādurbhāvo jātiḥ | jātānāṃ skandhānām aparipāko jarāskandhānāṃ nāśo maraṇam, priyamāṇasya sābhipaṅgasya putrakalatrādiṣu antardāhaśśokaḥ tadutthaḥ pralāpaḥ paridevanam, pañca vijñānakāryasaṃyukaptamasādhvanubhavaṃ duḥkhaṃ mānasaṃ ca dukhaṃ daurmanasyamiti, nanu vācaspatye - janmādihetukā avidyādayaḥ avidyāhetukāśca janmādayo ghaṭīyantravadaniśamāvartamānās-santītyuktam, bhāṣye tu vedanādyavidyādyorevetarātarāśrayaṇaṃ pradṛśyate, kimatra vinigamakamityāśaṅkaya ubhayathāpi#ि nārthabheda ityāha - avidyādibhirvedanādaya iti | ||| || kṣaṇikapadārthavācīti - bauddhamate vastutaḥ kālābhāvena khato bhaṅgaraghaṭādereva kṣaṇaparikalpa-

2.2.22

नानिमित्ततवा क्षणिक इति व्यवहियमाणो घट एव क्षण्यत इति व्युत्पत्त्या च क्षण इत्यपि व्यवहियत इति भावः । भाष्ये - न कस्यचिदर्थस्य ज्ञानविषयत्वमिति, वर्तमानत्वग्राहिप्रत्यक्षविषयत्वान्न स्यादित्यर्थः ।। । ।। भाष्ये - इन्द्रियसम्प्रयोगज्ञानयौग-पद्यम् पसज्येतेति, वर्तमानत्वग्राहिप्रत्यक्षविषयस्योत्तरघटक्षणस्य इन्द्रियसम्प्रयुक्तपूर्वघटक्षणस्य च एकक्षणवृत्तित्वे इन्द्रिय-

nānimittatavā kṣaṇika iti vyavahiyamāṇo ghaṭa eva kṣaṇyata iti vyutpattyā ca kṣaṇa ityapi vyavahiyata iti bhāvaḥ | bhāṣye - na kasyacidarthasya jñānaviṣayatvamiti, vartamānatvagrāhipratyakṣaviṣayatvānna syādityarthaḥ || | || bhāṣye - indriyasamprayogajñānayauga-padyam pasajyeteti, vartamānatvagrāhipratyakṣaviṣayasyottaraghaṭakṣaṇasya indriyasamprayuktapūrvaghaṭakṣaṇasya ca ekakṣaṇavṛttitve indriya-

2.2.23

सम्प्रयोगज्ञानयौगपद्यप्रसंगेन काय्र्यकारणयौगपद्यप्रसं इत्यर्थः ।। । ।। भाष्ये - प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधशब्दाभ्याम् अभिधीयेतेति, संख्याबुद्धि। नाशप्र्रतीपा संख्या प्रतिसंख्या, तयः निरोधः प्रतिसंख्यानिरोधः। सन्तभिममसन्तं करोमीत्येवंरू- बुद्धेः प्रतीतत्वम् तद्भिन्नो निरोधः । यद्वा संख्य्#ाविषयः तस्य प्रतिकूला तदसत्वग्राहिणी लौकिकानां बुद्धिः प्रतिसंख्या तया विषयीक्रियमाणषो निरोधः प्रतिसंख्यानिरोधः तद्विपरीतो निरोधोऽप्रतिसंख्यानिरोध इति भावः ।। । ।। भाष्ये - न च

samprayogajñānayaugapadyaprasaṃgena kāyryakāraṇayaugapadyaprasaṃ ityarthaḥ || | || bhāṣye - pratisaṃkhyāpratisaṃkhyānirodhaśabdābhyām abhidhīyeteti, saṃkhyābuddhi| nāśaprratīpā saṃkhyā pratisaṃkhyā, tayaḥ nirodhaḥ pratisaṃkhyānirodhaḥ| santabhimamasantaṃ karomītyevaṃrū- buddheḥ pratītatvam tadbhinno nirodhaḥ | yadvā saṃkhy#ाviṣayaḥ tasya pratikūlā tadasatvagrāhiṇī laukikānāṃ buddhiḥ pratisaṃkhyā tayā viṣayīkriyamāṇaṣo nirodhaḥ pratisaṃkhyānirodhaḥ tadviparīto nirodho'pratisaṃkhyānirodha iti bhāvaḥ || | || bhāṣye - na ca

2.2.24

जगत्तुत्थात्मकत्वं भववद्भिरभ्युपेयत इति, उत्पत्तिदशायामपीत्यर्थः । उत्तरक्षणे तु निरन्वयविनाशेन तुच्छतापत्तेरभ्यपग-तत्वादिति दृष्टव्यम् । ननु जगतस्तुच्छेदुत्पत्तिर्नेङ्गीक्रियते, येन तुच्छात्मकत्वं स्यादित्यत आह - सता निरन्वयविनाश - इति ।। । ।। भाष्ये - ताभ्यां सह तुच्छत्वेनेति, "आकाशं द्वौ निरोधौ च नित्यं नियमसंस्कृतमिति सहपरिगणितस्येत्यर्थः । भाष्ये - श्येनादिपतनदेशत्वेनेति, नचात्रेति श्येनपतनाधारतया प्रतीयमानालोकाभाव एवास्त्विति वाच्यम्, अत्रालोक अत्रान्धकार इति आलोकान्धकाराधारतया प्रतीयमानस्य आलोकाभावरूपत्वासम्भवादितिभावः । भाष्ये - न च पृथिव्याद्य-भावमात्रमिति, निविडद्रव्याभावारूपावकाश एव अकाशशब्दार्थ इति वक्तुं शक्यम् । अत्यन्ताभावस्तु पृथिव्यादीनान्न सम्भव-तीति - केषाञ्चिदुत्पत्स्यमानानां प्राग्भावस्य केषाञ्चिदुत्पन्नानां ध्वंसस्य च सत्वेन सर्वेषामत्यन्ताभावसम्भवादिति भावः

jagattutthātmakatvaṃ bhavavadbhirabhyupeyata iti, utpattidaśāyāmapītyarthaḥ | uttarakṣaṇe tu niranvayavināśena tucchatāpatterabhyapaga-tatvāditi dṛṣṭavyam | nanu jagatastucchedutpattirneṅgīkriyate, yena tucchātmakatvaṃ syādityata āha - satā niranvayavināśa - iti || | || bhāṣye - tābhyāṃ saha tucchatveneti, "ākāśaṃ dvau nirodhau ca nityaṃ niyamasaṃskṛtamiti sahaparigaṇitasyetyarthaḥ | bhāṣye - śyenādipatanadeśatveneti, nacātreti śyenapatanādhāratayā pratīyamānālokābhāva evāstviti vācyam, atrāloka atrāndhakāra iti ālokāndhakārādhāratayā pratīyamānasya ālokābhāvarūpatvāsambhavāditibhāvaḥ | bhāṣye - na ca pṛthivyādya-bhāvamātramiti, niviḍadravyābhāvārūpāvakāśa eva akāśaśabdārtha iti vaktuṃ śakyam | atyantābhāvastu pṛthivyādīnānna sambhava-tīti - keṣāñcidutpatsyamānānāṃ prāgbhāvasya keṣāñcidutpannānāṃ dhvaṃsasya ca satvena sarveṣāmatyantābhāvasambhavāditi bhāvaḥ

द्वितीयोऽध्यायः (cont. 5)

2.2.24

इदनुपलक्षणम्, प्राग्देशे निविडद्रव्यमस्ति, प्रत्यग्देशे तन्नास्तीति निविडद्रव्यतदभावाधारतया प्रतीयमानस्य प्राग्देशादे-र्निविडद्रव्याभावरूपावकाण्त्वासम्भवेन प्राग्देशादिबुद्धिबोध्यस्याकाशस्यावशायाभायुपगन्तव्यत्वादित्यपि दृष्टव्यम् । ननु नीरूपस्याकाशस्य कथमिह श्येन इत्यादि चाक्षुषप्रत्यक्षविषयत्वमित्याशङ्कयाह, भाष्ये - त्रिवृत्करणोपदेशेति ।। । ।। भाष्ये - अन्त्यघटक्षणसत्वात् पूर्वघटक्षणसत्वानीति, अन्त्यघटक्षणात् पूर्वघटक्षणाः विनाशिनः घटक्षणत्वात्, अन्त्यघटक्षणवदितिपर्य-वसितोर्थः । घटक्षणतत्सत्वयोरभेदात् सत्वमिति व्यवह्मतमिति दृष्टव्यम् । अत एव वक्ष्यति -अन्त्यक्षघटक्षणस्य हेतुतो विना-शदर्शनादित्यादि । प्रकरणसमत्वमुक्तमिति - पूर्वं साध्यविपरीतस्यापि साधकमित्युक्तम्, इदानीं साध्यविपरीतस्यैव साधक-

idanupalakṣaṇam, prāgdeśe niviḍadravyamasti, pratyagdeśe tannāstīti niviḍadravyatadabhāvādhāratayā pratīyamānasya prāgdeśāde-rniviḍadravyābhāvarūpāvakāṇtvāsambhavena prāgdeśādibuddhibodhyasyākāśasyāvaśāyābhāyupagantavyatvādityapi dṛṣṭavyam | nanu nīrūpasyākāśasya kathamiha śyena ityādi cākṣuṣapratyakṣaviṣayatvamityāśaṅkayāha, bhāṣye - trivṛtkaraṇopadeśeti || | || bhāṣye - antyaghaṭakṣaṇasatvāt pūrvaghaṭakṣaṇasatvānīti, antyaghaṭakṣaṇāt pūrvaghaṭakṣaṇāḥ vināśinaḥ ghaṭakṣaṇatvāt, antyaghaṭakṣaṇavaditiparya-vasitorthaḥ | ghaṭakṣaṇatatsatvayorabhedāt satvamiti vyavahmatamiti dṛṣṭavyam | ata eva vakṣyati -antyakṣaghaṭakṣaṇasya hetuto vinā-śadarśanādityādi | prakaraṇasamatvamuktamiti - pūrvaṃ sādhyaviparītasyāpi sādhakamityuktam, idānīṃ sādhyaviparītasyaiva sādhaka-

2.2.25

मित्युच्यत इति भेद इति भावः । व्यापारासम्भवादिति - व्याख्येयं पदम्, व्यापाराश्रयत्वव्यापारहेतुत्वयोरन्यतराभावे व्यापारि-त्वमेव न सम्भवतीति भावः । समीहितविपर्ययसाधन इति - विपर्ययमात्रसाधन इत्यर्थः । ततश्च किञ्चेत्यादिना विरुद्धत्वमुच्यते, ततत्पूर्वमाष्येण प्रकरणसमत्वमुच्यत इति भेद इति भावः । भाष्ये - मुद्गरादिहेतुतूपनिपातादिति, प्रागिति शेषः; आमुद्गरादिहे-तूपनिपातादिति पाठस्तु सुगम एव; भाष्ये विनाशस्य कपालोत्यत्तिव्यतिरिक्तत्वाभ्युपगमेपीति योजना, ननु प्रत्यभिज्ञायाः किमिन्द्रिवं कारणम्, उत संस्कारः, न तावदिन्द्रियम्, तत्तांशे सन्निकर्षाभावात्, नापि संस्कारः, अननुभूते तत्तांशे संस्का-रासम्भवातथ, इत्याशङ्कयाह, - न च प्रत्यभिज्ञाया इति । एकज्ञातयैवावभासमानत्वादिति - तदिदं साक्षात्करोमीत्यनुभववलात् सर्वांशेऽपि साक्षात्कारत्वमेव, न च तत्तांशे सन्निकर्षाभावात् प्रत्यक्षत्वाभावश्शङ्कनीयः, संयुक्तविशेषणतायाः संस्कारस्य वा प्रत्या-सक्तित्वोपपत्तेः, यदि च तयोर्न प्रत्यासक्तित्वं तर्हीदं रजतमिति ज्ञानस्य धर्मंशे प्रमात्ववत् तत्तांशे परोक्षत्वेऽपि बाध-काभावादिति दृष्टव्यम् । । । ।। भाष्ये - ज्ञाने स्वाकारं समप्र्येति, एवं हि तन्मतास्थितिः, अर्थेन्द्रियसन्निकृष्टे सति तेनार्थेन जायमानं ज्ञानम्

mityucyata iti bheda iti bhāvaḥ | vyāpārāsambhavāditi - vyākhyeyaṃ padam, vyāpārāśrayatvavyāpārahetutvayoranyatarābhāve vyāpāri-tvameva na sambhavatīti bhāvaḥ | samīhitaviparyayasādhana iti - viparyayamātrasādhana ityarthaḥ | tataśca kiñcetyādinā viruddhatvamucyate, tatatpūrvamāṣyeṇa prakaraṇasamatvamucyata iti bheda iti bhāvaḥ | bhāṣye - mudgarādihetutūpanipātāditi, prāgiti śeṣaḥ; āmudgarādihe-tūpanipātāditi pāṭhastu sugama eva; bhāṣye vināśasya kapālotyattivyatiriktatvābhyupagamepīti yojanā, nanu pratyabhijñāyāḥ kimindrivaṃ kāraṇam, uta saṃskāraḥ, na tāvadindriyam, tattāṃśe sannikarṣābhāvāt, nāpi saṃskāraḥ, ananubhūte tattāṃśe saṃskā-rāsambhavātatha, ityāśaṅkayāha, - na ca pratyabhijñāyā iti | ekajñātayaivāvabhāsamānatvāditi - tadidaṃ sākṣātkaromītyanubhavavalāt sarvāṃśe'pi sākṣātkāratvameva, na ca tattāṃśe sannikarṣābhāvāt pratyakṣatvābhāvaśśaṅkanīyaḥ, saṃyuktaviśeṣaṇatāyāḥ saṃskārasya vā pratyā-saktitvopapatteḥ, yadi ca tayorna pratyāsaktitvaṃ tarhīdaṃ rajatamiti jñānasya dharmaṃśe pramātvavat tattāṃśe parokṣatve'pi bādha-kābhāvāditi dṛṣṭavyam | | | || bhāṣye - jñāne svākāraṃ samapryeti, evaṃ hi tanmatāsthitiḥ, arthendriyasannikṛṣṭe sati tenārthena jāyamānaṃ jñānam

2.2.27

अपरोक्षरूपं न बाह्रार्थविषयकं किन्तु तदेव ज्ञानमर्थवत् नीलाद्याकारं भवति, तच्च ज्ञानं स्वप्रकाशतया स्वात्मानं स्वप्रकाशतया स्वात्मानं विषयीकुर्वन् स्वगतं नीलाद्याकारमपि विषयीकरोति, अतो न नीलादिज्ञानस्वापरो-क्ष्यविरोधः, नापीन्द्रियव्यापारानुविवानविरोधश्च, तदनन्तरं ज्ञानगतनीलाद्याकारेण बाह्रार्थानुमितौ सत्यां तद्वशात् बाह्रार्थ-प्रवृत्तिर्भवति, नापरोक्षज्ञानात्, यथा वायुनिषेवणार्थिनः शास्वाचलनं दृष्टवा वृक्षमूले प्रवृत्तिः न चाक्षुषशाखाचलनज्ञानात्, किन्तु तन्मूलकवायुसञ्चारानुमानदिति, ततश्च यस्मिन्नपरोक्षज्ञाने विषयस्य स्वाकारसमर्पकत्वं न तस्मिन् ज्ञाने बाह्रार्थस्य विषयत्वम्, यत्र चानुमितौ विषयत्वं न तत्र स्वाकारसमर्पकत्वम्, अनुमितिपूर्वक्षणे इन्द्रियसम्प्रयुक्तस्य घटक्षणस्य नष्टत्वा-दिति चेन्न स्वाकारसमर्पणादिपरम्परया हेतुत्वेन विषयत्वमिति भावः । योगाचारमतमाशङ्गयेति - इदमत्तरसूत्रे स्पष्टीभविष्यति । भाष्ये - नीलज्ञानसन्तताविति, अनुवर्तमानायामिति शेषः, । न केवलं धर्ममात्रस्येति - इदमुपलक्षणम्, परोवर्तिगतनीलादि-संक्रमणे तद्गतबाह्रत्वजडत्वादीनां संक्रमप्रसंगः, न चेष्टापत्तिः, तथा सति स्फटिके लौहित्यसंकात्तौ तद्विराधिनः शौक्लयस्यान-

aparokṣarūpaṃ na bāhrārthaviṣayakaṃ kintu tadeva jñānamarthavat nīlādyākāraṃ bhavati, tacca jñānaṃ svaprakāśatayā svātmānaṃ svaprakāśatayā svātmānaṃ viṣayīkurvan svagataṃ nīlādyākāramapi viṣayīkaroti, ato na nīlādijñānasvāparo-kṣyavirodhaḥ, nāpīndriyavyāpārānuvivānavirodhaśca, tadanantaraṃ jñānagatanīlādyākāreṇa bāhrārthānumitau satyāṃ tadvaśāt bāhrārtha-pravṛttirbhavati, nāparokṣajñānāt, yathā vāyuniṣevaṇārthinaḥ śāsvācalanaṃ dṛṣṭavā vṛkṣamūle pravṛttiḥ na cākṣuṣaśākhācalanajñānāt, kintu tanmūlakavāyusañcārānumānaditi, tataśca yasminnaparokṣajñāne viṣayasya svākārasamarpakatvaṃ na tasmin jñāne bāhrārthasya viṣayatvam, yatra cānumitau viṣayatvaṃ na tatra svākārasamarpakatvam, anumitipūrvakṣaṇe indriyasamprayuktasya ghaṭakṣaṇasya naṣṭatvā-diti cenna svākārasamarpaṇādiparamparayā hetutvena viṣayatvamiti bhāvaḥ | yogācāramatamāśaṅgayeti - idamattarasūtre spaṣṭībhaviṣyati | bhāṣye - nīlajñānasantatāviti, anuvartamānāyāmiti śeṣaḥ, | na kevalaṃ dharmamātrasyeti - idamupalakṣaṇam, parovartigatanīlādi-saṃkramaṇe tadgatabāhratvajaḍatvādīnāṃ saṃkramaprasaṃgaḥ, na ceṣṭāpattiḥ, tathā sati sphaṭike lauhityasaṃkāttau tadvirādhinaḥ śauklayasyāna-

2.2.27

वभासवत् बाह्रार्थत्वजडत्वादिसंक्रान्तौ तसद्वरुद्वज्ञानत्वान्तरत्वादेरनुपम्भप्रसंगादित्यपि दृष्टव्यम् ।। इति समुदायधिकरणम् ।। 3 ।। चरमज्ञानं विजातीयोत्पादनशक्तमित्यर्ध इति शक्तेः कार्येण कारणेऽनुमेयत्वादितिभावः । न च कपालाकारज्ञानस्य घटाकार-

vabhāsavat bāhrārthatvajaḍatvādisaṃkrāntau tasadvarudvajñānatvāntaratvāderanupambhaprasaṃgādityapi dṛṣṭavyam || iti samudāyadhikaraṇam || 3 || caramajñānaṃ vijātīyotpādanaśaktamityardha iti śakteḥ kāryeṇa kāraṇe'numeyatvāditibhāvaḥ | na ca kapālākārajñānasya ghaṭākāra-

2.2.30

ज्ञानप्रवाहो न वासनेति तस्य न वासनाजन्यत्वं समर्थितं स्थादिति वाच्यम् व्यवहितस्य कालान्तय्र्यकपालज्ञानप्रवाहस्य वासना-त्वासम्भवात् मनुष्यशरीरानन्तरं तिय्र्यभ्योर्नि गतस्य मनुष्यजन्मव्यवीहततिय्र्यग्योनिवासनायाः कार्यकरत्वदर्शनादिति भावः । बहिर्वदवासो भ्रमकृत इति - यथा उपरि स्थिनानां नक्षत्राणां भूमिष्ठत्वङ्गमः तद्वदिति भावः । भाष्ये - सहोपलम्भनियमाच्चेति, नीलादिकं ज्ञानाभिन्नं ज्ञानसहोपलम्भनियमत्वात्ल ज्ञनवत् द्वितीरचन्द्रवच्चेत्यनुमानमिह विवक्षितम्, तत्स्ववचनाविरुद्धम्, साहित्यस्यार्थभेदहेतुत्वादिति भाष्यं व्याचष्टे, साहित्य #ं द्वयोरेवेत्यारभ्य - असाधारणानैकान्तिकत्वमित्यन्तेन, भाष्ये तदर्थव्य-

jñānapravāho na vāsaneti tasya na vāsanājanyatvaṃ samarthitaṃ sthāditi vācyam vyavahitasya kālāntayryakapālajñānapravāhasya vāsanā-tvāsambhavāt manuṣyaśarīrānantaraṃ tiyryabhyorni gatasya manuṣyajanmavyavīhatatiyryagyonivāsanāyāḥ kāryakaratvadarśanāditi bhāvaḥ | bahirvadavāso bhramakṛta iti - yathā upari sthinānāṃ nakṣatrāṇāṃ bhūmiṣṭhatvaṅgamaḥ tadvaditi bhāvaḥ | bhāṣye - sahopalambhaniyamācceti, nīlādikaṃ jñānābhinnaṃ jñānasahopalambhaniyamatvātla jñanavat dvitīracandravaccetyanumānamiha vivakṣitam, tatsvavacanāviruddham, sāhityasyārthabhedahetutvāditi bhāṣyaṃ vyācaṣṭe, sāhitya #ṃ dvayorevetyārabhya - asādhāraṇānaikāntikatvamityantena, bhāṣye tadarthavya-

2.2.30

वहारयोग्यतैकस्वरूपस्य ज्ञानस्य तेन यः सहोपलम्भनियमः तस्मादवैलक्षण्यसाधनमिति तच्छब्दानुरोधेन यच्छब्दमध्याह्मत्य एकवाक्यतया अन्वयो वक्तव्यः ।। । ।। ।। इति उपलब्ध्यधिकरणम्

vahārayogyataikasvarūpasya jñānasya tena yaḥ sahopalambhaniyamaḥ tasmādavailakṣaṇyasādhanamiti tacchabdānurodhena yacchabdamadhyāhmatya ekavākyatayā anvayo vaktavyaḥ || | || || iti upalabdhyadhikaraṇam

2.2.30

अन्यथा वेति पक्षस्य भाष्ये दूषराभावामाशङ्कयाह - उभयात्मकत्वेचेति । पराभ्युपगमप्रकारेणेति - सिद्धान्त्यभ्युपगतप्रकारेणे-त्यर्थः । ननु "नेष्टं तदपि धीराणां विज्ञानं पारमार्थिकम् । एकानेकस्वमावेन वियोगाद्वियदव्जवत् । न सन्नासन्नसदसन्नचाप्य-नुभयात्मकम् । चतुष्कोटिविर्निमुक्तं तत्वं माध्यमिका विदुः । इति चतुप्कोटिविर्निमुक्तस्यैवोक्तेः कथं सत्वासत्वयोः एवं तावदित्याशङ्कय चतुष्कोरितिर्निमुक्तत्वमपि सदात्मना असदात्मना सदसद्विलक्षणात्मना च असत्वमिति असत्वकोटावेव

anyathā veti pakṣasya bhāṣye dūṣarābhāvāmāśaṅkayāha - ubhayātmakatveceti | parābhyupagamaprakāreṇeti - siddhāntyabhyupagataprakāreṇe-tyarthaḥ | nanu "neṣṭaṃ tadapi dhīrāṇāṃ vijñānaṃ pāramārthikam | ekānekasvamāvena viyogādviyadavjavat | na sannāsannasadasannacāpya-nubhayātmakam | catuṣkoṭivirnimuktaṃ tatvaṃ mādhyamikā viduḥ | iti catupkoṭivirnimuktasyaivokteḥ kathaṃ satvāsatvayoḥ evaṃ tāvadityāśaṅkaya catuṣkoritirnimuktatvamapi sadātmanā asadātmanā sadasadvilakṣaṇātmanā ca asatvamiti asatvakoṭāveva

2.2.30

पर्यवस्यतीत्यभिप्रायेण आह - न हि शून्यवादिन इति । उभयात्मकत्वे च अवस्थान्तरापत्तिरेव उक्ता स्यादिति अमुमर्थं सिंहा-वलोकितकेनोपपादयति । घटस्स्वापेक्षयेत्यादिना- अणुहेतुको भूतभौतिकसंहतिरूप इति -अणुहेतुको भूतभौतिकसंगो बाह्रः, चित्तच्चैत्तात्मा आन्तरः पञ्चस्कन्धारम्भः पञ्चस्कन्धीरूपश्च समुदायो बाह्र उभयहेतुकः समुदाय इति परैरपरैश्चोक्तमित्यर्थः । ज्ञानमिथ्यात्वार्थसत्यत्वयोरन्यतरप्रसंगादिति - उभो रैक्यज्ञानस्य सत्यत्वेऽर्थस्यापि सत्यत्वं स्यात्, अर्थस्य मिथ्यात्वे ज्ञानस्यापि

paryavasyatītyabhiprāyeṇa āha - na hi śūnyavādina iti | ubhayātmakatve ca avasthāntarāpattireva uktā syāditi amumarthaṃ siṃhā-valokitakenopapādayati | ghaṭassvāpekṣayetyādinā- aṇuhetuko bhūtabhautikasaṃhatirūpa iti -aṇuhetuko bhūtabhautikasaṃgo bāhraḥ, cittaccaittātmā āntaraḥ pañcaskandhārambhaḥ pañcaskandhīrūpaśca samudāyo bāhra ubhayahetukaḥ samudāya iti parairaparaiścoktamityarthaḥ | jñānamithyātvārthasatyatvayoranyataraprasaṃgāditi - ubho raikyajñānasya satyatve'rthasyāpi satyatvaṃ syāt, arthasya mithyātve jñānasyāpi

2.2.31

मिथ्यात्वं स्यादित्यर्थः । यद्वाऽर्थेनाश्रेयणेनेति - यद्यपि शाघ्कयभाष्ये नेयं व्याख्यास्पष्टं प्रतीयते; अर्थानुपलब्धिपरतयैव

mithyātvaṃ syādityarthaḥ | yadvā'rthenāśreyaṇeneti - yadyapi śāghkayabhāṣye neyaṃ vyākhyāspaṣṭaṃ pratīyate; arthānupalabdhiparatayaiva

2.2.31

व्याख्यातत्वात् । वासनानुपलब्धिपरतया व्याख्यानादर्शनात्, तथाऽप्यभिप्रेतत्वसम्भवाद्वाएवनुक्तमिति दृष्टव्यम् । अन्ये त्वित्यादि - शून्यवादिनिरासपरतया व्याख्यातसिति; "नाभाव उपलब्धेः' "वैधम्र्याच्च न स्वप्नादिवत्' इति सूत्रद्वयं सिद्धान्त इव तन्मतेऽपि योगाचारमतनिराकरणपरत्वात् नोद्भावितमिति दृष्टव्यम् । अर्थसद्भावप्रतिधेधरूपेण वैषम्यस्येति - ज्ञानास्तित्वं वैभाषिकसौत्रास्तिकयोगाचाराणां त्रयाणामपि सामानम्, तत्र चाद्ययोरर्थस #ूद्भावप्रतिषधवादि निराकरणमिष्ट -मिति भावः । नापि स्वयमसदिति - असतः पदार्थात् उतपत्तिर्नास्ति, असतः पदार्थस्योत्पत्तिर्नास्तीति प्रतिज्ञाद्वयं सूत्रे विवक्षितमिति भावः ।। ।। इति सर्वथानुपपत्त्यधिकरणम्

vyākhyātatvāt | vāsanānupalabdhiparatayā vyākhyānādarśanāt, tathā'pyabhipretatvasambhavādvāevanuktamiti dṛṣṭavyam | anye tvityādi - śūnyavādinirāsaparatayā vyākhyātasiti; "nābhāva upalabdheḥ' "vaidhamryācca na svapnādivat' iti sūtradvayaṃ siddhānta iva tanmate'pi yogācāramatanirākaraṇaparatvāt nodbhāvitamiti dṛṣṭavyam | arthasadbhāvapratidhedharūpeṇa vaiṣamyasyeti - jñānāstitvaṃ vaibhāṣikasautrāstikayogācārāṇāṃ trayāṇāmapi sāmānam, tatra cādyayorarthasa #ूdbhāvapratiṣadhavādi nirākaraṇamiṣṭa -miti bhāvaḥ | nāpi svayamasaditi - asataḥ padārthāt utapattirnāsti, asataḥ padārthasyotpattirnāstīti pratijñādvayaṃ sūtre vivakṣitamiti bhāvaḥ || || iti sarvathānupapattyadhikaraṇam

2.2.31

भाष्ये - पञ्चास्तिकाया इति चेति, अस्तीति कायन्ते शब्द्यन्त इत्यस्तिकायव्युत्पत्तेरिति भावः । भाष्ये - आकाशस्तिकाय इति, आकाशास्तिकायमपि द्वेधा वर्णयन्ति, लोकाकाश आलोकाकाए इति, उपय्र्युपरि स्थितानाम् आलोकानामन्तर्वत्र्ती लोकाकाशः, तेषानुपरि मोक्षस्यानमालोकाकाशः तत्र न लोकाः सन्ति उक्तञ्च "गत्वा निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः । अद्यापि न निवर्तन्ते त्वालोकाकाशमार्गगाः' ।। भाष्ये - मोक्षोपायश्च गृह्म#ीत इति, यद्यपि सम्वरशब्देनैव मोक्षसाधनमप्युक्तमेव, आस्त्रवो भवहेतुस्स्यात् सम्वरो मोक्षकारणमिति तथापि सम्वरशब्दविवक्षितमोक्षकारणविशेषातिरिक्तस्योपायस्याऽपि संग्रहार्थमिदमुक्तमिति दृष्टव्यम् । भाष्ये - भोगोपकरण-मिन्द्रियादिकमिति "आस्त्रवः कर्मणा बन्धः निर्जरस्तद्विमोचन"मिति जिनदत्तवचनं मतान्तराभिप्रायेणेति दृष्टव्यम् । भाष्ये - घातिकर्मचतुष्टयमघातिकमचतुष्टयञ्चेति, ज्ञानावरणीयं दर्शनावरणीयं मोहनीयम् आन्तरायकं चत्वारिघातिकर्माणि, वेदनीयं नामिकंगोत्रिकम् आयुष्कञ्चेति चत्वार्यघातिकर्माणि, तत्र सम्यग्ज्ञानं न मोक्षसाधनं नहि ज्ञानाद्वस्तुसिध्धिः, अतिप्रसंगादिति विपर्ययो ज्ञानावरणीयं कर्मोच्यते, आहितदर्शनाभ्यासान्न मोक्ष इति ज्ञानं दर्शनावरणीयम्, बहुषु विप्रतिषिद्धेषु तीर्णकरैरुपदर्शितेषु मोक्षमार्गेषु विशेषानवधारणीयम् बहुषु विप्रतिषिद्धेषु तीर्थकरैरूप- दर्शितेषु मोक्षमार्गेषु विशेषानवधारणीयम् मोहनीयं कर्म, मोक्षमार्गप्रवृत्तानां विघ्नकरं विज्ञानमान्तरायिकं कर्म, "तानीमानि श्रेयोहन्तृत्वात् घातिकर्माणि उच्यन्ते, शुक्रशोणितव्यतिकरे जाते मिलितं तदुभयस्वरूपं आयुः काय इति कथयति इत्युत्पा-

bhāṣye - pañcāstikāyā iti ceti, astīti kāyante śabdyanta ityastikāyavyutpatteriti bhāvaḥ | bhāṣye - ākāśastikāya iti, ākāśāstikāyamapi dvedhā varṇayanti, lokākāśa ālokākāe iti, upayryupari sthitānām ālokānāmantarvatrtī lokākāśaḥ, teṣānupari mokṣasyānamālokākāśaḥ tatra na lokāḥ santi uktañca "gatvā nivartante candrasūryādayo grahāḥ | adyāpi na nivartante tvālokākāśamārgagāḥ' || bhāṣye - mokṣopāyaśca gṛhma#ीta iti, yadyapi samvaraśabdenaiva mokṣasādhanamapyuktameva, āstravo bhavahetussyāt samvaro mokṣakāraṇamiti tathāpi samvaraśabdavivakṣitamokṣakāraṇaviśeṣātiriktasyopāyasyā'pi saṃgrahārthamidamuktamiti dṛṣṭavyam | bhāṣye - bhogopakaraṇa-mindriyādikamiti "āstravaḥ karmaṇā bandhaḥ nirjarastadvimocana"miti jinadattavacanaṃ matāntarābhiprāyeṇeti dṛṣṭavyam | bhāṣye - ghātikarmacatuṣṭayamaghātikamacatuṣṭayañceti, jñānāvaraṇīyaṃ darśanāvaraṇīyaṃ mohanīyam āntarāyakaṃ catvārighātikarmāṇi, vedanīyaṃ nāmikaṃgotrikam āyuṣkañceti catvāryaghātikarmāṇi, tatra samyagjñānaṃ na mokṣasādhanaṃ nahi jñānādvastusidhdhiḥ, atiprasaṃgāditi viparyayo jñānāvaraṇīyaṃ karmocyate, āhitadarśanābhyāsānna mokṣa iti jñānaṃ darśanāvaraṇīyam, bahuṣu vipratiṣiddheṣu tīrṇakarairupadarśiteṣu mokṣamārgeṣu viśeṣānavadhāraṇīyam bahuṣu vipratiṣiddheṣu tīrthakarairūpa- darśiteṣu mokṣamārgeṣu viśeṣānavadhāraṇīyam mohanīyaṃ karma, mokṣamārgapravṛttānāṃ vighnakaraṃ vijñānamāntarāyikaṃ karma, "tānīmāni śreyohantṛtvāt ghātikarmāṇi ucyante, śukraśoṇitavyatikare jāte militaṃ tadubhayasvarūpaṃ āyuḥ kāya iti kathayati ityutpā-

2.2.31

दनद्वारेणेत्यायुष्कम्, तस्य देहाकारेण परिणामशक्तिर्गोत्रिकम्, शक्तौ सिद्धायां तस्मिन् बीजे कलिलबुद्बुदात्मतारम्भक-क्रियाविशेषो नामिकम्, धत्र्रीवबीजस्य तेजः पाकवदीषिद्धनीभावशरीराकारपरिणामहेतुर्वेदनीयमिति चत्वाथ्र्यपि श्रेयो हन्तृत्वाभावात् अघातीनीति तेषां प्रक्रिया, भाष्ये - तप इति, तप्तशीलारोहणादिकमित्यर्थः । भाष्ये - सम्वरो नामेति, सम्वृणोति इन्द्रियप्रवृत्तिमिति व्यत्पत्त्या गुप्तिसमित्यादिकं मोक्षसाषनं सम्वर इत्युच्यते, कायवाकानोनिग्रहो गुप्तिरिति जैनानां परिभाषा, भूमिगतं जन्तुर्हिसापरिहाराय प्रहते मार्गे सम्यगादित्यरश्मिप्रकाशिते निरीक्ष्य सञ्चरणम्, मितभाषणम्, नियताहारनिषेवणमित्यादिकं समितिरिति परिभाष्यते । भाष्ये - आत्मस्वरूपाविर्भाव इति निवृतसमस्त-क्लेण्स्य लोकाकाशा-वस्थानं मोक्षमित्येके, पञ्चरमुक्तशुकस्येव जलनिमज्ज्नप्रक्षीणपङ्कलेपः शुष्कालाबुफलस्येव धर्माधर्मास्तिकायबद्धविनिर्मुक्तस्य सततोध्वैगमना मोक्ष इति केचिदाचक्षते। भाष्ये - स्यादस्तीति, स्याच्छब्दो तिङन्त-प्रतिरूपको नैकान्त्यद्योतकः सत्त्वासत्त्व-सदसद्विलक्षणत्वरूपाश्चत्वारः पक्षाः, तत्र च सदसद्विलक्षणत्वसत्वासत्व-सदसत्वमेलनैः अयः पक्षाः इत्येव सप्तपक्षवादिभिः उत्प्रेक्षितुं शक्याः, ते सर्वेऽपि पक्षाः जैनैः स्वाङ्गीकृतसर्वपदार्थेषु हीषदीषदङ्गीक्रियन्ते । पय्र्यायोऽवस्थेति - तन्मते पर्याण्शब्दस्य अवस्थासु परिभाषितत्वादिति भावः । द्रव्यस्य सत्वादिकमुपपन्नमित्यर्थ इति - भास्करादिमत इव जात्यात्मना एकत्वं व्यक्तयात्मनाऽनैकत्वमित्याद्यविरोध-निर्वाहकाकारान्तरमनपेक्षितमितिभावः, ननु सत्वासत्वादिसमावेषस्य आकारभेदेनैव परेण उपन्यस्ततया सर्वस्यैव सत्वासत्वसमावेषस्यानुक्तेः कथं तत्प्रतिषेध इत्याशङ्कयाह - सत्वासत्वविरोधो नाकारभेदेनेति । भाष्ये - तदानीमेव नैतद्विपरीतेति, ननुएकस्मिन्नपि देशकालाद्युपाधिभेदेन यथा सत्वासत्वादिविरुद्धधर्मसमावेशः, तथा

danadvāreṇetyāyuṣkam, tasya dehākāreṇa pariṇāmaśaktirgotrikam, śaktau siddhāyāṃ tasmin bīje kalilabudbudātmatārambhaka-kriyāviśeṣo nāmikam, dhatrrīvabījasya tejaḥ pākavadīṣiddhanībhāvaśarīrākārapariṇāmaheturvedanīyamiti catvāthryapi śreyo hantṛtvābhāvāt aghātīnīti teṣāṃ prakriyā, bhāṣye - tapa iti, taptaśīlārohaṇādikamityarthaḥ | bhāṣye - samvaro nāmeti, samvṛṇoti indriyapravṛttimiti vyatpattyā guptisamityādikaṃ mokṣasāṣanaṃ samvara ityucyate, kāyavākānonigraho guptiriti jainānāṃ paribhāṣā, bhūmigataṃ janturhisāparihārāya prahate mārge samyagādityaraśmiprakāśite nirīkṣya sañcaraṇam, mitabhāṣaṇam, niyatāhāraniṣevaṇamityādikaṃ samitiriti paribhāṣyate | bhāṣye - ātmasvarūpāvirbhāva iti nivṛtasamasta-kleṇsya lokākāśā-vasthānaṃ mokṣamityeke, pañcaramuktaśukasyeva jalanimajjnaprakṣīṇapaṅkalepaḥ śuṣkālābuphalasyeva dharmādharmāstikāyabaddhavinirmuktasya satatodhvaigamanā mokṣa iti kecidācakṣate| bhāṣye - syādastīti, syācchabdo tiṅanta-pratirūpako naikāntyadyotakaḥ sattvāsattva-sadasadvilakṣaṇatvarūpāścatvāraḥ pakṣāḥ, tatra ca sadasadvilakṣaṇatvasatvāsatva-sadasatvamelanaiḥ ayaḥ pakṣāḥ ityeva saptapakṣavādibhiḥ utprekṣituṃ śakyāḥ, te sarve'pi pakṣāḥ jainaiḥ svāṅgīkṛtasarvapadārtheṣu hīṣadīṣadaṅgīkriyante | payryāyo'vastheti - tanmate paryāṇśabdasya avasthāsu paribhāṣitatvāditi bhāvaḥ | dravyasya satvādikamupapannamityartha iti - bhāskarādimata iva jātyātmanā ekatvaṃ vyaktayātmanā'naikatvamityādyavirodha-nirvāhakākārāntaramanapekṣitamitibhāvaḥ, nanu satvāsatvādisamāveṣasya ākārabhedenaiva pareṇa upanyastatayā sarvasyaiva satvāsatvasamāveṣasyānukteḥ kathaṃ tatpratiṣedha ityāśaṅkayāha - satvāsatvavirodho nākārabhedeneti | bhāṣye - tadānīmeva naitadviparīteti, nanuekasminnapi deśakālādyupādhibhedena yathā satvāsatvādiviruddhadharmasamāveśaḥ, tathā

2.2.33

उपाधिभेदं विनाष्यस्तु, तत्र लोकसिद्धानि प्रमाणानि सन्तीति चेदिहापि सन्त्येव प्रपञ्चसत्वासत्वादिकं व्यवस्थापयत् तैस्तैर्वादिभिरुपपादितानि तानि तानि प्रमाणानि, अत एवोक्तम् - स्याद्वादमञ्जर्याम्, "अन्योन्यपक्षप्रतिपक्षभेदात् यथा परे मत्सरिणः प्रथानाः । न यानशेषा न विशेषमिच्छन् न पक्षपातिस्समयस्तथा ते' इति वस्तुतो देशकालाद्युपाधिभेदोऽपि सर्वत्र न सम्गवति, स देश इह नास्ति, स काल इदानीन्नास्तीत्यादिप्रतीतौ देशकालाद्युपाध्यन्तराभावात्, तत्राप्युपाध्यन्तरान्वेषे-णाऽनवस्थानात्, इतरानङ्गीकार इत्थम्, परं गुडजिह्विकान्यायेन देशकालाद्युपाधिभेदमन्तर्भाव्य सत्वासत्वप्रतीतिरुपन्यस्यते, वस्तुतो सवमृष्यमाना सा निरुषाधिक एव सत्वासत्वादिसङ्करे प्रमाणम्, अत एव स्याद्वादिनो "घटोऽस्ति घटो नास्ति पटस्सन् पटोऽसन्' इत्यादि प्रत्यक्षप्रतीतिमेव सत्वासत्वाद्यनैकान्तिके प्रमाणमुपगच्छन्ति । सर्वमनैकान्तिकं वस्तुत्वात् चित्रपट-वदित्यानुमानमपि प्रमाणयन्ति । नहि चित्रपटे नीलपीताद्यसङ्करार्थं प्रदेशभेद आश्रयितव्यः, प्रदेशभेदासङ्करार्थं उपाध्यन्त-रान्वेषणेऽनवस्थानात्, एतेन संयोगतदभावाद्यसङ्करोपि प्रत्याख्यातः, तस्मात्सर्वं वस्त्वनैकान्तिकमेवेति स्याद्वादरहस्यमिति चेत् - उच्यते, परस्परधर्मसमावेशे सर्वानुभवसिद्धस्तावदुपाधिभेदो नापह्योतुं शक्यते लोकमर्यादामनुसरता देशकालादिसत्व-निषेधेऽपि देशकालाद्युपाध्यवच्छेदोऽनुभूयत एव, इह आत्माश्रयः परस्पराश्रयोऽनवस्था वा न दोषः, यथा प्रमेयत्वाभिधेय-त्वादिप्रवऽत्तौ, यथा च बीजाङ्कुरादिकार्यकारणभावे विरुद्धर्मसमावेशे सर्वदोषाधिभेदं प्रत्याचक्षाक्षस्य चायमस्याः पुत्रोऽस्याः पतिरस्याः पिता अस्याः श्वशुर इत्यादि व्यवस्थाऽपि न सिद्धयेदिति कथं तत्र तत्र स्याद्वादिनो मातृत्वाद्युचितानं व्यवहारान् व्यवस्थयाऽनुतिष्ठेत् सर्वबहिष्कार्योऽपमनेकान्तवाद इत्यत्तं विस्तरेण, । नास्तित्वशङ्कानिरवकाशेत्यर्थ इति - ततश्च कालस्या-स्तिकायशब्दवाच्यत्वं कुतो न भवेदिति भावः ।। । ।। एवंशब्दं व्याचष्ट इति । अध्याह्मत्य व्याचष्ट इत्यर्थः । भाष्ये - हस्त्यादिशरीरेऽवस्थितस्येति, हस्त्यादिशरीरात् पिपीलिकादिशरीरं प्रविशतस्तत्रामान्तमंशं विहाय प्रवेशस्स्यादिति जीवस्य

upādhibhedaṃ vināṣyastu, tatra lokasiddhāni pramāṇāni santīti cedihāpi santyeva prapañcasatvāsatvādikaṃ vyavasthāpayat taistairvādibhirupapāditāni tāni tāni pramāṇāni, ata evoktam - syādvādamañjaryām, "anyonyapakṣapratipakṣabhedāt yathā pare matsariṇaḥ prathānāḥ | na yānaśeṣā na viśeṣamicchan na pakṣapātissamayastathā te' iti vastuto deśakālādyupādhibhedo'pi sarvatra na samgavati, sa deśa iha nāsti, sa kāla idānīnnāstītyādipratītau deśakālādyupādhyantarābhāvāt, tatrāpyupādhyantarānveṣe-ṇā'navasthānāt, itarānaṅgīkāra ittham, paraṃ guḍajihvikānyāyena deśakālādyupādhibhedamantarbhāvya satvāsatvapratītirupanyasyate, vastuto savamṛṣyamānā sā niruṣādhika eva satvāsatvādisaṅkare pramāṇam, ata eva syādvādino "ghaṭo'sti ghaṭo nāsti paṭassan paṭo'san' ityādi pratyakṣapratītimeva satvāsatvādyanaikāntike pramāṇamupagacchanti | sarvamanaikāntikaṃ vastutvāt citrapaṭa-vadityānumānamapi pramāṇayanti | nahi citrapaṭe nīlapītādyasaṅkarārthaṃ pradeśabheda āśrayitavyaḥ, pradeśabhedāsaṅkarārthaṃ upādhyanta-rānveṣaṇe'navasthānāt, etena saṃyogatadabhāvādyasaṅkaropi pratyākhyātaḥ, tasmātsarvaṃ vastvanaikāntikameveti syādvādarahasyamiti cet - ucyate, parasparadharmasamāveśe sarvānubhavasiddhastāvadupādhibhedo nāpahyotuṃ śakyate lokamaryādāmanusaratā deśakālādisatva-niṣedhe'pi deśakālādyupādhyavacchedo'nubhūyata eva, iha ātmāśrayaḥ parasparāśrayo'navasthā vā na doṣaḥ, yathā prameyatvābhidheya-tvādiprava'ttau, yathā ca bījāṅkurādikāryakāraṇabhāve viruddharmasamāveśe sarvadoṣādhibhedaṃ pratyācakṣākṣasya cāyamasyāḥ putro'syāḥ patirasyāḥ pitā asyāḥ śvaśura ityādi vyavasthā'pi na siddhayediti kathaṃ tatra tatra syādvādino mātṛtvādyucitānaṃ vyavahārān vyavasthayā'nutiṣṭhet sarvabahiṣkāryo'pamanekāntavāda ityattaṃ vistareṇa, | nāstitvaśaṅkāniravakāśetyartha iti - tataśca kālasyā-stikāyaśabdavācyatvaṃ kuto na bhavediti bhāvaḥ || | || evaṃśabdaṃ vyācaṣṭa iti | adhyāhmatya vyācaṣṭa ityarthaḥ | bhāṣye - hastyādiśarīre'vasthitasyeti, hastyādiśarīrāt pipīlikādiśarīraṃ praviśatastatrāmāntamaṃśaṃ vihāya praveśassyāditi jīvasya

2.2.34

पूर्वावस्थातो विकल्पत्वरूपमकार्त्स्न्यं प्रसज्येतेत्यर्थः । इदमुपलक्षणम्, मशकदेहात् मातङ्गदेहं प्रविशतः व्यापनसमर्थ-परिमाणं नास्तीति तत्र तस्य सर्वाङ्गीणसुखादिकं न स्यात्; किञ्च जीवस्य देहेपरिमाणत्वे योगसिद्धस्य कायव्यूहपरिग्रहे कृत्स्नदेहव्यापित्वं न सम्भवतीति तस्य अनेककायाधिष्ठानत्वं न स्यादित्यपि दृष्टव्यम् ।। । ।। अवस्थाभेदेनाविरोथवर्णन इति - अवस्थाभेदोपग-माभ्यामविरोधवर्णने प्रसक्ते विकारित्वमुपपादयन्तीति योजना, एवं हि परेषां सूत्रावतारिकाभाष्यम् । अथ पर्यायेन बृहच्छरीर-प्राप्तौ केचिज्जीवावयवा उपगच्छन्ति, तनुशरीरप्राप्तौ केचिदपगच्छन्ति इत्युच्यते, तत्राप्युच्यते न च पय्र्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः'इति । वृक्षादिगतवृद्धिक्षयादिव्यावृत्तिरिति - न ह्रत्र सूत्रे पय्र्यायशब्देन वृद्धिक्षयौ विवक्ष्येते, येनावयवोपगमापगमयोवश्यम्भावस्स्यात्, किन्तु सङ्कोचविकासावेव, जैमिनैरपि सङ्कोचविकासमात्रस्यैवाभ्युपगतत्वाति भावः । निरुपाधि-

pūrvāvasthāto vikalpatvarūpamakārtsnyaṃ prasajyetetyarthaḥ | idamupalakṣaṇam, maśakadehāt mātaṅgadehaṃ praviśataḥ vyāpanasamartha-parimāṇaṃ nāstīti tatra tasya sarvāṅgīṇasukhādikaṃ na syāt; kiñca jīvasya deheparimāṇatve yogasiddhasya kāyavyūhaparigrahe kṛtsnadehavyāpitvaṃ na sambhavatīti tasya anekakāyādhiṣṭhānatvaṃ na syādityapi dṛṣṭavyam || | || avasthābhedenāvirothavarṇana iti - avasthābhedopaga-mābhyāmavirodhavarṇane prasakte vikāritvamupapādayantīti yojanā, evaṃ hi pareṣāṃ sūtrāvatārikābhāṣyam | atha paryāyena bṛhaccharīra-prāptau kecijjīvāvayavā upagacchanti, tanuśarīraprāptau kecidapagacchanti ityucyate, tatrāpyucyate na ca payryāyādapyavirodho vikārādibhyaḥ'iti | vṛkṣādigatavṛddhikṣayādivyāvṛttiriti - na hratra sūtre payryāyaśabdena vṛddhikṣayau vivakṣyete, yenāvayavopagamāpagamayovaśyambhāvassyāt, kintu saṅkocavikāsāveva, jaiminairapi saṅkocavikāsamātrasyaivābhyupagatatvāti bhāvaḥ | nirupādhi-

2.2.34

कधर्मत्वादिति - "विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलापा #े विद्यते' इति नित्यत्वस्य शास्त्रप्रतिपन्नत्वात् "श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्' इति न्यायात् यथाप्रमाणमभ्युपगन्तव्यत्वात्, युक्तयनुसारेण कल्पयतां तु जैनानामयं दोषो भवत्येवेति भावः । ।। । ।। अत्र परैरात्मकालगताद्यमध्यपरिमाणे नित्ये, आत्मपरिमाणत्वात्, अन्त्यपरिमाणवत्, ततश्च वयाणामपि आद्यमध्यमान्त्य-परिमाणानां नित्यत्वात् सर्वशरीरेषु तुल्यत्वं स्यात्; न तु शरीरभेदेनावयवोपचयापचयलक्षणपरिणामभेदः, अत्र पक्षे सौत्र उभयशब्द आद्यमध्यमपरिमाणपरः, परिमाणत्रयाभ्युपगमादिति एका व्याख्या, द्वितीया तु मोक्षकालगतात्मपरिमाणस्य नित्यत्वात्, तस्य च भूत्वाभावित्वानुपपत्तेः, प्रागपि तदस्तीति तद्विरुद्धपरिमाणायोगात्, आद्यं मध्यमञ्च परिमाणं तदेवेति आद्यमध्यमकालयोरपि एकपरिमाण एव जीवः स्यात्, न च शरीरभेदेन परिमाणभेदस्स्यात्, अत्र च पक्षे सौत्र उभयशब्द आद्यमध्यमावस्थापरः, न तु पूर्वपक्षवत् आद्यमध्यसपरिमाणपरः, परिमाणभेदाभावात् - सति व्याख्याद्वयं कृतम् । तदेतदनुवदति । अन्त्यावस्थितेश्चान्त्यपरिमाणस्य नित्यत्व इत्यादिना - अत्र चाऽन्त्यपरिमाणस्य नित्यत्वे आत्म -परिमाणत्वाविशेषेण आद्यमध्यमपरिमाणयोरपि नित्यत्वादविशेषः, एकशरीरपरिमाणता च स्यात्, एकशरीरत्वं नित्य-सकलपरिमाणः स्यात्, ततश्च उपचितापचितशरीरप्राप्तिर्न स्यादिति परे, अन्त्यपरिमाणस्य नित्यत्वे तस्याभूत्वाभावि-त्वानुपपत्तेः प्रागापि तदस्तीति तद्विरुद्धपरिमाणाविरोधायोगाध् आद्यं मध्ममञ्च परिमाणं तदेवेति उभयोराद्यमध्यमावस्थयोः

kadharmatvāditi - "vijñāturvijñāterviparilāpā #े vidyate' iti nityatvasya śāstrapratipannatvāt "śrutestu śabdamūlatvāt' iti nyāyāt yathāpramāṇamabhyupagantavyatvāt, yuktayanusāreṇa kalpayatāṃ tu jainānāmayaṃ doṣo bhavatyeveti bhāvaḥ | || | || atra parairātmakālagatādyamadhyaparimāṇe nitye, ātmaparimāṇatvāt, antyaparimāṇavat, tataśca vayāṇāmapi ādyamadhyamāntya-parimāṇānāṃ nityatvāt sarvaśarīreṣu tulyatvaṃ syāt; na tu śarīrabhedenāvayavopacayāpacayalakṣaṇapariṇāmabhedaḥ, atra pakṣe sautra ubhayaśabda ādyamadhyamaparimāṇaparaḥ, parimāṇatrayābhyupagamāditi ekā vyākhyā, dvitīyā tu mokṣakālagatātmaparimāṇasya nityatvāt, tasya ca bhūtvābhāvitvānupapatteḥ, prāgapi tadastīti tadviruddhaparimāṇāyogāt, ādyaṃ madhyamañca parimāṇaṃ tadeveti ādyamadhyamakālayorapi ekaparimāṇa eva jīvaḥ syāt, na ca śarīrabhedena parimāṇabhedassyāt, atra ca pakṣe sautra ubhayaśabda ādyamadhyamāvasthāparaḥ, na tu pūrvapakṣavat ādyamadhyasaparimāṇaparaḥ, parimāṇabhedābhāvāt - sati vyākhyādvayaṃ kṛtam | tadetadanuvadati | antyāvasthiteścāntyaparimāṇasya nityatva ityādinā - atra cā'ntyaparimāṇasya nityatve ātma -parimāṇatvāviśeṣeṇa ādyamadhyamaparimāṇayorapi nityatvādaviśeṣaḥ, ekaśarīraparimāṇatā ca syāt, ekaśarīratvaṃ nitya-sakalaparimāṇaḥ syāt, tataśca upacitāpacitaśarīraprāptirna syāditi pare, antyaparimāṇasya nityatve tasyābhūtvābhāvi-tvānupapatteḥ prāgāpi tadastīti tadviruddhaparimāṇāvirodhāyogādh ādyaṃ madhmamañca parimāṇaṃ tadeveti ubhayorādyamadhyamāvasthayoḥ

2.2.35

अन्त्यपरिमाणस्य नित्यत्वादविशेषः सर्वदाऽणुत्वमेकरूपं महत्वं स्यादिति, ते चापरे च योजनान्तरमाहुरिति पाठः समी चीनः, एवं विविच्यकल्पतरुणा व्याख्यातत्वात्, अर्थौचित्याच्चेति वदन्ति । भेदाभेद इति नाममा#ि#ं कृतं स्यादिति - अत्र क्रमो विवक्षितः, अभेदो भेद इति च नाममात्रं कृतं स्यादित्यर्थः । बहुप्रतियोगिकमिति - घटत्वं बहुसाधारणमित्युक्ते बहुत्वस्य भेदगर्भत्वात् साधारण्यं भेदसहमिति भावः । साधारणाकारस्य भेदसहत्वमुपपादयति । विरोधिधर्मानाश्रयत इति - अभेदस्य स्वाभावरूपत्वादिति । यदा न भिनत्ति तर्हि भेदाभावरूपस्याऽभेदस्य सत्वात् भेदात्मा घटादिरेव न स्यादित्यर्थः । विवसनादिति - जैनादेरित्यर्थः । पय्र्यायानपेक्षमाणस्येति - अविरोधनिर्वाहकान्तरनिरपेक्षमेव स ब्राूते, वयन्तु तत्सापेक्षमेव ब्राूम इति चेदित्यर्थः । भिन्नाभिन्नत्वाभ्युपगमादिति - यादवभास्कराभ्यामिति शेषः । ननु अवस्थातद्वतोरवस्थान्तरकल्पकाभावादेव तन्निरपेक्षमेवावस्थातद्रतोर्भिन्नाभिन्नत्वमभ्युपगम्यते - इत्याशङ्कयाह - यथैकस्य द्रव्यस्येत्यादिना । द्रव्यस्यावस्थान्तरसा-पेक्षत्वादिति - अवस्थावन्निरूपितयोः अवस्थावद्गतयो-र्भेदाभेदयोरवस्थायाः स्वपरनिर्वाहकतया निर्वाहकान्तरनिपेक्षत्वेऽपि अवस्तानिरूपितयोः अवस्थावद्गतयोः भेदाभेदयोः निवोहकावस्थान्तरस्यापेक्षितत्वादिति भावः । ययावस्थयेति - ययावस्थया साकमित्यर्थः । नाम्नि विवाद इति - पटत्वावस्थाया एव भिन्नाभिन्नत्वमिति परिभाषा कृता स्यादित्यर्थः । श्वश्रूभिक्षापतिक्षे-

antyaparimāṇasya nityatvādaviśeṣaḥ sarvadā'ṇutvamekarūpaṃ mahatvaṃ syāditi, te cāpare ca yojanāntaramāhuriti pāṭhaḥ samī cīnaḥ, evaṃ vivicyakalpataruṇā vyākhyātatvāt, arthaucityācceti vadanti | bhedābheda iti nāmamā#ि#ṃ kṛtaṃ syāditi - atra kramo vivakṣitaḥ, abhedo bheda iti ca nāmamātraṃ kṛtaṃ syādityarthaḥ | bahupratiyogikamiti - ghaṭatvaṃ bahusādhāraṇamityukte bahutvasya bhedagarbhatvāt sādhāraṇyaṃ bhedasahamiti bhāvaḥ | sādhāraṇākārasya bhedasahatvamupapādayati | virodhidharmānāśrayata iti - abhedasya svābhāvarūpatvāditi | yadā na bhinatti tarhi bhedābhāvarūpasyā'bhedasya satvāt bhedātmā ghaṭādireva na syādityarthaḥ | vivasanāditi - jaināderityarthaḥ | payryāyānapekṣamāṇasyeti - avirodhanirvāhakāntaranirapekṣameva sa brāूte, vayantu tatsāpekṣameva brāूma iti cedityarthaḥ | bhinnābhinnatvābhyupagamāditi - yādavabhāskarābhyāmiti śeṣaḥ | nanu avasthātadvatoravasthāntarakalpakābhāvādeva tannirapekṣamevāvasthātadratorbhinnābhinnatvamabhyupagamyate - ityāśaṅkayāha - yathaikasya dravyasyetyādinā | dravyasyāvasthāntarasā-pekṣatvāditi - avasthāvannirūpitayoḥ avasthāvadgatayo-rbhedābhedayoravasthāyāḥ svaparanirvāhakatayā nirvāhakāntaranipekṣatve'pi avastānirūpitayoḥ avasthāvadgatayoḥ bhedābhedayoḥ nivohakāvasthāntarasyāpekṣitatvāditi bhāvaḥ | yayāvasthayeti - yayāvasthayā sākamityarthaḥ | nāmni vivāda iti - paṭatvāvasthāyā eva bhinnābhinnatvamiti paribhāṣā kṛtā syādityarthaḥ | śvaśrūbhikṣāpatikṣe-

2.2.35

पायेतेति - वेदान्तिनामस्माकं सर्ववस्त्वनैकान्त्यवादो युज्यते, न तु जैनानामिति वदन् सूत्रकारः श्वश्रूभिक्षाप्रतिक्षेपं कुतो नानुसरेदित्यर्थः । त्वपक्षे दोष इत्याह - अविशेषशब्देनेति । ।। । ।। ।। इति एकस्मिन्नसम्भवाधिकरणम्

pāyeteti - vedāntināmasmākaṃ sarvavastvanaikāntyavādo yujyate, na tu jainānāmiti vadan sūtrakāraḥ śvaśrūbhikṣāpratikṣepaṃ kuto nānusaredityarthaḥ | tvapakṣe doṣa ityāha - aviśeṣaśabdeneti | || | || || iti ekasminnasambhavādhikaraṇam

2.2.36

सिद्धान्ते व्याघातमाह - मुद्रिकेतरति । बहुषु तन्त्रेष्वक्ता इति - मुद्रिकाषट्कधारणभगासनस्थात्मध्यानादिकं क्कचित्तन्त्रे निःश्रेयससाधनतयोक्तम्, तन्त्रान्तरे तद्विरुद्भसुराकुम्भस्थापनतत्स्थदेवातारचनादिकं निःश्रेयसाधनतया वर्णितम्, एवं

siddhānte vyāghātamāha - mudriketarati | bahuṣu tantreṣvaktā iti - mudrikāṣaṭkadhāraṇabhagāsanasthātmadhyānādikaṃ kkacittantre niḥśreyasasādhanatayoktam, tantrāntare tadvirudbhasurākumbhasthāpanatatsthadevātāracanādikaṃ niḥśreyasādhanatayā varṇitam, evaṃ

2.2.38

नानातनि#ोक्तानि साधनानि क्रमेण मुद्रिकाष्ट्कधारणभगासनस्थात्मध्यान - इत्यादि भाष्ये परिगणितानीत्यर्थः ।। । ।। भाष्ये - शास्त्रयोनित्योनित्वादित्यत्र दोषस्योक्तत्वादिति, तच्छरीरं नित्यत्वाविरोधाद् इश्वरासिध्धेः, नाष्यनित्यम्त तद्वयतिरिक्तस्य तद्धेतोः तदानीमसम्भवदित्यादिनोक्तत्वादित्यर्थः ।। । ।। ननु जगच्छरीरं परमात्मानमभ्युपगच्छता

nānātani#ोktāni sādhanāni krameṇa mudrikāṣṭkadhāraṇabhagāsanasthātmadhyāna - ityādi bhāṣye parigaṇitānītyarthaḥ || | || bhāṣye - śāstrayonityonitvādityatra doṣasyoktatvāditi, taccharīraṃ nityatvāvirodhād iśvarāsidhdheḥ, nāṣyanityamta tadvayatiriktasya taddhetoḥ tadānīmasambhavadityādinoktatvādityarthaḥ || | || nanu jagaccharīraṃ paramātmānamabhyupagacchatā

2.2.38

सूत्रकारेण शरीरवत्वे भोगादिप्रसङ्ग इति वक्तुं न शक्यत इत्याशङ्कयाह - अशरीरत्वाभ्युपगमेन परिहार इति । अशरीरत्वानभ्यु-पगमेनेति - शरीरत्वेऽपि तस्य उभयीलङ्गत्वप्रतिपादकशास्त्रवलात् न भोगादिप्रसंग इति भावः ।। । ।। ।। कृतकरत्वप्रसङ्ग इति ।। ततश्च नेदमधिकरणं वेदविरुद्धार्थत्वज्ञापनपरम्, अपि तु प्रतिपन्नस्य वेदाविरोधस्यपातप्रतीत्वसमर्थनपूवर्कं श्रुतिशैवागम-योरविरोधनयनपरभेवेति भावः । अविरोधे निनीषीतेऽपीति -अस्मिन्नधिकरण इति शेषः । तत्स्वारस्यभञ्जक इति -श्रुतिस्वा-रस्यभञ्जक इत्यर्थः । बाधविकल्पसमुच्चयसङ्कोचैरिति - बाधरूपैः विकल्पसमुच्चयसङ्कोचैरित्यर्थः विकल्पो हि पाक्षिकवाधः, समुच्चयश्श्रुतनैरपेक्ष्यबाधः, सङ्कोचस्तु एकदेशबाधः, सर्वात्मना श्रुतिबाधे विवक्षितेऽविरोधनयनासम्भवादिति दृष्टव्यम् । श्रेद्धकल्पस्थमांसविधानेनेति - श्राद्धकल्पस्थगवालम्भविधानेनेत्यर्थः, मांसविधानमात्रस्य " न हिंस्या'दिति निषेधविरो-धाभावात् सङ्कोचकत्वाभावात्, पत्रीसंयाजेषु "ज्याधिन्या पत्रीस्संयाजयन्ती'ति पत्नीसंयाजार्थतया विहिताया आलम्भमन्तरेण क्रियादिनां स्वतस्सिद्धज्याधिन्या एवाग्रहणस्य "ज्याधिनी चैकदेशत्वा'दिति तात्र्तीयाधिकरणसिद्धतया तद्वदेव

sūtrakāreṇa śarīravatve bhogādiprasaṅga iti vaktuṃ na śakyata ityāśaṅkayāha - aśarīratvābhyupagamena parihāra iti | aśarīratvānabhyu-pagameneti - śarīratve'pi tasya ubhayīlaṅgatvapratipādakaśāstravalāt na bhogādiprasaṃga iti bhāvaḥ || | || || kṛtakaratvaprasaṅga iti || tataśca nedamadhikaraṇaṃ vedaviruddhārthatvajñāpanaparam, api tu pratipannasya vedāvirodhasyapātapratītvasamarthanapūvarkaṃ śrutiśaivāgama-yoravirodhanayanaparabheveti bhāvaḥ | avirodhe ninīṣīte'pīti -asminnadhikaraṇa iti śeṣaḥ | tatsvārasyabhañjaka iti -śrutisvā-rasyabhañjaka ityarthaḥ | bādhavikalpasamuccayasaṅkocairiti - bādharūpaiḥ vikalpasamuccayasaṅkocairityarthaḥ vikalpo hi pākṣikavādhaḥ, samuccayaśśrutanairapekṣyabādhaḥ, saṅkocastu ekadeśabādhaḥ, sarvātmanā śrutibādhe vivakṣite'virodhanayanāsambhavāditi dṛṣṭavyam | średdhakalpasthamāṃsavidhāneneti - śrāddhakalpasthagavālambhavidhānenetyarthaḥ, māṃsavidhānamātrasya " na hiṃsyā'diti niṣedhaviro-dhābhāvāt saṅkocakatvābhāvāt, patrīsaṃyājeṣu "jyādhinyā patrīssaṃyājayantī'ti patnīsaṃyājārthatayā vihitāyā ālambhamantareṇa kriyādināṃ svatassiddhajyādhinyā evāgrahaṇasya "jyādhinī caikadeśatvā'diti tātrtīyādhikaraṇasiddhatayā tadvadeva

2.2.38

मत्स्यहरिणरुरुशशकूर्मवराहमेषमांसैः सम्वत्सराणि वाध्र्रीणसेन कालसाकछागलोहखङ्गमांसैर्मधुमिश्रैश्चानन्त्यमिति विहित-मांसस्यान्यथाप्युपपत्तेरिति दृष्टव्यम् युगान्तरेऽनुष्ठानमस्तीत्यस्वरसादाह - यद्वा वह्वर्थविरोध इति । आचान्तेन कतव्र्यं दक्षिणा-चारेण कर्तव्यमित्यादिस्मृतीनां वेदं कृत्वा पेदिरिति कमप्रतिपादकश्रुतिसङ्कोचकत्वस्य शिष्टाकोपाधिकरण सिद्धत्वादिति भावः । तत्वविरोधश्च दुष्परिहर इति - ननु श्रीपाञ्चरात्रेऽपि यन्त्रविशेषादिषु लक्ष्मीसुदर्शनादीन् प्रति वासुदेरङ्गत्वप्रतिपादकवनेऽपि कथञ्चिदविरोधसमर्थनेन यथे तत्प्रामाण्यनिर्वाहः, न तु तत्वविपर्यासप्रतिपादनेन अप्रामाण्यमङ्गीक्रियते, एवंपाशुपतागमेऽपि चेन्न, श्रीपाचरात्रशास्त्रस्य आपादचूडं नारायणप्रतिपादकस्य मध्ये तद्विपर्यासप्रतिपादकत्वेनावभासमानस्य द्वित्रिवाक्ये-ष्वेकस्यान्यथानयनं युक्तम्, पाशुपतागस्य तु आपादतूडं विपर्यासप्रतिपादकस्य मोहनार्थत्वेन पुराणसिद्धस्य आन्यपर्यकथनं न पण्डितह्मदये पुण्डतरकमधिरोहतीति भावः । शेषा वैडालिका भवन्निति - महापराधानां वाभ्रव्यशाण्डिल्यव्यतिरिक्तानां

matsyahariṇaruruśaśakūrmavarāhameṣamāṃsaiḥ samvatsarāṇi vādhrrīṇasena kālasākachāgalohakhaṅgamāṃsairmadhumiśraiścānantyamiti vihita-māṃsasyānyathāpyupapatteriti dṛṣṭavyam yugāntare'nuṣṭhānamastītyasvarasādāha - yadvā vahvarthavirodha iti | ācāntena katavryaṃ dakṣiṇā-cāreṇa kartavyamityādismṛtīnāṃ vedaṃ kṛtvā pediriti kamapratipādakaśrutisaṅkocakatvasya śiṣṭākopādhikaraṇa siddhatvāditi bhāvaḥ | tatvavirodhaśca duṣparihara iti - nanu śrīpāñcarātre'pi yantraviśeṣādiṣu lakṣmīsudarśanādīn prati vāsuderaṅgatvapratipādakavane'pi kathañcidavirodhasamarthanena yathe tatprāmāṇyanirvāhaḥ, na tu tatvaviparyāsapratipādanena aprāmāṇyamaṅgīkriyate, evaṃpāśupatāgame'pi cenna, śrīpācarātraśāstrasya āpādacūḍaṃ nārāyaṇapratipādakasya madhye tadviparyāsapratipādakatvenāvabhāsamānasya dvitrivākye-ṣvekasyānyathānayanaṃ yuktam, pāśupatāgasya tu āpādatūḍaṃ viparyāsapratipādakasya mohanārthatvena purāṇasiddhasya ānyaparyakathanaṃ na paṇḍitahmadaye puṇḍatarakamadhirohatīti bhāvaḥ | śeṣā vaiḍālikā bhavanniti - mahāparādhānāṃ vābhravyaśāṇḍilyavyatiriktānāṃ

2.2.38

वैदिकनिश्वाससंहितानुप्रवेशाभावात् वैडालिकत्वं प्राप्तमित्यर्थः, "यस्य धर्मध्वजो नित्यं सुरध्वज इवोच्छ्रितः । चरितानि च

vaidikaniśvāsasaṃhitānupraveśābhāvāt vaiḍālikatvaṃ prāptamityarthaḥ, "yasya dharmadhvajo nityaṃ suradhvaja ivocchritaḥ | caritāni ca

2.2.38

पापानि वैडालन्नाम तद्व्रतम्' ।। इति हि स्मर्यते । तृतीयार्थे षष्ठीति - "कृत्यानां कक्र्षरि च" इति कर्तरि षष्ठीत्यर्थः । अर्ह-द्बुद्धाधिकृतस्य अशास्त्रीयस्य कथं यजनरूपत्वमित्याङ्कयाह - यजनरूपतोक्तिरिति । तदभिप्रायेणेति - बुध्धार्हतभीष्माद्यभि-

pāpāni vaiḍālannāma tadvratam' || iti hi smaryate | tṛtīyārthe ṣaṣṭhīti - "kṛtyānāṃ kakrṣari ca" iti kartari ṣaṣṭhītyarthaḥ | arha-dbuddhādhikṛtasya aśāstrīyasya kathaṃ yajanarūpatvamityāṅkayāha - yajanarūpatoktiriti | tadabhiprāyeṇeti - budhdhārhatabhīṣmādyabhi-

2.2.38

प्रायेणेत्यर्थः । ननु "अहं तमोतिरिक्तैर्यष्टव्य" इति भगवद्वाक्ये कथं भगवतो यष्टव्यत्वमुच्यते, नहि तमोनिष्ठा भगवन्तं कथञ्चिद् यजन्ति, तेषां रुद्रमात्रयाजकत्वादित्याशङ्कयाह - अहमिष्टव्य इत्युक्तिरिति । नतु तदभिप्रायेणेति - तामसजनाभिप्रायेणेत्यर्थः । मध्यमश्लोकोक्तमिति - यद्वेदबाह्रं कर्मोति श्लोकोक्तमित्यर्थः । एवमुक्तस्ततस्त;नति - एवमुक्तोऽहम्प्रकाशः कृतः स्वात्मा गोपित इति योजना । त्रयीबाह्रादिकारत्वस्य व्यस्थितत्वादिति - न चैवमथर्वशिरः पुरोक्तपशुपतिशरीरकब्राह्रविद्यानुष्ठानं वैदिकं वक्ष्य-

prāyeṇetyarthaḥ | nanu "ahaṃ tamotiriktairyaṣṭavya" iti bhagavadvākye kathaṃ bhagavato yaṣṭavyatvamucyate, nahi tamoniṣṭhā bhagavantaṃ kathañcid yajanti, teṣāṃ rudramātrayājakatvādityāśaṅkayāha - ahamiṣṭavya ityuktiriti | natu tadabhiprāyeṇeti - tāmasajanābhiprāyeṇetyarthaḥ | madhyamaślokoktamiti - yadvedabāhraṃ karmoti ślokoktamityarthaḥ | evamuktastatasta;nati - evamukto'hamprakāśaḥ kṛtaḥ svātmā gopita iti yojanā | trayībāhrādikāratvasya vyasthitatvāditi - na caivamatharvaśiraḥ puroktapaśupatiśarīrakabrāhravidyānuṣṭhānaṃ vaidikaṃ vakṣya-

2.2.38

माणं त्रयीबाह्रपाशुपतानां कथमुपपद्यत इति वाच्यम्, तस्यापि वैदिकतान्त्रिकत्वेन शुद्धवैदिकत्वाभावात्, तत्राधिकारो- पपत्तिरिति दृष्टव्यम् । साक्षादेव वैदिककर्मान्वय इति - शुद्धवैदिकधर्मान्वय इत्यर्थः । अव्यवधानेन श्रुतिसिद्धभगवदपासनार्हा अपीति - अव्यवधानेन श्रुतिसिद्धभगदुपसनाति दहरोपासनादीनि तत्र जीवान्तरस्य व्यवधानाभावात् तदनर्हा अपीत्यर्थः,

māṇaṃ trayībāhrapāśupatānāṃ kathamupapadyata iti vācyam, tasyāpi vaidikatāntrikatvena śuddhavaidikatvābhāvāt, tatrādhikāro- papattiriti dṛṣṭavyam | sākṣādeva vaidikakarmānvaya iti - śuddhavaidikadharmānvaya ityarthaḥ | avyavadhānena śrutisiddhabhagavadapāsanārhā apīti - avyavadhānena śrutisiddhabhagadupasanāti daharopāsanādīni tatra jīvāntarasya vyavadhānābhāvāt tadanarhā apītyarthaḥ,

2.2.39

शास्त्रस्य प्राप्तार्थत्वबाधिताविषयत्वाभ्यामप्रामाण्यप्रसङ्गमुपपादयति । अनुमानेनेत्यादिना - प्रतिरुद्धबाधिता वा स्यादिति । प्रार्थत्वबाधितविषयत्वाभ्यां शास्त्रस्य अप्रामाण्यप्रसङ्गपरिहारार्थं शास्त्रोम्भे अनुमाननिरसनमपेक्षितमिति भावः । इह श्रुतिविरुद्धागमप्रामाण्यभङ्गार्थत्वस्य स्फुदत्वात् तन्नोपपादितमिति दृष्टव्यम् । प्रदानवदेव तदुक्तमित्यादीति - सङ्कर्षणकाण्ड-स्यापि पूर्वभागत्वादिति भावः । ततश्च शून्यवादप्रसंग इति - कदाचिदसतः सर्वदा असत्वादिति भावः । वास्तवसङ्खयेति

śāstrasya prāptārthatvabādhitāviṣayatvābhyāmaprāmāṇyaprasaṅgamupapādayati | anumānenetyādinā - pratiruddhabādhitā vā syāditi | prārthatvabādhitaviṣayatvābhyāṃ śāstrasya aprāmāṇyaprasaṅgaparihārārthaṃ śāstrombhe anumānanirasanamapekṣitamiti bhāvaḥ | iha śrutiviruddhāgamaprāmāṇyabhaṅgārthatvasya sphudatvāt tannopapāditamiti dṛṣṭavyam | pradānavadeva taduktamityādīti - saṅkarṣaṇakāṇḍa-syāpi pūrvabhāgatvāditi bhāvaḥ | tataśca śūnyavādaprasaṃga iti - kadācidasataḥ sarvadā asatvāditi bhāvaḥ | vāstavasaṅkhayeti

द्वितीयोऽध्यायः (cont. 6)

2.2.41

परमार्थसङ्खयेत्यर्थः । प्रसञ्जकविपय्र्ययेऽपीति - अनित्यत्वप्रसजकसङ्खयावत्त्वस्य विपय्र्यये सङ्खयावत्वाभावेऽपि प्रसञ्जनीयस्य अनित्यत्वरूपानिष्टधर्मस्यापेत्तेरित्यर्थः

paramārthasaṅkhayetyarthaḥ | prasañjakavipayryaye'pīti - anityatvaprasajakasaṅkhayāvattvasya vipayryaye saṅkhayāvatvābhāve'pi prasañjanīyasya anityatvarūpāniṣṭadharmasyāpetterityarthaḥ

2.2.42

विज्ञानं च तदादि चेतीति - ननु युज्यन्तां घुरित्यादिशब्दस्य नित्यपुँल्लिङ्गत्वात् कथमेतदिति चेन्नायं घुः, किन्तु "अद भक्षणे'

vijñānaṃ ca tadādi cetīti - nanu yujyantāṃ ghurityādiśabdasya nityapum̐lliṅgatvāt kathametaditi cennāyaṃ ghuḥ, kintu "ada bhakṣaṇe'

2.2.42

इत्यस्मादावश्यकार्थेणिनि प्रत्यये आदिरिरूपं सिद्धयति, तेन च निखिलजगत्संहर्तृत्वमुखेनैव कारणत्वं प्रतिपाद्यत इति द्रष्टव्यम् । परयोजनामनूद्य दूषयति । विज्ञानैश्वय्र्यादीति - ननु परव्यूहविभवभेदभिन्नमिति वक्तव्ये कथं सूक्ष्मव्यूहविभव-भिन्नमित्युच्यत इत्याशङ्कयाह - सूक्ष्मं परमित्येकार्थं पदद्वयमिति - व्यूहश्चतुव्र्यूह इति निर्देशस्य अयुक्ततां मन्वान आह - चतुव्र्यूहन्चतुर्विभाग इति । उक्तार्थे प्रमाणमाहेति - ज्ञानपूर्वेण कर्मणा अभ्यर्चितं परं ब्राहृ वासुदेवाख्यं प्राप्यमित्यस्मिन्नर्थे प्रमाणमाहेत्यर्थः - फतेषामेव जीवादिशब्दैरभिधानं विरुद्धम्' इति, ननु सङ्कर्षणप्रद्युस्नानिरुद्धशब्दैरेव जीवमनोहङ्गाराणा-मभिधानं युक्तम्, पञ्चरात्रे - सङ्गर्षणादिशब्दानां जीवादिषु परिभाषितत्वात् यत्र शास्त्रे यच्छब्दो यत्रार्थे परिभाषितः तत्र तस्य शब्दस्य स एव स्वल्वर्थो ग्राह्रः शब्दशास्त्रगतनदीवृध्द्यादिसंज्ञावत्, अत एव प्रद्युम्नसंज्ञकं मन इत्युक्तिरपि सङ्गता, इतरथा

ityasmādāvaśyakārtheṇini pratyaye ādirirūpaṃ siddhayati, tena ca nikhilajagatsaṃhartṛtvamukhenaiva kāraṇatvaṃ pratipādyata iti draṣṭavyam | parayojanāmanūdya dūṣayati | vijñānaiśvayryādīti - nanu paravyūhavibhavabhedabhinnamiti vaktavye kathaṃ sūkṣmavyūhavibhava-bhinnamityucyata ityāśaṅkayāha - sūkṣmaṃ paramityekārthaṃ padadvayamiti - vyūhaścatuvryūha iti nirdeśasya ayuktatāṃ manvāna āha - catuvryūhancaturvibhāga iti | uktārthe pramāṇamāheti - jñānapūrveṇa karmaṇā abhyarcitaṃ paraṃ brāhṛ vāsudevākhyaṃ prāpyamityasminnarthe pramāṇamāhetyarthaḥ - phateṣāmeva jīvādiśabdairabhidhānaṃ viruddham' iti, nanu saṅkarṣaṇapradyusnāniruddhaśabdaireva jīvamanohaṅgārāṇā-mabhidhānaṃ yuktam, pañcarātre - saṅgarṣaṇādiśabdānāṃ jīvādiṣu paribhāṣitatvāt yatra śāstre yacchabdo yatrārthe paribhāṣitaḥ tatra tasya śabdasya sa eva svalvartho grāhraḥ śabdaśāstragatanadīvṛdhdyādisaṃjñāvat, ata eva pradyumnasaṃjñakaṃ mana ityuktirapi saṅgatā, itarathā

2.2.42

प्रद्युम्नस्य मनोऽधिष्ठातुः प्रादुर्भावे नपुंसकलिङ्गस्वारस्याभावादिति चेन्न, अस्मिन् शास्त्रे तथा परिभाषायां प्रमाणाभावात्, सङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धानां जीवमनोहङ्काराधिष्ठातृत्वस्य वासुदेवात्सङ्कर्षणस्य सङ्कर्षणात्प्रद्युम्नस्य प्रद्युम्नादनिरुद्धस्य च प्रातुर्भावस्य तस्मिन् शास्त्रे बहुशः क्षुण्णतया जीवाद्यधिष्ठातृणां सङ्गर्षणादीनामेव ग्रहणौचित्यादिति भावः ।। । ।। यद्वा प्रतिपन्नेप्वर्थेष्विति-

pradyumnasya mano'dhiṣṭhātuḥ prādurbhāve napuṃsakaliṅgasvārasyābhāvāditi cenna, asmin śāstre tathā paribhāṣāyāṃ pramāṇābhāvāt, saṅkarṣaṇapradyumnāniruddhānāṃ jīvamanohaṅkārādhiṣṭhātṛtvasya vāsudevātsaṅkarṣaṇasya saṅkarṣaṇātpradyumnasya pradyumnādaniruddhasya ca prāturbhāvasya tasmin śāstre bahuśaḥ kṣuṇṇatayā jīvādyadhiṣṭhātṛṇāṃ saṅgarṣaṇādīnāmeva grahaṇaucityāditi bhāvaḥ || | || yadvā pratipannepvartheṣviti-

2.2.42

इदं श्रेयो वा इदं श्रेयो वेति - संशयं विना यत् श्रेयः तन्न जानामि - इति श्लोकार्थ इत्यर्थः । श्रीपाञ्चरात्रमूलभूतैकायनशास्वा-विषयमूलभूतवचनमुदाहरति । मोक्षधर्म इति - अत्र निषच्छब्देन एकायनमन्त्रा उच्यन्ते इति द्रष्टव्यम् । मूलभूतो महानयमिति - अयमित्येकायन वेद उच्यत इत्यर्थः । भेदापाश्रयणेनेति - वैदिकं कर्मावलम्व्य सात्विकजनोपमर्दप्रवृत्तानामसुराणामित्यर्थः । तच्च न रक्षणोपयुक्तमिति - असुरनिरसनरूपरक्षणोपयुक्तमित्यर्थः । भक्तसंरक्षणार्थमिति - दुष्कृतविनाशमन्तरेण साक्षात् भक्त-संरक्षणार्थमितयर्थः । सूत्रद्वयमित्यर्थ इति - अस्मिन् सिद्धान्त इवेति शेषः । सूत्रपदाननुगुणमित्यर्थ इति - तदुत्तरत्र स्पष्टम्

idaṃ śreyo vā idaṃ śreyo veti - saṃśayaṃ vinā yat śreyaḥ tanna jānāmi - iti ślokārtha ityarthaḥ | śrīpāñcarātramūlabhūtaikāyanaśāsvā-viṣayamūlabhūtavacanamudāharati | mokṣadharma iti - atra niṣacchabdena ekāyanamantrā ucyante iti draṣṭavyam | mūlabhūto mahānayamiti - ayamityekāyana veda ucyata ityarthaḥ | bhedāpāśrayaṇeneti - vaidikaṃ karmāvalamvya sātvikajanopamardapravṛttānāmasurāṇāmityarthaḥ | tacca na rakṣaṇopayuktamiti - asuranirasanarūparakṣaṇopayuktamityarthaḥ | bhaktasaṃrakṣaṇārthamiti - duṣkṛtavināśamantareṇa sākṣāt bhakta-saṃrakṣaṇārthamitayarthaḥ | sūtradvayamityartha iti - asmin siddhānta iveti śeṣaḥ | sūtrapadānanuguṇamityartha iti - taduttaratra spaṣṭam

2.2.42

अधिकारिभेदेनेति - उदितानुदितहोमयोरधिकारिभेदेन विकल्पः । कालभेदेनेति - कदाचित् घ्रीह्रनुष्ठानं कदाचित् विद्या-नुष्ठानमित्यर्थः । षोडशीग्रहणादौ फलभेदेन विकल्पः; तत्र हि फलभूमार्थिना षोडशीग्रहणं कत्र्तव्यमिति भावः । आरभ्य-शब्दोपात्तानीति - भाष्यगत आरभ्य इमानि वचनायभिप्रेतानीत्यर्थः । आर्थमेकत्वमुक्तमिति - पाञ्चरात्रन्तु कथ्यत इत्यत्र

adhikāribhedeneti - uditānuditahomayoradhikāribhedena vikalpaḥ | kālabhedeneti - kadācit ghrīhranuṣṭhānaṃ kadācit vidyā-nuṣṭhānamityarthaḥ | ṣoḍaśīgrahaṇādau phalabhedena vikalpaḥ; tatra hi phalabhūmārthinā ṣoḍaśīgrahaṇaṃ katrtavyamiti bhāvaḥ | ārabhya-śabdopāttānīti - bhāṣyagata ārabhya imāni vacanāyabhipretānītyarthaḥ | ārthamekatvamuktamiti - pāñcarātrantu kathyata ityatra

2.2.42

पञ्चरात्रमित्येकवचनार्थ उक्त इत्यर्थः । कर्तृसामान्यं दर्शितमिति । दर्शितमित्यर्थः - विरुद्यतयाभिमतार्थानामिति

pañcarātramityekavacanārtha ukta ityarthaḥ | kartṛsāmānyaṃ darśitamiti | darśitamityarthaḥ - virudyatayābhimatārthānāmiti

2.2.42

त्रयधर्मपरित्यागात्रयीधर्मपरित्यागादीनां पञ्चरात्रप्रतिपाद्यानामित्यर्थः । प्रत्यक्षहेतवो योगःल, ह - अत्र हि शाक्षात्कारान्मोक्ष इति ।योगशास्त्रस्थाः प्रत्यक्षस्य मोक्षनः, साङ्खयास्तु शास्त्रजन्यज्ञानस्य मोक्षहेतुत्ववादिन इति श्लोकार्थ इति भावः । भ्रमरा-हित्यवचनं कथं घटत इति । भ्रमराहित्यप्रतिपादनं कथं घटतइत्यर्थः । भ्रमप्रतिपादकं वचनमेव दर्शयति । कपिलादिभिरित्यादि-

trayadharmaparityāgātrayīdharmaparityāgādīnāṃ pañcarātrapratipādyānāmityarthaḥ | pratyakṣahetavo yogaḥla, ha - atra hi śākṣātkārānmokṣa iti |yogaśāstrasthāḥ pratyakṣasya mokṣanaḥ, sāṅkhayāstu śāstrajanyajñānasya mokṣahetutvavādina iti ślokārtha iti bhāvaḥ | bhramarā-hityavacanaṃ kathaṃ ghaṭata iti | bhramarāhityapratipādanaṃ kathaṃ ghaṭataityarthaḥ | bhramapratipādakaṃ vacanameva darśayati | kapilādibhirityādi-

2.2.42

भिरित्यादिशब्देनेति । एवं तस्य वेदनस्येति । एवं सतीत्यर्थः ।अधिकरणनिष्कर्ष उपपन्नतर इति - ननु "साङ्खयं योगः पाञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा । ज्ञानान्येतानि राजर्षे विद्धि नानामतानि वै ।। साङ्खयस्य वक्ता कपिलः परमर्षिः स उच्यते । हिरण्यगर्भो योगस्य वक्ता नान्यः पुरातनः ।। अवान्तरतपा नाम वेदाचार्यः स उच्यते । प्रचीनगर्भं तमृर्षि प्रवदन्ति हि केचन ।। उमापतिः पशु- पतिः श्रीकण्ठो ब्राहृणस्सुतः । उक्तवानिदमव्यग्रो ज्ञानं पाशुपतदं शिवः ।। पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणस्स्वयम् । सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ! ज्ञानेष्वेतेषु दृश्यते ।। यथागमं यतान्यायं निष्ठा नारायणः प्रभुः । न चैवमभिजानन्ति तमोभूता विशांपते । तमेव शास्त्रकत्र्तारं प्रवदन्ति मनीषिणः' इति साङ्खयाद्याभमानां वैदिकमतान्तरत्वं नारायणैकनिष्ठत्वं च प्रतिपादितम् । तथा-साङ्खयं योगः पाञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा । आत्मप्रमाणान्येतानि न हन्तव्यानि हेतुभिः ।। तथा-सर्वे प्रमाणं हि तथा यथैतच्छास्त्र-

bhirityādiśabdeneti | evaṃ tasya vedanasyeti | evaṃ satītyarthaḥ |adhikaraṇaniṣkarṣa upapannatara iti - nanu "sāṅkhayaṃ yogaḥ pāñcarātraṃ vedāḥ pāśupataṃ tathā | jñānānyetāni rājarṣe viddhi nānāmatāni vai || sāṅkhayasya vaktā kapilaḥ paramarṣiḥ sa ucyate | hiraṇyagarbho yogasya vaktā nānyaḥ purātanaḥ || avāntaratapā nāma vedācāryaḥ sa ucyate | pracīnagarbhaṃ tamṛrṣi pravadanti hi kecana || umāpatiḥ paśu- patiḥ śrīkaṇṭho brāhṛṇassutaḥ | uktavānidamavyagro jñānaṃ pāśupatadaṃ śivaḥ || pañcarātrasya kṛtsnasya vaktā nārāyaṇassvayam | sarveṣu ca nṛpaśreṣṭha! jñāneṣveteṣu dṛśyate || yathāgamaṃ yatānyāyaṃ niṣṭhā nārāyaṇaḥ prabhuḥ | na caivamabhijānanti tamobhūtā viśāṃpate | tameva śāstrakatrtāraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ' iti sāṅkhayādyābhamānāṃ vaidikamatāntaratvaṃ nārāyaṇaikaniṣṭhatvaṃ ca pratipāditam | tathā-sāṅkhayaṃ yogaḥ pāñcarātraṃ vedāḥ pāśupataṃ tathā | ātmapramāṇānyetāni na hantavyāni hetubhiḥ || tathā-sarve pramāṇaṃ hi tathā yathaitacchāstra-

2.2.42

मुत्तमम् । तथा एव तत्वमिदं साङ्खयानां विदितात्मनाम् ।। यदुक्तं यतिभिर्मुख्यैः । कपिलादिभिरीश्वरैः । यस्मिन्न विभ्रमाः केचित् दृश्यन्ते मनुजर्षभः ।। गुणाश्च यस्मिन् बहवोदोषहानिश्च केवला ।। तथा-ब्राहृविष्णुमहादेवप्रमुखैः परिकीर्तिताः । आगमाश्चानया नेया दिशा नैवान्यथा बुधाः ।। अन्यथा ते तु नेयाश्चेत् विरुद्धाः स्युर्न संशयः, तथा-त्वामेवान्ये शिवोक्तेन मार्गेण शिवरूपिणम् । ब्राहृाचारविभेदेन भगवन्तमुपासते' इत्यादीनि भारतमानवभागवताद्युक्तानि सर्वागमानां साधारण्येन प्रामाण्यप्रतिपादकानि, तथा-तस्माद्वेदबाह्रानां लक्षणार्थं च पायिनाम् । विमोहनाय शास्त्राणि करिष्यावो वृपध्वज ! ।। एवं सञ्चोदितो रुद्रोमाधवेन मुरारिणा । चकार मोहशास्त्राणि केशवोऽपि शिवेरितः ।। कापालं लागुडं शाक्तं भैरवं पूर्वपश्चिमम् । पञ्चरात्रं पाशुपतं तथा- न्यानि सहरुााः ।। तथाबुद्धश्रावकनिर्गन्धाः पञ्चरात्रविदो जनाः । कापालिकाः पाशुपताः पाषण्डा ये च तद्विधाः । यस्याश्नन्ति हविश्शेते दुरात्मानस्तु तामसाः । न तस्य तद्भवेच्छ्राद्धं प्रेत्येह च न तत्फलम् । वामाः पाशुपताचाराः तथा वै पाञ्चरात्रकाः

muttamam | tathā eva tatvamidaṃ sāṅkhayānāṃ viditātmanām || yaduktaṃ yatibhirmukhyaiḥ | kapilādibhirīśvaraiḥ | yasminna vibhramāḥ kecit dṛśyante manujarṣabhaḥ || guṇāśca yasmin bahavodoṣahāniśca kevalā || tathā-brāhṛviṣṇumahādevapramukhaiḥ parikīrtitāḥ | āgamāścānayā neyā diśā naivānyathā budhāḥ || anyathā te tu neyāścet viruddhāḥ syurna saṃśayaḥ, tathā-tvāmevānye śivoktena mārgeṇa śivarūpiṇam | brāhṛाcāravibhedena bhagavantamupāsate' ityādīni bhāratamānavabhāgavatādyuktāni sarvāgamānāṃ sādhāraṇyena prāmāṇyapratipādakāni, tathā-tasmādvedabāhrānāṃ lakṣaṇārthaṃ ca pāyinām | vimohanāya śāstrāṇi kariṣyāvo vṛpadhvaja ! || evaṃ sañcodito rudromādhavena murāriṇā | cakāra mohaśāstrāṇi keśavo'pi śiveritaḥ || kāpālaṃ lāguḍaṃ śāktaṃ bhairavaṃ pūrvapaścimam | pañcarātraṃ pāśupataṃ tathā- nyāni saharuााḥ || tathābuddhaśrāvakanirgandhāḥ pañcarātravido janāḥ | kāpālikāḥ pāśupatāḥ pāṣaṇḍā ye ca tadvidhāḥ | yasyāśnanti haviśśete durātmānastu tāmasāḥ | na tasya tadbhavecchrāddhaṃ pretyeha ca na tatphalam | vāmāḥ pāśupatācārāḥ tathā vai pāñcarātrakāḥ

2.2.42

भविष्यन्ति कलौ तस्मिन् ब्रााहृणोः क्षक्षियास्तथा ।। श्रुतिशिष्टस्मृतिप्रोक्तप्रायश्चित्ते भायं गताः । क्रमेण श्रुतिसिद्धयँ मनुष्य-स्तन्त्रमाश्रायेत् ।। इति वैष्णवशिवागमसाधारणदूषणानि, तथा-धर्मशास्त्रे पुराणे च प्रोक्तं हि मरणान्तिकम् । प्रायश्चित्तं मनु- ष्याणां पापिष्ठानां सुदारुणम् ।। भयदुर्बलचित्तानां मरणं जायते भृशम् । तेषामेव हि रक्षार्थं खल्वहं तन्त्रमुक्तवान् ।। तथा - अथांशः सात्वतो नाम विष्णुभक्तः प्रतापवान् । महात्मा दाननिरतो धनुर्वेदविदां वरः ।। स नारदस्य वचनाद्वासुदेवाच्र्चने रतः । शास्त्रं प्रवर्तयामास कुण्डगोलादिभिःश्रुतम् ।। तस्य नाम्ना तु विख्यातं सात्वतं नाम शोभनम् । प्रवर्तते महाशास्त्रं कुण्डादीनां हितावहम् ।। इति; तथा-तेनोक्तं सात्वतं तन्त्रं यज्ज्ञात्वा मुक्तिभाग्भवेत् । यत्र स्त्रीशूद्रदासानां संस्कारो वैष्णवः स्मृतः । पञ्चरात्रं भागवतं तन्त्रं वैखानसाभिधम् ।। वेदभ्राष्टान् समुद्दिश्य कमलापतिरुक्तवान् ।। तथा-मत्तन्त्राश्रयणेनैव मत्पूजा च कृता त्वया । तपसा प्रतीवानस्मि तव शाण्डिल्य! मे प्रिय ।। कुमार्गेणापि शाण्डिल्य मम पूजा कृता त्वया । अतः कालेन महता देवमार्गं गमि-ष्यसि' इत्यादिनि कौमर्भागवतवासिष्ठलैङ्गकादीनि पञ्चरात्रनिन्दाकानि वचनानि; "इदं शतसहरुााद्धि भारताख्यानविस्तरात् । आविध्य मतिमन्थानं दध्नो घृतमिवोद्धृतम् ।।' इत्यादीनि भाष्योदाह्मतानि भारतवचनानि पञ्चरात्रस्तावकानि, "एवमभ्यर्थित- स्तैस्तु पुराहं द्विजसत्तम् !। वेदक्रियां सामायुक्ता कृतवानस्मि संहिताम् ।। निश्वासाख्यां ततस्तस्यां लीना वाभ्रव्यशाण्डिलाः । अल्पापराधा इत्येव शेषा वैलालिका भवन् ।। मयैव मोहितास्ते तु भविष्यज्जानता द्विजाः । निश्वाससंहितायां हि लक्ष्यमात्रप्रमा- णतः ।। सैव पाशुपती दीक्षा योगः पाशुपतश्च सः ।। एतस्मामद्वेदमार्गाद्धि यदन्य इह जायते ।। तच्छ्रद्रक्रमविज्ञेयं रौद्रं शौचविव- र्चितम् । ये रुद्रमुपजीवन्ति कलौ वैलालिका नराः ।। उच्छिष्टरुद्रास्ते ज्ञेया नाहं तेषु व्यवस्थितः । तेषां गौतमशापाद्धि भविष्यन्त्यनु ये द्विजाः ।। तेषां मध्ये सदाचारा ये तु मच्छासन रताः ।। ते स्वर्गमपवर्गञ्च यान्त्येव खलु निश्चायः । वैलालिका ये यास्यन्ति मम सन्ततिदूषकाः ।। प्राक् गौतमाग्निनिर्दग्धाः पुन-र्मद्वचनाद्द्विजाः । नरकं तु गभिष्यन्ति नात्र कार्या विचारणा ।। निर्मितंहि मया पूर्वं व्रतं पाशुपतं शुभम् । गुह्राद्गुह्रतमं सूक्ष्मं वेदसारं विमुक्तये ।। एषः पाशुपतो योगः सेवनीयो मुमुक्षुभिः । भस्मच्छन्नैहिर् सततं निष्कामैरिति हि श्रुतिः ।। वामं पाशुपतं सोमं

bhaviṣyanti kalau tasmin brāाhṛṇoḥ kṣakṣiyāstathā || śrutiśiṣṭasmṛtiproktaprāyaścitte bhāyaṃ gatāḥ | krameṇa śrutisiddhayam̐ manuṣya-stantramāśrāyet || iti vaiṣṇavaśivāgamasādhāraṇadūṣaṇāni, tathā-dharmaśāstre purāṇe ca proktaṃ hi maraṇāntikam | prāyaścittaṃ manu- ṣyāṇāṃ pāpiṣṭhānāṃ sudāruṇam || bhayadurbalacittānāṃ maraṇaṃ jāyate bhṛśam | teṣāmeva hi rakṣārthaṃ khalvahaṃ tantramuktavān || tathā - athāṃśaḥ sātvato nāma viṣṇubhaktaḥ pratāpavān | mahātmā dānanirato dhanurvedavidāṃ varaḥ || sa nāradasya vacanādvāsudevācrcane rataḥ | śāstraṃ pravartayāmāsa kuṇḍagolādibhiḥśrutam || tasya nāmnā tu vikhyātaṃ sātvataṃ nāma śobhanam | pravartate mahāśāstraṃ kuṇḍādīnāṃ hitāvaham || iti; tathā-tenoktaṃ sātvataṃ tantraṃ yajjñātvā muktibhāgbhavet | yatra strīśūdradāsānāṃ saṃskāro vaiṣṇavaḥ smṛtaḥ | pañcarātraṃ bhāgavataṃ tantraṃ vaikhānasābhidham || vedabhrāṣṭān samuddiśya kamalāpatiruktavān || tathā-mattantrāśrayaṇenaiva matpūjā ca kṛtā tvayā | tapasā pratīvānasmi tava śāṇḍilya! me priya || kumārgeṇāpi śāṇḍilya mama pūjā kṛtā tvayā | ataḥ kālena mahatā devamārgaṃ gami-ṣyasi' ityādini kaumarbhāgavatavāsiṣṭhalaiṅgakādīni pañcarātranindākāni vacanāni; "idaṃ śatasaharuााddhi bhāratākhyānavistarāt | āvidhya matimanthānaṃ dadhno ghṛtamivoddhṛtam ||' ityādīni bhāṣyodāhmatāni bhāratavacanāni pañcarātrastāvakāni, "evamabhyarthita- staistu purāhaṃ dvijasattam !| vedakriyāṃ sāmāyuktā kṛtavānasmi saṃhitām || niśvāsākhyāṃ tatastasyāṃ līnā vābhravyaśāṇḍilāḥ | alpāparādhā ityeva śeṣā vailālikā bhavan || mayaiva mohitāste tu bhaviṣyajjānatā dvijāḥ | niśvāsasaṃhitāyāṃ hi lakṣyamātrapramā- ṇataḥ || saiva pāśupatī dīkṣā yogaḥ pāśupataśca saḥ || etasmāmadvedamārgāddhi yadanya iha jāyate || tacchradrakramavijñeyaṃ raudraṃ śaucaviva- rcitam | ye rudramupajīvanti kalau vailālikā narāḥ || ucchiṣṭarudrāste jñeyā nāhaṃ teṣu vyavasthitaḥ | teṣāṃ gautamaśāpāddhi bhaviṣyantyanu ye dvijāḥ || teṣāṃ madhye sadācārā ye tu macchāsana ratāḥ || te svargamapavargañca yāntyeva khalu niścāyaḥ | vailālikā ye yāsyanti mama santatidūṣakāḥ || prāk gautamāgninirdagdhāḥ puna-rmadvacanāddvijāḥ | narakaṃ tu gabhiṣyanti nātra kāryā vicāraṇā || nirmitaṃhi mayā pūrvaṃ vrataṃ pāśupataṃ śubham | guhrādguhratamaṃ sūkṣmaṃ vedasāraṃ vimuktaye || eṣaḥ pāśupato yogaḥ sevanīyo mumukṣubhiḥ | bhasmacchannaihir satataṃ niṣkāmairiti hi śrutiḥ || vāmaṃ pāśupataṃ somaṃ

206

लाङ्गलं चैव भैरवम् । न सेव्यमेतत्कथितं वेदबाह्रं तथेतरत् ।। इत्यादि वचनेषु वैदिकावैदिकविभागपूर्वकं केषाञ्चित् पाशुपता-गमविशेषाणशं वैदिकबाह्रत्वं प्रतिपाद्यते, एवं सति पाशुपतपञ्चरात्रयो। किं वैषम्यमिति चेत् उच्यते, वेदाविरुद्धांशे सर्वेषां प्रामा-ण्यम्, साङ्खययोगादावपि प्रकृतेः अब्राहृात्मकत्वस्य वेदविरुद्धत्वात्, तस्मिन्नंशेऽप्रामाण्यम्, पाशुपतस्यापि शैवागमोऽपि द्विविधः-श्रौतः स्मात्र्तश्च सा स्मृतः । स्वतन्त्रो दशधा चैव तथाऽष्टादशधा पुनः ।। कामिकादिप्रभेदेन बहुधा स व्यवस्थितः ।। श्रुतिसारमयो-ऽन्यस्तु शतकोटिप्रविस्तरः । परं पाशुपतं यत्र व्रतं ज्ञानं च कथ्यते । इति कामिकाद्यष्टाविंशतिभेदमित्रसिद्धान्ततन्त्राणां स्वतन्त्र-त्वप्रतिपादनादवैदिकत्वं सिद्धम्, पञ्चरात्रे तु तन्निन्दापरवचनप्रक्षेपशङ्कारहितेषु पुराणेषु न दृश्यते इति सर्वत्र प्रामाण्यमेव, अत एव पञ्चरात्रकत्र्तुः वासुदेवस्य वेदादावेव सर्वज्ञत्वोपगमात् पतञ्जल्यादीनाञ्च जीत्वात्, पञ्चरात्रस्यच पुराणेषु बुद्धातिदेशनावत् व्यामोहनाथर्मीश्वरप्रणीतत्वात्, न योगाद्यधिकरणेन गतार्थतेति मध्यस्थेन कल्पतरुकारेण प्रतिपादितमित्यलमतिचर्चया । परै-स्त्वित्यादि - कार्यविशेषरूपातिशयेति । सङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धानां सम्भारस्थितिसृष्टिरुपकार्यविशेषरूपातिशय सद्भावमित्यर्थः ।। ।। इति उत्पत्त्यसम्भवाधिकरणम् ।। इति दशोपनिषद्भाष्यकारैः श्रीरङ्गरामानुजमुनिभिर्विरचितायां श्रुतिप्रकाशिकाव्याख्यायां भावप्रकाशिकायाम् द्वितीयस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। समुदिताधिकरणराङ्ख्या - 53 - समुदितसूत्रसङ्ख्या -

lāṅgalaṃ caiva bhairavam | na sevyametatkathitaṃ vedabāhraṃ tathetarat || ityādi vacaneṣu vaidikāvaidikavibhāgapūrvakaṃ keṣāñcit pāśupatā-gamaviśeṣāṇaśaṃ vaidikabāhratvaṃ pratipādyate, evaṃ sati pāśupatapañcarātrayo| kiṃ vaiṣamyamiti cet ucyate, vedāviruddhāṃśe sarveṣāṃ prāmā-ṇyam, sāṅkhayayogādāvapi prakṛteḥ abrāhṛाtmakatvasya vedaviruddhatvāt, tasminnaṃśe'prāmāṇyam, pāśupatasyāpi śaivāgamo'pi dvividhaḥ-śrautaḥ smātrtaśca sā smṛtaḥ | svatantro daśadhā caiva tathā'ṣṭādaśadhā punaḥ || kāmikādiprabhedena bahudhā sa vyavasthitaḥ || śrutisāramayo-'nyastu śatakoṭipravistaraḥ | paraṃ pāśupataṃ yatra vrataṃ jñānaṃ ca kathyate | iti kāmikādyaṣṭāviṃśatibhedamitrasiddhāntatantrāṇāṃ svatantra-tvapratipādanādavaidikatvaṃ siddham, pañcarātre tu tannindāparavacanaprakṣepaśaṅkārahiteṣu purāṇeṣu na dṛśyate iti sarvatra prāmāṇyameva, ata eva pañcarātrakatrtuḥ vāsudevasya vedādāveva sarvajñatvopagamāt patañjalyādīnāñca jītvāt, pañcarātrasyaca purāṇeṣu buddhātideśanāvat vyāmohanātharmīśvarapraṇītatvāt, na yogādyadhikaraṇena gatārthateti madhyasthena kalpatarukāreṇa pratipāditamityalamaticarcayā | parai-stvityādi - kāryaviśeṣarūpātiśayeti | saṅkarṣaṇapradyumnāniruddhānāṃ sambhārasthitisṛṣṭirupakāryaviśeṣarūpātiśaya sadbhāvamityarthaḥ || || iti utpattyasambhavādhikaraṇam || iti daśopaniṣadbhāṣyakāraiḥ śrīraṅgarāmānujamunibhirviracitāyāṃ śrutiprakāśikāvyākhyāyāṃ bhāvaprakāśikāyām dvitīyasyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ || samuditādhikaraṇarāṅkhyā - 53 - samuditasūtrasaṅkhyā -

2.3.2

2.3.4

2.3.6

2.3.9

2.3.10

2.3.13

2.3.15

2.3.17

द्वितीयोऽध्यायः (cont. 7)

2.3.17

2.3.19

2.3.20

2.3.23

2.3.26

2.3.32

śrūyata iti uddharaṇañca pṛthakkaraṇam, bālāgraśatabhāgasye'ti avayavāvayavinoravayavasya pṛthakkaraṇaṃ śrūyate, śrāvyate pradaśryata

2.3.33

2.3.37

2.3.39

2.3.41

2.3.42

2.3.44

2.3.45

2.3.47

2.3.52

2.4.3

पृथक् "तथा प्राणाः' इत्यस्य पूर्वपक्षसूत्रत्वादिति भावः ।। । ।। अदृष्टसंस्कारस्थितिकार्यदर्शनादिति - संस्कारे वासनाप्रलयेऽपि अदृष्टसंस्कारस्थितिरूपकार्यदर्शनादित्यर्थः । परैस्त्वित्यादि - पूर्वाधिकरणविषयवाक्यस्थेति । केषुचित् कोशेषु पठ¬ते, तत्र

pṛthak "tathā prāṇāḥ' ityasya pūrvapakṣasūtratvāditi bhāvaḥ || | || adṛṣṭasaṃskārasthitikāryadarśanāditi - saṃskāre vāsanāpralaye'pi adṛṣṭasaṃskārasthitirūpakāryadarśanādityarthaḥ | paraistvityādi - pūrvādhikaraṇaviṣayavākyastheti | keṣucit kośeṣu paṭha¬te, tatra

2.4.4

पूर्वशब्दो लेखकदोषायातः, तत्र प्राणोत्पत्तिवाक्यजातमुदाहरणमिति शाङ्करभाष्यदर्शनात् । तद्धर्मातिदेश इति - लोकादिधर्म-स्योत्पत्तेरतिदेश इत्यर्थः, जन्मशब्दस्येति व्याह्मतपूर्वसूत्रोपस्थापि परामर्शसम्भवेऽनौचित्यादिति भावः । जन्मशब्दस्येति - जन्मवाचकशब्दस्येत्यर्थः । इन्द्रियसमष्टयुत्पत्तेः पूर्वमेव सिद्धतांमत्वेति - इन्द्रियसमष्टयुत्पत्तः न्यायनिरपेक्षतयैव निश्चितेत्यर्थः ।। । ।। ।। इति प्राणोत्पत्यधिकरणम्

pūrvaśabdo lekhakadoṣāyātaḥ, tatra prāṇotpattivākyajātamudāharaṇamiti śāṅkarabhāṣyadarśanāt | taddharmātideśa iti - lokādidharma-syotpatteratideśa ityarthaḥ, janmaśabdasyeti vyāhmatapūrvasūtropasthāpi parāmarśasambhave'naucityāditi bhāvaḥ | janmaśabdasyeti - janmavācakaśabdasyetyarthaḥ | indriyasamaṣṭayutpatteḥ pūrvameva siddhatāṃmatveti - indriyasamaṣṭayutpattaḥ nyāyanirapekṣatayaiva niścitetyarthaḥ || | || || iti prāṇotpatyadhikaraṇam

द्वितीयोऽध्यायः (cont. 8)

2.4.5

विशेषिताश्च ते गतिमन्तः प्राणाः स्वरूपत इति, ज्ञानानि पञ्च बुद्धिश्च मनश्चेत्येवं #ृङ्गग्राहिकया विशिष्य निर्दिष्टा इत्यर्थः, भाष्ये-सप्तानामेव गतिश्रवणात्, लोपदशायां ज्ञानानि पञ्च मनो बुद्धिश्चेति सप्तानामेव निरोधश्रवणाच्च तेषामेव प्राणत्वमिति भावः । ज्ञाना-नीति विशेषितत्वादिति - भाष्ये-ज्ञानान्येतत् प्रतीकोपादानं "ज्ञानानि मनसा सह' इत्यादिना ज्ञानानि मनोबुद्धिरिति विशेषि-तत्वादित्यर्थः । भाष्ये-यानि त्वितराणि-इति, क्कचिदष्टौ प्राणा ग्रहत्वेन गुणेन सङ्कीत्र्यन्ते, "अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा-इति, अति-ग्रहा विषयाः, रागोत्पादनेनेन्द्रियाकर्षकत्वात् विषयाणामतिग्रहत्वम्, क्कचिन्नव सङ्कीत्त्र्यन्ते, "सप्त वै शीर्षण्याः प्राणा द्वाववाञ्चा'

viśeṣitāśca te gatimantaḥ prāṇāḥ svarūpata iti, jñānāni pañca buddhiśca manaścetyevaṃ #ृṅgagrāhikayā viśiṣya nirdiṣṭā ityarthaḥ, bhāṣye-saptānāmeva gatiśravaṇāt, lopadaśāyāṃ jñānāni pañca mano buddhiśceti saptānāmeva nirodhaśravaṇācca teṣāmeva prāṇatvamiti bhāvaḥ | jñānā-nīti viśeṣitatvāditi - bhāṣye-jñānānyetat pratīkopādānaṃ "jñānāni manasā saha' ityādinā jñānāni manobuddhiriti viśeṣi-tatvādityarthaḥ | bhāṣye-yāni tvitarāṇi-iti, kkacidaṣṭau prāṇā grahatvena guṇena saṅkītryante, "aṣṭau grahā aṣṭāvatigrahā-iti, ati-grahā viṣayāḥ, rāgotpādanenendriyākarṣakatvāt viṣayāṇāmatigrahatvam, kkacinnava saṅkīttryante, "sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇā dvāvavāñcā'

2.4.5

विति, अवाञ्चौ-पायूपस्थावित्यर्थः । क्कचिद्दश " न व वै पुरुषे प्राणाः नाभिर्दशमी'ति, क्कचिदेकादश "दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मै-कादश' इति, अत्र आत्मशब्देन मन उच्यते, क्कचिद्द्वाददश "सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम्' इति त्वङ्नासिकारसनचक्षुश्श्रोत्रम-नोह्मदयहस्तपादोपस्थापायुवाग्रूपाः, क्कचित्त्रयोदश' चक्षुश्च द्रष्टव्यञ्चेत्यत्र अहङ्काराधिका पूर्वोक्ताः त्रयोदश प्रतिपाद्यन्ते, क्कचिच्चतुर्दश "सप्त सप्त' इत्यादिषु ।। । ।। भाष्ये-हस्तादीनामपि कार्यभेद आदानादिरिति, यद्यपि श्रुतयः स्वतः प्रमाणतया नापेक्षिताः तथापि परस्परविरोधात् नार्थतत्वपरिच्छेदायालम्, न च सिद्धे वस्तुनि अनुष्ठानरूपविकल्पः सम्भवति, तस्मात्प्रमाणान्तरोपनीतार्थवशेन व्यवस्ताप्यन्ते, यथा हस्तेनावद्यति श्रुवेणावद्यति स्वधितिनावद्यतीत्यत्र, अत्र ह्रविशेषण हस्तश्रुवस्वधितीनाम् अवदानसामान्यसाधनत्वश्रुतावपि सामथ्र्यवशेन द्रवद्द्रव्यावदाने श्रुवस्य मांशावदाने स्वधितेः पुरोडाशावदाने हस्तस्य इति श्रुतेः

viti, avāñcau-pāyūpasthāvityarthaḥ | kkaciddaśa " na va vai puruṣe prāṇāḥ nābhirdaśamī'ti, kkacidekādaśa "daśeme puruṣe prāṇā ātmai-kādaśa' iti, atra ātmaśabdena mana ucyate, kkaciddvādadaśa "sarveṣāṃ sparśānāṃ tvagekāyanam' iti tvaṅnāsikārasanacakṣuśśrotrama-nohmadayahastapādopasthāpāyuvāgrūpāḥ, kkacittrayodaśa' cakṣuśca draṣṭavyañcetyatra ahaṅkārādhikā pūrvoktāḥ trayodaśa pratipādyante, kkaciccaturdaśa "sapta sapta' ityādiṣu || | || bhāṣye-hastādīnāmapi kāryabheda ādānādiriti, yadyapi śrutayaḥ svataḥ pramāṇatayā nāpekṣitāḥ tathāpi parasparavirodhāt nārthatatvaparicchedāyālam, na ca siddhe vastuni anuṣṭhānarūpavikalpaḥ sambhavati, tasmātpramāṇāntaropanītārthavaśena vyavastāpyante, yathā hastenāvadyati śruveṇāvadyati svadhitināvadyatītyatra, atra hraviśeṣaṇa hastaśruvasvadhitīnām avadānasāmānyasādhanatvaśrutāvapi sāmathryavaśena dravaddravyāvadāne śruvasya māṃśāvadāne svadhiteḥ puroḍāśāvadāne hastasya iti śruteḥ

2.4.7

व्यवस्था आश्रिता, तथा इहापि गन्धाद्युपलब्धिपञ्चकमादानादिक्रियापञ्चकमान्तरज्ञानं ज्ञातं चेति कार्यवशेन एकादशत्वमेव युक्तमाश्रयितुमिति भावः । सर्वाधिकरणेषु यथा पूर्वपक्षं न मन्तव्यमित्युच्यत इति - न च स्वपक्षेपि समानोऽयं दोषः, अतो हस्तादयो न सन्तीत्येवं न मन्तव्यमित्यर्थः- इत्येवभाष्ये व्याख्यातत्वादितिवाच्यम्, उक्तयुकत्यनुग्राह्रश्रुतिप्रदर्शनार्थत्वेन सपलत्वोक्तेः- इति ।। । ।। ।। इति सप्तगत्यधिकरणम्

vyavasthā āśritā, tathā ihāpi gandhādyupalabdhipañcakamādānādikriyāpañcakamāntarajñānaṃ jñātaṃ ceti kāryavaśena ekādaśatvameva yuktamāśrayitumiti bhāvaḥ | sarvādhikaraṇeṣu yathā pūrvapakṣaṃ na mantavyamityucyata iti - na ca svapakṣepi samāno'yaṃ doṣaḥ, ato hastādayo na santītyevaṃ na mantavyamityarthaḥ- ityevabhāṣye vyākhyātatvāditivācyam, uktayukatyanugrāhraśrutipradarśanārthatvena sapalatvokteḥ- iti || | || || iti saptagatyadhikaraṇam

2.4.8

परिछिन्नत्वे सत्युपलब्ध्यर्हस्तूलताराहित्यमिति ।। ननु निदाघदूनदेहस्य शिशिरह्यदनिमग्रनाभेः सर्वाङ्गीणशीतस्र्शोपलब्धेः कथं त्विगिन्द्रियस्याणुत्वम्, कथं च उत्क्रान्तिवशेनाणुत्वे सूक्ष्मशरीरस्यापि नाणुत्वं स्यादित्याशङ्कयाह - परिमाणावान्तरभेदे सत्य-पीति । कार्यबाहुल्यविशेषणविशिष्टतयोपासनार्थमानन्त्यकथनमित्यर्थ इति - न च स्वरूपानन्त्यसैवोपासनार्थत्वमस्त्वितिवाच्यम्, अनारोपितोपासनसम्भवे आरोपितोपासनस्य अन्याथ्यत्वात् ।। । ।। लङिति - "रुदश्च पञ्चम्यः' इतीडागम्, यद्यपि लुङ्य-

parichinnatve satyupalabdhyarhastūlatārāhityamiti || nanu nidāghadūnadehasya śiśirahyadanimagranābheḥ sarvāṅgīṇaśītasrśopalabdheḥ kathaṃ tvigindriyasyāṇutvam, kathaṃ ca utkrāntivaśenāṇutve sūkṣmaśarīrasyāpi nāṇutvaṃ syādityāśaṅkayāha - parimāṇāvāntarabhede satya-pīti | kāryabāhulyaviśeṣaṇaviśiṣṭatayopāsanārthamānantyakathanamityartha iti - na ca svarūpānantyasaivopāsanārthatvamastvitivācyam, anāropitopāsanasambhave āropitopāsanasya anyāthyatvāt || | || laṅiti - "rudaśca pañcamyaḥ' itīḍāgam, yadyapi luṅya-

2.4.10

प्येतद्रूपमस्ति, तथापि अनद्यतनत्वात् लङीत्युक्तम् ।। ।। इति प्राणाणुत्वाधिकरणम् ।। सह शिष्टिरादिर्यस्य विशेष्याभिधानस्य तदेतमेवेति सह शिष्टयादिनेति वक्तुं युक्तम्, न तु सह शिष्टयादिभ्य इति तद्गुणसंविज्ञा-नबहुव्रीह्राश्रयणेऽपि सह शिष्टे विशेष्याभिधानस्य द्वित्वात् द्विवचनमेव स्यात् इत्याशङ्कयाह - अनेन बहुश्रुतिष्विति । अनेन

pyetadrūpamasti, tathāpi anadyatanatvāt laṅītyuktam || || iti prāṇāṇutvādhikaraṇam || saha śiṣṭirādiryasya viśeṣyābhidhānasya tadetameveti saha śiṣṭayādineti vaktuṃ yuktam, na tu saha śiṣṭayādibhya iti tadguṇasaṃvijñā-nabahuvrīhrāśrayaṇe'pi saha śiṣṭe viśeṣyābhidhānasya dvitvāt dvivacanameva syāt ityāśaṅkayāha - anena bahuśrutiṣviti | anena

2.4.11

बहुवचनेनेत्यर्थः । अस्यार्थस्य भाष्यकृदभिमतत्वं दर्शयति - श्रुतिभेदेन सह शिष्टय इति । ननु चक्षुरादिवत् #ुपकरणसमर्थनेन स्व-तन्त्रशङ्काव्यावृत्तिवत् भूतान्तरत्वशङ्का न व्यावत्र्यते, भूतान्तरत्वेपि उपकरणत्वसम्भवात्, "यः प्राणः स वायुः' इति श्रुत्या तच्च-ङ्कावारणे उपकरणत्वमकिञ्चिकरमिति चेत् न, न वयमुपकरणत्वेन भूतान्तरत्वं प्रतिक्षिपामः, येनायं दोषस्स्यात्, तु शब्देन भूता-न्तरत्वं प्रतिक्षिप्यते, तत्र च "यः प्राणः स वायुः, इति श्रुतिरेव हेतुः ततश्च तु शब्देन भूतान्तरत्वे प्रतिक्षिप्ते किं तदित्याकाङ्क्षायां

bahuvacanenetyarthaḥ | asyārthasya bhāṣyakṛdabhimatatvaṃ darśayati - śrutibhedena saha śiṣṭaya iti | nanu cakṣurādivat #ुpakaraṇasamarthanena sva-tantraśaṅkāvyāvṛttivat bhūtāntaratvaśaṅkā na vyāvatryate, bhūtāntaratvepi upakaraṇatvasambhavāt, "yaḥ prāṇaḥ sa vāyuḥ' iti śrutyā tacca-ṅkāvāraṇe upakaraṇatvamakiñcikaramiti cet na, na vayamupakaraṇatvena bhūtāntaratvaṃ pratikṣipāmaḥ, yenāyaṃ doṣassyāt, tu śabdena bhūtā-ntaratvaṃ pratikṣipyate, tatra ca "yaḥ prāṇaḥ sa vāyuḥ, iti śrutireva hetuḥ tataśca tu śabdena bhūtāntaratve pratikṣipte kiṃ tadityākāṅkṣāyāṃ

2.4.12

चक्षुरादिवदुपकारकमित्युच्यते, ततश्च द्वयमपि अनेनैव सूत्रेण प्रतिपाद्यत इति भावः ।। । ।। भाष्ये- नन्वेवं नामभेदात् रूपभेदा-च्चेति, ननु कथं अस्याः शङ्काया उत्थानं पञ्चधा आत्मानं विभज्य एतद्वाणमवष्टभ्येति श्रुत्यनुसारेण पञ्चधा अवस्थितः देहेन्द्रिय-धारणादीनि करोतीति वदन्तं प्रति अस्याः शङ्काया अनुपन्यसनीयत्वादिति चेदुच्यते संज्ञाकार्यभेदसद्भावावस्थान्तरापत्तावपि ञ्चधा विभज्येत्यस्य विरोधादिति शङ्काभिप्रायात् ।। । ।। भाष्ये-न कामादिकं मनसः तत्वान्तरमिति, कामादिकमित्यनेन कामा-

cakṣurādivadupakārakamityucyate, tataśca dvayamapi anenaiva sūtreṇa pratipādyata iti bhāvaḥ || | || bhāṣye- nanvevaṃ nāmabhedāt rūpabhedā-cceti, nanu kathaṃ asyāḥ śaṅkāyā utthānaṃ pañcadhā ātmānaṃ vibhajya etadvāṇamavaṣṭabhyeti śrutyanusāreṇa pañcadhā avasthitaḥ dehendriya-dhāraṇādīni karotīti vadantaṃ prati asyāḥ śaṅkāyā anupanyasanīyatvāditi ceducyate saṃjñākāryabhedasadbhāvāvasthāntarāpattāvapi ñcadhā vibhajyetyasya virodhāditi śaṅkābhiprāyāt || | || bhāṣye-na kāmādikaṃ manasaḥ tatvāntaramiti, kāmādikamityanena kāmā-

2.4.13

दिहेर्तुमभन उच्यत इति द्रष्टव्यम् । केचित्तु मनशब्देन धमर्भूतज्ञानमुच्यत इत्यपि वदन्ति, भाष्ये-अपानादयोऽपि प्राणस्यैव वृत्ति विशेषाः- इति, स्थान-विशेषवृत्यवच्छिन्नप्राण एव अपानादिव्यपदेशं लभत इति भावः । ननु श्रोत्रादिनिमित्ताश्शब्दादिविषयाः पञ्चवृत्तयो मनसः प्रसिद्धाः, ततश्च पञ्चवृत्तित्वांश एव मनसो दृष्टान्तत्वं वक्तव्यमिति यद्यभिनिवेशेन तदा योगशास्त्रप्रसिद्धाः प्रमाणविपर्ययादयः पञ्चवृत्तयः ग्राह्रन्त इत्यभिप्रेत्य पक्षान्तरमाह - प्रमाणविपर्ययादय । द्वितीयपक्षंदूषयति - सङ्कल्पस्यातिरिक्त-त्वादिति । अत औचित्यादिति सङ्ख्याविशेषानादरे सिद्धे कामः सङ्कल्प इत्यादिशुति प्रसिद्धकामादिनानावृत्तेरिव पञ्चवृत्तिरिति वृत्तित्वेन ग्रहणमुचितम् । न तु श्रोत्रादिनानावृत्तेरिति भावः ।। । ।। ।। इति वायुक्रियाधिकरणम् ।। न तथास्य वाक्यस्य निर्वाह इति - यद्यपि "य एवमेतत्सामवेद' इत्युपासनं प्रतीयते, तथापि "स यो ह वैताननन्तानुपासते' इत्यु-पासनविधिवाक्ये आनन्त्यकीर्तनवत् साम्यस्य विधिवाक्ये कीर्तनाभावात् उदाह्मतश्रुतौ प्राणस्य सर्वसाम्यमुकत्वा "सर्वहीदं प्राणे-नावृत'मिति उपपविकीर्तनात् सोपपत्तिकविभुत्वग्रहणस्य प्राबल्यमिति अधिकाशङ्का सम्भवति, तथापि "समः प्लुषिणा समोमश- केन समो नागेन सम एभिस्त्रिभिन्स्त्रभिर्लोकैः समः सर्वेण' इति विरुद्धपरिमाणश्रवणात् उत्क्रान्त्यादेः अनन्यथासिद्धत्वात्,

dihertumabhana ucyata iti draṣṭavyam | kecittu manaśabdena dhamarbhūtajñānamucyata ityapi vadanti, bhāṣye-apānādayo'pi prāṇasyaiva vṛtti viśeṣāḥ- iti, sthāna-viśeṣavṛtyavacchinnaprāṇa eva apānādivyapadeśaṃ labhata iti bhāvaḥ | nanu śrotrādinimittāśśabdādiviṣayāḥ pañcavṛttayo manasaḥ prasiddhāḥ, tataśca pañcavṛttitvāṃśa eva manaso dṛṣṭāntatvaṃ vaktavyamiti yadyabhiniveśena tadā yogaśāstraprasiddhāḥ pramāṇaviparyayādayaḥ pañcavṛttayaḥ grāhranta ityabhipretya pakṣāntaramāha - pramāṇaviparyayādaya | dvitīyapakṣaṃdūṣayati - saṅkalpasyātirikta-tvāditi | ata aucityāditi saṅkhyāviśeṣānādare siddhe kāmaḥ saṅkalpa ityādiśuti prasiddhakāmādinānāvṛtteriva pañcavṛttiriti vṛttitvena grahaṇamucitam | na tu śrotrādinānāvṛtteriti bhāvaḥ || | || || iti vāyukriyādhikaraṇam || na tathāsya vākyasya nirvāha iti - yadyapi "ya evametatsāmaveda' ityupāsanaṃ pratīyate, tathāpi "sa yo ha vaitānanantānupāsate' ityu-pāsanavidhivākye ānantyakīrtanavat sāmyasya vidhivākye kīrtanābhāvāt udāhmataśrutau prāṇasya sarvasāmyamukatvā "sarvahīdaṃ prāṇe-nāvṛta'miti upapavikīrtanāt sopapattikavibhutvagrahaṇasya prābalyamiti adhikāśaṅkā sambhavati, tathāpi "samaḥ pluṣiṇā samomaśa- kena samo nāgena sama ebhistribhinstrabhirlokaiḥ samaḥ sarveṇa' iti viruddhaparimāṇaśravaṇāt utkrāntyādeḥ ananyathāsiddhatvāt,

2.4.15

"सर्वं हीदं प्राणेनावृत'मिति प्राणे सामान्यविषयतया कथञ्चित् वैभवविषयरूपतया वा उपपत्तिरिति सिद्धान्तः, आधिदैवकेन समष्टिरूपेण हैरण्यगर्भेण प्राणात्मना एतद्विभुत्वमाम्नायते नत्वध्यात्मिकेनेति तद्भाष्योक्तमनुवदति । परैरान्त्यश्रुतेरिति - समष्टिरूपेण समष्टिस्सामान्यम् ।। । ।। ।। इति श्रेष्ठाणुत्वादिकरणम् ।। जीवस्याऽप्यारप्यत्वादिति - आदित्यादीनां चक्षुराद्यधिष्ठातृणां परमात्मदत्तैश्वय्र्याणाम् ईश्वरवदाराध्यत्वपलप्रदत्वसत्त्वेन स्वात-न्त्र्यमप्यस्तु, कर्तृत्वस्य परायत्तताश्रुतेः मनुष्यादिविषयत्वेन सङ्कोचसम्भवेन स्वातन्त्र्यश्रुतेः वावनायोगादिति भावः । जीवस्यो-

"sarvaṃ hīdaṃ prāṇenāvṛta'miti prāṇe sāmānyaviṣayatayā kathañcit vaibhavaviṣayarūpatayā vā upapattiriti siddhāntaḥ, ādhidaivakena samaṣṭirūpeṇa hairaṇyagarbheṇa prāṇātmanā etadvibhutvamāmnāyate natvadhyātmikeneti tadbhāṣyoktamanuvadati | parairāntyaśruteriti - samaṣṭirūpeṇa samaṣṭissāmānyam || | || || iti śreṣṭhāṇutvādikaraṇam || jīvasyā'pyārapyatvāditi - ādityādīnāṃ cakṣurādyadhiṣṭhātṛṇāṃ paramātmadattaiśvayryāṇām īśvaravadārādhyatvapalapradatvasattvena svāta-ntryamapyastu, kartṛtvasya parāyattatāśruteḥ manuṣyādiviṣayatvena saṅkocasambhavena svātantryaśruteḥ vāvanāyogāditi bhāvaḥ | jīvasyo-

2.4.17

पादानं दृष्टान्ततयेति मन्तव्यमिति । नन्वग्न्यादीनामपि जीवरूपतया "परात्तु त्तच्छØतेः' इत्यस्य विषयतया सिद्धत्वात् प्राणवतो दृष्टान्तत्वमग्न्यादीनां दाष्र्टान्तिकत्वमिति व्यवस्था कथं सिद्धयति इति चेत्-सत्यम्, अग्न्यादीनां महामहिमशालिनां परमात्मा-यत्तकर्तृत्वमनपेक्षितमितिशङ्कायामग्न्यादिविषयसम्भवादिति भावः । केचित्तु-वस्तुतस्तु इदं तस्यैव स्मरणार्थम् अत एव संज्ञा-मूत्त्र्यधिकरणभाष्ये स्थिरीकरणाय स्मारितमित्याहुः ।। । ।। भाष्ये परमात्माधिषिंतत्वास्य नित्यत्वादिति, पूर्वसूत्रे तदामबननात्, भवतीति यद्भवनं प्रतीतं तदेव परमाधि#ि#ेठतत्वं तस्येति तच्छब्देन परामृश्यत इति भावः । ।। इति ज्योतिराद्यधिष्ठानाधिकरणम्

pādānaṃ dṛṣṭāntatayeti mantavyamiti | nanvagnyādīnāmapi jīvarūpatayā "parāttu ttacchaØteḥ' ityasya viṣayatayā siddhatvāt prāṇavato dṛṣṭāntatvamagnyādīnāṃ dāṣrṭāntikatvamiti vyavasthā kathaṃ siddhayati iti cet-satyam, agnyādīnāṃ mahāmahimaśālināṃ paramātmā-yattakartṛtvamanapekṣitamitiśaṅkāyāmagnyādiviṣayasambhavāditi bhāvaḥ | kecittu-vastutastu idaṃ tasyaiva smaraṇārtham ata eva saṃjñā-mūttryadhikaraṇabhāṣye sthirīkaraṇāya smāritamityāhuḥ || | || bhāṣye paramātmādhiṣiṃtatvāsya nityatvāditi, pūrvasūtre tadāmabananāt, bhavatīti yadbhavanaṃ pratītaṃ tadeva paramādhi#ि#ेṭhatatvaṃ tasyeti tacchabdena parāmṛśyata iti bhāvaḥ | || iti jyotirādyadhiṣṭhānādhikaraṇam

2.4.17

देवानामपीति - जीवदृष्टान्तेनेति शेषः, देवानां जीवदृष्टान्तेन परायत्तप्रवृत्तित्वनिर्णयेनापि जीवानां परायत्तकतत्र्तृत्वं स्थिरं भव- तीति मत्वा तदेव दृष्टान्ततया स्मारितमित्यर्थः, दृष्टान्ततया सूचनस्य सम्प्रतिपत्तिसूचनार्थत्वात् । पी#ेटकेसङ्गतिरिति - पेटिकया सङ्गतिरित्यर्थः । न तु पेटिकयोः सङ्गतिरिति, संज्ञामूत्त्र्यधिकरणस्य एकत्वेन पेटिकात्वासम्भवात् । त्रयो हेतव इति -पाठकगात्

devānāmapīti - jīvadṛṣṭānteneti śeṣaḥ, devānāṃ jīvadṛṣṭāntena parāyattapravṛttitvanirṇayenāpi jīvānāṃ parāyattakatatrtṛtvaṃ sthiraṃ bhava- tīti matvā tadeva dṛṣṭāntatayā smāritamityarthaḥ, dṛṣṭāntatayā sūcanasya sampratipattisūcanārthatvāt | pī#ेṭakesaṅgatiriti - peṭikayā saṅgatirityarthaḥ | na tu peṭikayoḥ saṅgatiriti, saṃjñāmūttryadhikaraṇasya ekatvena peṭikātvāsambhavāt | trayo hetava iti -pāṭhakagāt

2.4.18

अण्डान्तर्वर्त्तिन्निवृत्करणप्रदर्शनत्रिवृत्करणश्रुतय इत्यर्थः । भाष्ये- प्रविशतिर्लाक्षणिकस्स्यादिति, प्रवेश्येत्येवं णिजर्थलक्षणा स्यादित्यथः । भाष्ये-जीवसमष्टिविशिष्टेनात्मनेति, जीवसमष्टिविशिष्टेन स्वरूपेणेत्यर्थः । मृदात्मको घट इत्यादौ आत्मशब्दस्य स्वरूपपरत्वदर्शनात्, ततश्च व्यपदेशिवद्भावेन स्वरूपस्य भिन्नतया व्याकरवाणीत्यनेन स्वरूपस्यानभिधानात् तृतीयोपपद्यत, नन्वेवं जीवशब्दस्य जीवमात्रपरत्वमाश्रित्य आत्मशब्दस्य शरीरपरत्वं किन्न स्यादिति चेन्न, तदा कत्वाप्रत्ययास्वारस्यात्, नन्वे- वमपि जीवशरीकेण मयेति आत्मशब्दस्य प्रत्यगर्थपरत्वं किन्न स्यादिति चेन्न, तदा व्याकरणकत्तर्रीति ज्ञाविहिते अनभिहिताधि-कारविहिततृतीयानुपपत्तेः, ननु व्याकरणकत्र्तुरभिधानेऽपि प्रवेशकत्र्तुरनभिधानात् तृतीयोपपद्यते, अनभिहित इति पय्र्युदासपक्षा-श्रयणात्, अत एव अनभिहितसूत्रे द्वयोः क्रिययोः कारकेऽन्यतरेणाभिहिते विभकत्यभावसङ्ग इति वार्त्तिकेन प्रासादाख्यकं तच्चा-न्यरेणास्तिप्रत्ययेन घञाभिहितं, प्रसीदन्त्यस्मिन्निति प्रासादः, तत्राभिहिते कारके न भवतीत्युच्यमाने सप्तमी न स्यादिति प्रति-षेधपक्षाश्रयणेन शङ्कामुत्थाप्य नचान्यतरेण अनभिधानादिति असिक्रियाधिकरणशुक्तेरुपरितनप्रत्ययेन यदभिधानं तदाश्रया च सप्तमी भविष्यतीति नायं दोषः प्रसज्यत इति पर्युदासाश्रयणेन परिहारो वर्णित इति चेत्, एवं तर्हि अहं भुकत्वाव्रजामीति प्रयोग- स्थले मया भुकत्वा व्रजामीति प्रयोगप्रसङ्गः, तथा पकत्वाभुज्यत ओदन इत्यत्र भुजिप्रत्ययेनाभिहितेष्योदने कत्वाप्रत्ययेनानभिधान-माश्रित्य द्वितीयाप्रसङ्गः, तदयमत्र वैयाकरणनिष्कर्षः । अहं भुकत्वा व्रजानीत्यत्र अहमर्थस्य युगपदुभाभ्यां भोगनव्रजनक्रियाभ्यामपि न शाब्दोऽन्वयः । किं तर्हि व्रजनक्रिययैव प्राधान्यात्,आर्थस्तु भोजनक्रियायामन्वयः, अतः शब्दव्यापारापेक्षायां अभिधानमेव नत्वनभिदानमपीति, नाहंशब्दात् तृतीया प्राप्नोति तथा पकत्वौदनो भुज्यत इत्यत्रापि ओदनस्य भुजिनैव शाब्दोन्वयः, सन्निधा- नात्तु वचनान्वयः, केवलशब्दव्यापारनिरूपणे तु किमिष्टकाःपकत्वौदनो भुज्यते-उत ओदनमेवेति द्वितीया न भविष्यति, प्रासाद

aṇḍāntarvarttinnivṛtkaraṇapradarśanatrivṛtkaraṇaśrutaya ityarthaḥ | bhāṣye- praviśatirlākṣaṇikassyāditi, praveśyetyevaṃ ṇijarthalakṣaṇā syādityathaḥ | bhāṣye-jīvasamaṣṭiviśiṣṭenātmaneti, jīvasamaṣṭiviśiṣṭena svarūpeṇetyarthaḥ | mṛdātmako ghaṭa ityādau ātmaśabdasya svarūpaparatvadarśanāt, tataśca vyapadeśivadbhāvena svarūpasya bhinnatayā vyākaravāṇītyanena svarūpasyānabhidhānāt tṛtīyopapadyata, nanvevaṃ jīvaśabdasya jīvamātraparatvamāśritya ātmaśabdasya śarīraparatvaṃ kinna syāditi cenna, tadā katvāpratyayāsvārasyāt, nanve- vamapi jīvaśarīkeṇa mayeti ātmaśabdasya pratyagarthaparatvaṃ kinna syāditi cenna, tadā vyākaraṇakattarrīti jñāvihite anabhihitādhi-kāravihitatṛtīyānupapatteḥ, nanu vyākaraṇakatrturabhidhāne'pi praveśakatrturanabhidhānāt tṛtīyopapadyate, anabhihita iti payryudāsapakṣā-śrayaṇāt, ata eva anabhihitasūtre dvayoḥ kriyayoḥ kārake'nyatareṇābhihite vibhakatyabhāvasaṅga iti vārttikena prāsādākhyakaṃ taccā-nyareṇāstipratyayena ghañābhihitaṃ, prasīdantyasminniti prāsādaḥ, tatrābhihite kārake na bhavatītyucyamāne saptamī na syāditi prati-ṣedhapakṣāśrayaṇena śaṅkāmutthāpya nacānyatareṇa anabhidhānāditi asikriyādhikaraṇaśukteruparitanapratyayena yadabhidhānaṃ tadāśrayā ca saptamī bhaviṣyatīti nāyaṃ doṣaḥ prasajyata iti paryudāsāśrayaṇena parihāro varṇita iti cet, evaṃ tarhi ahaṃ bhukatvāvrajāmīti prayoga- sthale mayā bhukatvā vrajāmīti prayogaprasaṅgaḥ, tathā pakatvābhujyata odana ityatra bhujipratyayenābhihiteṣyodane katvāpratyayenānabhidhāna-māśritya dvitīyāprasaṅgaḥ, tadayamatra vaiyākaraṇaniṣkarṣaḥ | ahaṃ bhukatvā vrajānītyatra ahamarthasya yugapadubhābhyāṃ bhoganavrajanakriyābhyāmapi na śābdo'nvayaḥ | kiṃ tarhi vrajanakriyayaiva prādhānyāt,ārthastu bhojanakriyāyāmanvayaḥ, ataḥ śabdavyāpārāpekṣāyāṃ abhidhānameva natvanabhidānamapīti, nāhaṃśabdāt tṛtīyā prāpnoti tathā pakatvaudano bhujyata ityatrāpi odanasya bhujinaiva śābdonvayaḥ, sannidhā- nāttu vacanānvayaḥ, kevalaśabdavyāpāranirūpaṇe tu kimiṣṭakāḥpakatvaudano bhujyate-uta odanameveti dvitīyā na bhaviṣyati, prāsāda

2.4.18

आस्त इत्यत्र तु प्रासादस्य प्रसादनासनक्रियाभ्यां शाब्द एवान्वयः, पदार्थदशायां घञ्प्रातिपादिकेन प्रसादाधिकरणतयान्वितस्यैव हि प्रासादद्रव्यस्य वाक्यार्थदशायां असनक्रियाधिकरणत्वेनाप्यन्वयः, अतः तत्र शब्द-व्यापारापेक्षयैव अनभिहितासन-क्रियाधिकरणशकत्याश्रयत्वमपि प्रासादस्यास्तीति तत्र सप्तम्युपपत्तिरिति, कैय्यटस्तु, स्वाभिप्रवीणमाश्रित्य कत्वाप्रत्ययस्य भावार्थत्वात् पकत्वौदनं भुङ्क्ते देवदत्तः, पकत्वौदनं भुज्यते देवदत्तेनेतिकत्वाप्रत्ययेन कर्तृकरणयोरभिधानात् द्वितीयातृतीये कुतो नेत्याशङ्कयाख्यातादिपदवाच्यक्रियाविशेष्यत्वात्प्रधानम्, इतरा तु विशेषणत्वादप्रधानम्, तत्क्रियासाधनयोरपि शकत्योः तद्द्वारको गुणप्रधानभावः, तत्र प्रधानशकत्यभिधाने गुणक्रियाशक्तिरभिहितवत् प्रकाशते, प्राधानानुरोधित्वात्ल गुणानां प्रधानमुखप्रेक्षि- त्वात् पृथक् तद्विरुद्धस्वकार्यारम्भाभावादिति समादधे, एवं सति उभाभ्यामपि शाब्दे युगपदन्वयेऽपि न दोषः, इत्यलं विस्तरेण, तस्मेदनेन जीवेनेत्यस्य न मयेत्यर्थः, अपि तु स्वरूपेणेत्यर्थः, तथा च व्यपदेशिवद्भावेन भेदात्तस्य च करणत्वात्तृतीयोपपत्तिः, अत एव वेदान्ताचार्यैरधिकरणसारावल्यां "तेनेशस्तद्विशिष्टस्वकरणतयाऽनुप्रवेशेऽपि कर्ता' इति करणत्वमुक्तम् ।। । ।। भाष्ये - अन्नमशितं त्रेधा विधीयत इत्यत्र-इत्यादि, एवं छान्दोग्ये श्रूयते, अन्नमशितं त्रेधा विधीयते । तस्य यः स्थविष्ठो भागः तत्पुरीषम्, वो मध्यमस्तन्मांसं योऽणिष्ठः तन्मनः, आपः पीताः त्रेधा विधीयन्ते तासां यः स्थविष्ठो धातुः तन्मूत्रं भवति, यो

āsta ityatra tu prāsādasya prasādanāsanakriyābhyāṃ śābda evānvayaḥ, padārthadaśāyāṃ ghañprātipādikena prasādādhikaraṇatayānvitasyaiva hi prāsādadravyasya vākyārthadaśāyāṃ asanakriyādhikaraṇatvenāpyanvayaḥ, ataḥ tatra śabda-vyāpārāpekṣayaiva anabhihitāsana-kriyādhikaraṇaśakatyāśrayatvamapi prāsādasyāstīti tatra saptamyupapattiriti, kaiyyaṭastu, svābhipravīṇamāśritya katvāpratyayasya bhāvārthatvāt pakatvaudanaṃ bhuṅkte devadattaḥ, pakatvaudanaṃ bhujyate devadattenetikatvāpratyayena kartṛkaraṇayorabhidhānāt dvitīyātṛtīye kuto netyāśaṅkayākhyātādipadavācyakriyāviśeṣyatvātpradhānam, itarā tu viśeṣaṇatvādapradhānam, tatkriyāsādhanayorapi śakatyoḥ taddvārako guṇapradhānabhāvaḥ, tatra pradhānaśakatyabhidhāne guṇakriyāśaktirabhihitavat prakāśate, prādhānānurodhitvātla guṇānāṃ pradhānamukhaprekṣi- tvāt pṛthak tadviruddhasvakāryārambhābhāvāditi samādadhe, evaṃ sati ubhābhyāmapi śābde yugapadanvaye'pi na doṣaḥ, ityalaṃ vistareṇa, tasmedanena jīvenetyasya na mayetyarthaḥ, api tu svarūpeṇetyarthaḥ, tathā ca vyapadeśivadbhāvena bhedāttasya ca karaṇatvāttṛtīyopapattiḥ, ata eva vedāntācāryairadhikaraṇasārāvalyāṃ "teneśastadviśiṣṭasvakaraṇatayā'nupraveśe'pi kartā' iti karaṇatvamuktam || | || bhāṣye - annamaśitaṃ tredhā vidhīyata ityatra-ityādi, evaṃ chāndogye śrūyate, annamaśitaṃ tredhā vidhīyate | tasya yaḥ sthaviṣṭho bhāgaḥ tatpurīṣam, vo madhyamastanmāṃsaṃ yo'ṇiṣṭhaḥ tanmanaḥ, āpaḥ pītāḥ tredhā vidhīyante tāsāṃ yaḥ sthaviṣṭho dhātuḥ tanmūtraṃ bhavati, yo

2.4.19

मध्यमः तल्लोहितं भवति, योऽणिष्ठः स प्राणः । तेजोऽशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्टो धातुः तदस्थि भवति । यो मध्यमः स मज्जा योऽणिष्ठः सा वाक् । अन्नमयं हि सोम्य मनः । आपोमयः प्राणः । तेजोमयी वागिति । कारणानुविधायित्वेनेत्यादि - त्रिवृत्करणेन पृथिव्यप्तेजांसि कार्यकारणभावमापन्नानि स्थू#ूलाण्यणीयांसि, अतः त्रिवृत्कृतेष्वपि तत्तस्भूतांशानां स्वकारणानु- गुण्येन स्थूलत्वाणुत्वाणीयस्त्वानि स्युः, तस्मात् "अन्नमशित' मित्यादि वाक्यं त्रिवृत्करणप्रदर्शनपरञ्चेत् स्थविष्ठं पुरुषं पार्थिवम्

madhyamaḥ tallohitaṃ bhavati, yo'ṇiṣṭhaḥ sa prāṇaḥ | tejo'śitaṃ tredhā vidhīyate tasya yaḥ sthaviṣṭo dhātuḥ tadasthi bhavati | yo madhyamaḥ sa majjā yo'ṇiṣṭhaḥ sā vāk | annamayaṃ hi somya manaḥ | āpomayaḥ prāṇaḥ | tejomayī vāgiti | kāraṇānuvidhāyitvenetyādi - trivṛtkaraṇena pṛthivyaptejāṃsi kāryakāraṇabhāvamāpannāni sthū#ूlāṇyaṇīyāṃsi, ataḥ trivṛtkṛteṣvapi tattasbhūtāṃśānāṃ svakāraṇānu- guṇyena sthūlatvāṇutvāṇīyastvāni syuḥ, tasmāt "annamaśita' mityādi vākyaṃ trivṛtkaraṇapradarśanaparañcet sthaviṣṭhaṃ puruṣaṃ pārthivam

287

अणु मांसमाप्यम् अणीयो मनश्च तेजसमापद्येत, तथा द्वितीयपय्र्याये" सूत्रं पार्थिवं लोहितमाप्यं प्राणः तैजस इति स्यात्, तृतीये पय्र्याये अस्थि पार्थिवमाप्यं मज्जा तैजसी वागिति स्यात्, ततश्च "यदन्नमशितं त्रेधा विधीयते' इति पुरीषमांसमनसां पार्थिवत्वमु- क्तम्, यच्चापः पीताः त्रेधा विधीयन्ते' इति सूत्रशोणितप्राणानामाप्यत्वमुक्तम्, यच्च विदीयत इति अस्थिमज्जावचसां तेजस्त्वमु- क्तम्. पुनश्च अन्नमयं हि सोम्य मनः आपोमयः प्राणः इति यन्मनः प्राणयोः पार्थिवत्वाप्यत्वमुक्तम्; तत्सर्वं विरुध्येत, अतो नात्र त्रिवृत्करणप्रकाण उपदिश्यते, यत्तु अण्डान्तर्वर्त्तिषु अग्न्यादित्यादिषु त्रिवृत्करणप्रदर्शनं तत्सम्बोध्यस्य श्वेतकेतोः बुद्धिसम्वादा- र्थम्, न तु तत्रैव त्रिवृत्करणमिदं प्रथमतया प्रवृत्तमिति बोधनार्थमिति, ननु सिद्धान्ते बिम्बप्रतिबिम्बभावयोरैक्यात् कथं तद्विरुद्ध-मुच्यत इत्यस्वरसादाह - छायया आदर्श इति । तृतीयसूत्रेण अनुपपत्तिविशेषपरिहारायेति - इदमन्नम् इमा आपः- इदं तेजः- इति विशेषव्यपदेशहेतुम् उत्तरसूत्रेण कीत्तियिष्यन्तदुपयुक्ततया "अन्नमशितं त्रेधा विधीयते' इति श्रुति प्रतिपन्नमेवार्थं "मांसादि-भौम'मिति सूत्रेण कीर्तयतीत्यर्थः, वाचस्पत्युक्तिमाह - मनस आहङ्कारिकत्वनित्यत्वयोरिति । इदमुपलक्षणं वाचोऽपि द्रष्ट- व्यम् । साङ्खययोः वाङ्मनसो द्वयोरपि आहङ्कारिकत्वत्वस्याविदानात्, वाचस्पतिपक्षे च सूत्रस्यायमर्थः, मांसादि भौममित्येतत् दृष्टन्तार्थं यथा मांसादिभौमं भवति, एवं वाङ्मनसी अपि तैजसभौमे-इति ।। । ।। ।। संज्ञामूर्तिकलृप्त्यधिकरणं समाप्तम् ।। इति दशोपनिषद्भाष्यकारैः श्रीरङ्गरामानुजमुनिभिर्विरचिताया श्रुतिप्रकाशिका- व्याख्यायां भावप्रकाशिकायां द्वितीयस्याध्यायस्य चतुर्थ पादः ।। समुदिताधिकरणसङ्ख्या -68- समुदितसूत्रसङ्ख्या -

aṇu māṃsamāpyam aṇīyo manaśca tejasamāpadyeta, tathā dvitīyapayryāye" sūtraṃ pārthivaṃ lohitamāpyaṃ prāṇaḥ taijasa iti syāt, tṛtīye payryāye asthi pārthivamāpyaṃ majjā taijasī vāgiti syāt, tataśca "yadannamaśitaṃ tredhā vidhīyate' iti purīṣamāṃsamanasāṃ pārthivatvamu- ktam, yaccāpaḥ pītāḥ tredhā vidhīyante' iti sūtraśoṇitaprāṇānāmāpyatvamuktam, yacca vidīyata iti asthimajjāvacasāṃ tejastvamu- ktam. punaśca annamayaṃ hi somya manaḥ āpomayaḥ prāṇaḥ iti yanmanaḥ prāṇayoḥ pārthivatvāpyatvamuktam; tatsarvaṃ virudhyeta, ato nātra trivṛtkaraṇaprakāṇa upadiśyate, yattu aṇḍāntarvarttiṣu agnyādityādiṣu trivṛtkaraṇapradarśanaṃ tatsambodhyasya śvetaketoḥ buddhisamvādā- rtham, na tu tatraiva trivṛtkaraṇamidaṃ prathamatayā pravṛttamiti bodhanārthamiti, nanu siddhānte bimbapratibimbabhāvayoraikyāt kathaṃ tadviruddha-mucyata ityasvarasādāha - chāyayā ādarśa iti | tṛtīyasūtreṇa anupapattiviśeṣaparihārāyeti - idamannam imā āpaḥ- idaṃ tejaḥ- iti viśeṣavyapadeśahetum uttarasūtreṇa kīttiyiṣyantadupayuktatayā "annamaśitaṃ tredhā vidhīyate' iti śruti pratipannamevārthaṃ "māṃsādi-bhauma'miti sūtreṇa kīrtayatītyarthaḥ, vācaspatyuktimāha - manasa āhaṅkārikatvanityatvayoriti | idamupalakṣaṇaṃ vāco'pi draṣṭa- vyam | sāṅkhayayoḥ vāṅmanaso dvayorapi āhaṅkārikatvatvasyāvidānāt, vācaspatipakṣe ca sūtrasyāyamarthaḥ, māṃsādi bhaumamityetat dṛṣṭantārthaṃ yathā māṃsādibhaumaṃ bhavati, evaṃ vāṅmanasī api taijasabhaume-iti || | || || saṃjñāmūrtikalṛptyadhikaraṇaṃ samāptam || iti daśopaniṣadbhāṣyakāraiḥ śrīraṅgarāmānujamunibhirviracitāyā śrutiprakāśikā- vyākhyāyāṃ bhāvaprakāśikāyāṃ dvitīyasyādhyāyasya caturtha pādaḥ || samuditādhikaraṇasaṅkhyā -68- samuditasūtrasaṅkhyā -

पूर्वखण्डे प्रकरण‌ ०१-०६

श्रीमद्भावमिश्रप्रणीतः भाव प्रकाशः पूर्व खण्डम् गजमुखममरप्रवरं सिद्धिकरं विघ्नहर्तारम् गुरुमवगमनयनप्रदमिष्टकरीमिष्टदेवतां वन्दे

śrīmadbhāvamiśrapraṇītaḥ bhāva prakāśaḥ pūrva khaṇḍam gajamukhamamarapravaraṃ siddhikaraṃ vighnahartāram gurumavagamanayanapradamiṣṭakarīmiṣṭadevatāṃ vande

आयुर्वेदागमनं क्रमेण येनाभवद्भूमौ प्रथमं लिखामि तमहं नानातन्त्राणि संदृश्य

āyurvedāgamanaṃ krameṇa yenābhavadbhūmau prathamaṃ likhāmi tamahaṃ nānātantrāṇi saṃdṛśya

आयुर्हिताहितं व्याधेर्निदानं शमनं तथा विद्यते यत्र विद्वद्भिः स आयुर्वेद उच्यते

āyurhitāhitaṃ vyādhernidānaṃ śamanaṃ tathā vidyate yatra vidvadbhiḥ sa āyurveda ucyate

अनेन पुरुषो यस्मादायुर्विन्दति वेत्ति च तस्मान्मुनिवरैरेष आयुर्वेद इति स्मृतः

anena puruṣo yasmādāyurvindati vetti ca tasmānmunivaraireṣa āyurveda iti smṛtaḥ

विधाताऽथर्वसर्वस्वमायुर्वेदं प्रकाशयन् स्वनाम्ना संहितां चक्रे लक्षश्लोकमयीमृजुम्

vidhātā'tharvasarvasvamāyurvedaṃ prakāśayan svanāmnā saṃhitāṃ cakre lakṣaślokamayīmṛjum

ततः प्रजापतिं दक्षं दक्षं सकलकर्मसु विधिर्धीनीरधिः साङ्गमायुर्वेदमुपादिशत्

tataḥ prajāpatiṃ dakṣaṃ dakṣaṃ sakalakarmasu vidhirdhīnīradhiḥ sāṅgamāyurvedamupādiśat

अथ दक्षः क्रियादक्षः स्वर्वैद्यौ वेदमायुषः वेदयामास विद्वांसौ सूर्यांशौ सुरसत्तमौ

atha dakṣaḥ kriyādakṣaḥ svarvaidyau vedamāyuṣaḥ vedayāmāsa vidvāṃsau sūryāṃśau surasattamau

दक्षादधीत्य दस्रौ वितनुतः संहितां स्वीयाम् सकलचिकित्सकलोकप्रतिपत्तिविवृद्धये धन्याम्

dakṣādadhītya dasrau vitanutaḥ saṃhitāṃ svīyām sakalacikitsakalokapratipattivivṛddhaye dhanyām

स्वयम्भुवः शिरश्छिन्नं भैरवेण रुषाऽथ तत् अश्विभ्यां संहितं तस्मात्तौ जातौ यज्ञभागिनौ

svayambhuvaḥ śiraśchinnaṃ bhairaveṇa ruṣā'tha tat aśvibhyāṃ saṃhitaṃ tasmāttau jātau yajñabhāginau

देवासुररणे देवा दैत्यैर्ये सक्षताः कृताः अक्षतास्ते कृताः सद्यो दस्राभ्यामद्भुतं महत्

devāsuraraṇe devā daityairye sakṣatāḥ kṛtāḥ akṣatāste kṛtāḥ sadyo dasrābhyāmadbhutaṃ mahat

वज्रिणोऽभूद् भुजस्तम्भः स दस्राभ्यां चिकित्सितः सोमान्निपतितश्चन्द्र स्ताभ्यामेव सुखी कृतः

vajriṇo'bhūd bhujastambhaḥ sa dasrābhyāṃ cikitsitaḥ somānnipatitaścandra stābhyāmeva sukhī kṛtaḥ

विशीर्णा दशनाः पूष्णो नेत्रे नष्टे भगस्य च शशिनो राजयक्ष्माऽभूदश्विभ्यां ते चिकित्सिताः

viśīrṇā daśanāḥ pūṣṇo netre naṣṭe bhagasya ca śaśino rājayakṣmā'bhūdaśvibhyāṃ te cikitsitāḥ

भार्गवश्च्यवनः कामी वृद्धः सन् विकृतिं गतः वीर्यवर्णस्वरोपेतः कृतोऽश्विभ्यां पुनर्युवा

bhārgavaścyavanaḥ kāmī vṛddhaḥ san vikṛtiṃ gataḥ vīryavarṇasvaropetaḥ kṛto'śvibhyāṃ punaryuvā

एतैश्चान्यैश्च बहुभिः कर्मभिर्भिषजां वरौ बभूवतुर्भृशं पूज्याविन्द्रा दीनां दिवौकसाम्

etaiścānyaiśca bahubhiḥ karmabhirbhiṣajāṃ varau babhūvaturbhṛśaṃ pūjyāvindrā dīnāṃ divaukasām

संदृश्य दस्रयोरिन्द्र ः! कर्माण्येतानि यत्नवान् आयुर्वेदं निरुद्वेगं तौ ययाचे शचीपतिः

saṃdṛśya dasrayorindra ḥ! karmāṇyetāni yatnavān āyurvedaṃ nirudvegaṃ tau yayāce śacīpatiḥ

नासत्यौ सत्यसन्धेन शक्रेण किल याचितौ आयुर्वेदं यथाऽधीतं ददतुः शतमन्यवे

nāsatyau satyasandhena śakreṇa kila yācitau āyurvedaṃ yathā'dhītaṃ dadatuḥ śatamanyave

नासत्याभ्यामधीत्यैव आयुर्वेदं शतक्रतुः अध्यापयामास बहूनात्रेयप्रमुखान्मुनीन्

nāsatyābhyāmadhītyaiva āyurvedaṃ śatakratuḥ adhyāpayāmāsa bahūnātreyapramukhānmunīn

एकदा जगदालोक्य गदाकुलमितस्ततः चिन्तयामास भगवानात्रेयो मुनिपुङ्गवः

ekadā jagadālokya gadākulamitastataḥ cintayāmāsa bhagavānātreyo munipuṅgavaḥ

किं करोमि क्व गच्छामि कथं लोका निरामयाः भवन्ति सामयानेतान्न शक्नोमि निरीक्षितुम्

kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ lokā nirāmayāḥ bhavanti sāmayānetānna śaknomi nirīkṣitum

दयालुरहमत्यर्थं स्वभावो दुरतिक्रमः एतेषां दुःखतो दुःखं ममापि हृदयेऽधिकम्

dayālurahamatyarthaṃ svabhāvo duratikramaḥ eteṣāṃ duḥkhato duḥkhaṃ mamāpi hṛdaye'dhikam

आयुर्वेदं पठिष्यामि नैरुज्याय शरीरिणाम् इति निश्चित्य गतवानात्रेयस्त्रिदशालयम्

āyurvedaṃ paṭhiṣyāmi nairujyāya śarīriṇām iti niścitya gatavānātreyastridaśālayam

तत्र मन्दिरमिन्द्र स्य गत्वा शक्रं ददर्श सः सिंहासनसमासीनं स्तूयमानं सुरर्षिभिः

tatra mandiramindra sya gatvā śakraṃ dadarśa saḥ siṃhāsanasamāsīnaṃ stūyamānaṃ surarṣibhiḥ

भासयन्तं दिशो भासा भास्करप्रतिमं त्विषा आयुर्वेदमहाचार्यं शिरोधार्यं दिवौकसाम्

bhāsayantaṃ diśo bhāsā bhāskarapratimaṃ tviṣā āyurvedamahācāryaṃ śirodhāryaṃ divaukasām

शक्रस्तु तं निरीक्ष्यैवं त्यक्तसिंहासनः स्थितः तमग्रे पूजयामास भृशं भूरितपःकृशम्

śakrastu taṃ nirīkṣyaivaṃ tyaktasiṃhāsanaḥ sthitaḥ tamagre pūjayāmāsa bhṛśaṃ bhūritapaḥkṛśam

कुशलं परिपप्रच्छ तथागमनकारणम् स मुनिर्वक्तुमारेभे निजागमनकारणम्

kuśalaṃ paripapraccha tathāgamanakāraṇam sa munirvaktumārebhe nijāgamanakāraṇam

देवराज न जानासि दिव एव यतो भवान् विधात्रा विहितो यत्नात्त्रिलोकीलोकपालकः

devarāja na jānāsi diva eva yato bhavān vidhātrā vihito yatnāttrilokīlokapālakaḥ

व्याधिभिर्व्यथिता लोकाः शोकाकुलितचेतसः भूतले सन्ति सन्तापं तेषां हन्तुं कृपां कुरु

vyādhibhirvyathitā lokāḥ śokākulitacetasaḥ bhūtale santi santāpaṃ teṣāṃ hantuṃ kṛpāṃ kuru

आयुर्वेदोपदेशं मे कुरु कारुण्यतो नृणाम् तथेत्युक्त्वा सहस्राक्षोऽध्यापयामास तं मुनिम्

āyurvedopadeśaṃ me kuru kāruṇyato nṛṇām tathetyuktvā sahasrākṣo'dhyāpayāmāsa taṃ munim

मुनीन्द्र इन्द्र तः साङ्गमायुर्वेदमधीत्य सः अभिनन्द्य तमाशीर्भिराजगाम पुनर्महीम्

munīndra indra taḥ sāṅgamāyurvedamadhītya saḥ abhinandya tamāśīrbhirājagāma punarmahīm

अथात्रेयो मुनिश्रेष्ठो भगवान्करुणाकरः स्वनाम्ना संहितां चक्रे नरवर्गानुकम्पया

athātreyo muniśreṣṭho bhagavānkaruṇākaraḥ svanāmnā saṃhitāṃ cakre naravargānukampayā

ततोऽग्निवेशं भेडञ्च जातूकर्णं पराशरम् क्षीरपाणिञ्च हारीतमायुर्वेदमपाठयत्

tato'gniveśaṃ bheḍañca jātūkarṇaṃ parāśaram kṣīrapāṇiñca hārītamāyurvedamapāṭhayat

तन्त्रस्य कर्त्ता प्रथममग्निवेशोऽभवत्पुरा ततो भेडादयश्चक्रुः स्वं स्वं तन्त्रं कृतानि च

tantrasya karttā prathamamagniveśo'bhavatpurā tato bheḍādayaścakruḥ svaṃ svaṃ tantraṃ kṛtāni ca

श्रावयामासुरात्रेयं मुनिवृन्देन वन्दितम् श्रुत्वा च तानि तन्त्राणि हृष्टोऽभूदत्रिनन्दनः

śrāvayāmāsurātreyaṃ munivṛndena vanditam śrutvā ca tāni tantrāṇi hṛṣṭo'bhūdatrinandanaḥ

यथावत्सूत्रितं दृष्ट्वा प्रहृष्टा मुनयोऽभवन् दिवि देवर्षयो देवाः श्रुत्वा साध्विति चाब्रुवन्

yathāvatsūtritaṃ dṛṣṭvā prahṛṣṭā munayo'bhavan divi devarṣayo devāḥ śrutvā sādhviti cābruvan

एकदा हिमवत्पार्श्वे दैवादागत्य सङ्गताः मुनयो बहवस्तेषां नामभिः कथयाम्यहम्

ekadā himavatpārśve daivādāgatya saṅgatāḥ munayo bahavasteṣāṃ nāmabhiḥ kathayāmyaham

भरद्वाजो मुनिवरः प्रथमं समुपागतः ततोऽङ्गिरास्ततो गर्गो मरीचिर्भृगुभार्गवौ

bharadvājo munivaraḥ prathamaṃ samupāgataḥ tato'ṅgirāstato gargo marīcirbhṛgubhārgavau

पुलस्त्योऽगस्तिरसितो वसिष्ठः सपराशरः हारीतो गौतमः सांख्यो मैत्रेयश्च्यवनोऽपि च

pulastyo'gastirasito vasiṣṭhaḥ saparāśaraḥ hārīto gautamaḥ sāṃkhyo maitreyaścyavano'pi ca

जमदग्निश्च गार्ग्यश्च कश्यपः काश्यपोऽपि च नारदो वामदेवश्च मार्कण्डेयः कपिञ्जलः

jamadagniśca gārgyaśca kaśyapaḥ kāśyapo'pi ca nārado vāmadevaśca mārkaṇḍeyaḥ kapiñjalaḥ

शाण्डिल्यः सहकौण्डिन्यः शाकुनेयश्चशौनकः आश्वलायनसांकृत्यौ विश्वामित्रः परीक्षकः

śāṇḍilyaḥ sahakauṇḍinyaḥ śākuneyaścaśaunakaḥ āśvalāyanasāṃkṛtyau viśvāmitraḥ parīkṣakaḥ

देवलो गालवो धौम्यः काप्यकात्यायनावुभौ काङ्कायनो वैजपेयः कुशिको बादरायणः

devalo gālavo dhaumyaḥ kāpyakātyāyanāvubhau kāṅkāyano vaijapeyaḥ kuśiko bādarāyaṇaḥ

हिरण्याक्षश्च लौगाक्षिः शरलोमा च गोभिलः वैखानसा वालखिल्यास्तथैवान्ये महर्षयः

hiraṇyākṣaśca laugākṣiḥ śaralomā ca gobhilaḥ vaikhānasā vālakhilyāstathaivānye maharṣayaḥ

ब्रह्मज्ञानस्य निधयो यमस्य नियमस्य च तपसस्तेजसा दीप्ता हूयमाना इवाग्नयः

brahmajñānasya nidhayo yamasya niyamasya ca tapasastejasā dīptā hūyamānā ivāgnayaḥ

सुखोपविष्टास्ते तत्र सर्वे चक्रुः कथामिमाम् धर्मार्थकाममोक्षाणां मूलमुक्तं कलेवरम् तच्च सर्वार्थसंसिद्ध्यै भवेद्यदि निरामयम्

sukhopaviṣṭāste tatra sarve cakruḥ kathāmimām dharmārthakāmamokṣāṇāṃ mūlamuktaṃ kalevaram tacca sarvārthasaṃsiddhyai bhavedyadi nirāmayam

तपः स्वाध्यायधर्माणां ब्रह्मचर्यव्रतायुषाम् हर्त्तारः प्रसृता रोगा यत्र तत्र च सर्वशः

tapaḥ svādhyāyadharmāṇāṃ brahmacaryavratāyuṣām harttāraḥ prasṛtā rogā yatra tatra ca sarvaśaḥ

