3. Bhāvaprakāśa (part 3 of 4)

1.3.1

ननु पूर्वस्मिन्नधिकरणे द्युमूद्र्धत्वादिकमेव परमात्मलिङ्गत्वनोपन्यस्तम्, नतु द्युप्रभृतिसम्बन्धित्वमात्रमित्यस्वरसादाह - यद्वा अदृश्यत्वादिगुणक इतीति । असमाप्तिबुध्येति - अदृश्यत्वबुध्येत्यर्थः । यद्यपि नैतदधिकरणपूर्वपक्षिणा अदृश्यत्वादिगुणकस्य परमात्मत्वमाक्षिप्यते, अपि तु तदभ्युपेत्यैव तत्प्रकरणविच्छेदेन "यस्मिन् द्यौ'रितिमन्त्रस्य लिङ्गवशाज्जीवपरत्वमित्येव पूर्वपक्षः प्रवत्त्र्यते, तथापि यस्मिन् द्यौरितिमन्त्रस्य जीवपरत्वे अदृश्यत्वादिवाक्येपि परमात्मत्वशङ्का अङ्कुरेदिति भावः । विषयवाक्यश्रुति-क्रमस्सर्वोपि अदृश्यत्वाधिकरणे लिखितः, तत्रैव द्रष्टव्यः । श्लोकस्य द्युभ्वाद्यायतनविषयत्वमिति - द्युभ्वाद्यायतनपरत्वमित्यर्थः । ननु "अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्' इति भाष्ये "अजायमानो बहुधा विजायते' इति श्रुतिवशात् परमकारुणिको भगवान् स्वेच्छयैवोपा-सकप्रतिपत्त्यनुगुणाकारदेवमनुष्यादिसंस्थानभाग्भवतीत्यभिधानात्कथं बहुधा जायमानत्वं जीवलिङ्गमित्यत आह - अन्तरादित्य-

nanu pūrvasminnadhikaraṇe dyumūdrdhatvādikameva paramātmaliṅgatvanopanyastam, natu dyuprabhṛtisambandhitvamātramityasvarasādāha - yadvā adṛśyatvādiguṇaka itīti | asamāptibudhyeti - adṛśyatvabudhyetyarthaḥ | yadyapi naitadadhikaraṇapūrvapakṣiṇā adṛśyatvādiguṇakasya paramātmatvamākṣipyate, api tu tadabhyupetyaiva tatprakaraṇavicchedena "yasmin dyau'ritimantrasya liṅgavaśājjīvaparatvamityeva pūrvapakṣaḥ pravattryate, tathāpi yasmin dyauritimantrasya jīvaparatve adṛśyatvādivākyepi paramātmatvaśaṅkā aṅkurediti bhāvaḥ | viṣayavākyaśruti-kramassarvopi adṛśyatvādhikaraṇe likhitaḥ, tatraiva draṣṭavyaḥ | ślokasya dyubhvādyāyatanaviṣayatvamiti - dyubhvādyāyatanaparatvamityarthaḥ | nanu "antastaddharmopadeśāt' iti bhāṣye "ajāyamāno bahudhā vijāyate' iti śrutivaśāt paramakāruṇiko bhagavān svecchayaivopā-sakapratipattyanuguṇākāradevamanuṣyādisaṃsthānabhāgbhavatītyabhidhānātkathaṃ bahudhā jāyamānatvaṃ jīvaliṅgamityata āha - antarāditya-

1.3.2

विद्यायामिति । बहुधाशब्दार्थस्तत्र सूत्रकृता न विचारित इति भावः । प्रथमनिर्वाह इति - योगपक्षे यौगिकार्थस्य मुख्यत्वेपि प्रथम-प्रतिपन्नरूढ¬र्थस्य सर्वात्मना त्यागो दोषः । द्वितीये तु रूढ¬र्थसदृशार्थपरिग्रहेण सर्वथा रूढ¬र्थापरित्यागेपि अशक्यार्थस्वीकारो दोष इति भावः । हेतुविशेष इति - इच्छारूपहेतुविशेषः उपासकानुग्रहरूपफलविशेषश्च सूच्यत इत्यर्थः

vidyāyāmiti | bahudhāśabdārthastatra sūtrakṛtā na vicārita iti bhāvaḥ | prathamanirvāha iti - yogapakṣe yaugikārthasya mukhyatvepi prathama-pratipannarūḍha¬rthasya sarvātmanā tyāgo doṣaḥ | dvitīye tu rūḍha¬rthasadṛśārthaparigraheṇa sarvathā rūḍha¬rthāparityāgepi aśakyārthasvīkāro doṣa iti bhāvaḥ | hetuviśeṣa iti - icchārūpahetuviśeṣaḥ upāsakānugraharūpaphalaviśeṣaśca sūcyata ityarthaḥ

1.3.4

पदार्थकथनपूर्वकत्वात् वाक्यार्थकथनस्य व्युत्क्रमेण कथने हेतुमाह - सूत्रसङ्गतेरिति । सङ्गच्छमानम् सङ्गतिमन्तमित्यर्थः । सङ्गतिमति कथिते सङ्गतेर्बुद्धिस्थत्वादिति भावः । सूत्रस्य द्राधीयस्त्वादिति - "अव्ययं विभक्ती'त्यादिसूत्रस्यातिदीर्घत्वादित्यर्थः । प्रकृतात्परमात्मनोऽन्यदिति - अस्मिन् सूत्रे प्रधानजीवयोः प्रकृतत्वात्तच्छब्दे तयोः परामर्शसम्भवादिति भावः । परमात्मा चेदिति

padārthakathanapūrvakatvāt vākyārthakathanasya vyutkrameṇa kathane hetumāha - sūtrasaṅgateriti | saṅgacchamānam saṅgatimantamityarthaḥ | saṅgatimati kathite saṅgaterbuddhisthatvāditi bhāvaḥ | sūtrasya drādhīyastvāditi - "avyayaṃ vibhaktī'tyādisūtrasyātidīrghatvādityarthaḥ | prakṛtātparamātmano'nyaditi - asmin sūtre pradhānajīvayoḥ prakṛtatvāttacchabde tayoḥ parāmarśasambhavāditi bhāvaḥ | paramātmā cediti

1.3.6

यद्यपि प्रधानजीवव्यतिरिक्तः परमात्मनोऽन्योपि सम्भवति, तथापि प्रधानजीवपरमात्मनामेव प्रस्तुतत्वेन तच्छब्दस्तत्रैव पर्यवस्यति । अतएवोत्तरत्र तद्वाचिशब्दव्यतिरिक्तशब्दादित्यस्य परमात्मशब्दादित्यर्थसिद्धिमभिप्रेत्य तत्स्वशब्दादित्यनधिकार्थमिति वक्ष्यति । अतः पारिशेष्यादर्थाभाव इति - अम्भावस्तु नाव्ययीभावादतोत्वपञ्चम्या इति' इति पर्युदासान्न भवतीति रूपसिद्धिः

yadyapi pradhānajīvavyatiriktaḥ paramātmano'nyopi sambhavati, tathāpi pradhānajīvaparamātmanāmeva prastutatvena tacchabdastatraiva paryavasyati | ataevottaratra tadvāciśabdavyatiriktaśabdādityasya paramātmaśabdādityarthasiddhimabhipretya tatsvaśabdādityanadhikārthamiti vakṣyati | ataḥ pāriśeṣyādarthābhāva iti - ambhāvastu nāvyayībhāvādatotvapañcamyā iti' iti paryudāsānna bhavatīti rūpasiddhiḥ

1.3.6

ईशभिन्नत्वस्य जीवसाधारण्यात्कथं प्रकृतिपरत्वमित्याशङ्कयाह - स्त्रीलिङ्गसामथ्र्यादिति । ननु भूतार्थे विहितस्य प्रीयमाणमिति वर्तमानार्थनिर्देशः कथमित्यत्राह - आदिकर्मणि क्त इति भाव इति । तदाशब्दस्य मन्त्रे अश्रवणादाह - यत्तदोरिति । पक्षान्तरमाह - इतिशब्द इति । तदर्थस्तदाशब्दविवक्षित इति - तदर्थ इतिशब्दार्थ इत्यर्थः । भाष्यस्थस्तथाशब्द इतिशब्दव्याख्यानमित्यर्थः । ननु भेदव्यपदेशमात्रेण कथं द्युभ्वाद्याधारस्य परमात्मत्वं जीवत्वं वा कुतो न स्यादित्यत्राह - द्रष्टृत्वसमानाधिकरणेति । पूर्वत्रोत्तरत्र चेति

īśabhinnatvasya jīvasādhāraṇyātkathaṃ prakṛtiparatvamityāśaṅkayāha - strīliṅgasāmathryāditi | nanu bhūtārthe vihitasya prīyamāṇamiti vartamānārthanirdeśaḥ kathamityatrāha - ādikarmaṇi kta iti bhāva iti | tadāśabdasya mantre aśravaṇādāha - yattadoriti | pakṣāntaramāha - itiśabda iti | tadarthastadāśabdavivakṣita iti - tadartha itiśabdārtha ityarthaḥ | bhāṣyasthastathāśabda itiśabdavyākhyānamityarthaḥ | nanu bhedavyapadeśamātreṇa kathaṃ dyubhvādyādhārasya paramātmatvaṃ jīvatvaṃ vā kuto na syādityatrāha - draṣṭṛtvasamānādhikaraṇeti | pūrvatrottaratra ceti

1.3.6

प्राणभृत्प्रतिक्षेपे परमात्मसाधने चेत्यर्थः । प्राकरणिकतयोक्तानीति - न त्वेतन्मन्त्रप्रतिपाद्यानीत्यर्थः । सार्वज्ञ्यादिसमानाश्रय-त्वादिति - यस्सर्वज्ञस्सर्वविदित्यत्र प्रकरणे श्रवणात्सार्वज्ञ्यमपि प्रकृतद्युभ्वाद्यायतनविषयमिति भावः । स्वयं योग्यत्वादिति । जीवस्य तु सार्वज्ञ्यामृतसेतुत्वादेरदृष्टादिद्वारा अमुख्यतया कथञ्चिन्निर्वाह्रत्वादिति भावः । नन्वस्मिन् सूत्रे श्रुत्या परमात्मपर- त्वमेव साध्यते, नहि तत्र "भेदव्यपदेशात्' इतिसूत्रोक्तहेतोरन्वयोऽस्ति, तस्य प्रत्यगात्मपरत्वप्रतिक्षेपकत्वादित्यत आह - तदपि प्रत्यगात्मेति । नन्वस्मिन् सूत्रे जीवपरयोः प्रस्तुतत्वोपन्यासः कथं द्युभ्वाद्यायतनस्य परमात्मत्वे जीवत्वप्रतिक्षेपे वा उपयुज्यते, प्रत्युत विरुद्ध एव । यदि च प्राकरिणिकहेत्वन्तरैः पूर्वसूत्राभिप्रेतैः परमात्मासाधारणैः परमात्मपरत्वं साध्यते, किमनेनेत्याशङ्कय सूत्राभिप्रेतमर्थमाह - अभिचाकशीतीति परस्येति । तदुपयोगितयेति - परमात्मनो भोक्तृत्वराहित्यप्रतिपादने प्रयुक्तोऽयं मन्त्रः, तत्र भोक्तृत्वराहित्यं द्रढयितुं लोकवेदसिद्धं भोक्तृत्वं जीवस्यैव, न तु परमात्मनश्शरीरावस्थितस्यापीति प्रतिपादयति; अतो जीवस्य भोक्तृत्वप्रतिपादनं परमात्मनस्तदभावप्रतिपादनाय । न च परमात्मनः अभोक्तृत्वर्पतिपादनं जीवस्य भोक्तृत्वप्रतिपत्त्यर्थमिति वैपरीत्यं वक्तुं शक्यम्, प्रसिद्धं ह्रप्रसिद्धप्रतिपत्त्यर्थं भवेत्, न च परमात्मस्वरूपं जीवादपि प्रसिद्धम्, येन तथा स्यात् नापि परमात्मप्रति-

prāṇabhṛtpratikṣepe paramātmasādhane cetyarthaḥ | prākaraṇikatayoktānīti - na tvetanmantrapratipādyānītyarthaḥ | sārvajñyādisamānāśraya-tvāditi - yassarvajñassarvavidityatra prakaraṇe śravaṇātsārvajñyamapi prakṛtadyubhvādyāyatanaviṣayamiti bhāvaḥ | svayaṃ yogyatvāditi | jīvasya tu sārvajñyāmṛtasetutvāderadṛṣṭādidvārā amukhyatayā kathañcinnirvāhratvāditi bhāvaḥ | nanvasmin sūtre śrutyā paramātmapara- tvameva sādhyate, nahi tatra "bhedavyapadeśāt' itisūtroktahetoranvayo'sti, tasya pratyagātmaparatvapratikṣepakatvādityata āha - tadapi pratyagātmeti | nanvasmin sūtre jīvaparayoḥ prastutatvopanyāsaḥ kathaṃ dyubhvādyāyatanasya paramātmatve jīvatvapratikṣepe vā upayujyate, pratyuta viruddha eva | yadi ca prākariṇikahetvantaraiḥ pūrvasūtrābhipretaiḥ paramātmāsādhāraṇaiḥ paramātmaparatvaṃ sādhyate, kimanenetyāśaṅkaya sūtrābhipretamarthamāha - abhicākaśītīti parasyeti | tadupayogitayeti - paramātmano bhoktṛtvarāhityapratipādane prayukto'yaṃ mantraḥ, tatra bhoktṛtvarāhityaṃ draḍhayituṃ lokavedasiddhaṃ bhoktṛtvaṃ jīvasyaiva, na tu paramātmanaśśarīrāvasthitasyāpīti pratipādayati; ato jīvasya bhoktṛtvapratipādanaṃ paramātmanastadabhāvapratipādanāya | na ca paramātmanaḥ abhoktṛtvarpatipādanaṃ jīvasya bhoktṛtvapratipattyarthamiti vaiparītyaṃ vaktuṃ śakyam, prasiddhaṃ hraprasiddhapratipattyarthaṃ bhavet, na ca paramātmasvarūpaṃ jīvādapi prasiddham, yena tathā syāt nāpi paramātmaprati-

1.3.6

पत्त्यपेक्षयापि जीवप्रतिपत्तिः प्रयोजनवती, येन परमात्मप्रतिपादनं जीवप्रतिपत्त्यर्थं स्यात्, तस्माज्जीवभोक्तृत्वप्रतिपादनमभोक्तृपर-मात्मप्रतिपत्त्यर्थम् तस्मात्तस्मिन्मन्त्रे परमात्मा प्रतिपाद्यत इति सिद्धम् स च मन्त्रः प्राक् प्रस्तुतद्युपृथिव्याद्याधारविषय एव अप्र-स्तुताभिधाने असङ्गतेः, तस्मात् द्युभ्वाद्यधिकरणं परमात्मेति सिद्धमिति भावः । पदानामस्वारस्यप्रसङ्गाच्चेति । अचेतने अन्तःकरणे शोकमोहासीनामसम्भवादिति भावः । पश्य इति - पश्यः परमात्मा, पश्यन्तं चेतनम्, अपश्यन्तमचेतनं, पश्यन्तं परमात्मानं,

pattyapekṣayāpi jīvapratipattiḥ prayojanavatī, yena paramātmapratipādanaṃ jīvapratipattyarthaṃ syāt, tasmājjīvabhoktṛtvapratipādanamabhoktṛpara-mātmapratipattyartham tasmāttasminmantre paramātmā pratipādyata iti siddham sa ca mantraḥ prāk prastutadyupṛthivyādyādhāraviṣaya eva apra-stutābhidhāne asaṅgateḥ, tasmāt dyubhvādyadhikaraṇaṃ paramātmeti siddhamiti bhāvaḥ | padānāmasvārasyaprasaṅgācceti | acetane antaḥkaraṇe śokamohāsīnāmasambhavāditi bhāvaḥ | paśya iti - paśyaḥ paramātmā, paśyantaṃ cetanam, apaśyantamacetanaṃ, paśyantaṃ paramātmānaṃ,

1.3.6

पश्यापश्ये चेतन्रोचेतनश्च, पश्यपश्यत्वात् परमात्मदृश्यतैकस्वरूपत्वान्न पश्यत इत्यर्थः । इह कैश्चिदित्यादि - धारकत्वयोगादिति । इदमुपलक्षणम् परावरत्वयोगादित्यपि द्रष्टव्यम् । सद्विद्यावाक्यविषयत्वं चेति - परैर्हि स्वशब्दादित्यस्यात्मशब्दादित्यप्यर्थः, प्रक-रणान्तरे आयतने सदायतना इति स्वासाधारणसच्छब्दप्रयोगात् द्युभ्वाद्यायतनय परमात्मेत्यर्थोऽपि वर्णित इति भावः । द्वितीयसूत्रस्य चेति - यद्यप्यस्मिन्नपि सूत्रे अविद्याविमुक्तप्राप्यत्वव्यपदेशादिति योजनान्तरमप्युक्तम्, तथापि तस्याभिमतत्वात् विमुक्तैः ज्ञेयत्व-व्यपदेशादितियोजनान्तरमेव स्वानभिमततया दूप्यत इति द्रष्टव्यम् । वाक्कर्तृकमुक्तप्रत्यभिज्ञानमिति पाठस्समीचीनः । वाग्विमुक्तेरिति परैरुक्तेरिति द्रष्टव्यम् । तत्र च प्रत्ययविपरिणामेनेत्यस्य वाच इति द्वितीयाया विपरिणामेनेत्यर्थः । वाक्कर्तृकेतिपाठे मुक्तेत्यत्रादिकर्मणि क्तः कर्तरीति कर्तरि क्तप्रत्ययः । वाग्रूपं कर्म वाक्कर्मकप्रत्ययः स्वार्थिकः द्वितीयेति योगविभागात्समासः । प्रत्ययविपरिणामेनेत्यस्य

paśyāpaśye cetanrocetanaśca, paśyapaśyatvāt paramātmadṛśyataikasvarūpatvānna paśyata ityarthaḥ | iha kaiścidityādi - dhārakatvayogāditi | idamupalakṣaṇam parāvaratvayogādityapi draṣṭavyam | sadvidyāvākyaviṣayatvaṃ ceti - parairhi svaśabdādityasyātmaśabdādityapyarthaḥ, praka-raṇāntare āyatane sadāyatanā iti svāsādhāraṇasacchabdaprayogāt dyubhvādyāyatanaya paramātmetyartho'pi varṇita iti bhāvaḥ | dvitīyasūtrasya ceti - yadyapyasminnapi sūtre avidyāvimuktaprāpyatvavyapadeśāditi yojanāntaramapyuktam, tathāpi tasyābhimatatvāt vimuktaiḥ jñeyatva-vyapadeśāditiyojanāntarameva svānabhimatatayā dūpyata iti draṣṭavyam | vākkartṛkamuktapratyabhijñānamiti pāṭhassamīcīnaḥ | vāgvimukteriti parairukteriti draṣṭavyam | tatra ca pratyayavipariṇāmenetyasya vāca iti dvitīyāyā vipariṇāmenetyarthaḥ | vākkartṛketipāṭhe muktetyatrādikarmaṇi ktaḥ kartarīti kartari ktapratyayaḥ | vāgrūpaṃ karma vākkarmakapratyayaḥ svārthikaḥ dvitīyeti yogavibhāgātsamāsaḥ | pratyayavipariṇāmenetyasya

1.3.7

आदिकर्मणि क्त इति क्तप्रत्ययविपरिणामेनेत्यर्थः । जीवव्यावृतिं्त प्रतिज्ञायेति - स्थित्यदनाभ्यां चेतिसूत्रेण प्राणभृदित्यस्यैव साध्यत्वादिति भावः । बुद्धिव्यावृव्युपपादनस्येति - अत्तृत्वानत्तृत्वाभ्यां जीवव्यावृत्तेरेवोपन्यसनीयत्वादिति भावः । परमात्मा भवतीति - ततश्च प्राणभृन्न भवतीत्यस्यान्तःकरणाद्युपाधिसम्पिण्डितचैतन्यं न भवतीत्येवार्थः, न तु उपाधिविनिर्मुक्तजीवचे- तन्यमपि न भवतीत्यर्थः, येनासङ्गतिस्यादिति भावः । हेतुतयोपन्यासायोगादिति - उपाधिसंयोगदशायां कल्पितस्य भोक्तृत्वस्य निष्कृष्टचैतन्येपि सत्त्वात्, इतरथा च कर्तृत्वादिबन्धस्य मोक्षस्य च वैयधिकरण्यप्रसङ्गादिति भावः । द्वासुपर्णावित्यस्य विशिष्ट-निष्कृष्टचैतन्यविषयत्वे गृहान्तःप्रविष्टे एकस्मिन् पुरुषे द्वौ पुरुषावित्यपि व्यपदेशप्रसङ्गात् विशिष्टनिष्कृष्टभेदेन द्वित्वसम्भवादिति भावः । व्यतिरेकेण जीवव्यावृत्तीति - अतच्छब्दादिति व्यतिरेकेणेत्यर्थः

ādikarmaṇi kta iti ktapratyayavipariṇāmenetyarthaḥ | jīvavyāvṛtiṃ्ta pratijñāyeti - sthityadanābhyāṃ cetisūtreṇa prāṇabhṛdityasyaiva sādhyatvāditi bhāvaḥ | buddhivyāvṛvyupapādanasyeti - attṛtvānattṛtvābhyāṃ jīvavyāvṛtterevopanyasanīyatvāditi bhāvaḥ | paramātmā bhavatīti - tataśca prāṇabhṛnna bhavatītyasyāntaḥkaraṇādyupādhisampiṇḍitacaitanyaṃ na bhavatītyevārthaḥ, na tu upādhivinirmuktajīvace- tanyamapi na bhavatītyarthaḥ, yenāsaṅgatisyāditi bhāvaḥ | hetutayopanyāsāyogāditi - upādhisaṃyogadaśāyāṃ kalpitasya bhoktṛtvasya niṣkṛṣṭacaitanyepi sattvāt, itarathā ca kartṛtvādibandhasya mokṣasya ca vaiyadhikaraṇyaprasaṅgāditi bhāvaḥ | dvāsuparṇāvityasya viśiṣṭa-niṣkṛṣṭacaitanyaviṣayatve gṛhāntaḥpraviṣṭe ekasmin puruṣe dvau puruṣāvityapi vyapadeśaprasaṅgāt viśiṣṭaniṣkṛṣṭabhedena dvitvasambhavāditi bhāvaḥ | vyatirekeṇa jīvavyāvṛttīti - atacchabdāditi vyatirekeṇetyarthaḥ

1.3.7

छान्दोग्ये सप्तमप्रपाठके- "अधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमारं नारदः । तं होवाच यद्वेत्थ तेन मोपसीद ततस्त ऊद्ध्र्वं वक्ष्यामीति' इति एतावज्जान इत्युक्तवा मदुपासनं कुर्वित्यर्थः । "स होवाच ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेदं सोहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि नात्मवित् । श्रुतं ह्रेवमेव भगवद्दृशेभ्यस्तरति शोकमातविदिति । सोहं भगवश्शोचामि । तन्मा भगवान् शोकस्य पारं तारयत्विति । तं होवाच नामोपास्वेति स यो नाम ब्राहृेत्युपास्ते यावन्नाम्नो गतं तत्रास्य कामचारो भवति । यो नाम ब्राहृेत्युपास्ते अस्ति भगवो नाम्नो भूय इति नाम्नो वा व भूयोस्तीति तन्मे भगवान् ब्रावीत्विति, वाग्वा व नाम्नो भूयसी वाचमुपास्वेति । अस्ति भगवो वाचो भूय इति । वाचो वा व भूयोस्तीति तन्मे भगवान् ब्रावीत्विति । मनो वाव वाचो भूयः । अस्ति भगवो मनसो भूय इति मनसो वा व भूयोस्तीति तन्मे भगवान् ब्रावीत्विति सङ्कल्पो वा व मनसो भूयान् अस्ति भगवस्सङ्कल्पाद्भूय इति सङ्कल्पाद्वा व भूयोस्तीति तन्मे भगवान् ब्रावीत्विति चित्तं वा व सङ्कल्पाद्भूयः अस्ति भगवश्चित्ताद्भूय इति चित्तांद्वाव भूयोस्तीति तन्मे भगवान् ब्रावीत्विति ध्यानं वाव चित्ताद्भूयः । विज्ञानं वाव ध्यानाद्भूयः अन्नं वाव बलाद्भूयः आपो वा वान्नाद्भूयस्तेजो वावाद्य्भो भूयः आकाशो वाव तेजसो भूयान् स्मरो वावाकाशाद्भूयान्, आशा वा व स्मराद्भूयसी' इत्यादिप्रश्नप्रतिवचनानन्तरं प्राणो वाशाया भूयान्, यथा अरा नाभौ समर्पिता एवमस्मिन् प्राणे सर्वं समर्पितम् प्राणः प्राणेन याति प्राणः प्राणं ददाति, प्राणाय ददाति प्राणो ह पिता प्राणो माता प्राणो भ्राता प्राणः स्वसा प्राण आचार्यः, प्राणो ब्रााहृणः, स यदि पितरं वा मातरं वा भ्रातरं वा स्वसारं वा आचार्यं वा ब्रााहृणं वा किञ्चि-द्भृशमिह प्रत्याह, धिक् त्वाऽस्त्वित्येवैनमाहुः पितृहा वै त्वमसि मातृहा वै त्वमसि भ्रातृहा वै त्वमसि स्वसृहा वै त्वमसि आचार्यहा वै त्वमसि ब्रााहृणहा वै त्वमसीति । अथ यद्यप्येनानुत्प्रान्तप्राणान् शूलेन समासंव्यतिषं दहेत्, नैवैनं ब्राूयुः पितृहासीति न मातृहासीति न भ्रातृहासीति न स्वसृहासीति नाचार्यहासीति न ब्रााहृणहासीति । प्राणो ह्रेवैतानि सर्वाणि भवति स वा एष एवं पश्यन् एवंविदे-वंमन्वान एवं विजानततिवादी भवति तं चेद्ब्राूयुरतिवाद्यसीति अतिवाद्यस्मीति ब्राूयान्नापहनुवीत । एष तु वा अतिवदति यस्सत्येनाति-वदति सोऽहं भगवस्सत्येनातिवदानीति सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति सत्यं भगवो विजिज्ञास इति । यदा वै विजानात्यथ सत्यं वदति नाविजानन् सत्यं वदति विजानन्नेव सत्यं वदति विज्ञानं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति विज्ञानं भगवो विजिज्ञास इति यदा वै

chāndogye saptamaprapāṭhake- "adhīhi bhagava iti hopasasāda sanatkumāraṃ nāradaḥ | taṃ hovāca yadvettha tena mopasīda tatasta ūddhrvaṃ vakṣyāmīti' iti etāvajjāna ityuktavā madupāsanaṃ kurvityarthaḥ | "sa hovāca ṛgvedaṃ bhagavo'dhyemi yajurvedaṃ sohaṃ bhagavo mantravidevāsmi nātmavit | śrutaṃ hrevameva bhagavaddṛśebhyastarati śokamātaviditi | sohaṃ bhagavaśśocāmi | tanmā bhagavān śokasya pāraṃ tārayatviti | taṃ hovāca nāmopāsveti sa yo nāma brāhṛेtyupāste yāvannāmno gataṃ tatrāsya kāmacāro bhavati | yo nāma brāhṛेtyupāste asti bhagavo nāmno bhūya iti nāmno vā va bhūyostīti tanme bhagavān brāvītviti, vāgvā va nāmno bhūyasī vācamupāsveti | asti bhagavo vāco bhūya iti | vāco vā va bhūyostīti tanme bhagavān brāvītviti | mano vāva vāco bhūyaḥ | asti bhagavo manaso bhūya iti manaso vā va bhūyostīti tanme bhagavān brāvītviti saṅkalpo vā va manaso bhūyān asti bhagavassaṅkalpādbhūya iti saṅkalpādvā va bhūyostīti tanme bhagavān brāvītviti cittaṃ vā va saṅkalpādbhūyaḥ asti bhagavaścittādbhūya iti cittāṃdvāva bhūyostīti tanme bhagavān brāvītviti dhyānaṃ vāva cittādbhūyaḥ | vijñānaṃ vāva dhyānādbhūyaḥ annaṃ vāva balādbhūyaḥ āpo vā vānnādbhūyastejo vāvādybho bhūyaḥ ākāśo vāva tejaso bhūyān smaro vāvākāśādbhūyān, āśā vā va smarādbhūyasī' ityādipraśnaprativacanānantaraṃ prāṇo vāśāyā bhūyān, yathā arā nābhau samarpitā evamasmin prāṇe sarvaṃ samarpitam prāṇaḥ prāṇena yāti prāṇaḥ prāṇaṃ dadāti, prāṇāya dadāti prāṇo ha pitā prāṇo mātā prāṇo bhrātā prāṇaḥ svasā prāṇa ācāryaḥ, prāṇo brāाhṛṇaḥ, sa yadi pitaraṃ vā mātaraṃ vā bhrātaraṃ vā svasāraṃ vā ācāryaṃ vā brāाhṛṇaṃ vā kiñci-dbhṛśamiha pratyāha, dhik tvā'stvityevainamāhuḥ pitṛhā vai tvamasi mātṛhā vai tvamasi bhrātṛhā vai tvamasi svasṛhā vai tvamasi ācāryahā vai tvamasi brāाhṛṇahā vai tvamasīti | atha yadyapyenānutprāntaprāṇān śūlena samāsaṃvyatiṣaṃ dahet, naivainaṃ brāूyuḥ pitṛhāsīti na mātṛhāsīti na bhrātṛhāsīti na svasṛhāsīti nācāryahāsīti na brāाhṛṇahāsīti | prāṇo hrevaitāni sarvāṇi bhavati sa vā eṣa evaṃ paśyan evaṃvide-vaṃmanvāna evaṃ vijānatativādī bhavati taṃ cedbrāूyurativādyasīti ativādyasmīti brāूyānnāpahanuvīta | eṣa tu vā ativadati yassatyenāti-vadati so'haṃ bhagavassatyenātivadānīti satyaṃ tveva vijijñāsitavyamiti satyaṃ bhagavo vijijñāsa iti | yadā vai vijānātyatha satyaṃ vadati nāvijānan satyaṃ vadati vijānanneva satyaṃ vadati vijñānaṃ tveva vijijñāsitavyamiti vijñānaṃ bhagavo vijijñāsa iti yadā vai

1.3.7

मनुते अथविजानात्यथ मनुते मतिस्त्वेव विजिज्ञासितव्येति मतिं भगवो विजिज्ञास इति । यदा वह श्रद्दधाति अथ मनुते श्रद्धा त्वेव विजिज्ञासितव्येति श्रद्धां भगवो विजिज्ञास इति । यदा निस्तिष्ठत्यथ श्रद्दधाति निष्ठा त्वेव विजिज्ञासितव्येति निष्ठां भगवो विजिज्ञास इति । यदा वै करोत्यथ निस्तिष्ठति । यदा वै सुखं लभते अथ करोति सुखं भगवो विजिज्ञास इति यो वै भूमा तत्सुखं भूमानं भगवो विजिज्ञास इति यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा । अथ यत्रान्यत्पश्यत्यच्छृणोति अन्यद्विजानाति तदल्पम् यो वै भूमा तदमृतम् अथ यदल्पं तन्मत्र्यं स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नीति । यदि वा न महिम्नीति, गो अश्वमिह महि-मेत्याचक्षते, हस्तिहिरण्यं दासभार्यं क्षेत्राण्यायतनानीति, नाहमेवं ब्रावीमीति होवाच । अन्यो #ेह्रन्यस्मिन् प्रतिष्ठित इति । स एवाध-स्तात्स उपरिष्टात्सपश्चात्स पुरस्तात्स दक्षिणतस्य उत्तरतस्स एवेदं सर्वमित्यथातोऽहङ्कारादेश एव अहमेवाधस्तादहमुपरिष्टादहं पश्चादहं पुरस्तादहं दक्षिणत अहमुत्तरत अहमेवेदं सर्वमिति । अथात आत्मादेश एवात्मैवाधस्तादात्मोपरिष्टादात्मा पश्चादात्मा पुरस्तादात्मा दक्षिणत आत्मोत्तरत आत्मैवेदं सर्वमिति, स एष एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजानन्नात्मरतिरात्मक्रीड आत्मभिधुन आत्मानन्दस्स स्वराड्भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति, अथ येऽन्यथातो विदुरन्यराजानस्तेऽक्षय्यलोका भवन्ति तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति । तस्य हवा एतस्यैवं पश्यत एवंमन्वानस्यैवं विजानत आत्मतः पाण आत्मत आशा आत्मतः कर्माणि आत्मत एवेदं सर्वमिति । तदेष श्लोको न पश्यो मृत्युं पश्यति न रोगं नोतदुःखतां सर्वं ह पश्यः पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वशः' इति । हिंसायोग्यत्वश्रवणाज्जीवत्वमित्यस्यानन्तरं सिद्धवत्कृत्य पर्वोत्तरपक्षौ प्रवत्त्र्येति इत्यथद्र्वारा सङ्गतिरिति ग्रन्थोपेक्षितः, इतरथा प्राण-सम्बन्धिनो जीवत्वस्य पक्षद्वयाभ्युपेतत्वेन प्राणसम्बन्धिनो जीवत्वं पूर्वपक्षीक्रियत इति वा सिद्धान्तीक्रियत इति वा वक्तुं शक्यत्वात् ततश्च पूर्वं प्राणसम्बन्धिनः परमात्मत्वं समथिर्तम्, इह प्राणसम्बन्धिनो भूमत्वं पूर्वपक्षीकृत्य निरस्यत इति पर्यवसितोऽर्थः । ननु

manute athavijānātyatha manute matistveva vijijñāsitavyeti matiṃ bhagavo vijijñāsa iti | yadā vaha śraddadhāti atha manute śraddhā tveva vijijñāsitavyeti śraddhāṃ bhagavo vijijñāsa iti | yadā nistiṣṭhatyatha śraddadhāti niṣṭhā tveva vijijñāsitavyeti niṣṭhāṃ bhagavo vijijñāsa iti | yadā vai karotyatha nistiṣṭhati | yadā vai sukhaṃ labhate atha karoti sukhaṃ bhagavo vijijñāsa iti yo vai bhūmā tatsukhaṃ bhūmānaṃ bhagavo vijijñāsa iti yatra nānyatpaśyati nānyacchṛṇoti nānyadvijānāti sa bhūmā | atha yatrānyatpaśyatyacchṛṇoti anyadvijānāti tadalpam yo vai bhūmā tadamṛtam atha yadalpaṃ tanmatryaṃ sa bhagavaḥ kasmin pratiṣṭhita iti sve mahimnīti | yadi vā na mahimnīti, go aśvamiha mahi-metyācakṣate, hastihiraṇyaṃ dāsabhāryaṃ kṣetrāṇyāyatanānīti, nāhamevaṃ brāvīmīti hovāca | anyo #ेhranyasmin pratiṣṭhita iti | sa evādha-stātsa upariṣṭātsapaścātsa purastātsa dakṣiṇatasya uttaratassa evedaṃ sarvamityathāto'haṅkārādeśa eva ahamevādhastādahamupariṣṭādahaṃ paścādahaṃ purastādahaṃ dakṣiṇata ahamuttarata ahamevedaṃ sarvamiti | athāta ātmādeśa evātmaivādhastādātmopariṣṭādātmā paścādātmā purastādātmā dakṣiṇata ātmottarata ātmaivedaṃ sarvamiti, sa eṣa evaṃ paśyannevaṃ manvāna evaṃ vijānannātmaratirātmakrīḍa ātmabhidhuna ātmānandassa svarāḍbhavati tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati, atha ye'nyathāto viduranyarājānaste'kṣayyalokā bhavanti teṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati | tasya havā etasyaivaṃ paśyata evaṃmanvānasyaivaṃ vijānata ātmataḥ pāṇa ātmata āśā ātmataḥ karmāṇi ātmata evedaṃ sarvamiti | tadeṣa śloko na paśyo mṛtyuṃ paśyati na rogaṃ notaduḥkhatāṃ sarvaṃ ha paśyaḥ paśyati sarvamāpnoti sarvaśaḥ' iti | hiṃsāyogyatvaśravaṇājjīvatvamityasyānantaraṃ siddhavatkṛtya parvottarapakṣau pravattryeti ityathadrvārā saṅgatiriti granthopekṣitaḥ, itarathā prāṇa-sambandhino jīvatvasya pakṣadvayābhyupetatvena prāṇasambandhino jīvatvaṃ pūrvapakṣīkriyata iti vā siddhāntīkriyata iti vā vaktuṃ śakyatvāt tataśca pūrvaṃ prāṇasambandhinaḥ paramātmatvaṃ samathirtam, iha prāṇasambandhino bhūmatvaṃ pūrvapakṣīkṛtya nirasyata iti paryavasito'rthaḥ | nanu

1.3.7

धर्मिवाचिषष्ठयन्तशब्दान्तरनिर्देशाभावेपि धर्मवाचिभूमशब्दप्रतियोगितया निर्देशादेव धर्मपरत्वमस्त्वित्यस्वरसादाह - यत्र नान्य-त्पश्यतीति श्रुतेश्चेति । सप्राणनिष्प्राणविषयोपमर्दतदभावयोरिति पाठः क्वचिद्दृश्यते, सप्राणनिष्प्राणविषयोपमर्दयोरितिपाठस्स-मीचीनः । सप्राणविषयोपमर्दे सजीवशरीरोपमर्दनिमित्तहिंसाया निष्प्राणशरीरोपमर्दे निर्जीवशरीरोपमर्दनिमित्तहिंसाभावस्य च श्रवणादिति तस्यार्थः । अप्राणेष्वितीति - ननु मूलनिषिक्तसलिलदोहलपार्थिवधातूनामभ्यादानादचेतनेष्वपि प्राणोऽस्त्येव, उक्तं च न्यायसिद्धाञ्जने "स्थावरेष्वपि तत्सत्त्वम्' अतः कथमेतदिति चेत् सत्यं, प्राणोऽस्त्येव अथापि "भेदश्रुतेर्वैलक्षण्यात्' इतिसूत्रप्रति-पादितं पञ्चधा विभज्य शरीरधारणरूपं यत्प्राणासाधारणकार्यं तदभावादप्राणत्वोक्तिः । अत एव "नतु दृष्टान्तभावा'दिति सूत्रभाष्ये स्थावरेषु प्राणसद्भावेपि तस्य पञ्चधावस्थाय शरीरधारकत्वेनावस्थानं नास्तीति वक्ष्यते । आविस्तरां वेद-सम्यग्वेदेत्यर्थः । ननु

dharmivāciṣaṣṭhayantaśabdāntaranirdeśābhāvepi dharmavācibhūmaśabdapratiyogitayā nirdeśādeva dharmaparatvamastvityasvarasādāha - yatra nānya-tpaśyatīti śruteśceti | saprāṇaniṣprāṇaviṣayopamardatadabhāvayoriti pāṭhaḥ kvaciddṛśyate, saprāṇaniṣprāṇaviṣayopamardayoritipāṭhassa-mīcīnaḥ | saprāṇaviṣayopamarde sajīvaśarīropamardanimittahiṃsāyā niṣprāṇaśarīropamarde nirjīvaśarīropamardanimittahiṃsābhāvasya ca śravaṇāditi tasyārthaḥ | aprāṇeṣvitīti - nanu mūlaniṣiktasaliladohalapārthivadhātūnāmabhyādānādacetaneṣvapi prāṇo'styeva, uktaṃ ca nyāyasiddhāñjane "sthāvareṣvapi tatsattvam' ataḥ kathametaditi cet satyaṃ, prāṇo'styeva athāpi "bhedaśrutervailakṣaṇyāt' itisūtraprati-pāditaṃ pañcadhā vibhajya śarīradhāraṇarūpaṃ yatprāṇāsādhāraṇakāryaṃ tadabhāvādaprāṇatvoktiḥ | ata eva "natu dṛṣṭāntabhāvā'diti sūtrabhāṣye sthāvareṣu prāṇasadbhāvepi tasya pañcadhāvasthāya śarīradhārakatvenāvasthānaṃ nāstīti vakṣyate | āvistarāṃ veda-samyagvedetyarthaḥ | nanu

1.3.7

प्रक्रान्तस्यात्मोपदेशस्य प्राणपर्यन्तत्वात्प्राणः प्रत्यगात्मेति सिद्धान्तिना अनभ्युपेतत्वात्सिद्धान्ते प्राणः प्रत्यगात्मा न स्यादित्यत आह प्रक्रान्तस्यातोपदेशस्येत्यादिना । धारकत्वमिति - विवक्षितमिति शेषः

prakrāntasyātmopadeśasya prāṇaparyantatvātprāṇaḥ pratyagātmeti siddhāntinā anabhyupetatvātsiddhānte prāṇaḥ pratyagātmā na syādityata āha prakrāntasyātopadeśasyetyādinā | dhārakatvamiti - vivakṣitamiti śeṣaḥ

1.3.7

हेतुवाचिपदेष्विति - "सम्प्रसादादध्युपदेशात्' इति त्रिषु पदेषु मध्य इत्यर्थः । पूर्वनिर्दिष्टादूध्र्वमभिधानं हीति - यद्यपि पूर्वत्र आदो वा वास्माद्भूयः इति कण्ठतोऽभिधानमस्ति, न प्रकृते; तथापि आधिक्यस्य प्रतियोग्यपेक्षायाम् उपरिवेषामितानधिकरण-न्यायेनाव्यवहितप्राणस्यैवावधित्वेन ग्रहणमिति भाष्याभिप्राय इति भावः । अभिप्रायो विवृतो भवतीति - स्वरूपस्वभावविकार-शून्यतया परमात्मन एव सत्यशब्दाभिधेयत्वमित्यभिप्रायो विवृतो भवतीत्यर्थः । ननु तुशब्दस्य विशेषार्थकस्य व्यावर्तकत्वमेव लभ्यते,

hetuvācipadeṣviti - "samprasādādadhyupadeśāt' iti triṣu padeṣu madhya ityarthaḥ | pūrvanirdiṣṭādūdhrvamabhidhānaṃ hīti - yadyapi pūrvatra ādo vā vāsmādbhūyaḥ iti kaṇṭhato'bhidhānamasti, na prakṛte; tathāpi ādhikyasya pratiyogyapekṣāyām upariveṣāmitānadhikaraṇa-nyāyenāvyavahitaprāṇasyaivāvadhitvena grahaṇamiti bhāṣyābhiprāya iti bhāvaḥ | abhiprāyo vivṛto bhavatīti - svarūpasvabhāvavikāra-śūnyatayā paramātmana eva satyaśabdābhidheyatvamityabhiprāyo vivṛto bhavatītyarthaḥ | nanu tuśabdasya viśeṣārthakasya vyāvartakatvameva labhyate,

1.3.7

न त्वधिकतया व्यावर्तकत्वमित्याशङ्कय सत्यं तुशब्दस्य विशेषमात्रप्रदर्शकत्वम्, तथापि प्रकरणवशादाधिक्यसिद्धिरित्याह - पूर्व-निर्दिष्टादुत्तरनिर्दिष्टस्येति । ननु तुशब्देनोपासकाधिक्योक्तावपि उपास्याधिक्यस्यानुक्तेः कथमुपास्याधिक्यं सिध्येदित्यत आह - तुशब्दो हीति । नहि जुहोतादिपदान्तरं श्रूयत इति - यद्यप्यग्निहोत्रजुहोतिपदयोर्न विशेषः, तथाप्याख्यातश्रवणे विधिसम्भवात्

na tvadhikatayā vyāvartakatvamityāśaṅkaya satyaṃ tuśabdasya viśeṣamātrapradarśakatvam, tathāpi prakaraṇavaśādādhikyasiddhirityāha - pūrva-nirdiṣṭāduttaranirdiṣṭasyeti | nanu tuśabdenopāsakādhikyoktāvapi upāsyādhikyasyānukteḥ kathamupāsyādhikyaṃ sidhyedityata āha - tuśabdo hīti | nahi juhotādipadāntaraṃ śrūyata iti - yadyapyagnihotrajuhotipadayorna viśeṣaḥ, tathāpyākhyātaśravaṇe vidhisambhavāt

1.3.7

विहितस्य विधानासम्भवात् कर्मान्तरत्वशङ्कासम्भव इति भावः । भाष्ये-इत्थम्भूतलक्षणे तृतीयेति । ब्राहृोपासनोपलक्षित इत्यर्थः । इदमुपलक्षणम्, ब्राहृणोऽतिवदननिमित्तत्वरूपकरणत्वसम्भवेन कारकविभक्तित्वमप्युपपद्यत इति द्रष्टव्यम् । सत्यवदनपक्ष एवेति - पूर्वपक्ष्यभिमत इति शेषः । वाक्यस्वरससिद्धमन्यत्वं न बाधितव्यमित्यस्य विप्रकृष्टतया अतश्शब्दस्यासन्निहितोपाध्यन्तरपरामर्शित्वं क्लिष्टमित्यस्वरसादाह - यद्वा अतिवादिशब्दस्येति । यौगिकत्वायौगिकत्वविवादस्य कण्ठतः प्रस्तुतत्वाभावादाह - यद्वा अति-क्रान्तेति । ननु अतिवादित्वं हि वस्त्वन्तरात्पुरुषार्थतया अतिक्रन्तस्वोपास्यवस्तुवादित्वमित्युक्तत्वेऽपि अतिक्रान्तस्वोपास्यवस्तु-

vihitasya vidhānāsambhavāt karmāntaratvaśaṅkāsambhava iti bhāvaḥ | bhāṣye-itthambhūtalakṣaṇe tṛtīyeti | brāhṛोpāsanopalakṣita ityarthaḥ | idamupalakṣaṇam, brāhṛṇo'tivadananimittatvarūpakaraṇatvasambhavena kārakavibhaktitvamapyupapadyata iti draṣṭavyam | satyavadanapakṣa eveti - pūrvapakṣyabhimata iti śeṣaḥ | vākyasvarasasiddhamanyatvaṃ na bādhitavyamityasya viprakṛṣṭatayā ataśśabdasyāsannihitopādhyantaraparāmarśitvaṃ kliṣṭamityasvarasādāha - yadvā ativādiśabdasyeti | yaugikatvāyaugikatvavivādasya kaṇṭhataḥ prastutatvābhāvādāha - yadvā ati-krānteti | nanu ativāditvaṃ hi vastvantarātpuruṣārthatayā atikrantasvopāsyavastuvāditvamityuktatve'pi atikrāntasvopāsyavastu-