रोगाः कार्श्यकरा बलक्षयकरा देहस्य चेष्टाहरा दृष्टा इन्द्रि यशक्तिसङ्क्षयकराः सर्वाङ्गपीडाकराः धर्मार्थाखिलकाममुक्तिषु महाविघ्नस्वरूपा बलात् प्राणानाशु हरन्ति सन्ति यदि ते क्षेमं कुतः प्राणिनाम्

rogāḥ kārśyakarā balakṣayakarā dehasya ceṣṭāharā dṛṣṭā indri yaśaktisaṅkṣayakarāḥ sarvāṅgapīḍākarāḥ dharmārthākhilakāmamuktiṣu mahāvighnasvarūpā balāt prāṇānāśu haranti santi yadi te kṣemaṃ kutaḥ prāṇinām

तत्तेषां प्रशमाय कश्चन विधिश्चिन्त्यो भवद्भिर्बुधै- र्योग्यैरित्यभिधाय संसदि भरद्वाजं मुनिं तेऽब्रुवन् त्वं योग्यो भगवन् सहस्रनयनं याचस्व लब्धं क्रमा- दायुर्वेदमधीत्य यं गदभयान्मुक्ता भवामो वयम्

tatteṣāṃ praśamāya kaścana vidhiścintyo bhavadbhirbudhai- ryogyairityabhidhāya saṃsadi bharadvājaṃ muniṃ te'bruvan tvaṃ yogyo bhagavan sahasranayanaṃ yācasva labdhaṃ kramā- dāyurvedamadhītya yaṃ gadabhayānmuktā bhavāmo vayam

इत्थं स मुनिभिर्योग्यैः प्रार्थितो विनयान्वितैः भरद्वाजो मुनिश्रेष्ठो जगाम त्रिदशालयम्

itthaṃ sa munibhiryogyaiḥ prārthito vinayānvitaiḥ bharadvājo muniśreṣṭho jagāma tridaśālayam

तत्रेन्द्र भवनं गत्वा सुरर्षिगणमध्यगम् दृष्टवान् वृत्रहन्तारं दीप्यमानमिवानलम्

tatrendra bhavanaṃ gatvā surarṣigaṇamadhyagam dṛṣṭavān vṛtrahantāraṃ dīpyamānamivānalam

दृष्ट्वैव स मुनिं प्राह भगवान् मघवा मुदा धर्मज्ञ स्वागतं तेऽथ मुनिं तं समपूजयत्

dṛṣṭvaiva sa muniṃ prāha bhagavān maghavā mudā dharmajña svāgataṃ te'tha muniṃ taṃ samapūjayat

सोऽभिगम्य जयाशीर्भिरभिनन्द्य सुरेश्वरम् ऋषीणां वचनं सम्यक् श्रावयामास तत्त्वतः

so'bhigamya jayāśīrbhirabhinandya sureśvaram ṛṣīṇāṃ vacanaṃ samyak śrāvayāmāsa tattvataḥ

व्याधयो हि समुत्पन्नाः सर्वप्राणिभयङ्कराः तेषां प्रशमनोपायं यथावद्वक्तुमर्हसि

vyādhayo hi samutpannāḥ sarvaprāṇibhayaṅkarāḥ teṣāṃ praśamanopāyaṃ yathāvadvaktumarhasi

अपाठयन्मुनिं साङ्गमायुर्वेदं शतक्रतुः जीवेद्वर्षसहस्राणि देही नीरुङ् निशम्य यम्

apāṭhayanmuniṃ sāṅgamāyurvedaṃ śatakratuḥ jīvedvarṣasahasrāṇi dehī nīruṅ niśamya yam

सोऽनन्तपारं त्रिस्कन्धमायुर्वेदं महामुनिः यथावदचिरात्सर्वं बुबुधे तन्मना मुनिः

so'nantapāraṃ triskandhamāyurvedaṃ mahāmuniḥ yathāvadacirātsarvaṃ bubudhe tanmanā muniḥ

तेनायुः सुचिरं लेभे भरद्वाजो निरामयम् अन्यानपि मुनींश्चक्रे नीरुजः सुचिरायुषः

tenāyuḥ suciraṃ lebhe bharadvājo nirāmayam anyānapi munīṃścakre nīrujaḥ sucirāyuṣaḥ

तत्तन्त्रजनितज्ञानचक्षुषा ऋषयोऽखिलाः गुणान्द्र व्याणि कर्माणि दृष्ट्वा तद्विधिमाश्रिताः

tattantrajanitajñānacakṣuṣā ṛṣayo'khilāḥ guṇāndra vyāṇi karmāṇi dṛṣṭvā tadvidhimāśritāḥ

आरोग्यं लेभिरे दीर्घमायुश्च सुखसंयुतम् आयुर्वेदोक्तविधिनाऽन्येऽपि स्युर्मुनयो यथा

ārogyaṃ lebhire dīrghamāyuśca sukhasaṃyutam āyurvedoktavidhinā'nye'pi syurmunayo yathā

यदा मत्स्यावतारेण हरिणा वेद उद्धृतः तदा शेषश्च तत्रैव वेदं साङ्गमवाप्तवान्

yadā matsyāvatāreṇa hariṇā veda uddhṛtaḥ tadā śeṣaśca tatraiva vedaṃ sāṅgamavāptavān

अथर्वान्तर्गतं सम्यगायुर्वेदं च लब्धवान् एकदा स महीवृत्तं द्र ष्टुं चर इवागतः

atharvāntargataṃ samyagāyurvedaṃ ca labdhavān ekadā sa mahīvṛttaṃ dra ṣṭuṃ cara ivāgataḥ

तत्रलोकान् गदैर्ग्रस्तान् व्यथया परिपीडितान् स्थलेषु बहुषु व्यग्रान् म्रियमाणांश्च दृष्टवान्

tatralokān gadairgrastān vyathayā paripīḍitān sthaleṣu bahuṣu vyagrān mriyamāṇāṃśca dṛṣṭavān

तान्दृष्ट्वातिदयायुक्तस्तेषां दुःखेन दुःखितः अनन्तश्चिन्तयामास रोगोपशमकारणम्

tāndṛṣṭvātidayāyuktasteṣāṃ duḥkhena duḥkhitaḥ anantaścintayāmāsa rogopaśamakāraṇam

सञ्चिन्त्य स स्वयं तत्र मुनेः पुत्रो बभूव ह प्रसिद्धस्य विशुद्धस्य वेदवेदाङ्गवेदिनः

sañcintya sa svayaṃ tatra muneḥ putro babhūva ha prasiddhasya viśuddhasya vedavedāṅgavedinaḥ

यतश्चर इवायातो न ज्ञातः केनचिद्यतः तस्माच्चरकनाम्नासौ ख्यातश्च क्षितिमण्डले

yataścara ivāyāto na jñātaḥ kenacidyataḥ tasmāccarakanāmnāsau khyātaśca kṣitimaṇḍale

स भाति चरकाचार्यो देवाचार्यो यथा दिवि सहस्रवदनस्यांशो येन ध्वंसो रुजां कृतः

sa bhāti carakācāryo devācāryo yathā divi sahasravadanasyāṃśo yena dhvaṃso rujāṃ kṛtaḥ

आत्रेयस्य मुनेः शिष्या अग्निवेशादयोऽभवन् मुनयो बहवस्तैश्च कृतं तन्त्रं स्वकं स्वकम्

ātreyasya muneḥ śiṣyā agniveśādayo'bhavan munayo bahavastaiśca kṛtaṃ tantraṃ svakaṃ svakam

तेषां तन्त्राणि संस्कृत्य समाहृत्य विपश्चिता चरकेणात्मनो नाम्ना ग्रन्थोऽय चरकः कृतः

teṣāṃ tantrāṇi saṃskṛtya samāhṛtya vipaścitā carakeṇātmano nāmnā grantho'ya carakaḥ kṛtaḥ

एकदा देवराजस्य दृष्टिर्निपतिता भुवि तत्र तेन नरा दृष्टा व्याधिभिर्भृशपीडिताः

ekadā devarājasya dṛṣṭirnipatitā bhuvi tatra tena narā dṛṣṭā vyādhibhirbhṛśapīḍitāḥ

तान्दृष्ट्वा हृदयं तस्य दयया परिपीडितम् दयार्द्र हृदयः शक्रो धन्वन्तरिमुवाच ह

tāndṛṣṭvā hṛdayaṃ tasya dayayā paripīḍitam dayārdra hṛdayaḥ śakro dhanvantarimuvāca ha

धन्वन्तरे सुरश्रेष्ठ भगवन् किञ्चिदुच्यते योग्यो भवसि भूतानामुपकारपरो भव

dhanvantare suraśreṣṭha bhagavan kiñciducyate yogyo bhavasi bhūtānāmupakāraparo bhava

उपकाराय लोकानां केन किं न कृतं पुरा त्रैलोक्याधिपतिर्विष्णुरभून्मत्स्यादिरूपवान्

upakārāya lokānāṃ kena kiṃ na kṛtaṃ purā trailokyādhipatirviṣṇurabhūnmatsyādirūpavān

तस्मात्त्वं पृथिवीं याहि काशीमध्ये नृपो भव प्रतीकाराय रोगाणामायुर्वेदं प्रकाशय

tasmāttvaṃ pṛthivīṃ yāhi kāśīmadhye nṛpo bhava pratīkārāya rogāṇāmāyurvedaṃ prakāśaya

इत्युक्त्वा सुरशार्दूलः सर्वभूतहितेप्सया समस्तमायुषो वेदं धन्वन्तरिमुपादिशत्

ityuktvā suraśārdūlaḥ sarvabhūtahitepsayā samastamāyuṣo vedaṃ dhanvantarimupādiśat

अधीत्य चायुषो वेदमिन्द्रा द्धन्वन्तरिः पुरा आगत्य पृथिवीं काश्यां जातो बाहुजवेश्मनि

adhītya cāyuṣo vedamindrā ddhanvantariḥ purā āgatya pṛthivīṃ kāśyāṃ jāto bāhujaveśmani

नाम्ना तु सोऽभवत्ख्यातो दिवोदास इति क्षितौ बाल एव विरक्तोऽभूच्चचार सुमहत्तपः

nāmnā tu so'bhavatkhyāto divodāsa iti kṣitau bāla eva virakto'bhūccacāra sumahattapaḥ

यत्नेन महता ब्रह्मा तं काश्यामकरोन्नृपम् ततो धन्वन्तरिर्लोकैः काशीराजोऽभिधीयते

yatnena mahatā brahmā taṃ kāśyāmakaronnṛpam tato dhanvantarirlokaiḥ kāśīrājo'bhidhīyate

हिताय देहिनां स्वीया संहिता विहिताऽमुना अथ विद्यार्थिनो लोकान्संहितां तामपाठयत्

hitāya dehināṃ svīyā saṃhitā vihitā'munā atha vidyārthino lokānsaṃhitāṃ tāmapāṭhayat

अथ ज्ञानदृशा विश्वामित्रप्रभृतयोऽविदन् अयं धन्वन्तरिः काश्यां काशिराजोऽयमुच्यते

atha jñānadṛśā viśvāmitraprabhṛtayo'vidan ayaṃ dhanvantariḥ kāśyāṃ kāśirājo'yamucyate

विश्वामित्रो मुनिस्तेषु पुत्रं सुश्रुतमुक्तवान् वत्स वाराणसीं गच्छ त्वं विश्वेश्वरवल्लभाम्

viśvāmitro munisteṣu putraṃ suśrutamuktavān vatsa vārāṇasīṃ gaccha tvaṃ viśveśvaravallabhām

तत्र नाम्ना दिवोदासः काशिराजोऽस्ति बाहुजः स हि धन्वन्तरिः साक्षादायुर्वेदविदां वरः

tatra nāmnā divodāsaḥ kāśirājo'sti bāhujaḥ sa hi dhanvantariḥ sākṣādāyurvedavidāṃ varaḥ

आयुर्वेदं पठस्व त्वं लोकोपकृतिहेतवे सर्वप्राणिदया तीर्थमुपकारो महामखः

āyurvedaṃ paṭhasva tvaṃ lokopakṛtihetave sarvaprāṇidayā tīrthamupakāro mahāmakhaḥ

पितुर्वचनमाकर्ण्य सुश्रुतः काशिकां गतः तेन सार्द्धं समध्येतुं मुनिसूनुशतं ययौ

piturvacanamākarṇya suśrutaḥ kāśikāṃ gataḥ tena sārddhaṃ samadhyetuṃ munisūnuśataṃ yayau

अथ धन्वन्तरिं सर्वे वानप्रस्थाश्रमे स्थितम् भगवन्तं सुरश्रेष्ठं मुनिभिर्बहुभिः स्तुतम्

atha dhanvantariṃ sarve vānaprasthāśrame sthitam bhagavantaṃ suraśreṣṭhaṃ munibhirbahubhiḥ stutam

काशिराजं दिवोदासं तेऽपश्यन्विनयान्विताः स्वागतं च तदा चाह दिवोदासो यशोधनः

kāśirājaṃ divodāsaṃ te'paśyanvinayānvitāḥ svāgataṃ ca tadā cāha divodāso yaśodhanaḥ

कुशलं परिपप्रच्छ तथागमनकारणम् ततस्ते सुश्रुतद्वारा कथयामासुरुत्तरम्

kuśalaṃ paripapraccha tathāgamanakāraṇam tataste suśrutadvārā kathayāmāsuruttaram

भगवन्मानवान्दृष्ट्वा व्याधिभिः परिपीडितान् क्रन्दतो म्रियमाणांश्च जातास्माकं हृदि व्यथा

bhagavanmānavāndṛṣṭvā vyādhibhiḥ paripīḍitān krandato mriyamāṇāṃśca jātāsmākaṃ hṛdi vyathā

आमयानां शमोपायं विज्ञातुं वयमागताः आयुर्वेदं भवानस्मानध्यापयतु यत्नतः

āmayānāṃ śamopāyaṃ vijñātuṃ vayamāgatāḥ āyurvedaṃ bhavānasmānadhyāpayatu yatnataḥ

अङ्गीकृत्य वचस्तेषां नृपतिस्तानुपादिशत् व्याख्यातं तेन ते यत्नाज्जगृहुर्मुनयो मुदा

aṅgīkṛtya vacasteṣāṃ nṛpatistānupādiśat vyākhyātaṃ tena te yatnājjagṛhurmunayo mudā

काशिराजं जयाशीर्भिरभिनन्द्य मुदान्विताः सुश्रुताद्याः सुसिद्धार्था जग्मुर्गेहं स्वकं स्वकम्

kāśirājaṃ jayāśīrbhirabhinandya mudānvitāḥ suśrutādyāḥ susiddhārthā jagmurgehaṃ svakaṃ svakam

प्रथमं सुश्रुतस्तेषु स्वतन्त्रं कृतवान्स्फुटम् सुश्रुतस्य सखायोऽपि पृथक्तन्त्राणि तेनिरे

prathamaṃ suśrutasteṣu svatantraṃ kṛtavānsphuṭam suśrutasya sakhāyo'pi pṛthaktantrāṇi tenire

सुश्रुतेन कृतं तन्त्रं सुश्रुतं बहुभिर्यतः तस्मात्तत्सुश्रुतं नाम्ना विख्यातं क्षितिमण्डले

suśrutena kṛtaṃ tantraṃ suśrutaṃ bahubhiryataḥ tasmāttatsuśrutaṃ nāmnā vikhyātaṃ kṣitimaṇḍale

इति भावप्रकाशे पूर्वखण्डे आयुर्वेदप्रवक्तृप्रादुर्भावप्रकरणं समाप्तम्

iti bhāvaprakāśe pūrvakhaṇḍe āyurvedapravaktṛprādurbhāvaprakaraṇaṃ samāptam

;अथ सृष्टिप्रकरणं ग्रन्थारम्भश्च

;atha sṛṣṭiprakaraṇaṃ granthārambhaśca

आयुर्वेदाब्धिमध्यादतिमतिमुनयो योगरत्नानि यत्नाल्लब्ध्वा स्वे स्वे निबन्धे दधुरखिलजनव्याधिविध्वंसनाय । तत्तद्ग्रन्थाद् गृहीतैः सुवचनमणिभिर्भावमिश्रैश्चिकित्साशास्त्रे जाड्यान्धकारं प्रशमयितुमिमं संविधत्ते प्रकाशम्

āyurvedābdhimadhyādatimatimunayo yogaratnāni yatnāllabdhvā sve sve nibandhe dadhurakhilajanavyādhividhvaṃsanāya | tattadgranthād gṛhītaiḥ suvacanamaṇibhirbhāvamiśraiścikitsāśāstre jāḍyāndhakāraṃ praśamayitumimaṃ saṃvidhatte prakāśam

श्रीपतिपदप्रसादादाशीर्भिर्भूमिदेवानाम् भावप्रकाशनाम्ना ग्रन्थोऽयं पठ्यतां सर्वैः

śrīpatipadaprasādādāśīrbhirbhūmidevānām bhāvaprakāśanāmnā grantho'yaṃ paṭhyatāṃ sarvaiḥ

आत्मा ज्योतिश्चिदानन्दरूपो नित्यश्च निःस्पृहः निर्गुणः प्रकृतेर्योगात्सगुणः कुरुते जगत्

ātmā jyotiścidānandarūpo nityaśca niḥspṛhaḥ nirguṇaḥ prakṛteryogātsaguṇaḥ kurute jagat

सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणास्ते प्रकृतेः समाः सा जडापि जगत्कर्त्री परमात्मचिदव्ययात्

sattvaṃ rajastamaśceti guṇāste prakṛteḥ samāḥ sā jaḍāpi jagatkartrī paramātmacidavyayāt

प्रधानं प्रकृतिः शक्तिर्नित्या चाविकृतिस्तथा एतानि तस्या नामानि पुरुषं या समाश्रिता

pradhānaṃ prakṛtiḥ śaktirnityā cāvikṛtistathā etāni tasyā nāmāni puruṣaṃ yā samāśritā

सत्त्वं रजस्तमस्त्रीणि विज्ञेयाः प्रकृतेर्गुणाः तैश्च युक्तस्य चित्तस्य कथयाम्यखिलान् गुणान्

sattvaṃ rajastamastrīṇi vijñeyāḥ prakṛterguṇāḥ taiśca yuktasya cittasya kathayāmyakhilān guṇān

आस्तिक्यं प्रविभज्य भोजनमनुत्तापश्च तथ्यं वचो मेधाबुद्धिधृतिक्षमाश्च करुणा ज्ञानं च निर्दम्भता कर्मानिन्दितमस्पृहं च विनयो धर्मः सदैवादरा- देते सत्त्वगुणान्वितस्य मनसो गीता गुणा ज्ञानिभिः

āstikyaṃ pravibhajya bhojanamanuttāpaśca tathyaṃ vaco medhābuddhidhṛtikṣamāśca karuṇā jñānaṃ ca nirdambhatā karmāninditamaspṛhaṃ ca vinayo dharmaḥ sadaivādarā- dete sattvaguṇānvitasya manaso gītā guṇā jñānibhiḥ

क्रोधस्ताडनशीलता च बहुलं दुःखं सुखेच्छाऽधिका- दम्भः कामुकताप्यलीकवचनं चाधीरताहङ्कृतिः ऐश्वर्यादभिमानितातिशयितानन्दोऽधिकश्चाटनं प्रख्याता हि रजोगुणेन सहितस्यैते गुणाश्चेतसः

krodhastāḍanaśīlatā ca bahulaṃ duḥkhaṃ sukhecchā'dhikā- dambhaḥ kāmukatāpyalīkavacanaṃ cādhīratāhaṅkṛtiḥ aiśvaryādabhimānitātiśayitānando'dhikaścāṭanaṃ prakhyātā hi rajoguṇena sahitasyaite guṇāścetasaḥ

नास्तिक्यं सुविषण्णतातिशयितालस्यं च दुष्टा मतिः प्रीतिर्निन्दितकर्मशर्मणि सदा निद्रा लुताहर्निशम् अज्ञानं किल सर्वतोऽपि सततं क्रोधान्धता मूढता प्रख्याता हि तमोगुणेन सहितस्यैते गुणाश्चेतसः

nāstikyaṃ suviṣaṇṇatātiśayitālasyaṃ ca duṣṭā matiḥ prītirninditakarmaśarmaṇi sadā nidrā lutāharniśam ajñānaṃ kila sarvato'pi satataṃ krodhāndhatā mūḍhatā prakhyātā hi tamoguṇena sahitasyaite guṇāścetasaḥ

तत्र प्रभूतसत्त्वस्तु सात्त्विकः पुरुषः स्मृतः राजसस्तामसश्चैव त्रिविधस्तेन मानवः

tatra prabhūtasattvastu sāttvikaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ rājasastāmasaścaiva trividhastena mānavaḥ

ततोऽभवन्महत्तत्त्वं बुद्धितत्त्वापराभिधम् त्रिगुणं सत्त्वबहुलं निर्मलं स्फटिकोपमम् चिच्छायाप्राप्तचैतन्यं तदिच्छामयमीरितम्

tato'bhavanmahattattvaṃ buddhitattvāparābhidham triguṇaṃ sattvabahulaṃ nirmalaṃ sphaṭikopamam cicchāyāprāptacaitanyaṃ tadicchāmayamīritam

महतस्त्रिगुणाज्जातोऽहङ्कारस्त्रिगुणान्वितः सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चेति स त्रिधा

mahatastriguṇājjāto'haṅkārastriguṇānvitaḥ sāttviko rājasaścāpi tāmasaśceti sa tridhā

जातानि सात्त्विकात्तस्मादिन्द्रि याणि सराजसात् तानि श्रोत्रं त्वचो नेत्रं रसना नासिका तथा

jātāni sāttvikāttasmādindri yāṇi sarājasāt tāni śrotraṃ tvaco netraṃ rasanā nāsikā tathā

वाग्घस्तचरणोपस्थगुदान्येकादशं मनः पञ्च बुद्धीन्द्रि याण्याहुः प्राक्तनानीतराणि च

vāgghastacaraṇopasthagudānyekādaśaṃ manaḥ pañca buddhīndri yāṇyāhuḥ prāktanānītarāṇi ca

कर्मेन्द्रि याणि पञ्चैव कथयन्ति विपश्चितः

karmendri yāṇi pañcaiva kathayanti vipaścitaḥ

मनो बुद्धीन्द्रि यं विज्ञैः कर्मेन्द्रि यमपि स्मृतम् मनोऽधिष्ठितमेवेदमिन्द्रि यं यत्प्रवर्त्तते

mano buddhīndri yaṃ vijñaiḥ karmendri yamapi smṛtam mano'dhiṣṭhitamevedamindri yaṃ yatpravarttate

शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च रसो गन्धो ह्यनुक्रमात् बुद्धीन्द्रि याणां विषयाः समाख्याता महर्षिभिः

śabdaḥ sparśaśca rūpaśca raso gandho hyanukramāt buddhīndri yāṇāṃ viṣayāḥ samākhyātā maharṣibhiḥ

वाच्यं ग्राह्यञ्च गन्तव्यमानन्दं त्याज्यमेव च कर्मेन्द्रि याणां विषया ज्ञातव्य विषयो हृदः

vācyaṃ grāhyañca gantavyamānandaṃ tyājyameva ca karmendri yāṇāṃ viṣayā jñātavya viṣayo hṛdaḥ

तामसादप्यहङ्कारस्तन्मात्राणि सराजसात् पञ्चाल्पसत्त्वसम्बन्धात्तल्लिङ्गानि भवन्ति हि

tāmasādapyahaṅkārastanmātrāṇi sarājasāt pañcālpasattvasambandhāttalliṅgāni bhavanti hi

शब्दतन्मात्रकं स्पर्शतन्मात्रं रूपमात्रकम् रसतन्मात्रकं गन्धतन्मात्रमिति तानि तु

śabdatanmātrakaṃ sparśatanmātraṃ rūpamātrakam rasatanmātrakaṃ gandhatanmātramiti tāni tu

तन्मात्रेभ्यो वियद्वायुर्वह्निर्वारि वसुन्धरा एतानि पञ्च जायन्ते महाभूतानि तत्क्रमात्

tanmātrebhyo viyadvāyurvahnirvāri vasundharā etāni pañca jāyante mahābhūtāni tatkramāt

शब्दः श्रोत्रेन्द्रि यं वापि च्छिद्रा णि च विविक्तता वियतः कथिता एते गुणागुणविचारिभिः

śabdaḥ śrotrendri yaṃ vāpi cchidrā ṇi ca viviktatā viyataḥ kathitā ete guṇāguṇavicāribhiḥ

स्पर्शस्त्वगिन्द्रि यञ्चापि लघुता स्पन्दनं तनोः चेष्टा सर्वशरीरस्य वायोरेते गुणाः स्मृताः

sparśastvagindri yañcāpi laghutā spandanaṃ tanoḥ ceṣṭā sarvaśarīrasya vāyorete guṇāḥ smṛtāḥ

रूपं नेत्रेन्द्रि यं पाकः सन्तापस्तीक्ष्णता तथा वर्णो भ्राजिष्णुताऽमर्षः शौर्यं वह्नेर्गुणा अमी

rūpaṃ netrendri yaṃ pākaḥ santāpastīkṣṇatā tathā varṇo bhrājiṣṇutā'marṣaḥ śauryaṃ vahnerguṇā amī

रसो रसेन्द्रि यं शैत्यं स्नेहश्च गुरुता तथा सर्वद्र वसमूहश्च शुक्रं वारिगुणाः स्मृताः

raso rasendri yaṃ śaityaṃ snehaśca gurutā tathā sarvadra vasamūhaśca śukraṃ vāriguṇāḥ smṛtāḥ

गन्धो घ्राणेन्द्रि यं चापि काठिन्यं गौरवं तथा वसुन्धरागुणा एते गदिता गुणवेदिभिः

gandho ghrāṇendri yaṃ cāpi kāṭhinyaṃ gauravaṃ tathā vasundharāguṇā ete gaditā guṇavedibhiḥ

शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्धश्च तत्क्रमात् तन्मात्राणां विशेषाः स्युः स्थूलभावमुपागताः

śabdaḥ sparśaśca rūpañca raso gandhaśca tatkramāt tanmātrāṇāṃ viśeṣāḥ syuḥ sthūlabhāvamupāgatāḥ

प्रकृतेः कारणायोगान्मता प्रकृतिरेव सा महत्तत्त्वादयः सप्त शक्तेर्विकृतयः स्मृताः

prakṛteḥ kāraṇāyogānmatā prakṛtireva sā mahattattvādayaḥ sapta śaktervikṛtayaḥ smṛtāḥ

इन्द्रि याणां च भूतानां कारणत्वान्महर्षिभिः महत्तत्त्वादयः सप्त प्रोक्ताः प्रकृतयोऽपि च

indri yāṇāṃ ca bhūtānāṃ kāraṇatvānmaharṣibhiḥ mahattattvādayaḥ sapta proktāḥ prakṛtayo'pi ca

दशेन्द्रि याणि चित्तञ्च महाभूतानि पञ्च च एतानि सृष्टिं जानद्भिर्विकाराः षोडश स्मृताः

daśendri yāṇi cittañca mahābhūtāni pañca ca etāni sṛṣṭiṃ jānadbhirvikārāḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ

एवं चतुर्विंशतिभिस्तत्त्वैः सिद्धे वपुर्गृहे जीवात्मनियतेर्निघ्नो वसति स्वान्तदूतवान्

evaṃ caturviṃśatibhistattvaiḥ siddhe vapurgṛhe jīvātmaniyaternighno vasati svāntadūtavān

स देही कथ्यते पापपुण्यदुःखसुखादिभिः व्याप्तो बद्धश्च मनसा कृत्रिमैः कर्मबन्धनैः

sa dehī kathyate pāpapuṇyaduḥkhasukhādibhiḥ vyāpto baddhaśca manasā kṛtrimaiḥ karmabandhanaiḥ

इच्छाद्वेषसुखासुखानि विषयज्ञानं प्रयत्नो मनः सङ्कल्पश्च विचारणा स्मृतिरथो बुद्धिः कलाविज्ञता प्राणस्योपरियापनं गुदवशाद्वायोरधः प्रेरणं नेत्रोन्मेषनिमेषकृत्यकरणोत्साहाश्च जीवे गुणाः

icchādveṣasukhāsukhāni viṣayajñānaṃ prayatno manaḥ saṅkalpaśca vicāraṇā smṛtiratho buddhiḥ kalāvijñatā prāṇasyopariyāpanaṃ gudavaśādvāyoradhaḥ preraṇaṃ netronmeṣanimeṣakṛtyakaraṇotsāhāśca jīve guṇāḥ

इति श्री मिश्रलटकनतनय श्रीमन्मिश्रभावविरचिते भावप्रकाशे सृष्टिप्रकरणं समाप्तम्

iti śrī miśralaṭakanatanaya śrīmanmiśrabhāvaviracite bhāvaprakāśe sṛṣṭiprakaraṇaṃ samāptam

;अथ गर्भप्रकरणम्

;atha garbhaprakaraṇam

द्वादशाद्वत्सरादूर्ध्वमापञ्चाशत्समाः स्त्रियः मासि मासि भगद्वारा प्रकृत्यैवार्तवं स्रवेत्

dvādaśādvatsarādūrdhvamāpañcāśatsamāḥ striyaḥ māsi māsi bhagadvārā prakṛtyaivārtavaṃ sravet

आर्तवस्रावदिवसादृतुः षोडश रात्रयः गर्भग्रहणयोग्यस्तु स एव समयः स्मृतः

ārtavasrāvadivasādṛtuḥ ṣoḍaśa rātrayaḥ garbhagrahaṇayogyastu sa eva samayaḥ smṛtaḥ

आर्तवस्रावदिवसादहिंसा ब्रह्मचारिणी शयीत दर्भशय्यायां पश्येदपि पतिं न च

ārtavasrāvadivasādahiṃsā brahmacāriṇī śayīta darbhaśayyāyāṃ paśyedapi patiṃ na ca

करे शरावे पर्णे वा हविष्यं त्र्! यहमाहरेत् अश्रुपातं नखच्छेदमभ्यङ्गमनुलेपनम्

kare śarāve parṇe vā haviṣyaṃ tr! yahamāharet aśrupātaṃ nakhacchedamabhyaṅgamanulepanam

नेत्रयोरञ्जनं स्नानं दिवास्वापं प्रधावनम् अत्युच्चशब्दश्रवणं हसनं बहुभाषणम् आयासं भूमिखननं प्रवातञ्च विवर्जयेत्

netrayorañjanaṃ snānaṃ divāsvāpaṃ pradhāvanam atyuccaśabdaśravaṇaṃ hasanaṃ bahubhāṣaṇam āyāsaṃ bhūmikhananaṃ pravātañca vivarjayet

अज्ञानाद्वा प्रमादाद्वा लोभाद्वा दैवतश्च वा

ajñānādvā pramādādvā lobhādvā daivataśca vā

सा चेत्कुर्यान्निषिद्धानि गर्भो दोषांस्तदाऽप्नुयात् एतस्या रोदनाद्गर्भो भवेद्विकृतलोचनः

sā cetkuryānniṣiddhāni garbho doṣāṃstadā'pnuyāt etasyā rodanādgarbho bhavedvikṛtalocanaḥ

नखच्छेदेन कुनखी कुष्ठी त्वभ्यङ्गतो भवेत् अनुलेपात्तथा स्नानाद् दुःखशीलोऽञ्जनाददृक्

nakhacchedena kunakhī kuṣṭhī tvabhyaṅgato bhavet anulepāttathā snānād duḥkhaśīlo'ñjanādadṛk

स्वापशीलो दिवास्वापाच्चञ्चलः स्यात्प्रधावनात् अत्युच्चशब्दश्रवणाद्बधिरः खलु जायते

svāpaśīlo divāsvāpāccañcalaḥ syātpradhāvanāt atyuccaśabdaśravaṇādbadhiraḥ khalu jāyate

तालुदन्तौष्ठजिह्वासु श्यावो हसनतो भवेत् प्रलापी भूरिकथनादुन्मत्तस्तु परिश्रमात् स्खलते भूमिखननादुन्मत्तो वातसेवनात्

tāludantauṣṭhajihvāsu śyāvo hasanato bhavet pralāpī bhūrikathanādunmattastu pariśramāt skhalate bhūmikhananādunmatto vātasevanāt

पूर्वं पश्येदृतुस्नाता यादृशं नरमङ्गना तादृशं जनयेत्पुत्रं ततः पश्येत्पतिं प्रियम्

pūrvaṃ paśyedṛtusnātā yādṛśaṃ naramaṅganā tādṛśaṃ janayetputraṃ tataḥ paśyetpatiṃ priyam

प्रवहत्सलिले क्षिप्तं द्र व्यं गच्छत्यधो यथा तथा वहति रक्ते तु क्षिप्तं वीर्यमधो व्रजेत्

pravahatsalile kṣiptaṃ dra vyaṃ gacchatyadho yathā tathā vahati rakte tu kṣiptaṃ vīryamadho vrajet

आयुः क्षयभयाद्भर्त्ता प्रथमे दिवसे स्त्रियम् द्वितीयेऽपि दिने रत्यै त्यजेदृतुमतीं तथा

āyuḥ kṣayabhayādbharttā prathame divase striyam dvitīye'pi dine ratyai tyajedṛtumatīṃ tathā

तत्र यश्चाहितो गर्भो जायमानो न जीवति आहितो यस्तृतीयेऽह्नि स्वल्पायुर्विकलाङ्गकः

tatra yaścāhito garbho jāyamāno na jīvati āhito yastṛtīye'hni svalpāyurvikalāṅgakaḥ

अतश्चतुर्थी षष्ठी स्यादष्टमी दशमी तथा द्वादशी वापि या रात्रिस्तस्यां तां विधिना भजेत्

ataścaturthī ṣaṣṭhī syādaṣṭamī daśamī tathā dvādaśī vāpi yā rātristasyāṃ tāṃ vidhinā bhajet

अत्रोत्तरोत्तरं विद्यादायुरारोग्यमेव च प्रजासौभाग्यमैश्वर्यं बलञ्चाभिगमात् फलम्

atrottarottaraṃ vidyādāyurārogyameva ca prajāsaubhāgyamaiśvaryaṃ balañcābhigamāt phalam

मनोभवागारमुखेऽबलानां तिस्रो भवन्ति प्रमदाजनानाम् समीरणा चन्द्र मसी च गौरी विशेषमासामुपवर्णयामि

manobhavāgāramukhe'balānāṃ tisro bhavanti pramadājanānām samīraṇā candra masī ca gaurī viśeṣamāsāmupavarṇayāmi

प्रधानभूता मदनातपत्रे समीरणा नाम विशेषनाडी तस्या मुखे यत् पतितं तु वीर्यं तन्निष्फलं स्यादिति चन्द्र मौलिः

pradhānabhūtā madanātapatre samīraṇā nāma viśeṣanāḍī tasyā mukhe yat patitaṃ tu vīryaṃ tanniṣphalaṃ syāditi candra mauliḥ

या चापरा चान्द्र मसी च नाडी कन्दर्पगेहे भवति प्रधाना सा सुन्दरी योषितमेव सूते साध्या भवेदल्परतोत्सवेषु

yā cāparā cāndra masī ca nāḍī kandarpagehe bhavati pradhānā sā sundarī yoṣitameva sūte sādhyā bhavedalparatotsaveṣu

गौरीति नाडी यदुपस्थगर्भे प्रधानभूता भवति स्वभावात् पुत्रं प्रसूते बहुधाङ्गना सा कष्टोपभोग्या सुरतोपविष्टा

gaurīti nāḍī yadupasthagarbhe pradhānabhūtā bhavati svabhāvāt putraṃ prasūte bahudhāṅganā sā kaṣṭopabhogyā suratopaviṣṭā

युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु

yugmāsu putrā jāyante striyo'yugmāsu rātriṣu

स्नातश्चन्दनलिप्ताङ्गः सुगन्धसुमनोर्चितः भुक्तवृष्यः सुवसनः सुवेशः समलङ्कृतः

snātaścandanaliptāṅgaḥ sugandhasumanorcitaḥ bhuktavṛṣyaḥ suvasanaḥ suveśaḥ samalaṅkṛtaḥ

ताम्बूलवदनस्तस्यामनुरक्तोऽधिकस्मरः पुत्रार्थी पुरुषो नारीमुपेयाच्छयने शुभे

tāmbūlavadanastasyāmanurakto'dhikasmaraḥ putrārthī puruṣo nārīmupeyācchayane śubhe

अत्याशितोऽधृतिः क्षुद्वान् सव्यथाङ्गः पिपासितः बालो वृद्धोऽन्यवेगार्त्तस्त्यजेद्रो गी च मैथुनम्

atyāśito'dhṛtiḥ kṣudvān savyathāṅgaḥ pipāsitaḥ bālo vṛddho'nyavegārttastyajedro gī ca maithunam

पुरुषस्य गुणैर्युक्ता विहिता न्यूनभोजना नारी ऋतुमती पुंसा सङ्गच्छेत्तु सुतार्थिनी

puruṣasya guṇairyuktā vihitā nyūnabhojanā nārī ṛtumatī puṃsā saṅgacchettu sutārthinī

रजस्वला व्याधिमती विशेषाद्योनिरोगिणी वयोऽधिका च निष्कामा मलिना गर्भिणी तथा एतासां सङ्गमात्पुंसां वैगुण्यानि भवन्ति हि

rajasvalā vyādhimatī viśeṣādyonirogiṇī vayo'dhikā ca niṣkāmā malinā garbhiṇī tathā etāsāṃ saṅgamātpuṃsāṃ vaiguṇyāni bhavanti hi

कामान्मिथुनसंयोगे शुद्धशोणितशुक्रजः गर्भः सञ्जायते नार्याः स जातो बाल उच्यते

kāmānmithunasaṃyoge śuddhaśoṇitaśukrajaḥ garbhaḥ sañjāyate nāryāḥ sa jāto bāla ucyate

दम्पत्योः कुष्ठबाहुल्याद्दुष्टशोणितशुक्रयोः यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितमिति

dampatyoḥ kuṣṭhabāhulyādduṣṭaśoṇitaśukrayoḥ yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi kuṣṭhitamiti

ऋतौ स्त्रीपुंसयोर्योगे मकरध्वजवेगतः मेढ्रयोन्यभिसङ्घर्षाच्छरीरोष्मानिलाहतः

ṛtau strīpuṃsayoryoge makaradhvajavegataḥ meḍhrayonyabhisaṅgharṣāccharīroṣmānilāhataḥ

पुंसः सर्वशरीरस्थं रेतो द्रा वयतेऽथ तत् वायुर्मेहनमार्गेण पातयत्यङ्गनाभगे

puṃsaḥ sarvaśarīrasthaṃ reto drā vayate'tha tat vāyurmehanamārgeṇa pātayatyaṅganābhage

तत् संस्रुत्य व्यात्तमुखं याति गर्भाशयं प्रति तत्र शुक्रवदायातेनार्त्तवेन युतं भवेत्

tat saṃsrutya vyāttamukhaṃ yāti garbhāśayaṃ prati tatra śukravadāyātenārttavena yutaṃ bhavet

शङ्खनाभ्याकृतिर्योनिस्त्र्! यावर्त्ता सा च कीर्तिता तस्यास्तृतीये त्वावर्त्ते गर्भशय्या प्रतिष्ठिता

śaṅkhanābhyākṛtiryonistr! yāvarttā sā ca kīrtitā tasyāstṛtīye tvāvartte garbhaśayyā pratiṣṭhitā

यथा रोहितमत्स्यस्य मुखं भवति रूपतः तत्संस्थानां तथा रूपां गर्भशय्यां विदुर्बुधाः

yathā rohitamatsyasya mukhaṃ bhavati rūpataḥ tatsaṃsthānāṃ tathā rūpāṃ garbhaśayyāṃ vidurbudhāḥ

शुक्रार्त्तवसमाश्लेषो यदैव खलु जायते जीवस्तदैव विशति युक्तः शुक्रार्त्तवान्तरः

śukrārttavasamāśleṣo yadaiva khalu jāyate jīvastadaiva viśati yuktaḥ śukrārttavāntaraḥ

सूर्यांशोः सूर्यमणित उभयस्माद्युताद्यथा वह्निः सञ्जायते जीवस्तथा शुक्रार्तवाद्युतात्

sūryāṃśoḥ sūryamaṇita ubhayasmādyutādyathā vahniḥ sañjāyate jīvastathā śukrārtavādyutāt

आत्मानादिरनन्तश्चाव्यक्तो वक्तुं न शक्यते चिदानन्दैकरूपोऽयं मनसापि न गम्यते

ātmānādiranantaścāvyakto vaktuṃ na śakyate cidānandaikarūpo'yaṃ manasāpi na gamyate

एवम्भूतोऽपि जगतो भाविनी बलवत्तया अविद्यास्वीकृते कर्मवशो गर्भे विशत्यसौ

evambhūto'pi jagato bhāvinī balavattayā avidyāsvīkṛte karmavaśo garbhe viśatyasau

स एव वेत्ता रसनो द्र ष्टा घ्राता स्पृशत्यसौ श्रोता वक्ता च कर्त्ता च गन्ता रन्तोत्सृजत्यपि

sa eva vettā rasano dra ṣṭā ghrātā spṛśatyasau śrotā vaktā ca karttā ca gantā rantotsṛjatyapi

दिने व्यतीते नियतं संकुचत्यम्बुजं यथा ऋतौ व्यतीते नार्यास्तु योनिः संव्रियते तथा

dine vyatīte niyataṃ saṃkucatyambujaṃ yathā ṛtau vyatīte nāryāstu yoniḥ saṃvriyate tathā

बीजेऽन्तर्वायुना भिन्ने द्वौ जीवौ कुक्षिमागतौ यमावित्यभिधीयेते धर्मेतरपुरःसरौ

bīje'ntarvāyunā bhinne dvau jīvau kukṣimāgatau yamāvityabhidhīyete dharmetarapuraḥsarau

आधिक्ये रेतसः पुत्रः कन्या स्यादार्त्तवेऽधिके नपुंसकं तयोः साम्ये यथेच्छा पारमेश्वरी

ādhikye retasaḥ putraḥ kanyā syādārttave'dhike napuṃsakaṃ tayoḥ sāmye yathecchā pārameśvarī

एवं तामभिसङ्गम्य पुनर्मासाद्भजेदसौ

evaṃ tāmabhisaṅgamya punarmāsādbhajedasau

शुक्रशोणितयोर्योनेरस्रावोऽथ श्रमोद्भवः सक्थिसादः पिपासा च ग्लानिः स्फूर्त्तिर्भगे भवेत्

śukraśoṇitayoryonerasrāvo'tha śramodbhavaḥ sakthisādaḥ pipāsā ca glāniḥ sphūrttirbhage bhavet

स्तनयोर्मुखकार्ष्ण्यं स्याद्रो मराज्युद्गमस्तथा अक्षिपक्ष्माणि चाप्यस्याः संमील्यन्ते विशेषतः

stanayormukhakārṣṇyaṃ syādro marājyudgamastathā akṣipakṣmāṇi cāpyasyāḥ saṃmīlyante viśeṣataḥ

छर्दयेत्पथ्यभुक्चापि गन्धादुद्विजते शुभात् प्रसेकः सदनं चैव गर्भिण्या लिङ्गमुच्यते

chardayetpathyabhukcāpi gandhādudvijate śubhāt prasekaḥ sadanaṃ caiva garbhiṇyā liṅgamucyate

पुत्रगर्भयुतायास्तु नार्या मासि द्वितीयके गर्भो गर्भाशये लक्ष्यः पिण्डाकारोऽपरं शृणु

putragarbhayutāyāstu nāryā māsi dvitīyake garbho garbhāśaye lakṣyaḥ piṇḍākāro'paraṃ śṛṇu

दक्षिणाक्षिमहत्वं स्यात् प्राक्क्षीरं दक्षिणे स्तने दक्षिणोरुः सुपुष्टः स्यात्प्रसन्नमुखवर्णता

dakṣiṇākṣimahatvaṃ syāt prākkṣīraṃ dakṣiṇe stane dakṣiṇoruḥ supuṣṭaḥ syātprasannamukhavarṇatā

पुन्नामधेयद्र व्येषु स्वप्नेष्वपि मनोरथः आम्रादिफलमाप्नोति स्वप्नेषु कमलादि च

punnāmadheyadra vyeṣu svapneṣvapi manorathaḥ āmrādiphalamāpnoti svapneṣu kamalādi ca

कन्या गर्भवती गर्भे पेशी मासि द्वितीयके पुत्रगर्भस्य लिङ्गानि विपरीतानि चेक्षते

kanyā garbhavatī garbhe peśī māsi dvitīyake putragarbhasya liṅgāni viparītāni cekṣate

नपुंसकं यदा गर्भे भवेद् गर्भोऽबुदाकृतिः उन्नते भवतः पार्श्वे पुरस्तादुदरं महत्

napuṃsakaṃ yadā garbhe bhaved garbho'budākṛtiḥ unnate bhavataḥ pārśve purastādudaraṃ mahat

आसेक्यश्च सुगन्धी च कुम्भीकश्चेष्यर्यकस्तथा अमी सशुक्रा बोद्धव्या अशुक्रः षण्ढसंज्ञकः

āsekyaśca sugandhī ca kumbhīkaśceṣyaryakastathā amī saśukrā boddhavyā aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ

पित्रोस्तु स्वल्पवीर्यत्वादासेक्यः पुरुषो भवेत् स शुक्रं प्राश्य लभते ध्वजोन्नतिमसंशयम्

pitrostu svalpavīryatvādāsekyaḥ puruṣo bhavet sa śukraṃ prāśya labhate dhvajonnatimasaṃśayam

यः पूतियोनौ जायेत स हि सौगन्धिको भवेत् स योनिशेफसोर्गन्धमाघ्राय लभते बलम्

yaḥ pūtiyonau jāyeta sa hi saugandhiko bhavet sa yoniśephasorgandhamāghrāya labhate balam

स्वे गुदेऽब्रह्मचर्याद्यः स्त्रीषु पुंवत् प्रवर्त्तते स कुम्भीक इति ज्ञेयो गुदयोनिस्तु स स्मृतः

sve gude'brahmacaryādyaḥ strīṣu puṃvat pravarttate sa kumbhīka iti jñeyo gudayonistu sa smṛtaḥ

दृष्ट्वा व्यवायमन्येषां व्यावाये यः प्रवर्त्तते ईर्ष्यकः स तु विज्ञेयो दृष्टियोनिस्तु स स्मृतः

dṛṣṭvā vyavāyamanyeṣāṃ vyāvāye yaḥ pravarttate īrṣyakaḥ sa tu vijñeyo dṛṣṭiyonistu sa smṛtaḥ

यो भार्यायामृतौ मोहादङ्गनेव प्रवर्त्तते तत्र स्त्रीचेष्टिताकारो जायते षण्ढसंज्ञकः

yo bhāryāyāmṛtau mohādaṅganeva pravarttate tatra strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ

ऋतौ ॠतौ पुरुषवत् प्रवर्त्तेताङ्गना यदि तत्र कन्या यदि भवेत् सा भवेन्नरचेष्टिता

ṛtau ṝtau puruṣavat pravarttetāṅganā yadi tatra kanyā yadi bhavet sā bhavennaraceṣṭitā

यदा नार्यावुपेयातां वृषस्यन्त्यौ कथञ्चन मुञ्चन्त्यौ शुक्रमन्योन्यमनस्थिस्तत्र जायते

yadā nāryāvupeyātāṃ vṛṣasyantyau kathañcana muñcantyau śukramanyonyamanasthistatra jāyate

ऋतुस्नाता तु या नारी स्वप्ने मैथुनमाचरेत् आर्त्तवं वायुरादाय कुक्षौ गर्भं करोति हि

ṛtusnātā tu yā nārī svapne maithunamācaret ārttavaṃ vāyurādāya kukṣau garbhaṃ karoti hi

मासि मासिप्रवर्द्धेत स गर्भो गर्भलक्षणः कललं जायते तस्य वर्जितं पैतृकैर्गुणैः

māsi māsipravarddheta sa garbho garbhalakṣaṇaḥ kalalaṃ jāyate tasya varjitaṃ paitṛkairguṇaiḥ

सर्पवृश्चिककूष्माण्डाकृतयो विकृताश्च ये गर्भास्ते योषितस्ताश्च ज्ञेयाः पापकृतो भृशम्

sarpavṛścikakūṣmāṇḍākṛtayo vikṛtāśca ye garbhāste yoṣitastāśca jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśam

गर्भो वातप्रकोपेण दोहदे चापमानिते भवेत् कुब्जः कुणिः पङ्गुर्मूको मिन्मिन एव च

garbho vātaprakopeṇa dohade cāpamānite bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṅgurmūko minmina eva ca

आहाराचारचेष्टाभिर्यादृशीभिः समन्वितौ स्त्रीपुंसौ समुपेयातां तयोः पुत्रोऽपि तादृशः

āhārācāraceṣṭābhiryādṛśībhiḥ samanvitau strīpuṃsau samupeyātāṃ tayoḥ putro'pi tādṛśaḥ

गर्भाशयगतं शुक्रमार्त्तवं जीवसंज्ञकः प्रकृतिः सविकारा च तत्सर्वं गर्भसंज्ञकम्

garbhāśayagataṃ śukramārttavaṃ jīvasaṃjñakaḥ prakṛtiḥ savikārā ca tatsarvaṃ garbhasaṃjñakam

कालेन वर्द्धितो गर्भो यद्यङ्गोपाङ्गसंयुतः भवेत्तदा स मुनिभिः शरीरीति निगद्यते

kālena varddhito garbho yadyaṅgopāṅgasaṃyutaḥ bhavettadā sa munibhiḥ śarīrīti nigadyate

तस्य त्वङ्गान्युपाङ्गानि ज्ञात्वा सुश्रुतशास्त्रतः मस्तकादभिधीयन्ते शिष्याः शृणुत यत्नतः

tasya tvaṅgānyupāṅgāni jñātvā suśrutaśāstrataḥ mastakādabhidhīyante śiṣyāḥ śṛṇuta yatnataḥ

आद्यमङ्गं शिरः प्रोक्तं तदुपाङ्गानि कुन्तलाः तस्यान्तर्मस्तुलुङ्गं च ललाटं भ्रूयुगन्तथा

ādyamaṅgaṃ śiraḥ proktaṃ tadupāṅgāni kuntalāḥ tasyāntarmastuluṅgaṃ ca lalāṭaṃ bhrūyugantathā

नेत्रद्वयं तयोरन्तर्वर्त्तेते द्वे कनीनिके दृष्टिद्वयं कृष्णगोलौ श्वेतभागौ च वर्त्मनी

netradvayaṃ tayorantarvarttete dve kanīnike dṛṣṭidvayaṃ kṛṣṇagolau śvetabhāgau ca vartmanī

पक्ष्माण्यपाङ्गौ शङ्खौ च कर्णौ तच्छष्कुलीद्वयम् पालिद्वयं कपोलौ च नासिका च प्रकीर्त्तिता

pakṣmāṇyapāṅgau śaṅkhau ca karṇau tacchaṣkulīdvayam pālidvayaṃ kapolau ca nāsikā ca prakīrttitā

ओष्ठाधरौ च सृक्किण्यौ मुख तालु हनुद्वयम् दन्ताश्च दन्तवेष्टश्च रसना चिबुकङ्गलः

oṣṭhādharau ca sṛkkiṇyau mukha tālu hanudvayam dantāśca dantaveṣṭaśca rasanā cibukaṅgalaḥ

द्वितीयमङ्गं ग्रीवा तु यया मूर्द्धा विधार्यते तृतीयं बाहुयुगलं तदुपाङ्गान्यथ ब्रुवे

dvitīyamaṅgaṃ grīvā tu yayā mūrddhā vidhāryate tṛtīyaṃ bāhuyugalaṃ tadupāṅgānyatha bruve

तत्रोपरि मतौ स्कन्धौ प्रगण्डौ भवतस्त्वधः कफोणियुग्मं तदधं प्रकोष्ठयुगलन्तथा

tatropari matau skandhau pragaṇḍau bhavatastvadhaḥ kaphoṇiyugmaṃ tadadhaṃ prakoṣṭhayugalantathā

पूर्वखण्डे प्रकरण‌ ०१-०६ (cont. 2)

मणिबन्धौ तले हस्तौ तयोश्चाङ्गुलयो दश नखाश्च दश ते स्थाप्या दशच्छेद्याःप्रकीर्त्तिताः

maṇibandhau tale hastau tayoścāṅgulayo daśa nakhāśca daśa te sthāpyā daśacchedyāḥprakīrttitāḥ

चतुर्थमङ्गं वक्षस्तु तदुपाङ्गान्यथ ब्रुवे स्तनौ पुंसस्तथा नार्या विशेष उभयोरयम्

caturthamaṅgaṃ vakṣastu tadupāṅgānyatha bruve stanau puṃsastathā nāryā viśeṣa ubhayorayam

यौवनागमने नार्याः पीवरौ भवतः स्तनौ गर्भवत्या प्रसूतायास्तावेव क्षीरपूरितौ

yauvanāgamane nāryāḥ pīvarau bhavataḥ stanau garbhavatyā prasūtāyāstāveva kṣīrapūritau

हृदयं पुण्डरीकेण सदृशं स्यादधोमुखम् जाग्रतस्तद्विकसति स्वपतस्तु निमीलति

hṛdayaṃ puṇḍarīkeṇa sadṛśaṃ syādadhomukham jāgratastadvikasati svapatastu nimīlati

आशयस्तत्तु जीवस्य चेतनास्थानमुत्तमम् अतस्तस्मिंस्तमोव्याप्ते प्राणिनः प्रस्वपन्ति हि

āśayastattu jīvasya cetanāsthānamuttamam atastasmiṃstamovyāpte prāṇinaḥ prasvapanti hi

कक्षयोर्वक्षसः सन्धी जत्रुणी समुदाहृते कक्षे उभे समाख्याते तयोः स्यातां च वङ्क्षणौ

kakṣayorvakṣasaḥ sandhī jatruṇī samudāhṛte kakṣe ubhe samākhyāte tayoḥ syātāṃ ca vaṅkṣaṇau

उदरं पञ्चमञ्चाङ्गं षष्ठं पार्श्वद्वयं मतम् सपृष्ठवंशं पृष्ठं तु समस्तं सप्तमं स्मृतम्

udaraṃ pañcamañcāṅgaṃ ṣaṣṭhaṃ pārśvadvayaṃ matam sapṛṣṭhavaṃśaṃ pṛṣṭhaṃ tu samastaṃ saptamaṃ smṛtam

उपाङ्गानि च कथ्यन्ते तानि जानीहि यत्नतः शोणिताज्जायते प्लीहा वामतो हृदयादधः

upāṅgāni ca kathyante tāni jānīhi yatnataḥ śoṇitājjāyate plīhā vāmato hṛdayādadhaḥ

रक्तवाहिशिराणां स मूलं ख्यातो महर्षिभिः हृदयाद्वामतोऽधश्च फुप्फुसो रक्तफेनजः

raktavāhiśirāṇāṃ sa mūlaṃ khyāto maharṣibhiḥ hṛdayādvāmato'dhaśca phupphuso raktaphenajaḥ

अधो दक्षिणतश्चापि हृदयाद्यकृतः स्थितिः तत्तु रञ्जकपित्तस्य स्थानं शोणितजं मतम्

adho dakṣiṇataścāpi hṛdayādyakṛtaḥ sthitiḥ tattu rañjakapittasya sthānaṃ śoṇitajaṃ matam

अधस्तु दक्षिणे भागे हृदयात् क्लोम तिष्ठति जलवाहिशिरामूलं तृष्णाऽच्छादनकृन्मतम्

adhastu dakṣiṇe bhāge hṛdayāt kloma tiṣṭhati jalavāhiśirāmūlaṃ tṛṣṇā'cchādanakṛnmatam

मेदः शोणितयोः साराद्वृक्कयोर्युगलं भवेत् तौ तु पुष्टिकरौ प्रोक्तौ जठरस्थस्य मेदसः

medaḥ śoṇitayoḥ sārādvṛkkayoryugalaṃ bhavet tau tu puṣṭikarau proktau jaṭharasthasya medasaḥ

अर्द्धव्यामेन हीनानि योषितोऽन्त्राणि निर्दिशेत् उक्ता सार्द्धास्त्रयो व्यामापुंसामन्त्राणि सूरिभिः

arddhavyāmena hīnāni yoṣito'ntrāṇi nirdiśet uktā sārddhāstrayo vyāmāpuṃsāmantrāṇi sūribhiḥ

उन्दुकश्च कटी चापि त्रिकं वस्तिश्च वङ्क्षणौ कण्डराणां प्ररोहःस्यान्मेढ्रोऽध्वा वीर्यमूत्रयोः

undukaśca kaṭī cāpi trikaṃ vastiśca vaṅkṣaṇau kaṇḍarāṇāṃ prarohaḥsyānmeḍhro'dhvā vīryamūtrayoḥ

स एव गर्भस्याधानं कुर्याद्गर्भाशये स्त्रियाः शङ्खनाभ्याकृतिर्योनिस्त्र्! यावर्त्ता सा च कीर्त्तिता

sa eva garbhasyādhānaṃ kuryādgarbhāśaye striyāḥ śaṅkhanābhyākṛtiryonistr! yāvarttā sā ca kīrttitā

तस्यास्तृतीये त्वावर्त्ते गर्भशय्या प्रतिष्ठिता वृषणौ भवतः सारात्कफासृङ्मांसमेदसाम्

tasyāstṛtīye tvāvartte garbhaśayyā pratiṣṭhitā vṛṣaṇau bhavataḥ sārātkaphāsṛṅmāṃsamedasām

वीर्यवाहिशिराधारौ तौ मतौ पौरुषावहौ गुदस्य मानं सर्वस्य सार्द्धं स्याच्चतुरङ्गुलम्

vīryavāhiśirādhārau tau matau pauruṣāvahau gudasya mānaṃ sarvasya sārddhaṃ syāccaturaṅgulam

तत्र स्युर्वलयस्तिस्रः शङ्खावर्तनिभास्तु ताः प्रवाहिणी भवेत्पूर्वा सार्द्धाङ्गुलमिता मता

tatra syurvalayastisraḥ śaṅkhāvartanibhāstu tāḥ pravāhiṇī bhavetpūrvā sārddhāṅgulamitā matā

उत्सर्जनी तु तदधः सा सार्द्धाङ्गुलसम्मिता तस्याधः संवरणी स्यादेकाङ्गुलसमा मता

utsarjanī tu tadadhaḥ sā sārddhāṅgulasammitā tasyādhaḥ saṃvaraṇī syādekāṅgulasamā matā

अर्द्धाङ्गुलप्रमाणं तु बुधैर्गुदमुखं मतम् मलोत्सर्गस्य मार्गोऽय पायुर्देहे विनिर्मितः

arddhāṅgulapramāṇaṃ tu budhairgudamukhaṃ matam malotsargasya mārgo'ya pāyurdehe vinirmitaḥ

पुंसः प्रोथौ स्मृतौ यौ तु तौ नितम्बौ च योषितः तयोः कुकुन्दरे स्यातां सक्थिनोत्वङ्गमष्टमम्

puṃsaḥ prothau smṛtau yau tu tau nitambau ca yoṣitaḥ tayoḥ kukundare syātāṃ sakthinotvaṅgamaṣṭamam

तदुपाङ्गानि च ब्रूमो जानुनी पिण्डकाद्वयम् जंघे द्वे घुटिके पार्ष्णी तले च प्रपदे तथा

tadupāṅgāni ca brūmo jānunī piṇḍakādvayam jaṃghe dve ghuṭike pārṣṇī tale ca prapade tathā

पादावङ्गुलयस्तत्र दश तासां नखा दश अथ दोषाः प्रवक्ष्यन्ते धातवस्तदनन्तरम्

pādāvaṅgulayastatra daśa tāsāṃ nakhā daśa atha doṣāḥ pravakṣyante dhātavastadanantaram

आहारादेर्गतिस्तस्य परिणामश्च वक्ष्यते आर्त्तवं चाथ धातूनां मलास्तदुपधातवः

āhārādergatistasya pariṇāmaśca vakṣyate ārttavaṃ cātha dhātūnāṃ malāstadupadhātavaḥ

आशयाश्च कलाश्चापि मर्माण्यथ च सन्धयः शिराश्च स्नायवश्चापि धमन्यः कण्डरास्तथा

āśayāśca kalāścāpi marmāṇyatha ca sandhayaḥ śirāśca snāyavaścāpi dhamanyaḥ kaṇḍarāstathā

रन्ध्राणि भूरि स्रोतांसि जालैः कूर्च्चाश्च रज्जवः सेवन्यश्चाथ सङ्घाताः सीमान्ताश्च तथा त्वचः

randhrāṇi bhūri srotāṃsi jālaiḥ kūrccāśca rajjavaḥ sevanyaścātha saṅghātāḥ sīmāntāśca tathā tvacaḥ

लोमानि लोमकूपाश्च देह एतन्मयो मतः वायुः पित्तं कफश्चेति त्रयो दोषाः समासतः

lomāni lomakūpāśca deha etanmayo mataḥ vāyuḥ pittaṃ kaphaśceti trayo doṣāḥ samāsataḥ

विकृताविकृता देहं घ्नन्ति ते वर्द्धयन्ति च ते व्यापिनोऽपि हृन्नाभ्योरधो मध्योर्ध्वसंश्रयाः वयोऽहोरात्रिभुक्तानामन्तमध्यादिगाः क्रमात्

vikṛtāvikṛtā dehaṃ ghnanti te varddhayanti ca te vyāpino'pi hṛnnābhyoradho madhyordhvasaṃśrayāḥ vayo'horātribhuktānāmantamadhyādigāḥ kramāt

100

धातवश्च मलाश्चापि दुष्यन्त्येभिर्यतस्ततः वातपित्तकफा एते त्रयो दोषा इति स्मृताः

dhātavaśca malāścāpi duṣyantyebhiryatastataḥ vātapittakaphā ete trayo doṣā iti smṛtāḥ

101

ते धातवोऽपि विद्वद्भिर्गदिता देहधारणात्

te dhātavo'pi vidvadbhirgaditā dehadhāraṇāt

102

दोषधातुमलादीनां नेता शीघ्रः समीरणः रजोगुणमयः सूक्ष्मो रूक्षः शीतो लघुश्चलः

doṣadhātumalādīnāṃ netā śīghraḥ samīraṇaḥ rajoguṇamayaḥ sūkṣmo rūkṣaḥ śīto laghuścalaḥ

103

उत्साहोच्छ्वासनिःश्वासचेष्टावेगप्रवर्त्तनैः

utsāhocchvāsaniḥśvāsaceṣṭāvegapravarttanaiḥ

104

सम्यग् गत्या च धातूनामन्द्रि याणाञ्च पाटवैः अनुगृह्णात्यविकृतो हृदयेन्द्रि यचित्तधृक्

samyag gatyā ca dhātūnāmandri yāṇāñca pāṭavaiḥ anugṛhṇātyavikṛto hṛdayendri yacittadhṛk

105

रजोगुणमयः सूक्ष्मः शीतो रूक्षो लघुश्चलः खरो मृदुर्योगवाही संयोगादुभयार्थकृत्

rajoguṇamayaḥ sūkṣmaḥ śīto rūkṣo laghuścalaḥ kharo mṛduryogavāhī saṃyogādubhayārthakṛt

106

दाहकृत् तेजसा युक्तः शीतकृत्सोमसंश्रयात् विभागकरणाद्वायुः प्रधानं दोषसंग्रहे

dāhakṛt tejasā yuktaḥ śītakṛtsomasaṃśrayāt vibhāgakaraṇādvāyuḥ pradhānaṃ doṣasaṃgrahe

107

पक्वाशयकटीसक्थिश्रोत्रास्थिस्पर्शनेन्द्रि यम् स्थानं वातस्य तत्रापि पक्वाधानं विशेषतः

pakvāśayakaṭīsakthiśrotrāsthisparśanendri yam sthānaṃ vātasya tatrāpi pakvādhānaṃ viśeṣataḥ

108

उदानस्तदनुप्राणः समानोऽपान एव च व्यानश्चैतानि नामानि वायोः स्थानप्रभेदतः

udānastadanuprāṇaḥ samāno'pāna eva ca vyānaścaitāni nāmāni vāyoḥ sthānaprabhedataḥ

109

कण्ठे हृदि तथाऽधस्तात्कोष्ठवह्नेर्मलाशये सकलेऽपि शरीरेऽसौ क्रमेण पवनो वसेत्

kaṇṭhe hṛdi tathā'dhastātkoṣṭhavahnermalāśaye sakale'pi śarīre'sau krameṇa pavano vaset

110

उदानो नाम यस्तूर्ध्वमुपैति पवनोत्तमः तेन भाषितगीतादिप्रवृत्तिः कुपितस्तु सः

udāno nāma yastūrdhvamupaiti pavanottamaḥ tena bhāṣitagītādipravṛttiḥ kupitastu saḥ

111

ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान्विदधाति विशेषतः यो वायुः प्राणनामाऽसौ मुखं गच्छति देहधृक्

ūrdhvajatrugatān rogānvidadhāti viśeṣataḥ yo vāyuḥ prāṇanāmā'sau mukhaṃ gacchati dehadhṛk

112

सोऽन्न प्रवेशयत्यन्तः प्राणांश्चाप्यवलम्बते प्रायशः कुरुते दुष्टो हिक्काश्वासादिकान् गदान्

so'nna praveśayatyantaḥ prāṇāṃścāpyavalambate prāyaśaḥ kurute duṣṭo hikkāśvāsādikān gadān

113

आमपक्वाशयचरः समानो वह्निसङ्गतः सोऽन्न पचति तज्जांश्च विशेषान्विविनक्ति हि

āmapakvāśayacaraḥ samāno vahnisaṅgataḥ so'nna pacati tajjāṃśca viśeṣānvivinakti hi

114

स दुष्टो वह्निमान्द्यातिसारगुल्मान् करोति हि पक्वाशयालयोऽपानः काले कर्षति चाप्ययम्

sa duṣṭo vahnimāndyātisāragulmān karoti hi pakvāśayālayo'pānaḥ kāle karṣati cāpyayam

115

समीरणः शकृन्मूत्रशुक्रगर्भार्त्तवान्यधः क्रुद्धस्तु कुरुते रोगान् घोरान्वस्तिगुदाश्रयान्

samīraṇaḥ śakṛnmūtraśukragarbhārttavānyadhaḥ kruddhastu kurute rogān ghorānvastigudāśrayān

116

शुक्रदोषप्रमेहांश्च व्यानापानप्रकोपजान् कृत्स्नदेहचरो व्यानो रससंवाहनोद्यतः

śukradoṣapramehāṃśca vyānāpānaprakopajān kṛtsnadehacaro vyāno rasasaṃvāhanodyataḥ

117

स्वेदाऽसृक्स्रावणश्चापि पञ्चधा चेष्टयत्यपि प्रस्पन्दनञ्चोद्वहनं पूरणञ्च विरेचनम्

svedā'sṛksrāvaṇaścāpi pañcadhā ceṣṭayatyapi praspandanañcodvahanaṃ pūraṇañca virecanam

118

धारणञ्चेति पञ्चैताश्चेष्टाः प्रोक्ताः नभस्वतः गत्यपक्षेपणोत्क्षेपनिमेषोन्मेषणादिकाः प्रायः सर्वाः क्रियास्तस्मिन् प्रतिबद्धाः शरीरिणाम्

dhāraṇañceti pañcaitāśceṣṭāḥ proktāḥ nabhasvataḥ gatyapakṣepaṇotkṣepanimeṣonmeṣaṇādikāḥ prāyaḥ sarvāḥ kriyāstasmin pratibaddhāḥ śarīriṇām

119

क्रुद्धः सः कुरुते रोगान् प्रायशः सर्वदेहगान् युगपत् कुपिता एते देहं भिन्द्युरसंशयम्

kruddhaḥ saḥ kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān yugapat kupitā ete dehaṃ bhindyurasaṃśayam

120

पित्तमुष्णं द्र वं पीतं नीलं सत्त्वगुणोत्तरम् सरं कटु लघु स्निग्धं तीक्ष्णमम्लन्तु पाकतः

pittamuṣṇaṃ dra vaṃ pītaṃ nīlaṃ sattvaguṇottaram saraṃ kaṭu laghu snigdhaṃ tīkṣṇamamlantu pākataḥ

121

पाचकं रञ्जकञ्चापि साधकालोचके तथा भ्राजकञ्चेति पित्तस्य नामानि स्थानभेदतः

pācakaṃ rañjakañcāpi sādhakālocake tathā bhrājakañceti pittasya nāmāni sthānabhedataḥ

122

अग्न्याशये यकृत्प्लीह्नोर्हृदये लोचनद्वये त्वचि सर्वशरीरेषु पित्तं निवसति क्रमात्

agnyāśaye yakṛtplīhnorhṛdaye locanadvaye tvaci sarvaśarīreṣu pittaṃ nivasati kramāt

123

पाचकं पचते भुक्तं शेषाग्निबलवर्द्धनम् रसमूत्रपुरीषाणि विरेचयति नित्यशः

pācakaṃ pacate bhuktaṃ śeṣāgnibalavarddhanam rasamūtrapurīṣāṇi virecayati nityaśaḥ

124

इत्यलमप्रकृतिचिन्तनेन पुनः प्रकृतमनुसरति रञ्जकं नाम यत्पित्तं तद्र सं शोणितं नयेत् यत्तु साधकसंज्ञं तत्कुर्याद्बुद्धिं धृतिं स्मृतम्

ityalamaprakṛticintanena punaḥ prakṛtamanusarati rañjakaṃ nāma yatpittaṃ tadra saṃ śoṇitaṃ nayet yattu sādhakasaṃjñaṃ tatkuryādbuddhiṃ dhṛtiṃ smṛtam

125

यदालोचकसंज्ञं तद्रू पग्रहणकारणम् भ्राजकं कान्तिकारि स्याल्लेपाभ्यङ्गादिपाचकम्

yadālocakasaṃjñaṃ tadrū pagrahaṇakāraṇam bhrājakaṃ kāntikāri syāllepābhyaṅgādipācakam

126

श्लेष्माश्वेतो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः शीतलस्तथा तमोगुणाधिकः स्वादुर्विदग्धो लवणो भवेत्

śleṣmāśveto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ śītalastathā tamoguṇādhikaḥ svādurvidagdho lavaṇo bhavet

127

कफस्यैतानि नामानि क्लेदनश्चावलम्बनः रसनः स्नेहनश्चापि श्लेषणः स्थानभेदतः

kaphasyaitāni nāmāni kledanaścāvalambanaḥ rasanaḥ snehanaścāpi śleṣaṇaḥ sthānabhedataḥ

128

आमाशयेऽथ हृदये कण्ठे शिरसि सन्धिषु स्थानेष्वेषु मनुष्याणां श्लेष्मा तिष्ठत्यनुक्रमात्

āmāśaye'tha hṛdaye kaṇṭhe śirasi sandhiṣu sthāneṣveṣu manuṣyāṇāṃ śleṣmā tiṣṭhatyanukramāt

129

क्लेदनः क्लेदयत्यन्नमात्मशक्त्याऽपराण्यपि अनुगृह्णाति च श्लेष्मस्थानान्युदककर्मणा

kledanaḥ kledayatyannamātmaśaktyā'parāṇyapi anugṛhṇāti ca śleṣmasthānānyudakakarmaṇā

130

रसयुक्तात्मवीर्येण हृदयस्यावलम्बनम् त्रिकसन्धारणं चापि विदधात्यवलम्बनः

rasayuktātmavīryeṇa hṛdayasyāvalambanam trikasandhāraṇaṃ cāpi vidadhātyavalambanaḥ

131

उभावपि ततः सौम्यौ तिष्ठतश्चान्तिके यतः यतो रसान्विजानीतो रसनारसनौ समौ

ubhāvapi tataḥ saumyau tiṣṭhataścāntike yataḥ yato rasānvijānīto rasanārasanau samau

132

स्नेहनः स्नेहदानेन समस्तेन्द्रि यतर्पणः श्लेषणः सर्वसन्धीनां संश्लेषं विदधात्यसौ

snehanaḥ snehadānena samastendri yatarpaṇaḥ śleṣaṇaḥ sarvasandhīnāṃ saṃśleṣaṃ vidadhātyasau

133

एते सप्त स्वयं स्थित्वा देहं दधति यन्नृणाम् रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः

ete sapta svayaṃ sthitvā dehaṃ dadhati yannṛṇām rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ

134

प्रीणनं जीवनं लेपः स्नेहो धारणपूरणे गर्भोत्पादश्च कर्माणि धातूनां कथितानि हि

prīṇanaṃ jīvanaṃ lepaḥ sneho dhāraṇapūraṇe garbhotpādaśca karmāṇi dhātūnāṃ kathitāni hi

134

गत्यर्थो रस धातुर्यस्ततोऽभवदयं रसः सद्र वं सकलं देहे रसतीति रसः स्मृतः

gatyartho rasa dhāturyastato'bhavadayaṃ rasaḥ sadra vaṃ sakalaṃ dehe rasatīti rasaḥ smṛtaḥ

135

सम्यक्पक्वस्य भुक्तस्य सारो निगदितो रसः स तु द्र वः सितः शीतः स्वादुः स्निग्धश्चलो भवेत्

samyakpakvasya bhuktasya sāro nigadito rasaḥ sa tu dra vaḥ sitaḥ śītaḥ svāduḥ snigdhaścalo bhavet

136

सर्वदेहचरस्यापि रसस्य हृदयं स्थलम् समानमरुता पूर्वं यदयं हृदये धृतः

sarvadehacarasyāpi rasasya hṛdayaṃ sthalam samānamarutā pūrvaṃ yadayaṃ hṛdaye dhṛtaḥ

137

आरुह्य धमनीर्गत्वा धातून् सर्वानयं रसः पुष्णाति तदनु स्वीयैर्व्याप्नोति च तनुं गुणैः

āruhya dhamanīrgatvā dhātūn sarvānayaṃ rasaḥ puṣṇāti tadanu svīyairvyāpnoti ca tanuṃ guṇaiḥ

138

मन्दवह्निविदग्धस्तु कटुर्वाऽम्लो भवेद्र सः स कुर्याद्बहुलान् रोगान् विषकृत्यं करोत्यपि

mandavahnividagdhastu kaṭurvā'mlo bhavedra saḥ sa kuryādbahulān rogān viṣakṛtyaṃ karotyapi

139

यदा रसो यकृद्याति तत्र रञ्जकपितत्तः रागंपाकं च सम्प्राप्य स भवेद्र क्तसंज्ञकः

yadā raso yakṛdyāti tatra rañjakapitattaḥ rāgaṃpākaṃ ca samprāpya sa bhavedra ktasaṃjñakaḥ

140

रक्तं सर्वशरीरस्थं जीवस्याधारमुत्तमम् स्निग्धं गुरु चलं स्वादु विदग्धं पित्तवद्भवेत्

raktaṃ sarvaśarīrasthaṃ jīvasyādhāramuttamam snigdhaṃ guru calaṃ svādu vidagdhaṃ pittavadbhavet

141

यकृत् प्लीहा च रक्तस्य मुख्यस्थानन्तयोः स्थितम् अन्यत्र संस्थितवतां रक्तानां पोषकं भवेत्

yakṛt plīhā ca raktasya mukhyasthānantayoḥ sthitam anyatra saṃsthitavatāṃ raktānāṃ poṣakaṃ bhavet

142

शोणितं स्वाग्निना पक्वं वायुना च घनीकृतम् तदेव मांसं जानीयात्तस्य भेदानपि ब्रुवे

śoṇitaṃ svāgninā pakvaṃ vāyunā ca ghanīkṛtam tadeva māṃsaṃ jānīyāttasya bhedānapi bruve

143

यथाऽथमूष्मणा युक्तो वायुः स्रोतांसिदारयेत् अनुप्रविश्य पिशितं पेशीर्विभजते तथा

yathā'thamūṣmaṇā yukto vāyuḥ srotāṃsidārayet anupraviśya piśitaṃ peśīrvibhajate tathā

144

मांसपेश्यः समाख्याता नृणां पञ्च शतानि हि

māṃsapeśyaḥ samākhyātā nṛṇāṃ pañca śatāni hi

145

तासां शतानि चत्वारि शाखासु कथितान्यथ कोष्ठे षडुत्तरा षष्टिः कथिता मुनिपुङ्गवैः ग्रीवाया ऊर्ध्वगास्तास्तु चतुस्त्रिंशत् प्रकीर्त्तिताः

tāsāṃ śatāni catvāri śākhāsu kathitānyatha koṣṭhe ṣaḍuttarā ṣaṣṭiḥ kathitā munipuṅgavaiḥ grīvāyā ūrdhvagāstāstu catustriṃśat prakīrttitāḥ

146

स्त्रीणामपि भवन्त्येताः किन्तु विंशतिरुत्तराः गर्भाशये गर्भमार्गे योनौ च स्तनयोरपि

strīṇāmapi bhavantyetāḥ kintu viṃśatiruttarāḥ garbhāśaye garbhamārge yonau ca stanayorapi

147

पुंसां पेश्यः पुरस्ताद्याः प्रोक्ता मेहनमुष्कजाः स्त्रीणामावृत्य तिष्ठन्ति फलमन्तर्गतं हि ताः

puṃsāṃ peśyaḥ purastādyāḥ proktā mehanamuṣkajāḥ strīṇāmāvṛtya tiṣṭhanti phalamantargataṃ hi tāḥ

148

शिरास्नाय्वस्थिपर्वाणि सन्धयश्च शरीरिणाम् पेशीभिःसंवृतान्येव बलवन्ति भवन्ति हि

śirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaśca śarīriṇām peśībhiḥsaṃvṛtānyeva balavanti bhavanti hi

149

यन्मांसं स्वाग्निना पक्वं तन्मेद इति कथ्यते तदतीव गुरु स्निग्धं बलकार्यतिबृंहणम्

yanmāṃsaṃ svāgninā pakvaṃ tanmeda iti kathyate tadatīva guru snigdhaṃ balakāryatibṛṃhaṇam

150

मेदो हि सर्वभूतानामुदरेष्वस्थि संस्थितम् अत एवोदरे वृद्धिः प्रायो मेदस्विनो भवेत्

medo hi sarvabhūtānāmudareṣvasthi saṃsthitam ata evodare vṛddhiḥ prāyo medasvino bhavet

151

मेदो यत् स्वाग्निना पक्वं वायुना चातिशोषितम्

medo yat svāgninā pakvaṃ vāyunā cātiśoṣitam

152

तदस्थिसंज्ञां लभते स सारः सर्वविग्रहे अभ्यन्तरगतैः सारैर्यथा तिष्ठन्ति भूरुहाः

tadasthisaṃjñāṃ labhate sa sāraḥ sarvavigrahe abhyantaragataiḥ sārairyathā tiṣṭhanti bhūruhāḥ

153

अस्थिसारैस्तथा देहा ध्रियन्ते देहिनो ध्रुवम् तस्माच्चिरविनष्टेषु त्वङ्मांसेषु शरीरिणाम् अस्थीनि न विनश्यन्ति सारा एतानि सर्वथा

asthisāraistathā dehā dhriyante dehino dhruvam tasmācciravinaṣṭeṣu tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām asthīni na vinaśyanti sārā etāni sarvathā

154

शल्यतन्त्रेऽस्थिखण्डानांशतत्रयमुदाहृतम्

śalyatantre'sthikhaṇḍānāṃśatatrayamudāhṛtam

155

तान्येवात्र निगद्यन्ते तेषां स्थानानि यानि च सविंशतिशतं त्वस्थ्नां शाखासु कथितं बुधैः

tānyevātra nigadyante teṣāṃ sthānāni yāni ca saviṃśatiśataṃ tvasthnāṃ śākhāsu kathitaṃ budhaiḥ

156

पार्श्वयोः श्रोणिफलके वक्षःपृष्ठोदरेषु च जानीयाद्भिषगेतेषु शतं सप्तदशोत्तरम् ग्रीवायामूर्ध्वगां विद्यादस्थ्नां षष्टिंत्रिसंयुताम्

pārśvayoḥ śroṇiphalake vakṣaḥpṛṣṭhodareṣu ca jānīyādbhiṣageteṣu śataṃ saptadaśottaram grīvāyāmūrdhvagāṃ vidyādasthnāṃ ṣaṣṭiṃtrisaṃyutām

157

एतान्यस्थीनि पञ्चविधानि भवन्ति तानि यथा तरुणानि कपालानि रुचकानि भवन्ति हि वलयानीति तानि स्युर्नलकानि च कानि चित्

etānyasthīni pañcavidhāni bhavanti tāni yathā taruṇāni kapālāni rucakāni bhavanti hi valayānīti tāni syurnalakāni ca kāni cit

158

अक्षिकोश श्रुतिघ्राणग्रीवासु तरुणानि च

akṣikośa śrutighrāṇagrīvāsu taruṇāni ca

159

शिरः शङ्खकपोलेषु ताल्वं सप्रोथजानुषु कपालानि भवन्त्येषु दन्तेषु रुचकानि च

śiraḥ śaṅkhakapoleṣu tālvaṃ saprothajānuṣu kapālāni bhavantyeṣu danteṣu rucakāni ca

160

पार्ष्ण्योः पार्श्वयुगे पृष्ठे वक्षोजठरपायुषु पादयोर्वलयानि स्युर्नलकानि ब्रुवेऽधुना

pārṣṇyoḥ pārśvayuge pṛṣṭhe vakṣojaṭharapāyuṣu pādayorvalayāni syurnalakāni bruve'dhunā

161

हस्ते पादाङ्गुलितले कूर्च्चे च मणिबन्धके बाहूजङ्घाद्वये चापि जानीयान्नलकानि तु

haste pādāṅgulitale kūrcce ca maṇibandhake bāhūjaṅghādvaye cāpi jānīyānnalakāni tu

162

मांसान्यन्त्राणि बद्धानि शिराभिः स्नायुभिस्तथा अस्थीन्यालम्बनं कृत्वा न दीर्यन्ते पतन्ति च

māṃsānyantrāṇi baddhāni śirābhiḥ snāyubhistathā asthīnyālambanaṃ kṛtvā na dīryante patanti ca

163

अस्थि यत् स्वाग्निना पक्वं तस्य सारो भवेद्घनः यः स्वेदवत् पृथग्भूतः स मज्जेत्यभिधीयते

asthi yat svāgninā pakvaṃ tasya sāro bhavedghanaḥ yaḥ svedavat pṛthagbhūtaḥ sa majjetyabhidhīyate

164

स्थूलास्थिषु विशेषेण मज्जा त्वभ्यन्तरे स्थितः

sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantare sthitaḥ

165

रसाद्र क्तं ततो मांसं मांसान्मेदः प्रजायते मेदसोऽस्थि ततो मज्जा मज्ज्ञः शुक्रस्य सम्भवः

rasādra ktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedaḥ prajāyate medaso'sthi tato majjā majjñaḥ śukrasya sambhavaḥ

166

यात्यामाशयमाहारः पूर्वं प्राणानिलेरितः माधुर्यं फेनभावं च षड्रसोऽपि लभेत सः

yātyāmāśayamāhāraḥ pūrvaṃ prāṇānileritaḥ mādhuryaṃ phenabhāvaṃ ca ṣaḍraso'pi labheta saḥ

167

ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā parikīrttitā āmapakvāśayāntaḥsthā grahaṇī sā'bhidhīyate

168

तत्रग्रहण्यामामाशयपक्वाशयमध्यवर्त्तिपाचकाख्यपित्ताधिष्ठानेनाग्निनाऽहारः पच्यते स कटुश्च भवतीत्याहग्रहण्यां पच्यते कोष्ठे वह्निना जायते कटुः इति

tatragrahaṇyāmāmāśayapakvāśayamadhyavarttipācakākhyapittādhiṣṭhānenāgninā'hāraḥ pacyate sa kaṭuśca bhavatītyāhagrahaṇyāṃ pacyate koṣṭhe vahninā jāyate kaṭuḥ iti

169

भौमाप्याग्नेयवायव्याः पञ्चोष्माणः सनाभसाः पञ्चाहारगुणान् स्वान् स्वान्पार्थिवादीन् पचन्त्यनु

bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ pañcāhāraguṇān svān svānpārthivādīn pacantyanu

170

पञ्च भूतात्मके देहे आहारः पाञ्चभौतिकः विपक्वः पञ्चधा सम्यग्गुणान्स्वानभिवर्द्धयेत् इति

pañca bhūtātmake dehe āhāraḥ pāñcabhautikaḥ vipakvaḥ pañcadhā samyagguṇānsvānabhivarddhayet iti

171

मिष्टः पटुश्च मधुरमम्लोऽम्ल पच्यते रसः कटुतिक्तकषायाणां विपाको जायते कटुः इति

miṣṭaḥ paṭuśca madhuramamlo'mla pacyate rasaḥ kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipāko jāyate kaṭuḥ iti

172

आहारस्य रसः सारः सार हीनो मलद्र वः शिराभिस्तज्जलं नीतं वस्तिं मूत्रत्वमाप्नुयात्

āhārasya rasaḥ sāraḥ sāra hīno maladra vaḥ śirābhistajjalaṃ nītaṃ vastiṃ mūtratvamāpnuyāt

173

शेषं किट्टञ्च यत्तस्य तत्पुरीषं निगद्यते समानवायुना नीतन्तत्तिष्ठति मलाशये

śeṣaṃ kiṭṭañca yattasya tatpurīṣaṃ nigadyate samānavāyunā nītantattiṣṭhati malāśaye

174

मूत्रञ्चोपस्थमार्गेण पुरीषं गुदमार्गतः अपानवायुना क्षिप्तं बहिर्याति शररीतः

mūtrañcopasthamārgeṇa purīṣaṃ gudamārgataḥ apānavāyunā kṣiptaṃ bahiryāti śararītaḥ

175

रसस्तु हृदयं याति समानमरुतेरितः स तु व्यानेन विक्षिप्तः सर्वान् धातून् विवर्द्धयेत्

rasastu hṛdayaṃ yāti samānamaruteritaḥ sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvān dhātūn vivarddhayet

176

केदारेषु यथा कुल्याः पुष्णन्ति विविधौषधीः तथा कलेवरे धातून् सर्वान् वर्द्धयते रसः

kedāreṣu yathā kulyāḥ puṣṇanti vividhauṣadhīḥ tathā kalevare dhātūn sarvān varddhayate rasaḥ

177

स्थूलः सूक्ष्मस्तन्मलश्च तत्र तत्र त्रिधा रसः स्वं स्थूलॐऽश परं सूक्ष्मस्तन्मलो याति तन्मलम्

sthūlaḥ sūkṣmastanmalaśca tatra tatra tridhā rasaḥ svaṃ sthūlaॐ'śa paraṃ sūkṣmastanmalo yāti tanmalam

178

धातौ रसादौ मज्जान्ते प्रत्येकं क्रमतो रसः अहोरात्रात्स्वयं पञ्च सार्द्धदण्डं च तिष्ठति

dhātau rasādau majjānte pratyekaṃ kramato rasaḥ ahorātrātsvayaṃ pañca sārddhadaṇḍaṃ ca tiṣṭhati

179

स्वाग्निभिः पच्यमानेषु मज्जान्तेषु रसादिषु षट्सु धातुषु जायन्ते मलानि मुनयो जगुः

svāgnibhiḥ pacyamāneṣu majjānteṣu rasādiṣu ṣaṭsu dhātuṣu jāyante malāni munayo jaguḥ

180

यथा सहस्रधा ध्माते न मलं किल काञ्चने तथा रसे मुहुः पक्वे न मलं शुक्रताङ्गते

yathā sahasradhā dhmāte na malaṃ kila kāñcane tathā rase muhuḥ pakve na malaṃ śukratāṅgate

181

ओजः सर्वशरीरस्थं स्निग्धं शीतं स्थिरं सितम् सोमात्मकं शरीरस्य बलपुष्टिकरं मतम्

ojaḥ sarvaśarīrasthaṃ snigdhaṃ śītaṃ sthiraṃ sitam somātmakaṃ śarīrasya balapuṣṭikaraṃ matam

182

guru śītaṃ mṛdu snigdhaṃ sāndraṃ svādu sthiraṃ tathā prasannaṃ picchilaṃ sūkṣmamojo daśaguṇaṃ smṛtam

183

अष्टविन्दुप्रमाणं तदीषद्र क्तं सपीतकम् अग्नीषोमात्मकत्वेन द्विरूपं वर्णितन्तु तत्

aṣṭavindupramāṇaṃ tadīṣadra ktaṃ sapītakam agnīṣomātmakatvena dvirūpaṃ varṇitantu tat

184

ओजश्च तेजो धातूनां शुक्रान्तानां परं स्मृतम् हृदयस्थमपि व्यापि देहस्थितिनिबन्धनम्

ojaśca tejo dhātūnāṃ śukrāntānāṃ paraṃ smṛtam hṛdayasthamapi vyāpi dehasthitinibandhanam

185

यस्य प्रवृद्धौ देहस्य तुष्टिपुष्टिबलोदयाः यन्नाशे नियतो नाशो यस्मिंस्तिष्ठति जीवनम्

yasya pravṛddhau dehasya tuṣṭipuṣṭibalodayāḥ yannāśe niyato nāśo yasmiṃstiṣṭhati jīvanam

186

निष्पद्यन्ते यतो भावा विविधा देहसंश्रयाः उत्साहप्रतिभाधैर्यलावण्यसुकुमारताः

niṣpadyante yato bhāvā vividhā dehasaṃśrayāḥ utsāhapratibhādhairyalāvaṇyasukumāratāḥ

187

ततः स्थूलो भागो रसो मासेन पुंसां शुक्रं स्त्रीणान्त्वार्त्तवं शुक्रञ्च भवति उक्तञ्च सुश्रुते एवं मासेन रसः शुक्रो भवति स्त्रीणामार्त्तवञ्चेति चकारात् स्त्रीणामपि शुक्रं भवति अत एवोक्तं सुश्रुते योषितोऽपि स्रवत्येव शुक्रं पुंसः समागमे तत्र गर्भस्य किञ्चित्तुन करोतीति न चिन्त्यते

tataḥ sthūlo bhāgo raso māsena puṃsāṃ śukraṃ strīṇāntvārttavaṃ śukrañca bhavati uktañca suśrute evaṃ māsena rasaḥ śukro bhavati strīṇāmārttavañceti cakārāt strīṇāmapi śukraṃ bhavati ata evoktaṃ suśrute yoṣito'pi sravatyeva śukraṃ puṃsaḥ samāgame tatra garbhasya kiñcittuna karotīti na cintyate

188

स्त्रीणां गर्भोपयोगि स्यादार्त्तवं सर्वसम्मतम् तासामपि बलं वर्णं शुक्रं पुष्टिं करोति हि

strīṇāṃ garbhopayogi syādārttavaṃ sarvasammatam tāsāmapi balaṃ varṇaṃ śukraṃ puṣṭiṃ karoti hi

189

rasādra ktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedaḥ prajāyate medaso'sthi tato majjā majjñaḥ śukrasya sambhavaḥ

190

रसः शरीरे शब्दार्च्चिर्जलसन्तानवत् त्रिधा सञ्चरत्यनुरूपोऽय नित्यमेव हि देहिनाम्

rasaḥ śarīre śabdārccirjalasantānavat tridhā sañcaratyanurūpo'ya nityameva hi dehinām

191

वाजीकरिण्य ओषध्यः स्वप्रभावगुणोच्छ्रयात् विरेचयन्ति ताः शुक्रं विरेकिद्र व्यवन्नृणाम्

vājīkariṇya oṣadhyaḥ svaprabhāvaguṇocchrayāt virecayanti tāḥ śukraṃ virekidra vyavannṛṇām

192

दुग्धं माषाश्च भल्लात फलमज्जामलानि च जनकानि निगद्यन्ते रेचनानि च रेतसः

dugdhaṃ māṣāśca bhallāta phalamajjāmalāni ca janakāni nigadyante recanāni ca retasaḥ

193

बालानां शुक्रमस्त्येव किन्तु सौक्ष्म्यान्न दृश्यते पुष्पाणां मुकुले गन्धो यथा सन्नपि नाप्यते

bālānāṃ śukramastyeva kintu saukṣmyānna dṛśyate puṣpāṇāṃ mukule gandho yathā sannapi nāpyate

194

तेषां तदेव तारुण्ये पुष्टत्वाद्व्यक्तिमेति हि कुसुमानां प्रफुल्लानां गन्धः प्रादुर्भवेद्यथा

teṣāṃ tadeva tāruṇye puṣṭatvādvyaktimeti hi kusumānāṃ praphullānāṃ gandhaḥ prādurbhavedyathā

195

रोमराज्यादयः पुंसां नारीणामपि यौवने जायतेऽत्र च यो भेदो ज्ञेयो व्याख्यानतः स च

romarājyādayaḥ puṃsāṃ nārīṇāmapi yauvane jāyate'tra ca yo bhedo jñeyo vyākhyānataḥ sa ca

196

वार्द्धके वर्द्धमानेन वायुना रसशोषणात् न तथा धातुवृद्धिः स्यात्ततस्तत्रानिलं जयेत्

vārddhake varddhamānena vāyunā rasaśoṣaṇāt na tathā dhātuvṛddhiḥ syāttatastatrānilaṃ jayet

197

शुक्रं सौम्यं सितं स्निग्धं बलपुष्टिकरं स्मृतम् गर्भबीजं वपुःसारो जीवस्याश्रय उत्तमः

śukraṃ saumyaṃ sitaṃ snigdhaṃ balapuṣṭikaraṃ smṛtam garbhabījaṃ vapuḥsāro jīvasyāśraya uttamaḥ

198

जीवो वसति सर्वस्मिन्देहे तत्र विशेषतः वीर्ये रक्ते मले यस्मिन् क्षीणे याति क्षयं क्षणात्

jīvo vasati sarvasmindehe tatra viśeṣataḥ vīrye rakte male yasmin kṣīṇe yāti kṣayaṃ kṣaṇāt

199

स्फटिकाभं द्र वं स्निग्धं मधुरं मधुगन्धि च शुक्रमिच्छन्ति केचित्तु तैलक्षौद्र निभञ्च तत्

sphaṭikābhaṃ dra vaṃ snigdhaṃ madhuraṃ madhugandhi ca śukramicchanti kecittu tailakṣaudra nibhañca tat

200

यथा पयसि सर्पिस्तु गूढश्चेक्षौ रसो यथा एवं हि सकले काये शुक्रं तिष्ठति देहिनाम्

yathā payasi sarpistu gūḍhaścekṣau raso yathā evaṃ hi sakale kāye śukraṃ tiṣṭhati dehinām

201

द्व्यङ्गुले दक्षिणे पार्श्वे वस्तिद्वारस्य चाप्यधः मूत्रस्रोतःपथाच्छुक्रं पुरुषस्य प्रवर्त्तते

dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve vastidvārasya cāpyadhaḥ mūtrasrotaḥpathācchukraṃ puruṣasya pravarttate

202

कृत्स्नदेहस्थितं शुक्रं प्रसन्नमनसस्तथा स्त्रीषु व्यायच्छतश्चापि हर्षात्तत् सम्प्रवर्त्तते

kṛtsnadehasthitaṃ śukraṃ prasannamanasastathā strīṣu vyāyacchataścāpi harṣāttat sampravarttate

203

शुक्रं कामेन कामिन्या दर्शनात् स्पर्शनादपि शब्दसंश्रवणाद्ध्य्नाआ!त् संयोगाच्च प्रवर्त्तते

śukraṃ kāmena kāminyā darśanāt sparśanādapi śabdasaṃśravaṇāddhynāā!t saṃyogācca pravarttate

204

रसादेव रजः स्त्रीणां मासि मासि त्र्! यहं स्रवेत् तद्वर्षाद् द्वादशादूर्ध्वं याति पञ्चाशतः क्षयम्

rasādeva rajaḥ strīṇāṃ māsi māsi tr! yahaṃ sravet tadvarṣād dvādaśādūrdhvaṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam

205

मासेनोपचितं काले धमनीभ्यस्तदार्त्तवम् ईषद्विवर्णं कृष्णञ्च वायुर्योनिमुखं नयेत्

māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyastadārttavam īṣadvivarṇaṃ kṛṣṇañca vāyuryonimukhaṃ nayet

206

शशासृक्प्रतिमं यच्च यद्वा लाक्षारसोपमम् तदार्त्तवं प्रशंसन्ति यद्वासो न विरञ्जयेत्

śaśāsṛkpratimaṃ yacca yadvā lākṣārasopamam tadārttavaṃ praśaṃsanti yadvāso na virañjayet

207

अतिरिक्ता गुणा रक्ते बह्नेर्मांसे तु पार्थिवाः मेदस्यपां भुवश्चास्थ्नि पृथिव्यनिलतेजसाम्

atiriktā guṇā rakte bahnermāṃse tu pārthivāḥ medasyapāṃ bhuvaścāsthni pṛthivyanilatejasām

208

मज्ज्ञि शुक्रे च सोमस्य मूत्रे च शिखिनोगुणाः भुवस्तथाऽत्तवे त्वग्ने रसे क्षीरे तथाऽम्भसः

majjñi śukre ca somasya mūtre ca śikhinoguṇāḥ bhuvastathā'ttave tvagne rase kṣīre tathā'mbhasaḥ

209

कफः पित्तं मलः खेषु प्रस्वेदो नखलोम च नेत्रविट्त्वक्षु च स्नेहो धातूनां क्रमशो मलाः

kaphaḥ pittaṃ malaḥ kheṣu prasvedo nakhaloma ca netraviṭtvakṣu ca sneho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ

210

वनितानां प्रसूतानां धमनीभ्यां स्तनौ गतात् रसादेव हि जायेत स्तन्यं स्तनयुगाशयम्

vanitānāṃ prasūtānāṃ dhamanībhyāṃ stanau gatāt rasādeva hi jāyeta stanyaṃ stanayugāśayam

211

शुद्धमांसस्य यः स्नेहः सा वसा परिकीर्त्तिता मेदसस्ताप्यमानस्य स्नेहो वा कथिता वसा

śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrttitā medasastāpyamānasya sneho vā kathitā vasā

212

स्तन्यं रजो वसा स्वेदो दन्ताः केशास्तथैव च ओजश्च सप्तधातूनां क्रमात् सप्तोपधातवः

stanyaṃ rajo vasā svedo dantāḥ keśāstathaiva ca ojaśca saptadhātūnāṃ kramāt saptopadhātavaḥ

213

उरोरक्ताशयस्तस्मादधः श्लेष्माशयः स्मृतः आमाशयस्तु तदधस्तल्लिङ्गं चरकोऽवदत्

uroraktāśayastasmādadhaḥ śleṣmāśayaḥ smṛtaḥ āmāśayastu tadadhastalliṅgaṃ carako'vadat

214

आमाशयादधः पक्वाशयादूर्ध्वन्तु या कला ग्रहणी नामिका सैव कथितः पाचकाशयः

āmāśayādadhaḥ pakvāśayādūrdhvantu yā kalā grahaṇī nāmikā saiva kathitaḥ pācakāśayaḥ

215

ऊर्ध्वमग्न्याशयो नाभेर्मध्यभागे व्यवस्थितः तस्योपरि तिलं ज्ञेयं तदधः पवनाशयः

ūrdhvamagnyāśayo nābhermadhyabhāge vyavasthitaḥ tasyopari tilaṃ jñeyaṃ tadadhaḥ pavanāśayaḥ

216

पक्वाशयस्तुतदधः स एव तु मलाशयः तदधः कथितो वस्तिः स हि मूत्राशयो मतः

pakvāśayastutadadhaḥ sa eva tu malāśayaḥ tadadhaḥ kathito vastiḥ sa hi mūtrāśayo mataḥ

217

कफाऽमपित्तवातानामाशया मलमूत्रयोः पुरुषेभ्योऽधिकाश्चान्ये नारीणामाशयास्त्रयः

kaphā'mapittavātānāmāśayā malamūtrayoḥ puruṣebhyo'dhikāścānye nārīṇāmāśayāstrayaḥ

218

धरा गर्भाशयः प्रोक्तः पित्तपक्वाशयान्तरे स्तनौ प्रवृद्धौ तावेव बुधैः स्तन्याशयौ मतौ

dharā garbhāśayaḥ proktaḥ pittapakvāśayāntare stanau pravṛddhau tāveva budhaiḥ stanyāśayau matau

219

स्नायुभिश्च प्रतिच्छन्नान् सन्ततांश्च जरायुणा श्लेष्मणा वेष्टितांश्चापि कलाभागांस्तु तान्विदुः

snāyubhiśca praticchannān santatāṃśca jarāyuṇā śleṣmaṇā veṣṭitāṃścāpi kalābhāgāṃstu tānviduḥ

220

धात्वाशयान्तरे धातोर्यः क्लेदस्त्वधितिष्ठति देहोष्मणाऽभिपक्वश्च सा कलेत्यभिधीयते

dhātvāśayāntare dhātoryaḥ kledastvadhitiṣṭhati dehoṣmaṇā'bhipakvaśca sā kaletyabhidhīyate

221

आद्या मांसधरा प्रोक्ता द्वितीया रक्तधारिणी मेदोधरा तृतीया तु चतुर्थी श्लेष्मधारिणी

ādyā māṃsadharā proktā dvitīyā raktadhāriṇī medodharā tṛtīyā tu caturthī śleṣmadhāriṇī

222

पञ्चमी तु मलं धत्ते षष्ठी पित्तधरा मता रेतोधरा सप्तमी स्यादिति सप्त कलाः स्मृताः

pañcamī tu malaṃ dhatte ṣaṣṭhī pittadharā matā retodharā saptamī syāditi sapta kalāḥ smṛtāḥ

223

सन्निपातः शिरास्नायुसन्धिमांसास्थिसम्भवः मर्माणि तेषु तिष्ठन्ति प्राणाः खलु विशेषतः

sannipātaḥ śirāsnāyusandhimāṃsāsthisambhavaḥ marmāṇi teṣu tiṣṭhanti prāṇāḥ khalu viśeṣataḥ

224

सप्तोत्तरशतं सन्ति देहे मर्माणि देहिनाम् तान्येकादश मांसे स्युरष्टावस्थिषु सन्ति हि

saptottaraśataṃ santi dehe marmāṇi dehinām tānyekādaśa māṃse syuraṣṭāvasthiṣu santi hi

225

सन्धीनां विंशतिस्तानि स्नायूनां सप्तविंशतिः चत्वारिंशतत्तथैकञ्च शिरामर्माणि तत्र तु

sandhīnāṃ viṃśatistāni snāyūnāṃ saptaviṃśatiḥ catvāriṃśatattathaikañca śirāmarmāṇi tatra tu

226

द्वाविंशतिः सक्थियुगे तावत्येव भुजद्वये द्वादशोरसि कुक्षौ च पृष्ठदेशे चतुर्दश

dvāviṃśatiḥ sakthiyuge tāvatyeva bhujadvaye dvādaśorasi kukṣau ca pṛṣṭhadeśe caturdaśa

227

ग्रीवायामूर्ध्वभागे तु सप्तत्रिंशन्मतानि हि मर्माणि तानि सन्तीह पञ्चधा च भवन्ति हि

grīvāyāmūrdhvabhāge tu saptatriṃśanmatāni hi marmāṇi tāni santīha pañcadhā ca bhavanti hi

228

सद्यः प्राणहराणि स्युर्मर्माण्येकोनविंशतिः मर्मदेशास्त्रयस्त्रिंशत् स्युः कालान्तरमारकाः

sadyaḥ prāṇaharāṇi syurmarmāṇyekonaviṃśatiḥ marmadeśāstrayastriṃśat syuḥ kālāntaramārakāḥ

229

चत्वारिंशच्च चत्वारि वैकल्यं जनयन्ति हि मर्माष्टकं रुजाकारि विशल्यघ्नं त्रिकं मतम्

catvāriṃśacca catvāri vaikalyaṃ janayanti hi marmāṣṭakaṃ rujākāri viśalyaghnaṃ trikaṃ matam

230

शृङ्गाटकान्यधिपतिः शङ्खौ कण्ठशिरा गुदम् हृदयं वस्तिनाभी च सद्यो घ्नन्ति हतानि चेत्

śṛṅgāṭakānyadhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhaśirā gudam hṛdayaṃ vastinābhī ca sadyo ghnanti hatāni cet

231

वक्षोमर्माणि सीमन्ततलक्षिप्रेन्द्र वस्तयः वृहत्यौ पार्श्वयोः सन्धी कटीकतरुणे च ये नितम्बाविति चैतानि कालान्तरहराणि तु

vakṣomarmāṇi sīmantatalakṣiprendra vastayaḥ vṛhatyau pārśvayoḥ sandhī kaṭīkataruṇe ca ye nitambāviti caitāni kālāntaraharāṇi tu

232

लोहिताक्षाणिजानूर्वी कूर्चा विटपकूर्पराः कुकुन्दरे कक्षधरे विधुरे सकृकाटिके

lohitākṣāṇijānūrvī kūrcā viṭapakūrparāḥ kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike

233

अंसांसफलकापाङ्गा नीले मन्ये फणे तथा वैकल्यकरणान्याहुरावर्त्तौ द्वौ तथैव च

aṃsāṃsaphalakāpāṅgā nīle manye phaṇe tathā vaikalyakaraṇānyāhurāvarttau dvau tathaiva ca

234

गुल्फौ द्वौ मणिबन्धौ द्वौ तथा कूर्चशिरांसि च रुजाकराणि जानीयादष्टावेतानि बुद्धिमान्

gulphau dvau maṇibandhau dvau tathā kūrcaśirāṃsi ca rujākarāṇi jānīyādaṣṭāvetāni buddhimān

235

उत्क्षेपौ स्थपनी चैव विशल्यघ्नं त्रिकम्मतम्

utkṣepau sthapanī caiva viśalyaghnaṃ trikammatam

236

सप्तरात्रान्तरे हन्युः सद्यः प्राणहराणि हि कालान्तरप्राणहरं पक्षे मासे च मारकम्

saptarātrāntare hanyuḥ sadyaḥ prāṇaharāṇi hi kālāntaraprāṇaharaṃ pakṣe māse ca mārakam

237

सद्यः प्राणहरञ्चान्ते विद्धं कालेन मारयेत् कालान्तरप्राणहरमन्ते विद्धन्तु दुःखदम्

sadyaḥ prāṇaharañcānte viddhaṃ kālena mārayet kālāntaraprāṇaharamante viddhantu duḥkhadam

238

मर्माण्यधिष्ठाय हि ये विकारा मूर्च्छन्ति काये विविधा नराणाम् प्रायेण ते कृच्छ्रतमा भवन्ति वैद्येन यत्नैरपि साध्यमानाः

marmāṇyadhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā narāṇām prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti vaidyena yatnairapi sādhyamānāḥ

239

अथ सन्धयः ते द्विविधाश्चेष्टावन्तः स्थिराश्च शाखासु हन्वोः कट्याञ्च चेष्टावन्तो भवन्ति हि शेषास्तु सन्धयः सर्वे स्थिरास्तज्ज्ञैरुदाहृताः

atha sandhayaḥ te dvividhāśceṣṭāvantaḥ sthirāśca śākhāsu hanvoḥ kaṭyāñca ceṣṭāvanto bhavanti hi śeṣāstu sandhayaḥ sarve sthirāstajjñairudāhṛtāḥ

240

कथिता देहिनां देहे सन्धयो द्वे शते दश शाखासु तेऽष्टषष्टिश्च कोष्ठे त्वेकोनषष्टिका

kathitā dehināṃ dehe sandhayo dve śate daśa śākhāsu te'ṣṭaṣaṣṭiśca koṣṭhe tvekonaṣaṣṭikā

241

ग्रीवाया ऊर्ध्वदेशे तु त्र्! यशीतिस्ते प्रकीर्त्तिताः प्रथमं परिगण्यन्ते तेषु शाखागता इह

grīvāyā ūrdhvadeśe tu tr! yaśītiste prakīrttitāḥ prathamaṃ parigaṇyante teṣu śākhāgatā iha

242

कोरोदूखलसामुद्गाः प्रतरस्तूणसेवनी काकतुण्डं मण्डलञ्च शङ्खावर्त्तोऽष्टसन्धयः

korodūkhalasāmudgāḥ pratarastūṇasevanī kākatuṇḍaṃ maṇḍalañca śaṅkhāvartto'ṣṭasandhayaḥ

243

अस्थ्नां तु सन्धयो ह्येते केवलाः समुदाहृताः पेशीस्नायु शिराणान्तु सन्धिसंख्या न विद्यते

asthnāṃ tu sandhayo hyete kevalāḥ samudāhṛtāḥ peśīsnāyu śirāṇāntu sandhisaṃkhyā na vidyate

244

सन्धिबन्धनकारिण्यो दोषधातुवहाः शिराः नाभ्यां सर्वा निबद्धास्ताः प्रतन्वन्ति समन्ततः

sandhibandhanakāriṇyo doṣadhātuvahāḥ śirāḥ nābhyāṃ sarvā nibaddhāstāḥ pratanvanti samantataḥ

245

शरीरं सकलञ्चैतच्छिराभिः पोष्यते सदा प्रणालीभिरिवारामाः कुल्याभिः क्षेत्रधान्यवत्

śarīraṃ sakalañcaitacchirābhiḥ poṣyate sadā praṇālībhirivārāmāḥ kulyābhiḥ kṣetradhānyavat

246

प्रसारणाकुञ्चनादिक्रियाभिः सततं तनौ शिरा एवोपकुर्वन्ति ताः स्युः सप्तशतानि तु

prasāraṇākuñcanādikriyābhiḥ satataṃ tanau śirā evopakurvanti tāḥ syuḥ saptaśatāni tu

247

यथा द्रुमदले साक्षाद् दृश्यन्ते प्रतताः शिराः तथैव दैहिनो देहे वर्त्तन्ते सकले शिराः

yathā drumadale sākṣād dṛśyante pratatāḥ śirāḥ tathaiva daihino dehe varttante sakale śirāḥ

248

नाभिस्थाः प्राणिनां प्राणाः प्राणान्नाभिरुपाश्रिता शिराभिरावृता नाभिश्चक्रनाभिरिवारकैः

nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇānnābhirupāśritā śirābhirāvṛtā nābhiścakranābhirivārakaiḥ

249

क्रियाणामप्रतीघातममोहं बुद्धिकर्मणाम् करोत्यन्यान् गुणांश्चापि स्वाः शिराः पवनश्चरन्

kriyāṇāmapratīghātamamohaṃ buddhikarmaṇām karotyanyān guṇāṃścāpi svāḥ śirāḥ pavanaścaran

250

यदा तु कुपितो वायुः स्वाः शिराः प्रतिपद्यते तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते वातसम्भवाः

yadā tu kupito vāyuḥ svāḥ śirāḥ pratipadyate tadā'sya vividhā rogā jāyante vātasambhavāḥ

251

भ्राजिष्णुतामन्नरुचिमग्निदीप्तिमरोगताम् करोत्यन्यान् गुणांश्चापि पित्तमात्मशिराश्चरद्

bhrājiṣṇutāmannarucimagnidīptimarogatām karotyanyān guṇāṃścāpi pittamātmaśirāścarad

252

यदा तु कुपितं पित्तं सेवते स्ववहाः शिराः तदाऽस्यविविधा रोगा जायन्ते पित्तसम्भवाः

yadā tu kupitaṃ pittaṃ sevate svavahāḥ śirāḥ tadā'syavividhā rogā jāyante pittasambhavāḥ

253

स्नेहमङ्गेषु सन्धीनां स्थैर्यं बलमरोगाताम् करोत्यन्यान् गुणांश्चापि वलासःस्वाःशिराश्चरन्

snehamaṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyaṃ balamarogātām karotyanyān guṇāṃścāpi valāsaḥsvāḥśirāścaran

254

यदा तु कुपितः श्लेष्मा स्वाः शिराः प्रतिपद्यते तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते श्लेष्मसम्भवाः

yadā tu kupitaḥ śleṣmā svāḥ śirāḥ pratipadyate tadā'sya vividhā rogā jāyante śleṣmasambhavāḥ

255

धातूनां पूरणं वर्णस्पर्शज्ञानमसंशयम् स्वशिरासु चरद्र क्तं कुर्याच्चान्यान् गुणानपि

dhātūnāṃ pūraṇaṃ varṇasparśajñānamasaṃśayam svaśirāsu caradra ktaṃ kuryāccānyān guṇānapi

256

यदा तु कुपितं रक्तं सेवते स्ववहाः शिराः तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते रक्तसम्भवाः

yadā tu kupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ śirāḥ tadā'sya vividhā rogā jāyante raktasambhavāḥ

257

तत्रारुणा वातवहाः पूर्यन्ते वायुना शिराः पित्तादुष्णाश्च नीलाश्च शीता गौर्यः स्थिराः कफात् असृग्धरास्तु ता रक्ताः स्युश्च नात्युष्णशीतलाः

tatrāruṇā vātavahāḥ pūryante vāyunā śirāḥ pittāduṣṇāśca nīlāśca śītā gauryaḥ sthirāḥ kaphāt asṛgdharāstu tā raktāḥ syuśca nātyuṣṇaśītalāḥ

258

मेदसः स्नेहमादाय शिरा स्नायुत्वमाप्नुयात् शिराणां हि मृदुः पाकः स्नायूनान्तु ततः खरः

medasaḥ snehamādāya śirā snāyutvamāpnuyāt śirāṇāṃ hi mṛduḥ pākaḥ snāyūnāntu tataḥ kharaḥ

259

स्नायवो बन्धनानिस्युर्देहमांसास्थिमेदसाम् सन्धीनामपि यत्तास्तु शिराभ्यः सुदृढाः स्मृताः

snāyavo bandhanānisyurdehamāṃsāsthimedasām sandhīnāmapi yattāstu śirābhyaḥ sudṛḍhāḥ smṛtāḥ

260

नौर्यथा फलकास्तीर्णा बन्धनैर्बहुभिर्युता नियुक्ताऽगाधसलिले भवेद्भारसहा भृशम्

nauryathā phalakāstīrṇā bandhanairbahubhiryutā niyuktā'gādhasalile bhavedbhārasahā bhṛśam

261

एवमेव शरीरेस्मिन्यावन्तः सन्धयः स्मृताः स्नायुभिर्बहुभिर्बद्धास्तेन भारसहा नराः

evameva śarīresminyāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ snāyubhirbahubhirbaddhāstena bhārasahā narāḥ

262

शतानि नव जायन्ते शरीरे स्नायवो नृणाम् तासां विवरणं ब्रूमः शिष्याः शृणुत यत्नतः

śatāni nava jāyante śarīre snāyavo nṛṇām tāsāṃ vivaraṇaṃ brūmaḥ śiṣyāḥ śṛṇuta yatnataḥ

263

शाखासु षट्शतानि स्युः कोष्ठे त्रिंशच्छतद्वयम् ग्रीवाया ऊर्ध्वदेशे तु स्नायूनां सप्ततिः समृता

śākhāsu ṣaṭśatāni syuḥ koṣṭhe triṃśacchatadvayam grīvāyā ūrdhvadeśe tu snāyūnāṃ saptatiḥ samṛtā

264

धमन्यो नाभितो जाताश्चतुर्विंशतिसंख्यया दशोर्ध्वगा दशाधोगाः शेषास्तिर्यग्गताः स्मृता

dhamanyo nābhito jātāścaturviṃśatisaṃkhyayā daśordhvagā daśādhogāḥ śeṣāstiryaggatāḥ smṛtā

265

यथा स्वभावतः खानि मृणालेषु विसेषु च धमनीनां तथा खानि रसो यैरभितश्चरेत्

yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu viseṣu ca dhamanīnāṃ tathā khāni raso yairabhitaścaret

266

पञ्चाभिभूतास्त्वथ पञ्चकृत्वः पञ्चेन्द्रि यं पञ्चसु भाबयन्ति पञ्चेन्द्रि यं पञ्चसु भावयित्वा पञ्चत्वमायान्ति विनाशकाले

pañcābhibhūtāstvatha pañcakṛtvaḥ pañcendri yaṃ pañcasu bhābayanti pañcendri yaṃ pañcasu bhāvayitvā pañcatvamāyānti vināśakāle

267

महत्यः स्नायवः प्रोक्ताः कण्डरास्तास्तु षोडश प्रसारणाकुञ्चनयोर्दृष्टं तासां प्रयोजनम्

mahatyaḥ snāyavaḥ proktāḥ kaṇḍarāstāstu ṣoḍaśa prasāraṇākuñcanayordṛṣṭaṃ tāsāṃ prayojanam

268

चतस्रो हस्तयोस्तासां तावत्यः पादयोः स्मृताः ग्रीवायामपि तावत्यस्तावत्यः पृष्ठसङ्गताः

catasro hastayostāsāṃ tāvatyaḥ pādayoḥ smṛtāḥ grīvāyāmapi tāvatyastāvatyaḥ pṛṣṭhasaṅgatāḥ

269

नेत्रश्रवणनासानां द्वे द्वे रन्ध्रे प्रकीर्त्तिते मुखमेहनपायूनामेकैकं रन्ध्रमुच्यते

netraśravaṇanāsānāṃ dve dve randhre prakīrttite mukhamehanapāyūnāmekaikaṃ randhramucyate

270

दशमं मस्तके प्रोक्तं रन्ध्राणीति नृणां विदुः स्त्रीणामन्यानि च त्रीणि स्तनयोर्गर्भवर्त्मनि

daśamaṃ mastake proktaṃ randhrāṇīti nṛṇāṃ viduḥ strīṇāmanyāni ca trīṇi stanayorgarbhavartmani

पूर्वखण्डे प्रकरण‌ ०१-०६ (cont. 3)

271

मनः प्राणान्नपानीयदोषधातूपधातवः धातूनां च मला मूत्रं मलमित्यादयस्तनौ

manaḥ prāṇānnapānīyadoṣadhātūpadhātavaḥ dhātūnāṃ ca malā mūtraṃ malamityādayastanau

272

सञ्चरन्ति हि यैर्मागैस्तानि स्रोतांसि सञ्जगुः बहूनि तानि संख्याय शक्यन्ते नैव भाषितुम्

sañcaranti hi yairmāgaistāni srotāṃsi sañjaguḥ bahūni tāni saṃkhyāya śakyante naiva bhāṣitum

273

जालानि तु शिरास्नायुमांसास्थ्नामुद्भवन्ति हि तानि चत्वारि चत्वारि सर्वाण्येव च षोडश

jālāni tu śirāsnāyumāṃsāsthnāmudbhavanti hi tāni catvāri catvāri sarvāṇyeva ca ṣoḍaśa

274

कूर्चा स्युर्हस्तयोर्द्वौ तु तावन्तौ पादयोरपि ग्रीवायामेक एकस्तु मेढ्रे सर्वेऽपि षट् स्मृताः

kūrcā syurhastayordvau tu tāvantau pādayorapi grīvāyāmeka ekastu meḍhre sarve'pi ṣaṭ smṛtāḥ

275

पृष्ठवंशस्योभयत्र महत्यो मांसरज्जवः चतस्रो मांसपेशीनां बन्धनं तत्प्रयोजनम्

pṛṣṭhavaṃśasyobhayatra mahatyo māṃsarajjavaḥ catasro māṃsapeśīnāṃ bandhanaṃ tatprayojanam

276

सेवन्यः सप्त तासां तु भवेयुः पञ्च मस्तके एका शेफसि जिह्वायामेका विध्येन्न ताः क्वचित्

sevanyaḥ sapta tāsāṃ tu bhaveyuḥ pañca mastake ekā śephasi jihvāyāmekā vidhyenna tāḥ kvacit

277

चतुर्दशास्थ्नां सङ्घातास्तेषां त्रयो गुल्फजानुवंक्षणेषु एतेनेतरसक्थिबाहू च व्याख्यातौ त्रिकशिरसोरेकैकम्

caturdaśāsthnāṃ saṅghātāsteṣāṃ trayo gulphajānuvaṃkṣaṇeṣu etenetarasakthibāhū ca vyākhyātau trikaśirasorekaikam

278

चतुर्दशैव सीमन्ताः कथिता मुनिपुङ्गवैः सङ्घाताः सीविता यैस्तु सीमन्तास्ते प्रकीर्त्तिताः

caturdaśaiva sīmantāḥ kathitā munipuṅgavaiḥ saṅghātāḥ sīvitā yaistu sīmantāste prakīrttitāḥ

279

क्षीरस्य पच्यमानस्य यथा सन्तानिका भवेत् पच्यमानस्य शुक्रस्य रजसश्च तथा त्वचः पूर्वावभासिनी तासां सिध्मस्थानं च सा स्मृता

kṣīrasya pacyamānasya yathā santānikā bhavet pacyamānasya śukrasya rajasaśca tathā tvacaḥ pūrvāvabhāsinī tāsāṃ sidhmasthānaṃ ca sā smṛtā

280

द्वितीया लोहिता ज्ञेया तिलकालकजन्मभूः

dvitīyā lohitā jñeyā tilakālakajanmabhūḥ

281

तृतीया तु भवेच्छ्वेता स्थानं चर्मदलस्य सा

tṛtīyā tu bhavecchvetā sthānaṃ carmadalasya sā

282

ताम्रा चतुर्थी विज्ञेया किलासश्वित्रभूमिका

tāmrā caturthī vijñeyā kilāsaśvitrabhūmikā

283

पिञ्चमी वेदिनी नाम्ना पञ्चभागप्रमाणिका विसर्पकुष्ठाधिष्ठाना ज्ञेया षष्ठी तु रोहिणी विख्याता रोहिणी षष्ठी ग्रन्थिगण्डापचीस्थितिः

piñcamī vedinī nāmnā pañcabhāgapramāṇikā visarpakuṣṭhādhiṣṭhānā jñeyā ṣaṣṭhī tu rohiṇī vikhyātā rohiṇī ṣaṣṭhī granthigaṇḍāpacīsthitiḥ

284

स्थूला त्वक्सप्तमी ख्याता विद्र ध्यादेः स्थितिश्च सा

sthūlā tvaksaptamī khyātā vidra dhyādeḥ sthitiśca sā

285

अस्थ्नो मलानि लोमानि चासंख्यानि भवन्ति हि सन्ति यावन्ति लोमानि तावन्तो लोमकूपकाः

asthno malāni lomāni cāsaṃkhyāni bhavanti hi santi yāvanti lomāni tāvanto lomakūpakāḥ

286

अङ्गप्रत्यङ्गनिर्वृत्तिः स्वभावादेव जायते सन्निवेशश्च गात्राणां नात्रास्ते कारणान्तरम्

aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvādeva jāyate sanniveśaśca gātrāṇāṃ nātrāste kāraṇāntaram

287

अङ्गप्रत्यङ्गनिर्वृत्तौ ये भवन्यगुणा गुणाः ते ते गर्भस्य विज्ञेया धर्माधर्मनिमित्तजाः

aṅgapratyaṅganirvṛttau ye bhavanyaguṇā guṇāḥ te te garbhasya vijñeyā dharmādharmanimittajāḥ

288

दन्तानां पतनं जन्म पुनः पाते त्वसम्भवः तलेष्वनुद्भवो लोम्नामेतत्सर्वं स्वभावतः

dantānāṃ patanaṃ janma punaḥ pāte tvasambhavaḥ taleṣvanudbhavo lomnāmetatsarvaṃ svabhāvataḥ

289

गर्भाशये निपतितं यादृक्शुक्रं तथाऽतवम् तादृगेव द्र वीभूतं प्रथमे मासि तिष्ठति

garbhāśaye nipatitaṃ yādṛkśukraṃ tathā'tavam tādṛgeva dra vībhūtaṃ prathame māsi tiṣṭhati

290

मरुत्पित्तकफैस्तत्स्थैः पच्यमानो द्वितीयके कललस्थमहाभूतसमुदायो घनीभवेत्

marutpittakaphaistatsthaiḥ pacyamāno dvitīyake kalalasthamahābhūtasamudāyo ghanībhavet

291

तृतीये मासि शिरसो हस्तयोः पादयोस्तथा पिण्डकाः पञ्च सिध्यन्ति सूक्ष्माङ्गावयवास्तनोः

tṛtīye māsi śiraso hastayoḥ pādayostathā piṇḍakāḥ pañca sidhyanti sūkṣmāṅgāvayavāstanoḥ

292

सर्वाण्यङ्गान्युपाङ्गानि चतुर्थे स्युः स्फुटानि हि हृदयव्यक्तभावेन व्यज्यते चेतनाऽपि च

sarvāṇyaṅgānyupāṅgāni caturthe syuḥ sphuṭāni hi hṛdayavyaktabhāvena vyajyate cetanā'pi ca

293

तस्माच्चतुर्थे गर्भस्तु नाना वस्तूनि वाञ्छति ततो द्विहृदया यत्स्यान्नारी दौहृदिनी मता

tasmāccaturthe garbhastu nānā vastūni vāñchati tato dvihṛdayā yatsyānnārī dauhṛdinī matā

294

दौहृदावज्ञया कुब्जं कुणिं षण्ढं च वामनम् विकृताक्षमनक्षं वा पुत्रं नारी प्रसूयते

dauhṛdāvajñayā kubjaṃ kuṇiṃ ṣaṇḍhaṃ ca vāmanam vikṛtākṣamanakṣaṃ vā putraṃ nārī prasūyate

295

यतः स्त्री दौहृदं प्राप्य वीर्यवन्तं चिरायुषम् पुत्रं प्रसूयते तस्मात्तस्यै वाच्छितमर्पयेत्

yataḥ strī dauhṛdaṃ prāpya vīryavantaṃ cirāyuṣam putraṃ prasūyate tasmāttasyai vācchitamarpayet

296

इन्द्रि यार्थांस्तु यान्यान्सा भोक्तुमिच्छति गर्भिणी गर्भबाधाभयात्तांस्तान्भिषगाहृत्य दापयेत्

indri yārthāṃstu yānyānsā bhoktumicchati garbhiṇī garbhabādhābhayāttāṃstānbhiṣagāhṛtya dāpayet

297

सा प्राप्तदौहृदा पुत्रं जनयेत्तु गुणान्वितम् अलब्धदौहृदा गर्भे लभेतात्मनि वा भयम्

sā prāptadauhṛdā putraṃ janayettu guṇānvitam alabdhadauhṛdā garbhe labhetātmani vā bhayam

298

येषु येष्विन्द्रि यार्थेषु दौहृदे साऽवमानिता प्रसूयते सुतं सार्तिं तस्मिंस्तस्मिंस्तदिन्द्रि ये

yeṣu yeṣvindri yārtheṣu dauhṛde sā'vamānitā prasūyate sutaṃ sārtiṃ tasmiṃstasmiṃstadindri ye

299

राजसन्दर्शने यस्या दौहृदंजायते स्त्रियाः अर्थवन्तं महाभागं कुमारं सा प्रसूयते

rājasandarśane yasyā dauhṛdaṃjāyate striyāḥ arthavantaṃ mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate

300

दुकूलपट्टकौशेयभूषणादिषु दौहृदात् अलङ्कारैषिणं पुत्रं ललितं सा प्रसूयते

dukūlapaṭṭakauśeyabhūṣaṇādiṣu dauhṛdāt alaṅkāraiṣiṇaṃ putraṃ lalitaṃ sā prasūyate

301

आश्रमे संयतात्मानं धर्मशीलं प्रसूयते देवताप्रतिमायां तु प्रसूते पार्षदोपमम्

āśrame saṃyatātmānaṃ dharmaśīlaṃ prasūyate devatāpratimāyāṃ tu prasūte pārṣadopamam

302

दर्शने व्यालजातीनां हिंसाशीलं प्रसूयते रक्ताक्षं लोमशं शूरं महिषामिषदौहृदात्

darśane vyālajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prasūyate raktākṣaṃ lomaśaṃ śūraṃ mahiṣāmiṣadauhṛdāt

303

वाराहमांसे स्वप्नालुं शूरं सञ्जनयेत्सुतम् मृगमांसे तु जङ्घालं विक्रान्तं वनचारिणम्

vārāhamāṃse svapnāluṃ śūraṃ sañjanayetsutam mṛgamāṃse tu jaṅghālaṃ vikrāntaṃ vanacāriṇam

304

अतोऽनुक्तेषु या नारी दौहृदं विदधाति हि शरीराचारशीलैः सा समानं जनयिष्यति

ato'nukteṣu yā nārī dauhṛdaṃ vidadhāti hi śarīrācāraśīlaiḥ sā samānaṃ janayiṣyati

305

पञ्चमे मानसं षष्ठे बुद्धिश्चातिप्रबुद्ध्य्ते सर्वाण्यङ्गान्युपाङ्गानि भृशं व्यक्तानि सप्तमे

pañcame mānasaṃ ṣaṣṭhe buddhiścātiprabuddhyte sarvāṇyaṅgānyupāṅgāni bhṛśaṃ vyaktāni saptame

306

ओजोऽष्टमे सञ्चरति माता पुत्रौ मुहुः क्रमात् तेन तौम्लानमुदितौ स्यातां जातो न जीवति

ojo'ṣṭame sañcarati mātā putrau muhuḥ kramāt tena taumlānamuditau syātāṃ jāto na jīvati

307

न जीवत्यष्टमे जातस्तत्रौजो न स्थिरं यतः तथा नेरृत्यभागत्वाद्दापयेत्तद्वलि ततः

na jīvatyaṣṭame jātastatraujo na sthiraṃ yataḥ tathā nerṛtyabhāgatvāddāpayettadvali tataḥ

308

नवमे दशमे मासि नारी बालं प्रसूयते एकादशे द्वादशे वा ततोऽन्यत्र विकारतः

navame daśame māsi nārī bālaṃ prasūyate ekādaśe dvādaśe vā tato'nyatra vikārataḥ

309

शिरो भवति चाङ्गस्य पूर्वमित्याह शौनकः शिरस्येवोपजायन्ते प्रधानानीन्द्रि याणि यत्

śiro bhavati cāṅgasya pūrvamityāha śaunakaḥ śirasyevopajāyante pradhānānīndri yāṇi yat

310

हृदयं जायते पूर्वं कृतवीर्योऽवदन्मुनिः बुद्धेश्च मनसश्चापि यतस्तत्स्थानमीरितम्

hṛdayaṃ jāyate pūrvaṃ kṛtavīryo'vadanmuniḥ buddheśca manasaścāpi yatastatsthānamīritam

311

पाराशर्य इति प्राह पूर्वं नाभिसमुद्भवः प्राणो यत्र स्थितो देहं वर्द्धयत्यूष्मसंयुतः

pārāśarya iti prāha pūrvaṃ nābhisamudbhavaḥ prāṇo yatra sthito dehaṃ varddhayatyūṣmasaṃyutaḥ

312

पाणिपादं भवेत्पूर्वं मार्कण्डेयमुनेर्मतम् देहिनः सकलाश्चेष्टाः पाणिपादाश्रया यतः

pāṇipādaṃ bhavetpūrvaṃ mārkaṇḍeyamunermatam dehinaḥ sakalāśceṣṭāḥ pāṇipādāśrayā yataḥ

313

प्रथमं जायते कोष्ठं ततः सर्वांगसम्भवः एतत्तुं कथयामास गौतमो मुनिपुंगवः

prathamaṃ jāyate koṣṭhaṃ tataḥ sarvāṃgasambhavaḥ etattuṃ kathayāmāsa gautamo munipuṃgavaḥ

314

सर्वाण्यङ्गान्युपाङ्गानि युगपत्सम्भवन्ति हि सूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यन्ते मतं धन्वन्तरेरिदम्

sarvāṇyaṅgānyupāṅgāni yugapatsambhavanti hi sūkṣmatvānnopalabhyante mataṃ dhanvantareridam

315

आम्रस्याणुफले भवन्ति युगपन्मांसास्थिमज्जादयो लक्ष्यन्ते न पृथक्पृथक्तनुतया पुष्टास्त एव स्फुटाः एवं गर्भसमुद्भवे त्ववयवाः सर्वे भवन्त्येकदा लक्ष्याः सूक्ष्मतया न ते प्रकटतामायान्ति वृद्धिं गताः

āmrasyāṇuphale bhavanti yugapanmāṃsāsthimajjādayo lakṣyante na pṛthakpṛthaktanutayā puṣṭāsta eva sphuṭāḥ evaṃ garbhasamudbhave tvavayavāḥ sarve bhavantyekadā lakṣyāḥ sūkṣmatayā na te prakaṭatāmāyānti vṛddhiṃ gatāḥ

316

अथ शरीरे पितृज-मातृज-रसजात्मजा भागा उच्यन्ते तत्र केशाःश्मश्रु च लोमानि नखा दन्ताः शिरास्तथा धमन्यः स्नायवः शुक्रमेतानि पितृजानि हि

atha śarīre pitṛja-mātṛja-rasajātmajā bhāgā ucyante tatra keśāḥśmaśru ca lomāni nakhā dantāḥ śirāstathā dhamanyaḥ snāyavaḥ śukrametāni pitṛjāni hi

317

मांसासृङ्मज्जमेदांसि यकृत्प्लीहान्त्रनाभयः हृदयं च गुदं चापि भवन्त्येतानि मातृतः

māṃsāsṛṅmajjamedāṃsi yakṛtplīhāntranābhayaḥ hṛdayaṃ ca gudaṃ cāpi bhavantyetāni mātṛtaḥ

318

शरीरोपचयो वर्णो बलं देहस्थितिस्तथा रसादेतानि जायन्ते भिषजो मुनयो जगुः

śarīropacayo varṇo balaṃ dehasthitistathā rasādetāni jāyante bhiṣajo munayo jaguḥ

319

ज्ञानं विज्ञानमायुश्च सुखदुःखादिकं तथा इन्द्रि याणि च सर्वाणि भवन्त्येतानि चात्मनः

jñānaṃ vijñānamāyuśca sukhaduḥkhādikaṃ tathā indri yāṇi ca sarvāṇi bhavantyetāni cātmanaḥ

320

अग्नीषोमौ मही वायुर्नभः सत्त्वं रजस्तमः पञ्चेन्द्रि याणि भूतात्मा गर्भं सञ्जीवयन्ति हि

agnīṣomau mahī vāyurnabhaḥ sattvaṃ rajastamaḥ pañcendri yāṇi bhūtātmā garbhaṃ sañjīvayanti hi

321

गर्भस्य नाभिनाड्या तु नाडी रसवहा स्त्रियाः संलग्ना तेन गर्भस्य वृद्धिर्भवति नित्यशः

garbhasya nābhināḍyā tu nāḍī rasavahā striyāḥ saṃlagnā tena garbhasya vṛddhirbhavati nityaśaḥ

322

निःश्वासोच्छ्वाससंक्षोभस्वप्नांशान्सोऽधिगच्छति मातुर्निःश्वसितोच्छ्वाससंक्षोभस्वप्नसंभवान्

niḥśvāsocchvāsasaṃkṣobhasvapnāṃśānso'dhigacchati māturniḥśvasitocchvāsasaṃkṣobhasvapnasaṃbhavān

323

गर्भस्य नाभिमध्ये तु ज्योतिःस्थानं ध्रुवं स्मृतम् तदाधमति वातश्च देहस्तेनास्य वर्धते

garbhasya nābhimadhye tu jyotiḥsthānaṃ dhruvaṃ smṛtam tadādhamati vātaśca dehastenāsya vardhate

324

ऊष्मणा सहिताश्चापि दारयत्यस्य मारुतः ऊर्ध्वं तिर्यगधस्ताच्च स्रोतांसि तु यथा तथा

ūṣmaṇā sahitāścāpi dārayatyasya mārutaḥ ūrdhvaṃ tiryagadhastācca srotāṃsi tu yathā tathā

325

दृष्टिश्च रामकूपाश्च न वर्धन्ते कदा च न ध्रुवाण्येतानि मर्त्यानामिति धन्वन्तरेर्मतम्

dṛṣṭiśca rāmakūpāśca na vardhante kadā ca na dhruvāṇyetāni martyānāmiti dhanvantarermatam

326

शरीरे क्षीयमाणेऽपि वर्धेते द्वाविमौ सदा स्वभावं प्रकृतिं कृत्वा नखकेशाविति स्थितिः

śarīre kṣīyamāṇe'pi vardhete dvāvimau sadā svabhāvaṃ prakṛtiṃ kṛtvā nakhakeśāviti sthitiḥ

327

चेतनानामधिष्ठानं मनो देहश्च सेन्द्रि यः केशलोमनखाग्रान्नमलद्र वगुणैर्विना

cetanānāmadhiṣṭhānaṃ mano dehaśca sendri yaḥ keśalomanakhāgrānnamaladra vaguṇairvinā

328

वाताल्पत्वादयोगाच्च वायोः पक्वाशयस्य च वातमूत्रपुरीषाणि गर्भस्थो न विमुञ्चति

vātālpatvādayogācca vāyoḥ pakvāśayasya ca vātamūtrapurīṣāṇi garbhastho na vimuñcati

329

जरायुणा मुखे छन्ने कण्ठे च कफवेष्टिते वायोर्मार्गनिरोधाच्च न गर्भस्थः प्ररोदिति

jarāyuṇā mukhe channe kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite vāyormārganirodhācca na garbhasthaḥ praroditi

330

गर्भिणी प्रथमादह्नः प्रहृष्टा भूषिता शुचिः भवेच्छुक्लाम्बरधरा गुरुविप्रार्चने रता

garbhiṇī prathamādahnaḥ prahṛṣṭā bhūṣitā śuciḥ bhavecchuklāmbaradharā guruviprārcane ratā

331

भोज्यं तु मधुरप्रायं स्निग्धं हृद्यं द्र वं लघु सस्कृतं दीपनीयं तु नित्यमेवोपयोजयेत्

bhojyaṃ tu madhuraprāyaṃ snigdhaṃ hṛdyaṃ dra vaṃ laghu saskṛtaṃ dīpanīyaṃ tu nityamevopayojayet

332

गर्भिणी न तु कुर्वीत व्यायाममपतर्पणम् व्यवायं च न सेवेत न कुर्यादतितर्पणम्

garbhiṇī na tu kurvīta vyāyāmamapatarpaṇam vyavāyaṃ ca na seveta na kuryādatitarpaṇam

333

रात्रौ जागरणं शोकं यानस्यारोहणं तथा रक्तमोक्षं वेगरोधं न कुर्यादुत्कटासनम्

rātrau jāgaraṇaṃ śokaṃ yānasyārohaṇaṃ tathā raktamokṣaṃ vegarodhaṃ na kuryādutkaṭāsanam

334

दोषाभिघातैर्गर्भिण्या यो यो भागः प्रपीड्यते स स भागः शिशोस्तस्य गर्भस्थस्य प्रपीड्यते

doṣābhighātairgarbhiṇyā yo yo bhāgaḥ prapīḍyate sa sa bhāgaḥ śiśostasya garbhasthasya prapīḍyate

335

मलिनां विकृताकारां हीनाङ्गीं न स्पृशेत्स्त्रियम् न जिघ्रेदपि दुर्गन्धं न पश्येन्नयनाप्रियम्

malināṃ vikṛtākārāṃ hīnāṅgīṃ na spṛśetstriyam na jighredapi durgandhaṃ na paśyennayanāpriyam

336

वचांसि नापि शृणुयात्कर्णयोरप्रियाणि च नान्नं पर्युषितं शुष्कं भुञ्जीत क्वथितं न च

vacāṃsi nāpi śṛṇuyātkarṇayorapriyāṇi ca nānnaṃ paryuṣitaṃ śuṣkaṃ bhuñjīta kvathitaṃ na ca

337

चैत्यश्मशानवृक्षांश्च भावांश्चाप्ययशस्करान् बहिर्निष्क्रमणं क्रोधं शून्यागारं च वर्जयेत्

caityaśmaśānavṛkṣāṃśca bhāvāṃścāpyayaśaskarān bahirniṣkramaṇaṃ krodhaṃ śūnyāgāraṃ ca varjayet

338

नोच्चैर्ब्रूयान्न तत्कुर्याद्येन गर्भो विनश्यति तैलाभ्यङ्गोद्वर्तनं च नात्यर्थं कारयेदपि

noccairbrūyānna tatkuryādyena garbho vinaśyati tailābhyaṅgodvartanaṃ ca nātyarthaṃ kārayedapi

339

नामृद्वास्तरणं कुर्यान्नात्युच्चं शयनासनम् एतांस्तु नियमान्सर्वान्यत्नात्कुर्वीत गर्भिणी

nāmṛdvāstaraṇaṃ kuryānnātyuccaṃ śayanāsanam etāṃstu niyamānsarvānyatnātkurvīta garbhiṇī

340

नवमे दशमे मासि नारी गर्भं प्रसूयते एकादशे द्वादशे वा ततोऽन्यत्र विकारतः

navame daśame māsi nārī garbhaṃ prasūyate ekādaśe dvādaśe vā tato'nyatra vikārataḥ

341

अष्टहस्तायतं चारु चतुर्हस्तविशालकम् प्राचीद्वारमुदग्द्वारं विदध्यात्सूतिकागृहम्

aṣṭahastāyataṃ cāru caturhastaviśālakam prācīdvāramudagdvāraṃ vidadhyātsūtikāgṛham

342

जाते हि शिथिले कुक्षौ मुक्ते हृदयबन्धने सशूले जघने नारी विज्ञेया प्रसवोत्सुका

jāte hi śithile kukṣau mukte hṛdayabandhane saśūle jaghane nārī vijñeyā prasavotsukā

343

आसन्नप्रसवायास्तु कटीपृष्ठं तु सव्यथम् भवेन्मुहुः प्रवृत्तिश्च मूत्रस्य च मलस्य च

āsannaprasavāyāstu kaṭīpṛṣṭhaṃ tu savyatham bhavenmuhuḥ pravṛttiśca mūtrasya ca malasya ca

344

तैलेनाभ्यक्तगात्रान्तां संस्नातामुष्णवारिणा यवागूं पाययेत्कोष्णां मात्रया घृतसंयुताम्

tailenābhyaktagātrāntāṃ saṃsnātāmuṣṇavāriṇā yavāgūṃ pāyayetkoṣṇāṃ mātrayā ghṛtasaṃyutām

345

कृतोपधाने मृदुनि विस्तीर्णे शयने शनैः अभुग्नसक्थी चोत्ताना नारी तिष्ठेद्व्यथाऽन्विता

kṛtopadhāne mṛduni vistīrṇe śayane śanaiḥ abhugnasakthī cottānā nārī tiṣṭhedvyathā'nvitā

346

चतस्रोऽशकनीयाश्च स्रावणे कुशला हिताः वृद्धाः परिचरेयुस्ताः सम्यक्छिन्ननखाः स्त्रियः

catasro'śakanīyāśca srāvaṇe kuśalā hitāḥ vṛddhāḥ paricareyustāḥ samyakchinnanakhāḥ striyaḥ

347

अपत्यमार्गं तैलेन समभ्यज्य समन्ततः एका तु तासु सुभगे प्रवाहस्वेति तां वदेत्

apatyamārgaṃ tailena samabhyajya samantataḥ ekā tu tāsu subhage pravāhasveti tāṃ vadet

348

अव्यथा मा प्रवाहिष्ठाः प्रावहेथा व्यथा यदि प्रवाहेथाः शनैः पूर्वंप्रगाढं च ततः परम्

avyathā mā pravāhiṣṭhāḥ prāvahethā vyathā yadi pravāhethāḥ śanaiḥ pūrvaṃpragāḍhaṃ ca tataḥ param

349

ततो गाढतमं गर्भे योनिद्वारमुपागते अपरासहितो गर्भो यावत्पतति भूतले

tato gāḍhatamaṃ garbhe yonidvāramupāgate aparāsahito garbho yāvatpatati bhūtale

350

मूकं वा बधिरं कुब्जं श्वासकासक्षयान्वितम् सूते स्रस्ततनुं बालमकाले तु प्रवाहणात्

mūkaṃ vā badhiraṃ kubjaṃ śvāsakāsakṣayānvitam sūte srastatanuṃ bālamakāle tu pravāhaṇāt

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमन्मिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे गर्भप्रकरणं तृतीयम्

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmanmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe garbhaprakaraṇaṃ tṛtīyam

;अथ चतुर्थं बालप्रकरणम्

;atha caturthaṃ bālaprakaraṇam

अथ बाले समुत्पन्ने विदधीत विधिं तथा यथैव कुलवृद्धस्त्रीव्यवहारपरम्परा

atha bāle samutpanne vidadhīta vidhiṃ tathā yathaiva kulavṛddhastrīvyavahāraparamparā

प्रसूता हितमाहारं विहारं च समाचरेत् व्यायामं मैथुनं क्रोधं शीतसेवां विवर्जयेत्

prasūtā hitamāhāraṃ vihāraṃ ca samācaret vyāyāmaṃ maithunaṃ krodhaṃ śītasevāṃ vivarjayet

मिथ्याचारात्सूतिकाया यो व्याधिरुपजायते स कृच्छ्रसाध्योऽसाध्यो वा भवेत्तत्पथ्यमाचरेत्

mithyācārātsūtikāyā yo vyādhirupajāyate sa kṛcchrasādhyo'sādhyo vā bhavettatpathyamācaret

सर्वतः परिशुद्धा स्यात्स्निग्धपथ्याऽल्पभोजना स्वेदाभ्यङ्गपरा नित्यं भवेन्मासमतन्द्रि ता

sarvataḥ pariśuddhā syātsnigdhapathyā'lpabhojanā svedābhyaṅgaparā nityaṃ bhavenmāsamatandri tā

प्रसूता सार्धमासान्ते दृष्टे वा पुनरार्त्तवे सूतिकानामहीना स्यादिति धन्वन्तरेर्मतम्

prasūtā sārdhamāsānte dṛṣṭe vā punarārttave sūtikānāmahīnā syāditi dhanvantarermatam

व्युपद्र वां विशुद्धां च विज्ञाय वरवर्णिनीम् ऊर्ध्वं चतुर्भ्यो मासेभ्यो नियमं परिहारयेत्

vyupadra vāṃ viśuddhāṃ ca vijñāya varavarṇinīm ūrdhvaṃ caturbhyo māsebhyo niyamaṃ parihārayet

रसप्रसादो मधुरः पक्वाहारनिमित्तजः कृत्स्नाद्देहात्स्तनौ प्राप्तः स्तन्यमित्यभिधीयते

rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ kṛtsnāddehātstanau prāptaḥ stanyamityabhidhīyate

स्तन्यं त्रिरात्रात्स्त्रीणां वा चतूरात्रादनन्तरम् प्रवर्त्तयन्ति विवृता धमन्यो हृदये स्थिताः

stanyaṃ trirātrātstrīṇāṃ vā catūrātrādanantaram pravarttayanti vivṛtā dhamanyo hṛdaye sthitāḥ

पयः पुत्रस्य संस्पर्शाद्दर्शनात्स्मरणादपि ग्रहणादप्युरोजस्य शुक्रवत्सम्प्रवर्त्तते स्नेहो निरन्तरस्तस्य प्रवाहे हेतुरुच्यते

payaḥ putrasya saṃsparśāddarśanātsmaraṇādapi grahaṇādapyurojasya śukravatsampravarttate sneho nirantarastasya pravāhe heturucyate

अवात्सल्याद्भयाच्छोकात्क्रोधादत्यपतर्पणात् स्त्रीणां स्तन्यं भवेत्स्वल्पं गर्भान्तरविधारणात्

avātsalyādbhayācchokātkrodhādatyapatarpaṇāt strīṇāṃ stanyaṃ bhavetsvalpaṃ garbhāntaravidhāraṇāt

शालिषष्टिकगोधूमान्मांसक्षुद्र झषानपि कालशाकमलाबूं च नारिकेलं कसेरुकम्

śāliṣaṣṭikagodhūmānmāṃsakṣudra jhaṣānapi kālaśākamalābūṃ ca nārikelaṃ kaserukam

शृङ्गाटकं वरीं चापि विदारीकन्दमेव च लशुनं दुग्धवृद्धयै स्त्री सेवेत सुमना भवेत्

śṛṅgāṭakaṃ varīṃ cāpi vidārīkandameva ca laśunaṃ dugdhavṛddhayai strī seveta sumanā bhavet

कलमस्य तण्डुलानां कल्कं या क्षीरपेषितं पिबति सा भवति भृशं तरुणी क्षीरभरेणैव तुङ्गकुचयुगला

kalamasya taṇḍulānāṃ kalkaṃ yā kṣīrapeṣitaṃ pibati sā bhavati bhṛśaṃ taruṇī kṣīrabhareṇaiva tuṅgakucayugalā

कलमः कलिविख्यातो जायते स बृहद्ध्रदे काश्मीरदेश एवोक्तो महातण्डुलसंज्ञकः

kalamaḥ kalivikhyāto jāyate sa bṛhaddhrade kāśmīradeśa evokto mahātaṇḍulasaṃjñakaḥ

विदारिकन्दस्य रसं पिबेत्स्तन्यस्य वृद्धये तच्चूर्णं तस्य वृर्द्ध्य्थं पिबेद्वा क्षीरसंयुतम्

vidārikandasya rasaṃ pibetstanyasya vṛddhaye taccūrṇaṃ tasya vṛrddhythaṃ pibedvā kṣīrasaṃyutam

धात्र्! या गुरुभिराहारैर्विहारैर्दोषलैस्तथा देहे दोषाः प्रकुप्यन्ति ततः स्तन्यं प्रदुष्यति

dhātr! yā gurubhirāhārairvihārairdoṣalaistathā dehe doṣāḥ prakupyanti tataḥ stanyaṃ praduṣyati

मिथ्याऽहारविहारिण्या दुष्टा वातादयः स्त्रियाः दूषयन्ति पयस्तेन शरीरं व्याधयः शिशोः

mithyā'hāravihāriṇyā duṣṭā vātādayaḥ striyāḥ dūṣayanti payastena śarīraṃ vyādhayaḥ śiśoḥ

कषायं सलिलप्लावि स्तन्यं मारुतदूषितम् पित्तादम्लं च कटुकं राज्योऽम्भसि तु पीतिकाः

kaṣāyaṃ salilaplāvi stanyaṃ mārutadūṣitam pittādamlaṃ ca kaṭukaṃ rājyo'mbhasi tu pītikāḥ

कफदुष्टं तु यत्तोये निमज्जति च पिच्छिलम् द्वन्द्वजं तु द्विलिङ्गं स्यात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्

kaphaduṣṭaṃ tu yattoye nimajjati ca picchilam dvandvajaṃ tu dviliṅgaṃ syāttriliṅgaṃ sānnipātikam

धात्री क्षीरविशुर्द्ध्य्थं मुद्गयूषरसाशिनी भार्ङ्गीदारुवचाः पिष्ट्वा पिबेत्साऽतिविषास्तथा

dhātrī kṣīraviśurddhythaṃ mudgayūṣarasāśinī bhārṅgīdāruvacāḥ piṣṭvā pibetsā'tiviṣāstathā

पाठामूर्वाऽब्दभूनिम्बदारुशुण्ठीकलिङ्गकैः सारिवामत्स्यपित्ताऽख्यै क्वाथः स्तन्यविशोधनः

pāṭhāmūrvā'bdabhūnimbadāruśuṇṭhīkaliṅgakaiḥ sārivāmatsyapittā'khyai kvāthaḥ stanyaviśodhanaḥ

पटोलनिम्बासनदारुपाठा मूर्वां गुडूचीं कटुरोहिणीं च सनागरां च क्वथितां च तोये धात्री पिबेत्स्तन्यविशुद्धिहेतोः

paṭolanimbāsanadārupāṭhā mūrvāṃ guḍūcīṃ kaṭurohiṇīṃ ca sanāgarāṃ ca kvathitāṃ ca toye dhātrī pibetstanyaviśuddhihetoḥ

नीरे स्यन्यं यदेकि स्वादविवर्णमतन्तुमत् पाण्डुरं तनु शीतं च तद्दुग्धं शुंद्धमादिशेत्

nīre syanyaṃ yadeki svādavivarṇamatantumat pāṇḍuraṃ tanu śītaṃ ca taddugdhaṃ śuṃddhamādiśet

पीताय यदि बालस्य विदध्यादुपमातरम् सुविचार्य गुणान्दोषान्कुर्याद्धात्रीं तदेदृशीम्

pītāya yadi bālasya vidadhyādupamātaram suvicārya guṇāndoṣānkuryāddhātrīṃ tadedṛśīm

सवर्णां मध्यवयसां सच्छीलां मुदितां सदा शुद्धदुग्धां बहुक्षीरां सवत्सामतिवत्सलाम्

savarṇāṃ madhyavayasāṃ sacchīlāṃ muditāṃ sadā śuddhadugdhāṃ bahukṣīrāṃ savatsāmativatsalām

स्वाधीनामल्पसन्तुष्टां कुलीनां सज्जनात्मजाम् कैतवेन परित्यक्तां निजपुत्रशदृशं शिशौ

svādhīnāmalpasantuṣṭāṃ kulīnāṃ sajjanātmajām kaitavena parityaktāṃ nijaputraśadṛśaṃ śiśau

शोकाकुलाक्षु धार्ता च श्रान्ता व्याधिमती सदा अत्युच्चा नितरां नीचा स्थूलातीव भृशं कृशा

śokākulākṣu dhārtā ca śrāntā vyādhimatī sadā atyuccā nitarāṃ nīcā sthūlātīva bhṛśaṃ kṛśā

गर्भिणी ज्वरिणी चापि लम्बोन्नतपयोधरा अजीर्णभोजिनी चापि तथा पथ्यविवर्जिता

garbhiṇī jvariṇī cāpi lambonnatapayodharā ajīrṇabhojinī cāpi tathā pathyavivarjitā

आसक्ता क्षुद्र कार्येषु दुःखार्ता चञ्चलाऽपि च एतासां स्तन्यपानेन शिशुर्भवति सामयः

āsaktā kṣudra kāryeṣu duḥkhārtā cañcalā'pi ca etāsāṃ stanyapānena śiśurbhavati sāmayaḥ

तत्र माता प्रशस्ताङ्गी चारुवस्त्रा पुरोमुखी उपविश्यासने सम्यग्दक्षिणं स्तनमम्बुना

tatra mātā praśastāṅgī cāruvastrā puromukhī upaviśyāsane samyagdakṣiṇaṃ stanamambunā

प्रक्षाल्येषत्परिस्राव्य मन्त्राभ्यामभिमन्त्रितम् उदङ्मुखं शिशुं क्रोडे शनैः सन्धाय पाययेत्

prakṣālyeṣatparisrāvya mantrābhyāmabhimantritam udaṅmukhaṃ śiśuṃ kroḍe śanaiḥ sandhāya pāyayet

अस्रावितं स्तनं बालः पिबन्स्तन्येन भूयसा पूर्णस्रोता वमीकासश्वासैर्भवति पीडितः

asrāvitaṃ stanaṃ bālaḥ pibanstanyena bhūyasā pūrṇasrotā vamīkāsaśvāsairbhavati pīḍitaḥ

क्षीरनीरनिधिस्तेऽस्तु स्तनयोः क्षीरपूरकः सदैव सुभगो बालो भवत्वेष महाबलः

kṣīranīranidhiste'stu stanayoḥ kṣīrapūrakaḥ sadaiva subhago bālo bhavatveṣa mahābalaḥ

पयोऽमृतसमं पीत्वा कुमारस्ते शुभानने दीर्घमायुरवाप्नोतु देवाः प्राप्यामृतं यथा

payo'mṛtasamaṃ pītvā kumāraste śubhānane dīrghamāyuravāpnotu devāḥ prāpyāmṛtaṃ yathā

क्षीरसात्म्यतया क्षीरमाजं गव्यमथापि वा दद्यादास्तन्यपर्याप्तेर्बालेभ्यो वीक्ष्य मात्रया

kṣīrasātmyatayā kṣīramājaṃ gavyamathāpi vā dadyādāstanyaparyāpterbālebhyo vīkṣya mātrayā

यथोक्तविधिना बालं मासि षष्ठेऽष्टमेऽपि च अन्नं सम्प्राशयेत्किञ्चित्ततस्तद्वर्धयेत्क्रमात्

yathoktavidhinā bālaṃ māsi ṣaṣṭhe'ṣṭame'pi ca annaṃ samprāśayetkiñcittatastadvardhayetkramāt

बालमङ्के सुखं दध्यान्न चैनं तर्जयेत्क्वचित् सहसा बोधये न्नैव नायोग्यमुपवेशयेत्

bālamaṅke sukhaṃ dadhyānna cainaṃ tarjayetkvacit sahasā bodhaye nnaiva nāyogyamupaveśayet

नाकृष्य स्थापयेत्क्रोडे न क्षिप्रं शयने क्षिपेत् रोदयेन्न क्वचित्कार्ये विधिमावश्यकं विना

nākṛṣya sthāpayetkroḍe na kṣipraṃ śayane kṣipet rodayenna kvacitkārye vidhimāvaśyakaṃ vinā

तच्चित्तमनुवर्त्तेत तं सदैवानुमोदयेत् विआ!तातपतडिद्वृष्टिधूमानलजलादितः निम्नोच्चस्थानतश्चापि रक्षेद्बालं प्रयत्नतः

taccittamanuvartteta taṃ sadaivānumodayet viā!tātapataḍidvṛṣṭidhūmānalajalāditaḥ nimnoccasthānataścāpi rakṣedbālaṃ prayatnataḥ

अभ्यङ्गोद्वर्त्तन स्नानं नेत्रयोरञ्जनं तथा वसनं मृदु यत्तच्च तथा मृद्वनुलेपनम् जन्मप्रभृति पथ्यानि बालस्यैतानि सर्वथा

abhyaṅgodvarttana snānaṃ netrayorañjanaṃ tathā vasanaṃ mṛdu yattacca tathā mṛdvanulepanam janmaprabhṛti pathyāni bālasyaitāni sarvathā

कवलः पञ्चमाद्वर्षादष्टमान्नस्यकर्म च विरेकः षोडशाद्वर्षाद्विंशतेश्चैव मैथुनम्

kavalaḥ pañcamādvarṣādaṣṭamānnasyakarma ca virekaḥ ṣoḍaśādvarṣādviṃśateścaiva maithunam

वयस्तु त्रिविधं बाल्यं मध्यमं वार्धकं तथा ऊनषोडशवर्षस्तु नरो बालो निगद्यते

vayastu trividhaṃ bālyaṃ madhyamaṃ vārdhakaṃ tathā ūnaṣoḍaśavarṣastu naro bālo nigadyate

त्रिविधः सोऽपि दुग्धाशी दुग्धान्नाशी तथाऽन्नभुक् दुग्धाशी वर्षपर्यन्तं दुग्धान्नाशी शरद्द्वयम्

trividhaḥ so'pi dugdhāśī dugdhānnāśī tathā'nnabhuk dugdhāśī varṣaparyantaṃ dugdhānnāśī śaraddvayam

तदुत्तरं स्यादन्नाशी एवं बालस्त्रिधा मतः मध्ये षोडशसप्तत्योर्मध्यमः कथितो बुधैः

taduttaraṃ syādannāśī evaṃ bālastridhā mataḥ madhye ṣoḍaśasaptatyormadhyamaḥ kathito budhaiḥ

चतुर्धा मध्यमं वृद्धियुवपूर्णक्षयान्वितम् भवेदाविंशतेर्वृद्धिर्युवा त्वान्त्रिंशतो मतः

caturdhā madhyamaṃ vṛddhiyuvapūrṇakṣayānvitam bhavedāviṃśatervṛddhiryuvā tvāntriṃśato mataḥ

चत्वारिंशत्समा यावत्तिष्ठेद्वीर्यादिपूरितः ततः क्रमेण क्षीणः स्याद्यावद्भवति सप्ततिः

catvāriṃśatsamā yāvattiṣṭhedvīryādipūritaḥ tataḥ krameṇa kṣīṇaḥ syādyāvadbhavati saptatiḥ

ततस्तु सप्ततेरूर्ध्वं क्षीणधातुरसादिकः क्षीयमाणेन्द्रि यबलः क्षीणरेता दिने दिने

tatastu saptaterūrdhvaṃ kṣīṇadhāturasādikaḥ kṣīyamāṇendri yabalaḥ kṣīṇaretā dine dine

बलीपलितखालित्ययुक्तः कर्मसु चाक्षमः कासश्वासादिभिः क्लिष्टो वृद्धो भवति मानवः

balīpalitakhālityayuktaḥ karmasu cākṣamaḥ kāsaśvāsādibhiḥ kliṣṭo vṛddho bhavati mānavaḥ

बाल्ये विवर्धते श्लेष्मा पित्तं स्यान्मध्यमेऽधिकम् वार्धके वर्द्धते वायुर्विचार्यैतदुपक्रमेत्

bālye vivardhate śleṣmā pittaṃ syānmadhyame'dhikam vārdhake varddhate vāyurvicāryaitadupakramet

बाल्यं वृद्धिश्छविर्मेधा त्वग्दृष्टिः शुक्रविक्रमौ बुद्धिः कर्मेन्द्रि यं चेतो जीवितं दशतो ह्रसेत्

bālyaṃ vṛddhiśchavirmedhā tvagdṛṣṭiḥ śukravikramau buddhiḥ karmendri yaṃ ceto jīvitaṃ daśato hraset

सप्त प्रकृतयो नॄणां वातात्पित्तात्कफात्तथा संसर्गात्सन्निपाताच्च भवन्ति भिषजां मते

sapta prakṛtayo nṝṇāṃ vātātpittātkaphāttathā saṃsargātsannipātācca bhavanti bhiṣajāṃ mate

शुक्रशोणितसंयोगे यो दोषस्तूत्कटो भवेत् प्रकृतिर्जायते तेन तस्या लक्षणमुच्यते

śukraśoṇitasaṃyoge yo doṣastūtkaṭo bhavet prakṛtirjāyate tena tasyā lakṣaṇamucyate

शुक्रासृग्गर्भिणीभोज्यचेष्टागर्भाशयार्त्तिषु यः स्याद्दोषोऽधिकस्तेन प्रकृतिः सप्तधोदिता

śukrāsṛggarbhiṇībhojyaceṣṭāgarbhāśayārttiṣu yaḥ syāddoṣo'dhikastena prakṛtiḥ saptadhoditā

जागरूकोऽल्पकेशश्च स्फुटितांघ्रिकरः कृशः शीघ्रगो बहुवाग्रूक्षः स्वप्ने वियति गच्छति एवंविधः स विज्ञेयो वातप्रकृतिको नरः

jāgarūko'lpakeśaśca sphuṭitāṃghrikaraḥ kṛśaḥ śīghrago bahuvāgrūkṣaḥ svapne viyati gacchati evaṃvidhaḥ sa vijñeyo vātaprakṛtiko naraḥ

पित्तप्रकृतिको लोको यादृशोऽथ निगद्यते अकालपलितो गौरः क्रोधी स्वेदी च बुद्धिमान्

pittaprakṛtiko loko yādṛśo'tha nigadyate akālapalito gauraḥ krodhī svedī ca buddhimān

बहुभुक्ताम्रनेत्रश्च स्वप्ने ज्योतींषि पश्यति एवंविधो भवेद्यस्तु पित्तप्रकृतिको नरः

bahubhuktāmranetraśca svapne jyotīṃṣi paśyati evaṃvidho bhavedyastu pittaprakṛtiko naraḥ

श्यामकेशः क्षमी स्थूलो बहुवीर्यो महाबलः स्वप्ने जलाशयालोकी श्लेष्मप्रकृतिको नरः

śyāmakeśaḥ kṣamī sthūlo bahuvīryo mahābalaḥ svapne jalāśayālokī śleṣmaprakṛtiko naraḥ

दृश्यते प्रकृतौ यत्र रूपं दोषद्वयस्य तु द्विसंसर्गेण जानीयात्सर्वलिङ्गैस्त्रिदोषजम्

dṛśyate prakṛtau yatra rūpaṃ doṣadvayasya tu dvisaṃsargeṇa jānīyātsarvaliṅgaistridoṣajam

विभुत्वादाशुकारित्वाद्वलित्वादन्यकोपनात् स्वातन्त्र्! याद्बहुरोगत्वाद्दोषाणां प्रबलोऽनिलः

vibhutvādāśukāritvādvalitvādanyakopanāt svātantr! yādbahurogatvāddoṣāṇāṃ prabalo'nilaḥ

प्रायोऽत एव पवनाध्युषिता मनुष्या दोषात्मकाः स्फुटितधूसरकेशगात्राः शीतद्विषश्चलधृतिस्मृतिबुद्धिचेष्टासौहार्ददृष्टिगतयोऽतिबहुप्रलापाः

prāyo'ta eva pavanādhyuṣitā manuṣyā doṣātmakāḥ sphuṭitadhūsarakeśagātrāḥ śītadviṣaścaladhṛtismṛtibuddhiceṣṭāsauhārdadṛṣṭigatayo'tibahupralāpāḥ

अल्पपित्तबलजीवितनिद्रा ः! सन्नसक्तचलजर्जरवाचः नास्तिका बहुभुजः सविलासा गीतहास्यमृगयाकलिलोलाः

alpapittabalajīvitanidrā ḥ! sannasaktacalajarjaravācaḥ nāstikā bahubhujaḥ savilāsā gītahāsyamṛgayākalilolāḥ

मधुराम्लपटूष्णसात्म्यकांक्षाः कृशदीर्घाकृतयः सशब्दयाताः न दृढा न जितेन्द्रि या न चार्या न च कान्तादयिता बहुप्रजा वा

madhurāmlapaṭūṣṇasātmyakāṃkṣāḥ kṛśadīrghākṛtayaḥ saśabdayātāḥ na dṛḍhā na jitendri yā na cāryā na ca kāntādayitā bahuprajā vā

नेत्राणि चैषां खरधूसराणि वृत्तान्यचारूणि मृतोपमानि उन्मीलितानीव भवन्ति सुप्ते शैलद्रुमांस्ते गगनं च यान्ति

netrāṇi caiṣāṃ kharadhūsarāṇi vṛttānyacārūṇi mṛtopamāni unmīlitānīva bhavanti supte śailadrumāṃste gaganaṃ ca yānti

अधन्या मत्सराध्माताः स्तेना प्रोद्बद्धपिण्डिकाः श्वशृगालोष्ट्रगृध्राखुकाकानूकाश्च वातिकाः

adhanyā matsarādhmātāḥ stenā prodbaddhapiṇḍikāḥ śvaśṛgāloṣṭragṛdhrākhukākānūkāśca vātikāḥ

पित्तं वह्निर्वह्निजं वा यदस्मात्पित्तोद्रि क्तस्तीक्ष्णतृष्णाबुभुक्षः गौरोष्णाङ्गस्ताम्रहस्ताङ्घ्रिवक्त्रः शूरो मानी पिङ्गकेशोऽल्परोमा

pittaṃ vahnirvahnijaṃ vā yadasmātpittodri ktastīkṣṇatṛṣṇābubhukṣaḥ gauroṣṇāṅgastāmrahastāṅghrivaktraḥ śūro mānī piṅgakeśo'lparomā

दयितमाल्यविलेपनमण्डनः सुचरितः शुचिराश्रितवत्सलः विभवसाहसबुद्धिबलान्वितो भवति भीषु गतिर्द्विषतामपि

dayitamālyavilepanamaṇḍanaḥ sucaritaḥ śucirāśritavatsalaḥ vibhavasāhasabuddhibalānvito bhavati bhīṣu gatirdviṣatāmapi

मेधावी प्रशिथिलसन्धिबन्धमांसो नारीणामनभिमतोऽल्पशुक्रकामः आवासः पलिततरंगनीलिकानां भुक्तान्नं मधुरकषायतिक्तशीतम्

medhāvī praśithilasandhibandhamāṃso nārīṇāmanabhimato'lpaśukrakāmaḥ āvāsaḥ palitataraṃganīlikānāṃ bhuktānnaṃ madhurakaṣāyatiktaśītam

धर्मद्वेषी स्वेदनः पूतिगन्धिर्भूर्युच्चारक्रोधपानाशनेर्ष्यः सुप्तं पश्येत्कर्णिकारान् पलाशान् दिग्दाहोल्काविद्युदर्कानलांश्च

dharmadveṣī svedanaḥ pūtigandhirbhūryuccārakrodhapānāśanerṣyaḥ suptaṃ paśyetkarṇikārān palāśān digdāholkāvidyudarkānalāṃśca

तनूनि पिङ्गानि चलानि चैषां तन्वल्पपक्ष्माणि हिमप्रियाणि क्रोधेन मद्येन रवेश्च भासा रागं व्रजन्त्याशु विलोचनानि

tanūni piṅgāni calāni caiṣāṃ tanvalpapakṣmāṇi himapriyāṇi krodhena madyena raveśca bhāsā rāgaṃ vrajantyāśu vilocanāni

मध्यायुषो मध्यबलाः पण्डिताः क्लेशभीरवः व्याघ्रर्क्षकपिमार्जारवृकानूकाश्च पैत्तिकाः

madhyāyuṣo madhyabalāḥ paṇḍitāḥ kleśabhīravaḥ vyāghrarkṣakapimārjāravṛkānūkāśca paittikāḥ

श्लेष्मा सोमं श्लेष्मलस्तेन सौम्यो गूढस्निग्धश्लिष्टसन्ध्यस्थिमांसः क्षुत्तृड्दुःखक्लेशधर्मैरतप्तो बुद्ध्या युक्तः सात्त्विकः सत्यसन्धः

śleṣmā somaṃ śleṣmalastena saumyo gūḍhasnigdhaśliṣṭasandhyasthimāṃsaḥ kṣuttṛḍduḥkhakleśadharmairatapto buddhyā yuktaḥ sāttvikaḥ satyasandhaḥ

प्रियंगुदूर्वाशरकाण्डदर्भगोरोचनापद्मसुवर्णवर्णः प्रलम्बबाहुः पृथुपीनवक्षा महाललाटो घननीलकेशः

priyaṃgudūrvāśarakāṇḍadarbhagorocanāpadmasuvarṇavarṇaḥ pralambabāhuḥ pṛthupīnavakṣā mahālalāṭo ghananīlakeśaḥ

मृद्वङ्गः समसुविभक्तचारुदेहो बह्वोजोरतिरसशुक्रपुत्रभृत्यः धर्मात्मा वदति न निष्ठुरं च जातु प्रच्छन्नं वहति दृढं चिरं च वैरम्

mṛdvaṅgaḥ samasuvibhaktacārudeho bahvojoratirasaśukraputrabhṛtyaḥ dharmātmā vadati na niṣṭhuraṃ ca jātu pracchannaṃ vahati dṛḍhaṃ ciraṃ ca vairam

समदद्विरदेन्द्र तुल्ययातो जलदाम्भोधिमृदङ्गसिंहघोषः स्मृतिमानभियोगवान्विनीतो न च बाल्येऽप्यतिरोदनो न लोलः

samadadviradendra tulyayāto jaladāmbhodhimṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ smṛtimānabhiyogavānvinīto na ca bālye'pyatirodano na lolaḥ

तिक्तं कषायं कटुकोष्णरूक्षमल्पं स भुंक्ते बलवांस्तथाऽपि रक्तान्तसुस्निग्धविशालदीर्घसुव्यक्तशुक्लासितपक्ष्मलाक्षः

tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭukoṣṇarūkṣamalpaṃ sa bhuṃkte balavāṃstathā'pi raktāntasusnigdhaviśāladīrghasuvyaktaśuklāsitapakṣmalākṣaḥ

अल्पव्याहारक्रोधपानाशनेर्ष्यः प्राज्यायुर्वित्तो दीर्घदर्शी वदान्यः श्राद्धो गम्भीरः स्थूललक्ष्यः क्षमावानार्योनिद्रा लुर्दीर्घसूत्रः कृतज्ञः

alpavyāhārakrodhapānāśanerṣyaḥ prājyāyurvitto dīrghadarśī vadānyaḥ śrāddho gambhīraḥ sthūlalakṣyaḥ kṣamāvānāryonidrā lurdīrghasūtraḥ kṛtajñaḥ

ऋजुर्विपश्चित्सुभगः सलज्जो भक्तो गुरूणां स्थिरसौहृदश्च स्वप्ने सपद्मान्सविहङ्गमालांस्तोयाशयान्पश्यति तोयदांश्च

ṛjurvipaścitsubhagaḥ salajjo bhakto gurūṇāṃ sthirasauhṛdaśca svapne sapadmānsavihaṅgamālāṃstoyāśayānpaśyati toyadāṃśca

ब्रह्मरुद्रे न्द्र वरुणतार्क्ष्यहंसगजाधिपैः श्लेष्मप्रकृतयस्तुल्यास्तथा सिंहाश्वगोवृषैः

brahmarudre ndra varuṇatārkṣyahaṃsagajādhipaiḥ śleṣmaprakṛtayastulyāstathā siṃhāśvagovṛṣaiḥ

विषजातो यथा कीटो न विषेण प्रबाध्यते तद्वत्प्रकृतयो मर्त्यं शक्नुवन्ति न बाधितुम्

viṣajāto yathā kīṭo na viṣeṇa prabādhyate tadvatprakṛtayo martyaṃ śaknuvanti na bādhitum

प्रकोपो वाऽन्यभावो वा शमो वा नोपजायते प्रकृतीनां स्वभावेन जायते तु गतायुषः

prakopo vā'nyabhāvo vā śamo vā nopajāyate prakṛtīnāṃ svabhāvena jāyate tu gatāyuṣaḥ

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमन्मिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे बालप्रकरणं चतुर्थम्

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmanmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe bālaprakaraṇaṃ caturtham

;अथ पञ्चमं दिनचर्यादिप्रकरणम्

;atha pañcamaṃ dinacaryādiprakaraṇam

भूमिदेशस्त्रिधाऽनूपो जांगलो मिश्रलक्षणः

bhūmideśastridhā'nūpo jāṃgalo miśralakṣaṇaḥ

नदीपल्वलशैलाढ्यः फुल्लोत्पलकुलैर्युतः हंससारसकारंडचक्रवाकादिसेवितः

nadīpalvalaśailāḍhyaḥ phullotpalakulairyutaḥ haṃsasārasakāraṃḍacakravākādisevitaḥ

शशवाराहमहिषरुरुरोहिकुलाकुलः प्रभूतद्रुमपुष्पाढ्यो नीलशस्यफलान्वितः

śaśavārāhamahiṣarururohikulākulaḥ prabhūtadrumapuṣpāḍhyo nīlaśasyaphalānvitaḥ

अनेकशालिकेदारकदलीक्षुविभूषितः अनूपदेशो ज्ञातव्यो वातश्लेष्मामयार्त्तिमान्

anekaśālikedārakadalīkṣuvibhūṣitaḥ anūpadeśo jñātavyo vātaśleṣmāmayārttimān

आकाशसम उच्चश्च स्वल्पपानीयपादपः शमीकरीरबिल्वार्कपीलुकर्कंधुसङ्कुलः

ākāśasama uccaśca svalpapānīyapādapaḥ śamīkarīrabilvārkapīlukarkaṃdhusaṅkulaḥ

हरिणैणर्क्षपृषतगोकर्णखरसङ्कुलः सुस्वादुफलवान्देशो वातलो जाङ्गलः स्मृतः

hariṇaiṇarkṣapṛṣatagokarṇakharasaṅkulaḥ susvāduphalavāndeśo vātalo jāṅgalaḥ smṛtaḥ

बहूदकनगोऽनूपः कफमारुतरोगवान् जाङ्गलोऽल्पाम्बुशाखी च पित्तासृङ्मारुतोत्तरः

bahūdakanago'nūpaḥ kaphamārutarogavān jāṅgalo'lpāmbuśākhī ca pittāsṛṅmārutottaraḥ

संसृष्टलक्षणो यस्तु देशः साधारणो मतः समाः सधारणे यस्माच्छीतवर्षोष्णमारुताः समता तेन दोषाणां तस्मात्साधारणो वरः

saṃsṛṣṭalakṣaṇo yastu deśaḥ sādhāraṇo mataḥ samāḥ sadhāraṇe yasmācchītavarṣoṣṇamārutāḥ samatā tena doṣāṇāṃ tasmātsādhāraṇo varaḥ

उचिते वर्तमानस्य नास्ति दुर्देशजं भयम् आहारस्वप्नचेष्टाऽदौ तद्देशस्य कृते सति

ucite vartamānasya nāsti durdeśajaṃ bhayam āhārasvapnaceṣṭā'dau taddeśasya kṛte sati

यस्य देशस्य यो जन्तुस्तज्जं तस्यौषधं हितम् देशादन्यत्र वसतस्तत्तुल्यगुणमौषधम्

yasya deśasya yo jantustajjaṃ tasyauṣadhaṃ hitam deśādanyatra vasatastattulyaguṇamauṣadham

स्वे देशेनिचिता दोषा अन्यस्मिन्कोपमागताः बलवन्तस्तथा न स्युर्जलजाः स्थलजास्तथा

sve deśenicitā doṣā anyasminkopamāgatāḥ balavantastathā na syurjalajāḥ sthalajāstathā

मानवो येन विधिना स्वस्थस्तिष्ठति सर्वदा तमेव कारयेद्वैद्यो यतः स्वास्थ्यं सदेप्सितम्

mānavo yena vidhinā svasthastiṣṭhati sarvadā tameva kārayedvaidyo yataḥ svāsthyaṃ sadepsitam

दिनचर्यां निशाचर्यामृतुचर्यां यथोदिताम् आचरन्पुरुषः स्वस्थः सदा तिष्ठति नान्यथा

dinacaryāṃ niśācaryāmṛtucaryāṃ yathoditām ācaranpuruṣaḥ svasthaḥ sadā tiṣṭhati nānyathā

समदोषः समाग्निश्च समधातुमलक्रियः प्रसन्नात्मेन्द्रि यमनाः स्वस्थ इत्यभिधीयते

samadoṣaḥ samāgniśca samadhātumalakriyaḥ prasannātmendri yamanāḥ svastha ityabhidhīyate

ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत स्वस्थो रक्षाऽथमायुषः तत्र सर्वाघशान्त्यर्थं स्मरेद्धि मधुसूदनम्

brāhme muhūrte budhyeta svastho rakṣā'thamāyuṣaḥ tatra sarvāghaśāntyarthaṃ smareddhi madhusūdanam

दध्याज्यादर्शसिद्धार्थं बिल्वगोरोचनस्रजाम् दर्शनं स्पर्शनं कार्यं प्रबुद्धेन शुभावहम्

dadhyājyādarśasiddhārthaṃ bilvagorocanasrajām darśanaṃ sparśanaṃ kāryaṃ prabuddhena śubhāvaham

स्वमाननं घृते पश्येद् यदीच्छेच्चिरजीवितम् आयुष्यमुषसि प्रोक्तं मलादीनां विसर्जनम् तदन्त्रकूजनाध्मानोदरगौरववारणम्

svamānanaṃ ghṛte paśyed yadīccheccirajīvitam āyuṣyamuṣasi proktaṃ malādīnāṃ visarjanam tadantrakūjanādhmānodaragauravavāraṇam

आटोपशूलौ परिकर्त्तिका च सङ्गः पुरीषस्य तथोर्ध्ववातः पुरीषमास्यादथवा निरेति पुरीषवेगेऽभिहते नरस्य

āṭopaśūlau parikarttikā ca saṅgaḥ purīṣasya tathordhvavātaḥ purīṣamāsyādathavā nireti purīṣavege'bhihate narasya

वातमूत्रपुरीषाणां सङ्गो ध्मानं क्लमो रुजा जठरे वातजाश्चान्येरोगाः स्युर्वातनिग्रहात्

vātamūtrapurīṣāṇāṃ saṅgo dhmānaṃ klamo rujā jaṭhare vātajāścānyerogāḥ syurvātanigrahāt

बस्तिमेहनयोः शूलं मूत्रकृच्छ्रं शिरोरुजा विनामो वङ्क्षणानाहः स्यालिङ्गं मूत्रनिग्रहे

bastimehanayoḥ śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ śirorujā vināmo vaṅkṣaṇānāhaḥ syāliṅgaṃ mūtranigrahe

न वेगितोऽन्यकार्यः स्यान्न वेगानीरयेद्बलात् कामशोकभयक्रोधान्मनोवेगान्विधारयेत्

na vegito'nyakāryaḥ syānna vegānīrayedbalāt kāmaśokabhayakrodhānmanovegānvidhārayet

गुदादिमलमार्गाणां शौचं कान्तिबलप्रदम् पवित्रकरमाख्यातमलक्ष्मीकलिपापहृत्

gudādimalamārgāṇāṃ śaucaṃ kāntibalapradam pavitrakaramākhyātamalakṣmīkalipāpahṛt

प्रक्षालनं मतं पाण्योः पादयोः शुद्धिकारणम् मलश्रमहरं वृष्यं चक्षुष्यं राजसापहम्

prakṣālanaṃ mataṃ pāṇyoḥ pādayoḥ śuddhikāraṇam malaśramaharaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyaṃ rājasāpaham

भक्षयेद्दन्तपवनं द्वादशाङ्गुलमायतम् कनिष्ठिकाऽग्रवत्स्थूलमृज्वग्रन्थिं तथाऽव्रणम्

bhakṣayeddantapavanaṃ dvādaśāṅgulamāyatam kaniṣṭhikā'gravatsthūlamṛjvagranthiṃ tathā'vraṇam

एकैकं घर्षयेद्दन्तं मृदुना कूर्चकेन तु दन्तशोधनचूर्णेन दन्तमांसान्यबाधयन्

ekaikaṃ gharṣayeddantaṃ mṛdunā kūrcakena tu dantaśodhanacūrṇena dantamāṃsānyabādhayan

क्षौद्र त्रिकटुकाक्तेन तैलसिन्धुभवेन वा चूर्णेन तेजोवत्याश्च दन्तान्नित्यं विशोधयेत्

kṣaudra trikaṭukāktena tailasindhubhavena vā cūrṇena tejovatyāśca dantānnityaṃ viśodhayet

मधुको मधुरे श्रेष्ठः करञ्जः कटुके तथा निम्बः स्यात्तिक्तके श्रेष्ठः कषाये खदिरस्तथा

madhuko madhure śreṣṭhaḥ karañjaḥ kaṭuke tathā nimbaḥ syāttiktake śreṣṭhaḥ kaṣāye khadirastathā

समयं तु समालोक्य दोषं च प्रकृतिं तथा यथोचितै रसैर्वीर्यैर्युक्तं द्र व्यं प्रयोजयेत्

samayaṃ tu samālokya doṣaṃ ca prakṛtiṃ tathā yathocitai rasairvīryairyuktaṃ dra vyaṃ prayojayet

तेनास्य मुखवैरस्यदन्तजिह्वाऽस्यजा गदाः रुचिवैशद्यलघुता न भवन्ति भवन्ति च

tenāsya mukhavairasyadantajihvā'syajā gadāḥ rucivaiśadyalaghutā na bhavanti bhavanti ca

अर्के वीर्यं वटे दीप्तिः करञ्जे विजयो भवेत् प्लक्षे चैवार्थसम्पत्तिर्वैदर्यां मधुरोध्वनिः

arke vīryaṃ vaṭe dīptiḥ karañje vijayo bhavet plakṣe caivārthasampattirvaidaryāṃ madhurodhvaniḥ

खदिरे मुखसौगन्ध्यं बिल्वे तु विपुलं धनम् उदुम्बरे तु वाक्सिद्धिराम्रे त्वारोग्यमेव च

khadire mukhasaugandhyaṃ bilve tu vipulaṃ dhanam udumbare tu vāksiddhirāmre tvārogyameva ca

कदम्बे तु धृतिर्मेधा चम्पके च दृढा मतिः शिरीषे कीर्त्तिसौभाग्यमायुरारोग्यमेव च

kadambe tu dhṛtirmedhā campake ca dṛḍhā matiḥ śirīṣe kīrttisaubhāgyamāyurārogyameva ca

अपामार्गे धृतिर्मेधा प्रज्ञाशक्तिस्तथाऽसने दाडिम्यां सुन्दराकारः ककुभे कुटजे तथा

apāmārge dhṛtirmedhā prajñāśaktistathā'sane dāḍimyāṃ sundarākāraḥ kakubhe kuṭaje tathā

जातीतगरमन्दारैर्दुःस्वप्नं च विनश्यति

jātītagaramandārairduḥsvapnaṃ ca vinaśyati

पूर्वखण्डे प्रकरण‌ ०१-०६ (cont. 4)

गुर्वाकस्तालहिन्तालौ केतकश्च बृहत्तृणः खर्जूरं नारिकेलं च सप्तैते तृणराजकाः

gurvākastālahintālau ketakaśca bṛhattṛṇaḥ kharjūraṃ nārikelaṃ ca saptaite tṛṇarājakāḥ

तृणराजसमुत्पन्नं यः कुर्याद्दन्तधावनम् नरश्चाण्डालयोनिः स्याद्यावद्गङ्गां न पश्यति

tṛṇarājasamutpannaṃ yaḥ kuryāddantadhāvanam naraścāṇḍālayoniḥ syādyāvadgaṅgāṃ na paśyati

न खादेद्गलताल्वोष्ठजिह्वादन्तगदेषु तत् मुखस्य पाके शोथे च श्वासकासवमीषु च

na khādedgalatālvoṣṭhajihvādantagadeṣu tat mukhasya pāke śothe ca śvāsakāsavamīṣu ca

दुर्बलोऽजीर्णभुक्तश्च हिक्कामूर्च्छामदान्वितः शिरोरुजार्तस्तृषितः श्रान्तः पानक्लमान्वितः

durbalo'jīrṇabhuktaśca hikkāmūrcchāmadānvitaḥ śirorujārtastṛṣitaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ

अर्दितः कर्णशूली च नेत्ररोगी नवज्वरी वर्जयेद्दन्तकाष्ठं तु हृदामययुतोऽपि च

arditaḥ karṇaśūlī ca netrarogī navajvarī varjayeddantakāṣṭhaṃ tu hṛdāmayayuto'pi ca

जिह्वानिर्लेखनं हैमं राजतं ताम्रजं तथा पाटितं मृदु तत्काष्ठं मृदुपत्रमयं तथा

jihvānirlekhanaṃ haimaṃ rājataṃ tāmrajaṃ tathā pāṭitaṃ mṛdu tatkāṣṭhaṃ mṛdupatramayaṃ tathā

दशाङ्गुलं मृदु स्निग्धं तेन जिह्वां लिखेत्सुखम् तज्जिह्वामलवैरस्यदुर्गन्धजडताहरम्

daśāṅgulaṃ mṛdu snigdhaṃ tena jihvāṃ likhetsukham tajjihvāmalavairasyadurgandhajaḍatāharam

गण्डूषमपि कुर्वीत शीतेन पयसा मुहुः कफतृष्णामलहरं मुखान्तःशुद्धिकारकम्

gaṇḍūṣamapi kurvīta śītena payasā muhuḥ kaphatṛṣṇāmalaharaṃ mukhāntaḥśuddhikārakam

सुखोष्णोदकगण्डूषः कफारुचिमलापहः दन्तजाड्यहरश्चापि मुखलाघवकारकः

sukhoṣṇodakagaṇḍūṣaḥ kaphārucimalāpahaḥ dantajāḍyaharaścāpi mukhalāghavakārakaḥ

विषमूर्च्छामदार्त्तानां शोषिणां रक्तपित्तिनाम् कुपिताक्षिमलक्षीणरूक्षाणां स न शस्यते

viṣamūrcchāmadārttānāṃ śoṣiṇāṃ raktapittinām kupitākṣimalakṣīṇarūkṣāṇāṃ sa na śasyate

मुखप्रक्षालनं शीतपयसा रक्तपित्तजित् मुखस्य पिडिकाशोषनीलिकाव्यङ्गनाशनम्

mukhaprakṣālanaṃ śītapayasā raktapittajit mukhasya piḍikāśoṣanīlikāvyaṅganāśanam

कुर्याद्वाऽपि कदुष्णेन पयसाऽस्यविशोधनम् कफवातहरं स्निग्धं मुखशोषविनाशनम्

kuryādvā'pi kaduṣṇena payasā'syaviśodhanam kaphavātaharaṃ snigdhaṃ mukhaśoṣavināśanam

कटुतैलादि नस्यार्थे नित्याभ्यासेन योजयेत् प्रातः श्लेष्मणि मध्याह्ने पित्ते सायं समीरणे

kaṭutailādi nasyārthe nityābhyāsena yojayet prātaḥ śleṣmaṇi madhyāhne pitte sāyaṃ samīraṇe

सुगन्धवदनाः स्निग्धनिःस्वना विमलेन्द्रि याः निर्बलीपलितव्यङ्गा भवेयुर्नस्यशीलिनः

sugandhavadanāḥ snigdhaniḥsvanā vimalendri yāḥ nirbalīpalitavyaṅgā bhaveyurnasyaśīlinaḥ

सौवीरमञ्जनं नित्यं हितमक्ष्णोस्ततो भजेत् लोचने भवतस्तेन मनोज्ञे सूक्ष्मदर्शने

sauvīramañjanaṃ nityaṃ hitamakṣṇostato bhajet locane bhavatastena manojñe sūkṣmadarśane

स्रोतोऽञ्जनं मतं श्रेष्ठं विशुद्धं सिन्धुसम्भवम् दृष्टेः कण्डूमलहरं दाहक्लेदरुजापहम्

sroto'ñjanaṃ mataṃ śreṣṭhaṃ viśuddhaṃ sindhusambhavam dṛṣṭeḥ kaṇḍūmalaharaṃ dāhakledarujāpaham

अक्ष्णो रूपावहं चैव सहते मारुतातपौ नेत्रे रोगा न जायन्ते तस्मादञ्जनमाचरेत्

akṣṇo rūpāvahaṃ caiva sahate mārutātapau netre rogā na jāyante tasmādañjanamācaret

रात्रौ जागरितः श्रान्तश्छर्दितो भुक्तवांस्तथा ज्वरातुरः शिरः स्नातो नाक्ष्णोरञ्जनमाचरेत्

rātrau jāgaritaḥ śrāntaśchardito bhuktavāṃstathā jvarāturaḥ śiraḥ snāto nākṣṇorañjanamācaret

पञ्चरात्रान्नखश्मश्रुकेशरोमाणि कर्त्तयेत् केशश्मश्रुनखादीनां कर्त्तनं सम्प्रसाधनम् पौष्टिकं धन्यमायुष्यं शौचकान्तिकरं परम्

pañcarātrānnakhaśmaśrukeśaromāṇi karttayet keśaśmaśrunakhādīnāṃ karttanaṃ samprasādhanam pauṣṭikaṃ dhanyamāyuṣyaṃ śaucakāntikaraṃ param

उत्पाटयेत्तु लोमानि नासाया न कदाचन तदुत्पाटनतो दृष्टेर्दौर्बल्यं त्वरया भवेत्

utpāṭayettu lomāni nāsāyā na kadācana tadutpāṭanato dṛṣṭerdaurbalyaṃ tvarayā bhavet

केशपाशे प्रकुर्वीत प्रसाधन्या प्रसाधनम् केशप्रसाधनं केश्यं रजोजन्तुमलापहम्

keśapāśe prakurvīta prasādhanyā prasādhanam keśaprasādhanaṃ keśyaṃ rajojantumalāpaham

आदर्शालोकनं प्रोक्तं मङ्गल्यं कान्तिकारम् पौष्टिकं बल्यमायुष्यं पापालक्ष्मीविनाशनम्

ādarśālokanaṃ proktaṃ maṅgalyaṃ kāntikāram pauṣṭikaṃ balyamāyuṣyaṃ pāpālakṣmīvināśanam

लाघवं कर्मसमर्थ्यं विभक्तघनगात्रता दोषक्षयोऽग्निवृद्धिश्च व्यायामादुपजायते

lāghavaṃ karmasamarthyaṃ vibhaktaghanagātratā doṣakṣayo'gnivṛddhiśca vyāyāmādupajāyate

व्यायामदृढगात्रस्य व्याधिर्नास्ति कदाचन विरुद्धं वा विदग्धं वा भुक्तं शीघ्रं विपच्यते

vyāyāmadṛḍhagātrasya vyādhirnāsti kadācana viruddhaṃ vā vidagdhaṃ vā bhuktaṃ śīghraṃ vipacyate

भवन्ति शीघ्रं नैतस्य देहे शिथिलतादयः न चैवं सहसाऽक्रम्य जरा समधिरोहति

bhavanti śīghraṃ naitasya dehe śithilatādayaḥ na caivaṃ sahasā'kramya jarā samadhirohati

न चास्ति सदृशं तेन किञ्चित्स्थौल्यापकर्षकम् स सदा गुणमाधत्ते बलिनां स्निग्धभोजिनाम्

na cāsti sadṛśaṃ tena kiñcitsthaulyāpakarṣakam sa sadā guṇamādhatte balināṃ snigdhabhojinām

वसन्ते शीतसमये सुतरां स हितो मतः अन्यदाऽपि च कर्त्तव्यो बलार्धेन यथा बलम्

vasante śītasamaye sutarāṃ sa hito mataḥ anyadā'pi ca karttavyo balārdhena yathā balam

हृदयस्थो यदा वायुर्वक्त्रं शीघ्रं प्रपद्यते मुखं च शोषं लभते तद्बलार्धस्य लक्षणम्

hṛdayastho yadā vāyurvaktraṃ śīghraṃ prapadyate mukhaṃ ca śoṣaṃ labhate tadbalārdhasya lakṣaṇam

किं वा ललाटे नासायां गात्रसन्धिषु कक्षयोः यदा सञ्जायते स्वेदो बलार्धं तु तदादिशेत्

kiṃ vā lalāṭe nāsāyāṃ gātrasandhiṣu kakṣayoḥ yadā sañjāyate svedo balārdhaṃ tu tadādiśet

भुक्तवान्कृतसम्भोगः कासी श्वासी कृशः क्षयी रक्तपित्ती क्षती शोषी न तं कुर्यात्कदाचन

bhuktavānkṛtasambhogaḥ kāsī śvāsī kṛśaḥ kṣayī raktapittī kṣatī śoṣī na taṃ kuryātkadācana

अतिव्यायामतः कासो ज्वरश्छर्दिं श्रमः क्लमः तृष्णा क्षयः प्रतमको रक्तपित्तं च जायते

ativyāyāmataḥ kāso jvaraśchardiṃ śramaḥ klamaḥ tṛṣṇā kṣayaḥ pratamako raktapittaṃ ca jāyate

अभ्यङ्गं कारयेन्नित्यं सर्वेष्वङ्गेषु पुष्टिदम् शिरः श्रवणपादेषु तं विशेषेण शीलयेत्

abhyaṅgaṃ kārayennityaṃ sarveṣvaṅgeṣu puṣṭidam śiraḥ śravaṇapādeṣu taṃ viśeṣeṇa śīlayet

सार्षपं गन्धतैलं च यत्तैलं पुष्पवासितम् अन्यद्र व्ययुतं तैलं न दुष्यति कदाचन

sārṣapaṃ gandhatailaṃ ca yattailaṃ puṣpavāsitam anyadra vyayutaṃ tailaṃ na duṣyati kadācana

अभ्यङ्गो वातकफहृच्छ्रमशान्तिबलं सुखम् निद्रा वर्णमृदुत्वायुष्कुरुते देहपुष्टिकृत्

abhyaṅgo vātakaphahṛcchramaśāntibalaṃ sukham nidrā varṇamṛdutvāyuṣkurute dehapuṣṭikṛt

अभ्यङ्गः शीलितो मूर्ध्नि सकलेन्द्रि यतर्पकः दृष्टितुष्टिकरो हन्ति शिरोभूमिगतान्गदान्

abhyaṅgaḥ śīlito mūrdhni sakalendri yatarpakaḥ dṛṣṭituṣṭikaro hanti śirobhūmigatāngadān

केशानां बहुतां दार्ढ्यं मृदुतां दीर्घतां तथा कृष्णतां कुरुते कुर्याच्छिरसःपूर्णतामपि

keśānāṃ bahutāṃ dārḍhyaṃ mṛdutāṃ dīrghatāṃ tathā kṛṣṇatāṃ kurute kuryācchirasaḥpūrṇatāmapi

न कर्णरोगा न मलं न च मन्याहनुग्रहः नोच्चैः श्रुतिर्न बाधिर्यं स्यान्नित्यं कर्णपूरणात्

na karṇarogā na malaṃ na ca manyāhanugrahaḥ noccaiḥ śrutirna bādhiryaṃ syānnityaṃ karṇapūraṇāt

रसाद्यैः पूरणं कर्णे भोजनात्प्राक्प्रशस्यते तैलाद्यैः पूरणं कर्णे भास्करेऽस्तमुपागते

rasādyaiḥ pūraṇaṃ karṇe bhojanātprākpraśasyate tailādyaiḥ pūraṇaṃ karṇe bhāskare'stamupāgate

पादाभ्यङ्गश्च तत्स्थैर्यनिद्रा दृष्टिप्रसादकृत् पादसुप्तिश्रमस्तम्भसङ्कोचस्फुटनप्रणुत्

pādābhyaṅgaśca tatsthairyanidrā dṛṣṭiprasādakṛt pādasuptiśramastambhasaṅkocasphuṭanapraṇut

व्यायामक्षुण्णवपुषं पद्भ्यां सम्मर्दितं तथा व्याधयो नोपसर्पन्ति वैनतेयमिवोरगाः

vyāyāmakṣuṇṇavapuṣaṃ padbhyāṃ sammarditaṃ tathā vyādhayo nopasarpanti vainateyamivoragāḥ

लोमकूपशिराजालधमनीभिः कलेवरे तर्पयेद्बलमाधत्ते स्नेहयुक्तेऽवगाहने

lomakūpaśirājāladhamanībhiḥ kalevare tarpayedbalamādhatte snehayukte'vagāhane

अद्भिः संसिक्तमूलानां तरूणां पल्लवादयः वर्द्धन्ते हि तथा नॄणां स्नेहसंसिक्तधातवः

adbhiḥ saṃsiktamūlānāṃ tarūṇāṃ pallavādayaḥ varddhante hi tathā nṝṇāṃ snehasaṃsiktadhātavaḥ

नवज्वरी अजीर्णी च नाभ्यक्तव्यः कथञ्चन तथा विरिक्तो वान्तश्च निरूढो यश्च मानवः

navajvarī ajīrṇī ca nābhyaktavyaḥ kathañcana tathā virikto vāntaśca nirūḍho yaśca mānavaḥ

पूर्वयोः कृच्छ्रता व्याधेरसाध्यत्वमथापि वा शेषाणां च त्विह प्रोक्ता वह्निसादादयो गदाः

pūrvayoḥ kṛcchratā vyādherasādhyatvamathāpi vā śeṣāṇāṃ ca tviha proktā vahnisādādayo gadāḥ

उद्वर्त्तनं कफहरं मेदोघ्नं शुक्रदं परम् बल्यं शोणितकृच्चापि त्वक्प्रसादमृदुत्वकृत्

udvarttanaṃ kaphaharaṃ medoghnaṃ śukradaṃ param balyaṃ śoṇitakṛccāpi tvakprasādamṛdutvakṛt

मुखलेपादृढं चक्षुः पीनो गण्डस्तथाऽननम् कान्तमव्यङ्गपिडकं भवेत्कमलसन्निभम्

mukhalepādṛḍhaṃ cakṣuḥ pīno gaṇḍastathā'nanam kāntamavyaṅgapiḍakaṃ bhavetkamalasannibham

दीपनंवृष्यमायुष्यं स्नानमोजोबलप्रदम् कण्डूमलश्रमस्वेदतन्द्रा तृड्दाहपाप्मनुत्

dīpanaṃvṛṣyamāyuṣyaṃ snānamojobalapradam kaṇḍūmalaśramasvedatandrā tṛḍdāhapāpmanut

बाह्यैश्च सेकैः शीताद्यैरूष्माऽन्तर्याति पीडितः नरस्य स्नानमात्रस्य दीप्यते तेन पावकः

bāhyaiśca sekaiḥ śītādyairūṣmā'ntaryāti pīḍitaḥ narasya snānamātrasya dīpyate tena pāvakaḥ

शीतेन पयसा स्नानं रक्तपित्तप्रशान्तिकृत् तदेवोष्णेन तोयेन बल्यं वातकफापहम्

śītena payasā snānaṃ raktapittapraśāntikṛt tadevoṣṇena toyena balyaṃ vātakaphāpaham

शिरः स्नानमचक्षुष्यमत्युष्णेनाग्बुना सदा वातश्लेष्मप्रकोपे तु हितं तच्च प्रकीर्त्तितम्

śiraḥ snānamacakṣuṣyamatyuṣṇenāgbunā sadā vātaśleṣmaprakope tu hitaṃ tacca prakīrttitam

अशीतेनाम्भसा स्नानं पयःपानं नवाःस्त्रियः एतद्वो मानवाः पथ्यं स्निग्धमल्पं च भोजनम्

aśītenāmbhasā snānaṃ payaḥpānaṃ navāḥstriyaḥ etadvo mānavāḥ pathyaṃ snigdhamalpaṃ ca bhojanam

यः सदाऽमलकैः स्नानं करोति स विनिश्चितम् बलीपलितनिर्मुक्तो जीवेद्वर्षशतं नरः

yaḥ sadā'malakaiḥ snānaṃ karoti sa viniścitam balīpalitanirmukto jīvedvarṣaśataṃ naraḥ

स्नानं ज्वरेऽतिसारे च नेत्रकर्णानिलार्तिषु आध्मानपीनसाजीर्णभुक्तवत्सु च गर्हितम्

snānaṃ jvare'tisāre ca netrakarṇānilārtiṣu ādhmānapīnasājīrṇabhuktavatsu ca garhitam

स्नानस्यानन्तरं सम्यग्वस्त्रेणाङ्गस्य मार्जनम् कान्तिप्रदं शरीरस्य कण्डूत्वग्दोषनाशनम्

snānasyānantaraṃ samyagvastreṇāṅgasya mārjanam kāntipradaṃ śarīrasya kaṇḍūtvagdoṣanāśanam

कौशेयौर्णिकवस्त्रं च रक्तवस्त्रं तथैव च वातश्लेष्महरं तत्तु शीतकाले विधारयेत्

kauśeyaurṇikavastraṃ ca raktavastraṃ tathaiva ca vātaśleṣmaharaṃ tattu śītakāle vidhārayet

मेध्यं सुशीतं पित्तघ्नं कषायं वस्त्रमुच्यते तद्धारयेदुष्णकाले तत्रापि लघु शस्यते

medhyaṃ suśītaṃ pittaghnaṃ kaṣāyaṃ vastramucyate taddhārayeduṣṇakāle tatrāpi laghu śasyate

शुक्लं तु शुभदं वस्त्रं शीतातपनिवारणम् न चोष्णं न च वा शीतं तत्तुवर्षासु धारयेत्

śuklaṃ tu śubhadaṃ vastraṃ śītātapanivāraṇam na coṣṇaṃ na ca vā śītaṃ tattuvarṣāsu dhārayet

यशस्यं काम्यमायुष्यं श्रीमदानन्दवर्धनम् त्वच्यं वशीकरं रुच्यं नवनिर्मलमम्बरम्

yaśasyaṃ kāmyamāyuṣyaṃ śrīmadānandavardhanam tvacyaṃ vaśīkaraṃ rucyaṃ navanirmalamambaram

कदाऽपि न जनैः सद्भिर्धार्यं मलिनमम्बरम् तत्तु कण्डूकृमिकरं ग्लान्यलक्ष्मीकरं परम्

kadā'pi na janaiḥ sadbhirdhāryaṃ malinamambaram tattu kaṇḍūkṛmikaraṃ glānyalakṣmīkaraṃ param

कुङ्कुमं चन्दनं चापि कृष्णागुरु च मिश्रितम् उष्णं वातकफध्वंसि शीतकाले तदिष्यते

kuṅkumaṃ candanaṃ cāpi kṛṣṇāguru ca miśritam uṣṇaṃ vātakaphadhvaṃsi śītakāle tadiṣyate

चन्दनं घनसारेण बालकेन च मिश्रितम् सुगन्धि परमं शीतमुष्णकाले प्रशस्यते

candanaṃ ghanasāreṇa bālakena ca miśritam sugandhi paramaṃ śītamuṣṇakāle praśasyate

चन्दनं घुसृणोपेतं मृगनाभिसमायुतम् न चोष्णं न च वा शीतं वर्षाकाले तदिष्यते

candanaṃ ghusṛṇopetaṃ mṛganābhisamāyutam na coṣṇaṃ na ca vā śītaṃ varṣākāle tadiṣyate

अनुलेपस्तृषामूर्च्छादुर्गन्धस्वेददाहजित् सौभाग्यतेजस्त्वग्वर्णप्रीत्यौजोबलवर्धनः स स्नानानर्हलोकानाममुलेपोऽपि नो हितः

anulepastṛṣāmūrcchādurgandhasvedadāhajit saubhāgyatejastvagvarṇaprītyaujobalavardhanaḥ sa snānānarhalokānāmamulepo'pi no hitaḥ

सुगन्धिपुष्पपत्राणां धारणं कान्तिकारकम् पापरक्षोग्रहहरं कामदं श्रीविवर्द्धनम्

sugandhipuṣpapatrāṇāṃ dhāraṇaṃ kāntikārakam pāparakṣograhaharaṃ kāmadaṃ śrīvivarddhanam

भूषणैर्भूषयेदङ्गं यथायोग्यं विधानतः शुचिसौभाग्यसन्तोषदायकं काञ्चनं स्मृतम्

bhūṣaṇairbhūṣayedaṅgaṃ yathāyogyaṃ vidhānataḥ śucisaubhāgyasantoṣadāyakaṃ kāñcanaṃ smṛtam

100

ग्रहदृष्टिहरं पुष्टिकरं दुःस्वप्ननाशनम् पापदौर्भाग्यशमनं रत्नाभरणधारणम्

grahadṛṣṭiharaṃ puṣṭikaraṃ duḥsvapnanāśanam pāpadaurbhāgyaśamanaṃ ratnābharaṇadhāraṇam

101

माणिक्यं तरणेः सुजातममलं मुक्ताफलं शीतगो र्माहेयस्य च विद्रुमो निगदितः सौम्यस्य गारुत्मतम् देवेज्यस्य च पुष्परागमसुराचार्यस्य वज्रं शने र्नीलं निर्मलमन्ययोश्च गदिते गोमेदवैदूर्यके

māṇikyaṃ taraṇeḥ sujātamamalaṃ muktāphalaṃ śītago rmāheyasya ca vidrumo nigaditaḥ saumyasya gārutmatam devejyasya ca puṣparāgamasurācāryasya vajraṃ śane rnīlaṃ nirmalamanyayośca gadite gomedavaidūryake

102

वासःशृङ्गाररत्नानां धारणं प्रीतिबर्धकम् रक्षोघ्नमर्थ्यमोजस्यं सौभाग्यकरमुत्तमम्

vāsaḥśṛṅgāraratnānāṃ dhāraṇaṃ prītibardhakam rakṣoghnamarthyamojasyaṃ saubhāgyakaramuttamam

103

सततं सिद्धमन्त्रस्य महौषध्यास्तथैव च रोचनासर्षपादीनां मङ्गल्यानां च धारणम्

satataṃ siddhamantrasya mahauṣadhyāstathaiva ca rocanāsarṣapādīnāṃ maṅgalyānāṃ ca dhāraṇam

104

आयुर्लक्ष्मीकरं रक्षोहरं मङ्गलदं शुभम् हिंस्नादिभयविध्वंसि वशीकरणकारणम्

āyurlakṣmīkaraṃ rakṣoharaṃ maṅgaladaṃ śubham hiṃsnādibhayavidhvaṃsi vaśīkaraṇakāraṇam

105

ततो भोजनवेलायां कुर्यान्मङ्गल्यदर्शनम् तस्य प्रदर्शनं नित्यमायुर्धर्मविवर्धनम्

tato bhojanavelāyāṃ kuryānmaṅgalyadarśanam tasya pradarśanaṃ nityamāyurdharmavivardhanam

106

लोकेऽस्मिन्मङ्गलान्यष्टौ ब्राह्मणो गौर्हुताशनः पुष्पस्रक्सर्पिरादित्य आपो राजा तथाऽष्टमः

loke'sminmaṅgalānyaṣṭau brāhmaṇo gaurhutāśanaḥ puṣpasraksarpirāditya āpo rājā tathā'ṣṭamaḥ

107

पादुकाधारणं कुर्यात्पूर्वं भोजनतः परम् पादरोगहरं वृष्यं चक्षुष्यं चायुषो हितम्

pādukādhāraṇaṃ kuryātpūrvaṃ bhojanataḥ param pādarogaharaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyaṃ cāyuṣo hitam

108

शरीरे जायते नित्यं वाञ्छा नॄणां चतुर्विधः बुभुक्षा च पिपासा च सुषुप्सा च रतिस्पृहा

śarīre jāyate nityaṃ vāñchā nṝṇāṃ caturvidhaḥ bubhukṣā ca pipāsā ca suṣupsā ca ratispṛhā

109

भोजनेच्छाविघातात्स्यादङ्गमर्दोऽरुचिः श्रमः तन्द्रा लोचनदौर्बल्य धातुदाहो बलक्षयः

bhojanecchāvighātātsyādaṅgamardo'ruciḥ śramaḥ tandrā locanadaurbalya dhātudāho balakṣayaḥ

110

विघातेन पिपासायाः शोषः कण्ठास्ययोर्भवेत् श्रवणस्यावरोधश्च रक्तशोषो हृदि व्यथा

vighātena pipāsāyāḥ śoṣaḥ kaṇṭhāsyayorbhavet śravaṇasyāvarodhaśca raktaśoṣo hṛdi vyathā

111

निद्रा विघाततो जृम्भा शिरोलोचनगौरवम् अङ्गमर्दस्तथा तन्द्रा स्यादन्नापाक एव च

nidrā vighātato jṛmbhā śirolocanagauravam aṅgamardastathā tandrā syādannāpāka eva ca

112

बुभुक्षितो न योऽश्नाति तस्याहारेन्धनक्षयात् मन्दीभवति कायाग्निर्यथा चाग्निर्निरिन्धनः

bubhukṣito na yo'śnāti tasyāhārendhanakṣayāt mandībhavati kāyāgniryathā cāgnirnirindhanaḥ

113

आहारं पचति शिखी दोषानाहारवर्जितः पचेद् दोषक्षये धातून्प्राणान्धातुक्षयेऽपि च

āhāraṃ pacati śikhī doṣānāhāravarjitaḥ paced doṣakṣaye dhātūnprāṇāndhātukṣaye'pi ca

114

आहारः प्रीणनः सद्यो बलकृद् देहधारणः स्मृत्यायुःशक्तिवर्णौजःसत्त्वशोभाविवर्धनः

āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo balakṛd dehadhāraṇaḥ smṛtyāyuḥśaktivarṇaujaḥsattvaśobhāvivardhanaḥ

115

यथोक्तगुणसम्पन्नं नरः सेवेत भोजनम् विचार्य दोषकालादीन्कालयोरुभयोरपि

yathoktaguṇasampannaṃ naraḥ seveta bhojanam vicārya doṣakālādīnkālayorubhayorapi

116

सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं श्रुतिबोधितम् नान्तरा भोजनं कुर्यादग्निहोत्रसमो विधिः

sāyaṃ prātarmanuṣyāṇāmaśanaṃ śrutibodhitam nāntarā bhojanaṃ kuryādagnihotrasamo vidhiḥ

117

याममध्ये न भोक्तव्यं यामयुग्मं न लङ्घयेत् याममध्ये रसोत्पत्तिर्यामयुग्माद्बलक्षयः

yāmamadhye na bhoktavyaṃ yāmayugmaṃ na laṅghayet yāmamadhye rasotpattiryāmayugmādbalakṣayaḥ

118

क्षुत्सम्भवति पक्वेषु रसदोषमलेषु च काले वा यदि वाऽकाले सोऽन्नकाल उदाहृतः

kṣutsambhavati pakveṣu rasadoṣamaleṣu ca kāle vā yadi vā'kāle so'nnakāla udāhṛtaḥ

119

udgāraśuddhirutsāho vegotsargo yathocitaḥ laghutā kṣutpipāsā ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam

120

आहारं तु रहः कुर्यान्निर्हारमपि सर्वदा उभाभ्यां लक्ष्म्युपेतः स्यात्प्रकाशे हीयते श्रिया

āhāraṃ tu rahaḥ kuryānnirhāramapi sarvadā ubhābhyāṃ lakṣmyupetaḥ syātprakāśe hīyate śriyā

121

आहारनिर्हारविहारयोगाः सदैव सद्भिर्विजने विधेयाः

āhāranirhāravihārayogāḥ sadaiva sadbhirvijane vidheyāḥ

122

पितृमातृसुहृद्वैद्यपाककृद्धंसबर्हिणाम् सारसस्य चकोरस्य भोजने दृष्टिरुत्तमा

pitṛmātṛsuhṛdvaidyapākakṛddhaṃsabarhiṇām sārasasya cakorasya bhojane dṛṣṭiruttamā

123

दीनहीनक्षुधाऽत्तानां पापपाषण्डरोगिणाम् कुक्कुटादेः शुनो दृष्टिर्भोजने नैव शोभना

dīnahīnakṣudhā'ttānāṃ pāpapāṣaṇḍarogiṇām kukkuṭādeḥ śuno dṛṣṭirbhojane naiva śobhanā

124

दोषहृद् दृष्टिदं पथ्यं हैमं भोजनभाजनम् रौप्यं भवति चक्षुष्यं पित्तहृत्कफवातकृत्

doṣahṛd dṛṣṭidaṃ pathyaṃ haimaṃ bhojanabhājanam raupyaṃ bhavati cakṣuṣyaṃ pittahṛtkaphavātakṛt

125

कांस्यं बुद्धिप्रदं रुच्यं रक्तपित्तप्रसादनम् पैत्तलं वातकृद्रू क्षमुष्णं कृमिकफप्रणुत्

kāṃsyaṃ buddhipradaṃ rucyaṃ raktapittaprasādanam paittalaṃ vātakṛdrū kṣamuṣṇaṃ kṛmikaphapraṇut

126

आयसे काचपात्रे च भोजनं सिद्धिकारकम् शोथपाण्डुहरं बल्यं कामलाऽपहमुत्तमम्

āyase kācapātre ca bhojanaṃ siddhikārakam śothapāṇḍuharaṃ balyaṃ kāmalā'pahamuttamam

127

शैलेये मृण्मये पात्रे भोजनं श्रीनिवारणम् दारूद्भवे विशेषेण रुचिदं श्लेष्मकारि च पात्रं पत्रमयं रुच्यं दीपनं विषपापनुत्

śaileye mṛṇmaye pātre bhojanaṃ śrīnivāraṇam dārūdbhave viśeṣeṇa rucidaṃ śleṣmakāri ca pātraṃ patramayaṃ rucyaṃ dīpanaṃ viṣapāpanut

128

जलपात्रं तु ताम्रस्य तदभावे मृदो हितम्

jalapātraṃ tu tāmrasya tadabhāve mṛdo hitam

129

पवित्रं शीतलं पात्रं रचितं स्फटिकेन यत् काचेन रचितं तद्वत्तथा वैदूर्यसम्भवम्

pavitraṃ śītalaṃ pātraṃ racitaṃ sphaṭikena yat kācena racitaṃ tadvattathā vaidūryasambhavam

130

भोजनाग्रे सदा पथ्यं लवणार्द्र कभक्षणम् अग्निसन्दीपनं रुच्यं जिह्वाकण्ठविशोधनम्

bhojanāgre sadā pathyaṃ lavaṇārdra kabhakṣaṇam agnisandīpanaṃ rucyaṃ jihvākaṇṭhaviśodhanam

131

अन्नं ब्रह्मा रसो विष्णुर्भोक्ता देवो महेश्वरः इति सञ्चिन्त्य भुञ्जानं दृष्टिदोषो न बाधते

annaṃ brahmā raso viṣṇurbhoktā devo maheśvaraḥ iti sañcintya bhuñjānaṃ dṛṣṭidoṣo na bādhate

132

अञ्जनागर्भसम्भूतं कुमारं ब्रह्मचारिणम् दृष्टिदोषविनाशाय हनुमन्तं स्मराम्यहम्

añjanāgarbhasambhūtaṃ kumāraṃ brahmacāriṇam dṛṣṭidoṣavināśāya hanumantaṃ smarāmyaham

133

अश्नीयात्तन्मना भूत्वा पूर्वं तु मधुरं रसम् मध्येऽम्ललवणौ पश्चात्कटुतिक्तकषायकान्

aśnīyāttanmanā bhūtvā pūrvaṃ tu madhuraṃ rasam madhye'mlalavaṇau paścātkaṭutiktakaṣāyakān

134

फलान्यादौ समश्नीयाद्दाडिमादीनि बुद्धिमान् विना मोचफलं तद्वद्वर्जनीया च कर्कटी

phalānyādau samaśnīyāddāḍimādīni buddhimān vinā mocaphalaṃ tadvadvarjanīyā ca karkaṭī

135

मृणालबिसशालूककन्देक्षुप्रभृतीनपि पूर्वमेव हि भोज्यानि न तु भुक्त्वा कदाचन

mṛṇālabisaśālūkakandekṣuprabhṛtīnapi pūrvameva hi bhojyāni na tu bhuktvā kadācana

136

गुरु पिष्टमयं द्र व्यं तण्डुलान्पृथुकानपि न जातु भुक्तवान्खादेन्मात्रां खादेद्बुभुक्षितः

guru piṣṭamayaṃ dra vyaṃ taṇḍulānpṛthukānapi na jātu bhuktavānkhādenmātrāṃ khādedbubhukṣitaḥ

137

घृतपूर्वं समश्नीयात्कठिनं प्राक् ततो मृदु अन्ते पुनर्द्र वाशी तु बलाद्रो गेण मुञ्चति

ghṛtapūrvaṃ samaśnīyātkaṭhinaṃ prāk tato mṛdu ante punardra vāśī tu balādro geṇa muñcati

138

यद्यत्स्वादुतरं तत्तद्विदध्यादुत्तरोत्तरम् भुक्त्वा यत्प्रार्थ्यते भूयस्तदुक्तं स्वादु भोजनम्

yadyatsvādutaraṃ tattadvidadhyāduttarottaram bhuktvā yatprārthyate bhūyastaduktaṃ svādu bhojanam

139

सौमनस्यं बलं पुष्टिमुत्साहं वृद्धिमायुषः स्वादु सञ्जनयत्यन्नमस्वादु च विपर्ययम्

saumanasyaṃ balaṃ puṣṭimutsāhaṃ vṛddhimāyuṣaḥ svādu sañjanayatyannamasvādu ca viparyayam

140

अत्युष्णान्नं बलं हन्ति शीतं शुष्कं च दुर्जरम् अतिक्लिन्नं ग्लानिकरं युक्तियुक्तं हि भोजनम्

atyuṣṇānnaṃ balaṃ hanti śītaṃ śuṣkaṃ ca durjaram atiklinnaṃ glānikaraṃ yuktiyuktaṃ hi bhojanam

141

अतिद्रुताशिताहारे गुणान्दोषान्न विन्दति भोज्यं शीतमहृद्यं च स्याद्विलम्बितमश्नतः

atidrutāśitāhāre guṇāndoṣānna vindati bhojyaṃ śītamahṛdyaṃ ca syādvilambitamaśnataḥ

142

मन्दानलो नरो द्र व्यं मात्रागुरु विवर्जयेत् स्वभावतश्च गुरु यत्तथा संस्कारतो गुरु

mandānalo naro dra vyaṃ mātrāguru vivarjayet svabhāvataśca guru yattathā saṃskārato guru

143

मात्रागुरुस्तु मुद्गादिर्माषादिः प्रकृतेर्गुरुः संस्कारगुरु पिष्टान्नं प्रोक्तमित्युपलक्षणम्

mātrāgurustu mudgādirmāṣādiḥ prakṛterguruḥ saṃskāraguru piṣṭānnaṃ proktamityupalakṣaṇam

144

आहारं षड्विधं चूष्यं पेयं लेह्यं तथैव च भोज्यं भक्ष्यं तथा चर्व्यं गुरु विद्याद्यथोत्तरम्

āhāraṃ ṣaḍvidhaṃ cūṣyaṃ peyaṃ lehyaṃ tathaiva ca bhojyaṃ bhakṣyaṃ tathā carvyaṃ guru vidyādyathottaram

145

गुरूणामर्धसौहित्यं लघूनां तृप्तिरिष्यते द्र वो द्र वोत्तरश्चापि न मात्रागुरुरिष्यते

gurūṇāmardhasauhityaṃ laghūnāṃ tṛptiriṣyate dra vo dra vottaraścāpi na mātrāgururiṣyate

146

विशुष्कमन्नमभ्यस्तं न पाकं साधु गच्छति

viśuṣkamannamabhyastaṃ na pākaṃ sādhu gacchati

147

शुष्कं निरुद्धं विष्टम्भि वह्निव्यापादकृद्भवेत्

śuṣkaṃ niruddhaṃ viṣṭambhi vahnivyāpādakṛdbhavet

148

न भुक्त्वा न रदैश्छित्त्वा न निशायां न वा बहून् न जलान्तरितानद्भिः सक्तूनद्यान्न केवलान्

na bhuktvā na radaiśchittvā na niśāyāṃ na vā bahūn na jalāntaritānadbhiḥ saktūnadyānna kevalān

149

पुनर्दानं पृथक्पानं सामिषं पयसा निशि सदन्तच्छेदमुष्णं च सप्त सक्तुषु वर्जयेत्

punardānaṃ pṛthakpānaṃ sāmiṣaṃ payasā niśi sadantacchedamuṣṇaṃ ca sapta saktuṣu varjayet

150

सक्तूनामाशु जीर्येत मृदुत्वादवलेहिका

saktūnāmāśu jīryeta mṛdutvādavalehikā

151

यथाकालेऽतिमात्रं यत् तद्भवेद्विषमाशनम् बहुस्तोकमकाले वा ज्ञेयं तद्विषमाशनम्

yathākāle'timātraṃ yat tadbhavedviṣamāśanam bahustokamakāle vā jñeyaṃ tadviṣamāśanam

152

आलस्यगौरवाटोपसादांश्च कुरुतेऽधिकम् हीनमात्रं तनोःकार्श्यं करोति च बलक्षयम्

ālasyagauravāṭopasādāṃśca kurute'dhikam hīnamātraṃ tanoḥkārśyaṃ karoti ca balakṣayam

153

अप्राप्तकाले भुञ्जानो ह्यसमर्थतनुर्नरः तांस्तान् व्याधीनवाप्नोति मरणं चाधिगच्छति

aprāptakāle bhuñjāno hyasamarthatanurnaraḥ tāṃstān vyādhīnavāpnoti maraṇaṃ cādhigacchati

154

कालेतीतेश्नतो जन्तोर्वायुनोपहतेऽनले कृच्छ्राद्विपच्यते भुक्तं न स्याद्भोक्तुं पुनः स्पृहा

kāletīteśnato jantorvāyunopahate'nale kṛcchrādvipacyate bhuktaṃ na syādbhoktuṃ punaḥ spṛhā

155

कुक्षेर्भागद्वयं भोज्यैस्तृतीये वारि पूरयेत् वायोः सञ्चारणार्थाय चतुर्थमवशेषयेत्

kukṣerbhāgadvayaṃ bhojyaistṛtīye vāri pūrayet vāyoḥ sañcāraṇārthāya caturthamavaśeṣayet

156

रसेनान्नस्य रसना प्रथमेनोपतर्पिता न तथा स्वादमाप्नोति ततः शोध्याम्बुनान्तरा

rasenānnasya rasanā prathamenopatarpitā na tathā svādamāpnoti tataḥ śodhyāmbunāntarā

157

अत्यम्बुपानान्न विपच्यतेऽन्नमनम्बुपानाच्च स एव दोषः तस्मान्नरो वह्निविवर्धनाय मुहुर्मुहुर्वारि पिबेदभूरि

atyambupānānna vipacyate'nnamanambupānācca sa eva doṣaḥ tasmānnaro vahnivivardhanāya muhurmuhurvāri pibedabhūri

158

भुक्तस्यादौ जलं पीतं कार्श्यमन्दाग्निदोषकृत् मध्येऽग्निदीपनं श्रेष्ठमन्ते स्थौल्यकफप्रदम्

bhuktasyādau jalaṃ pītaṃ kārśyamandāgnidoṣakṛt madhye'gnidīpanaṃ śreṣṭhamante sthaulyakaphapradam

159

समस्थूलकृशा भुक्तमध्यान्तप्रथमाम्बुपाः

samasthūlakṛśā bhuktamadhyāntaprathamāmbupāḥ

160

तृषितस्तु न चाश्नीयात्क्षुधितो न पिबेज्जलम् तृषितस्तु भवेद्गुल्मी क्षुधितस्तु जलोदरी

tṛṣitastu na cāśnīyātkṣudhito na pibejjalam tṛṣitastu bhavedgulmī kṣudhitastu jalodarī

161

aśnīyāttanmanā bhūtvā pūrvaṃ tu madhuraṃ rasam madhye'mlalavaṇau paścātkaṭutiktakaṣāyakān

162

दुग्धं स्वादुरसं स्निग्धमोजस्यं धातुवर्धनम् वातपित्तहरं वृष्यं श्लेष्मलं गुरु शीतलम्

dugdhaṃ svādurasaṃ snigdhamojasyaṃ dhātuvardhanam vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalam

163

विदाहीन्यन्नपानानि यानि भुंङ्क्ते हि मानवः तद्विदाहप्रशान्त्यर्थं भोजनान्ते पयः पिबेत्

vidāhīnyannapānāni yāni bhuṃṅkte hi mānavaḥ tadvidāhapraśāntyarthaṃ bhojanānte payaḥ pibet

164

कुर्यात्क्षीरान्तमाहारं न दध्यन्तं कदाचन लवणाम्लकटूष्णानि विदाहीन्यत्ति यानि तु तद्दोषं हर्तुमाहारं मधुरेण समापयेत्

kuryātkṣīrāntamāhāraṃ na dadhyantaṃ kadācana lavaṇāmlakaṭūṣṇāni vidāhīnyatti yāni tu taddoṣaṃ hartumāhāraṃ madhureṇa samāpayet

165

बलवच्छत्रुविनाशनेन शत्रुहन्तुः क्षीणता च दृश्यते तथा च नाशनात्प्रत्यनीकस्य स्वयं च क्षीयते यथा वह्निसन्तप्तलोहस्य तप्ततां नाशयेज्जलम्

balavacchatruvināśanena śatruhantuḥ kṣīṇatā ca dṛśyate tathā ca nāśanātpratyanīkasya svayaṃ ca kṣīyate yathā vahnisantaptalohasya taptatāṃ nāśayejjalam

166

ननु भोजनावसानसमये प्रयुक्ताः कटुतिक्तकषायरसाः कफं शमयिष्यन्ति वातस्य वृद्धिं विधास्यन्तीति चेतै तन्न कट्वादीनां क्षीणशक्तित्वात् तथा च यदेकं नाशयेद्दोषं तदन्यं वर्धयेत्कुतः नाशने ह्येकदोषस्य यतस्तत्क्षीणशक्तिकम्

nanu bhojanāvasānasamaye prayuktāḥ kaṭutiktakaṣāyarasāḥ kaphaṃ śamayiṣyanti vātasya vṛddhiṃ vidhāsyantīti cetai tanna kaṭvādīnāṃ kṣīṇaśaktitvāt tathā ca yadekaṃ nāśayeddoṣaṃ tadanyaṃ vardhayetkutaḥ nāśane hyekadoṣasya yatastatkṣīṇaśaktikam

167

जग्धाः सर्वेऽपि गच्छन्ति बलिनो वश्यतां रसाः यथा प्रकुपिता दोषा वशं यान्ति बलीयसः

jagdhāḥ sarve'pi gacchanti balino vaśyatāṃ rasāḥ yathā prakupitā doṣā vaśaṃ yānti balīyasaḥ

168

एवं भुक्त्वा समाचामेद्रू क्षग्रहणपूर्वकम् भोजने दन्तलग्नानि निर्हृत्याचमनं चरेत्

evaṃ bhuktvā samācāmedrū kṣagrahaṇapūrvakam bhojane dantalagnāni nirhṛtyācamanaṃ caret

169

दन्तान्तरगतं चान्नं शोधनेनाहरेच्छनैः कुर्यादनिर्हृतं तद्धि मुखस्यानिष्टगन्धताम्

dantāntaragataṃ cānnaṃ śodhanenāharecchanaiḥ kuryādanirhṛtaṃ taddhi mukhasyāniṣṭagandhatām

170

दन्तलग्नमनिर्हार्यं लेपं मन्येत दन्तवत् न तत्र बहुशः कुर्याद्यत्नं निर्हरणं प्रति

dantalagnamanirhāryaṃ lepaṃ manyeta dantavat na tatra bahuśaḥ kuryādyatnaṃ nirharaṇaṃ prati

171

आचम्य जलयुक्ताभ्यां पाणिभ्यां चक्षुषी स्पृशेत् भिउ!क्त्वा पाणितलं घृष्ट्वा चक्षुषोर्यदि दीयते अचिरेणैव तद्वारि तिमिराणि व्यपोहति

ācamya jalayuktābhyāṃ pāṇibhyāṃ cakṣuṣī spṛśet bhiu!ktvā pāṇitalaṃ ghṛṣṭvā cakṣuṣoryadi dīyate acireṇaiva tadvāri timirāṇi vyapohati

172

भुक्त्वा च संस्मरेन्नित्यमगस्त्यादीन्सुखावहान्

bhuktvā ca saṃsmarennityamagastyādīnsukhāvahān

173

विष्णुरात्मा तथैवान्नं परिणामश्च वै यथा सत्येन तेन मद्भुक्तं जीर्यत्वन्नमिदं तथा

viṣṇurātmā tathaivānnaṃ pariṇāmaśca vai yathā satyena tena madbhuktaṃ jīryatvannamidaṃ tathā

174

अगस्तिरग्निर्वडवानलश्च भुक्तं ममान्नं जरयन्त्वशेषम् सुखं च मे तत्परिणामसम्भवं यच्छन्त्वरोगं मम चास्तु देहम्

agastiragnirvaḍavānalaśca bhuktaṃ mamānnaṃ jarayantvaśeṣam sukhaṃ ca me tatpariṇāmasambhavaṃ yacchantvarogaṃ mama cāstu deham

175

अङ्गारकमगस्तिं च पावकं सूर्यमश्विनौ पञ्चैतान्संस्मरेन्नित्यं भुक्तं तस्याशु जीर्यति

aṅgārakamagastiṃ ca pāvakaṃ sūryamaśvinau pañcaitānsaṃsmarennityaṃ bhuktaṃ tasyāśu jīryati

176

इत्युच्चार्य स्वहस्तेन परिमार्ज्य तथोदरम् अनायासप्रदायीनि कुर्यात्कर्माण्यतन्द्रि तः

ityuccārya svahastena parimārjya tathodaram anāyāsapradāyīni kuryātkarmāṇyatandri taḥ

177

जीर्णेऽन्ने वर्धते वायुर्विदग्धे पित्तमेधते भुक्तमात्रे कफश्चापि क्रमोऽय भोजनोपरि

jīrṇe'nne vardhate vāyurvidagdhe pittamedhate bhuktamātre kaphaścāpi kramo'ya bhojanopari

178

धूमेनापोह्य हृद्यैर्वा कषायकटुतिक्तकैः पूगैः कर्पूरकस्तूरीलवंगसुमनः फलैः

dhūmenāpohya hṛdyairvā kaṣāyakaṭutiktakaiḥ pūgaiḥ karpūrakastūrīlavaṃgasumanaḥ phalaiḥ

179

फलैः कटुकषायैर्वा मुखवैशद्यकारिभिः ताम्बूलपत्रसहितैः सुगन्धैर्वा विचक्षणः

phalaiḥ kaṭukaṣāyairvā mukhavaiśadyakāribhiḥ tāmbūlapatrasahitaiḥ sugandhairvā vicakṣaṇaḥ

180

रतौ सुप्तोत्थिते स्नाते भुक्तेवान्ते च संगरे सभायां विदुषां राज्ञां कुर्यात्ताम्बूलचर्वणम्

ratau suptotthite snāte bhuktevānte ca saṃgare sabhāyāṃ viduṣāṃ rājñāṃ kuryāttāmbūlacarvaṇam

181

ताम्बूलमुक्तं तीक्ष्णोष्णं रोचनं तुवरं सरम् तिक्तं क्षारोषणं कामरक्तपित्तकरं लघु

tāmbūlamuktaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ tuvaraṃ saram tiktaṃ kṣāroṣaṇaṃ kāmaraktapittakaraṃ laghu

182

वश्यं श्लेष्मास्यदौर्गन्ध्यमलवातश्रमापहम् मुखवैशद्यसौगन्ध्यकान्तिसौष्ठवकारकम्

vaśyaṃ śleṣmāsyadaurgandhyamalavātaśramāpaham mukhavaiśadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakārakam

183

हनुदन्तमलध्वंसि जिह्वेन्द्रि यविशोधनम् मुखप्रसेकशमनं गलामयविनाशनम्

hanudantamaladhvaṃsi jihvendri yaviśodhanam mukhaprasekaśamanaṃ galāmayavināśanam

184

नवं तदेव मधुरं कषायानुरसं गुरु बलासजननंप्रायः पत्रशाकगुणं स्मृतम्

navaṃ tadeva madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ guru balāsajananaṃprāyaḥ patraśākaguṇaṃ smṛtam

185

वङ्गदेशोद्भवं पर्णं परं कटुरसं सरम् पाचनं पित्तजनकमुष्णं कफहरं स्मृतम्

vaṅgadeśodbhavaṃ parṇaṃ paraṃ kaṭurasaṃ saram pācanaṃ pittajanakamuṣṇaṃ kaphaharaṃ smṛtam

186

पर्णं पुराणमकटु क्षुल्लकं तनु पाण्डुरम् विशेषाद्गुणवद्वेद्यमन्वद्धीनगुणं स्मृतम्

parṇaṃ purāṇamakaṭu kṣullakaṃ tanu pāṇḍuram viśeṣādguṇavadvedyamanvaddhīnaguṇaṃ smṛtam

187

पूगं गुरु हिमं रूक्षं कषायं कफपित्तनुत् मोहनं दीपनं रुच्यमास्यवैरस्यनाशनम्

pūgaṃ guru himaṃ rūkṣaṃ kaṣāyaṃ kaphapittanut mohanaṃ dīpanaṃ rucyamāsyavairasyanāśanam

188

पूगं स्यात् दृढमध्यं यत्स्विन्नं वाऽपि त्रिदोषनुत् सरसङ्गुर्वभिष्यन्दि तद् भृशं वह्निनाशनम्

pūgaṃ syāt dṛḍhamadhyaṃ yatsvinnaṃ vā'pi tridoṣanut sarasaṅgurvabhiṣyandi tad bhṛśaṃ vahnināśanam

189

खदिरं कफपित्तघ्नश्चूर्णं वातबलासनुत् संयोगतस्त्रिदोषघ्नं सौमनस्यं करोति च

khadiraṃ kaphapittaghnaścūrṇaṃ vātabalāsanut saṃyogatastridoṣaghnaṃ saumanasyaṃ karoti ca

190

मुखवैशद्यसौगन्ध्यकान्तिसौष्ठवकारकम् प्रभाते पूगमधिकं मध्याह्ने खदिरं तथा निशासु चूर्णमधिकं ताम्बूलं भक्षयेत्सदा

mukhavaiśadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakārakam prabhāte pūgamadhikaṃ madhyāhne khadiraṃ tathā niśāsu cūrṇamadhikaṃ tāmbūlaṃ bhakṣayetsadā

191

आयुरग्रे यशो मूले लक्ष्मीर्मध्ये व्यवस्थिता तस्मादग्रं तथा मूलं मध्यं पर्णस्य वर्जयेत्

āyuragre yaśo mūle lakṣmīrmadhye vyavasthitā tasmādagraṃ tathā mūlaṃ madhyaṃ parṇasya varjayet

192

पर्णमूले भवेद्व्याधिः पर्णाग्रे पापसम्भवः पर्णमध्यं हरत्यायुः शिरा बुद्धि विनाशिनी

parṇamūle bhavedvyādhiḥ parṇāgre pāpasambhavaḥ parṇamadhyaṃ haratyāyuḥ śirā buddhi vināśinī

193

आद्यं विषोपमं पीतं द्वितीयं भेदि दुर्जरम् तृतीयादनुपातव्यं सुधातुल्यं रसायनम्

ādyaṃ viṣopamaṃ pītaṃ dvitīyaṃ bhedi durjaram tṛtīyādanupātavyaṃ sudhātulyaṃ rasāyanam

194

ताम्बूलं नातिसेवेत न विरिक्तो बुभुक्षितः

tāmbūlaṃ nātiseveta na virikto bubhukṣitaḥ

195

देहदृक्केशदन्ताग्निश्रोत्रवर्णबलक्षयः शोषः पित्तानिलास्रं स्यादतिताम्बूलचर्वणात्

dehadṛkkeśadantāgniśrotravarṇabalakṣayaḥ śoṣaḥ pittānilāsraṃ syādatitāmbūlacarvaṇāt

196

ताम्बूलं न हितं दन्तदुर्बलेक्षणरोगिणाम् विषमूर्च्छामदार्त्तानां क्षयिणां रक्तपित्तिनाम्

tāmbūlaṃ na hitaṃ dantadurbalekṣaṇarogiṇām viṣamūrcchāmadārttānāṃ kṣayiṇāṃ raktapittinām

197

भुक्त्वा शतपदं गच्छेच्छनैस्तेन तु जायते अन्नसंघातशैथिल्यं ग्रीवाजानुकटीषु च

bhuktvā śatapadaṃ gacchecchanaistena tu jāyate annasaṃghātaśaithilyaṃ grīvājānukaṭīṣu ca

198

भुक्त्वोपविशतस्तन्द्रा शयानस्य तु पुष्टता आयुश्च्रंकममाणस्य मृत्युर्धावति धावतः

bhuktvopaviśatastandrā śayānasya tu puṣṭatā āyuścraṃkamamāṇasya mṛtyurdhāvati dhāvataḥ

199

श्वासानष्टौ समुत्तानस्तान् द्विःपार्श्वे तु दक्षिणे ततस्तद्द्विगुणान्वामे पश्चात्स्वप्याद्यथासुखम्

śvāsānaṣṭau samuttānastān dviḥpārśve tu dakṣiṇe tatastaddviguṇānvāme paścātsvapyādyathāsukham

200

वामदिशायामनलो नाभेरूर्ध्वेऽस्ति जन्तूनाम् तस्मात्तु वामपार्श्वे शयीत भुक्तप्रपाकार्थम्

vāmadiśāyāmanalo nābherūrdhve'sti jantūnām tasmāttu vāmapārśve śayīta bhuktaprapākārtham

201

त्रिदोषशमनी षट्वा तूली वातकफापहा भूशय्या वृंहणी वृष्या काष्ठपट्टी तु वातला

tridoṣaśamanī ṣaṭvā tūlī vātakaphāpahā bhūśayyā vṛṃhaṇī vṛṣyā kāṣṭhapaṭṭī tu vātalā

202

भूशय्या वातलाऽतीवरूक्षा पित्तास्रनाशिनी सुशय्याशयनं हृद्यं पुष्टिनिद्रा धृतिप्रदम् श्रमानिलहरं वृष्यं विपरीतमतोऽन्यथा

bhūśayyā vātalā'tīvarūkṣā pittāsranāśinī suśayyāśayanaṃ hṛdyaṃ puṣṭinidrā dhṛtipradam śramānilaharaṃ vṛṣyaṃ viparītamato'nyathā

203

संवाहनं मांसरक्तत्वक्प्रसादकरं परम् प्रीतिनिद्रा करं वृष्यं कफवातश्रमापहम्

saṃvāhanaṃ māṃsaraktatvakprasādakaraṃ param prītinidrā karaṃ vṛṣyaṃ kaphavātaśramāpaham

204

प्रवातं रौक्ष्यवैवर्ण्यस्तम्भकृद्दाहपित्तनुत् स्वेदमूर्च्छापिपासाघ्नमप्रवातमतोऽन्यथा

pravātaṃ raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhapittanut svedamūrcchāpipāsāghnamapravātamato'nyathā

205

सुखं प्रवातं सेवेत ग्रीष्मे शरदि चान्तरा निर्वातमायुषे सेव्यमारोग्याय च सर्वदा

sukhaṃ pravātaṃ seveta grīṣme śaradi cāntarā nirvātamāyuṣe sevyamārogyāya ca sarvadā

206

पूर्वाऽनिलो गुरुः सोष्णः स्निग्धः पित्तास्नदूषकः विदाही वातलः श्रान्तिकफशोषवतां हितः

pūrvā'nilo guruḥ soṣṇaḥ snigdhaḥ pittāsnadūṣakaḥ vidāhī vātalaḥ śrāntikaphaśoṣavatāṃ hitaḥ

207

स्वादुः पटुरभिष्यन्दी त्वग्दोषार्शोविषकृमीन् सन्निपातं ज्वरं श्वासमामवातं च कोपयेत्

svāduḥ paṭurabhiṣyandī tvagdoṣārśoviṣakṛmīn sannipātaṃ jvaraṃ śvāsamāmavātaṃ ca kopayet

208

दक्षिणः पवनः स्वादुः पित्तरक्तहरो लघुः वीर्येण शीतलो बल्यश्चक्षुष्यो न तु वातलः

dakṣiṇaḥ pavanaḥ svāduḥ pittaraktaharo laghuḥ vīryeṇa śītalo balyaścakṣuṣyo na tu vātalaḥ

209

पश्चिमः पवनस्तीक्ष्णः शोषणो बलहृल्लघुः मेदः पित्तकफध्वंसी प्रभञ्जनविवर्धनः

paścimaḥ pavanastīkṣṇaḥ śoṣaṇo balahṛllaghuḥ medaḥ pittakaphadhvaṃsī prabhañjanavivardhanaḥ

210

उत्तरो मारुतः शीतः स्निग्धो दोषप्रकोपकृत् क्लेदनः प्रकृतिस्थानां बलदो मधुरो मृदुः

uttaro mārutaḥ śītaḥ snigdho doṣaprakopakṛt kledanaḥ prakṛtisthānāṃ balado madhuro mṛduḥ

211

आग्नेयो दाहकृद्रू क्षो नैरृतो न विदाहकृत् वायव्यस्तु भवेत्तिक्त एशानः कटुकः स्मृतः

āgneyo dāhakṛdrū kṣo nairṛto na vidāhakṛt vāyavyastu bhavettikta eśānaḥ kaṭukaḥ smṛtaḥ

212

विष्वग्वायुरनायुष्यः प्राणिनां बहुरोगकृत् अतस्तं नैव सेवेत सेवितः स्यान्न शर्मणे

viṣvagvāyuranāyuṣyaḥ prāṇināṃ bahurogakṛt atastaṃ naiva seveta sevitaḥ syānna śarmaṇe

213

व्यजनस्यानिलो दाहस्वेदमूर्च्छाश्रमापहः तालवृन्तभवो वातस्त्रिदोषशमको मतः

vyajanasyānilo dāhasvedamūrcchāśramāpahaḥ tālavṛntabhavo vātastridoṣaśamako mataḥ

214

वंशब्यजनजस्तूष्णो रक्तपित्तप्रकोपणः चामरो वस्त्रसम्भूतो मायूरो वेत्रजस्तथा

vaṃśabyajanajastūṣṇo raktapittaprakopaṇaḥ cāmaro vastrasambhūto māyūro vetrajastathā

215

पूते दोषजिता वाताः स्निग्धाः हृद्याः सुपूजिताः

pūte doṣajitā vātāḥ snigdhāḥ hṛdyāḥ supūjitāḥ

216

दिवा स्वापं न कुर्वीत यतोसौ स्यात्कफावहः ग्रीष्मवर्ज्येषु कालेषु दिवास्वप्नो निषिध्यते

divā svāpaṃ na kurvīta yatosau syātkaphāvahaḥ grīṣmavarjyeṣu kāleṣu divāsvapno niṣidhyate

217

उचितो हि दिवास्वप्नो नित्यं येषां शरीरिणाम् वातादयः प्रकुप्यन्ति तेषामस्वपतां दिवा

ucito hi divāsvapno nityaṃ yeṣāṃ śarīriṇām vātādayaḥ prakupyanti teṣāmasvapatāṃ divā

218

व्यायामप्रमदाऽध्ववाहनरतान् क्लान्तानतीसारिणः शूलश्वासवतस्तृषापरिगतान् हिक्कामरुत्पीडितान् क्षीणान् क्षीणकफाञ्छिशून्मदहतान्वृद्धान् रसाजीर्णिनो रात्रौ जागरितान्नरान्निरशनान्कामं दिवा स्वापयेत्

vyāyāmapramadā'dhvavāhanaratān klāntānatīsāriṇaḥ śūlaśvāsavatastṛṣāparigatān hikkāmarutpīḍitān kṣīṇān kṣīṇakaphāñchiśūnmadahatānvṛddhān rasājīrṇino rātrau jāgaritānnarānniraśanānkāmaṃ divā svāpayet

219

दिवा वा यदि वा रात्रौ निद्रा सात्मीकृता तु यैः न तेषां स्वपतां दोषो जाग्रतां चोपजायते

divā vā yadi vā rātrau nidrā sātmīkṛtā tu yaiḥ na teṣāṃ svapatāṃ doṣo jāgratāṃ copajāyate

220

भोजनानन्तरं निद्रा वातं हरति पित्तहृत् कफं करोति वपुषः पुष्टिं सौख्यं तनोति हि

bhojanānantaraṃ nidrā vātaṃ harati pittahṛt kaphaṃ karoti vapuṣaḥ puṣṭiṃ saukhyaṃ tanoti hi

221

शयनं पित्तनाशाय वातनाशाय मर्दनम् वमनं कफनाशाय ज्वरनाशाय लङ्घनम्

śayanaṃ pittanāśāya vātanāśāya mardanam vamanaṃ kaphanāśāya jvaranāśāya laṅghanam

222

आसीनं घूर्णितं यत्तु नाभिष्यन्दि न रूक्षणम्

āsīnaṃ ghūrṇitaṃ yattu nābhiṣyandi na rūkṣaṇam

223

शब्दान् स्पर्शांश्च रूपाणि रसान्गन्धान्मनःप्रियान् भुक्तवानपि सेवेत तेनान्नं साधु तिष्ठति

śabdān sparśāṃśca rūpāṇi rasāngandhānmanaḥpriyān bhuktavānapi seveta tenānnaṃ sādhu tiṣṭhati

224

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धो जुगुप्सितः भुक्तमप्रयतं चान्नमतिहास्यं च वामयेत्

śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandho jugupsitaḥ bhuktamaprayataṃ cānnamatihāsyaṃ ca vāmayet

225

शयनं चाशनं चाति न भजेन्न द्र वाधिकम् नाग्न्यातपौ न प्लवनं न यानं नापि वाहनम्

śayanaṃ cāśanaṃ cāti na bhajenna dra vādhikam nāgnyātapau na plavanaṃ na yānaṃ nāpi vāhanam

226

व्यायामं च व्यवायं च धावनं यानमेव च युंद्धं गीतं च पाठं च मुहूर्त्तं भुक्तवांस्त्यजेत्

vyāyāmaṃ ca vyavāyaṃ ca dhāvanaṃ yānameva ca yuṃddhaṃ gītaṃ ca pāṭhaṃ ca muhūrttaṃ bhuktavāṃstyajet

227

atyambupānādviṣamāśanācca sandhāraṇāt svapnaviparyayācca kāle'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktamannaṃ na pākaṃ bhajate narasya

228

ईर्ष्याभय क्रोधसमन्वितेन लुब्धेन रुग्दैन्यनिपीडितेन विद्वेषयुक्तेन च सेव्यमानमन्नं न सम्यक्परिपाकमेति

īrṣyābhaya krodhasamanvitena lubdhena rugdainyanipīḍitena vidveṣayuktena ca sevyamānamannaṃ na samyakparipākameti

229

अजीर्णे भुज्यते यत्तु तदध्यशनमुच्यते

ajīrṇe bhujyate yattu tadadhyaśanamucyate

230

प्राग्भुक्ते चानले मन्दे द्विरह्नि न समाहरेत्

prāgbhukte cānale mande dvirahni na samāharet

231

पूर्व भुक्ते विदग्धेऽन्ने भुञ्जानो हन्ति पावकम्

pūrva bhukte vidagdhe'nne bhuñjāno hanti pāvakam

232

सायमाशे त्वजीर्णे तु प्रातर्भुक्तं विषोपमम्

sāyamāśe tvajīrṇe tu prātarbhuktaṃ viṣopamam

233

भवेद्यदि प्रातरजीर्णशङ्का तदाऽभयां नागरसैन्धवाभ्याम् विचूर्णितां शीतजलेन भुक्त्वा भुञ्जीत चान्नं मितमन्नकाले

bhavedyadi prātarajīrṇaśaṅkā tadā'bhayāṃ nāgarasaindhavābhyām vicūrṇitāṃ śītajalena bhuktvā bhuñjīta cānnaṃ mitamannakāle

234

आयुःक्षयभयाद्विद्वान्नाह्नि सेवेत कामिनीम् अवशो यदि सेवेत तदा ग्रीष्मवसन्तयोः

āyuḥkṣayabhayādvidvānnāhni seveta kāminīm avaśo yadi seveta tadā grīṣmavasantayoḥ

235

आस्या वर्णकफस्थौल्यसौकुमार्यसुखप्रदा अध्वा वर्णकफस्थौल्यसौकुमार्यविनाशनः

āsyā varṇakaphasthaulyasaukumāryasukhapradā adhvā varṇakaphasthaulyasaukumāryavināśanaḥ

236

यत्तु चंक्रमणं नातिदेहपीडाकरं भवेत् तदायुर्बलमेधाऽग्निप्रदमिन्द्रि यबोधनम्

yattu caṃkramaṇaṃ nātidehapīḍākaraṃ bhavet tadāyurbalamedhā'gnipradamindri yabodhanam

237

उष्णीषं कान्तिकृत्केश्यं रजोवातकफापहम् लघु यच्छस्यते तस्माद् गुरु पित्ताक्षिरोगकृत्

uṣṇīṣaṃ kāntikṛtkeśyaṃ rajovātakaphāpaham laghu yacchasyate tasmād guru pittākṣirogakṛt

238

उपानद्धारणं नेत्र्! यमायुष्यं पादरोगहृत् सुखप्रचारमोजस्यं वृष्यं च परिकीर्तितम्

upānaddhāraṇaṃ netr! yamāyuṣyaṃ pādarogahṛt sukhapracāramojasyaṃ vṛṣyaṃ ca parikīrtitam

239

पादाभ्यामनुपानद्भ्यां सदा चंक्रमणं नृणाम् अनारोग्यमनायुष्यमिन्द्रि यघ्नमदृष्टिदम्

pādābhyāmanupānadbhyāṃ sadā caṃkramaṇaṃ nṛṇām anārogyamanāyuṣyamindri yaghnamadṛṣṭidam

पूर्वखण्डे प्रकरण‌ ०१-०६ (cont. 5)

240

छत्रस्य धारणं वर्षातपवातरजोऽपहम् हिमघ्नं हितमक्ष्णोश्च मङ्गल्यमपि कीर्त्तितम्

chatrasya dhāraṇaṃ varṣātapavātarajo'paham himaghnaṃ hitamakṣṇośca maṅgalyamapi kīrttitam

241

सत्त्वोत्साहवलस्थैर्यधैर्यतेजोविवर्धनम् अवष्टम्भकरं चापि भयघ्नं दण्डधारणम्

sattvotsāhavalasthairyadhairyatejovivardhanam avaṣṭambhakaraṃ cāpi bhayaghnaṃ daṇḍadhāraṇam

242

ऊर्ध्वाच्छादनसंयुक्ता शिबिका सर्ववल्लभा तस्यामारोहणं नॄणां त्रिदोषशमकं मतम्

ūrdhvācchādanasaṃyuktā śibikā sarvavallabhā tasyāmārohaṇaṃ nṝṇāṃ tridoṣaśamakaṃ matam

243

वातश्लेष्मगदार्त्तानामहिता भ्रमकृत्तरिः पित्तानिलकरो हस्ती लक्ष्म्यायुःपुष्टिवर्द्धनः

vātaśleṣmagadārttānāmahitā bhramakṛttariḥ pittānilakaro hastī lakṣmyāyuḥpuṣṭivarddhanaḥ

244

घोटकारोहणं वातपित्ताग्निश्रमकृन्मतम् मेदोवर्णकफघ्नं च हितं तद्वलिनां परम्

ghoṭakārohaṇaṃ vātapittāgniśramakṛnmatam medovarṇakaphaghnaṃ ca hitaṃ tadvalināṃ param

245

आतपः स्वेदमूर्च्छाऽस्रपित्ततृष्णाक्लमश्रमान् दाहं विवर्णतां कुर्यादेतांश्छाया व्यपोहति

ātapaḥ svedamūrcchā'srapittatṛṣṇāklamaśramān dāhaṃ vivarṇatāṃ kuryādetāṃśchāyā vyapohati

246

वृष्टिर्वृष्या हिमा बल्या निद्रा ऽलस्यविधायिनी भयावहा मोहकरी कुहेलि कफवातला

vṛṣṭirvṛṣyā himā balyā nidrā 'lasyavidhāyinī bhayāvahā mohakarī kuheli kaphavātalā

247

अग्निर्वातकफस्तम्भशीतवेपथुनाशनः आमाभिष्यन्दशमनो रक्तपित्तप्रकोपणः

agnirvātakaphastambhaśītavepathunāśanaḥ āmābhiṣyandaśamano raktapittaprakopaṇaḥ

248

सद्यः श्लेष्मकरो धूमो नेत्रयोरहितो भृशम् शिरोगौरवकृच्चापि वातपित्तं च कोपयेत्

sadyaḥ śleṣmakaro dhūmo netrayorahito bhṛśam śirogauravakṛccāpi vātapittaṃ ca kopayet

249

मैत्री सद्भिः समं कुर्यात्स्नेहं सत्सु तु सर्वथा संसर्गं साधुभिः कुर्यादसत्सङ्गं परित्यजेत्

maitrī sadbhiḥ samaṃ kuryātsnehaṃ satsu tu sarvathā saṃsargaṃ sādhubhiḥ kuryādasatsaṅgaṃ parityajet

250

सेवेत देवभूदेववृद्धवैद्यनृपातिथीन् विमुखान्नार्थिनः कुर्यान्नावमन्येत कानपि

seveta devabhūdevavṛddhavaidyanṛpātithīn vimukhānnārthinaḥ kuryānnāvamanyeta kānapi

251

गुरूणां सन्निधौ तिष्ठेत्सदैव विनयान्वितः पादप्रसारणादीनि तत्र नैव समाचरेत्

gurūṇāṃ sannidhau tiṣṭhetsadaiva vinayānvitaḥ pādaprasāraṇādīni tatra naiva samācaret

252

अपकारपरेऽपि स्यादुपकारपरः पुमान् आत्मवत्सकलान्पश्येद्वैरिणो दूरतो वसेत्

apakārapare'pi syādupakāraparaḥ pumān ātmavatsakalānpaśyedvairiṇo dūrato vaset

253

न कञ्चिदात्मनः शत्रुं नात्मानं कस्यचिद्रि पुम् प्रकाशयेन्नापमानं न च निःस्नेहतां प्रभोः

na kañcidātmanaḥ śatruṃ nātmānaṃ kasyacidri pum prakāśayennāpamānaṃ na ca niḥsnehatāṃ prabhoḥ

254

नात्मानमुदके पश्येन्न नग्नः प्रविशेज्जलम् तथा नाज्ञातगाम्भीर्यं न हिंस्रप्राणिसेवितम्

nātmānamudake paśyenna nagnaḥ praviśejjalam tathā nājñātagāmbhīryaṃ na hiṃsraprāṇisevitam

255

काले हितं मितं सत्यं संवादि मधुरं वदेत् भुञ्जीत मधुरप्रायं स्निग्धं काले हितं मितम्

kāle hitaṃ mitaṃ satyaṃ saṃvādi madhuraṃ vadet bhuñjīta madhuraprāyaṃ snigdhaṃ kāle hitaṃ mitam

256

न रात्रौ दधि भुञ्जीत न च निर्लवणं तथा नामुद्गसूपं नाक्षौद्रं न चाप्यघृतशर्करम्

na rātrau dadhi bhuñjīta na ca nirlavaṇaṃ tathā nāmudgasūpaṃ nākṣaudraṃ na cāpyaghṛtaśarkaram

257

जनस्याशयमालक्ष्य यो यथा परितुष्यति तं तथैवानुवर्तेत पराराधनपण्डितः

janasyāśayamālakṣya yo yathā parituṣyati taṃ tathaivānuvarteta parārādhanapaṇḍitaḥ

258

नैकः सुखी न सर्वत्र विश्वस्तो न च शङ्कितः नोद्यमेविरमेत्क्वापि हेतावीर्ष्येत्फले न तु

naikaḥ sukhī na sarvatra viśvasto na ca śaṅkitaḥ nodyamevirametkvāpi hetāvīrṣyetphale na tu

259

वेगान्न धारयेज्जातु मनोवेगान्विधारयेत् न पीडयेदिन्द्रि याणि न चैतान्यतिलालयेत्

vegānna dhārayejjātu manovegānvidhārayet na pīḍayedindri yāṇi na caitānyatilālayet

260

वर्षाऽतपादिषु च्छत्री दण्डी रात्रौ भयेषु च सोपानत्कस्तनुं रक्षेद्विचरेद्युगमात्रदृक्

varṣā'tapādiṣu cchatrī daṇḍī rātrau bhayeṣu ca sopānatkastanuṃ rakṣedvicaredyugamātradṛk

261

नदीं तरेन्न बाहुभ्यां नाग्निस्कन्धमभिव्रजेत् सन्दिग्धनावं वृक्षं च नारोहेद्दुष्टयानकम्

nadīṃ tarenna bāhubhyāṃ nāgniskandhamabhivrajet sandigdhanāvaṃ vṛkṣaṃ ca nārohedduṣṭayānakam

262

नासंवृतमुखः कुर्यात्सभायां च विचक्षणः कासं हासं तथोद्गारं जृम्भणं क्षवथुं तथा

nāsaṃvṛtamukhaḥ kuryātsabhāyāṃ ca vicakṣaṇaḥ kāsaṃ hāsaṃ tathodgāraṃ jṛmbhaṇaṃ kṣavathuṃ tathā

263

नासिकां न विकुष्णीयान्नासीतोत्कटकः क्वचित् नोर्ध्वजानुश्चिरं तिष्ठेन्न नखेन लिखेद्भुवम्

nāsikāṃ na vikuṣṇīyānnāsītotkaṭakaḥ kvacit nordhvajānuściraṃ tiṣṭhenna nakhena likhedbhuvam

264

सम्मार्जनीरजो नैव देहे दद्यात्कदाचन न नखेन तृणं छिन्द्यान्नोच्छिष्टो ब्राह्मणं स्पृशेत्

sammārjanīrajo naiva dehe dadyātkadācana na nakhena tṛṇaṃ chindyānnocchiṣṭo brāhmaṇaṃ spṛśet

265

नोपरक्तं न चोद्यन्तं नास्तं यातं दिवाकरम् सर्वथा न समीक्षेत न जले प्रतिबिम्बितम्

noparaktaṃ na codyantaṃ nāstaṃ yātaṃ divākaram sarvathā na samīkṣeta na jale pratibimbitam

266

नेक्षेत सततं सूक्ष्मं दीप्तामेध्याप्रियाणि च पौरन्दरं धनुर्नैव दर्शयेत्कमपि क्वचित्

nekṣeta satataṃ sūkṣmaṃ dīptāmedhyāpriyāṇi ca paurandaraṃ dhanurnaiva darśayetkamapi kvacit

267

नेच्छेद्बलवता युद्धं न भारं शिरसा वहेत् गात्रं न वादयेत्केशान्हस्तेन धुनुयान्न च

necchedbalavatā yuddhaṃ na bhāraṃ śirasā vahet gātraṃ na vādayetkeśānhastena dhunuyānna ca

268

न गच्छेत्पूज्ययोर्मध्ये दम्पत्योरन्तरेण च रिपोरन्नं न भुञ्जीत गणिकाऽन्नमपि क्वचित्

na gacchetpūjyayormadhye dampatyorantareṇa ca riporannaṃ na bhuñjīta gaṇikā'nnamapi kvacit

269

प्रतिभूर्न भवेत्क्वापि न च साक्षी वृथा भवेत्

pratibhūrna bhavetkvāpi na ca sākṣī vṛthā bhavet

270

स्थागं न धारयेज्जातु द्यूतं दूरात्परित्यजेत्

sthāgaṃ na dhārayejjātu dyūtaṃ dūrātparityajet

271

विश्वासं नाचरेत्स्त्रीणां ताः स्वतंत्रा न चारयेत् रक्षणीयाः सदा यत्नाद्यौवने तु विशेषतः

viśvāsaṃ nācaretstrīṇāṃ tāḥ svataṃtrā na cārayet rakṣaṇīyāḥ sadā yatnādyauvane tu viśeṣataḥ

272

न भिन्ने शयने स्वप्यान्नानेकविवरेऽपि च नैको देवालये नैव रात्रौ तरुतलेऽपि च

na bhinne śayane svapyānnānekavivare'pi ca naiko devālaye naiva rātrau tarutale'pi ca

273

एवं दिनानि गमयेत्सदाचारपरः सदा ततो रात्रिप्रयुक्तानि कुर्यात्कर्माणि मानवः

evaṃ dināni gamayetsadācāraparaḥ sadā tato rātriprayuktāni kuryātkarmāṇi mānavaḥ

274

इत्याचारं समासेन भाषितं यः समाचरेत् स विंदत्यायुरारोग्यं प्रीतिं धर्मं धनं यशः

ityācāraṃ samāsena bhāṣitaṃ yaḥ samācaret sa viṃdatyāyurārogyaṃ prītiṃ dharmaṃ dhanaṃ yaśaḥ

275

एतानि पञ्च कर्माणि सन्ध्यायां वर्जयेद् बुधः आहारं मैथुनं निद्रा ं! संपाठं गतिमध्वनि

etāni pañca karmāṇi sandhyāyāṃ varjayed budhaḥ āhāraṃ maithunaṃ nidrā ṃ! saṃpāṭhaṃ gatimadhvani

276

भोजनाज्जायते व्याधिर्मैथुनाद्गर्भवैकृतिः निद्र या निःस्वता पाठादायुर्हानिर्गतेर्भयम्

bhojanājjāyate vyādhirmaithunādgarbhavaikṛtiḥ nidra yā niḥsvatā pāṭhādāyurhānirgaterbhayam

277

ज्योत्स्ना शीता स्मरानन्दप्रदा तृट्पित्तदाहहृत् ततो हीनगुणः कुर्यादवश्यायोऽनिलं कफम्

jyotsnā śītā smarānandapradā tṛṭpittadāhahṛt tato hīnaguṇaḥ kuryādavaśyāyo'nilaṃ kapham

278

तमो भयावहं मोहदिङ्मोहजनकं भवेत् पित्तहृत्कफहृत्कामवर्धनं क्लमकृच्च तत्

tamo bhayāvahaṃ mohadiṅmohajanakaṃ bhavet pittahṛtkaphahṛtkāmavardhanaṃ klamakṛcca tat

279

रात्रौ च भोजनं कुर्यात्प्रथमप्रहरान्तरे किञ्चिदूनं समश्नीयाद् दुर्जरं तत्र वर्जयेत्

rātrau ca bhojanaṃ kuryātprathamapraharāntare kiñcidūnaṃ samaśnīyād durjaraṃ tatra varjayet

280

शरीरे जायते नित्यं देहिनः सुरतस्पृहा अव्यवायान्मेहमेदोवृद्धिः शिथिलता तनोः

śarīre jāyate nityaṃ dehinaḥ surataspṛhā avyavāyānmehamedovṛddhiḥ śithilatā tanoḥ

281

बालेति गीयते नारी यावद्वर्षाणि षोडश ततस्तु तरुणी ज्ञेया द्वात्रिंशद्वत्सरावधि

bāleti gīyate nārī yāvadvarṣāṇi ṣoḍaśa tatastu taruṇī jñeyā dvātriṃśadvatsarāvadhi

282

तदूर्ध्वमधिरुढा स्यात्पञ्चाशद्वत्सरावधि वृद्धा तत्परतो ज्ञेया सुरतोत्सववर्जिता

tadūrdhvamadhiruḍhā syātpañcāśadvatsarāvadhi vṛddhā tatparato jñeyā suratotsavavarjitā

283

निदाघशरदोर्वाला हिता विषयिणां मता तरुणी शीतसमये प्रौढा वर्षावसन्तयोः

nidāghaśaradorvālā hitā viṣayiṇāṃ matā taruṇī śītasamaye prauḍhā varṣāvasantayoḥ

284

नित्यं बाला सेव्यमाना नित्यं वर्धयते वलम् तरुणी ह्रासयेच्छक्तिं प्रौढोद्भावयते जराम्

nityaṃ bālā sevyamānā nityaṃ vardhayate valam taruṇī hrāsayecchaktiṃ prauḍhodbhāvayate jarām

285

सद्यो मांसं नवं चान्नं वाला स्त्री क्षीरभोजनम् घृतमुष्णोदके स्नानं सद्यः प्राणकराणिषट्

sadyo māṃsaṃ navaṃ cānnaṃ vālā strī kṣīrabhojanam ghṛtamuṣṇodake snānaṃ sadyaḥ prāṇakarāṇiṣaṭ

286

पूतिमांसं स्त्रियो वृद्धा बालाऽकस्तरुणं दधि प्रभाते मैथुनं निद्रा सद्यः प्राणहराणि षट्

pūtimāṃsaṃ striyo vṛddhā bālā'kastaruṇaṃ dadhi prabhāte maithunaṃ nidrā sadyaḥ prāṇaharāṇi ṣaṭ

287

वृद्धोऽपि तरुणीं गत्वा तरुणत्वमवाप्नुयात् वयोधिकां स्त्रियं गत्वा तरुणः स्थविरायते

vṛddho'pi taruṇīṃ gatvā taruṇatvamavāpnuyāt vayodhikāṃ striyaṃ gatvā taruṇaḥ sthavirāyate

288

आयुष्मन्तो मन्दजरा वपुर्वर्णबलान्विताः स्थिरोपचितमांसाश्च भवन्ति स्त्रीषु संयताः

āyuṣmanto mandajarā vapurvarṇabalānvitāḥ sthiropacitamāṃsāśca bhavanti strīṣu saṃyatāḥ

289

सेवेत कामतः कामं बलाद्वाजीकृतो हिमे प्रकामं तु निषेवेत मैथुनं शिशिरागमे

seveta kāmataḥ kāmaṃ balādvājīkṛto hime prakāmaṃ tu niṣeveta maithunaṃ śiśirāgame

290

त्र्! यहाद्वसन्तशरदोः पक्षाद् वृष्टिनिदाघयोः

tr! yahādvasantaśaradoḥ pakṣād vṛṣṭinidāghayoḥ

291

त्रिभिस्त्रिभिरहोभिर्हि समेयात्प्रमदां नरः सर्वेष्वृतुषु घर्मे तु पक्षात्पक्षाद् व्रजेद् बुधः

tribhistribhirahobhirhi sameyātpramadāṃ naraḥ sarveṣvṛtuṣu gharme tu pakṣātpakṣād vrajed budhaḥ

292

शीते रात्रौ दिवा ग्रीष्मे वसन्ते तु दिवा निशि वर्षासु वारिदध्वाने शरत्सु सरसः स्मरः

śīte rātrau divā grīṣme vasante tu divā niśi varṣāsu vāridadhvāne śaratsu sarasaḥ smaraḥ

293

उपेयात्पुरुषो नारीं संध्ययोर्न च पर्वसु गोसर्गे चार्द्धरात्रे च तथा मध्यदिनेऽपि च

upeyātpuruṣo nārīṃ saṃdhyayorna ca parvasu gosarge cārddharātre ca tathā madhyadine'pi ca

294

विहारं भार्यया कुर्याद् देशेऽतिशयसंवृते रम्ये श्राव्याङ्गनागाने सुगन्धे सुखमारुते

vihāraṃ bhāryayā kuryād deśe'tiśayasaṃvṛte ramye śrāvyāṅganāgāne sugandhe sukhamārute

295

देशे गुरुजनासन्ने विवृतेऽतित्रपाकरे श्रूयमाणे व्यथाहेतुवचने न रमेत ना

deśe gurujanāsanne vivṛte'titrapākare śrūyamāṇe vyathāhetuvacane na rameta nā

296

स्नातचन्दनलिप्ताङ्गः सुगन्धः सुमनोऽन्वितः भुक्तवृष्यः सुवसनः सुवेषः समलंकृतः

snātacandanaliptāṅgaḥ sugandhaḥ sumano'nvitaḥ bhuktavṛṣyaḥ suvasanaḥ suveṣaḥ samalaṃkṛtaḥ

297

ताम्बूलवदनः पत्न्यामनुरक्तोऽधिकस्मरः पुत्रार्थी पुरुषो नारीमुपेयाच्छयने शुभे

tāmbūlavadanaḥ patnyāmanurakto'dhikasmaraḥ putrārthī puruṣo nārīmupeyācchayane śubhe

298

अत्याशितोऽधृतिः क्षुद्वान्सव्यथाङ्गः पिपासितः बालो वृद्धोऽन्यवेगार्त्तस्त्यजेद्रो गी च मैथुनम्

atyāśito'dhṛtiḥ kṣudvānsavyathāṅgaḥ pipāsitaḥ bālo vṛddho'nyavegārttastyajedro gī ca maithunam

299

भार्यां रूपगुणोपेतां तुल्यशीलां कुलोद्भवाम् अतिकामोऽभिकामां तु हृष्टो हृष्टामलंकृताम् सेवेत प्रमदां युक्त्या वाजीकरणवृंहितः

bhāryāṃ rūpaguṇopetāṃ tulyaśīlāṃ kulodbhavām atikāmo'bhikāmāṃ tu hṛṣṭo hṛṣṭāmalaṃkṛtām seveta pramadāṃ yuktyā vājīkaraṇavṛṃhitaḥ

300

रजस्वलामकामां च मलिनामप्रियां तथा

rajasvalāmakāmāṃ ca malināmapriyāṃ tathā

301

वर्णबृद्धां वयोवृद्धां तथा व्याधिप्रपीडिताम् हीनाङ्गीं गर्भिणीं द्वेष्यां योनिरोगसमन्विताम्

varṇabṛddhāṃ vayovṛddhāṃ tathā vyādhiprapīḍitām hīnāṅgīṃ garbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonirogasamanvitām

302

सगोत्रां गुरुपत्नीं च तथा प्रव्रजितामपि नाधिगच्छेत् पुमान्नारीं भूरिवैगुण्यशङ्कया

sagotrāṃ gurupatnīṃ ca tathā pravrajitāmapi nādhigacchet pumānnārīṃ bhūrivaiguṇyaśaṅkayā

303

रजस्वलां गतवतो नरस्यासंयतात्मनः दृष्ट्यायुस्तेजसां हानिरधर्मश्च ततो भवेत्

rajasvalāṃ gatavato narasyāsaṃyatātmanaḥ dṛṣṭyāyustejasāṃ hāniradharmaśca tato bhavet

304

लिगिनीं गुरुपत्नीं च सगोत्रामथ पर्वसु वृद्धां च सन्ध्ययोश्चापि गच्छतो जीवनक्षयः

liginīṃ gurupatnīṃ ca sagotrāmatha parvasu vṛddhāṃ ca sandhyayoścāpi gacchato jīvanakṣayaḥ

305

गर्भिण्यां गर्भपीडा स्याद्व्याधितायां बलक्षयः

garbhiṇyāṃ garbhapīḍā syādvyādhitāyāṃ balakṣayaḥ

306

हीनाङ्गीं मलिनां द्वेष्यां क्षामां वन्ध्यामसंवृते देशेऽभिगच्छतो रेतः क्षीणं म्लानं मनो भवेत्

hīnāṅgīṃ malināṃ dveṣyāṃ kṣāmāṃ vandhyāmasaṃvṛte deśe'bhigacchato retaḥ kṣīṇaṃ mlānaṃ mano bhavet

307

क्षुधितः क्षुब्धचित्तश्च मध्याह्ने तृषितोऽबलः स्थितस्य हानिं शुक्रस्य वायोः कोपं च विन्दति

kṣudhitaḥ kṣubdhacittaśca madhyāhne tṛṣito'balaḥ sthitasya hāniṃ śukrasya vāyoḥ kopaṃ ca vindati

308

व्याधितस्य रुजा प्लीहा मूर्च्छा मृत्युश्च जायते प्रत्यूषे चार्धरात्रे च वातपित्ते प्रक्प्यतः

vyādhitasya rujā plīhā mūrcchā mṛtyuśca jāyate pratyūṣe cārdharātre ca vātapitte prakpyataḥ

309

तिर्यग्योनावयोनौ वा दुष्टयोनौ तथैव च उपदंशस्तथा वायोः कोपः शुक्रसुखक्षयः

tiryagyonāvayonau vā duṣṭayonau tathaiva ca upadaṃśastathā vāyoḥ kopaḥ śukrasukhakṣayaḥ

310

उच्चारिते मूत्रिते च रेतसश्च विधारणे उत्ताने च भवेच्छीघ्रं शुक्राश्मर्यास्तु सम्भवः

uccārite mūtrite ca retasaśca vidhāraṇe uttāne ca bhavecchīghraṃ śukrāśmaryāstu sambhavaḥ

311

सर्वमेतत्त्यजेत्तस्माद्यतो लोकद्वयाहितम् शुक्रं तूपस्थितं मोहान्न सन्धार्यं कदा चन

sarvametattyajettasmādyato lokadvayāhitam śukraṃ tūpasthitaṃ mohānna sandhāryaṃ kadā cana

312

स्नानं सशर्करं क्षीरं भक्ष्यमैक्षवसंस्कृतम् वातो मांसरसः स्वप्नः सुरतान्ते हिता अमी

snānaṃ saśarkaraṃ kṣīraṃ bhakṣyamaikṣavasaṃskṛtam vāto māṃsarasaḥ svapnaḥ suratānte hitā amī

313

शूलकासज्वरश्वासकार्श्यपाण्ड्वामयक्षयाः अतिव्यवायाज्जायन्ते रोगाश्चाक्षेपकादयः

śūlakāsajvaraśvāsakārśyapāṇḍvāmayakṣayāḥ ativyavāyājjāyante rogāścākṣepakādayaḥ

314

रोत्रौ जागरणं रूक्षं कफदोषविषार्तिजित् निद्रा तु सेविताकाले धातुसाम्यमतन्द्रि ताम्

rotrau jāgaraṇaṃ rūkṣaṃ kaphadoṣaviṣārtijit nidrā tu sevitākāle dhātusāmyamatandri tām

315

पुष्टिं वर्णं बलोत्साहं वह्निदीप्तिं करोति हि

puṣṭiṃ varṇaṃ balotsāhaṃ vahnidīptiṃ karoti hi

316

यो लेढि शयनसमये मधुमिश्रं बीजपूरदलचूर्णम् स तु लज्जाकरवातप्रसरनिरोधात्सुखं स्वपिति

yo leḍhi śayanasamaye madhumiśraṃ bījapūradalacūrṇam sa tu lajjākaravātaprasaranirodhātsukhaṃ svapiti

317

सवितुः समुदयकाले प्रसृतीः सलिलस्य यः पिबेदष्टौ रोगजरापरिमुक्तो जीवेद्वत्सरशतं साग्रम्

savituḥ samudayakāle prasṛtīḥ salilasya yaḥ pibedaṣṭau rogajarāparimukto jīvedvatsaraśataṃ sāgram

318

अर्शःशोथग्रहण्यो ज्वरजठरजराकुष्ठमेदोविकाराः मूत्राघातास्रपित्तश्रवणगलशिरःश्रोणिशूलाक्षिरोगाः ये चान्ये वातपित्तक्षतजकफकृता व्याधयः सन्ति जन्तो स्तांस्तानभ्यासयोगादपहरति पयः पीतमन्ते निशायाः

arśaḥśothagrahaṇyo jvarajaṭharajarākuṣṭhamedovikārāḥ mūtrāghātāsrapittaśravaṇagalaśiraḥśroṇiśūlākṣirogāḥ ye cānye vātapittakṣatajakaphakṛtā vyādhayaḥ santi janto stāṃstānabhyāsayogādapaharati payaḥ pītamante niśāyāḥ

319

विगतघननिशीथे प्रातरुत्थाय नित्यं पिबति खलु नरो यो घ्राणरन्ध्रेण वारि स भवति मतिपूर्णश्चक्षुषा तार्क्ष्यतुल्यो वलिपलितविहीनः सर्वरोगैर्विमुक्तः

vigataghananiśīthe prātarutthāya nityaṃ pibati khalu naro yo ghrāṇarandhreṇa vāri sa bhavati matipūrṇaścakṣuṣā tārkṣyatulyo valipalitavihīnaḥ sarvarogairvimuktaḥ

320

पातव्यं नासया नीरं प्रसृतित्रयमात्रया

pātavyaṃ nāsayā nīraṃ prasṛtitrayamātrayā

321

व्यङ्गवलीपलितघ्नंपीनसवैस्वर्यकासशोथहरम् रजनीक्षयेऽम्बुनस्यं रसायनं दृष्टिसञ्जननम्

vyaṅgavalīpalitaghnaṃpīnasavaisvaryakāsaśothaharam rajanīkṣaye'mbunasyaṃ rasāyanaṃ dṛṣṭisañjananam

322

स्नेहे पीते क्षते शुद्धावाध्माने स्तिमितोदरे हिक्कायां कफवातोत्थे व्याधौ तद्वारि वारयेत्

snehe pīte kṣate śuddhāvādhmāne stimitodare hikkāyāṃ kaphavātotthe vyādhau tadvāri vārayet

323

चयकोपशमा यस्मिन्दोषाणां सम्भवन्ति हि ऋतुषट्कं तदाख्यातं रवेः राशिषु संक्रमात्

cayakopaśamā yasmindoṣāṇāṃ sambhavanti hi ṛtuṣaṭkaṃ tadākhyātaṃ raveḥ rāśiṣu saṃkramāt

324

ग्रीष्मो मेषबृषौ प्रोक्तः प्रावृण्मिथुनकर्कटौ सिंहकन्ये स्मृता वर्षा तुलावृश्चिकयोः शरत्

grīṣmo meṣabṛṣau proktaḥ prāvṛṇmithunakarkaṭau siṃhakanye smṛtā varṣā tulāvṛścikayoḥ śarat

325

धनुर्ग्राहौ च हेमन्तो वसन्तः कुम्भमीनयोः

dhanurgrāhau ca hemanto vasantaḥ kumbhamīnayoḥ

326

शिशिरः पुष्पसमयो ग्रीष्मो वर्षा शरद्धिमाः माघादिमासयुग्मं स्युरृतवः षट् क्रमादमी

śiśiraḥ puṣpasamayo grīṣmo varṣā śaraddhimāḥ māghādimāsayugmaṃ syurṛtavaḥ ṣaṭ kramādamī

327

गङ्गाया दक्षिणे देशे वृष्टेर्बहुलभावतः उभौ मुनिभिराख्यातौ प्रावृड्वर्षाभिधावृतू

gaṅgāyā dakṣiṇe deśe vṛṣṭerbahulabhāvataḥ ubhau munibhirākhyātau prāvṛḍvarṣābhidhāvṛtū

328

तिस्याएवोत्तरेदेशे हिमप्रचुरभावतः एतावुभौ समाख्यातौ हेमन्तशिशिरावृतू

tisyāevottaredeśe himapracurabhāvataḥ etāvubhau samākhyātau hemantaśiśirāvṛtū

329

उत्तरायणमाद्यैस्तैः परैः स्याद्दक्षिणायनम् आद्यमुष्णं बलहरं ततोऽन्यद्बलदं हिमम्

uttarāyaṇamādyaistaiḥ paraiḥ syāddakṣiṇāyanam ādyamuṣṇaṃ balaharaṃ tato'nyadbaladaṃ himam

330

हेमन्तं शीतलः स्निग्धः स्वादुर्जठरवह्निकृत् शिशिरः शीतलोऽतीव रूक्षो वाताग्निवर्धनः

hemantaṃ śītalaḥ snigdhaḥ svādurjaṭharavahnikṛt śiśiraḥ śītalo'tīva rūkṣo vātāgnivardhanaḥ

331

वसन्तो मधुरः स्निग्धः श्लेष्मवृद्धिकरश्च सः ग्रीष्मो रूक्षोऽतिकटुकः पित्तकृत्कफनाशनः

vasanto madhuraḥ snigdhaḥ śleṣmavṛddhikaraśca saḥ grīṣmo rūkṣo'tikaṭukaḥ pittakṛtkaphanāśanaḥ

332

वर्षाः शीता विदाहिन्यो वह्निमान्द्यानिलप्रदाः शरदुष्णा पित्तकर्त्री नृणां मध्यबलावहा

varṣāḥ śītā vidāhinyo vahnimāndyānilapradāḥ śaraduṣṇā pittakartrī nṛṇāṃ madhyabalāvahā

333

चयप्रकोपोपशमा वायोर्ग्रीष्मादिषु त्रिषु वर्षाऽदिषु च पित्तस्य श्लेष्मणः शिशिरादिषु

cayaprakopopaśamā vāyorgrīṣmādiṣu triṣu varṣā'diṣu ca pittasya śleṣmaṇaḥ śiśirādiṣu

334

चीयते लघुरूक्षाभिरोषधीभिः समीरणः तद्विधस्तद्विधे देहे कालस्यौष्ण्यान्न कुप्यति

cīyate laghurūkṣābhiroṣadhībhiḥ samīraṇaḥ tadvidhastadvidhe dehe kālasyauṣṇyānna kupyati

335

अद्भिरम्लविपाकाभिरोषधीभिश्च तादृशम् पित्तं याति चयं कोपं न तु कालस्य शैत्यतः

adbhiramlavipākābhiroṣadhībhiśca tādṛśam pittaṃ yāti cayaṃ kopaṃ na tu kālasya śaityataḥ

336

चीयते स्निग्धशीताभिरुदकौषधिभिः कफः तुल्ये च काले देहे च स्कन्नत्वान्न प्रकुप्यति

cīyate snigdhaśītābhirudakauṣadhibhiḥ kaphaḥ tulye ca kāle dehe ca skannatvānna prakupyati

337

हिमे याति शमं पित्तं वायुः श्लेष्मा च चीयते स वायुः शिशिरे कोपं यात्येवोपचितः कफः

hime yāti śamaṃ pittaṃ vāyuḥ śleṣmā ca cīyate sa vāyuḥ śiśire kopaṃ yātyevopacitaḥ kaphaḥ

338

हेमन्ते सञ्चितः श्लेष्मा शिशिरे त्वतिचीयते शीतस्निग्धगुरुद्र व्यैः शैत्यस्कन्नो न कुप्यति

hemante sañcitaḥ śleṣmā śiśire tvaticīyate śītasnigdhagurudra vyaiḥ śaityaskanno na kupyati

339

इति कालस्वभावोऽयमाहारादिवशात्पुनः चयादीन् यान्ति सद्योऽपि दोषाः काले विशेषतः

iti kālasvabhāvo'yamāhārādivaśātpunaḥ cayādīn yānti sadyo'pi doṣāḥ kāle viśeṣataḥ

340

चयकोपमशमान्दोषा विहाराहारसेवनैः समानैर्यान्त्यकालेऽपि विपरीतैर्विपर्ययम्

cayakopamaśamāndoṣā vihārāhārasevanaiḥ samānairyāntyakāle'pi viparītairviparyayam

341

स्वस्थानस्थस्य दोषस्य वृद्धिः स्यात्स्तब्धकोषता पीतावभासता वह्निमन्दता चाङ्गगौरवम्

svasthānasthasya doṣasya vṛddhiḥ syātstabdhakoṣatā pītāvabhāsatā vahnimandatā cāṅgagauravam

342

आलस्यं चयहेतौ तु द्वेषश्च चयलक्षणम् सञ्चये ऽपहृता दोषा लभन्ते नोत्तरां गतिम्

ālasyaṃ cayahetau tu dveṣaśca cayalakṣaṇam sañcaye 'pahṛtā doṣā labhante nottarāṃ gatim

343

ते तूत्तरासु गतिषु भवन्ति बलवत्तराः

te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ

344

वर्षासुप्रबलो वायुस्तस्मान्मिष्टादयस्त्रयः रसाः सेव्या विशेषेण पवनस्योपशान्तये

varṣāsuprabalo vāyustasmānmiṣṭādayastrayaḥ rasāḥ sevyā viśeṣeṇa pavanasyopaśāntaye

345

भवेद्वर्षासु वपुषः क्लिन्नत्वं यद्विशेषतः तत्क्लेदशान्तये सेव्या अपि कट्वादयस्त्रयः

bhavedvarṣāsu vapuṣaḥ klinnatvaṃ yadviśeṣataḥ tatkledaśāntaye sevyā api kaṭvādayastrayaḥ

346

स्वेदनं मर्दनं सेव्यं दध्युष्णंजाङ्गलामिषम् शालयो यवगोधूमा जलं कौपं जलं च्युतम्

svedanaṃ mardanaṃ sevyaṃ dadhyuṣṇaṃjāṅgalāmiṣam śālayo yavagodhūmā jalaṃ kaupaṃ jalaṃ cyutam

347

न भजेत्पूर्वपवनं वृष्टिं घर्मं हिमं श्रमम् नदीतीरं दिवास्वप्नं रूक्षं नित्यं च मैथुनम्

na bhajetpūrvapavanaṃ vṛṣṭiṃ gharmaṃ himaṃ śramam nadītīraṃ divāsvapnaṃ rūkṣaṃ nityaṃ ca maithunam

348

सर्पिः स्वादुकषायतिक्तकरसा यच्छीतलं यल्लघु क्षीरं स्वच्छसितैक्षवः पटुरसः स्वल्पं पलं जाङ्गलम् गोधूमा यवमुद्गशालिसहिता नादेयमंशूदकं चन्द्र श्चन्दनमिन्दुरादिरजनी माल्यं पटो निर्मलः

sarpiḥ svādukaṣāyatiktakarasā yacchītalaṃ yallaghu kṣīraṃ svacchasitaikṣavaḥ paṭurasaḥ svalpaṃ palaṃ jāṅgalam godhūmā yavamudgaśālisahitā nādeyamaṃśūdakaṃ candra ścandanamindurādirajanī mālyaṃ paṭo nirmalaḥ

349

दिविसेऽककरैर्जुष्टं निशि शीतकरांशुभिः ज्ञेयमंशूदकं नाम स्निग्धं दोषत्रयापहम् विश्रामः सुहृदां गणेषु मधुरा वाचः सरः क्रीडनं पित्तानां च विरेचनं बलवतो युक्तं शिरामोक्षणम् एतान्यत्र घनावसानसमयेपथ्यानिऐ! मुञ्चेद्दधिव्यायामाम्लकटूष्णतीक्ष्ण दिवसस्वप्नं हिमञ्चातपम्

divise'kakarairjuṣṭaṃ niśi śītakarāṃśubhiḥ jñeyamaṃśūdakaṃ nāma snigdhaṃ doṣatrayāpaham viśrāmaḥ suhṛdāṃ gaṇeṣu madhurā vācaḥ saraḥ krīḍanaṃ pittānāṃ ca virecanaṃ balavato yuktaṃ śirāmokṣaṇam etānyatra ghanāvasānasamayepathyāniai! muñceddadhivyāyāmāmlakaṭūṣṇatīkṣṇa divasasvapnaṃ himañcātapam

350

इक्षवः शालयो मुद्गाः सरोऽम्भ क्वथितं पयः शरद्येतानि पथ्यानि प्रदोषे चेन्दुरश्मयः

ikṣavaḥ śālayo mudgāḥ saro'mbha kvathitaṃ payaḥ śaradyetāni pathyāni pradoṣe cenduraśmayaḥ

351

प्रातर्भोजनमम्लमिष्टलवणानभ्यङ्गघर्मश्रमान् गोधूमैक्षवशालिमाषपिशितं पिष्टं नवान्नं तिलान् कस्तूरीं वरकुङ्कुमागुरुयुतामुष्णाम्बुशौचं तथौ स्निग्धं स्त्रीषु सुखं गुरूष्णवसनं सेवेत हेमन्तके

prātarbhojanamamlamiṣṭalavaṇānabhyaṅgagharmaśramān godhūmaikṣavaśālimāṣapiśitaṃ piṣṭaṃ navānnaṃ tilān kastūrīṃ varakuṅkumāguruyutāmuṣṇāmbuśaucaṃ tathau snigdhaṃ strīṣu sukhaṃ gurūṣṇavasanaṃ seveta hemantake

352

शिशिरे शीतमधिकं रौक्ष्यं चादानकालजम् विशेषतस्ततस्तत्र हेमन्तस्य मतो विधिः

śiśire śītamadhikaṃ raukṣyaṃ cādānakālajam viśeṣatastatastatra hemantasya mato vidhiḥ

353

वान्तिं नस्यमथाभयां च मधुना व्यायाममुद्वर्त्तनं संसेवेत मधौ कफघ्नकवलं शूल्यं पलं जाङ्गलम् गोधूमान्बहुशालिभेदसहितान्मुद्गान्यवान्षष्टिकां ल्लेपञ्चन्दनकुङ्कुमागुरुकृतं रूक्षं कटूष्णं लघु

vāntiṃ nasyamathābhayāṃ ca madhunā vyāyāmamudvarttanaṃ saṃseveta madhau kaphaghnakavalaṃ śūlyaṃ palaṃ jāṅgalam godhūmānbahuśālibhedasahitānmudgānyavānṣaṣṭikāṃ llepañcandanakuṅkumāgurukṛtaṃ rūkṣaṃ kaṭūṣṇaṃ laghu

354

मिष्टमम्लं दधिस्निग्धं दिवास्वप्नं च दुर्जरम् अवश्यायमपि प्राज्ञो वसन्ते परिवर्जयेत्

miṣṭamamlaṃ dadhisnigdhaṃ divāsvapnaṃ ca durjaram avaśyāyamapi prājño vasante parivarjayet

355

स्वादुस्निग्धहिमं लघु द्र वमयं द्र व्यं रसालां सितां- सक्तुंक्षीरमजाङ्गलानि सितया शालि रसं मांसजम् शीतांशुं शयनं दिवा मलयजं शीतं पयः पानकं सेवेतोष्णदिने त्यजेत्तु कटुकक्षाराम्लघर्मश्रमान्

svādusnigdhahimaṃ laghu dra vamayaṃ dra vyaṃ rasālāṃ sitāṃ- saktuṃkṣīramajāṅgalāni sitayā śāli rasaṃ māṃsajam śītāṃśuṃ śayanaṃ divā malayajaṃ śītaṃ payaḥ pānakaṃ sevetoṣṇadine tyajettu kaṭukakṣārāmlagharmaśramān

356

ॠतुष्वेषु य एतैस्तु विधिभिर्वर्त्तते नरः दोषानृतुकृतान्नैव लभते स कदाचन

ṝtuṣveṣu ya etaistu vidhibhirvarttate naraḥ doṣānṛtukṛtānnaiva labhate sa kadācana

इति श्रीलटकन तनय श्रीमन्मिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे दिनचर्यादिप्रकरणं पञ्चमम्

iti śrīlaṭakana tanaya śrīmanmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe dinacaryādiprakaraṇaṃ pañcamam

;अथ षष्ठं मिश्रप्रकरणम्

;atha ṣaṣṭhaṃ miśraprakaraṇam

रोगस्तु दोषवैषम्यं दोषसाम्यमरोगता रोगा दुःखस्य दातारो ज्वरप्रभृतयो हि ते

rogastu doṣavaiṣamyaṃ doṣasāmyamarogatā rogā duḥkhasya dātāro jvaraprabhṛtayo hi te

ते च स्वाभाविकाः केचित्केचिदागन्तवः स्मृताः मानसाः केचिदाख्याताः कथिताः केऽपि कायिकाः

te ca svābhāvikāḥ kecitkecidāgantavaḥ smṛtāḥ mānasāḥ kecidākhyātāḥ kathitāḥ ke'pi kāyikāḥ

कर्मजाः कथिताः केचिद्दोषजाः सन्ति चापरे कर्मदोषोद्भवाश्चान्ये व्याधयस्त्रिविधाः स्मृताः

karmajāḥ kathitāḥ keciddoṣajāḥ santi cāpare karmadoṣodbhavāścānye vyādhayastrividhāḥ smṛtāḥ

कर्मक्षयात्कर्मकृता दोषजाः स्वस्वभेषजैः कर्मदोषोद्भवा यान्ति कर्मदोषक्षयात् क्षयम्

karmakṣayātkarmakṛtā doṣajāḥ svasvabheṣajaiḥ karmadoṣodbhavā yānti karmadoṣakṣayāt kṣayam

साध्या याप्या असाध्याश्च व्याधयस्त्रिविधाः स्मृताः सुखसाध्यः कष्टसाध्यो द्विविधः साध्य उच्यते

sādhyā yāpyā asādhyāśca vyādhayastrividhāḥ smṛtāḥ sukhasādhyaḥ kaṣṭasādhyo dvividhaḥ sādhya ucyate

यापनीयं तु तं विद्यात्क्रिया धारयते हि यम् क्रियायां तु निवृत्तायां सद्यो यश्च विनश्यति

yāpanīyaṃ tu taṃ vidyātkriyā dhārayate hi yam kriyāyāṃ tu nivṛttāyāṃ sadyo yaśca vinaśyati

प्राप्ता क्रिया धारयति सुखिनं याप्यमातुरम् प्रपतिष्यदिवागारं स्तम्भो यत्नेन योजितः

prāptā kriyā dhārayati sukhinaṃ yāpyamāturam prapatiṣyadivāgāraṃ stambho yatnena yojitaḥ

साध्या याप्यत्वमायान्ति याप्याश्चासाध्यतां तथा घ्नन्ति प्राणानसाध्यास्तु नराणामक्रियावताम्

sādhyā yāpyatvamāyānti yāpyāścāsādhyatāṃ tathā ghnanti prāṇānasādhyāstu narāṇāmakriyāvatām

रोगारम्भकदोषस्य प्रकोपादुपजायते योऽन्यो विकारः स बुधैरुपद्र व इहोदितः

rogārambhakadoṣasya prakopādupajāyate yo'nyo vikāraḥ sa budhairupadra va ihoditaḥ

रोगिणो मरणं यस्मादवश्यम्भावि लक्ष्यते तल्लक्षणमरिष्टं स्याद्रि ष्टं चापि तदुच्यते

rogiṇo maraṇaṃ yasmādavaśyambhāvi lakṣyate tallakṣaṇamariṣṭaṃ syādri ṣṭaṃ cāpi taducyate

या क्रिया व्याधिहरणी सा चिकित्सा निगद्यते दोषधातुमलानां या साम्यकृत्सैव रोगृहृत्

yā kriyā vyādhiharaṇī sā cikitsā nigadyate doṣadhātumalānāṃ yā sāmyakṛtsaiva rogṛhṛt

याभिः क्रियाभिर्जायन्ते शरीरे धातवः समाः सा चिकित्सा विकाराणां कर्म तद्भिषजां मतम्

yābhiḥ kriyābhirjāyante śarīre dhātavaḥ samāḥ sā cikitsā vikārāṇāṃ karma tadbhiṣajāṃ matam

या ह्युदीर्णं शमयति नान्यं व्याधिं करोति च सा क्रिया न तु या व्याधिं हरत्यन्यमुदीरयेत्

yā hyudīrṇaṃ śamayati nānyaṃ vyādhiṃ karoti ca sā kriyā na tu yā vyādhiṃ haratyanyamudīrayet

जातमात्रश्चिकित्स्यः स्यान्नोपेक्ष्योऽल्पतया गदः वह्निशत्रुविषैस्तुल्यः स्वल्पोऽपि विकरोत्यसौ

jātamātraścikitsyaḥ syānnopekṣyo'lpatayā gadaḥ vahniśatruviṣaistulyaḥ svalpo'pi vikarotyasau

रोगमादौ परीक्षेत ततोऽनन्तरमौषधम् ततः कर्म भिषक् पश्चाज्ज्ञानपूर्वं समाचरेत्

rogamādau parīkṣeta tato'nantaramauṣadham tataḥ karma bhiṣak paścājjñānapūrvaṃ samācaret

यस्तु रोगमविज्ञाय कर्माण्यारभते भिषक् अप्यौषधविधानज्ञस्तस्य सिद्धिर्यदृच्छया

yastu rogamavijñāya karmāṇyārabhate bhiṣak apyauṣadhavidhānajñastasya siddhiryadṛcchayā

भेषजं केवलं कर्तुं यो जानाति न चामयम् वैद्यकर्म स चेत्कुर्याद्वधमर्हति राजतः

bheṣajaṃ kevalaṃ kartuṃ yo jānāti na cāmayam vaidyakarma sa cetkuryādvadhamarhati rājataḥ

यस्तु केवलरोगज्ञो भेषजेष्वविचक्षणः तं वैद्यं प्राप्य रोगी स्याद्यथा नौर्नाविकं विना

yastu kevalarogajño bheṣajeṣvavicakṣaṇaḥ taṃ vaidyaṃ prāpya rogī syādyathā naurnāvikaṃ vinā

यस्तु केवलशास्त्रज्ञः क्रियास्वकुशलो भिषक् स मुह्यत्यातुरं प्राप्य तथा भीरुरिवाहवम्

yastu kevalaśāstrajñaḥ kriyāsvakuśalo bhiṣak sa muhyatyāturaṃ prāpya tathā bhīrurivāhavam

यस्तु रोगविशेषज्ञः सर्वभैषज्यकोविदः देश कालविभागज्ञस्तस्य सिद्धिर्न संशयः

yastu rogaviśeṣajñaḥ sarvabhaiṣajyakovidaḥ deśa kālavibhāgajñastasya siddhirna saṃśayaḥ

आदावन्ते रुजां ज्ञाने प्रयतेत चिकित्सकः भेषजानां विधानेन ततः कुर्याच्चिकित्सतम्

ādāvante rujāṃ jñāne prayateta cikitsakaḥ bheṣajānāṃ vidhānena tataḥ kuryāccikitsatam

विकारनामाकुशलो न जिह्रीयात्कदाचन न हि सर्वविकाराणां नामतोऽस्ति ध्रुवा स्थितिः

vikāranāmākuśalo na jihrīyātkadācana na hi sarvavikārāṇāṃ nāmato'sti dhruvā sthitiḥ

नास्ति रोगो विना दोषैर्यस्मात्तस्माच्चिकित्सकः अनुक्तमपि दोषाणां लिङ्गैर्व्याधिमुपाचरेत्

nāsti rogo vinā doṣairyasmāttasmāccikitsakaḥ anuktamapi doṣāṇāṃ liṅgairvyādhimupācaret

ये न कुर्वन्त्यसाध्यानां चिकित्सां ते भिषग्वराः अतो वैद्यैः श्रमः कार्यः साध्यासाध्यपरीक्षणे

ye na kurvantyasādhyānāṃ cikitsāṃ te bhiṣagvarāḥ ato vaidyaiḥ śramaḥ kāryaḥ sādhyāsādhyaparīkṣaṇe

शीते शीतप्रतीकारमुष्णे तूष्णनिवारणम् कृत्वा कुर्यात्क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्

śīte śītapratīkāramuṣṇe tūṣṇanivāraṇam kṛtvā kuryātkriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet

अप्राप्ते वा क्रियाकाले प्राप्ते वा न क्रिया कृता क्रियाहीनाऽतिरिक्ता च साध्येष्वपि न सिध्यति

aprāpte vā kriyākāle prāpte vā na kriyā kṛtā kriyāhīnā'tiriktā ca sādhyeṣvapi na sidhyati

विकारेऽल्पे महत्कर्म क्रिया लघ्वी गरीयसि द्वयमेतदकौशल्यं कौशल्यं युक्तकर्मता

vikāre'lpe mahatkarma kriyā laghvī garīyasi dvayametadakauśalyaṃ kauśalyaṃ yuktakarmatā

क्रियायास्तु गुणालाभे क्रियामन्यां प्रयोजयेत् पूर्वस्यां शान्तवेगायां न क्रियासङ्करो हितः

kriyāyāstu guṇālābhe kriyāmanyāṃ prayojayet pūrvasyāṃ śāntavegāyāṃ na kriyāsaṅkaro hitaḥ

क्रियाभिस्तुल्यरूपाभिर्न क्रियासङ्करो हितः ताभिस्तु भिन्नरूपाभिः साङ्कर्यं नैव दुष्यति

kriyābhistulyarūpābhirna kriyāsaṅkaro hitaḥ tābhistu bhinnarūpābhiḥ sāṅkaryaṃ naiva duṣyati

न चैकान्तेन निर्दिष्टे शास्त्रे निविशते बुधः स्वयमप्यत्र भिषजा तर्कणीयं चिकित्सता

na caikāntena nirdiṣṭe śāstre niviśate budhaḥ svayamapyatra bhiṣajā tarkaṇīyaṃ cikitsatā

उत्पद्यते च साऽवस्था दोषकालबलं प्रति यस्यां कार्यमकार्यं स्यात्कर्म कार्यं विवर्जितम्

utpadyate ca sā'vasthā doṣakālabalaṃ prati yasyāṃ kāryamakāryaṃ syātkarma kāryaṃ vivarjitam

क्वचिदर्थः क्वचिन्मैत्री क्वचिद्धर्मः क्वचिद्यशः कर्माभ्यासः क्वचिच्चेति चिकित्सा नास्ति निष्फला

kvacidarthaḥ kvacinmaitrī kvaciddharmaḥ kvacidyaśaḥ karmābhyāsaḥ kvacicceti cikitsā nāsti niṣphalā

आयुर्वेदोदितां युक्तिं कुर्वाणाश्च हिताय ये पुण्यायुर्वृद्धिसंयुक्ता नीरोगाश्च भवन्ति ते

āyurvedoditāṃ yuktiṃ kurvāṇāśca hitāya ye puṇyāyurvṛddhisaṃyuktā nīrogāśca bhavanti te

नैव कुर्वीत लोभेन चिकित्सापुण्यविक्रयम् ईश्वराणां वसुमतां लिप्सेतार्थं तु वृत्तये

naiva kurvīta lobhena cikitsāpuṇyavikrayam īśvarāṇāṃ vasumatāṃ lipsetārthaṃ tu vṛttaye

चिकित्सितं शरीरं यो न निष्क्रीणाति दुर्मतिः स यत्करोति सुकृतं सर्वं तद्भिषगश्नुते

cikitsitaṃ śarīraṃ yo na niṣkrīṇāti durmatiḥ sa yatkaroti sukṛtaṃ sarvaṃ tadbhiṣagaśnute

न देशो मनुजैर्हीनो न मनुष्या निरामयाः ततः सर्वत्र वैद्यानां सुसिद्धा एव वृत्तयः

na deśo manujairhīno na manuṣyā nirāmayāḥ tataḥ sarvatra vaidyānāṃ susiddhā eva vṛttayaḥ

रोगी दूतो भिषग्दीर्घमायुर्द्र व्यं सुसेवकः सदौषधं चिकित्साया इत्यङ्गानि बुधा जगुः

rogī dūto bhiṣagdīrghamāyurdra vyaṃ susevakaḥ sadauṣadhaṃ cikitsāyā ityaṅgāni budhā jaguḥ

रोगो यस्यास्तिरोगी स सचिकित्स्यस्तु यादृशः यादृशश्चाचिकित्स्योऽपि वक्ष्यमाणो निशम्यताम्

rogo yasyāstirogī sa sacikitsyastu yādṛśaḥ yādṛśaścācikitsyo'pi vakṣyamāṇo niśamyatām

निजप्रकृतिवर्णाभ्यां युक्तः सत्त्वेन चक्षुषा चिकित्स्यो भिषजां रोगी वैद्यभक्तो जितेन्द्रि यः

nijaprakṛtivarṇābhyāṃ yuktaḥ sattvena cakṣuṣā cikitsyo bhiṣajāṃ rogī vaidyabhakto jitendri yaḥ

आयुष्मान्सत्त्ववान्साध्यो द्र व्यवान्मित्रवानपि चिकित्स्यो भिषजां रोगी वैद्यवाक्यकृदास्तिकः

āyuṣmānsattvavānsādhyo dra vyavānmitravānapi cikitsyo bhiṣajāṃ rogī vaidyavākyakṛdāstikaḥ

चण्डः साहसिको भीरुः कृतघ्नो व्यग्र एव च शोकाकुलो मुमूर्षुश्च विहीनः करणैश्चः यः

caṇḍaḥ sāhasiko bhīruḥ kṛtaghno vyagra eva ca śokākulo mumūrṣuśca vihīnaḥ karaṇaiścaḥ yaḥ

वैरी वैद्यविदग्धश्च श्रद्धाहीनश्च शङ्कितः भिषजामविधेयः स्युर्नोपक्रम्या भिषग्विधाः

vairī vaidyavidagdhaśca śraddhāhīnaśca śaṅkitaḥ bhiṣajāmavidheyaḥ syurnopakramyā bhiṣagvidhāḥ

एतानुपाचरन् वैद्यो वहून् दोषानवाप्नुयात्

etānupācaran vaidyo vahūn doṣānavāpnuyāt

यश्चिकित्सकमानेतुं याति दूतः स कथ्यते स च यादृक् समुचितस्तादृगत्र निगद्यते

yaścikitsakamānetuṃ yāti dūtaḥ sa kathyate sa ca yādṛk samucitastādṛgatra nigadyate

दूताः सुजातयोऽव्यङ्गाः पटवो निर्मलाम्बराः सुखिनोऽश्ववृषारूढाः शुभ्रपुष्पफलैर्युताः

dūtāḥ sujātayo'vyaṅgāḥ paṭavo nirmalāmbarāḥ sukhino'śvavṛṣārūḍhāḥ śubhrapuṣpaphalairyutāḥ

सजातयः सुचेष्टाश्च सजीवदिशि सङ्गताः भिषजं समये प्राप्ता रोगिणः सुखहेतवे

sajātayaḥ suceṣṭāśca sajīvadiśi saṅgatāḥ bhiṣajaṃ samaye prāptā rogiṇaḥ sukhahetave

वैद्याह्वानाय दूतस्य गच्छतो रोगिणः कृते न शुभं सौम्यशकुनं प्रदीप्तं तु सुखावहम्

vaidyāhvānāya dūtasya gacchato rogiṇaḥ kṛte na śubhaṃ saumyaśakunaṃ pradīptaṃ tu sukhāvaham

तथाहि रिक्तहस्तो न पश्येत्तुराजानं भिषजं गुरुम् दैवज्ञं देवतां मित्रं फलेन फलमादिशेत्

tathāhi riktahasto na paśyetturājānaṃ bhiṣajaṃ gurum daivajñaṃ devatāṃ mitraṃ phalena phalamādiśet

चिकित्सां कुरुते यस्तु स चिकित्सक उच्यते स च यादृक्समीचीनस्तादृशोऽपि निगद्यते

cikitsāṃ kurute yastu sa cikitsaka ucyate sa ca yādṛksamīcīnastādṛśo'pi nigadyate

तत्त्वाधिगतशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा स्वयंकृती लघुहस्तः शुचिः शूरः सज्जोपस्करभेषजः

tattvādhigataśāstrārtho dṛṣṭakarmā svayaṃkṛtī laghuhastaḥ śuciḥ śūraḥ sajjopaskarabheṣajaḥ

प्रत्युत्पन्नमतिर्धीमान् व्यवसाथी प्रियंवदः सत्यधर्मपरो यश्च वैद्य ईदृक् प्रशस्यते

pratyutpannamatirdhīmān vyavasāthī priyaṃvadaḥ satyadharmaparo yaśca vaidya īdṛk praśasyate

कुचैलः कर्कशः स्तब्धो ग्रामीणः स्वयमागतः पञ्च वैद्या न पूज्यन्ते धन्वन्तरिसमा यदि

kucailaḥ karkaśaḥ stabdho grāmīṇaḥ svayamāgataḥ pañca vaidyā na pūjyante dhanvantarisamā yadi

व्याधेस्तत्त्वपरिज्ञानं वेदनायाश्च निग्रहः एतद्वैद्यस्य वैद्यत्वं न वैद्यः प्रभुरायुषः

vyādhestattvaparijñānaṃ vedanāyāśca nigrahaḥ etadvaidyasya vaidyatvaṃ na vaidyaḥ prabhurāyuṣaḥ

भिषगादौ परीक्षेत रुग्णस्यायुः प्रयत्नतः तत आयुषि विस्तीर्णे चिकित्सा सफला भवेत्

bhiṣagādau parīkṣeta rugṇasyāyuḥ prayatnataḥ tata āyuṣi vistīrṇe cikitsā saphalā bhavet

सौम्या दृष्टिर्भवेद्यस्य श्रोत्रं वक्त्रं तथैव च स्वादु गन्धं विजानाति स साध्यो नात्र संशयः

saumyā dṛṣṭirbhavedyasya śrotraṃ vaktraṃ tathaiva ca svādu gandhaṃ vijānāti sa sādhyo nātra saṃśayaḥ

पाणिपादौ च यस्योष्णौ दाहः स्वल्पतरो भवेत् जिह्वातु कोमला यस्य स रोगी न विनश्यति

pāṇipādau ca yasyoṣṇau dāhaḥ svalpataro bhavet jihvātu komalā yasya sa rogī na vinaśyati

स्वेदहीनो ज्वरो यस्य श्वासो नासिकया चरेत् कण्ठश्च कफहीनः स्यात्स रोगी जीवति ध्रुवम्

svedahīno jvaro yasya śvāso nāsikayā caret kaṇṭhaśca kaphahīnaḥ syātsa rogī jīvati dhruvam

यस्य निद्रा सुखेन स्याच्छरीरं द्युतिमद्भवेत् इन्द्रि याणि प्रसन्नानि स रोगी नैव नश्यति

yasya nidrā sukhena syāccharīraṃ dyutimadbhavet indri yāṇi prasannāni sa rogī naiva naśyati

शरीरशीलयोर्यस्य प्रकृतेर्विकृतिर्भवेत् तदरिष्टं समासेन व्यासतश्च निबोध मे

śarīraśīlayoryasya prakṛtervikṛtirbhavet tadariṣṭaṃ samāsena vyāsataśca nibodha me

शृणोति विविधाञ्छब्दान्विपरीताञ्छृणोति च यो न शृणोति चाकस्मात्तं वदन्ति गतायुषम्

śṛṇoti vividhāñchabdānviparītāñchṛṇoti ca yo na śṛṇoti cākasmāttaṃ vadanti gatāyuṣam

यस्तूष्णमिव गृह्णाति शीतमुष्णं च शीतवत् उष्णगात्रोऽतिमात्रं यो भृशं शीतेन कम्पते

yastūṣṇamiva gṛhṇāti śītamuṣṇaṃ ca śītavat uṣṇagātro'timātraṃ yo bhṛśaṃ śītena kampate

प्रहारं नैव जानाति योऽङ्गच्छेदमथापि वा पांशुनेवावकीर्णानि यश्च गात्राणि मन्यते

prahāraṃ naiva jānāti yo'ṅgacchedamathāpi vā pāṃśunevāvakīrṇāni yaśca gātrāṇi manyate

वर्णान्यता वा राज्यो वा यस्य गात्रे भवन्ति हि स्नातानुलिप्तं यं चापि भजन्ते नीलमाक्षिकाः

varṇānyatā vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi snātānuliptaṃ yaṃ cāpi bhajante nīlamākṣikāḥ

विपरीतेन गृह्णाति रसान्यश्चोपयोजितान् यो वा रसान्न संवेत्ति तं गतासुं प्रचक्षते

viparītena gṛhṇāti rasānyaścopayojitān yo vā rasānna saṃvetti taṃ gatāsuṃ pracakṣate

सुगन्धं वेत्ति दुर्गन्धं दुर्गन्धं च सुगन्धवत् गृह्णाति योऽन्यथा गन्धं शान्ते दीपे निरामयः

sugandhaṃ vetti durgandhaṃ durgandhaṃ ca sugandhavat gṛhṇāti yo'nyathā gandhaṃ śānte dīpe nirāmayaḥ

रात्रौ सूर्यं ज्वलन्तं वा दिवा वा चन्द्र वर्चसम् दिवा ज्योतींषि यश्चापि ज्वलितानीव पश्यति

rātrau sūryaṃ jvalantaṃ vā divā vā candra varcasam divā jyotīṃṣi yaścāpi jvalitānīva paśyati

विद्युत्वतोऽसितान्मेघान् गगने निर्घने घनान् विमानयानप्रासादैर्यश्च सङ्कुलमम्बरम्

vidyutvato'sitānmeghān gagane nirghane ghanān vimānayānaprāsādairyaśca saṅkulamambaram

यश्चानिलं मूर्त्तिमन्तमन्तरिक्षेऽवलोकते धूमनीहारवासोभिरावृतामिव मेदिनीम्

yaścānilaṃ mūrttimantamantarikṣe'valokate dhūmanīhāravāsobhirāvṛtāmiva medinīm

प्रदीप्तमिव यो लोकं यो वाप्लुतमिवाम्भसा भूमिमष्टापदाकारां लेखाभिर्यश्च पश्यति

pradīptamiva yo lokaṃ yo vāplutamivāmbhasā bhūmimaṣṭāpadākārāṃ lekhābhiryaśca paśyati

यो न पश्यति ॠक्षाणि यश्च देवीमरुन्धतीम् ध्रुवमाकाशगङ्गां च तं वदन्ति गतायुषम्

yo na paśyati ṝkṣāṇi yaśca devīmarundhatīm dhruvamākāśagaṅgāṃ ca taṃ vadanti gatāyuṣam

आदर्शेऽम्बुनि घर्मे वा छायां यश्च न पश्यति पश्यत्येकाङ्गहीनां वा विकृतां वाऽन्यसत्वजाम्

ādarśe'mbuni gharme vā chāyāṃ yaśca na paśyati paśyatyekāṅgahīnāṃ vā vikṛtāṃ vā'nyasatvajām

श्वकाककङ्कगृध्राणां प्रेतानां यक्षरक्षसाम् आतुरो लभते मृत्युं स्वस्थो व्याधिमवाप्नुयात्

śvakākakaṅkagṛdhrāṇāṃ pretānāṃ yakṣarakṣasām āturo labhate mṛtyuṃ svastho vyādhimavāpnuyāt

ह्रीश्रियौ नश्यतो यस्य तेज ओजः स्मृतिः प्रभा अकस्माच्च भजन्ते यं स गतासुरसंशयम्

hrīśriyau naśyato yasya teja ojaḥ smṛtiḥ prabhā akasmācca bhajante yaṃ sa gatāsurasaṃśayam

यस्याधरौष्ठः पतितः क्षिप्तश्चोर्ध्वं तथोत्तरः उभौ वा जाम्बवाभासौ दुर्लभं तस्य जीवितम्

yasyādharauṣṭhaḥ patitaḥ kṣiptaścordhvaṃ tathottaraḥ ubhau vā jāmbavābhāsau durlabhaṃ tasya jīvitam

आरक्ता दशना यस्य श्यावा वा स्युः पतन्ति वा खञ्जनप्रतिभा वापि तं गतायुषमादिशेत्

āraktā daśanā yasya śyāvā vā syuḥ patanti vā khañjanapratibhā vāpi taṃ gatāyuṣamādiśet

कृष्णा तथाऽनुलिप्ता च जिह्वा शून्या च यस्य वै कर्कशा वा भवेद्यस्य सोऽचिराद्विजहात्यसून्

kṛṣṇā tathā'nuliptā ca jihvā śūnyā ca yasya vai karkaśā vā bhavedyasya so'cirādvijahātyasūn

कुटिला स्फुटिता वाऽपि शुष्का वा यस्य नासिका अवस्फूर्जति भग्ना वा स न जीवति मानवः

kuṭilā sphuṭitā vā'pi śuṣkā vā yasya nāsikā avasphūrjati bhagnā vā sa na jīvati mānavaḥ

संक्षिप्ते विषमे स्तब्धे रूक्षे सास्रे च लोचने स्यातां परिश्रुते यस्य स गतायुर्नरो ध्रुवम्

saṃkṣipte viṣame stabdhe rūkṣe sāsre ca locane syātāṃ pariśrute yasya sa gatāyurnaro dhruvam

केशा सीमन्तिनो यस्य संक्षिप्ते विनते भ्रुवौ लुठन्ति चाक्षिपक्ष्माणि सोऽचिराद्याति मृत्यवे

keśā sīmantino yasya saṃkṣipte vinate bhruvau luṭhanti cākṣipakṣmāṇi so'cirādyāti mṛtyave

नाहरत्यन्नमास्यस्थं न धारयति यः शिरः एकाग्रदृष्टिर्मूढात्मा सद्यः प्राणान्विमुञ्चति

nāharatyannamāsyasthaṃ na dhārayati yaḥ śiraḥ ekāgradṛṣṭirmūḍhātmā sadyaḥ prāṇānvimuñcati

उत्थाप्यमानो बहुशः संमोहं योऽधिगच्छति बलवान्दुर्बलो वापि तं पक्वं भिषगादिशेत्

utthāpyamāno bahuśaḥ saṃmohaṃ yo'dhigacchati balavāndurbalo vāpi taṃ pakvaṃ bhiṣagādiśet

निद्रा निरन्तरं यस्य यो जागर्त्ति च सर्वदा मुह्येद्वा वक्तुकामश्च प्रत्याख्येयः स जानता

nidrā nirantaraṃ yasya yo jāgartti ca sarvadā muhyedvā vaktukāmaśca pratyākhyeyaḥ sa jānatā

पूर्वखण्डे प्रकरण‌ ०१-०६ (cont. 6)

उत्तरौष्ठं च यो लिह्यादुत्करांश्च करोतिः यः प्रेतैर्वा भाषते सायं प्रेतरूपं तमादिशेत्

uttarauṣṭhaṃ ca yo lihyādutkarāṃśca karotiḥ yaḥ pretairvā bhāṣate sāyaṃ pretarūpaṃ tamādiśet

खेभ्यश्च रोमकूपेभ्यो यस्य रक्तं प्रवर्तते पुरुषस्याविषार्तस्य स सद्यो जीवितं त्यजेत्

khebhyaśca romakūpebhyo yasya raktaṃ pravartate puruṣasyāviṣārtasya sa sadyo jīvitaṃ tyajet

सम्यक् चिकित्स्यमानस्य विकारो योऽभिवर्धते प्रक्षीणबलमांसस्य लक्षणं तद्गतायुषः

samyak cikitsyamānasya vikāro yo'bhivardhate prakṣīṇabalamāṃsasya lakṣaṇaṃ tadgatāyuṣaḥ

भूताः प्रेताः पिशाचाश्च रक्षांसि विविधानि च मरणाभिमुखं जन्तुमुपसृत्य च नित्यशः

bhūtāḥ pretāḥ piśācāśca rakṣāṃsi vividhāni ca maraṇābhimukhaṃ jantumupasṛtya ca nityaśaḥ

तानि भेषजवीर्याणि प्रतिघ्नन्ति जिघांसया तस्मान्मोघाः क्रियाः सर्वा भवन्त्येव गतायुषः

tāni bheṣajavīryāṇi pratighnanti jighāṃsayā tasmānmoghāḥ kriyāḥ sarvā bhavantyeva gatāyuṣaḥ

सर्वे द्र व्यमपेक्षन्ते रोगिप्रभृतयो यतः विना वित्तं न भैषज्यं चिकित्साऽङ्ग ततो धनम्

sarve dra vyamapekṣante rogiprabhṛtayo yataḥ vinā vittaṃ na bhaiṣajyaṃ cikitsā'ṅga tato dhanam

स्निग्धोऽजुगुप्सुर्बलवान्युक्तो व्याधितरक्षणे वैद्यवाक्यकृदश्रान्तो युज्यते परिचारकः

snigdho'jugupsurbalavānyukto vyādhitarakṣaṇe vaidyavākyakṛdaśrānto yujyate paricārakaḥ

वैद्यो व्याधिं हरेद्येन तद्द्र व्यं प्रोक्तमौषधम् तद्यादृशमवश्यं स्याद्रो गघ्नं तादृशं ब्रुवे

vaidyo vyādhiṃ haredyena taddra vyaṃ proktamauṣadham tadyādṛśamavaśyaṃ syādro gaghnaṃ tādṛśaṃ bruve

प्रशस्तदेशे सञ्जातं प्रशस्तेऽहनि चोद्धृतम् अल्पमात्रं बहुगुणं गन्धवर्णरसान्वितम्

praśastadeśe sañjātaṃ praśaste'hani coddhṛtam alpamātraṃ bahuguṇaṃ gandhavarṇarasānvitam

दोषघ्नमग्लानिकरमधिकं न विकारि यत् समीक्ष्य काले दत्तं च भेषजं स्याद् गुणावहम्

doṣaghnamaglānikaramadhikaṃ na vikāri yat samīkṣya kāle dattaṃ ca bheṣajaṃ syād guṇāvaham

आग्नेया विन्ध्यशैलाद्या सौम्यो हिमगिरिः स्मृतः अतस्तदौषधानि स्युरनुरूपाणि हेतुभिः

āgneyā vindhyaśailādyā saumyo himagiriḥ smṛtaḥ atastadauṣadhāni syuranurūpāṇi hetubhiḥ

अन्येष्वपि प्ररोहन्ति वनेषूपवनेषु च गृह्णीयात्तानि सुमनाः शुचिः प्रातः सुवासरे

anyeṣvapi prarohanti vaneṣūpavaneṣu ca gṛhṇīyāttāni sumanāḥ śuciḥ prātaḥ suvāsare

आदित्यसम्मुखो मौनी नमस्कृत्य शिवं हृदि साधारणधराद्र व्यं गृह्णीयादुत्तराश्रितम्

ādityasammukho maunī namaskṛtya śivaṃ hṛdi sādhāraṇadharādra vyaṃ gṛhṇīyāduttarāśritam

वल्मीककुत्सितानूपश्मशानोषरमार्गजाः जन्तुवह्निहिमव्याप्ता नौषध्यः कार्यसाधिकाः

valmīkakutsitānūpaśmaśānoṣaramārgajāḥ jantuvahnihimavyāptā nauṣadhyaḥ kāryasādhikāḥ

शरद्यखिलकार्यार्थं ग्राह्यंसरसमौषधम् विरेकवमनार्थं तु वसन्तान्ते समाहरेत्

śaradyakhilakāryārthaṃ grāhyaṃsarasamauṣadham virekavamanārthaṃ tu vasantānte samāharet

अतिस्थूलजटा याः स्युस्तासां ग्राह्यास्त्वचो ध्रुवम् गृह्णीयात्सूक्ष्ममूलानि सकलान्यपि बुद्धिमान्

atisthūlajaṭā yāḥ syustāsāṃ grāhyāstvaco dhruvam gṛhṇīyātsūkṣmamūlāni sakalānyapi buddhimān

महान्ति येषां मूलानि काष्ठगर्भाणि सर्वतः तेषां तु वल्कलं ग्राह्यं ह्रस्वमूलानि सर्वशः

mahānti yeṣāṃ mūlāni kāṣṭhagarbhāṇi sarvataḥ teṣāṃ tu valkalaṃ grāhyaṃ hrasvamūlāni sarvaśaḥ

100

न्यग्रोधादेस्त्वचो ग्राह्या सारःस्याद्वीजकादितः तालीसादेश्च पत्राणि फलं स्यात् त्रिफलादितः

nyagrodhādestvaco grāhyā sāraḥsyādvījakāditaḥ tālīsādeśca patrāṇi phalaṃ syāt triphalāditaḥ

101

क्वचिन्मूलं क्वचित्कन्दः क्वचित्पत्रं क्वचित्फलम् क्वचित्पुष्पं क्वचित्सर्वं क्वचित्सारः क्वचित्त्वचः

kvacinmūlaṃ kvacitkandaḥ kvacitpatraṃ kvacitphalam kvacitpuṣpaṃ kvacitsarvaṃ kvacitsāraḥ kvacittvacaḥ

102

चित्रकं सूरणं निम्बो वासा च त्रिफला क्रमात् धातकी कण्टकारी च खदिरः क्षीरपादपः

citrakaṃ sūraṇaṃ nimbo vāsā ca triphalā kramāt dhātakī kaṇṭakārī ca khadiraḥ kṣīrapādapaḥ

103

क्वचिन्निम्बस्य गृह्णीयात्पत्राभावे त्वचामपि बालं फलं तु बिल्वस्य पक्वमारग्वधस्य च

kvacinnimbasya gṛhṇīyātpatrābhāve tvacāmapi bālaṃ phalaṃ tu bilvasya pakvamāragvadhasya ca

104

अङ्गेऽनुक्ते जटा ग्राह्या भागेऽनुक्तेऽखिलं समम् पात्रेऽनुक्ते मृदः पात्रं कालेऽनुक्ते त्वहर्मुखम्

aṅge'nukte jaṭā grāhyā bhāge'nukte'khilaṃ samam pātre'nukte mṛdaḥ pātraṃ kāle'nukte tvaharmukham

105

नवान्येव हि योज्यानि द्र व्याण्यखिलकर्मसु विना विडङ्गकृष्णाभ्यां गुडधान्याज्यमाक्षिकैः

navānyeva hi yojyāni dra vyāṇyakhilakarmasu vinā viḍaṅgakṛṣṇābhyāṃ guḍadhānyājyamākṣikaiḥ

106

पुराणन्तु प्रशस्तं स्यात्ताम्बूलं काञ्जिकं तथा शुष्कं नवीनद्र व्यं तु योज्यं सकलकर्मसु

purāṇantu praśastaṃ syāttāmbūlaṃ kāñjikaṃ tathā śuṣkaṃ navīnadra vyaṃ tu yojyaṃ sakalakarmasu

107

आद्र रं! तु द्विगुणं युञ्ज्यादेष सर्वत्र निश्चयः गुडूची कुटजो वासा कूष्माण्डश्च शतावरी

ādra raṃ! tu dviguṇaṃ yuñjyādeṣa sarvatra niścayaḥ guḍūcī kuṭajo vāsā kūṣmāṇḍaśca śatāvarī

108

अश्वगन्धा सहचरः शतपुष्पा प्रसारिणी प्रयोक्तव्याः सदैवाद्रा र्! द्विगुणं नैव कारयेत्

aśvagandhā sahacaraḥ śatapuṣpā prasāriṇī prayoktavyāḥ sadaivādrā r! dviguṇaṃ naiva kārayet

109

वासानिम्बपटोलकेतकबलाकूष्माण्डकेन्दीवरी- वर्षाभूकुटजाश्च कन्दसहिता सा पूतिगन्धाऽमृता एन्द्री नागबला कुरुण्टकपुरच्छत्राऽमृताः सर्वदा साद्रा र्! एव तु न क्वचिद् द्विगुणिताः कार्येषु योज्या बुधैः

vāsānimbapaṭolaketakabalākūṣmāṇḍakendīvarī- varṣābhūkuṭajāśca kandasahitā sā pūtigandhā'mṛtā endrī nāgabalā kuruṇṭakapuracchatrā'mṛtāḥ sarvadā sādrā r! eva tu na kvacid dviguṇitāḥ kāryeṣu yojyā budhaiḥ

110

घृतं तैलं च पानीयं कषायं व्यञ्जनादिकम् पक्त्वा शीतीकृतं चोष्णं तत्सर्वं स्याद्विषोपमम्

ghṛtaṃ tailaṃ ca pānīyaṃ kaṣāyaṃ vyañjanādikam paktvā śītīkṛtaṃ coṣṇaṃ tatsarvaṃ syādviṣopamam

111

सूक्ष्मास्थिमांसला पथ्या सर्वकर्मणि पूजिता क्षिप्ताऽम्भसि निमज्जेद्याः भल्लातक्यस्तथोत्तमाः

sūkṣmāsthimāṃsalā pathyā sarvakarmaṇi pūjitā kṣiptā'mbhasi nimajjedyāḥ bhallātakyastathottamāḥ

112

वराहमूर्द्धवत्कन्दो वाराहीकन्दसंज्ञकः सौवर्चलं तु काचाभं सैन्धवं स्फटिकप्रभम्

varāhamūrddhavatkando vārāhīkandasaṃjñakaḥ sauvarcalaṃ tu kācābhaṃ saindhavaṃ sphaṭikaprabham

113

सुवर्णच्छविकं ज्ञेयं स्वर्णमाक्षिकमुत्तमम् ओड्रपुष्पप्रतीकाशा मनोह्वा चोत्तमा मता

suvarṇacchavikaṃ jñeyaṃ svarṇamākṣikamuttamam oḍrapuṣpapratīkāśā manohvā cottamā matā

114

श्रेष्ठं शिलाजतु ज्ञेयं प्रक्षिप्तं न विशीर्यते तोयपूर्णे कांस्यपात्रे प्रतानेन विवर्धते

śreṣṭhaṃ śilājatu jñeyaṃ prakṣiptaṃ na viśīryate toyapūrṇe kāṃsyapātre pratānena vivardhate

115

कर्पूरस्तुवरः स्निग्धः एला सूक्ष्फला वरा श्वेतचन्दनमत्यन्तं सुगन्धि गुरुपूजितम्

karpūrastuvaraḥ snigdhaḥ elā sūkṣphalā varā śvetacandanamatyantaṃ sugandhi gurupūjitam

116

रक्तचन्दनमत्यन्तं लोहितं प्रवरं मतम् काकतुण्डनिभः स्निग्धो गुरुः श्रेष्ठो गुरुर्मतः

raktacandanamatyantaṃ lohitaṃ pravaraṃ matam kākatuṇḍanibhaḥ snigdho guruḥ śreṣṭho gururmataḥ

117

सुगन्धि लघु रूक्षं च सुरदारु वरं मतम् सरलं स्निग्धमत्यर्थं सुगन्धि च गुणावहम्

sugandhi laghu rūkṣaṃ ca suradāru varaṃ matam saralaṃ snigdhamatyarthaṃ sugandhi ca guṇāvaham

118

अतिपीता प्रशस्ता तु ज्ञेया दारुनिशा बुधैः जातीफलं गुरु स्निग्धं समं शुभ्रान्तरं वरम्

atipītā praśastā tu jñeyā dāruniśā budhaiḥ jātīphalaṃ guru snigdhaṃ samaṃ śubhrāntaraṃ varam

119

मृद्वीका सोत्तमा ज्ञेया या स्याद्गोस्तनसन्निभा करमर्दफलाकारा मध्यमा सा प्रकीर्त्तिता

mṛdvīkā sottamā jñeyā yā syādgostanasannibhā karamardaphalākārā madhyamā sā prakīrttitā

120

खण्डं तु विमलं श्रेष्ठं चन्द्र कान्तसमप्रभम् गव्याज्यसदृशं रुच्यं गन्धं मधु वरं मतम्

khaṇḍaṃ tu vimalaṃ śreṣṭhaṃ candra kāntasamaprabham gavyājyasadṛśaṃ rucyaṃ gandhaṃ madhu varaṃ matam

121

शालीनां लोहितः शालि षष्टिकेषु च षष्टिकः शूकधान्येष्वपि यवो गोधूमः प्रवरो मतः

śālīnāṃ lohitaḥ śāli ṣaṣṭikeṣu ca ṣaṣṭikaḥ śūkadhānyeṣvapi yavo godhūmaḥ pravaro mataḥ

122

शिम्बीधान्ये वरो मुद्गो मसूरश्चाढकी तथा रसेषु मधुरः श्रेष्ठो लवणेषु च सैन्धवः

śimbīdhānye varo mudgo masūraścāḍhakī tathā raseṣu madhuraḥ śreṣṭho lavaṇeṣu ca saindhavaḥ

123

दाडिमामलकं द्रा क्षा खर्जूरं च परूषकम् राजादनं मातुलुंगं फलवर्गेषु शस्यते

dāḍimāmalakaṃ drā kṣā kharjūraṃ ca parūṣakam rājādanaṃ mātuluṃgaṃ phalavargeṣu śasyate

124

पत्रशाकेषु वास्तूकं जीवन्ती पोतिका वरा पटोलं फलशाकेषु कन्दशाकेषु सूरणम्

patraśākeṣu vāstūkaṃ jīvantī potikā varā paṭolaṃ phalaśākeṣu kandaśākeṣu sūraṇam

125

एणः कुरङ्गो हरिणो जाङ्गलेषु प्रशस्यते पक्षिणां तित्तिरिर्लावो वरो मत्स्येषु रोहितः

eṇaḥ kuraṅgo hariṇo jāṅgaleṣu praśasyate pakṣiṇāṃ tittirirlāvo varo matsyeṣu rohitaḥ

126

हरिणस्ताम्रवर्णः स्यादेणः कृष्णतया मतः कुरङ्गस्ताम्र उद्दिष्टो हरिणाकृतिको महान्

hariṇastāmravarṇaḥ syādeṇaḥ kṛṣṇatayā mataḥ kuraṅgastāmra uddiṣṭo hariṇākṛtiko mahān

127

जलेषु दिव्यं दुग्धेषु गव्यमाज्येषु गोभवम् तैलेषु तिलजं तैलमैक्षवेषु सिता हिता

jaleṣu divyaṃ dugdheṣu gavyamājyeṣu gobhavam taileṣu tilajaṃ tailamaikṣaveṣu sitā hitā

128

शिम्वीषु माषान्ग्रीष्मर्तौ लवणेष्वौषरं त्यजेत् फलेषु लकुचं शाके सार्षपं न हितं मतम्

śimvīṣu māṣāngrīṣmartau lavaṇeṣvauṣaraṃ tyajet phaleṣu lakucaṃ śāke sārṣapaṃ na hitaṃ matam

129

गोमांसं ग्राम्यमांसेषु न हितं महिषीवसा मेषीपयः कुसुम्भस्य तैलं त्याज्यं च फाणितम्

gomāṃsaṃ grāmyamāṃseṣu na hitaṃ mahiṣīvasā meṣīpayaḥ kusumbhasya tailaṃ tyājyaṃ ca phāṇitam

130

मत्स्यमानूपमांसं च दुग्धयुक्तं विवर्जयेत् कपोतं सर्षपस्नेहभर्जितं परिवर्जयेत्

matsyamānūpamāṃsaṃ ca dugdhayuktaṃ vivarjayet kapotaṃ sarṣapasnehabharjitaṃ parivarjayet

131

मत्स्यानिक्षोर्विकारेण तथा क्षौद्रे ण वर्जयेत् सक्तून्मांसपयोयुक्तानुष्णैर्दधि विवर्जयेत्

matsyānikṣorvikāreṇa tathā kṣaudre ṇa varjayet saktūnmāṃsapayoyuktānuṣṇairdadhi vivarjayet

132

उष्णैर्नभोऽम्बुना क्षौद्रं पायसं कृसरान्वितम् रम्भाफलं त्यजेत्तक्रदधिबिल्वफलान्वितम्

uṣṇairnabho'mbunā kṣaudraṃ pāyasaṃ kṛsarānvitam rambhāphalaṃ tyajettakradadhibilvaphalānvitam

133

दशाहमुषितं सर्पिः कांस्ये मधुघृतं समम् कृतान्नं च कषायं च पुनरुष्णीकृतं त्यजेत्

daśāhamuṣitaṃ sarpiḥ kāṃsye madhughṛtaṃ samam kṛtānnaṃ ca kaṣāyaṃ ca punaruṣṇīkṛtaṃ tyajet

134

एकत्र बहुमांसानि विरुध्यन्ते परस्परम् मधु सर्पिर्वसा तैलं पानीयं वा पयस्तथा

ekatra bahumāṃsāni virudhyante parasparam madhu sarpirvasā tailaṃ pānīyaṃ vā payastathā

135

लवणं सैन्धवं प्रोक्तंचन्दनं रक्तचन्दनम् चूर्णलेहासवस्नेहाः साध्या धवलचन्दनैः कषायलेपयोः प्रायो युज्यते रक्तचन्दनम्

lavaṇaṃ saindhavaṃ proktaṃcandanaṃ raktacandanam cūrṇalehāsavasnehāḥ sādhyā dhavalacandanaiḥ kaṣāyalepayoḥ prāyo yujyate raktacandanam

136

अन्तः सम्मार्जने ज्ञेया ह्यजमोदा यवानिका बहिः सम्मार्जने सैव विज्ञातव्याऽजमोदिका

antaḥ sammārjane jñeyā hyajamodā yavānikā bahiḥ sammārjane saiva vijñātavyā'jamodikā

137

पयः सर्पिः प्रयोगेषु गव्यमेव हि गृह्यते शकृद्र सो गोमयको मूत्रं गोमूत्रमुच्यते

payaḥ sarpiḥ prayogeṣu gavyameva hi gṛhyate śakṛdra so gomayako mūtraṃ gomūtramucyate

138

चित्रकाभावतोदन्ती क्षारः शिखरिजोऽथवा अभावे धन्वयासस्य प्रेक्षेप्यातु दुरालभा

citrakābhāvatodantī kṣāraḥ śikharijo'thavā abhāve dhanvayāsasya prekṣepyātu durālabhā

139

तगरस्याप्यभावे तु कुष्ठं दद्याद्भिषग्वरः मूर्वाऽभावे त्वचो ग्राह्या जिङ्गिनीप्रभवा बुधैः

tagarasyāpyabhāve tu kuṣṭhaṃ dadyādbhiṣagvaraḥ mūrvā'bhāve tvaco grāhyā jiṅginīprabhavā budhaiḥ

140

अहिंस्रया अभावे तु मानकन्दः प्रकीर्त्तितः लक्ष्मणाया अभावे तु नीलकण्ठशिखा मता

ahiṃsrayā abhāve tu mānakandaḥ prakīrttitaḥ lakṣmaṇāyā abhāve tu nīlakaṇṭhaśikhā matā

141

वकुलाभावतो देयं कह्लारोत्पलपङ्कजम् नीलोत्पलस्याभावे तु कुमुदं देयमिष्यते

vakulābhāvato deyaṃ kahlārotpalapaṅkajam nīlotpalasyābhāve tu kumudaṃ deyamiṣyate

142

जातीपुष्पं न यत्रास्ति लवंगं तत्र दीयते अर्कपर्णादिपयसो ह्यभावे तद्र सो मतः

jātīpuṣpaṃ na yatrāsti lavaṃgaṃ tatra dīyate arkaparṇādipayaso hyabhāve tadra so mataḥ

143

पौष्करा भावतः कुष्ठं तथा लाङ्गल्यभावतः स्थौणेयकस्याभावे तु मिषग्भिर्दीयते गदः

pauṣkarā bhāvataḥ kuṣṭhaṃ tathā lāṅgalyabhāvataḥ sthauṇeyakasyābhāve tu miṣagbhirdīyate gadaḥ

144

चविकागजपिप्पल्यौ पिप्लीमूलवत्स्मृतौ

cavikāgajapippalyau piplīmūlavatsmṛtau

145

अभावे सोमराज्यास्तु प्रपुन्नाडफलं मतम् यदि न स्याद्दारुनिशा तदा देया निशा बुधैः

abhāve somarājyāstu prapunnāḍaphalaṃ matam yadi na syāddāruniśā tadā deyā niśā budhaiḥ

146

रसाञ्जनस्याभावे तु दार्वीक्वाथः प्रयुज्यते सौराष्ट्र्यभावतो देया स्फटिका तद्गुणा जनैः

rasāñjanasyābhāve tu dārvīkvāthaḥ prayujyate saurāṣṭryabhāvato deyā sphaṭikā tadguṇā janaiḥ

147

तालीसपत्रकाभावे स्वर्णताली प्रशस्यते भार्ङ्ग्यभावे तु तालीसं कण्टकारीजटाऽथवा

tālīsapatrakābhāve svarṇatālī praśasyate bhārṅgyabhāve tu tālīsaṃ kaṇṭakārījaṭā'thavā

148

रुचकाभावतो दद्याल्लवणं पांशुपूर्वकम् अभावे मधुयष्ट्यास्तु धातकीं च प्रयोजयेत्

rucakābhāvato dadyāllavaṇaṃ pāṃśupūrvakam abhāve madhuyaṣṭyāstu dhātakīṃ ca prayojayet

149

अम्लवेतसकाभावे चुक्रं दातव्यमिष्यते द्रा क्षा यदि न लभ्येत प्रदेयं काश्मरीफलम्

amlavetasakābhāve cukraṃ dātavyamiṣyate drā kṣā yadi na labhyeta pradeyaṃ kāśmarīphalam