1.3.7

वादित्वमतिवादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमित्येवं प्रागनिर्दिष्टतया कथमतश्शब्देन प्रवृत्तिनिमित्तत्वस्य परामर्श इत्याशङ्कयातिवादित्व-मतिप्रान्तस्वोपास्यवस्तुवादित्वमित्युक्तत्वेऽतिवादिशब्दस्य तदेव प्रवृत्तिनिमित्तमित्यस्यार्थस्य फलिततया फलितस्यार्थस्यातश्-शब्दपरामर्श उपपन्न इत्याह - अयमर्थः पूर्वोक्ताथर्फलमिति । फल इति पुल्लिङ्गपाठस्साधुः । तस्यायमर्थः, अतिक्रान्तस्वोपास्य-वस्तुवादित्वस्यातिवादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वरूपोऽर्थः पूर्वोक्तयौगिकार्थफल इति; एवञ्चातिक्रान्तस्वोपास्यवादित्वोपपादनं यौगि-कत्वोपपादकतया पर्यवस्यतीति अत एवेत्यादिवाक्यस्य यौगिकत्वोपपादनपरत्वं युक्तमिति भाव इति वदन्ति । अतिक्रान्तस्वोपा-स्यवस्तुवादित्वस्यैव प्रवृत्तिनिमित्तत्वादेव हीति - सत्यशब्दार्थस्य ब्राहृण एव निरतिशयपुरुषार्थतया तद्वेदिन एवातिक्रान्तस्वो-पास्यवस्तुवादित्वमस्तीति "सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यम्' इति सत्यशब्दाभिधेयं ब्राहृैवोपास्यतयोक्तम् न तु वेदितव्यतयेत्यर्थः । विजिज्ञासितव्यशब्दास्वारस्यं भवेदिति - ननु विज्ञानमिति श्रद्धाकृतिषु "विज्ञानं त्वेव विजिज्ञासितव्यं विज्ञानं भगवो विजिज्ञास' इत्यादिष्विवात्रापि सम्पादनीयमित्येवार्थोऽस्तु, नच विज्ञानादिषु विजिज्ञासितव्यमित्यस्य सम्पादितव्यमित्येवार्थोऽवश्यं वाच्यः, अग्रे "यदा वै मनुते अथ विचानाति यदा श्रद्दधाति अथ मनुते' इति तदुपायकीर्तनदर्शनादत एव सत्यव्यतिरिक्तविषयाणि जिज्ञासितव्य-पदानि सम्पाद्यवाचीनीत्युत्तरत्र वक्ष्यतीति वाच्यम् तर्हि सत्येपि तथैवार्थोऽस्तु । अग्रे यदा वै विजानाति अथ सत्यं वदतीति तदुपाय-कीर्तनदर्शनादिति चेत् परमात्मनि प्रसिद्धस्य सत्यशब्दस्य परमार्थप्रतिपादके वचसि लक्षणया प्रयोगस्यायुक्तत्वात् सत्येनातिवदानीति तृतीयाया अयुक्तत्वात् अतीत्युपसर्गवैयथ्र्यात् तुशब्दस्वारस्याच्च सत्यं भगवो विजिज्ञास इत्यत्रापि सत्यवदनं सम्पादनीयमित्यर्थाश्रय-

vāditvamativādiśabdapravṛttinimittamityevaṃ prāganirdiṣṭatayā kathamataśśabdena pravṛttinimittatvasya parāmarśa ityāśaṅkayātivāditva-matiprāntasvopāsyavastuvāditvamityuktatve'tivādiśabdasya tadeva pravṛttinimittamityasyārthasya phalitatayā phalitasyārthasyātaś-śabdaparāmarśa upapanna ityāha - ayamarthaḥ pūrvoktātharphalamiti | phala iti pulliṅgapāṭhassādhuḥ | tasyāyamarthaḥ, atikrāntasvopāsya-vastuvāditvasyātivādiśabdapravṛttinimittatvarūpo'rthaḥ pūrvoktayaugikārthaphala iti; evañcātikrāntasvopāsyavāditvopapādanaṃ yaugi-katvopapādakatayā paryavasyatīti ata evetyādivākyasya yaugikatvopapādanaparatvaṃ yuktamiti bhāva iti vadanti | atikrāntasvopā-syavastuvāditvasyaiva pravṛttinimittatvādeva hīti - satyaśabdārthasya brāhṛṇa eva niratiśayapuruṣārthatayā tadvedina evātikrāntasvo-pāsyavastuvāditvamastīti "satyaṃ tveva vijijñāsitavyam' iti satyaśabdābhidheyaṃ brāhṛैvopāsyatayoktam na tu veditavyatayetyarthaḥ | vijijñāsitavyaśabdāsvārasyaṃ bhavediti - nanu vijñānamiti śraddhākṛtiṣu "vijñānaṃ tveva vijijñāsitavyaṃ vijñānaṃ bhagavo vijijñāsa' ityādiṣvivātrāpi sampādanīyamityevārtho'stu, naca vijñānādiṣu vijijñāsitavyamityasya sampāditavyamityevārtho'vaśyaṃ vācyaḥ, agre "yadā vai manute atha vicānāti yadā śraddadhāti atha manute' iti tadupāyakīrtanadarśanādata eva satyavyatiriktaviṣayāṇi jijñāsitavya-padāni sampādyavācīnītyuttaratra vakṣyatīti vācyam tarhi satyepi tathaivārtho'stu | agre yadā vai vijānāti atha satyaṃ vadatīti tadupāya-kīrtanadarśanāditi cet paramātmani prasiddhasya satyaśabdasya paramārthapratipādake vacasi lakṣaṇayā prayogasyāyuktatvāt satyenātivadānīti tṛtīyāyā ayuktatvāt atītyupasargavaiyathryāt tuśabdasvārasyācca satyaṃ bhagavo vijijñāsa ityatrāpi satyavadanaṃ sampādanīyamityarthāśraya-

1.3.7

णस्य क्लिष्टत्वाच्चेत्यादिदूषणे तात्पर्यात् । प्रमाणान्तरमुक्तमिति - प्रमाणशब्देन श्रुतिलिङ्गे विवक्षिते । ब्राहृसाक्षात्कारनिमित्ते-त्यनेनेति - यदा वै विजानातीत्यस्य वाक्यस्य साक्षात्कारित्वनिमित्तातिवादित्वप्रतिपादनपरतया ग्रन्थकृतैव व्याख्यायमानत्वादिति द्रष्टव्यम् । तदुपायभूतं सत्योपासनं कुर्यादित्यर्थ इति - सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यमितिवाक्यस्येतिशेषः । ननु यदा वै विजानात्यथ सत्यं वदति नाविजानन् सत्यं वदतीत्यादिवाक्यं सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यमित्यस्यानन्तरखण्डे पठ¬ते प्रकरणं चोत्तरोत्तरस्य पूर्वपक्षं प्रति हेतुत्वप्रतिपादनपरम्, नतूत्तरोत्तरस्य पूवर्पूर्वसाध्यत्वप्रतिपादनपरम्; ततश्च पूर्वखण्डे सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यमित्यु-पासनं विधाय तत्साध्यसाक्षात्कारं तदुत्तरखण्डे कथं प्रतिपादयतीति चेत् ? उच्यते; पूर्वखण्डे सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति अतिवादित्वसिद्धये ब्राहृोपासनं विहितम् तत्र चातिवादित्वे सत्योपासनस्य साक्षात्कारद्वारा हेतुत्वमिति प्रतिपाद्यते द्वितीयखण्डे ततश्च खण्डद्वयेनापि अतिवादित्वनिमित्तेन साक्षात्कारहेतूपासनं विधीयते, तदुत्तरखण्डैरुपासनोपयोगिमननादयो विधीयन्त इति भाष्यकाराभिप्राय इति भावः । यादृच्छिकेति - जानश्रुतेर्हससंवादादिना बहृणि निरतिशयपुरुषार्थत्वावगमस्य दृष्टत्वात् महा-भगवतसंवादादिना च ब्राहृणि निरतिशयपुरुषार्थत्वावगमस्य दर्शनादित्यर्थः । लभतेः प्राप्त्यर्थत्वादिति - ज्ञानस्यापि प्राप्तिरूपत्वा-दिति भावः । मुख्यप्राप्तिपरत्वेऽनिष्टमाह - नहि श्रवणादेरिति । सत्यव्यतिरिक्तविषयाणीति - "विज्ञानं विजिज्ञासितव्यं मतिस्त्वेव

ṇasya kliṣṭatvāccetyādidūṣaṇe tātparyāt | pramāṇāntaramuktamiti - pramāṇaśabdena śrutiliṅge vivakṣite | brāhṛsākṣātkāranimitte-tyaneneti - yadā vai vijānātītyasya vākyasya sākṣātkāritvanimittātivāditvapratipādanaparatayā granthakṛtaiva vyākhyāyamānatvāditi draṣṭavyam | tadupāyabhūtaṃ satyopāsanaṃ kuryādityartha iti - satyaṃ tveva vijijñāsitavyamitivākyasyetiśeṣaḥ | nanu yadā vai vijānātyatha satyaṃ vadati nāvijānan satyaṃ vadatītyādivākyaṃ satyaṃ tveva vijijñāsitavyamityasyānantarakhaṇḍe paṭha¬te prakaraṇaṃ cottarottarasya pūrvapakṣaṃ prati hetutvapratipādanaparam, natūttarottarasya pūvarpūrvasādhyatvapratipādanaparam; tataśca pūrvakhaṇḍe satyaṃ tveva vijijñāsitavyamityu-pāsanaṃ vidhāya tatsādhyasākṣātkāraṃ taduttarakhaṇḍe kathaṃ pratipādayatīti cet ? ucyate; pūrvakhaṇḍe satyaṃ tveva vijijñāsitavyamiti ativāditvasiddhaye brāhṛोpāsanaṃ vihitam tatra cātivāditve satyopāsanasya sākṣātkāradvārā hetutvamiti pratipādyate dvitīyakhaṇḍe tataśca khaṇḍadvayenāpi ativāditvanimittena sākṣātkārahetūpāsanaṃ vidhīyate, taduttarakhaṇḍairupāsanopayogimananādayo vidhīyanta iti bhāṣyakārābhiprāya iti bhāvaḥ | yādṛcchiketi - jānaśruterhasasaṃvādādinā bahṛṇi niratiśayapuruṣārthatvāvagamasya dṛṣṭatvāt mahā-bhagavatasaṃvādādinā ca brāhṛṇi niratiśayapuruṣārthatvāvagamasya darśanādityarthaḥ | labhateḥ prāptyarthatvāditi - jñānasyāpi prāptirūpatvā-diti bhāvaḥ | mukhyaprāptiparatve'niṣṭamāha - nahi śravaṇāderiti | satyavyatiriktaviṣayāṇīti - "vijñānaṃ vijijñāsitavyaṃ matistveva

1.3.7

विजिज्ञासितव्या' इत्यादावुपासनार्थत्वासम्भवादिति भावः । दृश्यमिथ्यात्वशङ्का स्यादितीति - ब्राहृव्यतिरिक्तदर्शनाभावो हि दृश्यव्यतिरेकाद्वा स्यात् दृशिव्यतिरेकाद्वा, तस्य दृशि स्वरूपस्य नित्यतया दृश्यव्यतिरेक एव पर्यवस्यतीति दृश्यमिथ्यात्वं सिध्-यतीति परेषामाशय इति भावः । भाष्ये-अनवधिकातिशयस्वरूप इति । यद्यपि "यत्र नान्य'दिति भूमलक्षणवाक्ये यत्र नान्यत्प-श्यतीत्यल्पलक्षणवाक्य इवानिर्धारितवस्तुपामशर् एवोचितः । न त्वनवधिकत्वादिविशिष्टपरामर्शः, अत एवान्यदर्शनाभावादेस्तद्ब-ललभ्यत्वकथनमप्यनुचितम् । नहि यः सास्नावान् स हि गौरित्यत्र यच्छब्देन गोत्वविशिष्टपरामर्शात् सास्त्रावत्त्वलाभ इति सङ्गतम् तथापि जन्मादिसूत्रे यतस्सर्वज्ञादिति सकलभाष्यकृतां व्यवहारात् समाधानसम्भवादिति द्रष्टव्यम् । ततोऽन्यदिति व्याख्येयं पदम् दुःस्वरूपं तद्य्वतिरिक्तं च किञ्चिन्न पश्यतीत्यर्थ इति - दुःखरूपम् दुःखत्वमित्यर्थः । "न पश्यो मृत्युं पश्यति न रोगं नोत दुःखताम् । सर्वं ह पश्यः पश्यति' इति साक्षितयोदाहरिष्यमाणश्लोकानुसारेण नान्यत्पश्यतीत्यत्र यत्र यत इति द्वयमपि योज्यम्, ततश्च यस्मि-न्ननुभूयमाने तद्विरुद्धं दुःखत्वं यस्मिन्न पश्यति यतोऽन्यच्च न पश्यति स भूमेत्यर्थः । तत्र दुःखदर्शनाभावहेतुरिति - विभूतिगुण-विशिष्टे ब्राहृणि दुःखरूपत्वदर्शनाभावहेतुरित्यर्थः । दुःखं न पश्यतीत्यर्थ इति - विभूतिगुणविशिष्टो ब्राहृणि दुःखरूपतां न पश्य-तीत्यर्थः । स्वरूपान्तर्गताः ज्ञानादिगुणा इति - ज्ञानानन्दादीनां स्वरूपनिरूपकत्वादिति भावः । अभिप्रेतहेतुसमुच्चयार्थ इति - दुःखदर्शनाभावहेतोरनवधिकातिशयसुखरूपत्वस्यानवधिकातिशयसुखरूप इति विशेषणेनाभिप्रेतस्य समुच्चयार्थ इति भावः । विभूतिर्हि ब्राहृणोऽन्येति शङ्कायामिति - यत्र यद्विभूतो चानुभूयमाने यतोऽन्यन्न पश्यतीत्युक्ते यच्छब्दद्वयेनापि ब्राहृण एव परा-मृष्टतया विभूतेरपि तदनन्यत्वादित्यर्थः । ऐश्वर्यापरपर्यायविभूतिगुणविशिष्टम्-इतिभाष्यस्य विभूतिविषयो गुणो विभूतिगुणः,

vijijñāsitavyā' ityādāvupāsanārthatvāsambhavāditi bhāvaḥ | dṛśyamithyātvaśaṅkā syāditīti - brāhṛvyatiriktadarśanābhāvo hi dṛśyavyatirekādvā syāt dṛśivyatirekādvā, tasya dṛśi svarūpasya nityatayā dṛśyavyatireka eva paryavasyatīti dṛśyamithyātvaṃ sidh-yatīti pareṣāmāśaya iti bhāvaḥ | bhāṣye-anavadhikātiśayasvarūpa iti | yadyapi "yatra nānya'diti bhūmalakṣaṇavākye yatra nānyatpa-śyatītyalpalakṣaṇavākya ivānirdhāritavastupāmaśar evocitaḥ | na tvanavadhikatvādiviśiṣṭaparāmarśaḥ, ata evānyadarśanābhāvādestadba-lalabhyatvakathanamapyanucitam | nahi yaḥ sāsnāvān sa hi gaurityatra yacchabdena gotvaviśiṣṭaparāmarśāt sāstrāvattvalābha iti saṅgatam tathāpi janmādisūtre yatassarvajñāditi sakalabhāṣyakṛtāṃ vyavahārāt samādhānasambhavāditi draṣṭavyam | tato'nyaditi vyākhyeyaṃ padam duḥsvarūpaṃ tadyvatiriktaṃ ca kiñcinna paśyatītyartha iti - duḥkharūpam duḥkhatvamityarthaḥ | "na paśyo mṛtyuṃ paśyati na rogaṃ nota duḥkhatām | sarvaṃ ha paśyaḥ paśyati' iti sākṣitayodāhariṣyamāṇaślokānusāreṇa nānyatpaśyatītyatra yatra yata iti dvayamapi yojyam, tataśca yasmi-nnanubhūyamāne tadviruddhaṃ duḥkhatvaṃ yasminna paśyati yato'nyacca na paśyati sa bhūmetyarthaḥ | tatra duḥkhadarśanābhāvaheturiti - vibhūtiguṇa-viśiṣṭe brāhṛṇi duḥkharūpatvadarśanābhāvaheturityarthaḥ | duḥkhaṃ na paśyatītyartha iti - vibhūtiguṇaviśiṣṭo brāhṛṇi duḥkharūpatāṃ na paśya-tītyarthaḥ | svarūpāntargatāḥ jñānādiguṇā iti - jñānānandādīnāṃ svarūpanirūpakatvāditi bhāvaḥ | abhipretahetusamuccayārtha iti - duḥkhadarśanābhāvahetoranavadhikātiśayasukharūpatvasyānavadhikātiśayasukharūpa iti viśeṣaṇenābhipretasya samuccayārtha iti bhāvaḥ | vibhūtirhi brāhṛṇo'nyeti śaṅkāyāmiti - yatra yadvibhūto cānubhūyamāne yato'nyanna paśyatītyukte yacchabdadvayenāpi brāhṛṇa eva parā-mṛṣṭatayā vibhūterapi tadananyatvādityarthaḥ | aiśvaryāparaparyāyavibhūtiguṇaviśiṣṭam-itibhāṣyasya vibhūtiviṣayo guṇo vibhūtiguṇaḥ,

1.3.8

ऐश्वर्यापरपर्यायविभूतिगुण इति वा, विभूतिश्चासौ गुणश्च विभूतिगुणः, ऐश्वर्यापरपर्यायश्चासौ विभूतिगुणश्च ऐश्वर्यापरपर्यायविभू-तिगुण इति वा ऐश्वर्यापरपर्यायविभूत्या गुणैश्च विशिष्ट इति वेत्यर्थत्रयमभिप्रेत्य व्याचष्टे - विभूतिविषयो गुण इत्यादिना । यच्छब्द एव विशिष्ट ब्राहृपर इति भाव इति - यदि विशेष्यस्वरूपमात्रस्यैव भूमत्वमाचक्ष्महे तदा यत्र नान्यत्पश्यतीतिलक्षणस्याव्याप्ति-स्यात्, विभूतिवाचकशब्दश्च मृग्येत, अपि तु विभूतिगुणविशिष्टमेव भूमशब्दार्थः, न विशेष्यमात्रम् ततश्च यच्छब्दोपि लक्ष्यत्वे-नाभिमतं विशिष्टमेव परामृशेत्, अतो न काप्यनुपपत्तिरिति भावः । न च विशिष्टस्यैव भूमशब्दार्थत्वे विशिष्टस्याहमथर्शरीरकत्वा-त्मत्वयोरभावेन "अथातोऽहङ्कारादेशः' इत्यादिना भूम्न अहङ्ग्रहोपासनात्मत्वोपदेशो न स्यादिति वाच्यम्; विशेष्यांशाभिप्रायेणा-हङ्ग्रहात्मत्वोपदेशसम्भवादिति द्रष्टव्यम् । न त्वत्यदर्शनमित्यर्थ इति - न तु विशेष्यान्यदर्शनमपीत्यर्थः । दुःखादर्शनमनुपपन्नमिति - दुःखरूपत्वदर्शनमनुपपन्नमित्यर्थः । सर्वस्येति व्याख्येयं पदम् । दाष्र्टान्तिकेपि तादृक्तवमाहेति - यद्यपि भाष्ये द्वितीयदृष्टान्तसा-

aiśvaryāparaparyāyavibhūtiguṇa iti vā, vibhūtiścāsau guṇaśca vibhūtiguṇaḥ, aiśvaryāparaparyāyaścāsau vibhūtiguṇaśca aiśvaryāparaparyāyavibhū-tiguṇa iti vā aiśvaryāparaparyāyavibhūtyā guṇaiśca viśiṣṭa iti vetyarthatrayamabhipretya vyācaṣṭe - vibhūtiviṣayo guṇa ityādinā | yacchabda eva viśiṣṭa brāhṛpara iti bhāva iti - yadi viśeṣyasvarūpamātrasyaiva bhūmatvamācakṣmahe tadā yatra nānyatpaśyatītilakṣaṇasyāvyāpti-syāt, vibhūtivācakaśabdaśca mṛgyeta, api tu vibhūtiguṇaviśiṣṭameva bhūmaśabdārthaḥ, na viśeṣyamātram tataśca yacchabdopi lakṣyatve-nābhimataṃ viśiṣṭameva parāmṛśet, ato na kāpyanupapattiriti bhāvaḥ | na ca viśiṣṭasyaiva bhūmaśabdārthatve viśiṣṭasyāhamatharśarīrakatvā-tmatvayorabhāvena "athāto'haṅkārādeśaḥ' ityādinā bhūmna ahaṅgrahopāsanātmatvopadeśo na syāditi vācyam; viśeṣyāṃśābhiprāyeṇā-haṅgrahātmatvopadeśasambhavāditi draṣṭavyam | na tvatyadarśanamityartha iti - na tu viśeṣyānyadarśanamapītyarthaḥ | duḥkhādarśanamanupapannamiti - duḥkharūpatvadarśanamanupapannamityarthaḥ | sarvasyeti vyākhyeyaṃ padam | dāṣrṭāntikepi tādṛktavamāheti - yadyapi bhāṣye dvitīyadṛṣṭāntasā-

1.3.8

धम्र्यमेव कण्ठत उक्तम्, तथापि प्रथमदृष्टान्तसाधम्र्यमप्यभिप्रेतं द्रष्टव्यम् । एतदिति व्याख्येयं पदम् । औपाधिकेत्यादि व्याख्यानम् । सुकृतम्, "रसो वै सः' इति कार्यावस्थोच्यते । "आनन्दाद्धयेन खलु' इति कारणावस्थोच्यते । भाष्ये-अथातोऽहङ्कारादेश इत्यह-

dhamryameva kaṇṭhata uktam, tathāpi prathamadṛṣṭāntasādhamryamapyabhipretaṃ draṣṭavyam | etaditi vyākhyeyaṃ padam | aupādhiketyādi vyākhyānam | sukṛtam, "raso vai saḥ' iti kāryāvasthocyate | "ānandāddhayena khalu' iti kāraṇāvasthocyate | bhāṣye-athāto'haṅkārādeśa ityaha-

1.3.9

ङ्ग्रहोपक्रमादिति । जीवस्वरूपोपदेशपरत्वे अथातोहमुपदेश इति स्यात् अतोऽहङ्कारशब्दो बुद्धिपर इति भावः । अस्मिन् प्रकर- णेऽपि सर्वात्मत्वमुक्तमिति दर्शयिष्यन्निति - यद्यपि "स एवाधस्तात्' इत्यादिना भूम्नसर्वात्मकत्वं प्रागप्युक्तम्, तथापि सर्वा-त्मकत्वदृढीकरणायोत्तरत्रापि दर्शयिष्यन्नित्यर्थः । एतञ्चोपलक्षणम् । अथात आत्मादेश इत्यस्याभावे "तरति शोकमात्मवित्' इत्युपक्रान्तस्यात्मोपदेशस्यापर्यवसानात् अन्यदुपक्रान्तमन्यदापतितमितिशङ्का स्यात्, अतो भूमैवात्मेतिदर्शयितुमात्मोपदेश इत्यादिसन्दर्भ इति द्रष्टव्यम् । आत्मत्वं फलितमित्युक्तमिति - सर्वात्मत्वे कथिते उपासकात्मत्वमपि फलितमित्यभिप्रेत्य अथात आत्मदेश इति वाक्यमुदाह्मतमित्यर्थः । कण्ठोक्तिमद्वाक्यस्येति । तस्य ह वा एतस्येतिवाक्यस्येत्यर्थः । भाष्ये-उपासकस्यान्त-र्यामितयावस्थितत्वादिति । विजानत आत्मत इति श्रुतेरुपासकस्यान्तर्यामिण इत्यर्थ इति भावः । यदत्र विवरणकारणोक्तम् अह-ङ्कारस्यात्मैकत्वेन प्रत्यक्षसिद्धस्याथातोहङ्कारादेशः । अथात आत्मादेश इति पृथगुपदेशो भेदार्थः, भूमात्मनोर्भिन्नत्वेन प्रसिद्धयोः पृथगुपदेश ऐक्यार्थः । द्वयोस्सार्वात्म्यायोगादिति तदसारम् । अहमर्थादन्यस्यात्मनो भूमाख्यब्राहृभिन्नत्वेन प्रत्यक्षासिद्धत्वात् तयोरुपदेशो भेदार्थः, अहमर्थस्य तु ब्राहृभिन्नत्वेन प्रत्यक्षासिद्धत्वात्तयोरुपदेश ऐक्यार्थ इति वैपरीत्यस्यापि सुवचत्वात् । न चाह-मर्थस्य जडरूपस्यान्तः करणस्य भूमाभेदबोधनं बाधितम् नात्मनस्तथेतिवाच्यम्; तस्य तन्मतश्रद्धालुमात्रह्मदयङ्गमत्वात्, अतस्स एवाधस्तादित्यादिना सर्वात्मत्वेनोपदिष्टे भूम्नि अथातोहङ्कारादेश इति अहङ्ग्रहोपासने विहिते तस्य दृष्टिविधित्वशङ्कावारणाय प्रागुपक्षिप्तसर्वात्मकत्वं द्रढीकुर्वन्नुपक्रान्तात्मोपदेशस्य तत्रैव पर्यवसानं च दर्शयति अथात आत्मादेश इत्यादिना इत्येव युक्तमिति द्रष्टव्यम् ।। इति भूमाधिकरणम्

ṅgrahopakramāditi | jīvasvarūpopadeśaparatve athātohamupadeśa iti syāt ato'haṅkāraśabdo buddhipara iti bhāvaḥ | asmin prakara- ṇe'pi sarvātmatvamuktamiti darśayiṣyanniti - yadyapi "sa evādhastāt' ityādinā bhūmnasarvātmakatvaṃ prāgapyuktam, tathāpi sarvā-tmakatvadṛḍhīkaraṇāyottaratrāpi darśayiṣyannityarthaḥ | etañcopalakṣaṇam | athāta ātmādeśa ityasyābhāve "tarati śokamātmavit' ityupakrāntasyātmopadeśasyāparyavasānāt anyadupakrāntamanyadāpatitamitiśaṅkā syāt, ato bhūmaivātmetidarśayitumātmopadeśa ityādisandarbha iti draṣṭavyam | ātmatvaṃ phalitamityuktamiti - sarvātmatve kathite upāsakātmatvamapi phalitamityabhipretya athāta ātmadeśa iti vākyamudāhmatamityarthaḥ | kaṇṭhoktimadvākyasyeti | tasya ha vā etasyetivākyasyetyarthaḥ | bhāṣye-upāsakasyānta-ryāmitayāvasthitatvāditi | vijānata ātmata iti śruterupāsakasyāntaryāmiṇa ityartha iti bhāvaḥ | yadatra vivaraṇakāraṇoktam aha-ṅkārasyātmaikatvena pratyakṣasiddhasyāthātohaṅkārādeśaḥ | athāta ātmādeśa iti pṛthagupadeśo bhedārthaḥ, bhūmātmanorbhinnatvena prasiddhayoḥ pṛthagupadeśa aikyārthaḥ | dvayossārvātmyāyogāditi tadasāram | ahamarthādanyasyātmano bhūmākhyabrāhṛbhinnatvena pratyakṣāsiddhatvāt tayorupadeśo bhedārthaḥ, ahamarthasya tu brāhṛbhinnatvena pratyakṣāsiddhatvāttayorupadeśa aikyārtha iti vaiparītyasyāpi suvacatvāt | na cāha-marthasya jaḍarūpasyāntaḥ karaṇasya bhūmābhedabodhanaṃ bādhitam nātmanastathetivācyam; tasya tanmataśraddhālumātrahmadayaṅgamatvāt, atassa evādhastādityādinā sarvātmatvenopadiṣṭe bhūmni athātohaṅkārādeśa iti ahaṅgrahopāsane vihite tasya dṛṣṭividhitvaśaṅkāvāraṇāya prāgupakṣiptasarvātmakatvaṃ draḍhīkurvannupakrāntātmopadeśasya tatraiva paryavasānaṃ ca darśayati athāta ātmādeśa ityādinā ityeva yuktamiti draṣṭavyam || iti bhūmādhikaraṇam

1.3.9

गार्गिब्रााहृणम्- "अथ हैनं गार्गी वाचकवी पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वमप्स्वोतं च प्रोतञ्च कस्मिन्नु खल्वाप ओताश्च प्रोताश्चेति वायौ गार्गीति कस्मिन्नु खलु वायुरोतश्च प्रोतश्चेत्यन्तरिक्षलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खल्वन्तरिक्षलोका ओताश्च प्रोताश्चेति गन्धर्वलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खलु गन्धर्वलोका ओताश्च प्रोताश्चेत्यादित्यलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खल्वादित्यलोका ओताश्च प्रोताश्चेति चन्द्रलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खलु चन्द्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति नक्षत्रलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खलु नक्षत्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति देवलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खलु देवलोका ओताश्च प्रोताश्चेतीन्द्रलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खल्विन्द्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति प्रजापतिलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खलु प्रजापतिलोका ओताश्च प्रोताश्चेति ब्राहृलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खलु ब्राहृलोका ओताश्च प्रोताश्चेति स होवाच गार्गि मातिप्राक्षीर्मा ते मूद्र्धा व्यपप्तत् अनतिप्रश्न्यां वै देवतामतिपृच्छसि गार्गि मातिप्रा-क्षीरिति ततोह गार्गी वाचकव्युपरराम । वाचक्तवी-वाचक्तया दुहितेत्यर्थः । अनतिप्रश्न्याम्-विजिगीषु कथायां प्रश्नायोग्यामित्यर्थः । तदनन्तरमुद्दालकप्रश्नः । "अथ ह वाचक्तव्युवाच ब्रााहृणा भगवन्तो हन्ताहमिमौ द्वौ प्रश्नौ पक्ष्यामि तौ चेन्मे वक्ष्यति न वै जातु युष्माकमिमं कश्चिद्ब्राहृोद्यं जेनेति पृच्छ गार्गीति । सा होवाच अहं वै याज्ञ्यवल्क्य यथा काश्यो वा वैदेहो वोग्रपुत्र उज्ज्यं धनुरधिज्यं कृत्वा द्वौ बाणवन्तौ सपत्नातिव्याधिनौ हस्ते कृत्वा उपतिष्ठेदेवमेवाहं त्वा द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यामुपोदस्थां तौ मे ब्राूहीति पृच्छ गार्गीति । सा होवाच यदूध्र्वं याज्ञ्यवल्क्य दिवो यदर्वाक् पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते । आकाश एव तदोतं च प्रोतं चेति । कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्चेति । स होवाचैतद्वैतदक्षरं गार्गि ब्रााहृणा अभिवदन्ति अस्थूलमनण्वह्न-स्वमदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायमतमो अवाय्वनाकाशमसङ्गमरसमगन्धमचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनो अतेजस्कमप्राणममुखममात्रमनन्तर-मबाह्रं न तदश्नाति किञ्चन न तदश्नाति किञ्चन । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गागिर् सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठतः । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि निमेषा मुहूर्ता अहोरात्रा अर्घमासा मासा ऋतवस्संवत्सरा इति विधृतास्तिष्ठन्ति । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्यो नद्यस्यन्दन्ते श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः प्रतीच्योऽन्या यां यां दिशमन्वेतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि ददतो मनुष्याः प्रशंसन्ति यजमानं देवा दर्वी पितरोऽन्वायत्ताः । यो वा एतदक्षरं गाग्र्य-विदित्वा अÏस्मल्लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहरुााण्यन्तवदेवास्य तद्भवति यो वा एतदक्षरं गाग्र्यविदित्वास्माल्लोकात्प्रैति स कृपणोथ य एतदक्षरं गार्गि विदित्वास्माल्लोकात्प्रैति स ब्रााहृणः । तद्वा एतदक्षरं गाग्र्यदृष्टं द्रष्ट्रश्रुतं श्रोत्रमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञातृ नान्यदतोऽस्ति द्रष्टृ नान्यदतोऽस्ति श्रोतृ नान्यदतोऽस्ति मन्तृ नान्यदतोऽस्ति विज्ञात्रेतस्मिन् खल्वक्षरे गाग्र्याकाश ओतश्च प्रोत-श्चेति । सा होवाच ब्रााहृणा भगवन्तस्तदेव बहुमन्येध्वं यदस्मान्नमस्कारेण मुच्येध्वं न वै जातु युष्माकमिमं कश्चिद्ब्राहृोद्यं जेतेति ततो ह वाचक्तव्युपरराम । न वै जात्वित्यादि । युष्माकं मध्ये कश्चिदपीमं याज्ञवल्क्यं ब्राहृोद्यं ब्राहृवादं प्रति जेता नेत्यर्थः । काश्यो वैदेहः - काशीराजो विदेहराजः । उज्ज्यम्-अवरोपितज्यमित्यर्थः । अपरस्मै धारयस्वेति- द्वितीयप्रश्नाय सन्नद्धो भवेत्यर्थः । श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः हिमवदादिभ्यः । बहुमन्येध्वं-किं तत् ? यदस्माद्यावल्क्यान्नमस्कारं कृत्वा निर्गमनम्, जयस्त्वस्य मनसापि नाशङ्कनीय इति भावः । तत्तु परमात्मव्यतिरिक्तस्येति - इह हि द्वेधा पूर्वपक्षिणो गतिः । "यदूध्र्वं गार्गि दिबो यदर्वाक्' इतिवाक्ये आकाशशब्देन भूताकाश एवोच्यते, तदाधारतया अक्षरमव्याकृतमाकाशमुच्यत इति, अथवा आकाशशब्देनाव्याकृताकाश एवोच्यते तदाधारतया निर्दिश्य-

gārgibrāाhṛṇam- "atha hainaṃ gārgī vācakavī papraccha yājñavalkyeti hovāca yadidaṃ sarvamapsvotaṃ ca protañca kasminnu khalvāpa otāśca protāśceti vāyau gārgīti kasminnu khalu vāyurotaśca protaścetyantarikṣalokeṣu gārgīti kasminnu khalvantarikṣalokā otāśca protāśceti gandharvalokeṣu gārgīti kasminnu khalu gandharvalokā otāśca protāścetyādityalokeṣu gārgīti kasminnu khalvādityalokā otāśca protāśceti candralokeṣu gārgīti kasminnu khalu candralokā otāśca protāśceti nakṣatralokeṣu gārgīti kasminnu khalu nakṣatralokā otāśca protāśceti devalokeṣu gārgīti kasminnu khalu devalokā otāśca protāścetīndralokeṣu gārgīti kasminnu khalvindralokā otāśca protāśceti prajāpatilokeṣu gārgīti kasminnu khalu prajāpatilokā otāśca protāśceti brāhṛlokeṣu gārgīti kasminnu khalu brāhṛlokā otāśca protāśceti sa hovāca gārgi mātiprākṣīrmā te mūdrdhā vyapaptat anatipraśnyāṃ vai devatāmatipṛcchasi gārgi mātiprā-kṣīriti tatoha gārgī vācakavyupararāma | vācaktavī-vācaktayā duhitetyarthaḥ | anatipraśnyām-vijigīṣu kathāyāṃ praśnāyogyāmityarthaḥ | tadanantaramuddālakapraśnaḥ | "atha ha vācaktavyuvāca brāाhṛṇā bhagavanto hantāhamimau dvau praśnau pakṣyāmi tau cenme vakṣyati na vai jātu yuṣmākamimaṃ kaścidbrāhṛोdyaṃ jeneti pṛccha gārgīti | sā hovāca ahaṃ vai yājñyavalkya yathā kāśyo vā vaideho vograputra ujjyaṃ dhanuradhijyaṃ kṛtvā dvau bāṇavantau sapatnātivyādhinau haste kṛtvā upatiṣṭhedevamevāhaṃ tvā dvābhyāṃ praśnābhyāmupodasthāṃ tau me brāूhīti pṛccha gārgīti | sā hovāca yadūdhrvaṃ yājñyavalkya divo yadarvāk pṛthivyā yadantarā dyāvāpṛthivī ime yadbhūtaṃ ca bhavacca bhaviṣyaccetyācakṣate | ākāśa eva tadotaṃ ca protaṃ ceti | kasminnu khalvākāśa otaśca protaśceti | sa hovācaitadvaitadakṣaraṃ gārgi brāाhṛṇā abhivadanti asthūlamanaṇvahna-svamadīrghamalohitamasnehamacchāyamatamo avāyvanākāśamasaṅgamarasamagandhamacakṣuṣkamaśrotramavāgamano atejaskamaprāṇamamukhamamātramanantara-mabāhraṃ na tadaśnāti kiñcana na tadaśnāti kiñcana | etasya vā akṣarasya praśāsane gāgir sūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ | etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi dyāvāpṛthivyau vidhṛte tiṣṭhataḥ | etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi nimeṣā muhūrtā ahorātrā arghamāsā māsā ṛtavassaṃvatsarā iti vidhṛtāstiṣṭhanti | etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi prācyo nadyasyandante śvetebhyaḥ parvatebhyaḥ pratīcyo'nyā yāṃ yāṃ diśamanvetasya vā akṣarasya praśāsane gārgi dadato manuṣyāḥ praśaṃsanti yajamānaṃ devā darvī pitaro'nvāyattāḥ | yo vā etadakṣaraṃ gāgrya-viditvā aÏsmalloke juhoti yajate tapastapyate bahūni varṣasaharuााṇyantavadevāsya tadbhavati yo vā etadakṣaraṃ gāgryaviditvāsmāllokātpraiti sa kṛpaṇotha ya etadakṣaraṃ gārgi viditvāsmāllokātpraiti sa brāाhṛṇaḥ | tadvā etadakṣaraṃ gāgryadṛṣṭaṃ draṣṭraśrutaṃ śrotramataṃ mantravijñātaṃ vijñātṛ nānyadato'sti draṣṭṛ nānyadato'sti śrotṛ nānyadato'sti mantṛ nānyadato'sti vijñātretasmin khalvakṣare gāgryākāśa otaśca prota-śceti | sā hovāca brāाhṛṇā bhagavantastadeva bahumanyedhvaṃ yadasmānnamaskāreṇa mucyedhvaṃ na vai jātu yuṣmākamimaṃ kaścidbrāhṛोdyaṃ jeteti tato ha vācaktavyupararāma | na vai jātvityādi | yuṣmākaṃ madhye kaścidapīmaṃ yājñavalkyaṃ brāhṛोdyaṃ brāhṛvādaṃ prati jetā netyarthaḥ | kāśyo vaidehaḥ - kāśīrājo videharājaḥ | ujjyam-avaropitajyamityarthaḥ | aparasmai dhārayasveti- dvitīyapraśnāya sannaddho bhavetyarthaḥ | śvetebhyaḥ parvatebhyaḥ himavadādibhyaḥ | bahumanyedhvaṃ-kiṃ tat ? yadasmādyāvalkyānnamaskāraṃ kṛtvā nirgamanam, jayastvasya manasāpi nāśaṅkanīya iti bhāvaḥ | tattu paramātmavyatiriktasyeti - iha hi dvedhā pūrvapakṣiṇo gatiḥ | "yadūdhrvaṃ gārgi dibo yadarvāk' itivākye ākāśaśabdena bhūtākāśa evocyate, tadādhāratayā akṣaramavyākṛtamākāśamucyata iti, athavā ākāśaśabdenāvyākṛtākāśa evocyate tadādhāratayā nirdiśya-

1.3.9

मानमपि तदेव, स्वे महिम्नि प्रतिष्ठित इतिवदिति भावः । नान्तरिक्ष इति - "न पृथिव्यामग्निश्चेतव्यो नान्तरिक्षे न दिवि तस्माद्धिरण्यं निधाय चेतव्यम्' इति विधिशेषः । परस्मिन्नक्षरशब्दो दृश्यत इतिवाक्यस्वारस्यपर्यालोचनायां प्रधानपूवर्पक्षोपमर्दमात्रकृतसंरम्भस्य वाक्यमिवाभातीत्यस्वरसादाह - अथवा पाश्र्वस्थचोद्यमिति । अन्तशब्दोऽवधिवचन इत्यादि - इदमुपलक्षणम् अन्तो हि लयः,

mānamapi tadeva, sve mahimni pratiṣṭhita itivaditi bhāvaḥ | nāntarikṣa iti - "na pṛthivyāmagniścetavyo nāntarikṣe na divi tasmāddhiraṇyaṃ nidhāya cetavyam' iti vidhiśeṣaḥ | parasminnakṣaraśabdo dṛśyata itivākyasvārasyaparyālocanāyāṃ pradhānapūvarpakṣopamardamātrakṛtasaṃrambhasya vākyamivābhātītyasvarasādāha - athavā pāśrvasthacodyamiti | antaśabdo'vadhivacana ityādi - idamupalakṣaṇam anto hi layaḥ,

1.3.9

स च कारणावस्थाप्राप्तिवचनेनान्तशब्देन कारणं लक्ष्यत इत्यपि द्रष्टव्यम् । कृत्स्नविकारजातस्याधारो भवितुमर्हतीति । ननु वायु-मदाकाशस्यावकाशप्रदानद्वारा सङ्कुचितसकलविकाराश्रयत्वमाकाशस्य सम्भवति । असङ्कुचितसकलविकाराश्रयत्वं तु प्रधानस्यापि न सम्भवति, तस्य जीवगतविकारानाश्रयत्वात्; अतो व्यर्थ आकाशब्दस्य रूढित्याग इति चेन्न; "यदन्तरा द्यावापृथिव्योरिमे' इति द्यावापृथिव्योरन्तरालवर्तिनः कायर्जातस्य निर्देशात्, तत्र च वायुमदाकाशस्य सङ्गूहावश्यम्भावात्, तदाधारत्वं भूताकाशस्य न सम्भवतीति भावः । ननु "यदूध्र्वं याज्ञ्यवल्क्य दिवो यदर्वाक् पृथिव्याः' इति प्रश्नस्य तत्प्रतवचनस्य कथं प्रधानविषयत्वम् ? पूर्व-सन्दभर्विरोधात् एवं ह्रुपाख्यायते बृहदारण्यके,-जनकयज्ञे कुरुपाञ्चालणीयत्वात् अक्षरशब्दस्याधुना यौगिकत्वप्रतिपादनं मिथ्ये- यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते आकाश एव तदोतं च प्रोतं च' इत्युक्ते त्रैकाल्यवर्त्तिनो विकारजातस्या-धारतया निर्दिष्ट आकाशो न वायुमदाकाशो भवितुमर्हति, तस्यापि विकारान्तर्गतत्वात्, अतोऽत्राकाश-शब्दनिर्द्दिष्टं भतसूक्ष्मतिमि प्रतीयते । ततस्तस्यापि भूतसूक्ष्मस्याधारभूतं किमिति पृच्छ्यते "कस्मिन्नु खल्वा-काश ओतश्च प्रोतश्च' इति । अतस्तदाधारतया निर्दिश्यमानमक्षरं न प्रधानं भवितुमर्हति । यत्तु श्रुतिप्रसिद्धात् प्रमाणान्तरप्रसिद्धं प्रथमं प्रतीयत इति तन्न, अक्षरशब्दस्यावयवशक्तया स्वार्थप्रतिपादने प्रमाणान्तरानपेक्षणात् सम्बन्धग्रहणदशायामर्थस्वरूपं येन प्रमाणेनावगम्यते, न तत्प्रतिपादनदशायामपेक्षणीयम्

sa ca kāraṇāvasthāprāptivacanenāntaśabdena kāraṇaṃ lakṣyata ityapi draṣṭavyam | kṛtsnavikārajātasyādhāro bhavitumarhatīti | nanu vāyu-madākāśasyāvakāśapradānadvārā saṅkucitasakalavikārāśrayatvamākāśasya sambhavati | asaṅkucitasakalavikārāśrayatvaṃ tu pradhānasyāpi na sambhavati, tasya jīvagatavikārānāśrayatvāt; ato vyartha ākāśabdasya rūḍhityāga iti cenna; "yadantarā dyāvāpṛthivyorime' iti dyāvāpṛthivyorantarālavartinaḥ kāyarjātasya nirdeśāt, tatra ca vāyumadākāśasya saṅgūhāvaśyambhāvāt, tadādhāratvaṃ bhūtākāśasya na sambhavatīti bhāvaḥ | nanu "yadūdhrvaṃ yājñyavalkya divo yadarvāk pṛthivyāḥ' iti praśnasya tatpratavacanasya kathaṃ pradhānaviṣayatvam ? pūrva-sandabharvirodhāt evaṃ hrupākhyāyate bṛhadāraṇyake,-janakayajñe kurupāñcālaṇīyatvāt akṣaraśabdasyādhunā yaugikatvapratipādanaṃ mithye- yadbhūtaṃ ca bhavacca bhaviṣyaccetyācakṣate ākāśa eva tadotaṃ ca protaṃ ca' ityukte traikālyavarttino vikārajātasyā-dhāratayā nirdiṣṭa ākāśo na vāyumadākāśo bhavitumarhati, tasyāpi vikārāntargatatvāt, ato'trākāśa-śabdanirddiṣṭaṃ bhatasūkṣmatimi pratīyate | tatastasyāpi bhūtasūkṣmasyādhārabhūtaṃ kimiti pṛcchyate "kasminnu khalvā-kāśa otaśca protaśca' iti | atastadādhāratayā nirdiśyamānamakṣaraṃ na pradhānaṃ bhavitumarhati | yattu śrutiprasiddhāt pramāṇāntaraprasiddhaṃ prathamaṃ pratīyata iti tanna, akṣaraśabdasyāvayavaśaktayā svārthapratipādane pramāṇāntarānapekṣaṇāt sambandhagrahaṇadaśāyāmarthasvarūpaṃ yena pramāṇenāvagamyate, na tatpratipādanadaśāyāmapekṣaṇīyam