150

तयोरभावे कुसुमं मधूकस्य मतं बुधैः लवङ्गकुसुमं देयं नखस्याभावतः पुनः

tayorabhāve kusumaṃ madhūkasya mataṃ budhaiḥ lavaṅgakusumaṃ deyaṃ nakhasyābhāvataḥ punaḥ

151

कस्तूर्यभावे कङ्कोलं क्षेपणीयं विदुर्बुधाः कङ्कोलस्याप्यभावे तु जातीपुष्पं प्रदीयते

kastūryabhāve kaṅkolaṃ kṣepaṇīyaṃ vidurbudhāḥ kaṅkolasyāpyabhāve tu jātīpuṣpaṃ pradīyate

152

सुगन्धिमुस्तकं देयं कर्पूराभावतो बुधैः कर्पूराभावतो देयं ग्रन्थिपर्णं विशेषतः

sugandhimustakaṃ deyaṃ karpūrābhāvato budhaiḥ karpūrābhāvato deyaṃ granthiparṇaṃ viśeṣataḥ

153

कुङ्कुमाभावतो दद्यात्कुसुम्भकुसुमं नवम् श्रीखण्डचन्दनाभावे कर्पूरं देयमिष्यते

kuṅkumābhāvato dadyātkusumbhakusumaṃ navam śrīkhaṇḍacandanābhāve karpūraṃ deyamiṣyate

154

अभावे त्वेतयोर्वैद्यः प्रक्षिपेद्र क्तचन्दनम् रक्तचन्दनकाभावे नवोशीरं विदुर्बुधाः

abhāve tvetayorvaidyaḥ prakṣipedra ktacandanam raktacandanakābhāve navośīraṃ vidurbudhāḥ

155

मुस्ता चातिविषाभावे शिवाऽभावे शिवा मता अभावे नागपुष्पस्य पद्मकेशरमिष्यते

mustā cātiviṣābhāve śivā'bhāve śivā matā abhāve nāgapuṣpasya padmakeśaramiṣyate

156

मेदाजीवककाकोलीऋद्धिद्वन्द्वेऽपि वाऽसति दरीविदार्यश्वगन्धावाराहीश्च क्रमात् क्षिपेत्

medājīvakakākolīṛddhidvandve'pi vā'sati darīvidāryaśvagandhāvārāhīśca kramāt kṣipet

157

वाराह्याश्च तथाऽभावे चर्मकारालुको मतः वाराहीकन्दसंज्ञस्तु पश्चिमे गृष्टिसंज्ञकः

vārāhyāśca tathā'bhāve carmakārāluko mataḥ vārāhīkandasaṃjñastu paścime gṛṣṭisaṃjñakaḥ

158

वारीहीकन्द एवान्यश्चर्मकारालुको मतः अनूपसम्भवे देशे वराह इव लोमवान्

vārīhīkanda evānyaścarmakārāluko mataḥ anūpasambhave deśe varāha iva lomavān

159

भल्लातकासहत्वे तु रक्तचन्दनमिष्यते भल्लाताभावतश्चित्रं नलश्चेक्षोरभावतः

bhallātakāsahatve tu raktacandanamiṣyate bhallātābhāvataścitraṃ nalaścekṣorabhāvataḥ

160

सुवर्णाभावतः स्वर्णमाक्षिकं प्रक्षिपेद् बुधः श्वेतं तु माक्षिकं ज्ञेयं बुधै रजतवद् ध्रुवम्

suvarṇābhāvataḥ svarṇamākṣikaṃ prakṣiped budhaḥ śvetaṃ tu mākṣikaṃ jñeyaṃ budhai rajatavad dhruvam

161

माक्षिकस्याप्यभावे तु प्रदद्यात्स्वर्णगैरिकम् सुवर्णमथ वा रौप्यं मृतं यत्र न लभ्यते

mākṣikasyāpyabhāve tu pradadyātsvarṇagairikam suvarṇamatha vā raupyaṃ mṛtaṃ yatra na labhyate

162

तत्र कान्तेन कर्माणि भिषक्कुर्याद्विचक्षणः कान्ताभावे तीक्ष्णलोहं योजयेद्वैद्यसत्तमः

tatra kāntena karmāṇi bhiṣakkuryādvicakṣaṇaḥ kāntābhāve tīkṣṇalohaṃ yojayedvaidyasattamaḥ

163

अभावे मौक्तिकस्यापि मुक्ताशुक्तिं प्रयोजयेत् मधु यत्र न लभ्येत तत्र जीर्णगुडो मतः

abhāve mauktikasyāpi muktāśuktiṃ prayojayet madhu yatra na labhyeta tatra jīrṇaguḍo mataḥ

164

मत्स्यण्ड्यभावतो दद्युर्भिषजः सितशर्कराम् असम्भवे सितायास्तु बुधैः खण्डं प्रयुज्यते

matsyaṇḍyabhāvato dadyurbhiṣajaḥ sitaśarkarām asambhave sitāyāstu budhaiḥ khaṇḍaṃ prayujyate

165

क्षीराभावे रसो मौद्गो मासूरो वा प्रदीयते अत्र प्रोक्तानि वस्तूनि यानि तेषु च तेषु च

kṣīrābhāve raso maudgo māsūro vā pradīyate atra proktāni vastūni yāni teṣu ca teṣu ca

166

योज्यमेकतराभावे परं वैद्येन जानता रसवीर्यविपाकाद्यैः समं द्र व्यं विचिन्त्य च

yojyamekatarābhāve paraṃ vaidyena jānatā rasavīryavipākādyaiḥ samaṃ dra vyaṃ vicintya ca

167

युञ्ज्यात्तद्विधमन्यच्च द्र व्याणां तु रसादिवित् योगे यदप्रधानं स्यात्तस्य प्रतिनिधिर्मतः

yuñjyāttadvidhamanyacca dra vyāṇāṃ tu rasādivit yoge yadapradhānaṃ syāttasya pratinidhirmataḥ

168

यत्तु प्रधानं तस्यापि सदृशं नैव गृह्यते व्याधेरयुक्तं यद्द्र व्यं गणोक्तमपि तत्त्यजेत् अनुक्तमपि युक्तं यद्योजयेत्तद्र सादिवित्

yattu pradhānaṃ tasyāpi sadṛśaṃ naiva gṛhyate vyādherayuktaṃ yaddra vyaṃ gaṇoktamapi tattyajet anuktamapi yuktaṃ yadyojayettadra sādivit

169

द्र व्ये रसो गुणो वीर्यं विपाकः शक्तिरेव च पदार्थाः पञ्च तिष्ठन्ति स्वं स्वं कुर्वन्ति कर्म च

dra vye raso guṇo vīryaṃ vipākaḥ śaktireva ca padārthāḥ pañca tiṣṭhanti svaṃ svaṃ kurvanti karma ca

170

रसाः स्वाद्वम्ललवणतिक्तोषणकषायकाः षड् द्र व्यमाश्रितास्ते च यथापूर्वं बलावहाः

rasāḥ svādvamlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakāḥ ṣaḍ dra vyamāśritāste ca yathāpūrvaṃ balāvahāḥ

171

तत्राद्या मारुतं घ्नन्ति त्रयस्तिक्तादयः कफम् कषायतिक्तमधुराः पित्तमन्ये तु कुर्वते

tatrādyā mārutaṃ ghnanti trayastiktādayaḥ kapham kaṣāyatiktamadhurāḥ pittamanye tu kurvate

172

ये रसा वातशमना भवन्ति यदि तेषु वै रौक्ष्यलाघवशैत्यानि न ते हन्युः समीरणम्

ye rasā vātaśamanā bhavanti yadi teṣu vai raukṣyalāghavaśaityāni na te hanyuḥ samīraṇam

173

ये रसा पित्तशमना भवन्ति यदि तेषु वै तीक्ष्णोष्णलघुताश्चैव नैते तत्कर्मकारिणः

ye rasā pittaśamanā bhavanti yadi teṣu vai tīkṣṇoṣṇalaghutāścaiva naite tatkarmakāriṇaḥ

174

ये रसाः श्लेष्मशमना भवन्ति यदि तेषु वै स्नेहगौरवशैत्यानि न ते हन्युः कफं तदा

ye rasāḥ śleṣmaśamanā bhavanti yadi teṣu vai snehagauravaśaityāni na te hanyuḥ kaphaṃ tadā

175

मधुरो हि रसः शीतो धातुस्तन्यबलप्रदः चक्षुष्यो वातपित्तघ्नः कुर्यात्स्थौल्यमलकृमीन्

madhuro hi rasaḥ śīto dhātustanyabalapradaḥ cakṣuṣyo vātapittaghnaḥ kuryātsthaulyamalakṛmīn

176

विषघ्नः पिच्छिलश्चापि स्निग्धः प्रीत्यायुषोर्हितः बालबृद्धक्षतक्षीणवर्णकेशेन्द्रि यौजसाम्

viṣaghnaḥ picchilaścāpi snigdhaḥ prītyāyuṣorhitaḥ bālabṛddhakṣatakṣīṇavarṇakeśendri yaujasām

177

प्रशस्तो बृंहणः कण्ठ्यो गुरुः सन्धानकृन्मतः

praśasto bṛṃhaṇaḥ kaṇṭhyo guruḥ sandhānakṛnmataḥ

178

सोऽतियुक्तो ज्वरश्वासगलगण्डार्बुदकृमीन् स्थौल्याग्निमान्द्यमेहांश्च कुर्यान्मेदःकफामयान्

so'tiyukto jvaraśvāsagalagaṇḍārbudakṛmīn sthaulyāgnimāndyamehāṃśca kuryānmedaḥkaphāmayān

179

रसोऽम्ल पाचनो रुच्यः पित्तश्लेष्मास्रदो लघुः लेखितोष्णो बहिः शीतः क्लेदनः पवनापहः

raso'mla pācano rucyaḥ pittaśleṣmāsrado laghuḥ lekhitoṣṇo bahiḥ śītaḥ kledanaḥ pavanāpahaḥ

180

स्निग्धस्तीक्ष्णः सरः शुक्रविबन्धानाहदृष्टिहा हर्षणो रोमदन्तानामक्षिभ्रूविनिकोचनः

snigdhastīkṣṇaḥ saraḥ śukravibandhānāhadṛṣṭihā harṣaṇo romadantānāmakṣibhrūvinikocanaḥ

181

सोऽतियुक्तो भ्रमं कुर्यात्तृड्दाहतिमिरज्वरान् कण्डूपाण्डुत्ववीसर्पशोथविस्फोटकुष्ठकृत्

so'tiyukto bhramaṃ kuryāttṛḍdāhatimirajvarān kaṇḍūpāṇḍutvavīsarpaśothavisphoṭakuṣṭhakṛt

182

लवणः शोधनो रुच्यः पाचनः कफपित्तदः पुंस्त्ववातहरः कायशैथिल्यमृदुताकरः बलघ्न आस्यजलदः कपोलगलदाहकृत्

lavaṇaḥ śodhano rucyaḥ pācanaḥ kaphapittadaḥ puṃstvavātaharaḥ kāyaśaithilyamṛdutākaraḥ balaghna āsyajaladaḥ kapolagaladāhakṛt

183

सोऽति युक्तो ऽक्षिपाकास्रपित्त कोठक्षतादिकृत् वलीपलितखालित्यकुष्ठवीसर्पतृट्प्रदः

so'ti yukto 'kṣipākāsrapitta koṭhakṣatādikṛt valīpalitakhālityakuṣṭhavīsarpatṛṭpradaḥ

184

कटुरुष्णश्च तीक्ष्णश्च विशदो वातपित्तकृत् श्लेष्महृल्लघुराग्नेयः कृमिकण्डूविषापहः

kaṭuruṣṇaśca tīkṣṇaśca viśado vātapittakṛt śleṣmahṛllaghurāgneyaḥ kṛmikaṇḍūviṣāpahaḥ

185

शुक्रस्तन्यहरश्चापि मेदःस्थौल्यापकर्षणः अश्रुदो नासिकाऽस्याक्षिजिह्वाऽग्रोद्वेजको मतः

śukrastanyaharaścāpi medaḥsthaulyāpakarṣaṇaḥ aśrudo nāsikā'syākṣijihvā'grodvejako mataḥ

186

दीपनः पाचनो रुच्यो नासिकाशोषणो भृशम् क्लेदमेदोवसामज्जशकृन्मूत्रोपशोषणः

dīpanaḥ pācano rucyo nāsikāśoṣaṇo bhṛśam kledamedovasāmajjaśakṛnmūtropaśoṣaṇaḥ

187

स्रोतः प्रकाशको रूक्षः मेध्यो वर्चोविबन्धकृत्

srotaḥ prakāśako rūkṣaḥ medhyo varcovibandhakṛt

188

सोऽतियुक्तो भ्रान्तिदाहमुखताल्वोष्ठशोषकृत् कण्ठादिपीडामूर्च्छाऽन्तर्दाहदो बलकान्तिहृत्

so'tiyukto bhrāntidāhamukhatālvoṣṭhaśoṣakṛt kaṇṭhādipīḍāmūrcchā'ntardāhado balakāntihṛt

189

तिक्तः शीतस्तृषामूर्च्छाज्वरपित्तकफाञ्जयेत् कृमिकुष्ठविषोत्क्लेददाहरक्तगदापहः

tiktaḥ śītastṛṣāmūrcchājvarapittakaphāñjayet kṛmikuṣṭhaviṣotkledadāharaktagadāpahaḥ

190

रुच्यः स्वयमरोचिष्णुः कण्ठस्तन्यविशोधनः वातलोऽग्निकरो नासाशोषणो रूक्षणो लघुः

rucyaḥ svayamarociṣṇuḥ kaṇṭhastanyaviśodhanaḥ vātalo'gnikaro nāsāśoṣaṇo rūkṣaṇo laghuḥ

191

सोऽतियुक्तः शिरःशूलमन्यास्तम्भश्रमार्त्तिकृत् कम्पमूर्च्छातृषाकारी बलशुक्रक्षयप्रदः

so'tiyuktaḥ śiraḥśūlamanyāstambhaśramārttikṛt kampamūrcchātṛṣākārī balaśukrakṣayapradaḥ

192

कषायो रोपणो ग्राही स्तम्भनः शोधनस्तथा लेखनः पीडनः सौम्यः शोषणो वातकोपनः

kaṣāyo ropaṇo grāhī stambhanaḥ śodhanastathā lekhanaḥ pīḍanaḥ saumyaḥ śoṣaṇo vātakopanaḥ

193

कफशोणितपित्तघ्नो रूक्षः शीतो लघुर्मतः त्वक्प्रसाधन आमस्य स्तम्भनो विशदो मतः जिह्वायां जाड्यकृत्कण्ठस्रोतसां च विबन्धकृत्

kaphaśoṇitapittaghno rūkṣaḥ śīto laghurmataḥ tvakprasādhana āmasya stambhano viśado mataḥ jihvāyāṃ jāḍyakṛtkaṇṭhasrotasāṃ ca vibandhakṛt

194

सोऽतियुक्तो ग्रहाध्मानहृत्पीडाक्षेपणादिकृत्

so'tiyukto grahādhmānahṛtpīḍākṣepaṇādikṛt

195

मधुरं श्लेष्मलंप्रायो जीर्णशालियवादृते मुद्गाद्गोधूमतः क्षौद्रा त्सिताया जाङ्गलामिषात्

madhuraṃ śleṣmalaṃprāyo jīrṇaśāliyavādṛte mudgādgodhūmataḥ kṣaudrā tsitāyā jāṅgalāmiṣāt

196

अम्लं पित्तकरं प्रायो विना धात्रीं च दाडिमीम् लवणं प्रायशो द्वेषि नेत्रयोः सैन्धवं विना

amlaṃ pittakaraṃ prāyo vinā dhātrīṃ ca dāḍimīm lavaṇaṃ prāyaśo dveṣi netrayoḥ saindhavaṃ vinā

197

प्रायः कटु तथा तिक्तमवृष्यं वातकोपनम् शुण्ठी कृष्णारसोनानि पटोलममृतां विना

prāyaḥ kaṭu tathā tiktamavṛṣyaṃ vātakopanam śuṇṭhī kṛṣṇārasonāni paṭolamamṛtāṃ vinā

198

पिप्पलीनागरं वृष्यं कटु चावृष्यमुच्यते प्रायशः स्तम्भनं प्रोक्तं कषायमभयां विना

pippalīnāgaraṃ vṛṣyaṃ kaṭu cāvṛṣyamucyate prāyaśaḥ stambhanaṃ proktaṃ kaṣāyamabhayāṃ vinā

199

सामान्येनात्र निर्दिष्टा गुणाः षड्रससम्भवाः रसानां योगतस्तु स्यादन्य एव गुणोदयः

sāmānyenātra nirdiṣṭā guṇāḥ ṣaḍrasasambhavāḥ rasānāṃ yogatastu syādanya eva guṇodayaḥ

200

संयोगाद्विषतां याति सममाज्येन माक्षिंकम् अमृतत्वं विषं याति सर्पदष्टस्य वै यथा

saṃyogādviṣatāṃ yāti samamājyena mākṣiṃkam amṛtatvaṃ viṣaṃ yāti sarpadaṣṭasya vai yathā

201

लघुर्गुरुस्तथा स्निग्धो रूक्षस्तीक्ष्ण इति क्रमात् नभोभूवारिवातानां वह्नेरेते गुणाःस्मृताः

laghurgurustathā snigdho rūkṣastīkṣṇa iti kramāt nabhobhūvārivātānāṃ vahnerete guṇāḥsmṛtāḥ

202

लघु पथ्यं परं प्रोक्तं कफघ्नं शीघ्रपाकि च

laghu pathyaṃ paraṃ proktaṃ kaphaghnaṃ śīghrapāki ca

203

गरु वातहरं पुष्टिश्लेष्मकृच्चिरपाकि च स्निग्धं वातहरं श्लेष्मकारि वृष्यं बलावहम् रूक्षं समीरणकरं परं कफहरं मतम्

garu vātaharaṃ puṣṭiśleṣmakṛccirapāki ca snigdhaṃ vātaharaṃ śleṣmakāri vṛṣyaṃ balāvaham rūkṣaṃ samīraṇakaraṃ paraṃ kaphaharaṃ matam

204

तीक्ष्णं पित्तकरं प्रायो लेखनं कफवातहृत् सुश्रुते तु गुणा एते विंशतिस्तान्ब्रुवे शृणु

tīkṣṇaṃ pittakaraṃ prāyo lekhanaṃ kaphavātahṛt suśrute tu guṇā ete viṃśatistānbruve śṛṇu

205

गुरुर्लघुः स्निग्धरूक्षौ तीक्ष्णः श्लक्ष्णः स्थिरः सरः पिच्छिलो विशदः शीत उष्णश्च मृदुकर्कशौ स्थूलः सूक्ष्मो द्र वः शुष्क आशुर्मन्दः स्मृता गुणाः

gururlaghuḥ snigdharūkṣau tīkṣṇaḥ ślakṣṇaḥ sthiraḥ saraḥ picchilo viśadaḥ śīta uṣṇaśca mṛdukarkaśau sthūlaḥ sūkṣmo dra vaḥ śuṣka āśurmandaḥ smṛtā guṇāḥ

206

श्लक्ष्णः स्नेहं विनाऽपि स्यात्कठिनोऽपि हि चिक्कणः

ślakṣṇaḥ snehaṃ vinā'pi syātkaṭhino'pi hi cikkaṇaḥ

207

स्थिरो वातमलस्तम्भी सरस्तेषां प्रवर्तकः पिच्छिलस्तन्तुलो बल्यः सन्धानः श्लेष्मलो गुरुः

sthiro vātamalastambhī sarasteṣāṃ pravartakaḥ picchilastantulo balyaḥ sandhānaḥ śleṣmalo guruḥ

208

क्लेदच्छेदकरः ख्यातो विशदो व्रणरोपणः शीतस्तु ह्लादनःस्तम्भी मूर्च्छातृटस्वेददाहनुत् उष्णो भवति शीतस्य विपरीतश्च पाचनः

kledacchedakaraḥ khyāto viśado vraṇaropaṇaḥ śītastu hlādanaḥstambhī mūrcchātṛṭasvedadāhanut uṣṇo bhavati śītasya viparītaśca pācanaḥ

209

स्थूलः स्थौल्यकरो देहे स्रोतसामवरोधकृत्

sthūlaḥ sthaulyakaro dehe srotasāmavarodhakṛt

210

देहस्य सूक्ष्मच्छिद्रे षु विशेद्यत्सूक्ष्ममुच्यते द्र वः क्लेदकरो व्यापी शुष्कस्तद्विपरीतकः

dehasya sūkṣmacchidre ṣu viśedyatsūkṣmamucyate dra vaḥ kledakaro vyāpī śuṣkastadviparītakaḥ

211

आशुराशुकरो देहे धावत्यम्भसि तैलवत् मन्दः सकलकार्येषु शिथिलोऽल्पोऽपि कथ्यते

āśurāśukaro dehe dhāvatyambhasi tailavat mandaḥ sakalakāryeṣu śithilo'lpo'pi kathyate

212

पचेन्नामं वह्निकृद्यद्दीपनं तद्यथा मिसिः

pacennāmaṃ vahnikṛdyaddīpanaṃ tadyathā misiḥ

213

पचत्यामं न वह्निं च कुर्याद्यत्तद्धि पाचनम् नागकेशरवद्विद्याच्चित्रोदीपनपाचनः

pacatyāmaṃ na vahniṃ ca kuryādyattaddhi pācanam nāgakeśaravadvidyāccitrodīpanapācanaḥ

214

नशोधयति यद्दोषान्समान्नोदीरयत्यपि समीकरोति विषमाञ्छमनं तद्यथाऽमृता

naśodhayati yaddoṣānsamānnodīrayatyapi samīkaroti viṣamāñchamanaṃ tadyathā'mṛtā

215

कृत्वा पाकं मलानां च भित्वा बन्धमधो नयेत् तच्चानुलोमनं ज्ञेयं यथा प्रोक्ता हरीतकी

kṛtvā pākaṃ malānāṃ ca bhitvā bandhamadho nayet taccānulomanaṃ jñeyaṃ yathā proktā harītakī

216

पक्तव्यं यदपक्त्वैव श्लिष्टं कोष्ठे मलादिकम् नयत्यधः स्रंसनं तद्यथा स्यात्कृतमालकम्

paktavyaṃ yadapaktvaiva śliṣṭaṃ koṣṭhe malādikam nayatyadhaḥ sraṃsanaṃ tadyathā syātkṛtamālakam

217

मलादिकमबद्धं यद्बद्धं वा पिण्डितं मलैः भित्वाऽध पातयति यद्भेदनं कटुकी यथा

malādikamabaddhaṃ yadbaddhaṃ vā piṇḍitaṃ malaiḥ bhitvā'dha pātayati yadbhedanaṃ kaṭukī yathā

218

विपक्वं यदपक्वं वा मलादि द्र वतां नयेत् रेचयत्यपि तज्ज्ञेयं रेचनं त्रिवृता यथा

vipakvaṃ yadapakvaṃ vā malādi dra vatāṃ nayet recayatyapi tajjñeyaṃ recanaṃ trivṛtā yathā

219

अपक्वं पित्तश्लेष्मान्नं बलादूर्ध्वं नयेत्तु यत् वमनं तद्धि विज्ञेयं मदनस्य फलं यथा

apakvaṃ pittaśleṣmānnaṃ balādūrdhvaṃ nayettu yat vamanaṃ taddhi vijñeyaṃ madanasya phalaṃ yathā

220

स्थानाद्वहिर्नयेदूर्ध्वमधो वा मलसञ्चयम् देहसंशोधनं तत्स्याद् देवदालीफलं यथा

sthānādvahirnayedūrdhvamadho vā malasañcayam dehasaṃśodhanaṃ tatsyād devadālīphalaṃ yathā

221

दीपनं पाचनं यत्स्यादुष्णत्वाद्द्र वशोषकम् ग्राहि तच्च यथा शुण्ठी जीरकं गजपिप्पली

dīpanaṃ pācanaṃ yatsyāduṣṇatvāddra vaśoṣakam grāhi tacca yathā śuṇṭhī jīrakaṃ gajapippalī

222

रौक्ष्याच्छैत्यात्कषायत्वाल्लघुपाकाच्च यद्भवेत् वातकृत्स्तम्भनं तत्स्याद्यथा वत्सकटुण्टुकौ

raukṣyācchaityātkaṣāyatvāllaghupākācca yadbhavet vātakṛtstambhanaṃ tatsyādyathā vatsakaṭuṇṭukau

223

श्लिष्टान्कफादिकान्दोषानुन्मूलयति यद्वलात् छेदनं तद्यथा क्षारा मरिचानि शिलाजतु

śliṣṭānkaphādikāndoṣānunmūlayati yadvalāt chedanaṃ tadyathā kṣārā maricāni śilājatu

224

धातून्मलान् वा देहस्य विशोध्योल्लेखयेच्च यत् लेखनं तद्यथा क्षौद्रं नीरमुष्णं वचा यवाः

dhātūnmalān vā dehasya viśodhyollekhayecca yat lekhanaṃ tadyathā kṣaudraṃ nīramuṣṇaṃ vacā yavāḥ

225

यस्माद् द्र व्याद्भवेत्स्त्रीषु हर्षो वाजीकरं हि तत् यथाऽश्वगन्धामुसली शर्करा च शतावरी

yasmād dra vyādbhavetstrīṣu harṣo vājīkaraṃ hi tat yathā'śvagandhāmusalī śarkarā ca śatāvarī

226

यस्माच्छुक्रस्य वृद्धिः स्याच्छुक्रलं हि तदुच्यते यथा नागबलाऽद्या स्युर्बीजं च कपिकच्छुजम्

yasmācchukrasya vṛddhiḥ syācchukralaṃ hi taducyate yathā nāgabalā'dyā syurbījaṃ ca kapikacchujam

227

दुग्धं माषाश्च भल्लातफलमज्जामलानि च एतानि जनकानि स्यू रेचकानि च रेतसः

dugdhaṃ māṣāśca bhallātaphalamajjāmalāni ca etāni janakāni syū recakāni ca retasaḥ

228

प्रवर्तिनी स्त्री शुक्रस्य रेचनं बृहतीफलम् जातीफलं स्तम्भकं स्यात्कालिङ्गं क्षयकारि च

pravartinī strī śukrasya recanaṃ bṛhatīphalam jātīphalaṃ stambhakaṃ syātkāliṅgaṃ kṣayakāri ca

229

रसायनन्तु तज्ज्ञेयं यज्जराव्याधिनाशनम् यथा हरीतकी दन्ती गुग्गुलुश्च शिलाजतु

rasāyanantu tajjñeyaṃ yajjarāvyādhināśanam yathā harītakī dantī gugguluśca śilājatu

230

पूर्वं व्याप्याखिलं कायं ततः पाकञ्च गच्छति व्यवायि तद् यथा भङ्गा फेनञ्चाहि समुद्भवम्

pūrvaṃ vyāpyākhilaṃ kāyaṃ tataḥ pākañca gacchati vyavāyi tad yathā bhaṅgā phenañcāhi samudbhavam

231

सन्धिबन्धांस्तु शिथिलान्यत्करोति विकाशि तत् विशोष्यौजश्च धातुभ्यो यथा क्रमुककोद्र वौ

sandhibandhāṃstu śithilānyatkaroti vikāśi tat viśoṣyaujaśca dhātubhyo yathā kramukakodra vau

232

बुद्धिं लुम्पति यद् द्र व्यं मदकारि तदुच्यते तमोगुणप्रधानञ्च यथा मद्यं सुराऽदिकम्

buddhiṃ lumpati yad dra vyaṃ madakāri taducyate tamoguṇapradhānañca yathā madyaṃ surā'dikam

233

व्यवायि च विकाशि स्याच्छ्लेष्मच्छेदि मदावहम् आग्नेयं जीवितहरं योगवाहि स्मृतं विषम्

vyavāyi ca vikāśi syācchleṣmacchedi madāvaham āgneyaṃ jīvitaharaṃ yogavāhi smṛtaṃ viṣam

234

निजवीर्य्येण यद् द्र व्यं स्रोतोभ्यो दोषसञ्चयम् निरस्यति प्रमाथि स्यात्तद्यथा मरिचं वचा

nijavīryyeṇa yad dra vyaṃ srotobhyo doṣasañcayam nirasyati pramāthi syāttadyathā maricaṃ vacā

235

पैच्छिल्याद्गौरवाद् द्र व्यं रुद्ध्वा रसवहाः शिराः धत्ते यद्गौरवं तत्स्यादभिष्यन्दि यथा दधि

paicchilyādgauravād dra vyaṃ ruddhvā rasavahāḥ śirāḥ dhatte yadgauravaṃ tatsyādabhiṣyandi yathā dadhi

236

विदाहि द्र व्यमुद्गारमम्लं कुर्यात्तथा तृषाम् हृदि दाहं च जनयेत्पाकं गच्छति तच्चिरात्

vidāhi dra vyamudgāramamlaṃ kuryāttathā tṛṣām hṛdi dāhaṃ ca janayetpākaṃ gacchati taccirāt

237

गृह्णाति योगवाहि द्र व्यं संसर्गिवस्तुगुणान् पच्यमानं यथैतन्मधुजलतैलाज्यसूतलोहादिः

gṛhṇāti yogavāhi dra vyaṃ saṃsargivastuguṇān pacyamānaṃ yathaitanmadhujalatailājyasūtalohādiḥ

238

उष्णशीतगुणोत्कर्षाद् बुधैवीर्यं द्विधा स्मृतम् यत्सर्वमग्निषोमीयं दृश्यते भुवनत्रयम्

uṣṇaśītaguṇotkarṣād budhaivīryaṃ dvidhā smṛtam yatsarvamagniṣomīyaṃ dṛśyate bhuvanatrayam

239

उष्णं वातकफौ हन्यात् पित्तं तु तनुते जराम् शीतं वातकफातङ्कान्कुरुते पित्तहृत्परम्

uṣṇaṃ vātakaphau hanyāt pittaṃ tu tanute jarām śītaṃ vātakaphātaṅkānkurute pittahṛtparam

240

तत्रोष्णं भ्रमतृड्ग्लानिस्वेददाहाशुपाकताम् शमञ्च वातकफयो करोति शिशिरं पुनः ह्लादनं जीवनं स्तम्भं प्रसादं रक्तपित्तयोः

tatroṣṇaṃ bhramatṛḍglānisvedadāhāśupākatām śamañca vātakaphayo karoti śiśiraṃ punaḥ hlādanaṃ jīvanaṃ stambhaṃ prasādaṃ raktapittayoḥ

241

जाठरेणाग्निना योगाद्यदुदेति रसान्तरम् रसानां परिणामान्ते स विपाक इति स्मृतः

jāṭhareṇāgninā yogādyadudeti rasāntaram rasānāṃ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛtaḥ

242

मिष्टः पटुश्च मधुरमम्लोऽम्ल पच्यते रसः कटुतिक्तकषायाणां पाकः स्यात्प्रायशः कटुः

miṣṭaḥ paṭuśca madhuramamlo'mla pacyate rasaḥ kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ pākaḥ syātprāyaśaḥ kaṭuḥ

243

श्लेष्मकृन्मधुरः पाको वातपित्तहरो मतः अम्लस्तु कुरुते पित्तं वातश्लेष्मगदापहः

śleṣmakṛnmadhuraḥ pāko vātapittaharo mataḥ amlastu kurute pittaṃ vātaśleṣmagadāpahaḥ

244

कटुः करोति पवनं कफं पित्तञ्च नाशयेत् विशेष एवं रसतो विपाकानां निदर्शितः

kaṭuḥ karoti pavanaṃ kaphaṃ pittañca nāśayet viśeṣa evaṃ rasato vipākānāṃ nidarśitaḥ

245

रसादिसाम्ये यत्कर्म विशिष्टं तत्प्रभावजम् दन्ती रसाद्यैस्तुल्यापि चित्रकस्य विरेचनी

rasādisāmye yatkarma viśiṣṭaṃ tatprabhāvajam dantī rasādyaistulyāpi citrakasya virecanī

246

मधूकस्य च मृद्वीका घृतं क्षीरस्य दीपनम् प्रभावस्तु यथा धात्री लकुचस्य रसादिभिः

madhūkasya ca mṛdvīkā ghṛtaṃ kṣīrasya dīpanam prabhāvastu yathā dhātrī lakucasya rasādibhiḥ

247

समाऽपि कुरुते दोषत्रितयस्य विनाशनम्

samā'pi kurute doṣatritayasya vināśanam

248

क्वचित्तुकेवलं द्र व्यं कर्म कुर्यात्प्रभावतः ज्वरं हन्ति शिरोबद्धा सहदेवीजटा यथा

kvacittukevalaṃ dra vyaṃ karma kuryātprabhāvataḥ jvaraṃ hanti śirobaddhā sahadevījaṭā yathā

249

विरुद्धगुणसंयोगे भूयसाऽल्प हि जीयते रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तान्व्यपोहति

viruddhaguṇasaṃyoge bhūyasā'lpa hi jīyate rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānvyapohati

;इति मिश्रप्रकरणे मिश्रवर्गः प्रथमः समाप्तः

;iti miśraprakaraṇe miśravargaḥ prathamaḥ samāptaḥ

पूर्वखण्डे परिभाषादिप्रकरणम् ०७

;भावप्रकाशः ;पूर्वखण्डे द्वितीयो भागः ;तत्र सप्तमं परिभाषादिप्रकरणम्

;bhāvaprakāśaḥ ;pūrvakhaṇḍe dvitīyo bhāgaḥ ;tatra saptamaṃ paribhāṣādiprakaraṇam

मानपरिभाषा प्रकरणम्

न मानेन विना युक्तिर्द्र व्याणां जायते क्वचित् अतः प्रयोगकार्यार्थं मानमत्रोच्यते मया

na mānena vinā yuktirdra vyāṇāṃ jāyate kvacit ataḥ prayogakāryārthaṃ mānamatrocyate mayā

चरकस्य मतं वैद्यैराद्यैर्यस्मान्मतं ततः विहाय सर्वमानानि मागधं मानमुच्यते

carakasya mataṃ vaidyairādyairyasmānmataṃ tataḥ vihāya sarvamānāni māgadhaṃ mānamucyate

त्रसरेणुर्बुधैः प्रोक्तस्त्रिशता परमाणुभिः त्रसरेणुस्तु पर्यायनाम्ना वंशी निगद्यते

trasareṇurbudhaiḥ proktastriśatā paramāṇubhiḥ trasareṇustu paryāyanāmnā vaṃśī nigadyate

जालान्तरगतैः सूर्यकरैर्वंशी विलोक्यते षड्वंशीभिर्मरीचिः स्यात्ताभिः षड्भिश्च राजिका

jālāntaragataiḥ sūryakarairvaṃśī vilokyate ṣaḍvaṃśībhirmarīciḥ syāttābhiḥ ṣaḍbhiśca rājikā

तिसृभी राजिकाभिश्च्न सर्षपः प्रोच्यते बुधैः यवोऽष्टसर्षपैः प्रोक्तो गुञ्जा स्यात्तच्चतुष्टयम्

tisṛbhī rājikābhiścna sarṣapaḥ procyate budhaiḥ yavo'ṣṭasarṣapaiḥ prokto guñjā syāttaccatuṣṭayam

षड्भिस्तु रक्तिकाभिः स्यान्माषको हेमधानकौ माषैश्चतुर्भिः शाणः स्याद्धरणः स निगद्यते

ṣaḍbhistu raktikābhiḥ syānmāṣako hemadhānakau māṣaiścaturbhiḥ śāṇaḥ syāddharaṇaḥ sa nigadyate

टङ्कः स एव कथितस्तद्द्वयं कोल उच्यते क्षुद्र को वटकश्चैव द्र ङ्क्षणः स निगद्यते

ṭaṅkaḥ sa eva kathitastaddvayaṃ kola ucyate kṣudra ko vaṭakaścaiva dra ṅkṣaṇaḥ sa nigadyate

कोलद्वयन्तुं कर्षः स्यात्स प्रोक्तः पाणिमानिका अक्षः पिचुः पाणितलं किञ्चित्पाणिश्च तिन्दुकम्

koladvayantuṃ karṣaḥ syātsa proktaḥ pāṇimānikā akṣaḥ picuḥ pāṇitalaṃ kiñcitpāṇiśca tindukam

विडालपदकं चैव तथा षोडशिका मता करमध्यो हंसपदं सुवर्णं कवलग्रहः

viḍālapadakaṃ caiva tathā ṣoḍaśikā matā karamadhyo haṃsapadaṃ suvarṇaṃ kavalagrahaḥ

उदुम्बरञ्च पर्यायैः कर्षमेव निगद्यते स्यात्कर्षाभ्यामर्द्धपलं शुक्तिरष्टमिका तथा

udumbarañca paryāyaiḥ karṣameva nigadyate syātkarṣābhyāmarddhapalaṃ śuktiraṣṭamikā tathā

शुक्तिभ्याञ्च पलं ज्ञेयं मुष्टिराम्रं चतुर्थिका प्रकुञ्चः षोडशी बिल्वं पलमेवात्र कीत्तर्यते

śuktibhyāñca palaṃ jñeyaṃ muṣṭirāmraṃ caturthikā prakuñcaḥ ṣoḍaśī bilvaṃ palamevātra kīttaryate

पलाभ्यां प्रसृतिर्ज्ञेया प्रसृतञ्च निगद्यते प्रसृतिभ्यामञ्जलि स्यात्कुडवोऽद्धशरावकः

palābhyāṃ prasṛtirjñeyā prasṛtañca nigadyate prasṛtibhyāmañjali syātkuḍavo'ddhaśarāvakaḥ

अष्टमानञ्च स ज्ञेयः कुडवाभ्याञ्च मानिका शरावोऽष्टपलं तद्वज्ज्ञेयमत्र विचक्षणैः

aṣṭamānañca sa jñeyaḥ kuḍavābhyāñca mānikā śarāvo'ṣṭapalaṃ tadvajjñeyamatra vicakṣaṇaiḥ

शरावाभ्यां भवेत्प्रस्थश्चतुः प्रस्थस्तथाऽढकः भाजनं कांस्यपात्रं च चतुःषष्टिपलश्च सः

śarāvābhyāṃ bhavetprasthaścatuḥ prasthastathā'ḍhakaḥ bhājanaṃ kāṃsyapātraṃ ca catuḥṣaṣṭipalaśca saḥ

चतुर्भिराढकैद्रो र्णः! कलशो नल्वणोऽमणः उन्मानञ्चघटो राशिद्रो र्ण!पर्यायसंज्ञितः

caturbhirāḍhakaidro rṇaḥ! kalaśo nalvaṇo'maṇaḥ unmānañcaghaṭo rāśidro rṇa!paryāyasaṃjñitaḥ

द्रो णाभ्यां शूर्पकुम्भौ च चतुःषष्टिशरावकः शूर्पाभ्याञ्च भवेद् द्रो णी वाहो गोणी च सा स्मृता

dro ṇābhyāṃ śūrpakumbhau ca catuḥṣaṣṭiśarāvakaḥ śūrpābhyāñca bhaved dro ṇī vāho goṇī ca sā smṛtā

द्रो णीचतुष्टयं खारी कथिता सूक्ष्मबुद्धिभिः चतुःसहस्रपलिका षण्णवत्यधिका च सा

dro ṇīcatuṣṭayaṃ khārī kathitā sūkṣmabuddhibhiḥ catuḥsahasrapalikā ṣaṇṇavatyadhikā ca sā

पलानां द्विसहस्रञ्च भार एकः प्रकीर्त्तितः तुलापलशतं ज्ञेयं सर्वत्रैवैष निश्चयः

palānāṃ dvisahasrañca bhāra ekaḥ prakīrttitaḥ tulāpalaśataṃ jñeyaṃ sarvatraivaiṣa niścayaḥ

माषटङ्काक्षबिल्वानि कुडवप्रस्थमाढकम् राशिर्गोणी खारिकेति यथोत्तरचतुर्गुणम्

māṣaṭaṅkākṣabilvāni kuḍavaprasthamāḍhakam rāśirgoṇī khāriketi yathottaracaturguṇam

गुञ्जाऽदिमानमारभ्य यावत्स्यात्कुडवस्थितिः द्र वार्द्र शुष्कद्र व्याणां तावन्मानं समं मतम्

guñjā'dimānamārabhya yāvatsyātkuḍavasthitiḥ dra vārdra śuṣkadra vyāṇāṃ tāvanmānaṃ samaṃ matam

प्रस्थादिमानमारभ्य द्विगुणं तद् द्र वार्द्र योः मानं तथा तुलायास्तु द्विगुणं न क्वचित्स्मृतम्

prasthādimānamārabhya dviguṇaṃ tad dra vārdra yoḥ mānaṃ tathā tulāyāstu dviguṇaṃ na kvacitsmṛtam

मृद्वृक्षवेणुलोहादेर्भाण्डं यच्चतुरङ्गुलम् विस्तीर्णञ्च तथोच्चञ्च तन्मानं कुडवं वदेत्

mṛdvṛkṣaveṇulohāderbhāṇḍaṃ yaccaturaṅgulam vistīrṇañca tathoccañca tanmānaṃ kuḍavaṃ vadet

इति मागधमानं समाप्तम् यतो मन्दाग्नयो ह्रस्वा हीनसत्त्वा नराः कलौ अतस्तु मात्रा तद्योग्या प्रोच्यते सुज्ञसंमता

iti māgadhamānaṃ samāptam yato mandāgnayo hrasvā hīnasattvā narāḥ kalau atastu mātrā tadyogyā procyate sujñasaṃmatā

यवो द्वादशभिर्गौरसर्षपैः प्रोच्यते बुधैः यवद्वयेन गुञ्जा स्यात्त्रिगुञ्जो वल्ल उच्यते

yavo dvādaśabhirgaurasarṣapaiḥ procyate budhaiḥ yavadvayena guñjā syāttriguñjo valla ucyate

माषो गुञ्जाभिरष्टाभिः सप्तभिर्वा भवेत्क्वचित् चतुर्भिर्माषकैः शाणः स निष्कष्टङ्क एव च

māṣo guñjābhiraṣṭābhiḥ saptabhirvā bhavetkvacit caturbhirmāṣakaiḥ śāṇaḥ sa niṣkaṣṭaṅka eva ca

गद्याणो माषकैः षड्भिः कर्षः स्याद्दशमाषकैः चतुष्कर्षैः पलं प्रोक्तं दशशाणमितं बुधैः

gadyāṇo māṣakaiḥ ṣaḍbhiḥ karṣaḥ syāddaśamāṣakaiḥ catuṣkarṣaiḥ palaṃ proktaṃ daśaśāṇamitaṃ budhaiḥ

चतुष्पलैश्च कुडवः प्रस्थाद्याः पूर्ववन्मताः स्थितिर्नास्त्येव मात्रायाः कालमग्निं वयो बलम्

catuṣpalaiśca kuḍavaḥ prasthādyāḥ pūrvavanmatāḥ sthitirnāstyeva mātrāyāḥ kālamagniṃ vayo balam

प्रकृतिं दोषदेशौ च दृष्ट्वा मात्रां प्रकल्पयेत् नाल्पं हन्त्यौषधं व्याधिं यथाऽम्भोऽल्प महानलः अतिमात्रं च दोषाय यथा शस्ये बहूदकम्

prakṛtiṃ doṣadeśau ca dṛṣṭvā mātrāṃ prakalpayet nālpaṃ hantyauṣadhaṃ vyādhiṃ yathā'mbho'lpa mahānalaḥ atimātraṃ ca doṣāya yathā śasye bahūdakam

इति कालिङ्गमानं समाप्तम् इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे परिभाषादिप्रकरणे प्रथमं मानपरिभाषाख्यं प्रकरणं समाप्तम्

iti kāliṅgamānaṃ samāptam iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe paribhāṣādiprakaraṇe prathamaṃ mānaparibhāṣākhyaṃ prakaraṇaṃ samāptam

भेषजविधानप्रकरणम्

अथ द्वितीयं भेषजविधानप्रकरणम्

atha dvitīyaṃ bheṣajavidhānaprakaraṇam

स्वरसश्च तथा कल्कः क्वाथश्च हिमफाण्टकौ ज्ञेयाः कषायाः पञ्चैते लघवः स्युर्यथोत्तरम्

svarasaśca tathā kalkaḥ kvāthaśca himaphāṇṭakau jñeyāḥ kaṣāyāḥ pañcaite laghavaḥ syuryathottaram

अहतात्तत्क्षणाकृष्टाद् द्र व्यात्क्षुण्णात्समुद्भवेत् वस्त्रनिष्पीडितो यश्च स्वरसो रस उच्यते

ahatāttatkṣaṇākṛṣṭād dra vyātkṣuṇṇātsamudbhavet vastraniṣpīḍito yaśca svaraso rasa ucyate

कुडवं चूर्णितं द्र व्यं क्षिप्तञ्च द्विगुणे जले अहोरात्रं स्थितं तस्माद्भवेद्वा रस उत्तमः

kuḍavaṃ cūrṇitaṃ dra vyaṃ kṣiptañca dviguṇe jale ahorātraṃ sthitaṃ tasmādbhavedvā rasa uttamaḥ

आदाय शुष्कद्र व्यं वा स्वरसानामसंभवे जलेऽष्टगुणिते साध्यं पादशिष्टं च गृह्यते

ādāya śuṣkadra vyaṃ vā svarasānāmasaṃbhave jale'ṣṭaguṇite sādhyaṃ pādaśiṣṭaṃ ca gṛhyate

स्वरस्य गुरुत्वाच्च पलमर्द्धं प्रयोजयेत् निशोषितं चाग्निसिद्धं पलमात्रं रसं पिबेत्

svarasya gurutvācca palamarddhaṃ prayojayet niśoṣitaṃ cāgnisiddhaṃ palamātraṃ rasaṃ pibet

सितामधुगुडक्षाराञ्जीरकं लवणं तथा घृतं तैलञ्च चूर्णादीन् कोलमात्रान् रसे क्षिपेत्

sitāmadhuguḍakṣārāñjīrakaṃ lavaṇaṃ tathā ghṛtaṃ tailañca cūrṇādīn kolamātrān rase kṣipet

कण्डितं तण्डुलपलं जलेऽष्टगुणिते क्षिपेत् भावयित्वा जलं ग्राह्यं देयं सर्वत्र कर्मसु

kaṇḍitaṃ taṇḍulapalaṃ jale'ṣṭaguṇite kṣipet bhāvayitvā jalaṃ grāhyaṃ deyaṃ sarvatra karmasu

क्षुण्णं द्र व्यपलं सम्यक् षड्भिर्नीरपलैः प्लुतम् निशोषितं हिमः स स्यात्तथा शीतकषायकः तस्य मानं मतं पाने पलद्वयमितं बुधैः

kṣuṇṇaṃ dra vyapalaṃ samyak ṣaḍbhirnīrapalaiḥ plutam niśoṣitaṃ himaḥ sa syāttathā śītakaṣāyakaḥ tasya mānaṃ mataṃ pāne paladvayamitaṃ budhaiḥ

जले चतुष्पले शीते क्षुण्णं द्र व्यपलं क्षिपेत् मृत्पात्रे मन्थयेत् सम्यक् तस्माच्च द्विपलं पिबेत्

jale catuṣpale śīte kṣuṇṇaṃ dra vyapalaṃ kṣipet mṛtpātre manthayet samyak tasmācca dvipalaṃ pibet

क्षुण्णे द्र व्यपले सम्यग्जलमुष्णं विनिक्षिपेत् मृत्पात्रे कुडवोन्मानं ततस्तु स्रावयेत्पटात्

kṣuṇṇe dra vyapale samyagjalamuṣṇaṃ vinikṣipet mṛtpātre kuḍavonmānaṃ tatastu srāvayetpaṭāt

स स्याच्चूर्णद्र वः फाण्टस्तन्मानं द्विपलोन्मितम् क्षौद्रं सितागुडादींस्तु कर्षमात्रान्विनिक्षिपेत्

sa syāccūrṇadra vaḥ phāṇṭastanmānaṃ dvipalonmitam kṣaudraṃ sitāguḍādīṃstu karṣamātrānvinikṣipet

द्र व्यमाद्र रं! शिलापिष्टं शुष्कं वा सजलं भवेत् तदेव कल्को विज्ञेयस्तन्मानं कर्षसम्मितम्

dra vyamādra raṃ! śilāpiṣṭaṃ śuṣkaṃ vā sajalaṃ bhavet tadeva kalko vijñeyastanmānaṃ karṣasammitam

कल्के मधुघृतं तैलं देयं द्बिगुणमात्रया सितां गुडं समं दद्याद् द्र वो देयश्चतुर्गुणः

kalke madhughṛtaṃ tailaṃ deyaṃ dbiguṇamātrayā sitāṃ guḍaṃ samaṃ dadyād dra vo deyaścaturguṇaḥ

अत्यन्तशुष्कं यद् द्र व्यं सुपिष्टं वस्त्रगालितम् तत्स्याच्चूर्णं रजः क्षोदस्तन्मात्रा कर्षसम्मिता

atyantaśuṣkaṃ yad dra vyaṃ supiṣṭaṃ vastragālitam tatsyāccūrṇaṃ rajaḥ kṣodastanmātrā karṣasammitā

चूर्णे गुडः समो देयः शर्करा द्विगुणा मता चूर्णेषु भर्जितं हिङ्गु देयं नोत्क्लेदकृद्भवेत्

cūrṇe guḍaḥ samo deyaḥ śarkarā dviguṇā matā cūrṇeṣu bharjitaṃ hiṅgu deyaṃ notkledakṛdbhavet

लिहेच्चूर्णं द्र वैः सर्वैर्घृताद्यैर्द्विगुणोन्मितैः पिबेच्चतुर्गुणैरेवं चूर्णमालोडितं द्र वैः

liheccūrṇaṃ dra vaiḥ sarvairghṛtādyairdviguṇonmitaiḥ pibeccaturguṇairevaṃ cūrṇamāloḍitaṃ dra vaiḥ

चूर्णावलेहगुटिकाकल्कानामनुपानकम् पित्तवातकफातङ्के त्रिद्व्येकपलमाहरेत्

cūrṇāvalehaguṭikākalkānāmanupānakam pittavātakaphātaṅke tridvyekapalamāharet

यथा तैलं जले क्षिप्तं क्षणेनैव विसर्पति अनुपानबलादङ्गे तथा सर्पति भेषजम्

yathā tailaṃ jale kṣiptaṃ kṣaṇenaiva visarpati anupānabalādaṅge tathā sarpati bheṣajam

द्र वेण यावता सम्यक् चूर्णं सर्वं प्लुतं भवेत् भावनायाः प्रमाणं तु चूर्णे प्रोक्तं भिषग्वरैः

dra veṇa yāvatā samyak cūrṇaṃ sarvaṃ plutaṃ bhavet bhāvanāyāḥ pramāṇaṃ tu cūrṇe proktaṃ bhiṣagvaraiḥ

पुटपाकस्य कल्कस्य स्वरसो गृह्यते यतः अतस्तु पुटपाकानां युक्तिरत्रोच्यते मया

puṭapākasya kalkasya svaraso gṛhyate yataḥ atastu puṭapākānāṃ yuktiratrocyate mayā

पुटपाकस्य पाकोऽय लेपस्याङ्गारवर्णता लेपश्च द्व्यङ्गुलं स्थूलं कुर्याद् द्व्यङ्गुलमात्रकम्

puṭapākasya pāko'ya lepasyāṅgāravarṇatā lepaśca dvyaṅgulaṃ sthūlaṃ kuryād dvyaṅgulamātrakam

काश्मरीवटजम्ब्वादिपत्रैर्वेष्टनमुत्तमम्

kāśmarīvaṭajambvādipatrairveṣṭanamuttamam

पलमात्रो रसो ग्राह्यः कर्षमानं मधु क्षिपेत् कल्कचूर्णद्र वाद्यास्तु देयाः कोलमिता बुधैः

palamātro raso grāhyaḥ karṣamānaṃ madhu kṣipet kalkacūrṇadra vādyāstu deyāḥ kolamitā budhaiḥ

अष्टमेनांशशेषेण चतुर्थेनार्द्धकेन वा अथवा क्वथनेनैव सिद्धमुष्णोदकं भवेत्

aṣṭamenāṃśaśeṣeṇa caturthenārddhakena vā athavā kvathanenaiva siddhamuṣṇodakaṃ bhavet

श्लेष्मामवातमेदोघ्नं वस्तिशोधनदीपनम् कासश्वासज्वरान् हन्ति पीतमुष्णोदकं निशि

śleṣmāmavātamedoghnaṃ vastiśodhanadīpanam kāsaśvāsajvarān hanti pītamuṣṇodakaṃ niśi

क्षीरमष्टगुणं द्र व्यात्क्षीरान्नीरं चतुर्गुणम् क्षीरावशेषं तत्पीतं शूलमामोद्भवं जयेत्

kṣīramaṣṭaguṇaṃ dra vyātkṣīrānnīraṃ caturguṇam kṣīrāvaśeṣaṃ tatpītaṃ śūlamāmodbhavaṃ jayet

पानीयं षोडशगुणं क्षुण्णे द्र व्यपले क्षिपेत् मृत्पात्रे क्वाथयेद् ग्राह्यमष्टमांशावशेषितम्

pānīyaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ kṣuṇṇe dra vyapale kṣipet mṛtpātre kvāthayed grāhyamaṣṭamāṃśāvaśeṣitam

कर्षादौ तु पलं यावद् दद्यात्षोडशिकं जलम् ततस्तु कुडवं यावत्तोयमष्टगुणं भवेत् चतुर्गुणमतश्चोर्ध्वं यावत् प्रस्थादिकं जलम्

karṣādau tu palaṃ yāvad dadyātṣoḍaśikaṃ jalam tatastu kuḍavaṃ yāvattoyamaṣṭaguṇaṃ bhavet caturguṇamataścordhvaṃ yāvat prasthādikaṃ jalam

तज्जलं पाययेद्धीमान्कोष्णं मृद्वग्निसाधितम् शृतः क्वाथः कषायश्च निर्यूहः स निगद्यते

tajjalaṃ pāyayeddhīmānkoṣṇaṃ mṛdvagnisādhitam śṛtaḥ kvāthaḥ kaṣāyaśca niryūhaḥ sa nigadyate

मात्रोत्तमा पलेन स्यात्त्रिभिरक्षैस्तु मध्यमा जघन्या च पलार्द्धेन स्नेहक्वाथौषधेषु च

mātrottamā palena syāttribhirakṣaistu madhyamā jaghanyā ca palārddhena snehakvāthauṣadheṣu ca

क्वाथ्यद्र व्यपले वारि द्विरष्टगुणमिष्यते चतुर्भागावशिष्टन्तु पेयं जलचतुष्टयम्

kvāthyadra vyapale vāri dviraṣṭaguṇamiṣyate caturbhāgāvaśiṣṭantu peyaṃ jalacatuṣṭayam

दीप्तानलं महाकायं पाययेदञ्जलि जलम् अन्ये त्वर्द्धं परित्यज्य प्रसृतिं तु चिकित्सकाः

dīptānalaṃ mahākāyaṃ pāyayedañjali jalam anye tvarddhaṃ parityajya prasṛtiṃ tu cikitsakāḥ

क्वाथत्यागमनिच्छन्तस्त्वष्टभागावशेषितम् पारम्पर्योपदेशेन वृद्धवैद्याः पलद्वयम्

kvāthatyāgamanicchantastvaṣṭabhāgāvaśeṣitam pāramparyopadeśena vṛddhavaidyāḥ paladvayam

क्वाथे क्षिपेत्सितामंशैश्चतुर्थाष्टमषोडशैः वातपित्तकफातङ्के विपरीतं लघु स्मृतम्

kvāthe kṣipetsitāmaṃśaiścaturthāṣṭamaṣoḍaśaiḥ vātapittakaphātaṅke viparītaṃ laghu smṛtam

जीरकं गुग्गुलं क्षारं लवणं च शिलाजतु हिङ्गु त्रिकटुकञ्चैव क्वाथे शाणोन्मितं क्षिपेत्

jīrakaṃ guggulaṃ kṣāraṃ lavaṇaṃ ca śilājatu hiṅgu trikaṭukañcaiva kvāthe śāṇonmitaṃ kṣipet

क्षीरं घृतं गुडं तैलं मूत्रं चान्यद् द्र वं तथा कल्कं चूर्णादिकं क्वाथे निक्षिपेत् कर्षसम्मितम्

kṣīraṃ ghṛtaṃ guḍaṃ tailaṃ mūtraṃ cānyad dra vaṃ tathā kalkaṃ cūrṇādikaṃ kvāthe nikṣipet karṣasammitam

तत्रोपविश्य विश्रान्तः प्रसन्नवदनेक्षणः औषधं हेमरजतमृद्भाजनपरिस्थितम्

tatropaviśya viśrāntaḥ prasannavadanekṣaṇaḥ auṣadhaṃ hemarajatamṛdbhājanaparisthitam

पिबेत् प्रसन्नहृदयः पीत्वा पात्रमधोमुखम् विधायाचम्य सलिलं ताम्बूलाद्युपयोजयेत्

pibet prasannahṛdayaḥ pītvā pātramadhomukham vidhāyācamya salilaṃ tāmbūlādyupayojayet

क्वाथादेर्यत्पुनः पाकाद् घनत्वं सा रसक्रिया सोऽवलेहश्च लेहश्च तन्मात्रा स्यात्पलोन्मिता

kvāthāderyatpunaḥ pākād ghanatvaṃ sā rasakriyā so'valehaśca lehaśca tanmātrā syātpalonmitā

सिता चतुर्गुणा कार्या चूर्णाच्च द्विगुणो गुडः द्र वं चतुर्गुणं दद्यादिति सर्वत्र निश्चयः

sitā caturguṇā kāryā cūrṇācca dviguṇo guḍaḥ dra vaṃ caturguṇaṃ dadyāditi sarvatra niścayaḥ

सुपक्वे तन्तुमत्त्वं स्यादवलेहेऽप्सु मज्जनम् स्थिरत्वं पीडिते मुद्रा गन्धवर्णरसोद्भवः

supakve tantumattvaṃ syādavalehe'psu majjanam sthiratvaṃ pīḍite mudrā gandhavarṇarasodbhavaḥ

दुग्धमिक्षुरसं यूषं पञ्चमूलकषायकम् वासाक्वाथं यथायोग्यमनुपानं प्रशस्यते

dugdhamikṣurasaṃ yūṣaṃ pañcamūlakaṣāyakam vāsākvāthaṃ yathāyogyamanupānaṃ praśasyate

वटका अथ कथ्यन्ते तन्नाम गुटिका वटी मोदको वटिका पिण्डी गुडो वर्त्तिस्तथोच्यते

vaṭakā atha kathyante tannāma guṭikā vaṭī modako vaṭikā piṇḍī guḍo varttistathocyate

लेहवत्साध्यते वह्नौ गुडो वा शर्कराऽथवा गुग्गुल्लुर्वा क्षिपेत्तत्र चूर्णं तन्निर्मिता वटी

lehavatsādhyate vahnau guḍo vā śarkarā'thavā guggullurvā kṣipettatra cūrṇaṃ tannirmitā vaṭī

कुर्यादवह्निसिद्धेन क्वचिद् गुग्गुलुना वटीम् द्र वेण मधुना वाऽपि गुटिकां कारयेद् बुधः

kuryādavahnisiddhena kvacid guggulunā vaṭīm dra veṇa madhunā vā'pi guṭikāṃ kārayed budhaḥ

सिता चतुर्गुणा देया वटीषु द्विगुणो गुडः चूर्णे चूर्णसमः कार्यो गुग्गुलुर्मधु तत्समम्

sitā caturguṇā deyā vaṭīṣu dviguṇo guḍaḥ cūrṇe cūrṇasamaḥ kāryo guggulurmadhu tatsamam

द्र वं तु द्विगुणं देयं मोदकेषु भिषग्वरैः

dra vaṃ tu dviguṇaṃ deyaṃ modakeṣu bhiṣagvaraiḥ

कर्षप्रमाणं तन्मात्रा बलं दृष्ट्वा प्रयुज्यते

karṣapramāṇaṃ tanmātrā balaṃ dṛṣṭvā prayujyate

कल्काच्चतुर्गुणीकृत्य घृतं वा तैलमेव च चतुर्गुणद्र वे साध्यं तस्य मात्रा पलोन्मिता

kalkāccaturguṇīkṛtya ghṛtaṃ vā tailameva ca caturguṇadra ve sādhyaṃ tasya mātrā palonmitā

निक्षिप्य क्वाथयेत्तोयं क्वाथ्यद्र व्याच्चतुर्गुणम् पादशिष्टं गृहीत्वा तु स्नेहं तेनैव साधयेत्

nikṣipya kvāthayettoyaṃ kvāthyadra vyāccaturguṇam pādaśiṣṭaṃ gṛhītvā tu snehaṃ tenaiva sādhayet

चतुर्गुणं मृदुद्र व्ये कठिनेऽष्टगुणं जलम् मृद्वादिक्वाथ्यसंघाते दद्यादष्टगुणं पयः अत्यन्त कठिने द्र व्ये नीरं षोडशिकं मतम्

caturguṇaṃ mṛdudra vye kaṭhine'ṣṭaguṇaṃ jalam mṛdvādikvāthyasaṃghāte dadyādaṣṭaguṇaṃ payaḥ atyanta kaṭhine dra vye nīraṃ ṣoḍaśikaṃ matam

प्रस्थादितः क्षिपेन्नीरं खारीं यावच्चतुर्गुणम्

prasthāditaḥ kṣipennīraṃ khārīṃ yāvaccaturguṇam

अम्बुक्वाथरसैर्यत्र पृथक् स्नेहस्य साधनम् कल्कस्यांशं तत्र दद्याच्चतुर्थ षष्ठमष्टमम्

ambukvātharasairyatra pṛthak snehasya sādhanam kalkasyāṃśaṃ tatra dadyāccaturtha ṣaṣṭhamaṣṭamam

दुग्धेदध्नि रसे तक्रे कल्को देयोऽष्टमांशकः कल्काच्च सम्यक् पाकार्थं तोयमत्र चतुर्गुणम्

dugdhedadhni rase takre kalko deyo'ṣṭamāṃśakaḥ kalkācca samyak pākārthaṃ toyamatra caturguṇam

द्र वाणि यत्र स्नेहेषु पञ्चादीनि भवन्ति हि तत्र स्नेहसमान्याहुर्यथापूर्वं चतुर्गुणम्

dra vāṇi yatra sneheṣu pañcādīni bhavanti hi tatra snehasamānyāhuryathāpūrvaṃ caturguṇam

द्र व्येण केवलेनैव स्नेहपाको भवेद् यदि तत्राम्बुपिष्टः कल्कः स्याज्जलं चात्र चतुर्गुणम्

dra vyeṇa kevalenaiva snehapāko bhaved yadi tatrāmbupiṣṭaḥ kalkaḥ syājjalaṃ cātra caturguṇam

क्वाथेन केवलेनैव पाको यत्रोदितः क्वचित् क्वाथ्यद्र व्यस्य कल्कोऽपि तत्र स्नेहे प्रयुज्यते

kvāthena kevalenaiva pāko yatroditaḥ kvacit kvāthyadra vyasya kalko'pi tatra snehe prayujyate

कल्कहीनस्तु यः स्नेहः स साध्यः केवले द्र वे

kalkahīnastu yaḥ snehaḥ sa sādhyaḥ kevale dra ve

पुष्पकल्कस्तु यः स्नेहस्तत्र तोयं चतुर्गुणम् स्नेहात् स्नेहाष्टमांशश्च पुष्पकल्कः प्रयुज्यते

puṣpakalkastu yaḥ snehastatra toyaṃ caturguṇam snehāt snehāṣṭamāṃśaśca puṣpakalkaḥ prayujyate

वर्त्तिवत्स्नेहकल्कः स्याद् यदाऽङ्गुल्या विवर्त्तितः शब्दहीनोऽग्निनिक्षिप्तःस्नेहः सिद्धो भवेत्तदा

varttivatsnehakalkaḥ syād yadā'ṅgulyā vivarttitaḥ śabdahīno'gninikṣiptaḥsnehaḥ siddho bhavettadā

यदा फेनोद्गमस्तैले फेनशान्तिश्च सर्पिषि वर्णगन्धरसोत्पत्तिः स्नेहः सिद्धो भवेत्तदा

yadā phenodgamastaile phenaśāntiśca sarpiṣi varṇagandharasotpattiḥ snehaḥ siddho bhavettadā

स्नेहपाकस्त्रिधा प्रोक्तो मृदुर्मध्यः खरस्तथा ईषत्सरसकल्कस्तु स्नेहपाको मृदुर्भवेत्

snehapākastridhā prokto mṛdurmadhyaḥ kharastathā īṣatsarasakalkastu snehapāko mṛdurbhavet

मध्यपाकस्य सिद्धिश्च कल्के नीरसकोमले ईषत्कठिनकल्कश्च स्नेहपाको भवेत्खरः

madhyapākasya siddhiśca kalke nīrasakomale īṣatkaṭhinakalkaśca snehapāko bhavetkharaḥ

तदूर्ध्वं दग्धपाकः स्याद्दाहकृन्निष्प्रयोजनः आमपाकश्च निर्वीर्यो वह्निमान्द्यकरो गुरुः

tadūrdhvaṃ dagdhapākaḥ syāddāhakṛnniṣprayojanaḥ āmapākaśca nirvīryo vahnimāndyakaro guruḥ

नस्यार्थं स्यान्मृदुः पाको मध्यमः सर्वकर्मसु अभ्यङ्गार्थः खरः प्रोक्तो युञ्ज्यादेवं यथोचितम्

nasyārthaṃ syānmṛduḥ pāko madhyamaḥ sarvakarmasu abhyaṅgārthaḥ kharaḥ prokto yuñjyādevaṃ yathocitam

घृततैलगुडादींश्च साधयेन्नैकवासरे प्रकुर्वुन्त्युषितास्त्वेते विशेषाद् गुणसञ्चयम्

ghṛtatailaguḍādīṃśca sādhayennaikavāsare prakurvuntyuṣitāstvete viśeṣād guṇasañcayam

द्र वेषु चिरकालस्थं द्र व्यं यत्सन्धितं भवेत् आसवारिष्टभेदैस्तु प्रोच्यते भेषजोचितम्

dra veṣu cirakālasthaṃ dra vyaṃ yatsandhitaṃ bhavet āsavāriṣṭabhedaistu procyate bheṣajocitam

यदपक्वौषधाम्बुभ्यां सिद्धं मद्यं स आसवः अरिष्टः क्वाथसाध्यः स्यात्तयोर्मानं पलोन्मितम्

yadapakvauṣadhāmbubhyāṃ siddhaṃ madyaṃ sa āsavaḥ ariṣṭaḥ kvāthasādhyaḥ syāttayormānaṃ palonmitam

अनुक्तमानारिष्टेषु द्र वाद् द्रो णं गुडात्तुलाम् क्षौद्रं क्षिपेद् गुडादर्द्धं प्रक्षेपं दशमांशिकम्

anuktamānāriṣṭeṣu dra vād dro ṇaṃ guḍāttulām kṣaudraṃ kṣiped guḍādarddhaṃ prakṣepaṃ daśamāṃśikam

ज्ञेयः शीतरसः सीघुरपक्वमधुरद्र वैः सिद्धः पक्वरसः सीधुः सम्पक्वमधुरद्र वैः

jñeyaḥ śītarasaḥ sīghurapakvamadhuradra vaiḥ siddhaḥ pakvarasaḥ sīdhuḥ sampakvamadhuradra vaiḥ

परिपक्वान्नसन्धानात्समुत्पन्नां सुरां जगुः सुरामण्डः प्रसन्ना स्यात्ततः कादम्वरी घना

paripakvānnasandhānātsamutpannāṃ surāṃ jaguḥ surāmaṇḍaḥ prasannā syāttataḥ kādamvarī ghanā

तदधो जगलो ज्ञेयो मेदको जगलाद्घनः वक्कसो हृतसारः स्यात्सुराबीजं तु किण्वकम्

tadadho jagalo jñeyo medako jagalādghanaḥ vakkaso hṛtasāraḥ syātsurābījaṃ tu kiṇvakam

यत्तालखर्जूररसैः सन्धिता सा हि वारुणी

yattālakharjūrarasaiḥ sandhitā sā hi vāruṇī

कन्दमूलफलादीनि सस्नेहलवणानि च यत्र द्र वेऽभिषूयन्ते तच्छुक्तमभिधीयते

kandamūlaphalādīni sasnehalavaṇāni ca yatra dra ve'bhiṣūyante tacchuktamabhidhīyate

विनष्टमम्लतां यातं मद्यं वा मधुरद्र वः विनष्टः सन्धितो यस्तु तच्चुक्रमभिधीयते

vinaṣṭamamlatāṃ yātaṃ madyaṃ vā madhuradra vaḥ vinaṣṭaḥ sandhito yastu taccukramabhidhīyate

गुडाम्बुना सतैलेन कन्दशाकफलैस्तथा संधितं चाम्लतां यातं गुडचुक्रं प्रचक्ष्यते एवमेव हि शुक्तं स्यान्मृद्वीकासम्भवं तथा

guḍāmbunā satailena kandaśākaphalaistathā saṃdhitaṃ cāmlatāṃ yātaṃ guḍacukraṃ pracakṣyate evameva hi śuktaṃ syānmṛdvīkāsambhavaṃ tathā

तुषाम्बु सन्धितं ज्ञेयमामैर्विदलितैर्यवः यवैस्तु निस्तुषैः पक्वैः सौवीरं साधितं भवेत्

tuṣāmbu sandhitaṃ jñeyamāmairvidalitairyavaḥ yavaistu nistuṣaiḥ pakvaiḥ sauvīraṃ sādhitaṃ bhavet

आरनालन्तु गोधूमैरामैः स्यान्निस्तुस्तुषीकृतैः पक्वैर्वा संहितं तत्तु सौवीरसदृशं गुणैः

āranālantu godhūmairāmaiḥ syānnistustuṣīkṛtaiḥ pakvairvā saṃhitaṃ tattu sauvīrasadṛśaṃ guṇaiḥ

कुल्माषधान्यमण्डादिसहितं काञ्जिकं विदुः शिण्डाकी संहिता ज्ञेया मूलकैः सर्षपादिभिः

kulmāṣadhānyamaṇḍādisahitaṃ kāñjikaṃ viduḥ śiṇḍākī saṃhitā jñeyā mūlakaiḥ sarṣapādibhiḥ

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे परिभाषादिप्रकरणे द्वितीयं भेषजविधानप्रकरणं समाप्तम्

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe paribhāṣādiprakaraṇe dvitīyaṃ bheṣajavidhānaprakaraṇaṃ samāptam

धात्वादिशोधनमारण विधिप्रकरणम्

अथ तृतीयं धात्वादिशोधनमारण विधिप्रकरणम्

atha tṛtīyaṃ dhātvādiśodhanamāraṇa vidhiprakaraṇam

दाहे रक्तं सितं छेदे निकषे कुङ्कुमप्रभम् तारशुल्बोज्झितं स्निग्धं कोमलं गुरु हेम सत्

dāhe raktaṃ sitaṃ chede nikaṣe kuṅkumaprabham tāraśulbojjhitaṃ snigdhaṃ komalaṃ guru hema sat

तच्छेदे कठिनं रूक्षं विवर्णं समलं दलम् दाहे छेदे सितं श्वेतं कषे स्फुटं लघु त्यजेत्

tacchede kaṭhinaṃ rūkṣaṃ vivarṇaṃ samalaṃ dalam dāhe chede sitaṃ śvetaṃ kaṣe sphuṭaṃ laghu tyajet

पत्तलीकृतपत्राणि हेम्नो वह्नौ प्रतापयेत् निषिञ्चेत्तप्ततप्तानि तैले तक्रे च काञ्जिके

pattalīkṛtapatrāṇi hemno vahnau pratāpayet niṣiñcettaptataptāni taile takre ca kāñjike

गोमूत्रे च कुलत्थानां कषाये तु त्रिधा त्रिधा एवं हेम्नः परेषाञ्च धातूनां शोधनं भवेत्

gomūtre ca kulatthānāṃ kaṣāye tu tridhā tridhā evaṃ hemnaḥ pareṣāñca dhātūnāṃ śodhanaṃ bhavet

बलं सवीर्य्यं हरते नराणां रोगव्रजं पोषयतीह काये असौख्यकार्येव सदा सुवर्णमशुद्धमेतन्मरणञ्च कुर्यात्

balaṃ savīryyaṃ harate narāṇāṃ rogavrajaṃ poṣayatīha kāye asaukhyakāryeva sadā suvarṇamaśuddhametanmaraṇañca kuryāt

स्वर्णस्य द्विगुणं सूतमम्लेन सह मर्दयेत् तद्गोलकसमं गन्धं निदध्यादधरोत्तरम्

svarṇasya dviguṇaṃ sūtamamlena saha mardayet tadgolakasamaṃ gandhaṃ nidadhyādadharottaram

गोलकञ्च ततो रुद्ध्वा शरावदृढसम्पुटे त्रिंशद्वनोपलैर्दद्यात्पुटान्येवं चतुर्दश निरुत्थं जायते भस्म गन्धो देयः पुनः पुनः

golakañca tato ruddhvā śarāvadṛḍhasampuṭe triṃśadvanopalairdadyātpuṭānyevaṃ caturdaśa nirutthaṃ jāyate bhasma gandho deyaḥ punaḥ punaḥ

काञ्चने गलिते नागं षोडशांशेन निक्षिपेत् चूर्णयित्वा तथाम्लेन घृष्ट्वा कृत्वा तु गोलकम्

kāñcane galite nāgaṃ ṣoḍaśāṃśena nikṣipet cūrṇayitvā tathāmlena ghṛṣṭvā kṛtvā tu golakam

गोलकेन समं गन्धं दत्त्वा चैवाधरोत्तरम्

golakena samaṃ gandhaṃ dattvā caivādharottaram

शरावसम्पुटे धृत्वा पुटेत् त्रिंशद्वनोपलैः एवं सप्तपुटैर्हेम निरुत्थं भस्म जायते

śarāvasampuṭe dhṛtvā puṭet triṃśadvanopalaiḥ evaṃ saptapuṭairhema nirutthaṃ bhasma jāyate

काञ्चनाररसैर्घृष्ट्वा समसूतकगन्धयोः कज्जलद्यं हेमपत्राणि लेपयेत्समया तथा

kāñcanārarasairghṛṣṭvā samasūtakagandhayoḥ kajjaladyaṃ hemapatrāṇi lepayetsamayā tathā

काञ्चनारत्वचः कल्कैर्मूषायुग्मं प्रकल्पयेत् धृत्वा तत्संपुटे गोलं मृण्मूषासम्पुटे च तत्

kāñcanāratvacaḥ kalkairmūṣāyugmaṃ prakalpayet dhṛtvā tatsaṃpuṭe golaṃ mṛṇmūṣāsampuṭe ca tat

निधाय सन्धिरोधं च कृत्वा संशोष्य गोलकम् वह्निं खरतरं कुर्यादेवं दत्त्वा पुटत्रयम्

nidhāya sandhirodhaṃ ca kṛtvā saṃśoṣya golakam vahniṃ kharataraṃ kuryādevaṃ dattvā puṭatrayam

निरुत्थं जायते भस्म सर्वकर्मसु योजयेत् काञ्चनारप्रकारेण लाङ्गली हन्ति काञ्चनम्

nirutthaṃ jāyate bhasma sarvakarmasu yojayet kāñcanāraprakāreṇa lāṅgalī hanti kāñcanam

ज्वालामुखी तथा हन्याद् यथा हन्ति मनःशिला

jvālāmukhī tathā hanyād yathā hanti manaḥśilā

शिलासिन्दूरयोश्चूर्णं समयोरर्कदुग्धकैः सप्तधा भावनां दद्याच्छोषयेच्च पुनः पुनः

śilāsindūrayoścūrṇaṃ samayorarkadugdhakaiḥ saptadhā bhāvanāṃ dadyācchoṣayecca punaḥ punaḥ

ततस्तु गलिते हेम्नि कल्कोऽय दीयते समः पुनर्धमेदतितरां यथा कल्को विलीयते एवं वेलात्रयं दद्यात्कल्कं हेममृतिर्भवेत्

tatastu galite hemni kalko'ya dīyate samaḥ punardhamedatitarāṃ yathā kalko vilīyate evaṃ velātrayaṃ dadyātkalkaṃ hemamṛtirbhavet

सुवर्णं शीतलं वृष्यं बल्यं गुरु रसायनम् स्वादु तिक्तं च तुवरं पाके च स्वादु पिच्छिलम्

suvarṇaṃ śītalaṃ vṛṣyaṃ balyaṃ guru rasāyanam svādu tiktaṃ ca tuvaraṃ pāke ca svādu picchilam

पवित्रं बृंहणं नेत्र्! यं मेधास्मृतिमतिप्रदम् हृद्यामायुष्करं कान्तिवाग्विशुद्धिस्थिरत्वकृत् विषद्वयक्षयोन्मादत्रिदोषज्वरशोषजित्

pavitraṃ bṛṃhaṇaṃ netr! yaṃ medhāsmṛtimatipradam hṛdyāmāyuṣkaraṃ kāntivāgviśuddhisthiratvakṛt viṣadvayakṣayonmādatridoṣajvaraśoṣajit

असम्यङ्मारितं स्वर्णं बलं वीर्यं च नाशयेत् करोति रोगान् मृत्युं च तद्धन्याद् यत्नतस्ततः

asamyaṅmāritaṃ svarṇaṃ balaṃ vīryaṃ ca nāśayet karoti rogān mṛtyuṃ ca taddhanyād yatnatastataḥ

लोहादेरनपुनर्भावस्तद्गुणत्वं गुणाढ्यता सलिले तरणं चापि तत्सिद्धिः पुटनाद्भवेत्

lohāderanapunarbhāvastadguṇatvaṃ guṇāḍhyatā salile taraṇaṃ cāpi tatsiddhiḥ puṭanādbhavet

गम्भीरे विस्तृते कुण्डे द्विहस्ते चतुरस्रके वनोपलसहस्रेण पूरिते पुटनौषधम्

gambhīre vistṛte kuṇḍe dvihaste caturasrake vanopalasahasreṇa pūrite puṭanauṣadham

कोष्ठे रुद्धं प्रयत्नेन गोविष्ठोपरि धारयेत् वनोपलसहस्रार्द्धं कोष्ठिकोपरि निक्षिपेत्

koṣṭhe ruddhaṃ prayatnena goviṣṭhopari dhārayet vanopalasahasrārddhaṃ koṣṭhikopari nikṣipet

वह्निं विनिक्षिपेत्तत्र महापुटमिति स्मृतम्

vahniṃ vinikṣipettatra mahāpuṭamiti smṛtam

सपादहस्तमानेन कुण्डे निम्ने तथाऽयते वनोपलसहस्रेण पूर्णे मध्ये विधारयेत्

sapādahastamānena kuṇḍe nimne tathā'yate vanopalasahasreṇa pūrṇe madhye vidhārayet

पुटनद्र व्यसंयुक्तां कोष्टिकां मुद्रि तां मुखे अधोऽधानि करण्डानि अर्धान्युपरि निक्षिपेत् एतद्गजपुटं प्रोक्तं ख्यातं सर्वपुटोत्तमम्

puṭanadra vyasaṃyuktāṃ koṣṭikāṃ mudri tāṃ mukhe adho'dhāni karaṇḍāni ardhānyupari nikṣipet etadgajapuṭaṃ proktaṃ khyātaṃ sarvapuṭottamam

अरत्निमात्रके कुण्डे पुटं वाराहमुच्यते वितस्तिमात्रके खाते कथितं कौक्कुटं पुटम्

aratnimātrake kuṇḍe puṭaṃ vārāhamucyate vitastimātrake khāte kathitaṃ kaukkuṭaṃ puṭam

षोडशाङ्गुलके खाते कस्यचित्कौक्कुटं पुटम्

ṣoḍaśāṅgulake khāte kasyacitkaukkuṭaṃ puṭam

यत्पुटं दीयते खाते ह्यष्टसंख्यैर्वनोपलैः कपोतपुटमेतत्तु कथितं पुटपण्डितैः

yatpuṭaṃ dīyate khāte hyaṣṭasaṃkhyairvanopalaiḥ kapotapuṭametattu kathitaṃ puṭapaṇḍitaiḥ

गोष्ठान्तर्गोखुरक्षुण्णं शुष्कं चूर्णितगोमयम् गोबरं तत्समाख्यातं वरिष्ठं रससाधने

goṣṭhāntargokhurakṣuṇṇaṃ śuṣkaṃ cūrṇitagomayam gobaraṃ tatsamākhyātaṃ variṣṭhaṃ rasasādhane

बृहद्भाण्डस्थितैर्यत्र गौबरैर्दीयते पुटम् तद् गोबरपुटं प्रोक्तं भिषग्भिः सूतभस्मनि

bṛhadbhāṇḍasthitairyatra gaubarairdīyate puṭam tad gobarapuṭaṃ proktaṃ bhiṣagbhiḥ sūtabhasmani

बृहद्भाण्डे तुषैः पूर्णे मध्ये मूषां विधारयेत् क्षिप्त्वाऽग्नि मुद्र येद्भाण्डं तद्भाण्डपुटमुच्यते

bṛhadbhāṇḍe tuṣaiḥ pūrṇe madhye mūṣāṃ vidhārayet kṣiptvā'gni mudra yedbhāṇḍaṃ tadbhāṇḍapuṭamucyate

भाण्डे वितस्तिगम्भीरे मध्ये निहितकूपिके कूपिकाकण्ठपर्यन्तं वालुकाभिश्च पूरिते

bhāṇḍe vitastigambhīre madhye nihitakūpike kūpikākaṇṭhaparyantaṃ vālukābhiśca pūrite

भेषजं कूपिकासंस्थं वह्निना यत्र पच्यते बालुकायन्त्रमेतद्धि यन्त्रं तत्र बुधैः स्मृतम्

bheṣajaṃ kūpikāsaṃsthaṃ vahninā yatra pacyate bālukāyantrametaddhi yantraṃ tatra budhaiḥ smṛtam

निबद्धमौषधं सूतं भूर्जे तत्त्रिगुणे वरे रसपोटलिकां काष्ठे दृढं बद्ध्वा गुणेन हि

nibaddhamauṣadhaṃ sūtaṃ bhūrje tattriguṇe vare rasapoṭalikāṃ kāṣṭhe dṛḍhaṃ baddhvā guṇena hi

सन्धानपूर्णकुम्भान्तःस्वावलम्बनसन्धितम् अधस्ताज्ज्वालयेदग्निं तत्तदुक्तक्रमेण हि दोलायन्त्रमिदं प्रोक्तं स्वेदनाख्यं तदेव हि

sandhānapūrṇakumbhāntaḥsvāvalambanasandhitam adhastājjvālayedagniṃ tattaduktakrameṇa hi dolāyantramidaṃ proktaṃ svedanākhyaṃ tadeva hi

साम्बुस्थालीमुखे बद्धे वस्त्रे स्वेद्यं निधाय च पिधाय पच्यते तत्र तद् यन्त्रं स्वेदनं स्मृतम्

sāmbusthālīmukhe baddhe vastre svedyaṃ nidhāya ca pidhāya pacyate tatra tad yantraṃ svedanaṃ smṛtam

अधःस्थाल्यां रसं क्षिप्त्वा विदध्यात्तन्मुखोपरि स्थालीमूर्ध्वमुखीं सम्यङ्निरुध्य मृदुमृत्स्नया

adhaḥsthālyāṃ rasaṃ kṣiptvā vidadhyāttanmukhopari sthālīmūrdhvamukhīṃ samyaṅnirudhya mṛdumṛtsnayā

ऊर्ध्वस्थाल्यां जलं क्षिप्त्वा चुल्ल्यामारोप्य यत्नतः अधस्ताज्ज्वालयेदग्निं यावत्प्रहरपञ्चकम्

ūrdhvasthālyāṃ jalaṃ kṣiptvā cullyāmāropya yatnataḥ adhastājjvālayedagniṃ yāvatpraharapañcakam

स्वाङ्गशीतं ततो यन्त्राद् गृह्णीयाद्र समुत्तमम् विद्याधराभिधं यन्त्रमेतत्तज्ज्ञैरुदाहृतम्

svāṅgaśītaṃ tato yantrād gṛhṇīyādra samuttamam vidyādharābhidhaṃ yantrametattajjñairudāhṛtam

बालुकाभिः समस्ताङ्गं गर्त्ते मूषां रसान्विताम् दीप्तोपलैः संवृणुयाद् यन्त्रं भूधरनामकम्

bālukābhiḥ samastāṅgaṃ gartte mūṣāṃ rasānvitām dīptopalaiḥ saṃvṛṇuyād yantraṃ bhūdharanāmakam

यन्त्रं डमरुसंज्ञं स्यात्तत्स्थाल्या मुद्रि ते मुखे

yantraṃ ḍamarusaṃjñaṃ syāttatsthālyā mudri te mukhe

गुरु स्निग्धं मृदु श्वेतं दाहे छेदे घनक्षमम् वर्णाढ्यं चन्द्र वत् स्वच्छं तारं नवगुणं शुभम्

guru snigdhaṃ mṛdu śvetaṃ dāhe chede ghanakṣamam varṇāḍhyaṃ candra vat svacchaṃ tāraṃ navaguṇaṃ śubham

कठिनं कृत्रिमं रूक्षं रक्तं पीतदलं लघु दाहच्छेदघनैर्नष्टं रूप्यं दुष्टं प्रकीर्त्तितम्

kaṭhinaṃ kṛtrimaṃ rūkṣaṃ raktaṃ pītadalaṃ laghu dāhacchedaghanairnaṣṭaṃ rūpyaṃ duṣṭaṃ prakīrttitam

पत्तलीकृतपत्राणि तारस्याग्नौ प्रतापयेत् निषिञ्चेत्तप्ततप्तानि तैले तक्रे च काञ्जिके

pattalīkṛtapatrāṇi tārasyāgnau pratāpayet niṣiñcettaptataptāni taile takre ca kāñjike

गोमूत्रे च कुलत्थानां कषाये च त्रिधा त्रिधा एवं रजतपत्राणां विशुद्धिः संप्रजायते

gomūtre ca kulatthānāṃ kaṣāye ca tridhā tridhā evaṃ rajatapatrāṇāṃ viśuddhiḥ saṃprajāyate

रूप्यं त्वशुद्धं प्रकरोति तापं विबन्धकं वीर्यबलक्षयं च देहस्य पुष्टिं हरते तनोति रोगांस्ततः शोधनमस्य कुर्यात्

rūpyaṃ tvaśuddhaṃ prakaroti tāpaṃ vibandhakaṃ vīryabalakṣayaṃ ca dehasya puṣṭiṃ harate tanoti rogāṃstataḥ śodhanamasya kuryāt

भागैकं तालकं मर्द्यं याममम्लेन केनचित् तेन भागत्रयं तारपत्त्राणि परिलेपयेत्

bhāgaikaṃ tālakaṃ mardyaṃ yāmamamlena kenacit tena bhāgatrayaṃ tārapattrāṇi parilepayet

धृत्वा मूषापुटे रुद्ध्वा पुटेत्त्रिंशद्वनोपलैः समुद्धृत्य पुनस्तालं दत्त्वा रुद्ध्वा पुटे पचेत् एवं चतुर्दशपुटैस्तारं भस्म प्रजायते

dhṛtvā mūṣāpuṭe ruddhvā puṭettriṃśadvanopalaiḥ samuddhṛtya punastālaṃ dattvā ruddhvā puṭe pacet evaṃ caturdaśapuṭaistāraṃ bhasma prajāyate

स्नुहीक्षीरेण सम्पिष्टं माक्षिकं तेन लेपयेत्

snuhīkṣīreṇa sampiṣṭaṃ mākṣikaṃ tena lepayet

तालकस्य प्रकारेण तारपत्राणि बुद्धिमान् पुटेच्चतुर्दशपुटैस्तारं भस्म प्रजायते

tālakasya prakāreṇa tārapatrāṇi buddhimān puṭeccaturdaśapuṭaistāraṃ bhasma prajāyate

रौप्यं शीतं कषायं च स्वादुपाकरसं सरम् वयसः स्थापनं स्निग्धं लेखनं वातपित्तजित् प्रमेहादिकरोगांश्च नाशयत्यचिराद्र् ध्रुवम्

raupyaṃ śītaṃ kaṣāyaṃ ca svādupākarasaṃ saram vayasaḥ sthāpanaṃ snigdhaṃ lekhanaṃ vātapittajit pramehādikarogāṃśca nāśayatyacirādr dhruvam

जपाकुसुमसङ्काशं स्निग्धं गुरु घनक्षमम् लोहनागोज्झितं ताम्रं मारणाय प्रशस्यते

japākusumasaṅkāśaṃ snigdhaṃ guru ghanakṣamam lohanāgojjhitaṃ tāmraṃ māraṇāya praśasyate

कृष्णं रूक्षमतिस्वच्छं श्वेतं चापि घनासहम् लोहनागयुतं चेति शुल्वं दुष्टं प्रकीर्त्तितम्

kṛṣṇaṃ rūkṣamatisvacchaṃ śvetaṃ cāpi ghanāsaham lohanāgayutaṃ ceti śulvaṃ duṣṭaṃ prakīrttitam

पत्तलीकृतपत्राणि ताम्रस्याग्नौ प्रतापयेत् निषिञ्चेत्तप्ततप्तानि तैले तक्रे च काञ्जिके

pattalīkṛtapatrāṇi tāmrasyāgnau pratāpayet niṣiñcettaptataptāni taile takre ca kāñjike

गोमूत्रे च कुलत्थानां कषाये च त्रिधा त्रिधा एवं ताम्रस्य पत्राणां विशुद्धिः संप्रजायते

gomūtre ca kulatthānāṃ kaṣāye ca tridhā tridhā evaṃ tāmrasya patrāṇāṃ viśuddhiḥ saṃprajāyate

एको दोषो विषे ताम्रे त्वशुद्धेऽष्टौ भ्रमो वमिः विरेकस्वेद उत्क्लेदो मूर्च्छा दाहोऽरुचिस्तथा

eko doṣo viṣe tāmre tvaśuddhe'ṣṭau bhramo vamiḥ virekasveda utkledo mūrcchā dāho'rucistathā

न विषं विषमित्याहुस्ताम्रन्तु विषमुच्यते एको दोषो विषे ताम्रे त्वष्टौ दोषाः प्रकीर्त्तिताः

na viṣaṃ viṣamityāhustāmrantu viṣamucyate eko doṣo viṣe tāmre tvaṣṭau doṣāḥ prakīrttitāḥ

सूक्ष्माणि ताम्रपत्राणि कृत्वा संस्वेदयेद् बुधः वासरत्रयमम्लेन ततः खल्वे विनिक्षिपेत्

sūkṣmāṇi tāmrapatrāṇi kṛtvā saṃsvedayed budhaḥ vāsaratrayamamlena tataḥ khalve vinikṣipet

पादांशं सूतकं दत्त्वा याममम्लेन मर्दयेत् ततः उद्धृत्य पत्राणि लेपयेद् द्विगुणेन च

pādāṃśaṃ sūtakaṃ dattvā yāmamamlena mardayet tataḥ uddhṛtya patrāṇi lepayed dviguṇena ca

गन्धकेनाम्लघृष्टेन तस्य कुर्याच्च गोलकम् ततः पिष्ट्वा च मीनाक्षीं चाङ्गेरीं वा पुनर्नवाम्

gandhakenāmlaghṛṣṭena tasya kuryācca golakam tataḥ piṣṭvā ca mīnākṣīṃ cāṅgerīṃ vā punarnavām

तत्कल्केन बहिर्गोलं लेपयेद्द्व्यङ्गुलोन्मितम् धृत्वा तद् गोलकं भाण्डे शरावेण च रोधयेत्

tatkalkena bahirgolaṃ lepayeddvyaṅgulonmitam dhṛtvā tad golakaṃ bhāṇḍe śarāveṇa ca rodhayet

बालुकाभिः प्रपूर्याथ विभूतिलवणाम्बुभिः दत्वा भाण्डमुखे मुद्रा ं! ततश्चुल्ल्यां विपाचयेत्

bālukābhiḥ prapūryātha vibhūtilavaṇāmbubhiḥ datvā bhāṇḍamukhe mudrā ṃ! tataścullyāṃ vipācayet

क्रमवृद्ध्याऽग्निना सम्यग्यावद्यामचतुष्टयम् स्वाङ्गशीतं समुद्धृत्य मर्दयेच्छूरणद्र वैः

kramavṛddhyā'gninā samyagyāvadyāmacatuṣṭayam svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya mardayecchūraṇadra vaiḥ

यामैकं गोलकं तच्च विक्षिपेच्छूरणोदरे मृदा लेपस्तु कर्त्तव्यः सर्वतोऽङ्गुष्ठमात्रकः

yāmaikaṃ golakaṃ tacca vikṣipecchūraṇodare mṛdā lepastu karttavyaḥ sarvato'ṅguṣṭhamātrakaḥ

पाच्यं गजपुटे क्षिप्तं मृतं भवति निश्चितम्

pācyaṃ gajapuṭe kṣiptaṃ mṛtaṃ bhavati niścitam

वमनं च विरेकं च भ्रमं क्लममथारुचिम् विदाहं स्वेदमुत्क्लेदं न करोति कदाचन

vamanaṃ ca virekaṃ ca bhramaṃ klamamathārucim vidāhaṃ svedamutkledaṃ na karoti kadācana

ताम्रं कषायं मधुरं सतिक्तमम्लञ्च पाके कटु सारकं च पित्तापहं श्लेष्महरं च शीतं तद्रो पणं स्याल्लघु लेखनं च

tāmraṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ satiktamamlañca pāke kaṭu sārakaṃ ca pittāpahaṃ śleṣmaharaṃ ca śītaṃ tadro paṇaṃ syāllaghu lekhanaṃ ca

पाण्डूदरार्शोज्वरकुष्ठकासश्वासक्षयान्पीनसमम्लपित्तम् शोथं कृमीञ्शूलमपाकरोति प्राहुर्बुधा बृंहणमल्पमेतत्

pāṇḍūdarārśojvarakuṣṭhakāsaśvāsakṣayānpīnasamamlapittam śothaṃ kṛmīñśūlamapākaroti prāhurbudhā bṛṃhaṇamalpametat

एको दोषो विषे ताम्रे त्वसम्यङ्मारिते पुनः दाहः स्वेदोऽरुचिर्मूर्च्छोत्क्लेदो रेको वमिर्भ्रमः

eko doṣo viṣe tāmre tvasamyaṅmārite punaḥ dāhaḥ svedo'rucirmūrcchotkledo reko vamirbhramaḥ

वङ्गं च गिरिजं तच्च खुरकं मिश्रकं द्विधा तयोस्तु खुरकं श्रेष्ठं मिश्रकं त्वहितं मतम्

vaṅgaṃ ca girijaṃ tacca khurakaṃ miśrakaṃ dvidhā tayostu khurakaṃ śreṣṭhaṃ miśrakaṃ tvahitaṃ matam

वङ्गं विधत्ते खलु शुद्धिहीनमाक्षेपकम्पौ च किलासगुल्मौ कुष्ठानि शूलं किल वातशोथं पाण्डुं प्रमेहञ्च भगन्दरञ्च

vaṅgaṃ vidhatte khalu śuddhihīnamākṣepakampau ca kilāsagulmau kuṣṭhāni śūlaṃ kila vātaśothaṃ pāṇḍuṃ pramehañca bhagandarañca

विषोपमं रक्तविकारवृन्दं क्षयञ्च कृच्छ्राणि कफज्चरञ्च मेहाश्मरीविद्र धिमुष्करोगान् नागोऽपि कुर्यात्कथितान्विकारान्

viṣopamaṃ raktavikāravṛndaṃ kṣayañca kṛcchrāṇi kaphajcarañca mehāśmarīvidra dhimuṣkarogān nāgo'pi kuryātkathitānvikārān

वङ्गनागौ प्रतप्तौ च गलितौ तौ निषेचयेत् त्रिधा त्रिधा विशुद्धिः स्याद्र विदुग्धेऽपि च त्रिधा

vaṅganāgau prataptau ca galitau tau niṣecayet tridhā tridhā viśuddhiḥ syādra vidugdhe'pi ca tridhā

मृत्पात्रे द्रा विते वङ्गे चिञ्चाऽश्वत्थत्वचो रजः पिष्ट्वा वङ्गचतुर्थांशमथोदर्व्या प्रचालयेत्

mṛtpātre drā vite vaṅge ciñcā'śvatthatvaco rajaḥ piṣṭvā vaṅgacaturthāṃśamathodarvyā pracālayet

ततो द्वियाममात्रेण वङ्गं भस्म प्रजायते अथ भस्मसमं तालं क्षिप्त्वाऽम्लेन विमर्दयेत्

tato dviyāmamātreṇa vaṅgaṃ bhasma prajāyate atha bhasmasamaṃ tālaṃ kṣiptvā'mlena vimardayet

ततो गजपुटे पक्त्वा पुनरम्लेन मर्दयेत् तालेन दशमांशेन याममेकं ततः पुटेत् एवं दशपुटैः पक्वं वङ्गं भवति मारितम्

tato gajapuṭe paktvā punaramlena mardayet tālena daśamāṃśena yāmamekaṃ tataḥ puṭet evaṃ daśapuṭaiḥ pakvaṃ vaṅgaṃ bhavati māritam

वङ्गं लघु सरं रूक्षं कुष्ठं मेहकफकृमीन् निहन्ति पाण्डुं सश्वासं नेत्र्! यमीषत्तु पित्तलम्

vaṅgaṃ laghu saraṃ rūkṣaṃ kuṣṭhaṃ mehakaphakṛmīn nihanti pāṇḍuṃ saśvāsaṃ netr! yamīṣattu pittalam

सिंहो गजौघं तु यथा निहन्ति तथैव वङ्गोऽखिलमेहवर्गम् देहस्य सौख्यं प्रबलेन्द्रि यत्वं नरस्य पुष्टिं विदधाति नूनम्

siṃho gajaughaṃ tu yathā nihanti tathaiva vaṅgo'khilamehavargam dehasya saukhyaṃ prabalendri yatvaṃ narasya puṣṭiṃ vidadhāti nūnam

यशदं गिरिजं तस्य दोषाः शोधनमारणे वङ्गस्येव हि बोद्धव्या गुणांस्तु गणयाम्यथ

yaśadaṃ girijaṃ tasya doṣāḥ śodhanamāraṇe vaṅgasyeva hi boddhavyā guṇāṃstu gaṇayāmyatha

यशदं च सरं तिक्तं शीतलं कफपित्तहृत् चक्षुष्यं परमं मेहान् पाण्डुं श्वासञ्च नाशयेत्

yaśadaṃ ca saraṃ tiktaṃ śītalaṃ kaphapittahṛt cakṣuṣyaṃ paramaṃ mehān pāṇḍuṃ śvāsañca nāśayet

तस्य साहजिका दोषा वङ्गस्येव निदर्शिताः शोधनञ्चापि तस्येव भिषग्भिर्गदितं पुरा

tasya sāhajikā doṣā vaṅgasyeva nidarśitāḥ śodhanañcāpi tasyeva bhiṣagbhirgaditaṃ purā

ताम्बूलरससम्पिष्टं शिलालेपात् पुनः पुनः द्वात्रिंशद्भिः पुटैर्नागो निरुत्थं भस्म जायते

tāmbūlarasasampiṣṭaṃ śilālepāt punaḥ punaḥ dvātriṃśadbhiḥ puṭairnāgo nirutthaṃ bhasma jāyate

अश्वत्थचिञ्चात्वक्चूर्णं चतुर्थांशेन निक्षिपेत् मृत्पात्रे विद्रुतो नागो लोहदर्व्या प्रचालितः

aśvatthaciñcātvakcūrṇaṃ caturthāṃśena nikṣipet mṛtpātre vidruto nāgo lohadarvyā pracālitaḥ

यामैकेन भवेद्भस्म तत्तुल्या स्यान्मनःशिला काञ्जिकेन द्वयं पिष्ट्वा पचेद्गजपुटेन च

yāmaikena bhavedbhasma tattulyā syānmanaḥśilā kāñjikena dvayaṃ piṣṭvā pacedgajapuṭena ca

स्वाङ्गशीतं पुनः पिष्ट्वा शिलया काञ्जिकेन च पुनः पचेच्छरावाभ्यामेवं षष्टिपुटैर्मृतिः

svāṅgaśītaṃ punaḥ piṣṭvā śilayā kāñjikena ca punaḥ paceccharāvābhyāmevaṃ ṣaṣṭipuṭairmṛtiḥ

सीसं वङ्गगुणं ज्ञेयं विशेषान्मेहनाशनम्

sīsaṃ vaṅgaguṇaṃ jñeyaṃ viśeṣānmehanāśanam

नागस्तु नागशततुल्यबलं ददाति व्याधिं च नाशयति जीवनमातनोति वह्निं प्रदीपयति कामबलं करोति मृत्युञ्च नाशयति सन्ततसेवितः सः

nāgastu nāgaśatatulyabalaṃ dadāti vyādhiṃ ca nāśayati jīvanamātanoti vahniṃ pradīpayati kāmabalaṃ karoti mṛtyuñca nāśayati santatasevitaḥ saḥ

खञ्जत्वकुष्ठामयमृत्युकारी हृद्रो गशूलौ कुरुतेऽश्मरीञ्च नानारुजानां च तथा प्रकोपं कुर्याच्च हृल्लासमशुद्धलौहम्

khañjatvakuṣṭhāmayamṛtyukārī hṛdro gaśūlau kurute'śmarīñca nānārujānāṃ ca tathā prakopaṃ kuryācca hṛllāsamaśuddhalauham

पत्तलीकृतपत्राणि लौहस्याग्नौ प्रतापयेत् निषिञ्चेत्तप्ततप्तानि तैले तक्रे च काञ्जिके

pattalīkṛtapatrāṇi lauhasyāgnau pratāpayet niṣiñcettaptataptāni taile takre ca kāñjike

गोमूत्रे च कुलत्थानां कषाये च त्रिधा त्रिधा एवं लौहस्य पत्राणां विशुद्धिः संप्रजायते

gomūtre ca kulatthānāṃ kaṣāye ca tridhā tridhā evaṃ lauhasya patrāṇāṃ viśuddhiḥ saṃprajāyate

शुद्धं लौहभवं चूर्णं पातालगरुडीरसैः मर्दयित्वा पुटेद्वह्नौ दद्यादेवं पुटत्रयम्

śuddhaṃ lauhabhavaṃ cūrṇaṃ pātālagaruḍīrasaiḥ mardayitvā puṭedvahnau dadyādevaṃ puṭatrayam

पुटत्रयं कुमार्याश्च कुठारच्छिन्निकिरसैः पुटषट्कं ततो दद्यादेवं तीक्ष्णमृतिर्भवेत्

puṭatrayaṃ kumāryāśca kuṭhāracchinnikirasaiḥ puṭaṣaṭkaṃ tato dadyādevaṃ tīkṣṇamṛtirbhavet

क्षिपेच्च द्वादशांशेन दरदं तीक्ष्णचूर्णतः मर्दयेत्कन्यकाद्रा वैर्यामयुग्मं ततः पुटेत् एवं सप्तपुटैर्मृत्युं लौहचूर्णमवाप्नुयात्

kṣipecca dvādaśāṃśena daradaṃ tīkṣṇacūrṇataḥ mardayetkanyakādrā vairyāmayugmaṃ tataḥ puṭet evaṃ saptapuṭairmṛtyuṃ lauhacūrṇamavāpnuyāt

सत्योऽनुभूतो योगेन्द्रै ः! क्रमोऽन्यो लौहमारणे कथ्यते रामराजेन कौतूहलधियाऽधुना

satyo'nubhūto yogendrai ḥ! kramo'nyo lauhamāraṇe kathyate rāmarājena kautūhaladhiyā'dhunā

सूतकाद् द्विगुणं गन्धं दत्त्वा कुर्याच्च कज्जलीम् द्वयोः समं लौहचूर्णं मर्दयेत्कन्यकाद्र वैः

sūtakād dviguṇaṃ gandhaṃ dattvā kuryācca kajjalīm dvayoḥ samaṃ lauhacūrṇaṃ mardayetkanyakādra vaiḥ

यामयुग्मं ततः पिण्डं कृत्वा ताम्रस्य पात्रके घर्मे धृत्वा रुबूकस्य पत्रैराच्छादयेद्बुधः

yāmayugmaṃ tataḥ piṇḍaṃ kṛtvā tāmrasya pātrake gharme dhṛtvā rubūkasya patrairācchādayedbudhaḥ

यामत्रयाद्भवेदुष्णं धान्यराशौ न्यसेत्ततः दत्त्वोपरि शरावं तु त्रिदिनान्ते समुद्धरेत्

yāmatrayādbhaveduṣṇaṃ dhānyarāśau nyasettataḥ dattvopari śarāvaṃ tu tridinānte samuddharet

पिष्ट्वा च गालयेद्वस्त्रादेवं वारितरं भवेत् दाडिमस्य दलं पिष्ट्वा तच्चतुर्गुणवारिणा

piṣṭvā ca gālayedvastrādevaṃ vāritaraṃ bhavet dāḍimasya dalaṃ piṣṭvā taccaturguṇavāriṇā

100

तद्र सेनायसं चूर्णं सन्नीय प्लावयेदिति आतपे शोषयेत्तच्च पुटेदेवं पुनः पुनः

tadra senāyasaṃ cūrṇaṃ sannīya plāvayediti ātape śoṣayettacca puṭedevaṃ punaḥ punaḥ

101

एकविंशतिवारैस्तन्म्रियते नात्र संशयः एवं सर्वाणि लौहानि स्वर्णादीन्यपि मारयेत्

ekaviṃśativāraistanmriyate nātra saṃśayaḥ evaṃ sarvāṇi lauhāni svarṇādīnyapi mārayet

102

लौहं तिक्तं सरं शीतं कषायं मधुरं गुरु रूक्षं वयस्यं चक्षुष्यं लेखनं वातलं जयेत्

lauhaṃ tiktaṃ saraṃ śītaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ guru rūkṣaṃ vayasyaṃ cakṣuṣyaṃ lekhanaṃ vātalaṃ jayet

103

कफं पित्तं गरं शूलं शोफार्शः प्लीहपाण्डुताः मेदोमेहकृमीन् कुष्ठं तत्किट्टं तद्वदेव हि

kaphaṃ pittaṃ garaṃ śūlaṃ śophārśaḥ plīhapāṇḍutāḥ medomehakṛmīn kuṣṭhaṃ tatkiṭṭaṃ tadvadeva hi

104

गुञ्जामेकां समारभ्य यावत्स्युर्नवरक्तिकाः तावल्लौहं समश्नीयाद्यथादोषानलं नरः

guñjāmekāṃ samārabhya yāvatsyurnavaraktikāḥ tāvallauhaṃ samaśnīyādyathādoṣānalaṃ naraḥ

105

कूष्माण्डं तिलतैलं च माषान्नं राजिकां तथा मद्यमम्लरसञ्चैव वर्जयेल्लौहसेवकः

kūṣmāṇḍaṃ tilatailaṃ ca māṣānnaṃ rājikāṃ tathā madyamamlarasañcaiva varjayellauhasevakaḥ

106

शिलागन्धार्कदुग्धाक्ताः स्वर्णाद्याः सर्वधातवः म्रियन्ते द्वादशपुटैः सत्यं गुरुवचो यथा

śilāgandhārkadugdhāktāḥ svarṇādyāḥ sarvadhātavaḥ mriyante dvādaśapuṭaiḥ satyaṃ guruvaco yathā

107

मन्दानलत्वं बलहानिमुग्रां बिष्टम्भितां नेत्रगदान् सकुष्ठान् मालां तथैव व्रणपूर्विकाञ्च कुर्यादशुद्धं खलु माक्षिकञ्च

mandānalatvaṃ balahānimugrāṃ biṣṭambhitāṃ netragadān sakuṣṭhān mālāṃ tathaiva vraṇapūrvikāñca kuryādaśuddhaṃ khalu mākṣikañca

108

माक्षिकस्य त्रयो भागा भागैकं सैन्धवस्य च मातुलुङ्गद्र वैर्वाऽथ जम्बीरस्य द्र वैः पचेत्

mākṣikasya trayo bhāgā bhāgaikaṃ saindhavasya ca mātuluṅgadra vairvā'tha jambīrasya dra vaiḥ pacet

109

चालयेल्लौहजे पात्रे यावत्पात्रं सुलोहितम् भवेत्ततस्तु संशुद्धिं स्वर्णमाक्षिकमृच्छति

cālayellauhaje pātre yāvatpātraṃ sulohitam bhavettatastu saṃśuddhiṃ svarṇamākṣikamṛcchati

110

कुलत्थस्य कषायेण घृष्ट्वा तैलेन वा पुटेत् तक्रेण वाऽजमूत्रेण म्रियते स्वर्णमाक्षिकम्

kulatthasya kaṣāyeṇa ghṛṣṭvā tailena vā puṭet takreṇa vā'jamūtreṇa mriyate svarṇamākṣikam

111

स्वर्णमाक्षिकवद्दोषा विज्ञेयास्तारमाक्षिके अतस्तद्दोषशान्त्यर्थं शोधनं तस्य कथ्यते

svarṇamākṣikavaddoṣā vijñeyāstāramākṣike atastaddoṣaśāntyarthaṃ śodhanaṃ tasya kathyate

112

कर्कोटीमेषशृङ्ग्युत्थैर्द्र वैर्जम्बीरजैर्दिनम् भावयेदातपे तीव्रे विमला शुद्ध्य्ति ध्रुवम्

karkoṭīmeṣaśṛṅgyutthairdra vairjambīrajairdinam bhāvayedātape tīvre vimalā śuddhyti dhruvam

113

कुलत्थस्य कषायेण घृष्ट्वा तैलेन वा पुटेत् मरणं वाऽजमूत्रेण तारमाक्षिकमृच्छति

kulatthasya kaṣāyeṇa ghṛṣṭvā tailena vā puṭet maraṇaṃ vā'jamūtreṇa tāramākṣikamṛcchati

114

न केवलं स्वर्णरूप्यगुणास्तापीजयोर्मताः द्र व्यान्तरस्य संसर्गात्सन्त्यन्येऽपि गुणास्तयोः

na kevalaṃ svarṇarūpyaguṇāstāpījayormatāḥ dra vyāntarasya saṃsargātsantyanye'pi guṇāstayoḥ

115

माक्षिकं मधुरं तिक्तं स्वर्यं वृष्यं रसायनम्

mākṣikaṃ madhuraṃ tiktaṃ svaryaṃ vṛṣyaṃ rasāyanam

116

चक्षुष्यं वस्तिरुक्कुष्ठपाण्डुमेहविषोदरम् अर्शः शोफं क्षयं कण्डूं त्रिदोषञ्च नियच्छति

cakṣuṣyaṃ vastirukkuṣṭhapāṇḍumehaviṣodaram arśaḥ śophaṃ kṣayaṃ kaṇḍūṃ tridoṣañca niyacchati

117

विष्ठया मर्दयेत्तुत्थं मार्जारककपोतयोः दशांशं टङ्कणं दत्त्वा पचेल्लघुपुटे ततः पुटं दध्ना पुटं क्षौद्रै र्देयं तुत्थविशुद्धये

viṣṭhayā mardayettutthaṃ mārjārakakapotayoḥ daśāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ dattvā pacellaghupuṭe tataḥ puṭaṃ dadhnā puṭaṃ kṣaudrai rdeyaṃ tutthaviśuddhaye

118

तुत्थकं कटुकं क्षारं कषायं वामकं लघु

tutthakaṃ kaṭukaṃ kṣāraṃ kaṣāyaṃ vāmakaṃ laghu

119

लेखनं भेदनं शीतं चक्षुष्यं कफपित्तहृत् विषाश्मकुष्ठकण्डूघ्नं तद्गुणं खर्परं मतम्

lekhanaṃ bhedanaṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ kaphapittahṛt viṣāśmakuṣṭhakaṇḍūghnaṃ tadguṇaṃ kharparaṃ matam

120

पत्तलीकृतपत्राणि कांस्यस्याग्नौ प्रतापयेत् निषिञ्चेत्तप्ततप्तानि तैले तक्रे च काञ्जिके

pattalīkṛtapatrāṇi kāṃsyasyāgnau pratāpayet niṣiñcettaptataptāni taile takre ca kāñjike

121

गोमूत्रे च कुलत्थानां कषायेऽत्र त्रिधा त्रिधा एवं कांस्यस्य रीतेश्च विशुद्धिः सम्प्रजायते

gomūtre ca kulatthānāṃ kaṣāye'tra tridhā tridhā evaṃ kāṃsyasya rīteśca viśuddhiḥ samprajāyate

122

अर्कक्षीरेण सम्पिष्टो गन्धकस्तेन लेपयेत् समेन कांस्यपत्राणि शुद्धान्यम्लद्र वैर्मुहुः

arkakṣīreṇa sampiṣṭo gandhakastena lepayet samena kāṃsyapatrāṇi śuddhānyamladra vairmuhuḥ

123

ततो मूषापुटे धृत्वा पचेद्गजपुटेन च एवं पुटद्वयात् कांस्यं रीतिश्च म्रियते ध्रुवम्

tato mūṣāpuṭe dhṛtvā pacedgajapuṭena ca evaṃ puṭadvayāt kāṃsyaṃ rītiśca mriyate dhruvam

124

कांस्यं कषायं तीक्ष्णोष्णं लेखनं विशदं सरम् गुरु नेत्रहितं रूक्षं कफपित्तहरं परम्

kāṃsyaṃ kaṣāyaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ lekhanaṃ viśadaṃ saram guru netrahitaṃ rūkṣaṃ kaphapittaharaṃ param

125

रीतिका तु भवेद्रू क्षा सतिक्ता लवणा रसे शोधनी पाण्डुरोगघ्नी कृमिहृन्नातिलेखनी

rītikā tu bhavedrū kṣā satiktā lavaṇā rase śodhanī pāṇḍurogaghnī kṛmihṛnnātilekhanī

126

दुग्धाम्लयोगतस्तस्य विशुद्धिर्गदिता बुधैः

dugdhāmlayogatastasya viśuddhirgaditā budhaiḥ

127

सिन्दूर उष्णो वीसर्पकुष्ठकण्डूविषापहः भग्नसन्धानजननो व्रणशोधनरोपणः

sindūra uṣṇo vīsarpakuṣṭhakaṇḍūviṣāpahaḥ bhagnasandhānajanano vraṇaśodhanaropaṇaḥ

128

गोमूत्रगन्धवत्कृष्णं स्रिग्धं मृदु तथा गुरु तिक्तं कषायं शीतञ्च सर्वश्रेष्ठं तदायसम्

gomūtragandhavatkṛṣṇaṃ srigdhaṃ mṛdu tathā guru tiktaṃ kaṣāyaṃ śītañca sarvaśreṣṭhaṃ tadāyasam

129

विन्ध्यादौ बहुलं तत्तु यत्र लौहं यतोऽधिकम् तच्छोधनमृते व्यर्थमनेकमलमेलनात्

vindhyādau bahulaṃ tattu yatra lauhaṃ yato'dhikam tacchodhanamṛte vyarthamanekamalamelanāt

130

शिलाजतु समानीय सूक्ष्मं खण्डं विधाय च निक्षिप्यात्युष्णपानीये यामैकं स्थापयेत्सुधीः

śilājatu samānīya sūkṣmaṃ khaṇḍaṃ vidhāya ca nikṣipyātyuṣṇapānīye yāmaikaṃ sthāpayetsudhīḥ

131

मर्दयित्वा ततो नीरं गृह्णीयाद्वस्त्रगालितम् स्थापयित्वा च मृत्पात्रे धारयेदातपे बुधः

mardayitvā tato nīraṃ gṛhṇīyādvastragālitam sthāpayitvā ca mṛtpātre dhārayedātape budhaḥ

132

उपरिस्थं घनं यत्स्यात्तत्क्षिपेदन्यपात्रके एवं पुनः पुनर्नीतं द्विमासाभ्यां शिलाजतु

uparisthaṃ ghanaṃ yatsyāttatkṣipedanyapātrake evaṃ punaḥ punarnītaṃ dvimāsābhyāṃ śilājatu

133

भवेत्कार्यक्षमं वह्नौ क्षिप्तं लिङ्गोपमं भवेत् निर्धूमञ्च ततः शुद्धं सर्वकर्मसु योजयेत्

bhavetkāryakṣamaṃ vahnau kṣiptaṃ liṅgopamaṃ bhavet nirdhūmañca tataḥ śuddhaṃ sarvakarmasu yojayet

134

व्याधिव्याधितसात्म्यं समनुसरन् भावयेदयःपात्रे प्राक् केवलजलधौतं शुष्कं क्वाथैस्ततो भाव्यम्

vyādhivyādhitasātmyaṃ samanusaran bhāvayedayaḥpātre prāk kevalajaladhautaṃ śuṣkaṃ kvāthaistato bhāvyam

135

तुल्यं गिरिजेन जले वसुगुणिते भावनौषधं क्वाथ्यम् तत्क्वाथे पादांशे पूतोष्णे प्रक्षिपेद्गिरिजम्

tulyaṃ girijena jale vasuguṇite bhāvanauṣadhaṃ kvāthyam tatkvāthe pādāṃśe pūtoṣṇe prakṣipedgirijam

136

तत्समरसतां यातं संशुष्कं प्रक्षिपेद्र से भूयः स्वैः स्व्रेवं क्वाथैर्भाव्यं वारान् भवेत् सप्त

tatsamarasatāṃ yātaṃ saṃśuṣkaṃ prakṣipedra se bhūyaḥ svaiḥ svrevaṃ kvāthairbhāvyaṃ vārān bhavet sapta

137

अथ स्निग्धस्य शुद्धस्य वृतं तिक्तकसाधितम् त्र्! यहं युञ्जीत गिरिजमेकैकेन तथा त्र्! यहम्

atha snigdhasya śuddhasya vṛtaṃ tiktakasādhitam tr! yahaṃ yuñjīta girijamekaikena tathā tr! yaham

138

फलत्रयस्य यूषेण पटोल्या मधुकस्य च शिलाजमेवं देहस्य भवत्यत्युपकारकम्

phalatrayasya yūṣeṇa paṭolyā madhukasya ca śilājamevaṃ dehasya bhavatyatyupakārakam

139

लोहस्थितं निम्बगुडूचिसर्पिर्यवैर्यथावत्परिभावयेत्तत् सन्तानिकाकीटपतङ्गदंशदुष्टौषधीदोषनिवारणाय

lohasthitaṃ nimbaguḍūcisarpiryavairyathāvatparibhāvayettat santānikākīṭapataṅgadaṃśaduṣṭauṣadhīdoṣanivāraṇāya

140

उष्णे च काले रवितापयुक्ते व्यभ्रे निवाते समभूमिभागे चत्वारि पात्राण्यसितायसानि न्यस्यातपे तत्र कृतावधानः

uṣṇe ca kāle ravitāpayukte vyabhre nivāte samabhūmibhāge catvāri pātrāṇyasitāyasāni nyasyātape tatra kṛtāvadhānaḥ

141

शिलाजतु श्रेष्ठमवाप्य पात्रे प्रक्षिप्य तस्माद् द्विगुणञ्च तोयम् उष्णं तदूर्ध्वं क्वथितञ्च दत्त्वा विशोधयेत्तन्मृदितं यथावत्

śilājatu śreṣṭhamavāpya pātre prakṣipya tasmād dviguṇañca toyam uṣṇaṃ tadūrdhvaṃ kvathitañca dattvā viśodhayettanmṛditaṃ yathāvat

142

ततस्तु यत्कृष्णमुपैति चोर्ध्वं सन्तानिकावद्र विरश्मितप्तम् पात्रे तदन्यत्र ततो निदध्यात्तत्रापरं कोष्णजलं क्षिपेच्च

tatastu yatkṛṣṇamupaiti cordhvaṃ santānikāvadra viraśmitaptam pātre tadanyatra tato nidadhyāttatrāparaṃ koṣṇajalaṃ kṣipecca

143

पुनश्च तस्मादपरत्र पात्रे पश्चाच्च पात्रादपरत्र भूयः यदा विशुद्धं जलमेवमूर्ध्वं कृष्णं समस्तं मलमेत्यधस्तात् तदा त्यजेत्तत्सलिलं मलञ्च शिलाजतु स्याज्जलशुद्धमेवम्

punaśca tasmādaparatra pātre paścācca pātrādaparatra bhūyaḥ yadā viśuddhaṃ jalamevamūrdhvaṃ kṛṣṇaṃ samastaṃ malametyadhastāt tadā tyajettatsalilaṃ malañca śilājatu syājjalaśuddhamevam

144

शिलाजतु स्मृतं तिक्तं कटूष्णं कटुपाकि च रसायनं योगवाहि श्लेष्ममेहाश्मशर्कराः

śilājatu smṛtaṃ tiktaṃ kaṭūṣṇaṃ kaṭupāki ca rasāyanaṃ yogavāhi śleṣmamehāśmaśarkarāḥ

145

मूत्रकृच्छ्रं क्षयं श्वासं शोथमर्शांसि पाण्डुताम् वातरक्तं तथा कुष्ठमपस्मारोदरं हरेत्

mūtrakṛcchraṃ kṣayaṃ śvāsaṃ śothamarśāṃsi pāṇḍutām vātaraktaṃ tathā kuṣṭhamapasmārodaraṃ haret

146

नानाधान्यैर्यथाप्राप्तैस्तुषवर्जैर्जलान्वितैः मृद्भाण्डं पूरितं रक्षेद्यावदम्लत्वमाप्नुयात्

nānādhānyairyathāprāptaistuṣavarjairjalānvitaiḥ mṛdbhāṇḍaṃ pūritaṃ rakṣedyāvadamlatvamāpnuyāt

147

तन्मध्ये भृङ्गराड् मुण्डी विष्णुक्रान्ता पुनर्नवा मीनाक्षी चैव सर्पाक्षी सहदेवी शतावरी

tanmadhye bhṛṅgarāḍ muṇḍī viṣṇukrāntā punarnavā mīnākṣī caiva sarpākṣī sahadevī śatāvarī

148

त्रिफला गिरिकर्णी च हंसपादी च चित्रकम् समूलं कुट्टयित्वा तु यथालाभं विनिक्षिपेत्

triphalā girikarṇī ca haṃsapādī ca citrakam samūlaṃ kuṭṭayitvā tu yathālābhaṃ vinikṣipet

149

पूर्वाम्लभाण्डमध्ये तु धान्याम्लकमिदं स्मृतम् स्वेदनादिषु सर्वत्र रसराजस्य योजयेत् अत्यम्लमारनालं वा तदभावे प्रयोजयेत्

pūrvāmlabhāṇḍamadhye tu dhānyāmlakamidaṃ smṛtam svedanādiṣu sarvatra rasarājasya yojayet atyamlamāranālaṃ vā tadabhāve prayojayet

150

त्र्! यूषणं लवणं राजी रजनी त्रिफलाऽद्र कम् महाबला नागबला मेघनादः पुनर्नवा

tr! yūṣaṇaṃ lavaṇaṃ rājī rajanī triphalā'dra kam mahābalā nāgabalā meghanādaḥ punarnavā

151

मेषशृङ्गी चित्रकञ्च नवसारं समं समम् एतत्समस्तं व्यस्तं वा पूर्वाम्लेनैव पेषयेत्

meṣaśṛṅgī citrakañca navasāraṃ samaṃ samam etatsamastaṃ vyastaṃ vā pūrvāmlenaiva peṣayet

152

प्रलिम्पेत्तेन कल्केन वस्त्रमङ्गुलमात्रकम्

pralimpettena kalkena vastramaṅgulamātrakam

153

तन्मध्ये निक्षिपेत्सूतं बद्ध्वा तत्त्रिदिनं पचेत् दोलायन्त्रेऽम्लसंयुक्ते जायते स्वेदितो रसः

tanmadhye nikṣipetsūtaṃ baddhvā tattridinaṃ pacet dolāyantre'mlasaṃyukte jāyate svedito rasaḥ

154

मूलकानलसिन्धूत्थत्र्! यूषणार्द्र कराजिकाः रसस्य षोडशांशेन द्र व्यं युञ्ज्यात् पृथक्पृथक्

mūlakānalasindhūtthatr! yūṣaṇārdra karājikāḥ rasasya ṣoḍaśāṃśena dra vyaṃ yuñjyāt pṛthakpṛthak

155

द्र व्येष्वनुक्तमानेषु मतं मानमितं बुधैः पट्टावृतेषु चैतेषु सूतं प्रक्षिप्य काञ्जिके

dra vyeṣvanuktamāneṣu mataṃ mānamitaṃ budhaiḥ paṭṭāvṛteṣu caiteṣu sūtaṃ prakṣipya kāñjike

156

स्वेदयेद्दिनमेकञ्च दोलायन्त्रेण बुद्धिमान् स्वेदात्तीव्रो भवेत्सूतो मर्दनाच्च सुनिर्मलः

svedayeddinamekañca dolāyantreṇa buddhimān svedāttīvro bhavetsūto mardanācca sunirmalaḥ

157

इष्टिकाचूर्णचूर्णाभ्यामादौ मर्द्यो रसस्ततः दध्ना गुडेन सिन्धूत्थराजिकागृहधूमकैः

iṣṭikācūrṇacūrṇābhyāmādau mardyo rasastataḥ dadhnā guḍena sindhūttharājikāgṛhadhūmakaiḥ

158

कुमारिकाचित्रकरक्तसर्षपैः कृतैः कषायैर्बृहतीविमिश्रितैः फलत्रिकेणापि विमर्दितो रसो दिनत्रयं सर्वमलैर्विमुच्यते

kumārikācitrakaraktasarṣapaiḥ kṛtaiḥ kaṣāyairbṛhatīvimiśritaiḥ phalatrikeṇāpi vimardito raso dinatrayaṃ sarvamalairvimucyate

159

त्र्! यूषणत्रिफलावन्ध्याकन्दैः क्षुद्रा द्वयान्वितैः चित्रकोर्णानिशाक्षारकन्याऽककनकद्र वैः

tr! yūṣaṇatriphalāvandhyākandaiḥ kṣudrā dvayānvitaiḥ citrakorṇāniśākṣārakanyā'kakanakadra vaiḥ

160

सूतं कृतेन यूषेण वारान्सप्त विमर्दयेत् इत्थं संमूर्च्छितः सूतस्त्यजेत्सप्तापि कञ्चुकान्

sūtaṃ kṛtena yūṣeṇa vārānsapta vimardayet itthaṃ saṃmūrcchitaḥ sūtastyajetsaptāpi kañcukān

161

मयूरग्रीवताप्याभ्यां नष्टपिष्टीकृतस्य च यन्त्रे विद्याधरे कुर्याद्र सेन्द्र स्योर्ध्वपातनम्

mayūragrīvatāpyābhyāṃ naṣṭapiṣṭīkṛtasya ca yantre vidyādhare kuryādra sendra syordhvapātanam

162

त्रिफलाशिग्रुशिखिभिर्लंवणासुरिसंयुतैः नष्टपिष्टं रसं कृत्वा लेपयेदूर्ध्वभाजनम्

triphalāśigruśikhibhirlaṃvaṇāsurisaṃyutaiḥ naṣṭapiṣṭaṃ rasaṃ kṛtvā lepayedūrdhvabhājanam

163

ततो दीप्तैरधः पातमुपलैस्तस्य कारयेत् यन्त्रे भूधरसंज्ञे तु ततः सूतो विशुद्ध्य्ति

tato dīptairadhaḥ pātamupalaistasya kārayet yantre bhūdharasaṃjñe tu tataḥ sūto viśuddhyti

164

स्वेदनादिक्रियाभिस्तु शोधितोऽसौ यदा भवेत् तदा कार्याणि कुरुते प्रयोज्यः सर्वकर्मसु

svedanādikriyābhistu śodhito'sau yadā bhavet tadā kāryāṇi kurute prayojyaḥ sarvakarmasu

165

गृहकन्या हरति मलं त्रिफलाऽग्नि चित्रको विषं हन्ति तस्मादेभिर्मिश्रैर्वारान् संमूर्च्छयेत्सप्त

gṛhakanyā harati malaṃ triphalā'gni citrako viṣaṃ hanti tasmādebhirmiśrairvārān saṃmūrcchayetsapta

166

कुमारिकाचित्रकरक्तसर्षपैः कृतैः कषायैर्वृहतीविमिश्रितैः फलत्रिकेणापि विमर्दितो रसो दिनत्रयं सर्वमलैर्विमुच्यते

kumārikācitrakaraktasarṣapaiḥ kṛtaiḥ kaṣāyairvṛhatīvimiśritaiḥ phalatrikeṇāpi vimardito raso dinatrayaṃ sarvamalairvimucyate

167

कुमार्या च निशाचूर्णैर्दिनं सूतं विमर्दयेत् एवं कदर्थितः सूतः षण्ढो भवति निश्चितम्

kumāryā ca niśācūrṇairdinaṃ sūtaṃ vimardayet evaṃ kadarthitaḥ sūtaḥ ṣaṇḍho bhavati niścitam

168

बह्वौषधिकषायेण स्वेदितः स बली भवेत् सर्पाक्षीचिञ्चिकावन्ध्याभृङ्गाब्दैः स्वेदितो बली ततः स पावकद्रा वैः स्विन्नः स्यादतिदीप्तिमान्

bahvauṣadhikaṣāyeṇa sveditaḥ sa balī bhavet sarpākṣīciñcikāvandhyābhṛṅgābdaiḥ svedito balī tataḥ sa pāvakadrā vaiḥ svinnaḥ syādatidīptimān

169

धूमसारं रसं तोरीं गन्धकं नवसादरम् यामैकं मर्दयेदम्लैर्भागं कृत्वा समं समम्

dhūmasāraṃ rasaṃ torīṃ gandhakaṃ navasādaram yāmaikaṃ mardayedamlairbhāgaṃ kṛtvā samaṃ samam

170

काचकूप्यां विनिक्षिप्य ताञ्च मृद्वस्त्रमुद्र या विलिप्य परितो वक्त्रे मुद्रा ं! दत्त्वा विशोषयेत्

kācakūpyāṃ vinikṣipya tāñca mṛdvastramudra yā vilipya parito vaktre mudrā ṃ! dattvā viśoṣayet

171

अधः सच्छिद्र पिठरीमध्ये कूपीं निवेशयेत् पिठरीं बालुकापूरैर्भृत्वा चाकूपिकागलम्

adhaḥ sacchidra piṭharīmadhye kūpīṃ niveśayet piṭharīṃ bālukāpūrairbhṛtvā cākūpikāgalam

172

निवेश्य चुल्ल्यां तदधो बह्निं कुर्याच्छनैः शनैः तस्मादत्यधिकं किञ्चित्पावकं ज्वालयेत्क्रमात्

niveśya cullyāṃ tadadho bahniṃ kuryācchanaiḥ śanaiḥ tasmādatyadhikaṃ kiñcitpāvakaṃ jvālayetkramāt

173

एवं द्वादशभिर्यामैम्रियते रस उत्तमः स्फोटयेत्स्वाङ्गशीतं तमूर्ध्वगं गन्धकं त्यजेत्

evaṃ dvādaśabhiryāmaimriyate rasa uttamaḥ sphoṭayetsvāṅgaśītaṃ tamūrdhvagaṃ gandhakaṃ tyajet

174

अधःस्थञ्च मृतं सूतं गृह्णीयात्तं तु मात्रया यथोचितानुपानेन सर्वकर्मसु योजयेत्

adhaḥsthañca mṛtaṃ sūtaṃ gṛhṇīyāttaṃ tu mātrayā yathocitānupānena sarvakarmasu yojayet

175

अपामार्गस्य बीजानां मूषायुग्मं प्रकल्पयेत् तत्सम्पुटे क्षिपेत्सूतं मलयूदुग्धमिश्रितम्

apāmārgasya bījānāṃ mūṣāyugmaṃ prakalpayet tatsampuṭe kṣipetsūtaṃ malayūdugdhamiśritam

176

द्रो णपुष्पीप्रसूनानि विडङ्गमरिमेदकः एतच्चूर्णमधश्चोर्ध्वं दत्त्वा मुद्रा प्रदीयते

dro ṇapuṣpīprasūnāni viḍaṅgamarimedakaḥ etaccūrṇamadhaścordhvaṃ dattvā mudrā pradīyate

177

तद्गोलं स्थापयेत्सम्यङ् मृन्मूषासम्पुटे पचेत्

tadgolaṃ sthāpayetsamyaṅ mṛnmūṣāsampuṭe pacet

178

एवमेकपुटेनैव सूतकं भस्म जायते तत्प्रयोज्यं यथास्थाने यथामात्रं यथाविधि

evamekapuṭenaiva sūtakaṃ bhasma jāyate tatprayojyaṃ yathāsthāne yathāmātraṃ yathāvidhi

179

काकोदुम्बरिकादुग्धैः रसं किञ्चिद्विमर्दयेत् तद्दुग्धघृष्टहिङ्गोश्च मूषायुग्मं प्रकल्पयेत्

kākodumbarikādugdhaiḥ rasaṃ kiñcidvimardayet taddugdhaghṛṣṭahiṅgośca mūṣāyugmaṃ prakalpayet

180

क्षिप्त्वा तत्संपुटे सूतं तत्र मुद्रा ं! प्रदापयेत् धृत्वा तद् गोलकं प्राज्ञो मृन्मूषासम्पुटेऽधिके पचेद् गजपुटेनैव सूतकं याति भस्मताम्

kṣiptvā tatsaṃpuṭe sūtaṃ tatra mudrā ṃ! pradāpayet dhṛtvā tad golakaṃ prājño mṛnmūṣāsampuṭe'dhike paced gajapuṭenaiva sūtakaṃ yāti bhasmatām

181

नागवल्लीरसैर्घृष्टः कर्कोटीकन्दगर्भितः मृन्मूषासम्पुटे पक्वं सूतो यात्येव भस्मताम्

nāgavallīrasairghṛṣṭaḥ karkoṭīkandagarbhitaḥ mṛnmūṣāsampuṭe pakvaṃ sūto yātyeva bhasmatām

182

तत्र पारदस्य संक्षिप्तं शोधनं कर्त्तव्यम् शुद्धसूतसमं कुर्यात्प्रत्येकं गैरिकं सुधीः इष्टिकां खटिकां तद्वत्स्फटिकां सिन्धुजन्म च

tatra pāradasya saṃkṣiptaṃ śodhanaṃ karttavyam śuddhasūtasamaṃ kuryātpratyekaṃ gairikaṃ sudhīḥ iṣṭikāṃ khaṭikāṃ tadvatsphaṭikāṃ sindhujanma ca

183

वल्मीकं क्षारलवणं भाण्डरञ्जकमृत्तिकाम् सर्वाण्येतानि संचूर्ण्य वाससा चापि शोधयेत्

valmīkaṃ kṣāralavaṇaṃ bhāṇḍarañjakamṛttikām sarvāṇyetāni saṃcūrṇya vāsasā cāpi śodhayet

184

एभिश्चूर्णैर्युतं सूतं यावद्यामं विमर्दयेत् तच्चूर्णसहितं सूतं स्थालीमध्ये परिक्षिपेत्

ebhiścūrṇairyutaṃ sūtaṃ yāvadyāmaṃ vimardayet taccūrṇasahitaṃ sūtaṃ sthālīmadhye parikṣipet

185

तस्याः स्थाल्या मुखे स्थालीमपरां धारयेत्समाम् सवस्त्रकुट्टितमृदा मुद्र येदनयोर्मुखम्

tasyāḥ sthālyā mukhe sthālīmaparāṃ dhārayetsamām savastrakuṭṭitamṛdā mudra yedanayormukham

186

संशोष्य मुद्र येद्भूयो भूयः संशोष्य मुद्र येत् सम्यग्विशोष्य मुद्रा ं! तां स्थालद्यं चुल्ल्यां विधारयेत्

saṃśoṣya mudra yedbhūyo bhūyaḥ saṃśoṣya mudra yet samyagviśoṣya mudrā ṃ! tāṃ sthāladyaṃ cullyāṃ vidhārayet

187

अग्निं निरन्तरं दद्याद्यावद्दिनचतुष्टयम् अङ्गारोपरि तद्यन्त्रं रक्षेद्यत्नादहर्निशम्

agniṃ nirantaraṃ dadyādyāvaddinacatuṣṭayam aṅgāropari tadyantraṃ rakṣedyatnādaharniśam

188

शनैरुद्घाटयेद्यन्त्रमूर्ध्वस्थालीगतं रसम् कर्पूरवत्सुविमलं गृह्णीयाद् गुणवत्तरम्

śanairudghāṭayedyantramūrdhvasthālīgataṃ rasam karpūravatsuvimalaṃ gṛhṇīyād guṇavattaram

189

तद्देवकुसुमचन्दनकस्तूरीकुङ्कुमैर्युक्तम् खादन् हरति फिरङ्गं व्याधिं सोपद्र वं सपदि

taddevakusumacandanakastūrīkuṅkumairyuktam khādan harati phiraṅgaṃ vyādhiṃ sopadra vaṃ sapadi

190

विन्दति वह्नेर्दीप्तिं पुष्टिं वीर्यं बलं विपुलम् रमयति रमणीशतकं रसकर्पूरस्य सेवकः सततम्

vindati vahnerdīptiṃ puṣṭiṃ vīryaṃ balaṃ vipulam ramayati ramaṇīśatakaṃ rasakarpūrasya sevakaḥ satatam

191

शुद्धसूतस्य गृह्णीयाद्भिषग्भागचतुष्टयम् शुद्धगन्धस्य भागैकं तावत्कृत्रिमगन्धकम्

śuddhasūtasya gṛhṇīyādbhiṣagbhāgacatuṣṭayam śuddhagandhasya bhāgaikaṃ tāvatkṛtrimagandhakam

192

अथवा पारदस्यार्द्धं शुद्धगन्धकमेव हि तयोः कज्जलिकां कुर्याद्दिनमेकं विमर्दयेत्

athavā pāradasyārddhaṃ śuddhagandhakameva hi tayoḥ kajjalikāṃ kuryāddinamekaṃ vimardayet

193

मृत्तिका वाससा सार्द्धं कुट्टयेदतियत्नतः तथा वारत्रयं सम्यक्काचकूपीं प्रलेपयेत्

mṛttikā vāsasā sārddhaṃ kuṭṭayedatiyatnataḥ tathā vāratrayaṃ samyakkācakūpīṃ pralepayet

194

मृत्तिकां शोषयित्वा तु कूप्यां कज्जलिकां क्षिपेत् तां कूपीं बालुकायन्त्रे स्थापयित्वा रसं पचेत्

mṛttikāṃ śoṣayitvā tu kūpyāṃ kajjalikāṃ kṣipet tāṃ kūpīṃ bālukāyantre sthāpayitvā rasaṃ pacet

195

अग्निं निरन्तरं दद्याद्यावद्दिनचुतष्टयम् गृह्णीयादूर्ध्वसंलग्नं सिन्दूरसदृशं रसम्

agniṃ nirantaraṃ dadyādyāvaddinacutaṣṭayam gṛhṇīyādūrdhvasaṃlagnaṃ sindūrasadṛśaṃ rasam

धात्वादिशोधनमारण विधिप्रकरणम् (cont. 2)

196

इति सिन्दूररसः पारदः कृमिकुष्ठघ्नो जयदो दृष्टिकृत्सरः मृत्युहृच्च महावीर्यो योगवाही ज्वरापहः

iti sindūrarasaḥ pāradaḥ kṛmikuṣṭhaghno jayado dṛṣṭikṛtsaraḥ mṛtyuhṛcca mahāvīryo yogavāhī jvarāpahaḥ

197

स्मृत्योजोरूपदो वृष्यो वृद्धिकृद्धातुवर्द्धनः षण्ढत्वनाशनः शूरः खेचरः सिद्धिदःपरः

smṛtyojorūpado vṛṣyo vṛddhikṛddhātuvarddhanaḥ ṣaṇḍhatvanāśanaḥ śūraḥ khecaraḥ siddhidaḥparaḥ

198

पारदः सकलरोगहा स्मृतः षड्रसो निखिलयोगवाहकः पञ्चभूतमय एष कीर्त्तितस्तेन तद्गुणगणैर्विराजते

pāradaḥ sakalarogahā smṛtaḥ ṣaḍraso nikhilayogavāhakaḥ pañcabhūtamaya eṣa kīrttitastena tadguṇagaṇairvirājate

199

यस्य रोगस्य यो योगस्तेनैव सह योजितः रसेन्द्रो हन्ति तं रोगं नरकुञ्जरवाजिनाम्

yasya rogasya yo yogastenaiva saha yojitaḥ rasendro hanti taṃ rogaṃ narakuñjaravājinām

200

मेषीक्षीरेण दरदमम्लवर्गैश्च भावितम् सप्तवारान्प्रयत्नेन शुद्धिमायाति निश्चितम्

meṣīkṣīreṇa daradamamlavargaiśca bhāvitam saptavārānprayatnena śuddhimāyāti niścitam

201

तिक्तं कषायं कटु हिङ्गुलं स्यान्नेत्रामयघ्नं कफपित्तहारि हृल्लासकण्डूज्वरकामलाश्च प्लीहामवातौ च गरं निहन्ति

tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭu hiṅgulaṃ syānnetrāmayaghnaṃ kaphapittahāri hṛllāsakaṇḍūjvarakāmalāśca plīhāmavātau ca garaṃ nihanti

202

निम्बूरसैर्निम्बपत्ररसैर्वा याममात्रकम् घृष्ट्वा दरदमूर्ध्वन्तु पातयेत्सूतयुक्तिवत्

nimbūrasairnimbapatrarasairvā yāmamātrakam ghṛṣṭvā daradamūrdhvantu pātayetsūtayuktivat

203

तत्रोर्ध्वपिठरीलग्नं गृह्णीयाद्र समुत्तमम् शुद्धमेव हि तं सूतं सर्वकर्मसु योजयेत्

tatrordhvapiṭharīlagnaṃ gṛhṇīyādra samuttamam śuddhameva hi taṃ sūtaṃ sarvakarmasu yojayet

204

अशुद्धो गन्धकः कुर्यात्कुष्ठं पित्तरुजां भ्रमम् हन्ति वीर्य्यं बलं रूपं तस्माच्छुद्धः प्रयुज्यते

aśuddho gandhakaḥ kuryātkuṣṭhaṃ pittarujāṃ bhramam hanti vīryyaṃ balaṃ rūpaṃ tasmācchuddhaḥ prayujyate

205

लौहपात्रे विनिक्षिप्य घृतमग्नौ प्रतापयेत् तप्ते घृते तत्समानं क्षिपेद् गन्धकजं रजः

lauhapātre vinikṣipya ghṛtamagnau pratāpayet tapte ghṛte tatsamānaṃ kṣiped gandhakajaṃ rajaḥ

206

विद्रुतं गन्धकं दृष्ट्वा तनुवस्त्रे विनिक्षिपेत् यथा वस्त्राद्विनिःस्रुत्य दुग्धमध्येऽखिलं पतेत् एवं स गन्धकः शुद्धः सर्वकर्मोचितो भवेत्

vidrutaṃ gandhakaṃ dṛṣṭvā tanuvastre vinikṣipet yathā vastrādviniḥsrutya dugdhamadhye'khilaṃ patet evaṃ sa gandhakaḥ śuddhaḥ sarvakarmocito bhavet

207

गन्धकः कटुकस्तिक्तो वीर्य्योष्णस्तुवरः सरः

gandhakaḥ kaṭukastikto vīryyoṣṇastuvaraḥ saraḥ

208

पित्तलः कटुकः पाके कण्डूवीसर्पजन्तुजित् हन्ति कुष्ठक्षयप्लीहकफवातान् रसायनः

pittalaḥ kaṭukaḥ pāke kaṇḍūvīsarpajantujit hanti kuṣṭhakṣayaplīhakaphavātān rasāyanaḥ

209

पीडां विधत्ते विविधां नराणां कुष्ठं क्षयं पाण्डुगदञ्च कुर्य्यात् हृत्पार्श्वपीडां च करोत्यसह्यामशुद्धमभ्रं गुरु वह्निहृत्स्यात्

pīḍāṃ vidhatte vividhāṃ narāṇāṃ kuṣṭhaṃ kṣayaṃ pāṇḍugadañca kuryyāt hṛtpārśvapīḍāṃ ca karotyasahyāmaśuddhamabhraṃ guru vahnihṛtsyāt

210

कृष्णाभ्रकं धमेद्वह्नौ ततः क्षीरे विनिक्षिपेत् भिन्नपत्रं तु तत्कृत्वा तण्डुलीयाम्लयोर्द्र वैः भावयेदष्टयामं तदेवमभ्रं विशुद्ध्यति

kṛṣṇābhrakaṃ dhamedvahnau tataḥ kṣīre vinikṣipet bhinnapatraṃ tu tatkṛtvā taṇḍulīyāmlayordra vaiḥ bhāvayedaṣṭayāmaṃ tadevamabhraṃ viśuddhyati

211

कृत्वा धान्याभ्रकं तथा शोषयित्वाऽथ मर्दयेत् अर्कक्षीरैर्दिनं खल्वे चक्राकारं च कारयेत्

kṛtvā dhānyābhrakaṃ tathā śoṣayitvā'tha mardayet arkakṣīrairdinaṃ khalve cakrākāraṃ ca kārayet

212

वेष्टयेदर्कपत्रैश्च सम्यग्गजपुटे पचेत् पुनर्मर्द्यं पुनः पाच्यं सप्तवारान् पुनः पुनः

veṣṭayedarkapatraiśca samyaggajapuṭe pacet punarmardyaṃ punaḥ pācyaṃ saptavārān punaḥ punaḥ

213

ततो वटजटाक्वाथैस्तद्वद्देयं पुटत्रयम् म्रियते नात्र सन्देहः प्रयोज्यं सर्वकर्मसु

tato vaṭajaṭākvāthaistadvaddeyaṃ puṭatrayam mriyate nātra sandehaḥ prayojyaṃ sarvakarmasu

214

तुल्यं घृतं मृताभ्रेण लोहपात्रे विपाचयेत् घृते जीर्णे तदभ्रन्तु सर्वयोगेषु योजयेत्

tulyaṃ ghṛtaṃ mṛtābhreṇa lohapātre vipācayet ghṛte jīrṇe tadabhrantu sarvayogeṣu yojayet

215

पादांशशालिसंयुक्तमभ्रं बद्ध्वाऽथ कम्बले त्रिरात्रं स्थापयेन्नीरे तत्क्लिन्नं मर्दयेत्करैः

pādāṃśaśālisaṃyuktamabhraṃ baddhvā'tha kambale trirātraṃ sthāpayennīre tatklinnaṃ mardayetkaraiḥ

216

कम्बलाद्गलितं सूक्ष्मं बालुकारहितञ्च यत् तद् धान्याभ्रमिति प्रोक्तमभ्रमारणसिद्धये

kambalādgalitaṃ sūkṣmaṃ bālukārahitañca yat tad dhānyābhramiti proktamabhramāraṇasiddhaye

217

अभ्रं कषायं मधुरं सुशीतमायुष्करं धातुविवर्द्धनञ्च हन्यात् त्रिदोषं व्रणमेहकुष्ठं प्लीहोदरं ग्रन्थिविषकृमींश्च

abhraṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ suśītamāyuṣkaraṃ dhātuvivarddhanañca hanyāt tridoṣaṃ vraṇamehakuṣṭhaṃ plīhodaraṃ granthiviṣakṛmīṃśca

218

रोगान् हन्ति द्र ढयति वपुर्वीर्यवृद्धिं विधत्ते तारुण्याढ्यं रमयति शतं योषितां नित्यमेव दीर्घायुष्काञ्जनयति सुतान् सिंहतुल्यप्रभावान् मृत्योर्भीतिं हरति सुतरां सेव्यमानं मृताभ्रम्

rogān hanti dra ḍhayati vapurvīryavṛddhiṃ vidhatte tāruṇyāḍhyaṃ ramayati śataṃ yoṣitāṃ nityameva dīrghāyuṣkāñjanayati sutān siṃhatulyaprabhāvān mṛtyorbhītiṃ harati sutarāṃ sevyamānaṃ mṛtābhram

219

अशुद्धं तालमायुर्हृत्कफमारुतमेहकृत् तापस्फोटाङ्गसङ्कोचं कुरुते तेन शोधयेत्

aśuddhaṃ tālamāyurhṛtkaphamārutamehakṛt tāpasphoṭāṅgasaṅkocaṃ kurute tena śodhayet

220

तालकं कणशः कृत्वा तच्चूर्णं काञ्जिके पचेत् दोलायन्त्रेण यामैकं ततः कूष्माण्डजद्र वैः

tālakaṃ kaṇaśaḥ kṛtvā taccūrṇaṃ kāñjike pacet dolāyantreṇa yāmaikaṃ tataḥ kūṣmāṇḍajadra vaiḥ

221

तिलतैले पचेद्यामं यामञ्च त्रिफलाजले एवं यन्त्रे चतुर्यामं पक्वं शुद्ध्य्ति तालकम्

tilataile pacedyāmaṃ yāmañca triphalājale evaṃ yantre caturyāmaṃ pakvaṃ śuddhyti tālakam

222

सदलं तालकं शुद्धं पौनर्नवरसेन तु खल्वे विमर्दयेदेकं दिनं पश्चाद्विशोधयेत्

sadalaṃ tālakaṃ śuddhaṃ paunarnavarasena tu khalve vimardayedekaṃ dinaṃ paścādviśodhayet

223

ततः पुनर्नवाक्षारैः स्थाल्यामर्द्धं प्रपूरयेत् तत्र तद्गोलकं कृत्वा पुनस्तेनैव पूरयेत्

tataḥ punarnavākṣāraiḥ sthālyāmarddhaṃ prapūrayet tatra tadgolakaṃ kṛtvā punastenaiva pūrayet

224

आकण्ठं पिठरं तस्य पिधानं धारयेन्मुखे स्थालद्यं चुल्ल्यां समारोप्य क्रमाद्वह्निं विवर्धयेत्

ākaṇṭhaṃ piṭharaṃ tasya pidhānaṃ dhārayenmukhe sthāladyaṃ cullyāṃ samāropya kramādvahniṃ vivardhayet

225

दिनान्यन्तरशून्यानि पञ्च वह्निं प्रदापयेत्

dinānyantaraśūnyāni pañca vahniṃ pradāpayet

226

एवं तन्म्रियते तालं मात्रा तस्यैकरक्तिका अनुपानान्यनेकानि यथायोग्यं प्रयोजयेत्

evaṃ tanmriyate tālaṃ mātrā tasyaikaraktikā anupānānyanekāni yathāyogyaṃ prayojayet

227

हरितालं कटु स्निग्धं कषायोष्णं हरेद्विषम् कण्डूकुष्ठास्यरोगास्रकफपित्तकचव्रणान्

haritālaṃ kaṭu snigdhaṃ kaṣāyoṣṇaṃ haredviṣam kaṇḍūkuṣṭhāsyarogāsrakaphapittakacavraṇān

228

तालकं हरते रोगान्कुष्ठमृत्युज्वरापहम् शोधितं कुरुते कान्तिं वीर्यवृद्धिं तथाऽयुषम्

tālakaṃ harate rogānkuṣṭhamṛtyujvarāpaham śodhitaṃ kurute kāntiṃ vīryavṛddhiṃ tathā'yuṣam

229

तालकस्यैव भेदोऽस्ति मनोगुप्तैतदन्तरम् तालकं त्वतिपीतं स्याद्भवेद्र क्ता मनः शिला

tālakasyaiva bhedo'sti manoguptaitadantaram tālakaṃ tvatipītaṃ syādbhavedra ktā manaḥ śilā

230

मनःशिला मन्दवलं करोति जन्तुं ध्रुवं शोधनमन्तरेण मलस्य बन्धं किल मूत्ररोधं सशर्करं कृच्छ्रगदञ्च कुर्य्यात्

manaḥśilā mandavalaṃ karoti jantuṃ dhruvaṃ śodhanamantareṇa malasya bandhaṃ kila mūtrarodhaṃ saśarkaraṃ kṛcchragadañca kuryyāt

231

पचेत्त्र्यहमजामूत्रे दोलायन्त्रे मनःशिलाम् भावयेत्सप्तधा पित्तैरजायाः सा विशुद्ध्यति

pacettryahamajāmūtre dolāyantre manaḥśilām bhāvayetsaptadhā pittairajāyāḥ sā viśuddhyati

232

गुर्वी मनः शिला वर्ण्या सरोष्णा लेखनी कटुः तिक्ता स्निग्धा विषश्वासकासभूतकफास्रनुत्

gurvī manaḥ śilā varṇyā saroṣṇā lekhanī kaṭuḥ tiktā snigdhā viṣaśvāsakāsabhūtakaphāsranut

233

नरमूत्रे च गोमूत्रे सप्ताहं रसकं पचेत् दोलायन्त्रेण शुद्धः स्यात्ततः कार्येषु योजयेत्

naramūtre ca gomūtre saptāhaṃ rasakaṃ pacet dolāyantreṇa śuddhaḥ syāttataḥ kāryeṣu yojayet

234

खर्परं कटुकं क्षारं कषायं वामकं लघु लेखनं भेदनं शीतं चक्षुष्यं कफपित्तहृत् विषाश्मकुष्ठकण्डूनां नाशनं परमं मतम्

kharparaṃ kaṭukaṃ kṣāraṃ kaṣāyaṃ vāmakaṃ laghu lekhanaṃ bhedanaṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ kaphapittahṛt viṣāśmakuṣṭhakaṇḍūnāṃ nāśanaṃ paramaṃ matam

235

सूर्यावर्त्तो वज्रकन्दः कदली देवदालिका शिग्रुः कोशातकी वन्ध्या काकमाची च बालकम्

sūryāvartto vajrakandaḥ kadalī devadālikā śigruḥ kośātakī vandhyā kākamācī ca bālakam

236

एषामेकरसेनैव त्रिक्षारैर्लवणैः सह भावयेदम्लवर्गैश्च दिनमेकं प्रयत्नतः

eṣāmekarasenaiva trikṣārairlavaṇaiḥ saha bhāvayedamlavargaiśca dinamekaṃ prayatnataḥ

237

ततः पचेच्च तद्द्रा वैर्दोलायन्त्रे दिनं सुधीः एवं शुद्ध्य्न्ति ते सर्वे प्रोक्ता उपरसा हि ये

tataḥ pacecca taddrā vairdolāyantre dinaṃ sudhīḥ evaṃ śuddhynti te sarve proktā uparasā hi ye

238

कङ्कुष्ठं गैरिकं शङ्खः कासीसं टङ्कणं तथा नीलाञ्जनं शुक्तिभेदाः क्षुल्लकाः सवराटकाः

kaṅkuṣṭhaṃ gairikaṃ śaṅkhaḥ kāsīsaṃ ṭaṅkaṇaṃ tathā nīlāñjanaṃ śuktibhedāḥ kṣullakāḥ savarāṭakāḥ

239

जम्बीरवारिणा स्विन्नाः क्षालिताः कोष्णवारिणा शुद्धिमायान्त्यमी योज्या भिषग्भिर्योगसिद्धये

jambīravāriṇā svinnāḥ kṣālitāḥ koṣṇavāriṇā śuddhimāyāntyamī yojyā bhiṣagbhiryogasiddhaye

240

अशुद्धं कुरुते वज्रं कुष्ठं पार्श्वव्यथां तथा पाण्डुत्वं पङ्गुलत्वञ्च तस्मात्संशोध्य मारयेत्

aśuddhaṃ kurute vajraṃ kuṣṭhaṃ pārśvavyathāṃ tathā pāṇḍutvaṃ paṅgulatvañca tasmātsaṃśodhya mārayet

241

कुलत्थकोद्र वक्वाथे दोलायन्त्रे विपाचयेत् व्याघ्रीकन्दगतं वज्रं त्रिदिनात्तद्विशुद्ध्य्ति

kulatthakodra vakvāthe dolāyantre vipācayet vyāghrīkandagataṃ vajraṃ tridināttadviśuddhyti

242

गृहीत्वाऽह्नि शुभे वज्रंव्याघ्रीकन्दोदरे क्षिपेत् महिषीविष्ठया लिप्त्वा कारीषाग्नौ विपाचयेत्

gṛhītvā'hni śubhe vajraṃvyāghrīkandodare kṣipet mahiṣīviṣṭhayā liptvā kārīṣāgnau vipācayet

243

त्रियामायां चतुर्यामं यामिन्यन्तेऽश्वमूत्रके सेचयेत्पाचयेदेवं सप्तरात्रेण शुद्ध्य्ति

triyāmāyāṃ caturyāmaṃ yāminyante'śvamūtrake secayetpācayedevaṃ saptarātreṇa śuddhyti

244

हिंगुसैन्धवसंयुक्ते क्षिपेत्क्वाथे कुलत्थजे तप्तं तप्तं पुनर्वज्रं भवेद्भस्म त्रिसप्तधा

hiṃgusaindhavasaṃyukte kṣipetkvāthe kulatthaje taptaṃ taptaṃ punarvajraṃ bhavedbhasma trisaptadhā

245

मेषशृङ्गभुजङ्गास्थिकूर्मपृष्ठाम्लवेतसान्

meṣaśṛṅgabhujaṅgāsthikūrmapṛṣṭhāmlavetasān

246

शशदन्तं समं पिष्ट्वा वज्रीक्षीरेण गोलकम् कृत्वा तन्मध्यगं वज्रं म्रियते ध्मातमेव हि

śaśadantaṃ samaṃ piṣṭvā vajrīkṣīreṇa golakam kṛtvā tanmadhyagaṃ vajraṃ mriyate dhmātameva hi

247

आयुः पुष्टिं बलं वीर्यं वर्णं सौख्यं करोति च सेवितं सर्वरोगघ्नं मृतं वज्रं न संशयः

āyuḥ puṣṭiṃ balaṃ vīryaṃ varṇaṃ saukhyaṃ karoti ca sevitaṃ sarvarogaghnaṃ mṛtaṃ vajraṃ na saṃśayaḥ

248

वज्रवत्सर्वरत्नानि शोधयेन्मारयेत्तथा शुद्धानां मारितानाञ्च तेषां शृणु गुणानपि

vajravatsarvaratnāni śodhayenmārayettathā śuddhānāṃ māritānāñca teṣāṃ śṛṇu guṇānapi

249

मणयो वीर्यतः शीता मधुरास्तुवरा रसात् चक्षुष्या लेखनाश्चापि सारका विषहारकाः धारणात्ते तु मङ्गल्या ग्रहदृष्टिहरा अपि

maṇayo vīryataḥ śītā madhurāstuvarā rasāt cakṣuṣyā lekhanāścāpi sārakā viṣahārakāḥ dhāraṇātte tu maṅgalyā grahadṛṣṭiharā api

250

सिन्धुवारसदृक्पत्रो वत्सनाभ्याकृतिस्तथा यत्पार्श्वे न तरोर्वृद्धिर्वत्सनाभः स भाषितः

sindhuvārasadṛkpatro vatsanābhyākṛtistathā yatpārśve na tarorvṛddhirvatsanābhaḥ sa bhāṣitaḥ

251

गोमूत्रे त्रिदिनं स्थाप्यं विषं तेन विशुद्ध्य्ति रक्तसर्षपतैलाक्ते तथा धार्यञ्च वाससि

gomūtre tridinaṃ sthāpyaṃ viṣaṃ tena viśuddhyti raktasarṣapatailākte tathā dhāryañca vāsasi

252

ये गुणा गरले प्रोक्तास्ते स्युर्हीना विशोधनात् तस्माद्विषं प्रयोगे तु शोधयित्वा प्रयोजयेत्

ye guṇā garale proktāste syurhīnā viśodhanāt tasmādviṣaṃ prayoge tu śodhayitvā prayojayet

253

विषं प्राणहरं प्रोक्तं व्यवायि च विकाशि च आग्नेयं वातकफहृद्योगवाहि मदावहम्

viṣaṃ prāṇaharaṃ proktaṃ vyavāyi ca vikāśi ca āgneyaṃ vātakaphahṛdyogavāhi madāvaham

254

तदेव युक्तियुक्तन्तु प्राणदायि रसायनम् योगवाहि परं वातश्लेष्मजित्सन्निपातहृत्

tadeva yuktiyuktantu prāṇadāyi rasāyanam yogavāhi paraṃ vātaśleṣmajitsannipātahṛt

255

अर्कक्षीरं स्नुहीक्षीरं लाङ्गली करवीरकः गुञ्जाऽहिफेनो धत्तूरः सप्तोपविषजातयः

arkakṣīraṃ snuhīkṣīraṃ lāṅgalī karavīrakaḥ guñjā'hipheno dhattūraḥ saptopaviṣajātayaḥ

256

गुणहीनं भवेद्वर्षादूर्ध्वं तद्रू पमौषधम् मासद्वयात्तथा चूर्णं लभते हीनवीर्यताम्

guṇahīnaṃ bhavedvarṣādūrdhvaṃ tadrū pamauṣadham māsadvayāttathā cūrṇaṃ labhate hīnavīryatām

257

हीनत्वं गुटिकालेहौ लभेते वत्सरं यदि हीनाः स्युर्घृततैलाद्याश्चतुर्मासाधिकास्तथा

hīnatvaṃ guṭikālehau labhete vatsaraṃ yadi hīnāḥ syurghṛtatailādyāścaturmāsādhikāstathā

258

घृतमब्दात्परं पक्वं हीनवीर्यत्वमाप्नुयात् तैलं पक्वमपक्वञ्च चिरस्थायि गुणाधिकम्

ghṛtamabdātparaṃ pakvaṃ hīnavīryatvamāpnuyāt tailaṃ pakvamapakvañca cirasthāyi guṇādhikam

259

ओषध्यो लघुपाकाः स्युर्निर्वीर्या वत्सरात्परम् पुराणाः स्युर्गुणैर्युक्ता आसवा धातवो रसाः

oṣadhyo laghupākāḥ syurnirvīryā vatsarātparam purāṇāḥ syurguṇairyuktā āsavā dhātavo rasāḥ

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे परिभाषादिप्रकरणे तृतीयं धात्वादिशोधनमारणविधिप्रकरणं समाप्तम्

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe paribhāṣādiprakaraṇe tṛtīyaṃ dhātvādiśodhanamāraṇavidhiprakaraṇaṃ samāptam

स्नेहपानविधिप्रकरणम्

अथ चतुर्थं स्नेहपानविधिप्रकरणम्

atha caturthaṃ snehapānavidhiprakaraṇam

स्नेहश्चतुर्विधः प्रोक्तो घृतं तैलं वसा तथा मज्जा च तं पिवेन्मर्त्यः किञ्चिदभ्युदिते रवौ

snehaścaturvidhaḥ prokto ghṛtaṃ tailaṃ vasā tathā majjā ca taṃ pivenmartyaḥ kiñcidabhyudite ravau

स्थावरो जङ्गमश्चैव द्वियोनिः स्नेह उच्यते तिलतैलं स्थावरेषु जङ्गमेषु घृतं वरम् द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिर्वा यमकस्रिवृतो महान्

sthāvaro jaṅgamaścaiva dviyoniḥ sneha ucyate tilatailaṃ sthāvareṣu jaṅgameṣu ghṛtaṃ varam dvābhyāṃ tribhiścaturbhirvā yamakasrivṛto mahān

पिबेत् त्र्! यहं चतुरहं पञ्चाहं षडहानि वा

pibet tr! yahaṃ caturahaṃ pañcāhaṃ ṣaḍahāni vā

दोषकालवयोवह्निबलान्यालोक्य योजयेत् हीनाञ्चमध्यमां ज्येष्ठां मात्रां स्नेहस्य बुद्धिमान्

doṣakālavayovahnibalānyālokya yojayet hīnāñcamadhyamāṃ jyeṣṭhāṃ mātrāṃ snehasya buddhimān

अमात्रया तथाऽकाले मिथ्याऽहारविहारतः स्नेहः करोति शोथार्शस्तन्द्रा निद्रा विसंज्ञताः

amātrayā tathā'kāle mithyā'hāravihārataḥ snehaḥ karoti śothārśastandrā nidrā visaṃjñatāḥ

देया दीप्ताग्नये मात्रा स्नेहस्यैकपलोन्मिता मध्यमाय त्रिकर्षा स्याज्जघन्याय द्विकार्षिकी

deyā dīptāgnaye mātrā snehasyaikapalonmitā madhyamāya trikarṣā syājjaghanyāya dvikārṣikī

अथवा स्नेहमात्राः स्युस्तिस्रोऽन्या सर्वसम्मताः अहोरात्रेण महती जीर्यत्यह्नि तु मध्यमा जीर्यत्यल्पा दिनार्द्धेन सा विज्ञेया सुखावहा

athavā snehamātrāḥ syustisro'nyā sarvasammatāḥ ahorātreṇa mahatī jīryatyahni tu madhyamā jīryatyalpā dinārddhena sā vijñeyā sukhāvahā

अल्पा स्याद्दीपनी वृष्या स्वल्पदोषे प्रपूजिता

alpā syāddīpanī vṛṣyā svalpadoṣe prapūjitā

मध्यमा स्नेहनी ज्ञेया वृंहणी भ्रमहारिणी ज्येष्ठा कुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशिनी

madhyamā snehanī jñeyā vṛṃhaṇī bhramahāriṇī jyeṣṭhā kuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśinī

या मात्रा प्रथमे यामे गते जीर्यति वासरे सा मात्रा दीपयत्यग्निमल्पदोषे च पूजिता

yā mātrā prathame yāme gate jīryati vāsare sā mātrā dīpayatyagnimalpadoṣe ca pūjitā

या मात्रा वासरस्यार्द्धे व्यतीते परिजीर्यति सा वृष्या बृंहणी च स्यान्मध्यदोषे प्रपूजिता

yā mātrā vāsarasyārddhe vyatīte parijīryati sā vṛṣyā bṛṃhaṇī ca syānmadhyadoṣe prapūjitā

या मात्रा चरमे यामे स्थितेऽह्न परिजीर्यति सा मात्रा स्नेहनी ज्ञेया बहुदोषेषु पूजिता

yā mātrā carame yāme sthite'hna parijīryati sā mātrā snehanī jñeyā bahudoṣeṣu pūjitā

केवलं पैत्तिके सर्पिर्वातिके लवणान्वितम् देयं वहुकफे वह्निव्योषक्षारसमन्वितम्

kevalaṃ paittike sarpirvātike lavaṇānvitam deyaṃ vahukaphe vahnivyoṣakṣārasamanvitam

रूक्षक्षतविषार्त्तानां वातपित्तविकारिणाम् हीनमेधास्मृतीनां च सर्पिष्पानं प्रशस्यते

rūkṣakṣataviṣārttānāṃ vātapittavikāriṇām hīnamedhāsmṛtīnāṃ ca sarpiṣpānaṃ praśasyate

कृमिकोष्ठानिलाविष्टाः प्रवृद्धकफमेदसः पिबेयुस्तैलसात्म्याश्च तैलं दार्ढ्यार्थिनस्तु ये

kṛmikoṣṭhānilāviṣṭāḥ pravṛddhakaphamedasaḥ pibeyustailasātmyāśca tailaṃ dārḍhyārthinastu ye

व्यायामकर्षिताः शुष्करेतोरक्ता महारुजः महाग्निमारुतप्राणा वसायोग्या नराः स्मृताः

vyāyāmakarṣitāḥ śuṣkaretoraktā mahārujaḥ mahāgnimārutaprāṇā vasāyogyā narāḥ smṛtāḥ

क्रूराशयाः क्लेशसहा वातार्त्ता दीप्तवह्नयः मज्जानञ्च पिबेयुस्ते सर्पिर्वा सर्वतो हितम्

krūrāśayāḥ kleśasahā vātārttā dīptavahnayaḥ majjānañca pibeyuste sarpirvā sarvato hitam

शीतकाले दिवा स्नेहमुष्णकाले पिबेन्निशि वातपित्ताधिके रात्रौ वातश्लेष्माधिके दिवा

śītakāle divā snehamuṣṇakāle pibenniśi vātapittādhike rātrau vātaśleṣmādhike divā

नस्याभ्यज्जनगण्डूषमूर्ध्वकर्णाक्षितर्पणे तैलं घृतं वा युञ्जीत दृष्ट्वा दोषबलाबलम्

nasyābhyajjanagaṇḍūṣamūrdhvakarṇākṣitarpaṇe tailaṃ ghṛtaṃ vā yuñjīta dṛṣṭvā doṣabalābalam

घृते कोष्णं जलं पेयं तैले यूषः प्रशस्यते वसामज्ज्ञोः पिबेन्मण्डमनुपानं सुखावहम्

ghṛte koṣṇaṃ jalaṃ peyaṃ taile yūṣaḥ praśasyate vasāmajjñoḥ pibenmaṇḍamanupānaṃ sukhāvaham

स्नेहद्विषः शिशून्वृद्धान्सुकुमारान्कृशानपि तृष्णालुकानुष्णकाले सह भक्तेन पाययेत्

snehadviṣaḥ śiśūnvṛddhānsukumārānkṛśānapi tṛṣṇālukānuṣṇakāle saha bhaktena pāyayet

सर्पिष्मती बहुतिला यवागूः स्वल्पतण्डुला सुखोष्णा सेव्यमाना तु सद्यः स्नेहनकारिणी

sarpiṣmatī bahutilā yavāgūḥ svalpataṇḍulā sukhoṣṇā sevyamānā tu sadyaḥ snehanakāriṇī

शर्कराचूर्णसंयुक्ते दोहनस्थे घृते तु गाम् दुग्ध्वा क्षीरं पिबेद्रू क्षः सद्यः स्नेहनमुत्तमम्

śarkarācūrṇasaṃyukte dohanasthe ghṛte tu gām dugdhvā kṣīraṃ pibedrū kṣaḥ sadyaḥ snehanamuttamam

मिथ्याऽचाराद् बहुत्वाच्च यस्य स्नेहो न जीर्यति विष्टभ्य वाऽपि जीर्येत वारिणोष्णेन वामयेत्

mithyā'cārād bahutvācca yasya sneho na jīryati viṣṭabhya vā'pi jīryeta vāriṇoṣṇena vāmayet

स्नेहस्याजीर्णशङ्कायां पिबेदुष्णोदकं नरः तेनोद्गारो भवेच्छुद्धो भक्तं प्रति रुचिस्तथा

snehasyājīrṇaśaṅkāyāṃ pibeduṣṇodakaṃ naraḥ tenodgāro bhavecchuddho bhaktaṃ prati rucistathā

स्नेहेन पैत्तिकस्याग्निर्यदा तीक्ष्णतरीकृतः तदाऽस्योदीरयेत् तृष्णां विषमां तस्य पाययेत् शीतलं पायसं तेन तृष्णा तस्य प्रशाम्यति

snehena paittikasyāgniryadā tīkṣṇatarīkṛtaḥ tadā'syodīrayet tṛṣṇāṃ viṣamāṃ tasya pāyayet śītalaṃ pāyasaṃ tena tṛṣṇā tasya praśāmyati

अजीर्णी वर्जयेत्स्नेहमुदरी तरुणज्वरी दुर्बलोऽरोचकी स्थूलो मूर्च्छालो मेहपीडितः

ajīrṇī varjayetsnehamudarī taruṇajvarī durbalo'rocakī sthūlo mūrcchālo mehapīḍitaḥ

दत्तवस्तिविरिक्तश्च वान्तस्तृष्णाश्रमान्वितः अकालप्रसवा नारी दुर्दिने च विवर्जयेत्

dattavastiviriktaśca vāntastṛṣṇāśramānvitaḥ akālaprasavā nārī durdine ca vivarjayet

स्वेद्यसंशोध्यमद्यस्त्रीव्यायामासक्तचित्तकाः

svedyasaṃśodhyamadyastrīvyāyāmāsaktacittakāḥ

वृद्धबालकृशा रूक्षाः क्षीणास्राः क्षीणरेतसः वातार्त्तास्तिमिरार्त्ता ये तेषां स्नेहनमुत्तमम्

vṛddhabālakṛśā rūkṣāḥ kṣīṇāsrāḥ kṣīṇaretasaḥ vātārttāstimirārttā ye teṣāṃ snehanamuttamam

वातानुलोम्यं दीप्ताग्निर्वर्चः स्निग्धमसंहतम् मृदुस्निग्धाङ्गताऽग्लानिः स्नेहद्वेषोऽथ लाघवम् विमलेन्द्रि यता सम्यक् स्निग्धे रूक्षे विपर्ययः

vātānulomyaṃ dīptāgnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam mṛdusnigdhāṅgatā'glāniḥ snehadveṣo'tha lāghavam vimalendri yatā samyak snigdhe rūkṣe viparyayaḥ

भक्तद्वेषो मुखस्रावो गुदे दाहः प्रवाहिका तन्द्रा ऽतीसारपाण्डुत्वं भृशं स्निग्धस्य लक्षणम्

bhaktadveṣo mukhasrāvo gude dāhaḥ pravāhikā tandrā 'tīsārapāṇḍutvaṃ bhṛśaṃ snigdhasya lakṣaṇam

रूक्षस्य स्नेहनं स्नेहैरतिस्निग्धस्य रूक्षणम् श्यामाकचणकाद्यैश्च तक्रपिण्याकसक्तुभिः

rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya rūkṣaṇam śyāmākacaṇakādyaiśca takrapiṇyākasaktubhiḥ

दीप्ताग्निः शुद्धकोष्ठश्च पुष्टधातुर्दृढेन्द्रि यः निर्जरो बलवर्णाढ्यः स्नेहसेवी भवेन्नरः

dīptāgniḥ śuddhakoṣṭhaśca puṣṭadhāturdṛḍhendri yaḥ nirjaro balavarṇāḍhyaḥ snehasevī bhavennaraḥ

स्नेहे व्यायामसंशीतवेगाघातप्रजागरान् दिवास्वप्नमभिष्यन्दि रूक्षान्नञ्च विवर्जयेत्

snehe vyāyāmasaṃśītavegāghātaprajāgarān divāsvapnamabhiṣyandi rūkṣānnañca vivarjayet

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे परिभाषादिप्रकरणे चतुर्थं स्नेहपानविधिप्रकरणं समाप्तम्

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe paribhāṣādiprakaraṇe caturthaṃ snehapānavidhiprakaraṇaṃ samāptam

पञ्चकर्मविधिप्रकरणम्

अथ पञ्चमं पञ्चकर्मविधिप्रकरणम्

atha pañcamaṃ pañcakarmavidhiprakaraṇam

प्रथमं वमनं पश्चाद्विरेकश्चानुवासनम् एतानि पञ्चकर्माणि निरूहो नावनं तथा

prathamaṃ vamanaṃ paścādvirekaścānuvāsanam etāni pañcakarmāṇi nirūho nāvanaṃ tathā

शरत्काले वसन्ते च प्रावृट्काले च देहिनाम् वमनं रेचनं चैव कारयेत्कुशलो भिषक्

śaratkāle vasante ca prāvṛṭkāle ca dehinām vamanaṃ recanaṃ caiva kārayetkuśalo bhiṣak

बलवन्तं कफव्याप्तं हृल्लासादिनिपीडितम् तथा वमनसात्म्यञ्च धीरचित्तञ्च वामयेत्

balavantaṃ kaphavyāptaṃ hṛllāsādinipīḍitam tathā vamanasātmyañca dhīracittañca vāmayet

विषदोषे स्तन्यरोगे मन्देऽग्नौ श्लीपदेऽबुदे हृद्रो गे कुष्ठवीसर्पमेहाजीर्णभ्रमेषु च

viṣadoṣe stanyaroge mande'gnau ślīpade'bude hṛdro ge kuṣṭhavīsarpamehājīrṇabhrameṣu ca

विदारिकाऽपचीकासश्वासपीनसवृद्धिषु अपस्मारे ज्वरोन्मादे तथा रक्तातिसारिषु

vidārikā'pacīkāsaśvāsapīnasavṛddhiṣu apasmāre jvaronmāde tathā raktātisāriṣu

नासाताल्वोष्ठपाकेषु कर्णस्रावेऽधिजिह्वके गलशुण्ड्यामतीसारे पित्तश्लेष्मगदे तथा मेदोगदेऽरुचौ चैव वमनं कारयेद्भिषक्

nāsātālvoṣṭhapākeṣu karṇasrāve'dhijihvake galaśuṇḍyāmatīsāre pittaśleṣmagade tathā medogade'rucau caiva vamanaṃ kārayedbhiṣak

न वामनीयस्तिमिरी न गुल्मी नोदरी कृशः नातिवृद्धो गर्भिणी च न स्थूलो न क्षतातुरः

na vāmanīyastimirī na gulmī nodarī kṛśaḥ nātivṛddho garbhiṇī ca na sthūlo na kṣatāturaḥ

मदार्त्तो बालको रूक्षः क्षुधितश्च निरूहितः उदावत्तर्यूर्ध्वरक्ती च दुश्छर्द्यः केवलानिली

madārtto bālako rūkṣaḥ kṣudhitaśca nirūhitaḥ udāvattaryūrdhvaraktī ca duśchardyaḥ kevalānilī

पाण्डुरोगी कृमिव्याप्तः पवनात्स्वरघातवान्

pāṇḍurogī kṛmivyāptaḥ pavanātsvaraghātavān

एतेऽप्यजीर्णव्यथिता वाम्या ये विषपीडिताः कफव्याप्ताश्च ते वाम्या मधुकक्वाथपानतः

ete'pyajīrṇavyathitā vāmyā ye viṣapīḍitāḥ kaphavyāptāśca te vāmyā madhukakvāthapānataḥ

सुकुमारं कृशं बालं वृद्धं भीरुञ्च वामयेत् पाययित्वा यवागूं वा क्षीरतक्रदधीनि च

sukumāraṃ kṛśaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīruñca vāmayet pāyayitvā yavāgūṃ vā kṣīratakradadhīni ca

असात्म्यैः श्लेष्मलैर्भोज्यैर्दोषानुत्क्लेश्य देहिनाम् स्निग्धस्विन्नाय वमनं दत्तं सम्यक्प्रवर्त्तते

asātmyaiḥ śleṣmalairbhojyairdoṣānutkleśya dehinām snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyakpravarttate

वमनेषु च सर्वेषु सैन्धवं मधु वा हितम् वीभत्सं वमनं दद्याद्विपरीतं विरेचनम्

vamaneṣu ca sarveṣu saindhavaṃ madhu vā hitam vībhatsaṃ vamanaṃ dadyādviparītaṃ virecanam

क्वाथद्र व्यस्य कुडवं श्रपयित्वा जलाढके अर्द्धभागावशिष्टञ्च वमनेष्ववचारयेत्

kvāthadra vyasya kuḍavaṃ śrapayitvā jalāḍhake arddhabhāgāvaśiṣṭañca vamaneṣvavacārayet

क्वाथपाने नवप्रस्था ज्येष्ठा मात्रा प्रकीर्त्तिता मध्यमा षण्मिता प्रोक्ता त्रिप्रस्था च कनीयसी

kvāthapāne navaprasthā jyeṣṭhā mātrā prakīrttitā madhyamā ṣaṇmitā proktā triprasthā ca kanīyasī

वमने च विरेके च तथा शोणितमोक्षणे अर्द्धत्रयोदशपलं प्रस्थमाहुर्मनीषिणः

vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe arddhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ

कल्कचूर्णावलेहानां त्रिपलं मात्रयोत्तमम् मध्यमं द्विपलं विद्यात्कनीयस्तु पलं भवेत्

kalkacūrṇāvalehānāṃ tripalaṃ mātrayottamam madhyamaṃ dvipalaṃ vidyātkanīyastu palaṃ bhavet

वमने चाष्टवेगाःस्युः पित्तान्ता उत्तमास्तु ते षड् वेगा मध्यमा वेगाश्चत्वारस्त्वपरे मताः

vamane cāṣṭavegāḥsyuḥ pittāntā uttamāstu te ṣaḍ vegā madhyamā vegāścatvārastvapare matāḥ

कफं कटुकतीक्ष्णोष्णैः पित्तं स्वादुहिमैर्जयेत् सुस्वादुलवणाम्लोष्णैः संसृष्टं वायुना कफम्

kaphaṃ kaṭukatīkṣṇoṣṇaiḥ pittaṃ svāduhimairjayet susvādulavaṇāmloṣṇaiḥ saṃsṛṣṭaṃ vāyunā kapham

कृष्णां राठफलं सिन्धुं कफे कोष्णजलैः पिबेत् पटोलवासानिम्बांश्च पित्ते शीतजलैः पिबेत्

kṛṣṇāṃ rāṭhaphalaṃ sindhuṃ kaphe koṣṇajalaiḥ pibet paṭolavāsānimbāṃśca pitte śītajalaiḥ pibet

सश्लेष्मवातपीडायां सक्षीरं मदनं पिबेत् अजीर्णे कोष्णपानीयं सिन्धुं पीत्वा वमेत्सुधीः

saśleṣmavātapīḍāyāṃ sakṣīraṃ madanaṃ pibet ajīrṇe koṣṇapānīyaṃ sindhuṃ pītvā vametsudhīḥ

वमनं पाययित्वा तु जानुमात्रासने स्थितम् कण्ठमेरण्डनालेन स्पृशन्तं वामयेद्भिषक्

vamanaṃ pāyayitvā tu jānumātrāsane sthitam kaṇṭhameraṇḍanālena spṛśantaṃ vāmayedbhiṣak

प्रसेको हृद्ग्रहः कोठः कण्डूर्दुश्छर्दिते भवेत् अतिवान्ते भवेत्तृष्णा हिक्कोद्गारो विसंज्ञिता

praseko hṛdgrahaḥ koṭhaḥ kaṇḍūrduśchardite bhavet ativānte bhavettṛṣṇā hikkodgāro visaṃjñitā

जिह्वानिःसरणं चाक्ष्णोर्व्यावृत्तिर्हनुसंहतिः रक्तच्छर्दिः ष्ठीवनञ्च कण्ठपीडा च जायते

jihvāniḥsaraṇaṃ cākṣṇorvyāvṛttirhanusaṃhatiḥ raktacchardiḥ ṣṭhīvanañca kaṇṭhapīḍā ca jāyate

वमनस्यातियोगे तु मृदु कुर्याद्विरेचनम् वमनेन प्रविष्टायां जिह्वायां कवलग्रहाः स्निग्धाम्ललवणैर्युक्तैर्घृतक्षीररसैर्हिताः

vamanasyātiyoge tu mṛdu kuryādvirecanam vamanena praviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavalagrahāḥ snigdhāmlalavaṇairyuktairghṛtakṣīrarasairhitāḥ

फलान्यम्लानि खादेयुस्तस्य चान्येऽग्रतो नराः निःसृतान्तु तिलद्रा क्षाकल्कलिप्तां प्रवेशयेत्

phalānyamlāni khādeyustasya cānye'grato narāḥ niḥsṛtāntu tiladrā kṣākalkaliptāṃ praveśayet

व्यावृत्तेऽक्ष्णि घृताभ्यक्तेपीडनञ्च शनेः शनैः हनुमोक्षे स्मृतः स्वेदो नस्यञ्च श्लेष्मवातहृत्

vyāvṛtte'kṣṇi ghṛtābhyaktepīḍanañca śaneḥ śanaiḥ hanumokṣe smṛtaḥ svedo nasyañca śleṣmavātahṛt

रक्तपित्तविधानेन रक्तष्ठीवमुपाचरेत् धात्रीरसाञ्जनोशीरलाजाचन्दनवारिभिः

raktapittavidhānena raktaṣṭhīvamupācaret dhātrīrasāñjanośīralājācandanavāribhiḥ

मन्थंकृत्वा पाययेच्च सघृतं क्षौरद्र शर्करम् शाम्यन्त्यनेन तृष्णाऽद्या रोगाश्छर्दिसमुद्भवाः

manthaṃkṛtvā pāyayecca saghṛtaṃ kṣauradra śarkaram śāmyantyanena tṛṣṇā'dyā rogāśchardisamudbhavāḥ

हृत्कण्ठशिरसां शुद्धिर्दीप्ताग्नित्वञ्च लाघवम् कफपित्तविनाशश्च सम्यग्वान्तस्य लक्षणम्

hṛtkaṇṭhaśirasāṃ śuddhirdīptāgnitvañca lāghavam kaphapittavināśaśca samyagvāntasya lakṣaṇam

ततोऽपराह्णे दीप्ताग्निं मुद्गषष्टिकशालिभिः हृद्यैश्च जाङ्गलरसैः कृत्वा यूषञ्च भोजयेत्

tato'parāhṇe dīptāgniṃ mudgaṣaṣṭikaśālibhiḥ hṛdyaiśca jāṅgalarasaiḥ kṛtvā yūṣañca bhojayet

तन्द्रा निद्रा ऽस्यदौर्गन्ध्यं कण्डूश्च ग्रहणी विषम् सुवान्तस्य न पीडायै भवन्त्येते कदाचन

tandrā nidrā 'syadaurgandhyaṃ kaṇḍūśca grahaṇī viṣam suvāntasya na pīḍāyai bhavantyete kadācana

अजीर्णं शीतपानीयं व्यायामं मैथुनं तथा स्नेहाभ्यङ्गञ्च रोषञ्च दिनमेकं सुधीस्त्यजेत्

ajīrṇaṃ śītapānīyaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā snehābhyaṅgañca roṣañca dinamekaṃ sudhīstyajet

स्निग्धस्विन्नाय वान्ताय दद्यात्सम्यग्विरेचनम् अवान्तस्य त्वधःस्रस्तो ग्रहणीं छादयेत्कफः

snigdhasvinnāya vāntāya dadyātsamyagvirecanam avāntasya tvadhaḥsrasto grahaṇīṃ chādayetkaphaḥ

मन्दाग्निं गौरवं कुर्याज्जनयेद्वा प्रवाहिकाम् अथवा पाचनैरामं वलासं परिपाचयेत्

mandāgniṃ gauravaṃ kuryājjanayedvā pravāhikām athavā pācanairāmaṃ valāsaṃ paripācayet

ऋतौ वसन्ते शरदि देहशुद्धौ विरेचयेत् अन्यदाऽत्ययिके कार्ये शोधनं शीलयेद् बुधः

ṛtau vasante śaradi dehaśuddhau virecayet anyadā'tyayike kārye śodhanaṃ śīlayed budhaḥ

पित्ते विरेचनं युञ्ज्यादामोद्भूते गदे तथा उदरे च तथाऽध्माने कोष्ठशुद्धौ विशेषतः

pitte virecanaṃ yuñjyādāmodbhūte gade tathā udare ca tathā'dhmāne koṣṭhaśuddhau viśeṣataḥ

दोषाः कादाचित्कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः शोधनैः शोधिता ये तु न तेषां पुनरुद्भवः

doṣāḥ kādācitkupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ śodhanaiḥ śodhitā ye tu na teṣāṃ punarudbhavaḥ

बालो वृद्धो भृशं स्निग्धः क्षतक्षीणो भयान्वितः श्रान्तस्तृषाऽत्त स्थूलश्च गर्भिणी च नवज्वरी

bālo vṛddho bhṛśaṃ snigdhaḥ kṣatakṣīṇo bhayānvitaḥ śrāntastṛṣā'tta sthūlaśca garbhiṇī ca navajvarī

नवप्रसूता नारी च मन्दाग्निश्च मदात्ययी शल्यार्दितश्च रूक्षश्च न विरेच्या विजानता

navaprasūtā nārī ca mandāgniśca madātyayī śalyārditaśca rūkṣaśca na virecyā vijānatā

जीर्णज्वरी गरव्याप्तो वातरोगी भगन्दरी अर्शः पाण्डूदरग्रन्थिहृद्रो गारुचिपीडिताः

jīrṇajvarī garavyāpto vātarogī bhagandarī arśaḥ pāṇḍūdaragranthihṛdro gārucipīḍitāḥ

योनिरोगप्रमेहार्त्ता गुल्मप्लीहव्रणार्दिताः विद्र धिच्छर्दिविस्फोटविसूचीकुष्ठसंयुताः

yonirogapramehārttā gulmaplīhavraṇārditāḥ vidra dhicchardivisphoṭavisūcīkuṣṭhasaṃyutāḥ

कर्णनासाशिरोवक्त्रगुदमेढ्रामयान्विताः प्लीहशोथाक्षिरोगार्त्ताः कृमिक्षारानिलार्दिताः

karṇanāsāśirovaktragudameḍhrāmayānvitāḥ plīhaśothākṣirogārttāḥ kṛmikṣārānilārditāḥ

शूलिनो मूत्रघातार्त्ता विरेकार्हा नरा मताः

śūlino mūtraghātārttā virekārhā narā matāḥ

बहुपित्तो मृदुः कोष्ठो बहुश्लेष्मा च मध्यमः बहुवातःक्रूरकोष्ठो दुर्विरेच्यः स कथ्यते

bahupitto mṛduḥ koṣṭho bahuśleṣmā ca madhyamaḥ bahuvātaḥkrūrakoṣṭho durvirecyaḥ sa kathyate

मृद्वी मात्रा मृदौ कोष्ठे मध्यकोष्ठे च मध्यमा क्रूरे तीक्ष्णा मता द्र व्यैर्मृदुमध्यमतीक्ष्णकैः

mṛdvī mātrā mṛdau koṣṭhe madhyakoṣṭhe ca madhyamā krūre tīkṣṇā matā dra vyairmṛdumadhyamatīkṣṇakaiḥ

मृदुद्रा र्क्षा!पयश्चञ्चुतैलैरपि विरिच्यते मध्यमस्त्रिवृतातिक्ताराजवृक्षैर्विरिच्यते क्रूरः स्नुक्पयसा हेमक्षीरीदन्तीफलादिभिः

mṛdudrā rkṣā!payaścañcutailairapi viricyate madhyamastrivṛtātiktārājavṛkṣairviricyate krūraḥ snukpayasā hemakṣīrīdantīphalādibhiḥ

मात्रोत्तमा विरेकस्य त्रिंशद्वेगैः कफान्तिका वेगैर्विंशतिभिर्मध्या हीनोक्ता दशवेगिका

mātrottamā virekasya triṃśadvegaiḥ kaphāntikā vegairviṃśatibhirmadhyā hīnoktā daśavegikā

द्विपलं श्रेष्ठमाख्यातं मध्यमं च पलं भवेत् पलार्द्धं च कषायाणां कनीयस्तु विरेचनम्

dvipalaṃ śreṣṭhamākhyātaṃ madhyamaṃ ca palaṃ bhavet palārddhaṃ ca kaṣāyāṇāṃ kanīyastu virecanam

कल्कमोदकचूर्णानां कर्षो मध्वाज्यलेहतः कर्षद्वयं पलं वाऽपि वयोरोगाद्यपेक्षया

kalkamodakacūrṇānāṃ karṣo madhvājyalehataḥ karṣadvayaṃ palaṃ vā'pi vayorogādyapekṣayā

पित्तोत्तरे त्रिवृच्चूर्णं द्रा क्षाक्वाथादिभिः पिबेत् त्रिफलाक्वाथगोमूत्रैः पिबेद् व्योषं कफार्दितः

pittottare trivṛccūrṇaṃ drā kṣākvāthādibhiḥ pibet triphalākvāthagomūtraiḥ pibed vyoṣaṃ kaphārditaḥ

त्रिवृत्सैन्धवशुण्ठीनां चूर्णमम्लैः पिबन्नेरः वातार्दितो विरेकाय जाङ्गलानां रसेन वा

trivṛtsaindhavaśuṇṭhīnāṃ cūrṇamamlaiḥ pibanneraḥ vātārdito virekāya jāṅgalānāṃ rasena vā

एरण्डतैलं त्रिफलाक्वाथेन द्विगुणेन वा युक्तं पीतं पयोभिर्वा न चिरेण विरिच्यते

eraṇḍatailaṃ triphalākvāthena dviguṇena vā yuktaṃ pītaṃ payobhirvā na cireṇa viricyate

त्रिवृता कौटजं बीजं पिप्पली विश्वभेषजम् समृद्वीकारसं क्षौद्रं वर्षाकाले विरेचनम्

trivṛtā kauṭajaṃ bījaṃ pippalī viśvabheṣajam samṛdvīkārasaṃ kṣaudraṃ varṣākāle virecanam

त्रिवृद्दुरालभामुस्तशर्करोदीच्यचन्दनम् द्रा क्षाऽम्बुना सयष्ट्याह्वं शीतलञ्च घनात्यये

trivṛddurālabhāmustaśarkarodīcyacandanam drā kṣā'mbunā sayaṣṭyāhvaṃ śītalañca ghanātyaye

त्रिवृता चित्रकं पाठामजाजीं सरलं वचाम् हेमक्षीरीं हेमन्ते तु चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत्

trivṛtā citrakaṃ pāṭhāmajājīṃ saralaṃ vacām hemakṣīrīṃ hemante tu cūrṇamuṣṇāmbunā pibet

पिप्पलद्यं नागरं सिन्धुं श्यामां त्रिवृतया सह लिह्यात्क्षौद्रे ण शिशिरे वसन्ते च विरेचनम्

pippaladyaṃ nāgaraṃ sindhuṃ śyāmāṃ trivṛtayā saha lihyātkṣaudre ṇa śiśire vasante ca virecanam

त्रिवृता शर्करा तुल्या ग्रीष्मकाले विरेचनम्

trivṛtā śarkarā tulyā grīṣmakāle virecanam

अथाभयादिमोदकः अभया मरिचं शुण्ठीविडङ्गामलकानि च पिप्पली पिप्पलीमूलं त्वक्पत्रं मुस्तमेव च

athābhayādimodakaḥ abhayā maricaṃ śuṇṭhīviḍaṅgāmalakāni ca pippalī pippalīmūlaṃ tvakpatraṃ mustameva ca

एतानि समभागानि दन्ती तु त्रिगुणा भवेत् त्रिवृताऽष्टगुणा ज्ञेया षड्गुणा चात्र शर्करा

etāni samabhāgāni dantī tu triguṇā bhavet trivṛtā'ṣṭaguṇā jñeyā ṣaḍguṇā cātra śarkarā

मधुना मोदकान्कृत्वा कर्षमात्रान्प्रमाणतः एकैकं भक्षयेत् प्रातः शीतञ्चानु पिबेज्जलम्

madhunā modakānkṛtvā karṣamātrānpramāṇataḥ ekaikaṃ bhakṣayet prātaḥ śītañcānu pibejjalam

तावद्विरिच्यते जन्तुर्यावदुष्णं न सेवते पानाहारविहारेषु भवेन्निर्यन्त्रणः सदा

tāvadviricyate janturyāvaduṣṇaṃ na sevate pānāhāravihāreṣu bhavenniryantraṇaḥ sadā

विषमज्वरमन्दाग्निपाण्डुकासभगन्दरान् दुर्नामकुष्ठगुल्मार्शोगलगण्डोदरभ्रमान्

viṣamajvaramandāgnipāṇḍukāsabhagandarān durnāmakuṣṭhagulmārśogalagaṇḍodarabhramān

विदाहप्लीहमेहांश्च यक्ष्माणं नयनामयान् वातरोगांस्तथाऽध्मानं मूत्रकच्छ्रादि चाश्मरीम्

vidāhaplīhamehāṃśca yakṣmāṇaṃ nayanāmayān vātarogāṃstathā'dhmānaṃ mūtrakacchrādi cāśmarīm

पृष्ठपार्श्वोरुजघनजङ्घोदररुजं जयेत् स्नेहाभ्यङ्गञ्च रोषञ्च दिनमेकं सुधीस्त्यजेत्

pṛṣṭhapārśvorujaghanajaṅghodararujaṃ jayet snehābhyaṅgañca roṣañca dinamekaṃ sudhīstyajet

सततं शीलनादेव पलितानि प्रणाशयेत् अभयामोदका ह्येते रसायनवराः स्मृताः

satataṃ śīlanādeva palitāni praṇāśayet abhayāmodakā hyete rasāyanavarāḥ smṛtāḥ

पीत्वा विरेचनं शीतजलैः संसिच्य चक्षुषी सुगन्धि किच्चिदाघ्राय ताम्बूलं शीलयेद् बुधः

pītvā virecanaṃ śītajalaiḥ saṃsicya cakṣuṣī sugandhi kiccidāghrāya tāmbūlaṃ śīlayed budhaḥ

निर्वातस्थो न वेगांश्च धारयेन्न शयीत च शीताम्बु न स्पृशेत्क्वापि कोष्णनीरं पिबेन्मुहुः

nirvātastho na vegāṃśca dhārayenna śayīta ca śītāmbu na spṛśetkvāpi koṣṇanīraṃ pibenmuhuḥ

वलासौषधपित्तानि वायुर्वान्ते यथा व्रजेत् रेकात्तथा मलं पित्तं भेषजञ्च कफो व्रजेत्

valāsauṣadhapittāni vāyurvānte yathā vrajet rekāttathā malaṃ pittaṃ bheṣajañca kapho vrajet

दुर्विरिक्तस्य नाभेस्तु स्तब्धता कुक्षिशूलरुक् पुरीषवातसङ्गश्च कण्डूमण्डलगौरवम्

durviriktasya nābhestu stabdhatā kukṣiśūlaruk purīṣavātasaṅgaśca kaṇḍūmaṇḍalagauravam

विदाहोऽरुचिराध्मानं भ्रमश्छर्दिश्च जायते तं पुनः पाचनैः स्नेहैः पक्त्वा स्निग्धं तु रेचयेत् तेनास्योपद्र वा यान्ति दीप्ताग्निर्लघुता भवेत्

vidāho'rucirādhmānaṃ bhramaśchardiśca jāyate taṃ punaḥ pācanaiḥ snehaiḥ paktvā snigdhaṃ tu recayet tenāsyopadra vā yānti dīptāgnirlaghutā bhavet

विरेकस्यातियोगेन मूर्च्छा भ्रंशो गुदस्य च शूलं कफातियोगः स्यान्मांसधावनसन्निभम्

virekasyātiyogena mūrcchā bhraṃśo gudasya ca śūlaṃ kaphātiyogaḥ syānmāṃsadhāvanasannibham

मेदोनिभं जलाभासं रक्तश्चापि विरिच्यते तस्य शीताम्बुभिः सिक्त्वा शरीरं तण्डुलाम्बुभिः

medonibhaṃ jalābhāsaṃ raktaścāpi viricyate tasya śītāmbubhiḥ siktvā śarīraṃ taṇḍulāmbubhiḥ

मधुमिश्रैस्तथा शीतैः कारयेद्वमनं मृदु सहकारत्वचः कल्को दध्ना सौवीरकेण वा

madhumiśraistathā śītaiḥ kārayedvamanaṃ mṛdu sahakāratvacaḥ kalko dadhnā sauvīrakeṇa vā

पिष्ट्वा नाभिप्रलेपेन हन्त्यतीसारमुल्वणम् सौवीरं तु यवैरामैः पक्वैर्वा निस्तुषीकृतैः

piṣṭvā nābhipralepena hantyatīsāramulvaṇam sauvīraṃ tu yavairāmaiḥ pakvairvā nistuṣīkṛtaiḥ

अजाक्षीरं रसञ्चापि वैष्किरं हारिणं तथा शालिभिः षष्टिकैस्तुल्यैर्मसूरैर्वापि भोजयेत्

ajākṣīraṃ rasañcāpi vaiṣkiraṃ hāriṇaṃ tathā śālibhiḥ ṣaṣṭikaistulyairmasūrairvāpi bhojayet

शीतैः संग्राहिभिर्द्र व्यैः कुर्यात्संग्रहणं भिषक् लाघवे मनसस्तुष्टावनुलोमं गतेऽनिले

śītaiḥ saṃgrāhibhirdra vyaiḥ kuryātsaṃgrahaṇaṃ bhiṣak lāghave manasastuṣṭāvanulomaṃ gate'nile

सुविरिक्तं नरं ज्ञात्वा पाचनं पाययेन्निशि इन्द्रि याणां बलं बुद्धे प्रसादो वह्निदीप्तता

suviriktaṃ naraṃ jñātvā pācanaṃ pāyayenniśi indri yāṇāṃ balaṃ buddhe prasādo vahnidīptatā

धातुस्थैर्यं वयःस्थैर्यं भवेद्रे चनसेवनात् प्रवातसेवां शीताम्बुस्नेहाभ्यङ्गमजीर्णताम्

dhātusthairyaṃ vayaḥsthairyaṃ bhavedre canasevanāt pravātasevāṃ śītāmbusnehābhyaṅgamajīrṇatām

व्यायामं मैथुनञ्चैव न सेवेत विरेचितः शालिषष्टिकमुद्गाद्यैर्यवागूं भोजयेत्कृताम्

vyāyāmaṃ maithunañcaiva na seveta virecitaḥ śāliṣaṣṭikamudgādyairyavāgūṃ bhojayetkṛtām

जङ्घालविष्किराणां वा रसैः शाल्योदनं हितम्

jaṅghālaviṣkirāṇāṃ vā rasaiḥ śālyodanaṃ hitam

वस्तिर्द्विधाऽनुवासाख्यो निरूहश्च ततः परम् यः स्नेहो दीयते स स्यादनुवासन नामकः

vastirdvidhā'nuvāsākhyo nirūhaśca tataḥ param yaḥ sneho dīyate sa syādanuvāsana nāmakaḥ

कषायक्षीरतैलैर्यो निरूहः स निगद्यते वस्तिभिर्दीयते यस्मात्तस्माद्वस्तिरिति स्मृतः

kaṣāyakṣīratailairyo nirūhaḥ sa nigadyate vastibhirdīyate yasmāttasmādvastiriti smṛtaḥ

तत्रानुवासनाख्यो हि वस्तिर्यः सोऽत्र कथ्यते अनुवासनभेदश्च मात्रावस्तिरुदीरितः

tatrānuvāsanākhyo hi vastiryaḥ so'tra kathyate anuvāsanabhedaśca mātrāvastirudīritaḥ

पलद्वयं तस्य मात्रा तस्मादर्द्धाऽपि वा भवेत् अनुवास्यस्तु रूक्षः स्यात्तीक्ष्णाग्निः केवलानिली

paladvayaṃ tasya mātrā tasmādarddhā'pi vā bhavet anuvāsyastu rūkṣaḥ syāttīkṣṇāgniḥ kevalānilī

नानुवास्यस्तु कुष्ठी स्यान्मेही स्थूलस्तथोदरी नास्थाप्या नानुवास्याश्च जीर्णोन्मादतृडर्दिताः शोथमूर्च्छाऽरुचिभयश्वासकासक्षयातुराः

nānuvāsyastu kuṣṭhī syānmehī sthūlastathodarī nāsthāpyā nānuvāsyāśca jīrṇonmādatṛḍarditāḥ śothamūrcchā'rucibhayaśvāsakāsakṣayāturāḥ

नेत्रं कार्यं सुवर्णादिधातुभिर्वृक्षवेणुभिः नलैर्दन्तैर्विषाणाग्रैर्मणिभिर्वा विधीयते

netraṃ kāryaṃ suvarṇādidhātubhirvṛkṣaveṇubhiḥ nalairdantairviṣāṇāgrairmaṇibhirvā vidhīyate

एकवर्षात्तु षड्वर्षाद्यावन्मानं षडङ्गुलम् ततो द्वादशकं यावन्मानं स्यादष्टसम्मितम्

ekavarṣāttu ṣaḍvarṣādyāvanmānaṃ ṣaḍaṅgulam tato dvādaśakaṃ yāvanmānaṃ syādaṣṭasammitam

ततः परं द्वादशभिरङ्गुलैर्नेत्रदीर्घता मुद्गच्छिद्रं कलायाभं छिद्रं कोलास्थिसन्निमम्

tataḥ paraṃ dvādaśabhiraṅgulairnetradīrghatā mudgacchidraṃ kalāyābhaṃ chidraṃ kolāsthisannimam

यथा संख्यं भवेन्नेत्रं श्लक्ष्णं गोपुच्छसन्निभम् गोपुच्छसन्निमं मूले स्थूलं तस्मात् क्रमात् कृशम्

yathā saṃkhyaṃ bhavennetraṃ ślakṣṇaṃ gopucchasannibham gopucchasannimaṃ mūle sthūlaṃ tasmāt kramāt kṛśam

आतुराङ्गुष्ठमानेन मूले स्थूलं निधीयते कनिष्ठिकापरीणाहमग्रे च गुटिकामुखम्

āturāṅguṣṭhamānena mūle sthūlaṃ nidhīyate kaniṣṭhikāparīṇāhamagre ca guṭikāmukham

तन्मूले कर्णिके द्वे च कार्ये भागाच्चतुर्थकात्

tanmūle karṇike dve ca kārye bhāgāccaturthakāt

योजयेत्तत्र वस्तिञ्च बन्धद्वयविधानतः मृगाजशूकरगवां महिषस्यापि वा भवेत्

yojayettatra vastiñca bandhadvayavidhānataḥ mṛgājaśūkaragavāṃ mahiṣasyāpi vā bhavet

मूत्रकोषस्य वस्तिस्तु तदलाभे तु चर्मणः कषायरक्तः स मृदुर्वस्तिः स्निग्धो दृढो हितः

mūtrakoṣasya vastistu tadalābhe tu carmaṇaḥ kaṣāyaraktaḥ sa mṛdurvastiḥ snigdho dṛḍho hitaḥ

व्रणवस्तेस्तु नेत्रं स्याच्छ्लक्ष्णमष्टाङ्गुलोन्मितम् मुद्गच्छिद्रं गृध्रपक्षनलिकापरिणाहि च

vraṇavastestu netraṃ syācchlakṣṇamaṣṭāṅgulonmitam mudgacchidraṃ gṛdhrapakṣanalikāpariṇāhi ca

शरीरोपचयं वर्णं बलमारोग्यमायुषः कुरुते परिवृद्धिञ्च वस्तिः सम्यगुपासितः

śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ kurute parivṛddhiñca vastiḥ samyagupāsitaḥ

दिवा शीते वसन्ते च स्नेहवस्तिः प्रदीयते ग्रीष्मवर्षाशरत्काले रात्रौ स्यादनुवासनम्

divā śīte vasante ca snehavastiḥ pradīyate grīṣmavarṣāśaratkāle rātrau syādanuvāsanam

न चातिस्निग्धमशनं भोजयित्वाऽनुवासयेत् मदं मूर्च्छां च जनयेद् द्विधा स्नेहः प्रयोजितः

na cātisnigdhamaśanaṃ bhojayitvā'nuvāsayet madaṃ mūrcchāṃ ca janayed dvidhā snehaḥ prayojitaḥ

रूक्षभुक्तवतोऽत्यन्तं बलं वर्णञ्च हापयेत् युक्तस्नेहमतो जन्तुं भोजयित्वाऽनुवासयेत्

rūkṣabhuktavato'tyantaṃ balaṃ varṇañca hāpayet yuktasnehamato jantuṃ bhojayitvā'nuvāsayet

100

हीनमात्रावुभौ वस्ती नातिकार्यकरौ स्मृतौ अतिमात्रौ तथाऽनाहक्लमातीसारकारकौ

hīnamātrāvubhau vastī nātikāryakarau smṛtau atimātrau tathā'nāhaklamātīsārakārakau

101

उत्तमास्यात्पलैः षड्भिर्मध्यमा स्यात्पलैस्त्रिभिः पलाध्यर्द्धेन हीनास्यादुक्ताः मात्राऽनुवासने

uttamāsyātpalaiḥ ṣaḍbhirmadhyamā syātpalaistribhiḥ palādhyarddhena hīnāsyāduktāḥ mātrā'nuvāsane

102

शताह्वासैन्धवाभ्याञ्च देयं स्नेहे च चूर्णकम् तन्मात्रोत्तममध्यान्त्या षट्चतुर्द्वयमाषकैः

śatāhvāsaindhavābhyāñca deyaṃ snehe ca cūrṇakam tanmātrottamamadhyāntyā ṣaṭcaturdvayamāṣakaiḥ

103

विरेचनात्सप्तरात्रे गते जातबलाय च भुक्तान्नायानुवास्याय वस्तिर्देयोऽनुवासनः

virecanātsaptarātre gate jātabalāya ca bhuktānnāyānuvāsyāya vastirdeyo'nuvāsanaḥ

104

तथाऽनुवास्यं स्वभ्यक्तमुष्णाम्बुस्वेदितं शनैः भोजयित्चा यथाशास्त्रं कृतचङ्क्रमणं ततः उत्सृष्टानिलविण्मूत्रं योजयेत्स्नेहबस्तिना

tathā'nuvāsyaṃ svabhyaktamuṣṇāmbusveditaṃ śanaiḥ bhojayitcā yathāśāstraṃ kṛtacaṅkramaṇaṃ tataḥ utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ yojayetsnehabastinā

105

सुप्तस्य वामपार्श्वेन वामजङ्घाप्रसारिणः कुञ्चितापरजङ्घस्य नेत्रं स्निग्धे गुदे न्यसेत्

suptasya vāmapārśvena vāmajaṅghāprasāriṇaḥ kuñcitāparajaṅghasya netraṃ snigdhe gude nyaset

106

बद्धं वस्तिमुखं सूत्रैर्वामहस्तेन धारयेत् पीडयेद्दक्षिणेनैव मध्यवेगेन धीरधीः

baddhaṃ vastimukhaṃ sūtrairvāmahastena dhārayet pīḍayeddakṣiṇenaiva madhyavegena dhīradhīḥ

107

जृम्भाकासक्षवादींश्च वस्तिकाले न कारयेत् त्रिंशन्मात्रामितः कालः प्रोक्तो वस्तेस्तु पीडने

jṛmbhākāsakṣavādīṃśca vastikāle na kārayet triṃśanmātrāmitaḥ kālaḥ prokto vastestu pīḍane

108

ततः प्रणिहिते स्नेहे उत्तानो वाक्शतं भवेत् प्रसारितः सर्वगात्रैर्यथावीर्यं प्रसर्पति

tataḥ praṇihite snehe uttāno vākśataṃ bhavet prasāritaḥ sarvagātrairyathāvīryaṃ prasarpati

109

स्वजानुनः करावर्त्तं कुर्याच्छोटिकया पुनः एषा मात्रा भवेदेका सर्वत्रैवैष निश्चयः

svajānunaḥ karāvarttaṃ kuryācchoṭikayā punaḥ eṣā mātrā bhavedekā sarvatraivaiṣa niścayaḥ

110

निमेषोन्मेषणं पुंसामङ्गुल्या छोटिकाऽथ वा गुर्वक्षरोच्चारणं वा स्यान्मात्रेयं स्मृता बुधैः

nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṅgulyā choṭikā'tha vā gurvakṣaroccāraṇaṃ vā syānmātreyaṃ smṛtā budhaiḥ

111

ताडयेत्तलयोरेनं त्रींस्त्रीन्वाराञ्छनैः शनैः स्फिजोश्चैव तथा श्रोणीं शय्याञ्चैवोत्क्षिपेत्ततः

tāḍayettalayorenaṃ trīṃstrīnvārāñchanaiḥ śanaiḥ sphijoścaiva tathā śroṇīṃ śayyāñcaivotkṣipettataḥ

112

स्फिजोश्चैनं स्वपाणिभ्यां पूर्ववत्ताडयेद् बुधः

sphijoścainaṃ svapāṇibhyāṃ pūrvavattāḍayed budhaḥ

113

शय्याञ्च पादतस्तस्य त्रीन्वारानुत्क्षिपेत्ततः जाते विधाने तु ततः कुर्यान्निद्रा ं! यथासुखम्

śayyāñca pādatastasya trīnvārānutkṣipettataḥ jāte vidhāne tu tataḥ kuryānnidrā ṃ! yathāsukham

114

सानिलः सपुरीषश्च स्नेहः प्रत्येति यस्य तु उपद्र वं विना शीघ्रं स सम्यगनुवासितः

sānilaḥ sapurīṣaśca snehaḥ pratyeti yasya tu upadra vaṃ vinā śīghraṃ sa samyaganuvāsitaḥ

115

जीर्णान्नमथ सायाह्ने स्नेहे प्रत्यागते पुनः लघ्वन्नं भोजयेत्कामं दीप्ताग्निस्तु नरो यदि

jīrṇānnamatha sāyāhne snehe pratyāgate punaḥ laghvannaṃ bhojayetkāmaṃ dīptāgnistu naro yadi

116

अनुवासिताय दातव्यमितरेऽह्नि सुखोदकम् धान्यशुण्ठीकषायं वा स्नेहव्यापत्तिनाशनम्

anuvāsitāya dātavyamitare'hni sukhodakam dhānyaśuṇṭhīkaṣāyaṃ vā snehavyāpattināśanam

117

अनेनविधिना षड्वा सप्त चाष्टौ नवापि वा विधेया वस्तयस्तेषामन्ते चैव निरूहणम्

anenavidhinā ṣaḍvā sapta cāṣṭau navāpi vā vidheyā vastayasteṣāmante caiva nirūhaṇam

118

दत्तस्तु प्रथमो वस्तिः स्नेहयेद्वस्तिवङ्क्षणौ सम्यग्दत्तो द्वितीयस्तु मूर्द्धस्थमनिलं जयेत्

dattastu prathamo vastiḥ snehayedvastivaṅkṣaṇau samyagdatto dvitīyastu mūrddhasthamanilaṃ jayet

119

बलं वर्णश्च जनयेत्तृतीयस्तु प्रयोजितः चतुर्थपञ्चमौ दत्तौ स्नेहयेतां रसासृजी

balaṃ varṇaśca janayettṛtīyastu prayojitaḥ caturthapañcamau dattau snehayetāṃ rasāsṛjī

120

षष्ठो मांसं स्नेहयति सप्तमो मेद एव च अष्टमो नवमश्चापि मज्जानञ्च यथाक्रमम्

ṣaṣṭho māṃsaṃ snehayati saptamo meda eva ca aṣṭamo navamaścāpi majjānañca yathākramam

121

एवं शुक्रगतान्दोषान्द्विगुणः साधु साधयेत्

evaṃ śukragatāndoṣāndviguṇaḥ sādhu sādhayet

122

अष्टादशाष्टादशकाद्दिनाद्यो ना निषेवते स कुञ्जरबलोऽश्वस्य जवतुल्योऽमरप्रभः

aṣṭādaśāṣṭādaśakāddinādyo nā niṣevate sa kuñjarabalo'śvasya javatulyo'maraprabhaḥ

123

रूक्षाय बहुवाताय स्नेहवस्तिं दिने दिने दद्याद्वैद्यस्तथाऽन्येषामग्न्याबाधभयात् त्र्! यहात् स्नेहोऽल्पमात्रो रूक्षाणां दीर्घकालमनत्ययः

rūkṣāya bahuvātāya snehavastiṃ dine dine dadyādvaidyastathā'nyeṣāmagnyābādhabhayāt tr! yahāt sneho'lpamātro rūkṣāṇāṃ dīrghakālamanatyayaḥ

124

तथा निरूहः स्निग्धानामल्पमात्रः प्रशस्यते अथ वा यस्य तत्कालं स्नेहो निर्याति केवलः तस्याप्यल्पतरो देयो न हि स्निग्धेऽवतिष्ठते

tathā nirūhaḥ snigdhānāmalpamātraḥ praśasyate atha vā yasya tatkālaṃ sneho niryāti kevalaḥ tasyāpyalpataro deyo na hi snigdhe'vatiṣṭhate

125

अशुद्धस्य मलोन्मिश्रः स्नेहो नैति यदा पुनः तदाऽङ्गसदनध्माने शूलं श्वासश्च जायते

aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti yadā punaḥ tadā'ṅgasadanadhmāne śūlaṃ śvāsaśca jāyate

126

पक्वाशये गुरुत्वञ्च तत्र दद्यान्निरूहणम् तीक्ष्णं तीक्ष्णोषधैर्युक्तं फलवर्त्तिमथापि वा

pakvāśaye gurutvañca tatra dadyānnirūhaṇam tīkṣṇaṃ tīkṣṇoṣadhairyuktaṃ phalavarttimathāpi vā

127

यथाऽनुलोमनो वायुर्मलः स्नेहश्च जायते तथा विरेचनं दद्यात्तीक्ष्णं नस्यञ्च शस्यते

yathā'nulomano vāyurmalaḥ snehaśca jāyate tathā virecanaṃ dadyāttīkṣṇaṃ nasyañca śasyate

128

यस्य नोपद्र वं कुर्यात्स्नेहवस्तिरनिःसृतः सर्वोऽल्पो व्यावृतो रौक्ष्यादुपेक्ष्यः स विजानता

yasya nopadra vaṃ kuryātsnehavastiraniḥsṛtaḥ sarvo'lpo vyāvṛto raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā

129

अनायातं त्वहोरात्रे स्नेहं संशोधनैर्हरेत् स्नेहबस्तावनायाते नान्यः स्नेहो विधीयते

anāyātaṃ tvahorātre snehaṃ saṃśodhanairharet snehabastāvanāyāte nānyaḥ sneho vidhīyate

130

गुडूच्येरण्डपूतीकभार्ङ्गींवृषकरौहिषम् शतावरीसहचरौ काकनासां पलोन्मिताम्

guḍūcyeraṇḍapūtīkabhārṅgīṃvṛṣakarauhiṣam śatāvarīsahacarau kākanāsāṃ palonmitām

131

यवमाषातसीकोलकुलत्थान्प्रसृतोन्मितान् चतुद्रो र्णे!ऽम्भसः पक्त्वा द्रो णशेषेण तेन च

yavamāṣātasīkolakulatthānprasṛtonmitān catudro rṇe!'mbhasaḥ paktvā dro ṇaśeṣeṇa tena ca

132

पचेत्तैलाढकं सर्वैर्जीवनीयैः पलोन्मितैः अनुवासनमेतद्धि सर्ववातविकारनुत्

pacettailāḍhakaṃ sarvairjīvanīyaiḥ palonmitaiḥ anuvāsanametaddhi sarvavātavikāranut

133

षटसप्ततिव्यापदस्तु जायन्ते बस्तिकर्मणः दूषितात् समुदायेन ताश्चिकित्स्यास्तु सुश्रुतात्

ṣaṭasaptativyāpadastu jāyante bastikarmaṇaḥ dūṣitāt samudāyena tāścikitsyāstu suśrutāt

134

पानाहारविहाराश्च परिहाराश्च कृत्स्नशः स्नेहपानसमाः कार्य्या नात्र कार्या विचारणा

pānāhāravihārāśca parihārāśca kṛtsnaśaḥ snehapānasamāḥ kāryyā nātra kāryā vicāraṇā

135

निरूहवस्तिर्बहुधा भिद्यते कारणान्तरः तैरेव तस्य नामानि कृतानि मुनिपुङ्गवैः

nirūhavastirbahudhā bhidyate kāraṇāntaraḥ taireva tasya nāmāni kṛtāni munipuṅgavaiḥ

136

निरूहस्यापरं नाम प्रोक्तमास्थापनं बुधैः स्वस्थाने स्थापनाद्दोषधातूनां स्थापनं मतम्

nirūhasyāparaṃ nāma proktamāsthāpanaṃ budhaiḥ svasthāne sthāpanāddoṣadhātūnāṃ sthāpanaṃ matam

137

निरूहस्य प्रमाणं तु प्रस्थं पादोत्तरं परम् मध्यमं प्रस्थमुद्दिष्टं हीनञ्च कुडवास्त्रयः

nirūhasya pramāṇaṃ tu prasthaṃ pādottaraṃ param madhyamaṃ prasthamuddiṣṭaṃ hīnañca kuḍavāstrayaḥ

138

अतिस्निग्धोऽक्लिष्टदोषः क्षतोरस्कः कृशस्तथा आध्मानच्छर्दिहिक्काऽशकासश्वासप्रपीडितः

atisnigdho'kliṣṭadoṣaḥ kṣatoraskaḥ kṛśastathā ādhmānacchardihikkā'śakāsaśvāsaprapīḍitaḥ

139

गुदशोफातिसारार्त्तो विसूचीकुष्ठसंयुतः गर्भिणी मधुमेही च नास्थाप्यश्च जलोदरी

gudaśophātisārārtto visūcīkuṣṭhasaṃyutaḥ garbhiṇī madhumehī ca nāsthāpyaśca jalodarī

140

वातव्याधावुदावर्ते वातासृग्विषमज्वरे मूर्च्छातृष्णोदरानाहमूत्रकृच्छ्राश्मरीषु च

vātavyādhāvudāvarte vātāsṛgviṣamajvare mūrcchātṛṣṇodarānāhamūtrakṛcchrāśmarīṣu ca

141

वृद्ध्य्सृग्दरमन्दाग्निप्रमेहेषु निरूह्रणम् शूलेऽम्लपित्ते हृद्रो गे योजयेद्विधिवद् बुधः

vṛddhysṛgdaramandāgniprameheṣu nirūhraṇam śūle'mlapitte hṛdro ge yojayedvidhivad budhaḥ

142

उत्सृष्टानिलविण्मूत्रं स्निग्धं स्विन्नमभोजितम् मध्याह्ने गृहमध्ये च यथायोग्यं निरूहयेत्

utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ snigdhaṃ svinnamabhojitam madhyāhne gṛhamadhye ca yathāyogyaṃ nirūhayet

143

स्नेहवस्तिविधानेन बुधः कुर्यान्निरूहणम्

snehavastividhānena budhaḥ kuryānnirūhaṇam

144

जाते निरूहे च ततो भवेदुत्कटकासनः तिष्ठेन्महूर्त्तमात्रन्तु निरूहागमनेच्छया

jāte nirūhe ca tato bhavedutkaṭakāsanaḥ tiṣṭhenmahūrttamātrantu nirūhāgamanecchayā

145

अनायातं मुहूर्त्तं तु निरूहं शोधनैर्हरेत् निरूहैरेव मतिमान्क्षारसूत्राम्लसैन्धवैः

anāyātaṃ muhūrttaṃ tu nirūhaṃ śodhanairharet nirūhaireva matimānkṣārasūtrāmlasaindhavaiḥ

146

यस्य क्रमेण गच्छन्ति विट्पित्तकफवायवः लाघवं चोपजायेत सुनिरूहं तमादिशेत्

yasya krameṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ lāghavaṃ copajāyeta sunirūhaṃ tamādiśet

147

यस्य स्याद्वस्तिरत्यल्पवेगो हीनमलानिलः मूर्च्छाऽत्तिजाड्यारुचिमान्दुर्निरूहं तमादिशेत्

yasya syādvastiratyalpavego hīnamalānilaḥ mūrcchā'ttijāḍyārucimāndurnirūhaṃ tamādiśet

148

विविक्तता मनस्तुष्टिः स्निग्धता व्याधिनिग्रहः आस्थापनस्नेहवस्त्योः सम्यग्दाने तु लक्षणम्

viviktatā manastuṣṭiḥ snigdhatā vyādhinigrahaḥ āsthāpanasnehavastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇam

149

अनेन विधिना युञ्ज्यान्निरूहं वस्तिदानवित् द्वितीयं वा तृतीयं वा चतुर्थं वा यथोचितम्

anena vidhinā yuñjyānnirūhaṃ vastidānavit dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathocitam

150

सस्नेह एकः पवने पित्ते द्वौ पयसा सह कषायकटुमूत्राद्याः कफेऽत्युष्णास्त्रयो हिताः

sasneha ekaḥ pavane pitte dvau payasā saha kaṣāyakaṭumūtrādyāḥ kaphe'tyuṣṇāstrayo hitāḥ

151

पित्तश्लेष्मानिलाविष्टं क्षीरयूषरसैः क्रमात् निरूढं भोजयित्वा च ततस्तमनुवासयेत्

pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ kṣīrayūṣarasaiḥ kramāt nirūḍhaṃ bhojayitvā ca tatastamanuvāsayet

152

सुकुमारस्य वृद्धस्य बालस्य च मृदुर्हितः वस्तिस्तीक्ष्णः प्रयुक्तस्तु तेषां हन्याद्बलायुषी

sukumārasya vṛddhasya bālasya ca mṛdurhitaḥ vastistīkṣṇaḥ prayuktastu teṣāṃ hanyādbalāyuṣī

153

दद्यादुत्क्लेशनं पूर्वं मध्ये दोषहरं ततः पश्चात्संशमनीयञ्च दद्याद्वस्तिं विचक्षणः

dadyādutkleśanaṃ pūrvaṃ madhye doṣaharaṃ tataḥ paścātsaṃśamanīyañca dadyādvastiṃ vicakṣaṇaḥ

154

एरण्डबीजं मधुकं पिप्पली सैन्धवं वचा हपुषाफलकल्कश्च वस्तिरुत्क्लेशनः स्मृतः

eraṇḍabījaṃ madhukaṃ pippalī saindhavaṃ vacā hapuṣāphalakalkaśca vastirutkleśanaḥ smṛtaḥ

155

शताह्वा मधुकं बिल्वं कौटजं फलमेव च सकाञ्जिकः सगोमूत्रो वस्तिर्दोषहरः स्मृतः

śatāhvā madhukaṃ bilvaṃ kauṭajaṃ phalameva ca sakāñjikaḥ sagomūtro vastirdoṣaharaḥ smṛtaḥ

156

प्रियङ्गुर्मधुकं मुस्ता तथैव च रसाञ्जनम् सक्षीरः शस्यते वस्तिर्दोषाणां शमनः स्मृतः

priyaṅgurmadhukaṃ mustā tathaiva ca rasāñjanam sakṣīraḥ śasyate vastirdoṣāṇāṃ śamanaḥ smṛtaḥ

157

त्रिफलाक्वाथगोमूत्रक्षौद्र क्षारसमायुतः ऊषकादिप्रतीवापैर्वस्तयोलेखनाः स्मृताः

triphalākvāthagomūtrakṣaudra kṣārasamāyutaḥ ūṣakādipratīvāpairvastayolekhanāḥ smṛtāḥ

158

बृंहणद्र व्यनिक्वाथैः कल्कैर्मधुरकैर्युताः सर्पिर्मांसरसोपेता वस्तयो बृंहणाः स्मृताः

bṛṃhaṇadra vyanikvāthaiḥ kalkairmadhurakairyutāḥ sarpirmāṃsarasopetā vastayo bṛṃhaṇāḥ smṛtāḥ

159

बदर्यैरावतीशेलुशाल्मलीपुष्पजाङ्कुराः क्षीरसिद्धाःक्षौद्र युक्ता नाम्ना पिच्छलसंज्ञिताः

badaryairāvatīśeluśālmalīpuṣpajāṅkurāḥ kṣīrasiddhāḥkṣaudra yuktā nāmnā picchalasaṃjñitāḥ

160

अजोरभ्रैणरुधिरैर्युक्ता देया विचक्षणैः मात्रा पिच्छिलवस्तीनां पलैर्द्वादशभिर्मता

ajorabhraiṇarudhirairyuktā deyā vicakṣaṇaiḥ mātrā picchilavastīnāṃ palairdvādaśabhirmatā

161

दत्त्वादौ सैन्धवस्याक्षं मधुनः प्रसृतिद्वयम् विनिर्मथ्य ततो दद्यात्स्नेहस्य प्रसृतित्रयम्

dattvādau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtidvayam vinirmathya tato dadyātsnehasya prasṛtitrayam

162

एकीभूते ततः स्नेहे कल्कस्य प्रसृतिं क्षिपेत् सम्मूर्च्छिते कषायन्तु चतुः प्रसृतिसम्मितम्

ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet sammūrcchite kaṣāyantu catuḥ prasṛtisammitam

163

गृह्णीयाच्च तदा वाऽल्पमन्ते द्विप्रसृतोन्मितम् क्षिप्त्वा विमथ्य दद्याच्च निरूहं कुशलो भिषक्

gṛhṇīyācca tadā vā'lpamante dviprasṛtonmitam kṣiptvā vimathya dadyācca nirūhaṃ kuśalo bhiṣak

164

एवं प्रकल्पितो वस्तिर्द्वादशप्रसृतिर्भवेत् वाते चतुष्पलं क्षौद्रं दद्यात् स्नेहस्य षट्पलम्

evaṃ prakalpito vastirdvādaśaprasṛtirbhavet vāte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ dadyāt snehasya ṣaṭpalam

165

पित्ते चतुष्पलं क्षौद्रं स्नेहं दद्यात्पलत्रयम् कफे तु षट्पलं क्षौद्रं क्षिपेत् स्नेहं चतुष्पलम्

pitte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ snehaṃ dadyātpalatrayam kaphe tu ṣaṭpalaṃ kṣaudraṃ kṣipet snehaṃ catuṣpalam

166

एरण्डक्वाथतुल्यांशं मधुतैलं पलाष्टकम् शतपुष्पापलार्द्धेन सैन्धवार्द्धेन संयुतम् मधुतैलकसंज्ञोऽय वस्तिर्दारुविलोडितः

eraṇḍakvāthatulyāṃśaṃ madhutailaṃ palāṣṭakam śatapuṣpāpalārddhena saindhavārddhena saṃyutam madhutailakasaṃjño'ya vastirdāruviloḍitaḥ

167

मेदोगुल्मकृमिप्लीहमलोदावर्तनाशनः बलवर्णकरश्चैव वृष्यो दीपनबृंहणः

medogulmakṛmiplīhamalodāvartanāśanaḥ balavarṇakaraścaiva vṛṣyo dīpanabṛṃhaṇaḥ

168

क्षौद्रा ज्यक्षीरतैलानां प्रसृतं प्रसृतं भवेत् हपुषासैन्धवाक्षांशो वस्तिः स्याद्यापनः परः

kṣaudrā jyakṣīratailānāṃ prasṛtaṃ prasṛtaṃ bhavet hapuṣāsaindhavākṣāṃśo vastiḥ syādyāpanaḥ paraḥ

169

एरण्डमूलनिक्वाथो मधुतैलं ससैन्धवम् एष युक्तरथो वस्तिः सवचापिप्पलीफलः

eraṇḍamūlanikvātho madhutailaṃ sasaindhavam eṣa yuktaratho vastiḥ savacāpippalīphalaḥ

170

पञ्चमूलस्य निक्वाथैस्तैलं मागधिका मधु ससैन्धवः सयष्ट्याह्वः सिद्धवस्तिरिति स्मृतः

pañcamūlasya nikvāthaistailaṃ māgadhikā madhu sasaindhavaḥ sayaṣṭyāhvaḥ siddhavastiriti smṛtaḥ

171

स्नानमुष्णोदकैः कुर्याद्दिवास्वप्नमजीर्णताम् वर्जयेदपरं सर्वमाचरेत्स्नेहवस्तिवत्

snānamuṣṇodakaiḥ kuryāddivāsvapnamajīrṇatām varjayedaparaṃ sarvamācaretsnehavastivat

172

अतः परं प्रवक्ष्यामि वस्तिमुत्तरसंज्ञितम् निरूहादुत्तरो यस्मात्तस्मादुत्तरसंज्ञकः

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi vastimuttarasaṃjñitam nirūhāduttaro yasmāttasmāduttarasaṃjñakaḥ

173

द्वादशाङ्गुलकं नेत्रं मध्ये च कृतकर्णिकम् मालतीपुष्पवृन्ताभं छिद्रं सर्षपनिर्गमम्

dvādaśāṅgulakaṃ netraṃ madhye ca kṛtakarṇikam mālatīpuṣpavṛntābhaṃ chidraṃ sarṣapanirgamam

174

पञ्चविंशतिवर्षाणामधोमात्रा द्विकार्षिकी तदूर्ध्वं पलमात्रा च स्नेहस्योक्ता भिषग्वरैः

pañcaviṃśativarṣāṇāmadhomātrā dvikārṣikī tadūrdhvaṃ palamātrā ca snehasyoktā bhiṣagvaraiḥ

175

अथास्थापनशुद्धस्य तृप्तस्य स्नानभोजनैः स्थितस्य जानुमात्रे च पिष्टे स्निग्धे शलाकया

athāsthāpanaśuddhasya tṛptasya snānabhojanaiḥ sthitasya jānumātre ca piṣṭe snigdhe śalākayā

176

स्निग्धया मेढ्रमार्गे तु तत्रो नेत्रं नियोजयेत् शनैः शनैर्घृताभ्यक्तं मेढ्ररन्ध्राङ्गुलानि षट्

snigdhayā meḍhramārge tu tatro netraṃ niyojayet śanaiḥ śanairghṛtābhyaktaṃ meḍhrarandhrāṅgulāni ṣaṭ

177

ततोऽवपीडयेद्बस्तिं शनैर्नेत्रं विनिर्हरेत् ततः प्रत्यागते स्नेहे स्नेहवस्तिंक्रमो हितः

tato'vapīḍayedbastiṃ śanairnetraṃ vinirharet tataḥ pratyāgate snehe snehavastiṃkramo hitaḥ

178

स्त्रीणां कनिष्ठिकास्थूलं नेत्रं कुर्याद् दशाङ्गुलम् मुद्गप्रवेशयोग्यञ्च योन्यन्तश्चतुरङ्गुलम्

strīṇāṃ kaniṣṭhikāsthūlaṃ netraṃ kuryād daśāṅgulam mudgapraveśayogyañca yonyantaścaturaṅgulam

179

द्व्यङ्गुलं मूत्रमार्गे च सूक्ष्मं नेत्रं नियोजयेत् मूत्रकृच्छ्रविकारेषु बालानां त्वेकमङ्गुलम्

dvyaṅgulaṃ mūtramārge ca sūkṣmaṃ netraṃ niyojayet mūtrakṛcchravikāreṣu bālānāṃ tvekamaṅgulam

180

शनैर्निष्कम्पमाधेयं सूक्ष्मं नेत्रं विचक्षणैः मालतीपुष्पवृन्ताभं नेत्रमित्युदितं पुनः

śanairniṣkampamādheyaṃ sūkṣmaṃ netraṃ vicakṣaṇaiḥ mālatīpuṣpavṛntābhaṃ netramityuditaṃ punaḥ

181

योनिमार्गेषु नारीणां स्नेहमात्रा द्विपालिकी मूत्रमार्गे पलोन्माना बालानां च द्विकार्षिकी

yonimārgeṣu nārīṇāṃ snehamātrā dvipālikī mūtramārge palonmānā bālānāṃ ca dvikārṣikī

182

उत्तानायै स्त्रियै दद्यादूर्ध्वजान्वै विचक्षणः अप्रत्यागच्छति भिषग् वस्तावुत्तरसंज्ञिते

uttānāyai striyai dadyādūrdhvajānvai vicakṣaṇaḥ apratyāgacchati bhiṣag vastāvuttarasaṃjñite

183

भूयो वस्तिं विदध्याच्च संयुक्तं शोधनैर्गुणैः फलवर्त्तिं विदध्याद् वा योनिमार्गे दृढां भिषक्

bhūyo vastiṃ vidadhyācca saṃyuktaṃ śodhanairguṇaiḥ phalavarttiṃ vidadhyād vā yonimārge dṛḍhāṃ bhiṣak

184

सूत्रैर्विनिर्मितां स्निग्धां शोधनद्र व्यसंयुताम्

sūtrairvinirmitāṃ snigdhāṃ śodhanadra vyasaṃyutām

185

दह्यमाने तथा वस्तौ दद्याद्वस्तिं विशारदः क्षीरिवृक्षकषायेण पयसा शीतलेन वा

dahyamāne tathā vastau dadyādvastiṃ viśāradaḥ kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa payasā śītalena vā

186

वस्तिः शुक्ररुजः पुंसां स्त्रीणामार्त्तवजा रुजः हन्यादुत्तरवस्तिस्तु नोचितो मेहिने क्वचित्

vastiḥ śukrarujaḥ puṃsāṃ strīṇāmārttavajā rujaḥ hanyāduttaravastistu nocito mehine kvacit

187

सम्यग्दत्तस्य लिङ्गानि व्यापदः क्रम एव च वस्तेरुत्तरसंज्ञस्य समानाः स्नेहवस्तिना

samyagdattasya liṅgāni vyāpadaḥ krama eva ca vasteruttarasaṃjñasya samānāḥ snehavastinā

188

घृताभ्यक्ते गुदे क्षिप्ता श्लक्ष्णा स्वाङ्गुष्ठसन्निभा मलप्रवर्त्तिनी वर्त्तिः फलवर्त्तिश्च सा स्मृता

ghṛtābhyakte gude kṣiptā ślakṣṇā svāṅguṣṭhasannibhā malapravarttinī varttiḥ phalavarttiśca sā smṛtā

189

नस्यं तत्कथ्यते धीरैर्नासाग्राह्यं यदौषधम् नावनं नस्यकर्मेति तस्य नामद्वयं मतम्

nasyaṃ tatkathyate dhīrairnāsāgrāhyaṃ yadauṣadham nāvanaṃ nasyakarmeti tasya nāmadvayaṃ matam

190

नस्यभेदो द्विधा प्रोक्तो रेचनं स्नेहनं तथा रेचनं कर्षणं प्रोक्तं स्नेहनं वृंहणं मतम्

nasyabhedo dvidhā prokto recanaṃ snehanaṃ tathā recanaṃ karṣaṇaṃ proktaṃ snehanaṃ vṛṃhaṇaṃ matam

191

कफपित्तानिलध्वंसि पूर्वमध्यापराह्णके दिनस्य गृह्यते नस्यं रात्रावप्युत्कटे गदे

kaphapittāniladhvaṃsi pūrvamadhyāparāhṇake dinasya gṛhyate nasyaṃ rātrāvapyutkaṭe gade

192

नस्यं त्यजेद्भोजनान्ते दुर्दिने चापतर्पितः तथा नवप्रतिश्यायी गर्भिणी गरदूषितः अजीर्णी दत्तवस्तिश्च पीतस्नेहोदकासवः

nasyaṃ tyajedbhojanānte durdine cāpatarpitaḥ tathā navapratiśyāyī garbhiṇī garadūṣitaḥ ajīrṇī dattavastiśca pītasnehodakāsavaḥ

193

क्रुद्धः शोकाभिभूतश्च तृषार्त्तो वृद्धबालकौ वेगावरोधी श्रान्तश्च स्नातुकामश्च वर्जयेत्

kruddhaḥ śokābhibhūtaśca tṛṣārtto vṛddhabālakau vegāvarodhī śrāntaśca snātukāmaśca varjayet

194

अष्टवर्षस्य बालस्य नस्यकर्म समाचरेत् अशीतिवर्षादूर्ध्वञ्च नावनं नैव दीयते

aṣṭavarṣasya bālasya nasyakarma samācaret aśītivarṣādūrdhvañca nāvanaṃ naiva dīyate

195

अथ वैरेचनं नस्यं ग्राह्यं तैलैः सुतीक्ष्णकैः तीक्ष्णैः भेषजसिद्धैर्वा स्नेहैः क्वाथै रसैस्तथा

atha vairecanaṃ nasyaṃ grāhyaṃ tailaiḥ sutīkṣṇakaiḥ tīkṣṇaiḥ bheṣajasiddhairvā snehaiḥ kvāthai rasaistathā

196

नासिकारन्ध्रयोरष्टौ षट् चत्वारश्च बिन्दवः प्रत्येकं रेचनं योग्यं मुख्यमध्याल्पमात्रया

nāsikārandhrayoraṣṭau ṣaṭ catvāraśca bindavaḥ pratyekaṃ recanaṃ yogyaṃ mukhyamadhyālpamātrayā

197

नस्यकर्मणि दातव्यं शाणैकं तीक्ष्णमौषधम् हिङ्गु स्याद्यवमात्रन्तु माषैकं सैन्धवं मतम्

nasyakarmaṇi dātavyaṃ śāṇaikaṃ tīkṣṇamauṣadham hiṅgu syādyavamātrantu māṣaikaṃ saindhavaṃ matam

198

क्षीरं चैवाष्टशाणं स्यात्पानीयञ्च त्रिकार्षिकम् कार्षिकं मधुरद्र व्यं नस्यकर्मणि योजयेत्

kṣīraṃ caivāṣṭaśāṇaṃ syātpānīyañca trikārṣikam kārṣikaṃ madhuradra vyaṃ nasyakarmaṇi yojayet

199

अवपीडः प्रधमनं द्वौ भेदावपरौ स्मृतौ शिरोविरेचनस्याथ तौ तु देयौ यथायथम्

avapīḍaḥ pradhamanaṃ dvau bhedāvaparau smṛtau śirovirecanasyātha tau tu deyau yathāyatham

200

कल्कीकृतादौषधाद्यः पीडितो निःसृतो रसः सोऽवपीडः समुद्दिष्टस्तीक्ष्णद्र व्यसमुद्भवः

kalkīkṛtādauṣadhādyaḥ pīḍito niḥsṛto rasaḥ so'vapīḍaḥ samuddiṣṭastīkṣṇadra vyasamudbhavaḥ

201

षडङ्गुला द्विवक्त्रा या नाडी चूर्णं तथा धमेत् तीक्ष्णं कोलमितं वक्त्रवातैः प्रधमनं हितम्

ṣaḍaṅgulā dvivaktrā yā nāḍī cūrṇaṃ tathā dhamet tīkṣṇaṃ kolamitaṃ vaktravātaiḥ pradhamanaṃ hitam

202

ऊर्ध्वजत्रुगते रोगे कफजे स्वरसंक्षये अरोचके प्रतिश्याये शिरःशूले च पीनसे

ūrdhvajatrugate roge kaphaje svarasaṃkṣaye arocake pratiśyāye śiraḥśūle ca pīnase

203

शोफापस्मारकुष्ठेषु नस्यं वैरेचनं हितम् भीरुस्त्रीकृशबालानां नस्यं स्नेहेन शस्यते

śophāpasmārakuṣṭheṣu nasyaṃ vairecanaṃ hitam bhīrustrīkṛśabālānāṃ nasyaṃ snehena śasyate

पञ्चकर्मविधिप्रकरणम् (cont. 2)

204

गलरोगे सन्निपाते निद्रा यां विषमज्वरे मनोविकारे कृमिषु पूज्यते चावपीडनम्

galaroge sannipāte nidrā yāṃ viṣamajvare manovikāre kṛmiṣu pūjyate cāvapīḍanam

205

अत्यन्तोत्कटदोषेषु विसंज्ञेषु च दीयते चूर्णं प्रधमनं धीरैस्तद्धि तीक्ष्णतरं यतः

atyantotkaṭadoṣeṣu visaṃjñeṣu ca dīyate cūrṇaṃ pradhamanaṃ dhīraistaddhi tīkṣṇataraṃ yataḥ

206

नस्यं स्याद् गुडशुण्ठीभ्यां पिप्पलीसैन्धवेन वा जलपिष्टेन कर्णाक्षिनासामूर्द्धभवा गदाः

nasyaṃ syād guḍaśuṇṭhībhyāṃ pippalīsaindhavena vā jalapiṣṭena karṇākṣināsāmūrddhabhavā gadāḥ

207

मन्याहनुगलोद्भूता नश्यन्ति भुजपृष्ठजाः मधूकसारकृष्णाभ्यां वचामरिचसैन्धवैः

manyāhanugalodbhūtā naśyanti bhujapṛṣṭhajāḥ madhūkasārakṛṣṇābhyāṃ vacāmaricasaindhavaiḥ

208

नस्यं कोष्णाम्भसा पिष्टं दद्यात्संज्ञाप्रबोधनम् अपस्मारे तथोन्मादे सन्निपातेऽपतन्त्रके

nasyaṃ koṣṇāmbhasā piṣṭaṃ dadyātsaṃjñāprabodhanam apasmāre tathonmāde sannipāte'patantrake

209

सैन्धवं श्वेतमरिचं सर्षपाः कुष्ठमेव च बस्तमूत्रेण संपिष्टं नस्यं तन्द्रा निवारणम्

saindhavaṃ śvetamaricaṃ sarṣapāḥ kuṣṭhameva ca bastamūtreṇa saṃpiṣṭaṃ nasyaṃ tandrā nivāraṇam

210

रोहितस्य च पित्तेन भावितं मरिचं वचा कट्फलं चेति तच्चूर्णं देयं प्रधमनं वुधैः

rohitasya ca pittena bhāvitaṃ maricaṃ vacā kaṭphalaṃ ceti taccūrṇaṃ deyaṃ pradhamanaṃ vudhaiḥ

211

अथ बृंहणनस्यस्य कल्पना कथ्यतेऽधुना मर्शश्च प्रतिमर्शश्च द्वौ भेदौ स्नेहने मतौ

atha bṛṃhaṇanasyasya kalpanā kathyate'dhunā marśaśca pratimarśaśca dvau bhedau snehane matau

212

मर्शस्य तर्पणी मात्रा मुख्या शाणैः स्मृताऽष्टभिः मध्यमा तु चतुःशाणैर्हीना शाणमिता मता

marśasya tarpaṇī mātrā mukhyā śāṇaiḥ smṛtā'ṣṭabhiḥ madhyamā tu catuḥśāṇairhīnā śāṇamitā matā

213

एकैकस्मिंस्तु मात्रेयं देया नासापुटे बुधैः

ekaikasmiṃstu mātreyaṃ deyā nāsāpuṭe budhaiḥ

214

मर्शस्य द्वित्रिवेलं वा वीक्ष्य दोषबलाबलम् एकान्तरं द्वयन्तरं वा नस्यं दद्याद्विचक्षणः

marśasya dvitrivelaṃ vā vīkṣya doṣabalābalam ekāntaraṃ dvayantaraṃ vā nasyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ

215

त्र्! यहं पञ्चाहमथवा सप्ताहं वा सुयन्त्रितः

tr! yahaṃ pañcāhamathavā saptāhaṃ vā suyantritaḥ

216

मर्शे शिरोविरेके च व्यापदो विविधाः स्मृताः दोषोत्क्लेशात्क्षयाच्चैव विज्ञेयास्ता यथाक्रमम् दोषोत्क्लेशनिमित्तासु युञ्ज्याद्वमनशोधनम्

marśe śirovireke ca vyāpado vividhāḥ smṛtāḥ doṣotkleśātkṣayāccaiva vijñeyāstā yathākramam doṣotkleśanimittāsu yuñjyādvamanaśodhanam

217

अथ क्षयनिमित्तासु यथास्वं बृंहणं हितम् शिरोनासाऽक्षिरोगेषु सूर्यावर्त्तार्द्धभेदके

atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitam śironāsā'kṣirogeṣu sūryāvarttārddhabhedake

218

दन्तरोगे बले हीने मन्याबाह्वंसजे गदे मुखशोषे कर्णनादे वातपित्तगदे तथा

dantaroge bale hīne manyābāhvaṃsaje gade mukhaśoṣe karṇanāde vātapittagade tathā

219

अकालपलिते चैव केशश्मश्रुप्रपातने पूज्यते बृंहणं नस्यं स्नेहैर्वा मधुरद्र वैः

akālapalite caiva keśaśmaśruprapātane pūjyate bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ snehairvā madhuradra vaiḥ

220

सशर्करं पयःपिष्टं भृष्टमाज्येन कुङ्कुमम् नस्यप्रयोगतो हन्याद्वातरक्तभवा रुजः भ्रूशङ्खाक्षिशिरःकर्णसूर्यावर्त्तार्द्धभेदकान्

saśarkaraṃ payaḥpiṣṭaṃ bhṛṣṭamājyena kuṅkumam nasyaprayogato hanyādvātaraktabhavā rujaḥ bhrūśaṅkhākṣiśiraḥkarṇasūryāvarttārddhabhedakān

221

नस्यं स्यादणुतैलेन तथा नारायणेन वा माषादिना वा सर्पिर्भिस्तत्तद्भेषजसाधितैः

nasyaṃ syādaṇutailena tathā nārāyaṇena vā māṣādinā vā sarpirbhistattadbheṣajasādhitaiḥ

222

तैलं कफे स्याद्वाते च केवले पवने वसाम् दद्यान्नस्यं सदा पित्ते सर्पिर्मज्जानमेव च

tailaṃ kaphe syādvāte ca kevale pavane vasām dadyānnasyaṃ sadā pitte sarpirmajjānameva ca

223

माषात्मगुप्तारास्नाभिर्बलारुबुकरौहिषैः कृतोऽश्वगन्धया क्वाथो हिङ्गुसैन्धवसंयुतः

māṣātmaguptārāsnābhirbalārubukarauhiṣaiḥ kṛto'śvagandhayā kvātho hiṅgusaindhavasaṃyutaḥ

224

कोष्णो नस्यप्रयोगेण पक्षाघातं सकम्पनम् जयेदर्दितवातञ्च मन्यास्तम्भावबाहुकौ

koṣṇo nasyaprayogeṇa pakṣāghātaṃ sakampanam jayedarditavātañca manyāstambhāvabāhukau

225

प्रतिमर्शस्य मात्रा तु द्वित्रिविन्दुमिता मता प्रत्येकशो नासिकया स्नेहनेति विनिश्चितम्

pratimarśasya mātrā tu dvitrivindumitā matā pratyekaśo nāsikayā snehaneti viniścitam

226

स्नेहे ग्रन्थिद्वयं यावन्निमग्ना चोद्धृता ततः तर्जनी यं स्रवेद्बिन्दुं सा मात्रा बिन्दुसंज्ञिता

snehe granthidvayaṃ yāvannimagnā coddhṛtā tataḥ tarjanī yaṃ sravedbinduṃ sā mātrā bindusaṃjñitā

227

एवंविधैर्बिन्दुसंज्ञैरष्टाभिः शाण उच्यते स देयो मर्शनस्येषु प्रतिमर्शो द्विबिन्दुकः

evaṃvidhairbindusaṃjñairaṣṭābhiḥ śāṇa ucyate sa deyo marśanasyeṣu pratimarśo dvibindukaḥ

228

समयाः प्रतिमर्शस्य बुधैः प्रोक्ताश्चतुर्दश प्रभाते दन्तकाष्ठान्ते गृहान्निर्गमने तथा

samayāḥ pratimarśasya budhaiḥ proktāścaturdaśa prabhāte dantakāṣṭhānte gṛhānnirgamane tathā

229

व्यायामाध्वव्यवायान्ते विण्मूत्रान्तेऽञ्जने कृते कवलान्ते भोजनान्ते दिवास्वप्नोस्त्थिते तथा

vyāyāmādhvavyavāyānte viṇmūtrānte'ñjane kṛte kavalānte bhojanānte divāsvapnostthite tathā

230

वमनान्ते तथा सायं प्रतिमर्शः प्रयुज्यते

vamanānte tathā sāyaṃ pratimarśaḥ prayujyate

231

रीषदुच्छिक्कनात्स्नेहो यथा वक्त्रं प्रपद्यते नस्ये निषिक्तं तं विद्यात्प्रतिमर्शप्रमाणतः

rīṣaducchikkanātsneho yathā vaktraṃ prapadyate nasye niṣiktaṃ taṃ vidyātpratimarśapramāṇataḥ

232

उच्छिष्टं न पिबेन्नैव निष्ठीवेन्मुखमागतम्

ucchiṣṭaṃ na pibennaiva niṣṭhīvenmukhamāgatam

233

क्षीणे तृष्णाऽस्यशोषार्त्ते बाले वृद्धे च पूज्यते प्रतिमर्शान्न जायन्ते रोगाश्चैवोर्ध्वजत्रुजाः बलीपलितनाशश्च बलमिन्द्रि यजं भवेत्

kṣīṇe tṛṣṇā'syaśoṣārtte bāle vṛddhe ca pūjyate pratimarśānna jāyante rogāścaivordhvajatrujāḥ balīpalitanāśaśca balamindri yajaṃ bhavet

234

बिभीतनिम्बौ गाम्भारी शिवा शेलुश्च काकिनी एकैकतैलनस्येन पलितं नश्यति ध्रुवम्

bibhītanimbau gāmbhārī śivā śeluśca kākinī ekaikatailanasyena palitaṃ naśyati dhruvam

235

अथ नस्यविधिं वक्ष्ये नस्यग्रहणहेतवे देशेवातरजोमुक्ते कृतदन्तनिघर्षणम्

atha nasyavidhiṃ vakṣye nasyagrahaṇahetave deśevātarajomukte kṛtadantanigharṣaṇam

236

विशुद्धं धूमपानेन स्विन्नभालगलं तथा उत्तानशायिनं किञ्चित्प्रलम्बशिरसं नरम्

viśuddhaṃ dhūmapānena svinnabhālagalaṃ tathā uttānaśāyinaṃ kiñcitpralambaśirasaṃ naram

237

आस्तीर्णहस्तपादञ्च वस्त्राच्छादितलोचनम् समुन्नामितनासाऽग्र वैद्यो नस्येन योजयेत्

āstīrṇahastapādañca vastrācchāditalocanam samunnāmitanāsā'gra vaidyo nasyena yojayet

238

कोष्णेनाच्छिन्नधारेण हेमतारादिशुक्तिभिः शुक्त्या वा यन्त्रयुक्त्या वा प्लोतैर्वा नस्यमाचरेत्

koṣṇenācchinnadhāreṇa hematārādiśuktibhiḥ śuktyā vā yantrayuktyā vā plotairvā nasyamācaret

239

नस्येष्वासिच्यमानेषु सिरो नैव प्रकम्पयेत् न कुप्येन्न प्रभाषेत नोच्छिक्केन्न हसेत्तथा

nasyeṣvāsicyamāneṣu siro naiva prakampayet na kupyenna prabhāṣeta nocchikkenna hasettathā

240

एतैर्हि विहितः स्नेहो नैवान्तं सम्प्रपद्यते ततः कासप्रतिश्यायशिरोऽक्षिगदसम्भवः

etairhi vihitaḥ sneho naivāntaṃ samprapadyate tataḥ kāsapratiśyāyaśiro'kṣigadasambhavaḥ

241

शृङ्गाटकमभिव्याप्य स्थापयेन्न गिलेद् द्र वम् पञ्च सप्त दशैव स्युर्मात्राः स्नेहस्य धारणे

śṛṅgāṭakamabhivyāpya sthāpayenna giled dra vam pañca sapta daśaiva syurmātrāḥ snehasya dhāraṇe

242

उपविश्याथ निष्ठीवेन्नासावक्त्रागतं द्र वम् वामदक्षिणपार्श्वाभ्यां निष्ठीवेत्संमुखं न हि

upaviśyātha niṣṭhīvennāsāvaktrāgataṃ dra vam vāmadakṣiṇapārśvābhyāṃ niṣṭhīvetsaṃmukhaṃ na hi

243

नीते नस्ये मनस्तापं रजःक्रोधञ्च सन्त्यजेत् शयीत निद्रा ं! त्यक्त्वा च प्रोत्तानो वाक्छतं नरः

nīte nasye manastāpaṃ rajaḥkrodhañca santyajet śayīta nidrā ṃ! tyaktvā ca prottāno vākchataṃ naraḥ

244

तथा शिरोविरेकान्ते धूमो वा कवलो हितः नस्ये त्रीण्युपदिष्टानि लक्षणानि प्रयोगतः

tathā śirovirekānte dhūmo vā kavalo hitaḥ nasye trīṇyupadiṣṭāni lakṣaṇāni prayogataḥ

245

शुद्धहीनातियोगा हि विज्ञेयाः शास्त्रचिन्तकैः लाघवं मलसंशुद्धिः स्रोतसां व्याधिसंक्षयः चित्तेन्द्रि यप्रसादश्च शिरसः शुद्धिलक्षणम्

śuddhahīnātiyogā hi vijñeyāḥ śāstracintakaiḥ lāghavaṃ malasaṃśuddhiḥ srotasāṃ vyādhisaṃkṣayaḥ cittendri yaprasādaśca śirasaḥ śuddhilakṣaṇam

246

कण्डूःप्रदेहो गुरुता स्रोतसां कफसंस्रवः मूर्ध्नि हीनाविशुद्धेस्तु लक्षणं परिकीर्त्तितम्

kaṇḍūḥpradeho gurutā srotasāṃ kaphasaṃsravaḥ mūrdhni hīnāviśuddhestu lakṣaṇaṃ parikīrttitam

247

मस्तुलुङ्गागमो वातवृद्धिरिन्द्रि यविभ्रमः शून्यता शिरसश्चापि मूर्ध्नि गाढं विरेचिते

mastuluṅgāgamo vātavṛddhirindri yavibhramaḥ śūnyatā śirasaścāpi mūrdhni gāḍhaṃ virecite

248

हीनातिशुद्धे शिरसि कफवातघ्नमाचरेत् तत्र हीनेन नस्येन शुद्धे वातघ्नमाचरेत्

hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnamācaret tatra hīnena nasyena śuddhe vātaghnamācaret

249

सम्यग्विशुद्धे शिरसि सर्पिर्नस्येन दीयते कफप्रसेकः शिरसो गुरुतेन्द्रि यविभ्रमः

samyagviśuddhe śirasi sarpirnasyena dīyate kaphaprasekaḥ śiraso gurutendri yavibhramaḥ

250

लक्षणं तदतिस्निग्धे तत्र रूक्षं प्रदापयेत् भोजयेच्चानभिष्यन्दि नस्ये वातिकमादिशेत्

lakṣaṇaṃ tadatisnigdhe tatra rūkṣaṃ pradāpayet bhojayeccānabhiṣyandi nasye vātikamādiśet

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे परिभाषाऽदिप्रकरणे पञ्चमं पञ्चकर्मविधिप्रकरणं समाप्तम्

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe paribhāṣā'diprakaraṇe pañcamaṃ pañcakarmavidhiprakaraṇaṃ samāptam

धूमपानादिविधिप्रकणम्

अथ षष्ठं धूमपानादिविधिप्रकणम्

atha ṣaṣṭhaṃ dhūmapānādividhiprakaṇam

धूमस्तु षड्विधः प्रोक्तः शमनो बृंहणस्तथा रेचनः कासहा चैव वामनो व्रणधूपनः

dhūmastu ṣaḍvidhaḥ proktaḥ śamano bṛṃhaṇastathā recanaḥ kāsahā caiva vāmano vraṇadhūpanaḥ

शमनस्य तु पर्यायौ मध्यः प्रायोगिकस्तथा बृंहणस्य च पर्यायौ स्नेहनो मृदुरेव च

śamanasya tu paryāyau madhyaḥ prāyogikastathā bṛṃhaṇasya ca paryāyau snehano mṛdureva ca

रेचनस्यापि पर्यायौ शोधनस्तीक्ष्ण एव च अधूमार्हाश्च खल्वेते श्रान्तो भीतश्च दुःखितः

recanasyāpi paryāyau śodhanastīkṣṇa eva ca adhūmārhāśca khalvete śrānto bhītaśca duḥkhitaḥ

दत्तवस्तिर्विरिक्तश्च रात्रौ जागरितस्तथा पिपासितश्च दाहार्त्तस्तालुशोषी तथोदरी

dattavastirviriktaśca rātrau jāgaritastathā pipāsitaśca dāhārttastāluśoṣī tathodarī

शिरोऽभितापी तिमिरी छर्द्याध्मानप्रपीडितः क्षतोरस्कः प्रमेहार्त्तः पाण्डुरोगी च गर्भिणी

śiro'bhitāpī timirī chardyādhmānaprapīḍitaḥ kṣatoraskaḥ pramehārttaḥ pāṇḍurogī ca garbhiṇī

रूक्षः क्षीणोऽभ्यवहृतक्षीरक्षौद्र घृतासवः भुक्तान्नदधिमत्स्यश्च बालो वृद्धः कृशस्तथा

rūkṣaḥ kṣīṇo'bhyavahṛtakṣīrakṣaudra ghṛtāsavaḥ bhuktānnadadhimatsyaśca bālo vṛddhaḥ kṛśastathā

अकाले चातिपीतश्च धूमः कुर्यादुपद्र वान् तत्रेष्टं सर्पिषः पानं नावनाञ्जनतर्पणम्

akāle cātipītaśca dhūmaḥ kuryādupadra vān tatreṣṭaṃ sarpiṣaḥ pānaṃ nāvanāñjanatarpaṇam

सर्पिरिक्षुरसं द्रा क्षां पयो वा शर्कराऽम्बु वा मधुराम्लौ रसौ वाऽपि वमनाय प्रदापयेत्

sarpirikṣurasaṃ drā kṣāṃ payo vā śarkarā'mbu vā madhurāmlau rasau vā'pi vamanāya pradāpayet

धूमस्तु द्वादशाद्वर्षाद् गृह्यतेऽशीतिकान्न च कासश्वासप्रतिश्यायान् मन्याहनुशिरोरुजः

dhūmastu dvādaśādvarṣād gṛhyate'śītikānna ca kāsaśvāsapratiśyāyān manyāhanuśirorujaḥ

वातश्लेष्मविकारांश्च हन्याद्धूमः सुयोजितः धूमोपयोगात्पुरुषः प्रसन्नेन्द्रि यवाङ्मनाः दृढकेशद्विजश्मश्रुः सुगन्धिवदनो भवेत्

vātaśleṣmavikārāṃśca hanyāddhūmaḥ suyojitaḥ dhūmopayogātpuruṣaḥ prasannendri yavāṅmanāḥ dṛḍhakeśadvijaśmaśruḥ sugandhivadano bhavet

धूमनाडी भवेत्तत्र त्रिखण्डा च त्रिपर्विका कनिष्ठिकापरीणाहा राजमाषागमान्तरा

dhūmanāḍī bhavettatra trikhaṇḍā ca triparvikā kaniṣṭhikāparīṇāhā rājamāṣāgamāntarā

धूमपानी भवेद्दीर्घा शमने रोगिणोऽङ्गुलैः चत्वारिंशन्मितैस्तद्वद् द्वात्रिंशद्भिर्मृदौ मता

dhūmapānī bhaveddīrghā śamane rogiṇo'ṅgulaiḥ catvāriṃśanmitaistadvad dvātriṃśadbhirmṛdau matā

तीक्ष्णे चतुर्विंशतिभिः कासघ्ने षोडशोन्मित्!

tīkṣṇe caturviṃśatibhiḥ kāsaghne ṣoḍaśonmit!

दशाङ्गुलैर्वामनीये तथा स्याद् व्रणनाडिका कलायमण्डलस्थूला कुलत्थागमरन्ध्रिका

daśāṅgulairvāmanīye tathā syād vraṇanāḍikā kalāyamaṇḍalasthūlā kulatthāgamarandhrikā

अथेषिकां प्रलिम्पेच्च सुश्लक्ष्णां द्वादशाङ्गुलाम् धूमद्र व्यस्य कल्केन लेपश्चाष्टाङ्गुलः स्मृतः

atheṣikāṃ pralimpecca suślakṣṇāṃ dvādaśāṅgulām dhūmadra vyasya kalkena lepaścāṣṭāṅgulaḥ smṛtaḥ

कल्कं कर्षमितं लिप्त्वा छायाशुष्कञ्च कारयेत् ईषिकामपनीयाथ स्नेहाक्तां वर्त्तिमादरात्

kalkaṃ karṣamitaṃ liptvā chāyāśuṣkañca kārayet īṣikāmapanīyātha snehāktāṃ varttimādarāt

अङ्गारैर्दीपितां कृत्वा धृत्वा नेत्रस्य रन्ध्रके वदनेन पिबेद् धूमं वदनेनैव संत्यजेत्

aṅgārairdīpitāṃ kṛtvā dhṛtvā netrasya randhrake vadanena pibed dhūmaṃ vadanenaiva saṃtyajet

नासिकाभ्यां ततः पीत्वा मुखेनैव वमेत्सुधीः शरावसम्पुटे क्षिप्त्वा कल्कमङ्गारदीपितम् छिद्रे नेत्रं निवेश्याथ व्रणं तेनैव धूपयेत्

nāsikābhyāṃ tataḥ pītvā mukhenaiva vametsudhīḥ śarāvasampuṭe kṣiptvā kalkamaṅgāradīpitam chidre netraṃ niveśyātha vraṇaṃ tenaiva dhūpayet

एलादिकल्कं शमने स्निग्धं सर्जरसं मृदौ

elādikalkaṃ śamane snigdhaṃ sarjarasaṃ mṛdau

रेचने तीक्ष्णकल्कञ्च श्वासघ्ने क्षुद्र कोषणम् वामने स्नायुचर्माढ्यं दद्याद्धूमस्य पानकम्

recane tīkṣṇakalkañca śvāsaghne kṣudra koṣaṇam vāmane snāyucarmāḍhyaṃ dadyāddhūmasya pānakam

व्रणे निम्बवचाद्यश्च धूपनं संप्रशस्यते अन्येऽपि धूमा गेहेषु कर्त्तव्या रोगशान्तये

vraṇe nimbavacādyaśca dhūpanaṃ saṃpraśasyate anye'pi dhūmā geheṣu karttavyā rogaśāntaye

मयूरपिच्छं निम्बस्य पत्राणि बृहतीफलम् मरिचं हिङ्गु मांसी च बीजं कार्पाससम्भवम्

mayūrapicchaṃ nimbasya patrāṇi bṛhatīphalam maricaṃ hiṅgu māṃsī ca bījaṃ kārpāsasambhavam

छागरोमाहिनिर्मोको विष्ठा वैडालिकी तथा गजदन्तश्च तच्चूर्णं किञ्चिद्घृतविमिश्रितम्

chāgaromāhinirmoko viṣṭhā vaiḍālikī tathā gajadantaśca taccūrṇaṃ kiñcidghṛtavimiśritam

गेहेषु धूपनं दत्तं सर्वान् बालग्रहान् हरेत् पिशाचान् राक्षसान् हत्वा सर्वज्वरहरं भवेत्

geheṣu dhūpanaṃ dattaṃ sarvān bālagrahān haret piśācān rākṣasān hatvā sarvajvaraharaṃ bhavet

मनस्तापं रजःक्रोधौ धूमपाने निवारयेत् नेत्राणि धातुजान्याहुर्नलवंशादिजान्यपि

manastāpaṃ rajaḥkrodhau dhūmapāne nivārayet netrāṇi dhātujānyāhurnalavaṃśādijānyapi

स्नेहक्षीरकषायादिद्र वैः सम्पूर्णमाननम् आपूर्य स्थीयते तावद्विधिर्गण्डूषधारणे

snehakṣīrakaṣāyādidra vaiḥ sampūrṇamānanam āpūrya sthīyate tāvadvidhirgaṇḍūṣadhāraṇe

कफपूर्णास्यता यावच्छेदो दोषस्य वा भवेत् नेत्रघ्राणस्रुतिर्यावत्तावद्गण्डूषधारणम्

kaphapūrṇāsyatā yāvacchedo doṣasya vā bhavet netraghrāṇasrutiryāvattāvadgaṇḍūṣadhāraṇam

गण्डूषान् सुस्थितः कुर्य्यात्स्विन्नभालगलादिकः मनुष्यस्त्रींस्तथा पञ्च सप्त वाऽदोषनाशनात्

gaṇḍūṣān susthitaḥ kuryyātsvinnabhālagalādikaḥ manuṣyastrīṃstathā pañca sapta vā'doṣanāśanāt

चतुर्विधः स्याद् गण्डूषः स्नेहनः शमनस्तथा शोधनो रोपणश्चैव कवलश्चापि तादृशः

caturvidhaḥ syād gaṇḍūṣaḥ snehanaḥ śamanastathā śodhano ropaṇaścaiva kavalaścāpi tādṛśaḥ

स्निग्धोष्णैः स्नैहिको वाते स्वादुशीतैः प्रसादनः पित्ते कट्वम्ललवणैरुष्णैः संशोधनः कफे कषायतिक्तमधुरैः कटूष्णो रोपणो व्रणे

snigdhoṣṇaiḥ snaihiko vāte svāduśītaiḥ prasādanaḥ pitte kaṭvamlalavaṇairuṣṇaiḥ saṃśodhanaḥ kaphe kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaṭūṣṇo ropaṇo vraṇe

दद्याद् द्र व्येषु चूर्णञ्च गण्डूषे कोलमात्रकम् कर्षप्रमाणः कल्कश्च कवले दीयते बुधैः

dadyād dra vyeṣu cūrṇañca gaṇḍūṣe kolamātrakam karṣapramāṇaḥ kalkaśca kavale dīyate budhaiḥ

धार्यन्ते पञ्चमाद्वर्षाद्गण्डूषाः कवलादयः

dhāryante pañcamādvarṣādgaṇḍūṣāḥ kavalādayaḥ

व्याधेरपचयस्तुष्टिर्वैशद्यं वक्त्रलाघवम् इन्द्रि याणां प्रसादश्च गण्डूषे विधृते भवेत्

vyādherapacayastuṣṭirvaiśadyaṃ vaktralāghavam indri yāṇāṃ prasādaśca gaṇḍūṣe vidhṛte bhavet

हरेदास्यस्य वैरस्यं शोषं पाकं व्रणं तृषाम् दन्तचालञ्च गण्डूषो वैशद्यं तु करोति हि

haredāsyasya vairasyaṃ śoṣaṃ pākaṃ vraṇaṃ tṛṣām dantacālañca gaṇḍūṣo vaiśadyaṃ tu karoti hi

वातपित्तकफघ्नस्य द्र व्यस्य कवलं मुखे अर्द्धं निक्षिप्य संचर्व्य निष्ठीवेत्कवले विधिः

vātapittakaphaghnasya dra vyasya kavalaṃ mukhe arddhaṃ nikṣipya saṃcarvya niṣṭhīvetkavale vidhiḥ

कवलः कुरुते काङ्क्षां भक्ष्येषु हरते कफम् तृष्णां शोषञ्च वैरस्यं दन्तचालञ्च नाशयेत्

kavalaḥ kurute kāṅkṣāṃ bhakṣyeṣu harate kapham tṛṣṇāṃ śoṣañca vairasyaṃ dantacālañca nāśayet

दन्त जिह्वामुखानां यच्चूर्णकल्कावलेहकैः शनैर्घर्षणमङ्गुल्या तदुक्तं प्रतिसारणम्

danta jihvāmukhānāṃ yaccūrṇakalkāvalehakaiḥ śanairgharṣaṇamaṅgulyā taduktaṃ pratisāraṇam

वैरस्यं मुखदौर्गन्ध्यं मुखशोषं तथा तृषाम् अरुचिं दन्तपीडाञ्च निहन्ति प्रतिसारणम्

vairasyaṃ mukhadaurgandhyaṃ mukhaśoṣaṃ tathā tṛṣām aruciṃ dantapīḍāñca nihanti pratisāraṇam

हीने जाड्यकफोत्क्लेशावरसज्ञानमेव च अतियोगान्मुखे पाकः शोषस्तृष्णावमिः क्लमः

hīne jāḍyakaphotkleśāvarasajñānameva ca atiyogānmukhe pākaḥ śoṣastṛṣṇāvamiḥ klamaḥ

स्वेदश्चतुर्विधः प्रोक्तस्तापोष्मस्वेदसंज्ञितः उपनाहो द्र वः स्वेदः सर्वे वातार्त्तिहारिणः

svedaścaturvidhaḥ proktastāpoṣmasvedasaṃjñitaḥ upanāho dra vaḥ svedaḥ sarve vātārttihāriṇaḥ

स्वेदौ तापोष्मजौ प्रायः श्लेष्मघ्नौ समुदीरितौ उपनाहस्तु वातघ्नः पित्तसङ्गे द्र वो हितः

svedau tāpoṣmajau prāyaḥ śleṣmaghnau samudīritau upanāhastu vātaghnaḥ pittasaṅge dra vo hitaḥ

महाबले महाव्याधौ शीते स्वेदो महान् स्मृतः दुर्बले दुर्बलः स्वेदो मध्यमे मध्यमो मतः बलासे रूक्षणः स्वेदो रूक्षस्निग्धः कफानिले

mahābale mahāvyādhau śīte svedo mahān smṛtaḥ durbale durbalaḥ svedo madhyame madhyamo mataḥ balāse rūkṣaṇaḥ svedo rūkṣasnigdhaḥ kaphānile

कफमेदोवृते वाते कोष्णं गेहं रवेः करान् नियुद्धं मार्गगमनं गुरु प्रावरणं ध्रुवम्

kaphamedovṛte vāte koṣṇaṃ gehaṃ raveḥ karān niyuddhaṃ mārgagamanaṃ guru prāvaraṇaṃ dhruvam

चिन्ताव्यायामभारांश्च सेवेतामयमुक्तये येषां नस्यं प्रदातव्यं वस्तिश्श्चापि हि देहिनाम्

cintāvyāyāmabhārāṃśca sevetāmayamuktaye yeṣāṃ nasyaṃ pradātavyaṃ vastiśścāpi hi dehinām

शोधनीयाश्च ये केचित् पूर्वं स्वेद्याश्च ते मताः स्वेद्या ऊर्ध्वं त्रयोऽपीह भगन्दर्यर्शसस्तथा

śodhanīyāśca ye kecit pūrvaṃ svedyāśca te matāḥ svedyā ūrdhvaṃ trayo'pīha bhagandaryarśasastathā

अश्मर्या चातुरो जन्तुः शययेच्छस्त्रकर्मणः

aśmaryā cāturo jantuḥ śayayecchastrakarmaṇaḥ

पश्चात्स्वेद्या हृते शल्ये मूढगर्भगदे तथा काले प्रजाताऽकाले वा पश्चात्स्वेद्या नितम्बिनी

paścātsvedyā hṛte śalye mūḍhagarbhagade tathā kāle prajātā'kāle vā paścātsvedyā nitambinī

सर्वान्स्वेदान्निवाते च जीर्णेऽन्ने वाऽवचारयेत् स्वेदाद्धातुस्थिता दोषाः स्नेहक्लिन्नस्य देहिनः

sarvānsvedānnivāte ca jīrṇe'nne vā'vacārayet svedāddhātusthitā doṣāḥ snehaklinnasya dehinaḥ

द्र वत्वं प्राप्य कोष्ठान्तर्गत्वा यान्ति विरेकताम् स्नेहाभ्यक्तशरीरस्य शीतैराच्छाद्य चक्षुषी स्वेद्यमानशरीरस्य हृदयं शीतलः स्पृशेत्

dra vatvaṃ prāpya koṣṭhāntargatvā yānti virekatām snehābhyaktaśarīrasya śītairācchādya cakṣuṣī svedyamānaśarīrasya hṛdayaṃ śītalaḥ spṛśet

अजीर्णी दुर्बली मेही क्षतक्षीणः पिपासितः

ajīrṇī durbalī mehī kṣatakṣīṇaḥ pipāsitaḥ

अतिसारी रक्तपित्ती पाण्डुरोगी तथोदरी मेदस्वी गर्भिणी चैव न हि स्वेद्या विजानता

atisārī raktapittī pāṇḍurogī tathodarī medasvī garbhiṇī caiva na hi svedyā vijānatā

स्वेदादेषां याति देहो विनाशं नो साध्यत्वं यान्ति तेषां विकाराः

svedādeṣāṃ yāti deho vināśaṃ no sādhyatvaṃ yānti teṣāṃ vikārāḥ

एतानपि मृदुस्वेदैः स्वेदसाध्यानुपाचरेत् मृदुस्वेदं प्रयुञ्जीत तथा हृन्मुष्कदृष्टिषु

etānapi mṛdusvedaiḥ svedasādhyānupācaret mṛdusvedaṃ prayuñjīta tathā hṛnmuṣkadṛṣṭiṣu

अतिस्वेदात्सन्धिपीठा दाहस्तृष्णा क्लमो भ्रमः पित्तासृक्पिडिकाकोपस्तत्र शीतैरुपाचरेत्

atisvedātsandhipīṭhā dāhastṛṣṇā klamo bhramaḥ pittāsṛkpiḍikākopastatra śītairupācaret

तेषु तापाभिधः स्वेदो बालुकावस्त्रपाणिभिः कपालकन्दुकाङ्गारैर्यथायोग्यं हि जायते

teṣu tāpābhidhaḥ svedo bālukāvastrapāṇibhiḥ kapālakandukāṅgārairyathāyogyaṃ hi jāyate

प्रतप्तैरम्लसिक्तैश्च कायेऽलक्तकवेष्टिते ऊष्मस्वेदः प्रयोक्तव्यो लोहपिण्डेष्टकादिभिः अथवा वातनिर्णाशिद्र व्यक्वाथरसादिभिः

prataptairamlasiktaiśca kāye'laktakaveṣṭite ūṣmasvedaḥ prayoktavyo lohapiṇḍeṣṭakādibhiḥ athavā vātanirṇāśidra vyakvātharasādibhiḥ

उष्णैर्घटं पूरयित्वा पार्श्वे छिद्रं विधाय च विमुद्र य्स्यां त्रिखण्डां च धातुजां काष्ठजामुत

uṣṇairghaṭaṃ pūrayitvā pārśve chidraṃ vidhāya ca vimudra ysyāṃ trikhaṇḍāṃ ca dhātujāṃ kāṣṭhajāmuta

षडङ्गुलास्यां गोपुच्छां नाडीं युञ्ज्याद् द्विहस्तकाम् सुखोपविष्टं स्वभ्यक्तं गुरुप्रावरणावृतम् हस्तिशुण्डिकया नाड्या स्वेदयेद्वातरोगिणम्

ṣaḍaṅgulāsyāṃ gopucchāṃ nāḍīṃ yuñjyād dvihastakām sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ guruprāvaraṇāvṛtam hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayedvātarogiṇam

पुरुषायाममात्रां वा भूमिं सम्मार्ज्य खादिरैः काष्ठैर्दग्ध्वा तथाऽभ्युक्ष्य क्षीरधान्याम्लवारिभिः

puruṣāyāmamātrāṃ vā bhūmiṃ sammārjya khādiraiḥ kāṣṭhairdagdhvā tathā'bhyukṣya kṣīradhānyāmlavāribhiḥ

वातघ्नपत्रैराच्छाद्य शयानं स्वेदयेन्नरम् एवं माषादिभिः स्विन्नैः शयानं स्वेदमाचरेत्

vātaghnapatrairācchādya śayānaṃ svedayennaram evaṃ māṣādibhiḥ svinnaiḥ śayānaṃ svedamācaret

अथोपनाहस्वेदञ्च कुर्याद्वातहरौषधैः प्रदिह्य देहं वातार्त्तं क्षीरमांसरसादिभिः

athopanāhasvedañca kuryādvātaharauṣadhaiḥ pradihya dehaṃ vātārttaṃ kṣīramāṃsarasādibhiḥ

अम्लपिष्टैः सलवणैः सुखोष्णैः स्नेहसंयुतैः अथ ग्राम्यानूपमांसैर्जीवनीयगणेन च

amlapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiḥ atha grāmyānūpamāṃsairjīvanīyagaṇena ca

दधिसौवीरकक्षीरैर्वीरतर्वादिना तथा कुलत्थमाषगोधूमैरतसीतिलसर्षपैः

dadhisauvīrakakṣīrairvīratarvādinā tathā kulatthamāṣagodhūmairatasītilasarṣapaiḥ

शतपुष्पादेवदारुशेफालीस्थूलजीरकैः एरण्डमूलजीरैश्च रास्नामूलकशिग्रुभिः

śatapuṣpādevadāruśephālīsthūlajīrakaiḥ eraṇḍamūlajīraiśca rāsnāmūlakaśigrubhiḥ

मिसिकृष्णाकुठेरैश्च लवणैरम्लसंयुतैः प्रसारण्यश्वगन्धाभ्यां बलाभिर्दशमूलकैः

misikṛṣṇākuṭheraiśca lavaṇairamlasaṃyutaiḥ prasāraṇyaśvagandhābhyāṃ balābhirdaśamūlakaiḥ

गुडूच्या वानरीवीजैर्यथालाभसमाहृतैः क्षुण्णैः स्विन्नैश्च वस्त्रेण बद्धैः संस्वेदयेन्नरम्

guḍūcyā vānarīvījairyathālābhasamāhṛtaiḥ kṣuṇṇaiḥ svinnaiśca vastreṇa baddhaiḥ saṃsvedayennaram

महाशाल्वणसंज्ञोऽय योगः सर्वानिलार्त्तिहृत्

mahāśālvaṇasaṃjño'ya yogaḥ sarvānilārttihṛt

अथवाऽम्लेन सम्पिष्टैः कोष्णैःसूक्ष्मपटस्थितैः भेषजैः स्वेदयेत् किं वा स्विन्नैः कोष्णैः पटस्थितैः

athavā'mlena sampiṣṭaiḥ koṣṇaiḥsūkṣmapaṭasthitaiḥ bheṣajaiḥ svedayet kiṃ vā svinnaiḥ koṣṇaiḥ paṭasthitaiḥ

द्र वस्वेदस्तु वातघ्नद्र व्यक्वाथेन पूरिते कटाहे कोष्ठके वाऽपि सूपविष्टोऽवगाहयेत्

dra vasvedastu vātaghnadra vyakvāthena pūrite kaṭāhe koṣṭhake vā'pi sūpaviṣṭo'vagāhayet

सौवर्णं राजतं वापि ताम्रं लौहञ्च दारुजम् कोष्ठकं तत्र कुर्वीतोच्छ्राये षड्विंशदङ्गुलम् आयामे वा तदेव स्याच्चतुष्कोणन्तु चिक्कणम्

sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi tāmraṃ lauhañca dārujam koṣṭhakaṃ tatra kurvītocchrāye ṣaḍviṃśadaṅgulam āyāme vā tadeva syāccatuṣkoṇantu cikkaṇam

नाभेः षडङ्गुलं यावन्मग्नं क्वाथस्य धारया कोष्णया स्कन्धयोः सिक्तस्तिष्ठेत्स्निग्धतनुर्नरः

nābheḥ ṣaḍaṅgulaṃ yāvanmagnaṃ kvāthasya dhārayā koṣṇayā skandhayoḥ siktastiṣṭhetsnigdhatanurnaraḥ

मुहूर्त्तैकं समारभ्य यावत्स्यात्तच्चतुष्टयम् तावत्तदवगाहेत यावदारोग्यनिश्चयः

muhūrttaikaṃ samārabhya yāvatsyāttaccatuṣṭayam tāvattadavagāheta yāvadārogyaniścayaḥ

एवं तैलेन दुग्धेन सर्पिषा स्वेदयेन्नरम् एकान्तरो द्व्यन्तरो वा युक्तः स्नेहोऽवगाहने

evaṃ tailena dugdhena sarpiṣā svedayennaram ekāntaro dvyantaro vā yuktaḥ sneho'vagāhane

सिरामुखैर्लोमकूपैर्धमनीभिश्च तर्पयेत् शरीरे बलमाधत्ते युक्तः स्नेहोऽवगाहने

sirāmukhairlomakūpairdhamanībhiśca tarpayet śarīre balamādhatte yuktaḥ sneho'vagāhane

जलसिक्तस्य वर्द्धन्ते यथा मूलेऽङकुरादयः तथैव धातुवृद्धिर्हि स्नेहसिक्तस्य जायते

jalasiktasya varddhante yathā mūle'ṅakurādayaḥ tathaiva dhātuvṛddhirhi snehasiktasya jāyate

नातः परतरः कश्चिदुपायो वातनाशनः शीतशूलव्युपरमे स्तम्भगौरवनिग्रहे

nātaḥ parataraḥ kaścidupāyo vātanāśanaḥ śītaśūlavyuparame stambhagauravanigrahe

दीप्तैऽग्नौ मार्दवे जाते स्वेदनाद्विरतिर्मता

dīptai'gnau mārdave jāte svedanādviratirmatā

अभ्यङ्गः परिषेकश्च पिचुर्वस्तिरिति क्रमात् मूर्द्धतैलं चतुर्द्धा स्याद्बलवत्तद्यथोत्तरम्

abhyaṅgaḥ pariṣekaśca picurvastiriti kramāt mūrddhatailaṃ caturddhā syādbalavattadyathottaram

त्रयोऽभ्यङ्गादयः पूर्वे प्रसिद्धाः सर्वतः स्मृताः शिरोवस्तिविधिश्चात्र प्रोच्यते सुज्ञसम्मतः

trayo'bhyaṅgādayaḥ pūrve prasiddhāḥ sarvataḥ smṛtāḥ śirovastividhiścātra procyate sujñasammataḥ

शिरोवस्तिश्चर्मणः स्याद् द्विमुखो द्वादशाङ्गुलः शिरःप्रमाणस्तं बद्ध्वा मस्तके माषपिष्टकैः

śirovastiścarmaṇaḥ syād dvimukho dvādaśāṅgulaḥ śiraḥpramāṇastaṃ baddhvā mastake māṣapiṣṭakaiḥ

सन्धिरोधं विधायाशु स्नेहैः कोष्णैः प्रपूरयेत् तावद्धार्यस्तु यावत्स्यान्नासाकर्णमुखस्रुतिः

sandhirodhaṃ vidhāyāśu snehaiḥ koṣṇaiḥ prapūrayet tāvaddhāryastu yāvatsyānnāsākarṇamukhasrutiḥ

वेदनोपशमो वाऽपि मात्राणां वा सहस्रकम् स्वजानुनः करावर्त्तं कुर्याच्छोटिकया युतम्

vedanopaśamo vā'pi mātrāṇāṃ vā sahasrakam svajānunaḥ karāvarttaṃ kuryācchoṭikayā yutam

एषा मात्रा भवेदेका सर्वत्रैवैष निश्चयः विना भोजनमेवात्र शिरोवस्तिः प्रशस्यते

eṣā mātrā bhavedekā sarvatraivaiṣa niścayaḥ vinā bhojanamevātra śirovastiḥ praśasyate

प्रयोज्यस्तु शिरोवस्तिः पञ्च सप्त दिनानि वा विमोच्य शिरसो बस्तिं गृह्णीयाच्च समन्ततः

prayojyastu śirovastiḥ pañca sapta dināni vā vimocya śiraso bastiṃ gṛhṇīyācca samantataḥ

ऊर्ध्वकायं ततः कोष्णे नीरे स्नानं समाचरेत् अनेन दुर्जया रोगा वातजा यान्ति संक्षयम् शिरःकम्पादयस्तेन सर्वकालेषु युज्यते

ūrdhvakāyaṃ tataḥ koṣṇe nīre snānaṃ samācaret anena durjayā rogā vātajā yānti saṃkṣayam śiraḥkampādayastena sarvakāleṣu yujyate

स्वेदयेत्कर्णदेशन्तु किञ्चिन्नुः पार्श्वशायिनः मूत्रैः स्नेहै रसैरुष्णैः श्रोत्ररन्ध्रं प्रपूरयेत्

svedayetkarṇadeśantu kiñcinnuḥ pārśvaśāyinaḥ mūtraiḥ snehai rasairuṣṇaiḥ śrotrarandhraṃ prapūrayet

कर्णञ्च पूरितं रक्षेच्छतं पञ्च शतानि वा सहस्रं वापि मात्राणां श्रोत्रकण्ठशिरोगदे

karṇañca pūritaṃ rakṣecchataṃ pañca śatāni vā sahasraṃ vāpi mātrāṇāṃ śrotrakaṇṭhaśirogade

मूत्राद्यैः पूरणं कर्णे भोजनात्प्राक्प्रशस्यते तैलाद्यैः पूरणं कर्णे भास्करेऽस्तमुपागते

mūtrādyaiḥ pūraṇaṃ karṇe bhojanātprākpraśasyate tailādyaiḥ pūraṇaṃ karṇe bhāskare'stamupāgate

कर्णे शूलाकुले कोष्णं बस्तमूत्रं ससैन्धवम् निक्षिपेत्तेन शाम्यन्ति शूलपाकादिजा रुजः

karṇe śūlākule koṣṇaṃ bastamūtraṃ sasaindhavam nikṣipettena śāmyanti śūlapākādijā rujaḥ

शृङ्गवेरञ्च मधुकं सैन्धवं तैलमेव च कदुष्णं कर्णयोर्देयमेतत्स्याद्वेदनाऽपहम्

śṛṅgaverañca madhukaṃ saindhavaṃ tailameva ca kaduṣṇaṃ karṇayordeyametatsyādvedanā'paham

पीतार्कपत्रमाज्येन लिप्तं वह्नौ प्रतापयेत् तद्र सः श्रवणे क्षिप्तः कर्णशूलहरः परः

pītārkapatramājyena liptaṃ vahnau pratāpayet tadra saḥ śravaṇe kṣiptaḥ karṇaśūlaharaḥ paraḥ

आलेपस्य तु नामानि लेपो लेपनलिप्तकौ दोषघ्नो विषहा वर्ण्यः स च लेपस्त्रिधा मतः

ālepasya tu nāmāni lepo lepanaliptakau doṣaghno viṣahā varṇyaḥ sa ca lepastridhā mataḥ

त्रिप्रमाणश्चतुर्भागत्रिभागार्द्धाङ्गुलोन्नतः आद्रो र्! व्याधिहरः स स्याच्छुष्को दूषयति च्छविम्

tripramāṇaścaturbhāgatribhāgārddhāṅgulonnataḥ ādro r! vyādhiharaḥ sa syācchuṣko dūṣayati cchavim

दोषघ्नो लेपो यथा शोथघ्नीदारुसिद्धार्थशुण्ठीशोभाञ्जनत्वचाम् आरनालेप पिष्टानां प्रलेपः सर्वशोथहा

doṣaghno lepo yathā śothaghnīdārusiddhārthaśuṇṭhīśobhāñjanatvacām āranālepa piṣṭānāṃ pralepaḥ sarvaśothahā

शिरीषं मधुयष्टी च तगरं रक्तचन्दनम् एला मांसी निशायुग्मं कुष्ठं बालकमेव च

śirīṣaṃ madhuyaṣṭī ca tagaraṃ raktacandanam elā māṃsī niśāyugmaṃ kuṣṭhaṃ bālakameva ca

इति सञ्चूर्ण्य लेपोऽय पञ्चमांशघृतप्लुतः जलेन क्रियते सुज्ञैर्दशाङ्ग इति संज्ञितः

iti sañcūrṇya lepo'ya pañcamāṃśaghṛtaplutaḥ jalena kriyate sujñairdaśāṅga iti saṃjñitaḥ

वीसर्पश्च विषस्फोटाञ्छोथदुष्टव्रणाञ्जयेत्

vīsarpaśca viṣasphoṭāñchothaduṣṭavraṇāñjayet

विषहा लेपो यथा अजादुग्धतिलैर्लेपो नवनीतेन संयुतः शोथमारुष्करं हन्ति लेपो वा कृष्णमार्त्तिकः

viṣahā lepo yathā ajādugdhatilairlepo navanītena saṃyutaḥ śothamāruṣkaraṃ hanti lepo vā kṛṣṇamārttikaḥ

अपरः कृमिविषापहलेपो यथा लाङ्गल्यतिविषाऽलाबूशालिनीबीजमूलकैः लेपो धान्याम्बुसम्पिष्टः कीटविस्फोटनाशनः

aparaḥ kṛmiviṣāpahalepo yathā lāṅgalyativiṣā'lābūśālinībījamūlakaiḥ lepo dhānyāmbusampiṣṭaḥ kīṭavisphoṭanāśanaḥ

100

मुखकान्तिदो लेपो यथा रक्तचन्दन मञ्जिष्ठा लोध्र कुष्ठ प्रियङ्गवः वटाङ्कुरा मसूराश्च व्यङ्गघ्ना मुखकान्तिदाः

mukhakāntido lepo yathā raktacandana mañjiṣṭhā lodhra kuṣṭha priyaṅgavaḥ vaṭāṅkurā masūrāśca vyaṅgaghnā mukhakāntidāḥ

101

अथ लेपविधिश्चैव प्रोच्यते सुज्ञसम्मतः आलेपश्च प्रदेहश्च द्वौ भेदौ तस्य भाषितौ

atha lepavidhiścaiva procyate sujñasammataḥ ālepaśca pradehaśca dvau bhedau tasya bhāṣitau

102

चर्माद्र रं! माहिषं यद्वत्प्रोन्नतं सा मितिस्तयोः शीतस्तनुविशोषी च प्रलेपः पित्तहृन्मतः

carmādra raṃ! māhiṣaṃ yadvatpronnataṃ sā mitistayoḥ śītastanuviśoṣī ca pralepaḥ pittahṛnmataḥ

103

आद्रो र्! घनस्तथोष्णः स्यात्प्रदेहः श्लेष्मवातहा न रात्रौ लेपनं कुर्याच्छुष्यमाणं न धारयेत् शुष्यमाणमुपेक्षेत प्रदेहं पीडनं प्रति

ādro r! ghanastathoṣṇaḥ syātpradehaḥ śleṣmavātahā na rātrau lepanaṃ kuryācchuṣyamāṇaṃ na dhārayet śuṣyamāṇamupekṣeta pradehaṃ pīḍanaṃ prati

104

तमसा पिहितो ह्यूष्मा लोमकूपमुखे स्थितः विना लेपेन निर्याति रात्रौ नालेपयेदतः

tamasā pihito hyūṣmā lomakūpamukhe sthitaḥ vinā lepena niryāti rātrau nālepayedataḥ

105

रात्रावपि प्रलेपादिर्व्रणे देयो विचक्षणैः अपाकिन्यतिगम्भीरे रक्तश्लेष्मसमुद्भवे

rātrāvapi pralepādirvraṇe deyo vicakṣaṇaiḥ apākinyatigambhīre raktaśleṣmasamudbhave

106

प्रलेपो यथा मधुकं चन्दनं मूर्वा नलमूलञ्च पर्पटम् उशीरं बालकं पद्मं प्रलेपः पित्तशोथहृत्

pralepo yathā madhukaṃ candanaṃ mūrvā nalamūlañca parpaṭam uśīraṃ bālakaṃ padmaṃ pralepaḥ pittaśothahṛt

107

प्रदेहो यथा बीजपूरजटा हिंस्रा देवदारु महौषधम् रास्नाऽरणिः प्रदेहोऽय वातशोथविनाशनः

pradeho yathā bījapūrajaṭā hiṃsrā devadāru mahauṣadham rāsnā'raṇiḥ pradeho'ya vātaśothavināśanaḥ

108

कृष्णापुराणपिण्याकशिग्रुत्वक्सिकताशिवाः गोमूत्रपिष्टः कोष्णोऽय प्रदेहः श्लेष्मशोथहा

kṛṣṇāpurāṇapiṇyākaśigrutvaksikatāśivāḥ gomūtrapiṣṭaḥ koṣṇo'ya pradehaḥ śleṣmaśothahā

109

शोणितं स्रावयेज्जन्तोरामयं प्रसमीक्ष्य च प्रस्थं प्रस्थार्द्धमथ वा प्रस्थार्द्धार्द्धमथापि वा

śoṇitaṃ srāvayejjantorāmayaṃ prasamīkṣya ca prasthaṃ prasthārddhamatha vā prasthārddhārddhamathāpi vā

110

शरत्काले स्वभावेन शोणितं स्रावयेन्नरः त्वग्दोषग्रन्थिशोथाद्या नश्यन्ति रुधिरोद्भवाः

śaratkāle svabhāvena śoṇitaṃ srāvayennaraḥ tvagdoṣagranthiśothādyā naśyanti rudhirodbhavāḥ

111

व्यभ्रे वर्षासु विध्येत शीते ग्रीष्मे शरद्यपि मध्याह्ने शीतकाले च रुधिरं स्रावयेद् बुधः

vyabhre varṣāsu vidhyeta śīte grīṣme śaradyapi madhyāhne śītakāle ca rudhiraṃ srāvayed budhaḥ

112

अनुष्णाशीतं मधुरं स्निग्धं रक्तञ्चवर्णतः शोणितं गुरु विस्रं स्याद् विदाहश्चास्य पित्तवत्

anuṣṇāśītaṃ madhuraṃ snigdhaṃ raktañcavarṇataḥ śoṇitaṃ guru visraṃ syād vidāhaścāsya pittavat

113

विस्रता द्र वता रागश्चलनं विलयस्तथा भूम्यादिपञ्चभूतानामेते रक्ते गुणाः स्मृताः

visratā dra vatā rāgaścalanaṃ vilayastathā bhūmyādipañcabhūtānāmete rakte guṇāḥ smṛtāḥ

114

रक्ते दुष्टे भवेच्छोथो रक्तमण्डलमेव च व्यथा दाहश्च पाकश्च कण्डूश्च पिडकोद्गमः

rakte duṣṭe bhavecchotho raktamaṇḍalameva ca vyathā dāhaśca pākaśca kaṇḍūśca piḍakodgamaḥ

115

वृद्धे रक्ताङ्गनेत्रत्वं सिराणां पूर्णता तथा गात्राणां गौरवं निद्रा मोहो दाहश्च जायते

vṛddhe raktāṅganetratvaṃ sirāṇāṃ pūrṇatā tathā gātrāṇāṃ gauravaṃ nidrā moho dāhaśca jāyate

116

क्षीणेऽस्रे मधुराकाङ्क्षा मूर्च्छा च त्वचि रूक्षता शैथिल्यं च सिराणां स्याद्वातादुन्मार्गगामिता

kṣīṇe'sre madhurākāṅkṣā mūrcchā ca tvaci rūkṣatā śaithilyaṃ ca sirāṇāṃ syādvātādunmārgagāmitā

117

अरुणं फेनिलं रूक्षं परुषं तनु शीघ्रगम् आस्कन्दि सूचीनिस्तोदि रक्तं स्याद्वातदूषितम्

aruṇaṃ phenilaṃ rūkṣaṃ paruṣaṃ tanu śīghragam āskandi sūcīnistodi raktaṃ syādvātadūṣitam

118

पित्तेन पीतं हरितं नीलं श्यावं च विस्रकम् अस्वादूष्णं मक्षिकाणां पिपीलीनामनिष्टकम्

pittena pītaṃ haritaṃ nīlaṃ śyāvaṃ ca visrakam asvādūṣṇaṃ makṣikāṇāṃ pipīlīnāmaniṣṭakam

119

शीतलं बहुलं स्निग्धं गैरिकोदकसन्निभम् मांसपेशीप्रभं स्कन्दि मन्दगं कफदूषितम्

śītalaṃ bahulaṃ snigdhaṃ gairikodakasannibham māṃsapeśīprabhaṃ skandi mandagaṃ kaphadūṣitam

120

द्विदोषदुष्टं संसृष्टं त्रिदुष्टं पूतिगन्धकम् सर्वलक्षणसंयुक्तं काञ्जिकाभं च जायते

dvidoṣaduṣṭaṃ saṃsṛṣṭaṃ triduṣṭaṃ pūtigandhakam sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ kāñjikābhaṃ ca jāyate

121

विषदुष्टं भवेच्छ्यावं नासिकोन्मार्गगं तथा विस्रं काञ्जिकसंकाशं सर्वकुष्ठकरं तथा

viṣaduṣṭaṃ bhavecchyāvaṃ nāsikonmārgagaṃ tathā visraṃ kāñjikasaṃkāśaṃ sarvakuṣṭhakaraṃ tathā

122

इन्द्र गोपप्रभं ज्ञेयं प्रकृतिस्थमसंहतम्

indra gopaprabhaṃ jñeyaṃ prakṛtisthamasaṃhatam

123

शोथे दाहेऽङ्गपाके च रक्तवर्णेऽसृजः स्रुतौ वातरक्ते तथा कुष्ठे सपीडे दुर्जयेऽनिले पाण्डुरोगे श्लीपदे च विषदुष्टेच शोणिते

śothe dāhe'ṅgapāke ca raktavarṇe'sṛjaḥ srutau vātarakte tathā kuṣṭhe sapīḍe durjaye'nile pāṇḍuroge ślīpade ca viṣaduṣṭeca śoṇite

124

ग्रन्थ्यर्बुदापचीक्षुद्र रोगाधिमन्थकाभिधे विदारीस्तनरोगेषु गात्राणां सादगौरवे

granthyarbudāpacīkṣudra rogādhimanthakābhidhe vidārīstanarogeṣu gātrāṇāṃ sādagaurave

125

रक्ताभिष्यन्दतन्द्रा यां पूतिघ्राणास्यदाहके यकृत्प्लीहविसर्पेषु विद्र धौ पिडकोद्गमे

raktābhiṣyandatandrā yāṃ pūtighrāṇāsyadāhake yakṛtplīhavisarpeṣu vidra dhau piḍakodgame

126

कर्णौष्ठघ्राणवक्त्राणां पाके दाहे शिरोरुजि उपदंशे रक्तपित्ते रक्तस्रावः प्रशस्यते

karṇauṣṭhaghrāṇavaktrāṇāṃ pāke dāhe śiroruji upadaṃśe raktapitte raktasrāvaḥ praśasyate

127

एषु रोगेषु शृङ्गैर्वा जलौकाऽलाबुकैरपि अथवापि सिरामोक्षैः कारयेद्र क्तपातनम्

eṣu rogeṣu śṛṅgairvā jalaukā'lābukairapi athavāpi sirāmokṣaiḥ kārayedra ktapātanam

128

न कुर्वीत सिरामोक्षं कृशस्यातिव्यवायिनः क्लीबस्य भीरोर्गर्भिण्याः सूतायाः पाण्डुरोगिणः

na kurvīta sirāmokṣaṃ kṛśasyātivyavāyinaḥ klībasya bhīrorgarbhiṇyāḥ sūtāyāḥ pāṇḍurogiṇaḥ

129

पञ्चकर्मविशुद्धस्य पीतस्नेहस्य चार्शसाम् सर्वाङ्गशोथयुक्तानामुदरिश्वासकासिनाम्

pañcakarmaviśuddhasya pītasnehasya cārśasām sarvāṅgaśothayuktānāmudariśvāsakāsinām

130

छर्द्यतीसारजुष्टानामतिस्विन्नतनोरपि ऊनषोडशवर्षस्य गतसप्ततिकस्य च

chardyatīsārajuṣṭānāmatisvinnatanorapi ūnaṣoḍaśavarṣasya gatasaptatikasya ca

131

आघातात्स्रुतरक्तस्य सिरामोक्षो न शस्यते

āghātātsrutaraktasya sirāmokṣo na śasyate

132

एषां चात्ययिके रोगे जलौकाभिर्विनिर्हरेत् तथा च विषजुष्टानां सिरामोक्षो न शस्यते

eṣāṃ cātyayike roge jalaukābhirvinirharet tathā ca viṣajuṣṭānāṃ sirāmokṣo na śasyate

133

गोशृङ्गेण जलौकाभिरलाबूभिरपि त्रिधा वातपित्तकफैर्दुष्टं शोणितं स्रावयेद् बुधः

gośṛṅgeṇa jalaukābhiralābūbhirapi tridhā vātapittakaphairduṣṭaṃ śoṇitaṃ srāvayed budhaḥ

134

द्विदोषाभ्यान्तु दुष्टं यत्त्रिदोषैरपिदूषितम् शोणितं स्रावयेद्युक्त्यासिरामोक्षैः पदैस्तथा

dvidoṣābhyāntu duṣṭaṃ yattridoṣairapidūṣitam śoṇitaṃ srāvayedyuktyāsirāmokṣaiḥ padaistathā

135

गृह्णाति शोणितं शृङ्गं दशाङ्गुलमितं बलात् जलौकाहस्तमात्रं तु तुम्बी तु द्वादशाङ्गुलम्

gṛhṇāti śoṇitaṃ śṛṅgaṃ daśāṅgulamitaṃ balāt jalaukāhastamātraṃ tu tumbī tu dvādaśāṅgulam

136

पदमङ्गुलमात्रस्य सिरा सर्वाङ्गशोधिनी शीते निरन्ने मूर्छार्त्तिनिद्रा भीतिमदश्रमैः

padamaṅgulamātrasya sirā sarvāṅgaśodhinī śīte niranne mūrchārttinidrā bhītimadaśramaiḥ

137

युक्तानां न स्रवेद्र क्तं तथा विण्मूत्रसङ्गिनाम् शोणिते चाप्रवृत्ते तु कुष्ठत्रिकटुसैन्धवैः

yuktānāṃ na sravedra ktaṃ tathā viṇmūtrasaṅginām śoṇite cāpravṛtte tu kuṣṭhatrikaṭusaindhavaiḥ

138

मर्दयेद् व्रणवक्त्रञ्च तेन रक्तं प्रवर्त्तते तस्मान्न शीते नात्युष्णे नास्विन्ने नातितापिते

mardayed vraṇavaktrañca tena raktaṃ pravarttate tasmānna śīte nātyuṣṇe nāsvinne nātitāpite

139

पीत्वा यथागूं तृप्तस्य स्रावयेच्छोणितं बुधः अतिस्विन्नस्योष्णकाले तथैवातिसिराव्यधात्

pītvā yathāgūṃ tṛptasya srāvayecchoṇitaṃ budhaḥ atisvinnasyoṣṇakāle tathaivātisirāvyadhāt

140

अतिप्रवर्त्तते रक्तं तत्र कुर्यात्प्रतिक्रियाम् अतिप्रवृत्ते रक्ते तु लोध्रसर्जरसाञ्जनैः

atipravarttate raktaṃ tatra kuryātpratikriyām atipravṛtte rakte tu lodhrasarjarasāñjanaiḥ

141

यवगोधूमचूर्णैश्च धवधन्वनगैरिकैः सर्पनिर्मोकचूर्णैर्वा भस्मना क्षौमवस्त्रयोः

yavagodhūmacūrṇaiśca dhavadhanvanagairikaiḥ sarpanirmokacūrṇairvā bhasmanā kṣaumavastrayoḥ

142

मुखं व्रणस्य बद्ध्वा च शीतैश्चोपचरेद् व्रणम् विध्येदूर्ध्वसिरां तावद्दहेत्क्षारेण वह्निना

mukhaṃ vraṇasya baddhvā ca śītaiścopacared vraṇam vidhyedūrdhvasirāṃ tāvaddahetkṣāreṇa vahninā

143

व्रणं कषायः सन्धत्ते रक्तं स्कन्दयते हिमम् व्रणास्यं पाचयेत्क्षारो दाहः सङ्कोचयेत्सिराः

vraṇaṃ kaṣāyaḥ sandhatte raktaṃ skandayate himam vraṇāsyaṃ pācayetkṣāro dāhaḥ saṅkocayetsirāḥ

144

रक्ते दुष्टेऽवशिष्टेऽपि व्याधिर्नैव प्रकुप्यति अतो रक्षेत्सावशेषं रक्ते नातिस्रुतिर्हिता

rakte duṣṭe'vaśiṣṭe'pi vyādhirnaiva prakupyati ato rakṣetsāvaśeṣaṃ rakte nātisrutirhitā

145

आन्ध्यमाक्षेपकं तृष्णां तिमिरं शिरसो रुजः पक्षाघातं श्वासकासौ हिक्कादाहौ च पाण्डुताम् कुरुतेऽतिस्रुतं रक्तं मरणं वा करोति च

āndhyamākṣepakaṃ tṛṣṇāṃ timiraṃ śiraso rujaḥ pakṣāghātaṃ śvāsakāsau hikkādāhau ca pāṇḍutām kurute'tisrutaṃ raktaṃ maraṇaṃ vā karoti ca

146

देहस्योत्पत्तिरसृजा देहस्तेनैव धार्यते रक्तं जीवस्य चाधारस्तस्माद्र क्षेदसृग्बुधः

dehasyotpattirasṛjā dehastenaiva dhāryate raktaṃ jīvasya cādhārastasmādra kṣedasṛgbudhaḥ

147

शीतोपचारैः कुपिते स्रुतरक्तस्य मारुते कोष्णेन सर्पिषा शोथं सव्यथं परिषेचयेत्

śītopacāraiḥ kupite srutaraktasya mārute koṣṇena sarpiṣā śothaṃ savyathaṃ pariṣecayet

148

क्षीणस्यैणशशोरभ्रहरिणच्छागमांसजः रसः समुचितः पाने क्षीरः षष्टिकया हितम्

kṣīṇasyaiṇaśaśorabhrahariṇacchāgamāṃsajaḥ rasaḥ samucitaḥ pāne kṣīraḥ ṣaṣṭikayā hitam

149

पीडाशान्तिर्लघुत्वं च व्याध्युपद्र वसंक्षयः मनःस्वास्थ्यं भवेच्चिह्नं सम्यङ्निःसारितेऽसृजि

pīḍāśāntirlaghutvaṃ ca vyādhyupadra vasaṃkṣayaḥ manaḥsvāsthyaṃ bhaveccihnaṃ samyaṅniḥsārite'sṛji

150

व्यायाममैथुनक्रोधशीतस्नानप्रवातकान् एकाशनं दिवानिद्रा क्षाराम्लकटुभोजनम्

vyāyāmamaithunakrodhaśītasnānapravātakān ekāśanaṃ divānidrā kṣārāmlakaṭubhojanam

151

शोकं वादमजीर्णञ्च त्यजेदाबलदर्शनात्

śokaṃ vādamajīrṇañca tyajedābaladarśanāt

152

सेक आश्च्योतनं पिण्डी विडालस्तर्पणं तथा पुटपाकोऽञ्जनं चैभिः कल्पैर्नेत्रमुपाचरेत्

seka āścyotanaṃ piṇḍī viḍālastarpaṇaṃ tathā puṭapāko'ñjanaṃ caibhiḥ kalpairnetramupācaret

153

सेकस्तु सूक्ष्मधाराभिः सर्वस्मिन्नयने हितः मीलिताक्षस्य मर्त्यस्य प्रदेयश्चतुरङ्गुलः

sekastu sūkṣmadhārābhiḥ sarvasminnayane hitaḥ mīlitākṣasya martyasya pradeyaścaturaṅgulaḥ

154

स सस्नेहो भवेद्वाते पित्ते रक्ते च रोपणः लेखनस्तु कफे कार्यस्तस्य मात्राऽभिधीयते

sa sasneho bhavedvāte pitte rakte ca ropaṇaḥ lekhanastu kaphe kāryastasya mātrā'bhidhīyate

155

षड्भिर्वाचां शतैः स्नेहे चतुभिश्चैव रोपणे तैस्त्रिभिर्लेखने कार्यः सेको नेत्रप्रसादने

ṣaḍbhirvācāṃ śataiḥ snehe catubhiścaiva ropaṇe taistribhirlekhane kāryaḥ seko netraprasādane

156

निमेषोन्मेषणं पुंसामङ्गुल्या च्छोटिकाऽथ वा गुर्वक्षरोच्चारणं वा वाङ्मात्रेयं स्मृता बुधैः

nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṅgulyā cchoṭikā'tha vā gurvakṣaroccāraṇaṃ vā vāṅmātreyaṃ smṛtā budhaiḥ

157

सेकस्तु दिवसे कार्यो रात्रौ चात्यन्तिके गदे एरण्डस्य दलैः पिष्टैः पक्वमाजं पयो हितम् सुखोष्णं नेत्रयोः सिक्तं वाताभिष्यन्दनाशनम्

sekastu divase kāryo rātrau cātyantike gade eraṇḍasya dalaiḥ piṣṭaiḥ pakvamājaṃ payo hitam sukhoṣṇaṃ netrayoḥ siktaṃ vātābhiṣyandanāśanam

158

क्वाथक्षौद्रा सवस्नेहबिन्दूनां यत्तु पातनम् द्व्यङ्गुलोन्मीलिते नेत्रे प्रोक्तमाश्च्योतनं हितम्

kvāthakṣaudrā savasnehabindūnāṃ yattu pātanam dvyaṅgulonmīlite netre proktamāścyotanaṃ hitam

159

बिन्दवोऽष्टौ लेखनेषु रोपणे दश बिन्दवः स्नेहने द्वादश प्रोक्तास्ते शीते कोष्णरूपिणः

bindavo'ṣṭau lekhaneṣu ropaṇe daśa bindavaḥ snehane dvādaśa proktāste śīte koṣṇarūpiṇaḥ

160

उष्णे तु शीतरूपाः स्युः सर्वत्रैवैष निश्चयः वाते तिक्तं तथा स्निग्धं पित्ते मधुरशीतलम्

uṣṇe tu śītarūpāḥ syuḥ sarvatraivaiṣa niścayaḥ vāte tiktaṃ tathā snigdhaṃ pitte madhuraśītalam

161

कफे तिक्तोष्णरूक्षं च क्रमादाश्च्योतनं हितम् आश्च्योतनानां सर्वेषां मात्रा स्याद्वाक्छतोन्मिता

kaphe tiktoṣṇarūkṣaṃ ca kramādāścyotanaṃ hitam āścyotanānāṃ sarveṣāṃ mātrā syādvākchatonmitā

162

ततः परं लोचनाभ्यां भेषजानामयोगतः आश्च्योतनं न कर्त्तव्यं निशायां केनचित्क्वचित्

tataḥ paraṃ locanābhyāṃ bheṣajānāmayogataḥ āścyotanaṃ na karttavyaṃ niśāyāṃ kenacitkvacit

163

बिल्वादिपञ्चमूलेन बृहत्येरण्डशिग्रुमिः क्वाथ आश्च्योतने कोष्णो वाताभिष्यन्दनाशनः

bilvādipañcamūlena bṛhatyeraṇḍaśigrumiḥ kvātha āścyotane koṣṇo vātābhiṣyandanāśanaḥ

164

युक्तभेषजकल्कस्य पिण्डी कवलमात्रया वस्त्रखण्डेन सम्बद्ध्या नेत्रेऽभिष्यिन्दनाशिनी

yuktabheṣajakalkasya piṇḍī kavalamātrayā vastrakhaṇḍena sambaddhyā netre'bhiṣyindanāśinī

165

स्निग्धोष्णा पिण्डिका वाते पित्ते सा शीतला मता रूक्षोष्णा श्लेष्मणि प्रोक्ता विधिरुक्तो बुधैरयम्

snigdhoṣṇā piṇḍikā vāte pitte sā śītalā matā rūkṣoṣṇā śleṣmaṇi proktā vidhirukto budhairayam

166

एरण्डपत्रमूलत्वङ्निर्मिता वातनाशिनी धात्रीविरचिता पित्ते शिग्रुपत्रकृता कफे

eraṇḍapatramūlatvaṅnirmitā vātanāśinī dhātrīviracitā pitte śigrupatrakṛtā kaphe

167

विडालको बहिर्लेपो नेत्रपक्ष्मविवर्जितः तस्य मात्रा परिज्ञेया मुखालेपविधानवत्

viḍālako bahirlepo netrapakṣmavivarjitaḥ tasya mātrā parijñeyā mukhālepavidhānavat

168

यष्टीगैरिकसिन्धूत्थदार्वीतार्क्ष्यैः समांशकेः जलपिष्टैर्बहिर्लेपः सर्वनेत्रामयापहः

yaṣṭīgairikasindhūtthadārvītārkṣyaiḥ samāṃśakeḥ jalapiṣṭairbahirlepaḥ sarvanetrāmayāpahaḥ

169

वातातपरजोहीने वेश्मन्युत्तानशायिनः अभितो माषचूर्णेन क्लिन्नेन परिपिण्डितौ

vātātaparajohīne veśmanyuttānaśāyinaḥ abhito māṣacūrṇena klinnena paripiṇḍitau

170

समौ दृढावसम्बाधौ कर्त्तव्यौ नेत्रकोशयोः पूरयेद् घृतमण्डेन विलीनेन सुखोदकैः

samau dṛḍhāvasambādhau karttavyau netrakośayoḥ pūrayed ghṛtamaṇḍena vilīnena sukhodakaiḥ

171

सर्पिषा शतधौतेन क्षीरजेन घृतेन वा निमग्नान्यक्षिपक्ष्माणि यावत्स्युस्तावदेव हि

sarpiṣā śatadhautena kṣīrajena ghṛtena vā nimagnānyakṣipakṣmāṇi yāvatsyustāvadeva hi

172

पूरयेन्मीलिते नेत्रे तत उन्मीलयेच्छनैः भिषग्भिरेष विख्यातस्तर्पणस्योदितो विधिः

pūrayenmīlite netre tata unmīlayecchanaiḥ bhiṣagbhireṣa vikhyātastarpaṇasyodito vidhiḥ

173

यद्रू क्षञ्च परिष्यन्दि नेत्रं कुटिलमाविलम् शीर्णपक्ष्मसिरोत्पातकृच्छ्रोन्मीलनसंयुतम्

yadrū kṣañca pariṣyandi netraṃ kuṭilamāvilam śīrṇapakṣmasirotpātakṛcchronmīlanasaṃyutam

174

तिमिरार्जुनशुक्लाद्यैरभिष्यन्दाधिमन्थकैः शुष्काक्षिपाकशोथाभ्यां युतं वातविपर्ययैः तन्नेत्रं तर्पयेत्सम्यङ् नेत्ररोगविशारदः

timirārjunaśuklādyairabhiṣyandādhimanthakaiḥ śuṣkākṣipākaśothābhyāṃ yutaṃ vātaviparyayaiḥ tannetraṃ tarpayetsamyaṅ netrarogaviśāradaḥ

175

तर्पणं धारयेद्वर्त्मरोगे वाचां शतं बुधः स्वस्थे कफे सन्धिरोगे वाचां पञ्च शतानि च

tarpaṇaṃ dhārayedvartmaroge vācāṃ śataṃ budhaḥ svasthe kaphe sandhiroge vācāṃ pañca śatāni ca

176

षट्शतानि कफे कृष्णरोगे सप्त शतानि हि दृष्टिरोगे शतान्यष्टावधिमन्थे सहस्रकम्

ṣaṭśatāni kaphe kṛṣṇaroge sapta śatāni hi dṛṣṭiroge śatānyaṣṭāvadhimanthe sahasrakam

177

सहस्रं वातरोगेषु धार्यमेव हि तर्पणम्

sahasraṃ vātarogeṣu dhāryameva hi tarpaṇam

178

पूर्णे चापाङ्गमार्गेण स्रावयित्वाऽक्षि शोधयेत् स्विन्नेन यवपिष्टेन स्नेहवीर्येरितं ततः

pūrṇe cāpāṅgamārgeṇa srāvayitvā'kṣi śodhayet svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritaṃ tataḥ

179

यथास्वं धूमपानेन कफमस्य विरेचयेत् एकाहं वा त्र्! यहं वापि पञ्चाहं तर्पणं चरेत्

yathāsvaṃ dhūmapānena kaphamasya virecayet ekāhaṃ vā tr! yahaṃ vāpi pañcāhaṃ tarpaṇaṃ caret

180

तर्पणे तृप्तिलिङ्गानि नेत्रस्यैतानि लक्षयेत् सुखस्वप्नावबोधत्वं वैशद्यं नेत्रपाटवम् निर्वृतिर्व्याधिशान्तिश्च क्रियालाघवमेव च

tarpaṇe tṛptiliṅgāni netrasyaitāni lakṣayet sukhasvapnāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ netrapāṭavam nirvṛtirvyādhiśāntiśca kriyālāghavameva ca

181

गुर्वाविलमतिस्निग्धमश्रुकण्डूपदेहवत् घर्षतोदयुतं नेत्रमतितर्पितमादिशेत्

gurvāvilamatisnigdhamaśrukaṇḍūpadehavat gharṣatodayutaṃ netramatitarpitamādiśet

182

सास्रावशोफरोगाढ्यमुपदेहसमाकुलम् रूक्षमस्रावमरुणं नेत्रं स्याद्धीनतर्पितम्

sāsrāvaśopharogāḍhyamupadehasamākulam rūkṣamasrāvamaruṇaṃ netraṃ syāddhīnatarpitam

183

अनयोर्दोषबाहुल्यात्प्रयतेत चिकित्सिते रूक्षस्निग्धोपचाराभ्यामनयोः स्यात्प्रतिक्रिया

anayordoṣabāhulyātprayateta cikitsite rūkṣasnigdhopacārābhyāmanayoḥ syātpratikriyā

184

दुर्दिनात्युष्णशीतेषु चिन्तायां संभ्रमेषु च अशान्तोपद्र वे चाक्ष्णि तर्पणं न प्रशस्यते

durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāṃ saṃbhrameṣu ca aśāntopadra ve cākṣṇi tarpaṇaṃ na praśasyate

185

द्वे बिल्वे स्निग्धमांसस्य परद्र व्यपलं मतम् द्र वस्य कुडवोन्मानं सर्वमेकत्र पेषयेत्

dve bilve snigdhamāṃsasya paradra vyapalaṃ matam dra vasya kuḍavonmānaṃ sarvamekatra peṣayet

186

तदेकत्र समालोड्य पत्रैः सुपरिवेष्टितम् पुटपाकविधानेन तत्पक्त्वा तद्र सं बुधः

tadekatra samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitam puṭapākavidhānena tatpaktvā tadra saṃ budhaḥ

187

तर्पणोक्तेन विधिना यथावदवधारयेत् दृष्टिमध्ये निषेच्यः स्यान्नित्यमुत्तानशायिनः

tarpaṇoktena vidhinā yathāvadavadhārayet dṛṣṭimadhye niṣecyaḥ syānnityamuttānaśāyinaḥ

188

स्नेहनो लेखनश्चैव रोपणश्चेति स त्रिधा हितः स्निग्धोऽतिरूक्षस्य स्निग्धस्य स तु लेखनः

snehano lekhanaścaiva ropaṇaśceti sa tridhā hitaḥ snigdho'tirūkṣasya snigdhasya sa tu lekhanaḥ

189

दृष्टेर्बलार्थमितरः पित्तासृग्व्रणवातनुत्

dṛṣṭerbalārthamitaraḥ pittāsṛgvraṇavātanut

190

स्नेहमांसवसामज्जमेदःस्वाद्वौषधैः कृतः स्नेहनः पुटपाकः स्याद्धार्यो द्वे वाक्छते तु सः

snehamāṃsavasāmajjamedaḥsvādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ snehanaḥ puṭapākaḥ syāddhāryo dve vākchate tu saḥ

191

जाङ्गलानां यकृन्मांसैर्लैखनद्र व्यसंयुतैः कृष्णलोहरजस्ताम्रशङ्खविद्रुमसिन्धुजैः

jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlaikhanadra vyasaṃyutaiḥ kṛṣṇaloharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ

192

समुद्र फेनकासीसस्रोतोऽजदधिमस्तुभिः लेखनो वाक्छतं तस्य परं धारणमिष्यते

samudra phenakāsīsasroto'jadadhimastubhiḥ lekhano vākchataṃ tasya paraṃ dhāraṇamiṣyate

193

स्तन्य जाङ्गलमध्वाज्यतिक्तद्र व्यविपाचितः लेखनात्त्रिगुणो धार्यः पुटपाकस्तु रोपणः

stanya jāṅgalamadhvājyatiktadra vyavipācitaḥ lekhanāttriguṇo dhāryaḥ puṭapākastu ropaṇaḥ

194

निम्बामृतावृषपटोलनिदिग्धिकाभिः स्यात्पञ्चतिक्तक इति प्रथितो गणोऽयम्

nimbāmṛtāvṛṣapaṭolanidigdhikābhiḥ syātpañcatiktaka iti prathito gaṇo'yam

195

आचरेत्तर्पणोक्तां तु क्रियां व्यापत्तिदर्शने

ācarettarpaṇoktāṃ tu kriyāṃ vyāpattidarśane

196

तेजांस्यनिलमाकाशमादर्शं भास्वराणि च नेक्षेत तर्पिते नेत्रे यश्च वा पुटपाकवान्

tejāṃsyanilamākāśamādarśaṃ bhāsvarāṇi ca nekṣeta tarpite netre yaśca vā puṭapākavān

197

अथ सम्पक्वदोषस्य प्राप्तमञ्जनमाचरेत् अञ्जनं क्रियते येन तद् द्र व्यं चाञ्जनं मतम्

atha sampakvadoṣasya prāptamañjanamācaret añjanaṃ kriyate yena tad dra vyaṃ cāñjanaṃ matam

198

तत्प्रत्येकं त्रिधा प्रोक्तं लेखनं रोपणं तथा स्नेहनं चेति लिङ्गानि तेषां विस्तरतः शृणु

tatpratyekaṃ tridhā proktaṃ lekhanaṃ ropaṇaṃ tathā snehanaṃ ceti liṅgāni teṣāṃ vistarataḥ śṛṇu

199

लेखनं क्षारतीक्ष्णाम्लरसैरञ्जनमुच्यते नेत्रवर्त्मसिराजालश्रोत्रशृङ्गाटकस्थितम्

lekhanaṃ kṣāratīkṣṇāmlarasairañjanamucyate netravartmasirājālaśrotraśṛṅgāṭakasthitam

200

मुखनासाऽक्षिभिर्दोषमुत्क्लिश्य स्रावयेच्च तत् कषायं तिक्तकं चापि सस्नेहं रोपणं मतम्

mukhanāsā'kṣibhirdoṣamutkliśya srāvayecca tat kaṣāyaṃ tiktakaṃ cāpi sasnehaṃ ropaṇaṃ matam

201

स्नेहस्य शैत्याद्वर्ण्यं स्याद् दृष्टेश्च बलवर्द्धनम् मधुरं स्नेहमण्डं तदञ्जनं स्यात्प्रसादनम्

snehasya śaityādvarṇyaṃ syād dṛṣṭeśca balavarddhanam madhuraṃ snehamaṇḍaṃ tadañjanaṃ syātprasādanam

202

दृष्टिदोषप्रसादार्थं स्नेहनार्थञ्च तद्धितम् हरेणुमात्रावर्त्तिस्तु लेखनी स्यात्प्रमाणतः

dṛṣṭidoṣaprasādārthaṃ snehanārthañca taddhitam hareṇumātrāvarttistu lekhanī syātpramāṇataḥ

203

सार्द्धहरेणुकमिता रोपणी वर्त्तिरिष्यते क्रियते स्नेहनी वर्त्तिर्द्विहरेणुकमात्रया

sārddhahareṇukamitā ropaṇī varttiriṣyate kriyate snehanī varttirdvihareṇukamātrayā

धूमपानादिविधिप्रकणम् (cont. 2)

204

रसाञ्जनस्य मात्रा तु पिष्टवर्तिमिता मता चूर्णं तु लेखनं वैद्यैर्द्विशलाकं प्रदीयते रोपणं त्रिशलाकं स्याच्चतस्रः स्नेहनाञ्जने

rasāñjanasya mātrā tu piṣṭavartimitā matā cūrṇaṃ tu lekhanaṃ vaidyairdviśalākaṃ pradīyate ropaṇaṃ triśalākaṃ syāccatasraḥ snehanāñjane

205

मुखयोर्मुकुलाकारा कलायपरिमण्डला अष्टाङ्गुला शलाका स्यादश्मजा धातुजाऽथ वा

mukhayormukulākārā kalāyaparimaṇḍalā aṣṭāṅgulā śalākā syādaśmajā dhātujā'tha vā

206

ताम्रलोहाश्मसञ्जाता शलाका लेखने मता सुवर्णरजतोद्भूता स्नेहने समुदाहृता

tāmralohāśmasañjātā śalākā lekhane matā suvarṇarajatodbhūtā snehane samudāhṛtā

207

अङ्गुली च मृदुत्वेन रोपणे सम्प्रयुज्यते कृष्णभागावधिं लिम्पेदपाङ्गं यावदञ्जनम्

aṅgulī ca mṛdutvena ropaṇe samprayujyate kṛṣṇabhāgāvadhiṃ limpedapāṅgaṃ yāvadañjanam

208

हेमन्ते शिशिरे चैव मध्याह्नेऽञ्जनमिष्यते पूर्वाह्णेवाऽपराह्णे वा ग्रीष्मे शरदि चेष्यते

hemante śiśire caiva madhyāhne'ñjanamiṣyate pūrvāhṇevā'parāhṇe vā grīṣme śaradi ceṣyate

209

वर्षास्वनभ्रे नात्युष्णे वसन्ते तु सदैव हि अथ वा सर्वदा प्रातः सायं वाऽञ्जनमाचरेत्

varṣāsvanabhre nātyuṣṇe vasante tu sadaiva hi atha vā sarvadā prātaḥ sāyaṃ vā'ñjanamācaret

210

नातिशीतोष्णवाताभ्रवेलायां तत्प्रयुज्यते श्रान्तेऽथ रुदिते भीते पीतमद्ये नवज्वरे

nātiśītoṣṇavātābhravelāyāṃ tatprayujyate śrānte'tha rudite bhīte pītamadye navajvare

211

अजीर्णे वेगघाते च नाञ्जनं सम्प्रयुज्यते रागोपदेहौ तिमिरं शूलं संरम्भमेव च

ajīrṇe vegaghāte ca nāñjanaṃ samprayujyate rāgopadehau timiraṃ śūlaṃ saṃrambhameva ca

212

निद्रा क्षयञ्च कुरुते निषिद्धे युक्तमञ्जनम्

nidrā kṣayañca kurute niṣiddhe yuktamañjanam

213

शङ्खनाभिर्बिभीतस्य मज्जा पथ्या मनः शिला पिप्पली मरिचं कुष्ठं वचा चेति समांशकम्

śaṅkhanābhirbibhītasya majjā pathyā manaḥ śilā pippalī maricaṃ kuṣṭhaṃ vacā ceti samāṃśakam

214

छागक्षीरेण सम्पिष्य वर्त्तिं कुर्याद्यवोन्मिताम् हरेणुमात्रां सम्पिष्य जलैः कुर्याद्यथाऽञ्जनम्

chāgakṣīreṇa sampiṣya varttiṃ kuryādyavonmitām hareṇumātrāṃ sampiṣya jalaiḥ kuryādyathā'ñjanam

215

तिमिरं मांसवृद्धिञ्च काचं पटलमर्बुदम् रात्र्! यन्धं वार्षिकं पुष्पं वर्त्तिश्चन्द्रो दया हरेत्

timiraṃ māṃsavṛddhiñca kācaṃ paṭalamarbudam rātr! yandhaṃ vārṣikaṃ puṣpaṃ varttiścandro dayā haret

216

इति चन्द्रो दया वर्त्तिर्लेखनी अशीतिस्तिलपुष्पाणि षष्टिः पिप्पलितण्डुलाः जातीपुष्पाणि पञ्चाशन्मरिचानि तु षोडश

iti candro dayā varttirlekhanī aśītistilapuṣpāṇi ṣaṣṭiḥ pippalitaṇḍulāḥ jātīpuṣpāṇi pañcāśanmaricāni tu ṣoḍaśa

217

सूक्ष्मं पिष्ट्वाऽम्बुना वर्त्तिः कृता कुसुमिकाऽभिधा तिमिरार्जुनशुक्लानां नाशिनी मांसवृद्धिनुत् एतस्या अञ्जने प्रोक्ता मात्रा सार्धहरेणुका

sūkṣmaṃ piṣṭvā'mbunā varttiḥ kṛtā kusumikā'bhidhā timirārjunaśuklānāṃ nāśinī māṃsavṛddhinut etasyā añjane proktā mātrā sārdhahareṇukā

218

धात्र्! यक्षपथ्याबीजानि एकद्वित्रिगुणानि च पिष्ट्वा वर्त्तिं जलैः कुर्यादञ्जनं द्विहरेणुकम्

dhātr! yakṣapathyābījāni ekadvitriguṇāni ca piṣṭvā varttiṃ jalaiḥ kuryādañjanaṃ dvihareṇukam

219

नेत्रस्रावं हरत्याशु वातरक्तरुजं तथा

netrasrāvaṃ haratyāśu vātaraktarujaṃ tathā

220

तुत्थमाक्षिकसिन्ध्त्थाः सिताशङ्खमनःशिलाः गैरिकं सिन्धुफेनञ्च मरिचं चेति चूर्णयेत्

tutthamākṣikasindhtthāḥ sitāśaṅkhamanaḥśilāḥ gairikaṃ sindhuphenañca maricaṃ ceti cūrṇayet

221

संयोज्य मधुना कुर्यादञ्जनार्थं रसक्रियाम् वर्त्मरोगार्मतिमिरकाचशुक्लहरीं पराम्

saṃyojya madhunā kuryādañjanārthaṃ rasakriyām vartmarogārmatimirakācaśuklaharīṃ parām

222

रसाञ्जनं सर्जरसो जातिपुष्पं मनः शिला समुद्र फेनो लवणं गैरिकं मरिचं तथा

rasāñjanaṃ sarjaraso jātipuṣpaṃ manaḥ śilā samudra pheno lavaṇaṃ gairikaṃ maricaṃ tathā

223

एतत्समांशं मधुना पिष्टं प्रक्लिन्नवर्त्मने अञ्जनं क्लेदकण्डूघ्नं पक्ष्मणाञ्च प्ररोहणम्

etatsamāṃśaṃ madhunā piṣṭaṃ praklinnavartmane añjanaṃ kledakaṇḍūghnaṃ pakṣmaṇāñca prarohaṇam

224

कतकस्य फलं घृष्ट्वा मधुना नेत्रमञ्जयेत् ईषत्कर्पूरसहितं स्मृतं नेत्रप्रसादनम्

katakasya phalaṃ ghṛṣṭvā madhunā netramañjayet īṣatkarpūrasahitaṃ smṛtaṃ netraprasādanam

225

दक्षाण्डत्वक्छिलाकाचशङ्खचन्दनसैन्धबैः अञ्जनं हरते नित्यं सर्वानक्षिगदान्बलात्

dakṣāṇḍatvakchilākācaśaṅkhacandanasaindhabaiḥ añjanaṃ harate nityaṃ sarvānakṣigadānbalāt

226

शिलायां रसकं पिष्ट्वा सम्यगाप्लाव्य वारिणा गृह्णीयात्तज्जलं सर्वं त्यजेच्चूर्णमधोगतम्

śilāyāṃ rasakaṃ piṣṭvā samyagāplāvya vāriṇā gṛhṇīyāttajjalaṃ sarvaṃ tyajeccūrṇamadhogatam

227

शुष्कं तच्च जलं सर्वं पर्पटीसन्निभं भवेत् विचूर्ण्य भावयेत्सम्यक्त्रिवेलं त्रिफलारसैः

śuṣkaṃ tacca jalaṃ sarvaṃ parpaṭīsannibhaṃ bhavet vicūrṇya bhāvayetsamyaktrivelaṃ triphalārasaiḥ

228

कर्पूरस्य रजस्तत्र दशमांशेन निक्षिपेत् अञ्जयेन्नयनं तेन सर्वदोषप्रशान्तये समस्तनेत्ररोगघ्नं चूर्णमेतन्न संशयः

karpūrasya rajastatra daśamāṃśena nikṣipet añjayennayanaṃ tena sarvadoṣapraśāntaye samastanetrarogaghnaṃ cūrṇametanna saṃśayaḥ

229

अग्नितप्तं हि सौवीरं निषिञ्चेत्त्रिफलारसैः सप्तवेलं तथा स्तन्यैः स्त्रीणां सिक्तं विच्!र्णितम्

agnitaptaṃ hi sauvīraṃ niṣiñcettriphalārasaiḥ saptavelaṃ tathā stanyaiḥ strīṇāṃ siktaṃ vic!rṇitam

230

अञ्जयेत्तेन नयने प्रत्यहं चक्षुषोर्हितम् सर्वानक्षिविकारांस्तु हन्यादेतन्न संशयः

añjayettena nayane pratyahaṃ cakṣuṣorhitam sarvānakṣivikārāṃstu hanyādetanna saṃśayaḥ

231

गतदोषमपेताश्रु प्रपश्यत्सम्यगम्भसि प्रक्षाल्याक्षि यथादोषं कार्यं प्रत्यञ्जनं ततः

gatadoṣamapetāśru prapaśyatsamyagambhasi prakṣālyākṣi yathādoṣaṃ kāryaṃ pratyañjanaṃ tataḥ

232

न वा निर्वातदोषेऽक्षिधावनं सम्प्रयोजयेत् प्रत्यञ्जनं तत्रदद्याच्चूर्णं तीक्ष्णप्रसादनम्

na vā nirvātadoṣe'kṣidhāvanaṃ samprayojayet pratyañjanaṃ tatradadyāccūrṇaṃ tīkṣṇaprasādanam

233

शुद्धे नागे द्रुते तुत्थं शुद्धं सूतं विनिक्षिपेत् कृष्णाञ्जनं तयोस्तुल्यं सर्वमेकत्र चूर्णयेत्

śuddhe nāge drute tutthaṃ śuddhaṃ sūtaṃ vinikṣipet kṛṣṇāñjanaṃ tayostulyaṃ sarvamekatra cūrṇayet

234

दशमांशेन कर्पूरं तस्मिश्चूर्णे विनिक्षिपेत् एतत्प्रत्यञ्जनं नेत्रगदजिन्नयनामृतम्

daśamāṃśena karpūraṃ tasmiścūrṇe vinikṣipet etatpratyañjanaṃ netragadajinnayanāmṛtam

235

त्रिफलाभृङ्गशुण्ठीनां रसैस्तद्वच्च सर्पिषा गोमूत्रमध्वजाक्षीरैः सिक्तो नागः प्रतापितः

triphalābhṛṅgaśuṇṭhīnāṃ rasaistadvacca sarpiṣā gomūtramadhvajākṣīraiḥ sikto nāgaḥ pratāpitaḥ

236

तच्छलाका हरत्येव सर्वान्नेत्रभवान्गदान्

tacchalākā haratyeva sarvānnetrabhavāngadān

237

इति भेषजानां विधानानि भैषज्यमभ्यवहरेत्प्रभाते प्रायशो बुधः कषायांस्तु विशेषेण तत्र भेदस्तु दर्शितः

iti bheṣajānāṃ vidhānāni bhaiṣajyamabhyavaharetprabhāte prāyaśo budhaḥ kaṣāyāṃstu viśeṣeṇa tatra bhedastu darśitaḥ

238

ज्ञेयः पञ्चविधः कालो भैषज्यग्रहणे नृणाम् किञ्चित्सूर्योदये जाते तथा दिवसभोजने सायन्तने भोजने च मुहुश्चापि तथा निशि

jñeyaḥ pañcavidhaḥ kālo bhaiṣajyagrahaṇe nṛṇām kiñcitsūryodaye jāte tathā divasabhojane sāyantane bhojane ca muhuścāpi tathā niśi

239

प्रायः पित्तकफोद्रे के विरेकवमनार्थयोः लेखनार्थे च भैषज्यं प्रभातेऽनन्नमाहरेत्

prāyaḥ pittakaphodre ke virekavamanārthayoḥ lekhanārthe ca bhaiṣajyaṃ prabhāte'nannamāharet

240

भैषज्यं विगुणेऽपाने भोजनाग्रे प्रशस्यते अरुचौ चित्रभोज्यैश्च मिश्रं रुचिरमाहरेत्

bhaiṣajyaṃ viguṇe'pāne bhojanāgre praśasyate arucau citrabhojyaiśca miśraṃ ruciramāharet

241

समानवाते विगुणे मन्देऽग्नावतिदीपनम् दद्याद्भोजनमध्ये च भैषज्यं कुशलो भिषक्

samānavāte viguṇe mande'gnāvatidīpanam dadyādbhojanamadhye ca bhaiṣajyaṃ kuśalo bhiṣak

242

व्यानकोपेतु भैषज्यं भोजनान्ते समाहरेत् हिक्काऽक्षेपककम्पेषु पूर्वमन्ते च भोजनात्

vyānakopetu bhaiṣajyaṃ bhojanānte samāharet hikkā'kṣepakakampeṣu pūrvamante ca bhojanāt

243

उदाने कुपिते वाते स्वरभङ्गादिकारिणि ग्रासग्रासान्तरे देयं भैषज्यं सान्ध्यभोजने

udāne kupite vāte svarabhaṅgādikāriṇi grāsagrāsāntare deyaṃ bhaiṣajyaṃ sāndhyabhojane

244

प्राणे प्रदुष्टे सान्ध्यस्य भुक्तस्यान्ते प्रदीयते औषधं प्रायशो धीरैः कालोऽय स्यात्तृतीयकः

prāṇe praduṣṭe sāndhyasya bhuktasyānte pradīyate auṣadhaṃ prāyaśo dhīraiḥ kālo'ya syāttṛtīyakaḥ

245

मुहुर्मुहुश्च तृट्छर्दिहिक्काश्वासगरेषु च सायञ्च भेषजं दद्यादिति कालश्चतुर्थकः

muhurmuhuśca tṛṭchardihikkāśvāsagareṣu ca sāyañca bheṣajaṃ dadyāditi kālaścaturthakaḥ

246

ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु लेखने बृंहणे तथा पाचने शमने देयमनन्नं भेषजं निशि

ūrdhvajatruvikāreṣu lekhane bṛṃhaṇe tathā pācane śamane deyamanannaṃ bheṣajaṃ niśi

247

वीर्याधिकं भवति भेषजमन्नहीनं हन्यात्तदामयमसंशयमाशु चैव तद्बालवृद्धयुवतीमृदुभिश्च पीतं ग्लानिं परां नयति चाशु बलक्षयञ्च

vīryādhikaṃ bhavati bheṣajamannahīnaṃ hanyāttadāmayamasaṃśayamāśu caiva tadbālavṛddhayuvatīmṛdubhiśca pītaṃ glāniṃ parāṃ nayati cāśu balakṣayañca