1.3.10

त्याशङ्कय वस्तुस्थितिमनुसरता भगवता भाष्यकृता अक्षरशब्दस्योभयत्र यौगिकत्वमुपन्यस्तम्, न तु प्रकृतोपयोगित्वेनेत्याह - रूढि-शक्तया वा अवयवशक्तया वेत्यादिना । विशेषपर्यवसाने सति हीति - यदि व्युत्पत्तिग्राहकप्रमाणमनपेक्ष्यैव शब्दस्य विशेषपर्य-वसानं स्यात् तदैव न तत्प्रतिपादनदशायामपेक्षितमिति भाष्योक्तं वाक्यार्थप्रतिपादनस्य निराकाङ्क्षत्वं युज्यते, अतस्तस्य भाष्यस्य विशेषपर्यवसानेपि निराकाङ्क्षत्वमभिप्रेतमिति भावः । ननु किमत्र ब्राहृणि विशेषपर्यवसाने प्राकरणिकं लिङ्गमित्यत आह - अत्र परमात्मलिङ्गं दर्शितमिति । धर्माधर्मेति - धर्मशब्देन लौकिकशौक्लयलौहित्यादिलक्षणघटादिधर्मापेक्षया अलौकिकस्यादृष्टरूपस्य

tyāśaṅkaya vastusthitimanusaratā bhagavatā bhāṣyakṛtā akṣaraśabdasyobhayatra yaugikatvamupanyastam, na tu prakṛtopayogitvenetyāha - rūḍhi-śaktayā vā avayavaśaktayā vetyādinā | viśeṣaparyavasāne sati hīti - yadi vyutpattigrāhakapramāṇamanapekṣyaiva śabdasya viśeṣaparya-vasānaṃ syāt tadaiva na tatpratipādanadaśāyāmapekṣitamiti bhāṣyoktaṃ vākyārthapratipādanasya nirākāṅkṣatvaṃ yujyate, atastasya bhāṣyasya viśeṣaparyavasānepi nirākāṅkṣatvamabhipretamiti bhāvaḥ | nanu kimatra brāhṛṇi viśeṣaparyavasāne prākaraṇikaṃ liṅgamityata āha - atra paramātmaliṅgaṃ darśitamiti | dharmādharmeti - dharmaśabdena laukikaśauklayalauhityādilakṣaṇaghaṭādidharmāpekṣayā alaukikasyādṛṣṭarūpasya

1.3.11

धर्मस्य प्रतिपन्नैश्शैघ्य्रदर्शनात्, एवमधर्मशब्देनापि घटत्वादिधर्मभिन्नघटादिस्वरूपलौकिकार्थापेक्षया अलौकिकस्यादृष्टरूपस्या-धर्मस्य प्रतिपन्नैश्शैघ्य्रदर्शनात् । ईश्वरशब्देनापि लौकिकपार्थिवापेक्षया अलौकिकेऽर्थे प्रतीतिशैघ्य्रदर्शनादित्यर्थः । स्वाभ्यस्ता- यामेव गवीति - चिरमरिचितगोव्यक्तेरेव प्रथमप्रतीतिरिति भावः । प्रामाण्यं सम्भवतीति वक्ष्यत इति - रचनानुपपत्तेतरित्यधि-करण इति शेषः । अक्षरशब्दो जीवपर इति । अत्र न्यायसिद्धाञ्जने वेदान्ताचार्यैः "सा च समत्रैगुण्या मूलप्रकृतिः तस्यामपि मात्रया भेदमालम्ब्य अव्यक्तसहपठितस्याक्षरशब्दस्य चेतनविषयतया बहुश उपादानम् तत्परव्याख्यानप्रकारमनुरुध्द्य वा स्वरूपतो निर्वि-कारोऽपि जीवे सृज्यत्ववचनात् । चिद्रूपविकारवत्त्वेपि यथाक्षरशब्दप्रवृत्तिः तथा परब्राहृेतरविषयस्याक्षरशब्दस्याचिदवस्थाविशेषेपि शक्तिकल्पनोपपद्यत इति प्रतिपादयितुं ब्राा क्वचित्क्वचित् क्षरे प्रकृतिविशेषे अक्षरशब्दस्य मुख्यत्वायोगात् परब्राहृरूपाक्षरसम्बन्धेन लक्षणायां प्रयोजनाभावात्, जीवसम्बन्धेन त्वजहल्लक्षणया लयविशेषादिप्रतिपादनौचित्यात् "उभावेतौ लीयेते परमात्मनी'ति

dharmasya pratipannaiśśaighyradarśanāt, evamadharmaśabdenāpi ghaṭatvādidharmabhinnaghaṭādisvarūpalaukikārthāpekṣayā alaukikasyādṛṣṭarūpasyā-dharmasya pratipannaiśśaighyradarśanāt | īśvaraśabdenāpi laukikapārthivāpekṣayā alaukike'rthe pratītiśaighyradarśanādityarthaḥ | svābhyastā- yāmeva gavīti - ciramaricitagovyaktereva prathamapratītiriti bhāvaḥ | prāmāṇyaṃ sambhavatīti vakṣyata iti - racanānupapattetarityadhi-karaṇa iti śeṣaḥ | akṣaraśabdo jīvapara iti | atra nyāyasiddhāñjane vedāntācāryaiḥ "sā ca samatraiguṇyā mūlaprakṛtiḥ tasyāmapi mātrayā bhedamālambya avyaktasahapaṭhitasyākṣaraśabdasya cetanaviṣayatayā bahuśa upādānam tatparavyākhyānaprakāramanurudhdya vā svarūpato nirvi-kāro'pi jīve sṛjyatvavacanāt | cidrūpavikāravattvepi yathākṣaraśabdapravṛttiḥ tathā parabrāhṛेtaraviṣayasyākṣaraśabdasyācidavasthāviśeṣepi śaktikalpanopapadyata iti pratipādayituṃ brāा kvacitkvacit kṣare prakṛtiviśeṣe akṣaraśabdasya mukhyatvāyogāt parabrāhṛrūpākṣarasambandhena lakṣaṇāyāṃ prayojanābhāvāt, jīvasambandhena tvajahallakṣaṇayā layaviśeṣādipratipādanaucityāt "ubhāvetau līyete paramātmanī'ti

1.3.11

द्वयोरपि लयाद्यभिधानाच्च । अत्राजहल्लक्षणैव युक्तेत्यभिप्रायाद्वेति न कश्चिद्विरोध इत्युक्तम् तदत्रानुसन्धेयम् । ननु नात्र "अम्बरा-न्तधृतेः परमात्मप्रशासनाधीनत्व'मिति परमात्मशब्दोऽक्षरपरः । "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः' इत्यादिश्रवणेपि अम्बरान्तशब्दस्यात्राश्रवणादिति भावः । विषयप्रकर्षात् विषयासङ्कोचादित्यर्थः । श्रुत्यन्तरेष्विति - ननु श्रुत्यन्तरे शासनाधीनसर्वाधारकत्वस्य परमात्मधर्मत्वेन श्रुतत्वेपि अक्षरब्रााहृणे तादृशपरमात्मासाधारणधर्मश्रवणं नेति चेदुच्यते, "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि' इत्यत्र वैशब्दस्य प्रमाणान्तरप्रसिद्धिद्योतकतया प्रापकमानान्तरप्रदर्शनस्यापेक्षितत्वात् अनुवादवाक्यस्य प्रापकवाक्यानुसारेणार्थस्य वर्णनीयत्वात्पुरोवादवाक्ये असङ्कोचेन सर्वप्रशासनश्रवणादनुवादकमपि वाक्यं तदर्थकमित्यभिप्रायेण तदुदाह्मतमिति द्रष्टव्यम् । ननु द्यावापृथिव्यादीनां तन्नियोज्यत्वाभावप्रसङ्गे इष्टापत्तावापादितायां प्रमाणान्तरस्यैव शरणीकरणीयतया तदेवोपन्यस्यतां किं तदपेक्षेणानेनेत्यस्वरसादाह - किञ्च यस्येत्यादिना । अव्याकृतस्य धारणं श्रूयत इति - ततश्चाव्याकृतस्य धारणं प्रतिपाद्य कथं तस्याव्याकृतस्य धारणमित्याकाङ्क्षायां शासनाधीनं धारणमिति प्रतिपादनाय "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने'त्यादि

dvayorapi layādyabhidhānācca | atrājahallakṣaṇaiva yuktetyabhiprāyādveti na kaścidvirodha ityuktam tadatrānusandheyam | nanu nātra "ambarā-ntadhṛteḥ paramātmapraśāsanādhīnatva'miti paramātmaśabdo'kṣaraparaḥ | "etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ' ityādiśravaṇepi ambarāntaśabdasyātrāśravaṇāditi bhāvaḥ | viṣayaprakarṣāt viṣayāsaṅkocādityarthaḥ | śrutyantareṣviti - nanu śrutyantare śāsanādhīnasarvādhārakatvasya paramātmadharmatvena śrutatvepi akṣarabrāाhṛṇe tādṛśaparamātmāsādhāraṇadharmaśravaṇaṃ neti ceducyate, "etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi' ityatra vaiśabdasya pramāṇāntaraprasiddhidyotakatayā prāpakamānāntarapradarśanasyāpekṣitatvāt anuvādavākyasya prāpakavākyānusāreṇārthasya varṇanīyatvātpurovādavākye asaṅkocena sarvapraśāsanaśravaṇādanuvādakamapi vākyaṃ tadarthakamityabhiprāyeṇa tadudāhmatamiti draṣṭavyam | nanu dyāvāpṛthivyādīnāṃ tanniyojyatvābhāvaprasaṅge iṣṭāpattāvāpāditāyāṃ pramāṇāntarasyaiva śaraṇīkaraṇīyatayā tadevopanyasyatāṃ kiṃ tadapekṣeṇānenetyasvarasādāha - kiñca yasyetyādinā | avyākṛtasya dhāraṇaṃ śrūyata iti - tataścāvyākṛtasya dhāraṇaṃ pratipādya kathaṃ tasyāvyākṛtasya dhāraṇamityākāṅkṣāyāṃ śāsanādhīnaṃ dhāraṇamiti pratipādanāya "etasya vā akṣarasya praśāsane'tyādi

1.3.11

सन्दर्भः प्रवृत्तः, तस्य ह्रयमभिप्रायः, सूर्याचन्द्रमःप्रभृति सर्वपदार्थजातं शासनेन धारयतोऽक्षरस्य परब्राहृणः प्रशासनेन धारणे को भार इति । "ततश्च एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने' इति सन्दर्भस्याम्बरान्तधृतिप्रकारोपपादनार्थत्वात् अम्बरान्तधारणमपि शासनाधीनां सिध्यतीति भावः । ननु द्रष्टृत्वं चक्षुर्जन्यज्ञानवत्त्वम्, श्रोतृत्वं श्रोत्रजन्यज्ञानवत्त्वम् नचैतत् परमात्मनि करणशून्ये सम्भवतीत्यत आह - द्रष्ट्रादिशब्दा इति । रूपसाक्षात्कर्ता द्रष्टा, शब्दसाक्षात्कर्ता श्रोता, मन्तव्यसाक्षात्कर्ता मन्ता, अध्यवसेयसाक्षात्कर्ता विज्ञातेत्यर्थः । द्रष्ट्रादिपदैः रूपादिसाक्षात्कर्तृत्वार्थकथनस्य प्रकृतशासनोपयोगं दर्शयति - शासनस्येति । तेषामयोग्यत्वादिति - चक्षुश्श्रोत्रमनआदिजन्य-ज्ञानरूपाणां दशर्नश्रवणमननादीनामयोग्यत्वादित्यर्थः । ननु परमात्मनोऽपि योगिभिर्नित्यमुक्तैस्स्वेनापि दृष्टत्वादाह - सर्वैः योगि-भिरिति । सर्वशब्दस्यैकैकवर्गकार्त्स्न्यपरत्वे हेतुमाह - अस्यासङ्कुचितवृत्तितयेति । अदृष्टत्वादिविशेषितं द्रष्टृत्वादिकं प्रत्यगात्म-व्यावर्तकमित्यर्थ इति । अयोगिभिरदृष्टत्वादिविशेषितमित्यर्थः । प्रत्यगात्मन इति । ननु परमात्मापि स्वाहंप्रत्ययवेद्य एव दृष्ट इति न विशेष इति चेन्न अयोगिभिरदृष्ट इत्यत्र तात्पर्यात् । स्वस्वरूपवदिति - प्रत्यगात्मस्वरूपवदित्यर्थः । नन्वदृष्ट इत्यादौ अदृष्टत्व-द्रष्टृत्वादीनामेव प्रत्येकं धर्मतया श्रवणात् कथमदृष्टत्वविशेषितद्रष्टृत्वेन प्रत्यगात्मव्यावृत्तिलाभ इत्याशङ्कयादृष्टं सत् द्रष्टृ इति श्रुत्य-र्थलाभाद्विवक्षितसिद्धिरित्यभिप्रयन्नाह - निष्ठान्तैः पदैरिति । ननु विशेषितस्यैव धर्मत्वे द्रष्टृत्वं प्रधानव्यावर्तकमदृष्टत्वविशेषितं प्रत्य-गात्मव्यावर्तकमिति विभज्योक्तिरयुक्ता, विशेषितस्यैव धर्मत्वात् किञ्चायोगिभिरिति सङ्कोचोऽपि व्यर्थः । इतरादृश्यत्वविशेषित-द्रष्टृत्वस्यैव तथात्वादित्यस्वरसादाह - यद्वा रूपशब्दाद्यर्थवेदिभिरिति । अस्यां योजनायामिति - द्वितीययोजनायां तु "नान्यदतः' इत्यादिवाक्यस्यैव विषयत्वमिति भावः । कण्ठोक्ता स्यादिति - द्वितीययोजनायामर्थसिद्धत्वमुत्तरत्र स्पष्टम् चशब्द उक्तहेतुसमुच्चय

sandarbhaḥ pravṛttaḥ, tasya hrayamabhiprāyaḥ, sūryācandramaḥprabhṛti sarvapadārthajātaṃ śāsanena dhārayato'kṣarasya parabrāhṛṇaḥ praśāsanena dhāraṇe ko bhāra iti | "tataśca etasya vā akṣarasya praśāsane' iti sandarbhasyāmbarāntadhṛtiprakāropapādanārthatvāt ambarāntadhāraṇamapi śāsanādhīnāṃ sidhyatīti bhāvaḥ | nanu draṣṭṛtvaṃ cakṣurjanyajñānavattvam, śrotṛtvaṃ śrotrajanyajñānavattvam nacaitat paramātmani karaṇaśūnye sambhavatītyata āha - draṣṭrādiśabdā iti | rūpasākṣātkartā draṣṭā, śabdasākṣātkartā śrotā, mantavyasākṣātkartā mantā, adhyavaseyasākṣātkartā vijñātetyarthaḥ | draṣṭrādipadaiḥ rūpādisākṣātkartṛtvārthakathanasya prakṛtaśāsanopayogaṃ darśayati - śāsanasyeti | teṣāmayogyatvāditi - cakṣuśśrotramanaādijanya-jñānarūpāṇāṃ daśarnaśravaṇamananādīnāmayogyatvādityarthaḥ | nanu paramātmano'pi yogibhirnityamuktaissvenāpi dṛṣṭatvādāha - sarvaiḥ yogi-bhiriti | sarvaśabdasyaikaikavargakārtsnyaparatve hetumāha - asyāsaṅkucitavṛttitayeti | adṛṣṭatvādiviśeṣitaṃ draṣṭṛtvādikaṃ pratyagātma-vyāvartakamityartha iti | ayogibhiradṛṣṭatvādiviśeṣitamityarthaḥ | pratyagātmana iti | nanu paramātmāpi svāhaṃpratyayavedya eva dṛṣṭa iti na viśeṣa iti cenna ayogibhiradṛṣṭa ityatra tātparyāt | svasvarūpavaditi - pratyagātmasvarūpavadityarthaḥ | nanvadṛṣṭa ityādau adṛṣṭatva-draṣṭṛtvādīnāmeva pratyekaṃ dharmatayā śravaṇāt kathamadṛṣṭatvaviśeṣitadraṣṭṛtvena pratyagātmavyāvṛttilābha ityāśaṅkayādṛṣṭaṃ sat draṣṭṛ iti śrutya-rthalābhādvivakṣitasiddhirityabhiprayannāha - niṣṭhāntaiḥ padairiti | nanu viśeṣitasyaiva dharmatve draṣṭṛtvaṃ pradhānavyāvartakamadṛṣṭatvaviśeṣitaṃ pratya-gātmavyāvartakamiti vibhajyoktirayuktā, viśeṣitasyaiva dharmatvāt kiñcāyogibhiriti saṅkoco'pi vyarthaḥ | itarādṛśyatvaviśeṣita-draṣṭṛtvasyaiva tathātvādityasvarasādāha - yadvā rūpaśabdādyarthavedibhiriti | asyāṃ yojanāyāmiti - dvitīyayojanāyāṃ tu "nānyadataḥ' ityādivākyasyaiva viṣayatvamiti bhāvaḥ | kaṇṭhoktā syāditi - dvitīyayojanāyāmarthasiddhatvamuttaratra spaṣṭam caśabda uktahetusamuccaya

1.3.11

इति योजनान्तर त्वनुक्तहेतुसमुच्चयपरत्वमुत्तरत्र स्पष्टम् । प्रस्तुततुल्यपुरुषान्तरेति - "इषुर्विष्टुतिस्सप्ताहं भवति समानमितरच्छयेनेन' इत्यत्रेतरशब्दस्य पूर्वानिर्दिष्टसदृशश्येनवैशेषिकाङ्गपरत्वमिति सप्तमे स्थापितत्वादिति भावः । एतस्याधारभूतमितिभाष्ये एतच्छब्द-स्याक्षरपरामर्शित्वमपि सम्भवेत् जगत्परामर्शित्वमपि सम्भवेत्, उभयोरपि प्राक् प्रस्तुतत्वात् "तथा चाक्षरपरामर्शित्वे अक्षरस्य धारकं किमपि नास्तीत्युक्तवा अधिकनिषेधः कृतः स्यात् पक्षान्तरे तु समनिषेध इत्यभिप्रेत्य व्याचष्टे - एतस्याक्षरस्येत्यादिना । "यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह । मृत्योस्रुा मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति । एकधैवानु द्रष्टव्यम्, "नेह नानास्ति किञ्चन । मृत्योस्स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति' इति कठवल्लीबृहदारण्यकादाविव भेदनिषेधसम्भवे ब्राहृणस्समाभ्यधिकनिषेधपरत्वाश्रयणे को हेतुरिति शङ्कते - ननु नान्यदित्यादिना । यदि क्वचिदिति - "यत्र हि द्वैतमिव भवति' इत्यादाविति भावः । यत्र यदि सम्भवतीत्यनेन तत्रापि सुदूरं गत्वा ऐक्यविधिशेषत्वमेवेति भावः । अत इदं वाक्यं प्रकृततुल्यद्रष्ट्रन्तरनिषेधपरमिति - नास्मिन्नपि पक्षे पूर्वोक्तदोष-तादवस्थ्य द्रष्टुरेव श्रोतृताया नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट्रित्यनेनैव सिद्धतया प्रत्येकनिषेधवैयथ्र्यादिति वाच्यम्; द्रष्टृत्वश्रोतृत्वादीनामनति-रिक्तवृत्तित्वेऽपि तुल्यो द्रष्टा नास्तीत्युक्ते द्रष्टृत्वांशे साम्यं नास्तीति प्रतीतावपि श्रोतृत्वांशे अस्तीति शङ्कायाः सम्भवात् साफल्यमिति भावः । प्रशासने ददतः, प्रशासन इति निमित्तसप्तमी तदाज्ञया ददतो जनान् मनुष्याः प्रशंसन्ति, तदाज्ञया यागं कुर्वन्तं देवाः प्रशं-

iti yojanāntara tvanuktahetusamuccayaparatvamuttaratra spaṣṭam | prastutatulyapuruṣāntareti - "iṣurviṣṭutissaptāhaṃ bhavati samānamitaracchayenena' ityatretaraśabdasya pūrvānirdiṣṭasadṛśaśyenavaiśeṣikāṅgaparatvamiti saptame sthāpitatvāditi bhāvaḥ | etasyādhārabhūtamitibhāṣye etacchabda-syākṣaraparāmarśitvamapi sambhavet jagatparāmarśitvamapi sambhavet, ubhayorapi prāk prastutatvāt "tathā cākṣaraparāmarśitve akṣarasya dhārakaṃ kimapi nāstītyuktavā adhikaniṣedhaḥ kṛtaḥ syāt pakṣāntare tu samaniṣedha ityabhipretya vyācaṣṭe - etasyākṣarasyetyādinā | "yadeveha tadamutra yadamutra tadanviha | mṛtyosruा mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati | ekadhaivānu draṣṭavyam, "neha nānāsti kiñcana | mṛtyossa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati' iti kaṭhavallībṛhadāraṇyakādāviva bhedaniṣedhasambhave brāhṛṇassamābhyadhikaniṣedhaparatvāśrayaṇe ko heturiti śaṅkate - nanu nānyadityādinā | yadi kvaciditi - "yatra hi dvaitamiva bhavati' ityādāviti bhāvaḥ | yatra yadi sambhavatītyanena tatrāpi sudūraṃ gatvā aikyavidhiśeṣatvameveti bhāvaḥ | ata idaṃ vākyaṃ prakṛtatulyadraṣṭrantaraniṣedhaparamiti - nāsminnapi pakṣe pūrvoktadoṣa-tādavasthya draṣṭureva śrotṛtāyā nānyadato'sti draṣṭrityanenaiva siddhatayā pratyekaniṣedhavaiyathryāditi vācyam; draṣṭṛtvaśrotṛtvādīnāmanati-riktavṛttitve'pi tulyo draṣṭā nāstītyukte draṣṭṛtvāṃśe sāmyaṃ nāstīti pratītāvapi śrotṛtvāṃśe astīti śaṅkāyāḥ sambhavāt sāphalyamiti bhāvaḥ | praśāsane dadataḥ, praśāsana iti nimittasaptamī tadājñayā dadato janān manuṣyāḥ praśaṃsanti, tadājñayā yāgaṃ kurvantaṃ devāḥ praśaṃ-

1.3.12

सन्ति, तदाज्ञया प्रवृत्तं दर्वीहोमं पितरः प्रशंसन्तीत्यर्थः । अनुवशा इत्यर्थ इति - अनुवशाः-उपजीविन इत्यर्थः । देवपित्रादय ईश्व-रास्सन्तोऽन्यथापि जीवितुमुत्सहन्तः कृपणां वृतिं्त यत्प्रशासनादास्थिता इत्यर्थः । तस्मिन् परिजिहीर्षत इति - यदि ब्राहृणो मिथ्-यात्वं परिजिहीर्षितम् तदा ब्राहृणो द्रष्टृभेदस्यैवाभ्युपगन्तव्यतया अदृष्टं द्रष्ट्रितिवाक्यप्रतिपाद्यत्वं ब्राहृणो न स्यादित्यर्थः । प्रधान-स्येश्वरत्वेति - प्रशासितृत्वस्येश्वरत्वपर्यवसन्नत्वात् द्रष्टृत्वस्य क्षेत्रज्ञत्वे पयर्वसन्नत्वादिति भावः ।। इत्यक्षराधिकरणम्

santi, tadājñayā pravṛttaṃ darvīhomaṃ pitaraḥ praśaṃsantītyarthaḥ | anuvaśā ityartha iti - anuvaśāḥ-upajīvina ityarthaḥ | devapitrādaya īśva-rāssanto'nyathāpi jīvitumutsahantaḥ kṛpaṇāṃ vṛtiṃ्ta yatpraśāsanādāsthitā ityarthaḥ | tasmin parijihīrṣata iti - yadi brāhṛṇo mith-yātvaṃ parijihīrṣitam tadā brāhṛṇo draṣṭṛbhedasyaivābhyupagantavyatayā adṛṣṭaṃ draṣṭritivākyapratipādyatvaṃ brāhṛṇo na syādityarthaḥ | pradhāna-syeśvaratveti - praśāsitṛtvasyeśvaratvaparyavasannatvāt draṣṭṛtvasya kṣetrajñatve payarvasannatvāditi bhāvaḥ || ityakṣarādhikaraṇam

1.3.12

प्रश्नोपनिषदि - "अथ हैनं शैव्यस्सत्यकामः पप्रच्छ । स यो हवै तद्भगवन्मनुष्येषु प्रायणान्तमोङ्कारमभिध्यायीत । कतमं वाव स तेन लोकं जयतेति ।। 1 ।। तस्मै स होवाच । एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्राहृ यदोङ्कारस्तस्माद्विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वे- तीति ।। 2 ।। स यद्येकमात्रमभिध्यायीत स तेनैव सवेदितस्तूर्णमेव जगत्यामभिसम्पद्यते । तमृचो मनुष्यलोकमुपनयन्ते स तत्र तपसा ब्राहृचर्येण श्रद्धया सम्पन्नो महिमानमनुभवति ।। 3 ।। अथ यदि द्विमात्रेण मनसि सम्पद्यते सोऽन्तरिक्षं युजुर्भिरुन्नीयते स सामेलोकं स सोमलोके विभूतिमनुभूय पुनरावर्तते ।। 4 ।। यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत स तेजसि सूर्ये सम्पन्नो यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं ह वै स प्राप्मना विनिर्मुक्तस्ससामभिरुन्नीयते ब्राहृलोकं स एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते । तदेतौ श्लोकौ भवतः ।। 5 ।। तिरुाो यात्रा मृत्युमत्त्र्यप्रयुक्ताः अन्योन्यसक्ता अनभिप्रयुक्ताः । क्रियासु बाह्रान्तरमध्यमासु सम्यक्प्रयुक्तासु न कम्पते ज्ञः ।। 6 ।। ऋ#ृग्भिरेतं यजुर्भिरन्तरिक्षं ससामभिर्यत्तत्कवयो वेदयन्ते । तमोङ्कारेणैवायतनेनान्वेति विद्वान्य-त्तच्छान्तमजरममृतमभयं परं चेति ।। 7 ।। असंवेदितः-अनुगृहीतः, मनसि सम्पद्यते-मनसा ध्यायतीत्यर्थः । मृत्युमत्त्र्यप्रयुक्ताः-मृत्युभीतमत्त्र्यप्रयुक्ताः । अन्योन्यसक्ताश्चेदनभिप्रयुक्तास्युः । सम्यक्प्रयुक्तासु मात्रासु सतीषु न कम्पते ज्ञ इत्यर्थः । अदृष्टो द्रष्टेति परमात्मनो दृष्टत्वमुक्तमितिपाठो लेखकस्खलनदोषायत्तः । अक्षरब्राहृणो अदृष्टं द्रष्ट्रिति नपुंसकपाठस्यैव सत्त्वादिति द्रष्टव्यम् । विषयवाक्यस्थब्राहृलोकशब्दस्यैवान्यथा निर्वाहो दुर्वच इति वक्तुं शक्ये अन्तरिक्षशब्दस्य दुर्निर्वहत्वोक्तिरयुक्तेत्यस्वरसादाह - यद्वा आकाशशब्दस्येति । ससामभिरुन्नीयते - इदमेकं पदम् तच्छब्दान्तरश्रवणादित्यभिप्रेत्य व्याचष्टे - सामगानसहितैरित्यर्थ इति । आतिवाहिकानां मुक्तानाम् "एतत्समाकायन्' इत्यस्यासम्भवादाह - सान्त्ववादयुक्तैरिति । नच तमृचो मनुष्यलोकमुपनयन्ते यजुर्भिरुन्नीयते सोमलोकमिति ऋग्यजुःप्रायपाठात् सामपदस्य वेदपरत्वमेवाश्रयितुं युक्तमिति वाच्यम्; ऋगादिस्थलेपि वेदस्य नेतृत्वासम्भवात्, तत्रापि लक्षणादिक्लेशस्याश्रयणीयत्वेन प्रायपाठो नास्तीति भावः । परमात्मत्वं व्यवस्थाप्येति - यद्यपि नच

praśnopaniṣadi - "atha hainaṃ śaivyassatyakāmaḥ papraccha | sa yo havai tadbhagavanmanuṣyeṣu prāyaṇāntamoṅkāramabhidhyāyīta | katamaṃ vāva sa tena lokaṃ jayateti || 1 || tasmai sa hovāca | etadvai satyakāma paraṃ cāparaṃ ca brāhṛ yadoṅkārastasmādvidvānetenaivāyatanenaikataramanve- tīti || 2 || sa yadyekamātramabhidhyāyīta sa tenaiva saveditastūrṇameva jagatyāmabhisampadyate | tamṛco manuṣyalokamupanayante sa tatra tapasā brāhṛcaryeṇa śraddhayā sampanno mahimānamanubhavati || 3 || atha yadi dvimātreṇa manasi sampadyate so'ntarikṣaṃ yujurbhirunnīyate sa sāmelokaṃ sa somaloke vibhūtimanubhūya punarāvartate || 4 || yaḥ punaretaṃ trimātreṇomityetenaivākṣareṇa paraṃ puruṣamabhidhyāyīta sa tejasi sūrye sampanno yathā pādodarastvacā vinirmucyata evaṃ ha vai sa prāpmanā vinirmuktassasāmabhirunnīyate brāhṛlokaṃ sa etasmājjīvaghanātparātparaṃ puriśayaṃ puruṣamīkṣate | tadetau ślokau bhavataḥ || 5 || tiruाो yātrā mṛtyumattryaprayuktāḥ anyonyasaktā anabhiprayuktāḥ | kriyāsu bāhrāntaramadhyamāsu samyakprayuktāsu na kampate jñaḥ || 6 || ṛ#ृgbhiretaṃ yajurbhirantarikṣaṃ sasāmabhiryattatkavayo vedayante | tamoṅkāreṇaivāyatanenānveti vidvānya-ttacchāntamajaramamṛtamabhayaṃ paraṃ ceti || 7 || asaṃveditaḥ-anugṛhītaḥ, manasi sampadyate-manasā dhyāyatītyarthaḥ | mṛtyumattryaprayuktāḥ-mṛtyubhītamattryaprayuktāḥ | anyonyasaktāścedanabhiprayuktāsyuḥ | samyakprayuktāsu mātrāsu satīṣu na kampate jña ityarthaḥ | adṛṣṭo draṣṭeti paramātmano dṛṣṭatvamuktamitipāṭho lekhakaskhalanadoṣāyattaḥ | akṣarabrāhṛṇo adṛṣṭaṃ draṣṭriti napuṃsakapāṭhasyaiva sattvāditi draṣṭavyam | viṣayavākyasthabrāhṛlokaśabdasyaivānyathā nirvāho durvaca iti vaktuṃ śakye antarikṣaśabdasya durnirvahatvoktirayuktetyasvarasādāha - yadvā ākāśaśabdasyeti | sasāmabhirunnīyate - idamekaṃ padam tacchabdāntaraśravaṇādityabhipretya vyācaṣṭe - sāmagānasahitairityartha iti | ātivāhikānāṃ muktānām "etatsamākāyan' ityasyāsambhavādāha - sāntvavādayuktairiti | naca tamṛco manuṣyalokamupanayante yajurbhirunnīyate somalokamiti ṛgyajuḥprāyapāṭhāt sāmapadasya vedaparatvamevāśrayituṃ yuktamiti vācyam; ṛgādisthalepi vedasya netṛtvāsambhavāt, tatrāpi lakṣaṇādikleśasyāśrayaṇīyatvena prāyapāṭho nāstīti bhāvaḥ | paramātmatvaṃ vyavasthāpyeti - yadyapi naca

1.3.12

तत्त्वविषयमेव सर्वं दर्शनम्; अतत्त्वविषयस्यापि दर्शनादिति वाचस्पत्ये ईक्षणमपि परमात्मविषयमिति पूर्वपक्षस्य दशर्नादीक्षति-कर्मणः परमात्मत्वनियमः पूर्वपक्षिणा नाभ्युपगतः । तथापीक्षतिकर्मणः परमात्मत्वमङ्गीकृत्य ध्यायतेस्ततो भिन्नविषयत्वमिति पूर्वपक्षस्यापि प्रवर्तनात् तदभिप्रेत्यैतदुक्तमिति द्रष्टव्यम् । तत्प्राप्नोतीति - पञ्चम्यन्तपदं प्राप्नोतीत्यर्थः । देवतिर्यग्भावापेक्षयेति - द्रष्टव्यमितिशेषः । ननूपक्रम एव परं चापरं च ब्राहृेति द्वेधा विभज्य परं पुरुषमभिध्यायीत, परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते' इति परत्वेन विशेषणाच्च परमेव ब्राहृेत्यस्य सिद्धत्वात्परत्वविशेषितपुरुषशब्दस्यासाधारणत्वाच्छान्तत्वाजरत्वादीनां श्रवणाच्च, अनेकब्राहृ-लिङ्गविरोधे मनुष्यादिलोकप्रायपाठमात्रेण लिङ्गबाधायोगात्कथं पूर्वपक्षं इति चेदुच्यते; प्रायपाठावगतचतुर्मुखलोकगतपुरुषनिरीक्ष-माणत्वस्य लिङ्गस्यानन्यथासिद्धत्वादिति पूर्वपक्ष्यभिमानात् । नपुंसकान्तशब्दनिर्दिष्टमिति - एतच्छब्देन नपुंसक पदनिर्दिष्टत्वं

tattvaviṣayameva sarvaṃ darśanam; atattvaviṣayasyāpi darśanāditi vācaspatye īkṣaṇamapi paramātmaviṣayamiti pūrvapakṣasya daśarnādīkṣati-karmaṇaḥ paramātmatvaniyamaḥ pūrvapakṣiṇā nābhyupagataḥ | tathāpīkṣatikarmaṇaḥ paramātmatvamaṅgīkṛtya dhyāyatestato bhinnaviṣayatvamiti pūrvapakṣasyāpi pravartanāt tadabhipretyaitaduktamiti draṣṭavyam | tatprāpnotīti - pañcamyantapadaṃ prāpnotītyarthaḥ | devatiryagbhāvāpekṣayeti - draṣṭavyamitiśeṣaḥ | nanūpakrama eva paraṃ cāparaṃ ca brāhṛेti dvedhā vibhajya paraṃ puruṣamabhidhyāyīta, parātparaṃ puriśayaṃ puruṣamīkṣate' iti paratvena viśeṣaṇācca parameva brāhṛेtyasya siddhatvātparatvaviśeṣitapuruṣaśabdasyāsādhāraṇatvācchāntatvājaratvādīnāṃ śravaṇācca, anekabrāhṛ-liṅgavirodhe manuṣyādilokaprāyapāṭhamātreṇa liṅgabādhāyogātkathaṃ pūrvapakṣaṃ iti ceducyate; prāyapāṭhāvagatacaturmukhalokagatapuruṣanirīkṣa-māṇatvasya liṅgasyānanyathāsiddhatvāditi pūrvapakṣyabhimānāt | napuṃsakāntaśabdanirdiṣṭamiti - etacchabdena napuṃsaka padanirdiṣṭatvaṃ

1.3.12

परामृश्यत इति भावः । भाष्ये-कर्मनिमित्तं देहित्वमिति । "मूर्तौ घनः' इति मूर्तौ घनशब्दो निपातितः । मूर्तिः काठिन्यमिति व्या-ख्यातम् । जीवस्य काठिन्यं देहद्वारकं देहित्वादेव कर्मकृतत्वमपि सिध्यतीति भावः । सशरीरत्वादेव हीति - आत्मनश्चतुर्णां मुखानां सम्भवादित्यर्थः । भाष्ये-न क्षयिष्णुश्चतुर्मुखलोक इति । ननु ब्राहृलोकशब्देन परब्राहृलोकपरामर्शे चतुर्मुखस्य प्रागनिर्दिष्टत्वादेत-स्माज्जीवघनादित्येतच्छब्दस्य प्रकृतपरामर्शित्वं न स्यात् । अतश्शाङ्करादिरीत्या ब्राहृलोकशब्दस्य चतुर्मुखलोकपरत्वमेवाभ्युपगम्य एतस्मादित्येतच्छब्देन च ब्राहृलोकशब्दान्तर्गतब्राहृशब्दनिर्दिष्टचतुर्मुखपरामर्शो वक्तव्य इत्येवाभ्युपेत्यमिति चेन्न; ब्राहृलोकशब्दस्य चतुर्मुखलोकपरत्वेपि चतुर्मुखस्य समासे न्यग्भूतस्य परामर्शासम्भवात् नच प्राधान्येन निर्दिष्टस्य चतुर्मुखलोकस्यैव परामर्शस्यादिति वाच्यम्; तत्र जीवघनशब्दस्याप्रवृत्तेः । कथञ्चिद्वृत्तावाश्रितायामपि चेतनस्याचेतनात् चतुर्मुखलोकादुत्कर्षप्रतिपादनस्यायुक्तत्वाच्च तस्मादेतच्छब्दस्य अथैव ज्योतिरित्यादिवत्प्रस्तोष्यमाणः जीवघनपरामर्शित्वं युक्तमिति द्रष्टव्यम् । आदिशब्देनेत्यादि - यद्यप्यादि-

parāmṛśyata iti bhāvaḥ | bhāṣye-karmanimittaṃ dehitvamiti | "mūrtau ghanaḥ' iti mūrtau ghanaśabdo nipātitaḥ | mūrtiḥ kāṭhinyamiti vyā-khyātam | jīvasya kāṭhinyaṃ dehadvārakaṃ dehitvādeva karmakṛtatvamapi sidhyatīti bhāvaḥ | saśarīratvādeva hīti - ātmanaścaturṇāṃ mukhānāṃ sambhavādityarthaḥ | bhāṣye-na kṣayiṣṇuścaturmukhaloka iti | nanu brāhṛlokaśabdena parabrāhṛlokaparāmarśe caturmukhasya prāganirdiṣṭatvādeta-smājjīvaghanādityetacchabdasya prakṛtaparāmarśitvaṃ na syāt | ataśśāṅkarādirītyā brāhṛlokaśabdasya caturmukhalokaparatvamevābhyupagamya etasmādityetacchabdena ca brāhṛlokaśabdāntargatabrāhṛśabdanirdiṣṭacaturmukhaparāmarśo vaktavya ityevābhyupetyamiti cenna; brāhṛlokaśabdasya caturmukhalokaparatvepi caturmukhasya samāse nyagbhūtasya parāmarśāsambhavāt naca prādhānyena nirdiṣṭasya caturmukhalokasyaiva parāmarśasyāditi vācyam; tatra jīvaghanaśabdasyāpravṛtteḥ | kathañcidvṛttāvāśritāyāmapi cetanasyācetanāt caturmukhalokādutkarṣapratipādanasyāyuktatvācca tasmādetacchabdasya athaiva jyotirityādivatprastoṣyamāṇaḥ jīvaghanaparāmarśitvaṃ yuktamiti draṣṭavyam | ādiśabdenetyādi - yadyapyādi-

1.3.13

शब्दार्थतया प्रदर्शितेषु वाक्येषु सूरिदृश्यत्वं न प्रतीयते, अपितु सूर्याधारत्वमेव । "तद्विप्रासो विपन्यवः' इत्यत्रापि, विपन्यवः-स्तु-तिशीलाः, जागृवांसः-अस्खलितज्ञानाः । "तद्विष्णोः परमं पदं सदा स्तुबन्तस्समिन्धत' इति वेदाथर्सङ्ग्रहे व्याख्यातत्वात्, तथापि सूरिस्थानभूतस्य सूरिदृश्यत्वमप्यर्थसिद्धमित्यभिप्रेत्योक्तमिति द्रष्टव्यम् । यदपरं कार्यंब्राहृेति भाष्ये कार्यब्राहृशब्देन चतुर्मुखलोक-

śabdārthatayā pradarśiteṣu vākyeṣu sūridṛśyatvaṃ na pratīyate, apitu sūryādhāratvameva | "tadviprāso vipanyavaḥ' ityatrāpi, vipanyavaḥ-stu-tiśīlāḥ, jāgṛvāṃsaḥ-askhalitajñānāḥ | "tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā stubantassamindhata' iti vedātharsaṅgrahe vyākhyātatvāt, tathāpi sūristhānabhūtasya sūridṛśyatvamapyarthasiddhamityabhipretyoktamiti draṣṭavyam | yadaparaṃ kāryaṃbrāhṛेti bhāṣye kāryabrāhṛśabdena caturmukhaloka-

1.3.13

स्यापरब्राहृपदवाच्यत्वमेव युक्तम्, नतु परब्राहृलोकत्वमितिदर्शितमिति योजना । उपलक्षणतयेति - अन्तरिक्षशब्दमुख्यार्थस्वीकारे पक्षद्वयेपि व्यवधानविशिष्टम् यदि च व्यवधानपरिहारायान्तरिक्षशब्दस्य चतुर्मुखलोकाधस्तनलोकमात्रोपलक्षकत्वमाश्रित्य व्यव-धानपरिहारः तर्हि अन्तरिक्षशब्दस्यामुष्मिकमात्रोपलक्षकत्वमाश्रित्य व्यवधानपरिहारस्समान इति भावः । सङ्ग्राहकलाभ इति - भूलोकब्राहृलोकमध्यवर्तित्वरूपं सङ्ग्राहकं सुवचम् तथापि तस्य सङ्ग्राहकस्य गुरुत्वेन न सुलभप्रतिपत्तिकत्वमिति भावः । फलव-चनविरोधः- फलवाक्यपुरुषशब्दविरोध इत्यर्थः ।। ईक्षतिकर्माधिकरणं समाप्तम् ।। अथ यदिदमस्मिन् ब्राहृपुत्रे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशस्तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वा व विजिज्ञासि-तव्यमिति । तं चेद्ब्राूयुर्यदिदमस्मिन् ब्राहृपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः किं तदत्र विद्यते, यदन्वेष्टव्यम् यद्वा व विजिज्ञासितव्यमिति स ब्राूयाद्यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तह्र्मदय आकाश उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ । विद्युन्नक्षत्राणि यच्चास्येहास्ति यच्च नास्ति सर्वं तदस्मिन् समाहितमिति तं चेद्ब्राूयुरÏस्मश्चेदिदं ब्राहृपुरे सर्वं समाहितं सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामाः यदेनज्जरावाप्नोति प्रध्वंसते वा किं ततोऽस्तिशिप्यत इति स ब्राूयान्नास्य जरयैतज्जीर्यति न वधेनास्य हन्यते । एत्सत्यं ब्राहृपुरमस्मिन् कामास्समाहिताः । एष आत्मा अपहतपाप्मा विरजो विमृत्युर्विशोको-ऽविजिघत्सोऽपिपासस्सत्यकामस्सत्यसङ्ककल्पो यथा ह्रेव प्रजा अन्वाविशन्ति । यथानुशासनं यं यमन्तमभिकामा भवन्ति यं जनपदं यं क्षेत्रभागं तं तमेवोपजीवन्ति एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते । तद्य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान् कामान् तेषां सर्वेषु लोकेष्वकामचारो भवति । अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान् कामान् तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति' । उदाह्मतनुतिवाक्येषु तत्र तत्रास्पष्टार्थः पररीत्या विविच्यते । सिद्धान्ताभिमतार्थस्तु उत्तरत्र स्पष्टः । तं चेद्ब्राूयुः-तं चेदेवमुक्तवन्तमा-चार्यम् । यदि ब्राूयुः-अन्तेवासिनश्चोदयेयुः, कथं यदिदमस्मिन् ब्राहृपुरे परिच्छिन्ने अन्तः दहरमल्पं पुण्डरीकं वेश्म ततोप्याकाशस्तत्र किं विद्यते, न किंचिदपीत्यर्थः । यदि नाम बदरमात्रं किञ्चिद्विद्येत किं तस्यान्वेषणेन ? विजिज्ञासनेन वा प्रयोजनमिति, इत्थमुक्त आचार्यो ब्राूयात्, यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तह्र्मदय आकाश इति वैपुल्यप्रतिपादनेनाक्षेपबीजभूतमल्पत्वं व्यावत्त्र्यते । किं तत्र विद्यते इत्याक्षेपस्योत्तरमुच्यते-उभे अस्मिन्नित्यादिना । तदन्तर्वर्तिमध्येऽन्वेष्टव्यमुपदिश्यते-यच्चास्येहास्तीत्यादिना । अस्यायमर्थः, यदस्य देहिन इह लोके विद्यते, यच्चेह लोके इदानीं न विद्यते, नष्टं भविष्यच्च तत्सवमस्मिन् दहराकाशे समाहितमिति । तच्चात्र दह-रोपासनया ब्राहृलोकं प्राप्तस्य अग्रे स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरस्समुत्तिष्ठन्तीत्यादिना वर्णयिष्यमाणं स्व-सङ्कल्पसमुत्थितप्राचीनानन्तजन्मसम्बन्धिदिदृक्षितपितृमातृभ्रातृ पुत्रकलत्रगीतवादित्रादिभोग्यवस्तुजातमेव । तं चेद्ब्राूयुरÏस्मश्चेदिदं ब्राहृपुरे सर्वं समाहितं सर्वाणि च भूतानीत्यादेरयमर्थः, कुसूलादौ जीर्णे भारधारणाक्षमे सति तदन्तर्निहितं व्रीह्रादिकं किमपि यथा

syāparabrāhṛpadavācyatvameva yuktam, natu parabrāhṛlokatvamitidarśitamiti yojanā | upalakṣaṇatayeti - antarikṣaśabdamukhyārthasvīkāre pakṣadvayepi vyavadhānaviśiṣṭam yadi ca vyavadhānaparihārāyāntarikṣaśabdasya caturmukhalokādhastanalokamātropalakṣakatvamāśritya vyava-dhānaparihāraḥ tarhi antarikṣaśabdasyāmuṣmikamātropalakṣakatvamāśritya vyavadhānaparihārassamāna iti bhāvaḥ | saṅgrāhakalābha iti - bhūlokabrāhṛlokamadhyavartitvarūpaṃ saṅgrāhakaṃ suvacam tathāpi tasya saṅgrāhakasya gurutvena na sulabhapratipattikatvamiti bhāvaḥ | phalava-canavirodhaḥ- phalavākyapuruṣaśabdavirodha ityarthaḥ || īkṣatikarmādhikaraṇaṃ samāptam || atha yadidamasmin brāhṛputre daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma daharo'sminnantara ākāśastasmin yadantastadanveṣṭavyaṃ tadvā va vijijñāsi-tavyamiti | taṃ cedbrāूyuryadidamasmin brāhṛpure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma daharo'sminnantara ākāśaḥ kiṃ tadatra vidyate, yadanveṣṭavyam yadvā va vijijñāsitavyamiti sa brāूyādyāvānvā ayamākāśastāvāneṣo'ntahrmadaya ākāśa ubhe asmin dyāvāpṛthivī antareva samāhite ubhāvagniśca vāyuśca sūryācandramasāvubhau | vidyunnakṣatrāṇi yaccāsyehāsti yacca nāsti sarvaṃ tadasmin samāhitamiti taṃ cedbrāूyuraÏsmaścedidaṃ brāhṛpure sarvaṃ samāhitaṃ sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmāḥ yadenajjarāvāpnoti pradhvaṃsate vā kiṃ tato'stiśipyata iti sa brāूyānnāsya jarayaitajjīryati na vadhenāsya hanyate | etsatyaṃ brāhṛpuramasmin kāmāssamāhitāḥ | eṣa ātmā apahatapāpmā virajo vimṛtyurviśoko-'vijighatso'pipāsassatyakāmassatyasaṅkakalpo yathā hreva prajā anvāviśanti | yathānuśāsanaṃ yaṃ yamantamabhikāmā bhavanti yaṃ janapadaṃ yaṃ kṣetrabhāgaṃ taṃ tamevopajīvanti evamevāmutra puṇyacito lokaḥ kṣīyate | tadya ihātmānamanuvidya vrajantyetāṃśca satyān kāmān teṣāṃ sarveṣu lokeṣvakāmacāro bhavati | atha ya ihātmānamanuvidya vrajantyetāṃśca satyān kāmān teṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati' | udāhmatanutivākyeṣu tatra tatrāspaṣṭārthaḥ pararītyā vivicyate | siddhāntābhimatārthastu uttaratra spaṣṭaḥ | taṃ cedbrāूyuḥ-taṃ cedevamuktavantamā-cāryam | yadi brāूyuḥ-antevāsinaścodayeyuḥ, kathaṃ yadidamasmin brāhṛpure paricchinne antaḥ daharamalpaṃ puṇḍarīkaṃ veśma tatopyākāśastatra kiṃ vidyate, na kiṃcidapītyarthaḥ | yadi nāma badaramātraṃ kiñcidvidyeta kiṃ tasyānveṣaṇena ? vijijñāsanena vā prayojanamiti, itthamukta ācāryo brāूyāt, yāvānvā ayamākāśastāvāneṣo'ntahrmadaya ākāśa iti vaipulyapratipādanenākṣepabījabhūtamalpatvaṃ vyāvattryate | kiṃ tatra vidyate ityākṣepasyottaramucyate-ubhe asminnityādinā | tadantarvartimadhye'nveṣṭavyamupadiśyate-yaccāsyehāstītyādinā | asyāyamarthaḥ, yadasya dehina iha loke vidyate, yacceha loke idānīṃ na vidyate, naṣṭaṃ bhaviṣyacca tatsavamasmin daharākāśe samāhitamiti | taccātra daha-ropāsanayā brāhṛlokaṃ prāptasya agre sa yadi pitṛlokakāmo bhavati saṅkalpādevāsya pitarassamuttiṣṭhantītyādinā varṇayiṣyamāṇaṃ sva-saṅkalpasamutthitaprācīnānantajanmasambandhididṛkṣitapitṛmātṛbhrātṛ putrakalatragītavāditrādibhogyavastujātameva | taṃ cedbrāूyuraÏsmaścedidaṃ brāhṛpure sarvaṃ samāhitaṃ sarvāṇi ca bhūtānītyāderayamarthaḥ, kusūlādau jīrṇe bhāradhāraṇākṣame sati tadantarnihitaṃ vrīhrādikaṃ kimapi yathā

1.3.13

नावतिष्ठते, एवमाधारभूते ब्राहृपुरशब्दिते शरीरे जरादिस्पृष्टे तदन्तर्वर्तिद्यावापृथिव्यादिकं नावशिष्यत इत्याक्षेपाभिप्रायः, शरीरे नष्टे दहाराकाशान्तर्वर्तिद्यावापृथिव्यादिकं नश्येदित्यस्य कोवाऽभिप्रायः । शरीरे नष्टे तदाधारकदहराकाशस्यापि नाशावश्यम्भावात् तदाधारकद्यावापृथिव्यादिनाशस्यादिति वा, आहोस्वित् विद्यमानस्यापि दहराकाशस्य कुसूलाकाशवत् भारधारणाप्रयोजकतया कुसूलस्थानीयस्य शरीरस्यैव धारकत्वेन तस्मिन्नष्टे द्यावापृथिव्यादिनाशस्यादिति वेति विकल्पं ह्मदि निधाय प्रथमं प्रत्याचष्टे-नास्य जरयेति । द्वितीयं दूषयति-एतत्सत्यं ब्राहृपुरमस्मिन् कामास्समाहिता इति । ततश्च कुसूलाकाशविलक्षणस्य ब्राहृरूपस्य दहराकाश-स्यैव सर्वकामसमाधानाधारत्वात् शरीरस्याप्रयोजकत्वेन तन्नाशेपि द्यावापृथिव्यादि नाशप्रसङ्ग इति हि तस्याभिप्रायः । सत्यकाम-स्सत्यसङ्कल्पः-अवितथकामोऽवितथसङ्कल्प इत्यर्थः । कामसङ्कल्पयोश्च हेतुहेतुमद्भावान्न पौनरुक्तयम् । यथा ह्रेवेह प्रजा अन्वावि-शन्तीत्यादेरयमर्थः,-यथा इह लोके प्रजा अन्यं स्वामिनं मन्यमानास्तस्य स्वामिनो यथा यथानुशासनं तथा तथान्वाविशन्ति अनु-वर्तन्ते स्वाभिमतार्थांश्च लभन्ते । एवं पुण्यकृतोपि परशासनानुवर्तनेन तत्फलभाजो भवन्तीत्यभिप्रेतार्थः । राजसेवार्जितफलस्यैव पुण्यार्जितफलस्यापि क्षयित्वमाह तद्यथेहेत्यादिना । शिष्टं स्पष्टम् । पुरिशयस्येति - यद्यपि छान्दोग्ये "अथ यदिदमस्मिन् ब्राहृपुरे दहरं पुणडरीकं वेश्म' इति ब्राहृपुरे विद्यमानत्वमात्रं श्रूयते, न शयनम्, तथापि समानप्रकरणे वाजसनेयके "य एषोऽन्तह्र्मदय आका-शस्तस्मिन् शेते' इति शयनश्रवणादत्रापि पुरिशयत्वं फलितमिति द्रष्टव्यम् । आकाशशब्दवाच्यस्यापरमात्मत्वं निरस्यत इति । पुरिशयस्याकाशशब्दवाच्यत्वपरमात्मत्वं निरस्यत इत्यर्थः । ब्राहृलोकब्राहृपुरशब्दयोरिति - "एतं ब्राहृलोकं न विन्दन्ति' एतत्सत्यं ब्राहृपुरम्' इति शब्दयोरित्यर्थः । प्रसिद्धान्तरिक्षेति - परमात्मस्थानायस्तनलोकपरत्वसमर्थनादिति भावः । तह्र्रक्षरमिति - अप्र-सिद्धार्थकल्पकत्व रूपप्रत्यासक्तेस्त्रयाणां तुल्यत्वेपि अन्तरिक्षशब्दाप्रसिद्धार्थकल्पेक्षतिकर्भाधिकरणापेक्षया आकाशब्दाप्रसिद्धार्थ-प्रकल्पकत्वेनाक्षरदहराधिकरणयोः प्रत्यासत्त्यतिशयादित्यर्थः । सङ्गत्यतिशयादिति । ननु आकाशवाचिशब्दस्य प्रसिद्धार्थातिरि-क्तार्थकत्वसमर्थनपरत्वं त्रयाणां साधारणधर्मः । अक्षरेक्षतिकर्माधिकरणयोराकाशशब्दवाच्यस्य प्रसिद्धार्थातिरिक्तार्थकत्वसमर्थनमुखेन

nāvatiṣṭhate, evamādhārabhūte brāhṛpuraśabdite śarīre jarādispṛṣṭe tadantarvartidyāvāpṛthivyādikaṃ nāvaśiṣyata ityākṣepābhiprāyaḥ, śarīre naṣṭe dahārākāśāntarvartidyāvāpṛthivyādikaṃ naśyedityasya kovā'bhiprāyaḥ | śarīre naṣṭe tadādhārakadaharākāśasyāpi nāśāvaśyambhāvāt tadādhārakadyāvāpṛthivyādināśasyāditi vā, āhosvit vidyamānasyāpi daharākāśasya kusūlākāśavat bhāradhāraṇāprayojakatayā kusūlasthānīyasya śarīrasyaiva dhārakatvena tasminnaṣṭe dyāvāpṛthivyādināśasyāditi veti vikalpaṃ hmadi nidhāya prathamaṃ pratyācaṣṭe-nāsya jarayeti | dvitīyaṃ dūṣayati-etatsatyaṃ brāhṛpuramasmin kāmāssamāhitā iti | tataśca kusūlākāśavilakṣaṇasya brāhṛrūpasya daharākāśa-syaiva sarvakāmasamādhānādhāratvāt śarīrasyāprayojakatvena tannāśepi dyāvāpṛthivyādi nāśaprasaṅga iti hi tasyābhiprāyaḥ | satyakāma-ssatyasaṅkalpaḥ-avitathakāmo'vitathasaṅkalpa ityarthaḥ | kāmasaṅkalpayośca hetuhetumadbhāvānna paunaruktayam | yathā hreveha prajā anvāvi-śantītyāderayamarthaḥ,-yathā iha loke prajā anyaṃ svāminaṃ manyamānāstasya svāmino yathā yathānuśāsanaṃ tathā tathānvāviśanti anu-vartante svābhimatārthāṃśca labhante | evaṃ puṇyakṛtopi paraśāsanānuvartanena tatphalabhājo bhavantītyabhipretārthaḥ | rājasevārjitaphalasyaiva puṇyārjitaphalasyāpi kṣayitvamāha tadyathehetyādinā | śiṣṭaṃ spaṣṭam | puriśayasyeti - yadyapi chāndogye "atha yadidamasmin brāhṛpure daharaṃ puṇaḍarīkaṃ veśma' iti brāhṛpure vidyamānatvamātraṃ śrūyate, na śayanam, tathāpi samānaprakaraṇe vājasaneyake "ya eṣo'ntahrmadaya ākā-śastasmin śete' iti śayanaśravaṇādatrāpi puriśayatvaṃ phalitamiti draṣṭavyam | ākāśaśabdavācyasyāparamātmatvaṃ nirasyata iti | puriśayasyākāśaśabdavācyatvaparamātmatvaṃ nirasyata ityarthaḥ | brāhṛlokabrāhṛpuraśabdayoriti - "etaṃ brāhṛlokaṃ na vindanti' etatsatyaṃ brāhṛpuram' iti śabdayorityarthaḥ | prasiddhāntarikṣeti - paramātmasthānāyastanalokaparatvasamarthanāditi bhāvaḥ | tahrrakṣaramiti - apra-siddhārthakalpakatva rūpapratyāsaktestrayāṇāṃ tulyatvepi antarikṣaśabdāprasiddhārthakalpekṣatikarbhādhikaraṇāpekṣayā ākāśabdāprasiddhārtha-prakalpakatvenākṣaradaharādhikaraṇayoḥ pratyāsattyatiśayādityarthaḥ | saṅgatyatiśayāditi | nanu ākāśavāciśabdasya prasiddhārthātiri-ktārthakatvasamarthanaparatvaṃ trayāṇāṃ sādhāraṇadharmaḥ | akṣarekṣatikarmādhikaraṇayorākāśaśabdavācyasya prasiddhārthātiriktārthakatvasamarthanamukhena

1.3.13

विप्रतिपन्नस्य परमात्मत्वसमर्थकत्वं साधारणो धर्मः । अन्तरिक्षशब्दस्यापि आकाशवाचिशब्दत्वात् तथा च किमत्र विनिगमकमिति चेत् यदि न वैषम्यमित्यभिमानः तदा अक्षराधिकरणे "अदृष्टं द्रष्टृ' इत्यदृष्टत्वश्रवणात् ईक्षतिकर्मत्वं न सम्भवतीत्याक्षेपसङ्गतेरप्यधि-कायास्सत्त्वादीक्षतिकर्माधिकरणस्याक्षरादिकरणानन्तर्यं युज्यत इति सन्तोष्टव्यमायुष्मता । क्वचित्परमात्मपरत्वमिति - "आका-शादेव समुत्पद्यन्ते' इत्यादावित्यर्थः । वाक्यद्वारकमिति - उत्तरेभ्य इत्यस्य उत्तरवाक्यगतेभ्य इत्यर्थ इति भावः । पचमीस्फुटीक-रणायेति । ततश्च हेतुभ्य इत्येतत्पदं उत्तरेभ्य इत्यत्र विभक्तयर्थस्फोरकमिति भावः । षष्ठी हेतुप्रयोगनियम इति - "षष्ठी हेतुप्रयोगे' "सर्वनाम्नस्तृतीया च' इत्युत्तरशब्दस्य सर्वनामत्वात् षष्ठी वा तृतीया वा स्यात्, नतु पञ्चमीत्याक्षेपाभिप्रायः । इदं च "निमित्तकारण-हेत्वर्थेषु सर्वासां प्रायदर्शनम्' इति वार्तिकानादरेणोक्तमिति द्रष्टव्यम् । प्रयोजनतयेति - ननु वृत्त्यादिग्रन्थेष्वेवमव्याख्यातत्वात् । विद्यायाहेतोर्यश इत्यादौ विद्यायशःप्रयोजकत्वाभावेन षष्ठयनुपपत्तिप्रसङ्गाच्च नेदं समञ्जसमिति चेन्न; शाब्दिकग्रन्थेषु अन्नस्य हेतो-र्वसतीत्यादेरेवोदाह्मतत्वात् विद्याया हेतोर्यश इत्यादिप्रयोगस्यासम्प्रतिपन्नत्वात् षष्ठीहेतुप्रयोक इत्यस्य प्रयोजनतया हेतुत्वविषयत्वा-भावे हेतावितिसूत्रस्य निर्विषयत्वप्रसङ्गाच्च । नच हेतुशब्दप्रयोगविषयं षष्ठीहेतुप्रयोग इति सूत्रमिति वाच्यम्; हेतुशब्दप्रयोगे "हेतौ द्योत्ये वा' सति कौपुद्यामुक्तत्वात् । तस्याश्च सम्प्रतिपन्नत्वान्न काचिदनुपपत्तिरिति केचिद्वदन्ति । ननु जीवव्यावृत्तेः प्रस्तोष्यमाणत्वेन भूताकाशव्यावृत्तेरेव प्रस्तुतत्वादात्मत्वमात्रेण च भूताकाशव्यावृत्तिसिद्धेर्निरुपाधिकत्वकीर्तनं मुधेत्यस्वरसादाह - यद्वा आकाशस्या-पीति । स्वतश्शरीरप्रतिसम्बन्धीति - स्वत इत्यस्य प्रयोग इत्यनेनान्वयः । स्वतःप्रयोगो मुख्यप्रयोग इत्यर्थः । भाष्ये-अथ य इहात्मा-नमित्यादि । अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान् कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति स यदि पितृलोककामो भवति

vipratipannasya paramātmatvasamarthakatvaṃ sādhāraṇo dharmaḥ | antarikṣaśabdasyāpi ākāśavāciśabdatvāt tathā ca kimatra vinigamakamiti cet yadi na vaiṣamyamityabhimānaḥ tadā akṣarādhikaraṇe "adṛṣṭaṃ draṣṭṛ' ityadṛṣṭatvaśravaṇāt īkṣatikarmatvaṃ na sambhavatītyākṣepasaṅgaterapyadhi-kāyāssattvādīkṣatikarmādhikaraṇasyākṣarādikaraṇānantaryaṃ yujyata iti santoṣṭavyamāyuṣmatā | kvacitparamātmaparatvamiti - "ākā-śādeva samutpadyante' ityādāvityarthaḥ | vākyadvārakamiti - uttarebhya ityasya uttaravākyagatebhya ityartha iti bhāvaḥ | pacamīsphuṭīka-raṇāyeti | tataśca hetubhya ityetatpadaṃ uttarebhya ityatra vibhaktayarthasphorakamiti bhāvaḥ | ṣaṣṭhī hetuprayoganiyama iti - "ṣaṣṭhī hetuprayoge' "sarvanāmnastṛtīyā ca' ityuttaraśabdasya sarvanāmatvāt ṣaṣṭhī vā tṛtīyā vā syāt, natu pañcamītyākṣepābhiprāyaḥ | idaṃ ca "nimittakāraṇa-hetvartheṣu sarvāsāṃ prāyadarśanam' iti vārtikānādareṇoktamiti draṣṭavyam | prayojanatayeti - nanu vṛttyādigrantheṣvevamavyākhyātatvāt | vidyāyāhetoryaśa ityādau vidyāyaśaḥprayojakatvābhāvena ṣaṣṭhayanupapattiprasaṅgācca nedaṃ samañjasamiti cenna; śābdikagrantheṣu annasya heto-rvasatītyāderevodāhmatatvāt vidyāyā hetoryaśa ityādiprayogasyāsampratipannatvāt ṣaṣṭhīhetuprayoka ityasya prayojanatayā hetutvaviṣayatvā-bhāve hetāvitisūtrasya nirviṣayatvaprasaṅgācca | naca hetuśabdaprayogaviṣayaṃ ṣaṣṭhīhetuprayoga iti sūtramiti vācyam; hetuśabdaprayoge "hetau dyotye vā' sati kaupudyāmuktatvāt | tasyāśca sampratipannatvānna kācidanupapattiriti kecidvadanti | nanu jīvavyāvṛtteḥ prastoṣyamāṇatvena bhūtākāśavyāvṛttereva prastutatvādātmatvamātreṇa ca bhūtākāśavyāvṛttisiddhernirupādhikatvakīrtanaṃ mudhetyasvarasādāha - yadvā ākāśasyā-pīti | svataśśarīrapratisambandhīti - svata ityasya prayoga ityanenānvayaḥ | svataḥprayogo mukhyaprayoga ityarthaḥ | bhāṣye-atha ya ihātmā-namityādi | atha ya ihātmānamanuvidya vrajantyetāṃśca satyān kāmāṃsteṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati sa yadi pitṛlokakāmo bhavati

1.3.13

सङ्कल्पादेवास्य पितरस्समुत्तिष्ठन्ति तेन पितृलोकेन सम्पन्नो महीयते, एवमेव मातृलोकभ्रातृलोकस्वसृलोकसखिलोकगन्धमालनय-लोकान्नपाललोकगीतवादित्रादिलोकस्त्रीलोकपर्याया द्रष्टव्याः । अनन्तरं "यं यमन्तमभिकामो भवति' यं यं कामं कामयते सोऽस्य सङ्कल्पादेव समुत्तिष्ठति तेन सम्पन्नो महीयते' इति श्रूयते, इत्येवं श्रुतिक्रमो द्रष्टव्यः । एकस्यैवेति - अत एव "श्येनेनाभिचरन् यजेत' इत्यत्र गुणविधिपक्षे "यथा वै श्येनो निपत्त्यादत्त' इति वाक्यशेषे निबध्यमानं श्येनस्य श्येनसादृश्यं नान्वेतीति नामत्वमाश्रितमिति भावः । ह्मदयावच्छेदेति - उपमानोपमेययोरभेदेपि उपमानतावच्छेदकोपमेयतावच्छेदकभेदसत्त्वे उपमा सम्भवत्येव, अत एव "उपाददे तस्य सहरुारश्मिस्त्वष्ट्रा नवं निर्मितमातपत्रम् । स तद्दुगूलादविदूरमौलिर्बभौ पतद्गङ्ग इवोत्तमाङ्गे' इत्यत्रैकस्यैव हरस्योत्तमाङ्गपत-द्गङ्गाप्रवाहत्वच्छत्रदुकूलसन्निकृष्टमौलित्वरूपोपमानोपमेयतावच्छेदकभेदसत्त्वेनालङ्कारिकैरुपमाप्रभेदत्वमङ्गीकृतमिति भावः । उप-मानशून्यतेति - "रामरावणयोर्युद्धम्' इत्यादौ उपमानोपमेयभेदसापेक्षसादृश्यस्य वास्तवौपाधिकभेदद्वयाभाववत्यसम्भवादनन्व-यालङ्कारः । तत्र चानन्वितं स्वÏस्मन्निबध्यमानं स्वसादृश्यमनुपमत्त्वद्योतनफलकमेव । यथा स्वमहिमप्रतिष्ठितत्वमनन्याधारत्वद्योत-नफलकं तद्वदिति भावः । यावच्छब्देति - यत्रोपमानतावच्छेदकोपमेयतावच्छेदकयोरुपमानोपमेययोश्चैक्यम् तत्रैवानन्वयः । प्रकृते च यावत्त्वान्तह्र्मदयावस्थितत्वरूपावच्छेदकद्वयभेदसत्त्वात् अवान्तरवाद्याकाशांशानां परस्परभिन्नत्वेनोपमानोपमेयभेदसत्त्वाच्च नानन्वय इति भावः । मध्यगतवाक्येति - "तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्' एष आत्मा' इति वाक्यद्वयमध्यगतेत्यर्थः । ननु प्रथमानिर्दिष्टत्वेन एष आत्मेत्यनेन विभक्तयैकरूप्यं तदन्वेष्टव्यमित्यत्रापि अस्तीत्यत्राह - आसन्नत्वाच्चेति । यद्यपि ब्राहृपुरमित्यत्र ब्राहृशब्देन तदा-धेयब्राहृणोप्यासन्नत्वमस्तीति दहराकाशातिरिक्तब्राहृवादिनोऽप्यासन्नत्वं सुवचम्, तथापि ब्राहृशब्दस्य षष्ठयन्ततया विभक्तयैकरू-प्यस्याभावात् ब्राहृपुरशब्दनिर्दिष्टस्याकाशस्य ततोऽपि सन्निहितत्वाच्चाकाशस्यैव एष इति परामर्श उचित इति यद्यपीत्याक्षेपाभिप्रायः । अन्वेष्टव्यस्यात्मनः परामर्श इति - ततश्च "एष आत्मापहतपाप्मा' इतिवाक्ये एष आत्मेत्येतावानंशोऽनुवाद इति भावः

saṅkalpādevāsya pitarassamuttiṣṭhanti tena pitṛlokena sampanno mahīyate, evameva mātṛlokabhrātṛlokasvasṛlokasakhilokagandhamālanaya-lokānnapālalokagītavāditrādilokastrīlokaparyāyā draṣṭavyāḥ | anantaraṃ "yaṃ yamantamabhikāmo bhavati' yaṃ yaṃ kāmaṃ kāmayate so'sya saṅkalpādeva samuttiṣṭhati tena sampanno mahīyate' iti śrūyate, ityevaṃ śrutikramo draṣṭavyaḥ | ekasyaiveti - ata eva "śyenenābhicaran yajeta' ityatra guṇavidhipakṣe "yathā vai śyeno nipattyādatta' iti vākyaśeṣe nibadhyamānaṃ śyenasya śyenasādṛśyaṃ nānvetīti nāmatvamāśritamiti bhāvaḥ | hmadayāvacchedeti - upamānopameyayorabhedepi upamānatāvacchedakopameyatāvacchedakabhedasattve upamā sambhavatyeva, ata eva "upādade tasya saharuाraśmistvaṣṭrā navaṃ nirmitamātapatram | sa taddugūlādavidūramaulirbabhau patadgaṅga ivottamāṅge' ityatraikasyaiva harasyottamāṅgapata-dgaṅgāpravāhatvacchatradukūlasannikṛṣṭamaulitvarūpopamānopameyatāvacchedakabhedasattvenālaṅkārikairupamāprabhedatvamaṅgīkṛtamiti bhāvaḥ | upa-mānaśūnyateti - "rāmarāvaṇayoryuddham' ityādau upamānopameyabhedasāpekṣasādṛśyasya vāstavaupādhikabhedadvayābhāvavatyasambhavādananva-yālaṅkāraḥ | tatra cānanvitaṃ svaÏsmannibadhyamānaṃ svasādṛśyamanupamattvadyotanaphalakameva | yathā svamahimapratiṣṭhitatvamananyādhāratvadyota-naphalakaṃ tadvaditi bhāvaḥ | yāvacchabdeti - yatropamānatāvacchedakopameyatāvacchedakayorupamānopameyayoścaikyam tatraivānanvayaḥ | prakṛte ca yāvattvāntahrmadayāvasthitatvarūpāvacchedakadvayabhedasattvāt avāntaravādyākāśāṃśānāṃ parasparabhinnatvenopamānopameyabhedasattvācca nānanvaya iti bhāvaḥ | madhyagatavākyeti - "tasmin yadantastadanveṣṭavyam' eṣa ātmā' iti vākyadvayamadhyagatetyarthaḥ | nanu prathamānirdiṣṭatvena eṣa ātmetyanena vibhaktayaikarūpyaṃ tadanveṣṭavyamityatrāpi astītyatrāha - āsannatvācceti | yadyapi brāhṛpuramityatra brāhṛśabdena tadā-dheyabrāhṛṇopyāsannatvamastīti daharākāśātiriktabrāhṛvādino'pyāsannatvaṃ suvacam, tathāpi brāhṛśabdasya ṣaṣṭhayantatayā vibhaktayaikarū-pyasyābhāvāt brāhṛpuraśabdanirdiṣṭasyākāśasya tato'pi sannihitatvāccākāśasyaiva eṣa iti parāmarśa ucita iti yadyapītyākṣepābhiprāyaḥ | anveṣṭavyasyātmanaḥ parāmarśa iti - tataśca "eṣa ātmāpahatapāpmā' itivākye eṣa ātmetyetāvānaṃśo'nuvāda iti bhāvaḥ

1.3.13

अत आत्माधिकरणतयेति - अपहतपाप्मत्वादिलिङ्गानां तदन्तर्वतिर्गतत्वेनोपक्रमावगतदहराकाशाब्राहृत्वस्य साधकाभावादिति भावः । ननु प्रक्रम एव दहराकाशात्तर्वर्तिनः आत्मत्वनिश्चये तदत्र विद्यत इति प्रश्नस्य वा तदुत्तरसन्दर्भस्य वा कथमुपपत्तिरिति चेदुच्यते, दहराकाशान्तर्वर्तिब्राहृवादिनो ह्रयमभिप्रायः,-तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यमित्यत्रैव दहराकाशातिरिक्तमन्वेष्टव्यम् तच्च श्रुत्यन्तरपर्यालोचनया आत्मरूपमित्यवगमात् । तथापि किं तदत्र विद्यते इति तदात्मवत्सु किंप्रकारकमिति प्रश्नः यावान्वा अय-माकाशस्तावानेषोऽन्तह्र्मदय आकाश इति । अस्य चायमर्थः, यावानयमाकाशोऽतिविपुलो वर्तते एष आकाशस्सर्वोप्यन्तह्र्मदये, ह्मदयशब्दः परमात्मपरः । "स वा एष आत्मा ह्मदि तद्यैतदेवनिरुक्तं ह्मद्यमिति तस्माद्धृदय'मित्यत्रैव श्रवणात् । ततश्च ह्मदये ब्राहृणि अन्तस्सर्वोप्याकाशो वर्तते, द्यावापृथिव्यादिकं चेत्यर्थः । एतत्सत्यं ब्राहृपुरमिति पूर्ववाक्ये अन्तर्वर्तिब्राहृैव प्राधान्येन प्रथमानि-र्दिष्टत्वात्सन्निहितत्वाच्च । एष आत्मेत्यत्रैतच्छब्देन तस्यैव परामर्शसम्भवात्, यद्यपि "यावान्वा अयमाकाशः' इतिवाक्येत्यादि-चोद्यस्यापि नावकाश इति द्रष्टव्यम् । भाष्ये-स्यादेतदेवं यदि श्रुतिरेव दहराकाशं तदन्तर्वर्तिनं च न व्यभाङ्क्षीत् व्यभाङ्क्षी त्तु सा- इति पाठः । विभजनस्यैव प्रकृते विवक्षितत्वात् । ननु स्यादेतदेवमित्यत्रापि लिङ्#िनमित्ते लृङ्क्रियातिपत्ताविति अभविष्यदेतदेवम् यदि श्रुतिरेव दहराकाशं तदन्तर्वर्तिनं च न व्यभाङ्क्षीत् इत्येव स्यादिति चेन्न; विभाषा या तौ सम्भावनवचने यदीत्यादिलिङ्#िनमित्ता-न्तरस्य सम्भवान्नोभयत्रापि लृङ्प्रसङ्ग इति द्रष्टव्यम् । असाधारणेन व्यपदेशस्येति - क्षितिसलिलपवनादिसमवधानजन्मनोप्य- ङ्कुरस्य शाल्यङ्कुर इति असाधारणशालिबीजनैव व्यवहारदर्शनादित्यर्थः । तद्विधेयपुराधिपतिरिति - तत्स्वामिकपुरवासी जीव इत्यर्थः । उपक्रम एव "अथ यदिदमस्मिन् ब्राहृपुरे' इति जीवस्वामिकपुरप्रतीतेः, तत्स्वामिके पुरे तदवस्थानस्यैवोचितत्वादिति भावः । तद्विधेयपुरवासी जीव इति पाठस्तु सुगम एव, उक्तं च शाङ्करभाष्ये 'तत्र पुरस्वामिनः पुरैकदेशेऽवस्थानं दृष्टं यथा राज्ञः' इति । भामत्यां च स्यादेतत् जीवस्य पुरं भवतु शरीरम्, पुण्डरीकदहरगोचरता तु अन्यस्य भविष्यति, वत्सराजस्य पुर इव उज्जयिन्यां मैत्रेयस्य सद्मेति मैवं वेश्मस्वल्वधिकरणमनिर्दिष्टाधेयमाधेयविशेषापेक्षायां पुरस्वामिनः प्रकृतत्वात् तेनैवाधेयेन सम्बन्धं सन्ना-धेयान्तरसम्बन्धं कल्पयतीत्युक्तम् । मुख्यार्थस्येति - ब्राहृपुर इत्यत्र षष्ठयपेक्षया प्रतिपदिकस्य मुख्यतया षष्ठयर्थीभूतस्वस्वामि-

ata ātmādhikaraṇatayeti - apahatapāpmatvādiliṅgānāṃ tadantarvatirgatatvenopakramāvagatadaharākāśābrāhṛtvasya sādhakābhāvāditi bhāvaḥ | nanu prakrama eva daharākāśāttarvartinaḥ ātmatvaniścaye tadatra vidyata iti praśnasya vā taduttarasandarbhasya vā kathamupapattiriti ceducyate, daharākāśāntarvartibrāhṛvādino hrayamabhiprāyaḥ,-tasmin yadantastadanveṣṭavyamityatraiva daharākāśātiriktamanveṣṭavyam tacca śrutyantaraparyālocanayā ātmarūpamityavagamāt | tathāpi kiṃ tadatra vidyate iti tadātmavatsu kiṃprakārakamiti praśnaḥ yāvānvā aya-mākāśastāvāneṣo'ntahrmadaya ākāśa iti | asya cāyamarthaḥ, yāvānayamākāśo'tivipulo vartate eṣa ākāśassarvopyantahrmadaye, hmadayaśabdaḥ paramātmaparaḥ | "sa vā eṣa ātmā hmadi tadyaitadevaniruktaṃ hmadyamiti tasmāddhṛdaya'mityatraiva śravaṇāt | tataśca hmadaye brāhṛṇi antassarvopyākāśo vartate, dyāvāpṛthivyādikaṃ cetyarthaḥ | etatsatyaṃ brāhṛpuramiti pūrvavākye antarvartibrāhṛैva prādhānyena prathamāni-rdiṣṭatvātsannihitatvācca | eṣa ātmetyatraitacchabdena tasyaiva parāmarśasambhavāt, yadyapi "yāvānvā ayamākāśaḥ' itivākyetyādi-codyasyāpi nāvakāśa iti draṣṭavyam | bhāṣye-syādetadevaṃ yadi śrutireva daharākāśaṃ tadantarvartinaṃ ca na vyabhāṅkṣīt vyabhāṅkṣī ttu sā- iti pāṭhaḥ | vibhajanasyaiva prakṛte vivakṣitatvāt | nanu syādetadevamityatrāpi liṅ#िnamitte lṛṅkriyātipattāviti abhaviṣyadetadevam yadi śrutireva daharākāśaṃ tadantarvartinaṃ ca na vyabhāṅkṣīt ityeva syāditi cenna; vibhāṣā yā tau sambhāvanavacane yadītyādiliṅ#िnamittā-ntarasya sambhavānnobhayatrāpi lṛṅprasaṅga iti draṣṭavyam | asādhāraṇena vyapadeśasyeti - kṣitisalilapavanādisamavadhānajanmanopya- ṅkurasya śālyaṅkura iti asādhāraṇaśālibījanaiva vyavahāradarśanādityarthaḥ | tadvidheyapurādhipatiriti - tatsvāmikapuravāsī jīva ityarthaḥ | upakrama eva "atha yadidamasmin brāhṛpure' iti jīvasvāmikapurapratīteḥ, tatsvāmike pure tadavasthānasyaivocitatvāditi bhāvaḥ | tadvidheyapuravāsī jīva iti pāṭhastu sugama eva, uktaṃ ca śāṅkarabhāṣye 'tatra purasvāminaḥ puraikadeśe'vasthānaṃ dṛṣṭaṃ yathā rājñaḥ' iti | bhāmatyāṃ ca syādetat jīvasya puraṃ bhavatu śarīram, puṇḍarīkadaharagocaratā tu anyasya bhaviṣyati, vatsarājasya pura iva ujjayinyāṃ maitreyasya sadmeti maivaṃ veśmasvalvadhikaraṇamanirdiṣṭādheyamādheyaviśeṣāpekṣāyāṃ purasvāminaḥ prakṛtatvāt tenaivādheyena sambandhaṃ sannā-dheyāntarasambandhaṃ kalpayatītyuktam | mukhyārthasyeti - brāhṛpura ityatra ṣaṣṭhayapekṣayā pratipadikasya mukhyatayā ṣaṣṭhayarthībhūtasvasvāmi-

1.3.13

भावलक्षणसम्बन्धस्वारस्यापेक्षया ब्राहृशब्दप्रातिपदिकार्थस्वारस्यमेवादर्तव्यम् ततश्च ब्राहृशब्देन परमात्मन एव ग्रहणमुचितम् षष्ठयर्थसम्बन्धस्तु साधारणोऽसाधारणो वा यः कश्चिद्भविष्यतीति भावः । ननु सत्यकामस्सत्यसङ्कल्प इति गुणद्वयस्यैवाभिधाना-द्गुणजातमिति गुणबहुत्वाभिधानमसङ्गतमित्यत आह - सत्यकामत्वसत्यसङ्कल्पत्वेति । तेन विनागुणध्यानायोगादिति । ननु यदि गुणध्यानमन्तरेण गुणिध्यानायोगाद्गुणध्यानस्यावश्यकत्वम्, तह्र्राक्षेभादेव तदुपासनस्यापि सिद्धतया नात्रानुपपत्तिरिति चेन्न; आक्षेपतः प्राप्तादाभिधानिकस्य ग्राह्रत्वमितिन्यायेन गुणिनोपि ध्येयत्वस्याभिधानिकत्वसम्भवे तत्परित्यागायोगात् "य इहात्मा-नमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान् कामा'निति फलनिर्देशवाक्ये गुणांशे आभिधानतः प्राप्तानुवादो गुण्यंशे आक्षेपतः प्राप्तानुवाद इति वैरूप्याश्रयणस्यापन्याय्यत्वाच्च । अर्थसिद्धं स्यादिति - गुणानां गुण्यन्तर्भूतत्वेन गुणिध्याने विहिते गुणध्यानं विहितं स्यादित्यर्थः । न त्वाक्षेपलभ्यं स्यादित्यर्थ इति न भ्रमितव्यम् । तथात्वे गुणानां ध्येयत्वे कथितेपि गुणिध्यानस्याक्षेपलभ्यत्वसम्भवेन, नतु गुणानां ध्येयत्वे कथित इत्युत्तरवाक्यासामञ्जस्यप्रसङ्गात् । गुणध्याने विहिते गुणिध्यानाक्षेपस्य तेन विना गुणध्यानायोगादिति पूवग्र्रन्थे अङ्गीकृतत्वाच्चेति द्रष्टव्यम् । अन्वेष्टव्यमितिपदं गुणिपरमिति - दहराकाशान्तर्वर्तिगुणिपरमित्यर्थः । तच्च दहराकाशो भूताकाश एव, नतु परमात्मेति भावः । अनूद्यत्यन्तेनेति - ननु दहरं पुण्डरीकं वेश्मेति एतावता पुण्डरीकवेश्मनो ब्राहृपुराख्यशरीराधारकत्वे प्रतिपादितेपि आकाशस्य ह्मदयपुण्डरीकाधारकत्वस्याप्रतिपादनात् कथं वेश्मेत्यनूद्येत्यन्तेन परमतनिरासः । नच दहरोस्मिन्नन्तर आकाशः' इत्येतावत्पर्यन्तो ग्रन्थसन्दर्भोपि तत्र विवक्षितः । ततश्चाकाशे पुण्डरीकाधारकत्वस्यापि प्रतिपादितत्वादनूदितस्य तस्मिन् यदन्तरित्यनुवादो व्यर्थ इति परमतदूषणसूचकत्वमुपपद्यत सति वाच्यम्; तथासति "यदिदमस्मिन् ब्राहृपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म' इत्यनूद्येतिभाष्यस्य दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाश इत्येतावत्पर्यन्तग्रन्थसन्दर्भकथनपरत्वाश्रयणे तस्मिन् दहरपुण्ड-रीकवेश्मनीत्युत्तरभाष्यस्य दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाश इति वाक्यार्थकथनपरत्वं न स्यात् पूर्वमेव तद्वाक्यार्थस्याप्युपन्यस्तत्वात् ततश्च तस्मिन् यदन्तरिति तच्छब्दस्य परमतवद्य्ववहितपुण्डरीकपरत्वाभावात् । दहरोस्मिन्नितिवाक्यं व्याचष्ट इत्युत्तरत्र ग्रन्थकृतैव वक्ष्य-माणत्वाच्चेति चेत् सत्यम्; अथापि अनूद्येत्येतदनूदितस्यार्थस्य पुनरनुवादे प्रयोजनं नास्तीत्यर्थसूचकमित्यत्र तात्पर्यम् । अनूद्येत्या-दिनेतिपाठस्तु सुगम एव । वैयथ्र्यं स्यादिति - न च तस्मिन् यदन्तरित्यनुवादस्य तन्तर्वर्तिकामविशिष्टतय्रान्वेष्ठव्यत्वसिद्धिः प्रयो-जनमिति वाच्यम्; पुनरनुवादेन तादृशप्रयोजनसिद्धौ प्रमाणाभावात् । व्यवहितेति - सर्वनाम्नामव्यवहितपरत्वसम्भवे व्यवहितपर-

bhāvalakṣaṇasambandhasvārasyāpekṣayā brāhṛśabdaprātipadikārthasvārasyamevādartavyam tataśca brāhṛśabdena paramātmana eva grahaṇamucitam ṣaṣṭhayarthasambandhastu sādhāraṇo'sādhāraṇo vā yaḥ kaścidbhaviṣyatīti bhāvaḥ | nanu satyakāmassatyasaṅkalpa iti guṇadvayasyaivābhidhānā-dguṇajātamiti guṇabahutvābhidhānamasaṅgatamityata āha - satyakāmatvasatyasaṅkalpatveti | tena vināguṇadhyānāyogāditi | nanu yadi guṇadhyānamantareṇa guṇidhyānāyogādguṇadhyānasyāvaśyakatvam, tahrrākṣebhādeva tadupāsanasyāpi siddhatayā nātrānupapattiriti cenna; ākṣepataḥ prāptādābhidhānikasya grāhratvamitinyāyena guṇinopi dhyeyatvasyābhidhānikatvasambhave tatparityāgāyogāt "ya ihātmā-namanuvidya vrajantyetāṃśca satyān kāmā'niti phalanirdeśavākye guṇāṃśe ābhidhānataḥ prāptānuvādo guṇyaṃśe ākṣepataḥ prāptānuvāda iti vairūpyāśrayaṇasyāpanyāyyatvācca | arthasiddhaṃ syāditi - guṇānāṃ guṇyantarbhūtatvena guṇidhyāne vihite guṇadhyānaṃ vihitaṃ syādityarthaḥ | na tvākṣepalabhyaṃ syādityartha iti na bhramitavyam | tathātve guṇānāṃ dhyeyatve kathitepi guṇidhyānasyākṣepalabhyatvasambhavena, natu guṇānāṃ dhyeyatve kathita ityuttaravākyāsāmañjasyaprasaṅgāt | guṇadhyāne vihite guṇidhyānākṣepasya tena vinā guṇadhyānāyogāditi pūvagrranthe aṅgīkṛtatvācceti draṣṭavyam | anveṣṭavyamitipadaṃ guṇiparamiti - daharākāśāntarvartiguṇiparamityarthaḥ | tacca daharākāśo bhūtākāśa eva, natu paramātmeti bhāvaḥ | anūdyatyanteneti - nanu daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśmeti etāvatā puṇḍarīkaveśmano brāhṛpurākhyaśarīrādhārakatve pratipāditepi ākāśasya hmadayapuṇḍarīkādhārakatvasyāpratipādanāt kathaṃ veśmetyanūdyetyantena paramatanirāsaḥ | naca daharosminnantara ākāśaḥ' ityetāvatparyanto granthasandarbhopi tatra vivakṣitaḥ | tataścākāśe puṇḍarīkādhārakatvasyāpi pratipāditatvādanūditasya tasmin yadantarityanuvādo vyartha iti paramatadūṣaṇasūcakatvamupapadyata sati vācyam; tathāsati "yadidamasmin brāhṛpure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma' ityanūdyetibhāṣyasya daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma daharo'sminnantara ākāśa ityetāvatparyantagranthasandarbhakathanaparatvāśrayaṇe tasmin daharapuṇḍa-rīkaveśmanītyuttarabhāṣyasya daharo'sminnantara ākāśa iti vākyārthakathanaparatvaṃ na syāt pūrvameva tadvākyārthasyāpyupanyastatvāt tataśca tasmin yadantariti tacchabdasya paramatavadyvavahitapuṇḍarīkaparatvābhāvāt | daharosminnitivākyaṃ vyācaṣṭa ityuttaratra granthakṛtaiva vakṣya-māṇatvācceti cet satyam; athāpi anūdyetyetadanūditasyārthasya punaranuvāde prayojanaṃ nāstītyarthasūcakamityatra tātparyam | anūdyetyā-dinetipāṭhastu sugama eva | vaiyathryaṃ syāditi - na ca tasmin yadantarityanuvādasya tantarvartikāmaviśiṣṭatayrānveṣṭhavyatvasiddhiḥ prayo-janamiti vācyam; punaranuvādena tādṛśaprayojanasiddhau pramāṇābhāvāt | vyavahiteti - sarvanāmnāmavyavahitaparatvasambhave vyavahitapara-