248

शीघ्रं विपाकमुपयाति बलं न हिंस्यादन्नावृतं न च मुहुर्वदनान्निरेति एतद्धितं स्थविरवालकृशाङ्गनाभ्यः प्राग्भोजनाद्यदशितं किल तच्च तद्वत्

śīghraṃ vipākamupayāti balaṃ na hiṃsyādannāvṛtaṃ na ca muhurvadanānnireti etaddhitaṃ sthaviravālakṛśāṅganābhyaḥ prāgbhojanādyadaśitaṃ kila tacca tadvat

249

औषधशेषे भुक्तं भोजनशेषे यदौषधं पीतम् न करोति गदोपशमम्प्रकोपयत्यन्यरोगांश्च

auṣadhaśeṣe bhuktaṃ bhojanaśeṣe yadauṣadhaṃ pītam na karoti gadopaśamamprakopayatyanyarogāṃśca

250

अनुलोमोऽनिलः स्वास्थ्यं क्षुत्तृष्णासुमनस्कताः लघुत्वमिन्द्रि योद्गारशुद्धिर्जीर्णौषधाकृतिः

anulomo'nilaḥ svāsthyaṃ kṣuttṛṣṇāsumanaskatāḥ laghutvamindri yodgāraśuddhirjīrṇauṣadhākṛtiḥ

251

क्लमो दाहोऽङ्गसदनं भ्रममूर्च्छाशिरोरुजाः अरतिर्बलहानिश्च सावशेषौषधाकृतिः

klamo dāho'ṅgasadanaṃ bhramamūrcchāśirorujāḥ aratirbalahāniśca sāvaśeṣauṣadhākṛtiḥ

252

देवान्गुरूंस्तथा विप्रान्पूजयित्वा प्रणम्य च आशिषश्च समादाय श्रद्धया भैषजं भजेत्

devāngurūṃstathā viprānpūjayitvā praṇamya ca āśiṣaśca samādāya śraddhayā bhaiṣajaṃ bhajet

253

रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते

rasāyanamivarṣīṇāṃ devānāmamṛtaṃ yathā sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te

254

ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रे न्द्र भूचन्द्रा र्कानिलानलाः देवाश्च सौषधिग्रामा भूमिदेवाश्च पान्तु वः

brahmadakṣāśvirudre ndra bhūcandrā rkānilānalāḥ devāśca sauṣadhigrāmā bhūmidevāśca pāntu vaḥ

255

औषधं हेमरजतमृद्भाजनपरिस्थितम् पिबेदाप्तजनस्याग्रे प्रसन्नवदनेक्षणः

auṣadhaṃ hemarajatamṛdbhājanaparisthitam pibedāptajanasyāgre prasannavadanekṣaṇaḥ

256

प्रशान्तस्तूपविश्याथ पीत्वा पात्रमधोमुखम् निक्षिप्याचम्य सलिलं ताम्बूलाद्युपयोजयेत्

praśāntastūpaviśyātha pītvā pātramadhomukham nikṣipyācamya salilaṃ tāmbūlādyupayojayet

रोगिपरीक्षाप्रकरणम्

अथ सप्तमं रोगिपरीक्षाप्रकरणम्

atha saptamaṃ rogiparīkṣāprakaraṇam

दर्शनस्पर्शनप्रश्नैस्तं परीक्षेत रोगिणम् आयुरादि दृशा स्पर्शाच्छीतादि प्रश्नतः परम्

darśanasparśanapraśnaistaṃ parīkṣeta rogiṇam āyurādi dṛśā sparśācchītādi praśnataḥ param

मिथ्यादृष्टा विकारा हि दुराख्यातास्तथैव च तथा दुष्परिदृष्टाश्च मोहयेयुश्चिकित्सकान्

mithyādṛṣṭā vikārā hi durākhyātāstathaiva ca tathā duṣparidṛṣṭāśca mohayeyuścikitsakān

तत्र दर्शनं नेत्रजिह्वामूत्रादीनां कर्त्तव्यम् नेत्रं स्यात्पवनाद्रू क्षं धूम्रवर्णं तथाऽरुणम् कोटरान्तः प्रविष्टं च तथा स्तब्धविलोकनम्

tatra darśanaṃ netrajihvāmūtrādīnāṃ karttavyam netraṃ syātpavanādrū kṣaṃ dhūmravarṇaṃ tathā'ruṇam koṭarāntaḥ praviṣṭaṃ ca tathā stabdhavilokanam

हरिद्रा खण्डवर्णं वा रक्तं वा हरितं तथा दीपद्वेषिसदाहञ्च नेत्रं स्यात्पित्तकोपतः

haridrā khaṇḍavarṇaṃ vā raktaṃ vā haritaṃ tathā dīpadveṣisadāhañca netraṃ syātpittakopataḥ

चक्षुर्बलासबाहुल्यात्स्निग्धं स्यात्सलिलप्लुतम् तथा धवलवर्णञ्च ज्योतिर्हीनं बलान्वितम्

cakṣurbalāsabāhulyātsnigdhaṃ syātsalilaplutam tathā dhavalavarṇañca jyotirhīnaṃ balānvitam

नेत्रं द्विदोषबाहुल्यात्स्याद्दोषद्वयलक्षणम् त्रिदोषलिङ्गसङ्गेन तं मारयति रोगिणम्

netraṃ dvidoṣabāhulyātsyāddoṣadvayalakṣaṇam tridoṣaliṅgasaṅgena taṃ mārayati rogiṇam

त्रिदोषदूषितं नेत्रमन्तर्मग्नं भृशं भवेत् त्रिलिङ्गं सलिलस्रावि प्रान्तेनोन्मीलयत्यपि

tridoṣadūṣitaṃ netramantarmagnaṃ bhṛśaṃ bhavet triliṅgaṃ salilasrāvi prāntenonmīlayatyapi

शाकपत्रप्रभा रूक्षा स्फुटना रसनाऽनिलात् रक्ता श्यावा भवेत्पित्ताल्लिप्ताद्रा र्! धवला कफात्

śākapatraprabhā rūkṣā sphuṭanā rasanā'nilāt raktā śyāvā bhavetpittālliptādrā r! dhavalā kaphāt

परिदग्धा खरस्पर्शा कृष्णा दोषत्रयेऽधिके सैव दोषद्वयाधिक्ये दोषद्वितयलक्षणा

paridagdhā kharasparśā kṛṣṇā doṣatraye'dhike saiva doṣadvayādhikye doṣadvitayalakṣaṇā

वातेन पाण्डुरं मूत्रं रक्तं नीलञ्च पित्ततः रक्तमेव भवेद्र क्ताद्धवलं फेनिलं कफात्

vātena pāṇḍuraṃ mūtraṃ raktaṃ nīlañca pittataḥ raktameva bhavedra ktāddhavalaṃ phenilaṃ kaphāt

अथ शरीरस्य शैत्योष्णत्वादिज्ञानार्थं स्पर्शनं कार्यम् पुंसो दक्षिणहस्तस्य स्त्रियो वामकरस्य तु अङ्गुष्ठमूलगां नाडीं परीक्षेत भिषग्वरः

atha śarīrasya śaityoṣṇatvādijñānārthaṃ sparśanaṃ kāryam puṃso dakṣiṇahastasya striyo vāmakarasya tu aṅguṣṭhamūlagāṃ nāḍīṃ parīkṣeta bhiṣagvaraḥ

अङ्गुलीभिस्तु तिसृभिर्नाडीमवहितः स्पृशेत् तच्चेष्टया सुखं दुःखं जानीयात्कुशलोऽखिलम्

aṅgulībhistu tisṛbhirnāḍīmavahitaḥ spṛśet tacceṣṭayā sukhaṃ duḥkhaṃ jānīyātkuśalo'khilam

सद्यःस्नातस्य सुप्तस्य क्षुत्तृष्णाऽतपशीलिनः व्यायामश्रान्तदेहस्य सम्यङ् नाडी न बुध्यते

sadyaḥsnātasya suptasya kṣuttṛṣṇā'tapaśīlinaḥ vyāyāmaśrāntadehasya samyaṅ nāḍī na budhyate

वातेऽधिके भवेन्नाडी प्रव्यक्ता तर्जनीतले पित्ते व्यक्ता मध्यमायां तृतीयाङ्गुलिगा कफे

vāte'dhike bhavennāḍī pravyaktā tarjanītale pitte vyaktā madhyamāyāṃ tṛtīyāṅguligā kaphe

तर्जनीमध्यमामध्ये वातपित्ताधिके स्फुटा अनामिकायां तर्जन्यां व्यक्ता वातकफे भवेत्

tarjanīmadhyamāmadhye vātapittādhike sphuṭā anāmikāyāṃ tarjanyāṃ vyaktā vātakaphe bhavet

मध्यमाऽनामिकामध्ये स्फुटा पित्तकफेऽधिके अङ्गुलित्रितयेऽपि स्यात्प्रव्यक्ता सन्निपाततः

madhyamā'nāmikāmadhye sphuṭā pittakaphe'dhike aṅgulitritaye'pi syātpravyaktā sannipātataḥ

वाताद्वक्रगतिं धत्ते पित्तादुत्प्लुत्य गामिनी कफान्मन्दगतिर्ज्ञेया सन्निपातादतिद्रुता

vātādvakragatiṃ dhatte pittādutplutya gāminī kaphānmandagatirjñeyā sannipātādatidrutā

वक्रमुत्प्लुत्य चलति धमनी वातपित्ततः वहेद्वक्रञ्च मन्दञ्च वातश्लेष्माधिकत्वतः

vakramutplutya calati dhamanī vātapittataḥ vahedvakrañca mandañca vātaśleṣmādhikatvataḥ

उत्प्लुत्य मन्दं चलति नाडी पित्तकफेऽधिके कामात्क्रोधाद्वेगवहा क्षीणा चिन्ताभयप्लुता

utplutya mandaṃ calati nāḍī pittakaphe'dhike kāmātkrodhādvegavahā kṣīṇā cintābhayaplutā

स्थित्वा स्थित्वा चलेद्या सा हन्ति स्थानच्युता तथा अतिक्षीणा च शीता च प्राणान्हन्ति न संशयः

sthitvā sthitvā caledyā sā hanti sthānacyutā tathā atikṣīṇā ca śītā ca prāṇānhanti na saṃśayaḥ

ज्वरकोपेन धमनी सोष्णावेगवती भवेत् मन्दाग्नेः क्षीणधातोश्च सैव मन्दतरा मता

jvarakopena dhamanī soṣṇāvegavatī bhavet mandāgneḥ kṣīṇadhātośca saiva mandatarā matā

चपला क्षुधितस्य स्यात्तृप्तस्य भवति स्थिरा सुखिनोऽपि स्थिरा ज्ञेया तथा बलवती मता

capalā kṣudhitasya syāttṛptasya bhavati sthirā sukhino'pi sthirā jñeyā tathā balavatī matā

हेतुस्तदनु सम्प्राप्तिः पूर्वरूपञ्च लक्षणम् तथैवोपशयः पञ्च रोगविज्ञानहेतवः

hetustadanu samprāptiḥ pūrvarūpañca lakṣaṇam tathaivopaśayaḥ pañca rogavijñānahetavaḥ

यत्तु न स्याद्विना येन तस्य तद्धेतुरुच्यते शास्त्रे संव्यवहाराय तत्पर्यायान्प्रचक्ष्महे

yattu na syādvinā yena tasya taddheturucyate śāstre saṃvyavahārāya tatparyāyānpracakṣmahe

निदानं कारणं हेतुर्निमित्तं च निबन्धनम् मूलमायतनं तत्र प्रत्ययोऽपि निगद्यते

nidānaṃ kāraṇaṃ heturnimittaṃ ca nibandhanam mūlamāyatanaṃ tatra pratyayo'pi nigadyate

यथा दुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता उत्पत्तिरामयस्यासौ सम्प्राप्तिर्जातिरागतिः

yathā duṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā utpattirāmayasyāsau samprāptirjātirāgatiḥ

संख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः साभिद्यते यथाऽत्रैव वक्ष्यन्तेऽष्टौ ज्वरा इति

saṃkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣataḥ sābhidyate yathā'traiva vakṣyante'ṣṭau jvarā iti

दोषाणां समवेतानां विकल्पॐऽशाशकल्पना

doṣāṇāṃ samavetānāṃ vikalpaॐ'śāśakalpanā

स्वातन्त्र्! यपारतन्त्र्! याभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत्

svātantr! yapāratantr! yābhyāṃ vyādheḥ prādhānyamādiśet

हेत्वादिकार्त्स्न्यावयवैर्बलाबलविशेषणम्

hetvādikārtsnyāvayavairbalābalaviśeṣaṇam

नक्तंदिनर्त्तुभुक्तांशैर्व्याधिकालो यथामलम्

naktaṃdinarttubhuktāṃśairvyādhikālo yathāmalam

नक्तादेरंशेषु वातादिप्रकोप उक्तो वाग्भटेन ते व्यापिनोऽपि हृन्नाभ्योरधोमध्योर्ध्वसंश्रयाः वयोऽहोरात्रभुक्तानामन्तमध्यादिगाः क्रमात्

naktāderaṃśeṣu vātādiprakopa ukto vāgbhaṭena te vyāpino'pi hṛnnābhyoradhomadhyordhvasaṃśrayāḥ vayo'horātrabhuktānāmantamadhyādigāḥ kramāt

इति ऋतुषु वातादिकोपो यथा वर्षासु शिशिरे वायुः पित्तं शरदि चोष्णके वसन्ते तु कफः कुप्येदेषा प्रकृतिरार्तवी

iti ṛtuṣu vātādikopo yathā varṣāsu śiśire vāyuḥ pittaṃ śaradi coṣṇake vasante tu kaphaḥ kupyedeṣā prakṛtirārtavī

पूर्वरूपन्तु तद्येन विद्याद्भाविनमामयम् सामान्यं च विशिष्टञ्च द्विविधं तदुदाहृतम् सामान्यं तत्र दोषाणां विशेषैरनधिष्ठितम् विशिष्टमीषद्व्यक्तं स्याद्विशेषैश्च समन्वितम्

pūrvarūpantu tadyena vidyādbhāvinamāmayam sāmānyaṃ ca viśiṣṭañca dvividhaṃ tadudāhṛtam sāmānyaṃ tatra doṣāṇāṃ viśeṣairanadhiṣṭhitam viśiṣṭamīṣadvyaktaṃ syādviśeṣaiśca samanvitam

पूर्वरूपं विशिष्टं यद्व्यक्तं तल्लक्षणं स्मृतम् संस्थानं लिङ्गं चिह्नञ्च व्यञ्जनं रूपमाकृतिः

pūrvarūpaṃ viśiṣṭaṃ yadvyaktaṃ tallakṣaṇaṃ smṛtam saṃsthānaṃ liṅgaṃ cihnañca vyañjanaṃ rūpamākṛtiḥ

औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुखावहम् नृणामुपशयं विद्यात्सहि सात्म्यमिति स्मृतः

auṣadhānnavihārāṇāmupayogaṃ sukhāvaham nṛṇāmupaśayaṃ vidyātsahi sātmyamiti smṛtaḥ

मधुरलवणसाम्लस्निग्धनस्योष्णनिद्रा गुरुरविकरवस्तिस्वेदसंमर्दनानि दधिघृततिलतैलाभ्यङ्गसन्तर्पणानिप्रकुपितपवमानं शान्तमेतानि कुर्य्युः

madhuralavaṇasāmlasnigdhanasyoṣṇanidrā gururavikaravastisvedasaṃmardanāni dadhighṛtatilatailābhyaṅgasantarpaṇāniprakupitapavamānaṃ śāntametāni kuryyuḥ

तिक्तस्वादुकषायशीतपवनच्छायानिशावीजनं ज्योत्स्नाभूगृहयन्त्रवारिजलजं स्त्रीगात्रसंस्पर्शनम् सर्पिःक्षीरविरेकसेकरुधिरस्रावप्रदेहादिकं पानाहारविहारभेषजमिदं पित्तप्रशान्तिं नयेत्

tiktasvādukaṣāyaśītapavanacchāyāniśāvījanaṃ jyotsnābhūgṛhayantravārijalajaṃ strīgātrasaṃsparśanam sarpiḥkṣīravirekasekarudhirasrāvapradehādikaṃ pānāhāravihārabheṣajamidaṃ pittapraśāntiṃ nayet

रूक्षक्षारकषायतिक्तकटुकव्यायामनिष्ठीवनं धूमात्युष्णशिरोविरेकवमनस्वेदोपवासादिकम् तृड्वाताध्वनियुद्धजागरजलक्रीडाऽङ्गनासेवनं- पानाहारविहारभेषजमिदं श्लेष्माणमुग्रं हरेत्

rūkṣakṣārakaṣāyatiktakaṭukavyāyāmaniṣṭhīvanaṃ dhūmātyuṣṇaśirovirekavamanasvedopavāsādikam tṛḍvātādhvaniyuddhajāgarajalakrīḍā'ṅganāsevanaṃ- pānāhāravihārabheṣajamidaṃ śleṣmāṇamugraṃ haret

सर्वेषामेव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम्

sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ tatprakopasya tu proktaṃ vividhāhitasevanam

नीवारस्त्रिपुटः सतीनचणकश्यामाकमुद्गाढकी निष्पावाश्च मकुष्ठकश्चवरटी मङ्गल्यकः कोद्र वः यद् द्र व्यं कटुकं सतिक्ततुवरं शीतञ्च रूक्षं लघु- स्वल्पाशो विषमाशनं निरशनं भुक्तेह्यजीर्णेऽशनम्

nīvārastripuṭaḥ satīnacaṇakaśyāmākamudgāḍhakī niṣpāvāśca makuṣṭhakaścavaraṭī maṅgalyakaḥ kodra vaḥ yad dra vyaṃ kaṭukaṃ satiktatuvaraṃ śītañca rūkṣaṃ laghu- svalpāśo viṣamāśanaṃ niraśanaṃ bhuktehyajīrṇe'śanam

भुक्तं जीर्णतरं परिश्रमभरोगर्त्तादिकोष्णं ल्लिंइ! घनं- बाहुभ्यांतरणं तरोः प्रपतनं मार्गेऽतियानं पदा दण्डादिप्रहृतिस्तथोच्चपतनं धातुक्षयो जागरो- मार्गस्यावरणंव्यवायभृशता वातादिवेगाहतिः

bhuktaṃ jīrṇataraṃ pariśramabharogarttādikoṣṇaṃ lliṃi! ghanaṃ- bāhubhyāṃtaraṇaṃ taroḥ prapatanaṃ mārge'tiyānaṃ padā daṇḍādiprahṛtistathoccapatanaṃ dhātukṣayo jāgaro- mārgasyāvaraṇaṃvyavāyabhṛśatā vātādivegāhatiḥ

अत्यर्थं वमनं विरेचनमतिस्रावोऽधिकश्चासृजो- रोगान्मांसविहीनताऽतिमदनश्चिन्ता च शोको भयम् वर्षा वै शिशिरो दिनस्य रजनेर्भागौ तृतीयौ घनाः प्राग्वातस्तुहिनं शरीरमरुतो दुष्टेरमी हेतवः

atyarthaṃ vamanaṃ virecanamatisrāvo'dhikaścāsṛjo- rogānmāṃsavihīnatā'timadanaścintā ca śoko bhayam varṣā vai śiśiro dinasya rajanerbhāgau tṛtīyau ghanāḥ prāgvātastuhinaṃ śarīramaruto duṣṭeramī hetavaḥ

कट्वम्लोष्णविदाहितीक्ष्णलवणक्रोधोपवासातप- स्त्रीसम्भोगतृषाक्षुधाऽभिहननव्यायाममद्यादिभिः भुक्ते जीर्यति भोजने च शरदि ग्रीष्मे तथा प्राणिनां मध्याह्ने च तथाऽधरात्रिसमये पित्तप्रकोपो भवेत्

kaṭvamloṣṇavidāhitīkṣṇalavaṇakrodhopavāsātapa- strīsambhogatṛṣākṣudhā'bhihananavyāyāmamadyādibhiḥ bhukte jīryati bhojane ca śaradi grīṣme tathā prāṇināṃ madhyāhne ca tathā'dharātrisamaye pittaprakopo bhavet

विदाहिद्र व्यमुद्गारमम्लं कुर्यात्तथा तृषाम् हृद्विदाहञ्च जनयेत्पाकं गच्छति तच्चिरात्

vidāhidra vyamudgāramamlaṃ kuryāttathā tṛṣām hṛdvidāhañca janayetpākaṃ gacchati taccirāt

माषैस्तिलैः कुलत्थैश्च मत्स्यैर्मेषामिषेण च गव्येन दधितक्रेण नृणां पित्तं प्रकुप्यति

māṣaistilaiḥ kulatthaiśca matsyairmeṣāmiṣeṇa ca gavyena dadhitakreṇa nṛṇāṃ pittaṃ prakupyati

गुरुपटुमधुराम्लस्निग्धमाषैस्तिलैश्च द्र वदधिदिननिद्रा शीतसर्पिः प्रपूरैः प्रथमदिवसभागे रात्रिभागेऽपि चाद्येभवति हि कफकोपो भुक्तमात्रे वसन्ते

gurupaṭumadhurāmlasnigdhamāṣaistilaiśca dra vadadhidinanidrā śītasarpiḥ prapūraiḥ prathamadivasabhāge rātribhāge'pi cādyebhavati hi kaphakopo bhuktamātre vasante

निदानार्थकरो रोगो रोगस्याप्युपलक्ष्यते

nidānārthakaro rogo rogasyāpyupalakṣyate

कश्चिद्धि रोगो रोगस्य हेतुर्भूत्वा प्रशाम्यति

kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati

न प्रशाम्यति चाप्यन्यो हेत्वर्थं कुरुतेऽपि च

na praśāmyati cāpyanyo hetvarthaṃ kurute'pi ca

अत्यन्तकुत्सितावेतौ सदा स्थूलकृशौ नरौ श्रेष्ठो मध्यशरीरस्तु स्थूलः क्षीणो न पूजितः कर्षयेद् बृंहयेच्चापि सदा स्थूलकृशौ नरौ रक्षणञ्चापि मध्यस्य कुर्वीत कुशलो भिषक्

atyantakutsitāvetau sadā sthūlakṛśau narau śreṣṭho madhyaśarīrastu sthūlaḥ kṣīṇo na pūjitaḥ karṣayed bṛṃhayeccāpi sadā sthūlakṛśau narau rakṣaṇañcāpi madhyasya kurvīta kuśalo bhiṣak

क्षपयेद् बृंहयेच्चापि दोषधातुमलान्भिषक् नरो रोगान्वितो यावद्रो गेण रहितो भवेत्

kṣapayed bṛṃhayeccāpi doṣadhātumalānbhiṣak naro rogānvito yāvadro geṇa rahito bhavet

अस्वस्थो येन विधिना स्वस्थो भवति मानवः तमेव कारयेद्वैद्यो यतः स्वास्थ्यं सदेप्सितम्

asvastho yena vidhinā svastho bhavati mānavaḥ tameva kārayedvaidyo yataḥ svāsthyaṃ sadepsitam

samadoṣaḥ samāgniśca samadhātumalakriyaḥ prasannātmendri yamanāḥ svastha ityabhidhīyate

विण्मूत्राखिलदोषधातुसमता काङ्क्षाऽन्नपाने रुचि- र्भुक्तं जीर्यति पुष्टये परिणतिः स्वप्नावबोधौ सुखम् गृह्णीते विषयान्यथास्वमुचितान्वृत्तिं मनोवृत्तितः स्वस्थस्याभिहितं चतुर्दशविधं जन्तोरिदं लक्षणम्

viṇmūtrākhiladoṣadhātusamatā kāṅkṣā'nnapāne ruci- rbhuktaṃ jīryati puṣṭaye pariṇatiḥ svapnāvabodhau sukham gṛhṇīte viṣayānyathāsvamucitānvṛttiṃ manovṛttitaḥ svasthasyābhihitaṃ caturdaśavidhaṃ jantoridaṃ lakṣaṇam

तत्तद्वृद्धिकराहारविहारातिनिषेवणात् दोषधातुमलानां हि वृद्धिरुक्ता भिषग्वरैः

tattadvṛddhikarāhāravihārātiniṣevaṇāt doṣadhātumalānāṃ hi vṛddhiruktā bhiṣagvaraiḥ

वाते वृद्धे भवेत्कार्श्यं पारुष्यं चोष्णकामिता गाढं मलं बलञ्चाल्पं गात्रस्फूर्त्तिर्विनिद्र ता विण्मूत्रनेत्रगात्राणां पीतत्वं क्षीणमिन्द्रि यम् शीतेच्छातापमूर्च्छाःस्युः पित्ते वृद्धेऽल्पमूत्रता

vāte vṛddhe bhavetkārśyaṃ pāruṣyaṃ coṣṇakāmitā gāḍhaṃ malaṃ balañcālpaṃ gātrasphūrttirvinidra tā viṇmūtranetragātrāṇāṃ pītatvaṃ kṣīṇamindri yam śītecchātāpamūrcchāḥsyuḥ pitte vṛddhe'lpamūtratā

विडादिशौक्ल्यं शीतत्वं गौरवञ्चातिनिद्र ता सन्धिशैथिल्यमुत्क्लेदो मुखसेकः कफेऽधिके

viḍādiśauklyaṃ śītatvaṃ gauravañcātinidra tā sandhiśaithilyamutkledo mukhasekaḥ kaphe'dhike

रसे वृद्धेऽन्नविद्वेषो जायते गात्रगौरवम् लालाप्रसेकश्छर्दिश्च मूर्च्छा सादो भ्रमः कफः

rase vṛddhe'nnavidveṣo jāyate gātragauravam lālāprasekaśchardiśca mūrcchā sādo bhramaḥ kaphaḥ

प्रवृद्धं रुधिरं कुर्याद् गात्रमारक्तवर्णकम् लोचनञ्च तथा रुक्तं सिराः पूरयतेऽपि च

pravṛddhaṃ rudhiraṃ kuryād gātramāraktavarṇakam locanañca tathā ruktaṃ sirāḥ pūrayate'pi ca

रक्तन्तु कुरुते वृद्धं विसर्पप्लीहविद्र धीन् कुष्ठं वातास्रकं गुल्मं सिरापूर्णत्वकामले

raktantu kurute vṛddhaṃ visarpaplīhavidra dhīn kuṣṭhaṃ vātāsrakaṃ gulmaṃ sirāpūrṇatvakāmale

गात्राणां गौरवं निद्रा मदो दाहश्च जायते व्यङ्गाग्निसादसंमोहरक्तत्वङ्नेत्रमूत्रताः

gātrāṇāṃ gauravaṃ nidrā mado dāhaśca jāyate vyaṅgāgnisādasaṃmoharaktatvaṅnetramūtratāḥ

गुदमेढ्रास्यपाकार्शःपिडकामशकास्तथा इन्द्र लुप्ताङ्गमर्दासृग्दरास्तापं कराङ्घ्रिषु

gudameḍhrāsyapākārśaḥpiḍakāmaśakāstathā indra luptāṅgamardāsṛgdarāstāpaṃ karāṅghriṣu

शमयेद्र क्तवृद्ध्य्त्थुआ!न् रक्तस्रुतिविरेचनैः मांसं वृद्धन्तु गण्डौष्ठस्फिगुपस्थोरुवाहुषु जङ्घयोः कुरुते वृद्धिं तथा गात्रस्य गौरवम्

śamayedra ktavṛddhytthuā!n raktasrutivirecanaiḥ māṃsaṃ vṛddhantu gaṇḍauṣṭhasphigupasthoruvāhuṣu jaṅghayoḥ kurute vṛddhiṃ tathā gātrasya gauravam

उदरे पार्श्वयोर्वृद्धिः कासश्वासादयस्तथा दौर्गन्ध्यं स्निग्धता गात्रे मेदोवृद्धौ भवेदिति

udare pārśvayorvṛddhiḥ kāsaśvāsādayastathā daurgandhyaṃ snigdhatā gātre medovṛddhau bhavediti

प्रवृद्धं कुरुते मेदः श्रममल्पेऽपि चेष्टिते तृट्स्वेदगलगण्डौष्ठरोगमेहादिजन्म च

pravṛddhaṃ kurute medaḥ śramamalpe'pi ceṣṭite tṛṭsvedagalagaṇḍauṣṭharogamehādijanma ca

श्वासं स्फिग्जठरग्रीवास्तनानां लम्बनं तथा वृद्धान्यस्थीनि कुर्वन्ति अस्थीन्यन्यानि चास्थिषु

śvāsaṃ sphigjaṭharagrīvāstanānāṃ lambanaṃ tathā vṛddhānyasthīni kurvanti asthīnyanyāni cāsthiṣu

आचरन्ति तथा दन्तान्विकटान्महतस्तथा मज्जा वृद्धः समस्ताङ्गनेत्रगौरवमाचरेत्

ācaranti tathā dantānvikaṭānmahatastathā majjā vṛddhaḥ samastāṅganetragauravamācaret

शुक्राश्मरी शुक्रवृद्धौ शुक्रस्यातिप्रवर्त्तनम् मलप्रवृद्धावाटोपो जायते जठरे व्यथा

śukrāśmarī śukravṛddhau śukrasyātipravarttanam malapravṛddhāvāṭopo jāyate jaṭhare vyathā

मूत्रे वृद्धे मुहुर्मूत्रमाध्मानं वस्तिवेदना स्वेदे वृद्धे तु दौर्गन्ध्यं त्वचि कण्डूश्च जायते

mūtre vṛddhe muhurmūtramādhmānaṃ vastivedanā svede vṛddhe tu daurgandhyaṃ tvaci kaṇḍūśca jāyate

आर्त्तवातिप्रवृत्तिः स्याद्दौर्गन्ध्यं चार्त्तवे भवेत् अङ्गमर्दश्च जायेत लिङ्गं स्यादार्त्तवेऽधिके

ārttavātipravṛttiḥ syāddaurgandhyaṃ cārttave bhavet aṅgamardaśca jāyeta liṅgaṃ syādārttave'dhike

स्तनयोरतिपीनत्वं क्षीरस्रावो मुहुर्मुहुः तोदश्च तत्र भवति स्तन्याधिक्यस्य लक्षणम्

stanayoratipīnatvaṃ kṣīrasrāvo muhurmuhuḥ todaśca tatra bhavati stanyādhikyasya lakṣaṇam

उदरादिप्रवृद्धिस्तु वृद्धे गर्भेऽभिजायते स्वेदश्च गर्भवत्याः स्यात्प्रसवे व्यसनं महत्

udarādipravṛddhistu vṛddhe garbhe'bhijāyate svedaśca garbhavatyāḥ syātprasave vyasanaṃ mahat

तत्तद्ध्रासकराहारविहारपरिषेवणात् दोषधातुमलानां हि ह्रासो निगदितो नृणाम्

tattaddhrāsakarāhāravihārapariṣevaṇāt doṣadhātumalānāṃ hi hrāso nigadito nṛṇām

पूर्वः पूर्वोऽतिवृद्धत्वाद्वर्द्धयेद्धि परस्परम् तस्मादतिप्रवृद्धानां धातूनां ह्रासनं हितम्

pūrvaḥ pūrvo'tivṛddhatvādvarddhayeddhi parasparam tasmādatipravṛddhānāṃ dhātūnāṃ hrāsanaṃ hitam

असात्म्यान्नसदाक्रोधशोकचिन्ताभयश्रमै अतिव्यवायानशनात्यर्थसंशोधन्रपि

asātmyānnasadākrodhaśokacintābhayaśramai ativyavāyānaśanātyarthasaṃśodhanrapi

वेगानां धारणाच्चापि साहसादविघाततः दोषाणामथ धातूनां मलानाञ्च भवेत्क्षयः

vegānāṃ dhāraṇāccāpi sāhasādavighātataḥ doṣāṇāmatha dhātūnāṃ malānāñca bhavetkṣayaḥ

वातक्षयेऽल्पचेष्टत्वं मन्दवाक्यं विसंज्ञता पित्तक्षयेऽधिकः श्लेष्मा वह्निमान्द्यं प्रभाक्षयः

vātakṣaye'lpaceṣṭatvaṃ mandavākyaṃ visaṃjñatā pittakṣaye'dhikaḥ śleṣmā vahnimāndyaṃ prabhākṣayaḥ

सन्धयः शिथिला मूर्च्छा रौक्ष्यं दाहः कफक्षये हृत्पीडा कण्ठशोषौत्वक्शून्यातृट् च रसक्षये

sandhayaḥ śithilā mūrcchā raukṣyaṃ dāhaḥ kaphakṣaye hṛtpīḍā kaṇṭhaśoṣautvakśūnyātṛṭ ca rasakṣaye

सिराः श्लथा हिमाम्लेच्छा त्वक्पारुष्यं क्षयेऽसृजः गण्डौष्ठकन्धरास्कन्धवक्षोजठरसन्धिषु

sirāḥ ślathā himāmlecchā tvakpāruṣyaṃ kṣaye'sṛjaḥ gaṇḍauṣṭhakandharāskandhavakṣojaṭharasandhiṣu

उपस्थशोथपिण्डीषु शुष्कता गात्ररूक्षता तोदो धमन्यः शिथिला भवेयुर्मांससंक्षये

upasthaśothapiṇḍīṣu śuṣkatā gātrarūkṣatā todo dhamanyaḥ śithilā bhaveyurmāṃsasaṃkṣaye

प्लीहाभिवृद्धिः सन्धीनां शून्यता तनुरूक्षता प्रार्थना स्निग्धमांसस्य लिङ्गं स्यान्मेदसः क्षये

plīhābhivṛddhiḥ sandhīnāṃ śūnyatā tanurūkṣatā prārthanā snigdhamāṃsasya liṅgaṃ syānmedasaḥ kṣaye

अस्थिशूलं तनौ रौक्ष्यं नखदन्तत्रुटिस्तथा अस्थिक्षये लिङ्गमेतद्वैद्यैः सर्वैरुदाहृतम्

asthiśūlaṃ tanau raukṣyaṃ nakhadantatruṭistathā asthikṣaye liṅgametadvaidyaiḥ sarvairudāhṛtam

शुक्राल्पत्वं पर्वभेदस्तोदः शून्यत्वमस्थिनि लिङ्गान्येतानि जायन्ते नराणां मज्जसंक्षये

śukrālpatvaṃ parvabhedastodaḥ śūnyatvamasthini liṅgānyetāni jāyante narāṇāṃ majjasaṃkṣaye

शुक्रक्षये रतेऽशक्तिर्व्यथा शेफसि मुष्कयोः चिरेण शुक्रसेकः स्यात्सेके रक्ताल्पशुक्रता

śukrakṣaye rate'śaktirvyathā śephasi muṣkayoḥ cireṇa śukrasekaḥ syātseke raktālpaśukratā

ओजः संक्षीयते कोपाच्चिन्ताशोकश्रमादिभिः रूक्षतीक्ष्णोष्णकटुकैः कर्षणैरपरैरपि

ojaḥ saṃkṣīyate kopāccintāśokaśramādibhiḥ rūkṣatīkṣṇoṣṇakaṭukaiḥ karṣaṇairaparairapi

बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं चिन्तयेद्व्यथितेन्द्रि यः अभ्युत्थायोन्मना रूक्षः क्षामः स्यादोजसः क्षये

bibheti durbalo'bhīkṣṇaṃ cintayedvyathitendri yaḥ abhyutthāyonmanā rūkṣaḥ kṣāmaḥ syādojasaḥ kṣaye

पुरीषस्य क्षये पार्श्वे हृदये च व्यथा भवेत् सशब्दस्यानिलस्योर्ध्वगमनं कुक्षिसंवृतिः

purīṣasya kṣaye pārśve hṛdaye ca vyathā bhavet saśabdasyānilasyordhvagamanaṃ kukṣisaṃvṛtiḥ

मूत्रक्षयेऽल्पमूत्रत्वं वस्तौ तोदश्च जायते स्वेदनाशस्त्वचो रौक्ष्यं चक्षुषोरपि रूक्षता

mūtrakṣaye'lpamūtratvaṃ vastau todaśca jāyate svedanāśastvaco raukṣyaṃ cakṣuṣorapi rūkṣatā

स्तब्धाश्च रोमकूपाः स्युर्लिङ्गं स्वेदक्षये भवेत् आर्त्तवस्य स्वकाले चाभावस्तस्याल्पताऽथ वा

stabdhāśca romakūpāḥ syurliṅgaṃ svedakṣaye bhavet ārttavasya svakāle cābhāvastasyālpatā'tha vā

जायते वेदना योनौ लिङ्गं स्यादार्त्तवक्षये अभावः स्वल्पता वा स्यात्स्तन्यस्य भवतस्तथा

jāyate vedanā yonau liṅgaṃ syādārttavakṣaye abhāvaḥ svalpatā vā syātstanyasya bhavatastathā

ग्लानौ पयोधरावेतल्लक्षणं स्तन्यसंक्षये अनुन्नतो भवेत्कुक्षिर्गर्भस्यास्पन्दनं तथा इति गर्भक्षये प्राज्ञैर्लक्षणं समुदाहृतम्

glānau payodharāvetallakṣaṇaṃ stanyasaṃkṣaye anunnato bhavetkukṣirgarbhasyāspandanaṃ tathā iti garbhakṣaye prājñairlakṣaṇaṃ samudāhṛtam

तत्तत्संवर्द्धनाहारविहारातिनिषेवणात् तत्तत्प्राप्य नरः शीघ्रं तत्तत्क्षयमपोहति

tattatsaṃvarddhanāhāravihārātiniṣevaṇāt tattatprāpya naraḥ śīghraṃ tattatkṣayamapohati

ओजस्तु वर्द्धते नॄणां सुस्निग्धैः स्वादुभिस्तथा वृष्यैरन्यैर्विशेषात्तु क्षीरमांसरसादिभिः

ojastu varddhate nṝṇāṃ susnigdhaiḥ svādubhistathā vṛṣyairanyairviśeṣāttu kṣīramāṃsarasādibhiḥ

दोषधातुमलक्षीणो बलक्षीणोऽपि मानवः तत्तत्संवर्द्धनं यत्तदन्नपानं प्रकाङ्क्षति

doṣadhātumalakṣīṇo balakṣīṇo'pi mānavaḥ tattatsaṃvarddhanaṃ yattadannapānaṃ prakāṅkṣati

यद्यदाहारजातन्तु क्षीणः प्रार्थयते नरः तस्य तस्य स लाभेन तत्तत्क्षयमपोहति

yadyadāhārajātantu kṣīṇaḥ prārthayate naraḥ tasya tasya sa lābhena tattatkṣayamapohati

कषायकटुतिक्तानि रूक्षशीतलघूनि च यवमुद्गप्रियङ्गूंश्च वातक्षीणोऽभिकाङ्क्षति

kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca yavamudgapriyaṅgūṃśca vātakṣīṇo'bhikāṅkṣati

तिलमाषकुलत्थादिपिष्टान्नविकृतिं तथा मस्तुशुक्ताम्लतक्राणि काञ्जिकञ्चतथा दधि

tilamāṣakulatthādipiṣṭānnavikṛtiṃ tathā mastuśuktāmlatakrāṇi kāñjikañcatathā dadhi

कट्वम्ललवणोष्णानि तीक्ष्णं क्रोधं विदाहि च समयं देशमुष्णञ्च पित्तक्षीणोऽभिकाङ्क्षति

kaṭvamlalavaṇoṣṇāni tīkṣṇaṃ krodhaṃ vidāhi ca samayaṃ deśamuṣṇañca pittakṣīṇo'bhikāṅkṣati

100

मधुरस्निग्धशीतानि लवणाम्लगुरूणि च दधि क्षीरं दिवास्वप्नं कफक्षीणोऽभिकाङ्क्षति

madhurasnigdhaśītāni lavaṇāmlagurūṇi ca dadhi kṣīraṃ divāsvapnaṃ kaphakṣīṇo'bhikāṅkṣati

101

रसक्षीणो नरः काङ्क्षत्यम्भोऽतिशिशिरं मुहुः रात्रिनिद्रा ं! हिमं चन्द्रं भोक्तुञ्च मधुरं रसम्

rasakṣīṇo naraḥ kāṅkṣatyambho'tiśiśiraṃ muhuḥ rātrinidrā ṃ! himaṃ candraṃ bhoktuñca madhuraṃ rasam

102

इक्षुं मांसरसं मन्थं मधु सर्पिर्गुडोदकम्

ikṣuṃ māṃsarasaṃ manthaṃ madhu sarpirguḍodakam

103

द्रा क्षादाडिमशुक्तानि सस्नेहलवणानि च रक्तसिद्धानि मांसानि रक्तक्षीणोऽभिकाङ्क्षति

drā kṣādāḍimaśuktāni sasnehalavaṇāni ca raktasiddhāni māṃsāni raktakṣīṇo'bhikāṅkṣati

104

अन्नानि दधिसिद्धानि षाडवांश्च बहूनपि स्थूलक्रव्यादमांसानि मांसक्षीणोऽभिकाङ्क्षति

annāni dadhisiddhāni ṣāḍavāṃśca bahūnapi sthūlakravyādamāṃsāni māṃsakṣīṇo'bhikāṅkṣati

105

मेदः सिद्धानि मांसानि ग्राम्यानूपौदकानि च सक्षाराणि विशेषेण मेदःक्षीणोऽभिकाङ्क्षति

medaḥ siddhāni māṃsāni grāmyānūpaudakāni ca sakṣārāṇi viśeṣeṇa medaḥkṣīṇo'bhikāṅkṣati

106

अस्थिक्षीणस्तथा मांसं मज्जास्थिस्नेहसंयुतम् स्वाद्वम्लसंयुतं द्र व्यं मज्जाक्षीणोऽभिकाङ्क्षति

asthikṣīṇastathā māṃsaṃ majjāsthisnehasaṃyutam svādvamlasaṃyutaṃ dra vyaṃ majjākṣīṇo'bhikāṅkṣati

107

शिखिनः कुक्कुटस्याण्डं हंससारसयोस्तथा ग्राम्यानूपौदकानाञ्च शुक्रक्षीणोऽभिकाङ्क्षति

śikhinaḥ kukkuṭasyāṇḍaṃ haṃsasārasayostathā grāmyānūpaudakānāñca śukrakṣīṇo'bhikāṅkṣati

108

यवान्नं यवकान्नञ्च शाकानि विविधानि च मसूरमाषयूषञ्च मलक्षीणोऽभिकाङ्क्षति

yavānnaṃ yavakānnañca śākāni vividhāni ca masūramāṣayūṣañca malakṣīṇo'bhikāṅkṣati

109

पेयमिक्षुरसं क्षीरं सगुडं बदरोदकम् मूत्रक्षीणोऽभिलषति त्रपुसैर्वारुकाणि च

peyamikṣurasaṃ kṣīraṃ saguḍaṃ badarodakam mūtrakṣīṇo'bhilaṣati trapusairvārukāṇi ca

110

अभ्यङ्गोद्वर्त्तने मद्यं निवातशयनासने गुरु प्रावरणं चैव स्वेदक्षीणोऽभिकाङ्क्षति

abhyaṅgodvarttane madyaṃ nivātaśayanāsane guru prāvaraṇaṃ caiva svedakṣīṇo'bhikāṅkṣati

111

कट्वम्ललवणोष्णानि विदाहीनि गुरूणि च फलशाकानि पानानि स्त्री काङ्क्षत्यार्त्तवक्षये

kaṭvamlalavaṇoṣṇāni vidāhīni gurūṇi ca phalaśākāni pānāni strī kāṅkṣatyārttavakṣaye

112

सुराशाल्यन्नमांसानि गोक्षीरं शर्करां तथा आसवं दधि हृद्यानि स्तन्यक्षीणाऽभिवाञ्छति

surāśālyannamāṃsāni gokṣīraṃ śarkarāṃ tathā āsavaṃ dadhi hṛdyāni stanyakṣīṇā'bhivāñchati

113

मृगाजाविवराहाणां गर्भान्वाञ्छति संस्कृतान् वसाशूल्यप्रकारादीन्भोक्तुं गर्भपरिक्षये

mṛgājāvivarāhāṇāṃ garbhānvāñchati saṃskṛtān vasāśūlyaprakārādīnbhoktuṃ garbhaparikṣaye

114

रसादिशुक्रपर्य्यन्तं धातुपुष्टिनिमित्तकम् चेष्टासु पाटवं यत्तु बलं तदभिधीयते

rasādiśukraparyyantaṃ dhātupuṣṭinimittakam ceṣṭāsu pāṭavaṃ yattu balaṃ tadabhidhīyate

115

अभिघाताद्भयात्क्रोधाच्चिन्तया च परिश्रमात् धातूनां संक्षयाच्छोकाद्बलं संक्षीयते नृणाम्

abhighātādbhayātkrodhāccintayā ca pariśramāt dhātūnāṃ saṃkṣayācchokādbalaṃ saṃkṣīyate nṛṇām

116

गौरवं स्तब्धता गात्रे मुखम्लानिर्विवर्णता तन्द्रा निद्रा वातशोथो बलव्यापत्तिलक्षणम्

gauravaṃ stabdhatā gātre mukhamlānirvivarṇatā tandrā nidrā vātaśotho balavyāpattilakṣaṇam

117

दोषसाम्यकरं यत्तु बह्निसाम्यकरं च यत् धातुपुष्टिकरं द्र व्यं बलं तदभिवर्द्धयेत्

doṣasāmyakaraṃ yattu bahnisāmyakaraṃ ca yat dhātupuṣṭikaraṃ dra vyaṃ balaṃ tadabhivarddhayet

118

कृशोऽपि बलवान्कश्चित् स्थूलोऽत्यल्पबलो यतः तस्माच्चेष्टापटुत्वेन बलवन्तं विदुर्बुधाः

kṛśo'pi balavānkaścit sthūlo'tyalpabalo yataḥ tasmācceṣṭāpaṭutvena balavantaṃ vidurbudhāḥ

;इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमन्मिश्रभाव विरचिते श्रीभावप्रकाशे पूर्वखण्डे परिभाषादिप्रकरणे सप्तमं रोगिपरीक्षाप्रकरणं समाप्तम्

;iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmanmiśrabhāva viracite śrībhāvaprakāśe pūrvakhaṇḍe paribhāṣādiprakaraṇe saptamaṃ rogiparīkṣāprakaraṇaṃ samāptam

रसायनाधिकारः

अथ त्रिसप्ततितमो रसायनाधिकारः

atha trisaptatitamo rasāyanādhikāraḥ

यज्जराव्याधिविध्वंसि वयः स्तम्भकरं तथा चक्षुष्यं बृंहणं वृष्यं भेषजं तद्र सायनम्

yajjarāvyādhividhvaṃsi vayaḥ stambhakaraṃ tathā cakṣuṣyaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ bheṣajaṃ tadra sāyanam

दीर्घमायुः स्मृतिं मेधामारोग्यं तरुणं वयः देहेन्द्रि यबलं कान्तिं नरो विन्देद्र्रसायनात्

dīrghamāyuḥ smṛtiṃ medhāmārogyaṃ taruṇaṃ vayaḥ dehendri yabalaṃ kāntiṃ naro vindedrrasāyanāt

नाविशुद्धशरीरस्य युक्तो रासायनो विधिः न भाति वाससि म्लिष्टे रङ्गयोग इवार्पितः

nāviśuddhaśarīrasya yukto rāsāyano vidhiḥ na bhāti vāsasi mliṣṭe raṅgayoga ivārpitaḥ

शीतोदकं पयः क्षौद्रं घृतमेकैकशो हितम् त्रिशः समस्तमथवा प्राक्पीतं स्थापयेद्वयः

śītodakaṃ payaḥ kṣaudraṃ ghṛtamekaikaśo hitam triśaḥ samastamathavā prākpītaṃ sthāpayedvayaḥ

मण्डूकपर्ण्या स्वरसः प्रयोज्यः क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम् रसो गुडूच्यास्तु समूलपुष्पः कल्कः प्रयोज्यः खलु शङ्खपुष्प्याः

maṇḍūkaparṇyā svarasaḥ prayojyaḥ kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam raso guḍūcyāstu samūlapuṣpaḥ kalkaḥ prayojyaḥ khalu śaṅkhapuṣpyāḥ

आयुः प्रदान्यामयनाशनानि बलाग्निवर्णस्वरवर्द्धनानि मेध्यानि चैतानि रसायनानि मेध्या विशेषेण च शङ्खपुष्पी

āyuḥ pradānyāmayanāśanāni balāgnivarṇasvaravarddhanāni medhyāni caitāni rasāyanāni medhyā viśeṣeṇa ca śaṅkhapuṣpī

माक्षिकेण तुगाक्षीरी पिप्पल्या लवणेन च त्रिफला सितया वाऽपि युक्ता सिद्धं रसायनम्

mākṣikeṇa tugākṣīrī pippalyā lavaṇena ca triphalā sitayā vā'pi yuktā siddhaṃ rasāyanam

सिन्धूत्थशर्कराशुण्ठीकणामधुगुडैः क्रमात् वर्षाऽदिष्वभया प्राश्या रसायनगुणैषिणा

sindhūtthaśarkarāśuṇṭhīkaṇāmadhuguḍaiḥ kramāt varṣā'diṣvabhayā prāśyā rasāyanaguṇaiṣiṇā

पुनर्नवस्यार्द्धपलं नवस्य पिष्टं पिबेद्यः पयसाऽद्धमासम् मासत्रयं तत्त्रिगुणं समं वा जीर्णोऽपि भूयः स पुनर्नवः स्यात् ये मासमेकं स्वरसं पिबन्ति दिने दिने भृङ्गरजःसमुत्थम् क्षीराशिनस्ते बलवीर्ययुक्ताः समाः शतं जीवनमाप्नुवन्ति

punarnavasyārddhapalaṃ navasya piṣṭaṃ pibedyaḥ payasā'ddhamāsam māsatrayaṃ tattriguṇaṃ samaṃ vā jīrṇo'pi bhūyaḥ sa punarnavaḥ syāt ye māsamekaṃ svarasaṃ pibanti dine dine bhṛṅgarajaḥsamuttham kṣīrāśinaste balavīryayuktāḥ samāḥ śataṃ jīvanamāpnuvanti

शतावरी मुण्डितिका गुडूची सहस्तिकर्णा सहतालमूली एंतानि कृत्वा समभागयुक्तान्याज्येन किं वा मधुनाऽवलिह्यात्

śatāvarī muṇḍitikā guḍūcī sahastikarṇā sahatālamūlī eṃtāni kṛtvā samabhāgayuktānyājyena kiṃ vā madhunā'valihyāt

जरारुजामृत्युवियुक्तदेहो भवेन्नरो वीर्यबलादियुक्तः विभाति देवप्रतिमः स नित्यं प्रभामयो भूरिविवृद्धियुक्तः

jarārujāmṛtyuviyuktadeho bhavennaro vīryabalādiyuktaḥ vibhāti devapratimaḥ sa nityaṃ prabhāmayo bhūrivivṛddhiyuktaḥ

पीत्वाऽश्वगन्धां पयसाऽद्धमासं घृतेन तैलेन सुखाम्बुना वा वीर्यस्य पुष्टिं वपुषो विधत्ते बालस्य वृक्षस्य यथाऽम्बुवृष्टिः

pītvā'śvagandhāṃ payasā'ddhamāsaṃ ghṛtena tailena sukhāmbunā vā vīryasya puṣṭiṃ vapuṣo vidhatte bālasya vṛkṣasya yathā'mbuvṛṣṭiḥ

अयः पलं गुग्गुलुमत्र योज्यं पलत्रयं व्योषपलानि पञ्च पलानि चाष्टौ त्रिफलारजश्च कर्षं लिहन्यात्यमरत्वमेव

ayaḥ palaṃ guggulumatra yojyaṃ palatrayaṃ vyoṣapalāni pañca palāni cāṣṭau triphalārajaśca karṣaṃ lihanyātyamaratvameva

न केवलं दीर्घमिहायुरश्नुते रसायनं यो विधिवन्निषेवते गतिं स देवर्षिनिषेवितां शुभां प्रपद्यते ब्रह्म तथैव चाक्षरम्

na kevalaṃ dīrghamihāyuraśnute rasāyanaṃ yo vidhivanniṣevate gatiṃ sa devarṣiniṣevitāṃ śubhāṃ prapadyate brahma tathaiva cākṣaram

इति त्रिसप्ततितमो रसायनाधिकारः समाप्तः

iti trisaptatitamo rasāyanādhikāraḥ samāptaḥ

ग्रन्थकर्त्तृशुभाशीः शंसनम् यावद् व्योमनि बिम्बमम्बरमणेरिन्दोश्च विद्योतते यावत् सप्त पयोधयःसगिरयस्तिष्ठन्ति पृष्ठे भुवः यावच्चावनिमण्डलं फणिपतेरास्ते फणामण्डले तावत्सद्भिषजः पठन्तु परितो भावप्रकाशं शुभम्

granthakarttṛśubhāśīḥ śaṃsanam yāvad vyomani bimbamambaramaṇerindośca vidyotate yāvat sapta payodhayaḥsagirayastiṣṭhanti pṛṣṭhe bhuvaḥ yāvaccāvanimaṇḍalaṃ phaṇipaterāste phaṇāmaṇḍale tāvatsadbhiṣajaḥ paṭhantu parito bhāvaprakāśaṃ śubham

ग्रन्थस्यास्याध्यापकनाञ्जनानां मध्ये नॄणामादरं कुर्वतां च श्रीसोमेशादित्यविप्रप्रसादादायुर्दीर्घं सौख्यमास्तां सदैव

granthasyāsyādhyāpakanāñjanānāṃ madhye nṝṇāmādaraṃ kurvatāṃ ca śrīsomeśādityavipraprasādādāyurdīrghaṃ saukhyamāstāṃ sadaiva

वाजीकरणाधिकारः

अथ चिकित्साप्रकरणे उत्तरखण्डम् अथ द्विसप्ततितमो वाजीकरणाधिकारः

atha cikitsāprakaraṇe uttarakhaṇḍam atha dvisaptatitamo vājīkaraṇādhikāraḥ

यद् द्र व्यं पुरुषं कुर्याद्वाजीव सुरतक्षमम् तद्वाजीकरमाख्यातं मुनिभिर्भिषजां वरैः

yad dra vyaṃ puruṣaṃ kuryādvājīva suratakṣamam tadvājīkaramākhyātaṃ munibhirbhiṣajāṃ varaiḥ

क्लीबः स्यात्सुरताशक्तस्तद्भावः क्लैब्यमुच्यते तच्च सप्तविधं प्रोक्तं निदानं तस्य कथ्यते

klībaḥ syātsuratāśaktastadbhāvaḥ klaibyamucyate tacca saptavidhaṃ proktaṃ nidānaṃ tasya kathyate

तैस्तैर्भावैरहृद्यैस्तु रिरंसोर्मनसि क्षते ध्वजः पतत्यतो नॄणां क्लैब्यं समुपजायते द्वेष्यस्त्रीसम्प्रयोगाच्च क्लैब्यं तन्मानसं स्मृतम्

taistairbhāvairahṛdyaistu riraṃsormanasi kṣate dhvajaḥ patatyato nṝṇāṃ klaibyaṃ samupajāyate dveṣyastrīsamprayogācca klaibyaṃ tanmānasaṃ smṛtam

कटुकाम्लोष्णलवणैरतिमात्रोपसेवितैः पित्ताच्छुक्रक्षयो दृष्टः क्लैब्यं तस्मात्प्रजायते

kaṭukāmloṣṇalavaṇairatimātropasevitaiḥ pittācchukrakṣayo dṛṣṭaḥ klaibyaṃ tasmātprajāyate

अतिव्यवायशीलो यो न च वाजीक्रियारतः ध्वजभङ्गमवाप्नोति स शुक्रक्षयहेतुकम्

ativyavāyaśīlo yo na ca vājīkriyārataḥ dhvajabhaṅgamavāpnoti sa śukrakṣayahetukam

महता मेढ्ररोगेण चतुर्थी क्लीबता भवेत् वीर्यवाहिशिराच्छेदान्मेहनानुन्नतिर्भवेत्

mahatā meḍhrarogeṇa caturthī klībatā bhavet vīryavāhiśirācchedānmehanānunnatirbhavet

बलिनः क्षुब्धमनसो निरोधाद् ब्रह्मचर्यतः षष्ठं क्लैब्यं स्मृतं तत्तु शुक्रस्तम्भनिमित्तकम्

balinaḥ kṣubdhamanaso nirodhād brahmacaryataḥ ṣaṣṭhaṃ klaibyaṃ smṛtaṃ tattu śukrastambhanimittakam

जन्मप्रभृति यत्क्लैब्यं सहजं तद्धि सप्तमम्

janmaprabhṛti yatklaibyaṃ sahajaṃ taddhi saptamam

असाध्यं सहजं क्लैब्यं मर्मच्छेदाच्च यद्भवेत्

asādhyaṃ sahajaṃ klaibyaṃ marmacchedācca yadbhavet

क्लैब्यानामिह साध्यानां कार्यो हेतुविपर्ययः मुख्यं चिकित्सितं यस्मान्निदानपरिवर्जनम्

klaibyānāmiha sādhyānāṃ kāryo hetuviparyayaḥ mukhyaṃ cikitsitaṃ yasmānnidānaparivarjanam

नरो वाजीकरान्योगान्सम्यक्छुद्धो निरामयः सप्तत्यन्तं प्रकुर्वीत वर्षादूर्ध्वं तु षोडशात्

naro vājīkarānyogānsamyakchuddho nirāmayaḥ saptatyantaṃ prakurvīta varṣādūrdhvaṃ tu ṣoḍaśāt

न च वै षोडाशादर्वाक्सप्तत्याः परतो न च आयुष्कामो नरः स्त्रीभिः संयोगं कर्त्तुमर्हति

na ca vai ṣoḍāśādarvāksaptatyāḥ parato na ca āyuṣkāmo naraḥ strībhiḥ saṃyogaṃ karttumarhati

क्षयवृद्ध्युपदंशाद्या रोगाश्चातीव दुर्जयाः अकालमरणञ्च स्याद्भजतः स्त्रियमन्यथा

kṣayavṛddhyupadaṃśādyā rogāścātīva durjayāḥ akālamaraṇañca syādbhajataḥ striyamanyathā

विलासिनामर्थवतां रुपयौवनशालिनाम् नराणां बहुभार्याणां विधिर्वाजीकरो हितः

vilāsināmarthavatāṃ rupayauvanaśālinām narāṇāṃ bahubhāryāṇāṃ vidhirvājīkaro hitaḥ

स्थविराणां रिरंसूनां स्त्रीणां वाल्लभ्यमिच्छताम् योषित्प्रसङ्गात्क्षीणानां क्लीबानामल्परेतसाम्

sthavirāṇāṃ riraṃsūnāṃ strīṇāṃ vāllabhyamicchatām yoṣitprasaṅgātkṣīṇānāṃ klībānāmalparetasām

हिता वाजीकरा योगाः प्रीणयन्ति बलप्रदाः एतेऽपि पुष्टदेहानां सेव्याः कालाद्यपेक्षया

hitā vājīkarā yogāḥ prīṇayanti balapradāḥ ete'pi puṣṭadehānāṃ sevyāḥ kālādyapekṣayā

भोजनानि विचित्राणि पानानि विविधानि च गीतं श्रोत्राभिरामाश्च वाचः स्पर्शसुखस्तथा

bhojanāni vicitrāṇi pānāni vividhāni ca gītaṃ śrotrābhirāmāśca vācaḥ sparśasukhastathā

यामिनी चन्द्र तिलका कामिनी नवयौवना गीतं श्रोत्रमनोज्ञञ्च ताम्बूलं मदिरा स्रजः

yāminī candra tilakā kāminī navayauvanā gītaṃ śrotramanojñañca tāmbūlaṃ madirā srajaḥ

गन्धा मनोज्ञा रूपाणि चित्राण्युपवनानि च मनसश्चाप्रतीघातो वाजीकुर्वन्ति मानवम्

gandhā manojñā rūpāṇi citrāṇyupavanāni ca manasaścāpratīghāto vājīkurvanti mānavam

माक्षीकधातुमधुपारदलोहचूर्णपथ्याशिलाजतुविडङ्गघृतानि लिह्यात् एकाग्रविंशतिदिनानि गदार्दितोऽपि साशीतिकोऽपि रमयेत्प्रमदां युवेव

mākṣīkadhātumadhupāradalohacūrṇapathyāśilājatuviḍaṅgaghṛtāni lihyāt ekāgraviṃśatidināni gadārdito'pi sāśītiko'pi ramayetpramadāṃ yuveva

सत्वं गुडूच्या गगनं सलोध्रमेलासितामागधिकासमेतम् एतत्समेतं मधुनाऽवलीढं रामाशतं सेवयतीव षण्ढः

satvaṃ guḍūcyā gaganaṃ salodhramelāsitāmāgadhikāsametam etatsametaṃ madhunā'valīḍhaṃ rāmāśataṃ sevayatīva ṣaṇḍhaḥ

गवां विरूढवत्सानां सिद्धं पयसि पायसम् गोधूमचूर्णञ्च तथा सितामधुघृतान्वितम् भुक्त्वा हृष्यति जीर्णोऽपि दश दारान्व्रजत्यपि

gavāṃ virūḍhavatsānāṃ siddhaṃ payasi pāyasam godhūmacūrṇañca tathā sitāmadhughṛtānvitam bhuktvā hṛṣyati jīrṇo'pi daśa dārānvrajatyapi

दध्नोऽद्धाढकमीषदम्लमधुरं खण्डस्य चन्द्र द्युतेः प्रस्थं क्षौद्र पलं पलञ्च हविषः शुण्ठ्याश्च माषाष्टकम् तद्वन्माषचतुष्टयं मरिचतः कर्षं लवङ्गं तथा धृत्वा शुक्लपटे शनैः करतलेनोत्थाप्य विस्रावयेत्

dadhno'ddhāḍhakamīṣadamlamadhuraṃ khaṇḍasya candra dyuteḥ prasthaṃ kṣaudra palaṃ palañca haviṣaḥ śuṇṭhyāśca māṣāṣṭakam tadvanmāṣacatuṣṭayaṃ maricataḥ karṣaṃ lavaṅgaṃ tathā dhṛtvā śuklapaṭe śanaiḥ karatalenotthāpya visrāvayet

मृद्भाण्डे मृगनाभिचन्दनरसामृष्टेऽगुरूद्धूपिते कर्पू रेण सुगन्धितं तदखिलं संलोड्य संस्थापयेत् स्वस्यार्थं मकरेश्वरेण रचिता ह्येषा रसाला स्वयं भोक्तुर्मन्मथदीपनी सुखकरी कान्तेव नित्यं प्रिया

mṛdbhāṇḍe mṛganābhicandanarasāmṛṣṭe'gurūddhūpite karpū reṇa sugandhitaṃ tadakhilaṃ saṃloḍya saṃsthāpayet svasyārthaṃ makareśvareṇa racitā hyeṣā rasālā svayaṃ bhokturmanmathadīpanī sukhakarī kānteva nityaṃ priyā

रतिवर्द्धनयोगाः गोक्षुरेक्षुरबीजानि वाजिगन्धा शतावरी मुशली वानरीबीजं यष्टी नागबला बला

rativarddhanayogāḥ gokṣurekṣurabījāni vājigandhā śatāvarī muśalī vānarībījaṃ yaṣṭī nāgabalā balā

एषां चूर्णं दुग्धसिद्धं गव्येनाज्येन भर्जितम् सितया मोदकं कृत्वा भक्ष्यं वाजीकरं परम्

eṣāṃ cūrṇaṃ dugdhasiddhaṃ gavyenājyena bharjitam sitayā modakaṃ kṛtvā bhakṣyaṃ vājīkaraṃ param

चूर्णादष्टगुणं क्षीरं घृतं चूर्णसमं स्मृतम् सर्वतो द्विगुणं खण्डं खादेदग्निबलं यथा

cūrṇādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ cūrṇasamaṃ smṛtam sarvato dviguṇaṃ khaṇḍaṃ khādedagnibalaṃ yathā

वाजीकराणि भूरीणि संगृह्य रचितो यतः तस्माद्बहुषु योगेषु योगोऽय प्रवरो मतः

vājīkarāṇi bhūrīṇi saṃgṛhya racito yataḥ tasmādbahuṣu yogeṣu yogo'ya pravaro mataḥ

चत्वारो व्योमभागास्तदनु निगदितं भागयुग्मञ्च बङ्गं भागैकं शम्भुबीजं त्रितयमपि मृतं तत्समा सिद्धमूली चातुर्जातं सजातीफलमरिचकणा नागरं देवपुष्पं जातीपत्रञ्च भागद्वितयमपि पृथक्सर्वमेकत्र चूर्ण्यम्

catvāro vyomabhāgāstadanu nigaditaṃ bhāgayugmañca baṅgaṃ bhāgaikaṃ śambhubījaṃ tritayamapi mṛtaṃ tatsamā siddhamūlī cāturjātaṃ sajātīphalamaricakaṇā nāgaraṃ devapuṣpaṃ jātīpatrañca bhāgadvitayamapi pṛthaksarvamekatra cūrṇyam

सर्वद्व्यंशा सिता स्याद् घृतमधुसहितं मोदकीकृत्य चैतत् खादेदग्निं समीक्ष्य प्रसभमभिनवानन्दसम्वर्द्धनाय योगो वाजीकराख्योऽयमिह निगदितो भैरवानन्दनाम्ना निःशेषव्याधिहन्ता दलितबहुवधूद्दामकन्दर्पदर्पः

sarvadvyaṃśā sitā syād ghṛtamadhusahitaṃ modakīkṛtya caitat khādedagniṃ samīkṣya prasabhamabhinavānandasamvarddhanāya yogo vājīkarākhyo'yamiha nigadito bhairavānandanāmnā niḥśeṣavyādhihantā dalitabahuvadhūddāmakandarpadarpaḥ

पिप्पलीलवणोपेते बस्ताण्डे घृतसाधिते कच्छपस्याथवा खादेत्तत्तु वाजीकरं भृशम्

pippalīlavaṇopete bastāṇḍe ghṛtasādhite kacchapasyāthavā khādettattu vājīkaraṃ bhṛśam

पूगं दक्षिणदेशजं दशपलोन्मानं भृशं कर्त्तये त्तत्स्विन्नं जलयोगतो मृदुतरं सङ्कुट्य चूर्णीकृतम् तच्चूर्णं पटशोधितं वसुगुणे गोशुद्धदुग्धे पचेद् द्र व्याज्याञ्जलिसंयुतेऽतिनिबिडे दद्यात्तुलार्द्धां सिताम्

pūgaṃ dakṣiṇadeśajaṃ daśapalonmānaṃ bhṛśaṃ karttaye ttatsvinnaṃ jalayogato mṛdutaraṃ saṅkuṭya cūrṇīkṛtam taccūrṇaṃ paṭaśodhitaṃ vasuguṇe gośuddhadugdhe paced dra vyājyāñjalisaṃyute'tinibiḍe dadyāttulārddhāṃ sitām

पक्वं तज्ज्वलनात्क्षितिं प्रति नयेत्तस्मिन्पुनः प्रक्षिपेद् यद्यत्तत्तदुदाहरामि बहुला दृष्ट्वाऽदरात्संहिताः एला नागबला बला सचपला जातीफला लिङ्गका जातीपत्रसुपत्रपत्रकयुतं तच्च त्वचा संयुतम्

pakvaṃ tajjvalanātkṣitiṃ prati nayettasminpunaḥ prakṣiped yadyattattadudāharāmi bahulā dṛṣṭvā'darātsaṃhitāḥ elā nāgabalā balā sacapalā jātīphalā liṅgakā jātīpatrasupatrapatrakayutaṃ tacca tvacā saṃyutam

विश्वावीरणवारिवारिदवरा वांशी वरी वानरी द्रा क्षा सेक्षुरगोक्षुराऽथ महती खर्जूरिका क्षीरिका धान्याकं सकशेरुकं समधुकं शृङ्गाटकं जीरकं पृथ्वीकाऽथ यवानिका वरटिका मांसी मिसी मेथिका

viśvāvīraṇavārivāridavarā vāṃśī varī vānarī drā kṣā sekṣuragokṣurā'tha mahatī kharjūrikā kṣīrikā dhānyākaṃ sakaśerukaṃ samadhukaṃ śṛṅgāṭakaṃ jīrakaṃ pṛthvīkā'tha yavānikā varaṭikā māṃsī misī methikā

कन्देष्वत्र विदारिकाऽथ मुशली गन्धर्वगन्धा तथा कर्चूरं करिकेशरं समरिचं चारस्य बीजं नवम् बीजं शाल्मलिसम्भवं करिकणाबीजञ्च राजीवजं श्वेतं चन्दनमत्र रक्तमपि च श्रीसंज्ञपुष्पैः समम्

kandeṣvatra vidārikā'tha muśalī gandharvagandhā tathā karcūraṃ karikeśaraṃ samaricaṃ cārasya bījaṃ navam bījaṃ śālmalisambhavaṃ karikaṇābījañca rājīvajaṃ śvetaṃ candanamatra raktamapi ca śrīsaṃjñapuṣpaiḥ samam

सर्वञ्चेति पृथक्पृथक् पलमितं सञ्चूर्ण्य तत्र क्षिपेत् सूतं बङ्गभुजङ्गलोहगगनं सम्मारितं स्वेच्छया कस्तूरीघनसारचूर्णमपि च प्राप्तं यथा प्रक्षिपेत् पश्चादस्य तु मोदकान्विरचयेद् बिल्वप्रमाणानथ

sarvañceti pṛthakpṛthak palamitaṃ sañcūrṇya tatra kṣipet sūtaṃ baṅgabhujaṅgalohagaganaṃ sammāritaṃ svecchayā kastūrīghanasāracūrṇamapi ca prāptaṃ yathā prakṣipet paścādasya tu modakānviracayed bilvapramāṇānatha

तान्भुक्त्वाऽति सदा यथाऽनलबलं भुञ्जीत नाम्लं रसं पूर्वस्मिन्नशिते गते परिणतिं प्राग्भोजनाद्भक्षयेत् नित्यं स्त्रीरतिवल्लभाख्यकमिमं पूगस्य पाकं भजेत् स स्याद्वीर्यविवृद्धिवृद्धमदनो वाजीव शक्तो रतौ

tānbhuktvā'ti sadā yathā'nalabalaṃ bhuñjīta nāmlaṃ rasaṃ pūrvasminnaśite gate pariṇatiṃ prāgbhojanādbhakṣayet nityaṃ strīrativallabhākhyakamimaṃ pūgasya pākaṃ bhajet sa syādvīryavivṛddhivṛddhamadano vājīva śakto ratau

दीप्ताग्निर्बलवान्वलीविरहितो हृष्टः स पुष्टः सदा वृद्धो योऽपि युवेव सोऽपि रुचिरः पूर्णेन्दुवत्सुन्दरः

dīptāgnirbalavānvalīvirahito hṛṣṭaḥ sa puṣṭaḥ sadā vṛddho yo'pi yuveva so'pi ruciraḥ pūrṇenduvatsundaraḥ

एतस्मिन् रतिवल्लभे यदि पुनः सम्यक्खुराशाणिका धत्तूरस्य च बीजमर्ककरभः पोथोऽब्धिशोषस्तथा सन्माजूफलकं तथा खसफलत्वक्कार्षिकान् निक्षिपे च्चूर्णार्द्धा विजया तदा स हि भवेत्कामेश्वरो मोदकः

etasmin rativallabhe yadi punaḥ samyakkhurāśāṇikā dhattūrasya ca bījamarkakarabhaḥ potho'bdhiśoṣastathā sanmājūphalakaṃ tathā khasaphalatvakkārṣikān nikṣipe ccūrṇārddhā vijayā tadā sa hi bhavetkāmeśvaro modakaḥ

रक्तपित्ताधिकारोक्तः खण्डकूष्माण्डको महान् रक्तपित्तादिरोगघ्नो महावाजीकरः स्मृतः

raktapittādhikāroktaḥ khaṇḍakūṣmāṇḍako mahān raktapittādirogaghno mahāvājīkaraḥ smṛtaḥ

पक्वाम्रस्य रसद्रो णे सितामाढकसम्मिताम् घृतं प्रस्थमितं दद्यान्नागरस्य पलाष्टकम्

pakvāmrasya rasadro ṇe sitāmāḍhakasammitām ghṛtaṃ prasthamitaṃ dadyānnāgarasya palāṣṭakam

मरिचं कुडवोन्मानं पिप्पली द्विपलोन्मिता सलिलस्याढकं दत्वा सर्वमेकत्र कारयेत्

maricaṃ kuḍavonmānaṃ pippalī dvipalonmitā salilasyāḍhakaṃ datvā sarvamekatra kārayet

विपचेन्मृण्मये पात्रे दारुदर्व्या प्रचालयेत् चूर्णान्येषां क्षिपेत्तत्र घनीभूतेऽवतारिते

vipacenmṛṇmaye pātre dārudarvyā pracālayet cūrṇānyeṣāṃ kṣipettatra ghanībhūte'vatārite

धान्यकं जीरकं पथ्यां चित्रकं मुस्तकं त्वचम् बृहज्जीरकमप्यत्र ग्रन्थिकं नागकेशरम्

dhānyakaṃ jīrakaṃ pathyāṃ citrakaṃ mustakaṃ tvacam bṛhajjīrakamapyatra granthikaṃ nāgakeśaram

एलाबीजं लवङ्गञ्च पृथग्जाती पलम्पलम् सिद्धं शीते प्रदद्याच्च मधुनः कुडवद्वयम्

elābījaṃ lavaṅgañca pṛthagjātī palampalam siddhaṃ śīte pradadyācca madhunaḥ kuḍavadvayam

भक्षयेद्भोजनादर्वाक्पलमात्रमिदं नरः अथवा नियता नात्र मात्रां खादेद्यथाऽनलम्

bhakṣayedbhojanādarvākpalamātramidaṃ naraḥ athavā niyatā nātra mātrāṃ khādedyathā'nalam

मानवः सेवनादस्य वाजीव सुरते भवेत् समर्थो बलवान्पुष्टो नित्यं स स्यान्निरामयः

mānavaḥ sevanādasya vājīva surate bhavet samartho balavānpuṣṭo nityaṃ sa syānnirāmayaḥ

ग्रहणीं नाशयेदेष क्षयं श्वासमरोचकम् अम्लपित्तं महाश्वासं रक्तपित्तञ्च पाण्डुताम्

grahaṇīṃ nāśayedeṣa kṣayaṃ śvāsamarocakam amlapittaṃ mahāśvāsaṃ raktapittañca pāṇḍutām

शमयति गोक्षुर चूर्णं छाग क्षीरेण साधितं समधु भुक्तं क्षपयति षण्ढ्यं यज्जनितं कुप्रयोगेण

śamayati gokṣura cūrṇaṃ chāga kṣīreṇa sādhitaṃ samadhu bhuktaṃ kṣapayati ṣaṇḍhyaṃ yajjanitaṃ kuprayogeṇa

द्र व्याणि चन्दनादेस्तु चन्दनं रक्तचन्दनम् पत्तङ्गमथ कालीयागुरुकृष्णागुरूणि च

dra vyāṇi candanādestu candanaṃ raktacandanam pattaṅgamatha kālīyāgurukṛṣṇāgurūṇi ca

देवद्रुमः ससरलः पद्मकं तूणिकोऽपि च कर्पूरो मृगनाभिश्च लता कस्तूरिकाऽपि च

devadrumaḥ sasaralaḥ padmakaṃ tūṇiko'pi ca karpūro mṛganābhiśca latā kastūrikā'pi ca

सिह्लिकः कुङ्कमं नव्यं जातीफलकमेव च जातीपत्रं लवङ्गञ्च सूक्ष्मैला महती च सा

sihlikaḥ kuṅkamaṃ navyaṃ jātīphalakameva ca jātīpatraṃ lavaṅgañca sūkṣmailā mahatī ca sā

कङ्कोलफलकं त्वक्च पत्रकं नागकेशरम् बालकञ्च तथोशीरं मांसी दारुसिताऽपि वा

kaṅkolaphalakaṃ tvakca patrakaṃ nāgakeśaram bālakañca tathośīraṃ māṃsī dārusitā'pi vā

मुरा कर्पूरकश्चापि शैलेयं भद्र मुस्तकम् रेणुका च प्रियङ्गुश्च श्रीवासो गुग्गुलुस्तथा

murā karpūrakaścāpi śaileyaṃ bhadra mustakam reṇukā ca priyaṅguśca śrīvāso guggulustathā

लाक्षा नखश्च रालश्च धातकीकुसुमं तथा ग्रन्थिपर्णञ्च मञ्जिष्ठा तगरं सिक्थकं तथा

lākṣā nakhaśca rālaśca dhātakīkusumaṃ tathā granthiparṇañca mañjiṣṭhā tagaraṃ sikthakaṃ tathā

एतानि शाणमानानि कल्कीकृत्य शनैः पचेत् तैलं प्रस्थमितं सम्यगेतत्पात्रे शुभे क्षिपेत्

etāni śāṇamānāni kalkīkṛtya śanaiḥ pacet tailaṃ prasthamitaṃ samyagetatpātre śubhe kṣipet

अनेनाभ्यक्तगात्रस्तु वृद्धोऽशीतिसमोऽपि सः युवा भवति शुक्राढ्यः स्त्रीणामत्यन्तवल्लभः

anenābhyaktagātrastu vṛddho'śītisamo'pi saḥ yuvā bhavati śukrāḍhyaḥ strīṇāmatyantavallabhaḥ

वन्ध्याऽपि लभते गर्भं वृद्धोऽपि तरुणायते अपुत्रः पुत्रमाप्नोति जीवेच्च शरदां शतम्

vandhyā'pi labhate garbhaṃ vṛddho'pi taruṇāyate aputraḥ putramāpnoti jīvecca śaradāṃ śatam

चन्दनादि महातैलं रक्तपित्तं क्षयं ज्वरम् दाहं प्रस्वेददौर्गन्ध्यं कुष्ठं कण्डूं विनाशयेत्

candanādi mahātailaṃ raktapittaṃ kṣayaṃ jvaram dāhaṃ prasvedadaurgandhyaṃ kuṣṭhaṃ kaṇḍūṃ vināśayet

दशमूलं कणा वह्निः कपित्थञ्च विभीतकम् कट्फलं मरिचं विश्वमूलं पिप्पलिसैन्धवम्

daśamūlaṃ kaṇā vahniḥ kapitthañca vibhītakam kaṭphalaṃ maricaṃ viśvamūlaṃ pippalisaindhavam

रक्तरोहीतकं दन्ती द्रा क्षाजाजिनिशाद्बयम् धात्रीजन्तुघ्नशिखरि शृङ्गीदारुपुनर्नवाः

raktarohītakaṃ dantī drā kṣājājiniśādbayam dhātrījantughnaśikhari śṛṅgīdārupunarnavāḥ

धान्याकं देवकुसुमं राजवृक्षस्त्रिकण्टकम् वृद्धदारुकुबेराक्ष्यौ मूलं वीरणिकाभवम्

dhānyākaṃ devakusumaṃ rājavṛkṣastrikaṇṭakam vṛddhadārukuberākṣyau mūlaṃ vīraṇikābhavam

एतेषां पलयुग्मन्तु भेषजानां पृथक्पृथक् आढकञ्चापि पथ्यायास्तोये पञ्चाढके पचेत्

eteṣāṃ palayugmantu bheṣajānāṃ pṛthakpṛthak āḍhakañcāpi pathyāyāstoye pañcāḍhake pacet

स्विन्ना पथ्या भवेद्यावत्पश्चान्मधु विनिक्षिपेत् गुरूपदेशाद्विधिवत्त्रिदिनञ्च ततः परम्

svinnā pathyā bhavedyāvatpaścānmadhu vinikṣipet gurūpadeśādvidhivattridinañca tataḥ param

पुनः क्षिपेत्पञ्चदिनं तथा च दशवासरम् संसिद्धा चाभया पश्चाद् घृतभाण्डे निधापयेत्

punaḥ kṣipetpañcadinaṃ tathā ca daśavāsaram saṃsiddhā cābhayā paścād ghṛtabhāṇḍe nidhāpayet

विमले सुदृढे क्षौद्र परिपूर्णेप्रयत्नतः पश्चात्पूर्वोक्तकाण्डे तु क्षिपेद् बुद्धिपरायणः

vimale sudṛḍhe kṣaudra paripūrṇeprayatnataḥ paścātpūrvoktakāṇḍe tu kṣiped buddhiparāyaṇaḥ

एषा हरीतकी चैव धन्वन्तरि कृता शुभा भक्षयेद्यो नरो नित्यं रोगा नश्यन्ति सर्वशः

eṣā harītakī caiva dhanvantari kṛtā śubhā bhakṣayedyo naro nityaṃ rogā naśyanti sarvaśaḥ

श्वासं कासं क्षयं पाण्डु हिक्का छर्दिमदभ्रमान् मुखरोगं तथा तृष्णामरुचिं वह्निमन्दताम्

śvāsaṃ kāsaṃ kṣayaṃ pāṇḍu hikkā chardimadabhramān mukharogaṃ tathā tṛṣṇāmaruciṃ vahnimandatām

यकृत्प्लीहोदरञ्चैव वातरक्तं सुदारुणम् शिरोऽक्षिकर्णजां पीडां तथा बद्धगुदोदरम्

yakṛtplīhodarañcaiva vātaraktaṃ sudāruṇam śiro'kṣikarṇajāṃ pīḍāṃ tathā baddhagudodaram

ग्रहणीं दुर्विकाराञ्च शेषं दोषत्रयोद्भवम् मधुपक्वेति विख्याता हन्ति रोगाननेकशः

grahaṇīṃ durvikārāñca śeṣaṃ doṣatrayodbhavam madhupakveti vikhyātā hanti rogānanekaśaḥ

बीजानि तु कपिकच्छ्वाः कुडवमितानि च स्वेदयेच्छनकैः प्रस्थे गोभवदुग्धे तावद् यावद् भवेद् गाढम्

bījāni tu kapikacchvāḥ kuḍavamitāni ca svedayecchanakaiḥ prasthe gobhavadugdhe tāvad yāvad bhaved gāḍham

त्वग्रहितानि च कृत्वा सूक्ष्मं सम्पेषयेत्तानि पिष्टिकया लघुवटिकाः कृत्वा गव्ये पचेदाज्ये

tvagrahitāni ca kṛtvā sūkṣmaṃ sampeṣayettāni piṣṭikayā laghuvaṭikāḥ kṛtvā gavye pacedājye

द्विगुणितशर्करया ता वटिकाः सम्पक्वया लेप्याः वटिका माक्षिकमध्ये मज्जनयोग्येऽखिलाः स्थाप्याः

dviguṇitaśarkarayā tā vaṭikāḥ sampakvayā lepyāḥ vaṭikā mākṣikamadhye majjanayogye'khilāḥ sthāpyāḥ

पञ्चटङ्कमितास्तास्तु प्रातः सायञ्च भक्षयेत् अनेन शीघ्रद्रा वी यो यश्च स्यात्पतितध्वजः

pañcaṭaṅkamitāstāstu prātaḥ sāyañca bhakṣayet anena śīghradrā vī yo yaśca syātpatitadhvajaḥ

सोऽपि प्रात्नोति सुरते सामर्थ्यमति वाजिवत् नानेन सदृशं किञ्चिद् द्र व्यं वाजीकरं परम्

so'pi prātnoti surate sāmarthyamati vājivat nānena sadṛśaṃ kiñcid dra vyaṃ vājīkaraṃ param

आकारकरभः शुण्ठी लवङ्गं कुङ्कुमं कणा जातीफलं जातिपुष्पं चन्दनं कार्षिकं पृथक्

ākārakarabhaḥ śuṇṭhī lavaṅgaṃ kuṅkumaṃ kaṇā jātīphalaṃ jātipuṣpaṃ candanaṃ kārṣikaṃ pṛthak

चूर्णयेदहिफेनन्तु तत्र दद्यात्पलोन्मितम् सर्वमेकीकृतं माषमात्रं क्षौद्रे ण भक्षयेत्

cūrṇayedahiphenantu tatra dadyātpalonmitam sarvamekīkṛtaṃ māṣamātraṃ kṣaudre ṇa bhakṣayet

शुक्रस्तम्भकरं पुंसामिदमानन्दकारकम् नारीणां प्रीतिजननं सेवेत निशि कामुकः

śukrastambhakaraṃ puṃsāmidamānandakārakam nārīṇāṃ prītijananaṃ seveta niśi kāmukaḥ

इति द्विसप्ततितमो वाजीकरणाधिकारः समाप्तः

iti dvisaptatitamo vājīkaraṇādhikāraḥ samāptaḥ

चतुर्थः पादः

1.4.1

द्वितीयपादारम्भे कथितायाः पादसङ्गतेस्त्रिपाद्या अन्ययोगव्यच्छादपरत्वस्य वा अत्र पुनः कीर्तनं किमर्थमित्याशङ्कायामाह -प्र्रथमपाद इति । धर्मिस्वरूपपामिति सर्वज्ञत्वादिगुणानां कल्याणत्वपरमित्यर्थः । सर्वभूतान्तरात्मत्वस्य अन्तर्यामि-

dvitīyapādārambhe kathitāyāḥ pādasaṅgatestripādyā anyayogavyacchādaparatvasya vā atra punaḥ kīrtanaṃ kimarthamityāśaṅkāyāmāha -prrathamapāda iti | dharmisvarūpapāmiti sarvajñatvādiguṇānāṃ kalyāṇatvaparamityarthaḥ | sarvabhūtāntarātmatvasya antaryāmi-

1.4.1

वैश्चानराधिकरणसिद्धत्वं कथम्? अन्तर्यामिब्रााहृणे वैश्वानरविद्यायां च सर्वभूतान्तरात्मेत्येवं आकारवाक्याश्रवणादित्या-शङ्कयाह - एष सर्वभूतान्तररात्मेस्यादि । मुण्डकोपनिषद्वायस्य सपक्षत्वेनोपन्यासादिति - द्युभ्वाद्यधिकरण विषयवाक्यैकप्रकरणस्य "पद्भयां पृथिवी ह्रेष सर्वभूतान्तरत्मा' इति मुण्डकोपनिषद्वाक्यस्य "स्मर्यमाणमनुमानं स्यात्' इति वैश्वानराधिकरणगुणसूत्रे सपक्षत्वेनोपन्या-दित्यर्थः । इदानीमितीति ग्रन्थस्यानन्तरं प्रधानपुरुषादिप्रतिपादनमुखेनेति न केवलं लिङ्गप्रतिपादकानि, किन्तु लिङ्गिनामेव प्रधाना-दीनां प्रतिपादनमुखेन प्रधानादिकारणत्वप्रतिपादनच्छायानुसारीणीतिपाठस्तु समीचीनः, कोशस्तु निरीक्ष्यः। प्रत्यगात्मनः परस्य निषेधादिति - "पुरुषान्नपरं किञ्चित् ' इति प्रत्यगात्मव्यतिरिक्तस्य सांख्यमत इव निषेधादिति भावः । बद्धमुक्तोभयावस्थाद्विलक्षणमिति । ह्रुक्तमिति - यद्यपीदं प्रथमपादार्थसूचकमिति व्याख्यातम् , अथायप्यव्यवहिता-धिकरणार्थस्मारकत्वमपि सम्भवतीत्यभिप्रेत्य एवमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । रूप्यतेऽनेनेति - रूपवत्तया क्रियते अनेनेत्यर्थः

vaiścānarādhikaraṇasiddhatvaṃ katham? antaryāmibrāाhṛṇe vaiśvānaravidyāyāṃ ca sarvabhūtāntarātmetyevaṃ ākāravākyāśravaṇādityā-śaṅkayāha - eṣa sarvabhūtāntararātmesyādi | muṇḍakopaniṣadvāyasya sapakṣatvenopanyāsāditi - dyubhvādyadhikaraṇa viṣayavākyaikaprakaraṇasya "padbhayāṃ pṛthivī hreṣa sarvabhūtāntaratmā' iti muṇḍakopaniṣadvākyasya "smaryamāṇamanumānaṃ syāt' iti vaiśvānarādhikaraṇaguṇasūtre sapakṣatvenopanyā-dityarthaḥ | idānīmitīti granthasyānantaraṃ pradhānapuruṣādipratipādanamukheneti na kevalaṃ liṅgapratipādakāni, kintu liṅgināmeva pradhānā-dīnāṃ pratipādanamukhena pradhānādikāraṇatvapratipādanacchāyānusārīṇītipāṭhastu samīcīnaḥ, kośastu nirīkṣyaḥ| pratyagātmanaḥ parasya niṣedhāditi - "puruṣānnaparaṃ kiñcit ' iti pratyagātmavyatiriktasya sāṃkhyamata iva niṣedhāditi bhāvaḥ | baddhamuktobhayāvasthādvilakṣaṇamiti | hruktamiti - yadyapīdaṃ prathamapādārthasūcakamiti vyākhyātam , athāyapyavyavahitā-dhikaraṇārthasmārakatvamapi sambhavatītyabhipretya evamuktamiti draṣṭavyam | rūpyate'neneti - rūpavattayā kriyate anenetyarthaḥ

1.4.1

रूपवच्छब्दात्तत्करोतीति णिचि णाविष्ठवद्भावात् "विमतो- र्लुगि'ति मतुपो लुकिटिलोपे च ण्यन्तात् रूपीत्येतस्मात्कर्मणि , रूप्यत इति प्रयोगः । ण्यन्तात् रूपीत्येतस्मात्कर्तरि ण्वलि णिलोपे च रूपवत्करोतीति रूपकमिति हि रूपकशब्दनिष्पत्तिः , एवमेव ह्रालङ्कारिकाणिमुक्तिः , ततश्चात्मा शारीरादीनुपमेयान् स्वेन रूपेण रूपवतः कुर्वन्तो रथिरथादयो रूपकाः , ततश्च रूपकरथात्मना विन्यस्तशरीरस्य गृहीतेरित्यर्थः । प्राधान्येन विवक्षितमिति - विशेषेणविशेष्यभावे कामचारादिति भावः । पूर्वनिपात इत्यभिप्राय इति - नन्वेवं निर्देशे किं प्रयोजनमिति चेदुच्यते ; शरीरे अधिकरणे-रूपकात्मना विन्यस्ताश्शरीर-रूपकविन्यस्ता इन्द्रियादयः तेषां स्वस्ववाचकशब्देन गृहीतत्वात् पारिशेष्यादव्यक्तशब्देन गृह्रत इत्यत्र नियामकतया पारि-शेष्यस्योपन्यसनीयतया तत्प्रदर्शकसमासान्तराश्रयणस्यापि सार्थक्यात् । भाष्ये - तद्विष्णोः परमं पदमित्यन्तेनेति । "इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुमर्नीषिणः । यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेव मनसा सह । तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्च इव सेरथेः । यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सह । तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्चा इव सारथेः । यस्त्वविज्ञानवान् भवत्यमनस्कस्सदाऽशुचिः । न स तत्पदमाप्नोति संस्सारञ्चधिगच्छति । यस्तु विज्ञानवान् भवति समनस्कस्सदा शुचिः । स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते । विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः । सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् । इन्द्रियेभ्यः परा ह्रर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेरात्मा महान् परः । महतः परमव्यक्तं अव्यक्तात्परुषः परः । पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः । एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽत्मा न प्रकाशते । दृश्यते

rūpavacchabdāttatkarotīti ṇici ṇāviṣṭhavadbhāvāt "vimato- rlugi'ti matupo lukiṭilope ca ṇyantāt rūpītyetasmātkarmaṇi , rūpyata iti prayogaḥ | ṇyantāt rūpītyetasmātkartari ṇvali ṇilope ca rūpavatkarotīti rūpakamiti hi rūpakaśabdaniṣpattiḥ , evameva hrālaṅkārikāṇimuktiḥ , tataścātmā śārīrādīnupameyān svena rūpeṇa rūpavataḥ kurvanto rathirathādayo rūpakāḥ , tataśca rūpakarathātmanā vinyastaśarīrasya gṛhīterityarthaḥ | prādhānyena vivakṣitamiti - viśeṣeṇaviśeṣyabhāve kāmacārāditi bhāvaḥ | pūrvanipāta ityabhiprāya iti - nanvevaṃ nirdeśe kiṃ prayojanamiti ceducyate ; śarīre adhikaraṇe-rūpakātmanā vinyastāśśarīra-rūpakavinyastā indriyādayaḥ teṣāṃ svasvavācakaśabdena gṛhītatvāt pāriśeṣyādavyaktaśabdena gṛhrata ityatra niyāmakatayā pāri-śeṣyasyopanyasanīyatayā tatpradarśakasamāsāntarāśrayaṇasyāpi sārthakyāt | bhāṣye - tadviṣṇoḥ paramaṃ padamityanteneti | "indriyāṇi hayānāhurviṣayāṃsteṣu gocarān | ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhumarnīṣiṇaḥ | yastvavijñānavān bhavatyayukteva manasā saha | tasyendriyāṇyavaśyāni duṣṭāśca iva seratheḥ | yastu vijñānavān bhavati yuktena manasā saha | tasyendriyāṇi vaśyāni sadaścā iva sāratheḥ | yastvavijñānavān bhavatyamanaskassadā'śuciḥ | na sa tatpadamāpnoti saṃssārañcadhigacchati | yastu vijñānavān bhavati samanaskassadā śuciḥ | sa tu tatpadamāpnoti yasmādbhūyo na jāyate | vijñānasārathiryastu manaḥpragrahavānnaraḥ | so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam | indriyebhyaḥ parā hrarthā arthebhyaśca paraṃ manaḥ | manasastu parā buddhiḥ buddherātmā mahān paraḥ | mahataḥ paramavyaktaṃ avyaktātparuṣaḥ paraḥ | puruṣānna paraṃ kiñcit sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ | eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍho'tmā na prakāśate | dṛśyate

1.4.1

त्वग्रयया बुध्द्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः । यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ञान आत्मनि । ज्ञानमात्मनि महति यच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि । उत्तिष्ठ त जाग्रत प्राप्य वरान्निबो- धत । क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति । अशब्दमस्पर्श-मरूपमव्ययम् इति हि श्रुतिक्रमः । साध्यत्वलक्षणप्रकषर् इति - शेषित्वलक्षणप्रकर्ष इत्यर्थः । अध्यवसायाभिमानचिन्तावृत्ति-

tvagrayayā budhdyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ | yacchedvāṅmanasī prājñastadyacchejñāna ātmani | jñānamātmani mahati yacchettadyacchecchānta ātmani | uttiṣṭha ta jāgrata prāpya varānnibo- dhata | kṣurasya dhārā niśitā duratyayā durgaṃ pathastatkavayo vadanti | aśabdamasparśa-marūpamavyayam iti hi śrutikramaḥ | sādhyatvalakṣaṇaprakaṣar iti - śeṣitvalakṣaṇaprakarṣa ityarthaḥ | adhyavasāyābhimānacintāvṛtti-

1.4.1

भेदात् मन एव बुद्धयहङ्कारचित्तशब्देन व्यपदिश्यत - इति । पञ्च-वृत्तिर्मनोवव्द्यपदिश्यत इति सूत्रभाष्यं ह्मदि निषाध बद्धिशब्दस्यान्तःकरणपरत्वेपि नानुपपत्तिरित्यभिप्रयननाह । यद्वा बुद्धिशब्दः अन्तःकरणपर इति कैश्चिदुक्तमिति - मृषावादिभिर्हि महच्छब्देन " मनो महान् मतिब्र्राहृा भूर्बुद्धिः ख्यातिरीश्वरः । प्रज्ञा सं-विच्चितिश्चैव स्मृतिश्च परिगृह्रते ' इति स्मृतिवशात् प्रथमोत्पन्नहिरण्यगर्भबुद्धिरुच्यते , तस्याश्चाव्यक्तप्रभवत्वात् "महतः परमव्यक्तम् ' इत्युक्तिरुपपद्यते । यद्वा जीव एव महच्छब्देनाभिधीयते , आत्मशब्देन विशेषणात् तत्रापि पक्षे जीवभावस्याव्यक्ताधीनत्वेन महतः परत्वमुपपद्यते , पक्षद्वयेपि अन्यक्तशब्दिताविद्यानिष्टत्वं महत्परत्वं तत्कार्ये शरीरे उपचर्यत इत्युक्तमिति भावः । ननु कथं जीवपर्यन्तेत्युच्यते महतः परमव्यक्तमिति पूर्ववाक्ये अव्यक्तशब्दितशरीरस्यैव जीवादपि परत्वोपन्यासेनाव्यक्तपर्यन्तस्येपि हि निर्देशो युक्त इत्याशङ्कयाह

bhedāt mana eva buddhayahaṅkāracittaśabdena vyapadiśyata - iti | pañca-vṛttirmanovavdyapadiśyata iti sūtrabhāṣyaṃ hmadi niṣādha baddhiśabdasyāntaḥkaraṇaparatvepi nānupapattirityabhiprayananāha | yadvā buddhiśabdaḥ antaḥkaraṇapara iti kaiściduktamiti - mṛṣāvādibhirhi mahacchabdena " mano mahān matibrrāhṛा bhūrbuddhiḥ khyātirīśvaraḥ | prajñā saṃ-viccitiścaiva smṛtiśca parigṛhrate ' iti smṛtivaśāt prathamotpannahiraṇyagarbhabuddhirucyate , tasyāścāvyaktaprabhavatvāt "mahataḥ paramavyaktam ' ityuktirupapadyate | yadvā jīva eva mahacchabdenābhidhīyate , ātmaśabdena viśeṣaṇāt tatrāpi pakṣe jīvabhāvasyāvyaktādhīnatvena mahataḥ paratvamupapadyate , pakṣadvayepi anyaktaśabditāvidyāniṣṭatvaṃ mahatparatvaṃ tatkārye śarīre upacaryata ityuktamiti bhāvaḥ | nanu kathaṃ jīvaparyantetyucyate mahataḥ paramavyaktamiti pūrvavākye avyaktaśabditaśarīrasyaiva jīvādapi paratvopanyāsenāvyaktaparyantasyepi hi nirdeśo yukta ityāśaṅkayāha

1.4.1

नास्मिन् वाक्य इति । यथोक्तस्यात्मपर्यन्तस्येति भाष्यवाक्य इत्यर्थः । पदस्यात्र च अकथनादिति -सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् इति पारत्वेन रूपितस्य विष्णोः परमपदस्य "इन्द्रियेभ्यः परा ह्रर्थाः ' इत्यत्राकथनादित्यर्थः । क्वचिदस्तीति - "अजामाकाम् ' इत्यादौ ताद्दशविचारस्य दर्शयिष्यमाणत्वादिति भावः । अहङ्काराद्वारा बुद्धेरिति -बुद्धिर्महत्तत्त्वम् । तन्त्र- प्रक्रिया विरोधप्रतीतेरिति - तन्त्रे अहङ्कारस्य महत्तत्त्वजन्यत्वेन मनोजन्यत्वाभावादिति भावः । सूत्रखण्डोपादानामिति

- nāsmin vākya iti | yathoktasyātmaparyantasyeti bhāṣyavākya ityarthaḥ | padasyātra ca akathanāditi -so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam iti pāratvena rūpitasya viṣṇoḥ paramapadasya "indriyebhyaḥ parā hrarthāḥ ' ityatrākathanādityarthaḥ | kvacidastīti - "ajāmākām ' ityādau tāddaśavicārasya darśayiṣyamāṇatvāditi bhāvaḥ | ahaṅkārādvārā buddheriti -buddhirmahattattvam | tantra- prakriyā virodhapratīteriti - tantre ahaṅkārasya mahattattvajanyatvena manojanyatvābhāvāditi bhāvaḥ | sūtrakhaṇḍopādānāmiti

1.4.1

दर्शयति चेत्यादिग्रन्थस्सूत्रखण्डव्याख्यानरूप इत्यर्थः । ततश्च दर्शयति चत्यस्य सूत्रखण्डोपादनत्वे तदेवेतिमाप्यखणडस्य कुत्राप्यनन्वयप्रसङ्गादिति दूषणमलग्नकं वेदितव्यम् । ननु सुपां सुलुगितिसूत्रे सोः प्रथमनिर्दिष्टतया तदतिक्रमे कारणाभावेन द्वितीयायाः स्वादेशे हल्ङ्यादिलोपे च द्वितीयान्तत्वं कुतो न सिध्येदित्याशङ्कय प्रक्रियागौरवान्नायं पन्था इत्याह - ननु वाक्छब्दादित्यादिना - ननु भाष्ये मनसी इति कथं निर्देशः ? सर्वणदीर्घेण हि भाव्यमित्यत्राह - ईदूतौ च समप्तयर्थ इतीति

darśayati cetyādigranthassūtrakhaṇḍavyākhyānarūpa ityarthaḥ | tataśca darśayati catyasya sūtrakhaṇḍopādanatve tadevetimāpyakhaṇaḍasya kutrāpyananvayaprasaṅgāditi dūṣaṇamalagnakaṃ veditavyam | nanu supāṃ sulugitisūtre soḥ prathamanirdiṣṭatayā tadatikrame kāraṇābhāvena dvitīyāyāḥ svādeśe halṅyādilope ca dvitīyāntatvaṃ kuto na sidhyedityāśaṅkaya prakriyāgauravānnāyaṃ panthā ityāha - nanu vākchabdādityādinā - nanu bhāṣye manasī iti kathaṃ nirdeśaḥ ? sarvaṇadīrgheṇa hi bhāvyamityatrāha - īdūtau ca samaptayartha itīti

1.4.2

प्रकृतिभावस्मरणनिबन्धनो मनसी इतीति निर्देश इति -ईदूतौ च सप्तम्यर्थे ' इति सूत्रविहितप्रगृह्र संज्ञानिमित्तकप्रकृतिभाव-निबन्धन इत्यर्थः । प्रकृतिवद्भावस्मरणेति क्वचित्पाठो दृश्यते , स तु लेस्वकस्खलनकृतः । उपसङ्खयानेन निर्वाहासम्भवादिति ब्राूम इति - "इयाडियाजीकाराणामुपसङ्ख्यान 'मित्यस्यापि छन्दोविषयतया छान्दसत्वानाश्रयणेन निर्वाहस्यासम्भवादित्यर्थः । वाङ्मनसी इत्यस्य द्वितीयाद्विचनान्तत्वशङ्कां प्रतिक्षिपति - नहि वाङ्मनसी इत्यत्रेति -प्रकराणानुगुण्यमेकवचनोपपत्तिञ्च स्पष्टयति

prakṛtibhāvasmaraṇanibandhano manasī itīti nirdeśa iti -īdūtau ca saptamyarthe ' iti sūtravihitapragṛhra saṃjñānimittakaprakṛtibhāva-nibandhana ityarthaḥ | prakṛtivadbhāvasmaraṇeti kvacitpāṭho dṛśyate , sa tu lesvakaskhalanakṛtaḥ | upasaṅkhayānena nirvāhāsambhavāditi brāूma iti - "iyāḍiyājīkārāṇāmupasaṅkhyāna 'mityasyāpi chandoviṣayatayā chāndasatvānāśrayaṇena nirvāhasyāsambhavādityarthaḥ | vāṅmanasī ityasya dvitīyādvicanāntatvaśaṅkāṃ pratikṣipati - nahi vāṅmanasī ityatreti -prakarāṇānuguṇyamekavacanopapattiñca spaṣṭayati

1.4.3

यच्छेदित्युक्तस्येति केचिद्य्वाचक्षत इति - यादवप्रकाशीया इत्यर्थः । स्वग्रन्थमेव प्रदर्शयति - अथ बुद्धिशब्देन अहङ्कारं ब्राूयुरिति अन्तिमसूत्र व्याख्याने तैरेवोक्तमिति - "महद्वच्च ' इति सूत्रव्याख्याने यादवप्रकाशीयैरेवोक्तमित्यर्थः । युक्तयन्तरमप्याह - तन्निमित्त-मिदं विषयसन्निधिपरिवर्जनमित्यादिना योगव्युत्थानकाल इति - योगराहित्यदशायामित्यर्थः । अत्यन्तनिषेधस्त्विति -ततश्च योग-व्युत्थानकालकर्तव्यविषयसन्निधिपरिवर्जनादेरस्मिन्मन्त्रेऽनुक्तिर्न दोषायेति भावः । प्रकृतमुयसंहरति - अतो-योगकाल एवेति - कार्यवाचिशरीरशब्दोपचारःकिं न स्यादिति - यद्यपीयं शङ्का उपक्रमाधिकरणन्यायादित्यादिना पूर्वं परिह्मता , तथाप्यर्हत्वादितिसूत्रखण्डाभिप्रेतयुक्तयन्तरोपन्यासायायं पुनरुपक्षेप इति द्रष्टव्यम् । ननु तदर्हत्वादित्यत्र तच्छब्देन विकारापन्ना व्याकृताचिद्वस्तुनः कथं परामर्शः ? सूक्ष्ममितिसौत्रपदेन सूक्ष्ममात्रस्य प्रकृततया विकारापन्नव्याकृतस्य प्रस्तुतत्वादित्याशङ्कय

yacchedityuktasyeti kecidyvācakṣata iti - yādavaprakāśīyā ityarthaḥ | svagranthameva pradarśayati - atha buddhiśabdena ahaṅkāraṃ brāूyuriti antimasūtra vyākhyāne tairevoktamiti - "mahadvacca ' iti sūtravyākhyāne yādavaprakāśīyairevoktamityarthaḥ | yuktayantaramapyāha - tannimitta-midaṃ viṣayasannidhiparivarjanamityādinā yogavyutthānakāla iti - yogarāhityadaśāyāmityarthaḥ | atyantaniṣedhastviti -tataśca yoga-vyutthānakālakartavyaviṣayasannidhiparivarjanāderasminmantre'nuktirna doṣāyeti bhāvaḥ | prakṛtamuyasaṃharati - ato-yogakāla eveti - kāryavāciśarīraśabdopacāraḥkiṃ na syāditi - yadyapīyaṃ śaṅkā upakramādhikaraṇanyāyādityādinā pūrvaṃ parihmatā , tathāpyarhatvāditisūtrakhaṇḍābhipretayuktayantaropanyāsāyāyaṃ punarupakṣepa iti draṣṭavyam | nanu tadarhatvādityatra tacchabdena vikārāpannā vyākṛtācidvastunaḥ kathaṃ parāmarśaḥ ? sūkṣmamitisautrapadena sūkṣmamātrasya prakṛtatayā vikārāpannavyākṛtasya prastutatvādityāśaṅkaya

1.4.3

शरीररूपकेदि पूर्वसूत्रे शरीरस्य श्रुतत्वादÏस्मश्च सूत्रे सूक्ष्ममिति निर्दिष्टत्वाच्च शरीरभावापन्नं सूक्ष्मं बुद्धिस्थम् , विशिष्टस्य प्राक् प्रस्तुततया तस्य तच्छब्देन परामर्शस्सम्भवतीत्याह - सूक्ष्मत्वं स्वशब्देनोपस्थापितमिति -सूक्ष्ममिति सौत्रपदेनोपस्थापितमित्यर्थः बुद्धिस्थमिति - पूर्वसूत्रे शरीररूपकेति बुद्धिस्थमित्यर्थः । अवस्थाद्वयानुगतवस्तुलक्षणानिमितित्तमाकारमाहेति - अवस्थान्तर-विशिष्टवस्तुलक्षणाबीजभूतमुख्यार्थानूपपत्तिमाहेत्यर्थः । चिद्वस्तुपोप्यस्तीति -ज्ञानसङ्कोचविकासरूपविकारवतो रथवत्पुरुषार्थ- प्रवृत्त्यर्हत्वाभावादचिद्वस्तुन एव विकारापन्नस्य प्रवृत्त्यर्हत्वादिति वक्तव्यमिति भावः । पुरुषार्थसाधनप्रवृत्तिविशेषप्रतिपादनेनेति

śarīrarūpakedi pūrvasūtre śarīrasya śrutatvādaÏsmaśca sūtre sūkṣmamiti nirdiṣṭatvācca śarīrabhāvāpannaṃ sūkṣmaṃ buddhistham , viśiṣṭasya prāk prastutatayā tasya tacchabdena parāmarśassambhavatītyāha - sūkṣmatvaṃ svaśabdenopasthāpitamiti -sūkṣmamiti sautrapadenopasthāpitamityarthaḥ buddhisthamiti - pūrvasūtre śarīrarūpaketi buddhisthamityarthaḥ | avasthādvayānugatavastulakṣaṇānimitittamākāramāheti - avasthāntara-viśiṣṭavastulakṣaṇābījabhūtamukhyārthānūpapattimāhetyarthaḥ | cidvastupopyastīti -jñānasaṅkocavikāsarūpavikāravato rathavatpuruṣārtha- pravṛttyarhatvābhāvādacidvastuna eva vikārāpannasya pravṛttyarhatvāditi vaktavyamiti bhāvaḥ | puruṣārthasādhanapravṛttiviśeṣapratipādaneneti

1.4.5

पुरुषार्थसाधनं वागादिः, प्रवृत्तिविशेषः नियमनम् , ततश्च पुरुषार्थसाधनानामेव रूपकवाक्ये परत्वावधिवाक्येपि ग्राह्र-त्वात्सूक्ष्मस्य चातथात्वाच्छरीरस्यैव ग्रहणं युक्तमिति भावः ।। कालान्तराविच्छिन्नाकारविरह इति - कालान्तरव्यावृत्ताकार-विरहः, कालान्तरव्यावृत्तिविरह इत्यर्थः , कालान्तरानुवृत्तिरितियावत् । तदुपयुक्तार्थतादधीन्यस्यापीति -तदव्यक्तम् उपयुक्तं यस्येति तदुपयुक्तार्थः , तत्साध्यार्थो महदादिरुच्यते , यदर्थोपयुक्तस्वरूपप्रवृत्तयो यदधीनास्तत्साध्यार्थस्यापि तदधीनत्वदर्श-नादितिभावः । ननु महिमवादेषु शरीरत्वप्रतिपादनेन तदात्मकत्वसिद्धावपि प्रलयवादेषु कथं तत्सिद्धिः ? पृथिव्यादीनामवा -दिषु लयमात्रप्रतिपादनादित्याशङ्कयाह - प्रलयपरत्वश्रुतेरपीति -भाष्ये उत्पत्तिवाक्यानुपादाने हेतुमाह - अप्ययपूर्वकत्वादिति इतरैरिति - यादवादिभिरित्यर्थः । निरूह्रत इति पाठः । " वहेर्यकि सम्प्रसारणे अङ्गावयहलुत्तरत्वाभावेन तस्य दीर्घाप्रसक्तेः ;

puruṣārthasādhanaṃ vāgādiḥ, pravṛttiviśeṣaḥ niyamanam , tataśca puruṣārthasādhanānāmeva rūpakavākye paratvāvadhivākyepi grāhra-tvātsūkṣmasya cātathātvāccharīrasyaiva grahaṇaṃ yuktamiti bhāvaḥ || kālāntarāvicchinnākāraviraha iti - kālāntaravyāvṛttākāra-virahaḥ, kālāntaravyāvṛttiviraha ityarthaḥ , kālāntarānuvṛttiritiyāvat | tadupayuktārthatādadhīnyasyāpīti -tadavyaktam upayuktaṃ yasyeti tadupayuktārthaḥ , tatsādhyārtho mahadādirucyate , yadarthopayuktasvarūpapravṛttayo yadadhīnāstatsādhyārthasyāpi tadadhīnatvadarśa-nāditibhāvaḥ | nanu mahimavādeṣu śarīratvapratipādanena tadātmakatvasiddhāvapi pralayavādeṣu kathaṃ tatsiddhiḥ ? pṛthivyādīnāmavā -diṣu layamātrapratipādanādityāśaṅkayāha - pralayaparatvaśruterapīti -bhāṣye utpattivākyānupādāne hetumāha - apyayapūrvakatvāditi itarairiti - yādavādibhirityarthaḥ | nirūhrata iti pāṭhaḥ | " vaheryaki samprasāraṇe aṅgāvayahaluttaratvābhāvena tasya dīrghāprasakteḥ ;

1.4.6

" उ#ूह वितर्के ' इति धात्वाश्रयणेपि उपसर्गाद्रख "उ#ूहते 'रिति हस्वविधानाच्चेति द्रष्टव्यम् । केन यक्तिबलेनेति - अव्यक्तपरत्व-स्येति शेषः । शङ्कते - प्रकरणपारिशेष्याभ्यामिति - रूपकविन्यस्तगृहीतेरित्याद्यसूत्रविवक्षिताभ्यामव्यक्तशब्दस्य शरीरविषय-त्वनिश्चयाच्छरीरस्य चात्मापेक्षया मुख्यस्य परस्यासम्भवेनास्मिन् प्रकरणे सत्र्रत्र परत्वस्य यथाकथञ्चिनिर्वाह्रत्वं श्रुत्यभि-प्रेतमवगम्यते , ततश्च अर्थादीनामपि परत्वं कथञ्चिदुपपद्यत इति सिद्धयतीति चेत् इत्यर्थः । तेनैवेति - युक्तिबलेनेतिशेषः

" u#ूha vitarke ' iti dhātvāśrayaṇepi upasargādrakha "u#ूhate 'riti hasvavidhānācceti draṣṭavyam | kena yaktibaleneti - avyaktaparatva-syeti śeṣaḥ | śaṅkate - prakaraṇapāriśeṣyābhyāmiti - rūpakavinyastagṛhīterityādyasūtravivakṣitābhyāmavyaktaśabdasya śarīraviṣaya-tvaniścayāccharīrasya cātmāpekṣayā mukhyasya parasyāsambhavenāsmin prakaraṇe satrratra paratvasya yathākathañcinirvāhratvaṃ śrutyabhi-pretamavagamyate , tataśca arthādīnāmapi paratvaṃ kathañcidupapadyata iti siddhayatīti cet ityarthaḥ | tenaiveti - yuktibalenetiśeṣaḥ

1.4.6

हेतुसमुच्चये इति - पूर्वसूत्रोक्तहेतुना एतत्सूत्रोक्तहेतुं समुच्चिनोतीत्यर्थः । लोकादिमÏग्न तमुवाच इत्युपक्रम्येति ।अत्रापेक्षितश्रुतिक्रमः

hetusamuccaye iti - pūrvasūtroktahetunā etatsūtroktahetuṃ samuccinotītyarthaḥ | lokādimaÏgna tamuvāca ityupakramyeti |atrāpekṣitaśrutikramaḥ

1.4.6

"अत्ता चराचरग्रहणा ' दित्यत्र विलिखितः, व्याख्यातश्च; तत एवावगन्तव्यः । जहातीत्युपदिदेशेति । पूर्वेणान्वय इति शेषः । पुनः पप्रच्छेति पाठ इति । पुनः पुनः पप्रच्छेति पाठस्तु न युक्त इति भावः । भाष्ये -मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहातीति निर्दिष्टस्य

"attā carācaragrahaṇā ' dityatra vilikhitaḥ, vyākhyātaśca; tata evāvagantavyaḥ | jahātītyupadideśeti | pūrveṇānvaya iti śeṣaḥ | punaḥ papraccheti pāṭha iti | punaḥ punaḥ papraccheti pāṭhastu na yukta iti bhāvaḥ | bhāṣye -matvā dhīro harṣaśokau jahātīti nirdiṣṭasya

1.4.6

ब्राहृोपासनस्येतिपाठः । धीरो न शोचतीतिपाठो लेखकदोषात् , तस्यापकृतत्वादिति द्रष्टव्यम् । ननु कृताकृताद्भूताद्भव्याच्चेत -स्त्रितयस्यापि धर्माधर्मादस्मादितिनिर्दिष्टोपायोपेयोपेतृविशेषणत्वे अन्यत्र भूताद्भव्याच्चेत्यन्यत्रपदं व्यर्थं स्यादित्यस्वरसादाह -यद्वा धर्माधर्माच्चान्यत्रेति । परैस्तु धर्माधर्मशब्दाभ्यां तत्साध्यफलानि विवक्षितानि, कृताकृतादिति कार्यकारणप्रपञ्चो विवक्षितः। भूतादिति भूतकालमात्रपरिच्छिन्नं परामृश्यते, भव्यादिति भविष्यत्कालमात्रपरिच्छिन्नम् , ततश्च तत्सर्वव्यावृत्तमित्यर्थ इति व्याख्यातम् ; तदेतदाशङ्कते - ननु धर्माधर्मसाध्येति । प्रणवेन ब्राहृप्रतिपादनं ह्रुच्यत इति । ततश्च "तत्ते पदं सङ्ग्रहेण ब्रावीमि ' इत्ययमंशः पदशब्दितब्राहृप्रतिपादकतया प्रणवप्रशंसापर इति भावः । भाष्ये सामान्येन ख्यापयन्निति । ओमित्यनेनैव सामान्येन

brāhṛोpāsanasyetipāṭhaḥ | dhīro na śocatītipāṭho lekhakadoṣāt , tasyāpakṛtatvāditi draṣṭavyam | nanu kṛtākṛtādbhūtādbhavyācceta -stritayasyāpi dharmādharmādasmāditinirdiṣṭopāyopeyopetṛviśeṣaṇatve anyatra bhūtādbhavyāccetyanyatrapadaṃ vyarthaṃ syādityasvarasādāha -yadvā dharmādharmāccānyatreti | paraistu dharmādharmaśabdābhyāṃ tatsādhyaphalāni vivakṣitāni, kṛtākṛtāditi kāryakāraṇaprapañco vivakṣitaḥ| bhūtāditi bhūtakālamātraparicchinnaṃ parāmṛśyate, bhavyāditi bhaviṣyatkālamātraparicchinnam , tataśca tatsarvavyāvṛttamityartha iti vyākhyātam ; tadetadāśaṅkate - nanu dharmādharmasādhyeti | praṇavena brāhṛpratipādanaṃ hrucyata iti | tataśca "tatte padaṃ saṅgraheṇa brāvīmi ' ityayamaṃśaḥ padaśabditabrāhṛpratipādakatayā praṇavapraśaṃsāpara iti bhāvaḥ | bhāṣye sāmānyena khyāpayanniti | omityanenaiva sāmānyena

1.4.6

ख्यापयन्नित्यर्थः । प्रणवैकदेशवाच्यो हीति । तदेकदेशवाच्यस्य तद्वाच्यैकदेशत्वनियमादिति भावः । तच्छ "एतध्द्येवाक्षरं ब्राहृ एत् ब्दस्य प्रणववाच्यपरत्वं किष्टमित्यस्वरसादाह - यदा प्राप्ये इति । एतध्द्येवाक्षरमित्यादि । ध्द्येवाक्षरं परम् । एतध्द्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् एतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् । एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्राहृलोके महीयते इति वाक्यमभिप्रयन्नित्यर्थः - इदं मन्त्रद्वयमिति । "ति मन जायते मि#्रयते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् । अजो नित्यश्शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे । हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ' मन्त्रद्वयमित्यर्थः । अर्थान्तरपरत्वस्य चेति - प्रधानपरत्वस्येत्यर्थः । हन्त त इदं प्रवक्ष्यामीति - यद्यपि "न जायते म्रियते वा विपश्चित् ' इति परमा

khyāpayannityarthaḥ | praṇavaikadeśavācyo hīti | tadekadeśavācyasya tadvācyaikadeśatvaniyamāditi bhāvaḥ | taccha "etadhdyevākṣaraṃ brāhṛ et bdasya praṇavavācyaparatvaṃ kiṣṭamityasvarasādāha - yadā prāpye iti | etadhdyevākṣaramityādi | dhdyevākṣaraṃ param | etadhdyevākṣaraṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat etadālambanaṃ śreṣṭhametadālambanaṃ param | etadālambanaṃ jñātvā brāhṛloke mahīyate iti vākyamabhiprayannityarthaḥ - idaṃ mantradvayamiti | "ti mana jāyate mi#्rayate vā vipaścinnāyaṃ kutaścinna babhūva kaścit | ajo nityaśśāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre | hantā cenmanyate hantuṃ hataścenmanyate hatam | ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate ' mantradvayamityarthaḥ | arthāntaraparatvasya ceti - pradhānaparatvasyetyarthaḥ | hanta ta idaṃ pravakṣyāmīti - yadyapi "na jāyate mriyate vā vipaścit ' iti paramā

1.4.6

त्मविषयप्रतिवचनसन्दर्भानन्तरमेवेदं वाक्यम् , तथापि योग्यतावशात् जीवविषयप्रश्नस्येदं प्रतिवचनमिति न प्रश्नक्रमानुरोधि श्रुतौ प्रतिवचनक्रम इति द्रष्टव्यम् । नन्वन्यत्राधर्मादितिप्रश्नः किं येयं प्रेत इति प्रश्नसमानविषयकः , उत तदधिकविषयकः ? नाद्यः, तथासति अग्निजीवयोरेव प्रश्नदर्शनेन त्रयाणां प्रश्नाभावादग्निजीवपरमात्मनां त्रयाणामुपन्यासः प्रश्नश्चेति सूत्रविरोधात् । न द्वितीयः, परत्रयानन्तरभूतस्य प्रश्नानर्हत्वात् , इतरथा प्रधानस्याप्युपन्याससम्भवेन अधिकरणविरोधापत्तेरित्याशङ्कय वस्तुगत्या परमात्मनो जीवाभिन्नतया परत्रयान्तर्भावस्याप्यनुपपत्तेः जीवपरयोः औपाधिकभेदमादाय अग्निजीवपरमात्मनां त्रयाणामिति सूत्रनिर्देशस्याप्युपपत्तेरित्यभिप्रयन्नाह - न च जीवविषयफ्रश्नस्येति । परमात्मविषयतावैघट¬मिति - परमात्म -विषयप्रतिवचनवैघट¬मिति पाठे तु येयं प्रेत इति जीवप्रश्नस्य तं दुर्दर्शमिति परमात्मविषयप्रतिवचनवैघट¬मित्यर्थः । अनतिविरोधेपीति - अग्निजीवपराणा #ं त्रित्वोपन्यासेन जीवपरयोर्भेदस्यैव सौत्रत्वप्रतिपादनेन अस्मदनुकूलत्वादिति भावः । प्रतिपाद्यत्वाभावस्येति -प्रधानस्य त्रिगुणद्रवव्यस्येत्यर्थः । प्रश्नोपन्याससमुच्चयस्य प्रतिपाद्यत्वे हेतुत्वाभावमुपपनदयति - उपायो

tmaviṣayaprativacanasandarbhānantaramevedaṃ vākyam , tathāpi yogyatāvaśāt jīvaviṣayapraśnasyedaṃ prativacanamiti na praśnakramānurodhi śrutau prativacanakrama iti draṣṭavyam | nanvanyatrādharmāditipraśnaḥ kiṃ yeyaṃ preta iti praśnasamānaviṣayakaḥ , uta tadadhikaviṣayakaḥ ? nādyaḥ, tathāsati agnijīvayoreva praśnadarśanena trayāṇāṃ praśnābhāvādagnijīvaparamātmanāṃ trayāṇāmupanyāsaḥ praśnaśceti sūtravirodhāt | na dvitīyaḥ, paratrayānantarabhūtasya praśnānarhatvāt , itarathā pradhānasyāpyupanyāsasambhavena adhikaraṇavirodhāpatterityāśaṅkaya vastugatyā paramātmano jīvābhinnatayā paratrayāntarbhāvasyāpyanupapatteḥ jīvaparayoḥ aupādhikabhedamādāya agnijīvaparamātmanāṃ trayāṇāmiti sūtranirdeśasyāpyupapatterityabhiprayannāha - na ca jīvaviṣayaphraśnasyeti | paramātmaviṣayatāvaighaṭa¬miti - paramātma -viṣayaprativacanavaighaṭa¬miti pāṭhe tu yeyaṃ preta iti jīvapraśnasya taṃ durdarśamiti paramātmaviṣayaprativacanavaighaṭa¬mityarthaḥ | anativirodhepīti - agnijīvaparāṇā #ṃ tritvopanyāsena jīvaparayorbhedasyaiva sautratvapratipādanena asmadanukūlatvāditi bhāvaḥ | pratipādyatvābhāvasyeti -pradhānasya triguṇadravavyasyetyarthaḥ | praśnopanyāsasamuccayasya pratipādyatve hetutvābhāvamupapanadayati - upāyo

1.4.8

हीति । ह्मदयायतने उपास्यतया स्थितस्येति -ननु पूर्वत्र ह्मदयादित्यवर्तिनोरप्रकृतत्वात्कथमिदमुच्यत इति चेदुच्यते "अरण्यो-र्निहितो जातवेदा गर्भ इवेत्सुभृतो गर्भिणीभिः । दिवे दिव ईढ¬ो जागृवद्भिर्हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निभि एतद्वै तत् ।' इति मन्त्रेण ह्मदयायतनस्तस्य च "यतश्चोदेति सूर्योस्तं गच्छति यत्र च । तं देवास्सर्वे अर्पिता तदु नातयेति कश्चन । एतद्वै तत्' इति तदनन्तरमन्त्रेणादित्यमण्डलस्थस्यापि पूर्वप्रकृतत्वात् । तथाहि ; अरणनयोर्निहितोऽग्निरिव गर्भिणीभिस्सुभृतः-अन्नपानादिभिः पोषितो गर्भ इव च, दिवे दिवे अहन्यहनि, जागृवद्भिः जागृद्भिरप्रमत्तैर्हविष्यमद्भिराराधनोपकरणवद्भिर्मनुष्यैरीड¬ः स्तुत्यः ध्येयः, अग्निः-अग्रनयनादियोगात् । एतद्वै तत् - एवम्भूतो ह्मदयायतनस्थः, तदेव अन्यत्राधर्मादित्यादिना त्वया पृष्टमेवेत्यर्थः । अतोऽस्मिन्मन्त्रे ह्मदयायतने उपास्यः प्रस्तुतः । यतश्चोदेति सूर्यः-सूर्योत्पत्तिलयाधारभूतः । तं देवास्सर्वे अर्पिताः-सर्वे देवास्त-दुपासिन इत्यर्थः । अतश्च सूर्यमण्डलाद्युपादानतया तदात्मकं तदन्तर्वर्तिदेवोपास्यं प्रस्तुत्य तस्याप्येतद्वैतदिति ब्राहृाभेदे बोधिते तदनन्तरं ह्मदयायतेन मनुष्यैरुपास्यस्यादित्यमण्डलान्तर्वर्तिदेवोपास्यस्य चायतनभेदेन भिन्नत्वात्कथमेतद्वैतदिति एकेन ब्राहृण अभेदो बोध्यत इति शङ्का व्यावत्त्र्यते-तदेव हेत्यादिना । "यदमुत्र तदेवेह, मृत्योस्य मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यती'त्यादिना अतो नाप्रसक्तनिषेधत्वशङ्कावकाश इति ध्येयम् । एतदपेक्षया दुबर्लमिति -ऋतं पिबन्ताविति भेदश्रुत्पेक्षया दुर्बलमित्यर्थः । तच्च दर्शितमिति -"अध्यात्मयोगाधिगमेन देवम्' न जायते म्रियते वा विपश्चित् ' इत्यादिकमित्यर्थः । प्रतिवचनाव्यवहिता इति -प्रतिवचनैरव्यवहिताः अनन्तरिता इत्यर्थः । एवं प्रश्नाव्यवहितानित्यत्रापि । नन्वस्मिन् प्रकरणे उपायोपेयोपेतृवतिरिक्ताग्नेरपि

hīti | hmadayāyatane upāsyatayā sthitasyeti -nanu pūrvatra hmadayādityavartinoraprakṛtatvātkathamidamucyata iti ceducyate "araṇyo-rnihito jātavedā garbha ivetsubhṛto garbhiṇībhiḥ | dive diva īḍha¬ो jāgṛvadbhirhaviṣmadbhirmanuṣyebhiragnibhi etadvai tat |' iti mantreṇa hmadayāyatanastasya ca "yataścodeti sūryostaṃ gacchati yatra ca | taṃ devāssarve arpitā tadu nātayeti kaścana | etadvai tat' iti tadanantaramantreṇādityamaṇḍalasthasyāpi pūrvaprakṛtatvāt | tathāhi ; araṇanayornihito'gniriva garbhiṇībhissubhṛtaḥ-annapānādibhiḥ poṣito garbha iva ca, dive dive ahanyahani, jāgṛvadbhiḥ jāgṛdbhirapramattairhaviṣyamadbhirārādhanopakaraṇavadbhirmanuṣyairīḍa¬ḥ stutyaḥ dhyeyaḥ, agniḥ-agranayanādiyogāt | etadvai tat - evambhūto hmadayāyatanasthaḥ, tadeva anyatrādharmādityādinā tvayā pṛṣṭamevetyarthaḥ | ato'sminmantre hmadayāyatane upāsyaḥ prastutaḥ | yataścodeti sūryaḥ-sūryotpattilayādhārabhūtaḥ | taṃ devāssarve arpitāḥ-sarve devāsta-dupāsina ityarthaḥ | ataśca sūryamaṇḍalādyupādānatayā tadātmakaṃ tadantarvartidevopāsyaṃ prastutya tasyāpyetadvaitaditi brāhṛाbhede bodhite tadanantaraṃ hmadayāyatena manuṣyairupāsyasyādityamaṇḍalāntarvartidevopāsyasya cāyatanabhedena bhinnatvātkathametadvaitaditi ekena brāhṛṇa abhedo bodhyata iti śaṅkā vyāvattryate-tadeva hetyādinā | "yadamutra tadeveha, mṛtyosya mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyatī'tyādinā ato nāprasaktaniṣedhatvaśaṅkāvakāśa iti dhyeyam | etadapekṣayā dubarlamiti -ṛtaṃ pibantāviti bhedaśrutpekṣayā durbalamityarthaḥ | tacca darśitamiti -"adhyātmayogādhigamena devam' na jāyate mriyate vā vipaścit ' ityādikamityarthaḥ | prativacanāvyavahitā iti -prativacanairavyavahitāḥ anantaritā ityarthaḥ | evaṃ praśnāvyavahitānityatrāpi | nanvasmin prakaraṇe upāyopeyopetṛvatiriktāgnerapi

1.4.8

पृष्टतया त्रयाणामेवेत्वधारणं भवन्मतेप्ययुक्तम् , न चाग्निरप्युपायकोटिनिविष्ट इति वाच्यम् ज्ञानैकसाध्यत्त्वान्मुक्तेरित्या-शङ्कयाह - अर्थत्रयस्य चेति ।। कारणं प्रधानमेवेति -स्वतन्त्रप्रधानमेवोच्यत इत्यर्थः । तेजोबन्नपरत्वेन व्याख्यातमिति - ननु वाचस्पतिना किं स्वतन्त्रं प्रधानमनेन मन्त्रवर्णेन प्रतिपाद्यताम् ,उत परमेश्वरी मायाशक्तिस्तेजोबन्नव्याक्रियाकारणमुच्यताम् ? इत्येवं सिद्धान्ते मूलप्रकृतिपरत्वमेव प्रदर्शितम् न तु तेजोबन्नात्मकावान्तरप्रकृतिपरत्वमिति चेत् सत्यमुक्तं वाचस्पतिना, तथापि वचनस्य ज्योतिरुपक्रमादिति सूत्रतद्भाष्याभ्यां तेजोवन्नानां जननश्रवणात् कथमजात्वमिति कल्पनोपदेशादिति-

pṛṣṭatayā trayāṇāmevetvadhāraṇaṃ bhavanmatepyayuktam , na cāgnirapyupāyakoṭiniviṣṭa iti vācyam jñānaikasādhyattvānmukterityā-śaṅkayāha - arthatrayasya ceti || kāraṇaṃ pradhānameveti -svatantrapradhānamevocyata ityarthaḥ | tejobannaparatvena vyākhyātamiti - nanu vācaspatinā kiṃ svatantraṃ pradhānamanena mantravarṇena pratipādyatām ,uta parameśvarī māyāśaktistejobannavyākriyākāraṇamucyatām ? ityevaṃ siddhānte mūlaprakṛtiparatvameva pradarśitam na tu tejobannātmakāvāntaraprakṛtiparatvamiti cet satyamuktaṃ vācaspatinā, tathāpi vacanasya jyotirupakramāditi sūtratadbhāṣyābhyāṃ tejovannānāṃ jananaśravaṇāt kathamajātvamiti kalpanopadeśāditi-

1.4.8

सूत्रावतारिकाभाष्येण च विरुद्धत्वात्तदनादृतम् । यदि हि मूलप्रकृतिर्मन्त्रवर्णप्रतिपाद्यत्वेनाभिमता स्यात् तदा तस्य जन्मरहिततया कथमजात्वमित्याक्षेपस्य वा कल्पनोपदेशादितिछागत्वकल्पनेन परिहारस्य वा असम्भवादिति ध्येयम् । गौण्या वृत्त्या सत्त्वरजस्तमोमयीति - रक्तंकुसुम्भादि, रञ्जयतीति रक्तशब्देन रज उच्यते । एवमावारक मन्धकारं नीलं तमोगुणश्चावारक इति आवारकत्वसाधम्र्यात्तमोपि नीलादिशब्देनोच्यते इति भावः । परिणम्यमानमितिपाठः । "णिचि मितां ह्वस्व' इति ह्यश्व-विधानात्, यद्वा "मितां ह्वस्व' इत्यत्र वेत्यनुवृत्तेर्वा परिणम्यमानमित्यस्य साधुत्वं द्रष्टव्यम् । प्रकृत्यादीनामिति व्याख्येयं पदम् । नन्वत्र प्रकृत्यादीनां स्वरूपमभिहितमिति कथमुचनयते, "षड्#िवंशकमित्याहु'रित्यादाविवाऽत्रापि "एकस्तु पिबते देवः स्वच्छ-न्दोत्र वशानुगाम्' इतीश्वरस्यापि प्रतिपादनादित्याशङ्कयाह - एषु वाक्येषु ईश्वरप्रतिपादनमिति । ततश्च प्रकृत्यादीनां स्वरूपमभि-हितमिति भाष्यस्य ब्राहृात्मकस्वरूपमभिहितमित्यर्थ इति भावः । तदन्तर्यामिभगवत्प्रतिपादकवाक्यमिति - "स्तूयते मन्त्रसंस्कृ-त्यैरथर्वविहितैर्दिभु'रित्युत्तरखण्डे विभुशब्देन व्यापकं नियन्तारं संस्तुत्य तं षड्#िवंशकमित्यादि प्रतिपादनात् षड्#िवंशकस्या-

sūtrāvatārikābhāṣyeṇa ca viruddhatvāttadanādṛtam | yadi hi mūlaprakṛtirmantravarṇapratipādyatvenābhimatā syāt tadā tasya janmarahitatayā kathamajātvamityākṣepasya vā kalpanopadeśāditichāgatvakalpanena parihārasya vā asambhavāditi dhyeyam | gauṇyā vṛttyā sattvarajastamomayīti - raktaṃkusumbhādi, rañjayatīti raktaśabdena raja ucyate | evamāvāraka mandhakāraṃ nīlaṃ tamoguṇaścāvāraka iti āvārakatvasādhamryāttamopi nīlādiśabdenocyate iti bhāvaḥ | pariṇamyamānamitipāṭhaḥ | "ṇici mitāṃ hvasva' iti hyaśva-vidhānāt, yadvā "mitāṃ hvasva' ityatra vetyanuvṛttervā pariṇamyamānamityasya sādhutvaṃ draṣṭavyam | prakṛtyādīnāmiti vyākhyeyaṃ padam | nanvatra prakṛtyādīnāṃ svarūpamabhihitamiti kathamucanayate, "ṣaḍ#िvaṃśakamityāhu'rityādāvivā'trāpi "ekastu pibate devaḥ svaccha-ndotra vaśānugām' itīśvarasyāpi pratipādanādityāśaṅkayāha - eṣu vākyeṣu īśvarapratipādanamiti | tataśca prakṛtyādīnāṃ svarūpamabhi-hitamiti bhāṣyasya brāhṛाtmakasvarūpamabhihitamityartha iti bhāvaḥ | tadantaryāmibhagavatpratipādakavākyamiti - "stūyate mantrasaṃskṛ-tyairatharvavihitairdibhu'rityuttarakhaṇḍe vibhuśabdena vyāpakaṃ niyantāraṃ saṃstutya taṃ ṣaḍ#िvaṃśakamityādi pratipādanāt ṣaḍ#िvaṃśakasyā-

1.4.8

ऋषित्वकल्पना, इत्यर्थावगतिरिति भावः । भाष्ये साधनत्वमात्रं चमसशब्देन प्रतीयत इति इदमुपलक्षणम् अर्वाग्बिलोद्ध्व- त्मत्वं सिद्धमिति भावः । " प्रकृति पुरुषं चैवे'त्यादि गीतायां त्रयोदशाध्याये "सत्त्वं रजस्तम' इति चतुर्धाध्याये' "सर्वभूतानि कौन्तेये'त्यादि नवसे, भाष्ये सिद्धान्ते च, "चमसवदविशेषा'दितिसूत्रोपादानानन्तरं नात्र तन्त्रसिद्धा प्रकृतिरभिधीयत' इति वाक्यं केषुचित्कोशेषु दृश्यते तददृष्टश्रुतप्रकाशिकैः पण्डितम्मन्यैः प्रक्षिप्तम् । उपक्रमस्थं प्रतिज्ञावाक्यमनुपज्यत इति मत्त्वेति टीकोक्तेरिति द्रष्टव्यम् ; वस्तुतस्तु, नात्र तन्त्रसिद्धा प्रकृतिरभिधीयत इत्येव प्रतिज्ञोचिता, न तु प्रकृतिर्निरस्यत इति प्रतिज्ञाया अयुक्तत्वान्नानुपङ्गोपेक्षितः, अतो यथा भाष्यमेव प्रतीमः, भाष्ये "यथार्वाम्बिलश्चमस ऊद्ध्र्वबुध्न' इति बृहदारण्यके चतुर्थपाठके शिशुब्राहृणे -"तदेण्श्लोको भवति' अर्वाग्विलश्चमस ऊद्ध्र्वबुध्नस्तस्मिन् यशो निहितं यशोरूपम् तस्यासत ॠषयः सप्त तीरे वागष्टमी ब्राहृणा सविदानेति, अर्वाग्बिलश्चमस ऊध्द्र्वबुध्न इतीदं तच्छिर एव ह्रर्वाग्बिलश्चमस ऊध्द्र्वबध्नः तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपमिति प्राणा वै यशो विश्वरूपं प्राणानेतदाह तस्यासत ऋषयः सप्त तीर इति प्राणा वा ऋषयः प्राणानेतदाह वागष्टमी ब्राहृणा संविदानेति वाग्ध्यष्टमी ब्राहृणा सविता, इति श्रूयते, तत्र चमसमन्त्रपर्यालोचनायां न विशेषप्रतिपत्तिः, वाक्यशेषे तु कण्ठादुपरिभागे शिरसि चमसत्वकल्पना, तद्गतमुखविवरे विलत्वकल्पना, तदूध्र्वभागे मूध्र्नावयवे स्थालमूलभागरूप-बुध्नत्वकल्पना, तस्मिन् विश्रमरतया स्थितेषु प्राणादिवायुषु यशत्वकल्पना, तस्मिन् परितः स्थितेषु श्रोत्रादिषु इन्द्रियेषु

ṛṣitvakalpanā, ityarthāvagatiriti bhāvaḥ | bhāṣye sādhanatvamātraṃ camasaśabdena pratīyata iti idamupalakṣaṇam arvāgbiloddhva- tmatvaṃ siddhamiti bhāvaḥ | " prakṛti puruṣaṃ caive'tyādi gītāyāṃ trayodaśādhyāye "sattvaṃ rajastama' iti caturdhādhyāye' "sarvabhūtāni kaunteye'tyādi navase, bhāṣye siddhānte ca, "camasavadaviśeṣā'ditisūtropādānānantaraṃ nātra tantrasiddhā prakṛtirabhidhīyata' iti vākyaṃ keṣucitkośeṣu dṛśyate tadadṛṣṭaśrutaprakāśikaiḥ paṇḍitammanyaiḥ prakṣiptam | upakramasthaṃ pratijñāvākyamanupajyata iti mattveti ṭīkokteriti draṣṭavyam ; vastutastu, nātra tantrasiddhā prakṛtirabhidhīyata ityeva pratijñocitā, na tu prakṛtirnirasyata iti pratijñāyā ayuktatvānnānupaṅgopekṣitaḥ, ato yathā bhāṣyameva pratīmaḥ, bhāṣye "yathārvāmbilaścamasa ūddhrvabudhna' iti bṛhadāraṇyake caturthapāṭhake śiśubrāhṛṇe -"tadeṇśloko bhavati' arvāgvilaścamasa ūddhrvabudhnastasmin yaśo nihitaṃ yaśorūpam tasyāsata ṝṣayaḥ sapta tīre vāgaṣṭamī brāhṛṇā savidāneti, arvāgbilaścamasa ūdhdrvabudhna itīdaṃ tacchira eva hrarvāgbilaścamasa ūdhdrvabadhnaḥ tasmin yaśo nihitaṃ viśvarūpamiti prāṇā vai yaśo viśvarūpaṃ prāṇānetadāha tasyāsata ṛṣayaḥ sapta tīra iti prāṇā vā ṛṣayaḥ prāṇānetadāha vāgaṣṭamī brāhṛṇā saṃvidāneti vāgdhyaṣṭamī brāhṛṇā savitā, iti śrūyate, tatra camasamantraparyālocanāyāṃ na viśeṣapratipattiḥ, vākyaśeṣe tu kaṇṭhāduparibhāge śirasi camasatvakalpanā, tadgatamukhavivare vilatvakalpanā, tadūdhrvabhāge mūdhrnāvayave sthālamūlabhāgarūpa-budhnatvakalpanā, tasmin viśramaratayā sthiteṣu prāṇādivāyuṣu yaśatvakalpanā, tasmin paritaḥ sthiteṣu śrotrādiṣu indriyeṣu

1.4.9

बुध्नशब्दाभ्यां अर्वाग्बिलोद्ध्र्वबुध्नत्वेऽपि प्रतीयत इत्यपि द्रष्टव्यम् । नचार्वाग्बिलोद्ध्र्वबुध्नत्वरूपविशेषणमहिमना विशेषप्रतीतिः, तयोर्गुहादिसाधारण्यात् - साधम्र्यदृष्टान्ततया व्याख्यात इति । तत्र "यथेदं तच्छिर' इत्यारभ्य वैधम्यर्दृष्टान्तमिति भाष्याभिमत-मिति भावः । भाष्ये यौगिकशब्दानामिति चमसेषु समाख्यानादित्यधिकरणे यौगिकस्योक्तेरिति भावः । इदमुपलक्षणम् प्रकृते चमसशब्दस्य प्रयोगनैय्यत्येन पात्रविशेषरूढत्वेऽपि प्रसिद्धस्य चमसस्य ऊध्र्वबिलत्वेन तिय्र्यक् बुध्नत्वेन च तद्विलक्षणत्वे अर्वाग्बिलत्वोद्ध्र्वबुधनत्वे कथिते कोशावीदृशश्चमस इति विशेषजिज्ञासायाः सत्वेन विशेषनिश्चयाभावात् , अत एव "तस्मिन् यथो निहितं विश्वरूपं तस्यासत ऋषयः सप्त तीरे इत्यादौ यश आदिशब्दानां रूढत्वेऽपि तादृग्भूतयशःपदार्थादिजिज्ञासाया दर्शनादिति द्रष्टव्यम् - बलभिदादीति - बलभेदकत्र्तृत्वस्य इन्द्रासाधारणत्वादिति भावः, यथेति नः श्रुतिपदमिति पाठः, स च

budhnaśabdābhyāṃ arvāgbiloddhrvabudhnatve'pi pratīyata ityapi draṣṭavyam | nacārvāgbiloddhrvabudhnatvarūpaviśeṣaṇamahimanā viśeṣapratītiḥ, tayorguhādisādhāraṇyāt - sādhamryadṛṣṭāntatayā vyākhyāta iti | tatra "yathedaṃ tacchira' ityārabhya vaidhamyardṛṣṭāntamiti bhāṣyābhimata-miti bhāvaḥ | bhāṣye yaugikaśabdānāmiti camaseṣu samākhyānādityadhikaraṇe yaugikasyokteriti bhāvaḥ | idamupalakṣaṇam prakṛte camasaśabdasya prayoganaiyyatyena pātraviśeṣarūḍhatve'pi prasiddhasya camasasya ūdhrvabilatvena tiyryak budhnatvena ca tadvilakṣaṇatve arvāgbilatvoddhrvabudhanatve kathite kośāvīdṛśaścamasa iti viśeṣajijñāsāyāḥ satvena viśeṣaniścayābhāvāt , ata eva "tasmin yatho nihitaṃ viśvarūpaṃ tasyāsata ṛṣayaḥ sapta tīre ityādau yaśa ādiśabdānāṃ rūḍhatve'pi tādṛgbhūtayaśaḥpadārthādijijñāsāyā darśanāditi draṣṭavyam - balabhidādīti - balabhedakatrtṛtvasya indrāsādhāraṇatvāditi bhāvaḥ, yatheti naḥ śrutipadamiti pāṭhaḥ, sa ca

1.4.9

श्रुतिभ्रान्तिनिवारणशर्थः, ततश्च यथात्रापीत्यत्र तथाशब्दप्रतिद्वन्द्वी यथा शब्दः । नचास्य यथाशब्दस्य तथात्रापीतिभाष्ये-णान्वय इति पूर्वमेवान्वयो दर्शित इति वाच्यम् ; यथाशब्दद्वयपरामृष्टस्य एकेन तथाशब्देन परामर्शसम्भवेनादोषात् , श्रुतौ यथाशब्दादर्शनाच्चेति द्रष्टव्यम् । स्वातन्त्र्यमेव प्रत्ययवाच्यमिति -कत्रर्थशानच्प्रत्ययेन स्वतन्त्रः कत्र्तेति स्वातन्त्र्यलक्षण-कत्र्तत्वमेव वाच्यमित्यर्थः, मात्रशब्दासभप्रेतनिश्चायकत्वाभावमेवाह - यदि ब्राहृात्मकत्वमिति । तद्गततयेति -प्रकृतिशरीरक-ब्राहृगततयेत्यर्थः ।। 6 ।। सृष्टिप्रकरणत्वादिति - यद्यपि प्रयाजादीनामङ्गत्वे इतिकर्तव्यताकाङ्क्षालक्षणं प्रकरणं प्रमाणम् , इह सृज्यमानप्रायपाठात्मकवन्निधिलक्षणं प्रकरणं प्रमाणम् , तथाऽप्युभयोरपि प्रकरणशब्दव्यवहार्यत्वमस्तीति तथोक्तमिति

śrutibhrāntinivāraṇaśarthaḥ, tataśca yathātrāpītyatra tathāśabdapratidvandvī yathā śabdaḥ | nacāsya yathāśabdasya tathātrāpītibhāṣye-ṇānvaya iti pūrvamevānvayo darśita iti vācyam ; yathāśabdadvayaparāmṛṣṭasya ekena tathāśabdena parāmarśasambhavenādoṣāt , śrutau yathāśabdādarśanācceti draṣṭavyam | svātantryameva pratyayavācyamiti -katrarthaśānacpratyayena svatantraḥ katrteti svātantryalakṣaṇa-katrtatvameva vācyamityarthaḥ, mātraśabdāsabhapretaniścāyakatvābhāvamevāha - yadi brāhṛाtmakatvamiti | tadgatatayeti -prakṛtiśarīraka-brāhṛgatatayetyarthaḥ || 6 || sṛṣṭiprakaraṇatvāditi - yadyapi prayājādīnāmaṅgatve itikartavyatākāṅkṣālakṣaṇaṃ prakaraṇaṃ pramāṇam , iha sṛjyamānaprāyapāṭhātmakavannidhilakṣaṇaṃ prakaraṇaṃ pramāṇam , tathā'pyubhayorapi prakaraṇaśabdavyavahāryatvamastīti tathoktamiti

चतुर्थः पादः (cont. 2)

1.4.10

द्रष्टव्यम् । पूर्वमेवविच्छेदादिति - "ब्राहृा देवानां पदवीः कवीना'मित्यत्र विच्छेदादिति भावः । न सृष्टिप्रकरणविच्छेद इति - यद्यपि सृजमानामिति प्रकृतिकत्र्तृकसृष्टेः प्रतिपादनेऽपि ईश्वरकत्र्तृकसृष्टिप्रकरणाविच्छेदेनैतत् प्रमाणम् , तथापि यथा कथञ्चित् सृष्टिप्रक-रणमात्रानुवृत्तिप्रदशर्नार्थमिदमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । प्रक्रियमाण इति ह्रुक्तमिति - शानचा प्रकरणस्य वत्र्तमानत्वप्रतीतेरिति भावः। एतद्विशेणत्वेनेति - प्रकृतिविशेषणत्वेनेत्यर्थः । तस्मिन् प्रकरणोनन्यविशेषणत्वेन प्रतिपाद्यस्य प्रायपाठादुत्यत्तिरभ्युपगन्तव्य इति भावः शाखान्तरे दर्शितमिति - ननु तैत्तिरीयकेऽपि सृज्यमानप्रकरणपाठमात्रेण कथं परमात्मकारणत्वम् , मुक्तस्यापि तथात्वप्रसङ्गात्; नच मुक्तोऽन्यार्थतया निर्दिष्ट इति वाच्यम् ,प्रथमनिर्दिष्टस्याऽन्यार्थतया निर्दशे प्रमाणाभावात् ; वैपरीत्य-स्याऽपि सुवचत्वाच्च; किञ्च प्रायपाठभञ्जके जननप्रतिषेधकेऽजाशब्दे जाग्रति कथं तस्याः कार्यत्वसिद्धिरिति चेत् , अत्र केचित् उयक्रमशब्दो मुख्यवाची सन् लक्षणया नियन्तृत्वपरः , ततश्च ज्योतिरुपक्रमा ब्राहृात्मिकेत्यर्थः, अत्र च हेतुः श्वेताश्वतरप्रकरण-मेव, तत्र हि "ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्देवात्मशकिं्त स्वगुणैर्निगूढाम् , मायिनं तु महेश्रम् ' अस्मान्मायी सृजते विश्वमेत'दित्यात्मशक्तितया तद्विशेषणतया च प्रतिपाद्यमानत्वात् ; अयञ्च हेतुरुत्सूत्र एव । श्वेताश्वतरे "आत्म शक्ति'मिति-श्रवणाद्ब्राहृात्मकप्रकृतिप्रतिपादनेपि तैत्तिरीयके तथा प्रतिपादनादर्शनात्कथं तत्र ब्राहृात्मकप्रकृतिप्रतिपादनमित्याशङ्कयाऽऽह "तथा ह्रधीयत एक इति ' तत्रापि ब्राहृात्मिकैव प्रकृतिः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । तथाहि "सप्त प्राणाः प्रभवन्ति ' इत्यादिना कृत्स्नस्य जगतो ब्राहृकार्यत्वेऽभिहिते कथं निर्विकारस्य ब्राहृणो विकारोत्पादकत्वमिति शङ्काव्युदासाय प्रवृत्तोऽयमजामन्त्रवर्णः

draṣṭavyam | pūrvamevavicchedāditi - "brāhṛा devānāṃ padavīḥ kavīnā'mityatra vicchedāditi bhāvaḥ | na sṛṣṭiprakaraṇaviccheda iti - yadyapi sṛjamānāmiti prakṛtikatrtṛkasṛṣṭeḥ pratipādane'pi īśvarakatrtṛkasṛṣṭiprakaraṇāvicchedenaitat pramāṇam , tathāpi yathā kathañcit sṛṣṭipraka-raṇamātrānuvṛttipradaśarnārthamidamuktamiti draṣṭavyam | prakriyamāṇa iti hruktamiti - śānacā prakaraṇasya vatrtamānatvapratīteriti bhāvaḥ| etadviśeṇatveneti - prakṛtiviśeṣaṇatvenetyarthaḥ | tasmin prakaraṇonanyaviśeṣaṇatvena pratipādyasya prāyapāṭhādutyattirabhyupagantavya iti bhāvaḥ śākhāntare darśitamiti - nanu taittirīyake'pi sṛjyamānaprakaraṇapāṭhamātreṇa kathaṃ paramātmakāraṇatvam , muktasyāpi tathātvaprasaṅgāt; naca mukto'nyārthatayā nirdiṣṭa iti vācyam ,prathamanirdiṣṭasyā'nyārthatayā nirdaśe pramāṇābhāvāt ; vaiparītya-syā'pi suvacatvācca; kiñca prāyapāṭhabhañjake jananapratiṣedhake'jāśabde jāgrati kathaṃ tasyāḥ kāryatvasiddhiriti cet , atra kecit uyakramaśabdo mukhyavācī san lakṣaṇayā niyantṛtvaparaḥ , tataśca jyotirupakramā brāhṛाtmiketyarthaḥ, atra ca hetuḥ śvetāśvataraprakaraṇa-meva, tatra hi "te dhyānayogānugatā apaśyandevātmaśakiṃ्ta svaguṇairnigūḍhām , māyinaṃ tu maheśram ' asmānmāyī sṛjate viśvameta'dityātmaśaktitayā tadviśeṣaṇatayā ca pratipādyamānatvāt ; ayañca heturutsūtra eva | śvetāśvatare "ātma śakti'miti-śravaṇādbrāhṛाtmakaprakṛtipratipādanepi taittirīyake tathā pratipādanādarśanātkathaṃ tatra brāhṛाtmakaprakṛtipratipādanamityāśaṅkayā''ha "tathā hradhīyata eka iti ' tatrāpi brāhṛाtmikaiva prakṛtiḥ pratipādyata ityarthaḥ | tathāhi "sapta prāṇāḥ prabhavanti ' ityādinā kṛtsnasya jagato brāhṛkāryatve'bhihite kathaṃ nirvikārasya brāhṛṇo vikārotpādakatvamiti śaṅkāvyudāsāya pravṛtto'yamajāmantravarṇaḥ

1.4.10

यद्यं ब्राहृात्मिकामजान्न प्रतिपादयेत्तदा प्रागुपक्षिप्तब्राहृोपादानत्वनिर्वाहको न स्यात् , अन्यदुपक्रान्तमन्यदापतितमिति न्याय-प्रसङ्गात् , अतः सोऽपि मन्त्रो ब्राहृात्मकप्रकृतिपर एवेति । ननु ज्योतिरुपक्रमाशब्दस्य परमात्मात्मकत्वमात्रप्रतिपादकत्वेऽजा-त्वज्योतिरूपक्रमात्वयोर्विरोधाभावात्तत्परिहारपरोत्तरसूत्रसङ्गतिः स्यादिति चेत् न, प्रकृते ब्राहृात्मकत्वस्य तत्कार्यत्वेनैव निर्वोढव्यतया नित्यायाः प्रकृतेः तत्कार्यत्वाभावात् कथं ब्राहृात्मकत्वमित्याक्षेपे "अस्मान्मायी सृजते विश्वमेत ' दिति निर्विकारस्य परमात्मनः कारणत्वनिर्वाहकतया सृष्टयुपयुक्ततया च प्रतिपाद्यमानायाः प्रकृतेः सर्वदा अपृथक्सिद्धविशेषण-त्वस्यावश्यम्भावेन तदात्मकत्वस्य नानुपपत्तिः, ततश्चाविभक्तनामरूपा च विभक्तनामरूपा च प्रकृतिः सर्वदा परमात्म-शरीरभूतैव यथा विभक्त-नामरूपोऽविभक्तनामरूपश्चादित्यः परमात्मशरीरभूत इति "कल्पनोपदेशा 'दिति सूत्राभिप्राय इति वदन्ति; भाष्ये "देवात्मशकिं्त स्वगुणैर्निगूढा 'मितीत्यस्यानन्तरं पठितेति शेषः । ततश्चारभ्येति क्रत्वाप्रत्ययस्योपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् - जगद्योनिभूतां प्रकृतिमित्यर्थ इति । नच योनिशब्दस्य प्रकृतिपरत्वे प्रकृतेरेकत्वात्कथं वीप्सेति वाच्यम् , अन्यत्र योनिशब्दस्य प्रकृतिमहदादिसाधारण्यात् कल्पभेदोपाधिकभेदाश्रयणाद्वा वीप्सोपपत्तिरिति भावः - वैदिकशब्दनिर्देशानु-सारिणाविति । ततश्च स्वायत्ते शब्दप्रयोगे "किमित्यबोधकम्पदं प्रयोक्तव्यमिति' न्यायेन "ब्राहृोपक्रमा तु तथा ह्रधीयत एक ' "सृष्टयुपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः ' इति कुतो न सूत्रितमिति शङ्का पराकृता, सेदिपदस्य प्रकृत्युपस्थापकस्य

yadyaṃ brāhṛाtmikāmajānna pratipādayettadā prāgupakṣiptabrāhṛोpādānatvanirvāhako na syāt , anyadupakrāntamanyadāpatitamiti nyāya-prasaṅgāt , ataḥ so'pi mantro brāhṛाtmakaprakṛtipara eveti | nanu jyotirupakramāśabdasya paramātmātmakatvamātrapratipādakatve'jā-tvajyotirūpakramātvayorvirodhābhāvāttatparihāraparottarasūtrasaṅgatiḥ syāditi cet na, prakṛte brāhṛाtmakatvasya tatkāryatvenaiva nirvoḍhavyatayā nityāyāḥ prakṛteḥ tatkāryatvābhāvāt kathaṃ brāhṛाtmakatvamityākṣepe "asmānmāyī sṛjate viśvameta ' diti nirvikārasya paramātmanaḥ kāraṇatvanirvāhakatayā sṛṣṭayupayuktatayā ca pratipādyamānāyāḥ prakṛteḥ sarvadā apṛthaksiddhaviśeṣaṇa-tvasyāvaśyambhāvena tadātmakatvasya nānupapattiḥ, tataścāvibhaktanāmarūpā ca vibhaktanāmarūpā ca prakṛtiḥ sarvadā paramātma-śarīrabhūtaiva yathā vibhakta-nāmarūpo'vibhaktanāmarūpaścādityaḥ paramātmaśarīrabhūta iti "kalpanopadeśā 'diti sūtrābhiprāya iti vadanti; bhāṣye "devātmaśakiṃ्ta svaguṇairnigūḍhā 'mitītyasyānantaraṃ paṭhiteti śeṣaḥ | tataścārabhyeti kratvāpratyayasyopapattiriti draṣṭavyam - jagadyonibhūtāṃ prakṛtimityartha iti | naca yoniśabdasya prakṛtiparatve prakṛterekatvātkathaṃ vīpseti vācyam , anyatra yoniśabdasya prakṛtimahadādisādhāraṇyāt kalpabhedopādhikabhedāśrayaṇādvā vīpsopapattiriti bhāvaḥ - vaidikaśabdanirdeśānu-sāriṇāviti | tataśca svāyatte śabdaprayoge "kimityabodhakampadaṃ prayoktavyamiti' nyāyena "brāhṛोpakramā tu tathā hradhīyata eka ' "sṛṣṭayupadeśācca madhvādivadavirodhaḥ ' iti kuto na sūtritamiti śaṅkā parākṛtā, sedipadasya prakṛtyupasthāpakasya

1.4.10

ब्राहृपर्यन्तत्वे भाष्यं प्रमाणयति - कारणावस्थं ब्राहृैवेति । एकस्येति व्याख्येयं पदम् , भाष्ये -वस्वादिभोग्यत्वाय मधु -कल्पनमिति, वस्वादिदेवताभोगार्थकर्मनिष्पाद्यरसाश्रयतया मधुव्यपदेशो भोक्त इत्यर्थः । यथाऽऽदित्यस्य कार्यावस्था-यामृग्वेदादिप्रतिपाद्यकर्मनिष्पाद्यरसाश्रयत्वमुदयास्तमयत्वञ्च तथेतिभाष्यस्य पर्यवसितोऽर्थः अजात्वैकत्वसिध्द्यर्थमिति - एकाजात्वसिध्द्यर्थमित्यर्थः । उत्तरत्र एकच्छागत्वसिध्द्यर्थमिति वक्ष्यमाणत्वात् - तेजोबन्नवाचिशब्देनेति । लोहितकृष्णशब्दैः तद्#ूपवन्ति तेजोबन्नानि लक्षयित्वा तद्दवारा तत्कारणभूता मूलप्रकृतिर्लक्ष्यते किमित्यर्थः - समुदायत्रयमेवेत्यर्थ इति - त्रिवृत्कृता पृथिवी, त्रिवृत्कृता आपः, त्रिवृत्कृतं तेजश्चेतित्रयस्समुदाया इति भावः - अद्वारकत्वे लोहितशुक्लकृष्णत्वविरोध इति । इदमुपलक्षणम् , निर्विकारत्वश्रुतिविरोध इत्यपि द्रष्टव्यम् । विकल्पपरिहारयोरिति विकल्पदूषणयोरित्यर्थः । भाष्ये -

brāhṛparyantatve bhāṣyaṃ pramāṇayati - kāraṇāvasthaṃ brāhṛैveti | ekasyeti vyākhyeyaṃ padam , bhāṣye -vasvādibhogyatvāya madhu -kalpanamiti, vasvādidevatābhogārthakarmaniṣpādyarasāśrayatayā madhuvyapadeśo bhokta ityarthaḥ | yathā''dityasya kāryāvasthā-yāmṛgvedādipratipādyakarmaniṣpādyarasāśrayatvamudayāstamayatvañca tathetibhāṣyasya paryavasito'rthaḥ ajātvaikatvasidhdyarthamiti - ekājātvasidhdyarthamityarthaḥ | uttaratra ekacchāgatvasidhdyarthamiti vakṣyamāṇatvāt - tejobannavāciśabdeneti | lohitakṛṣṇaśabdaiḥ tad#ूpavanti tejobannāni lakṣayitvā taddavārā tatkāraṇabhūtā mūlaprakṛtirlakṣyate kimityarthaḥ - samudāyatrayamevetyartha iti - trivṛtkṛtā pṛthivī, trivṛtkṛtā āpaḥ, trivṛtkṛtaṃ tejaścetitrayassamudāyā iti bhāvaḥ - advārakatve lohitaśuklakṛṣṇatvavirodha iti | idamupalakṣaṇam , nirvikāratvaśrutivirodha ityapi draṣṭavyam | vikalpaparihārayoriti vikalpadūṣaṇayorityarthaḥ | bhāṣye -

1.4.10

तृतीयविकल्पेपीत्यादेरयमर्थः, तेजोबन्नकारणभूता लोहितकृष्णादिशब्दैः लक्षिता अजाशब्देन रूप्यत इति, तृतीय पक्षे लोहितादिशब्दैः तेजोबन्नानि लक्षयित्वा तद्द्वारा लक्षिता कारणावस्था अजाशब्देन गौण्या वृत्त्योपस्थापनीया, न जायत इत्यजेतियोगरूपमुख्यवृत्त्यैव लोहितशुक्लकृष्णाशब्दलक्षिततेजोबन्नकारणस्याऽभिधानसम्भवे छागत्वकल्पनेन गौणवृत्त्या त्प्रतिपादनाभ्युपगमस्यायुक्तत्वादिति; तेजोबन्नानामवाचकस्येति टीकायामप्ययमेवार्थः, तेजोबन्नकारणावाचकस्याऽजा-शब्दस्य गौण्या वृत्त्या तादृशकारणप्रतिपादकत्वं परिकल्प्य तथाभ्युपगमाद्वरं योगवृत्त्याऽजाशब्दस्य मूलकारणपरत्वमिति, नत्वजाशब्दस्य तेजोबन्नलक्षणाद्वारा तत्कारणलक्षणकत्वमस्मिन् वाक्ये प्रतिक्षिप्यत इति मन्तव्यम् । परैः तथानुक्तैः, लोहितादिशब्दलक्षणा, अजाशब्दे गौणीवृत्तिरित्येवोक्तमिति मन्तव्यम् - रूढितोऽवयवशक्तया वेति । ननु एवं "प्रेतुहोतु-श्चमसः प्रोद्गातृणा'मितिमन्त्रे उद्गातृपदरूढ¬र्थबहुत्वानुपपत्तौ सत्यामवयवार्थमादाय न च सुब्राहृण्यानां चतुर्णां ग्रहणम् -

tṛtīyavikalpepītyāderayamarthaḥ, tejobannakāraṇabhūtā lohitakṛṣṇādiśabdaiḥ lakṣitā ajāśabdena rūpyata iti, tṛtīya pakṣe lohitādiśabdaiḥ tejobannāni lakṣayitvā taddvārā lakṣitā kāraṇāvasthā ajāśabdena gauṇyā vṛttyopasthāpanīyā, na jāyata ityajetiyogarūpamukhyavṛttyaiva lohitaśuklakṛṣṇāśabdalakṣitatejobannakāraṇasyā'bhidhānasambhave chāgatvakalpanena gauṇavṛttyā tpratipādanābhyupagamasyāyuktatvāditi; tejobannānāmavācakasyeti ṭīkāyāmapyayamevārthaḥ, tejobannakāraṇāvācakasyā'jā-śabdasya gauṇyā vṛttyā tādṛśakāraṇapratipādakatvaṃ parikalpya tathābhyupagamādvaraṃ yogavṛttyā'jāśabdasya mūlakāraṇaparatvamiti, natvajāśabdasya tejobannalakṣaṇādvārā tatkāraṇalakṣaṇakatvamasmin vākye pratikṣipyata iti mantavyam | paraiḥ tathānuktaiḥ, lohitādiśabdalakṣaṇā, ajāśabde gauṇīvṛttirityevoktamiti mantavyam - rūḍhito'vayavaśaktayā veti | nanu evaṃ "pretuhotu-ścamasaḥ prodgātṛṇā'mitimantre udgātṛpadarūḍha¬rthabahutvānupapattau satyāmavayavārthamādāya na ca subrāhṛṇyānāṃ caturṇāṃ grahaṇam -

1.4.10

अपि तु रूढिपूर्वकलक्षणयाऽन्तरङ्गप्रत्यासत्त्या सदः प्रवेशवतामुद्रतृप्रस्तोतृप्रतिहत्र्तृणां त्रयाणां ग्रहणमिति सिद्धान्तकोपप्रसङ्ग इति चेन्न, प्रोद्गातृपदयौगिकार्थग्रहणेऽपि "प्रैतुहोतुश्चमस ' इत्यत्र सदसि भक्षयितारः स्थिताः तत्र चमसस्य नयनं भक्षार्थं प्रष्यते ; न च सुब्राहृण्यस्तत्र स्थितः अतस्तयाणामेव भक्षणं योगपक्षेपि सिद्धयतीति योगापलापेन रूढिपूर्वकलक्षणासमर्थनेन प्रयोजनं पश्यामः ; रूढिपूर्वकलक्षणापक्षे अपसुब्राहृण्यानां ग्रहणम् , योगपक्षे चतुर्णामपीत्यस्यार्थस्य सम्प्रतिपन्नत्वात् , तस्मात् तदधिकरणरूढ¬र्थबहुत्वासम्भवे यौगिकोऽर्थस्सवीकर्तव्यः, नतु पाशवदत्यन्तागतिकत्वम् , पाशपदे योगार्था-प्रतीतेरित्येवं परम् , ततश्च प्रकृतेऽजाशब्दे यौगिकार्थस्य स्फुटप्रतीतेर्न रूढिपूर्वकलक्षणाप्रसङ्गोऽवतरति , अत एव कुमुदं पङ्कजमित्युक्ते कङ्कजनिकत्र्तृत्वार्थ एव प्रतीयते, नतु तत्वादृश्यमिति भावः । भाष्ये स्वस्मिन्ननादिकालसम्बन्धानामिति , स्वरूपापेक्षया नपुंसकलिङ्गनिर्देशः, दृढभक्तिः शक्यञ्चानेन क्षुत्प्रतिहन्तुं "द्विगुरेकवचन'मितिवत् स्त्रीलिङ्गविवक्षाया वा , एवमनेन वा अन्येन वा, संयोगयोग्येत्यत्तरभाष्येऽपि लिङ्गनिर्देशो द्रष्टव्यः । भाष्येष्वपरित्यागाहेतुभूतेति , अपवर्गसाधन-

api tu rūḍhipūrvakalakṣaṇayā'ntaraṅgapratyāsattyā sadaḥ praveśavatāmudratṛprastotṛpratihatrtṛṇāṃ trayāṇāṃ grahaṇamiti siddhāntakopaprasaṅga iti cenna, prodgātṛpadayaugikārthagrahaṇe'pi "praituhotuścamasa ' ityatra sadasi bhakṣayitāraḥ sthitāḥ tatra camasasya nayanaṃ bhakṣārthaṃ praṣyate ; na ca subrāhṛṇyastatra sthitaḥ atastayāṇāmeva bhakṣaṇaṃ yogapakṣepi siddhayatīti yogāpalāpena rūḍhipūrvakalakṣaṇāsamarthanena prayojanaṃ paśyāmaḥ ; rūḍhipūrvakalakṣaṇāpakṣe apasubrāhṛṇyānāṃ grahaṇam , yogapakṣe caturṇāmapītyasyārthasya sampratipannatvāt , tasmāt tadadhikaraṇarūḍha¬rthabahutvāsambhave yaugiko'rthassavīkartavyaḥ, natu pāśavadatyantāgatikatvam , pāśapade yogārthā-pratīterityevaṃ param , tataśca prakṛte'jāśabde yaugikārthasya sphuṭapratīterna rūḍhipūrvakalakṣaṇāprasaṅgo'vatarati , ata eva kumudaṃ paṅkajamityukte kaṅkajanikatrtṛtvārtha eva pratīyate, natu tatvādṛśyamiti bhāvaḥ | bhāṣye svasminnanādikālasambandhānāmiti , svarūpāpekṣayā napuṃsakaliṅganirdeśaḥ, dṛḍhabhaktiḥ śakyañcānena kṣutpratihantuṃ "dvigurekavacana'mitivat strīliṅgavivakṣāyā vā , evamanena vā anyena vā, saṃyogayogyetyattarabhāṣye'pi liṅganirdeśo draṣṭavyaḥ | bhāṣyeṣvaparityāgāhetubhūteti , apavargasādhana-

भूतादित्यस्य प्रतिद्वन्द्वि -गौणवृत्त्यनङ्गीकारेऽपि न वैयथ्र्यमिति । ननु अजामन्त्रे स्वरसत एतावानर्थः प्रतीयते, "काञ्चि च्छागीं त्रिवर्णां स्वरूपबहुवर्कराम् प्रजाकरामेकः छागः प्रीयमाणोऽनुवर्तते ' अन्यस्तामुपयुक्तां त्यज्यत इति, अत्र लोके सम्भवन्न-प्ययमर्थो वेदे तत्राप्यध्यात्मप्रकरणे न निर्बन्धमर्हतीति आध्यात्मिक एव पदार्थे योजनं कार्यमिति निश्चिते योग्यतावशात्ते-जोबन्नमूलभूतप्रकृतावेवायं गौण्या वृत्त्या वर्तत इति प्रतीतिर्भवत्येव; यथा "द्वा सुपर्णा सयुजा सस्वायौ समानं वृक्षं परिष-स्वजात ' इतिमन्त्रे वृक्षत्वेन शरीरस्य जीवपरयोः पक्षित्वेन कर्मफलस्य वृक्षफलत्वेन परिकल्पनं तद्वत् , इतरथा तत्राप्यगतेः , तथा "गौरनाद्यन्तवती ' अत्रापि गोशब्दस्य गौणत्वे इयमेव वृत्तिराश्रयणीया, इतरथाऽयं मन्त्रः काञ्चिद्वस्तुतो गोव्यक्ति- मदानिं प्रतिपादयत्वित्युक्तावगतिरिति चेत् , सत्यम् ,#ृअध्यात्मप्रकरणयोग्यस्य यौगिकार्थस्य ग्रहणसम्भवे गौणार्थस्वीका-रस्यायुक्तत्वादिति भावः । रूप्यवाचिपदाश्रवणादिति - "आत्मानं रथिनं विद्धि ' इत्यादाविव रूप्यवाचिपदाश्रवणेऽपीत्यर्थः, रूढिसिद्धाजाव्यावत्र्तकमिति - रूढ¬र्थनिर्णायकमित्यर्थः । अतः प्रयूक्तपदवैय्यथ्र्थेति " आत्मानं रथिनं विद्धि' इत्यत्रप्रयुक्त-रूप्यवाचिपदवैय्यथ्र्यपरिहारोऽस्ति, "गौरनाद्यन्तवती' इत्यत्र गौणार्थग्रहण एव अनाद्यन्तवती इत्यादिपदस्वारस्यमस्ति, सर्वकामदुघेत्युचितविशेषणश्रवणादर्थोचित्यवगम्यते अजामन्त्रे तु न तथा, रूप्यवाचिपदाश्रवणात् , गौणाथर्परिग्रहेऽपि पुंल्लिङ्गाजशब्दयोरपि स्वरसप्रसङ्गात्, अगौनाथर्परिग्रहेऽपि अगाशब्दस्य योगेनाऽर्थप्रतिपादकत्वसम्भवात् , बहुप्रजाजनक-त्वादिविशेषणानाञ्च मुख्याजाव्यावत्तकत्वाभावेन गौणपक्ष एवार्थोचित्यमित्यस्यापि भावाच्चेत्यर्थः,रूढार्थसदृशपरत्वाभावा-च्चेति । यद्यपि चमसशब्दः पात्रविशेषे रूढः, शिरसि तु तत्सादृश्यात्तत्कल्पनया गौण इत्येव परेषां मतम् , तथापि प्रोक्षणी-न्यायेन यागेन वृत्त्युपपत्तौ चमसशब्दस्य रूढिकल्पनायां प्रमाणाभावात् , नच यथा प्रस्तोत्रादिषु अप्रयोगादुद्गातृशब्दस्य रूढिरङ्गीक्रियते, यथा वाधीयन्त इति धाय्या, इति धाय्याशब्दस्य यौगिकत्वे इतरत्रापि प्रयोगप्रसङ्गात् " पृथुवाजिवत्यौ - धाय्ये भवत ' इति तयोरेव प्रयोगात् धाय्याशब्दस्य पाय्यसान्नाय्य निकाय्य धाय्यामानहविर्निवाससामिधेनिष्विति सामधेनिमात्रवचनत्वेन स्मृतत्वेऽपि रूढत्वमित्येवमादिषु रूढिरङ्गीक्रियते, तथा चमसशब्देऽप्यस्तु "चमसस्सामपात्रं स्यात् ' इति निघण्टुपाठादिति वाच्यम् , चमसशब्दस्य पात्रविशेषादन्यत्राप्रयोगे प्रमाणाभावात्, यदि च रूढत्वं तथापि पूर्वोक्तदोषात् परोक्तयोजना न युक्तेति तात्पय्र्यम् । ।। चमसाधिकरणम् समाप्तम्

bhūtādityasya pratidvandvi -gauṇavṛttyanaṅgīkāre'pi na vaiyathryamiti | nanu ajāmantre svarasata etāvānarthaḥ pratīyate, "kāñci cchāgīṃ trivarṇāṃ svarūpabahuvarkarām prajākarāmekaḥ chāgaḥ prīyamāṇo'nuvartate ' anyastāmupayuktāṃ tyajyata iti, atra loke sambhavanna-pyayamartho vede tatrāpyadhyātmaprakaraṇe na nirbandhamarhatīti ādhyātmika eva padārthe yojanaṃ kāryamiti niścite yogyatāvaśātte-jobannamūlabhūtaprakṛtāvevāyaṃ gauṇyā vṛttyā vartata iti pratītirbhavatyeva; yathā "dvā suparṇā sayujā sasvāyau samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣa-svajāta ' itimantre vṛkṣatvena śarīrasya jīvaparayoḥ pakṣitvena karmaphalasya vṛkṣaphalatvena parikalpanaṃ tadvat , itarathā tatrāpyagateḥ , tathā "gauranādyantavatī ' atrāpi gośabdasya gauṇatve iyameva vṛttirāśrayaṇīyā, itarathā'yaṃ mantraḥ kāñcidvastuto govyakti- madāniṃ pratipādayatvityuktāvagatiriti cet , satyam ,#ृadhyātmaprakaraṇayogyasya yaugikārthasya grahaṇasambhave gauṇārthasvīkā-rasyāyuktatvāditi bhāvaḥ | rūpyavācipadāśravaṇāditi - "ātmānaṃ rathinaṃ viddhi ' ityādāviva rūpyavācipadāśravaṇe'pītyarthaḥ, rūḍhisiddhājāvyāvatrtakamiti - rūḍha¬rthanirṇāyakamityarthaḥ | ataḥ prayūktapadavaiyyathrtheti " ātmānaṃ rathinaṃ viddhi' ityatraprayukta-rūpyavācipadavaiyyathryaparihāro'sti, "gauranādyantavatī' ityatra gauṇārthagrahaṇa eva anādyantavatī ityādipadasvārasyamasti, sarvakāmadughetyucitaviśeṣaṇaśravaṇādarthocityavagamyate ajāmantre tu na tathā, rūpyavācipadāśravaṇāt , gauṇātharparigrahe'pi puṃlliṅgājaśabdayorapi svarasaprasaṅgāt, agaunātharparigrahe'pi agāśabdasya yogenā'rthapratipādakatvasambhavāt , bahuprajājanaka-tvādiviśeṣaṇānāñca mukhyājāvyāvattakatvābhāvena gauṇapakṣa evārthocityamityasyāpi bhāvāccetyarthaḥ,rūḍhārthasadṛśaparatvābhāvā-cceti | yadyapi camasaśabdaḥ pātraviśeṣe rūḍhaḥ, śirasi tu tatsādṛśyāttatkalpanayā gauṇa ityeva pareṣāṃ matam , tathāpi prokṣaṇī-nyāyena yāgena vṛttyupapattau camasaśabdasya rūḍhikalpanāyāṃ pramāṇābhāvāt , naca yathā prastotrādiṣu aprayogādudgātṛśabdasya rūḍhiraṅgīkriyate, yathā vādhīyanta iti dhāyyā, iti dhāyyāśabdasya yaugikatve itaratrāpi prayogaprasaṅgāt " pṛthuvājivatyau - dhāyye bhavata ' iti tayoreva prayogāt dhāyyāśabdasya pāyyasānnāyya nikāyya dhāyyāmānahavirnivāsasāmidheniṣviti sāmadhenimātravacanatvena smṛtatve'pi rūḍhatvamityevamādiṣu rūḍhiraṅgīkriyate, tathā camasaśabde'pyastu "camasassāmapātraṃ syāt ' iti nighaṇṭupāṭhāditi vācyam , camasaśabdasya pātraviśeṣādanyatrāprayoge pramāṇābhāvāt, yadi ca rūḍhatvaṃ tathāpi pūrvoktadoṣāt paroktayojanā na yukteti tātpayryam | || camasādhikaraṇam samāptam

1.4.11

"तन्देवा ज्योदिषां ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृतम् ' "यस्मिन् पञ्च पञ्च जना आकाशश्च प्रतिष्ठितः' "तमेवं मन्य आत्मानं विद्वान् व्रक्षामृतोऽमृतम् ' "प्राणस्य प्राणमुत चक्षुपश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो मनो विदुः ते निश्चिक्युब्र्राहृ पुराणमग्रयम् ' इति श्रुतिः । तान्यपि विषय इति -"स वा एष पुरुष पञ्चधा पञ्चात्मा ' इत्यादिवाक्यमपि विषय इत्यर्थः पञ्चस्वन्यतमत्वाभावेनेति । यद्यपि "रथकारः पञ्चमाश्चत्वारो वर्णाः पञ्चजना' इति कैय्यटोक्तेर्मनुष्यनाम्नः पञ्चजनशब्दस्यापि सप्तर्षीतुल्ययोगक्षेमत्वमेवेति वक्तुं शक्यम्, तथापि मनुष्यादिनाम्नः पञ्चजनशब्दस्य पञ्चभिर्भुतैर्जननमस्येति व्युत्पत्त्यभिप्रायेण तथोक्तमिति द्रष्टव्यम् । न च तथा व्युत्पत्त्याश्रयणेऽपि सङ्खयापूर्वकत्वं सिद्धमिति कथं सङ्खयापूर्वकसमासत्वाक्षेप इति वाच्यम् , समानाधिकरणसङ्खयापूर्व-कसमासासम्भवादिति भावः - सङ्खयापूर्वकसमासत्वं युक्तमितभिप्रेत्येति । "तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे चे'तिसूत्रविहितसङ्खया-पूर्वकसमासत्वं युक्तमित्यभिप्रेत्येत्यर्थः, नतु "दिक्सङ्खये संज्ञाया'मिति विहितसङ्खयापूर्वकसमासत्वमिति मन्तव्यम् , तथा सति "सप्त सप्तर्षयः'इत्यत्रौकोनपञ्चाशतत्वसङ्खयाप्रतीत्यभाववत् "पञ्च पञ्चजना' इत्युक्ते पञ्जविंशतत्वप्रतीत्यभावप्रसङ्गादिति

"tandevā jyodiṣāṃ jyotirāyurhopāsate'mṛtam ' "yasmin pañca pañca janā ākāśaśca pratiṣṭhitaḥ' "tamevaṃ manya ātmānaṃ vidvān vrakṣāmṛto'mṛtam ' "prāṇasya prāṇamuta cakṣupaścakṣuruta śrotrasya śrotramannasyānnaṃ manaso mano viduḥ te niścikyubrrāhṛ purāṇamagrayam ' iti śrutiḥ | tānyapi viṣaya iti -"sa vā eṣa puruṣa pañcadhā pañcātmā ' ityādivākyamapi viṣaya ityarthaḥ pañcasvanyatamatvābhāveneti | yadyapi "rathakāraḥ pañcamāścatvāro varṇāḥ pañcajanā' iti kaiyyaṭoktermanuṣyanāmnaḥ pañcajanaśabdasyāpi saptarṣītulyayogakṣematvameveti vaktuṃ śakyam, tathāpi manuṣyādināmnaḥ pañcajanaśabdasya pañcabhirbhutairjananamasyeti vyutpattyabhiprāyeṇa tathoktamiti draṣṭavyam | na ca tathā vyutpattyāśrayaṇe'pi saṅkhayāpūrvakatvaṃ siddhamiti kathaṃ saṅkhayāpūrvakasamāsatvākṣepa iti vācyam , samānādhikaraṇasaṅkhayāpūrva-kasamāsāsambhavāditi bhāvaḥ - saṅkhayāpūrvakasamāsatvaṃ yuktamitabhipretyeti | "taddhitārthottarapadasamāhāre ce'tisūtravihitasaṅkhayā-pūrvakasamāsatvaṃ yuktamityabhipretyetyarthaḥ, natu "diksaṅkhaye saṃjñāyā'miti vihitasaṅkhayāpūrvakasamāsatvamiti mantavyam , tathā sati "sapta saptarṣayaḥ'ityatraukonapañcāśatatvasaṅkhayāpratītyabhāvavat "pañca pañcajanā' ityukte pañjaviṃśatatvapratītyabhāvaprasaṅgāditi

1.4.11

द्रष्टव्यम् -तदाहीति । पञ्चशब्दस्य समस्तत्व इत्यर्थः -दशत्वमापद्यत इति - यथा "पञ्च सप्त च वर्णानि नववर्षशतक्रतुः' इत्यादौ द्वादशवर्षवृष्ट्य्भावप्रतीतिवदिति भावः -विशेषपय्यन्र्तशब्दोपस्थापितस्येति । ततश्च स्वतन्त्रोपस्थित्यभावेन नैराकाङ्क्षयादिति भावः- नच द्वे शतेति - "द्वे शते ब्राहृाणास्त्रीणि शतानि ब्राहृणा' इत्यत्र ब्रााहृणपदंसामानाधिकरण्यसिध्द्यर्थं शतशब्दस्य शतत्वसङ्खयावद्विशेष्यपर्यन्ततया विशेष्यपर्यन्तशब्दोपस्थापितस्यापि शतसङ्खयारूपविशेषणस्य सङ्खयान्तयान्वयदर्शनवदिहापि पञ्चत्वसङ्खयायाः पञ्चत्वसङ्खयान्वयोऽस्तीत्यर्थः। अवान्तरसङ्खयेति - यथा त्रयश्त्रिशह्वेवा इति महासङ्खयायाम् "अष्टौ वसव एकादश रुद्राः द्वादश आदित्याः प्रजापतिरिन्द्रश्चे 'ति वाक्यप्रतिपन्नाष्टत्वैकादशत्वावान्तरसङ्खयानिवेशनिमित्तवसुत्वा-द्युपाधिवदिह पञ्चत्वसङ्खयारूपावन्तारसङ्खयानिवेशनिमित्तभूतस्यैकस्योपाधेर्दशनादित्यर्थः-एकग्रामस्थित्याद्युपाधिना हीति । यद्यपि एकग्रामवाविषु सहरुोषु पुरुषेषु सहरुासङ्खयावान्तरसङ्खयारूपशतसङ्खयानिवेशनिमित्तभूताः परस्परव्यावृत्ता उपाधयो न दृश्यन्ते, "पञ्च सप्त च वर्णानि पञ्च पञ्चाशतस्त्रिवृत् सम्वत्सरा' इत्यादिषु विनाप्येकैकमवच्छेदकं विवक्षितमहासङ्खयालाभो-पायतामात्रेण यत्किञ्चदवान्तरसङ्खयानिवेशदर्शनात् , नहि द्वादशवार्षिक्यामनावृष्टौ पञ्चसु सप्तसु च वर्षेषु विश्वसृजामयने पञ्चाशनुत्तरद्विशतसङ्खयानां त्रिवृतां सम्वत्सराणां मध्ये पञ्चाशति पञ्चाशति सम्वत्सरेषु चैकैकधर्मोस्ति, तथापि सम्भव-स्थलाभिप्रायेणदं द्रष्टव्यम् । शतसङ्खयापुरुषसमूहैक्यमिति - शतसङ्खयालक्षणधर्मैक्येन समूहैक्यमित्यर्थः । सङ्खयानिवेश-निमित्तोपाधौ सति सङ्खयानिवेशः, सङ्खयानिवेशे सति समू#ूहैक्यमिति द्रष्टव्यम् । न तन्त्रोक्ताथत्र्वनिश्चय इति -"देवाः पितरो गन्धर्वा दैत्या दानवा राक्षसा भूताःप्रेताः पिशाचाः चत्वारो वर्णाः षडनुलोमाः षट् प्रतिलोमाश्चे 'त्येवमादिरूपेण पञ्चविंश-तिजनसम्भवादिति भावः - ऐकपद्यदर्शनादिति -इदमुपलक्षणम्, पञ्चजनशब्दस्य भाषिकाख्यशतपथब्रााहृणस्वरविधायक-ग्रन्थविहितेनान्तोदात्तस्वरेणापि समासो विधीयत इति द्रष्टव्यम्, पञ्चशब्दसमभिव्याहारबलेनेति - पञ्च सप्तर्षयः सप्त सप्तर्षय इत्यादौ सङ्खयावाचिपदसमभिव्याहारेऽपि न सङ्खया परत्वम्, समाहारस्वीकारो वा, तथापि प्रस्यस्तसभतावयवार्थसञ्ज्ञा समासत्वाश्रयणापेक्षया समाहारसमासत्वाश्रयणमेव ज्यायः, किञ्च सञ्ज्ञासमासत्वाभ्युपगमेऽपि न पञ्चजनशब्देन मनुष्याणां

draṣṭavyam -tadāhīti | pañcaśabdasya samastatva ityarthaḥ -daśatvamāpadyata iti - yathā "pañca sapta ca varṇāni navavarṣaśatakratuḥ' ityādau dvādaśavarṣavṛṣṭybhāvapratītivaditi bhāvaḥ -viśeṣapayyanrtaśabdopasthāpitasyeti | tataśca svatantropasthityabhāvena nairākāṅkṣayāditi bhāvaḥ- naca dve śateti - "dve śate brāhṛाṇāstrīṇi śatāni brāhṛṇā' ityatra brāाhṛṇapadaṃsāmānādhikaraṇyasidhdyarthaṃ śataśabdasya śatatvasaṅkhayāvadviśeṣyaparyantatayā viśeṣyaparyantaśabdopasthāpitasyāpi śatasaṅkhayārūpaviśeṣaṇasya saṅkhayāntayānvayadarśanavadihāpi pañcatvasaṅkhayāyāḥ pañcatvasaṅkhayānvayo'stītyarthaḥ| avāntarasaṅkhayeti - yathā trayaśtriśahvevā iti mahāsaṅkhayāyām "aṣṭau vasava ekādaśa rudrāḥ dvādaśa ādityāḥ prajāpatirindraśce 'ti vākyapratipannāṣṭatvaikādaśatvāvāntarasaṅkhayāniveśanimittavasutvā-dyupādhivadiha pañcatvasaṅkhayārūpāvantārasaṅkhayāniveśanimittabhūtasyaikasyopādherdaśanādityarthaḥ-ekagrāmasthityādyupādhinā hīti | yadyapi ekagrāmavāviṣu saharuोṣu puruṣeṣu saharuाsaṅkhayāvāntarasaṅkhayārūpaśatasaṅkhayāniveśanimittabhūtāḥ parasparavyāvṛttā upādhayo na dṛśyante, "pañca sapta ca varṇāni pañca pañcāśatastrivṛt samvatsarā' ityādiṣu vināpyekaikamavacchedakaṃ vivakṣitamahāsaṅkhayālābho-pāyatāmātreṇa yatkiñcadavāntarasaṅkhayāniveśadarśanāt , nahi dvādaśavārṣikyāmanāvṛṣṭau pañcasu saptasu ca varṣeṣu viśvasṛjāmayane pañcāśanuttaradviśatasaṅkhayānāṃ trivṛtāṃ samvatsarāṇāṃ madhye pañcāśati pañcāśati samvatsareṣu caikaikadharmosti, tathāpi sambhava-sthalābhiprāyeṇadaṃ draṣṭavyam | śatasaṅkhayāpuruṣasamūhaikyamiti - śatasaṅkhayālakṣaṇadharmaikyena samūhaikyamityarthaḥ | saṅkhayāniveśa-nimittopādhau sati saṅkhayāniveśaḥ, saṅkhayāniveśe sati samū#ूhaikyamiti draṣṭavyam | na tantroktāthatrvaniścaya iti -"devāḥ pitaro gandharvā daityā dānavā rākṣasā bhūtāḥpretāḥ piśācāḥ catvāro varṇāḥ ṣaḍanulomāḥ ṣaṭ pratilomāśce 'tyevamādirūpeṇa pañcaviṃśa-tijanasambhavāditi bhāvaḥ - aikapadyadarśanāditi -idamupalakṣaṇam, pañcajanaśabdasya bhāṣikākhyaśatapathabrāाhṛṇasvaravidhāyaka-granthavihitenāntodāttasvareṇāpi samāso vidhīyata iti draṣṭavyam, pañcaśabdasamabhivyāhārabaleneti - pañca saptarṣayaḥ sapta saptarṣaya ityādau saṅkhayāvācipadasamabhivyāhāre'pi na saṅkhayā paratvam, samāhārasvīkāro vā, tathāpi prasyastasabhatāvayavārthasañjñā samāsatvāśrayaṇāpekṣayā samāhārasamāsatvāśrayaṇameva jyāyaḥ, kiñca sañjñāsamāsatvābhyupagame'pi na pañcajanaśabdena manuṣyāṇāṃ

1.4.11

ग्रहणं सम्भवति, अध्यात्मप्रकरणे पञ्चमनुष्यत्वकीर्तनस्यायुक्तत्वात् , इतरेषाञ्च पञ्चजनशब्दितानामप्रसिद्धैः समाहारसमा-सत्वाश्रयणमेव युक्तमिति माकः , पञ्चजनपञ्चशब्दस्येति - पञ्चजनशब्दान्तर्गतपञ्चशब्दस्येत्यर्थः - स्त्रीलिङ्गस्मृतेरिति । "अका-रान्तोत्तरपदो द्विगु स्त्रियां भाष्यत ' इति स्त्रीत्वस्य पात्रादिषु प्रतिषेधो वक्तव्य इति त्रिभुवनादि#ेषु अपवादवत् इह तदभावात् छान्दसत्वमिति भावः । एतच्चोपलक्षणम् , "उकालोऽज्खस्वदीर्घप्लुतः' इत्यत्र छान्दसत्वेन "स नपुंसकम्' इति नपुंसकलिङ्गाभा-ववदिहापि छान्दसत्वेन "सनपुंसकम् ' इति नपुंसकलिङ्गाभावोऽपि द्रष्टव्यः । ननु "यस्मिन् पञ्च पञ्चजना' इतिमन्त्रे आत्माका-शव्यतिरेकेणापि पञ्चविंशतिपदार्थप्रतीतेः, ताभ्यां च सह सप्तविंशतिसङ्खयासम्पत्तेः नैतत् साङ्खयदशर्नानुगुणमित्याशङ्खय प्रकृतिद्रव्यस्य द्रव्यत्रयात्मकत्वेन सप्तविंशतिसङ्खयाया अपि न तन्मते विरोध इति परिहरति, यस्मिन्निति निर्दिष्टेन आत्मना चेत्यादिना । आत्मनः स्वस्मिन्नवस्थितत्वादिति -स्वे महिम्नि प्रतिष्ठित इतिवदिति भावः, भाष्ये मूलप्रकृतिरविकृतिरिति, मूलप्रकृतिः न कस्यापि विकृतिः, महदहङ्कारतन्मात्राणि सप्तापि किञ्चिदपेक्षया विकृतयः, किञ्चिदपेक्षया प्रकृतयश्च, पञ्च भूतानि पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि मनश्चेति षोडसापि तत्वानि विकृतिभूतान्येव, न प्रकृतिभूतानि, पुरुषस्तु न प्रकृतिर्नापि विकृतिश्चेति श्लोकार्थः । भाष्ये - तमिति परामर्शेनेति, "तमात्मानं ब्राहृामृतम् एवमन्यो विद्वानमृतो भवती 'ति तच्छब्द-निर्दिष्टस्य मन्त्रवर्णे ब्राहृत्वाविष्करणादिति भावः, ननु विश्वसृजामयने "पञ्चपञ्चाशतस्त्रिवृत्सम्वत्सराः पञ्चपञ्चाशतः पञ्चदशाः

grahaṇaṃ sambhavati, adhyātmaprakaraṇe pañcamanuṣyatvakīrtanasyāyuktatvāt , itareṣāñca pañcajanaśabditānāmaprasiddhaiḥ samāhārasamā-satvāśrayaṇameva yuktamiti mākaḥ , pañcajanapañcaśabdasyeti - pañcajanaśabdāntargatapañcaśabdasyetyarthaḥ - strīliṅgasmṛteriti | "akā-rāntottarapado dvigu striyāṃ bhāṣyata ' iti strītvasya pātrādiṣu pratiṣedho vaktavya iti tribhuvanādi#ेṣu apavādavat iha tadabhāvāt chāndasatvamiti bhāvaḥ | etaccopalakṣaṇam , "ukālo'jkhasvadīrghaplutaḥ' ityatra chāndasatvena "sa napuṃsakam' iti napuṃsakaliṅgābhā-vavadihāpi chāndasatvena "sanapuṃsakam ' iti napuṃsakaliṅgābhāvo'pi draṣṭavyaḥ | nanu "yasmin pañca pañcajanā' itimantre ātmākā-śavyatirekeṇāpi pañcaviṃśatipadārthapratīteḥ, tābhyāṃ ca saha saptaviṃśatisaṅkhayāsampatteḥ naitat sāṅkhayadaśarnānuguṇamityāśaṅkhaya prakṛtidravyasya dravyatrayātmakatvena saptaviṃśatisaṅkhayāyā api na tanmate virodha iti pariharati, yasminniti nirdiṣṭena ātmanā cetyādinā | ātmanaḥ svasminnavasthitatvāditi -sve mahimni pratiṣṭhita itivaditi bhāvaḥ, bhāṣye mūlaprakṛtiravikṛtiriti, mūlaprakṛtiḥ na kasyāpi vikṛtiḥ, mahadahaṅkāratanmātrāṇi saptāpi kiñcidapekṣayā vikṛtayaḥ, kiñcidapekṣayā prakṛtayaśca, pañca bhūtāni pañcajñānendriyāṇi pañca karmendriyāṇi manaśceti ṣoḍasāpi tatvāni vikṛtibhūtānyeva, na prakṛtibhūtāni, puruṣastu na prakṛtirnāpi vikṛtiśceti ślokārthaḥ | bhāṣye - tamiti parāmarśeneti, "tamātmānaṃ brāhṛाmṛtam evamanyo vidvānamṛto bhavatī 'ti tacchabda-nirdiṣṭasya mantravarṇe brāhṛtvāviṣkaraṇāditi bhāvaḥ, nanu viśvasṛjāmayane "pañcapañcāśatastrivṛtsamvatsarāḥ pañcapañcāśataḥ pañcadaśāḥ

1.4.12

पञ्चपञ्चाशतः सप्तदशा ' इत्यादौ पञ्चाशति पञ्चाशत्यहस्सु अनुगतोपाध्यभावेऽपि तथा तथा निर्देशवत् इहापि पञ्चसु पञ्चसु अनुगतोपाध्यभावेऽपि लक्षणया पञ्चविंशतिसङ्खयाप्रतीतिः सम्भवतीति अस्वारस्यं ह्मदि निधायाह ,भूतसमूहासिद्धेरित्युप-लक्षणमित्यादिना । तेष्वर्थवत्वमाहेति - समस्तपञ्चजनशब्देनैव पञ्चत्वसङ्खयायाः प्रतीतत्वात्पुनः पञ्चशब्देन विशेषणम् व्यर्थमितिशङ्कां व्युदसितुमर्थवत्वमाहेत्यर्थः, समाससामथ्र्याभावादिति - समासस्य सामथ्र्यं नाम समर्थपदाश्रितत्वम् , पदानां सामथ्र्यं नाम परस्परसंसृष्टार्थत्वम् , ततश्च पञ्चशब्दस्य निरर्थकत्वे परस्परसंसृष्टार्थपदाश्रितत्वलक्षणसामथ्र्यं

pañcapañcāśataḥ saptadaśā ' ityādau pañcāśati pañcāśatyahassu anugatopādhyabhāve'pi tathā tathā nirdeśavat ihāpi pañcasu pañcasu anugatopādhyabhāve'pi lakṣaṇayā pañcaviṃśatisaṅkhayāpratītiḥ sambhavatīti asvārasyaṃ hmadi nidhāyāha ,bhūtasamūhāsiddherityupa-lakṣaṇamityādinā | teṣvarthavatvamāheti - samastapañcajanaśabdenaiva pañcatvasaṅkhayāyāḥ pratītatvātpunaḥ pañcaśabdena viśeṣaṇam vyarthamitiśaṅkāṃ vyudasitumarthavatvamāhetyarthaḥ, samāsasāmathryābhāvāditi - samāsasya sāmathryaṃ nāma samarthapadāśritatvam , padānāṃ sāmathryaṃ nāma parasparasaṃsṛṣṭārthatvam , tataśca pañcaśabdasya nirarthakatve parasparasaṃsṛṣṭārthapadāśritatvalakṣaṇasāmathryaṃ

1.4.13

अत्रायमभिसन्धिरित्यादेरयमर्थः, साधुत्वान्वाख्यानप्रवृत्ता वैयाकरणाः सन्तमसन्तं वा कञ्चिदर्थं परिकल्प्य व्युत्पादयन्ति, नच तावता तत्पदात्तदर्थप्रतीतिरस्ति, नहि गौरित्युक्ते गच्छतीति प्रतीतिरस्ति, ततश्च पञ्चजनशब्दस्य प्रत्यस्तमितावयवार्थकत्व-त्पञ्चत्वसङ्खयया विशेषक्षमनुपपन्नम् ; किञ्च वासस्वी देवदत्तपदवाच्यः यः पञ्जरस्थः स सिंह इत्यादौ व्युत्पत्तिग्रहकाले वासः प्रभृतीनामुपलक्षणत्वेऽपि नाभिधानकाले प्रतीतिरिति वासस्वी देवदत्त इत्यादौ न पौनरुक्तयादिकम् तथेहापीति पञ्चशब्द-विशेषणोपपत्तिः । किञ्च अभिधानदशायामवयवार्थप्रतिपत्तौ सत्यामपि यदा कदाचित् तदर्थसत्तामात्रं प्रतीयते, नतु प्रयोगकाले तत्सत्ताप्रतीतिरिति गौगच्र्छतीति प्रयोगसाफल्यम् , तद्वदिहापि तादाद्विकपञ्चत्वसङ्खयान्वयप्रतीतिसिध्द्यर्थं पञ्चेति विशेषणं सफलमेव, अत एव "पञ्चजनादुपसङ्खयान'मिति वार्तिके कथमत्रैकवचनमितयाक्षिप्य पूर्वेपुकामशम्यादिवत्समुदायवृत्तस्या-वयवेऽपि वृत्त्यैकवचनम् यथा सप्तर्षिरिति, ततश्च "द्वौ पञ्चजनौ त्रयः पञ्चजनाः पञ्च पञ्च जनाः' इत्यादिसङ्खयासामाना-धिकरण्यं विरुद्धम् । यदा द्वौ सप्तर्षिः त्रयः सप्तर्षयः' इति कैय्यटपदमञ्जर्यादौ अभिधानान्न व्याख्यानपौनरुक्तयादिकमिति -द्रष्टव्यम् - यद्विग्रहवाक्येर्थाभिधानशक्तिरिति । ततश्च विग्रहवाक्याभिधाने स्वरूपयोग्त्वमस्ति, ततः समाससामथ्र्यमप्यस्तीति भावः। पञ्चविंशतितत्वाप्रतिपत्तिमभिप्रेत्येति - पञ्चविंशतितत्वाप्रतिपत्तिहेतौ समूहपञ्चकासम्भवे विपरिवतेमान ऐवेत्यर्थः । सन्दिग्धे तु वाक्यशेषादिति । ननु पञ्चजनशब्दरूढ¬ा मनुष्याणामेव निश्चयसम्भान्न सन्देहोदय इति चेत् न, अध्यात्मप्रकरणे

atrāyamabhisandhirityāderayamarthaḥ, sādhutvānvākhyānapravṛttā vaiyākaraṇāḥ santamasantaṃ vā kañcidarthaṃ parikalpya vyutpādayanti, naca tāvatā tatpadāttadarthapratītirasti, nahi gaurityukte gacchatīti pratītirasti, tataśca pañcajanaśabdasya pratyastamitāvayavārthakatva-tpañcatvasaṅkhayayā viśeṣakṣamanupapannam ; kiñca vāsasvī devadattapadavācyaḥ yaḥ pañjarasthaḥ sa siṃha ityādau vyutpattigrahakāle vāsaḥ prabhṛtīnāmupalakṣaṇatve'pi nābhidhānakāle pratītiriti vāsasvī devadatta ityādau na paunaruktayādikam tathehāpīti pañcaśabda-viśeṣaṇopapattiḥ | kiñca abhidhānadaśāyāmavayavārthapratipattau satyāmapi yadā kadācit tadarthasattāmātraṃ pratīyate, natu prayogakāle tatsattāpratītiriti gaugacrchatīti prayogasāphalyam , tadvadihāpi tādādvikapañcatvasaṅkhayānvayapratītisidhdyarthaṃ pañceti viśeṣaṇaṃ saphalameva, ata eva "pañcajanādupasaṅkhayāna'miti vārtike kathamatraikavacanamitayākṣipya pūrvepukāmaśamyādivatsamudāyavṛttasyā-vayave'pi vṛttyaikavacanam yathā saptarṣiriti, tataśca "dvau pañcajanau trayaḥ pañcajanāḥ pañca pañca janāḥ' ityādisaṅkhayāsāmānā-dhikaraṇyaṃ viruddham | yadā dvau saptarṣiḥ trayaḥ saptarṣayaḥ' iti kaiyyaṭapadamañjaryādau abhidhānānna vyākhyānapaunaruktayādikamiti -draṣṭavyam - yadvigrahavākyerthābhidhānaśaktiriti | tataśca vigrahavākyābhidhāne svarūpayogtvamasti, tataḥ samāsasāmathryamapyastīti bhāvaḥ| pañcaviṃśatitatvāpratipattimabhipretyeti - pañcaviṃśatitatvāpratipattihetau samūhapañcakāsambhave viparivatemāna aivetyarthaḥ | sandigdhe tu vākyaśeṣāditi | nanu pañcajanaśabdarūḍha¬ा manuṣyāṇāmeva niścayasambhānna sandehodaya iti cet na, adhyātmaprakaraṇe

1.4.13

पञ्चमनुष्याः प्रतिष्ठिता इत्यर्थपरिग्रहे वाक्यस्य निस्तात्पर्यत्वप्रसङ्गात् पञ्चशब्दस्य वृत्तिसङ्खयापरत्वं विहाय ब्रााहृ-णत्वाद्यवान्तरोपाधीनादाय पञ्चविधा मनुष्या इति वाक्यार्थः समाश्रयणीयः, उत वाक्यशेषगताः प्राणादयो वेति सन्देहे सति "प्राणस्य प्राणमुत चक्षुपश्चक्षुरत श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो मनो ये विदुः ते निश्चिक्युः ब्राहृ पुराणमग्रयम् ' इति प्राणादीनां ब्राहृाधीनप्राणनादिव्यापारसामथ्र्यप्रतिपादकत्वाक्यशेषवशेन निर्णयसम्भवादिति भावः,-पञ्चसङ्खयानिवेश-निमित्तैकोपाध्यभावादिति । यद्यपि प्राणादीनामिन्द्रियत्वरूपैकोपाध्यभावेऽपि ब्राहृाधीनस्वव्यापारतया "प्राणस्य प्राण 'मिति-वाक्यशेषप्रतिपाद्यत्वमेकोपाधिरिति शक्यते वक्तुम् , तथापि सति गत्यन्तरे प्रसिद्धोपाधेरेव स्वीकरणार्हत्वादिति भावः

pañcamanuṣyāḥ pratiṣṭhitā ityarthaparigrahe vākyasya nistātparyatvaprasaṅgāt pañcaśabdasya vṛttisaṅkhayāparatvaṃ vihāya brāाhṛ-ṇatvādyavāntaropādhīnādāya pañcavidhā manuṣyā iti vākyārthaḥ samāśrayaṇīyaḥ, uta vākyaśeṣagatāḥ prāṇādayo veti sandehe sati "prāṇasya prāṇamuta cakṣupaścakṣurata śrotrasya śrotramannasyānnaṃ manaso mano ye viduḥ te niścikyuḥ brāhṛ purāṇamagrayam ' iti prāṇādīnāṃ brāhṛाdhīnaprāṇanādivyāpārasāmathryapratipādakatvākyaśeṣavaśena nirṇayasambhavāditi bhāvaḥ,-pañcasaṅkhayāniveśa-nimittaikopādhyabhāvāditi | yadyapi prāṇādīnāmindriyatvarūpaikopādhyabhāve'pi brāhṛाdhīnasvavyāpāratayā "prāṇasya prāṇa 'miti-vākyaśeṣapratipādyatvamekopādhiriti śakyate vaktum , tathāpi sati gatyantare prasiddhopādhereva svīkaraṇārhatvāditi bhāvaḥ

1.4.13

अन्तरादित्याश्रिकरण इति । शरीरस्य त्रिगुणात्मकत्वप्रकृतिपरिणामित्वशङ्कापरिहारदर्शनाद् यथा पूर्वपक्षेऽपि तच्छङ्काया अभिप्रतत्वावगम इति भावः । ननु परमतवद्द्वितीयान्तज्योतिश्शब्दार्थपरामर्शित्वं किन्न स्यादित्याशङ्कयाह - श्रुतिवाक्य-स्वारस्येति । अस्वारस्यं सोढव्यमिति - तच्चानुपदमेव स्फुटीभविष्यति - परैर्हीति । ननु परैः षष्ठयन्तज्योतिश्शब्दनिर्दिष्टेना-दित्यादिज्योतिषा इव सङ्खयापूर्णमित्येवोक्तम् , असत्यपि काण्वानामन्ने ज्योतिषा तेषां पञ्चसङ्खया पूर्येत, तेऽपि हि "यस्मिन् पञ्च पञ्चजना ' इत्यतः पूर्वस्मिन्मन्त्रे ब्राहृस्वरूपनिरूपणायैव ज्योतिरधीयते, "तं देवा ज्योतिषां ज्योतिः ' इतीति भाष्यम् - व्याकुर्वता आनन्दगिरिणाऽस्मिन् मन्त्रे षष्ठयन्तज्योतिषा पञ्चपूर्णान्नत्वात्मज्योतिषा, तस्यैकस्य नाधाराधेयत्वादिति व्याख्यातत्वादिति चेन्न, यदि च द्वितीयान्तज्योतिश्शब्दार्थः तदाधाराधेयत्वाद्यनुपपत्तिरिति विकल्पमभिप्रेत्य दूषणमुक्तमिति

antarādityāśrikaraṇa iti | śarīrasya triguṇātmakatvaprakṛtipariṇāmitvaśaṅkāparihāradarśanād yathā pūrvapakṣe'pi tacchaṅkāyā abhipratatvāvagama iti bhāvaḥ | nanu paramatavaddvitīyāntajyotiśśabdārthaparāmarśitvaṃ kinna syādityāśaṅkayāha - śrutivākya-svārasyeti | asvārasyaṃ soḍhavyamiti - taccānupadameva sphuṭībhaviṣyati - parairhīti | nanu paraiḥ ṣaṣṭhayantajyotiśśabdanirdiṣṭenā-dityādijyotiṣā iva saṅkhayāpūrṇamityevoktam , asatyapi kāṇvānāmanne jyotiṣā teṣāṃ pañcasaṅkhayā pūryeta, te'pi hi "yasmin pañca pañcajanā ' ityataḥ pūrvasminmantre brāhṛsvarūpanirūpaṇāyaiva jyotiradhīyate, "taṃ devā jyotiṣāṃ jyotiḥ ' itīti bhāṣyam - vyākurvatā ānandagiriṇā'smin mantre ṣaṣṭhayantajyotiṣā pañcapūrṇānnatvātmajyotiṣā, tasyaikasya nādhārādheyatvāditi vyākhyātatvāditi cenna, yadi ca dvitīyāntajyotiśśabdārthaḥ tadādhārādheyatvādyanupapattiriti vikalpamabhipretya dūṣaṇamuktamiti

1.4.14

द्रष्टव्यम्, परस्परसाकाङ्क्षेणेति - "पञ्च पञ्चजना 'इति मन्त्रेणलभ्यते ' नापि "तं देवा ' इति पूर्वमन्त्रेण, अतस्तदर्थनिणर्ये परस्-परसाकाङ्क्षेणेत्यर्थः, स्वरशब्देनैव व्याख्यातानीति -चक्षुष इति चक्षुरिन्द्रियमित्येवं चक्षुरादिशब्दैरेव व्याख्यातानीत्यर्थः । अन्न-शब्दं व्याचष्टे -अन्नस्येतीति -द्विः पठ¬ते, न तस्य प्रयोजनं पश्यामः-लक्षणया बोधकत्वं दर्शयितुमिति -यौगिकार्थस्वीकारेऽन्न

draṣṭavyam, parasparasākāṅkṣeṇeti - "pañca pañcajanā 'iti mantreṇalabhyate ' nāpi "taṃ devā ' iti pūrvamantreṇa, atastadarthaniṇarye paras-parasākāṅkṣeṇetyarthaḥ, svaraśabdenaiva vyākhyātānīti -cakṣuṣa iti cakṣurindriyamityevaṃ cakṣurādiśabdaireva vyākhyātānītyarthaḥ | anna-śabdaṃ vyācaṣṭe -annasyetīti -dviḥ paṭha¬te, na tasya prayojanaṃ paśyāmaḥ-lakṣaṇayā bodhakatvaṃ darśayitumiti -yaugikārthasvīkāre'nna

1.4.14

शब्दस्य वृत्तिद्वयविरोधप्रसङ्गादिति भावः -एकव्यापारेणेति । अन्नसम्बन्धित्वरूपैकव्यापारेणेत्यर्थः,प्रदर्शितानीत्यर्थ इति -निर्दि -ष्टशब्दस्य प्रदर्शितत्वमर्थः, ततश्च "पञ्च पञ्चजना ' इत्येतत्सर्वेन्द्रियोपलक्षणमिति भावः- प्रयोजनं वदन्निति । सर्वथा साङ्खयमत-प्रत्याशाभावरूपप्रयोजनं वदन्नित्यर्थः पञ्चधा भूतपञ्चतत्वसङ्घातानामिति - ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च, कर्मेन्द्रियाणि पञ्च, तन्मात्राणि पञ्च, भूतानि पञ्च, अवशिष्टानि पञ्च तेषामात्मेत्यर्थः स्यादिति भाघः । अद्वारकञ्चति -आनन्दमयशि अद्वारकम् , अन्यत्र स-द्वारकमित्यर्थः।। सङ्खयासम्भवे तथा वर्णनीयमिति - ब्राहृात्मकत्वेन तथा वर्णनीयमित्यर्थः असम्भवे चेति अवतारसङ्खयानिवेश-निमित्तोपाध्याद्यसम्भवे चेत्यर्थः ।।अवर्जनीयाचिद्बोधेति -तत्राचित्प्रतिपत्तेरवर्जनीयत्वादेव व्याकुलत्वम् ,तादृशकारणवाक्यानि

śabdasya vṛttidvayavirodhaprasaṅgāditi bhāvaḥ -ekavyāpāreṇeti | annasambandhitvarūpaikavyāpāreṇetyarthaḥ,pradarśitānītyartha iti -nirdi -ṣṭaśabdasya pradarśitatvamarthaḥ, tataśca "pañca pañcajanā ' ityetatsarvendriyopalakṣaṇamiti bhāvaḥ- prayojanaṃ vadanniti | sarvathā sāṅkhayamata-pratyāśābhāvarūpaprayojanaṃ vadannityarthaḥ pañcadhā bhūtapañcatatvasaṅghātānāmiti - jñānendriyāṇi pañca, karmendriyāṇi pañca, tanmātrāṇi pañca, bhūtāni pañca, avaśiṣṭāni pañca teṣāmātmetyarthaḥ syāditi bhāghaḥ | advārakañcati -ānandamayaśi advārakam , anyatra sa-dvārakamityarthaḥ|| saṅkhayāsambhave tathā varṇanīyamiti - brāhṛाtmakatvena tathā varṇanīyamityarthaḥ asambhave ceti avatārasaṅkhayāniveśa-nimittopādhyādyasambhave cetyarthaḥ ||avarjanīyācidbodheti -tatrācitpratipatteravarjanīyatvādeva vyākulatvam ,tādṛśakāraṇavākyāni

1.4.14

विषयः, सर्वाण्यपि कारणवाक्यानि विषय इत्यर्थः, एकस्मादित्यस्यैकरूपात्कारणादितिव्याख्यानं दृश्यते न तस्यं सामीचीन्यं पश्यामः, "सत्पूर्विकासृष्टिराम्नायत इति छान्दोग्ये इति शेषः "असत्पूर्विका चेति ' तैत्तिरीयके इति शेषः "अन्यत्रेति ' वृहदार-ण्यके इत्यर्थः, ब्राहृकारणवाद इति निमित्तसप्तमी, ब्राहृकारणवादौप्रयिकी सृष्टिकारणव्यवस्त्रितिः वेदान्तेषु नास्तीत्यर्थः - सृष्टिकारणव्यवस्थितितेरित्यर्थ इति । ततश्च सृष्टिशब्दस्य कारणमात्रासाधारणतयोपादानस्यापि सङ्ग्रहो भवतीति भावः, पूर्वापर -पर्यालोचनाप्रयत्नाविति । "तपोऽतप्यत ' इति पूर्वापरपर्यालोचना, "तप आलोचने इति हि धातुः, असृजतेति प्रयत्नश्चेति भावः चक्षुराद्युत्पादनौन्मुख्याभिप्रायमिति - चक्षुरादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूतदर्शनौन्मुख्याभिप्रायमित्यर्थः, ततश्च "पश्यत्यचक्षु 'रित्यस्य वाक्यस्य दर्शनोत्पादनाभिमुखत्वात्कर्मनामभाग्भवतीत्यर्थः, तेन "स प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति, वदन्वाक् , पश्यन् चक्षुः, श्रृश्वन् श्रोत्रम्मन्वानो मनस्तानयस्यैतानि कर्मनामान्येवे 'ति श्र,तौ प्राणवाक्चक्षुः श्रोत्रमनश्शब्दा लावकपावकादिशब्दव

viṣayaḥ, sarvāṇyapi kāraṇavākyāni viṣaya ityarthaḥ, ekasmādityasyaikarūpātkāraṇāditivyākhyānaṃ dṛśyate na tasyaṃ sāmīcīnyaṃ paśyāmaḥ, "satpūrvikāsṛṣṭirāmnāyata iti chāndogye iti śeṣaḥ "asatpūrvikā ceti ' taittirīyake iti śeṣaḥ "anyatreti ' vṛhadāra-ṇyake ityarthaḥ, brāhṛkāraṇavāda iti nimittasaptamī, brāhṛkāraṇavādauprayikī sṛṣṭikāraṇavyavastritiḥ vedānteṣu nāstītyarthaḥ - sṛṣṭikāraṇavyavasthititerityartha iti | tataśca sṛṣṭiśabdasya kāraṇamātrāsādhāraṇatayopādānasyāpi saṅgraho bhavatīti bhāvaḥ, pūrvāpara -paryālocanāprayatnāviti | "tapo'tapyata ' iti pūrvāparaparyālocanā, "tapa ālocane iti hi dhātuḥ, asṛjateti prayatnaśceti bhāvaḥ cakṣurādyutpādanaunmukhyābhiprāyamiti - cakṣurādiśabdapravṛttinimittabhūtadarśanaunmukhyābhiprāyamityarthaḥ, tataśca "paśyatyacakṣu 'rityasya vākyasya darśanotpādanābhimukhatvātkarmanāmabhāgbhavatītyarthaḥ, tena "sa prāṇanneva prāṇo nāma bhavati, vadanvāk , paśyan cakṣuḥ, śrṛśvan śrotrammanvāno manastānayasyaitāni karmanāmānyeve 'ti śra,tau prāṇavākcakṣuḥ śrotramanaśśabdā lāvakapāvakādiśabdava

चतुर्थः पादः (cont. 3)

1.4.14

त्प्राणनवदनदर्शनश्रवणमननक्रियायोगादात्मन एव क्रियानिमित्तनामानीत्येव प्रतीयते, नतु "चक्षुः पश्यन् ' इति चक्षुः कर्म -दर्शनम् चक्षुरुपादानौन्मुख्यलक्षणं प्रतीयते, परैरपि तथा व्याख्यातञ्चेति शङ्का पराकृता, ननु अव्याकृतशब्देन प्रथमत एवाचे -तनप्रतिपत्तिरित्युक्तम् , अन्याकृतत्वस्य च चेतनैकान्तत्वाभावात् , अत एव तदुपजीवि तदुत्तरसन्दर्भः सर्वोऽपि न युक्त इत्यस्वरसादाह -यद्वा कारणगता इतीति । नन्वीक्षणस्य सर्वथा मुख्यत्वभङ्गापेक्षया अंशे मुख्यत्वभङ्ग एव स्वीकाय्र्य इति वैपरीत्यमेव युक्तमित्याशङ्कय चिदंशकारणत्वस्यानन्यथासिद्धप्रमाणप्रतिपन्नतया सर्वत्र ईक्षक्षादिगौणत्वमेव युक्तमित्याह - तदतिरिक्ते वस्तुनीति । नेतिपदानुषङ्गफलितेति - "न सङ्खयोपसङ्ग्रहादपी 'तिसूत्रस्थनञनुषङ्गफलित इत्यर्थः । ननु "कारण-दवनेने ' इत्यादिसूत्रे यथा व्यपदिष्टस्य सर्वज्ञत्वादिगुणकस्य "असद्वा इदमग्र आसीत् ' इत्यत्रापि जगत्कारणत्वेनोक्तेरिति हि

tprāṇanavadanadarśanaśravaṇamananakriyāyogādātmana eva kriyānimittanāmānītyeva pratīyate, natu "cakṣuḥ paśyan ' iti cakṣuḥ karma -darśanam cakṣurupādānaunmukhyalakṣaṇaṃ pratīyate, parairapi tathā vyākhyātañceti śaṅkā parākṛtā, nanu avyākṛtaśabdena prathamata evāce -tanapratipattirityuktam , anyākṛtatvasya ca cetanaikāntatvābhāvāt , ata eva tadupajīvi taduttarasandarbhaḥ sarvo'pi na yukta ityasvarasādāha -yadvā kāraṇagatā itīti | nanvīkṣaṇasya sarvathā mukhyatvabhaṅgāpekṣayā aṃśe mukhyatvabhaṅga eva svīkāyrya iti vaiparītyameva yuktamityāśaṅkaya cidaṃśakāraṇatvasyānanyathāsiddhapramāṇapratipannatayā sarvatra īkṣakṣādigauṇatvameva yuktamityāha - tadatirikte vastunīti | netipadānuṣaṅgaphaliteti - "na saṅkhayopasaṅgrahādapī 'tisūtrasthanañanuṣaṅgaphalita ityarthaḥ | nanu "kāraṇa-davanene ' ityādisūtre yathā vyapadiṣṭasya sarvajñatvādiguṇakasya "asadvā idamagra āsīt ' ityatrāpi jagatkāraṇatvenokteriti hi

1.4.15

वक्तव्यम् , तस्यैव पूर्वपक्षप्रत्यनीकत्वात् , नतु "आत्मन आकाशः सम्भूतः' इत्यादिवाक्ये सर्वज्ञस्यैवाकाशादिकारणत्वेनो-क्तेरिति प्रतिपायनं युक्तम् , किञ्च "तत्तोजोऽसृजत ' इति सद्विद्यावाक्योपादानमप्ययुक्तम् , तत्राकाशादिकारणत्वाश्रवणा-दित्याशङ्कयाह - स्वतश्चेतनैकान्तेति । भूयसां बलीयस्त्वमेवेति -आकाशादिपदविहितब्राहृकारणत्वप्रतिपादकबहुवाक्यानुसारेण ब्राहृकारणवादविरोधी क्वादित्कोऽसदव्याकृतादिशब्दो यथा कथञ्चिन्नेतव्य इत्यस्य सूत्रस्यार्थः, पूर्वापरवाक्यपर्यालोचनयाऽपि असदादिशब्दस्य तथैव निर्वाह इति उत्तरसूत्रार्थ इति भावः विपश्चित्वप्रतिपादनादिति - इदमुपलक्षणम् , "सत्यम् ज्ञान 'मिति ज्ञानत्वप्रतिपादनादित्यपि द्रष्टव्यम् , ननु सच्छब्दस्य चेतनपरत्वे जडवाचीदं शब्दसामानाधिकरण्यं कथमित्यत्राह -सच्छब्द-स्येति । समर्थित इत्यभिप्राय इति -तात्पर्यत इतीति शेषः एको ह वै नारायण आसीदित्यारभ्येति - अत्र आरम्भसमानकर्तृक-क्रियावाच्योचितपदाध्याहारेणान्वयो द्रष्टव्यः - उपक्रमस्थबहुश्रुतिविरोधादिति यद्यप्यव्याकृतब्रााहृणोपक्रमवाक्यमिदमेव,

vaktavyam , tasyaiva pūrvapakṣapratyanīkatvāt , natu "ātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ' ityādivākye sarvajñasyaivākāśādikāraṇatveno-kteriti pratipāyanaṃ yuktam , kiñca "tattojo'sṛjata ' iti sadvidyāvākyopādānamapyayuktam , tatrākāśādikāraṇatvāśravaṇā-dityāśaṅkayāha - svataścetanaikānteti | bhūyasāṃ balīyastvameveti -ākāśādipadavihitabrāhṛkāraṇatvapratipādakabahuvākyānusāreṇa brāhṛkāraṇavādavirodhī kvāditko'sadavyākṛtādiśabdo yathā kathañcinnetavya ityasya sūtrasyārthaḥ, pūrvāparavākyaparyālocanayā'pi asadādiśabdasya tathaiva nirvāha iti uttarasūtrārtha iti bhāvaḥ vipaścitvapratipādanāditi - idamupalakṣaṇam , "satyam jñāna 'miti jñānatvapratipādanādityapi draṣṭavyam , nanu sacchabdasya cetanaparatve jaḍavācīdaṃ śabdasāmānādhikaraṇyaṃ kathamityatrāha -sacchabda-syeti | samarthita ityabhiprāya iti -tātparyata itīti śeṣaḥ eko ha vai nārāyaṇa āsīdityārabhyeti - atra ārambhasamānakartṛka-kriyāvācyocitapadādhyāhāreṇānvayo draṣṭavyaḥ - upakramasthabahuśrutivirodhāditi yadyapyavyākṛtabrāाhṛṇopakramavākyamidameva,

1.4.15

तथापि पूर्वब्रााहृणेषु "आत्मैवेदमग्र आसी 'दित्यादिश्रवणादेवमुक्तमिति द्रष्टव्यम् ।। स इति पुल्लिङ्गशब्देनेति - उत्तरोत्तरवा-क्यगतस्य तच्छब्दस्य स्वस्वपूर्ववाक्यप्रतिपन्नगुणविशिष्टसमाकर्षकत्वात् सोऽकामयत ' इति वाक्यप्रतिपन्नगुणविशिष्टसमा-कर्षक इति भावः, ज्ञानविपश्चिदादिबहुश्रुतिप्राबल्यसिद्धेरिति । ननु ज्ञानविपश्चिदादिशब्दैः ब्राहृणः प्रकृतत्वेऽपि "असद्वा इदमग्र आसी 'दित्यत्रासच्छब्दश्रुतिबलात्प्रकृतब्राहृणोऽन्यदेव, प्रकरणात् श्रुतेर्बलत्वात् , ततश्च परस्परविरोधान्निर्णयासमर्थानां वेदान्तानां कापिलत्मृत्यनुसारेण निर्णयो वक्तव्य इति वदन्तं पूर्वपक्षिण प्रतिज्ञानविपश्चिदादिबहुश्रुतिप्राबल्यकीर्तनस्य व्यर्थ-त्वात् , पूर्वपक्षिणा हि ज्ञानविपश्चिदादिश्रुतिप्राबल्यमभ्युपेत्यैव तदबाधेनैव प्रकरणमात्रबाधस्यैवोपन्यस्तत्वादितिचेत् सत्यम् , श्रुत्या बलीयस्या प्रकरणमात्रबाधश्चेत् , सोऽभ्युपगन्तुं युक्तः , इह तु न तथा; अस्मदादिशब्दश्रुतेर्बलवत्त्वे ज्ञानविपश्चिदादि-शब्दाथस्र्य जगत्कारणत्वप्रतिपादकश्रुतीनां "सोऽकामयत तदप्येष श्लोको भवती 'ति प्रकृताभिधायिसर्वनामश्रुतीनामपि बाधप्रसङ्ग इति भावः । ननु "असदेव 'मिति बृहदारण्यकश्रुतावपि "तत्सदासी 'दिति तत्सद्रूपदाविधायकोत्तरवाक्ये तत्पदेना

tathāpi pūrvabrāाhṛṇeṣu "ātmaivedamagra āsī 'dityādiśravaṇādevamuktamiti draṣṭavyam || sa iti pulliṅgaśabdeneti - uttarottaravā-kyagatasya tacchabdasya svasvapūrvavākyapratipannaguṇaviśiṣṭasamākarṣakatvāt so'kāmayata ' iti vākyapratipannaguṇaviśiṣṭasamā-karṣaka iti bhāvaḥ, jñānavipaścidādibahuśrutiprābalyasiddheriti | nanu jñānavipaścidādiśabdaiḥ brāhṛṇaḥ prakṛtatve'pi "asadvā idamagra āsī 'dityatrāsacchabdaśrutibalātprakṛtabrāhṛṇo'nyadeva, prakaraṇāt śruterbalatvāt , tataśca parasparavirodhānnirṇayāsamarthānāṃ vedāntānāṃ kāpilatmṛtyanusāreṇa nirṇayo vaktavya iti vadantaṃ pūrvapakṣiṇa pratijñānavipaścidādibahuśrutiprābalyakīrtanasya vyartha-tvāt , pūrvapakṣiṇā hi jñānavipaścidādiśrutiprābalyamabhyupetyaiva tadabādhenaiva prakaraṇamātrabādhasyaivopanyastatvāditicet satyam , śrutyā balīyasyā prakaraṇamātrabādhaścet , so'bhyupagantuṃ yuktaḥ , iha tu na tathā; asmadādiśabdaśruterbalavattve jñānavipaścidādi-śabdāthasrya jagatkāraṇatvapratipādakaśrutīnāṃ "so'kāmayata tadapyeṣa śloko bhavatī 'ti prakṛtābhidhāyisarvanāmaśrutīnāmapi bādhaprasaṅga iti bhāvaḥ | nanu "asadeva 'miti bṛhadāraṇyakaśrutāvapi "tatsadāsī 'diti tatsadrūpadāvidhāyakottaravākye tatpadenā

1.4.16

सचछब्दोक्तस्यैव समाकर्षात् अत्यन्तासतश्च सद्रूपतापत्त्ययोगादित्येव परमतवत् "असदेवेदमग्र आसी 'दित्यत्रापि समाकर्षे प्रदर्शयितुं शक्ये, भाष्ये तदनादरः किमर्थ इत्याशङ्कयाह - तत्रासच्छब्दोक्तस्येति । तुच्छव्यावर्तक इति - परमतवत् अस्मन्म-तपूर्वपक्षे तुच्छकारणत्वशङ्काया अप्यनुद्धाटनात् तुच्छव्यावर्तकसच्छब्दसमाकर्षो युक्त इति भावः । ननु तुच्छकारणत्शङ्का-ऽप्यस्मिन् पूर्वपक्षे उद्घाटयतामित्यत्राह - कारणावस्थायामिति । परमात्मस्वरूपे नामरूपव्याकृतत्वतदभावयोरभावात् सद्वारके व्याकृत्वाव्याकृतत्वे इत्यभिप्रेत्य व्याचष्टे, भाष्ये -अव्याकृतम् - अव्याकृतशरीरमिति । तदात्मानं स्वयमकुरुत इत्यनेनैकाथ्र्या -दिति भाव इति - व्याक्रियत इति कर्मकर्तरि लकार इति भावः । ननु "तद्धेदं तह्र्रव्याकृतमासी 'दित्यत्र कर्मणि तिष्ठान्ततया व्याक्रियतेत्यत्रापि तदवैरूप्याय कर्मण्येव लकारो वक्तव्यः, न कर्मकतर्रि नचाव्याकृतमित्यत्रापि कर्तय्यैव कर्मवद्भावात् क्तप्रत्ययोऽस्त्विति वाच्यम् , "लिङ्य्#ाशिप्यङ् ' इत्यत्र द्विलकारकनिर्देशेन लान्तकार्यं प्रत्येव कर्मवद्भावविधानात् कर्म-वद्भावेन कृत्यक्तादीनामससम्भवात् , ततश्च क्तप्रत्ययसारूप्याय लकारोऽपि कर्मण्येव युज्यते , "न कर्मकत्र्तरी ' ति कथं नामरूपव्याकरणस्य स्वयं कर्तृकता सिध्द्येदिति चेत् न, छव्याकृतमित्यत्र कर्मणः कर्तृत्वविवक्षया धातोरकर्मकत्वात् "गत्यर्थाकर्मके 'ति कत्र्तरि क्तप्रत्ययसम्भवान्नानुपपविरिति भावः ।। अत्रेयं विषयशुद्#िथः , कौषीतकीब्रााहृणे अजातशत्रुर्नाम

sacachabdoktasyaiva samākarṣāt atyantāsataśca sadrūpatāpattyayogādityeva paramatavat "asadevedamagra āsī 'dityatrāpi samākarṣe pradarśayituṃ śakye, bhāṣye tadanādaraḥ kimartha ityāśaṅkayāha - tatrāsacchabdoktasyeti | tucchavyāvartaka iti - paramatavat asmanma-tapūrvapakṣe tucchakāraṇatvaśaṅkāyā apyanuddhāṭanāt tucchavyāvartakasacchabdasamākarṣo yukta iti bhāvaḥ | nanu tucchakāraṇatśaṅkā-'pyasmin pūrvapakṣe udghāṭayatāmityatrāha - kāraṇāvasthāyāmiti | paramātmasvarūpe nāmarūpavyākṛtatvatadabhāvayorabhāvāt sadvārake vyākṛtvāvyākṛtatve ityabhipretya vyācaṣṭe, bhāṣye -avyākṛtam - avyākṛtaśarīramiti | tadātmānaṃ svayamakuruta ityanenaikāthryā -diti bhāva iti - vyākriyata iti karmakartari lakāra iti bhāvaḥ | nanu "taddhedaṃ tahrravyākṛtamāsī 'dityatra karmaṇi tiṣṭhāntatayā vyākriyatetyatrāpi tadavairūpyāya karmaṇyeva lakāro vaktavyaḥ, na karmakatarri nacāvyākṛtamityatrāpi kartayyaiva karmavadbhāvāt ktapratyayo'stviti vācyam , "liṅy#ाśipyaṅ ' ityatra dvilakārakanirdeśena lāntakāryaṃ pratyeva karmavadbhāvavidhānāt karma-vadbhāvena kṛtyaktādīnāmasasambhavāt , tataśca ktapratyayasārūpyāya lakāro'pi karmaṇyeva yujyate , "na karmakatrtarī ' ti kathaṃ nāmarūpavyākaraṇasya svayaṃ kartṛkatā sidhdyediti cet na, chavyākṛtamityatra karmaṇaḥ kartṛtvavivakṣayā dhātorakarmakatvāt "gatyarthākarmake 'ti katrtari ktapratyayasambhavānnānupapaviriti bhāvaḥ || atreyaṃ viṣayaśud#िthaḥ , kauṣītakībrāाhṛṇe ajātaśatrurnāma

1.4.16

काशीराजः स्वसमीपमागत्य "जुहृ ते ब्राुवाणी 'त्युक्तवन्तं बालाकिम् "सहरुां दहृः एतस्यां वाचि जनको जनक इति वै जना धावन्ती 'ति प्रशस्य बालाक्रिना "य एव आदित्ये पुरुषस्तमेवाहमुपासे ' इत्यादिभिर्वाक्यैब्र्राहृत्वेन उपदिष्टानादित्य-चन्द्रविद्युत्स्तनयिस्तु - आकाशवाय्वग्न्यादिगतानू पुरुषान् अब्राहृत्वेन तत्तत्पुरुषोक्तयनन्तरमेव प्रत्याख्याय तत्र तूप्णींभूते बालाकौ किमेतावदेव तव परिज्ञानमिति पृष्ट्वा तेनैतावदेवेत्यभिहिते "मृषा किल वै मा सम्बादयिष्ठाः' "ब्राहृ ते ब्राुवाणी ' त्युक्तवा "यो वै बालक ' इत्यादि पठ¬ते । एवं हि श्रुतिक्रमः, "सहोवाच यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म स वै वेदितव्य इति तदुह बालाकः समित्पाणिः प्रतिचक्रमे । उपायानीति तं होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमरूपमेतत् स्यात् । यत् क्षत्रियो ब्रााहृणमुपनयेत् , एहि व्येव त्वाद्य ज्ञापयिष्यामीति तं ह पाणावभिपद्य प्रवब्रााज । तौ ह सुप्तं पुरुषमीयतुः, तं हाजात-शत्रुरामन्त्रयाञ्चके, बृहन् पाण्डरवासस्सोमराजन्निति सह तूष्णीमेव शिश्ये तत उ हैवैनं यष्टया विचिक्षेप, स तत एव समुत्तस्थौ तं होवाचाजातशत्रुः क्वैष एतद्बालाके पुरुषोऽशयिष्ट क्व वा एतदभूत्कुत एतदागादिति तदुह बालाकिर्न विजज्ञौ तं होवाचा -जातशत्रुः यत्रैष एतद्बालाके पुरुषोऽयिष्ट यत्रैतदभूत यत एतदागात् । हिता नाम ह्मदयस्य नाड¬ो ह्मदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ति यथा सहरुाघा केशस्यापि पातस्तावदण्व्यः पिङ्गलस्याणिम्ना तिष्ठन्ते शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्येति तासु तदा भवति यदा सुप्तः स्वप्नं न कथञ्चन पश्यति अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति तदैवैनं वाक् सर्वैर्नामभिस्सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैस्स-हाप्येति श्रोत्रं सर्वैश्शब्दैः सहाप्येति मनस्सर्वैध्र्यानैः सहाप्येति स यदा प्रबुध्यते यथाग्नेर्विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादा बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म स वै वेदितव्यः' इति । उपक्रमे वक्तव्यतया बालाकिनोपक्षिप्तं ब्राहृाजानते तस्मां एवाजातशत्रुणा "स वै वेदितव्यः' इति ब्राहृोपदिश्यते । "यस्य वैतत्कर्म' इति कर्मसम्ब-न्धात्प्रकृत्यध्यक्षो भोक्ता पुरुषो वेदितव्यतयोपदिष्टं ब्राहृेति निश्चीयते, नार्थान्तरम्, तस्य कर्मसम्बन्धानभ्यु-पगमात् । कर्म च पुण्यापुण्यलक्षणं क्षेत्रज्ञस्यैव सम्भवति । न च वाच्यम्; क्रियत इति कर्मेति व्युत्पत्त्या प्रत्य-क्षादिप्रमाणोपस्थापितं जगदेतत्कर्मेति निर्द्दिश्यते, यस्यैतत्कृत्स्नं जगत्कर्म स वेदितव्य इति क्षेत्रज्ञादर्थान्तरमेव प्रतीयत इति; "यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कत्र्ता यस्य वैतत्कर्म' इति पृथङ्#िनर्देशवैयथ्र्यात्, कर्मशब्दस्य च लोकवेदयोः पुण्यपापरूप एव कर्मणि प्रसिद्धेः ।तत्तद्भोक्तृकर्मनिमित्तत्वावाज्जगदुत्पत्तेरेतेषां पुरुषाणां कत्र्तेति च भोक्तुरेवोपपद्यते । तदयमर्थः- एतेषामादित्यमण्डलाद्यधिकरणानां क्षेत्रज्ञभोग्यभोगोपकरणभूतानां पुरुषाणां

kāśīrājaḥ svasamīpamāgatya "juhṛ te brāुvāṇī 'tyuktavantaṃ bālākim "saharuाṃ dahṛḥ etasyāṃ vāci janako janaka iti vai janā dhāvantī 'ti praśasya bālākrinā "ya eva āditye puruṣastamevāhamupāse ' ityādibhirvākyaibrrāhṛtvena upadiṣṭānāditya-candravidyutstanayistu - ākāśavāyvagnyādigatānū puruṣān abrāhṛtvena tattatpuruṣoktayanantarameva pratyākhyāya tatra tūpṇīṃbhūte bālākau kimetāvadeva tava parijñānamiti pṛṣṭvā tenaitāvadevetyabhihite "mṛṣā kila vai mā sambādayiṣṭhāḥ' "brāhṛ te brāुvāṇī ' tyuktavā "yo vai bālaka ' ityādi paṭha¬te | evaṃ hi śrutikramaḥ, "sahovāca yo vai bālāka eteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartā yasya vaitatkarma sa vai veditavya iti taduha bālākaḥ samitpāṇiḥ praticakrame | upāyānīti taṃ hovācājātaśatruḥ pratilomarūpametat syāt | yat kṣatriyo brāाhṛṇamupanayet , ehi vyeva tvādya jñāpayiṣyāmīti taṃ ha pāṇāvabhipadya pravabrāाja | tau ha suptaṃ puruṣamīyatuḥ, taṃ hājāta-śatrurāmantrayāñcake, bṛhan pāṇḍaravāsassomarājanniti saha tūṣṇīmeva śiśye tata u haivainaṃ yaṣṭayā vicikṣepa, sa tata eva samuttasthau taṃ hovācājātaśatruḥ kvaiṣa etadbālāke puruṣo'śayiṣṭa kva vā etadabhūtkuta etadāgāditi taduha bālākirna vijajñau taṃ hovācā -jātaśatruḥ yatraiṣa etadbālāke puruṣo'yiṣṭa yatraitadabhūta yata etadāgāt | hitā nāma hmadayasya nāḍa¬ो hmadayātpurītatamabhipratiṣṭhanti yathā saharuाghā keśasyāpi pātastāvadaṇvyaḥ piṅgalasyāṇimnā tiṣṭhante śuklasya nīlasya pītasya lohitasyeti tāsu tadā bhavati yadā suptaḥ svapnaṃ na kathañcana paśyati athāsmin prāṇa evaikadhā bhavati tadaivainaṃ vāk sarvairnāmabhissahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaissa-hāpyeti śrotraṃ sarvaiśśabdaiḥ sahāpyeti manassarvaidhryānaiḥ sahāpyeti sa yadā prabudhyate yathāgnervisphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādā bālāka eteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartā yasya vaitatkarma sa vai veditavyaḥ' iti | upakrame vaktavyatayā bālākinopakṣiptaṃ brāhṛाjānate tasmāṃ evājātaśatruṇā "sa vai veditavyaḥ' iti brāhṛोpadiśyate | "yasya vaitatkarma' iti karmasamba-ndhātprakṛtyadhyakṣo bhoktā puruṣo veditavyatayopadiṣṭaṃ brāhṛेti niścīyate, nārthāntaram, tasya karmasambandhānabhyu-pagamāt | karma ca puṇyāpuṇyalakṣaṇaṃ kṣetrajñasyaiva sambhavati | na ca vācyam; kriyata iti karmeti vyutpattyā pratya-kṣādipramāṇopasthāpitaṃ jagadetatkarmeti nirddiśyate, yasyaitatkṛtsnaṃ jagatkarma sa veditavya iti kṣetrajñādarthāntarameva pratīyata iti; "yo vai bālāka eteṣāṃ puruṣāṇāṃ katrtā yasya vaitatkarma' iti pṛthaṅ#िnardeśavaiyathryāt, karmaśabdasya ca lokavedayoḥ puṇyapāparūpa eva karmaṇi prasiddheḥ |tattadbhoktṛkarmanimittatvāvājjagadutpattereteṣāṃ puruṣāṇāṃ katrteti ca bhokturevopapadyate | tadayamarthaḥ- eteṣāmādityamaṇḍalādyadhikaraṇānāṃ kṣetrajñabhogyabhogopakaraṇabhūtānāṃ puruṣāṇāṃ

1.4.16

त्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवाः देवेभ्यो लोकाः तद्यथा क्षुरः क्षुरधानेव हितस्स्यात् विश्वम्भरो वा विश्वम्भ-रकुला ये एवमेवैष प्राज्ञ आत्मेदं शरीरमात्मानमनुप्रविष्ट आलोमभ्य आनखेभ्यस्तमेतमात्मानमेत आत्मनोऽन्ववस्यन्ति यथा श्रेष्ठिनं स्वाः तद्यथा श्रेष्ठी स्वैर्भुङ्कते, यथा वा इन्द्र एतमात्मानं न विजज्ञौ तावदेनमसुरा अभिबभूवः, स यदा विजज्ञौ अथ हत्वासुरान् विजित्य सर्वेषां देवानां श्रैष्ठयं स्वाराज्यमाधिपत्यं परियाय यो ह वैनं विद्वान् सर्वान् पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषां भूतानां श्रैष्ठयं स्वाराज्यमधिपत्यं पय्र्येति य एवं वेद य एवं वेद । स वै वेदितव्य इत्यनतं विषयवाक्यमिति । "स वै वेदितव्य इत्यधीयत' इति पूर्वेणान्वय इति भावः । जीवस्य कर्मसम्बन्धपरत्वशङ्को निरस्तेति - "यो वै बालाके ' इति वाक्ये जीवस्य कमर्सम्बन्धे बोधितेऽपि तदतिरिक्तस्य ब्राहृणःप्रत्याख्यानाभावात् , नानेन सिद्धान्तिनः किञ्चिदनिष्टमापतितमिति शङ्का निरस्ता, ब्राहृण एव कर्मसम्बन्धप्रतिपादनेन जीवातिरिक्तब्राहृप्रत्याख्यानादिति भावः । इह निर्दिष्टानामिति । अस्मिन् प्रकरणे निर्दिष्टाना-मादिनांपुरुषाणामित्यर्थः । सुषुप्तिस्थानं नाड¬ इति - पूर्वपक्षिणोऽयमभिप्रायः,क्वैष एतद्बालाके पुरुषोऽशथिष्टेति प्रश्न उत्थापि-

tmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devāḥ devebhyo lokāḥ tadyathā kṣuraḥ kṣuradhāneva hitassyāt viśvambharo vā viśvambha-rakulā ye evamevaiṣa prājña ātmedaṃ śarīramātmānamanupraviṣṭa ālomabhya ānakhebhyastametamātmānameta ātmano'nvavasyanti yathā śreṣṭhinaṃ svāḥ tadyathā śreṣṭhī svairbhuṅkate, yathā vā indra etamātmānaṃ na vijajñau tāvadenamasurā abhibabhūvaḥ, sa yadā vijajñau atha hatvāsurān vijitya sarveṣāṃ devānāṃ śraiṣṭhayaṃ svārājyamādhipatyaṃ pariyāya yo ha vainaṃ vidvān sarvān pāpmano'pahatya sarveṣāṃ bhūtānāṃ śraiṣṭhayaṃ svārājyamadhipatyaṃ payryeti ya evaṃ veda ya evaṃ veda | sa vai veditavya ityanataṃ viṣayavākyamiti | "sa vai veditavya ityadhīyata' iti pūrveṇānvaya iti bhāvaḥ | jīvasya karmasambandhaparatvaśaṅko nirasteti - "yo vai bālāke ' iti vākye jīvasya kamarsambandhe bodhite'pi tadatiriktasya brāhṛṇaḥpratyākhyānābhāvāt , nānena siddhāntinaḥ kiñcidaniṣṭamāpatitamiti śaṅkā nirastā, brāhṛṇa eva karmasambandhapratipādanena jīvātiriktabrāhṛpratyākhyānāditi bhāvaḥ | iha nirdiṣṭānāmiti | asmin prakaraṇe nirdiṣṭānā-mādināṃpuruṣāṇāmityarthaḥ | suṣuptisthānaṃ nāḍa¬ iti - pūrvapakṣiṇo'yamabhiprāyaḥ,kvaiṣa etadbālāke puruṣo'śathiṣṭeti praśna utthāpi-

1.4.16

तस्य जीवस्य सुषुप्तिस्थानविषयः, क्व वा एतदभूदिति प्रश्नस्तदुत्थापनात्पूर्वमुपरतव्यापारस्य तदनन्तरं व्याप्रियमाणतया-नुभूयमानस्य एतच्छब्दनिर्दिष्टस्य करणग्रामस्य सुषुप्तिकालिकस्थितिविषयः, "कुत एतदागा'दिति प्रश्नस्तस्यैव करणग्रा-मस्योद्गमनापादानविषयः, एवञ्च तासु तदा भवति यदा सुप्त स्वप्नं न कथञ्चन पश्यतीति प्रथमप्रश्नस्य प्रतिवचनम् , अथा- स्मिन् प्राण एवेकधा भवतीति द्वितीयप्रश्नस्य प्रतिवचनम् , "तदेनं वाक्' इत्यादि तु तस्यैव विवरणम् , यदा प्रतिबुध्यत' इत्यारभ्य "देवेभ्यो लोका' इत्येतदन्तं तृतीयप्रश्नस्य प्रतिवचमिति । सिद्धान्तिनस्तु प्रथमप्रश्नो जीवस्य स्वप्नस्थानविषयः, द्वितीयस्तु जीवस्य सुषुप्तिस्थानविषयः, तृतीयस्तु गीवस्य प्रबोधकालोद्गनापादानविषयः, तासु तदा भवतीति प्रथमप्रश्न-प्रतिवचननम् , "यदा सुप्त ' इत्यारभ्य द्वितीयप्रश्नप्रतिवचनम् , "यदा बुध्यत' इत्यारभ्य तृतीयप्रश्नस्य प्रतिवचनमित्य- भिप्रायः - तदानीं तदाशब्द इति - नाडीनां सुषुप्तिस्थानत्वाभ्युपगमपक्ष इत्यर्थः । उक्तवानित्यन्वय इति -करणग्रामैकधा-भावस्यैव सुषुप्तिरूपतया "प्राण एवैकधा भवति ' इत्यनेन सुषुप्त्याधारतया उक्तवान्नित्यन्वय इत्यर्थः । भाष्ये स्वप्नसुषुप्ति- जागरितावस्यास्विति । यद्यपि पूर्वपक्षे प्रश्नप्रतिवचनयोः स्वप्नसम्बन्धाभावात्स्वप्नावस्थायामनुवर्तमानत्वं न प्रतीयते, तथापि स्वप्नजागरणसुषुप्तीनां सामानाधिकरण्यमर्थसिद्धमिति भावः । यद्वा "यदा सुप्तः स्वप्नं न कथञ्चन पश्यति ' इति वाकयादिति

tasya jīvasya suṣuptisthānaviṣayaḥ, kva vā etadabhūditi praśnastadutthāpanātpūrvamuparatavyāpārasya tadanantaraṃ vyāpriyamāṇatayā-nubhūyamānasya etacchabdanirdiṣṭasya karaṇagrāmasya suṣuptikālikasthitiviṣayaḥ, "kuta etadāgā'diti praśnastasyaiva karaṇagrā-masyodgamanāpādānaviṣayaḥ, evañca tāsu tadā bhavati yadā supta svapnaṃ na kathañcana paśyatīti prathamapraśnasya prativacanam , athā- smin prāṇa evekadhā bhavatīti dvitīyapraśnasya prativacanam , "tadenaṃ vāk' ityādi tu tasyaiva vivaraṇam , yadā pratibudhyata' ityārabhya "devebhyo lokā' ityetadantaṃ tṛtīyapraśnasya prativacamiti | siddhāntinastu prathamapraśno jīvasya svapnasthānaviṣayaḥ, dvitīyastu jīvasya suṣuptisthānaviṣayaḥ, tṛtīyastu gīvasya prabodhakālodganāpādānaviṣayaḥ, tāsu tadā bhavatīti prathamapraśna-prativacananam , "yadā supta ' ityārabhya dvitīyapraśnaprativacanam , "yadā budhyata' ityārabhya tṛtīyapraśnasya prativacanamitya- bhiprāyaḥ - tadānīṃ tadāśabda iti - nāḍīnāṃ suṣuptisthānatvābhyupagamapakṣa ityarthaḥ | uktavānityanvaya iti -karaṇagrāmaikadhā-bhāvasyaiva suṣuptirūpatayā "prāṇa evaikadhā bhavati ' ityanena suṣuptyādhāratayā uktavānnityanvaya ityarthaḥ | bhāṣye svapnasuṣupti- jāgaritāvasyāsviti | yadyapi pūrvapakṣe praśnaprativacanayoḥ svapnasambandhābhāvātsvapnāvasthāyāmanuvartamānatvaṃ na pratīyate, tathāpi svapnajāgaraṇasuṣuptīnāṃ sāmānādhikaraṇyamarthasiddhamiti bhāvaḥ | yadvā "yadā suptaḥ svapnaṃ na kathañcana paśyati ' iti vākayāditi

1.4.16

द्रष्टव्यम् । प्राधान्यं विवमिति चेदिति - यद्यपि "सङ्खयाया विधार्थे धा ' इति सङ्खयायां विधीग्रमानो धाप्रत्ययः प्राधा-न्यवाचिन एकशब्दान्न सम्भवति, तथापि छारदतत्वात् तथा शङ्कितमिति द्रष्टव्यम् । भाष्ये -अस्मिन्नात्मनि वर्तमाने प्राण एवैकधा भवति वागादिकरणग्राम इतति#ि । ननु मुख्यप्राणस्यैकीभूतकरणग्रामाश्रयत्वे सुषुप्त्याश्रयत्वप्रसङ्गेन मुख्यप्राण - स्येश्वरस्य च सुषुप्तिप्रबोधयोरसम्भवादिति पूर्वभाष्यविरोध इति चेत् न एकीभूतकरणग्रामाश्रयप्राणाश्रयत्वस्यैव सुषुप्तित्व

draṣṭavyam | prādhānyaṃ vivamiti cediti - yadyapi "saṅkhayāyā vidhārthe dhā ' iti saṅkhayāyāṃ vidhīgramāno dhāpratyayaḥ prādhā-nyavācina ekaśabdānna sambhavati, tathāpi chāradatatvāt tathā śaṅkitamiti draṣṭavyam | bhāṣye -asminnātmani vartamāne prāṇa evaikadhā bhavati vāgādikaraṇagrāma itati#ि | nanu mukhyaprāṇasyaikībhūtakaraṇagrāmāśrayatve suṣuptyāśrayatvaprasaṅgena mukhyaprāṇa - syeśvarasya ca suṣuptiprabodhayorasambhavāditi pūrvabhāṣyavirodha iti cet na ekībhūtakaraṇagrāmāśrayaprāṇāśrayatvasyaiva suṣuptitva

1.4.16

विवक्षया एतत्पक्षोत्थितिसम्भवादिति द्रष्टव्यम् । प्राणनामभिरामन्त्रणाश्रवणादिनेति -इदमुत्तरत्र स्पष्टम् । पूर्वपक्षे कत्र्रादिशब्दा-नामिति - पूर्वपक्षिणः साङ्खयस्य मते कर्तृत्वादेरध्यस्तत्वेनास्वारस्यावशनयम्भावादिति भावः । स्वाक्यस्थपदान्तरान्वययोग्यत्वं विवक्षितमिति - यद्यपि "चमसवदविशेषा 'दिति सूत्रे अर्थप्रकरणादिभिर्विनेति भाष्यव्याख्यानावसरेऽर्थो वस्तुसामथ्र्यमि-त्युक्तम् । आलङ्कारिकैश्च अर्थः प्रयोजनं यथा "स्थाणुं भज भवभञ्जनाय' इति भञ्जनरूपप्रयोजनवशात् हरदारुसाधारणस्था-णुशब्स्य हरे पय्र्यवसानम् । प्रकरणम् प्रस्तावः, यथा चक्रवत्तिसन्निधौ सर्वं जानानि देव इतिप्रत्युक्तस्य देव इतिपदस्येन्द्रा-द्यनेकार्थसाधारणस्य युष्मदर्थे पय्र्यवसानं प्रकरणात् , लिङ्गं-वस्तु सामथ्र्यम् । यथा कुपितो मकरध्वज इत्यत्र समुद्रमन्मथ-साधारणस्य मकरध्वजशब्दस्य कोपरूपलिङ्गवशान्मन्मथे पय्र्यवसानमित्युक्तम् , तथाप्यनतिविरोधादेवमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । ननु एतच्छब्देन कर्मशब्दसमभिव्याह्मतेन एतेषां पुरुषाणां कत्र्तेति पूर्वनिर्दिष्टपरामर्शित्वं किन्न स्यादित्यत आह -लिङ्गवचन-विरोधादिति । नन्वेतेषां पुरुषाणां कत्र्तेत्यनेनोपस्थापितस्य पुरुषकर्मनिर्माणस्यैतच्छब्देन परामर्शोऽस्त्वित्यत आह - पुरुष-निर्माणरूपव्यापारमिति । प्रकरणतो वा प्रकृतार्थान्तरसम्बन्धित्वेन वेति - साक्षात् परम्परया वा शब्दोपस्तथापितत्वेनेत्यर्थः। प्रसिद्धो वेति -प्रत्यक्षादिमानान्तरतो वेत्यर्थः । प्रकरणादिना सङ्कोचानुपपत्ते रिति -नपुंसकैकवचनान्तनिर्देशार्हस्य प्रकृतस्या

vivakṣayā etatpakṣotthitisambhavāditi draṣṭavyam | prāṇanāmabhirāmantraṇāśravaṇādineti -idamuttaratra spaṣṭam | pūrvapakṣe katrrādiśabdā-nāmiti - pūrvapakṣiṇaḥ sāṅkhayasya mate kartṛtvāderadhyastatvenāsvārasyāvaśanayambhāvāditi bhāvaḥ | svākyasthapadāntarānvayayogyatvaṃ vivakṣitamiti - yadyapi "camasavadaviśeṣā 'diti sūtre arthaprakaraṇādibhirvineti bhāṣyavyākhyānāvasare'rtho vastusāmathryami-tyuktam | ālaṅkārikaiśca arthaḥ prayojanaṃ yathā "sthāṇuṃ bhaja bhavabhañjanāya' iti bhañjanarūpaprayojanavaśāt haradārusādhāraṇasthā-ṇuśabsya hare payryavasānam | prakaraṇam prastāvaḥ, yathā cakravattisannidhau sarvaṃ jānāni deva itipratyuktasya deva itipadasyendrā-dyanekārthasādhāraṇasya yuṣmadarthe payryavasānaṃ prakaraṇāt , liṅgaṃ-vastu sāmathryam | yathā kupito makaradhvaja ityatra samudramanmatha-sādhāraṇasya makaradhvajaśabdasya koparūpaliṅgavaśānmanmathe payryavasānamityuktam , tathāpyanativirodhādevamuktamiti draṣṭavyam | nanu etacchabdena karmaśabdasamabhivyāhmatena eteṣāṃ puruṣāṇāṃ katrteti pūrvanirdiṣṭaparāmarśitvaṃ kinna syādityata āha -liṅgavacana-virodhāditi | nanveteṣāṃ puruṣāṇāṃ katrtetyanenopasthāpitasya puruṣakarmanirmāṇasyaitacchabdena parāmarśo'stvityata āha - puruṣa-nirmāṇarūpavyāpāramiti | prakaraṇato vā prakṛtārthāntarasambandhitvena veti - sākṣāt paramparayā vā śabdopastathāpitatvenetyarthaḥ| prasiddho veti -pratyakṣādimānāntarato vetyarthaḥ | prakaraṇādinā saṅkocānupapatte riti -napuṃsakaikavacanāntanirdeśārhasya prakṛtasyā

1.4.17

भावेनैतच्छब्दस्य सङ्कुचितवृत्तित्वकल्पकाभावादित्यर्थः । प्रकृतार्थान्तरसम्बन्धित्वेनापि केषाञ्चिद्बुद्धिस्थत्वं दर्शयति -चिद-चिन्मिश्रेतीति । हेत्वन्तरमाहेति - ननु पूर्वं बलीयस्त्वहेतोः कस्यापि अनुपन्यासात् कथं हेत्वन्तरोक्ति' रिति चेत् न, अत्रा-न्तरशब्दो विशेषवचनः "अन्यदेवेदं परिभाषान्तर'मिति भाष्यं व्याचक्षाणेन कैय्यटेनान्तरशब्दो विशेषवचन इति व्याख्-यातत्वात् । केचित्तु- कर्मशब्दस्यादृष्टवच्चलनेपि रूढतया रूढ¬ोः परस्परकलहायमानत्वेन रूढ¬न्मेषाभावरूपहेतोः न च पुण्यापुण्यालक्षणं कर्मेति पूर्वभाष्येऽभिप्रेतत्वात् ब्राहृ ते ब्राुवाणीत्युपक्रम्येत्यादेर्हेत्वन्तरत्वमुपपद्यत इति वदन्ति । युक्तयन्त-तरमाह - आदित्यमण्डलाद्यधिकरणानां पुरुषाणां कत्र्तेतिवाक्यस्येति । आदित्याद्यधिकरणानां पुरुषाणां कर्तेतिवाक्यस्येत्यर्थः। आत्मशब्दोपि प्रयुक्त इति - यदि हि "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इतिवत् "य आत्मा स वेदितव्यः' इति निर्देशः स्यात् तदा

bhāvenaitacchabdasya saṅkucitavṛttitvakalpakābhāvādityarthaḥ | prakṛtārthāntarasambandhitvenāpi keṣāñcidbuddhisthatvaṃ darśayati -cida-cinmiśretīti | hetvantaramāheti - nanu pūrvaṃ balīyastvahetoḥ kasyāpi anupanyāsāt kathaṃ hetvantarokti' riti cet na, atrā-ntaraśabdo viśeṣavacanaḥ "anyadevedaṃ paribhāṣāntara'miti bhāṣyaṃ vyācakṣāṇena kaiyyaṭenāntaraśabdo viśeṣavacana iti vyākh-yātatvāt | kecittu- karmaśabdasyādṛṣṭavaccalanepi rūḍhatayā rūḍha¬ोḥ parasparakalahāyamānatvena rūḍha¬nmeṣābhāvarūpahetoḥ na ca puṇyāpuṇyālakṣaṇaṃ karmeti pūrvabhāṣye'bhipretatvāt brāhṛ te brāुvāṇītyupakramyetyāderhetvantaratvamupapadyata iti vadanti | yuktayanta-taramāha - ādityamaṇḍalādyadhikaraṇānāṃ puruṣāṇāṃ katrtetivākyasyeti | ādityādyadhikaraṇānāṃ puruṣāṇāṃ kartetivākyasyetyarthaḥ| ātmaśabdopi prayukta iti - yadi hi "ātmā vā are draṣṭavyaḥ' itivat "ya ātmā sa veditavyaḥ' iti nirdeśaḥ syāt tadā

1.4.17

साधारणस्यात्मशब्दस्य विवक्षितविशेषपर्यवसानं स्यात् ; न चात्र तथा निर्देशोऽस्तीति भावः । एतच्छब्दस्येति -केचित्तु कर्म-सम्बन्धित्वस्यैवेतिभाष्यं यस्य वैतत्कर्मेतीत्युत्तरभाष्यैकवाक्यं मन्वाना एतच्छब्दस्योक्तर्थपरत्वाभावेऽनिष्टमाह, कर्मसम्बन्धि-त्वमात्रस्यैवेतीति पाठमाद्रियन्ते । ननु यस्य वैतत्कर्मेत्यनेनैव हिरण्यगर्भादिदेवताविशेषसमन्वितकृत्स्नजगत्कारणत्वं सिध्द्य-तीत्येतेषां कर्तेत्यस्य वैयथ्र्यमाशङ्कयाह - जगत्कतृत्वस्येति । ततश्च परस्परसाहित्यादसङ्कोचसिद्धिरिति भावः । विनियोगादृष्टवत इति -भोजनादृष्टवत इत्यर्थः । कर्मवाचिपदलक्षणेति - कर्मसम्बन्धिवाचिपदलक्षणेत्यर्थः।। ननु नहि देवदत्तयज्ञदत्तपुत्र इत्युक्ते देवदत्तं प्रति पुत्रत्वेन यज्ञदत्तं प्रति जामातृत्वेन सम्बन्धः प्रतीयत इत्यस्वरसादाह - यद्वा लिङ्गं ज्ञापकमिति । सूत्रे मुख्यप्राणलिङ्ग-

sādhāraṇasyātmaśabdasya vivakṣitaviśeṣaparyavasānaṃ syāt ; na cātra tathā nirdeśo'stīti bhāvaḥ | etacchabdasyeti -kecittu karma-sambandhitvasyaivetibhāṣyaṃ yasya vaitatkarmetītyuttarabhāṣyaikavākyaṃ manvānā etacchabdasyoktarthaparatvābhāve'niṣṭamāha, karmasambandhi-tvamātrasyaivetīti pāṭhamādriyante | nanu yasya vaitatkarmetyanenaiva hiraṇyagarbhādidevatāviśeṣasamanvitakṛtsnajagatkāraṇatvaṃ sidhdya-tītyeteṣāṃ kartetyasya vaiyathryamāśaṅkayāha - jagatkatṛtvasyeti | tataśca parasparasāhityādasaṅkocasiddhiriti bhāvaḥ | viniyogādṛṣṭavata iti -bhojanādṛṣṭavata ityarthaḥ | karmavācipadalakṣaṇeti - karmasambandhivācipadalakṣaṇetyarthaḥ|| nanu nahi devadattayajñadattaputra ityukte devadattaṃ prati putratvena yajñadattaṃ prati jāmātṛtvena sambandhaḥ pratīyata ityasvarasādāha - yadvā liṅgaṃ jñāpakamiti | sūtre mukhyaprāṇaliṅga-

1.4.18

मुपात्तमिति । ननु प्राणलिङ्गस्यापि जीवलिङ्गितया विवक्षितत्वे जीवलिङ्गादित्येव सूत्रणीयम् , नतु जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेन्न;गोबलीवर्दन्यायेन जीवलिङ्गत्वाविशेषेपि प्राणसङ्कीत्तर्नस्य जीवलिङ्गान्तरापेक्षया प्राधान्यं दर्शयितुं पृथगुक्तयुपपत्तेः । अयं वह्निमान् धूमज्ञापकादित्युक्ते धर्मज्ञापकस्यापि धूमद्वारा वह्निज्ञापकत्वेपि प्रापान्यविवक्षया पृथङ्#िनर्देशदर्शनादिति भावः । ननु न प्राणसङ्कीत्र्तनमात्रं जीवलिङ्गम् , अपि तु प्राणोपकरणित्वेन सम्बन्धः । न चात्र प्रकरणे स श्रुतः । "अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति' इति प्राणस्य करणग्रामैकधाभावाश्रयत्वस्यैव प्रतीत्या प्राणस्य जीवोपकरणत्वस्याप्रतीतेरिति चेन्न, अथास्मिन् प्राण इति व्यधिकरणे सप्तम्याविति पक्षे अस्मिन्निति सप्तम्या इदंशब्द निर्दिष्टस्य प्राणाश्रयत्वप्रतिपादनात् प्राणभृत्त्वेन जीवस्यैव प्रसिद्धत्वात्प्राणाधारत्वकीर्तनं लिङ्गं भवतीति नानुपपत्तिः, अत एव द्युभ्वाद्यधिकरणे प्राणाधारत्वं जीवलिङ्गतयोपवर्णितम् ननु "यथा श्रेष्ठी स्वैर्भुङ्क्त्#े' इति प्रतिपादितभोक्तृत्वादिरूपजीवलिङ्गापेक्षया "अथास्मिन् प्राण' इति प्रतिपाद्यस्य प्राणाधारत्व-कीर्तनस्य किं प्राधान्यम् ? प्रत्युत द्युभ्याद्यधिकरणोक्तरीत्या अन्यथासिद्धं चेति चेत् , सत्यम्; स्थितस्य गतेर्वक्तव्यतया केनचिदाकारेण विशेषस्य समर्थनीयत्वात् जीवप्राणयोस्सम्बन्धस्यातिप्रसिद्धत्वाच्च । न तूपासनार्थत्वमप्यतिदेष्टव्यमिति भाव

mupāttamiti | nanu prāṇaliṅgasyāpi jīvaliṅgitayā vivakṣitatve jīvaliṅgādityeva sūtraṇīyam , natu jīvamukhyaprāṇaliṅgāditi cenna;gobalīvardanyāyena jīvaliṅgatvāviśeṣepi prāṇasaṅkīttarnasya jīvaliṅgāntarāpekṣayā prādhānyaṃ darśayituṃ pṛthaguktayupapatteḥ | ayaṃ vahnimān dhūmajñāpakādityukte dharmajñāpakasyāpi dhūmadvārā vahnijñāpakatvepi prāpānyavivakṣayā pṛthaṅ#िnardeśadarśanāditi bhāvaḥ | nanu na prāṇasaṅkītrtanamātraṃ jīvaliṅgam , api tu prāṇopakaraṇitvena sambandhaḥ | na cātra prakaraṇe sa śrutaḥ | "athāsmin prāṇa evaikadhā bhavati' iti prāṇasya karaṇagrāmaikadhābhāvāśrayatvasyaiva pratītyā prāṇasya jīvopakaraṇatvasyāpratīteriti cenna, athāsmin prāṇa iti vyadhikaraṇe saptamyāviti pakṣe asminniti saptamyā idaṃśabda nirdiṣṭasya prāṇāśrayatvapratipādanāt prāṇabhṛttvena jīvasyaiva prasiddhatvātprāṇādhāratvakīrtanaṃ liṅgaṃ bhavatīti nānupapattiḥ, ata eva dyubhvādyadhikaraṇe prāṇādhāratvaṃ jīvaliṅgatayopavarṇitam nanu "yathā śreṣṭhī svairbhuṅkt#े' iti pratipāditabhoktṛtvādirūpajīvaliṅgāpekṣayā "athāsmin prāṇa' iti pratipādyasya prāṇādhāratva-kīrtanasya kiṃ prādhānyam ? pratyuta dyubhyādyadhikaraṇoktarītyā anyathāsiddhaṃ ceti cet , satyam; sthitasya gatervaktavyatayā kenacidākāreṇa viśeṣasya samarthanīyatvāt jīvaprāṇayossambandhasyātiprasiddhatvācca | na tūpāsanārthatvamapyatideṣṭavyamiti bhāva

1.4.18

इति । तल्लिङ्गानन्यथासिद्धावेव तद्विशिष्टोपासनार्थत्वसम्भवादिति भावः । ननु प्राणशरीरब्राहृोपासनार्थं प्राणसङ्कीर्तनं लिङ्गं युज्यत इति भाष्यमयुक्तम् अनन्यथासिद्धप्राणलिङ्गोपन्यासे हि एतादृशमुत्तरं वक्तुं युक्तम् प्राणलिङ्गासद्भावस्य प्रदर्शितत्वा-दित्याशङ्क्याह - प्राणलिङ्गस्य ब्राहृपरत्वमुक्तमित्यर्थ इति । अनन्यथासिद्धब्राहृलिङ्गानुरोधात्प्राणशब्दो ब्राहृपरतया व्याख्या- तव्य इति भाष्यार्थः । इतरत्वविवक्षितत्वमिति भावः । जीवलिङ्गनिर्वहणाकाङ्क्षामिति - प्राणशब्दरूपलिङ्गस्य पूर्वसूत्रनिव्यू-ढत्वात्तदतिरिक्तजीवलिङ्गनिर्वहणाकाङ्क्षमित्यर्थः । जीवलिङ्गानां पुनः कथं ब्राहृपरत्वमितिभाष्यस्याप्येवमेवार्थः । ननु तदुक्तमितिसूत्रखण्डेनैव प्राणसङ्कीर्तनरूपलिङ्गस्यैव लिङ्गान्तरस्यापि निर्वाहसम्भवाल्लिङ्गान्तरनिर्वाहाय सूत्रान्तरं किमर्थम् ? न च प्रकारान्तरेण निर्वाहार्थमन्यार्थमिति सूत्रम् , अत एव प्रकारान्तरेण निर्वाहप्रतिपादकमितिटीकाग्रन्थोयुक्त इति वाच्यम् , जीवप्राणलिङ्गयोद्र्वयोरपि निर्वाहमुक्तवेत्याद्युत्तरग्रन्थविरोधादिति चेन्मैवम् , उत्तरत्रानेन निर्वाहवैषम्यप्रदर्शनेने-त्यादिग्रन्थेनान्यार्थमिति सूत्रस्यातिदेशसूत्रानिवत्त्र्याधिकाशङ्कापरिहारार्थत्वमस्य वक्ष्यमाणत्वेनादोषात् । प्राणस्य स्वाप-प्रबोधयोरसम्भवादाह - अनुपरतव्यापारप्राणवत इत्यर्थ इति । प्राणानामभिरामन्त्रणाश्रवणं न प्राणस्य भोक्तृत्वाभावकृतम् , अपितु प्राणव्यापारोपरतिकृतमिति शङ्कां व्युदसितुं प्राणव्यापारानुपरमकीर्तनमिति द्रष्टव्यम् । किञ्च सुषुप्तिदशायां शरीरेन्द्रि-येभ्योन्यत्वं सुज्ञानमिति तदानीमप्यनुपरतव्यापारात्प्राणादन्यत्वं दुज्र्ञानमिति तस्य ज्ञापनीयतां दर्शयितुं प्राणस्य व्यापारानुपर

iti | talliṅgānanyathāsiddhāveva tadviśiṣṭopāsanārthatvasambhavāditi bhāvaḥ | nanu prāṇaśarīrabrāhṛोpāsanārthaṃ prāṇasaṅkīrtanaṃ liṅgaṃ yujyata iti bhāṣyamayuktam ananyathāsiddhaprāṇaliṅgopanyāse hi etādṛśamuttaraṃ vaktuṃ yuktam prāṇaliṅgāsadbhāvasya pradarśitatvā-dityāśaṅkyāha - prāṇaliṅgasya brāhṛparatvamuktamityartha iti | ananyathāsiddhabrāhṛliṅgānurodhātprāṇaśabdo brāhṛparatayā vyākhyā- tavya iti bhāṣyārthaḥ | itaratvavivakṣitatvamiti bhāvaḥ | jīvaliṅganirvahaṇākāṅkṣāmiti - prāṇaśabdarūpaliṅgasya pūrvasūtranivyū-ḍhatvāttadatiriktajīvaliṅganirvahaṇākāṅkṣamityarthaḥ | jīvaliṅgānāṃ punaḥ kathaṃ brāhṛparatvamitibhāṣyasyāpyevamevārthaḥ | nanu taduktamitisūtrakhaṇḍenaiva prāṇasaṅkīrtanarūpaliṅgasyaiva liṅgāntarasyāpi nirvāhasambhavālliṅgāntaranirvāhāya sūtrāntaraṃ kimartham ? na ca prakārāntareṇa nirvāhārthamanyārthamiti sūtram , ata eva prakārāntareṇa nirvāhapratipādakamitiṭīkāgranthoyukta iti vācyam , jīvaprāṇaliṅgayodrvayorapi nirvāhamuktavetyādyuttaragranthavirodhāditi cenmaivam , uttaratrānena nirvāhavaiṣamyapradarśanene-tyādigranthenānyārthamiti sūtrasyātideśasūtrānivattryādhikāśaṅkāparihārārthatvamasya vakṣyamāṇatvenādoṣāt | prāṇasya svāpa-prabodhayorasambhavādāha - anuparatavyāpāraprāṇavata ityartha iti | prāṇānāmabhirāmantraṇāśravaṇaṃ na prāṇasya bhoktṛtvābhāvakṛtam , apitu prāṇavyāpāroparatikṛtamiti śaṅkāṃ vyudasituṃ prāṇavyāpārānuparamakīrtanamiti draṣṭavyam | kiñca suṣuptidaśāyāṃ śarīrendri-yebhyonyatvaṃ sujñānamiti tadānīmapyanuparatavyāpārātprāṇādanyatvaṃ dujrñānamiti tasya jñāpanīyatāṃ darśayituṃ prāṇasya vyāpārānupara

1.4.18

मोक्तिः । इति हि श्रुतिरिति -ततश्च "तौ ह सुप्तं पुरुषमाजग्मतु ' इति क्वचिद्भाष्यकोशे पाठो दृश्यते, स तु लेखकानवधानकृत इति भावः । प्राणा जीवा इति -न च "स यदा प्रतिबुध्द्यते' इत्येकवचनान्तनिर्दिष्टस्य जविस्य तस्मिन्नेव वाक्ये "एतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते' इति बहुवचनान्तप्राणशब्देन कथं निर्देश इति वाच्यम् ; "अथ यदु चैवास्मिन् शव्यं कुर्वन्ति यदुच नार्चिषमेवाभिसम्भवन्ति' इत्यथास्मिन्नित्येकवचनान्तेन निर्दिष्टस्य अर्चिषमभिसम्भवन्तीति बहुवचनान्तेन निर्देशवत् "ते धूममभिसम्भवन्ति' इतिबहुवचनान्तनिर्दिष्टस्य "एष सोमराजा' इत्येकवचनान्तं निर्देशवच्चेदृशवचनवैरूप्यस्य सोढव्य-त्वादिति भावः। श्रुत्यन्तरेण तदुपपादयतीति - यद्यपि निष्क्रमणशपादानत्वे श्रुत्यन्तरं नोदाह्मतम् । तथापि तदप्यभिप्रेतमिति

moktiḥ | iti hi śrutiriti -tataśca "tau ha suptaṃ puruṣamājagmatu ' iti kvacidbhāṣyakośe pāṭho dṛśyate, sa tu lekhakānavadhānakṛta iti bhāvaḥ | prāṇā jīvā iti -na ca "sa yadā pratibudhdyate' ityekavacanāntanirdiṣṭasya javisya tasminneva vākye "etasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante' iti bahuvacanāntaprāṇaśabdena kathaṃ nirdeśa iti vācyam ; "atha yadu caivāsmin śavyaṃ kurvanti yaduca nārciṣamevābhisambhavanti' ityathāsminnityekavacanāntena nirdiṣṭasya arciṣamabhisambhavantīti bahuvacanāntena nirdeśavat "te dhūmamabhisambhavanti' itibahuvacanāntanirdiṣṭasya "eṣa somarājā' ityekavacanāntaṃ nirdeśavaccedṛśavacanavairūpyasya soḍhavya-tvāditi bhāvaḥ| śrutyantareṇa tadupapādayatīti - yadyapi niṣkramaṇaśapādānatve śrutyantaraṃ nodāhmatam | tathāpi tadapyabhipretamiti

1.4.18

भावः। उपक्रमोपसंहारमध्येष्विति - यद्यपि ब्राहृ ते ब्राुवाणीत्युपक्रमस्य ब्राहृपरत्वं सिद्धम् । यस्य वैतत्कर्मेत्यस्य च ब्राहृपरत्वं "जगद्वाचित्वा'दिति सूत्र एव साधितम् । सर्वान् पाप्मनोऽपहत्येति उपसंहारस्यापि ब्राहृपरत्वं सिद्धमेव; अतश्चोपक्रमोपसं-हारैकरूप्यं ब्राहृपरत्व एव । न जीवपरत्वे । तथापि "एहि व्येव त्वा ज्ञापयिष्यामि तं पाणावभिपद्य प्रवव्राज तौ ह सुप्तं पुरुष-मीयतु'रित्युपक्रमस्य यष्टिघातोत्थापनप्रतिपादकमध्यमस्य "इदं शरीरमात्मानमनुप्रविष्ट आलोमभ्य आनखेभ्यः "तद्यथा श्रेष्ठी स्वैर्भुङ्क्त्#े' इत्याद्युपसंहारस्य च जीवविषयत्वावगमात्प्रतर्दनविद्यायामिवोपसंहारे भूयसां लिङ्गानामश्रवणात्सर्वान् पाप्मानोऽपहत्येति उपसंहारस्य च स यदा विजज्ञौ अथ हत्वाऽसुरान्विजित्य सर्वेषां देवानां श्रैष्ठयं स्वाराज्यं परीयाय' इति पूर्ववाक्यश्रुता सुरजयस्वाराज्यादिवदापेक्षिकसर्वपापहतिस्वाराज्यपरतयाप्युपपत्तेः स्वत्त्रेण जीवःप्रतिपाद्यत इत्यभ्यधिकोत्था-नसमभवादिति भावः। वस्तुतस्तु वैयधिकरण्य निर्देशात्तन्नयायो नावतरतीति शङ्काभिप्रायः। अस्त्यवकाश इति -यद्यपि जीव-प्रतिबोधनस्यान्यार्थत्वे प्रतर्दनविद्यान्यायोऽनपेक्षित एव, जीवलिङ्गस्य त्वाष्ट्रहनादिवज्जीवशरीरकपरमात्मनिष्ठतया योजनी-यत्वात्, तथापि यथाकथचित् जीवलिङ्गान्यथासिद्धिरेव प्रतर्दनविद्यान्याय इत्यभिप्रेत्य तथोक्तमिति द्रष्टव्यम् । अवस्थान्त-रत्वावगमादिति -अथ यदा सुप्तः स्वप्नं न कथञ्चन पश्यतीत्यन्वयः। ततश्चाथशब्दोपक्रमं वाक्यमथशब्दश्च पूर्वप्रकृतादर्थान्तरवाची सन् अर्थान्तरद्योतकस्तदाशब्दश्चाध्याहाय्यर् इति भावः। स्वप्नाभावावच्छिन्नकालादिति -सुषुप्त्यवच्छिन्नकालादित्यर्थः। अपृष्टः

bhāvaḥ| upakramopasaṃhāramadhyeṣviti - yadyapi brāhṛ te brāुvāṇītyupakramasya brāhṛparatvaṃ siddham | yasya vaitatkarmetyasya ca brāhṛparatvaṃ "jagadvācitvā'diti sūtra eva sādhitam | sarvān pāpmano'pahatyeti upasaṃhārasyāpi brāhṛparatvaṃ siddhameva; ataścopakramopasaṃ-hāraikarūpyaṃ brāhṛparatva eva | na jīvaparatve | tathāpi "ehi vyeva tvā jñāpayiṣyāmi taṃ pāṇāvabhipadya pravavrāja tau ha suptaṃ puruṣa-mīyatu'rityupakramasya yaṣṭighātotthāpanapratipādakamadhyamasya "idaṃ śarīramātmānamanupraviṣṭa ālomabhya ānakhebhyaḥ "tadyathā śreṣṭhī svairbhuṅkt#े' ityādyupasaṃhārasya ca jīvaviṣayatvāvagamātpratardanavidyāyāmivopasaṃhāre bhūyasāṃ liṅgānāmaśravaṇātsarvān pāpmāno'pahatyeti upasaṃhārasya ca sa yadā vijajñau atha hatvā'surānvijitya sarveṣāṃ devānāṃ śraiṣṭhayaṃ svārājyaṃ parīyāya' iti pūrvavākyaśrutā surajayasvārājyādivadāpekṣikasarvapāpahatisvārājyaparatayāpyupapatteḥ svattreṇa jīvaḥpratipādyata ityabhyadhikotthā-nasamabhavāditi bhāvaḥ| vastutastu vaiyadhikaraṇya nirdeśāttannayāyo nāvataratīti śaṅkābhiprāyaḥ| astyavakāśa iti -yadyapi jīva-pratibodhanasyānyārthatve pratardanavidyānyāyo'napekṣita eva, jīvaliṅgasya tvāṣṭrahanādivajjīvaśarīrakaparamātmaniṣṭhatayā yojanī-yatvāt, tathāpi yathākathacit jīvaliṅgānyathāsiddhireva pratardanavidyānyāya ityabhipretya tathoktamiti draṣṭavyam | avasthānta-ratvāvagamāditi -atha yadā suptaḥ svapnaṃ na kathañcana paśyatītyanvayaḥ| tataścāthaśabdopakramaṃ vākyamathaśabdaśca pūrvaprakṛtādarthāntaravācī san arthāntaradyotakastadāśabdaścādhyāhāyyar iti bhāvaḥ| svapnābhāvāvacchinnakālāditi -suṣuptyavacchinnakālādityarthaḥ| apṛṣṭaḥ

1.4.18

करणग्रामाप्ययः कथभच्यत इति -"तदैनं वाक् सर्वैर्नामभिस्सहाप्येति' इत्यादिनेतिशेषः। क्व सुप्त इत्यर्थ इति - यत्र यदा जीव एष सुप्तस्तदा क्व सुप्त इति श्रुत्यर्थ इति भावः। उपरतव्यापारं मन इथ्यर्थ इति -मनस आदानं नाम मनोव्यापारोपरमसम्पादनम् , अर्थान्तरस्यासम्भवादिति भावः। अनेनेति - आदानस्य व्यापारोपरमसम्पादनरूपतया इन्द्रियजन्यज्ञानानामप्यादानं तद्य्वापा-

karaṇagrāmāpyayaḥ kathabhacyata iti -"tadainaṃ vāk sarvairnāmabhissahāpyeti' ityādinetiśeṣaḥ| kva supta ityartha iti - yatra yadā jīva eṣa suptastadā kva supta iti śrutyartha iti bhāvaḥ| uparatavyāpāraṃ mana ithyartha iti -manasa ādānaṃ nāma manovyāpāroparamasampādanam , arthāntarasyāsambhavāditi bhāvaḥ| aneneti - ādānasya vyāpāroparamasampādanarūpatayā indriyajanyajñānānāmapyādānaṃ tadyvāpā-

1.4.18

रोपरक्तिरूपमित्यर्थः। तेषां मनस्सापेक्षत्वादिति -मनस आदाने मनोव्यापारोपरतिरूपे पर्यवसिते सति तत्साहित्येन निर्दिश्य-मानानां वागिन्द्रियादिजन्यज्ञानानामप्यादानस्य तादृग्रूपस्यैव वक्तव्यत्वात् । इतरथा एकक्रियायां साहित्यभङ्गप्रसङ्गात् ततश्च मनोविषये यादृश आदानशब्दार्थस्तादृश एव प्राणविज्ञानेपीति भावः। यद्वा प्राणानां विज्ञानेनेति श्रुतेरयमर्थः। प्राणादीनां वागादिना यद्विज्ञानं स्वस्वविषयग्रहणसामथ्र्यापादनं मनोव्यापाररूपं सामथ्र्यम् । तेन सह मन आदाय निव्र्यापारं मनः कृत्वेत्यर्थः। एतत्परतया प्राणशब्दवाच्येत्यादिग्रन्थोपि योजनीयः । ज्ञानेन सह मन आदायेति वक्तव्ये मनसा सहत्युक्तिः फलितात्र्रकतनपरा, अतश्च श्रुत्या कण्ठोक्तेन्द्रियव्यापारोपरमे फलितत्वोक्तेर्न विरोध इति द्रष्टव्यम् । समानप्रकरणस्थप्राणा-त्मशब्देति -अथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति एतस्मादात्मनः' इति

roparaktirūpamityarthaḥ| teṣāṃ manassāpekṣatvāditi -manasa ādāne manovyāpāroparatirūpe paryavasite sati tatsāhityena nirdiśya-mānānāṃ vāgindriyādijanyajñānānāmapyādānasya tādṛgrūpasyaiva vaktavyatvāt | itarathā ekakriyāyāṃ sāhityabhaṅgaprasaṅgāt tataśca manoviṣaye yādṛśa ādānaśabdārthastādṛśa eva prāṇavijñānepīti bhāvaḥ| yadvā prāṇānāṃ vijñāneneti śruterayamarthaḥ| prāṇādīnāṃ vāgādinā yadvijñānaṃ svasvaviṣayagrahaṇasāmathryāpādanaṃ manovyāpārarūpaṃ sāmathryam | tena saha mana ādāya nivryāpāraṃ manaḥ kṛtvetyarthaḥ| etatparatayā prāṇaśabdavācyetyādigranthopi yojanīyaḥ | jñānena saha mana ādāyeti vaktavye manasā sahatyuktiḥ phalitātrrakatanaparā, ataśca śrutyā kaṇṭhoktendriyavyāpāroparame phalitatvokterna virodha iti draṣṭavyam | samānaprakaraṇasthaprāṇā-tmaśabdeti -athāsminprāṇa evaikadhā bhavati etasmādātmanaḥ' iti

चतुर्थः पादः (cont. 4)

1.4.19

कौषीतकीवाक्यस्थप्राणात्मशब्देत्यर्थः। वैयधिकरण्यनि-र्देशाच्चेति - तं मामायुरमृतमुपास्व' इतिवत्सामानाधिकरण्यनिर्देशाभावादित्यर्थः। ननु "तदभावो नाडीषु तच्छØतेः' इत्यत्र "तद्यत्रैतत्समस्तस्संप्रसन्नः स्वप्नं न विजानाति आसु तदा नाडीषु सुप्तो भवति' इति वाक्यवशान्नाडीनां सुषुप्तिस्थानत्व-वर्णनात् "अथ या एता ह्मदयस्य नाड¬स्ताः पिङ्गलस्याणिम्नस्तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्य' इत्यस्येहापि प्रत्यभिज्ञानान्नाडीनामपि सुषुप्त्याधारत्वमेव । ततश्च "क्वैष एतद्बालाके पुरुषोऽशयिष्टेति सुषुप्तिस्थानप्रश्नः "य एषोऽन्तह्र्मदय आकाशस्तस्मिञ्छेते' इति वाजसनेयके सुषुप्तौ शयनशब्दप्रयोगात् क्व वा एतदभूदिति एकधाभावप्रश्नः, तत्र प्रथमप्रश्नस्यासु तदा भवति यदा सुप्तः स्वप्नं न कथञ्चन पश्यति' इति यदातदाशब्दयोरन्वयस्य युक्तत्वात् द्वितीयप्रश्नस्य प्राण एवैकधा भव-तीत्युत्तरमिति किं न स्यादिति चेत्; सत्यम् ; नाडीनां सुषुप्तिस्थानत्वं समर्थितम् , अथापि अत्र "हिता नाम नाड¬ः' इति श्रूयमाणा नाड¬स्ता इत्यत्र प्रमाणाभावात् , प्रत्युतास्मिन् प्रकरणे "अथ यदा सुषुप्तो भवति यदा न कस्य न वेद हिता नाम नाड¬ो द्वासप्ततिस्सहरुााणि ह्मदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते । आभिः प्रत्यवसृप्य पूरीतती शेते ' इति सुषुप्तिकाले पुरीततिशयनं तत्पूर्वकाल #े हितनामकनाडीसञ्चरणमिति स्पष्टं प्रतिपादनात् हितनामकनाडीप्राप्तेस्सुषुप्तिसमये असम्भवात् स्वप्नप्रश्नोत्तरमेव नाडीप्वित्यस्येतिसिद्धम् । नन्वस्मिन्नधिकरणे पुरुषस्य वेदितव्यतयोपन्यासेन प्रधानपूवेपक्षस्यै वानुत्थानात्कथमुपसंहारे न तन्त्रसिद्धस्य पुरुषस्य तदधिष्ठितस्य वा प्रधानस्येति भाष्यमित्याशङ्गयमाह -प्रधानोपादानमिति । इति जगद्वाचित्वाधिकरणम्

kauṣītakīvākyasthaprāṇātmaśabdetyarthaḥ| vaiyadhikaraṇyani-rdeśācceti - taṃ māmāyuramṛtamupāsva' itivatsāmānādhikaraṇyanirdeśābhāvādityarthaḥ| nanu "tadabhāvo nāḍīṣu tacchaØteḥ' ityatra "tadyatraitatsamastassaṃprasannaḥ svapnaṃ na vijānāti āsu tadā nāḍīṣu supto bhavati' iti vākyavaśānnāḍīnāṃ suṣuptisthānatva-varṇanāt "atha yā etā hmadayasya nāḍa¬stāḥ piṅgalasyāṇimnastiṣṭhanti śuklasya nīlasya pītasya lohitasya' ityasyehāpi pratyabhijñānānnāḍīnāmapi suṣuptyādhāratvameva | tataśca "kvaiṣa etadbālāke puruṣo'śayiṣṭeti suṣuptisthānapraśnaḥ "ya eṣo'ntahrmadaya ākāśastasmiñchete' iti vājasaneyake suṣuptau śayanaśabdaprayogāt kva vā etadabhūditi ekadhābhāvapraśnaḥ, tatra prathamapraśnasyāsu tadā bhavati yadā suptaḥ svapnaṃ na kathañcana paśyati' iti yadātadāśabdayoranvayasya yuktatvāt dvitīyapraśnasya prāṇa evaikadhā bhava-tītyuttaramiti kiṃ na syāditi cet; satyam ; nāḍīnāṃ suṣuptisthānatvaṃ samarthitam , athāpi atra "hitā nāma nāḍa¬ḥ' iti śrūyamāṇā nāḍa¬stā ityatra pramāṇābhāvāt , pratyutāsmin prakaraṇe "atha yadā suṣupto bhavati yadā na kasya na veda hitā nāma nāḍa¬ो dvāsaptatissaharuााṇi hmadayātpurītatamabhipratiṣṭhante | ābhiḥ pratyavasṛpya pūrītatī śete ' iti suṣuptikāle purītatiśayanaṃ tatpūrvakāla #े hitanāmakanāḍīsañcaraṇamiti spaṣṭaṃ pratipādanāt hitanāmakanāḍīprāptessuṣuptisamaye asambhavāt svapnapraśnottarameva nāḍīpvityasyetisiddham | nanvasminnadhikaraṇe puruṣasya veditavyatayopanyāsena pradhānapūvepakṣasyai vānutthānātkathamupasaṃhāre na tantrasiddhasya puruṣasya tadadhiṣṭhitasya vā pradhānasyeti bhāṣyamityāśaṅgayamāha -pradhānopādānamiti | iti jagadvācitvādhikaraṇam

1.4.19

बृहदारण्यके षष्ठे - "अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुः । मैत्रेयी कात्यायनी चेति । तयोर्ह मैत्रेयी ब्राहृवादिनी बभूव, स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायनी, अथ ह याज्ञवल्क्योऽन्न्यद्वृत्तमुपाकरिष्यन्मैत्रीयीति होवाच याज्ञवल्क्यः प्रव्रजिप्यन्वा अरे अह-मस्मात्स्थानादस्मि हन्त ते अनया कात्यायन्या अन्तं करवाणीति स होवाच मैत्रेयी यन्नु म इयं भगोस्सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात् । कथं तेनामृता स्यामिति स्यान्न्वहं तेनामृता आहो नेति होवाच याज्ञवल्क्यः। यथैवोपकरणवता जीवितं तथैव जीवितं स्यात् । अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति सा होवाच मैत्रेयी । येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्याम् । यदेव भगवन्वेत्थ तदेव मे ब्राूहीति स होवाच याज्ञसल्क्यः प्रिया खलु नो भवती सती प्रियमाववर्धतर्हि भवति ते व्याख्यास्यामि व्याचक्षाणस्यं मे निदध्यास्वेति । स होवाच न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवति आत्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति न वा अरे जायायाः कामाय जाया प्रिया भवति आत्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति नवा अरे वित्तस्य अ नवा अरे पशुनां अ नवा अरे भूतानां अ नवा अरे सर्वस्य अआत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मन्यात्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्वं विदितं ब्राहृ तं परादात् योऽन्यत्रात्मनो ब्राहृ वेद क्षत्रं तं परादाद्योन्यत्रात्मनो क्षत्रं वेद लोकास्तंअदेवास्तंअभूतानि तंअसर्वं तं परादात् योन्यत्रात्मनस्सर्वं वेद इदं ब्राहृ इदं क्षत्रं इमा लोका इमे देवा इमे वेदाः इमानि भूतानि इदं सर्वं यदयमात्मा स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाहृान् शक्नुयात् ग्रहणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः । स यथा शङ्ख्ध्यमानस्य वा शब्दो गृहीतः । स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाहृान् शब्दान् शक्नुयाद्ग्रहणाय वीणायास्तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः । स यथाद्र्रेधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा विनिश्चरन्ति एवं वा अरे अस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदस्सामवेदो अथर्वाङ्गिरस इतिहासपुरुणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राणि च भूतानि अस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि स यथा सर्वासामपां समुद्रमेकायनमेवं सर्वेषां स्पर्शानां जिह्वैकायनमेवं सर्वेषां गन्धानां घ्राणमेकायनमेवं सर्वेषां कर्माणां हस्तावेकायनमेवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनमेवं सर्वेषामध्वनां पादावेकायनमेवं सर्वेषां वेदानां वागेकायतनं स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरो बाह्रः कृत्स्नो रसघन एव, एवं वा अरेऽमात्मानन्तरोबाह्रः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव तेभ्यो भूतेभ्यस्समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्तीति अरे ब्रावीमीति होवाच याज्ञवल्क्यस्य होवाच मैत्रेयी अत्रैव मा भगवान् मोहान्तरमापिवत् न वा अहं विजानामीति स होवाच न वा अरे मोहं

bṛhadāraṇyake ṣaṣṭhe - "atha ha yājñavalkyasya dve bhārye babhūvatuḥ | maitreyī kātyāyanī ceti | tayorha maitreyī brāhṛvādinī babhūva, strīprajñaiva tarhi kātyāyanī, atha ha yājñavalkyo'nnyadvṛttamupākariṣyanmaitrīyīti hovāca yājñavalkyaḥ pravrajipyanvā are aha-masmātsthānādasmi hanta te anayā kātyāyanyā antaṃ karavāṇīti sa hovāca maitreyī yannu ma iyaṃ bhagossarvā pṛthivī vittena pūrṇā syāt | kathaṃ tenāmṛtā syāmiti syānnvahaṃ tenāmṛtā āho neti hovāca yājñavalkyaḥ| yathaivopakaraṇavatā jīvitaṃ tathaiva jīvitaṃ syāt | amṛtatvasya tu nāśāsti vitteneti sā hovāca maitreyī | yenāhaṃ nāmṛtā syāṃ kimahaṃ tena kuryām | yadeva bhagavanvettha tadeva me brāूhīti sa hovāca yājñasalkyaḥ priyā khalu no bhavatī satī priyamāvavardhatarhi bhavati te vyākhyāsyāmi vyācakṣāṇasyaṃ me nidadhyāsveti | sa hovāca na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ priyo bhavati ātmanastu kāmāya patiḥ priyo bhavati na vā are jāyāyāḥ kāmāya jāyā priyā bhavati ātmanastu kāmāya jāyā priyā bhavati na vā are putrāṇāṃ kāmāya putrāḥ priyā bhavanti navā are vittasya a navā are paśunāṃ a navā are bhūtānāṃ a navā are sarvasya aātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyo maitreyyātmanyātmani khalvare dṛṣṭe śrute mate vijñāte idaṃ sarvaṃ viditaṃ brāhṛ taṃ parādāt yo'nyatrātmano brāhṛ veda kṣatraṃ taṃ parādādyonyatrātmano kṣatraṃ veda lokāstaṃadevāstaṃabhūtāni taṃasarvaṃ taṃ parādāt yonyatrātmanassarvaṃ veda idaṃ brāhṛ idaṃ kṣatraṃ imā lokā ime devā ime vedāḥ imāni bhūtāni idaṃ sarvaṃ yadayamātmā sa yathā dundubherhanyamānasya na bāhṛाn śaknuyāt grahaṇāya dundubhestu grahaṇena dundubhyāghātasya vā śabdo gṛhītaḥ | sa yathā śaṅkhdhyamānasya vā śabdo gṛhītaḥ | sa yathā vīṇāyai vādyamānāyai na bāhṛाn śabdān śaknuyādgrahaṇāya vīṇāyāstu grahaṇena vīṇāvādasya vā śabdo gṛhītaḥ | sa yathādrredhāgnerabhyāhitasya pṛthagdhūmā viniścaranti evaṃ vā are asya mahato bhūtasya niśvasitametadyadṛgvedo yajurvedassāmavedo atharvāṅgirasa itihāsapuruṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇi ca bhūtāni asyaivaitāni sarvāṇi niśvasitāni sa yathā sarvāsāmapāṃ samudramekāyanamevaṃ sarveṣāṃ sparśānāṃ jihvaikāyanamevaṃ sarveṣāṃ gandhānāṃ ghrāṇamekāyanamevaṃ sarveṣāṃ karmāṇāṃ hastāvekāyanamevaṃ sarveṣāmānandānāmupastha ekāyanamevaṃ sarveṣāmadhvanāṃ pādāvekāyanamevaṃ sarveṣāṃ vedānāṃ vāgekāyatanaṃ sa yathā saindhavaghano'nantaro bāhraḥ kṛtsno rasaghana eva, evaṃ vā are'mātmānantarobāhraḥ kṛtsnaḥ prajñānaghana eva tebhyo bhūtebhyassamutthāya tānyevānuvinaśyati na pretya saṃjñāstīti are brāvīmīti hovāca yājñavalkyasya hovāca maitreyī atraiva mā bhagavān mohāntaramāpivat na vā ahaṃ vijānāmīti sa hovāca na vā are mohaṃ

1.4.19

ब्रावीमि अविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तधर्मा यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरं रसयते तदितर इतरमभिवदति तदितर इतरं श्रृणोति तदितर इतरं मनुते तदितर इतरं स्पृशति तदितर इतरं विजानाति यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं विजानीयाद्येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात्स एष नेति नेत्यात्मा अगृह्रो नहि गृह्रते अशीर्यो न हि शीर्यते असङ्गो हि सज्जते अव्यथतो न व्यथते न रिष्यति विज्ञातारमरे केन विज्ञानीया-दित्युक्तानुशासनासि मैत्रेयि एतावदेव स्वल्वरे अमृतत्वमिति होक्तवा याज्ञवल्क्यो विजहार' इति श्रूयते । एवं चतुर्थपाठके किञ्चिद्भेदेनायं स्दर्भः पठितः। स्त्रीप्रजा -इतरासां स्त्रीणां यादृशी तादृशी अस्याः प्रज्ञा, ब्राहृवादिनी न भवतीत्यर्थः। अन्तं करवाणि युवयोद्र्रव्यविभागं करवाणीत्यर्थः। शिष्टमाकरे स्पष्टम् । कर्मफलभूतभोक्तृत्वश्रवणादिति -पतिजायापुत्रादिसम्बन्धेन भोक्तृत्स्याप्रतीयमानत्वादिति भावः। भाष्ये- मध्येपि विज्ञानघन एवेति । नचैतदुत्पत्तिविनाशकवाक्यं प्रकृतद्रष्टव्यार्थविषयं न भवति, किन्तु तत्सृज्यात्मविषय इति वाच्यम् , षष्ठे मैत्रेयीब्राहृणे "यथा सैन्धवघनोनन्तरो बाह्रः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव

brāvīmi avināśī vā are'yamātmānucchittadharmā yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ paśyati taditara itaraṃ jighrati taditara itaraṃ rasayate taditara itaramabhivadati taditara itaraṃ śrṛṇoti taditara itaraṃ manute taditara itaraṃ spṛśati taditara itaraṃ vijānāti yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyettatkena kaṃ vijānīyādyenedaṃ sarvaṃ vijānāti taṃ kena vijānīyātsa eṣa neti netyātmā agṛhro nahi gṛhrate aśīryo na hi śīryate asaṅgo hi sajjate avyathato na vyathate na riṣyati vijñātāramare kena vijñānīyā-dityuktānuśāsanāsi maitreyi etāvadeva svalvare amṛtatvamiti hoktavā yājñavalkyo vijahāra' iti śrūyate | evaṃ caturthapāṭhake kiñcidbhedenāyaṃ sdarbhaḥ paṭhitaḥ| strīprajā -itarāsāṃ strīṇāṃ yādṛśī tādṛśī asyāḥ prajñā, brāhṛvādinī na bhavatītyarthaḥ| antaṃ karavāṇi yuvayodrravyavibhāgaṃ karavāṇītyarthaḥ| śiṣṭamākare spaṣṭam | karmaphalabhūtabhoktṛtvaśravaṇāditi -patijāyāputrādisambandhena bhoktṛtsyāpratīyamānatvāditi bhāvaḥ| bhāṣye- madhyepi vijñānaghana eveti | nacaitadutpattivināśakavākyaṃ prakṛtadraṣṭavyārthaviṣayaṃ na bhavati, kintu tatsṛjyātmaviṣaya iti vācyam , ṣaṣṭhe maitreyībrāhṛṇe "yathā saindhavaghanonantaro bāhraḥ kṛtsnaḥ prajñānaghana eva

1.4.19

एतेभ्यो भूतेभ्यस्समुत्थाय' इत्यादिना प्रकृतस्य द्रष्टव्यात्मन एवायमात्मेति परामृष्टस्योत्पत्तिविनाशवर्णनात् , एवं वा अरे इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एवैभ्यो भूतेभ्यः' इति चतुर्थे मैत्रेयीब्रााहृणेपि प्रकृतपरामर्शीदशब्दस्य सत्त्वेनोत्पत्तिविनाश-प्रतिपादनं द्रष्टव्यात्मविषयमेवेति भावः। ननु कथमुपसंहारगतस्य विज्ञातारमरे इत्यस्य जीवप्रत्यायकत्वं तस्य जीवपरसाधा-रणत्वादित्यत आह - जीवहेत्वनुगृहीत इति । केचित्तु - "विज्ञानं यज्ञं तनुते ' "विज्ञानमयः' इत्यादौ जीवस्यैव मनोवृत्तिवि-शेषत्वरूपविज्ञानमयत्वप्रसिध्द्या विज्ञानघनशब्दस्य जीवल्किवाचितया जीववाचित्ववत् विज्ञातृशब्दस्यापि तथोत्वोपपत्तौ दोषाभावादिति वदन्ति । तस्य तदन्यत्वमुक्तमिति - उत्तरग्रन्थार्थोपयुक्ततयेति भावः । अन्यत्वदर्शनं नामेति -अन्यत्व निषेध इति भाष्यस्य "योन्यत्रात्मनस्सर्वं वेदे 'ति श्रुत्यनुसारादन्यत्वदशर्ननिषेध इत्यर्थ सिद्धवत्कृत्यैत्तदुक्तमितिद्रष्टव्यम् । निष्कृ-ष्टस्वरूपेति - अन्यत्त्वदर्शनं नामात्मस्वरूपे स्वान्यभूतदेवतादित्वदर्शनं निषिध्यत इत्यर्थः । ततश्च श्रुतेः पूर्वपक्षेऽयमर्थः, अन्यत्र द्वितीयार्थे त्रल्प्रत्ययः । आत्मनोऽन्यद्ब्राहृक्षत्रादि सर्वं य आत्मत्वेन वेद तं सव्रमपि ब्राहृक्षत्रादिलक्षणं पराकुर्यादिति

etebhyo bhūtebhyassamutthāya' ityādinā prakṛtasya draṣṭavyātmana evāyamātmeti parāmṛṣṭasyotpattivināśavarṇanāt , evaṃ vā are idaṃ mahadbhūtamanantamapāraṃ vijñānaghana evaibhyo bhūtebhyaḥ' iti caturthe maitreyībrāाhṛṇepi prakṛtaparāmarśīdaśabdasya sattvenotpattivināśa-pratipādanaṃ draṣṭavyātmaviṣayameveti bhāvaḥ| nanu kathamupasaṃhāragatasya vijñātāramare ityasya jīvapratyāyakatvaṃ tasya jīvaparasādhā-raṇatvādityata āha - jīvahetvanugṛhīta iti | kecittu - "vijñānaṃ yajñaṃ tanute ' "vijñānamayaḥ' ityādau jīvasyaiva manovṛttivi-śeṣatvarūpavijñānamayatvaprasidhdyā vijñānaghanaśabdasya jīvalkivācitayā jīvavācitvavat vijñātṛśabdasyāpi tathotvopapattau doṣābhāvāditi vadanti | tasya tadanyatvamuktamiti - uttaragranthārthopayuktatayeti bhāvaḥ | anyatvadarśanaṃ nāmeti -anyatva niṣedha iti bhāṣyasya "yonyatrātmanassarvaṃ vede 'ti śrutyanusārādanyatvadaśarnaniṣedha ityartha siddhavatkṛtyaittaduktamitidraṣṭavyam | niṣkṛ-ṣṭasvarūpeti - anyattvadarśanaṃ nāmātmasvarūpe svānyabhūtadevatāditvadarśanaṃ niṣidhyata ityarthaḥ | tataśca śruteḥ pūrvapakṣe'yamarthaḥ, anyatra dvitīyārthe tralpratyayaḥ | ātmano'nyadbrāhṛkṣatrādi sarvaṃ ya ātmatvena veda taṃ savramapi brāhṛkṣatrādilakṣaṇaṃ parākuryāditi

1.4.19

प्रबुद्धस्य - उत्पन्नतत्त्वज्ञानस्येत्यर्थः । परैरुच्यत इति - साङ्खयैः पूर्वपक्षिभिरुच्यत इत्यर्थः । अल्पशक्तित्वं मात्राचाऽभिप्रेतमिति - मात्रपदस्येतरव्यच्छेदार्थस्य महाशक्तिव्यवच्छेदकत्वमिति भावः । निव्र्यापारस्येत्येतन्मुक्तस्यैतद्विशेषणतया व्याख्यायेदानीं पुरुषमात्रस्येत्येतत्परतया व्याचष्टे - यद्वा कर्मपरवशस्येत्यादिना । स्ववाक्यत्वज्ञापनायेति - स्ववाक्यत्वात्प्रयुक्त इत्यर्थः

prabuddhasya - utpannatattvajñānasyetyarthaḥ | parairucyata iti - sāṅkhayaiḥ pūrvapakṣibhirucyata ityarthaḥ | alpaśaktitvaṃ mātrācā'bhipretamiti - mātrapadasyetaravyacchedārthasya mahāśaktivyavacchedakatvamiti bhāvaḥ | nivryāpārasyetyetanmuktasyaitadviśeṣaṇatayā vyākhyāyedānīṃ puruṣamātrasyetyetatparatayā vyācaṣṭe - yadvā karmaparavaśasyetyādinā | svavākyatvajñāpanāyeti - svavākyatvātprayukta ityarthaḥ

1.4.19

स्वतन्त्रस्यापर्यनुयोज्यत्वादिति भावः। ततश्च स्ववाक्यत्वज्ञापनस्य किं प्रयोजनमिति न चोदनीयम् । नतु देवादिदृष्टिनिषेध इति- आत्मस्वरूप इति शेषः । प्रागुक्तहेतुनिबन्धनत्वादिति - ब्राहृात्मकत्वस्य प्रागुक्तत्वाद्भेदनिषेधः, अब्राहृात्मकभेदनिषेध इत्यर्थः। यत्र हि देहात्मविवेकं प्रकृत्य ज्ञानैकाकारत्वेनात्मनामैक्यं प्रतिपाद्यते तत्र श्रूयमाणस्य भेदनिषेधस्यैव देवादिभेदनिषेधत्वमिति भावः। मैत्रेयीब्रााहृणानामनेकत्वादिति - चतुर्थे षष्ठे च मैत्रेयीब्रााहृणस्य दर्शनादिति भावः। मैत्रेयीब्रााहृणानामिति बहुत्वमवि-वक्षितम् । काण्वमाध्यन्दिनपाठभेदेन वा द्रष्टव्यम् । भाष्ये - प्रतिनियतदेशकालस्वरूपपरिमाणमिति । लोके हि किञ्चिद्वस्तु

svatantrasyāparyanuyojyatvāditi bhāvaḥ| tataśca svavākyatvajñāpanasya kiṃ prayojanamiti na codanīyam | natu devādidṛṣṭiniṣedha iti- ātmasvarūpa iti śeṣaḥ | prāguktahetunibandhanatvāditi - brāhṛाtmakatvasya prāguktatvādbhedaniṣedhaḥ, abrāhṛाtmakabhedaniṣedha ityarthaḥ| yatra hi dehātmavivekaṃ prakṛtya jñānaikākāratvenātmanāmaikyaṃ pratipādyate tatra śrūyamāṇasya bhedaniṣedhasyaiva devādibhedaniṣedhatvamiti bhāvaḥ| maitreyībrāाhṛṇānāmanekatvāditi - caturthe ṣaṣṭhe ca maitreyībrāाhṛṇasya darśanāditi bhāvaḥ| maitreyībrāाhṛṇānāmiti bahutvamavi-vakṣitam | kāṇvamādhyandinapāṭhabhedena vā draṣṭavyam | bhāṣye - pratiniyatadeśakālasvarūpaparimāṇamiti | loke hi kiñcidvastu

1.4.19

कÏस्मश्चिद्देशे कÏस्मचित्काले कञ्चित्पुरुषविशेषं प्रति तारतम्येन प्रियतमतामनुभवतीत्यर्थः। परतन्त्रो भोक्ता भुङ्क्त इति -स्वेष्ट-निवृत्त्यर्थं प्रीतिं कुर्वन् स्वातन्त्र्यं लभते, परेष्टनिवृत्त्यर्थे प्रीतिमतः पारतन्त्र्यमवश्यम्भावीति भावः। भोक्ता भक्त इति प्रिय-शब्दस्य भोत्यत्वार्थकत्वाद्भोक्तृत्वमपि सिद्धमेव, पत्युःकामाय पतिर्भोग्य इत्युक्ते पत्युः कामाय पतिर्भुङ्क्त इत्यस्य लाभादिति भावः। आत्मशब्दवैपरीत्याभावादिति -आत्मशब्दवैरूप्याभावादित्यर्थः। तस्माज्जीववाचिशब्दस्यापीति -"प्रतिज्ञासिद्धेः'रित्या-दिसूत्रत्रयानुरोधेन जीववाचिशब्दमपि परमात्मपर्यन्तं प्रापयितुं समर्थपरमात्मानुगुणबहुवाक्यस्वारस्यं भङ्क्तवा अन्यतरात्म-शब्दस्य वा आत्मशब्दद्वयस्य वा जीववाचित्वाश्रयणापेक्षया आत्मशब्दद्वयस्यापि परमात्मपरत्वसमर्थनस्वरसस्य तत्परत्वा

kaÏsmaściddeśe kaÏsmacitkāle kañcitpuruṣaviśeṣaṃ prati tāratamyena priyatamatāmanubhavatītyarthaḥ| paratantro bhoktā bhuṅkta iti -sveṣṭa-nivṛttyarthaṃ prītiṃ kurvan svātantryaṃ labhate, pareṣṭanivṛttyarthe prītimataḥ pāratantryamavaśyambhāvīti bhāvaḥ| bhoktā bhakta iti priya-śabdasya bhotyatvārthakatvādbhoktṛtvamapi siddhameva, patyuḥkāmāya patirbhogya ityukte patyuḥ kāmāya patirbhuṅkta ityasya lābhāditi bhāvaḥ| ātmaśabdavaiparītyābhāvāditi -ātmaśabdavairūpyābhāvādityarthaḥ| tasmājjīvavāciśabdasyāpīti -"pratijñāsiddheḥ'rityā-disūtratrayānurodhena jīvavāciśabdamapi paramātmaparyantaṃ prāpayituṃ samarthaparamātmānuguṇabahuvākyasvārasyaṃ bhaṅktavā anyatarātma-śabdasya vā ātmaśabdadvayasya vā jīvavācitvāśrayaṇāpekṣayā ātmaśabdadvayasyāpi paramātmaparatvasamarthanasvarasasya tatparatvā

1.4.21

श्रयणमेव युक्तमिति भावः। अर्थैकरूप्यवर्णनं युक्तमिति -ननु परमात्मसङ्कल्पनिर्वृत्तये पत्यादयः प्रिया भास्तीति पतिजायादिषु प्रियत्वापादकत्वेनानन्दरूपत्वसमर्थनपरत्वमात्मनः कामायेतिवाक्यस्य न युज्यते, पतिजायादिषु कदाचित्प्रियत्वापादनेना-नन्दरूपत्ववत् कदाचित्प्रियत्वापानेनानन्दरूपत्वस्यापि प्रसङ्गात् । किञ्च "न वा अरे पत्युः कामाये 'तिवाक्यानां परमात्म-विषयत्वे प्रसिद्धिद्योतको वैशब्दोपि न सङ्गच्छते, नहि परमात्मेच्छाधीनां पतिजायादीनां प्रियत्वमिति लोकसिद्धम् , न च श्रुतिप्रसिद्धं तदिति वाच्यम्; अनधीतिनीम् -अविज्ञातश्रुत्यर्थाम् मैत्रेयीं प्रति लोकप्रसिद्धेरेव द्योतनीयत्वात् , ततश्चात्मनः-कामायेत्यात्मशब्दस्य जीवपरत्वमेवोचितम् । तथाहि सर्वेषामपि स्वात्माःप्रियः पतिजायादयोपि प्रिया इति अनुभवसाक्षिक-मेतत् , तत्र पतिजायादीनां स्वात्मवतिरिक्तानां सर्वेषां प्रियत्वं पतित्वादिप्रयुक्तं न भवति । अपितु स्वात्मप्रयुक्तमेव, तेषां स्वेष्टसम्पादकत्वदशायामिव स्वानिष्टसम्पादकत्वदशायां पि#्रयत्वादर्शनात् , स्वात्मनस्तु पतिजायादीन् प्रति इष्टसम्पादकत्व-दशायामनिष्टसम्पादकत्वदशायां चाविशेषेण स्वप्रियत्वदर्शनात् पतिजायाद्ययपेक्षया आत्मनोऽतिशयितपुरुषाथत्र्वात् जीवा-त्मैव द्रष्टव्य इत्ययमेवार्थो युज्यत इति । अत्र केचित् -अस्त्वेवमात्मनस्तु कामायेतिवाक्ये आत्मशब्दस्य जीवपरत्वम् , अमृ-तत्वप्राप्त्युपायत्वादिभिः प्रकरणस्य परमात्मपरत्वादढर्¬ावगमात् द्रष्टव्यत्वं परमात्मन एवेति एतावदिह नस्सिषाधयिषितम् । आत्मनः कामायेति सन्दर्भस्य जीवपरत्वे का नः क्षतिः, नच पूर्ववाक्यस्य जीवपरत्वेऽनन्वयः शङ्कनीयः। यस्मात्स्वयमेव स्वस्य परमप्रेमास्पदं तस्मात्स्वस्य महापुरुषार्थसिध्द्यौ परमात्मा द्रष्टव्य इत्यर्थसम्भवाददोषात् , नचात्मशब्दवैरूप्यं दोषः। "स्याच्चैकस्य ब्राहृशब्दव'दितिन्यायेन वैरूप्यस्य सोढव्यत्वात् । सूत्रस्यैकप्रकरणविषयत्वात्प्रकरणस्य महावाक्यरूपत्वादिति -सूत्रस्य प्रकृतम-हावाक्यविषयत्वादिति निष्कृष्टार्थः । सूत्रेणाविवक्षितस्स्यादिति - नन्वेवं विज्ञानघन एवेत्यादिमध्यवाक्यान्वयोपि तुल्यन्याय-तया कथमविवक्षितस्स्यादिति चेत् सत्यम् ; उपक्रमस्य प्रधानत्वात् तद्विवक्षणमावश्यकम् , अत प्रवोक्तम् "उपक्रमश्च महावा-क्यावयवेषु प्रधानभूत ' इति । जीवशब्देन परमात्माभिधाननिर्वाहपरमिति - ननु जन्मविनाशवत्त्वरूपजीवलिङ्गस्य परमात्म-परत्वनिर्वाहपरत्वमित्येव वक्तव्यम् जीववाचिशब्दस्य तत्राभावात् , विज्ञानघनशब्दस्य जविवाचित्वे प्रमाणाभावादिति चेत् , विज्ञानघनशब्दस्य जीववाचित्वाभावेपि मनोवृत्तिविशेषरूपविज्ञानघनत्वस्य जीवलिङ्गतया जीवलिङ्गवाचिनां विज्ञानघनोत्था-नविनाशादिशब्दानां जीववाचिशब्देन ग्रहणोपपत्तिरिति भावः। यादवप्रकाशोक्तयोजनाव्यावृत्तिरिति -प्रतिज्ञासिद्धेरित्यादिसूत्र-त्रयार्थोपि सूत्रकाराभिमत इति यादवप्रकाशयोजनाव्यावृत्तिरित्यर्थः। जीववाचिशब्देन परमात्माभिधानस्य जीवपरमात्मैक्य-

śrayaṇameva yuktamiti bhāvaḥ| arthaikarūpyavarṇanaṃ yuktamiti -nanu paramātmasaṅkalpanirvṛttaye patyādayaḥ priyā bhāstīti patijāyādiṣu priyatvāpādakatvenānandarūpatvasamarthanaparatvamātmanaḥ kāmāyetivākyasya na yujyate, patijāyādiṣu kadācitpriyatvāpādanenā-nandarūpatvavat kadācitpriyatvāpānenānandarūpatvasyāpi prasaṅgāt | kiñca "na vā are patyuḥ kāmāye 'tivākyānāṃ paramātma-viṣayatve prasiddhidyotako vaiśabdopi na saṅgacchate, nahi paramātmecchādhīnāṃ patijāyādīnāṃ priyatvamiti lokasiddham , na ca śrutiprasiddhaṃ taditi vācyam; anadhītinīm -avijñātaśrutyarthām maitreyīṃ prati lokaprasiddhereva dyotanīyatvāt , tataścātmanaḥ-kāmāyetyātmaśabdasya jīvaparatvamevocitam | tathāhi sarveṣāmapi svātmāḥpriyaḥ patijāyādayopi priyā iti anubhavasākṣika-metat , tatra patijāyādīnāṃ svātmavatiriktānāṃ sarveṣāṃ priyatvaṃ patitvādiprayuktaṃ na bhavati | apitu svātmaprayuktameva, teṣāṃ sveṣṭasampādakatvadaśāyāmiva svāniṣṭasampādakatvadaśāyāṃ pi#्rayatvādarśanāt , svātmanastu patijāyādīn prati iṣṭasampādakatva-daśāyāmaniṣṭasampādakatvadaśāyāṃ cāviśeṣeṇa svapriyatvadarśanāt patijāyādyayapekṣayā ātmano'tiśayitapuruṣāthatrvāt jīvā-tmaiva draṣṭavya ityayamevārtho yujyata iti | atra kecit -astvevamātmanastu kāmāyetivākye ātmaśabdasya jīvaparatvam , amṛ-tatvaprāptyupāyatvādibhiḥ prakaraṇasya paramātmaparatvādaḍhar¬ाvagamāt draṣṭavyatvaṃ paramātmana eveti etāvadiha nassiṣādhayiṣitam | ātmanaḥ kāmāyeti sandarbhasya jīvaparatve kā naḥ kṣatiḥ, naca pūrvavākyasya jīvaparatve'nanvayaḥ śaṅkanīyaḥ| yasmātsvayameva svasya paramapremāspadaṃ tasmātsvasya mahāpuruṣārthasidhdyau paramātmā draṣṭavya ityarthasambhavādadoṣāt , nacātmaśabdavairūpyaṃ doṣaḥ| "syāccaikasya brāhṛśabdava'ditinyāyena vairūpyasya soḍhavyatvāt | sūtrasyaikaprakaraṇaviṣayatvātprakaraṇasya mahāvākyarūpatvāditi -sūtrasya prakṛtama-hāvākyaviṣayatvāditi niṣkṛṣṭārthaḥ | sūtreṇāvivakṣitassyāditi - nanvevaṃ vijñānaghana evetyādimadhyavākyānvayopi tulyanyāya-tayā kathamavivakṣitassyāditi cet satyam ; upakramasya pradhānatvāt tadvivakṣaṇamāvaśyakam , ata pravoktam "upakramaśca mahāvā-kyāvayaveṣu pradhānabhūta ' iti | jīvaśabdena paramātmābhidhānanirvāhaparamiti - nanu janmavināśavattvarūpajīvaliṅgasya paramātma-paratvanirvāhaparatvamityeva vaktavyam jīvavāciśabdasya tatrābhāvāt , vijñānaghanaśabdasya javivācitve pramāṇābhāvāditi cet , vijñānaghanaśabdasya jīvavācitvābhāvepi manovṛttiviśeṣarūpavijñānaghanatvasya jīvaliṅgatayā jīvaliṅgavācināṃ vijñānaghanotthā-navināśādiśabdānāṃ jīvavāciśabdena grahaṇopapattiriti bhāvaḥ| yādavaprakāśoktayojanāvyāvṛttiriti -pratijñāsiddherityādisūtra-trayārthopi sūtrakārābhimata iti yādavaprakāśayojanāvyāvṛttirityarthaḥ| jīvavāciśabdena paramātmābhidhānasya jīvaparamātmaikya-

1.4.22

सूचकतया तल्लिङ्गत्वेपि एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञोपपादकत्वाभावादाह- एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञापपादकेति । ननु जीवात्मशब्देन परमात्माभिधानस्य प्रागप्रस्तुतया तल्लाभः कथमित्याशङ्कयाह - हेतुवशादिति । योग्यतावशादित्यर्थः। ततश्च एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञोपपादककार्यकारणभावकृत्यैक्यदृढीकरणाय जीववाचिशब्देन परमात्माभिधानमिति सूत्रार्थः। अयं यादवप्रकाशपक्ष इति - आश्मरथ्यमतस्य सूत्रकारानभिमत्वादेतत्पक्षस्याप्यनभिमतत्वमिति भावः। कार्यात्मनेति -कार्या-त्मना कारणात्मना च वर्तमानयोर्जीवब्राहृणोः कार्यत्वकारणत्वात्मना भेदस्सत्त्वादिना अभेद इत्यर्थः।। "आमुक्तेर्भेद एव स्याज्जीवस्य च परस्य च । मुक्तस्य तु न भेदोऽस्ति भेदहेतोरभावतः' इति पाञ्चरात्रकमतमस्मिन्सूत्रे उपन्यसत इति । यद्वा

sūcakatayā talliṅgatvepi ekavijñānena sarvavijñānapratijñopapādakatvābhāvādāha- ekavijñānena sarvavijñānapratijñāpapādaketi | nanu jīvātmaśabdena paramātmābhidhānasya prāgaprastutayā tallābhaḥ kathamityāśaṅkayāha - hetuvaśāditi | yogyatāvaśādityarthaḥ| tataśca ekavijñānena sarvavijñānapratijñopapādakakāryakāraṇabhāvakṛtyaikyadṛḍhīkaraṇāya jīvavāciśabdena paramātmābhidhānamiti sūtrārthaḥ| ayaṃ yādavaprakāśapakṣa iti - āśmarathyamatasya sūtrakārānabhimatvādetatpakṣasyāpyanabhimatatvamiti bhāvaḥ| kāryātmaneti -kāryā-tmanā kāraṇātmanā ca vartamānayorjīvabrāhṛṇoḥ kāryatvakāraṇatvātmanā bhedassattvādinā abheda ityarthaḥ|| "āmukterbheda eva syājjīvasya ca parasya ca | muktasya tu na bhedo'sti bhedahetorabhāvataḥ' iti pāñcarātrakamatamasminsūtre upanyasata iti | yadvā

1.4.22

वाचस्पतिनोक्तं न तन्त्रमूलं पश्यामः। ननु यादवाभिमतस्य स्वाभाविकपक्षस्य पूर्वमेव भाषिततया शङ्करभास्करमतयोरेव दूषयिषितत्वात् , तनमते स्वाभाविकभेदानङ्गीकारात्स्वाभाविकौपाधिकविकल्पाऽस्मिन्सूत्रे इत्याशङ्कयाह - सम्भावितयो पक्षयोः पराभिमतमिति । अत उपाधेः पारमाथ्र्यापारमाथ्यर्पक्षद्वयप्रीति - भास्करशङ्कापक्षद्वयेपीत्यर्थः। ब्राहृण्यच्छेद्य इति - ब्राहृ

vācaspatinoktaṃ na tantramūlaṃ paśyāmaḥ| nanu yādavābhimatasya svābhāvikapakṣasya pūrvameva bhāṣitatayā śaṅkarabhāskaramatayoreva dūṣayiṣitatvāt , tanamate svābhāvikabhedānaṅgīkārātsvābhāvikaupādhikavikalpā'sminsūtre ityāśaṅkayāha - sambhāvitayo pakṣayoḥ parābhimatamiti | ata upādheḥ pāramāthryāpāramāthyarpakṣadvayaprīti - bhāskaraśaṅkāpakṣadvayepītyarthaḥ| brāhṛṇyacchedya iti - brāhṛ

1.4.22

स्वरूपोच्छित्वासम्बन्धाभावात् स्वरूपमात्रसम्बन्धित्वादुपाधेर्हेयोपाध्द्याश्रयैक्यप्रतिसन्धानस्य जीवपरयोरविशिष्टत्वात् जीवे-श्वरविभागाभावप्रसङ्गादित्यर्थः। तर्हि कथयभिनिष्पत्तिश्रुतिरिति - अभिनिष्पत्तिशब्दस्यापूर्वरूपप्रादुर्भावे प्रसिद्धत्वादिति भावः। न क्वचिदप्यस्तीति - उत्कटतया नास्तीत्यर्थः। अचिदन्तः प्रवेशस्य स्पष्टत्वादिति - "हन्तहमिमास्तिरुाो देवताः अनेन जीवेनात्मना-नुप्रविश्य' इत्यचिदनुप्रवेशस्य स्पष्टं प्रतीतेस्स्पष्टतया तज्ज्ञापनार्थमित्यर्थः। स्पुटतरार्थश्रुत्यन्तरेति -"य आत्मनि तिष्ठन्' इत्यादिः

svarūpocchitvāsambandhābhāvāt svarūpamātrasambandhitvādupādherheyopādhdyāśrayaikyapratisandhānasya jīvaparayoraviśiṣṭatvāt jīve-śvaravibhāgābhāvaprasaṅgādityarthaḥ| tarhi kathayabhiniṣpattiśrutiriti - abhiniṣpattiśabdasyāpūrvarūpaprādurbhāve prasiddhatvāditi bhāvaḥ| na kvacidapyastīti - utkaṭatayā nāstītyarthaḥ| acidantaḥ praveśasya spaṣṭatvāditi - "hantahamimāstiruाो devatāḥ anena jīvenātmanā-nupraviśya' ityacidanupraveśasya spaṣṭaṃ pratītesspaṣṭatayā tajjñāpanārthamityarthaḥ| spuṭatarārthaśrutyantareti -"ya ātmani tiṣṭhan' ityādiḥ

1.4.22

स्पुटतरार्थश्रुतिः। अभेदश्रुत्याभिप्रायेणेति -जगत्सृष्टिप्रलयाभिधायिश्रुतीनामप्युपादानोपादेयभावप्रतिपादनमुखेनाभेदप्रतिपा-दनपरत्वाभावादिति भावः। एतन्निर्वाहस्वीकारहेतुरिति -काशकृत्स्नीयनिर्वाहस्वीकारहेतुरित्यर्थः। याज्ञवल्क्यजनकसंवाद इति । ततश्च मैत्रेयीब्रााहृणस्यापि याज्ञवल्क्यकतृकत्वात् "अन्यश्च राजन् स परः' इत्यादियाज्ञवल्क्यकत्र्तृकश्लोकसमानार्थत्वं वक्तव्यमितिभावः। अन्यश्च राजन् स पर इति - ननु पूर्वत्र "अन्यश्च शश्वदव्यक्तं तथाऽन्यः पञ्चविंशकः। तत्स्थं समनुपश्यन्ति तमेक इव साधवः' इति लोके अव्यक्तिशब्दितदेहस्थमात्मानं लोकानुभवप्रवणबुद्धयो देहाभेदेन पश्यन्तीत्युक्तत्वात् अस्मिन्नपि श्लोके तदेकाथ्र्यप्रत्यभिज्ञानात् "अन्यञ्च राजन् स परः' इति श्लोकोपि देहात्मविवेकपर एव किं न स्यात् ? नच परशब्दः परमा-त्मन्येव प्रयोगार्हो न देह इतिवाच्यम्;"महतः परमव्यक्त'मित्यादौ शरीरेपि परशब्दप्रयोगादिति चेन्न; एकप्रकरणगतयोः श्लोकयोरेकार्थत्वे अन्तरवैयथ्र्यप्रसङ्गात् । "अन्यञ्च शश्वदव्यक्त'मितिश्लोको देहात्मविवेकपरः, "अन्यश्च राजन्स पर' इति श्लोकस्तु "जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशम्' "पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा' इत्यादिश्रुत्यनुसारात् जीवविलक्षणासंसारिपरमात्म-

spuṭatarārthaśrutiḥ| abhedaśrutyābhiprāyeṇeti -jagatsṛṣṭipralayābhidhāyiśrutīnāmapyupādānopādeyabhāvapratipādanamukhenābhedapratipā-danaparatvābhāvāditi bhāvaḥ| etannirvāhasvīkāraheturiti -kāśakṛtsnīyanirvāhasvīkāraheturityarthaḥ| yājñavalkyajanakasaṃvāda iti | tataśca maitreyībrāाhṛṇasyāpi yājñavalkyakatṛkatvāt "anyaśca rājan sa paraḥ' ityādiyājñavalkyakatrtṛkaślokasamānārthatvaṃ vaktavyamitibhāvaḥ| anyaśca rājan sa para iti - nanu pūrvatra "anyaśca śaśvadavyaktaṃ tathā'nyaḥ pañcaviṃśakaḥ| tatsthaṃ samanupaśyanti tameka iva sādhavaḥ' iti loke avyaktiśabditadehasthamātmānaṃ lokānubhavapravaṇabuddhayo dehābhedena paśyantītyuktatvāt asminnapi śloke tadekāthryapratyabhijñānāt "anyañca rājan sa paraḥ' iti ślokopi dehātmavivekapara eva kiṃ na syāt ? naca paraśabdaḥ paramā-tmanyeva prayogārho na deha itivācyam;"mahataḥ paramavyakta'mityādau śarīrepi paraśabdaprayogāditi cenna; ekaprakaraṇagatayoḥ ślokayorekārthatve antaravaiyathryaprasaṅgāt | "anyañca śaśvadavyakta'mitiśloko dehātmavivekaparaḥ, "anyaśca rājansa para' iti ślokastu "juṣṭaṃ yadā paśyatyanyamīśam' "pṛthagātmānaṃ preritāraṃ ca matvā' ityādiśrutyanusārāt jīvavilakṣaṇāsaṃsāriparamātma-

1.4.22

त्मप्रतिपादनपर इत्येव युक्त इति भावः। नन्ववस्थितिमात्रेण तदात्मकत्वे आकाशस्यापि तदात्मकत्वप्रसङ्ग इत्यत आह-अव-स्थानं च शरीरप्रतिसम्बन्धितयेति । ननु शरीरतया अवस्थानं हि आत्मतयाऽवस्थानम् । ततश्चात्मतयावस्थितिहेतुकं सर्वात्म-कत्वं किं सर्वशरीरत्वम् ? उत सर्वस्वरूपत्वम् ?। नाद्यः, हेतुहेतुमतोरभेदात् । न द्वितीयः, सर्वस्यापि तत्स्वरूपत्वाभावादिति चेन्न; सर्वात्मकत्वं नाम सर्वसामानाधिकरण्यनिर्देशार्हत्वम् तञ्च सर्वात्मभावनिबन्धनमित्यदोषः। सर्वेन्द्रियेति -"सर्वेन्द्रियान्तः करणं पुरुषाख्यं हि यज्जगत् । स एव' इति सामानाधिकरण्यं कृत्वा तत्र हेतुमाह -सर्वभूतात्मा विश्वरूपो यतोऽव्यय इति । चारु-रूपा सालभञ्जिकेति -तत्र रूपशब्दस्य स्वरूपपरत्वदर्शनादिति भावः। ततश्च त्वमित्यस्य ततस्त्वमुत्पन्न इति भ्राÏन्त व्युदस्यति ततश्च त्वमितीति । ननु सर्वगत्वादित्यनेन व्याप्तिमात्रं सिध्येत् कथं शरीरत्वमित्यत आह-शरीरं हीति । नृपनभोभृत्येति-नृपन-प्रतिद्वन्द्वी, भृत्यः, नभःप्रतिद्वन्द्वी कुम्भ इति द्रष्टव्यम् । तच्छब्दवाच्यत्वस्य शरीरशरीरिभावनिबन्धनत्वे "तदनु प्रविश्य सञ्च त्यञ्चा-भवत् ' "सर्वं स्वल्विदं ब्राहृ' इति श्रुत्योः प्रमाणतामाह-अत एव तदनुप्रविश्येति । ननु नास्मिन्वाक्ये तच्छब्दवाच्यत्वं शरीरशरीरिभावनिबन्धनमिति प्रतीयते, अपि तु अनुप्रवेशनिबन्धनमिति प्रतीयत इत्याशङ्कयाह-अन्तःप्रवेशनेनेति । ननु सर्वं स्वल्विदं ब्राहृेति वाक्ये ब्राहृधीनोत्पत्तिस्थितिलयत्वाद्ब्राहृ सर्वशब्दवाच्यमित्येव प्रतीयते, न तु शरीरशरीरिभावनिबन्धनमि-

tmapratipādanapara ityeva yukta iti bhāvaḥ| nanvavasthitimātreṇa tadātmakatve ākāśasyāpi tadātmakatvaprasaṅga ityata āha-ava-sthānaṃ ca śarīrapratisambandhitayeti | nanu śarīratayā avasthānaṃ hi ātmatayā'vasthānam | tataścātmatayāvasthitihetukaṃ sarvātma-katvaṃ kiṃ sarvaśarīratvam ? uta sarvasvarūpatvam ?| nādyaḥ, hetuhetumatorabhedāt | na dvitīyaḥ, sarvasyāpi tatsvarūpatvābhāvāditi cenna; sarvātmakatvaṃ nāma sarvasāmānādhikaraṇyanirdeśārhatvam tañca sarvātmabhāvanibandhanamityadoṣaḥ| sarvendriyeti -"sarvendriyāntaḥ karaṇaṃ puruṣākhyaṃ hi yajjagat | sa eva' iti sāmānādhikaraṇyaṃ kṛtvā tatra hetumāha -sarvabhūtātmā viśvarūpo yato'vyaya iti | cāru-rūpā sālabhañjiketi -tatra rūpaśabdasya svarūpaparatvadarśanāditi bhāvaḥ| tataśca tvamityasya tatastvamutpanna iti bhrāÏnta vyudasyati tataśca tvamitīti | nanu sarvagatvādityanena vyāptimātraṃ sidhyet kathaṃ śarīratvamityata āha-śarīraṃ hīti | nṛpanabhobhṛtyeti-nṛpana-pratidvandvī, bhṛtyaḥ, nabhaḥpratidvandvī kumbha iti draṣṭavyam | tacchabdavācyatvasya śarīraśarīribhāvanibandhanatve "tadanu praviśya sañca tyañcā-bhavat ' "sarvaṃ svalvidaṃ brāhṛ' iti śrutyoḥ pramāṇatāmāha-ata eva tadanupraviśyeti | nanu nāsminvākye tacchabdavācyatvaṃ śarīraśarīribhāvanibandhanamiti pratīyate, api tu anupraveśanibandhanamiti pratīyata ityāśaṅkayāha-antaḥpraveśaneneti | nanu sarvaṃ svalvidaṃ brāhṛेti vākye brāhṛdhīnotpattisthitilayatvādbrāhṛ sarvaśabdavācyamityeva pratīyate, na tu śarīraśarīribhāvanibandhanami-