1.3.13

त्वकल्पनाया अन्याय्यत्वात्, अत एव साकमेथे "एतद्ब्रााहृण एककपालः' इत्यत्रैतत्पदमव्यवहितवारुणप्रधादिकैककपालपरामर्शी, नतु व्यवहितवैश्वदेविकैककपालपरामर्शीति सप्तमे स्थितम् गौश्चाश्वरतश्च गर्दभाश्चाजाश्चावयश्च तिलाश्च माषाश्च तस्य द्वादश शतं दक्षिणेत्यत्र तु माषद्वादशशतमात्रस्यानतिकरत्वासम्भवात् बहुवचनान्तानां माषाणां तस्येत्येकवचनेन परामर्शस्यायुक्तत्वाच्चाव्यव-हितमाषाणां परामर्शेऽनुपपत्तिसत्त्वात् व्यवहितगोपरामर्शित्वम्, न चेह तथा बाधकमस्तीति भावः । परमात्मन इति - परमात्म-नोऽन्तर्वर्ति तत्कारणं सूक्ष्मं किमपि न सम्भवतीति किं तत्र विद्यत इति वाक्येनाक्षिप्य द्यावापृथिव्यादिकार्यस्य तदन्तर्वर्तितया समाधानमिति हि परैवण्र्यत इति पाठो बहुषु कोशेषूपलभ्यते, अस्य ग्रन्थस्य च सर्वकाणणान्तर्वर्ति कारणं न सम्भवतीत्याक्षेपा-भिप्रायः । सकलकारणभूते परमात्मनि कारणान्तरस्यासम्भवेपि द्यावापृथिव्यादिकार्यसम्भवान्न दोष इति समाधानाभिप्राय इति परैर्वण्र्यत इत्यर्थो खटिति प्रतीयते, परैश्च नैवमाक्षेपसमाधानप्रकरणौ वर्णितौ, अपि तु दहरपुण्डरीकमेव तावत्सूक्ष्मतरम्, तदव-रुद्धमाकाशं ततोपि सूक्ष्मतमम् तÏस्मश्च सूक्षमतमे आकाशे किमपि मातुं न शक्तोतीति किमन्वेष्टव्यं स्यादित्याक्षेपाभिप्रायः, दह-राकाशस्य ब्राहृयाकाशवद्विपुलत्वेन सूक्ष्मतमत्वनिबन्धनानुपपत्त्याभावात् तत्र द्यावापृथिव्यादिसर्वविधभोग्यजातसमवधानं तदन्वे-ष्टव्यत्वं च सम्भवतीति समाधानाभिप्राय इत्येवोक्तम्, नतूक्तप्रकारेण; तस्मात्पुरोवादिवाक्यानुसारेणानुवादिवाक्यार्थस्य वर्णनीयत्वात् अस्यापि ग्रन्थस्य स एवार्थः । परमात्मनोऽन्तर्वर्तिनः कस्याप्यभावादित्युपरितनानुवादस्याप्ययमेवार्थः । पुंल्लिङ्गयच्छब्दाध्याहारेणेति तस्मिन् यदन्तरिति वाक्य इति शेषः, नतु दहरोऽस्मिन्नितिवाक्ये तस्मिन् वाक्ये यच्छब्दाध्यारे दहरोऽस्मिन्नित्यादेरेकवाक्यत्वप्रसङ्गात् यत्पदघटितवाक्यस्य तत्पदघटितवाक्येनैकवाक्यतावश्यम्भावात् न चेष्टापत्तिः, उत्तरपक्ष एव एकवाक्यत्वाश्रयणस्य वक्ष्यमाणत्वादिति द्रष्टव्यम् । केचित्तु "दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः' इत्यत्रैव यच्छब्दाध्याहारः, दहरोऽस्मिन्नित्यादेरेकवाक्यता च पक्षद्वयेप्यवशिष्टैव पुल्लिङ्गयच्छब्दाध्याहारानध्याहाराभ्यामेव वैषम्यमित्यप्याहुः । अत्र पक्षद्वयेऽपि चशब्दाध्याहारस्समानो द्रष्टव्यः । भाष्ये-यच्च तदन्तर्व-र्तिगुणजातम्-इत्यत्रान्तर्वर्तीत्येतछØतिगतान्तश्शब्दव्याख्यानमिति दर्शयति - श्रुतिवाक्य इति । नन्वाकाशतदन्तर्वर्तिनोद्र्वयोः कथमे-केन शब्देन परामर्शसम्भव इत्यत आह - त्यदादीनि सर्वैरिति । ननु त्यदादीनीत्येकशेषे सति कथमेकवचनम् ? नच "एकवच्चान्यत-रस्याम्' इत्येकवचनमिति वाच्यम् । "नपुंसकमनपुंसकेन' इतिसूत्रखण्डकृतैकशेषस्यैवास्येति सौत्रपदेन परामृष्टतया सूत्रान्तरकृतैक-

tvakalpanāyā anyāyyatvāt, ata eva sākamethe "etadbrāाhṛṇa ekakapālaḥ' ityatraitatpadamavyavahitavāruṇapradhādikaikakapālaparāmarśī, natu vyavahitavaiśvadevikaikakapālaparāmarśīti saptame sthitam gauścāśvarataśca gardabhāścājāścāvayaśca tilāśca māṣāśca tasya dvādaśa śataṃ dakṣiṇetyatra tu māṣadvādaśaśatamātrasyānatikaratvāsambhavāt bahuvacanāntānāṃ māṣāṇāṃ tasyetyekavacanena parāmarśasyāyuktatvāccāvyava-hitamāṣāṇāṃ parāmarśe'nupapattisattvāt vyavahitagoparāmarśitvam, na ceha tathā bādhakamastīti bhāvaḥ | paramātmana iti - paramātma-no'ntarvarti tatkāraṇaṃ sūkṣmaṃ kimapi na sambhavatīti kiṃ tatra vidyata iti vākyenākṣipya dyāvāpṛthivyādikāryasya tadantarvartitayā samādhānamiti hi paraivaṇryata iti pāṭho bahuṣu kośeṣūpalabhyate, asya granthasya ca sarvakāṇaṇāntarvarti kāraṇaṃ na sambhavatītyākṣepā-bhiprāyaḥ | sakalakāraṇabhūte paramātmani kāraṇāntarasyāsambhavepi dyāvāpṛthivyādikāryasambhavānna doṣa iti samādhānābhiprāya iti parairvaṇryata ityartho khaṭiti pratīyate, paraiśca naivamākṣepasamādhānaprakaraṇau varṇitau, api tu daharapuṇḍarīkameva tāvatsūkṣmataram, tadava-ruddhamākāśaṃ tatopi sūkṣmatamam taÏsmaśca sūkṣamatame ākāśe kimapi mātuṃ na śaktotīti kimanveṣṭavyaṃ syādityākṣepābhiprāyaḥ, daha-rākāśasya brāhṛyākāśavadvipulatvena sūkṣmatamatvanibandhanānupapattyābhāvāt tatra dyāvāpṛthivyādisarvavidhabhogyajātasamavadhānaṃ tadanve-ṣṭavyatvaṃ ca sambhavatīti samādhānābhiprāya ityevoktam, natūktaprakāreṇa; tasmātpurovādivākyānusāreṇānuvādivākyārthasya varṇanīyatvāt asyāpi granthasya sa evārthaḥ | paramātmano'ntarvartinaḥ kasyāpyabhāvādityuparitanānuvādasyāpyayamevārthaḥ | puṃlliṅgayacchabdādhyāhāreṇeti tasmin yadantariti vākya iti śeṣaḥ, natu daharo'sminnitivākye tasmin vākye yacchabdādhyāre daharo'sminnityāderekavākyatvaprasaṅgāt yatpadaghaṭitavākyasya tatpadaghaṭitavākyenaikavākyatāvaśyambhāvāt na ceṣṭāpattiḥ, uttarapakṣa eva ekavākyatvāśrayaṇasya vakṣyamāṇatvāditi draṣṭavyam | kecittu "daharo'sminnantara ākāśaḥ' ityatraiva yacchabdādhyāhāraḥ, daharo'sminnityāderekavākyatā ca pakṣadvayepyavaśiṣṭaiva pulliṅgayacchabdādhyāhārānadhyāhārābhyāmeva vaiṣamyamityapyāhuḥ | atra pakṣadvaye'pi caśabdādhyāhārassamāno draṣṭavyaḥ | bhāṣye-yacca tadantarva-rtiguṇajātam-ityatrāntarvartītyetachaØtigatāntaśśabdavyākhyānamiti darśayati - śrutivākya iti | nanvākāśatadantarvartinodrvayoḥ kathame-kena śabdena parāmarśasambhava ityata āha - tyadādīni sarvairiti | nanu tyadādīnītyekaśeṣe sati kathamekavacanam ? naca "ekavaccānyata-rasyām' ityekavacanamiti vācyam | "napuṃsakamanapuṃsakena' itisūtrakhaṇḍakṛtaikaśeṣasyaivāsyeti sautrapadena parāmṛṣṭatayā sūtrāntarakṛtaika-

1.3.13

शेषस्यातथात्वादिति चेत् "व्यत्ययो बहुलम्' इति वा "सुपां सुलुक्' इति वा यदिति रूपसम्भवात् । यद्वा "कर्मणो रोमन्धतपोभ्याम्' इतिवत्प्रत्येकमेकत्वाभिप्रायेणैकवद्भावस्य द्विगुरेकवचनमितिसल्लिङ्गसामान्यविवक्षया नपुंसकत्वस्याप्युपपत्तेः । अत्रैव "गतिशब्दा- भ्यां तथा हि दृष्टम्' इति सूत्रे पुल्लिङ्गद्विवचनान्तगतिशब्दविशेषणस्य नपुंसकलिङ्गैकवचनान्तस्य दृष्टमित्यस्योक्तेनैव प्रकारेण निर्वा-ह्रत्वाच्च । एवमाद्यनेकस्वारस्यं यच्छब्दविषयेत्यादिनिवर्तकसूत्रस्याप्रवृतिं्त च ह्मदि निधाय पक्षान्तरमाह - नपुंसकमनपुंसकेनेति । अत्र च वाशब्दोऽपेक्षितोऽध्याहर्तव्यः । सर्वान्तरस्य परमात्मन इति - सूक्ष्मपुण्डरीकवर्तिनि सूक्ष्मे आकाशे किं विद्येतेत्यनुपपत्ति-रित्यर्थः । अत्र परमात्मन इत्येतद्वस्तुतस्सिद्धान्तन्यायेन तस्य परमात्मत्वमस्तीत्यभिप्रायेणोक्तम्, नतु परमात्मत्वमाक्षेपबीजम् । "यदिदमस्मिन् ब्राहृपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः' इत्येतावन्मात्रं श्रुतवतां शिष्याणां परमात्मत्वविरोधिन्या-काशशब्दे जागरूके दहरत्वान्वेष्टव्यत्वान्तराधारत्वादिविरोधिलिङ्गे च जाग्रति ब्राहृलिङ्गेषु चानुपन्यस्तेषु परमात्मत्वविश्चयस्य वा तदुपजीव्याक्षेपप्रवृत्तेर्वा असम्भवादिति द्रष्टव्यम् । आकाशतदन्तर्वर्तिनोरिति - निद्र्धारणे षष्ठी, आकाशस्य ज्ञातत्वादित्यर्थः । प्राधान्यज्ञापनार्थं चेति - भाष्यकृतेतिशेषः, नतु श्रुत्येति । ततश्च प्राकरणिकानामिदमेतच्छब्दानामाकाशपरामर्शित्वप्रभृतेस्सर्व- स्यापि "उभे अस्मिन्नाकाशे द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते' इत्येकाकाशपदप्रक्षेपेणैव सिद्धिसम्भवात् "यावान्वा अयमाकाशस्-तावानेषोऽन्तह्र्मदय आकाशः' इत्येतावतस्सन्दर्भस्य वैयथ्र्यमिति दूषणं नावकाशं लभत इति द्रष्टव्यम् । आकाशशब्दव्यवहित-त्वादिति - यावान्वा अयमाकाश इत्याकाशशब्दस्य व्यवहितत्यादित्यर्थः । अस्तित्वनास्तित्वयोस्सप्रतियोगित्वावगमादिति

śeṣasyātathātvāditi cet "vyatyayo bahulam' iti vā "supāṃ suluk' iti vā yaditi rūpasambhavāt | yadvā "karmaṇo romandhatapobhyām' itivatpratyekamekatvābhiprāyeṇaikavadbhāvasya dvigurekavacanamitisalliṅgasāmānyavivakṣayā napuṃsakatvasyāpyupapatteḥ | atraiva "gatiśabdā- bhyāṃ tathā hi dṛṣṭam' iti sūtre pulliṅgadvivacanāntagatiśabdaviśeṣaṇasya napuṃsakaliṅgaikavacanāntasya dṛṣṭamityasyoktenaiva prakāreṇa nirvā-hratvācca | evamādyanekasvārasyaṃ yacchabdaviṣayetyādinivartakasūtrasyāpravṛtiṃ्ta ca hmadi nidhāya pakṣāntaramāha - napuṃsakamanapuṃsakeneti | atra ca vāśabdo'pekṣito'dhyāhartavyaḥ | sarvāntarasya paramātmana iti - sūkṣmapuṇḍarīkavartini sūkṣme ākāśe kiṃ vidyetetyanupapatti-rityarthaḥ | atra paramātmana ityetadvastutassiddhāntanyāyena tasya paramātmatvamastītyabhiprāyeṇoktam, natu paramātmatvamākṣepabījam | "yadidamasmin brāhṛpure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma daharo'sminnantara ākāśaḥ' ityetāvanmātraṃ śrutavatāṃ śiṣyāṇāṃ paramātmatvavirodhinyā-kāśaśabde jāgarūke daharatvānveṣṭavyatvāntarādhāratvādivirodhiliṅge ca jāgrati brāhṛliṅgeṣu cānupanyasteṣu paramātmatvaviścayasya vā tadupajīvyākṣepapravṛttervā asambhavāditi draṣṭavyam | ākāśatadantarvartinoriti - nidrdhāraṇe ṣaṣṭhī, ākāśasya jñātatvādityarthaḥ | prādhānyajñāpanārthaṃ ceti - bhāṣyakṛtetiśeṣaḥ, natu śrutyeti | tataśca prākaraṇikānāmidametacchabdānāmākāśaparāmarśitvaprabhṛtessarva- syāpi "ubhe asminnākāśe dyāvāpṛthivī antareva samāhite' ityekākāśapadaprakṣepeṇaiva siddhisambhavāt "yāvānvā ayamākāśas-tāvāneṣo'ntahrmadaya ākāśaḥ' ityetāvatassandarbhasya vaiyathryamiti dūṣaṇaṃ nāvakāśaṃ labhata iti draṣṭavyam | ākāśaśabdavyavahita-tvāditi - yāvānvā ayamākāśa ityākāśaśabdasya vyavahitatyādityarthaḥ | astitvanāstitvayossapratiyogitvāvagamāditi

1.3.13

कस्यास्तित्वं कस्य नास्तित्वमित्यपेक्षायामित्यर्थः । किमस्ति किं नास्तीत्यपेक्षायां चोदयितुरनुभाषणवाक्ये सर्वेपि कामा इत्यनु-भाषणात् यच्छब्दो भोग्यजातपर इति निर्णीयत इति भावः । चोदयितुरिति - यद्यपि तं चेद्ब्राूयुरिति चोदयितॄणां बहुत्वमवगम्यते तथापि तदविवक्षयैवैकवचनं प्रयुक्तमिति द्रष्टव्यम् । अनुभाषणवाक्यं इति - "अÏस्मश्चेदिदं ब्राहृपुरे सर्वं समाहितं सर्वाणि च भूतानि सर्वे कामाः' इत्यनुभाषणवाक्य इत्यर्थः । निरतिशयभोग्यतापरत्वं युक्तमिति - ननु "ये चास्येह जीवा ये च प्रेताः यच्चान्यदिच्छन् न लभते सर्वं तदत्र गत्वा विन्दते, अत्र ह्रस्यैते सत्याः कामास्स यदि पितृलोककामो भवति' इत्याद्युत्तरसन्दर्भप्रतिपाद्यस्वसङ्कल्प-मात्रसमुत्थितप्राचीनानन्तजन्मसम्बन्धिदिदृक्षितपितृमातृभ्रातृस्वसृसस्विगन्धमाल्यान्नापाननृत्तगीतादिसम्पत्तेस्तात्त्विकत्वाभ्युपगमात् "सभ्काल्पादेव तच्छØतेः' इत्यत्र तस्य तात्त्विकत्वमभ्युपगम्य सङ्कल्पमात्रसमुत्थितत्वप्रतिपादनाच्च यथाश्रुतार्थं विहाय निरतिशयभो-ग्यतामात्रे तात्पर्यमिति कुतोऽङ्गीकार्यमिति चेत् सत्यम्; भोग्याधारत्वमेव प्रतिपाद्यते, अथापि उपपिपादयिषिते ब्राहृणोऽन्वेष्टव्यत्वे तदाश्रितपित्रादीनां भोग्यत्वप्रतिपादनस्यात्यन्तानुपयुक्तत्वात् । यच्चास्येहास्तीत्यादिवाक्यमपि पित्रादिसर्वभोग्याधारत्वप्रतिपादन-मुखेन ब्राहृणो निरतिशयभोग्यत्वप्रतिपादनपरमिति पित्रादिभोग्याधारत्वे तात्पर्यसत्त्वेपि ब्राहृणो निरतिशयभोग्यत्वे परमतात्पर्यमिति भाष्याभिप्राय इत्यत्रैवाचार्याणां संरम्भ इति न काचिदनुपपत्तिः । निरतिशयभोग्यत्वं न पृथग्वाच्यमिति । न चानन्दत्वमात्रस्य स्वरूपनिरूपकत्वेपि निरतिशयानन्दत्वं न स्वरूपनिरूपकमिति वाच्यम्; निरुपाधिकत्वादेव निरतिशयभोग्यत्वस्यापि सिद्धेरित्यत्र तात्पर्यात् । अथ तं चेद्ब्राूयुरित्यादि चोद्यपरिहारवाक्यानामिति - अत्राथेत्येतन्न श्रुतिवाक्यम्, अपि तु ग्रन्थकारवाक्यमिति द्रष्टव्यम्

kasyāstitvaṃ kasya nāstitvamityapekṣāyāmityarthaḥ | kimasti kiṃ nāstītyapekṣāyāṃ codayituranubhāṣaṇavākye sarvepi kāmā ityanu-bhāṣaṇāt yacchabdo bhogyajātapara iti nirṇīyata iti bhāvaḥ | codayituriti - yadyapi taṃ cedbrāूyuriti codayitṝṇāṃ bahutvamavagamyate tathāpi tadavivakṣayaivaikavacanaṃ prayuktamiti draṣṭavyam | anubhāṣaṇavākyaṃ iti - "aÏsmaścedidaṃ brāhṛpure sarvaṃ samāhitaṃ sarvāṇi ca bhūtāni sarve kāmāḥ' ityanubhāṣaṇavākya ityarthaḥ | niratiśayabhogyatāparatvaṃ yuktamiti - nanu "ye cāsyeha jīvā ye ca pretāḥ yaccānyadicchan na labhate sarvaṃ tadatra gatvā vindate, atra hrasyaite satyāḥ kāmāssa yadi pitṛlokakāmo bhavati' ityādyuttarasandarbhapratipādyasvasaṅkalpa-mātrasamutthitaprācīnānantajanmasambandhididṛkṣitapitṛmātṛbhrātṛsvasṛsasvigandhamālyānnāpānanṛttagītādisampattestāttvikatvābhyupagamāt "sabhkālpādeva tacchaØteḥ' ityatra tasya tāttvikatvamabhyupagamya saṅkalpamātrasamutthitatvapratipādanācca yathāśrutārthaṃ vihāya niratiśayabho-gyatāmātre tātparyamiti kuto'ṅgīkāryamiti cet satyam; bhogyādhāratvameva pratipādyate, athāpi upapipādayiṣite brāhṛṇo'nveṣṭavyatve tadāśritapitrādīnāṃ bhogyatvapratipādanasyātyantānupayuktatvāt | yaccāsyehāstītyādivākyamapi pitrādisarvabhogyādhāratvapratipādana-mukhena brāhṛṇo niratiśayabhogyatvapratipādanaparamiti pitrādibhogyādhāratve tātparyasattvepi brāhṛṇo niratiśayabhogyatve paramatātparyamiti bhāṣyābhiprāya ityatraivācāryāṇāṃ saṃrambha iti na kācidanupapattiḥ | niratiśayabhogyatvaṃ na pṛthagvācyamiti | na cānandatvamātrasya svarūpanirūpakatvepi niratiśayānandatvaṃ na svarūpanirūpakamiti vācyam; nirupādhikatvādeva niratiśayabhogyatvasyāpi siddherityatra tātparyāt | atha taṃ cedbrāूyurityādi codyaparihāravākyānāmiti - atrāthetyetanna śrutivākyam, api tu granthakāravākyamiti draṣṭavyam

1.3.13

ननु किं तदत्र विद्यत इति प्रश्नप्रतिवचनसमाप्तेः प्रागेव कथमस्य चोद्यस्यावकाश इत्यत आह - किं तदत्र विद्यत इति प्रश्नस्य प्रतिवचनमित्यादिना । द्यावापृथिव्याद्यवस्थानादिति पूर्वेणान्वयः । ततश्च दहराकाशनाशेपि अवतिष्ठमानानां द्यावापृथिव्यादीनां दहराकाशाश्रयत्वं न सम्भवतीति भावः । व्यवहितमपि ब्राहृपुराख्यमिति - नन्वÏस्मश्चेदिदं ब्राहृपुरे सर्वं समाहितं सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामाः यदेनज्जरावाप्नोति प्रध्वंसते वा किं ततोऽतिशिष्यते' इति हि श्रुतिवाक्यम् नात्र वाक्ये दहराकाशनिर्देशोऽस्ति, अतः कथं दहराकाशापेक्षया ब्राहृपुरशब्दितशरीरस्य व्यवहितत्वमभ्युपगम्याक्षेपसमाधानयोः प्रवृत्तिरितिचेत् अÏस्मश्चेदिदं समाहितमिति सर्वशब्देन दहराकाशस्यापि क्रोडीकारसम्भवात् । नच दहराकाशस्यापि सर्वशब्देन परामर्शे सर्वशब्देन भोग्यभोगोपकरणादि प्रति-पाद्यत इत्युत्तरग्रन्थविरोधः । तस्य दहराकाशोपलक्षणत्वेनादोषात्; अत आकाशशब्दस्य ब्राहृपुरापेक्षया अव्यवहितत्वमस्तीति ग्रन्थकृदाशयः । यद्वा "अÏस्मश्चेदिदं ब्राहृपुरे' इति सन्निहितब्राहृपुरशब्दस्य तत्स्थदहराकाशलक्षकत्वमभिप्रत्यैतदुक्तमिति द्रष्टव्यम् । नचास्मिन् पक्षे अव्यवहितब्राहृपुरशब्देन शरीरस्याप्रकृततया न प्रकृतं शरीरमित्यभिप्रायः इत्युत्तरग्रन्थविरोध इति वाच्यम्; लक्ष्यो-पस्थितिद्वारतया मुख्यार्थस्यापि प्रकृतत्वादिति भावः । सत्यत्वस्य वक्ष्यमाणत्वादिति । यद्यपि सत्यत्वस्य वक्ष्यमाणत्वं न प्राक्तन-माक्षेपं प्रतिबध्नाति, तथाप्यभ्युच्चयोक्तितयोपन्यस्तमिति द्रष्टव्यम् । ननु सर्वशब्दसङ्कोचेनेति - "यथा सर्वेभ्यः कामेभ्यो ज्योतिष्टो-मस्सर्वेभ्यः कामेभ्यो दर्शपूर्णमासौ' इत्यत्र सर्वत्वमाधिकारिकमिति र्थवादाधिकरणसूत्रोक्तन्यायेन सर्वेभ्यः कामेभ्य इत्यस्य वेदप्रति-पाद्यप्रकृतपशुपुत्रवृष्टयन्नपानादिपरत्वमेव, न त्वप्रकृताकाशगाम्यमरकन्यालाभादिपरत्वमपि सर्वनाम्ना प्रकृतिपरामर्शित्वस्वारस्यात्; तथात्रापि सर्वकामशब्दस्य "स यदि पितृलोककामो भवती'त्यादिना वर्णयिष्यमाणपितृमातृगन्धमाल्यनृत्तगीतवनितादिपरामर्शित्व-मेवोचितम्, नतु सर्वविधभोग्यतापरत्वम्, कामशब्दस्य भोग्यतापरत्वे अस्वारस्यादिति शङ्काभिप्रायः । प्रथमश्रुतेति । नच प्रथम-श्रुतस्य सङ्कोचप्रसङ्गेन चरमश्रुतकामशब्दस्यामुख्यार्थपरिग्रहे सर्वे ब्रााहृणास्समागता इत्यत्र प्रथमश्रुतसर्वशब्दासङ्कोचाय ब्रााहृणश-ब्दस्य शूद्रपरत्वमपि स्यादिति वाच्यम्; ब्रााहृणशब्दवत्कामशब्दस्य जीवभोग्यगन्धमाल्यादिमात्रे रूढत्वाभावात् इयांस्तु विशेषः, यज्जीवभोग्यगन्धमाल्यादिषु कामशब्दस्यात्यन्तप्रसिद्धिः भोग्यतां तु प्रसिद्धिमात्रं नात्यन्तप्रसिद्धिरिति; अतो न कश्चिद्दोषः । वक्ष्य-माणत्वानुगुणत्वाच्चेति । सर्वेषु लोकेषु कामचारोभवतीत्युपासनफलस्य यन्निरतिशयत्वं वक्ष्यति तस्यानुगुणत्वाच्चेत्यर्थः

nanu kiṃ tadatra vidyata iti praśnaprativacanasamāpteḥ prāgeva kathamasya codyasyāvakāśa ityata āha - kiṃ tadatra vidyata iti praśnasya prativacanamityādinā | dyāvāpṛthivyādyavasthānāditi pūrveṇānvayaḥ | tataśca daharākāśanāśepi avatiṣṭhamānānāṃ dyāvāpṛthivyādīnāṃ daharākāśāśrayatvaṃ na sambhavatīti bhāvaḥ | vyavahitamapi brāhṛpurākhyamiti - nanvaÏsmaścedidaṃ brāhṛpure sarvaṃ samāhitaṃ sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmāḥ yadenajjarāvāpnoti pradhvaṃsate vā kiṃ tato'tiśiṣyate' iti hi śrutivākyam nātra vākye daharākāśanirdeśo'sti, ataḥ kathaṃ daharākāśāpekṣayā brāhṛpuraśabditaśarīrasya vyavahitatvamabhyupagamyākṣepasamādhānayoḥ pravṛttiriticet aÏsmaścedidaṃ samāhitamiti sarvaśabdena daharākāśasyāpi kroḍīkārasambhavāt | naca daharākāśasyāpi sarvaśabdena parāmarśe sarvaśabdena bhogyabhogopakaraṇādi prati-pādyata ityuttaragranthavirodhaḥ | tasya daharākāśopalakṣaṇatvenādoṣāt; ata ākāśaśabdasya brāhṛpurāpekṣayā avyavahitatvamastīti granthakṛdāśayaḥ | yadvā "aÏsmaścedidaṃ brāhṛpure' iti sannihitabrāhṛpuraśabdasya tatsthadaharākāśalakṣakatvamabhipratyaitaduktamiti draṣṭavyam | nacāsmin pakṣe avyavahitabrāhṛpuraśabdena śarīrasyāprakṛtatayā na prakṛtaṃ śarīramityabhiprāyaḥ ityuttaragranthavirodha iti vācyam; lakṣyo-pasthitidvāratayā mukhyārthasyāpi prakṛtatvāditi bhāvaḥ | satyatvasya vakṣyamāṇatvāditi | yadyapi satyatvasya vakṣyamāṇatvaṃ na prāktana-mākṣepaṃ pratibadhnāti, tathāpyabhyuccayoktitayopanyastamiti draṣṭavyam | nanu sarvaśabdasaṅkoceneti - "yathā sarvebhyaḥ kāmebhyo jyotiṣṭo-massarvebhyaḥ kāmebhyo darśapūrṇamāsau' ityatra sarvatvamādhikārikamiti rthavādādhikaraṇasūtroktanyāyena sarvebhyaḥ kāmebhya ityasya vedaprati-pādyaprakṛtapaśuputravṛṣṭayannapānādiparatvameva, na tvaprakṛtākāśagāmyamarakanyālābhādiparatvamapi sarvanāmnā prakṛtiparāmarśitvasvārasyāt; tathātrāpi sarvakāmaśabdasya "sa yadi pitṛlokakāmo bhavatī'tyādinā varṇayiṣyamāṇapitṛmātṛgandhamālyanṛttagītavanitādiparāmarśitva-mevocitam, natu sarvavidhabhogyatāparatvam, kāmaśabdasya bhogyatāparatve asvārasyāditi śaṅkābhiprāyaḥ | prathamaśruteti | naca prathama-śrutasya saṅkocaprasaṅgena caramaśrutakāmaśabdasyāmukhyārthaparigrahe sarve brāाhṛṇāssamāgatā ityatra prathamaśrutasarvaśabdāsaṅkocāya brāाhṛṇaśa-bdasya śūdraparatvamapi syāditi vācyam; brāाhṛṇaśabdavatkāmaśabdasya jīvabhogyagandhamālyādimātre rūḍhatvābhāvāt iyāṃstu viśeṣaḥ, yajjīvabhogyagandhamālyādiṣu kāmaśabdasyātyantaprasiddhiḥ bhogyatāṃ tu prasiddhimātraṃ nātyantaprasiddhiriti; ato na kaściddoṣaḥ | vakṣya-māṇatvānuguṇatvācceti | sarveṣu lokeṣu kāmacārobhavatītyupāsanaphalasya yanniratiśayatvaṃ vakṣyati tasyānuguṇatvāccetyarthaḥ

1.3.13

अर्थसिद्धमाकारमाहेति । ननु "एतत्सत्यं ब्राहृपुर'मितिवाक्यश्रवणात्प्रागेव नास्य जरयैतज्जीर्यति न वधेनास्य हन्यते' इत्येतावन्मा-त्रश्रवणात्परमकारणतयातिसूक्ष्मत्वं कथमर्थसिद्धं स्यादिति चेत् अत्र केचित्-भाष्ये एतत्सत्यं ब्राहृेत्यन्तस्य श्रुतिवाक्यस्य निर्विका-रत्वमुक्तवेत्यन्तेन भाष्येण व्याख्यानम्, तत एवेत्युत्तरसन्दर्भेण तु श्रुतिवाक्यस्थपुरशब्दस्यैव व्याख्यानम्, एवञ्च ब्राहृशब्देन तल्ल-क्षणीभूतजगज्जन्मादिहेतुत्वस्य सूचनसम्भवात्, सत्यशब्देन निर्विकारत्वस्य कण्ठोक्तत्वाच्च नानुपपत्तिः । इतरथा "नास्य जरयै-तज्जीर्यति न वदेनास्य हन्यते' इत्यनेनैव निर्विकारत्वसिद्धौ पुनरप्येतत्सत्यमिति सत्यशब्देन निर्विकारत्वप्रतिपादनं विफलमेव स्यात् । किच अत एवेतिभाष्ये निर्विकारत्वस्यैव सत्यशब्दार्थीभूतान्निर्विकारहेतुत्वेन परामर्शात्साध्याविशेषश्च दुर्वारः । न च सत्यशब्दस्य निर्विकारत्वबलप्राप्तसततैकरूपत्वमर्थः, अतो न सत्यशब्दवैफल्यम् नवा साध्याविशेष इति शङ्कयम् श्रुतिवाक्यस्थसत्यशब्दस्य निर्विकारत्वमर्थ इति भाव इत्युत्तरग्रन्थविरोधात्; तस्मादुक्तैव सरणिरनुसरणीयेति वदन्ति । सत्यशब्दसामानाधिकरण्यादिति । ततश्च यदिदं ब्राहृपुरमित्याद्यभ्यतब्राहृपुरशब्दार्थवैरूप्यमपि सोढव्यमिति भावः । अस्मिन् कामा इति तु प्रथमचोद्यप्रतिवचनमिति । अत्र केचित्-"यच्चास्येहास्ति यच्च नास्ति' इत्येव किं तदत्र विद्यत इति प्रश्नस्य प्रतिवचनम् तदेवाÏस्मश्चेदिदं ब्राहृपुरे सर्वं समाहितं सर्वाणि भूतानि सर्वे च कामा इत्यनुभाषणवाक्ये कामशब्देनानूद्यते, तदेव च "एतत्सत्यं ब्राहृपुरम् अस्मिन् कामास्समाहिताः य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान् कामान्, त इमे सत्याः कामाः' इति कामशब्देनापि परामृश्यते, कामशब्दानां प्रत्यभिज्ञाय-मानत्वाच्च अपहतपाप्मत्वादीनामन्यविशेषणतया प्रतीयमानानामेतांश्च सत्यान् कामानित्येतच्छब्देन परामर्शस्य क्लिष्टत्वाच्चेति तद-युक्तम्; कामशब्दप्रत्यभिज्ञामात्रेणैक्याभ्युपगमे ब्राहृपूरशब्दप्रत्यभिज्ञाबलेन अथ यदिदमस्मिन् ब्राहृपुरे एतत्सत्यं ब्राहृपुरमित्यनयो-रप्यैक्यापत्त्या सारूप्यमात्रस्याप्रयोजकत्वात् अन्यविशेषणतया प्रतीतानामपहतपाप्मत्वादीनामेतांश्च सत्यान् कामानिति एतच्छब्देन परामर्शो न सम्भवतीत्यप्ययुक्तम् अस्मिन् कामास्समाहिता इति प्राधान्येन निर्दिष्टानामेव एतांश्च सत्यान् कामानिति परामर्शसम्भवात् नच अस्मिन् कामास्समाहिता इत्यत्रापि सर्वे च कामा इत्यनुभाषणवाक्यप्रत्यभिज्ञानात् द्यावापृथिव्यादय एवोच्यन्ते, न त्वपहत-पाप्मत्वादय इति शङ्कयम् तथात्वे अपहतपाप्मेत्यादिसन्दर्भस्य वैयथ्र्यप्रसङ्गात्, तत्र हि अपहतपाप्मत्वादिमत्त्वात् कामसमाधाना-धारत्वं सम्भवतीत्युक्तिभङ्गया अपहतपाप्मत्वादिषु कामशब्दार्थसमर्पणपरत्व एव सार्थक्यम् इतरथा स्वरूपनिर्देशमात्रस्यानति-प्रयोजनत्वादिति न कश्चिद्दोषः । अव्यवयहितैतत्सत्यमिति । अत्र एतत्सत्यं ब्राहृपुरमित्येतावतोऽप्यनुकरणशब्दतया सुब्लोपाभावः । अवयवशक्तयेत्यर्थ इतिभाष्ये अवयवशक्तया निर्दिश्येत्येवं शेषः पूरणीय इति भावः । सत्यसभ्कल्पशब्देन्यपि सिद्धत्वादिति । न च कामस्सङ्कल्पो विचिकित्सा इत्यादाविव कामसङ्कल्पयोर्भेद निर्देशस्य सार्थक्यमिति वाच्यम्; तथापि फलत एकत्वेनानतिप्रयोज-नत्वात् । कतिपयगुणान्तराणां पृथगुक्तत्वादिति । यद्यपि पृथगुक्तेष्वेव गणेषु निर्विशेष ब्राहृवादनिराकरणाय सत्यत्वं प्रतिपाद्यत

arthasiddhamākāramāheti | nanu "etatsatyaṃ brāhṛpura'mitivākyaśravaṇātprāgeva nāsya jarayaitajjīryati na vadhenāsya hanyate' ityetāvanmā-traśravaṇātparamakāraṇatayātisūkṣmatvaṃ kathamarthasiddhaṃ syāditi cet atra kecit-bhāṣye etatsatyaṃ brāhṛेtyantasya śrutivākyasya nirvikā-ratvamuktavetyantena bhāṣyeṇa vyākhyānam, tata evetyuttarasandarbheṇa tu śrutivākyasthapuraśabdasyaiva vyākhyānam, evañca brāhṛśabdena talla-kṣaṇībhūtajagajjanmādihetutvasya sūcanasambhavāt, satyaśabdena nirvikāratvasya kaṇṭhoktatvācca nānupapattiḥ | itarathā "nāsya jarayai-tajjīryati na vadenāsya hanyate' ityanenaiva nirvikāratvasiddhau punarapyetatsatyamiti satyaśabdena nirvikāratvapratipādanaṃ viphalameva syāt | kica ata evetibhāṣye nirvikāratvasyaiva satyaśabdārthībhūtānnirvikārahetutvena parāmarśātsādhyāviśeṣaśca durvāraḥ | na ca satyaśabdasya nirvikāratvabalaprāptasatataikarūpatvamarthaḥ, ato na satyaśabdavaiphalyam navā sādhyāviśeṣa iti śaṅkayam śrutivākyasthasatyaśabdasya nirvikāratvamartha iti bhāva ityuttaragranthavirodhāt; tasmāduktaiva saraṇiranusaraṇīyeti vadanti | satyaśabdasāmānādhikaraṇyāditi | tataśca yadidaṃ brāhṛpuramityādyabhyatabrāhṛpuraśabdārthavairūpyamapi soḍhavyamiti bhāvaḥ | asmin kāmā iti tu prathamacodyaprativacanamiti | atra kecit-"yaccāsyehāsti yacca nāsti' ityeva kiṃ tadatra vidyata iti praśnasya prativacanam tadevāÏsmaścedidaṃ brāhṛpure sarvaṃ samāhitaṃ sarvāṇi bhūtāni sarve ca kāmā ityanubhāṣaṇavākye kāmaśabdenānūdyate, tadeva ca "etatsatyaṃ brāhṛpuram asmin kāmāssamāhitāḥ ya ihātmānamanuvidya vrajantyetāṃśca satyān kāmān, ta ime satyāḥ kāmāḥ' iti kāmaśabdenāpi parāmṛśyate, kāmaśabdānāṃ pratyabhijñāya-mānatvācca apahatapāpmatvādīnāmanyaviśeṣaṇatayā pratīyamānānāmetāṃśca satyān kāmānityetacchabdena parāmarśasya kliṣṭatvācceti tada-yuktam; kāmaśabdapratyabhijñāmātreṇaikyābhyupagame brāhṛpūraśabdapratyabhijñābalena atha yadidamasmin brāhṛpure etatsatyaṃ brāhṛpuramityanayo-rapyaikyāpattyā sārūpyamātrasyāprayojakatvāt anyaviśeṣaṇatayā pratītānāmapahatapāpmatvādīnāmetāṃśca satyān kāmāniti etacchabdena parāmarśo na sambhavatītyapyayuktam asmin kāmāssamāhitā iti prādhānyena nirdiṣṭānāmeva etāṃśca satyān kāmāniti parāmarśasambhavāt naca asmin kāmāssamāhitā ityatrāpi sarve ca kāmā ityanubhāṣaṇavākyapratyabhijñānāt dyāvāpṛthivyādaya evocyante, na tvapahata-pāpmatvādaya iti śaṅkayam tathātve apahatapāpmetyādisandarbhasya vaiyathryaprasaṅgāt, tatra hi apahatapāpmatvādimattvāt kāmasamādhānā-dhāratvaṃ sambhavatītyuktibhaṅgayā apahatapāpmatvādiṣu kāmaśabdārthasamarpaṇaparatva eva sārthakyam itarathā svarūpanirdeśamātrasyānati-prayojanatvāditi na kaściddoṣaḥ | avyavayahitaitatsatyamiti | atra etatsatyaṃ brāhṛpuramityetāvato'pyanukaraṇaśabdatayā sublopābhāvaḥ | avayavaśaktayetyartha itibhāṣye avayavaśaktayā nirdiśyetyevaṃ śeṣaḥ pūraṇīya iti bhāvaḥ | satyasabhkalpaśabdenyapi siddhatvāditi | na ca kāmassaṅkalpo vicikitsā ityādāviva kāmasaṅkalpayorbheda nirdeśasya sārthakyamiti vācyam; tathāpi phalata ekatvenānatiprayoja-natvāt | katipayaguṇāntarāṇāṃ pṛthaguktatvāditi | yadyapi pṛthagukteṣveva gaṇeṣu nirviśeṣa brāhṛvādanirākaraṇāya satyatvaṃ pratipādyata

1.3.14

इति वैयथ्र्यम् अथापि मार्गान्तरस्य मार्गानतरादूषकत्वादित्यत्र तात्पर्यम् । नित्यविभूतिविशिष्टत्वं सत्यकामशब्दार्थ इति - सत्य-शब्दस्य नित्यत्वमित्यर्थः, कामशब्दस्य कामनाविषयीभूतभोग्यभोगोपकरणादिकमर्थ इति भावः । ननु प्रजापतिवाक्यगतसत्य-कामशब्दस्यापि नित्यविभूतिमत्त्वमथस्र्यादिति चेत् इष्टापत्तेः, मुक्तस्याप्यप्राकृतविग्रहादिमत्त्वेन तत्स्वामित्वसम्भवात् प्रथमस्य यथाशब्दस्येति - अयमिहान्वयक्रमः, - इह प्रजा यं यमन्तं जनपदं क्षेत्रभागमभिकामा भवन्ति तं तं यथा राजशासनं राजशा-सनानुसारेण, यथान्वाविशन्ति लभन्ते, तथा तं तमेवोपजीवन्ति भुञ्जत इति, यथा राजसेवाफलस्य राजशासनानुर्वर्त्तित्वम् एवं तत्फलभोमस्यापीत्युक्तं भवति । राजशासनं यथेति - यद्यपि यथानुशासनमित्यत्र यथाशब्दस्य पदार्थानतिवृत्त्यर्थकतया तस्य च नित्यसमासत्वेन स्वपदविग्रहो न भवति । तथाशब्दप्रतिनिर्देशापेक्षापि नास्ति, नहि यथाविधि करोतीत्यादौ तथाशब्दाकाङ्क्षास्ति, अथापि सादृश्यार्थकयथाशब्दमादाय फलतस्समासार्थकथनम् अत एव तथाशब्दप्रयोगोपपत्तिश्चेति द्रष्टव्यम् । श्रुतिगतत्वभ्राÏन्त व्युदस्यति - भाष्य इति । नतु सत्यकामपदोक्तकामपर इति । नित्यविभूतिपरो न भवतीत्यर्थः । प्रकृतगुणविषयतयेति - अस्मिन् कामास्समाहिता इति प्रकृतसर्वगुणविषयतयेत्यर्थः । शङ्कते - सत्यशब्दविशेषितत्वमिति । ततः पूर्वमिति - सत्यशब्दात्पूर्वमित्यर्थः

iti vaiyathryam athāpi mārgāntarasya mārgānatarādūṣakatvādityatra tātparyam | nityavibhūtiviśiṣṭatvaṃ satyakāmaśabdārtha iti - satya-śabdasya nityatvamityarthaḥ, kāmaśabdasya kāmanāviṣayībhūtabhogyabhogopakaraṇādikamartha iti bhāvaḥ | nanu prajāpativākyagatasatya-kāmaśabdasyāpi nityavibhūtimattvamathasryāditi cet iṣṭāpatteḥ, muktasyāpyaprākṛtavigrahādimattvena tatsvāmitvasambhavāt prathamasya yathāśabdasyeti - ayamihānvayakramaḥ, - iha prajā yaṃ yamantaṃ janapadaṃ kṣetrabhāgamabhikāmā bhavanti taṃ taṃ yathā rājaśāsanaṃ rājaśā-sanānusāreṇa, yathānvāviśanti labhante, tathā taṃ tamevopajīvanti bhuñjata iti, yathā rājasevāphalasya rājaśāsanānurvarttitvam evaṃ tatphalabhomasyāpītyuktaṃ bhavati | rājaśāsanaṃ yatheti - yadyapi yathānuśāsanamityatra yathāśabdasya padārthānativṛttyarthakatayā tasya ca nityasamāsatvena svapadavigraho na bhavati | tathāśabdapratinirdeśāpekṣāpi nāsti, nahi yathāvidhi karotītyādau tathāśabdākāṅkṣāsti, athāpi sādṛśyārthakayathāśabdamādāya phalatassamāsārthakathanam ata eva tathāśabdaprayogopapattiśceti draṣṭavyam | śrutigatatvabhrāÏnta vyudasyati - bhāṣya iti | natu satyakāmapadoktakāmapara iti | nityavibhūtiparo na bhavatītyarthaḥ | prakṛtaguṇaviṣayatayeti - asmin kāmāssamāhitā iti prakṛtasarvaguṇaviṣayatayetyarthaḥ | śaṅkate - satyaśabdaviśeṣitatvamiti | tataḥ pūrvamiti - satyaśabdātpūrvamityarthaḥ

1.3.14

सत्यशब्दविशेषितत्वाच्चेति - नचैवमक्षिपतस्तदपि विप्रतिपन्नमिति वाच्यम्; अपहतपाप्मत्वादीनामपि अनृतापिधानत्वप्रतिपा-दनस्यावश्यकतया तन्मात्रसङ्कोचे प्रमाणाभावादिति भावः । एकरूपतया अवश्याभ्युपगन्तव्यत्वादिति । ततश्च क्लिष्टनिर्वाह आनयणीय इति भावः । तस्मिन् यदन्तरितिवाक्ये क्लिष्टनिर्वाहमनभ्युपगच्छतः कोऽभिप्रायः ? किं य इहात्मानमित्युपसंहारवाक्ये गुणगुण्युपासनयोद्र्वयोरप्यनुवादः, उत विशिष्टविधानमाश्रित्य द्वयोरपि विधानम्, उत गुण्यंशे फलसम्बन्धविशिष्टोपासनविधिः, गुणांशे तु फलसम्बन्धमात्र विधिः ? इति त्रेधा विकल्पं ह्मदि निधाय क्रमेण दूषयति - न ह्रप्राप्तं गुण्युपासनमित्यादिना । भाष्ये स त आगम्येति श्रुत्युपन्यासात्सौत्रगतिशब्देन निर्गमनमपि विवक्षितमिति भाष्यकृतोऽभिसन्धिरिति मत्वा निर्गमनशब्दार्थमाह - निर्गमनं पृथक्स्थित्यर्हतापत्तिरिति । शब्दस्यान्यत्र प्रसिद्धिमिति - गतिशब्दाभ्यामित्यत्र गतेरन्यत्र प्रसिद्धिमुपपाद्य शब्दस्य

satyaśabdaviśeṣitatvācceti - nacaivamakṣipatastadapi vipratipannamiti vācyam; apahatapāpmatvādīnāmapi anṛtāpidhānatvapratipā-danasyāvaśyakatayā tanmātrasaṅkoce pramāṇābhāvāditi bhāvaḥ | ekarūpatayā avaśyābhyupagantavyatvāditi | tataśca kliṣṭanirvāha ānayaṇīya iti bhāvaḥ | tasmin yadantaritivākye kliṣṭanirvāhamanabhyupagacchataḥ ko'bhiprāyaḥ ? kiṃ ya ihātmānamityupasaṃhāravākye guṇaguṇyupāsanayodrvayorapyanuvādaḥ, uta viśiṣṭavidhānamāśritya dvayorapi vidhānam, uta guṇyaṃśe phalasambandhaviśiṣṭopāsanavidhiḥ, guṇāṃśe tu phalasambandhamātra vidhiḥ ? iti tredhā vikalpaṃ hmadi nidhāya krameṇa dūṣayati - na hraprāptaṃ guṇyupāsanamityādinā | bhāṣye sa ta āgamyeti śrutyupanyāsātsautragatiśabdena nirgamanamapi vivakṣitamiti bhāṣyakṛto'bhisandhiriti matvā nirgamanaśabdārthamāha - nirgamanaṃ pṛthaksthityarhatāpattiriti | śabdasyānyatra prasiddhimiti - gatiśabdābhyāmityatra gateranyatra prasiddhimupapādya śabdasya

1.3.15

प्रसिद्धिमुपपादयतीत्यर्थः । निधिदृष्टान्तसचिवमिति भाव इति । ततश्च ह्मदयपुण्डरीकावच्छिन्नभूताकाशे सुषुप्तौ अहरहगर्मन-सम्भवात्, हाहरहर्गमनं परमात्मत्वसाधकमिति न शङ्कयम् निध्युपमालब्धपरमपुरुषार्थत्वविशिष्टगन्तव्यत्वस्य ह्मदयपुण्डरीका-वच्छिन्नभूताकाशे अभावादिति भावः । स्थपतिर्निषादस्यात् शब्दसामथ्र्यादिति सूत्रपाठः । सम्बन्धविशि#ेष्टोऽभिधेय इति । प्रति-पिपादयिषित इत्यर्थः । तत्र षष्ठया अश्रवणादिति । तत्र षष्ठीसमासपक्ष इत्यर्थः । तदनादृत्यैवं व्याख्यातमिति । न च चतुर्मुख-लोकपरतया प्रसिद्धे ब्राहृलोकशब्दे नरपतिराजकुमारादिशब्देष्विव निषादस्थपतिन्यायानवतारात् तद्य्वावृत्तिसिध्द्यर्थं पररीतिरेवा-श्रयणीयेतिवाच्यम्; "एष ब्राहृलोकस्सम्राट्' इतिब्राहृलोकशब्दस्य ब्राहृण्यपि प्रसिद्धतया तन्न्यायानवतारशङ्कानुदयात् । दृष्टान्त

prasiddhimupapādayatītyarthaḥ | nidhidṛṣṭāntasacivamiti bhāva iti | tataśca hmadayapuṇḍarīkāvacchinnabhūtākāśe suṣuptau aharahagarmana-sambhavāt, hāharahargamanaṃ paramātmatvasādhakamiti na śaṅkayam nidhyupamālabdhaparamapuruṣārthatvaviśiṣṭagantavyatvasya hmadayapuṇḍarīkā-vacchinnabhūtākāśe abhāvāditi bhāvaḥ | sthapatirniṣādasyāt śabdasāmathryāditi sūtrapāṭhaḥ | sambandhaviśi#ेṣṭo'bhidheya iti | prati-pipādayiṣita ityarthaḥ | tatra ṣaṣṭhayā aśravaṇāditi | tatra ṣaṣṭhīsamāsapakṣa ityarthaḥ | tadanādṛtyaivaṃ vyākhyātamiti | na ca caturmukha-lokaparatayā prasiddhe brāhṛlokaśabde narapatirājakumārādiśabdeṣviva niṣādasthapatinyāyānavatārāt tadyvāvṛttisidhdyarthaṃ pararītirevā-śrayaṇīyetivācyam; "eṣa brāhṛlokassamrāṭ' itibrāhṛlokaśabdasya brāhṛṇyapi prasiddhatayā tannyāyānavatāraśaṅkānudayāt | dṛṣṭānta

1.3.17

एवोपरिशब्दान्वय इति । सुषुप्तिविषयमनं हि पृथक्प्रतिपत्तिव्यवहाराननुगुणतयाऽवस्थितिर्भेदप्रहाणरूपा, अतस्तत्र दाष्र्टान्तिके अहरहरुपरि गच्छन्त्य इत्युपरिशब्दानन्वय इति भावः । नन्वन्तर्यामिरूपब्राहृण्येवास्थितिः, न दहराकाशरूपब्राहृणि ततश्च कथं दहराकाशस्य उपरीति भाष्यमित्यत आह - धम्र्यैक्याभिप्रायेणैवमुक्तमिति । सत्यशब्दनिर्वचनावगतमिति । तस्य ह वा एतस्य ब्राहृणो नाम सत्यमिति । तानि हवा एतानि त्रीण्यक्षराणि सत्यमिति । अथ यत् सत् तदमृतम् अथ यत्ति तन्मत्त्र्यम् अथ यद्यं तेनोभे यच्छति' इति निर्वचनावगतमित्यर्थः ।। भूताकाशान्यत्वे तात्पर्यमिति - जीवपूवर्पक्षस्याप्यद्याप्यनिरस्तत्वादिति भावः

evopariśabdānvaya iti | suṣuptiviṣayamanaṃ hi pṛthakpratipattivyavahārānanuguṇatayā'vasthitirbhedaprahāṇarūpā, atastatra dāṣrṭāntike aharaharupari gacchantya ityupariśabdānanvaya iti bhāvaḥ | nanvantaryāmirūpabrāhṛṇyevāsthitiḥ, na daharākāśarūpabrāhṛṇi tataśca kathaṃ daharākāśasya uparīti bhāṣyamityata āha - dhamryaikyābhiprāyeṇaivamuktamiti | satyaśabdanirvacanāvagatamiti | tasya ha vā etasya brāhṛṇo nāma satyamiti | tāni havā etāni trīṇyakṣarāṇi satyamiti | atha yat sat tadamṛtam atha yatti tanmattryam atha yadyaṃ tenobhe yacchati' iti nirvacanāvagatamityarthaḥ || bhūtākāśānyatve tātparyamiti - jīvapūvarpakṣasyāpyadyāpyanirastatvāditi bhāvaḥ

1.3.18

पूर्वोक्तहेतूनामिति - बाह्राकाशोपमानोपमेयभावादीनां च चतुस्सूत्रीप्रतिपादितानामित्यर्थः । उपक्रमत इत्यनेनेति - दहराकाशस्य प्रत्यगात्मतत्त्वमाशङ्कय निराकर्तुमुपक्रमत इति दहराविच्छेदप्रतीतेर्नाधिकरणान्तरमिति सूचितमिति भावः, नतूपक्रमत इत्येतावतैव तत्सूचनं तावन्मात्रेण तथा अप्रतीतेरिति द्रष्टव्यम् । यद्यपि विरोचनोपीति - इत्थं हि समाम्नायते- "य आत्मा अपहतपाप्मा विरजो विमृत्युविर्शोको विजिघत्सोऽपिपासस्सत्यकामस्सत्यसङ्कल्पस्सोऽन्वेष्टव्यस्स विजिज्ञासितव्यः सर्वान् लोकानाप्नोति स सर्वांश्च कामान्

pūrvoktahetūnāmiti - bāhrākāśopamānopameyabhāvādīnāṃ ca catussūtrīpratipāditānāmityarthaḥ | upakramata ityaneneti - daharākāśasya pratyagātmatattvamāśaṅkaya nirākartumupakramata iti daharāvicchedapratīternādhikaraṇāntaramiti sūcitamiti bhāvaḥ, natūpakramata ityetāvataiva tatsūcanaṃ tāvanmātreṇa tathā apratīteriti draṣṭavyam | yadyapi virocanopīti - itthaṃ hi samāmnāyate- "ya ātmā apahatapāpmā virajo vimṛtyuvirśoko vijighatso'pipāsassatyakāmassatyasaṅkalpasso'nveṣṭavyassa vijijñāsitavyaḥ sarvān lokānāpnoti sa sarvāṃśca kāmān

1.3.18

यस्तमात्मानमनुविद्या विजानातीति ह प्रजापतिरुवाच । तद्धोभये देवा अनुबुबुधिरे कर्णाकर्णिकया श्रुतवन्त इत्यर्थः । "ते होचुः । हन्त तमात्मानमन्विच्छामो यमात्मानमन्विप्य सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामानिति । इन्द्रो ह वै देवानामभि प्रववाज विरो-चनोऽसुराणाम् । तौ हासंविदामावेव' असंविदानौ-परस्परेष्र्यया स्वाभिप्रायमप्रकाशयन्तावित्यर्थः । समित्पाणी प्रजापतिसकाश-माजग्मतुः । तौ ह द्वातिं्रशतं वर्षाणि ब्राहृचर्यमूषतुः । तौ ह प्रजापतिरुवाच किमिच्छन्ताववास्तमिति' अवास्तम्-उषितवन्तावित्यर्थः । "तौ हो चतुर्य आत्माऽपहतपाप्मा विरजो विमृत्युर्वि#ोको विजिघत्सोऽपिपासम्सत्यकामस्सत्यसङ्कल्पस्सोऽन्वेष्टव्यस्स विजिज्ञा-सितव्यस्सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामान् यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति भगवतो वाचो वेदयन्ते तमिच्छन्ताववास्तमिति । तौ ह प्रजापतिरुवाच । य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष आत्मेति होवाच एतदमृतमेतदभयमेतद्ब्राहृेति' एवं प्रत्यगात्मनि प्रजापतिना उपदिष्टे छायापुरुष आत्मेत्युपदिष्ट इति भ्रान्त्वा स्वगृहीतच्छायापुरुषात्मत्वद्रढीकरणाय जलादर्शादिप्रतिबिम्बोपि अक्षिप्रतिबिम्बाभिन्न आत्मैव, उत तद्भिन्नोऽनात्मेत्यभिप्रायेण "अथ योऽयं भगवोऽप्सु परिख्यायते यश्चायमादर्थे कतव एष इति पप्रच्छतुः । एवं ताभ्यां पृष्टस्तयोभ्र्रान्तिमनिराकुर्वन्नेव "एष उ एव सर्वेष्वन्तेषु परिख्यायत इति होवाच । यश्चक्षुषि दृश्यत्वेन मयोक्तस्स सर्वान्तरो जलादिष्वपि न भिद्यत इत्युत्तरं ददावित्यर्थः । शिष्यभ्रान्तिमनिराकृत्य तद्भ्रान्तिद्रढीकरणायेत्थमुत्तरं ददत आचार्यस्यायमभिप्रायः, सुरासुरेन्द्रा-विरोचनौ स्वात्मन्यध्यारोपितपाण्डित्यमहत्त्वातिशयौ तथैव जगति प्रसिद्धौ च, तद्यदि युवां भ्रान्ताविति ब्राूयात् तदा चित्तावसादात्पुनः प्रश्नग्रहणधारणेषु भग्नोत्साहौ स्याताम् अतो यथाश्रुतप्रश्नमात्रस्योत्तरमिदानीं वक्तव्यम् । अनेन चोत्तरेण पूर्वोत्पन्नः प्रतिबिम्बात्मभ्रमो द्रढीभवति चेत् भवतु, द्रढीभूतोपि केनचिदुपायेनापनेष्यत इति । प्रथमः खण्डः । अत एव तद्भ्रमापनयनार्थमाह-"उदशरावे आत्मान-मवेक्षाञ्जक्राते, तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति तौ होचतुस्सर्वमेवेदभावां भगव आत्मानं पश्यावः, आलोगभ्य आनखेभ्यः प्रतिरूपमिति । एवं द्वातिं्रशद्वर्षब्राहृचर्यदीर्घीभूतनखलामादियुक्तच्छायापुरुषदर्शनानन्तरं तौ ह प्रजापतिरुवाच । साध्वलङ्कृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वोदशरावेऽवेक्षाञ्चक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति तौ होचतुर्यथैवेदमानां भगवस्साद्वलङ्कृतौ सुवसनौ

yastamātmānamanuvidyā vijānātīti ha prajāpatiruvāca | taddhobhaye devā anububudhire karṇākarṇikayā śrutavanta ityarthaḥ | "te hocuḥ | hanta tamātmānamanvicchāmo yamātmānamanvipya sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmāniti | indro ha vai devānāmabhi pravavāja viro-cano'surāṇām | tau hāsaṃvidāmāveva' asaṃvidānau-paraspareṣryayā svābhiprāyamaprakāśayantāvityarthaḥ | samitpāṇī prajāpatisakāśa-mājagmatuḥ | tau ha dvātiṃ्raśataṃ varṣāṇi brāhṛcaryamūṣatuḥ | tau ha prajāpatiruvāca kimicchantāvavāstamiti' avāstam-uṣitavantāvityarthaḥ | "tau ho caturya ātmā'pahatapāpmā virajo vimṛtyurvi#ोko vijighatso'pipāsamsatyakāmassatyasaṅkalpasso'nveṣṭavyassa vijijñā-sitavyassarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmān yastamātmānamanuvidya vijānātīti bhagavato vāco vedayante tamicchantāvavāstamiti | tau ha prajāpatiruvāca | ya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyate eṣa ātmeti hovāca etadamṛtametadabhayametadbrāhṛेti' evaṃ pratyagātmani prajāpatinā upadiṣṭe chāyāpuruṣa ātmetyupadiṣṭa iti bhrāntvā svagṛhītacchāyāpuruṣātmatvadraḍhīkaraṇāya jalādarśādipratibimbopi akṣipratibimbābhinna ātmaiva, uta tadbhinno'nātmetyabhiprāyeṇa "atha yo'yaṃ bhagavo'psu parikhyāyate yaścāyamādarthe katava eṣa iti papracchatuḥ | evaṃ tābhyāṃ pṛṣṭastayobhrrāntimanirākurvanneva "eṣa u eva sarveṣvanteṣu parikhyāyata iti hovāca | yaścakṣuṣi dṛśyatvena mayoktassa sarvāntaro jalādiṣvapi na bhidyata ityuttaraṃ dadāvityarthaḥ | śiṣyabhrāntimanirākṛtya tadbhrāntidraḍhīkaraṇāyetthamuttaraṃ dadata ācāryasyāyamabhiprāyaḥ, surāsurendrā-virocanau svātmanyadhyāropitapāṇḍityamahattvātiśayau tathaiva jagati prasiddhau ca, tadyadi yuvāṃ bhrāntāviti brāूyāt tadā cittāvasādātpunaḥ praśnagrahaṇadhāraṇeṣu bhagnotsāhau syātām ato yathāśrutapraśnamātrasyottaramidānīṃ vaktavyam | anena cottareṇa pūrvotpannaḥ pratibimbātmabhramo draḍhībhavati cet bhavatu, draḍhībhūtopi kenacidupāyenāpaneṣyata iti | prathamaḥ khaṇḍaḥ | ata eva tadbhramāpanayanārthamāha-"udaśarāve ātmāna-mavekṣāñjakrāte, tau ha prajāpatiruvāca kiṃ paśyatha iti tau hocatussarvamevedabhāvāṃ bhagava ātmānaṃ paśyāvaḥ, ālogabhya ānakhebhyaḥ pratirūpamiti | evaṃ dvātiṃ्raśadvarṣabrāhṛcaryadīrghībhūtanakhalāmādiyuktacchāyāpuruṣadarśanānantaraṃ tau ha prajāpatiruvāca | sādhvalaṅkṛtau suvasanau pariṣkṛtau bhūtvodaśarāve'vekṣāñcakrāte tau ha prajāpatiruvāca kiṃ paśyatha iti tau hocaturyathaivedamānāṃ bhagavassādvalaṅkṛtau suvasanau

1.3.18

परिष्कृतौ स्थ एवमेवेमौ भगवस्साध्वलङ्कृतौ सुवसनौ परिष्कृताविति । अत्रैवं नियुञ्जानस्य प्रजापतेरयमभिसन्धिः, आगमापायि-केशनस्वालङ्करादिदोषगुणयुक्ताव्यवस्थितदेहानुकारिदोषगुणवत्त्वात् देहवत्तत्प्रतिबिम्बोऽप्यनात्मेति जानीतामिति । एवं सत्यपि तावनिसृत्तभ्रमौ किं पश्यथ इति प्रजापतिना पृष्टावपि यथादृष्टं कथयित्वा तूष्णीं बभूवतुः, ततः प्रजापतिभ्र्रान्तिनिवारणार्थं मया कृतस्य द्विविधप्रतिबिम्बदर्शनस्याभिप्रायमिमावप्रक्षीणकल्मषत्वान्नावगच्छतः, प्रत्यक्षञ्च युवां भ्रान्ताविति वक्तुमर्हौ न भवतः, तदिदानी-मेतदीयह्मदयानुरोधेन प्रतिबिम्बमेव निर्दिश्य सर्वान्तरं परमात्मानं मनसि निधाय एष आत्मेत्युपदेशेनैतयोराकाङ्क्षां निवर्तयिष्यामि, कालेन कल्मषे प्रक्षीणे मद्वचनसन्दर्भस्य सर्वस्याप्यभिप्रायं स्वयमेवावगमिष्यतः । विचिकित्समानौ वा मत्समीपमागमिष्यत इति मत्वा एष आत्मेति होवाच एतदमृतमेतदभयमेतद्ब्रामेति । तौ ह शान्तह्मदयौ-निवृत्ताकाङ्क्षावित्यर्थः । तौ हान्वीक्ष्य प्रजापतिरुवाच एवं प्रतिनिवृत्तयोः प्रजापतिभ्र्रान्तिगृहीतार्थश्रद्धया इमौ विनष्टौ माभूताम् इदमपि मम वचनं य आत्मेतिवचनवत्कर्णाकर्णिकया #ृणुतामित्यभिप्रेत्योवाचेत्यर्थः । अनुपक्षभ्यात्मानमननुविद्य व्रजतः यतर एतदुपनिषदो भविष्यन्ति । यतरे-य इत्यर्थः । देवा वा असुरा वा ते पराभविष्यन्तीति, स ह शान्तह्मदय एव विरोचनोऽसुरान् जगाम तेभ्यो हैतामुपनिषदं प्रोवाच । विरोचनः प्राजापत्यस्य द्विवि-धदेहच्छायादर्शननियोगस्य देहानुकारित्वाच्छायाया देह आत्मेति सूचने तात्पर्यम् अलङ्कृतदेहच्छायां निर्दिश्य एष आत्मेत्युपदेशस्य नीलानीलयोरादर्शे दृश्यमानयोर्वाससोर्यन्नीलं तन्महार्हमितिवचनस्य छायानिमित्ते बिम्बे वाससीव अलङ्कृते देहे तात्पर्यमिति मन्वानो दहे एवात्मालङ्कारादिभिः परिचरणीय इति निश्चित्य राज्यं प्राप्यासुरेभ्यस्तथैवोपदेष्टुमुपचक्रम इत्यर्थः । आत्मैवेह महीयः, पूज्य इत्यर्थः । आत्मा परिचर्यः, आत्मानमेवेह महयन्नात्मानं परिचरन्नुभौ लोकाववाप्नोतीमं चामुं च तस्मादप्यद्येहाददानमश्रद्दधानमयज-मानमाहुरसुरोबतेति । यागदानादिकर्मशून्यमद्यापि शिष्ठा असुर इति प्राहुरित्यर्थः । असुराणां ह्रेषोपनिषत् प्रेतस्य शरीरं भिक्षया वसनेनालङ्कारेण संस्कुर्वन्ति । भिक्षया-भिक्षित्वापीत्यर्थः । एतेन ह्रमुं लोकं जेष्यन्तो मन्यन्ते । एतेन-शरीरालङ्कारेणेत्यर्थः । अथ हेन्द्रोऽप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श । यथैव खल्वयमस्मिन् शरीरे साध्वलङ्कृते साध्वलङ्कृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृतः एवमेवायमन्धेऽन्धो भवति रुाामे रुाामः परिवृक्णे परिवृक्णः, यस्य चक्षुर्नासिका वा सदा रुावति स रुाामः । छिन्नाङ्गः परिवृक्णः । अस्यैव शरीरस्य नाशमन्येष नश्यति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति स समित्पाणिः पुनरेयाय तं ह प्रजापतिरुवाच मघवन् शान्तह्मदयः प्राव्राजीस्सार्धं विरोचनेन किमिच्छन् पुनरागम इति । आगतवानसीत्यर्थः । यथैव खल्वयं भगवो अÏस्मच्छरीरे साध्वलङ्कृते साध्व-लङ्कृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृतः एवमेवायमस्मिन्नन्धेऽन्धो भवति रुाामे रुाामः परिवृक्णे परिवृक्णोऽस्यैव नाश-मन्यैष नश्यति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति एवमेवैष भगवन्निति होवाच । एतत्त्वेव ते भूयाऽनु व्याख्यास्यामि वसापराणि द्वातिं्रशतं वर्षाणि स हापराणि द्वातिं्रशतं वर्षाण्युवास तस्मै होवाच य एष स्वप्ने महीयानन्तश्चरति एष आत्मेति होवाचैतदमृतमेतदभयमेतद्ब्राहृेति स ह शान्तह्मदयः प्रवव्राज स हा प्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श, तद्यद्यपीदं शरीरमन्धं भवति अनन्धस्य भवति यदि रुााममरुाामो नैवै-षोऽस्य दोषेण दूष्यति न वधेनास्य हन्यते नास्य रुाामेण रुाामो नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्ति वा अप्रियवेत्तेव भवित्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामिति स समित्पाणिः पुनरेयाय, तं ह प्रजापतिरुवाच भगवन् शान्तह्मदयः प्राव्राजीः किमिच्छन् पुनरागम इति स होवाच तद्यद्यपीदं भगवन् शरीरमन्धं भवतीत्यनन्धस्स भवति अपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति एवमैवैष मधवन्निति होवाच एतं त्वेव ते भूयोऽनु व्याख्यास्यामि वसापराणि द्वातिं्रशतं वर्षाण्युवास तस्मै होवाच । तद्यत्रैतत्सुप्तस्समस्तसम्प्रसन्नस्स्वप्नं विजानाति

pariṣkṛtau stha evamevemau bhagavassādhvalaṅkṛtau suvasanau pariṣkṛtāviti | atraivaṃ niyuñjānasya prajāpaterayamabhisandhiḥ, āgamāpāyi-keśanasvālaṅkarādidoṣaguṇayuktāvyavasthitadehānukāridoṣaguṇavattvāt dehavattatpratibimbo'pyanātmeti jānītāmiti | evaṃ satyapi tāvanisṛttabhramau kiṃ paśyatha iti prajāpatinā pṛṣṭāvapi yathādṛṣṭaṃ kathayitvā tūṣṇīṃ babhūvatuḥ, tataḥ prajāpatibhrrāntinivāraṇārthaṃ mayā kṛtasya dvividhapratibimbadarśanasyābhiprāyamimāvaprakṣīṇakalmaṣatvānnāvagacchataḥ, pratyakṣañca yuvāṃ bhrāntāviti vaktumarhau na bhavataḥ, tadidānī-metadīyahmadayānurodhena pratibimbameva nirdiśya sarvāntaraṃ paramātmānaṃ manasi nidhāya eṣa ātmetyupadeśenaitayorākāṅkṣāṃ nivartayiṣyāmi, kālena kalmaṣe prakṣīṇe madvacanasandarbhasya sarvasyāpyabhiprāyaṃ svayamevāvagamiṣyataḥ | vicikitsamānau vā matsamīpamāgamiṣyata iti matvā eṣa ātmeti hovāca etadamṛtametadabhayametadbrāmeti | tau ha śāntahmadayau-nivṛttākāṅkṣāvityarthaḥ | tau hānvīkṣya prajāpatiruvāca evaṃ pratinivṛttayoḥ prajāpatibhrrāntigṛhītārthaśraddhayā imau vinaṣṭau mābhūtām idamapi mama vacanaṃ ya ātmetivacanavatkarṇākarṇikayā #ृṇutāmityabhipretyovācetyarthaḥ | anupakṣabhyātmānamananuvidya vrajataḥ yatara etadupaniṣado bhaviṣyanti | yatare-ya ityarthaḥ | devā vā asurā vā te parābhaviṣyantīti, sa ha śāntahmadaya eva virocano'surān jagāma tebhyo haitāmupaniṣadaṃ provāca | virocanaḥ prājāpatyasya dvivi-dhadehacchāyādarśananiyogasya dehānukāritvācchāyāyā deha ātmeti sūcane tātparyam alaṅkṛtadehacchāyāṃ nirdiśya eṣa ātmetyupadeśasya nīlānīlayorādarśe dṛśyamānayorvāsasoryannīlaṃ tanmahārhamitivacanasya chāyānimitte bimbe vāsasīva alaṅkṛte dehe tātparyamiti manvāno dahe evātmālaṅkārādibhiḥ paricaraṇīya iti niścitya rājyaṃ prāpyāsurebhyastathaivopadeṣṭumupacakrama ityarthaḥ | ātmaiveha mahīyaḥ, pūjya ityarthaḥ | ātmā paricaryaḥ, ātmānameveha mahayannātmānaṃ paricarannubhau lokāvavāpnotīmaṃ cāmuṃ ca tasmādapyadyehādadānamaśraddadhānamayaja-mānamāhurasurobateti | yāgadānādikarmaśūnyamadyāpi śiṣṭhā asura iti prāhurityarthaḥ | asurāṇāṃ hreṣopaniṣat pretasya śarīraṃ bhikṣayā vasanenālaṅkāreṇa saṃskurvanti | bhikṣayā-bhikṣitvāpītyarthaḥ | etena hramuṃ lokaṃ jeṣyanto manyante | etena-śarīrālaṅkāreṇetyarthaḥ | atha hendro'prāpyaiva devānetadbhayaṃ dadarśa | yathaiva khalvayamasmin śarīre sādhvalaṅkṛte sādhvalaṅkṛto bhavati suvasane suvasanaḥ pariṣkṛte pariṣkṛtaḥ evamevāyamandhe'ndho bhavati ruााme ruााmaḥ parivṛkṇe parivṛkṇaḥ, yasya cakṣurnāsikā vā sadā ruाvati sa ruााmaḥ | chinnāṅgaḥ parivṛkṇaḥ | asyaiva śarīrasya nāśamanyeṣa naśyati nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti sa samitpāṇiḥ punareyāya taṃ ha prajāpatiruvāca maghavan śāntahmadayaḥ prāvrājīssārdhaṃ virocanena kimicchan punarāgama iti | āgatavānasītyarthaḥ | yathaiva khalvayaṃ bhagavo aÏsmaccharīre sādhvalaṅkṛte sādhva-laṅkṛto bhavati suvasane suvasanaḥ pariṣkṛte pariṣkṛtaḥ evamevāyamasminnandhe'ndho bhavati ruााme ruााmaḥ parivṛkṇe parivṛkṇo'syaiva nāśa-manyaiṣa naśyati nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti evamevaiṣa bhagavanniti hovāca | etattveva te bhūyā'nu vyākhyāsyāmi vasāparāṇi dvātiṃ्raśataṃ varṣāṇi sa hāparāṇi dvātiṃ्raśataṃ varṣāṇyuvāsa tasmai hovāca ya eṣa svapne mahīyānantaścarati eṣa ātmeti hovācaitadamṛtametadabhayametadbrāhṛेti sa ha śāntahmadayaḥ pravavrāja sa hā prāpyaiva devānetadbhayaṃ dadarśa, tadyadyapīdaṃ śarīramandhaṃ bhavati anandhasya bhavati yadi ruााmamaruााmo naivai-ṣo'sya doṣeṇa dūṣyati na vadhenāsya hanyate nāsya ruााmeṇa ruााmo nanti tvevainaṃ vicchādayanti vā apriyavetteva bhavityapi roditīva nāhamatra bhogyaṃ paśyāmiti sa samitpāṇiḥ punareyāya, taṃ ha prajāpatiruvāca bhagavan śāntahmadayaḥ prāvrājīḥ kimicchan punarāgama iti sa hovāca tadyadyapīdaṃ bhagavan śarīramandhaṃ bhavatītyanandhassa bhavati api roditīva nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti evamaivaiṣa madhavanniti hovāca etaṃ tveva te bhūyo'nu vyākhyāsyāmi vasāparāṇi dvātiṃ्raśataṃ varṣāṇyuvāsa tasmai hovāca | tadyatraitatsuptassamastasamprasannassvapnaṃ vijānāti

1.3.18

एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्राहृेति स ह शान्तह्मदयः प्रवव्राज सहाप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श, नाहं खल्वयं भगवस्सम्प्रत्या-त्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानिभूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति स समित्पाणिः पुनरेयाय तं ह प्रजापतिरुवाच मघवन् यच्छान्तह्मदयः प्राव्राजीः किमिच्छन् पुनरागम इति स होवाच नाहं खल्वयं भगवस्सम्प्रत्यात्मानं जानामि नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति एवमेवैष मघवन्निति होवाच एतं त्वेव ते भूयो नु व्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रेतस्माद्वसात्रापराणि पञ्च-वर्षाणीति स हापराणि पञ्चवर्षाण्युवास तान्येकशतं सम्पेतुरेतत्तद्यदाहुरेकशतं वै वर्षाणि मघवान् प्रजापतौ ब्राहृचर्यमुवास तस्मै होवाच पुनरपि द्वातिं्रशतं वर्षाण्युषितवते मघवते स्थूलशरीरदोषाननुविधायिनं स्वपनावस्थं जीवात्मानमुपदिदेश । इन्द्रस्तत्रापि हन्यमान-त्वद्राव्यमाणत्वबन्धुजननमरणाद्यप्रियद्रष्टृत्वरोदितृत्वादिप्रतिभासेन दोषं पश्यन्नुक्तार्थानुपपत्तिमनुसन्दधानः प्रजापतिं पुनरुपससाद । प्रजापत्तिः पूर्ववदुक्तवा तथैव द्वातिं्रशतं वर्षाणि उषितवते तस्मै स्वाप्नवधादिप्रतिभासप्रयुक्तभयशोकादिरहितं सुषुप्तावस्थं जीवात्मान-मुपदिदेश । इन्द्रस्तस्मिन् विशेषविज्ञानरहिते विनष्टप्रायत्वेनापुरुषार्थतां मन्यमानः प्रागुक्तानुपपत्त्यनुसन्धानेन पुनरपि प्रजापतिमु-पससाद । प्रजापतिरेतं त्वेव ते भूयो नु व्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्माद्वसापराणि पञ्चवर्षाणीत्युक्तवा तावत्कालमुषितब्राते एक-शतवर्षप्रहृचर्यवासेन सम्यक्प्रक्षीणकल्मषायेन्द्रायोपदेष्टुमुपचक्रम इत्यर्थः । "मघवन्मत्त्र्यं वा इदं शरीरमात्तं मृत्युना तदस्यामृतस्या-शरीरस्यात्मनोऽधिष्ठानमात्तो वै सशरीरः प्रियाप्रियाभ्यां न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति, अशरीरं वा ब सन्तं न प्रियाप्रियो स्पृशतः अशरीरो वायुरभ्रं विद्युत्स्तनयित्नुश्शरीराण्येतानि तद्यथैतान्यमुष्मादाकाशात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इति स उत्तमः पुरुषस्स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः, स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वा नोपजनं स्मरन्निदं शरीरं स यथा प्रयोग्य आचरणे युक्त एवमेवमेवायमस्मिञ्छरीरे प्राणो युक्तः । अथ यत्रैतदाकाशमनुविषण्णं चक्षुस्स चाक्षुषः पुरुषो दर्शनाय चक्षुः । अथ यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा गन्धाय घ्राणम् । अथ यो वेदेदमभिव्याहराणीति स आत्मा अभिव्याहाराय वाक् अथ यो वेदेदं #ृणवानीति स आत्मा श्रवणाय श्रोत्रम् । अथ यो वेदेदं मन्वानीति स आत्मा मनोऽस्य दिव्यं चक्षुस्स वा एष एतेन दिव्येन चक्षुषा मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते य एते ब्राहृलोके । तं वा एतं देवा आत्मानमुपासते तस्मात्तेषां सर्वे च लोका आत्तास्सर्वे च कामास्स सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामान् यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति ह प्रजापतिरुवाच' । छायापुरुष उपदिष्ट इति मत्वा पुनःपप्रच्छतुः । योयं भगव इत्यादिनेतिपाठः । यो यं भगवोऽप्सु परिख्यायते यश्चायमादर्शे कतम एष इत्येतावतः प्रश्नत्वादिति द्रष्टव्यम् । सर्वेष्वन्तेषु नेत्रादिस्थानेषु परिख्यायते इति होवाचेत्यस्य प्रतिवचनरूपत्वात् । केचित्तु योयं भगवोऽप्सु परिख्यायते एष उ- एष एवेत्यर्थ इति पाठः । एष उ एव सर्वेन्वन्तेषु परिख्यायते यश्चायमादर्शे कतम एष इति एष उ एव सर्वेष्वन्तेषु परिख्यायत इत्येतावान् प्रश्नः इति होवाचेत्येतदुत्तरस्योदशरावब्रााहृणस्य शेषभूतः । तत्र च योयं भगवोप्षु परिख्यायते यश्चायमादर्शे य एष उ एव सर्वेष्वन्तेषु नेत्रादिस्थानेषु परिख्यायते कतम एष इति प्रश्नः । प्रश्नमध्यगत इतिशब्दः प्रन्नान्ते निवेशनीय इत्यादि वदन्ति । चाक्षुषदेहस्येति - चक्षुषि दृश्यमानस्य छायापुरुषस्येत्यर्थः । तत्क्रमस्यैव दृढावस्थितत्वेन तस्यैवापनेयत्वादिति द्रष्टव्यम् । अनात्मत्वमिति - इदमुप-लक्षणम् । अमृताभयशब्दाद्युक्तभोग्यत्वाद्यभावोपि द्रष्टव्यः, अत एव ह्रुत्तरत्र नाहमत्र भोग्यं पश्यामीत्युक्तिरिति द्रष्टव्यम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्याञ्चेति - देहगुणदोषान्वयव्यतिरेकानुविधानादित्यर्थः । यथा वसनाभरणादिरिति - वसनाभरणादिर्हि उपा-दानद्रव्यगुणदोषानुविधायी नात्मा, तथा देहगुणदोषान्वयव्यतिरेकानुविधायिगुणदोषतया छायापुरुषो नात्मेत्यर्थः । देहो नात्मेत्यत्र देहशब्दः छायापुरुषपरः, एवमुत्तरत्रापि देहस्यामृतत्वाभयेत्यत्रापि देहशब्दश्छायापुरुषपरो द्रष्टव्यः । व्यतिरेको दुर्दश इति - एतच्छ-

eṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrāhṛेti sa ha śāntahmadayaḥ pravavrāja sahāprāpyaiva devānetadbhayaṃ dadarśa, nāhaṃ khalvayaṃ bhagavassampratyā-tmānaṃ jānātyayamahamasmīti no evemānibhūtāni vināśamevāpīto bhavati nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti sa samitpāṇiḥ punareyāya taṃ ha prajāpatiruvāca maghavan yacchāntahmadayaḥ prāvrājīḥ kimicchan punarāgama iti sa hovāca nāhaṃ khalvayaṃ bhagavassampratyātmānaṃ jānāmi nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti evamevaiṣa maghavanniti hovāca etaṃ tveva te bhūyo nu vyākhyāsyāmi no evānyatretasmādvasātrāparāṇi pañca-varṣāṇīti sa hāparāṇi pañcavarṣāṇyuvāsa tānyekaśataṃ sampeturetattadyadāhurekaśataṃ vai varṣāṇi maghavān prajāpatau brāhṛcaryamuvāsa tasmai hovāca punarapi dvātiṃ्raśataṃ varṣāṇyuṣitavate maghavate sthūlaśarīradoṣānanuvidhāyinaṃ svapanāvasthaṃ jīvātmānamupadideśa | indrastatrāpi hanyamāna-tvadrāvyamāṇatvabandhujananamaraṇādyapriyadraṣṭṛtvaroditṛtvādipratibhāsena doṣaṃ paśyannuktārthānupapattimanusandadhānaḥ prajāpatiṃ punarupasasāda | prajāpattiḥ pūrvavaduktavā tathaiva dvātiṃ्raśataṃ varṣāṇi uṣitavate tasmai svāpnavadhādipratibhāsaprayuktabhayaśokādirahitaṃ suṣuptāvasthaṃ jīvātmāna-mupadideśa | indrastasmin viśeṣavijñānarahite vinaṣṭaprāyatvenāpuruṣārthatāṃ manyamānaḥ prāguktānupapattyanusandhānena punarapi prajāpatimu-pasasāda | prajāpatiretaṃ tveva te bhūyo nu vyākhyāsyāmi no evānyatraitasmādvasāparāṇi pañcavarṣāṇītyuktavā tāvatkālamuṣitabrāte eka-śatavarṣaprahṛcaryavāsena samyakprakṣīṇakalmaṣāyendrāyopadeṣṭumupacakrama ityarthaḥ | "maghavanmattryaṃ vā idaṃ śarīramāttaṃ mṛtyunā tadasyāmṛtasyā-śarīrasyātmano'dhiṣṭhānamātto vai saśarīraḥ priyāpriyābhyāṃ na ha vai saśarīrasya sataḥ priyāpriyayorapahatirasti, aśarīraṃ vā ba santaṃ na priyāpriyo spṛśataḥ aśarīro vāyurabhraṃ vidyutstanayitnuśśarīrāṇyetāni tadyathaitānyamuṣmādākāśātsamutthāya paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyata iti sa uttamaḥ puruṣassa tatra paryeti jakṣan krīḍan ramamāṇaḥ, strībhirvā yānairvā jñātibhirvā nopajanaṃ smarannidaṃ śarīraṃ sa yathā prayogya ācaraṇe yukta evamevamevāyamasmiñcharīre prāṇo yuktaḥ | atha yatraitadākāśamanuviṣaṇṇaṃ cakṣussa cākṣuṣaḥ puruṣo darśanāya cakṣuḥ | atha yo vededaṃ jighrāṇīti sa ātmā gandhāya ghrāṇam | atha yo vededamabhivyāharāṇīti sa ātmā abhivyāhārāya vāk atha yo vededaṃ #ृṇavānīti sa ātmā śravaṇāya śrotram | atha yo vededaṃ manvānīti sa ātmā mano'sya divyaṃ cakṣussa vā eṣa etena divyena cakṣuṣā manasaitān kāmān paśyan ramate ya ete brāhṛloke | taṃ vā etaṃ devā ātmānamupāsate tasmātteṣāṃ sarve ca lokā āttāssarve ca kāmāssa sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmān yastamātmānamanuvidya vijānātīti ha prajāpatiruvāca' | chāyāpuruṣa upadiṣṭa iti matvā punaḥpapracchatuḥ | yoyaṃ bhagava ityādinetipāṭhaḥ | yo yaṃ bhagavo'psu parikhyāyate yaścāyamādarśe katama eṣa ityetāvataḥ praśnatvāditi draṣṭavyam | sarveṣvanteṣu netrādisthāneṣu parikhyāyate iti hovācetyasya prativacanarūpatvāt | kecittu yoyaṃ bhagavo'psu parikhyāyate eṣa u- eṣa evetyartha iti pāṭhaḥ | eṣa u eva sarvenvanteṣu parikhyāyate yaścāyamādarśe katama eṣa iti eṣa u eva sarveṣvanteṣu parikhyāyata ityetāvān praśnaḥ iti hovācetyetaduttarasyodaśarāvabrāाhṛṇasya śeṣabhūtaḥ | tatra ca yoyaṃ bhagavopṣu parikhyāyate yaścāyamādarśe ya eṣa u eva sarveṣvanteṣu netrādisthāneṣu parikhyāyate katama eṣa iti praśnaḥ | praśnamadhyagata itiśabdaḥ prannānte niveśanīya ityādi vadanti | cākṣuṣadehasyeti - cakṣuṣi dṛśyamānasya chāyāpuruṣasyetyarthaḥ | tatkramasyaiva dṛḍhāvasthitatvena tasyaivāpaneyatvāditi draṣṭavyam | anātmatvamiti - idamupa-lakṣaṇam | amṛtābhayaśabdādyuktabhogyatvādyabhāvopi draṣṭavyaḥ, ata eva hruttaratra nāhamatra bhogyaṃ paśyāmītyuktiriti draṣṭavyam | anvayavyatirekābhyāñceti - dehaguṇadoṣānvayavyatirekānuvidhānādityarthaḥ | yathā vasanābharaṇādiriti - vasanābharaṇādirhi upā-dānadravyaguṇadoṣānuvidhāyī nātmā, tathā dehaguṇadoṣānvayavyatirekānuvidhāyiguṇadoṣatayā chāyāpuruṣo nātmetyarthaḥ | deho nātmetyatra dehaśabdaḥ chāyāpuruṣaparaḥ, evamuttaratrāpi dehasyāmṛtatvābhayetyatrāpi dehaśabdaśchāyāpuruṣaparo draṣṭavyaḥ | vyatireko durdaśa iti - etaccha-

1.3.18

रीरगुणदोषान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वव्यतिरेको दुर्दर्शन इत्यर्थः । स्वप्नावस्थे तु तद्य्वतिरेकस्सुदर्शनः, अत एव यद्यपीदं शरीरमन्धं भवति अनन्धस्य भवतीति स्वप्नावस्थमधिकृत्येन्द्रवाक्यमिति ध्येयम् । तदभिप्रायानभिज्ञ इति - परिशुद्धात्मस्वरूपविषयपरम-तात्पर्यानभिज्ञ इत्यर्थः । एवमित्यादिकमुपाददानस्येति - "एष सम्प्रसादः' इत्येतावन्मात्रमनुपादाय एवमेवैष सम्प्रसाद इति सादृ-श्यवाच्येवंशब्दोपक्रमं वाक्यमुपाददानस्येत्यर्थः । दाÐष्टकान्तिकेति - "अशरीरो वायुरभ्रं विद्युत्स्तनयित्नुरशरीराण्येतानि तद्यथे-तान्यमुष्मादाकाशत्समुत्थाय परञ्ज्योति रुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इति दृष्टान्तवाक्यम् । "एवमेवैष सम्प्रसाद' इति दाष्र्टान्तिकवाक्यम् । मुखं व्यादाय स्वपितीति । यथा व्यादानस्य स्वापानन्तरभावित्वेपि मुखं व्यादाय स्वपितीति निर्देशः तथा पञ्च्योतिर्भावरूपोपसम्पत्तेः प्रपञ्चप्रविलापकवृत्तिरूपसाक्षात्काररूपाभिनिष्पत्त्यनन्तरभावित्येपि परञ्ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणा-भिनिष्पद्यत इति निर्देश उपपन्न इति भावः । विवेकः किं शरीरकर्मकः, उत आत्मकर्मकः ? इति विकल्प्य दूषयति - शरीरविषय इत्यादिना । सिद्धान्तिनं भ्रान्तस्तटस्थश्चोदयति - शरीरादात्मन उत्थानं विवक्षितं चेदित्यादिना । न तु परेषां चोद्यमिति भ्रमि-तव्यम् । यदा च विवेकसाक्षात्कारश्शरीरात्समुत्थानम्; नतु शरीरापादानकं गमनं तदा तत्सशरीरस्यापि सम्भवतीति वाचस्पतिना शरीरापादानकगमनं सशरीरस्य न सम्भवति, शरीरविवेकरूपं समुत्थानं तु शरीरे वसतोपि सम्भवतीति प्रतिपादनादिति द्रष्टव्यम् । सशरीरस्य तत्सम्भवादिति - सूक्ष्मशरीरयुक्तस्यैव तत्सम्भवादित्यर्थः । मोक्षविषयत्वं न स्यादिति । शरीरात्समुत्थायेत्यंशोपि मुक्तिकालविषय इति भ्रान्तस्येयं शङ्केति द्रष्टव्यम् । ल्यबन्तपदस्येति - मुखं व्यादाय स्वपितीत्यादौ व्यादानानन्तरभाविस्वापमभिप्रेत्य

rīraguṇadoṣānvayavyatirekānuvidhāyitvavyatireko durdarśana ityarthaḥ | svapnāvasthe tu tadyvatirekassudarśanaḥ, ata eva yadyapīdaṃ śarīramandhaṃ bhavati anandhasya bhavatīti svapnāvasthamadhikṛtyendravākyamiti dhyeyam | tadabhiprāyānabhijña iti - pariśuddhātmasvarūpaviṣayaparama-tātparyānabhijña ityarthaḥ | evamityādikamupādadānasyeti - "eṣa samprasādaḥ' ityetāvanmātramanupādāya evamevaiṣa samprasāda iti sādṛ-śyavācyevaṃśabdopakramaṃ vākyamupādadānasyetyarthaḥ | dāÐṣṭakāntiketi - "aśarīro vāyurabhraṃ vidyutstanayitnuraśarīrāṇyetāni tadyathe-tānyamuṣmādākāśatsamutthāya parañjyoti rupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate' iti dṛṣṭāntavākyam | "evamevaiṣa samprasāda' iti dāṣrṭāntikavākyam | mukhaṃ vyādāya svapitīti | yathā vyādānasya svāpānantarabhāvitvepi mukhaṃ vyādāya svapitīti nirdeśaḥ tathā pañcyotirbhāvarūpopasampatteḥ prapañcapravilāpakavṛttirūpasākṣātkārarūpābhiniṣpattyanantarabhāvityepi parañjyotirupasampadya svena rūpeṇā-bhiniṣpadyata iti nirdeśa upapanna iti bhāvaḥ | vivekaḥ kiṃ śarīrakarmakaḥ, uta ātmakarmakaḥ ? iti vikalpya dūṣayati - śarīraviṣaya ityādinā | siddhāntinaṃ bhrāntastaṭasthaścodayati - śarīrādātmana utthānaṃ vivakṣitaṃ cedityādinā | na tu pareṣāṃ codyamiti bhrami-tavyam | yadā ca vivekasākṣātkāraśśarīrātsamutthānam; natu śarīrāpādānakaṃ gamanaṃ tadā tatsaśarīrasyāpi sambhavatīti vācaspatinā śarīrāpādānakagamanaṃ saśarīrasya na sambhavati, śarīravivekarūpaṃ samutthānaṃ tu śarīre vasatopi sambhavatīti pratipādanāditi draṣṭavyam | saśarīrasya tatsambhavāditi - sūkṣmaśarīrayuktasyaiva tatsambhavādityarthaḥ | mokṣaviṣayatvaṃ na syāditi | śarīrātsamutthāyetyaṃśopi muktikālaviṣaya iti bhrāntasyeyaṃ śaṅketi draṣṭavyam | lyabantapadasyeti - mukhaṃ vyādāya svapitītyādau vyādānānantarabhāvisvāpamabhipretya