1.4.22

त्याशङ्कयाह-अननशब्दवाच्या स्थितिरिति । सदायतनशब्देन स्थितिहेतुत्वाभिधानादिति- "सन्मूलाः सत्प्रतिष्ठाः' इत्याभ्यां वाक्याभ्यामुत्पत्तिलययोस्सदधीनत्वमुक्तवा स्थितेस्सदधीनत्वं वक्तुं प्रवृत्तं सदायतना इतिवाक्यं धारकत्वं दर्शयति, अतोऽ-वसीयते सदायतनशब्दनिर्दिष्टं धारणं स्थित्यर्थमिति भावः। हेतुत्वोपन्यासादिति -"सर्वं स्वल्विद'मितिवाक्य इति शेषः। शरीरशरीरिभाव एवेति -हेतुत्वाक्षिप्तशरीरशरीरिभाव एवेत्यर्थः। न केवलं सर्वश्रुत्यविरोधमुख्यत्वोपपत्तेरिति -हेतुत्वं सिद्धमि-त्युत्तरत्रान्वयः। "आत्मनो वा अरे दर्शनेनेति आत्मनि स्वल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्वं विदित'मिति षष्ठपाठो भाष्ये उदाह्मतः, आत्मनो वा अरे दर्शनेनेति तचुर्थाध्यायपाठष्टीकायामुदाह्मत इति द्रष्टव्यम् । लक्षणाभिधानमिति -जगत्कारणत्व-लक्षणाभिधानमित्यर्थः। अन्यत्रात्मन इत्यस्यात्मानं विनेत्यस्यार्थस्य क्लिष्टत्वादाह-यद्वान्यत्रेति । परैरेवमर्थ उक्त इति । दुन्दु-भेर्हन्यमानस्येत्यनेन हन्यमानदुन्दुभिप्रभवशब्दसामान्यं लक्ष्यते, दुन्दुभेस्त्वित्यनेनापि तदेव लक्ष्यते, दुन्दुभ्याघातस्सङ्ग्रा-मभूयिष्ठवीररसाद्यनुकूलो दुन्दुभिध्वनिविशेषः। ततश्चायमर्थः- यथा दुन्दुभिशब्दसामान्यस्य विशेषभूतान् शब्दान् दुन्दुभि-शब्दसामान्याद्बाह्रत्वेन ततो निष्कृष्य न कश्चिदपि गृहीतुं शक्नुयात् , किन्तु दुन्दुभिशब्दसामान्यग्रहणेनैव तद्विशेषशब्दो गृहीतो भवति । दुन्दुभिशब्द इत्येव हि दुन्दुभिशब्दविशेषा गृह्रन्ते, ततश्च दुन्दुभिशब्दसामान्यात् दुन्दुभ्याघातशब्दसामान्याच्च यथा तद्विशेषा न भिद्यन्ते, एवं चिद्रूपात्मस्फुरणं विना स्फुरणशून्यं जगच्चिदात्मनो न व्यतिरिच्यत इत्याशयः। शङ्खवीणा-दिदृष्टान्ता अप्येवमेव योजनीया इत्युक्तमित्यर्थः। दुन्दुभिशब्देऽध्यस्ता इति पाठो दृश्यते, तस्यायमर्थः, दुन्दुभिशब्दादव्यति-रिक्ता इति । विशेषस्य सामान्येऽध्यासाभावादिति द्रष्टव्यम् । उपरितनयोरिति -ननु दुन्दुभिघातशब्दस्य दुन्दुभ्याघातप्रभवशब्दे-लक्षणा, नतु दुन्दुभिशब्दमात्रस्य, ततश्चोपरितनयोर्दुन्दुभिशब्दयोरित्युक्तम् । दुन्दुभिशब्ददुन्दुभ्याघातशब्दयोरित्येव वक्तव्य-मनञ्च

tyāśaṅkayāha-ananaśabdavācyā sthitiriti | sadāyatanaśabdena sthitihetutvābhidhānāditi- "sanmūlāḥ satpratiṣṭhāḥ' ityābhyāṃ vākyābhyāmutpattilayayossadadhīnatvamuktavā sthitessadadhīnatvaṃ vaktuṃ pravṛttaṃ sadāyatanā itivākyaṃ dhārakatvaṃ darśayati, ato'-vasīyate sadāyatanaśabdanirdiṣṭaṃ dhāraṇaṃ sthityarthamiti bhāvaḥ| hetutvopanyāsāditi -"sarvaṃ svalvida'mitivākya iti śeṣaḥ| śarīraśarīribhāva eveti -hetutvākṣiptaśarīraśarīribhāva evetyarthaḥ| na kevalaṃ sarvaśrutyavirodhamukhyatvopapatteriti -hetutvaṃ siddhami-tyuttaratrānvayaḥ| "ātmano vā are darśaneneti ātmani svalvare dṛṣṭe śrute mate vijñāte idaṃ sarvaṃ vidita'miti ṣaṣṭhapāṭho bhāṣye udāhmataḥ, ātmano vā are darśaneneti tacurthādhyāyapāṭhaṣṭīkāyāmudāhmata iti draṣṭavyam | lakṣaṇābhidhānamiti -jagatkāraṇatva-lakṣaṇābhidhānamityarthaḥ| anyatrātmana ityasyātmānaṃ vinetyasyārthasya kliṣṭatvādāha-yadvānyatreti | parairevamartha ukta iti | dundu-bherhanyamānasyetyanena hanyamānadundubhiprabhavaśabdasāmānyaṃ lakṣyate, dundubhestvityanenāpi tadeva lakṣyate, dundubhyāghātassaṅgrā-mabhūyiṣṭhavīrarasādyanukūlo dundubhidhvaniviśeṣaḥ| tataścāyamarthaḥ- yathā dundubhiśabdasāmānyasya viśeṣabhūtān śabdān dundubhi-śabdasāmānyādbāhratvena tato niṣkṛṣya na kaścidapi gṛhītuṃ śaknuyāt , kintu dundubhiśabdasāmānyagrahaṇenaiva tadviśeṣaśabdo gṛhīto bhavati | dundubhiśabda ityeva hi dundubhiśabdaviśeṣā gṛhrante, tataśca dundubhiśabdasāmānyāt dundubhyāghātaśabdasāmānyācca yathā tadviśeṣā na bhidyante, evaṃ cidrūpātmasphuraṇaṃ vinā sphuraṇaśūnyaṃ jagaccidātmano na vyatiricyata ityāśayaḥ| śaṅkhavīṇā-didṛṣṭāntā apyevameva yojanīyā ityuktamityarthaḥ| dundubhiśabde'dhyastā iti pāṭho dṛśyate, tasyāyamarthaḥ, dundubhiśabdādavyati-riktā iti | viśeṣasya sāmānye'dhyāsābhāvāditi draṣṭavyam | uparitanayoriti -nanu dundubhighātaśabdasya dundubhyāghātaprabhavaśabde-lakṣaṇā, natu dundubhiśabdamātrasya, tataścoparitanayordundubhiśabdayorityuktam | dundubhiśabdadundubhyāghātaśabdayorityeva vaktavya-manañca

1.4.22

मिति चेन्न; अस्यापि वाक्यस्य तत्रैव तात्पर्यात् पूर्ववाक्यवैयथ्र्यं चेति -यद्यपि दुन्दुभेर्हन्यमानस्येति वाक्यस्य दुन्दुभिशब्दसा-मान्यान्निष्कृष्य विशेषशब्दान् गृहीतुं शकोतीत्यर्थप्रतिपादकतया साफल्यमस्ति, तथापि नात्यन्तप्रयोजनम् । दुन्दुभेस्तु ग्रहणेनेत्यादिना दुन्दुभिशब्दसामान्यग्रहणेनैव विशेषशब्दो गृह्रत इत्यर्थप्रतिपादनात्तेनैव तद्ग्रहणमन्तरेण विशेषशब्दो न गृह्रत इत्यर्थस्यापि सिद्धत्वादित्यत्र तात्पर्यात्, विवक्षितार्थलाभे पदान्तरेण सिद्धे तदधिकपदान्तरवैयथ्र्ये दृष्टान्तमाह-नहि गङ्गायामिति। आघातशब्दस्येति -दुन्दुभ्याघातशब्दस्येत्यर्थः। न च दुन्दुभिशब्दावान्तरविशेषो दुन्दुभ्याघातसंज्ञितश्शब्दविशेषोऽस्तीत्युक्तमिति वाच्यम्; तत्र प्रमाणाभावात् । सत्यपि तस्मिन् दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन विशेषा गृहीता भवन्तीत्यनेनैव चारिताथ्र्यादिति भावः। परेणोपादीयमानेत्यादि - दुन्दुभितदाहन्तृपुरुषान्यतरापसरणेनेत्यर्थः। वाक्यत्रये द्रष्टव्य इति -समानार्थकमितिशेषः। तृतीयान्तयो-

miti cenna; asyāpi vākyasya tatraiva tātparyāt pūrvavākyavaiyathryaṃ ceti -yadyapi dundubherhanyamānasyeti vākyasya dundubhiśabdasā-mānyānniṣkṛṣya viśeṣaśabdān gṛhītuṃ śakotītyarthapratipādakatayā sāphalyamasti, tathāpi nātyantaprayojanam | dundubhestu grahaṇenetyādinā dundubhiśabdasāmānyagrahaṇenaiva viśeṣaśabdo gṛhrata ityarthapratipādanāttenaiva tadgrahaṇamantareṇa viśeṣaśabdo na gṛhrata ityarthasyāpi siddhatvādityatra tātparyāt, vivakṣitārthalābhe padāntareṇa siddhe tadadhikapadāntaravaiyathrye dṛṣṭāntamāha-nahi gaṅgāyāmiti| āghātaśabdasyeti -dundubhyāghātaśabdasyetyarthaḥ| na ca dundubhiśabdāvāntaraviśeṣo dundubhyāghātasaṃjñitaśśabdaviśeṣo'stītyuktamiti vācyam; tatra pramāṇābhāvāt | satyapi tasmin dundubhestu grahaṇena viśeṣā gṛhītā bhavantītyanenaiva cāritāthryāditi bhāvaḥ| pareṇopādīyamānetyādi - dundubhitadāhantṛpuruṣānyatarāpasaraṇenetyarthaḥ| vākyatraye draṣṭavya iti -samānārthakamitiśeṣaḥ| tṛtīyāntayo-

1.4.22

रित्यादिशब्दरोरिति-स यथाद्र्रैघाग्नेरित्यादिना जगदेककारणत्वमेकायनमित्यादिना करणग्रामनियमनं चेत्यन्वय इति भावः। वृत्तिविशेषा बहवो दर्शिता भवन्तीति -स्पर्शानामिति बहुवचनेनैव शीतोष्णवैविध्ये सिद्धे सर्वग्रहणं शीतोष्णाद्यवान्तरवैविध्य-प्रदर्शनार्थमित्येव वक्तव्ये वृत्तिविशेषा बहवो दर्शिताभवन्तीति । कथमुच्यते ? नहि स्पर्शादिशब्दा वृत्तिविशेषपराः, तथाहि सति अनुवृत्तमयनत्वं नाम तदुपादातृत्वमिति क्लेशो नाश्रयणीयस्यादिति चेत् सत्यम्; वृत्तिविशेषा बहवो दर्शिता भवन्तीत्येतस्य फलितार्थकथनरूपतया अदोषात् । सैन्घवस्विल्य इतिवाक्यस्यापीति - चतुर्थगतस्यापीत्यर्थः। तस्यैवेति -तादृशप्रेमास्पदस्येत्यर्थः। उद्बुद्धस्येति - असङ्कुचितज्ञानस्येत्यर्थः। श्रुत्यन्तरार्थप्रत्यभिज्ञानादिति - "न संज्ञास्ति' न स्मरन् इत्यनयोरैकाथ्र्यादिति भावः

rityādiśabdaroriti-sa yathādrraighāgnerityādinā jagadekakāraṇatvamekāyanamityādinā karaṇagrāmaniyamanaṃ cetyanvaya iti bhāvaḥ| vṛttiviśeṣā bahavo darśitā bhavantīti -sparśānāmiti bahuvacanenaiva śītoṣṇavaividhye siddhe sarvagrahaṇaṃ śītoṣṇādyavāntaravaividhya-pradarśanārthamityeva vaktavye vṛttiviśeṣā bahavo darśitābhavantīti | kathamucyate ? nahi sparśādiśabdā vṛttiviśeṣaparāḥ, tathāhi sati anuvṛttamayanatvaṃ nāma tadupādātṛtvamiti kleśo nāśrayaṇīyasyāditi cet satyam; vṛttiviśeṣā bahavo darśitā bhavantītyetasya phalitārthakathanarūpatayā adoṣāt | sainghavasvilya itivākyasyāpīti - caturthagatasyāpītyarthaḥ| tasyaiveti -tādṛśapremāspadasyetyarthaḥ| udbuddhasyeti - asaṅkucitajñānasyetyarthaḥ| śrutyantarārthapratyabhijñānāditi - "na saṃjñāsti' na smaran ityanayoraikāthryāditi bhāvaḥ

चतुर्थः पादः (cont. 5)

1.4.22

स्वाभाविकत्वं फलितमिति -उपाध्यनुक्तेरिति भावः-समित्येकीकार इति । संज्ञास्तीत्यत्रेत्यर्थः। ज्ञाननित्यत्ववचनाच्चेति - न विद्यते उचिछत्तिर्विनाशो यस्य तदनुच्छिति, ज्ञानमनुच्छित्तिधर्मो यस्य सोऽयमनुच्छित्तिधर्मा इति बहुव्रीहिगर्भबहुव्रीहिणेत्यर्थः। स्वनिष्ठभ्रमानुवाद इति-आत्मानं स्वनिष्ठं मन्वानः स्वनिष्ठत्वेनाभिमन्यमानेन करणेन स्वनिष्ठाभिमानविषयं विषयं पश्यती-त्यर्थः। कर्तृकरणकर्मसु स्वनिष्ठत्वभ्रमोऽनुवर्तत इत्यर्थः। स्वनिष्ठार्थान्तरदर्शनं स्यादिति । ब्राहृस्वरूपानवभासे ब्राहृात्मकत्व-दर्शनासम्भवादब्राहृात्मकार्थान्तरदर्शनं स्यादित्यर्थः। अत्र येवेदं विजानातीतिवाक्यस्य "ग्राह्रकादि जगत्सर्वं येन कूटस्थ-साक्षिणा । लोकस्सर्वो विजानाति जानीयात्केन तं वद' इति सुरेश्वरवार्त्तिकोक्तप्रकारेण येन वाक्षिरूपेण लोकस्सर्वो विजा-नाति तं केन विजानीयात् स केनापि दृश्यो न भवतीत्यर्थ इति परैव्र्याख्यातम् । तत्रानुपपत्तिमाह-अन्यथा आत्मा वा अरे द्रष्टव्य इत्यादि । अन्यथा केवलदुरवबोधत्वे कथित इत्यर्थः। प्रकारो व्युदस्यत इति - ब्राहृणीतिशेषः। ग्रहणानर्ह इति । ततश्च न गृह्रत

svābhāvikatvaṃ phalitamiti -upādhyanukteriti bhāvaḥ-samityekīkāra iti | saṃjñāstītyatretyarthaḥ| jñānanityatvavacanācceti - na vidyate ucichattirvināśo yasya tadanucchiti, jñānamanucchittidharmo yasya so'yamanucchittidharmā iti bahuvrīhigarbhabahuvrīhiṇetyarthaḥ| svaniṣṭhabhramānuvāda iti-ātmānaṃ svaniṣṭhaṃ manvānaḥ svaniṣṭhatvenābhimanyamānena karaṇena svaniṣṭhābhimānaviṣayaṃ viṣayaṃ paśyatī-tyarthaḥ| kartṛkaraṇakarmasu svaniṣṭhatvabhramo'nuvartata ityarthaḥ| svaniṣṭhārthāntaradarśanaṃ syāditi | brāhṛsvarūpānavabhāse brāhṛाtmakatva-darśanāsambhavādabrāhṛाtmakārthāntaradarśanaṃ syādityarthaḥ| atra yevedaṃ vijānātītivākyasya "grāhrakādi jagatsarvaṃ yena kūṭastha-sākṣiṇā | lokassarvo vijānāti jānīyātkena taṃ vada' iti sureśvaravārttikoktaprakāreṇa yena vākṣirūpeṇa lokassarvo vijā-nāti taṃ kena vijānīyāt sa kenāpi dṛśyo na bhavatītyartha iti paraivryākhyātam | tatrānupapattimāha-anyathā ātmā vā are draṣṭavya ityādi | anyathā kevaladuravabodhatve kathita ityarthaḥ| prakāro vyudasyata iti - brāhṛṇītiśeṣaḥ| grahaṇānarha iti | tataśca na gṛhrata

1.4.22

इत्यनेन न पौनरुक्तयमिति भावः। नन्वचित्सङ्गे विद्यमाने कथमचित्सङ्गनिषेध इत्यत आह - न ह्रचित्सङ्गोऽस्येति । पूर्ववाक्येन पुनरुक्तीति -येनेदं विजानाति तं केन विजानीयात् विज्ञातारमरे केन विजानीयात्' इत्यनयो पौनरुक्तयमिति भावः। उपयान्त-रनिषेधपरमिदमिति -अत्र विजानीयादित्यनेन न मुक्तिकालीनब्राहृानुभव उच्यते । ततश्चोपासनमन्तरा केनोपायेन विजानीया-न्मुक्तिमनुभवेदित्यर्थः। एतावदित्यस्यार्थमाह- विजानीयादित्यनेनेति । विजानीयादित्यनेन ब्राहृानुभवलक्षणप्राप्तेरुक्तत्वादेता- वदित्यनेन तत्परामर्शो युक्त इति भावः। अनुपयोगाद्विरुद्धत्वाच्चेति - जीवोत्पत्तिप्रलयचिन्तनं प्रकृतस्यानुपयुक्तं, नह्रेक एव भ्रान्तः पुरुषः स्वाभिमतविरुद्धमर्थं कदाचिदङ्गीकरोतीति चोत्तरत्र स्पष्टम् । द्वेधा व्याख्यातमिति - पतिजायापुत्रवित्तादिप्रिय-संसूचितेन भोक्त्र्रत्मनोपक्रमरूपपूर्वपक्षबीजस्य परिहारपरतया त्रिसूत्र्या एका योजना, विज्ञानघन एवेभ्यो भूतेभ्यस्समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति' इति द्रष्टव्यत्वेन प्रकृतस्य विज्ञानात्मभावेन समुत्थानविनाशरूपमध्यमवाक्यगतजीवलिङ्गस्यान्यथा-सिद्धिपरा द्वितीययोजनेतिव्याख्यातमित्यर्थः। इदं सर्वं यदयमात्मेति अभेदव्यपदेशस्येति -आत्मनः कामाय सर्वं प्रियं भवति आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इत्युपक्रमे अभेदव्यपदेशस्याभेदव्यपदेशपर्यवसितस्य भोक्त्र्#ात्मनोपक्रमस्येत्यर्थः। "आत्मनि विज्ञातो

ityanena na paunaruktayamiti bhāvaḥ| nanvacitsaṅge vidyamāne kathamacitsaṅganiṣedha ityata āha - na hracitsaṅgo'syeti | pūrvavākyena punaruktīti -yenedaṃ vijānāti taṃ kena vijānīyāt vijñātāramare kena vijānīyāt' ityanayo paunaruktayamiti bhāvaḥ| upayānta-raniṣedhaparamidamiti -atra vijānīyādityanena na muktikālīnabrāhṛाnubhava ucyate | tataścopāsanamantarā kenopāyena vijānīyā-nmuktimanubhavedityarthaḥ| etāvadityasyārthamāha- vijānīyādityaneneti | vijānīyādityanena brāhṛाnubhavalakṣaṇaprāpteruktatvādetā- vadityanena tatparāmarśo yukta iti bhāvaḥ| anupayogādviruddhatvācceti - jīvotpattipralayacintanaṃ prakṛtasyānupayuktaṃ, nahreka eva bhrāntaḥ puruṣaḥ svābhimataviruddhamarthaṃ kadācidaṅgīkarotīti cottaratra spaṣṭam | dvedhā vyākhyātamiti - patijāyāputravittādipriya-saṃsūcitena bhoktrratmanopakramarūpapūrvapakṣabījasya parihāraparatayā trisūtryā ekā yojanā, vijñānaghana evebhyo bhūtebhyassamutthāya tānyevānuvinaśyati' iti draṣṭavyatvena prakṛtasya vijñānātmabhāvena samutthānavināśarūpamadhyamavākyagatajīvaliṅgasyānyathā-siddhiparā dvitīyayojanetivyākhyātamityarthaḥ| idaṃ sarvaṃ yadayamātmeti abhedavyapadeśasyeti -ātmanaḥ kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati ātmā vā are draṣṭavyaḥ' ityupakrame abhedavyapadeśasyābhedavyapadeśaparyavasitasya bhoktr#ाtmanopakramasyetyarthaḥ| "ātmani vijñāto

1.4.22

सर्वमिदं विज्ञातं भवति' "इदं सर्वं यदयमात्मा' इति प्रज्ञाता भेदोपपादककार्यकारणाभावायत्तैक्यसूचकत्वं प्रथमसूत्रार्थ इति-वर्णितमित्यर्थः। एवमेव पाठश्चेत्समीचीनः, इतरथा यथायमर्थस्सिध्यति तथाध्याह्मत्य योजनीयम् । उत्क्रमिष्यतोब्र्राहृभावा-पत्तीति - अत्रापि भोक्त्रात्मनोपक्रमस्येति शेषः पूरणीयः । एवं ब्राहृण एवाविकृतस्येत्यत्रापि द्रष्टव्यम् । एवं वदतोऽभिप्राय-श्शोधनीय इति -यद्यपि शङ्करभाष्ये काशकृत्स्नस्याचार्यस्याविकृतः पर एवेश्वरो जीव इति मतम् , आश्मरथ्यस्य तु यद्यपि जीवस्य परस्मादन्वयत्वमभिप्रेतम् , तथापि कार्यकारणलक्षणभेदः कियानित्यभिप्रेत इति गम्यते, औडुलोमिपक्षे पुनः स्प-ष्टमेवावस्थान्तरापेक्षौ भेदाभेदौ गम्येते । तत्र काशकृत्स्नीयं मतं श्रुत्यनुसारीति गम्यते, प्रतिपिपादायिषितार्थानुसारात्तत्व-मस्यादिश्रुतिभ्य इति ग्रन्थे तदाशयः स्पष्ट एव प्रतीयते, तथा भामत्यामपि वह्निस्फुलिङ्गयोरिव जीवपरयोरप्युपादानोपादेय-भावकृतौ भेदाभेदावित्याश्मरथ्यमतम् । भविष्यन्तमभेदमादाय भेदकालेप्यभेदेन व्यपदेश इत्यौडुलोमिमतमिति प्रतिपादितम् । तथापि सम्भावनामात्रादेवमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । पुनश्चैवं योजितमिति - इत्थं हि शाङ्करभाष्यम् "यदप्युक्तं प्रकृतस्यैव महतो भूतस्य द्रष्टव्यस्य भूतेभ्यस्समुत्थानं विज्ञानात्मभावेन दर्शयन् विज्ञानात्मन एवेदं द्रष्टव्यत्वं दर्शयतीति । तत्रापीयमेव त्रिसूत्री योज-यितव्या । प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः । इदमत्र प्रतिज्ञातम् आत्मनि विदिते सर्वं विदितं भवति इदं सर्वं यदायमात्मेति चोपपा-दितञ्च सर्वस्य नामरूपकर्मप्रपञ्चस्यैकक्रसवत्वादेकप्रलयत्वाच्च दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तैश्च कार्यकारणयोरव्यतिरेकप्रतिपादनात् , तस्या एव प्रतिज्ञायास्सिदिं्ध सूचयत्येतल्लिङ्गम् । "यन्महतो भूतस्य भूतेभ्यस्समुत्थानं विज्ञानात्मभावेन कथितमित्याश्मरथ्य आचार्यो मन्यते । अभेदे हि सति एक सिज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञातमवकल्पत इति । उत्क्रमिष्यत एवम्भावादितित्यौडुलोमिः । उत्क्र-मिष्यतो विज्ञानात्मनो ज्ञानध्यानादिसामथ्र्यात्सम्प्रसन्नस्य परेणात्मना ए#ैक्यसम्भवादिदमभेदोपादानमित्यौडुलोमिराचार्यो मन्यते । अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः । अस्यैव परमात्मनोऽनेनापि विज्ञानात्मभावेनावस्थानादुपपन्नमिदमभेदाभिधानमिति काशकृत्स्न आचार्यो मन्यते । नन्वात्मोच्छेदाभिधानमेतत् , "एतेभ्यो भूतेभ्यस्समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्ति' इति कथमेतत्परस्परभेदाभिधानम् ? नैष दोषः। विशेषविज्ञानविनाशाभिप्रायमेतद्विनाशाभिधानम् नात्मोच्छेदाभिप्रायमिति

sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati' "idaṃ sarvaṃ yadayamātmā' iti prajñātā bhedopapādakakāryakāraṇābhāvāyattaikyasūcakatvaṃ prathamasūtrārtha iti-varṇitamityarthaḥ| evameva pāṭhaścetsamīcīnaḥ, itarathā yathāyamarthassidhyati tathādhyāhmatya yojanīyam | utkramiṣyatobrrāhṛbhāvā-pattīti - atrāpi bhoktrātmanopakramasyeti śeṣaḥ pūraṇīyaḥ | evaṃ brāhṛṇa evāvikṛtasyetyatrāpi draṣṭavyam | evaṃ vadato'bhiprāya-śśodhanīya iti -yadyapi śaṅkarabhāṣye kāśakṛtsnasyācāryasyāvikṛtaḥ para eveśvaro jīva iti matam , āśmarathyasya tu yadyapi jīvasya parasmādanvayatvamabhipretam , tathāpi kāryakāraṇalakṣaṇabhedaḥ kiyānityabhipreta iti gamyate, auḍulomipakṣe punaḥ spa-ṣṭamevāvasthāntarāpekṣau bhedābhedau gamyete | tatra kāśakṛtsnīyaṃ mataṃ śrutyanusārīti gamyate, pratipipādāyiṣitārthānusārāttatva-masyādiśrutibhya iti granthe tadāśayaḥ spaṣṭa eva pratīyate, tathā bhāmatyāmapi vahnisphuliṅgayoriva jīvaparayorapyupādānopādeya-bhāvakṛtau bhedābhedāvityāśmarathyamatam | bhaviṣyantamabhedamādāya bhedakālepyabhedena vyapadeśa ityauḍulomimatamiti pratipāditam | tathāpi sambhāvanāmātrādevamuktamiti draṣṭavyam | punaścaivaṃ yojitamiti - itthaṃ hi śāṅkarabhāṣyam "yadapyuktaṃ prakṛtasyaiva mahato bhūtasya draṣṭavyasya bhūtebhyassamutthānaṃ vijñānātmabhāvena darśayan vijñānātmana evedaṃ draṣṭavyatvaṃ darśayatīti | tatrāpīyameva trisūtrī yoja-yitavyā | pratijñāsiddherliṅgamāśmarathyaḥ | idamatra pratijñātam ātmani vidite sarvaṃ viditaṃ bhavati idaṃ sarvaṃ yadāyamātmeti copapā-ditañca sarvasya nāmarūpakarmaprapañcasyaikakrasavatvādekapralayatvācca dundubhyādidṛṣṭāntaiśca kāryakāraṇayoravyatirekapratipādanāt , tasyā eva pratijñāyāssidiṃ्dha sūcayatyetalliṅgam | "yanmahato bhūtasya bhūtebhyassamutthānaṃ vijñānātmabhāvena kathitamityāśmarathya ācāryo manyate | abhede hi sati eka sijñānena sarvavijñānaṃ pratijñātamavakalpata iti | utkramiṣyata evambhāvāditityauḍulomiḥ | utkra-miṣyato vijñānātmano jñānadhyānādisāmathryātsamprasannasya pareṇātmanā e#ैkyasambhavādidamabhedopādānamityauḍulomirācāryo manyate | avasthiteriti kāśakṛtsnaḥ | asyaiva paramātmano'nenāpi vijñānātmabhāvenāvasthānādupapannamidamabhedābhidhānamiti kāśakṛtsna ācāryo manyate | nanvātmocchedābhidhānametat , "etebhyo bhūtebhyassamutthāya tānyevānuvinaśyati na pretya saṃjñāsti' iti kathametatparasparabhedābhidhānam ? naiṣa doṣaḥ| viśeṣavijñānavināśābhiprāyametadvināśābhidhānam nātmocchedābhiprāyamiti

1.4.22

ततश्च पुरोवादिशाङ्करभाष्यार्थोऽस्मद्वाक्याद्यथा सिध्यति तथाऽध्याहारव्युत्क्रमादिकमाश्रित्य योजनीयम् । प्रकरणस्य परमात्म-परत्वं न निवारयतीति -नन्वेवं वा "अरेयमात्मानन्तरोऽबाह्रः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एवैतेभ्दस्समुत्थाये'त्यादिना प्रकृतस्य द्रष्टव्या-त्मन एवायमिति परामृष्टस्य विज्ञानाभावेनोत्पत्तिविनाशवर्णनात्कथमुत्पत्तिविनाशाश्रवणं प्रकरणस्य परमात्मपरतां न निवा-रयेत् । द्रष्टव्यस्यात्मनो जीववाचिशब्दनिर्देशकृताया अपरमात्मत्वशङ्काया निरकारणीयत्वाच्चेति स्वयमेव वक्ष्यमाणत्वाच्चेति चेत् , सत्यम् ; अविकृतस्य ब्राहृणो जीवभावेनावस्थानं न सम्भवतीत्यादिदूषणान्तरे तात्पर्यात् । अभेदव्यपदेशनिर्वाहस्त्वत्य-न्तापेक्षित इति -एतेनेतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिरित्यधिकरणे एवं विलक्षणत्वे सिद्धे सामानाधिकरण्यनिर्वाहार्थम् "अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः' इति सूत्रमत्रैव सङ्गतम् । एवं सूत्रत्रयमेतदधिकरणशेष इत्यर्थमिति वक्ष्यमाणत्वात्कथमत्र सङ्गति-

tataśca purovādiśāṅkarabhāṣyārtho'smadvākyādyathā sidhyati tathā'dhyāhāravyutkramādikamāśritya yojanīyam | prakaraṇasya paramātma-paratvaṃ na nivārayatīti -nanvevaṃ vā "areyamātmānantaro'bāhraḥ kṛtsnaḥ prajñānaghana evaitebhdassamutthāye'tyādinā prakṛtasya draṣṭavyā-tmana evāyamiti parāmṛṣṭasya vijñānābhāvenotpattivināśavarṇanātkathamutpattivināśāśravaṇaṃ prakaraṇasya paramātmaparatāṃ na nivā-rayet | draṣṭavyasyātmano jīvavāciśabdanirdeśakṛtāyā aparamātmatvaśaṅkāyā nirakāraṇīyatvācceti svayameva vakṣyamāṇatvācceti cet , satyam ; avikṛtasya brāhṛṇo jīvabhāvenāvasthānaṃ na sambhavatītyādidūṣaṇāntare tātparyāt | abhedavyapadeśanirvāhastvatya-ntāpekṣita iti -etenetaravyapadeśāddhitākaraṇādidoṣaprasaktirityadhikaraṇe evaṃ vilakṣaṇatve siddhe sāmānādhikaraṇyanirvāhārtham "avasthiteriti kāśakṛtsnaḥ' iti sūtramatraiva saṅgatam | evaṃ sūtratrayametadadhikaraṇaśeṣa ityarthamiti vakṣyamāṇatvātkathamatra saṅgati-

1.4.23

रितिशङ्का परास्ता । यादवप्रकाशैस्त्विति -प्रतिज्ञासिद्धेरिति सूत्रत्रयमपि सूत्रकाराभिमतनिर्वाहपरमेव व्याचक्षते, नतु पूर्वसूत्र-द्वयार्थस्य दूष्यत्वं तृतीयसूत्रार्थस्य - सूत्रकाराभिमतनिर्वाहपरत्वमिति । विकल्पयोग्यत्वादिति -विकल्पेन दूषयितुमयुक्तत्वा-दित्यर्थः। इहाप्युपन्यस्तं स्यादिति -औडुलोमिमतप्रत्यभिज्ञानादिति भावः। पूर्णत्ववदिति -अंशान्तरसापेक्षत्ववदित्यर्थः। तत्त-च्छब्दवाच्यत्वाभावादिति - तृणादिशब्दवात्यत्वाभावादिति भावः।। इति वाक्यान्वयाधिकरणम्

ritiśaṅkā parāstā | yādavaprakāśaistviti -pratijñāsiddheriti sūtratrayamapi sūtrakārābhimatanirvāhaparameva vyācakṣate, natu pūrvasūtra-dvayārthasya dūṣyatvaṃ tṛtīyasūtrārthasya - sūtrakārābhimatanirvāhaparatvamiti | vikalpayogyatvāditi -vikalpena dūṣayitumayuktatvā-dityarthaḥ| ihāpyupanyastaṃ syāditi -auḍulomimatapratyabhijñānāditi bhāvaḥ| pūrṇatvavaditi -aṃśāntarasāpekṣatvavadityarthaḥ| tatta-cchabdavācyatvābhāvāditi - tṛṇādiśabdavātyatvābhāvāditi bhāvaḥ|| iti vākyānvayādhikaraṇam

1.4.23

पेटिकासङ्गतिमिति - पेटिकाभ्यामस्याधिकरणस्य सङ्गतिमित्यर्थः। विकल्पेनेति -आनुमानिकमपीत्याद्यधिकरणत्रये ब्राहृका-रणत्वाप्रातक्षेपेणैव ब्राहृणः कारणत्वमभ्युपगम्य क्वचित्प्रधानमपि कारणं भवत्वित्युत्थितो विकल्पोऽन्ययोगव्यवच्छेदेन निरस्तः कारणत्वेन चेत्याद्यधिकरणत्रये तु प्रधानमेव जगत्कारणमित्युत्थित नियमेन कारणत्वमयोगव्यवच्छेदाय निरस्तमिति भावः। नतु#ु द्वितीयाधिकरणत्रयस्य कथं प्रासङ्गिकत्वम् ? छायानुसारिवाक्यस्य विषयतया त्रिपाद्यासाक्षात्सङ्गतत्वादित्याशङ्कयोभय-थापि साक्षात्सङ्गतिरस्तीत्याह - तत्र छायानुसारीति । ननु सिद्धान्तेपि प्रधानश्वरयोरुभयोरपि कारणत्वस्येष्टत्वात्समुच्चयनिरासो न युक्त इत्याशङ्कय समप्रयानतया समुच्चयस्य निरसनीयत्वं विवक्षितमित्याह - स्वनिष्ठवस्तुद्वयस्येति । परस्परशरीरशरीरिभावा

peṭikāsaṅgatimiti - peṭikābhyāmasyādhikaraṇasya saṅgatimityarthaḥ| vikalpeneti -ānumānikamapītyādyadhikaraṇatraye brāhṛkā-raṇatvāprātakṣepeṇaiva brāhṛṇaḥ kāraṇatvamabhyupagamya kvacitpradhānamapi kāraṇaṃ bhavatvityutthito vikalpo'nyayogavyavacchedena nirastaḥ kāraṇatvena cetyādyadhikaraṇatraye tu pradhānameva jagatkāraṇamityutthita niyamena kāraṇatvamayogavyavacchedāya nirastamiti bhāvaḥ| natu#ु dvitīyādhikaraṇatrayasya kathaṃ prāsaṅgikatvam ? chāyānusārivākyasya viṣayatayā tripādyāsākṣātsaṅgatatvādityāśaṅkayobhaya-thāpi sākṣātsaṅgatirastītyāha - tatra chāyānusārīti | nanu siddhāntepi pradhānaśvarayorubhayorapi kāraṇatvasyeṣṭatvātsamuccayanirāso na yukta ityāśaṅkaya samaprayānatayā samuccayasya nirasanīyatvaṃ vivakṣitamityāha - svaniṣṭhavastudvayasyeti | parasparaśarīraśarīribhāvā

1.4.23

नापन्नवस्तुद्वयस्येत्यर्थः। सर्वशक्तित्वादितीति - सर्वं शक्तियस्र्य तत्सर्वशक्ति, तत्त्वादित्यर्थः। "यत्किञ्चित्सृज्यते येन सत्त्वजातेन वै द्विज । तस्य सृज्यस्य सम्भूतौ तत्सर्वं वै हरेस्तनुः' इति सर्वस्यापि शक्तिस्थानीयत्वात्प्रकृतेर्विशेषणत्वमिति भावः। वेदान्तैरे-वेति - व्याख्येयं पदम् । तद्विशेषणतयेति - "तेनैवाधिष्ठिता जग'दितिवाक्ये अर्थतः प्रधानस्यापीश्वरस्य तृतीयया प्रथमान्तविशे-षणत्वप्रतिपादनविरुद्धमिति द्रष्टव्यम् । मायां प्रतिप्रेरकत्वमिति - ईशनं हि नियमनम् , तञ्च प्रेरणम् तत्र प्रेर्याकाङ्क्षायां सन्निधा-नान्मायाया एव प्रेर्यत्वं लभ्यत इति भावः । इदमुपलक्षणम् । "मायां तु प्रकृतिं विद्या'दित्यत्र प्रकृतिशब्द उपादानपरः । जनिकर्तुः प्रकृतिः' प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादित्यादिवत्, ततश्च मायाया उपादानत्वस्य मायाविनमीश्वरत्वस्य च प्रतिपानान्निमि-त्तोपादानभेदः श्रुतिप्रतिपाद्य इति पूर्वपक्षिणो ह्मदयमित्यपि द्रष्टव्यम् । उपादानत्वं समर्थयतीति क्वचित्कोशे पाठो दृश्यते, तत्र परिवृढमाचष्टे, परिवृढयतीतिवत्समर्थशब्दात्तत्करोतीति णिचि परस्मैपदं निर्वोढव्यम् । समर्थयत इति पाठस्तु सुगम एव

nāpannavastudvayasyetyarthaḥ| sarvaśaktitvāditīti - sarvaṃ śaktiyasrya tatsarvaśakti, tattvādityarthaḥ| "yatkiñcitsṛjyate yena sattvajātena vai dvija | tasya sṛjyasya sambhūtau tatsarvaṃ vai harestanuḥ' iti sarvasyāpi śaktisthānīyatvātprakṛterviśeṣaṇatvamiti bhāvaḥ| vedāntaire-veti - vyākhyeyaṃ padam | tadviśeṣaṇatayeti - "tenaivādhiṣṭhitā jaga'ditivākye arthataḥ pradhānasyāpīśvarasya tṛtīyayā prathamāntaviśe-ṣaṇatvapratipādanaviruddhamiti draṣṭavyam | māyāṃ pratiprerakatvamiti - īśanaṃ hi niyamanam , tañca preraṇam tatra preryākāṅkṣāyāṃ sannidhā-nānmāyāyā eva preryatvaṃ labhyata iti bhāvaḥ | idamupalakṣaṇam | "māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyā'dityatra prakṛtiśabda upādānaparaḥ | janikartuḥ prakṛtiḥ' prakṛtiśca pratijñādṛṣṭāntānuparodhādityādivat, tataśca māyāyā upādānatvasya māyāvinamīśvaratvasya ca pratipānānnimi-ttopādānabhedaḥ śrutipratipādya iti pūrvapakṣiṇo hmadayamityapi draṣṭavyam | upādānatvaṃ samarthayatīti kvacitkośe pāṭho dṛśyate, tatra parivṛḍhamācaṣṭe, parivṛḍhayatītivatsamarthaśabdāttatkarotīti ṇici parasmaipadaṃ nirvoḍhavyam | samarthayata iti pāṭhastu sugama eva

1.4.27

एवमेव हीत्यादिभाष्यं श्रुत्यनभ्युपगमपक्षप्रतिपादक वाक्यव्यवहितमपि हिशब्दस्वारस्यानुरोधेन व्यवहितश्रुत्यनुग्राहकपरतया व्याचष्टे - कारणत्वश्रुतेरिति । ननु परिणामादिति सूत्रप्रयोजनस्य " न तु दृष्टान्ताभावात् , भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत्'

evameva hītyādibhāṣyaṃ śrutyanabhyupagamapakṣapratipādaka vākyavyavahitamapi hiśabdasvārasyānurodhena vyavahitaśrutyanugrāhakaparatayā vyācaṣṭe - kāraṇatvaśruteriti | nanu pariṇāmāditi sūtraprayojanasya " na tu dṛṣṭāntābhāvāt , bhoktrāpatteravibhāgaścetsyāllokavat'

1.4.27

लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्' इत्यादिभिः कृतकरस्वाद्वैयथ्र्यमाशङ्कयाह - द्वितीयाध्याये बह्वधिकरणेष्विति । इह प्रतिपन्नाच्छब्दादि-वदिति - "शब्दादेव प्रमितः' इत्यादावितिशेषः । प्रधानकारणत्ववादिनीनामिति । यद्यपि प्रधानकारणत्ववादिनीनां "गौरनाद्य-न्तवती' इत्यादीनां परमात्मपर्यन्तत्वं नात्र भाष्ये कथ्यते ; तथापि तमःप्रभृतेरीश्वरत्वकथनात् शरीरवाचिशब्दानां शरीरिपर्य -

lokavattu līlākaivalyam' ityādibhiḥ kṛtakarasvādvaiyathryamāśaṅkayāha - dvitīyādhyāye bahvadhikaraṇeṣviti | iha pratipannācchabdādi-vaditi - "śabdādeva pramitaḥ' ityādāvitiśeṣaḥ | pradhānakāraṇatvavādinīnāmiti | yadyapi pradhānakāraṇatvavādinīnāṃ "gauranādya-ntavatī' ityādīnāṃ paramātmaparyantatvaṃ nātra bhāṣye kathyate ; tathāpi tamaḥprabhṛterīśvaratvakathanāt śarīravāciśabdānāṃ śarīriparya -

1.4.27

न्तत्वात्परमात्मपर्यन्तत्वं तेषामपि शब्दानामभिहितमेवेतिभावः । तत्र साहित्यमात्रं विवक्षितमिति - आकाशमिन्द्रियैः संयुज्यत इत्यर्थः । आकाशलयदशायां स्पर्शरूपरसगन्धतन्मात्राणां नष्टत्वादाह - बहुवचनेन तात्पर्यमिति । लयशब्देन जीवब्राहृणास्स्वरूपै-क्येत्यादि । अत्र विभागापत्तिदशायामपि चिद्वस्तु अतिसुक्ष्मं सकर्मसंस्कारं तिष्ठतीति पाठमाश्रित्य प्रथमतृतीयव्याख्याने,

ntatvātparamātmaparyantatvaṃ teṣāmapi śabdānāmabhihitamevetibhāvaḥ | tatra sāhityamātraṃ vivakṣitamiti - ākāśamindriyaiḥ saṃyujyata ityarthaḥ | ākāśalayadaśāyāṃ sparśarūparasagandhatanmātrāṇāṃ naṣṭatvādāha - bahuvacanena tātparyamiti | layaśabdena jīvabrāhṛṇāssvarūpai-kyetyādi | atra vibhāgāpattidaśāyāmapi cidvastu atisukṣmaṃ sakarmasaṃskāraṃ tiṣṭhatīti pāṭhamāśritya prathamatṛtīyavyākhyāne,

1.4.27

चिदचिद्वस्तु अतिसूक्ष्ममितिपाठमाश्रित्य द्वितीयव्याख्यानमिति द्रष्टव्यम् । श्रुत्यन्तरैकाथ्र्यादिति "न जायते म्रियते वा विपश्चित्' इत्यादिश्रुत्यन्तरैकाथ्र्यादित्यर्थः । परमात्मना एकीभूतात्यन्तसूक्ष्मचिदचिद्वस्तुशरीरादेकस्मादेवाद्वितीयादिति भाष्ये अत्यन्त-सूक्ष्मचिदचिद्वस्तुशरीरादित्यस्य एकस्मादेवाद्वितीयादित्येतद्य्वाख्यानरूपत्वमित्यभिधाय सूक्ष्मचिदचिच्छरीरकत्वाभ्युपगमे एकस्मादेवाद्वितीयादित्येतद्दृष्टान्ततया व्याचष्टे - यद्वा आनन्दवल्लयामिति । उदाह्मतवाक्येप्विति - स तपोऽतप्यतेत्यादिप्वित्यर्थः

cidacidvastu atisūkṣmamitipāṭhamāśritya dvitīyavyākhyānamiti draṣṭavyam | śrutyantaraikāthryāditi "na jāyate mriyate vā vipaścit' ityādiśrutyantaraikāthryādityarthaḥ | paramātmanā ekībhūtātyantasūkṣmacidacidvastuśarīrādekasmādevādvitīyāditi bhāṣye atyanta-sūkṣmacidacidvastuśarīrādityasya ekasmādevādvitīyādityetadyvākhyānarūpatvamityabhidhāya sūkṣmacidaciccharīrakatvābhyupagame ekasmādevādvitīyādityetaddṛṣṭāntatayā vyācaṣṭe - yadvā ānandavallayāmiti | udāhmatavākyepviti - sa tapo'tapyatetyādipvityarthaḥ

1.4.27

तप आलोचन इत्यस्माद्भातोरिति । यद्यपि तप आलोचन इति धातुर्गणे न पठितः, तत्र तप सन्ताप इति शब्विकरणे पठ¬ते, तप ऐश्वर्ये वेति दिवादौ, तप दाहे इति चुरादौ, तथापि धातूनामनेकार्थत्वादालोचनमप्यर्थ इति भावः । घटकस्य वाक्यविशेषस्येति-भेदाभेदश्रुतिघटकस्य तदेवानुप्राविशदित्यादेरित्यर्थः । ननु सृष्ट्वानुप्राविशदिति सृष्टयनन्तरमेवानुप्रवेशश्रवणाद्विक्रियमाण-द्रव्यस्यापीति विक्रियमाणत्वावस्थायामेवात्मतयाऽवस्थानं कथमुच्यत इत्याशङ्कयाह - तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदित्यादि । त्वाप्रत्ययास्वारस्यप्रसङ्गमभिप्रयन्नाह - यद्वा सृष्टिपूर्वकेति । अस्मिन् पक्षे विक्रियमाणद्रव्यस्यापीत्यस्य निर्वाहमाह - तदानी-मिहोक्तमिति । ततश्च तत्सृष्ट्वेति वाक्ये स्थित्यर्थानुप्रवेशः कथ्यते, तदनुप्रविश्येत्यनुप्रवेशस्य सामानाधिकरण्यहेतुत्वप्रति

tapa ālocana ityasmādbhātoriti | yadyapi tapa ālocana iti dhāturgaṇe na paṭhitaḥ, tatra tapa santāpa iti śabvikaraṇe paṭha¬te, tapa aiśvarye veti divādau, tapa dāhe iti curādau, tathāpi dhātūnāmanekārthatvādālocanamapyartha iti bhāvaḥ | ghaṭakasya vākyaviśeṣasyeti-bhedābhedaśrutighaṭakasya tadevānuprāviśadityāderityarthaḥ | nanu sṛṣṭvānuprāviśaditi sṛṣṭayanantaramevānupraveśaśravaṇādvikriyamāṇa-dravyasyāpīti vikriyamāṇatvāvasthāyāmevātmatayā'vasthānaṃ kathamucyata ityāśaṅkayāha - tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśadityādi | tvāpratyayāsvārasyaprasaṅgamabhiprayannāha - yadvā sṛṣṭipūrvaketi | asmin pakṣe vikriyamāṇadravyasyāpītyasya nirvāhamāha - tadānī-mihoktamiti | tataśca tatsṛṣṭveti vākye sthityarthānupraveśaḥ kathyate, tadanupraviśyetyanupraveśasya sāmānādhikaraṇyahetutvaprati

1.4.28

पादकवाक्ये सृष्टिसमयानुप्रवेश एवोच्यते, नतु पूर्ववाक्योक्तानुप्रवेशव्यक्तिरिति भावः । निमित्तमात्रत्वे परोक्ताया इति - निमि-त्तकारणत्वमात्रे प्रमाणत्वेन परोक्ताया इत्यर्थः । भाष्ये-तदात्मानं स्वयमकुरुतेत्यादिभिरैकाथ्र्यादिति । सकलश्रुतिभिरैकाथ्र्या-दित्यर्थः । अन्यैरिति - शङ्करयादवादिभिरित्यर्थः । "योनिष्ट इन्द्र सदने अकारि' इतिमन्त्रस्यायमर्थः । हे इन्द्र ! ते सदने तव उपवेशाय योनिः स्थानमकारीत्यर्थः । योनिशब्दस्योपादानवाचित्वाभावे दृष्टान्तः, अत्र चोदयन्ति, यदुक्तमेकविज्ञानेन सर्व-

pādakavākye sṛṣṭisamayānupraveśa evocyate, natu pūrvavākyoktānupraveśavyaktiriti bhāvaḥ | nimittamātratve paroktāyā iti - nimi-ttakāraṇatvamātre pramāṇatvena paroktāyā ityarthaḥ | bhāṣye-tadātmānaṃ svayamakurutetyādibhiraikāthryāditi | sakalaśrutibhiraikāthryā-dityarthaḥ | anyairiti - śaṅkarayādavādibhirityarthaḥ | "yoniṣṭa indra sadane akāri' itimantrasyāyamarthaḥ | he indra ! te sadane tava upaveśāya yoniḥ sthānamakārītyarthaḥ | yoniśabdasyopādānavācitvābhāve dṛṣṭāntaḥ, atra codayanti, yaduktamekavijñānena sarva-

1.4.28

विज्ञानप्रतिज्ञाया दृष्टान्तस्य चानुपरोधार्थं ब्राहृण उपादानत्वं वक्तव्यमिति , तन्न; प्राधान्येन सादृश्येन वा तदुपपत्तेः । लोके हि अस्य ग्रामस्य प्रधानभूते चैत्रे दृष्टे सर्वे दृष्टा इति व्यपदेशो दृश्यते, प्रधानदर्शनस्य तदितरदर्शनकार्यधूर्वहत्वात् , एवमिहापि ब्राहृदर्शनस्य तदितरदर्शनकार्यनिष्पादनसमर्थतया तथा व्यपदेशोपपत्तेः, तथा सादृश्यनिमित्तोपि व्यपदेशो दृश्यते, यथा एतेन गवादयोपि क्रतवो व्याख्याता इति ज्योतिव्र्याख्यानेनेतरेषां गवादीनां तत्सादृश्येन व्याख्यातत्वम् ; एवमिहापि ब्राहृणि ज्ञाते सत्त्वादिना सादृश्यात् तदितरेषां ज्ञातत्वसम्भवात्; अत एव दृष्टान्तानुपरोधोप्यसङ्गतः, नहृेकस्मिन्मृत्पिण्डे ज्ञाते सर्वं मृण्मयं विज्ञातं भवति, सर्वस्य मृत्कार्यस्य एकमृत्पिण्डारब्धत्वाभावादेकस्य नस्वनिकृन्तनस्य लोहमणेर्वा सर्वलोहमयकाष्र्णायसोपा-दानत्वाभावात् । न च सर्वं मृण्मयमितियत्र सर्वशब्द एकमृत्पिण्डारब्धकार्यपर इति वाच्यम् ; तथा कल्पनायां प्रमाणाभावात् , अत एवाभिध्योपदेशाच्चेति सूत्रोक्तो वहुभवनसङ्कल्पोपि न प्रमाणम् , अन्तर्यामिरूपेणैव बहुभावस्य सङ्गल्पविषयत्वसम्भवे तेजोबन्नादिरूपेणैव बहुभवनस्य सङ्कल्पविषयत्वे प्रमाणाभावात्, उक्तञ्चाभियुक्तैः बहुस्यामिति सङ्कल्पस्य तेजःप्रभृतिसर्जनम् । गुरुस्यामिति सङ्गल्पस्य शिष्यसम्पादनं यथा' इति । अत एव "तदात्मानं स्वयमकुरुत' इत्यपि व्याख्यातम् । अन्तर्याम्यादि-रूपेण स्वकार्यत्वस्योपपत्तेः । एतेन "साक्षाच्च उभयाम्नानात् "योनिश्च हि गीयते' इति युक्तयन्तरमपि व्याख्यातमिति । अत्रोच्यते, यद्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञायां सादृश्यप्राधान्याभ्यां गौणमेव सर्वविज्ञानमभिहितं स्यात् तर्हि "कथं नु भगवस्य आदेशो भवति' इतिप्रश्नस्य "यथा सोम्यैकेने'ति प्रतिवचनस्य चासङ्गतत्वापत्तेः, ब्राहृविज्ञानेन प्रपञ्चज्ञातत्वस्य मुख्यतायां कृत्स्नश्रुतिसन्दर्भस्य सामञ्जस्यात् । एवं ह्रुपाख्यायते - उद्दालको ह्रारुणिः स्वपुत्रं श्वेतकेतुं स्वनियोगाद्द्वादशवर्षाणि गुरुकुले स्थित्वा सर्वान् वेनानधीत्य प्रतिनिवृत्तं "उत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्' इति पृष्ट्वा "कथन्तु भगवस्य आदेश' इति एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं कथन्नूपपद्यत इत्याशयवता पुनः पृष्टो मृत्पिण्डादिदृष्टान्तैस्तदुपपाद -

vijñānapratijñāyā dṛṣṭāntasya cānuparodhārthaṃ brāhṛṇa upādānatvaṃ vaktavyamiti , tanna; prādhānyena sādṛśyena vā tadupapatteḥ | loke hi asya grāmasya pradhānabhūte caitre dṛṣṭe sarve dṛṣṭā iti vyapadeśo dṛśyate, pradhānadarśanasya taditaradarśanakāryadhūrvahatvāt , evamihāpi brāhṛdarśanasya taditaradarśanakāryaniṣpādanasamarthatayā tathā vyapadeśopapatteḥ, tathā sādṛśyanimittopi vyapadeśo dṛśyate, yathā etena gavādayopi kratavo vyākhyātā iti jyotivryākhyānenetareṣāṃ gavādīnāṃ tatsādṛśyena vyākhyātatvam ; evamihāpi brāhṛṇi jñāte sattvādinā sādṛśyāt taditareṣāṃ jñātatvasambhavāt; ata eva dṛṣṭāntānuparodhopyasaṅgataḥ, nahṛेkasminmṛtpiṇḍe jñāte sarvaṃ mṛṇmayaṃ vijñātaṃ bhavati, sarvasya mṛtkāryasya ekamṛtpiṇḍārabdhatvābhāvādekasya nasvanikṛntanasya lohamaṇervā sarvalohamayakāṣrṇāyasopā-dānatvābhāvāt | na ca sarvaṃ mṛṇmayamitiyatra sarvaśabda ekamṛtpiṇḍārabdhakāryapara iti vācyam ; tathā kalpanāyāṃ pramāṇābhāvāt , ata evābhidhyopadeśācceti sūtrokto vahubhavanasaṅkalpopi na pramāṇam , antaryāmirūpeṇaiva bahubhāvasya saṅgalpaviṣayatvasambhave tejobannādirūpeṇaiva bahubhavanasya saṅkalpaviṣayatve pramāṇābhāvāt, uktañcābhiyuktaiḥ bahusyāmiti saṅkalpasya tejaḥprabhṛtisarjanam | gurusyāmiti saṅgalpasya śiṣyasampādanaṃ yathā' iti | ata eva "tadātmānaṃ svayamakuruta' ityapi vyākhyātam | antaryāmyādi-rūpeṇa svakāryatvasyopapatteḥ | etena "sākṣācca ubhayāmnānāt "yoniśca hi gīyate' iti yuktayantaramapi vyākhyātamiti | atrocyate, yadyekavijñānena sarvavijñānapratijñāyāṃ sādṛśyaprādhānyābhyāṃ gauṇameva sarvavijñānamabhihitaṃ syāt tarhi "kathaṃ nu bhagavasya ādeśo bhavati' itipraśnasya "yathā somyaikene'ti prativacanasya cāsaṅgatatvāpatteḥ, brāhṛvijñānena prapañcajñātatvasya mukhyatāyāṃ kṛtsnaśrutisandarbhasya sāmañjasyāt | evaṃ hrupākhyāyate - uddālako hrāruṇiḥ svaputraṃ śvetaketuṃ svaniyogāddvādaśavarṣāṇi gurukule sthitvā sarvān venānadhītya pratinivṛttaṃ "uta tamādeśamaprākṣyo yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatyamataṃ matamavijñātaṃ vijñātam' iti pṛṣṭvā "kathantu bhagavasya ādeśa' iti ekavijñānena sarvavijñānaṃ kathannūpapadyata ityāśayavatā punaḥ pṛṣṭo mṛtpiṇḍādidṛṣṭāntaistadupapāda -

1.4.28

यामासेति । यद्यत्र सर्वविज्ञानं प्राधान्याद्यभिप्रायं गौणं स्यात् तदा प्रधानज्ञानेन सर्वमन्यदप्रधानमविदितमपि फलतो विदितप्रायं भवतीत्यस्यार्थस्य लोकसिद्धत्वेनैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्यानुपपतिं्त पश्यतः "कथं नु भगवस्य आदेश' इतिप्रश्नो न स्यात्, तदभिप्रायानभिज्ञेन कृतेपि प्रश्ने प्राधान्यात्सादृश्याद्वा सर्वं स्यादित्येव प्रत्यवक्ष्यत, नैतदुभयं युज्यते "वाचारब्भणं विकारो नाधेयम्' इति दृष्टान्तेपि तदुपपादनमत्यन्तमनवलम्बनमेव स्यात्, तथा "बहु स्यां प्रजायेये'त्यभिध्योपदेशोपि उपादानत्वो-पपादक एव, तत्तेजोऽसृजतेत्यादिनानन्तरवक्ष्यमाणतेजः प्रभृत्यात्मना बहुभवनस्यैव सङ्कल्पविषयतया वक्तव्यत्वात्, एकमेवाद्वितीयमित्यादिना सृष्टेः प्रागेकत्वेनाद्वितीयत्वेनावधारितस्योपादानत्वनिमित्तत्वयोरवश्यम्भावाच्च, तस्मादुपादानत्व-प्रत्याख्यानं वेदान्तद्वेषनिमित्तमिति युक्तमित्युत्पश्यामः । उपासनफलपरमिति - "यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्राहृयोनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति' इति फलपरवाक्यस्थत्वादिति भावः । लक्षणायोगादिति उपादानलक्षणयोगादित्यर्थः - पीतशङ्खस्य शङ्खान्तरेणेति - शङ्खशब्दः शङ्खान्तरपरः । ततश्च शुक्लशङ्खे पीतशङ्खोऽध्यस्यत इति भावः। देहेऽधिष्ठानेऽध्यस्तत्वादिति - ततश्चाध्यस्तं यत्सामानाधिकरण्येन प्रतीयते तदुपादानमिति लक्षणायोगादिति भावः । आत्मनि देहाध्यास इति चेदिति । ततश्च देहं प्रति आत्मन एवोपादानत्वम्, नत्वात्मानं प्रति देहस्येति भावः । अध्यासो मिथ्येति भवितुं युक्तमिति - अन्योन्यस्मिन्नन्योन्यात्मकतामन्योन्यधर्मांश्चाध्यस्येति च विषये युष्मदर्थ इति पाठो दृश्यते, तत्र भवितुं युक्तमित्यरयान्तरमाक्षिप्य तथा पीतिशेषः पूरणीयः । अध्यासो मिथ्येति भवितुं युक्तमित्यन्तग्रन्थस्याध्यासो नास्तीति ह्रर्थः

yāmāseti | yadyatra sarvavijñānaṃ prādhānyādyabhiprāyaṃ gauṇaṃ syāt tadā pradhānajñānena sarvamanyadapradhānamaviditamapi phalato viditaprāyaṃ bhavatītyasyārthasya lokasiddhatvenaikavijñānena sarvavijñānasyānupapatiṃ्ta paśyataḥ "kathaṃ nu bhagavasya ādeśa' itipraśno na syāt, tadabhiprāyānabhijñena kṛtepi praśne prādhānyātsādṛśyādvā sarvaṃ syādityeva pratyavakṣyata, naitadubhayaṃ yujyate "vācārabbhaṇaṃ vikāro nādheyam' iti dṛṣṭāntepi tadupapādanamatyantamanavalambanameva syāt, tathā "bahu syāṃ prajāyeye'tyabhidhyopadeśopi upādānatvo-papādaka eva, tattejo'sṛjatetyādinānantaravakṣyamāṇatejaḥ prabhṛtyātmanā bahubhavanasyaiva saṅkalpaviṣayatayā vaktavyatvāt, ekamevādvitīyamityādinā sṛṣṭeḥ prāgekatvenādvitīyatvenāvadhāritasyopādānatvanimittatvayoravaśyambhāvācca, tasmādupādānatva-pratyākhyānaṃ vedāntadveṣanimittamiti yuktamityutpaśyāmaḥ | upāsanaphalaparamiti - "yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brāhṛyonim | tadā vidvān puṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti' iti phalaparavākyasthatvāditi bhāvaḥ | lakṣaṇāyogāditi upādānalakṣaṇayogādityarthaḥ - pītaśaṅkhasya śaṅkhāntareṇeti - śaṅkhaśabdaḥ śaṅkhāntaraparaḥ | tataśca śuklaśaṅkhe pītaśaṅkho'dhyasyata iti bhāvaḥ| dehe'dhiṣṭhāne'dhyastatvāditi - tataścādhyastaṃ yatsāmānādhikaraṇyena pratīyate tadupādānamiti lakṣaṇāyogāditi bhāvaḥ | ātmani dehādhyāsa iti cediti | tataśca dehaṃ prati ātmana evopādānatvam, natvātmānaṃ prati dehasyeti bhāvaḥ | adhyāso mithyeti bhavituṃ yuktamiti - anyonyasminnanyonyātmakatāmanyonyadharmāṃścādhyasyeti ca viṣaye yuṣmadartha iti pāṭho dṛśyate, tatra bhavituṃ yuktamityarayāntaramākṣipya tathā pītiśeṣaḥ pūraṇīyaḥ | adhyāso mithyeti bhavituṃ yuktamityantagranthasyādhyāso nāstīti hrarthaḥ

1.4.28

तदन्तस्य शाङ्करभाष्यस्याध्यासाक्षेपरूपत्वात् , तथाप्यन्योन्यस्मिन्नन्योन्यात्मकतामित्यादिग्रन्थस्यैवाध्याससमर्थनपरत्वाच्चे-तिद्रष्टव्यम् । भास्करमतमाह - यश्चापीति । यादवप्रकाशीये त्विति । अव्यवहितसाध्येनेति - ब्राहृण उपादानत्वमव्यवहितसाध्यं तन्निर्वाहकम् , प्रकृत्यैक्यं तु व्यवहितं साध्यमित्यर्थः । वक्तव्यमिति - प्रकृतिश्चेतिपदेन साध्यतया वक्तव्यमित्यर्थः

tadantasya śāṅkarabhāṣyasyādhyāsākṣeparūpatvāt , tathāpyanyonyasminnanyonyātmakatāmityādigranthasyaivādhyāsasamarthanaparatvācce-tidraṣṭavyam | bhāskaramatamāha - yaścāpīti | yādavaprakāśīye tviti | avyavahitasādhyeneti - brāhṛṇa upādānatvamavyavahitasādhyaṃ tannirvāhakam , prakṛtyaikyaṃ tu vyavahitaṃ sādhyamityarthaḥ | vaktavyamiti - prakṛtiścetipadena sādhyatayā vaktavyamityarthaḥ

1.4.28

उपादात्वं हि प्रधानसाध्यमिति - अध्यवहितं चेतिविशेषः । विक्रियामितीति -दर्शयतीतिपूर्वेणान्वयः । नहि प्रलयात्पूर्वमेकत्वाप-त्तिरिति -"एकमेवाद्वितीयम्' "तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति' श्रुतिवशादेकत्वावस्थाया बहुभवनसङ्कल्पात्पूर्वभावावश्यम्भावादिति भावः । अलुप्तविभक्तिकत्वेनेति- यद्यपि समासाभेवेपि "स्वमोर्नपुंसका'दिति अमो लुगस्त्येव, तथापि दधि पश्येत्यादिवत्स्मृताया विभक्तेरेवार्थप्रत्यायकत्वोपपत्तौ समासे लक्षणाश्रयणस्यायुक्तत्वादिति भावः। मिथः प्रकारप्रकारिभावानभ्युपगमाच्चेति - अभ्युपगमे-ऽस्मदिष्टसिद्धिरितिभावः । प्रकृतेरेव महदाद्युपादानत्वं स्यादिति -ततश्चाभिन्ननिमित्तोपादानब्राहृवादो न स्यात्, नियन्त्रंशस्य निमि-त्तत्वादितिभावः । इदमुपलक्षणम्; ब्राहृबहुत्वं च स्यादित्यपि द्रष्टव्यम् । तÏत्क वृक्षसमुदाय इति - यद्यपि भोक्तृभोग्यनियन्तारः किं

upādātvaṃ hi pradhānasādhyamiti - adhyavahitaṃ cetiviśeṣaḥ | vikriyāmitīti -darśayatītipūrveṇānvayaḥ | nahi pralayātpūrvamekatvāpa-ttiriti -"ekamevādvitīyam' "tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti' śrutivaśādekatvāvasthāyā bahubhavanasaṅkalpātpūrvabhāvāvaśyambhāvāditi bhāvaḥ | aluptavibhaktikatveneti- yadyapi samāsābhevepi "svamornapuṃsakā'diti amo lugastyeva, tathāpi dadhi paśyetyādivatsmṛtāyā vibhakterevārthapratyāyakatvopapattau samāse lakṣaṇāśrayaṇasyāyuktatvāditi bhāvaḥ| mithaḥ prakāraprakāribhāvānabhyupagamācceti - abhyupagame-'smadiṣṭasiddhiritibhāvaḥ | prakṛtereva mahadādyupādānatvaṃ syāditi -tataścābhinnanimittopādānabrāhṛvādo na syāt, niyantraṃśasya nimi-ttatvāditibhāvaḥ | idamupalakṣaṇam; brāhṛbahutvaṃ ca syādityapi draṣṭavyam | taÏtka vṛkṣasamudāya iti - yadyapi bhoktṛbhogyaniyantāraḥ kiṃ

1.4.28

प्रत्येकं ब्राहृेति पूर्वविकल्पादस्य विकल्पस्य न विशेषः । ततश्च त्रयाणां मिथो भिन्नत्वेपीत्येतत्पर्यन्तो ग्रन्थो नातीव सप्रयोजन इति भाति । तथापि दूषणान्तरं वक्तुं पुनर्विकल्प इति द्रष्टव्यम् । शङ्कते त्रयाणां मिथो भिन्नत्वेपीति । ब्राहृात्मनैकत्वं वर्णनीयमिति - ननु पत्रस्कन्धादीनां भेदाप्रहाणेन एकवृक्षानन्यत्ववदिष्टकानामिष्टकात्वरूपभेदाप्रहाणेन एकब्राहृानन्यत्वं सिद्धान्तिनोप्यभिमतमिव प्रतीयते, नचैतत्सिद्धान्तिनोऽभिमतं भवति । त्रयाणामेकब्राहृात्मकत्वाभावादितिचेन्न; चिदचिद्विशिष्ट ईश्वरो हि ब्राहृ, नतु विशेष्य-मात्रम्, ततश्च विशिष्टान्तर्गतत्वं त्रयाणामपि साधारणमित्येतदभिप्रायेण ब्राहृात्मना एकत्वं वर्णनीयमित्युक्तमिति द्रष्टव्यम् । छिन्ना-यामङ्गुलाविति -छेदेन स्वदेहात्पृथक्कृतत्वादित्यर्थः । कस्यचित्स्वरूपमिति - विशिष्टस्येत्यर्थः । यावद्विशेष्यभाविनामिति - इद-मुपलक्षणम् । दण्डविशिष्टस्वरूपे दण्डस्यान्तर्भावेपि न दोष इत्यपि द्रष्टव्यम् । अग्नेरुष्णत्वं स्फोटजनन इति - ननूष्णस्पर्शस्य कथ-मग्निस्वरूपत्वम् ? गुणगुणिनोर्भेदात् स्वं हि रूपं स्वरूपमित्युच्यते, न तु स्वापृथक्सिद्धं सर्वं स्वरूपम् यदि कारणतावच्छेदककोट¬-नुप्रविष्टं सर्वं स्वरूपमित्युच्यते तह्र्रालोकगतोद्भूतरूपत्वस्य चाक्षुषप्रत्यक्षे उद्भूतरूपगतकारणतायामवच्छेदकत्वादालोकस्याप्युद्भूत-रूपस्वरूपत्वप्रसङ्गः, तथाद्र्रेन्धनप्रभववह्नित्वस्य धूमजनकतावच्छेदकत्वादाद्र्रेन्धनादेरपि वह्निस्वरूपानुप्रवेशप्रसङ्गात्, अतस्तेषु स्वरूपत्ववादः स्वीयरूपत्वाभिप्रायः, न तु स्वाभिन्नरूपत्वाभिप्रायः, एवञ्च प्रकृत्यादीनामपि परमात्मापृथक्सिद्धविशेषणतया तन्वं-शशक्तिरूपशब्दाद्यभिधेयत्वमस्तु नाम, नैतावता तद्गतावस्थाया एतन्निष्ठत्वमस्ति, तथा हि सति तद्गतशक्तित्वशरीरत्वांशत्वजडत्वा-

pratyekaṃ brāhṛेti pūrvavikalpādasya vikalpasya na viśeṣaḥ | tataśca trayāṇāṃ mitho bhinnatvepītyetatparyanto grantho nātīva saprayojana iti bhāti | tathāpi dūṣaṇāntaraṃ vaktuṃ punarvikalpa iti draṣṭavyam | śaṅkate trayāṇāṃ mitho bhinnatvepīti | brāhṛाtmanaikatvaṃ varṇanīyamiti - nanu patraskandhādīnāṃ bhedāprahāṇena ekavṛkṣānanyatvavadiṣṭakānāmiṣṭakātvarūpabhedāprahāṇena ekabrāhṛाnanyatvaṃ siddhāntinopyabhimatamiva pratīyate, nacaitatsiddhāntino'bhimataṃ bhavati | trayāṇāmekabrāhṛाtmakatvābhāvāditicenna; cidacidviśiṣṭa īśvaro hi brāhṛ, natu viśeṣya-mātram, tataśca viśiṣṭāntargatatvaṃ trayāṇāmapi sādhāraṇamityetadabhiprāyeṇa brāhṛाtmanā ekatvaṃ varṇanīyamityuktamiti draṣṭavyam | chinnā-yāmaṅgulāviti -chedena svadehātpṛthakkṛtatvādityarthaḥ | kasyacitsvarūpamiti - viśiṣṭasyetyarthaḥ | yāvadviśeṣyabhāvināmiti - ida-mupalakṣaṇam | daṇḍaviśiṣṭasvarūpe daṇḍasyāntarbhāvepi na doṣa ityapi draṣṭavyam | agneruṣṇatvaṃ sphoṭajanana iti - nanūṣṇasparśasya katha-magnisvarūpatvam ? guṇaguṇinorbhedāt svaṃ hi rūpaṃ svarūpamityucyate, na tu svāpṛthaksiddhaṃ sarvaṃ svarūpam yadi kāraṇatāvacchedakakoṭa¬-nupraviṣṭaṃ sarvaṃ svarūpamityucyate tahrrālokagatodbhūtarūpatvasya cākṣuṣapratyakṣe udbhūtarūpagatakāraṇatāyāmavacchedakatvādālokasyāpyudbhūta-rūpasvarūpatvaprasaṅgaḥ, tathādrrendhanaprabhavavahnitvasya dhūmajanakatāvacchedakatvādādrrendhanāderapi vahnisvarūpānupraveśaprasaṅgāt, atasteṣu svarūpatvavādaḥ svīyarūpatvābhiprāyaḥ, na tu svābhinnarūpatvābhiprāyaḥ, evañca prakṛtyādīnāmapi paramātmāpṛthaksiddhaviśeṣaṇatayā tanvaṃ-śaśaktirūpaśabdādyabhidheyatvamastu nāma, naitāvatā tadgatāvasthāyā etanniṣṭhatvamasti, tathā hi sati tadgataśaktitvaśarīratvāṃśatvajaḍatvā-

दीनामपि परमात्मगतत्वप्रसङ्गात्, ततश्च प्रकृतेर्महदादिरूपेण परिणममानत्वेन प्रकृदेरेवोपादानत्वं स्यात्, न तु ब्राहृण इत्याशङ्कामुप-संहारव्याजेन निराकरोति - महदाद्यवस्थाविदचिद्विशिष्टब्राहृस्वरूपगता इति । न हेत्वसिद्धिरिति - अयं भावः, चिदचिद्विशिष्टमेव ब्राहृ, न विशेष्यमात्रम् चिदचिद्विशिष्टे च महदाद्यवस्थायोगित्वमस्त्येवेति । नहि नाभिमात्रं रथचक्रमिति - यथा परस्परमाधाराधेय-भावमापन्ना नाभिरथनेमयः रथचक्रशब्दवाच्यस्वरूपान्तर्गताः, यथा वा बाह्रदलविशिष्टेषीकास्वरूपं मुञ्चादिशब्दवाच्यम्, यथा वा त्वक्पत्रादियुक्तकाण्डस्वरूपमेव कलीशब्दवाच्यम्; एवमाधाराधेयभावापन्नभोक्तृभोग्यनियन्तृस्वरूपं ब्राहृशब्दवाच्यमित्यर्थः । ननु काष्ठगतज्वालायाःकाष्ठगतकरणत्वोपपादकत्वे प्रकृतिगतावस्थायाः प्रकृतिगतोपादानत्वनिर्वाहकत्वमेव स्यात्, नतु ब्राहृोपादानत्व-निर्वाहकत्वमित्यत आह - करणकारकस्य तु स्वनिष्ठत्वादिति । प्रकृतेस्तु स्वनिष्ठत्वाभान्नोपादनत्वमिति भावः । ननु मृत्पिण्डाश्र-यस्य चक्रस्य मृत्पिण्डगतघटत्वाद्याश्रयत्वं किं न स्यादित्याशङ्कयाह - आश्रयिनिष्ठामिति । स्वतन्त्रं मृत्पिण्डादिवस्तु स्वाधारे चक्रे स्वगतावस्थायोगितां न निर्वाहयतीत्यर्थः । व्यवहितपत्रवेध इति - पत्रवेधान्तरेण व्यवहितपत्रवेध इत्यर्थः । कुलालस्येति - हेतुत्वेन सजातीयव्यापारव्यवहितत्वादितिभावः । शराव्यवहितस्येति - धनुश्शरयोद्र्वयोरपि हेत्ववान्तररूपप्रहरणत्वाक्रान्तत्वादिति भावः । निष्पादककायर्निष्पादनरूपकिञ्चित्कारसद्भावादिति - तन्निष्पादकव्यापारनिष्पादनरूपकिञ्चित्कारसद्भावादित्यर्थः । अतिप्रसङ्गः एतेन सर्वे व्याख्याताव्याख्याताः

dīnāmapi paramātmagatatvaprasaṅgāt, tataśca prakṛtermahadādirūpeṇa pariṇamamānatvena prakṛderevopādānatvaṃ syāt, na tu brāhṛṇa ityāśaṅkāmupa-saṃhāravyājena nirākaroti - mahadādyavasthāvidacidviśiṣṭabrāhṛsvarūpagatā iti | na hetvasiddhiriti - ayaṃ bhāvaḥ, cidacidviśiṣṭameva brāhṛ, na viśeṣyamātram cidacidviśiṣṭe ca mahadādyavasthāyogitvamastyeveti | nahi nābhimātraṃ rathacakramiti - yathā parasparamādhārādheya-bhāvamāpannā nābhirathanemayaḥ rathacakraśabdavācyasvarūpāntargatāḥ, yathā vā bāhradalaviśiṣṭeṣīkāsvarūpaṃ muñcādiśabdavācyam, yathā vā tvakpatrādiyuktakāṇḍasvarūpameva kalīśabdavācyam; evamādhārādheyabhāvāpannabhoktṛbhogyaniyantṛsvarūpaṃ brāhṛśabdavācyamityarthaḥ | nanu kāṣṭhagatajvālāyāḥkāṣṭhagatakaraṇatvopapādakatve prakṛtigatāvasthāyāḥ prakṛtigatopādānatvanirvāhakatvameva syāt, natu brāhṛोpādānatva-nirvāhakatvamityata āha - karaṇakārakasya tu svaniṣṭhatvāditi | prakṛtestu svaniṣṭhatvābhānnopādanatvamiti bhāvaḥ | nanu mṛtpiṇḍāśra-yasya cakrasya mṛtpiṇḍagataghaṭatvādyāśrayatvaṃ kiṃ na syādityāśaṅkayāha - āśrayiniṣṭhāmiti | svatantraṃ mṛtpiṇḍādivastu svādhāre cakre svagatāvasthāyogitāṃ na nirvāhayatītyarthaḥ | vyavahitapatravedha iti - patravedhāntareṇa vyavahitapatravedha ityarthaḥ | kulālasyeti - hetutvena sajātīyavyāpāravyavahitatvāditibhāvaḥ | śarāvyavahitasyeti - dhanuśśarayodrvayorapi hetvavāntararūpapraharaṇatvākrāntatvāditi bhāvaḥ | niṣpādakakāyarniṣpādanarūpakiñcitkārasadbhāvāditi - tanniṣpādakavyāpāraniṣpādanarūpakiñcitkārasadbhāvādityarthaḥ | atiprasaṅgaḥ etena sarve vyākhyātāvyākhyātāḥ

चतुर्थः पादः (cont. 6)

1.4.29

परिह्मत इति - अन्वयव्यतिरेकाभ्यामतिप्रसङ्गस्य निवार्यत्वादित्यनेनेत्यर्थः । अग्न्यादेरिति - अव्यवहितस्यापीति शेषः । संयोगमात्रेण व्यवधायकत्वमिति - आस्तरणादिकं शयानस्य पर्यङ्कसंयोगं परं निरुणद्धि, नत्वानयाश्रयिभावमपीति भावः । स्वधारणसमर्थवस्तु-निष्ठव्यवधायकत्वादिति - नन्वेवं दर्भाणां स्वाश्रितदर्भत्वाद्यवस्थासु भूतलाश्रितत्वव्यवधायकत्वं न स्यात्, तथा यूकादीनां यूकात्वा-द्यवस्थासु मनुष्याश्रितत्वव्यवधायकत्वं न स्यात् । स्वधारणसमर्थवस्तुनिष्ठव्यवधायकत्वादिति चेन्न, स्वधारणसमर्थेत्यस्य स्वाश्रितधा-रणसमर्थेत्यर्थः । मूतलमनुष्यादीनां दर्भत्वयूकत्वादिधारणसामथ्र्यं नास्ति, तेषां तदाश्रितत्वे प्रमाणाभावात् । नन्वेवं यत्र यदाश्रितत्व-ग्राहकप्रमाणमस्ति, तत्रान्तरालिकपदार्थानां तदव्यवधायकत्वम्, अत एव प्रासादे शेते पर्यङ्के शेते वेद्यां हवीष्यासादयति बर्हिषि हवीं-ष्यासादयती'त्यादौ आन्तरालिकानां पर्यङ्कबर्हिरादीनामव्यवधायकत्वमिति पर्यवसन्नमिति चेत्, इष्टापत्तेः, व्यवहितस्याप्याश्रयताग्रा-हकप्रमाणसत्त्वे आश्रयत्वम्, प्रकृते च महदादिव्यवहितब्राहृणोपि तत्तदवस्थं प्रत्याधारत्वग्राहकं प्रमाणमस्ति, सञ्च त्यच्चाभवदित्यादि। अतोऽवस्थाश्रयत्वान्मुख्यमुपादानत्वमुपपन्नमिति भावः । ननु महदाद्यवस्थाश्रयत्वस्य परमात्मनि मुख्यत्वे तुल्यन्यायतया देवत्वाद्यव-स्थाश्रयत्वस्यात्मन्येव मुख्यत्वात्तत्र कथं न देवो न नर इति निषेधः? नचाद्वारकाश्रयत्वाभावान्निषेध उपपन्न इति वाच्यम्; संयोगेन भूतलाधारे घटे सम्बन्धान्तरेण घटाधारत्वं नेत्येतावता भूतलं न घटाधार इति वचनं समञ्जसं स्यात् । किञ्च तथा निषेधप्रतिपादकशा-स्त्रस्य भ्रमजनकतया अनुपादेयत्वमेव स्यादिति चेन्न; पर्वापरवाक्यानुरोधेन वाक्यतात्पर्यस्य वर्णनीयतया देवत्वादिनिषेधकशास्त्राणां "चत्वारः पञ्चदश रात्रा देवत्वं गच्छन्ति' इत्यादिशास्त्रविरोधेनाद्वारकनिषेधपरत्वस्यावश्याश्रयणीयत्वान्नानुपपत्तिरिति भावः । त्रय एव यज्वान इति - एवकारः कोशेषु दृश्यते, तस्य नतीव प्रयोजनं पश्यामः । सद्ब्राहृाक्षरशब्दैरिति - अन्विता इत्यादिशेषः पूर-णीयः । द्वातिं्रशदधिकरणन्यायनिर्णीतत्वादिति - अतीतेषु चतुÏस्त्रशत्यधिकरणेषु सामान्यतो ब्राहृविचारकर्तव्यतापरस्याद्याधिक

parihmata iti - anvayavyatirekābhyāmatiprasaṅgasya nivāryatvādityanenetyarthaḥ | agnyāderiti - avyavahitasyāpīti śeṣaḥ | saṃyogamātreṇa vyavadhāyakatvamiti - āstaraṇādikaṃ śayānasya paryaṅkasaṃyogaṃ paraṃ niruṇaddhi, natvānayāśrayibhāvamapīti bhāvaḥ | svadhāraṇasamarthavastu-niṣṭhavyavadhāyakatvāditi - nanvevaṃ darbhāṇāṃ svāśritadarbhatvādyavasthāsu bhūtalāśritatvavyavadhāyakatvaṃ na syāt, tathā yūkādīnāṃ yūkātvā-dyavasthāsu manuṣyāśritatvavyavadhāyakatvaṃ na syāt | svadhāraṇasamarthavastuniṣṭhavyavadhāyakatvāditi cenna, svadhāraṇasamarthetyasya svāśritadhā-raṇasamarthetyarthaḥ | mūtalamanuṣyādīnāṃ darbhatvayūkatvādidhāraṇasāmathryaṃ nāsti, teṣāṃ tadāśritatve pramāṇābhāvāt | nanvevaṃ yatra yadāśritatva-grāhakapramāṇamasti, tatrāntarālikapadārthānāṃ tadavyavadhāyakatvam, ata eva prāsāde śete paryaṅke śete vedyāṃ havīṣyāsādayati barhiṣi havīṃ-ṣyāsādayatī'tyādau āntarālikānāṃ paryaṅkabarhirādīnāmavyavadhāyakatvamiti paryavasannamiti cet, iṣṭāpatteḥ, vyavahitasyāpyāśrayatāgrā-hakapramāṇasattve āśrayatvam, prakṛte ca mahadādivyavahitabrāhṛṇopi tattadavasthaṃ pratyādhāratvagrāhakaṃ pramāṇamasti, sañca tyaccābhavadityādi| ato'vasthāśrayatvānmukhyamupādānatvamupapannamiti bhāvaḥ | nanu mahadādyavasthāśrayatvasya paramātmani mukhyatve tulyanyāyatayā devatvādyava-sthāśrayatvasyātmanyeva mukhyatvāttatra kathaṃ na devo na nara iti niṣedhaḥ? nacādvārakāśrayatvābhāvānniṣedha upapanna iti vācyam; saṃyogena bhūtalādhāre ghaṭe sambandhāntareṇa ghaṭādhāratvaṃ netyetāvatā bhūtalaṃ na ghaṭādhāra iti vacanaṃ samañjasaṃ syāt | kiñca tathā niṣedhapratipādakaśā-strasya bhramajanakatayā anupādeyatvameva syāditi cenna; parvāparavākyānurodhena vākyatātparyasya varṇanīyatayā devatvādiniṣedhakaśāstrāṇāṃ "catvāraḥ pañcadaśa rātrā devatvaṃ gacchanti' ityādiśāstravirodhenādvārakaniṣedhaparatvasyāvaśyāśrayaṇīyatvānnānupapattiriti bhāvaḥ | traya eva yajvāna iti - evakāraḥ kośeṣu dṛśyate, tasya natīva prayojanaṃ paśyāmaḥ | sadbrāhṛाkṣaraśabdairiti - anvitā ityādiśeṣaḥ pūra-ṇīyaḥ | dvātiṃ्raśadadhikaraṇanyāyanirṇītatvāditi - atīteṣu catuÏstraśatyadhikaraṇeṣu sāmānyato brāhṛvicārakartavyatāparasyādyādhika

1.4.29

रणस्यापशूद्रधिकरणस्य च देवताविशेषनिर्णयानुपयोगमभिप्रेत्य द्वातिं्रशत्त्वोक्तिः, अत एव जन्माद्यस्य यत इत्यादीनामधिकरणाना-मिति पृथक्कृत्य वक्ष्यति; अपशूद्राधिकरणं च नोदाहरिष्यति । नचैवं भगवच्छब्दतुल्यत्वं प्रथमसूत्रे उपपादितमिति वक्ष्यमाणग्रन्थ-विरोध इति वाच्यम्; तत्रापि भगवत्परत्वसम्भवाभिप्रायेण तथोक्तमिति द्रष्टव्यम् । यद्वा तृतीयं तु सामान्येनोपयुक्तमितिवक्ष्यमाणत्वात् तृतीयाधिकरणबहिर्भावेन द्वातिं्रशत्त्वं द्रष्टव्यम् । नारायणातिरिक्तेति - पाशुपतमते "उपादानं तु भगवान्निमित्तं तु महेश्वरः' इति नारायणातिरिक्तनिमित्तप्रतिपादनात्तन्मतनिरास इति भावः । हिरण्यमयत्वविशेषणेन चेति - आदित्यवर्णमित्यस्य प्रत्यभिज्ञाना-दिति भावः । परमपुरुषविषयतया समर्थनपरत्वमिति - आकाशाधिकरणे आकाशस्य भूतेभ्यो ज्यायानिति ज्यायस्त्वकीर्तनेन "ततो ज्याया'नित्युक्तपुरुषसूक्तोक्तार्थस्य प्राणाधिकरणे तस्योक्तार्थन्यायातिदेशरूपतया आकाशशब्दोक्ताथर्परत्वस्य ज्योतिरधिकरणे ज्योतिश्शब्दस्य "पादोऽस्य विश्वाभूतानि' इत्यनेन पुरुषसूक्तार्थपरत्वस्य प्राणाधिकरणे इन्र्दप्राणयोः "मामेव विजानीहि मामुपाख' इति हिततमोपासनकर्मत्वप्रतीतेः "तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था' इतिपुरुषसूक्तार्थपरत्वस्य च स्वरसतः प्रतीयमानत्वा-त्तत्परत्वसमर्थनं स्फुटमिति भावः । अत्रेन्द्रशब्दो मामितिशब्दपरो द्रष्टव्यः । इदञ्च पूर्वमेव प्रदर्शितम्, "ह्मदा मनीषा मनासाभिक्लृप्तः' इति, अस्य वाक्यस्य तैत्तिरीयगतस्य पुरुषविषयत्वादिति भावः । अमृतत्वस्य परमपुरुषत्वसाधकतामुपपादयति -तस्मिन्नयमि-तिवाक्यप्रत्यभिज्ञानादिति । मुण्डोपनिषदः कार्त्स्न्#ेनेति - येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्राहृविद्याम् "दिव्यो ह्रमूर्तः पुरुषः कर्तारमीशं पुरुषम्'इति पुरुषशब्दाभ्यासदर्शनादिति भावः । तत्र श्रुतरूपविशेषान्वयादेवेति - मुण्डकोपनिषच्छØतेत्यर्थः । इदञ्च स्मर्यमाणमनुमानं स्यादित्यत्र स्पष्टम् । अन्तर्यामिविद्#ानन्तरवाक्यप्रतिपाद्यत्वाच्चेति - यद्यप्यनतर्यामिब्रााहृणमुद्दालककर्तृकस्यान्त-र्यामिप्रश्नस्योत्तरम्, गार्गिब्रााहृणं तु गार्गिकर्तृकाकाशाधारप्रश्नस्योत्तरमिति नानयोरेकविषयत्वनियमः । अथापि कियदपि नियामकं सम्भवन्न परित्याज्यमित्यभ्युच्चययुक्तितयोपन्यस्तमिति द्रष्टव्यम् । आकाशो ह वै नामेतिवाक्यमिति - सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः नामानि कृत्वा' इति पुरुषसूक्ते श्रवणात्तत्प्रत्यभिज्ञापकमिति भावः । यस्मात्परमितिवाक्यस्याधीतत्वादिति - तत्र "तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वमिति पुरुषशब्दश्रवणादिति भावः । बृहदारण्यक इति -"ब्राहृ वा इदमग्र आसीत्तदेकं सन्न व्यभवत्तच्छ्रेयोरूपमत्यसृजत क्षत्रम् । यान्येतानि देवक्षत्राणि इन्द्रो वरुणस्सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशानः इति तस्मात्क्षत्रात्परं नास्ति तस्माद्ब्रााहृणः क्षत्रिय-मधस्तादुपास्ते राजसूये क्षत्र षव तद्यशो दधाति सैषा क्षत्रस्य योनिर्यद्ब्राहृ तस्माद्यदपि राजा परमतां गच्छति ब्राहृैवान्तत उपनिश्रयति-

raṇasyāpaśūdradhikaraṇasya ca devatāviśeṣanirṇayānupayogamabhipretya dvātiṃ्raśattvoktiḥ, ata eva janmādyasya yata ityādīnāmadhikaraṇānā-miti pṛthakkṛtya vakṣyati; apaśūdrādhikaraṇaṃ ca nodāhariṣyati | nacaivaṃ bhagavacchabdatulyatvaṃ prathamasūtre upapāditamiti vakṣyamāṇagrantha-virodha iti vācyam; tatrāpi bhagavatparatvasambhavābhiprāyeṇa tathoktamiti draṣṭavyam | yadvā tṛtīyaṃ tu sāmānyenopayuktamitivakṣyamāṇatvāt tṛtīyādhikaraṇabahirbhāvena dvātiṃ्raśattvaṃ draṣṭavyam | nārāyaṇātirikteti - pāśupatamate "upādānaṃ tu bhagavānnimittaṃ tu maheśvaraḥ' iti nārāyaṇātiriktanimittapratipādanāttanmatanirāsa iti bhāvaḥ | hiraṇyamayatvaviśeṣaṇena ceti - ādityavarṇamityasya pratyabhijñānā-diti bhāvaḥ | paramapuruṣaviṣayatayā samarthanaparatvamiti - ākāśādhikaraṇe ākāśasya bhūtebhyo jyāyāniti jyāyastvakīrtanena "tato jyāyā'nityuktapuruṣasūktoktārthasya prāṇādhikaraṇe tasyoktārthanyāyātideśarūpatayā ākāśaśabdoktātharparatvasya jyotiradhikaraṇe jyotiśśabdasya "pādo'sya viśvābhūtāni' ityanena puruṣasūktārthaparatvasya prāṇādhikaraṇe inrdaprāṇayoḥ "māmeva vijānīhi māmupākha' iti hitatamopāsanakarmatvapratīteḥ "tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati nānyaḥ panthā' itipuruṣasūktārthaparatvasya ca svarasataḥ pratīyamānatvā-ttatparatvasamarthanaṃ sphuṭamiti bhāvaḥ | atrendraśabdo māmitiśabdaparo draṣṭavyaḥ | idañca pūrvameva pradarśitam, "hmadā manīṣā manāsābhiklṛptaḥ' iti, asya vākyasya taittirīyagatasya puruṣaviṣayatvāditi bhāvaḥ | amṛtatvasya paramapuruṣatvasādhakatāmupapādayati -tasminnayami-tivākyapratyabhijñānāditi | muṇḍopaniṣadaḥ kārtsn#ेneti - yenākṣaraṃ puruṣaṃ veda satyaṃ provāca tāṃ tattvato brāhṛvidyām "divyo hramūrtaḥ puruṣaḥ kartāramīśaṃ puruṣam'iti puruṣaśabdābhyāsadarśanāditi bhāvaḥ | tatra śrutarūpaviśeṣānvayādeveti - muṇḍakopaniṣacchaØtetyarthaḥ | idañca smaryamāṇamanumānaṃ syādityatra spaṣṭam | antaryāmivid#ाnantaravākyapratipādyatvācceti - yadyapyanataryāmibrāाhṛṇamuddālakakartṛkasyānta-ryāmipraśnasyottaram, gārgibrāाhṛṇaṃ tu gārgikartṛkākāśādhārapraśnasyottaramiti nānayorekaviṣayatvaniyamaḥ | athāpi kiyadapi niyāmakaṃ sambhavanna parityājyamityabhyuccayayuktitayopanyastamiti draṣṭavyam | ākāśo ha vai nāmetivākyamiti - sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīraḥ nāmāni kṛtvā' iti puruṣasūkte śravaṇāttatpratyabhijñāpakamiti bhāvaḥ | yasmātparamitivākyasyādhītatvāditi - tatra "tenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvamiti puruṣaśabdaśravaṇāditi bhāvaḥ | bṛhadāraṇyaka iti -"brāhṛ vā idamagra āsīttadekaṃ sanna vyabhavattacchreyorūpamatyasṛjata kṣatram | yānyetāni devakṣatrāṇi indro varuṇassomo rudraḥ parjanyo yamo mṛtyurīśānaḥ iti tasmātkṣatrātparaṃ nāsti tasmādbrāाhṛṇaḥ kṣatriya-madhastādupāste rājasūye kṣatra ṣava tadyaśo dadhāti saiṣā kṣatrasya yoniryadbrāhṛ tasmādyadapi rājā paramatāṃ gacchati brāhṛैvāntata upaniśrayati-

1.4.29

स्वां योनिं य एनं हिनस्ति स्वां योनिमृच्छति स पापीयान्भवति यथाश्रेयांसं हित्वा स नैव व्वभवत्स विश्वमसृजत यान्येतानि देवजा-तानि गणश आख्यायन्ते वसवोरुद्रा आदित्या विश्वेदेवा मरुत सति स नैवं व्यभवत्स शौद्रं वर्णमसृजत पूषणं इश्वं वै पूषा इयं हीदं सर्वं पुष्यति यदिदं किञ्च स नैव व्यभवत्तच्छ्रेयोरूपमत्यसृजत धर्मं तदेतत्क्षत्रस्य क्षत्रं यद्धर्मस्तस्माद्धर्मात्परं नास्त्यतो बलीयान्बलीयांसमा-शंराते यथा धर्मेण राज्ञा यं यो वै स धर्मस्सत्यं वैतत्तस्मात्सत्यं वदन्तमाहुर्धर्मं वदन्तीति । धर्मं वा वदन्तं सत्यं वदतीत्येव तद्धैव तदुभयं भवति तदेतद्ब्राहृ क्षत्रं विट्छूद्रस्तदग्निनैव देवेषु ब्राहृाभवद्ब्रााहृणो मनुष्येषु क्षत्रियेण क्षत्रियो वैश्येन वैश्यश्शूद्रेण शूद्रस्तस्मादग्नावेव देवेषु लोकमिच्छन्तो ब्रााहृणो मनुष्येषु एताभ्यां हि रूपाभ्यां ब्राहृाभवत्' न व्यभवत्-न विभूतवत्कर्मणे नालमासीदित्यर्थः । श्रेयो-रूपम् प्रशस्तरूपम् अत्यसृजत-अतिशयेनासृजत् देवताक्षत्राणि देवेषु क्षत्राणि, राजसूयेऽभिषिक्तमासाद्यस्थितम् राजानमधस्ता-त्स्थितमृत्विक् हे राजन् । त्वं राजन् ब्राहृासीदिति ब्राूयादिति उपासनं विहितं तद्यश आत्मीयं यशो दधाति, परमतां राजसूयाभिषेके-णोत्कृष्टतां गच्छति, अन्ततः कर्मसमाप्तौ परोहितमेवाश्रयतीत्यर्थः । यस्तु क्षत्रियः स्वकारणभूतां ब्राहृयोनिं हिनस्ति, स स्वां योनिं नाशयति, इयं पृथिवी क्षत्रस्य क्षत्रं क्षत्रियस्यापि नियन्त्रीत्यर्थः । अभलीयान् दुर्बलः, बलीयांसमात्मनो बलवत्तरमपि धर्मेण बलेन जेतुमाशंसते, यथा राज्ञा लोके बलवत्तरेणापि कश्चिद्दरिद्रो धर्मेण विजिगीषते, तस्मात्सिद्धं धर्मस्य बलवत्वम् । तदधिष्ठितब्रााहृण-जातिपर इति - अग्निदेवताधिष्ठितब्रााहृणजातिपर इत्यर्थः । प्रथमपक्षे ब्रााहृणजातिपरत्वसत्त्वेपि अग्निदेवताधिष्ठितब्रााहृणजातिपर-त्वाभावात्तत्पक्षादस्य पक्षस्य विशेष इति द्रष्टव्यम् । क्षत्रियसृष्टिश्रवणादिति - यदि परं ब्राहृैव प्रकान्तं स्यात् तदा सर्ववर्णसृष्टिरपि कथ्येत, न क्षत्रप्रमुखसृष्टिरिति भावः । ब्राहृशब्दो ब्रााहृणपर इत्यन्तेन ब्रााहृणपरत्वं प्रसाध्य इतरपक्षद्वयमुपक्षिपति - तदभिमान्य-ग्निपर इत्यादिना । उपक्रमस्थब्राहृशब्देति - चातुर्वण्र्यनिगमनस्थब्राहृशब्दस्य ब्रााहृणवर्णपरत्वस्य सम्प्रतिपन्नत्वादिति भावः । अग्निसृष्टत्वायोगश्चेति - इदमुपलक्षणम् । ब्रााहृणजातिसृष्टत्वयोगश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । इन्द्रादिरुाष्टृत्व कल्पभेदनाग्नेस्स्यादित्यत्राह- अस्याः श्रुतेरिति । अग्निब्रााहृणान्यत्वञ्च प्रतीयत इति - ननु तच्छब्दपरामृष्टब्राहृणः अग्निनेति व्यधिकरणनिर्दिष्टाग्नेरन्यत्वं प्रतीयतां नाम, ब्रााहृणानन्यत्वं कथं प्रतीयतामिति चेन्न, मृत्पिण्डो घटो भवतीतिवत् तद्ब्रााहृणो भवतीत्युक्ते तच्छब्दितस्य ब्रााहृण्यात्पूर्वभावि-त्वप्रतीतेरनुभवसिद्धत्वादिति भावः । देवमनुष्यविभागेनेति - देवरूपो मनुष्यरूपश्च ब्रााहृणोऽस्तीत्यर्थः । परमात्मसृष्टतया प्रागुक्त इति - "नैवेह किञ्चनाग्र आसी'दित्यस्मिन्ब्रााहृण इत्यर्थः । क्षत्रादिविभागवत्तदभिमानीति - क्षत्रादिभेदभिन्नतत्तज्जात्यभिमानी-न्द्रादिसृष्टिरित्यर्थः । ब्रााहृणाभिमान्यग्निसृष्टेरिति - तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य तेजो निरवत्र्तते पूर्वब्रााहृण इति भावः । ब्रााहृणत्वादि-विभाग उक्तस्यादिति । ततश्च ब्रााहृणवाचिनो ब्राहृशब्दस्य लक्षणा न समाश्रयणीयेति भावः ।तत्परं ब्राहृ मनुष्येष्विति - तदग्निनैव देवेष्वित्यतःपरं ब्राहृपदतच्छब्दोऽनुकृष्यते, अग्निनैव देवेषु ब्राहृाभवदित्यतो ब्राहृाभवदित्यप्यनुकृष्यत इति भावः । नन्वग्निनैव देवेषु ब्राहृाभवद्ब्रााहृणो मनुष्येष्वित्यत्र देवेषु देवानां मध्ये ब्राहृाग्निनैवागमत् विकारान्तरमप्राप्यैवाग्निस्वरूपयुक्तमेवाभवत्, मनुष्याणां मध्ये-

svāṃ yoniṃ ya enaṃ hinasti svāṃ yonimṛcchati sa pāpīyānbhavati yathāśreyāṃsaṃ hitvā sa naiva vvabhavatsa viśvamasṛjata yānyetāni devajā-tāni gaṇaśa ākhyāyante vasavorudrā ādityā viśvedevā maruta sati sa naivaṃ vyabhavatsa śaudraṃ varṇamasṛjata pūṣaṇaṃ iśvaṃ vai pūṣā iyaṃ hīdaṃ sarvaṃ puṣyati yadidaṃ kiñca sa naiva vyabhavattacchreyorūpamatyasṛjata dharmaṃ tadetatkṣatrasya kṣatraṃ yaddharmastasmāddharmātparaṃ nāstyato balīyānbalīyāṃsamā-śaṃrāte yathā dharmeṇa rājñā yaṃ yo vai sa dharmassatyaṃ vaitattasmātsatyaṃ vadantamāhurdharmaṃ vadantīti | dharmaṃ vā vadantaṃ satyaṃ vadatītyeva taddhaiva tadubhayaṃ bhavati tadetadbrāhṛ kṣatraṃ viṭchūdrastadagninaiva deveṣu brāhṛाbhavadbrāाhṛṇo manuṣyeṣu kṣatriyeṇa kṣatriyo vaiśyena vaiśyaśśūdreṇa śūdrastasmādagnāveva deveṣu lokamicchanto brāाhṛṇo manuṣyeṣu etābhyāṃ hi rūpābhyāṃ brāhṛाbhavat' na vyabhavat-na vibhūtavatkarmaṇe nālamāsīdityarthaḥ | śreyo-rūpam praśastarūpam atyasṛjata-atiśayenāsṛjat devatākṣatrāṇi deveṣu kṣatrāṇi, rājasūye'bhiṣiktamāsādyasthitam rājānamadhastā-tsthitamṛtvik he rājan | tvaṃ rājan brāhṛाsīditi brāूyāditi upāsanaṃ vihitaṃ tadyaśa ātmīyaṃ yaśo dadhāti, paramatāṃ rājasūyābhiṣeke-ṇotkṛṣṭatāṃ gacchati, antataḥ karmasamāptau parohitamevāśrayatītyarthaḥ | yastu kṣatriyaḥ svakāraṇabhūtāṃ brāhṛyoniṃ hinasti, sa svāṃ yoniṃ nāśayati, iyaṃ pṛthivī kṣatrasya kṣatraṃ kṣatriyasyāpi niyantrītyarthaḥ | abhalīyān durbalaḥ, balīyāṃsamātmano balavattaramapi dharmeṇa balena jetumāśaṃsate, yathā rājñā loke balavattareṇāpi kaściddaridro dharmeṇa vijigīṣate, tasmātsiddhaṃ dharmasya balavatvam | tadadhiṣṭhitabrāाhṛṇa-jātipara iti - agnidevatādhiṣṭhitabrāाhṛṇajātipara ityarthaḥ | prathamapakṣe brāाhṛṇajātiparatvasattvepi agnidevatādhiṣṭhitabrāाhṛṇajātipara-tvābhāvāttatpakṣādasya pakṣasya viśeṣa iti draṣṭavyam | kṣatriyasṛṣṭiśravaṇāditi - yadi paraṃ brāhṛैva prakāntaṃ syāt tadā sarvavarṇasṛṣṭirapi kathyeta, na kṣatrapramukhasṛṣṭiriti bhāvaḥ | brāhṛśabdo brāाhṛṇapara ityantena brāाhṛṇaparatvaṃ prasādhya itarapakṣadvayamupakṣipati - tadabhimānya-gnipara ityādinā | upakramasthabrāhṛśabdeti - cāturvaṇryanigamanasthabrāhṛśabdasya brāाhṛṇavarṇaparatvasya sampratipannatvāditi bhāvaḥ | agnisṛṣṭatvāyogaśceti - idamupalakṣaṇam | brāाhṛṇajātisṛṣṭatvayogaścetyapi draṣṭavyam | indrādiruाṣṭṛtva kalpabhedanāgnessyādityatrāha- asyāḥ śruteriti | agnibrāाhṛṇānyatvañca pratīyata iti - nanu tacchabdaparāmṛṣṭabrāhṛṇaḥ agnineti vyadhikaraṇanirdiṣṭāgneranyatvaṃ pratīyatāṃ nāma, brāाhṛṇānanyatvaṃ kathaṃ pratīyatāmiti cenna, mṛtpiṇḍo ghaṭo bhavatītivat tadbrāाhṛṇo bhavatītyukte tacchabditasya brāाhṛṇyātpūrvabhāvi-tvapratīteranubhavasiddhatvāditi bhāvaḥ | devamanuṣyavibhāgeneti - devarūpo manuṣyarūpaśca brāाhṛṇo'stītyarthaḥ | paramātmasṛṣṭatayā prāgukta iti - "naiveha kiñcanāgra āsī'dityasminbrāाhṛṇa ityarthaḥ | kṣatrādivibhāgavattadabhimānīti - kṣatrādibhedabhinnatattajjātyabhimānī-ndrādisṛṣṭirityarthaḥ | brāाhṛṇābhimānyagnisṛṣṭeriti - tasya śrāntasya taptasya tejo niravatrtate pūrvabrāाhṛṇa iti bhāvaḥ | brāाhṛṇatvādi-vibhāga uktasyāditi | tataśca brāाhṛṇavācino brāhṛśabdasya lakṣaṇā na samāśrayaṇīyeti bhāvaḥ |tatparaṃ brāhṛ manuṣyeṣviti - tadagninaiva deveṣvityataḥparaṃ brāhṛpadatacchabdo'nukṛṣyate, agninaiva deveṣu brāhṛाbhavadityato brāhṛाbhavadityapyanukṛṣyata iti bhāvaḥ | nanvagninaiva deveṣu brāhṛाbhavadbrāाhṛṇo manuṣyeṣvityatra deveṣu devānāṃ madhye brāhṛाgninaivāgamat vikārāntaramaprāpyaivāgnisvarūpayuktamevābhavat, manuṣyāṇāṃ madhye-

1.4.29

च विकारमप्प्राप्यैव ब्राहृस्वरूपमेव ब्राहृ स्थितम् अग्नौ ब्रााहृणजातौ च ब्राहृाविकृतमित्यर्थः । क्षत्रियादिषु तु क्षत्रियादिविकारनिमित्तकं क्षत्रियत्वं ब्राहृणः, तस्माद्यत अग्निब्रााहृणवविकृतब्राहृस्वरूपौ तस्माल्लोकमिच्छन्तो अग्नौ ब्रााहृणे च कुर्वन्तीत्येवं परोक्तरीतिः कुतो नाश्रीयत इत्याशङ्कयाह - श्रुतपदानुषङ्गेणेति । तत्प्रशंसाया विवक्षितत्वादिति - ननु प्रकरणस्य चातुर्वण्र्यतदभिमतानिसृष्टिसाधा-

ca vikāramapprāpyaiva brāhṛsvarūpameva brāhṛ sthitam agnau brāाhṛṇajātau ca brāhṛाvikṛtamityarthaḥ | kṣatriyādiṣu tu kṣatriyādivikāranimittakaṃ kṣatriyatvaṃ brāhṛṇaḥ, tasmādyata agnibrāाhṛṇavavikṛtabrāhṛsvarūpau tasmāllokamicchanto agnau brāाhṛṇe ca kurvantītyevaṃ paroktarītiḥ kuto nāśrīyata ityāśaṅkayāha - śrutapadānuṣaṅgeṇeti | tatpraśaṃsāyā vivakṣitatvāditi - nanu prakaraṇasya cāturvaṇryatadabhimatānisṛṣṭisādhā-

1.4.29

रण्येऽग्निब्रााहृणयोः प्रशंसायां किं बीजम्? नह्रस्मिन्प्रकरणेऽग्निब्रााहृणयोरिन्द्रक्षत्रादिव्यावृत्ततया असाधारण्येनोद्देश्य विधेयकोट¬ो-रनुप्रवेशोस्ति, येन विशिष्य तयोः प्रशंसा विवक्षिता स्यात्, अग्निब्रााहृणप्रशंसामुखेन चातुर्वण्यर्तदभिमानिप्रशंसाया विवक्षितत्वमि-त्यत्र तात्पर्यात् । मुख्यार्थासम्भव इति - अग्निनैव देवेषु ब्राहृाभवदित्यत्र मुख्यार्थसम्भवात् ब्रााहृणजातिरूपमुख्यार्थस्वीकारेपि ब्राहृण इदमग्र आसीदित्यत्र मुख्यार्तसम्भवस्थलेपि ब्रााहृणजातिरूपामुख्यार्थस्वीकारस्यायुक्तत्वादिति भावः । आत्मैवेति - "आत्मैवा-सीत्पुरुषविदस्सोन्वीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत्सोहमस्मीत्यग्रे व्याहरत्ततोऽहन्नामाभवत्तस्मादप्येतह्र्रामन्त्रितोऽहमयमित्येवाग्र उक्तवा अथान्यन्नाम प्रब्राते यदस्य भवति स यत्पुर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान्पाप्मन ओषत्तस्मात्पुरुष ओषति ह वै स तं योऽस्मात्पूर्वो बुभूषति य एवं वेद सोबिभेत्तस्मादेकाकी बिभेति सहायमीक्षाञ्चक्रे यन्मदन्न्यास्ति कस्मान्नु बिभेमीति तत एवास्य भयं विहाय कस्माध्द्यभेष्यत् द्वितीयादौ भयं भवति स वै नैव रे मे तस्मादेकाकी न रमेत स द्वितीयमैच्छत्' इत्यादि । एतह्र्रामन्त्रित इति-अस्मिन्नपि काले आहूत इत्यर्थः । स यत्पूर्व इति-यत् यस्मात्काणादस्मात्सर्वस्मात्पूर्वस्सन् सर्वान्पाप्मनोऽटहत्तस्मात्पुरुष इत्यर्थः । ओषति ह वै स तमित्यादि- य एवं वेद सः स्वस्मात्पूर्वं प्रजापतित्वप्रेप्सुं दहतीत्यर्थः । लोके हि उत्कृष्टसाधनशाली तादृशसाधनशून्यं दहन्निव दृश्यते । नैवेह किञ्चतेत्यादि-"आसीन्मृत्युनेवेदमामृतमासीदशनाया अशनायया हि मृत्युस्सतं मनोऽकुरुत आत्मन्वी स्यामिति सोऽर्चन्नचरत्तस्यर्चत आपो जायन्त अर्चते वैमेकमभूदिति तदेवार्कस्यार्कत्वं कं ह वा अस्मै भवति य एवमेतदर्कस्यार्कत्वं वेद आपो वा अर्कः यद्यदपां रस आसीत्तत्समहन्यत सा पृथिव्यभवत्तस्यामश्राम्यत्तस्य आन्तस्य तेजो रसो निरवर्तताग्निः' इति हि श्रुतिः । आत्मन्वी स्यामिति-मनस्वीस्यामिति सङ्कल्प्य मनोऽकरोदित्यर्थः । अर्चते वैमे अशनाया विशिष्टत्वाञ्चेति । यद्यपि मृत्युनानशनाययेतिसामानाधिकरण्यमेव प्रतीयते, नत्वशनायाविशिष्टत्वम्, तथापि मृत्योरिहाशनायात्वासम्भवात् अशनायाशब्देन अशनायावान् लक्ष्य इति भावः । अर्च-नादिकर्मकर्तृत्वमिति - अचर्नादिक्रियाकर्तृत्वमित्यर्थः । सुबालोपनिषदीति - सुबालोपनिषदुपक्रमे "तदाहुः किं तदासीत्तस्मै स होवाच न सन्नासन्नसदसदिति तस्मात्तमस्सञ्जायते तमसो भूतादिर्भूतादेराकाशमाकाशाद्वायुर्वायोरग्निरग्नेरापोऽब्भ्यः पृथिवी तदण्डं समभवत्तत्सं वत्सरमात्रमुषित्वा द्विधा करोत् । अधस्ताद्भूमिमुपरिष्टादाकाशं मध्ये पुरुषो दिव्यः सहरुाशीर्षा पुरुषस्सहरुााक्षस्सहरुा-पात्सहरुाबाहुरिति सोग्ने भूतानां मृत्युमसृजत्त्र्यक्षं त्रिशिरस्कं त्रिपादं खण्डपरशुं तस्य ब्राहृा बिभीते' इत्यादि श्रुतिः । मृत्यो परे देव एकीभावः श्रूयत इति - मृत्योरिति पञ्चमी परे देवे मुक्तस्य एकीभावः श्रूयत इत्यर्थः । कोशं भिनत्तीत्यादि - प्रकरणस्य मुच्यमान-विषयत्वात्, अत्र मृत्योः परत्वं नाम मृत्युं प्रति कारणत्वं तस्य च देवशब्दितत्वं श्रूयत इति भावः । युक्तयन्तरमाह- विभागापादा-नस्यैवेति । अस्यामेवोपनिषदि अक्षरं तमसि लीयते तम एकी भवति परस्मिन्निति परस्य तमोविभागस्थानत्वप्रतिपादनादविभाग-स्थानस्यैव तमस्सञ्जायत इति विभागपादानत्वं युक्तमिति भावः । मुक्तप्राप्यत्वादीति - अक्षरं भिनत्तीत्यादेर्मुक्तगतिप्रकरणत्वान्मु-क्तप्राप्यत्वस्य च सोध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परं पदम्' इत्यादिषु नारायणस्यैवेति स्थितत्वादिति भावः । केवलाच्चेतनादित्यादि न सन्नासच्छबनदाभ्यां केवलचेतनाचेतनवैलक्षण्यं विवक्षितम् न सदसदितिशब्देन मिश्रवैलक्षण्यं विवक्षितम् । व्यष्टिभ्य इत्येतन्मिश्रा-दित्येतस्य व्याख्यानमिति द्रष्टव्यम् । तदुक्तमृषिणेति - ऋषिणा-वेदेनेत्यर्थः । जगतस्तस्थुषश्चेति - जङ्गमस्य स्थावरस्य चेत्यर्थः । परमकारणव्याप्तत्वादिति - इदमुपलक्षणम् । स्थावरजङ्गमान्तर्यामित्वस्यापि कारणत्वव्याप्तत्वादिति द्रष्टव्यम् । आदित्यमभिजायत इति - अनेनादित्यलोकप्राप्तिप्रतिपादनेनार्चिरादिगतिः प्रत्यभिज्ञायत इति भावः । प्रत्यगात्मा विशोध्यत इति - मोक्षसाधनीभूत-परमात्मोपासनाङ्गभूतप्रत्यगर्थानुसन्धानार्थमितरव्यावृत्त्र्यर्थं प्रत्यगात्मस्वरूपं प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । नन्वस्यामेव ऋचि "स दधार पृथिवीं द्यामुतेमाम्' इति पृथिव्यादिधारकत्वं व्यावर्तकमस्त्वित्याशङ्कयाह - पृथिव्यादिधारकत्वं त्विति । श्रुतौ दधारेति-दधारेत्यर्थः। धृजा-दीनां "दीर्धोभ्यासस्ये'ति अभ्यासस्य छान्दसो दीर्घः । नन्वस्मिन्नेवाष्टर्चे "यस्य छायामृतं मृत्यु'रिति अमृतमृत्युशब्दितयोर्बन्धमोक्षयो-र्नियाम्यत्वश्रवणात् परमात्मपरत्वमित्याशङ्कयाह - अमृतमृत्युशब्दौ चेति । यमन्तस्समुद्र इति - अन्तस्समुद्रे कवयो वयन्ति-अव-गच्छतीत्यर्थः। तपश्शब्देनेति "ऋतञ्च सत्यं चाभीद्धात्तपसो जायते'ति तपश्शब्देनेत्यर्थः । तपश्शब्दश्च "ये चेमेरण्ये श्रद्धां तपइत्युपा-

raṇye'gnibrāाhṛṇayoḥ praśaṃsāyāṃ kiṃ bījam? nahrasminprakaraṇe'gnibrāाhṛṇayorindrakṣatrādivyāvṛttatayā asādhāraṇyenoddeśya vidheyakoṭa¬ो-ranupraveśosti, yena viśiṣya tayoḥ praśaṃsā vivakṣitā syāt, agnibrāाhṛṇapraśaṃsāmukhena cāturvaṇyartadabhimānipraśaṃsāyā vivakṣitatvami-tyatra tātparyāt | mukhyārthāsambhava iti - agninaiva deveṣu brāhṛाbhavadityatra mukhyārthasambhavāt brāाhṛṇajātirūpamukhyārthasvīkārepi brāhṛṇa idamagra āsīdityatra mukhyārtasambhavasthalepi brāाhṛṇajātirūpāmukhyārthasvīkārasyāyuktatvāditi bhāvaḥ | ātmaiveti - "ātmaivā-sītpuruṣavidassonvīkṣya nānyadātmano'paśyatsohamasmītyagre vyāharattato'hannāmābhavattasmādapyetahrrāmantrito'hamayamityevāgra uktavā athānyannāma prabrāte yadasya bhavati sa yatpurvo'smātsarvasmātsarvānpāpmana oṣattasmātpuruṣa oṣati ha vai sa taṃ yo'smātpūrvo bubhūṣati ya evaṃ veda sobibhettasmādekākī bibheti sahāyamīkṣāñcakre yanmadannyāsti kasmānnu bibhemīti tata evāsya bhayaṃ vihāya kasmādhdyabheṣyat dvitīyādau bhayaṃ bhavati sa vai naiva re me tasmādekākī na rameta sa dvitīyamaicchat' ityādi | etahrrāmantrita iti-asminnapi kāle āhūta ityarthaḥ | sa yatpūrva iti-yat yasmātkāṇādasmātsarvasmātpūrvassan sarvānpāpmano'ṭahattasmātpuruṣa ityarthaḥ | oṣati ha vai sa tamityādi- ya evaṃ veda saḥ svasmātpūrvaṃ prajāpatitvaprepsuṃ dahatītyarthaḥ | loke hi utkṛṣṭasādhanaśālī tādṛśasādhanaśūnyaṃ dahanniva dṛśyate | naiveha kiñcatetyādi-"āsīnmṛtyunevedamāmṛtamāsīdaśanāyā aśanāyayā hi mṛtyussataṃ mano'kuruta ātmanvī syāmiti so'rcannacarattasyarcata āpo jāyanta arcate vaimekamabhūditi tadevārkasyārkatvaṃ kaṃ ha vā asmai bhavati ya evametadarkasyārkatvaṃ veda āpo vā arkaḥ yadyadapāṃ rasa āsīttatsamahanyata sā pṛthivyabhavattasyāmaśrāmyattasya āntasya tejo raso niravartatāgniḥ' iti hi śrutiḥ | ātmanvī syāmiti-manasvīsyāmiti saṅkalpya mano'karodityarthaḥ | arcate vaime aśanāyā viśiṣṭatvāñceti | yadyapi mṛtyunānaśanāyayetisāmānādhikaraṇyameva pratīyate, natvaśanāyāviśiṣṭatvam, tathāpi mṛtyorihāśanāyātvāsambhavāt aśanāyāśabdena aśanāyāvān lakṣya iti bhāvaḥ | arca-nādikarmakartṛtvamiti - acarnādikriyākartṛtvamityarthaḥ | subālopaniṣadīti - subālopaniṣadupakrame "tadāhuḥ kiṃ tadāsīttasmai sa hovāca na sannāsannasadasaditi tasmāttamassañjāyate tamaso bhūtādirbhūtāderākāśamākāśādvāyurvāyoragniragnerāpo'bbhyaḥ pṛthivī tadaṇḍaṃ samabhavattatsaṃ vatsaramātramuṣitvā dvidhā karot | adhastādbhūmimupariṣṭādākāśaṃ madhye puruṣo divyaḥ saharuाśīrṣā puruṣassaharuााkṣassaharuा-pātsaharuाbāhuriti sogne bhūtānāṃ mṛtyumasṛjattryakṣaṃ triśiraskaṃ tripādaṃ khaṇḍaparaśuṃ tasya brāhṛा bibhīte' ityādi śrutiḥ | mṛtyo pare deva ekībhāvaḥ śrūyata iti - mṛtyoriti pañcamī pare deve muktasya ekībhāvaḥ śrūyata ityarthaḥ | kośaṃ bhinattītyādi - prakaraṇasya mucyamāna-viṣayatvāt, atra mṛtyoḥ paratvaṃ nāma mṛtyuṃ prati kāraṇatvaṃ tasya ca devaśabditatvaṃ śrūyata iti bhāvaḥ | yuktayantaramāha- vibhāgāpādā-nasyaiveti | asyāmevopaniṣadi akṣaraṃ tamasi līyate tama ekī bhavati parasminniti parasya tamovibhāgasthānatvapratipādanādavibhāga-sthānasyaiva tamassañjāyata iti vibhāgapādānatvaṃ yuktamiti bhāvaḥ | muktaprāpyatvādīti - akṣaraṃ bhinattītyādermuktagatiprakaraṇatvānmu-ktaprāpyatvasya ca sodhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paraṃ padam' ityādiṣu nārāyaṇasyaiveti sthitatvāditi bhāvaḥ | kevalāccetanādityādi na sannāsacchabanadābhyāṃ kevalacetanācetanavailakṣaṇyaṃ vivakṣitam na sadasaditiśabdena miśravailakṣaṇyaṃ vivakṣitam | vyaṣṭibhya ityetanmiśrā-dityetasya vyākhyānamiti draṣṭavyam | taduktamṛṣiṇeti - ṛṣiṇā-vedenetyarthaḥ | jagatastasthuṣaśceti - jaṅgamasya sthāvarasya cetyarthaḥ | paramakāraṇavyāptatvāditi - idamupalakṣaṇam | sthāvarajaṅgamāntaryāmitvasyāpi kāraṇatvavyāptatvāditi draṣṭavyam | ādityamabhijāyata iti - anenādityalokaprāptipratipādanenārcirādigatiḥ pratyabhijñāyata iti bhāvaḥ | pratyagātmā viśodhyata iti - mokṣasādhanībhūta-paramātmopāsanāṅgabhūtapratyagarthānusandhānārthamitaravyāvṛttryarthaṃ pratyagātmasvarūpaṃ pratipādyata ityarthaḥ | nanvasyāmeva ṛci "sa dadhāra pṛthivīṃ dyāmutemām' iti pṛthivyādidhārakatvaṃ vyāvartakamastvityāśaṅkayāha - pṛthivyādidhārakatvaṃ tviti | śrutau dadhāreti-dadhāretyarthaḥ| dhṛjā-dīnāṃ "dīrdhobhyāsasye'ti abhyāsasya chāndaso dīrghaḥ | nanvasminnevāṣṭarce "yasya chāyāmṛtaṃ mṛtyu'riti amṛtamṛtyuśabditayorbandhamokṣayo-rniyāmyatvaśravaṇāt paramātmaparatvamityāśaṅkayāha - amṛtamṛtyuśabdau ceti | yamantassamudra iti - antassamudre kavayo vayanti-ava-gacchatītyarthaḥ| tapaśśabdeneti "ṛtañca satyaṃ cābhīddhāttapaso jāyate'ti tapaśśabdenetyarthaḥ | tapaśśabdaśca "ye cemeraṇye śraddhāṃ tapaityupā-

1.4.29

सते' इत्यादाविव परमात्मपर इति भावः । उपक्रमस्थधातृशब्दैकरूप्यस्येति - "सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्' इतिपूर्ववा-क्यश्रुतधातृशब्दैकरूप्यस्यैव धातुः प्रसादिति धातृशब्देप्याश्रयणीयत्वादित्यर्थः । उत्तरे चानुवाक इति - "स ब्राहृा स शिव' इतिना-रायणानुवाके प्रतिपादनादिति भावः । ब्राहृकार्यवर्गप्रतिपादनप्रकरण इति - "सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्सप्तार्चिषस्समिधस्सप्त-

sate' ityādāviva paramātmapara iti bhāvaḥ | upakramasthadhātṛśabdaikarūpyasyeti - "sūryācandramasau dhātā yathāpūrvamakalpayat' itipūrvavā-kyaśrutadhātṛśabdaikarūpyasyaiva dhātuḥ prasāditi dhātṛśabdepyāśrayaṇīyatvādityarthaḥ | uttare cānuvāka iti - "sa brāhṛा sa śiva' itinā-rāyaṇānuvāke pratipādanāditi bhāvaḥ | brāhṛkāryavargapratipādanaprakaraṇa iti - "sapta prāṇāḥ prabhavanti tasmātsaptārciṣassamidhassapta-

1.4.29

जिह्वाः। सप्तमे लोका येपु चरन्ति प्राणाः गुहाशयां निहितास्सप्त सप्त । अतस्समुद्रा गिरयश्च सर्वे तस्मात्यन्दन्ते सिन्धवस्सर्वरूपाः । अतश्च विश्वा ओषधयो रसाश्च येनैषभूतस्तिष्ठत्यन्तरात्मा । ब्राहृा देवानां पदवीः कवीनामृषिर्विप्राणां महिषो मृगाणाम् । श्येनो गृद्ध्णां स्वधितिर्वनानां सोमः पवित्रमत्येति रेफन्' इति हि प्रकरणम् । तस्मात्तुल्यबलेति - ननु तुद्रमहेश्वरश्रुत्योरुपक्रमस्थेन धातृपदेन तुल्य-बलत्वं पूर्वतन्त्रे हि "विप्रतिषिद्धधर्माणां समवाये भूयसां स्यात्सवर्मवत्वम्' इत्यधिकरणे कÏस्मश्चित् काम्येष्टिविशेषे ऐन्द्राग्न एकादश-कपालः प्राजापत्यं दधि मधु घृतमाप इति पञ्चानां हविषामाद्ययोरैन्द्राग्नसान्नायविकारत्वेनामावास्याविध्यन्तप्राप्तौ उपांशुयाजविका-राणां मधूदकधृतानां चरमश्रुतत्वेपि भूयस्त्वात्तदनुग्रहाय पौर्णमासविध्यन्त इति निर्णीतम् । ततश्चोपसंहारस्थानेकप्रमाणापेक्षयोपक्र-मस्थमेकं दुर्बलम् । अन्तर उपपत्तेरित्यधिकरणे तथा निर्णीतं चेति चेन्न; विप्रतिषिद्धधर्माणां समवाये भूयसां स्यात्धर्मत्वमिति पूर्वपक्षं कृत्वा मुख्यं वा पूर्वचोदनाल्लोकवदिति सिद्धान्त्यते, अतश्च द्वयोरपि सूत्रयोरैकाधिकरण्यमिति एकदेशिमतानुसारेणेदमिति द्रष्टव्यम् । किञ्चात्रापि "धाता यथापूर्वमकल्पयत् धातुः प्रसादा'दिति धातृशब्दाभ्याससत्त्वाच्च भूयोऽल्पत्वरूपवैषम्यं नास्तीति द्रष्टव्यम् । अनु-वादस्यान्यसापेक्षत्वादिति । ननु यो वेदानामित्येतस्य कथमनुवादत्वशङ्का? नहि विश्वाधिकस्य महर्षेः रुद्रस्य हिरण्यगर्भजनकत्व-रूपः प्रतीयमानोऽर्थो मानान्तरप्राप्तेः, येनेदं वाक्यमनुवादि स्यात्, असत्यां च मानान्तरप्राप्तौ यदुपबन्धसहरुोणापि अनुवादकत्वस्य कल्पयितुमशक्यत्वात् । न च यदुपबन्धबलाद्रुपदस्य नारायणो लक्षणमाश्रित्य नारायणाद्ब्राहृा जायत इतिवाक्यस्य पुरोवादित्वमङ्गी-कृत्यास्य वाक्यस्यानुवादित्वं परिकल्प्यत इति वाच्यम्; तथासति यदाग्नेय इत्यादिवाक्येष्वपि यदुपबन्धबलेन सौर्यचरुपरत्वाश्रयणेना-नुवादित्वप्रसङ्गादिति चेन्न; द्वयोर्हिरण्यगर्भकारणत्वासम्भवात् श्रुतिविशेषश्रुतयोरुद्रनारायणपदयोरन्यतरलक्षणावश्यम्भावात् यदुप-बन्धानुग्रहाय रुद्रपदस्यैव लक्षणाश्रियते सम्भवान्नियामकस्य त्यागायोगादिति भावः । ननु "अकारेणोच्यते विष्णुः' इत्याकारवाच्यस्य विष्णुत्वप्रतिपादकवाक्यमेकम् "यः परस्य महेन्वरः' इत्याकारवाच्यस्य रुद्रत्वप्रतिपादकमपरम्, कोऽनयोविर्शेषः? चैत्रो मित्रायाः प्रतिरित्येकं वाक्यम्, यो मित्रायाः पतिस्स मैत्र इत्यपरम्, नह्रनयोरुपजीव्योपजीवकभावोऽनुवाद्यनुदकभावो वा बलाबलप्रयोजकः, कश्चिन्मृग्यमाणोपि वीक्ष्यत इत्यस्वरसादाह - नारायणस्याकारवाच्यतासिद्धेश्चेति । नारायणस्याकारवाच्यत्वस्य "अकारेणाखि-लाधारः परमात्माभिधीयते । समस्तशब्दमूलत्वादकारस्य स्वभावतः । समस्तवाच्यमूलत्वाद्ब्राहृणोपि स्वभावतः । वाच्यवाचकसम्ब-न्धस्तयोरर्थात्प्रतीयते । "अ निषेधे पुमान्विष्णौ अकारो विष्णुवाचकः अकारोणोच्यते विष्णुः अ इति ब्राहृ' अ इति भगवतो नारा-यणस्य प्रथमाभिधानमभिदधता' इत्यादिबहुप्रमाणसम्प्रतिपन्नतया तदनुरोधेनैवैतद्वाक्यार्थस्य वर्णनीयतया यः पर इत्यनेन नाराय-णमेवानूद्य महेश्वरशब्दे रूढिं परित्यज्य योगार्थभूतं महत्त्वविशिष्टमीशितृत्वं विधीयत इति भावः । अनुवादरूपतयेति- "यो देवानां प्रभवश्चोद्भवश्च विन्वाधिको रुद्रो महर्षिःहिरण्यगर्भं जनयामास पूर्वं स नो देवश्शुभया संयुनक्त' इति यच्छब्दयुक्ततया श्रवणादनुवा-दरूपत्वमिति भावः । अविरोधश्च वस्त्वैक्येनेति - पिण्डरूपमृज्जन्यस्य घटस्य कपालत्वावस्थापन्नमृज्जनकत्वदर्शनाद्वस्त्वैक्यमवि-रोधसम्पादकमिति भावः । अवस्थाद्वयपौर्वापर्येति - मृज्जन्यघटस्य तज्जनकत्वदर्शनेपि यदवस्थापन्नमृज्जन्यत्वं घटस्य तदवस्थापन्न-भृज्जनकत्वं न दृष्टमिति भावः । आकाशप्राणादिष्वपीति - "सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आकाशादेव समुत्पद्यन्ते' सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमवाभिसंविशन्ति' इत्यादिवाक्यानामपि कल्पविशेषप्रवृत्तवृत्तान्तविषयतया अविरोधसम्भवात्तद्वाक्यानां परमा-त्मपरत्वं न कल्पयेत इति भावः । ननु "त्रयस्ते कारणात्मानो जातास्साक्षान्महेश्वरात् । ब्राहृा सर्गे हरिस्त्राणे रुद्रस्संहरणे पुनः । तथाप्यन्योन्यमात्सर्यादन्योन्यातिशयार्थिनः । तपसा तोषयित्वा तं पितरं परमेश्वरम् । ब्राहृनारायणौ पूर्वं रुद्रः कल्पान्तरेऽसृजत् । कल्पान्तरे पुनब्र्राहृा रुद्रविष्णू जगन्मयः । विष्णुश्च भगवांस्तद्वद्ब्राहृाणमसृजत्पुनः । नारायणं पुनब्र्राहृा ब्राहृाणं च पुनर्भवः । एवं कल्पेषु

jihvāḥ| saptame lokā yepu caranti prāṇāḥ guhāśayāṃ nihitāssapta sapta | atassamudrā girayaśca sarve tasmātyandante sindhavassarvarūpāḥ | ataśca viśvā oṣadhayo rasāśca yenaiṣabhūtastiṣṭhatyantarātmā | brāhṛा devānāṃ padavīḥ kavīnāmṛṣirviprāṇāṃ mahiṣo mṛgāṇām | śyeno gṛddhṇāṃ svadhitirvanānāṃ somaḥ pavitramatyeti rephan' iti hi prakaraṇam | tasmāttulyabaleti - nanu tudramaheśvaraśrutyorupakramasthena dhātṛpadena tulya-balatvaṃ pūrvatantre hi "vipratiṣiddhadharmāṇāṃ samavāye bhūyasāṃ syātsavarmavatvam' ityadhikaraṇe kaÏsmaścit kāmyeṣṭiviśeṣe aindrāgna ekādaśa-kapālaḥ prājāpatyaṃ dadhi madhu ghṛtamāpa iti pañcānāṃ haviṣāmādyayoraindrāgnasānnāyavikāratvenāmāvāsyāvidhyantaprāptau upāṃśuyājavikā-rāṇāṃ madhūdakadhṛtānāṃ caramaśrutatvepi bhūyastvāttadanugrahāya paurṇamāsavidhyanta iti nirṇītam | tataścopasaṃhārasthānekapramāṇāpekṣayopakra-masthamekaṃ durbalam | antara upapatterityadhikaraṇe tathā nirṇītaṃ ceti cenna; vipratiṣiddhadharmāṇāṃ samavāye bhūyasāṃ syātdharmatvamiti pūrvapakṣaṃ kṛtvā mukhyaṃ vā pūrvacodanāllokavaditi siddhāntyate, ataśca dvayorapi sūtrayoraikādhikaraṇyamiti ekadeśimatānusāreṇedamiti draṣṭavyam | kiñcātrāpi "dhātā yathāpūrvamakalpayat dhātuḥ prasādā'diti dhātṛśabdābhyāsasattvācca bhūyo'lpatvarūpavaiṣamyaṃ nāstīti draṣṭavyam | anu-vādasyānyasāpekṣatvāditi | nanu yo vedānāmityetasya kathamanuvādatvaśaṅkā? nahi viśvādhikasya maharṣeḥ rudrasya hiraṇyagarbhajanakatva-rūpaḥ pratīyamāno'rtho mānāntaraprāpteḥ, yenedaṃ vākyamanuvādi syāt, asatyāṃ ca mānāntaraprāptau yadupabandhasaharuोṇāpi anuvādakatvasya kalpayitumaśakyatvāt | na ca yadupabandhabalādrupadasya nārāyaṇo lakṣaṇamāśritya nārāyaṇādbrāhṛा jāyata itivākyasya purovāditvamaṅgī-kṛtyāsya vākyasyānuvāditvaṃ parikalpyata iti vācyam; tathāsati yadāgneya ityādivākyeṣvapi yadupabandhabalena sauryacaruparatvāśrayaṇenā-nuvāditvaprasaṅgāditi cenna; dvayorhiraṇyagarbhakāraṇatvāsambhavāt śrutiviśeṣaśrutayorudranārāyaṇapadayoranyataralakṣaṇāvaśyambhāvāt yadupa-bandhānugrahāya rudrapadasyaiva lakṣaṇāśriyate sambhavānniyāmakasya tyāgāyogāditi bhāvaḥ | nanu "akāreṇocyate viṣṇuḥ' ityākāravācyasya viṣṇutvapratipādakavākyamekam "yaḥ parasya mahenvaraḥ' ityākāravācyasya rudratvapratipādakamaparam, ko'nayovirśeṣaḥ? caitro mitrāyāḥ pratirityekaṃ vākyam, yo mitrāyāḥ patissa maitra ityaparam, nahranayorupajīvyopajīvakabhāvo'nuvādyanudakabhāvo vā balābalaprayojakaḥ, kaścinmṛgyamāṇopi vīkṣyata ityasvarasādāha - nārāyaṇasyākāravācyatāsiddheśceti | nārāyaṇasyākāravācyatvasya "akāreṇākhi-lādhāraḥ paramātmābhidhīyate | samastaśabdamūlatvādakārasya svabhāvataḥ | samastavācyamūlatvādbrāhṛṇopi svabhāvataḥ | vācyavācakasamba-ndhastayorarthātpratīyate | "a niṣedhe pumānviṣṇau akāro viṣṇuvācakaḥ akāroṇocyate viṣṇuḥ a iti brāhṛ' a iti bhagavato nārā-yaṇasya prathamābhidhānamabhidadhatā' ityādibahupramāṇasampratipannatayā tadanurodhenaivaitadvākyārthasya varṇanīyatayā yaḥ para ityanena nārāya-ṇamevānūdya maheśvaraśabde rūḍhiṃ parityajya yogārthabhūtaṃ mahattvaviśiṣṭamīśitṛtvaṃ vidhīyata iti bhāvaḥ | anuvādarūpatayeti- "yo devānāṃ prabhavaścodbhavaśca vinvādhiko rudro maharṣiḥhiraṇyagarbhaṃ janayāmāsa pūrvaṃ sa no devaśśubhayā saṃyunakta' iti yacchabdayuktatayā śravaṇādanuvā-darūpatvamiti bhāvaḥ | avirodhaśca vastvaikyeneti - piṇḍarūpamṛjjanyasya ghaṭasya kapālatvāvasthāpannamṛjjanakatvadarśanādvastvaikyamavi-rodhasampādakamiti bhāvaḥ | avasthādvayapaurvāparyeti - mṛjjanyaghaṭasya tajjanakatvadarśanepi yadavasthāpannamṛjjanyatvaṃ ghaṭasya tadavasthāpanna-bhṛjjanakatvaṃ na dṛṣṭamiti bhāvaḥ | ākāśaprāṇādiṣvapīti - "sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni ākāśādeva samutpadyante' sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni prāṇamavābhisaṃviśanti' ityādivākyānāmapi kalpaviśeṣapravṛttavṛttāntaviṣayatayā avirodhasambhavāttadvākyānāṃ paramā-tmaparatvaṃ na kalpayeta iti bhāvaḥ | nanu "trayaste kāraṇātmāno jātāssākṣānmaheśvarāt | brāhṛा sarge haristrāṇe rudrassaṃharaṇe punaḥ | tathāpyanyonyamātsaryādanyonyātiśayārthinaḥ | tapasā toṣayitvā taṃ pitaraṃ parameśvaram | brāhṛnārāyaṇau pūrvaṃ rudraḥ kalpāntare'sṛjat | kalpāntare punabrrāhṛा rudraviṣṇū jaganmayaḥ | viṣṇuśca bhagavāṃstadvadbrāhṛाṇamasṛjatpunaḥ | nārāyaṇaṃ punabrrāhṛा brāhṛाṇaṃ ca punarbhavaḥ | evaṃ kalpeṣu

1.4.29

कल्पेषु ब्राहृविष्णुमहेश्वराः । परस्परस्माज्जायन्ते परस्परजयैषिणः । तत्तत्कल्पान्तवृत्तान्तमधिकृत्य महर्षिभिः । प्रभावः कथ्यते तेषां परस्परसमुद्भवात् । क्वचिद्ब्राहृा क्वचिद्रुद्रः क्वचिद्विषकणुः प्रशस्यते । नानेन तेषामाधिक्यं न्यूनत्वं वा कथञ्चन । तत्तत्कल्पान्तवृत्तान्त-मधिकृत्य महर्षिभिः । तानि तानि प्रणीतानि विद्वांस्तत्र न मुह्रति । अयं परस्त्वयं नेति संरम्भाभिनिवेशिनः । यातुधाना भवन्त्येव पिशाचाश्च न संशयः । यो ब्राहृविष्णुरुद्राणां भेदमुक्तमभावतः । साधयेदुदरव्याधियुक्तो भवति मानवः । निर्दिष्टः परमेशाना महेशो नीललोहितः । पुत्रो भूत्वानुगृह्वाति ब्राहृाणं ब्राहृणोऽनुजः । अहं च भवतो वक्त्रान्कल्पान्ते घोररूपधृक् । शूलपाणिर्भविष्यामि क्रोधजस्तव पुत्रक । अंशभूतो महादेवः सर्वदेवनमस्कृतः । अर्धनारीश्वरो भूत्वा प्रादुरासीत्कृपानिधिः । तस्य ह्मत्कमलस्थस्य नियो-गादंशजो विभोः । ललाटं तस्य निर्भिद्य प्रादुरासीत्प्रभोर्मुखात्' इति कौर्मसूतसंहितालैङ्गैः स्मृतिवचनैः कल्पभेदस्यावताररूपत्वस्य च प्रतिपादनात् "न चास्य कश्चिज्जनिता न चाधिपः' इतिश्वेताश्वेतरे रुद्रस्य जनयितृभावप्रतिपादनाच्च तथाभ्युगन्तव्यमित्यस्वरसादाह -

kalpeṣu brāhṛviṣṇumaheśvarāḥ | parasparasmājjāyante parasparajayaiṣiṇaḥ | tattatkalpāntavṛttāntamadhikṛtya maharṣibhiḥ | prabhāvaḥ kathyate teṣāṃ parasparasamudbhavāt | kvacidbrāhṛा kvacidrudraḥ kvacidviṣakaṇuḥ praśasyate | nānena teṣāmādhikyaṃ nyūnatvaṃ vā kathañcana | tattatkalpāntavṛttānta-madhikṛtya maharṣibhiḥ | tāni tāni praṇītāni vidvāṃstatra na muhrati | ayaṃ parastvayaṃ neti saṃrambhābhiniveśinaḥ | yātudhānā bhavantyeva piśācāśca na saṃśayaḥ | yo brāhṛviṣṇurudrāṇāṃ bhedamuktamabhāvataḥ | sādhayedudaravyādhiyukto bhavati mānavaḥ | nirdiṣṭaḥ parameśānā maheśo nīlalohitaḥ | putro bhūtvānugṛhvāti brāhṛाṇaṃ brāhṛṇo'nujaḥ | ahaṃ ca bhavato vaktrānkalpānte ghorarūpadhṛk | śūlapāṇirbhaviṣyāmi krodhajastava putraka | aṃśabhūto mahādevaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ | ardhanārīśvaro bhūtvā prādurāsītkṛpānidhiḥ | tasya hmatkamalasthasya niyo-gādaṃśajo vibhoḥ | lalāṭaṃ tasya nirbhidya prādurāsītprabhormukhāt' iti kaurmasūtasaṃhitālaiṅgaiḥ smṛtivacanaiḥ kalpabhedasyāvatārarūpatvasya ca pratipādanāt "na cāsya kaścijjanitā na cādhipaḥ' itiśvetāśvetare rudrasya janayitṛbhāvapratipādanācca tathābhyugantavyamityasvarasādāha -

चतुर्थः पादः (cont. 7)

1.4.29

वस्त्वैक्यकल्पभेदावतारेति । न चैवमुदाह्मतवचनानुसारात्रिमूर्तिसाम्यैक्यमेक्षोन्मज्जनप्रसङ्ग इति वाच्यम्; तामसपुराणेषु अपचरदव-स्थतया प्रक्षेपशङ्कास्पदेषु एवं श्रवणेप्यतादृशेषु तथा श्रवणाभावात् श्वेताश्वतरस्य शिवपरत्वस्यासम्प्रतिपन्नत्वाच्चेति द्रष्टव्यम् । रुद्र-शब्दस्यैव प्रसिध्द्यानादर इति - रुद्रहिरण्यगर्भशब्दयोर्मध्ये रुद्रशब्दस्य मुख्यत्वादसञ्जातविरोधित्वान्न तत्र मुख्यार्थत्यागो युक्तः । किन्तु जघन्यविरण्यगर्भशब्दस्यैव स्कन्दपरत्वमितिवाच्यम्; रुद्रशब्दस्य "रुद्रो बहुशिरा बभ्रुः' इत्यादिषु भगवत्परतया प्रयोगद्धि-रण्यगर्भशब्दस्य स्कन्दे क्वापि प्रयोगादर्शनात् ततोपि मुख्यानां विश्वाधिकादिशब्दानां बहूनां सत्त्वाच्च तदनुग्रहाय रुद्रशब्दस्यैव भगवत्परत्वं युक्तमिति भावः । उदगादितिब्रााहृणानुरोधेनेति - शैलालिब्रााहृण इति । शैलालिब्रााहृणं समन्वयसूत्रे उदाह्मतम् । "अस्य देवस्य मीदुष' इति । अस्य विष्णोः, देवस्य दीप्तस्य एषस्य एषणीयस्य सर्वैः स्वामित्वेनापेक्षणीयस्य, मीदुषः-सेतुं वा वशाखेति निरुक्तभाष्यम्, शाखा यथा तथा विष्णोस्तरुस्थानीयस्य शाखास्थानीयो रुद्रः, प्रभुते- यज्ञे रुद्रकर्तृके, हविर्भिः रुद्रियं महित्वं विदधे लब्धवानित्यर्थः । महापुरुषं वार्चयेदितीति - यद्यपि "वेदाहमेतं पुरुषं महान्त'मित्यत्र महापुरुषशब्दो न प्रयुक्तः, तथापि महच्छब्दसमानाधिकरणपुरुषशब्दोसाधारण इति भावः । ननु यथा "नारायणाद्ब्राहृाऽजायत' इति श्रुत्या ब्राहृजनकत्वस्य नारायण-चतह्नत्वनिश्चयः तद्वदिहापि रुद्रो महषिÐर्हरण्यगर्भं जनयामास' इति श्रुत्या हिरण्यगर्भजनकत्वस्य रुद्रदिह्नत्वनिश्चयोऽस्त्वित्याशङ्कय प्रतिबन्धकसदसद्भावाभ्यां वैषम्यमाह - नचानयैव श्रुत्येति । ननु नारायणाद्ब्राहृाजायत इत्यत्रापि ईदृशोन्योन्याश्रयस्सृवचः, नच प्रतिबन्धकसदसद्भावाभ्यां विशेष इत्युक्त इतिवाच्यम्; तर्हि स एव दोषः, न त्वन्योन्याश्रयः । न ह्रस्य वाक्यस्य रुद्रपरत्वनिश्चयोः हिरण्यगर्भजनकत्वस्य रुद्रलिङ्गत्वनिश्चयाधीनः, रुद्राभिधानश्रुत्यैव तत्परत्वस्य निश्चेतुं शक्यत्वात्, इतरथा नारायणाद्ब्राहृाजायत इत्यत्राप्यगतेरित्यस्वरसादाह - अनुवादरूपत्वाच्चेति । देवात्मप्रेरित्रीशब्राहृशब्दैरिति - उत्तरत्र प्रेरितृशब्दप्रत्यभिज्ञाप्यश्रुतिर्न दृश्यते, तथाप्यन्तरोमययत इत्यादिसौबालादिवाक्यं द्रष्टव्यम् । तृतीयेचेति - खण्ड इति शेषः । ईशानपदं त्विति - "सर्वस्य प्रभु-मीशानं सर्वस्य शरणं सुह्मत्' इत्यत्र श्रुमीशानपदमित्यर्थः । मायाप्रेरकत्वपर इति - यौगिकार्थपर इत्यर्थः । मायाप्रेरके प्रयुज्यमानो महेश्वरशब्दो यौगिक एव नारायणस्यैव सुबालोपनिषत्प्रतिपाद्यतमोधिष्ठातृत्वेन श्रवणादिति भावः । ईशानशब्देनोच्यत इति -

vastvaikyakalpabhedāvatāreti | na caivamudāhmatavacanānusārātrimūrtisāmyaikyamekṣonmajjanaprasaṅga iti vācyam; tāmasapurāṇeṣu apacaradava-sthatayā prakṣepaśaṅkāspadeṣu evaṃ śravaṇepyatādṛśeṣu tathā śravaṇābhāvāt śvetāśvatarasya śivaparatvasyāsampratipannatvācceti draṣṭavyam | rudra-śabdasyaiva prasidhdyānādara iti - rudrahiraṇyagarbhaśabdayormadhye rudraśabdasya mukhyatvādasañjātavirodhitvānna tatra mukhyārthatyāgo yuktaḥ | kintu jaghanyaviraṇyagarbhaśabdasyaiva skandaparatvamitivācyam; rudraśabdasya "rudro bahuśirā babhruḥ' ityādiṣu bhagavatparatayā prayogaddhi-raṇyagarbhaśabdasya skande kvāpi prayogādarśanāt tatopi mukhyānāṃ viśvādhikādiśabdānāṃ bahūnāṃ sattvācca tadanugrahāya rudraśabdasyaiva bhagavatparatvaṃ yuktamiti bhāvaḥ | udagāditibrāाhṛṇānurodheneti - śailālibrāाhṛṇa iti | śailālibrāाhṛṇaṃ samanvayasūtre udāhmatam | "asya devasya mīduṣa' iti | asya viṣṇoḥ, devasya dīptasya eṣasya eṣaṇīyasya sarvaiḥ svāmitvenāpekṣaṇīyasya, mīduṣaḥ-setuṃ vā vaśākheti niruktabhāṣyam, śākhā yathā tathā viṣṇostarusthānīyasya śākhāsthānīyo rudraḥ, prabhute- yajñe rudrakartṛke, havirbhiḥ rudriyaṃ mahitvaṃ vidadhe labdhavānityarthaḥ | mahāpuruṣaṃ vārcayeditīti - yadyapi "vedāhametaṃ puruṣaṃ mahānta'mityatra mahāpuruṣaśabdo na prayuktaḥ, tathāpi mahacchabdasamānādhikaraṇapuruṣaśabdosādhāraṇa iti bhāvaḥ | nanu yathā "nārāyaṇādbrāhṛा'jāyata' iti śrutyā brāhṛjanakatvasya nārāyaṇa-catahnatvaniścayaḥ tadvadihāpi rudro mahaṣiÐrharaṇyagarbhaṃ janayāmāsa' iti śrutyā hiraṇyagarbhajanakatvasya rudradihnatvaniścayo'stvityāśaṅkaya pratibandhakasadasadbhāvābhyāṃ vaiṣamyamāha - nacānayaiva śrutyeti | nanu nārāyaṇādbrāhṛाjāyata ityatrāpi īdṛśonyonyāśrayassṛvacaḥ, naca pratibandhakasadasadbhāvābhyāṃ viśeṣa ityukta itivācyam; tarhi sa eva doṣaḥ, na tvanyonyāśrayaḥ | na hrasya vākyasya rudraparatvaniścayoḥ hiraṇyagarbhajanakatvasya rudraliṅgatvaniścayādhīnaḥ, rudrābhidhānaśrutyaiva tatparatvasya niścetuṃ śakyatvāt, itarathā nārāyaṇādbrāhṛाjāyata ityatrāpyagaterityasvarasādāha - anuvādarūpatvācceti | devātmapreritrīśabrāhṛśabdairiti - uttaratra preritṛśabdapratyabhijñāpyaśrutirna dṛśyate, tathāpyantaromayayata ityādisaubālādivākyaṃ draṣṭavyam | tṛtīyeceti - khaṇḍa iti śeṣaḥ | īśānapadaṃ tviti - "sarvasya prabhu-mīśānaṃ sarvasya śaraṇaṃ suhmat' ityatra śrumīśānapadamityarthaḥ | māyāprerakatvapara iti - yaugikārthapara ityarthaḥ | māyāprerake prayujyamāno maheśvaraśabdo yaugika eva nārāyaṇasyaiva subālopaniṣatpratipādyatamodhiṣṭhātṛtvena śravaṇāditi bhāvaḥ | īśānaśabdenocyata iti -

1.4.29

"येनेदं सञ्चविचैति सर्वं तमीशानं वरदं देवमीड¬म्' इति हि श्रुतिः । तमीशानमित्यत्रेशानप्रतिसम्बन्ध्याकाङ्क्षायां यस्मिन्निदमिति पूर्व-वाक्यनिर्दिष्टस्यैव सर्वस्य प्रतिसम्बन्धितया ग्रहणमिति भावः । तत्रेशानो भूतभव्यस्येति - यद्यपि श्वेताश्वेतरे "अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोन्त-रात्मा सदा जनानां ह्मदये सन्निविष्टः । ह्मदा मनीषा मनसाधिक्लृप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति' इत्येव पाठः, न तत्रेशानशब्दोस्ति तथा कठवल्लयामेतद्वाक्यप्रत्यभिज्ञाप्याङ्गुष्ठमात्रवाक्ये प्रतिसम्बन्ध्युपादानेन ईशानपदस्य योगार्थपरत्वमिति भावः । इह सर्यशब्देनेति - येनेदं सञ्चाविचेति सर्वमितिवाक्य इति भावः । कालस्यापि परिच्छेदक इति - ततश्च "यः कालकालः' इत्यन्तकरिपुर्नोच्यत इति भावः। योनियोनाविति - प्रतीयोनीत्यर्थः । विभक्तिविपरिणामेनानुषङ्ग इति - कारणानां कारणं धाता रुाष्टा ध्याता आदिसर्ग-

"yenedaṃ sañcavicaiti sarvaṃ tamīśānaṃ varadaṃ devamīḍa¬m' iti hi śrutiḥ | tamīśānamityatreśānapratisambandhyākāṅkṣāyāṃ yasminnidamiti pūrva-vākyanirdiṣṭasyaiva sarvasya pratisambandhitayā grahaṇamiti bhāvaḥ | tatreśāno bhūtabhavyasyeti - yadyapi śvetāśvetare "aṅguṣṭhamātraḥ puruṣonta-rātmā sadā janānāṃ hmadaye sanniviṣṭaḥ | hmadā manīṣā manasādhiklṛpto ya etadviduramṛtāste bhavanti' ityeva pāṭhaḥ, na tatreśānaśabdosti tathā kaṭhavallayāmetadvākyapratyabhijñāpyāṅguṣṭhamātravākye pratisambandhyupādānena īśānapadasya yogārthaparatvamiti bhāvaḥ | iha saryaśabdeneti - yenedaṃ sañcāviceti sarvamitivākya iti bhāvaḥ | kālasyāpi paricchedaka iti - tataśca "yaḥ kālakālaḥ' ityantakaripurnocyata iti bhāvaḥ| yoniyonāviti - pratīyonītyarthaḥ | vibhaktivipariṇāmenānuṣaṅga iti - kāraṇānāṃ kāraṇaṃ dhātā ruाṣṭā dhyātā ādisarga-

1.4.29

सङ्कल्पकर्ता न प्रसूयत इति योजनेति भावः । न ब्राहृादिवदुत्पत्तिरित्यर्थ इति - ननु ब्राहृविष्णुरुद्रास्ते सर्वे सम्प्रसूयन्ते कारणं कारणानां धाता ध्यातेतिवाक्ये ब्राहृविष्णुरुद्रेन्द्राणामुत्पत्तिसत्त्वाध्द्येयत्वं प्रतिपाद्यत इति वाक्यतात्पर्यं वक्तव्यम्; नैतत्सिद्धान्तिन उपपद्यते, ब्राहृरुद्रमध्यपठितस्य विष्णोः ध्येयत्वप्रतिक्षेपकस्य सिद्धान्त्यनभिमतत्वादिति चेन्न; त्रिमूर्तिमध्यस्थितस्य विष्ण्ववतारस्य

saṅkalpakartā na prasūyata iti yojaneti bhāvaḥ | na brāhṛाdivadutpattirityartha iti - nanu brāhṛviṣṇurudrāste sarve samprasūyante kāraṇaṃ kāraṇānāṃ dhātā dhyātetivākye brāhṛviṣṇurudrendrāṇāmutpattisattvādhdyeyatvaṃ pratipādyata iti vākyatātparyaṃ vaktavyam; naitatsiddhāntina upapadyate, brāhṛrudramadhyapaṭhitasya viṣṇoḥ dhyeyatvapratikṣepakasya siddhāntyanabhimatatvāditi cenna; trimūrtimadhyasthitasya viṣṇvavatārasya

1.4.29

मुमुक्षुध्येयत्वं प्रतिक्षिप्य परवासुदेवमूर्तेः समस्ताः शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः । तद्विश्वरूपवैरूप्यं रूपमन्यद्धरेर्महत् । समस्तशक्ति-रूपाणि तत्करोति जनेश्वर । देवतिर्यड्मनुष्याख्याचेष्टावन्ति स्वलीलया' इत्यादिप्रमाणप्रतिपन्नाया एव ध्येयतया विधिपरत्वादस्याः श्रुतेरिति द्रष्टव्यम् । नतु परमपुरुषासाधारणधर्मासम्भवादिति - प्रतर्दनविद्यायां हि चिदचिद्य्वावत्र्तकधर्मानन्वयेन तच्छरीरकपर-मात्मपरत्वमुक्तम्, इह तु सार्वात्म्यस्य परमपुरुषासाधारणधर्मत्वप्रतिपादनमुखेन तद्धर्मानन्वयेन सिद्धान्तः क्रियते, नह्रयं न्यायस्त-त्रोपन्यस्तः, येन गतार्थता स्यादिति भावः । नतु रुद्रवाक्यमिति - ततश्च "सोन्तरादन्तरं प्राविशत् इतिश्रुतिवाक्ये तच्छब्देन रुद्र एव परामृश्यते, ततश्च तस्यैवान्तर्यामित्वमुच्यत इति भावः । अहमेकमासमिति कारणत्वमुक्तमिति । ननु "को भवा'नित्यभिमुखस्य

mumukṣudhyeyatvaṃ pratikṣipya paravāsudevamūrteḥ samastāḥ śaktayaścaitā nṛpa yatra pratiṣṭhitāḥ | tadviśvarūpavairūpyaṃ rūpamanyaddharermahat | samastaśakti-rūpāṇi tatkaroti janeśvara | devatiryaḍmanuṣyākhyāceṣṭāvanti svalīlayā' ityādipramāṇapratipannāyā eva dhyeyatayā vidhiparatvādasyāḥ śruteriti draṣṭavyam | natu paramapuruṣāsādhāraṇadharmāsambhavāditi - pratardanavidyāyāṃ hi cidacidyvāvatrtakadharmānanvayena taccharīrakapara-mātmaparatvamuktam, iha tu sārvātmyasya paramapuruṣāsādhāraṇadharmatvapratipādanamukhena taddharmānanvayena siddhāntaḥ kriyate, nahrayaṃ nyāyasta-tropanyastaḥ, yena gatārthatā syāditi bhāvaḥ | natu rudravākyamiti - tataśca "sontarādantaraṃ prāviśat itiśrutivākye tacchabdena rudra eva parāmṛśyate, tataśca tasyaivāntaryāmitvamucyata iti bhāvaḥ | ahamekamāsamiti kāraṇatvamuktamiti | nanu "ko bhavā'nityabhimukhasya

1.4.29

रुद्रस्य स्वरूपे देवैः पृष्टे "अहमेकः प्रथममास'मित्यादिना मदन्तर्यामी परमात्मेति प्रतिवचनम् "आम्रं पृष्टः कोविदारा'नितिन्यायः कथं नानुसरेत्? नच मदन्तर्यामी सर्वात्मेत्मुक्तेस्सर्वात्मभूतभगवच्छरीरभूतोहमित्यर्थे पर्यवसन्नतया को भगवानिति प्रश्नंप्रति उत्तरत्वस-म्भादितिवाच्यम्; तथा सति किं त्वं सकलकारणसर्वान्तरर्यामिशेषभूतः, उत स्वतन्त्र? इतिप्रश्नाभिप्रायः पर्यवसन्नस्यात् ततश्च तादृ-शप्रश्नस्यानुगुणे अहं न स्वतन्त्रः, अपि तु सर्वकारणसर्वान्तर्यामिशेषभूत इत्युत्तरे वक्तव्ये विरुद्धमतिकृतेदृशप्रतिवचनस्यासम्भवादिति चेन्न, श्रुतीनां परोक्षप्रियत्वेन गूढाभिप्रायतया समीचीनमीमांसावसेयतात्पर्यकत्वस्यादोषत्वादिति द्रष्टव्यम् । बुध्द्या प्राविशदिति - मनसि कृतवानित्यर्थः । तेन तेन हि तं नरम् अनुप्रविश्येति - तत्तद्भावयुक्ततया तं ज्ञात्वेत्यर्थः । रुद्रवाक्यानुवादेनेति - "अहमेकः प्रथममासम्' इत्यादिरुद्रवाक्यार्थीभूतनारायणसर्वान्तर्यामित्वानुवादेन स्तुतिपरत्वादित्यर्थः । तद्धितद्वयकल्पकाभावादिति - पशुप-तिना प्रोक्तं पाशुपतं शास्त्रं तत्प्रतिपाद्यं पाशुपतमिति तद्धितद्वयकल्पकाभावादितिभावः । इदमुपलक्षणम् । पाशुपतशब्दस्य वृद्धत्वा-

rudrasya svarūpe devaiḥ pṛṣṭe "ahamekaḥ prathamamāsa'mityādinā madantaryāmī paramātmeti prativacanam "āmraṃ pṛṣṭaḥ kovidārā'nitinyāyaḥ kathaṃ nānusaret? naca madantaryāmī sarvātmetmuktessarvātmabhūtabhagavaccharīrabhūtohamityarthe paryavasannatayā ko bhagavāniti praśnaṃprati uttaratvasa-mbhāditivācyam; tathā sati kiṃ tvaṃ sakalakāraṇasarvāntararyāmiśeṣabhūtaḥ, uta svatantra? itipraśnābhiprāyaḥ paryavasannasyāt tataśca tādṛ-śapraśnasyānuguṇe ahaṃ na svatantraḥ, api tu sarvakāraṇasarvāntaryāmiśeṣabhūta ityuttare vaktavye viruddhamatikṛtedṛśaprativacanasyāsambhavāditi cenna, śrutīnāṃ parokṣapriyatvena gūḍhābhiprāyatayā samīcīnamīmāṃsāvaseyatātparyakatvasyādoṣatvāditi draṣṭavyam | budhdyā prāviśaditi - manasi kṛtavānityarthaḥ | tena tena hi taṃ naram anupraviśyeti - tattadbhāvayuktatayā taṃ jñātvetyarthaḥ | rudravākyānuvādeneti - "ahamekaḥ prathamamāsam' ityādirudravākyārthībhūtanārāyaṇasarvāntaryāmitvānuvādena stutiparatvādityarthaḥ | taddhitadvayakalpakābhāvāditi - paśupa-tinā proktaṃ pāśupataṃ śāstraṃ tatpratipādyaṃ pāśupatamiti taddhitadvayakalpakābhāvāditibhāvaḥ | idamupalakṣaṇam | pāśupataśabdasya vṛddhatvā-

1.4.29

च्छप्रत्ययप्रसङ्गेन पाशुपतमिति रूपासिद्धिप्रसङ्गादित्यपि द्रष्टव्यम् । समन्त्रकभसितस्पर्शनं त्विति - अग्निरित्यादिना भस्म गृहीत्वा विमृज्याङ्गानि संस्पृशेद्व्रतमेतत्पाशुपतं पशुपाशविमोक्षायेतिश्रुतमित्यर्थः । ननु "भस्माद्धूलनस्य मद्यंपीत्वा गुरुदारांश्च गत्वा स्तेयं कृत्वा प्रहृहत्यां च कृत्वा भस्मच्छन्नो भस्मशय्याशयानो रुद्रध्यायी मुच्यते सवपाशैः' इति शातातपस्मृतौ सर्वपापक्षयहेतुत्वस्मरणात् पापक्ष-यस्य सर्वब्राहृविद्यापेक्षितत्वादपेक्षालक्षणवस्तुसामथ्र्यलिङ्गेन पाशुपतप्रकरणं बाधित्वा सर्वविद्यार्थत्वमेवाभ्युपगन्तव्यम् । अत एव "तमेतं वेदानुवचनेन' इत्यत्र दहरविद्यायाः प्रकृतत्वेपि "धर्मेण पापमनुदति' इतिश्रुतिप्रतिपन्नस्य कर्मजन्यस्य पापक्षयरूपद्वारस्य सर्वविद्यापेक्षितत्वाद्यज्ञादिकर्मणां सवर्विद्यासाधारण्यम्; तथा "तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त' इत्यादिश्रुतौ प्रकृतविद्यापरामर्शकैवविच्-छब्दे सत्यपि शमदमादिसाध्यचित्तैकाग्रयादेस्सर्वविद्यापेक्षित्वादेव सर्वविद्यासाधारण्यमभ्युपेयत इति चेन्न; यदि प्रकरणपठिताना-मप्यपेक्षामात्रेण सर्वसाधारण्यम्, तर्हि दर्शपूर्णमासप्रकरणपठितानां व्रीहिप्रोक्षणावघातादीनां सन्निपत्याङ्गानां "वर्म वा एतद्यज्ञस्य क्रियते' इत्याद्यर्थवादप्रतिपन्नयागापेक्षितोपकारजनकानां प्रयाजद्यङ्गानामपि उपदेशत एव सर्वयागसाधारण्यप्रसङ्गः "यज्ञेन दानेन' इत्यादिस्थलेतु "कषाये कर्मभिः पक्वे ततो ज्ञानं प्रवर्तते' इत्यादिसर्वविद्यासाधारण्यप्रतिपादकशास्त्रान्तरवशेन सर्वविद्यासाधारण्य-

cchapratyayaprasaṅgena pāśupatamiti rūpāsiddhiprasaṅgādityapi draṣṭavyam | samantrakabhasitasparśanaṃ tviti - agnirityādinā bhasma gṛhītvā vimṛjyāṅgāni saṃspṛśedvratametatpāśupataṃ paśupāśavimokṣāyetiśrutamityarthaḥ | nanu "bhasmāddhūlanasya madyaṃpītvā gurudārāṃśca gatvā steyaṃ kṛtvā prahṛhatyāṃ ca kṛtvā bhasmacchanno bhasmaśayyāśayāno rudradhyāyī mucyate savapāśaiḥ' iti śātātapasmṛtau sarvapāpakṣayahetutvasmaraṇāt pāpakṣa-yasya sarvabrāhṛvidyāpekṣitatvādapekṣālakṣaṇavastusāmathryaliṅgena pāśupataprakaraṇaṃ bādhitvā sarvavidyārthatvamevābhyupagantavyam | ata eva "tametaṃ vedānuvacanena' ityatra daharavidyāyāḥ prakṛtatvepi "dharmeṇa pāpamanudati' itiśrutipratipannasya karmajanyasya pāpakṣayarūpadvārasya sarvavidyāpekṣitatvādyajñādikarmaṇāṃ savarvidyāsādhāraṇyam; tathā "tasmādevaṃvicchānto dānta' ityādiśrutau prakṛtavidyāparāmarśakaivavic-chabde satyapi śamadamādisādhyacittaikāgrayādessarvavidyāpekṣitvādeva sarvavidyāsādhāraṇyamabhyupeyata iti cenna; yadi prakaraṇapaṭhitānā-mapyapekṣāmātreṇa sarvasādhāraṇyam, tarhi darśapūrṇamāsaprakaraṇapaṭhitānāṃ vrīhiprokṣaṇāvaghātādīnāṃ sannipatyāṅgānāṃ "varma vā etadyajñasya kriyate' ityādyarthavādapratipannayāgāpekṣitopakārajanakānāṃ prayājadyaṅgānāmapi upadeśata eva sarvayāgasādhāraṇyaprasaṅgaḥ "yajñena dānena' ityādisthaletu "kaṣāye karmabhiḥ pakve tato jñānaṃ pravartate' ityādisarvavidyāsādhāraṇyapratipādakaśāstrāntaravaśena sarvavidyāsādhāraṇya-

1.4.29

सिद्धावप्यन्यत्र तथात्वे प्रमाणाभावाच्छमदमादिस्थलेपि शमाद्येकसाध्यचित्तैकाग्रयैकसाध्यत्वाद्ब्राहृोपासनस्य शमादेस्सवर्विद्यासा-धारण्यम्, ब्राहृविद्यापेक्षितपापक्षयस्य भस्मोद्मूलनैकसाध्यत्वे प्रमाणाभावात् भस्मोद्धूलनस्य न सर्वब्राहृविद्याङ्गत्वमित्यलमतिचर्चया । ज्ञातव्यार्थस्य समाप्तिसूचक इति - "तस्मादेवंविदमेव ब्राहृाणं कुर्वीत नानेवंविदम्, "य यतमेवं विद्वानादित्यं ब्राहृेत्युपास्ते अभ्योशो ह यदेनं साधवो घोषा आगच्छेयुरुपनिम्रेडरन् निम्रेडरन्' इत्यादौ अब्राहृप्रतिपादकोपनिषद्भागेपि अभ्यासदर्शनात् गौतमधमर्शास्त्रे प्रतिखण्डिकमभ्यासदर्शनाच्च प्रायिकमेतदिति मन्तव्यम् । पादषट्कात्मकत्वेनेति - शरभादावष्टचरणत्ववद्भ्रमरादौ षट्चरणत्वस्यापि दर्शनाच्छरभाध्यायवद्भ्रूमराध्यायतयापि निबन्धनप्रसङ्गादिति भावः । ननु इतिहासपुराणाद्यनुग्राहका न्याया अभ्यासेन सङ्ग्राह्रास्सूच्या इत्याशङ्कयाह - इतिहासपुराणादीनामिति । अर्थसमाप्तिर्हीति - सर्वे व्याख्याता इत्येतावतैवार्थसमाप्ताववगतायामध्यायसमाप्तिरप्य-वगंस्यत इति किं समाप्तिद्योतकेनाभ्यासेनेति भावः । शास्त्रावसाने त्विति - इदमुपलक्षणम् । अध्यायान्तरेष्वपीति द्रष्टव्यम् । ननु महतः परमव्यक्तमिति महत्तत्त्वस्याव्यक्तभेदप्रतिपादनात् प्रकृते ब्राहृत्वसमर्थनमात्रादेव महदादीनां ब्राहृत्वासिद्धेस्सफलमिदमधिकरण-मित्याशङ्कयाह - महतः परमव्यक्तमित्यादिवाक्यानाञ्चेति । चतुर्थाद्यविरुद्धमिति - महच्छब्दस्यात्मविशेषणत्वेन महत्तत्त्वपरत्वा-भावस्य समर्थितत्वादित्यर्थः । पूर्वमकृतत्वाच्चेति - प्रधानकारणवादनिरासस्य पूर्वमकृतत्वेन तस्या एतच्छब्देन परामर्शायोगादिति

siddhāvapyanyatra tathātve pramāṇābhāvācchamadamādisthalepi śamādyekasādhyacittaikāgrayaikasādhyatvādbrāhṛोpāsanasya śamādessavarvidyāsā-dhāraṇyam, brāhṛvidyāpekṣitapāpakṣayasya bhasmodmūlanaikasādhyatve pramāṇābhāvāt bhasmoddhūlanasya na sarvabrāhṛvidyāṅgatvamityalamaticarcayā | jñātavyārthasya samāptisūcaka iti - "tasmādevaṃvidameva brāhṛाṇaṃ kurvīta nānevaṃvidam, "ya yatamevaṃ vidvānādityaṃ brāhṛेtyupāste abhyośo ha yadenaṃ sādhavo ghoṣā āgaccheyurupanimreḍaran nimreḍaran' ityādau abrāhṛpratipādakopaniṣadbhāgepi abhyāsadarśanāt gautamadhamarśāstre pratikhaṇḍikamabhyāsadarśanācca prāyikametaditi mantavyam | pādaṣaṭkātmakatveneti - śarabhādāvaṣṭacaraṇatvavadbhramarādau ṣaṭcaraṇatvasyāpi darśanāccharabhādhyāyavadbhrūmarādhyāyatayāpi nibandhanaprasaṅgāditi bhāvaḥ | nanu itihāsapurāṇādyanugrāhakā nyāyā abhyāsena saṅgrāhrāssūcyā ityāśaṅkayāha - itihāsapurāṇādīnāmiti | arthasamāptirhīti - sarve vyākhyātā ityetāvataivārthasamāptāvavagatāyāmadhyāyasamāptirapya-vagaṃsyata iti kiṃ samāptidyotakenābhyāseneti bhāvaḥ | śāstrāvasāne tviti - idamupalakṣaṇam | adhyāyāntareṣvapīti draṣṭavyam | nanu mahataḥ paramavyaktamiti mahattattvasyāvyaktabhedapratipādanāt prakṛte brāhṛtvasamarthanamātrādeva mahadādīnāṃ brāhṛtvāsiddhessaphalamidamadhikaraṇa-mityāśaṅkayāha - mahataḥ paramavyaktamityādivākyānāñceti | caturthādyaviruddhamiti - mahacchabdasyātmaviśeṣaṇatvena mahattattvaparatvā-bhāvasya samarthitatvādityarthaḥ | pūrvamakṛtatvācceti - pradhānakāraṇavādanirāsasya pūrvamakṛtatvena tasyā etacchabdena parāmarśāyogāditi