1.3.18

व्यादाय स्वपितीत्युक्तिरुपपद्यते, प्रकृते तु ब्राहृभावानन्तरं वृत्तिरूपसाक्षात्कारानवकाशात् त्वाप्रत्ययस्सर्वथानुपपन्न इति भावः । परज्योतिर्भावेति - करं कार्यत्वादिति निर्देशवत्साधुत्वं द्रष्टव्यम् । परञ्ज्योतिर्भावे तु न दोष इति बोध्यम् । निर्देशवैयथ्र्यं चेति -अभिनिष्पद्यत इत्यनेनैव भेदप्रविलापस्याप्यनुक्तिसिद्दत्वादिति भावः । इदञ्च भेदप्रविलापकत्वमप्यसभनिष्पद्यत इति शब्दार्थान्त-र्गकमिति पक्षे दूषणम् । सद्वितीयत्वव्युदास इति - अभिनिष्पद्यत इत्येतावन्मात्रे कथिते निवर्तकज्ञानं द्वितीयमस्तीति शङ्का स्यात् सा मा विज्ञायीति निवर्तकज्ञानकृतसद्वितीयत्वमपि परञ्ज्योतिरुपसम्पद्येत्यनेन निरस्यत इत्यर्थः । सकर्मकत्वप्रतीतिस्वारस्येति । परं ज्योतिरुपसम्पद्येति उपसम्पत्तिशब्दस्याकर्मकभवत्यर्थपरत्वमयुक्तमित्यर्थः । कर्मकृतेति - अचेतनानां वाय्वादीनां कर्माभावादिति भावः । स्वकार्यकरणायेति - प्रावृट्काले वर्षायोच्छूनानि भूत्वेत्यर्थः । "अन्यार्थश्च परामर्श' इति सूत्रे एष सम्प्रसाद इत्यादिकं सुषुप्त्यवस्थात्मविषयतया परैव्र्याख्यातम् । तदपि निराकरोति - अस्य वाक्यस्येति । जीवस्वरूपवैलक्षण्याभिप्राय इति - सूत्र-कारेण भेदनिर्देश इति योजना । संसारिणो जीवद्भेदोक्तया यावदीश्वरस्यासंसारित्वं नोच्यते तावदभेदव्यपदेशेपि जीवस्यासंसारित्वं न सिध्येदित्यापतितं भेदं सूत्रकारो न वदतीत्यानन्दगिरिणोक्तमाह - यावद्भेदव्यपदेशेनेत्यादिना । अविद्यानिवृत्ताविति - जीव

vyādāya svapitītyuktirupapadyate, prakṛte tu brāhṛbhāvānantaraṃ vṛttirūpasākṣātkārānavakāśāt tvāpratyayassarvathānupapanna iti bhāvaḥ | parajyotirbhāveti - karaṃ kāryatvāditi nirdeśavatsādhutvaṃ draṣṭavyam | parañjyotirbhāve tu na doṣa iti bodhyam | nirdeśavaiyathryaṃ ceti -abhiniṣpadyata ityanenaiva bhedapravilāpasyāpyanuktisiddatvāditi bhāvaḥ | idañca bhedapravilāpakatvamapyasabhaniṣpadyata iti śabdārthānta-rgakamiti pakṣe dūṣaṇam | sadvitīyatvavyudāsa iti - abhiniṣpadyata ityetāvanmātre kathite nivartakajñānaṃ dvitīyamastīti śaṅkā syāt sā mā vijñāyīti nivartakajñānakṛtasadvitīyatvamapi parañjyotirupasampadyetyanena nirasyata ityarthaḥ | sakarmakatvapratītisvārasyeti | paraṃ jyotirupasampadyeti upasampattiśabdasyākarmakabhavatyarthaparatvamayuktamityarthaḥ | karmakṛteti - acetanānāṃ vāyvādīnāṃ karmābhāvāditi bhāvaḥ | svakāryakaraṇāyeti - prāvṛṭkāle varṣāyocchūnāni bhūtvetyarthaḥ | "anyārthaśca parāmarśa' iti sūtre eṣa samprasāda ityādikaṃ suṣuptyavasthātmaviṣayatayā paraivryākhyātam | tadapi nirākaroti - asya vākyasyeti | jīvasvarūpavailakṣaṇyābhiprāya iti - sūtra-kāreṇa bhedanirdeśa iti yojanā | saṃsāriṇo jīvadbhedoktayā yāvadīśvarasyāsaṃsāritvaṃ nocyate tāvadabhedavyapadeśepi jīvasyāsaṃsāritvaṃ na sidhyedityāpatitaṃ bhedaṃ sūtrakāro na vadatītyānandagiriṇoktamāha - yāvadbhedavyapadeśenetyādinā | avidyānivṛttāviti - jīva

1.3.18

वैलक्षण्यप्रतिपत्तिमूलपुरुषार्थत्वप्रतिपत्त्या अपुरुषार्थत्वकल्पकाविद्यानिवृत्तावपुरुषार्थत्वमपि निवर्तते, अतो भेदनिर्देशस्य सार्थ-कत्वमिति भावः । प्राप्यतया पुरुषोत्तमप्रसङ्ग इति - जीवप्रकरणे पुरुषोत्तमप्रतिपादनं प्रासङ्गिकमिति भावः । प्रथमानिर्दिष्टेति । प्रथमानिर्दिष्टपरामर्शे विभक्तयैकरूप्यसद्भावात्, अत एव "प्रजापतिर्वरुणायाश्वमनयत्स स्वां देवतामाच्र्छत्' इत्यत्र प्रथमान्ततच्छ-ब्दस्य विभक्तयैकरूप्येण प्रजापतिपरामर्शित्वमिति भावः । ब्राहृात्मकत्वपरं स्यादिति । स इत्यस्य तच्छरीरकपरमात्मपरत्वम-स्त्वित्यर्थः । प्रकृताप्रहाणादिति - प्रथमानिर्दिष्टसम्प्रसादप्रहाणादित्यर्थः । वैयधिकरण्येनेति - उत्तमपुरुषपर्यन्तत्वमन्तरेण जीव-मात्रपरामर्श इत्यर्थः । समानाधिकरणमस्त्विति चेदिति । स तत्र पर्येतीत्यत्रापि प्रथमान्ततच्छब्दस्योत्तमपुरुषपर्यन्तत्वमेव, एवञ्च न रीतिभेद इति भावः । नोपजनं स्मरन्नित्यस्येति - स्त्रीपुंसयोरन्योन्योपगमेन जायत इत्यपुरुषार्थत्वस्यैवोपजनशब्दार्थत्वादिति भावः । ननु स्मरणे को दोष इत्यत आह - अनुभूतस्य हीति । आकाशशब्दं प्रकाशकालोकादिपरतया व्याख्याय प्रकाशमान-

vailakṣaṇyapratipattimūlapuruṣārthatvapratipattyā apuruṣārthatvakalpakāvidyānivṛttāvapuruṣārthatvamapi nivartate, ato bhedanirdeśasya sārtha-katvamiti bhāvaḥ | prāpyatayā puruṣottamaprasaṅga iti - jīvaprakaraṇe puruṣottamapratipādanaṃ prāsaṅgikamiti bhāvaḥ | prathamānirdiṣṭeti | prathamānirdiṣṭaparāmarśe vibhaktayaikarūpyasadbhāvāt, ata eva "prajāpatirvaruṇāyāśvamanayatsa svāṃ devatāmācrchat' ityatra prathamāntataccha-bdasya vibhaktayaikarūpyeṇa prajāpatiparāmarśitvamiti bhāvaḥ | brāhṛाtmakatvaparaṃ syāditi | sa ityasya taccharīrakaparamātmaparatvama-stvityarthaḥ | prakṛtāprahāṇāditi - prathamānirdiṣṭasamprasādaprahāṇādityarthaḥ | vaiyadhikaraṇyeneti - uttamapuruṣaparyantatvamantareṇa jīva-mātraparāmarśa ityarthaḥ | samānādhikaraṇamastviti cediti | sa tatra paryetītyatrāpi prathamāntatacchabdasyottamapuruṣaparyantatvameva, evañca na rītibheda iti bhāvaḥ | nopajanaṃ smarannityasyeti - strīpuṃsayoranyonyopagamena jāyata ityapuruṣārthatvasyaivopajanaśabdārthatvāditi bhāvaḥ | nanu smaraṇe ko doṣa ityata āha - anubhūtasya hīti | ākāśaśabdaṃ prakāśakālokādiparatayā vyākhyāya prakāśamāna-

1.3.20

रूपपरतया व्याचष्टे - प्रकाशमानं रूपं वेति । पक्षद्वयेपि प्रकाशयतीतिपदमध्याहरन् योजयति - प्रकाशयतीति । ततश्च यत्रोप-करणत्वेनानुविषण्णं चक्षुराकाशस्यालोकं रूपं वा प्रकाशयति, स चाक्षुषः चक्षुरुपकरणकः पुरुष आत्मा, चक्षुरुपकरणकमुद्दि-श्यात्मत्वं विधेयम्, स आत्मा गन्धाय घ्राणमित्याद्युत्तरवाक्यसारूप्यात्, इयं च भङ्गी सम्प्रतिपन्नसर्वप्रकाशकभावालोकप्रकाश-कचक्षुरुपकरणत्वमेवात्मातिशयद्योतनार्था । भाष्ये-ज्ञानिनो जानन्तीत्यभिधायेति । अत्र "तं वा एतं देवा आत्मानमुपासत इति देवशब्दार्थमभिप्रेत्य इत्युक्तम्

rūpaparatayā vyācaṣṭe - prakāśamānaṃ rūpaṃ veti | pakṣadvayepi prakāśayatītipadamadhyāharan yojayati - prakāśayatīti | tataśca yatropa-karaṇatvenānuviṣaṇṇaṃ cakṣurākāśasyālokaṃ rūpaṃ vā prakāśayati, sa cākṣuṣaḥ cakṣurupakaraṇakaḥ puruṣa ātmā, cakṣurupakaraṇakamuddi-śyātmatvaṃ vidheyam, sa ātmā gandhāya ghrāṇamityādyuttaravākyasārūpyāt, iyaṃ ca bhaṅgī sampratipannasarvaprakāśakabhāvālokaprakāśa-kacakṣurupakaraṇatvamevātmātiśayadyotanārthā | bhāṣye-jñānino jānantītyabhidhāyeti | atra "taṃ vā etaṃ devā ātmānamupāsata iti devaśabdārthamabhipretya ityuktam

1.3.22

अनुपास्यजीवविज्ञानेति - परमात्मन एव मोक्षधर्मोपासनकर्मतया जीवोपासनस्य क्वोपयोग इति भावः । एवमुत्तरत्रापि ज्ञान-पदमुपासनपरं द्रष्टव्यम् । ननु तर्हीति - विशेषणतया जीवोपासनविधानादेव जीवस्योपास्यत्वे वक्तव्ये प्राप्यान्तर्भावरूपयुक्तिबला-दुपास्यत्वकथनं किमर्थमित्यर्थः । उच्यत इति - सूत्रकृता तथा प्रतिपादितत्वात् सैव रीतिर्भाष्यकृतानुसृतेति भावः । "आत्मेति तूपगच्छन्तिग्राहयन्ति च' इतिसूत्रस्यायमर्थः, परमात्मनमुपास्यमात्मत्वेनोपगच्छन्ति पूर्वे उपासितारः शास्त्राणि च तथैव ग्राह- यन्तीति । व्यतिरेकस्तद्भावभावित्वादिति - तत्र ह्रात्मेति तूपगच्छन्तीत्यधिकरणसिद्धं जीवोपास्यत्वमङ्गीकृत्य किं कर्तृत्वादि-विशिष्टं सांसारिकं स्वरूपमुपास्यम्, उत तद्य्वतिरेको वा ? इति विशये कर्तृत्वादिविशिष्टमेव रूपमनुसन्धेयम्, शरीरे वर्तमानस्यो-पासितुरात्मनस्तथाभावादित्येके मन्यन्ते इति । "एक आत्मनश्शरीरे भावात्' इति सूत्रेण पूवर्पक्षं कृत्वा सांसारिकरूपव्यतिरेक एवानुसन्धेयः, तथासत्येव तत्क्रतुन्यायेन तादृशात्मस्वरूपरूपफलप्राप्तेर्भावित्वादि "व्यतिरेकस्तद्भावभावित्वात्' इतिसूत्रेण सिद्धा-न्तितमित्यर्थः । अङ्गिनः फलमेवेति - ननु प्रजापतिविद्यास्तदङ्गत्वे दहरब्राहृविद्याधिकृतायैवोपदेष्टव्या स्यात् उपकोसलविद्याङ्ग- इति चेत्, तत्र यदुत्तरं वक्तव्यं तत्पूर्वमेवोक्तम् "निचाय्यत्वादेवम्' इत्यनेन । अतो दहराकाशोऽनाघ्रातावि-द्याद्यशेषदोषगन्धस्स्वाभाविकनिरतिशयज्ञानबलैश्वर्यवीर्यशक्तितेजःप्रकृत्यपरिमितोदारगुणसागरः पुरुषोत्तम एव । प्रजापतिवाक्यनिर्द्दिष्टस्तु "घ्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्ति' इत्येवमादिभिरवगतकर्मनिमित्तदेहपरिग्रहः पश्चात्परञ्ज्योतिरुपसम्पद्याविर्भूतापहतपाप्मत्वादिगुणस्वस्वरूप इति न दहराकाशः ।। इतश्चैतदेवम् - 1.3.21ए भूताग्निविद्यावत् प्रकृते च दहरब्राहृविद्याविधुरायेन्द्रायोपदिश्यमानेयं विद्या न ब्राहृविद्याङ्गं भवितुमर्हतीति चेन्न, प्रजापतिवाक्यस्य "एष सम्प्रसादः' इति दहरविद्यावाक्यान्तगर्तसम्प्रसदशब्दार्थशोधनार्थं प्रवृत्ततया तदेकवाक्यत्वेन तादथ्र्ये सिद्धे इन्द्रस्यापि दहरविद्या पश्चादुपदिष्टेत्येवावगम्यत इति न कश्चिद्दोषः । दहर उत्तरेभ्य इति सूत्रार्थमभिप्रयन्नाह - आकाशोपमानत्वेत्यादिना-गुणाष्टकेत्य-न्तेन । गतिशब्दाभ्यामितिसूत्रार्थमभिप्रयन्नाह - गतिशब्देति । धृतेश्चेतिसूत्रार्थमभिप्रयन्नाह - विधरणत्वेति । अन्यार्थश्च परामर्श इतिसूत्रार्थमभिप्रयन्नाह - फलविशेषेति । आकाशोपमानादिः फलविशेषान्तो द्वन्द्वः, एतावदर्थपरं यन्महावाक्यं तत्स्वारस्यदर्शना-दित्यर्थः । ननु माभूदर्भकौकस्त्वादित्यतो गतार्थत्वम्, अथाप्युपक्रममात्रस्य महावाक्यस्वारस्यबाध्यत्वं प्राणस्तथानुगमादित्यत्रैव सिद्धमिति तेन गतार्थता स्यादेवेत्याशङ्कयाह - उपसंहारे जीवपरामर्शादिति । ननु यद्युपसंहारे जीवपरामर्शे सत्यपि प्रक्रमस्थस्य महावाक्यस्वारस्येन बाधः, तर्हि प्राणस्तथानुगमादित्यधिकरणपूर्वपक्षो दण्डापूपन्यायहतः स्यादिति चेन्न; प्रक्रमश्रुतजीवमुख्यप्रा-णलिङ्गानां दहरत्वादिवदनन्यथासिद्धतया अनेनापि तस्य गतार्थत्वाभावादिति भावः । अर्भकौकस्त्वादित्यपेक्षया प्रकारान्तरेणा-धिकाशङ्कापरिहारौ सिंहावलोकितकेन दर्शयति - यद्वा इह वाक्यशेषेति । अधिक्यमेव दर्शयति - नहि शाण्डिल्यविद्यायामिति

anupāsyajīvavijñāneti - paramātmana eva mokṣadharmopāsanakarmatayā jīvopāsanasya kvopayoga iti bhāvaḥ | evamuttaratrāpi jñāna-padamupāsanaparaṃ draṣṭavyam | nanu tarhīti - viśeṣaṇatayā jīvopāsanavidhānādeva jīvasyopāsyatve vaktavye prāpyāntarbhāvarūpayuktibalā-dupāsyatvakathanaṃ kimarthamityarthaḥ | ucyata iti - sūtrakṛtā tathā pratipāditatvāt saiva rītirbhāṣyakṛtānusṛteti bhāvaḥ | "ātmeti tūpagacchantigrāhayanti ca' itisūtrasyāyamarthaḥ, paramātmanamupāsyamātmatvenopagacchanti pūrve upāsitāraḥ śāstrāṇi ca tathaiva grāha- yantīti | vyatirekastadbhāvabhāvitvāditi - tatra hrātmeti tūpagacchantītyadhikaraṇasiddhaṃ jīvopāsyatvamaṅgīkṛtya kiṃ kartṛtvādi-viśiṣṭaṃ sāṃsārikaṃ svarūpamupāsyam, uta tadyvatireko vā ? iti viśaye kartṛtvādiviśiṣṭameva rūpamanusandheyam, śarīre vartamānasyo-pāsiturātmanastathābhāvādityeke manyante iti | "eka ātmanaśśarīre bhāvāt' iti sūtreṇa pūvarpakṣaṃ kṛtvā sāṃsārikarūpavyatireka evānusandheyaḥ, tathāsatyeva tatkratunyāyena tādṛśātmasvarūparūpaphalaprāpterbhāvitvādi "vyatirekastadbhāvabhāvitvāt' itisūtreṇa siddhā-ntitamityarthaḥ | aṅginaḥ phalameveti - nanu prajāpatividyāstadaṅgatve daharabrāhṛvidyādhikṛtāyaivopadeṣṭavyā syāt upakosalavidyāṅga- iti cet, tatra yaduttaraṃ vaktavyaṃ tatpūrvamevoktam "nicāyyatvādevam' ityanena | ato daharākāśo'nāghrātāvi-dyādyaśeṣadoṣagandhassvābhāvikaniratiśayajñānabalaiśvaryavīryaśaktitejaḥprakṛtyaparimitodāraguṇasāgaraḥ puruṣottama eva | prajāpativākyanirddiṣṭastu "ghnanti tvevainaṃ vicchādayanti' ityevamādibhiravagatakarmanimittadehaparigrahaḥ paścātparañjyotirupasampadyāvirbhūtāpahatapāpmatvādiguṇasvasvarūpa iti na daharākāśaḥ || itaścaitadevam - 1.3.21e bhūtāgnividyāvat prakṛte ca daharabrāhṛvidyāvidhurāyendrāyopadiśyamāneyaṃ vidyā na brāhṛvidyāṅgaṃ bhavitumarhatīti cenna, prajāpativākyasya "eṣa samprasādaḥ' iti daharavidyāvākyāntagartasamprasadaśabdārthaśodhanārthaṃ pravṛttatayā tadekavākyatvena tādathrye siddhe indrasyāpi daharavidyā paścādupadiṣṭetyevāvagamyata iti na kaściddoṣaḥ | dahara uttarebhya iti sūtrārthamabhiprayannāha - ākāśopamānatvetyādinā-guṇāṣṭaketya-ntena | gatiśabdābhyāmitisūtrārthamabhiprayannāha - gatiśabdeti | dhṛteścetisūtrārthamabhiprayannāha - vidharaṇatveti | anyārthaśca parāmarśa itisūtrārthamabhiprayannāha - phalaviśeṣeti | ākāśopamānādiḥ phalaviśeṣānto dvandvaḥ, etāvadarthaparaṃ yanmahāvākyaṃ tatsvārasyadarśanā-dityarthaḥ | nanu mābhūdarbhakaukastvādityato gatārthatvam, athāpyupakramamātrasya mahāvākyasvārasyabādhyatvaṃ prāṇastathānugamādityatraiva siddhamiti tena gatārthatā syādevetyāśaṅkayāha - upasaṃhāre jīvaparāmarśāditi | nanu yadyupasaṃhāre jīvaparāmarśe satyapi prakramasthasya mahāvākyasvārasyena bādhaḥ, tarhi prāṇastathānugamādityadhikaraṇapūrvapakṣo daṇḍāpūpanyāyahataḥ syāditi cenna; prakramaśrutajīvamukhyaprā-ṇaliṅgānāṃ daharatvādivadananyathāsiddhatayā anenāpi tasya gatārthatvābhāvāditi bhāvaḥ | arbhakaukastvādityapekṣayā prakārāntareṇā-dhikāśaṅkāparihārau siṃhāvalokitakena darśayati - yadvā iha vākyaśeṣeti | adhikyameva darśayati - nahi śāṇḍilyavidyāyāmiti

1.3.22

अतथाभूतस्येति - नटस्य राकाद्यनुकारित्ववन्न भवतीत्यर्थः । ननु दहराकाशो जीव इति वदन्तं प्रति दहराकाशो न जीवः, जीवस्य दहराकाशानुकर्तृत्वादित्युक्तिर्न सम्भवति, जीवस्य दहराकर्तृत्वे प्रमाणाभावात् । नच यदा पश्य इति वाक्यात्तदनुकारसिद्धिः, तावता जीवस्य परमात्मानुकर्तृत्वेपि दहराकर्तृत्वसिद्धेः । नहि दहरस्य परमात्मत्वमद्यापि सम्प्रतिपन्नम्; तथात्वे विवादपर्यवसानादिति चेद्भ्रान्तोसि, नह्रन्यस्मिन् सूत्रे जीवस्य दहरानुकर्तृत्वं हेतूक्रियते, येन तदसिद्धिमाशङ्कयेत; अपितु "यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णम्' इति श्रुतौ जीवस्य परमात्मोपासनायत्ततदनुकारश्रवणान्न नित्याविर्भूतगुणकत्वम्, परस्य तु नित्याविर्भूतगुणकत्वमिति, स एव दहरवाक्ये परामर्शार्ह इति । "उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु' इतिसूत्रार्थ एव स्थिरीक्रियते, अत एव श्रुतप्रकाशिकायाम् "एवमुपक्रमो-पसंहारनिर्वाहः प्रमाणान्तरेण परमात्मत्मनोरपहतपाप्मत्वादीनां स्वाभाविकत्वास्वाभाविकत्वे सिद्धे ह्रुपपद्यते । अन्यथा "अनु-क्तमन्यतो' ग्राह्रम् इति न्यायाद्दहरवाक्येपि मुक्तावस्थस्य गुणाष्टकान्वयो विवक्षितस्यादितिशङ्कायामाहेति' इदं सूत्रमवतारितम् ।। परैः कृतमधिकरणभेदमिति - "न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति मुण्डकवाक्यप्रतिपाद्यो न परमात्मा, सूर्याद्यभिभावकत्वदर्शनात्, सूर्यादितेजसां तदनुभानश्रवणाच्च तेजोविशेष एव, तेज एव हि तेजोन्तरमभिभवतीति दृष्टम् । तथानुभानं च सजातीयस्यैवोपपद्यते; अत एव हि "वराहं गावोऽनुधा-वन्ति' इत्यत्र गवां स्वसदृशसूकरानुधावनं युज्यते, न तु वायसानुधावनमित्युक्तमिति पूर्वपक्षं कृत्वा तमेव भान्तमित्यत्र किमलौकिकं तेजः कल्पयित्वा तदनुभानं सूर्यादीनां परिकल्प्यम्, उत भारूपसत्यसङ्कल्प इति प्रसिद्धब्राहृणो भानेन सूर्यादीनामनुभानं कल्प्यम् ? इति विशये श्रुतिप्रसिद्धग्रहणसम्भवे अप्रसिद्धतेजोन्तरकल्पनाया अयुक्तत्वात् ब्राहृैव प्रतिपाद्यते, अनुकृतिरनुभानम् श्रुतिप्रतीकोपा-दनरूपस्सौत्रषष्ठयन्ततच्छब्दश्च "तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति श्लोकचतुर्थपादं सूचयति । ततश्च सौत्रतच्छब्दसूचितश्लोकचतुर्थ-

atathābhūtasyeti - naṭasya rākādyanukāritvavanna bhavatītyarthaḥ | nanu daharākāśo jīva iti vadantaṃ prati daharākāśo na jīvaḥ, jīvasya daharākāśānukartṛtvādityuktirna sambhavati, jīvasya daharākartṛtve pramāṇābhāvāt | naca yadā paśya iti vākyāttadanukārasiddhiḥ, tāvatā jīvasya paramātmānukartṛtvepi daharākartṛtvasiddheḥ | nahi daharasya paramātmatvamadyāpi sampratipannam; tathātve vivādaparyavasānāditi cedbhrāntosi, nahranyasmin sūtre jīvasya daharānukartṛtvaṃ hetūkriyate, yena tadasiddhimāśaṅkayeta; apitu "yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇam' iti śrutau jīvasya paramātmopāsanāyattatadanukāraśravaṇānna nityāvirbhūtaguṇakatvam, parasya tu nityāvirbhūtaguṇakatvamiti, sa eva daharavākye parāmarśārha iti | "uttarāccedāvirbhūtasvarūpastu' itisūtrārtha eva sthirīkriyate, ata eva śrutaprakāśikāyām "evamupakramo-pasaṃhāranirvāhaḥ pramāṇāntareṇa paramātmatmanorapahatapāpmatvādīnāṃ svābhāvikatvāsvābhāvikatve siddhe hrupapadyate | anyathā "anu-ktamanyato' grāhram iti nyāyāddaharavākyepi muktāvasthasya guṇāṣṭakānvayo vivakṣitasyāditiśaṅkāyāmāheti' idaṃ sūtramavatāritam || paraiḥ kṛtamadhikaraṇabhedamiti - "na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ | tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti' iti muṇḍakavākyapratipādyo na paramātmā, sūryādyabhibhāvakatvadarśanāt, sūryāditejasāṃ tadanubhānaśravaṇācca tejoviśeṣa eva, teja eva hi tejontaramabhibhavatīti dṛṣṭam | tathānubhānaṃ ca sajātīyasyaivopapadyate; ata eva hi "varāhaṃ gāvo'nudhā-vanti' ityatra gavāṃ svasadṛśasūkarānudhāvanaṃ yujyate, na tu vāyasānudhāvanamityuktamiti pūrvapakṣaṃ kṛtvā tameva bhāntamityatra kimalaukikaṃ tejaḥ kalpayitvā tadanubhānaṃ sūryādīnāṃ parikalpyam, uta bhārūpasatyasaṅkalpa iti prasiddhabrāhṛṇo bhānena sūryādīnāmanubhānaṃ kalpyam ? iti viśaye śrutiprasiddhagrahaṇasambhave aprasiddhatejontarakalpanāyā ayuktatvāt brāhṛैva pratipādyate, anukṛtiranubhānam śrutipratīkopā-danarūpassautraṣaṣṭhayantatacchabdaśca "tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti' iti ślokacaturthapādaṃ sūcayati | tataśca sautratacchabdasūcitaślokacaturtha-

1.3.23

पादप्रतिपाद्य सर्वप्रपञ्चभासकत्वं चैतन्यप्रभया स्वाध्यस्तसमस्तप्रपञ्चभासके परमात्मन्येवोपपद्यत इति स एव प्रतिपाद्यः । "न तत्र सूर्यो भाती'त्यस्य च "न तद्भासयते सूयश्र्शशाङ्को नापि पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम' । इति स्मृत्यनुसारात् न तद्भासयतीत्यर्थ इति परैव्र्याख्यातमिति भावः । अनुशब्दस्य करणमिति - तमेव भान्तमनुभातीति श्रुतावनुशब्दस्योच्चारणादित्यर्थः । अन्यत्सर्वं परमतवदेव बोध्यम् "स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा' इति सूत्रस्यायमर्थः,-इह शास्त्रे शब्दस्य स्वमेव रूपं ग्राह्रम्, शब्दसंज्ञां विना । ततश्च "अग्नेर्ढगि'ति विधीयमानो ढक्प्रत्ययोऽग्निशब्दादेव भवति, न पावकशब्दात् शब्दसंज्ञायान्तु संज्ञिनोऽथस्र्य ग्रहणम् न स्वरूपस्य यथासिद्धिवृद्धिरित्यादौ न वृद्धिशब्दस्य ग्रहणम् किन्तु संज्ञिन एवेति । दूषणद्वयं सर्वसाधारणमिति - अधिकरणभेद-वादिकुदृष्टित्रयसाधारणमित्यर्थः । यद्यपि मृषावादिमते चशब्दस्य षष्ठयन्ततच्छब्दसूचितहेत्वन्तरसमुच्चयपरत्वं शक्यते वक्तुम्, तथापि तन्मते सौत्रतच्छब्दस्यान्वयो दुर्घटः । तथा न तत्र सूर्यो भातीत्यत्र नतद्भासयत इत्यर्थपरत्वं च क्लिष्टम् । किञ्च तन्मते देवदत्तं गच्छन्तं यज्ञदत्तोऽनुगच्छतीत्यत्र तु गमनद्वयवदिह चैतन्यभानव्यतिरेकेण प्रपञ्चस्य भानाभावेनानुभातीति श्रुत्यर्थोप्ययुक्तः । तथा तस्य भासेति षष्ठयर्थव्यतिरेकोपि दुर्घटः, तद्य्वतिरेकेण भासोऽभावात् । किञ्च तद्भानसाध्यभानान्तराभावेन तस्य भासा भातीति निर्देशश्चानुपपन्न इत्यादिदूषणं स्पष्टम् । सिद्धान्तितमिति - यादवप्रकाशीयैरिति शेषः शङ्कते । परमाकाश एवेति - दूषयति - एवञ्च सतीति । किन्तु बुद्धिस्थविषयमिति - तेन रक्तं रागात् तस्यापत्यं तद्वति तत्प्रकारत्वमित्यादिवदिति भावः । ।। इति दहराधिकरणम्

pādapratipādya sarvaprapañcabhāsakatvaṃ caitanyaprabhayā svādhyastasamastaprapañcabhāsake paramātmanyevopapadyata iti sa eva pratipādyaḥ | "na tatra sūryo bhātī'tyasya ca "na tadbhāsayate sūyaśrśaśāṅko nāpi pāvakaḥ | yadgatvā na nivartante taddhāma paramaṃ mama' | iti smṛtyanusārāt na tadbhāsayatītyartha iti paraivryākhyātamiti bhāvaḥ | anuśabdasya karaṇamiti - tameva bhāntamanubhātīti śrutāvanuśabdasyoccāraṇādityarthaḥ | anyatsarvaṃ paramatavadeva bodhyam "svaṃ rūpaṃ śabdasyāśabdasaṃjñā' iti sūtrasyāyamarthaḥ,-iha śāstre śabdasya svameva rūpaṃ grāhram, śabdasaṃjñāṃ vinā | tataśca "agnerḍhagi'ti vidhīyamāno ḍhakpratyayo'gniśabdādeva bhavati, na pāvakaśabdāt śabdasaṃjñāyāntu saṃjñino'thasrya grahaṇam na svarūpasya yathāsiddhivṛddhirityādau na vṛddhiśabdasya grahaṇam kintu saṃjñina eveti | dūṣaṇadvayaṃ sarvasādhāraṇamiti - adhikaraṇabheda-vādikudṛṣṭitrayasādhāraṇamityarthaḥ | yadyapi mṛṣāvādimate caśabdasya ṣaṣṭhayantatacchabdasūcitahetvantarasamuccayaparatvaṃ śakyate vaktum, tathāpi tanmate sautratacchabdasyānvayo durghaṭaḥ | tathā na tatra sūryo bhātītyatra natadbhāsayata ityarthaparatvaṃ ca kliṣṭam | kiñca tanmate devadattaṃ gacchantaṃ yajñadatto'nugacchatītyatra tu gamanadvayavadiha caitanyabhānavyatirekeṇa prapañcasya bhānābhāvenānubhātīti śrutyarthopyayuktaḥ | tathā tasya bhāseti ṣaṣṭhayarthavyatirekopi durghaṭaḥ, tadyvatirekeṇa bhāso'bhāvāt | kiñca tadbhānasādhyabhānāntarābhāvena tasya bhāsā bhātīti nirdeśaścānupapanna ityādidūṣaṇaṃ spaṣṭam | siddhāntitamiti - yādavaprakāśīyairiti śeṣaḥ śaṅkate | paramākāśa eveti - dūṣayati - evañca satīti | kintu buddhisthaviṣayamiti - tena raktaṃ rāgāt tasyāpatyaṃ tadvati tatprakāratvamityādivaditi bhāvaḥ | || iti daharādhikaraṇam

1.3.23

भगवत इत्युक्तमिति - भगवतोपि सम्भवतीत्यर्थः । भगवत्यल्पत्वसम्भवमात्रपरत्वात्तस्येति द्रष्टव्यम् । परमात्मव्यतिरिक्तस्य दृश्यत इतीति - जीवस्यैव दृश्यत इत्यर्थः । ततश्चाङ्गुष्ठमात्रत्वरूपपरिमाणविशेषस्य दहरत्ववत्परमात्मन्यसम्भवादङ्गुष्ठप्रमितो जीवो भवत्विति शङ्कया सङ्गतिरिति भावः । भाष्ये-न ततो विजुगुप्सत इति । भूतभव्येशानत्वादेव ईशितव्यविषये हेयेपि जुगुप्सा नास्तीत्यर्थः । स एवाद्य स उ श्वः-सार्वकालिक इत्यर्थः । प्रवृहेदिति पृथक्कुर्यादित्यर्थः । शरीरभूतात्स्वस्माद्विविक्तं जानीयादित्यर्थः । शुक्रम्-भारूपमित्यर्थः । न तु स्थानविशेष इति - स्थानविशेषरूपोपाधिश्रवणे हि महत्यपि परमात्मन्यल्पपरिमाणोक्तिर्युज्यते, स्थानविशेषरूपोपाधिश्रवणाभावेनौपाधिकपरिच्छेदोक्तिरिति वक्तुमशक्यत्वाज्जीव एवेत्युक्तमित्यर्थः । युक्तं परमात्मनः पूर्वाधि-करणोक्तं ह्मत्पुण्डरीकस्थानत्वम्, परमात्मस्थानभेदनिर्देशात्; तद्धि तस्योपलब्धिस्थानम्, सालग्राम इव कमलनाभस्य भगवतः । न चेह तथाङ्गुष्ठमात्राश्रुतौ स्थानभेदो निर्दिष्टः, परिमाणमात्रनिर्देशात् । न च मध्य आत्मनीत्यत्रापि स्थानभेदोऽवगम्यते, आत्मशब्दो ह्रयं स्वभाववचनो वा जीववचनो वा ब्राहृवचनो वा स्यात् तत्र स्वभावस्य स्वभवित्रधीननिरूपणतया स्वस्य प्रभवितुरनिर्देशात् । न ज्ञायते कस्य मध्यमिति न जीवपरयोरस्ति मध्यमञ्जसेति नैष स्थाननिर्देशो विस्पष्टः, स्पष्टस्तु परिमाणनिर्देशः, परिमाणभेदश्च परस्मिन्न सम्भवतीति जीवात्मैवाङ्गुष्ठमात्र इति वाचस्पत्युक्तेरिति भावः । न चोपासनमिति । ननु परसिद्धान्ते अस्य वाक्यस्य जीवस्य

bhagavata ityuktamiti - bhagavatopi sambhavatītyarthaḥ | bhagavatyalpatvasambhavamātraparatvāttasyeti draṣṭavyam | paramātmavyatiriktasya dṛśyata itīti - jīvasyaiva dṛśyata ityarthaḥ | tataścāṅguṣṭhamātratvarūpaparimāṇaviśeṣasya daharatvavatparamātmanyasambhavādaṅguṣṭhapramito jīvo bhavatviti śaṅkayā saṅgatiriti bhāvaḥ | bhāṣye-na tato vijugupsata iti | bhūtabhavyeśānatvādeva īśitavyaviṣaye heyepi jugupsā nāstītyarthaḥ | sa evādya sa u śvaḥ-sārvakālika ityarthaḥ | pravṛhediti pṛthakkuryādityarthaḥ | śarīrabhūtātsvasmādviviktaṃ jānīyādityarthaḥ | śukram-bhārūpamityarthaḥ | na tu sthānaviśeṣa iti - sthānaviśeṣarūpopādhiśravaṇe hi mahatyapi paramātmanyalpaparimāṇoktiryujyate, sthānaviśeṣarūpopādhiśravaṇābhāvenaupādhikaparicchedoktiriti vaktumaśakyatvājjīva evetyuktamityarthaḥ | yuktaṃ paramātmanaḥ pūrvādhi-karaṇoktaṃ hmatpuṇḍarīkasthānatvam, paramātmasthānabhedanirdeśāt; taddhi tasyopalabdhisthānam, sālagrāma iva kamalanābhasya bhagavataḥ | na ceha tathāṅguṣṭhamātrāśrutau sthānabhedo nirdiṣṭaḥ, parimāṇamātranirdeśāt | na ca madhya ātmanītyatrāpi sthānabhedo'vagamyate, ātmaśabdo hrayaṃ svabhāvavacano vā jīvavacano vā brāhṛvacano vā syāt tatra svabhāvasya svabhavitradhīnanirūpaṇatayā svasya prabhavituranirdeśāt | na jñāyate kasya madhyamiti na jīvaparayorasti madhyamañjaseti naiṣa sthānanirdeśo vispaṣṭaḥ, spaṣṭastu parimāṇanirdeśaḥ, parimāṇabhedaśca parasminna sambhavatīti jīvātmaivāṅguṣṭhamātra iti vācaspatyukteriti bhāvaḥ | na copāsanamiti | nanu parasiddhānte asya vākyasya jīvasya

1.3.24

परमात्मत्वोपदेशपरत्वेनोपासनविध्यनभ्युपगमेपि पूवर्पक्षे उपासनविधिर्न प्रत्याख्यातः, अत एव पूर्वपक्षोपसंहारे जीवात्मैवोपास्य इति वाचस्पतिनोक्तम्, ईशानोऽस्मीति ध्यानं फलतीत्यानन्दगिरिणाप्युक्तमिति चेत् अत्र केचित्-न चोपासनमितिग्रन्थः पूर्वपक्ष-मित्यनन्तरं केचिदाहुरित्यस्मात्पूर्वं निवेशनीयः, ततश्च जीवत्वं शङ्कयत इति पूर्वपक्षं सिद्धान्ते उपासनं नास्तीति चाहुरित्यर्थ इति वदन्ति । भूतभव्यस्येशान इतिवाक्यमिति - वाक्यार्थीभूतं लिङ्गमित्यर्थः । ततश्चोपसंहारस्थमीशानत्वमुपक्रमस्थमितत्वलिङ्गा-दुर्बलमित्यर्थः । "त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमरुन्मुखान् यतीन् सालावृकेभ्यः प्रायच्छं यावध्द्यÏस्मश्छरीरे प्राणो वसतीत्यादौ वाक्यप्रति-पाद्यजीवमुख्यप्राणलिङ्गवद्भूतभव्येशितृत्वस्यापि लिङ्गत्वादिति द्रष्टव्यम् । नन्वीशानश्रुतिर्न ब्राहृणोऽभिधानश्रुतिः, भूतभव्यस्ये-त्यैश्वर्यप्रतिसम्बन्ध्युपादानेन तस्य भूतभव्येशितृत्वरूपकेवलयौगिकार्थपरत्वात् योगरूढिमतां शब्दानां यौगिकार्थप्रतिसम्बन्ध्यु- पादाने रूढ¬नुन्मेषात्, अत एव "पद्मानि यस्याग्र सरोरुहाणि प्रबोधयत्यूध्वर्मुखैर्मयूखैः' इतिश्लोके सरःप्रतिसम्बन्ध्यग्रोपादानवति सरोरुहशब्दे स्थितेपि पद्मशब्दप्रयोगः, इतरथा पौनरुक्तयप्रसङ्गात्, यौगिकार्थप्रतिसम्बन्ध्युपादानेपि रूढ¬न्मेषाङ्गीकारे "अमृतत्व-स्येशानः' इत्यादावपि रूढ¬ा देवतान्तरप्रसङ्गाच्चेत्याद्यस्वरसादाह - यद्वा पूर्वपक्षीति । ततश्च सम्भवदन्यथासिद्धिकाङ्गुष्ठमात्र-लिङ्गादनन्यथासिद्धं चरमश्रुतमसङ्कुचितसर्वेशानत्वलिङ्गमेव बलीय इति सिद्धान्तो युक्त इत्यर्थः । ननु वर्तमानत्वादिति पञ्चम्यन्त-

paramātmatvopadeśaparatvenopāsanavidhyanabhyupagamepi pūvarpakṣe upāsanavidhirna pratyākhyātaḥ, ata eva pūrvapakṣopasaṃhāre jīvātmaivopāsya iti vācaspatinoktam, īśāno'smīti dhyānaṃ phalatītyānandagiriṇāpyuktamiti cet atra kecit-na copāsanamitigranthaḥ pūrvapakṣa-mityanantaraṃ kecidāhurityasmātpūrvaṃ niveśanīyaḥ, tataśca jīvatvaṃ śaṅkayata iti pūrvapakṣaṃ siddhānte upāsanaṃ nāstīti cāhurityartha iti vadanti | bhūtabhavyasyeśāna itivākyamiti - vākyārthībhūtaṃ liṅgamityarthaḥ | tataścopasaṃhārasthamīśānatvamupakramasthamitatvaliṅgā-durbalamityarthaḥ | "triśīrṣāṇaṃ tvāṣṭramahanamarunmukhān yatīn sālāvṛkebhyaḥ prāyacchaṃ yāvadhdyaÏsmaścharīre prāṇo vasatītyādau vākyaprati-pādyajīvamukhyaprāṇaliṅgavadbhūtabhavyeśitṛtvasyāpi liṅgatvāditi draṣṭavyam | nanvīśānaśrutirna brāhṛṇo'bhidhānaśrutiḥ, bhūtabhavyasye-tyaiśvaryapratisambandhyupādānena tasya bhūtabhavyeśitṛtvarūpakevalayaugikārthaparatvāt yogarūḍhimatāṃ śabdānāṃ yaugikārthapratisambandhyu- pādāne rūḍha¬nunmeṣāt, ata eva "padmāni yasyāgra saroruhāṇi prabodhayatyūdhvarmukhairmayūkhaiḥ' itiśloke saraḥpratisambandhyagropādānavati saroruhaśabde sthitepi padmaśabdaprayogaḥ, itarathā paunaruktayaprasaṅgāt, yaugikārthapratisambandhyupādānepi rūḍha¬nmeṣāṅgīkāre "amṛtatva-syeśānaḥ' ityādāvapi rūḍha¬ा devatāntaraprasaṅgāccetyādyasvarasādāha - yadvā pūrvapakṣīti | tataśca sambhavadanyathāsiddhikāṅguṣṭhamātra-liṅgādananyathāsiddhaṃ caramaśrutamasaṅkucitasarveśānatvaliṅgameva balīya iti siddhānto yukta ityarthaḥ | nanu vartamānatvāditi pañcamyanta-

1.3.25

पदाध्याहारी#ेन तस्या पेक्षयेत्यन्वयसिध्द्यर्थं षष्ठयन्ततच्छब्दोप्यध्याहार्यः, नचैतद्युक्तमनध्याहारेणोपपत्तेरित्यस्वरसादाह - यद्वेति । को भेदः परमात्मपरिग्रह इति - अत्र केचित्, शब्दादेवेति परमात्मत्वसाधकयुक्तेः ग्रन्थकृतैवोपन्यस्तत्वात्को भेद इति वक्तुम- युक्तम् । किञ्चाङ्गुष्ठमात्रत्वस्वारस्यस्य परमात्मत्वसाधकतया प्रागुपन्यस्तत्वात्, वस्तुतस्तस्य परमात्मत्वासाधकतया साधकत्व-सम्भावनाया अप्यसम्भवाच्च अङ्गुष्ठमात्रत्वस्वारस्याभावे को भेद इति निदेशोऽप्ययुक्तः, अतः पर्वपक्षयुक्तेरन्यथासिद्धिमाहेत्ये-वावतारिका जीवस्यापीतिभाष्यस्य देयेति वदन्ति । भाष्ये-ह्मदयान्तर्वर्तित्वात्तदपेक्षमेवेति । ननु महतः परमात्मना अल्पपरिमा-णोपाधिम्बन्धेन घटाकाशस्येवाल्पपरिमाणत्वनिर्देशोपपत्तावपि अतिसूक्ष्मस्य जीवस्याधिकपरिमाणह्मदयसम्बन्धेन कथमङ्गुष्ठ-मात्रत्वव्यवहारः ? नहि घटान्तस्थस्य वदरफलस्य घटपरिमाणत्वव्यवहारोस्ति, नवा घटान्तरस्थस्य परमाणोराकाशस्येव घट-परिमाणत्वव्यवहारोस्ति, अत एव न पूर्वपक्षहेतुमपि पश्याम इति चेन्न; अत्र मात्रशब्देन "प्रमाणे द्वयस'दित्यादिना मात्रच्प्रत्ययः । अपि तु क्षीरमात्रं पिबेत्यादाविवोत्तरपदत्वनियतं प्रातिपदिकमितरव्यवच्छेदकार्थम्, ततश्चाङ्गुष्ठपरिमाणाधिकपरिमाणव्यवच्छेदे आराग्रमात्रे जीवे सम्भवति, न परमात्मनीति पूर्वपक्षः ह्मदयगुहावच्छिन्ने परमात्मन्यपि सम्भवतीति सिद्धान्त इति भाष्याभिप्रायः । वस्तुमात्रैक्यपरत्व इति - असङ्कुचितसकलभूतभविष्यद्वर्तमानवस्तुनियन्तृत्वप्राप्तसकलान्तरवस्थानलम्धव्यापकभावब्राहृस्वरूप-मात्रपरत्व इत्यर्थः

padādhyāhārī#ेna tasyā pekṣayetyanvayasidhdyarthaṃ ṣaṣṭhayantatacchabdopyadhyāhāryaḥ, nacaitadyuktamanadhyāhāreṇopapatterityasvarasādāha - yadveti | ko bhedaḥ paramātmaparigraha iti - atra kecit, śabdādeveti paramātmatvasādhakayukteḥ granthakṛtaivopanyastatvātko bheda iti vaktuma- yuktam | kiñcāṅguṣṭhamātratvasvārasyasya paramātmatvasādhakatayā prāgupanyastatvāt, vastutastasya paramātmatvāsādhakatayā sādhakatva-sambhāvanāyā apyasambhavācca aṅguṣṭhamātratvasvārasyābhāve ko bheda iti nideśo'pyayuktaḥ, ataḥ parvapakṣayukteranyathāsiddhimāhetye-vāvatārikā jīvasyāpītibhāṣyasya deyeti vadanti | bhāṣye-hmadayāntarvartitvāttadapekṣameveti | nanu mahataḥ paramātmanā alpaparimā-ṇopādhimbandhena ghaṭākāśasyevālpaparimāṇatvanirdeśopapattāvapi atisūkṣmasya jīvasyādhikaparimāṇahmadayasambandhena kathamaṅguṣṭha-mātratvavyavahāraḥ ? nahi ghaṭāntasthasya vadaraphalasya ghaṭaparimāṇatvavyavahārosti, navā ghaṭāntarasthasya paramāṇorākāśasyeva ghaṭa-parimāṇatvavyavahārosti, ata eva na pūrvapakṣahetumapi paśyāma iti cenna; atra mātraśabdena "pramāṇe dvayasa'dityādinā mātracpratyayaḥ | api tu kṣīramātraṃ pibetyādāvivottarapadatvaniyataṃ prātipadikamitaravyavacchedakārtham, tataścāṅguṣṭhaparimāṇādhikaparimāṇavyavacchede ārāgramātre jīve sambhavati, na paramātmanīti pūrvapakṣaḥ hmadayaguhāvacchinne paramātmanyapi sambhavatīti siddhānta iti bhāṣyābhiprāyaḥ | vastumātraikyaparatva iti - asaṅkucitasakalabhūtabhaviṣyadvartamānavastuniyantṛtvaprāptasakalāntaravasthānalamdhavyāpakabhāvabrāhṛsvarūpa-mātraparatva ityarthaḥ

1.3.25

प्रसङ्गात्सङ्गतिमाहेति - प्रसङ्गादागतां सङ्गतिमाहेत्यर्थः । अर्थित्वाभावस्याप्युपलक्षणमिति - यद्यप्यत एव तासामर्थित्वमपि न सम्भवतीति भाष्य एवोत्तरत्र स्पष्टत्वान्नेह वक्तव्यम्, तथापि बुद्धिसौकर्यायात्र प्रदर्शितमिति ध्येयम् । प्रकाशनस्तुत्योरन्यपर-त्वादिति - प्रकाशनस्तुतिपरत्वादित्यर्थः । देवतैश्वर्यस्यापेक्षित्वादिति - विग्रहहविस्स्वीकरणभुक्तितृप्तिफलप्रदत्वलक्षणैश्वर्यस्या-पेक्षितत्वादित्यर्थः । तत्रैव कल्प इति - यस्मिन् कल्पे यानि कर्माण्यनुष्ठितानि तेषां तत्रैव कल्पे फलभोग इति नियमाभावादित्यर्थः

prasaṅgātsaṅgatimāheti - prasaṅgādāgatāṃ saṅgatimāhetyarthaḥ | arthitvābhāvasyāpyupalakṣaṇamiti - yadyapyata eva tāsāmarthitvamapi na sambhavatīti bhāṣya evottaratra spaṣṭatvānneha vaktavyam, tathāpi buddhisaukaryāyātra pradarśitamiti dhyeyam | prakāśanastutyoranyapara-tvāditi - prakāśanastutiparatvādityarthaḥ | devataiśvaryasyāpekṣitvāditi - vigrahahavissvīkaraṇabhuktitṛptiphalapradatvalakṣaṇaiśvaryasyā-pekṣitatvādityarthaḥ | tatraiva kalpa iti - yasmin kalpe yāni karmāṇyanuṣṭhitāni teṣāṃ tatraiva kalpe phalabhoga iti niyamābhāvādityarthaḥ

1.3.25

ननु सृष्टिप्रकरणस्य सर्वस्यापि कारणं तु ध्येयः' इतिवाक्यप्रतिपन्नध्येयोपलक्षणकारणत्वप्रपञ्चनात्मकत्वनोपासनविधिशेषतया न स्वार्थे तात्पर्यमित्याशङ्कमानं प्रत्युपासनविधिशेषत्वमङ्युपेत्याप्याह - उपासनदशायामिति । देवादिचतुर्विधभूतग्रामलक्षण-जगत्कारणत्वविशिष्टस्योपास्यतया प्राप्यतया चोपास्यविशेषणतया प्राप्यविशेषणतया च देवताविग्रहादिकं सिध्द्यतीत्यर्थः

nanu sṛṣṭiprakaraṇasya sarvasyāpi kāraṇaṃ tu dhyeyaḥ' itivākyapratipannadhyeyopalakṣaṇakāraṇatvaprapañcanātmakatvanopāsanavidhiśeṣatayā na svārthe tātparyamityāśaṅkamānaṃ pratyupāsanavidhiśeṣatvamaṅyupetyāpyāha - upāsanadaśāyāmiti | devādicaturvidhabhūtagrāmalakṣaṇa-jagatkāraṇatvaviśiṣṭasyopāsyatayā prāpyatayā copāsyaviśeṣaṇatayā prāpyaviśeṣaṇatayā ca devatāvigrahādikaṃ sidhdyatītyarthaḥ

1.3.25

ननु विध्यपेक्षिततया सिद्धवस्तुनि तात्पर्यसम्भवस्य त्रिष्वधिकरणेषु प्रतिपादनात्पौनरुक्तयमाशङ्कय विध्यपेक्षिततया सिद्धिप्र- कारभेदं दर्शयति - तत्र प्रथमसूत्र इत्यादिना । स्तावकत्वप्रकाशकत्वहेतुतयेति - स्तुत्यनुष्ठेयार्थस्मृतिहेतुतया विग्रहादिसि-द्धिप्रकारश्चोत्तरत्र स्पष्टः । भाष्ये-स्तुत्याद्युपयोगित्वादित्यनेनान्वयमुक्त्वा व्यतिरेकमाह- तेन विना स्तुत्याद्यनुपपत्तेरिति । व्यतिरेकेणोपपादयतीति - इदञ्च गुणानामभावे स्तुतित्वमेव हीयेतेति भाष्यस्य गुणकथनाभावे स्तुतित्वमेव हीयेतेत्यर्थ इति मत्वोक्तमिति द्रष्टव्यम् । शेषभूतस्येति - अर्थवादस्य विधिशेषभूतस्य विध्यपेक्षितप्ररोचनाजनकत्वाभावे शेषत्वमेव हीयेतेत्यर्थः । द्रव्यदेवते हि कर्मनिरूपिकेति । अतश्च "यजामह इन्द्रं वज्रदक्षिणम्' इत्यादिमन्त्रसाध्यदेवताविग्रहप्रकाशनस्य अनेन मन्त्रेण यागं कुर्यादित्येवंरूपेण यागशेषत्वबोधकविधिनापेक्षितत्वाद्धयानविधिनापेक्षितत्वात्तत्र तात्पर्यमस्तीति भाष्याभिप्राय इति भावः । शङ्कते - प्रतीतेरिति । स्वरूपातिरिक्तेति - शब्दस्वरूपातिरिक्तेत्यर्थः । "दध्नष्ठत्' उदश्चिनोऽन्यतरस्याम्' "अग्नेर्ढक्' इत्यादौ

nanu vidhyapekṣitatayā siddhavastuni tātparyasambhavasya triṣvadhikaraṇeṣu pratipādanātpaunaruktayamāśaṅkaya vidhyapekṣitatayā siddhipra- kārabhedaṃ darśayati - tatra prathamasūtra ityādinā | stāvakatvaprakāśakatvahetutayeti - stutyanuṣṭheyārthasmṛtihetutayā vigrahādisi-ddhiprakāraścottaratra spaṣṭaḥ | bhāṣye-stutyādyupayogitvādityanenānvayamuktvā vyatirekamāha- tena vinā stutyādyanupapatteriti | vyatirekeṇopapādayatīti - idañca guṇānāmabhāve stutitvameva hīyeteti bhāṣyasya guṇakathanābhāve stutitvameva hīyetetyartha iti matvoktamiti draṣṭavyam | śeṣabhūtasyeti - arthavādasya vidhiśeṣabhūtasya vidhyapekṣitaprarocanājanakatvābhāve śeṣatvameva hīyetetyarthaḥ | dravyadevate hi karmanirūpiketi | ataśca "yajāmaha indraṃ vajradakṣiṇam' ityādimantrasādhyadevatāvigrahaprakāśanasya anena mantreṇa yāgaṃ kuryādityevaṃrūpeṇa yāgaśeṣatvabodhakavidhināpekṣitatvāddhayānavidhināpekṣitatvāttatra tātparyamastīti bhāṣyābhiprāya iti bhāvaḥ | śaṅkate - pratīteriti | svarūpātirikteti - śabdasvarūpātiriktetyarthaḥ | "dadhnaṣṭhat' udaścino'nyatarasyām' "agnerḍhak' ityādau

1.3.25

शब्दस्वरूपस्यैव ग्रहणेन व्यभिचारस्यात्, तद्वारणायाह - अपारिभाषिकत्वे सतीति । "स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा' इति स्व-रूपग्रहणस्य व्याकरणे परिभाषितत्वादिति भावः । एवमनुमानत्रयेण शब्दस्वरूपातिरिक्तं देवतास्वरूपं साधितम् अथ देवता-विग्रहादेः प्रामाणिकत्वं साधयति - विमता मन्त्रार्तवादा इत्यादिना । आपो वै शान्ता इति - तेजोगतक्रौर्याभावरूपं शान्त- त्वमपां प्रमाणान्तरसिद्धमिति साधकमानगोचरत्वान्न स्वार्थे तात्पर्यमिति भावः । अर्थवादानामविरुद्धस्थलेपि लाक्षणिकत्वं परोक्तं दूषयितुमाह - विमतानीत्यादिना । वाक्यत्वसिद्धमिति - तथाचासिद्धो हेतुरिति भावः । न च प्रवर्तकत्वस्योपाधित्वेन विव-क्षितत्वादिति भावः । साधिकारेति - फलसम्बन्धबोधकेत्यर्थः । तस्यापीति - प्रवर्तकवाक्यस्यापीत्यर्थः । वाशब्दनिबन्धनां

śabdasvarūpasyaiva grahaṇena vyabhicārasyāt, tadvāraṇāyāha - apāribhāṣikatve satīti | "svaṃ rūpaṃ śabdasyāśabdasaṃjñā' iti sva-rūpagrahaṇasya vyākaraṇe paribhāṣitatvāditi bhāvaḥ | evamanumānatrayeṇa śabdasvarūpātiriktaṃ devatāsvarūpaṃ sādhitam atha devatā-vigrahādeḥ prāmāṇikatvaṃ sādhayati - vimatā mantrārtavādā ityādinā | āpo vai śāntā iti - tejogatakrauryābhāvarūpaṃ śānta- tvamapāṃ pramāṇāntarasiddhamiti sādhakamānagocaratvānna svārthe tātparyamiti bhāvaḥ | arthavādānāmaviruddhasthalepi lākṣaṇikatvaṃ paroktaṃ dūṣayitumāha - vimatānītyādinā | vākyatvasiddhamiti - tathācāsiddho heturiti bhāvaḥ | na ca pravartakatvasyopādhitvena viva-kṣitatvāditi bhāvaḥ | sādhikāreti - phalasambandhabodhaketyarthaḥ | tasyāpīti - pravartakavākyasyāpītyarthaḥ | vāśabdanibandhanāṃ

1.3.25

प्ररोचनप्रकाशनयोरेककर्तृकत्वप्रतिभां व्युदस्यति - प्ररोचयन्तीत्यादिना । गुणान् लक्षयित्वा कुर्वन्तीत्येतद्य्वाचष्टे - प्ररोचन- प्रकाशने कुर्वन्तीत्यर्थ इति । ननु प्ररोचनायाः विध्यपेक्षितत्वात्तस्याश्च गुणसत्तामन्तरेणासम्भवात्, तत्रापि तात्पर्यं सिद्धमेवेति प्रागेवोक्तम् । अतश्च ननु विध्यपेक्षितार्थे हीत्यादिशङ्काया एवानवकाशग्रस्ततया कमर्विधेश्चेत्यादिभाष्यग्रन्थो मुधेत्याशङ्कय-प्रकारान्तरेण प्रयोजनमाह- फलमत उपपत्तेरित्यधिकरणार्थ इति । रक्तः पटोभवतीतिवदिति - यद्यपि देवतैश्चर्यस्यापेक्षित-त्वादुत्थिताकाङ्क्षत्वमेव गामनयेत्यादिवद्वक्तुं शक्यम् तथापि उत्थिताकाङ्क्षाया वा उत्थापिताकाङ्क्षाया वा एकवाक्यतयान्वयो-ऽर्थवादानामिति तात्पर्यम् । अस्य स्मरणस्य तन्मूलत्वोपपत्तेरिति - ननु मन्त्रार्थवादविधुरे कर्मणि मन्त्रार्थवादानां देवताप्रीति-द्वारत्वावगमकत्वाभावात् यागमात्रस्य देवताप्रीतिद्वारत्वावगमिकायां शाब्दिकस्मृतौ कथं यागविशेषे देवताप्रीतिद्वारत्वावगमक-मन्त्रार्थवादमूलकत्वम् ननु क्वचित्कर्मणि मन्त्रार्तवादबलाद्देवताप्रीतिद्वारकत्वेऽवगते न्यायतौल्यादन्यत्रापीति तथेति शाब्दिक-स्मृतेर्मन्त्रार्थवादमूलकत्वमिति चेत् हन्तैवं सति भाष्ये स एव न्याय उपन्यस्ताम् किमनेन तन्न्यायोपजीविशाब्दिकस्मृत्युपन्यासेनेति चेत् इतिहासपुराणमन्वादिस्मृतिवत्पाणिनिस्मृतेरपि तत्समानार्थश्रुतिमूलत्वसम्भवादिति भावः । कल्प्यापूर्वपक्षं वाच्यापूर्वपक्षञ्च प्रतिक्षिपति - विमतो विधिप्रत्यय इति । कृतिसाध्येति - कृतिसाध्यां चेतनप्रीतिमवगमयद्यद्वाक्यं तत्स्थविधिप्रत्ययत्वादित्यर्थः। यजिधातोश्चेतनप्रीतिसाधनत्वान्न हेत्वसिद्धिः । ननु "यजि देवपूजायाम्' इतिवद्धोमे तादृशस्मृत्यभावात् जुहुयादित्यादौ भागासि-द्धिरित्याशङ्कय तस्य पक्षत्वमेव नेत्याह - विमतशब्देनेति । यद्यपि साध्यविमतिस्तत्रापि समाना, यागहोमयोरविशेषात्; तथापि यागगतविमतिविशेषः पक्षतावच्छेदकः, तथापि न हेत्वसिद्धिरिति भावः । ननु तर्हि होमादिष्वपूर्वनैरपेक्ष्यं केन सिध्द्येदित्यत्राह - जुहुयादित्यादिष्विति । विध्युद्देशग्रहणमिति - विधिवाक्यग्रहणमित्यर्थः । प्रसङ्गादनुप्रविष्टानामिति - तस्यापि "वध्यं प्रपन्नं प्रति

prarocanaprakāśanayorekakartṛkatvapratibhāṃ vyudasyati - prarocayantītyādinā | guṇān lakṣayitvā kurvantītyetadyvācaṣṭe - prarocana- prakāśane kurvantītyartha iti | nanu prarocanāyāḥ vidhyapekṣitatvāttasyāśca guṇasattāmantareṇāsambhavāt, tatrāpi tātparyaṃ siddhameveti prāgevoktam | ataśca nanu vidhyapekṣitārthe hītyādiśaṅkāyā evānavakāśagrastatayā kamarvidheścetyādibhāṣyagrantho mudhetyāśaṅkaya-prakārāntareṇa prayojanamāha- phalamata upapatterityadhikaraṇārtha iti | raktaḥ paṭobhavatītivaditi - yadyapi devataiścaryasyāpekṣita-tvādutthitākāṅkṣatvameva gāmanayetyādivadvaktuṃ śakyam tathāpi utthitākāṅkṣāyā vā utthāpitākāṅkṣāyā vā ekavākyatayānvayo-'rthavādānāmiti tātparyam | asya smaraṇasya tanmūlatvopapatteriti - nanu mantrārthavādavidhure karmaṇi mantrārthavādānāṃ devatāprīti-dvāratvāvagamakatvābhāvāt yāgamātrasya devatāprītidvāratvāvagamikāyāṃ śābdikasmṛtau kathaṃ yāgaviśeṣe devatāprītidvāratvāvagamaka-mantrārthavādamūlakatvam nanu kvacitkarmaṇi mantrārtavādabalāddevatāprītidvārakatve'vagate nyāyataulyādanyatrāpīti tatheti śābdika-smṛtermantrārthavādamūlakatvamiti cet hantaivaṃ sati bhāṣye sa eva nyāya upanyastām kimanena tannyāyopajīviśābdikasmṛtyupanyāseneti cet itihāsapurāṇamanvādismṛtivatpāṇinismṛterapi tatsamānārthaśrutimūlatvasambhavāditi bhāvaḥ | kalpyāpūrvapakṣaṃ vācyāpūrvapakṣañca pratikṣipati - vimato vidhipratyaya iti | kṛtisādhyeti - kṛtisādhyāṃ cetanaprītimavagamayadyadvākyaṃ tatsthavidhipratyayatvādityarthaḥ| yajidhātoścetanaprītisādhanatvānna hetvasiddhiḥ | nanu "yaji devapūjāyām' itivaddhome tādṛśasmṛtyabhāvāt juhuyādityādau bhāgāsi-ddhirityāśaṅkaya tasya pakṣatvameva netyāha - vimataśabdeneti | yadyapi sādhyavimatistatrāpi samānā, yāgahomayoraviśeṣāt; tathāpi yāgagatavimativiśeṣaḥ pakṣatāvacchedakaḥ, tathāpi na hetvasiddhiriti bhāvaḥ | nanu tarhi homādiṣvapūrvanairapekṣyaṃ kena sidhdyedityatrāha - juhuyādityādiṣviti | vidhyuddeśagrahaṇamiti - vidhivākyagrahaṇamityarthaḥ | prasaṅgādanupraviṣṭānāmiti - tasyāpi "vadhyaṃ prapannaṃ prati

1.3.25

प्रयच्छन्ति धन्वन्निव प्रपा असि' इत्यादीनामित्यर्थः । सङ्कीणर्शब्देनेति - भाष्यस्थसङ्कीर्णशब्दस्य विप्रकीर्णत्वमर्थ इति भावः । उच्चारणेन विनेति - घट इत्यत्र घटस्योच्चारणानन्तरोच्चारणविषयत्वमेवानुपूर्वीति भावः । उच्चारणयोग्यतास्तीति चेदित्येतद्ग्रन्थात्पूर्वं कदाप्यनुच्चार्यमाणानां मूलत्वासम्भवादिति ग्रन्थोऽपेक्षितः, इतरथा किं वर्णमात्रगता उतानुपूर्वी विशेष विशिष्टवर्णगतेत्याद्युत्तर-विकल्पग्रन्थस्यास्य च न सामञ्जस्य पश्यामः । उच्चारणयोग्यताऽस्तीति चेदिति - ततश्च आनुपूर्वी विनापि उच्चारणयोगतासत्त्वा-न्मूलत्वं सम्भवेदिति भावः । वर्णानामनादीतीति - ततश्चानाद्यानुपूर्वीविशेषोच्चारणयोग्यताकत्वमेव वेदत्वमिति भावः । तच्चै-त्यवन्दनेति - योग्यताया अनादित्वादिति भावः । कर्तृसामान्याभावादिति - वैदिकत्वेन प्रसिद्धैरग्निहोत्रादिभिस्समानकर्तृक-व्यताबोधकस्मृतिसमानकर्तृकत्वाभावादिति यावत् । स्वावगतार्थेति - स्वशब्देन स्मृतिरुच्यते । अर्थविशेषेणाविच्छिन्नेति

prayacchanti dhanvanniva prapā asi' ityādīnāmityarthaḥ | saṅkīṇarśabdeneti - bhāṣyasthasaṅkīrṇaśabdasya viprakīrṇatvamartha iti bhāvaḥ | uccāraṇena vineti - ghaṭa ityatra ghaṭasyoccāraṇānantaroccāraṇaviṣayatvamevānupūrvīti bhāvaḥ | uccāraṇayogyatāstīti cedityetadgranthātpūrvaṃ kadāpyanuccāryamāṇānāṃ mūlatvāsambhavāditi grantho'pekṣitaḥ, itarathā kiṃ varṇamātragatā utānupūrvī viśeṣa viśiṣṭavarṇagatetyādyuttara-vikalpagranthasyāsya ca na sāmañjasya paśyāmaḥ | uccāraṇayogyatā'stīti cediti - tataśca ānupūrvī vināpi uccāraṇayogatāsattvā-nmūlatvaṃ sambhavediti bhāvaḥ | varṇānāmanādītīti - tataścānādyānupūrvīviśeṣoccāraṇayogyatākatvameva vedatvamiti bhāvaḥ | taccai-tyavandaneti - yogyatāyā anāditvāditi bhāvaḥ | kartṛsāmānyābhāvāditi - vaidikatvena prasiddhairagnihotrādibhissamānakartṛka-vyatābodhakasmṛtisamānakartṛkatvābhāvāditi yāvat | svāvagatārtheti - svaśabdena smṛtirucyate | arthaviśeṣeṇāvicchinneti

1.3.25

अग्निहोत्रादिसमानकर्तृकमन्वादिस्मृत्यवगतार्थप्रतिपादनानुगुणानुपूर्वीविशेषविशिष्टानामेव वेदत्वमिति चेदित्यर्थः । मन्वादि-वाक्यस्यापीति - स्मृतिः स्मृत्यर्थानुभवजनकवेदमूलेतिसाधने मन्वादिवाक्यस्य वृद्धमनुवाक्यमूलकत्वेनापि साध्यसिद्धेरर्थान्तरम्, त्वदुक्तरीत्या वृद्धमनुवाक्यस्यापि वेदत्वसम्भवात् अन्ततो गत्वा स्मृतिमात्रस्य वेदत्वेन मूलभूतवेदानुमानासम्भवाच्चेति भावः । प्राचीन एव पक्ष इति - कतिपयदेशेष्वध्येतृत्वविरह इति पक्ष इत्यर्थः । सङ्कीणर्वेदमूलकत्वं युक्तमिति - विप्रकीर्णवेदमूलकत्वं युकक्तमित्यर्थः । इदमर्थसिद्धमिति - "तदस्मै देवा राधन्ताम्' इत्यादिष्वित्यत्र वाक्यादेव विध्यपेक्षितं सर्वमित्यत्र च सिद्धवन्नि-र्देशानुपपत्तिकल्पितविग्रहादिप्रतिपादकश्रुतिवाक्यस्य विप्रकीणत्र्वं प्रक्षान्तरे दोषजातं च विवक्षितमिति भावः । यद्वा इदमिति

agnihotrādisamānakartṛkamanvādismṛtyavagatārthapratipādanānuguṇānupūrvīviśeṣaviśiṣṭānāmeva vedatvamiti cedityarthaḥ | manvādi-vākyasyāpīti - smṛtiḥ smṛtyarthānubhavajanakavedamūletisādhane manvādivākyasya vṛddhamanuvākyamūlakatvenāpi sādhyasiddherarthāntaram, tvaduktarītyā vṛddhamanuvākyasyāpi vedatvasambhavāt antato gatvā smṛtimātrasya vedatvena mūlabhūtavedānumānāsambhavācceti bhāvaḥ | prācīna eva pakṣa iti - katipayadeśeṣvadhyetṛtvaviraha iti pakṣa ityarthaḥ | saṅkīṇarvedamūlakatvaṃ yuktamiti - viprakīrṇavedamūlakatvaṃ yukaktamityarthaḥ | idamarthasiddhamiti - "tadasmai devā rādhantām' ityādiṣvityatra vākyādeva vidhyapekṣitaṃ sarvamityatra ca siddhavanni-rdeśānupapattikalpitavigrahādipratipādakaśrutivākyasya viprakīṇatrvaṃ prakṣāntare doṣajātaṃ ca vivakṣitamiti bhāvaḥ | yadvā idamiti

1.3.25

वक्ष्यमाणं यदपीत्यादिकं गृह्रत इति द्रष्टव्यम् । न ह्रत्रैवर्णिकानामिति - वैदिककर्ममात्रे "वसन्ते ब्रााहृणमुपनयीत ग्रीष्मे राजन्यं शरदि वैश्यम्' इति त्रैवर्णिकमात्राधिकारितया विहितोपनयनाङ्गकाध्ययनगृहीतस्वाध्यायजन्यज्ञानस्यैवाङ्गत्वात् ब्राहृविद्यायाश्च वैदिकत्वात्तदभावे ब्राहृविद्या न सम्भवतीति भावः । अग्निनिष्पत्त्यनुपपत्तेरिति - इदमुपलक्षणम्, अध्ययनगृहीतस्वाध्यायजन्य-ज्ञानाभावादित्यपि द्रष्टव्यम् । अग्निनिष्पत्तिमेवोपपादयति - वसन्ते ब्रााहृण इत्यादिना । अनधिकारोऽधिकरणसिद्ध इति - पूर्व-तन्त्रे षष्ठे-"अत्र्यार्षेयस्य हानं स्यात्' इत्यधिकरणे दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते - "आर्षेयं वृणीते एकं वृणीते द्वौ वृणीते त्रीन् वृणीते न चतुरो वृणीते न पञ्चातिवृणीते' इति । तत्रार्षेयो नाम स्वकीय ऋषिः, ततश्च यजमानस्य यो गोत्रस्थ ऋषिः तद्विशिष्टतया यो निर्देशः अत्रिवत् अर्चनानसवत् श्यावाश्ववत् भरद्वाजवत् बृहस्पतिवत् अङ्गिरोवदयं यजमानो यजते इत्येवंरूपनिर्देशः स आर्षेयवरणश- ब्दार्थः । तत्र एकमृषिं वृणीते द्वावृषी वृणीते त्रीनृषीन्वृणीत इति वाक्यत्रयेण त्रीणि वरणानि विहितानि, ततश्च वरणत्रयस्याप्यङ्गतया एकार्षेयद्य्वार्षेययोस्त्र्#ार्षेयवरणाभावेपि एकद्य्वार्षेयवरणसम्भवादधिकार इति पूर्वपक्षं कृत्वा अस्मिन् वाक्ये विधित्रयाभ्युपगमे वाक्यभेदप्रसङ्गात् त्रीन्वृणीत इत्येव विधिः,त्रिषु च एकस्य द्वयोरप्यन्तर्भावात् एकं वृणीते द्वौ वृणीते इत्यनुवादः, ततश्च त्र्यार्षेय-वरणमेवाङ्गम् तद्रहितानामार्षेयवरणवत्सु कर्मसु नाधिकार इति स्थितमित्यर्थः । ननु उपनयनाङ्गकाध्ययनजन्यज्ञानाभावेपि देवादी-नामधिकारे शूद्रस्याप्यधिकारस्यादित्याशयमुद्धाट¬ निराकरोति - न चोपानयनविरहादिति । सामथ्र्याभावानुगृहीतेति - अयं भावः, त्रैवर्णिकाधिकारिकोपनयनाङ्गकाध्ययनलब्धविद्यालक्षणसामथ्र्याभावादनधिकार इति पूर्वमीमांसकैरपशूद्राधिकरणे यदुपन्यस्तं तदभ्युच्चयमात्रम्; प्रधानयुक्तिस्तु तस्माच्छूद्रो यज्ञेऽनवकप्त इत्याहत्य यज्ञादिप्रतिषेध एव । तथा हि; वर्णविशेषादिग्रहणमन्तरेणा-विशेषप्रवृत्ता वैदिककर्मविधयः, कर्मानुष्ठानाथर्मनुष्ठेयार्थज्ञानसम्पन्नानधिकारिणोपेक्षमाणास्स्वत एवाध्ययनविधिलब्धानुष्ठेयार्थज्ञानान् द्विजातानासाद्य निवृण्वन्ति, नतु फलकामत्वाविशेषेपि शूद्रस्याधिकारित्वेन सङ्ग्रहार्थमनुष्ठेयार्थज्ञानमाक्षिपतीति हि शूद्रस्यान- धिकारे युक्तिर्वक्तव्या । न सा युज्यते; अध्ययनविधेरर्थज्ञानपर्यन्तत्वे हि विध्यन्तरलब्धार्थज्ञानं त्रैवर्णिकेषु सिद्धमिति युज्यते वक्तुम्, न चैतदस्ति; अध्ययनविधेरक्षरग्रहणमात्रविश्रान्ततया त्रैवर्णिकेष्वर्थज्ञानस्य विध्यन्तरसिद्धत्वाभावेनाक्षेप्यत्वाविशेषाच्छूद्रेष्वपि तदाक्षेपस्सम्भवत्येव अस्तु वायमध्ययनविधिरथज्र्ञानभाव्यः, तथापि शूद्रस्यानिवार्योऽधिकारः । क्रतुविद्याविधिर्हि त्रैवर्णिकानां स्वशाखेतरशाखाविहिताङ्गगुणोपसंहाराय तत्तच्छाखाध्यायिभ्यस्तत्तदङ्गगुणज्ञानस्येव शूद्रस्यापि विद्याविधिभिस्तज्ज्ञानसेव शूद्र-स्यापि विद्याविधिभिस्तज्ज्ञानस्याक्षेप्तुं शक्यत्वात् । अध्ययनविधिना ह्रेकस्या एव शाखाया अध्ययनं विधीयते प्रतिव्यक्ति घट- त्वस्येव प्रतिशाखं स्वाध्यायत्वस्यापि परिसमाप्तत्वात् । ननु शूद्रस्य कर्मोपासनानुष्ठानापेक्षितं ज्ञानं कार्त्स्न्#ेनापेक्षिणीयतम् । त्रैवर्णिकानां स्वशास्वेतरशास्वाविहितगुणविषयस्तदेकदेश इति आक्षेपलाघवात् । क्रतुविद्याविधयस्त्रैवर्णिकानेवाधिकुर्युः, न शूद्रमिति चेत् एवं तर्हि यस्य कर्मणो यस्यां शाखायां भूयसामङ्गानां विधानं भूयस्त्वेनोभयश्रुतीतिन्यायेन प्रधानस्यापि विधानम्, शाखान्तरे

vakṣyamāṇaṃ yadapītyādikaṃ gṛhrata iti draṣṭavyam | na hratraivarṇikānāmiti - vaidikakarmamātre "vasante brāाhṛṇamupanayīta grīṣme rājanyaṃ śaradi vaiśyam' iti traivarṇikamātrādhikāritayā vihitopanayanāṅgakādhyayanagṛhītasvādhyāyajanyajñānasyaivāṅgatvāt brāhṛvidyāyāśca vaidikatvāttadabhāve brāhṛvidyā na sambhavatīti bhāvaḥ | agniniṣpattyanupapatteriti - idamupalakṣaṇam, adhyayanagṛhītasvādhyāyajanya-jñānābhāvādityapi draṣṭavyam | agniniṣpattimevopapādayati - vasante brāाhṛṇa ityādinā | anadhikāro'dhikaraṇasiddha iti - pūrva-tantre ṣaṣṭhe-"atryārṣeyasya hānaṃ syāt' ityadhikaraṇe darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate - "ārṣeyaṃ vṛṇīte ekaṃ vṛṇīte dvau vṛṇīte trīn vṛṇīte na caturo vṛṇīte na pañcātivṛṇīte' iti | tatrārṣeyo nāma svakīya ṛṣiḥ, tataśca yajamānasya yo gotrastha ṛṣiḥ tadviśiṣṭatayā yo nirdeśaḥ atrivat arcanānasavat śyāvāśvavat bharadvājavat bṛhaspativat aṅgirovadayaṃ yajamāno yajate ityevaṃrūpanirdeśaḥ sa ārṣeyavaraṇaśa- bdārthaḥ | tatra ekamṛṣiṃ vṛṇīte dvāvṛṣī vṛṇīte trīnṛṣīnvṛṇīta iti vākyatrayeṇa trīṇi varaṇāni vihitāni, tataśca varaṇatrayasyāpyaṅgatayā ekārṣeyadyvārṣeyayostr#ाrṣeyavaraṇābhāvepi ekadyvārṣeyavaraṇasambhavādadhikāra iti pūrvapakṣaṃ kṛtvā asmin vākye vidhitrayābhyupagame vākyabhedaprasaṅgāt trīnvṛṇīta ityeva vidhiḥ,triṣu ca ekasya dvayorapyantarbhāvāt ekaṃ vṛṇīte dvau vṛṇīte ityanuvādaḥ, tataśca tryārṣeya-varaṇamevāṅgam tadrahitānāmārṣeyavaraṇavatsu karmasu nādhikāra iti sthitamityarthaḥ | nanu upanayanāṅgakādhyayanajanyajñānābhāvepi devādī-nāmadhikāre śūdrasyāpyadhikārasyādityāśayamuddhāṭa¬ nirākaroti - na copānayanavirahāditi | sāmathryābhāvānugṛhīteti - ayaṃ bhāvaḥ, traivarṇikādhikārikopanayanāṅgakādhyayanalabdhavidyālakṣaṇasāmathryābhāvādanadhikāra iti pūrvamīmāṃsakairapaśūdrādhikaraṇe yadupanyastaṃ tadabhyuccayamātram; pradhānayuktistu tasmācchūdro yajñe'navakapta ityāhatya yajñādipratiṣedha eva | tathā hi; varṇaviśeṣādigrahaṇamantareṇā-viśeṣapravṛttā vaidikakarmavidhayaḥ, karmānuṣṭhānātharmanuṣṭheyārthajñānasampannānadhikāriṇopekṣamāṇāssvata evādhyayanavidhilabdhānuṣṭheyārthajñānān dvijātānāsādya nivṛṇvanti, natu phalakāmatvāviśeṣepi śūdrasyādhikāritvena saṅgrahārthamanuṣṭheyārthajñānamākṣipatīti hi śūdrasyāna- dhikāre yuktirvaktavyā | na sā yujyate; adhyayanavidherarthajñānaparyantatve hi vidhyantaralabdhārthajñānaṃ traivarṇikeṣu siddhamiti yujyate vaktum, na caitadasti; adhyayanavidherakṣaragrahaṇamātraviśrāntatayā traivarṇikeṣvarthajñānasya vidhyantarasiddhatvābhāvenākṣepyatvāviśeṣācchūdreṣvapi tadākṣepassambhavatyeva astu vāyamadhyayanavidhirathajrñānabhāvyaḥ, tathāpi śūdrasyānivāryo'dhikāraḥ | kratuvidyāvidhirhi traivarṇikānāṃ svaśākhetaraśākhāvihitāṅgaguṇopasaṃhārāya tattacchākhādhyāyibhyastattadaṅgaguṇajñānasyeva śūdrasyāpi vidyāvidhibhistajjñānaseva śūdra-syāpi vidyāvidhibhistajjñānasyākṣeptuṃ śakyatvāt | adhyayanavidhinā hrekasyā eva śākhāyā adhyayanaṃ vidhīyate prativyakti ghaṭa- tvasyeva pratiśākhaṃ svādhyāyatvasyāpi parisamāptatvāt | nanu śūdrasya karmopāsanānuṣṭhānāpekṣitaṃ jñānaṃ kārtsn#ेnāpekṣiṇīyatam | traivarṇikānāṃ svaśāsvetaraśāsvāvihitaguṇaviṣayastadekadeśa iti ākṣepalāghavāt | kratuvidyāvidhayastraivarṇikānevādhikuryuḥ, na śūdramiti cet evaṃ tarhi yasya karmaṇo yasyāṃ śākhāyāṃ bhūyasāmaṅgānāṃ vidhānaṃ bhūyastvenobhayaśrutītinyāyena pradhānasyāpi vidhānam, śākhāntare

1.3.25

तु किञ्चिदङ्गविधानम्, तत्र कर्मणि तच्छास्वाध्यायिनामेवाधिकारस्यात्, ज्ञानाक्षेपकलाघवात्, न तु शाखान्तराध्यायिनाम् । किञ्च यस्य कर्मणस्तदङ्गस्य वा कस्यचिदस्यां शाखायां विधानं नास्ति, किन्तु शाखान्तर एव साङ्गस्य तस्य विधानम्; तत्र कर्मणि तच्छाखाध्यायिनामधिकारो न स्यात् शूद्रवत्तेषां तदनुष्ठानोपयोगिज्ञानस्य कार्त्स्न्#ेनापेक्षणीयत्वात् । सम्भवन्ति हि गुणफलविधिरूपाणि क्षुद्रकर्माणि शाकाविशेषेषु सर्वथैवानिरूपितानि । तस्मात्र्त्#ैवर्णिकानामपि ज्ञानाक्षेपस्य सम्प्रतिपन्नत्वा-च्छूद्रस्याप्यनुष्ठानोपयोगिज्ञानाक्षेपसम्भवाद्वेदविद्य्भो विज्ञाय विद्यानुष्ठानमुपपद्यते, अन्यथाऽध्ययनाभावेन शूद्रस्य विद्याप्रत्याघ्याने मैत्रेयीप्रभृतीनां स्त्रीणां ब्राहृविद्यावाप्तौ का गतिः ? नहि संवर्गविद्यागतशूद्रशब्दस्य क्षत्रिय इव मैत्रेयीशब्दानां पुरुषेषु वृत्तिस्सि-द्धान्तिनोपि कल्पयितुं शक्या । "अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुः, मैत्रेयी कात्यायनी च' इत्यादिवाक्यान्तरविरोधात्; तस्मा-त्प्रतिषेधमलादेव शूद्रस्यानधिकार इति । वस्तुतस्तु देवादीनामपि जन्मान्तरीयोपनयनाङ्गकाध्ययनमूलज्ञानलक्षणं सामथ्र्यमप्य-स्त्येवेत्याह - प्राक्तनज्ञानाप्रमोषादिति । मनुष्यकर्तृकाधानस्यैवेति - यद्यपि आधाने त्र्यार्षेयवरणं नास्त्येव नचाधानेन साक्षात् त्र्यार्षेयवरणाभावेपि तदङ्गभूतेषु पवमानहविष्षु आतिदेशिकत्र्यार्षेयवरणमस्तीति वाच्यम्; गुणानां च परार्थवादित्यत्र पवमानह-विषामाधानार्थत्वाभावस्य साधितत्वात्, तथाप्यत्राधानशब्दोऽग्निसिध्द्यर्थकर्मपरः, ततश्च पवमानहविषामपि सङ्ग्रहात्तेषु च त्रया-र्षेयवरणसत्त्वान्न दोष इति द्रष्टव्यम् । देवानां दत्तमिति - स्पष्टतरमिति । नन्वेतादृशानितिहासपुराणदृष्टानर्थवादानालम्ब्य पूर्वमन्यथा प्रवृत्तो धर्मः इदानीमन्यथा प्रवर्तत इति धर्ममर्यादाविप्लवाङ्गीकारो न युक्तः । अन्यथा ह्रेवमधर्ममर्यादापि विप्लुताङ्गीक्रियेत दृश्यते हि भारत एव पूर्वमनावृतानां स्त्रीणां श्वेतकेतुशापप्रभृति एकपत्नीत्वाचरणं प्रवृत्तमित्यादिरधर्मविप्लवार्थवादः-"अनावृता हि वर्णानां सर्वेषामङ्गना भुवि । यथा गावस्थितास्तात स्वे स्वे वर्णे तथा प्रजाः । व्युच्चरन्त्याः पतिर्नार्या अद्यप्रभृति पातकम् । भ्रूणहत्या कृतं

tu kiñcidaṅgavidhānam, tatra karmaṇi tacchāsvādhyāyināmevādhikārasyāt, jñānākṣepakalāghavāt, na tu śākhāntarādhyāyinām | kiñca yasya karmaṇastadaṅgasya vā kasyacidasyāṃ śākhāyāṃ vidhānaṃ nāsti, kintu śākhāntara eva sāṅgasya tasya vidhānam; tatra karmaṇi tacchākhādhyāyināmadhikāro na syāt śūdravatteṣāṃ tadanuṣṭhānopayogijñānasya kārtsn#ेnāpekṣaṇīyatvāt | sambhavanti hi guṇaphalavidhirūpāṇi kṣudrakarmāṇi śākāviśeṣeṣu sarvathaivānirūpitāni | tasmātrt#ैvarṇikānāmapi jñānākṣepasya sampratipannatvā-cchūdrasyāpyanuṣṭhānopayogijñānākṣepasambhavādvedavidybho vijñāya vidyānuṣṭhānamupapadyate, anyathā'dhyayanābhāvena śūdrasya vidyāpratyāghyāne maitreyīprabhṛtīnāṃ strīṇāṃ brāhṛvidyāvāptau kā gatiḥ ? nahi saṃvargavidyāgataśūdraśabdasya kṣatriya iva maitreyīśabdānāṃ puruṣeṣu vṛttissi-ddhāntinopi kalpayituṃ śakyā | "atha ha yājñavalkyasya dve bhārye babhūvatuḥ, maitreyī kātyāyanī ca' ityādivākyāntaravirodhāt; tasmā-tpratiṣedhamalādeva śūdrasyānadhikāra iti | vastutastu devādīnāmapi janmāntarīyopanayanāṅgakādhyayanamūlajñānalakṣaṇaṃ sāmathryamapya-styevetyāha - prāktanajñānāpramoṣāditi | manuṣyakartṛkādhānasyaiveti - yadyapi ādhāne tryārṣeyavaraṇaṃ nāstyeva nacādhānena sākṣāt tryārṣeyavaraṇābhāvepi tadaṅgabhūteṣu pavamānahaviṣṣu ātideśikatryārṣeyavaraṇamastīti vācyam; guṇānāṃ ca parārthavādityatra pavamānaha-viṣāmādhānārthatvābhāvasya sādhitatvāt, tathāpyatrādhānaśabdo'gnisidhdyarthakarmaparaḥ, tataśca pavamānahaviṣāmapi saṅgrahātteṣu ca trayā-rṣeyavaraṇasattvānna doṣa iti draṣṭavyam | devānāṃ dattamiti - spaṣṭataramiti | nanvetādṛśānitihāsapurāṇadṛṣṭānarthavādānālambya pūrvamanyathā pravṛtto dharmaḥ idānīmanyathā pravartata iti dharmamaryādāviplavāṅgīkāro na yuktaḥ | anyathā hrevamadharmamaryādāpi viplutāṅgīkriyeta dṛśyate hi bhārata eva pūrvamanāvṛtānāṃ strīṇāṃ śvetaketuśāpaprabhṛti ekapatnītvācaraṇaṃ pravṛttamityādiradharmaviplavārthavādaḥ-"anāvṛtā hi varṇānāṃ sarveṣāmaṅganā bhuvi | yathā gāvasthitāstāta sve sve varṇe tathā prajāḥ | vyuccarantyāḥ patirnāryā adyaprabhṛti pātakam | bhrūṇahatyā kṛtaṃ

1.3.26

पापं भविष्यत्यसुखावहम्' इति । ननु श्वेतकेतूपाख्याने स्त्रीणां पूर्वमनावृतत्वे निर्धनेनोत्सवार्थं क्रियामाणायामाभरणप्रार्थनाया-मिवापत्नीकेन ब्रााहृणेनापत्यार्थं क्रियमाणायामुद्दालकपत्नीप्रार्थनायां तत्पुत्रस्य श्वेतकेतोः कोपो न स्यात् कोपश्च तत्रैव वर्णितः । "मातरं तां तदा दृष्ट्वा नीयमानां बलादिव । तपसा दीप्तवार्यो हि श्वेतकेतुर्न चक्षमे । सङ्गृह्र मातरं हस्ते श्वेतकेतुरभाषत । दुब्र्रााहृण विमुञ्च त्वं मातरं मे पतिव्रताम्' इति । ततः स्त्रीणामेकपत्नीत्वव्रतनियमस्यातादित्वावगमान्नारीणां प्रागनावृतत्ववचनं तदाप्रभृ-त्येकपत्नीत्वव्यवस्थापकवचनं च कुन्तीमपत्यार्थं पुरुषान्तरे प्रवर्तयितुकामस्य पाण्डोस्खकल्पितार्थविषयं प्ररोचनामात्रपरमित्यव-सीयत इति चेत्, यज्ञाग्रहारोपाख्यानवचनजातमप्येवमित्यवधार्यताम्, अन्यथा हि तत्र बह्वसमञ्चसमापद्येत तथा हि तस्मिन् सत्रे दीक्षणीयायाम् अ#ेग्नावैष्णवः पुराडाशो अग्निनानुष्ठितश्चेदग्नेर्भागो न स्यात्, अनुष्ठितश्चेत् विष्णोरिदानीं भागानुवृत्तिर्न स्यात्, उपसत्सु वैष्णवो यागः केनापि देवेनानुष्ठितश्चेत्तदीय एवेदानीं स्यात्, न तु वैष्णवः । नानुष्ठितश्चेत् क्रतुर्विकलस्स्यात्, उदवस्सा-नीयावसानाः सर्वेपि पदार्थास्सर्वैरपि देवर्षिभिरनुष्ठिताश्चेत् सर्वेषु हविष्षु सर्वेपि भागिनस्स्युः । कैश्चित्केचित्कृताश्चेत्सर्वेषामपि स क्रतुविर्कल इति ततो विष्णोः प्रीतिः ततो देवानां वरलाभश्च न स्यात् । किञ्च पूर्वं वैष्णवः क्रतुः कलाविशेषे नानादैवत्यो जात इत्य-भ्युपगमे तस्मिन्नुपदेशातिदेशाभ्यां प्रवृत्तेषु विधिषु श्रुतानां देवतासमर्पकपदानां पूर्वं विष्णुवाचित्वमिदानीं नानादेवतावाचित्वमिति क्वाप्यदृष्टचरं द्विविधार्थवत्त्वं प्रसज्येत एतेनेन्द्रादयो देवा विष्णुं यजन्तीति न यष्ट्टयष्टव्यभावाविरोधः । मनुजास्तु इन्द्रादीन् यजन्तीति, नेन्द्रादीनां यष्टव्यत्वप्रसिद्धिविरोधश्चेत्यपास्तम् । तथा हि; विधिषु देवतावाचकपदानां नित्यमेव वैयथ्र्यं प्रसज्येत, एवं यज्ञाग्रहारो-पाख्यानवदेव देवानां क्रत्वनुष्ठानवादा अप्यविवक्षितार्था एव, अन्यथा हि तत्राप्यसाङ्गत्यमापद्येत तथाहि; "देवा वै यशस्कामा-स्सत्रमासत अग्निरिन्द्रो वायुर्मुखः' इति चतुर्णां देवानां सत्रानुष्ठानमुक्तम् अत्र कथं चत्वार एव ब्रााहृण्यरहितास्सत्रमातिष्ठेयुः ? सप्तदशावराणां ब्रााहृणानामेव हि सत्रानुष्ठानम् "ब्राहृ वै देवानां बृहस्पतिः, "क्षत्रमिन्द्रः' इत्यादिश्रवणाद्देवादिष्वपि ब्रााहृणादि-विभागोऽस्तीति चेत् अस्तु नाम, तथापि बृहस्पतेरेव देवेषु ब्रााहृणत्वेन निर्धारितस्य सत्राधिकारस्यात् न त्वग्न्यादीनामिन्द्रादीनां च सर्वथैव सत्राधिकारः । तथा सर्पाणामयने "चर्कपिशङ्गाद्युन्नेतारा'विति चर्कपिशङ्गयोद्र्वयोरुन्नेतृकर्म श्रूयते । कथमेककर्तृकमुन्ने- तृकर्म द्वौ कुर्याताम् ? तस्मादविवक्षितार्थ एव देवादीनां क्रत्वनुष्ठानार्थवादा इति चेत् उच्यते; वैष्णवे हि सत्रे अङ्गप्रधानयागेषु सर्वत्र विष्णुरेव देवता, तादृशं च सत्रं ये देवाः पुरोडाशदध्याज्यप्रभृतिषु यादृशहविर्विभागित्वं कामयमाना आरेभिरे तेषां तेन वैष्णव-सत्रानुष्ठानेन तत्सिद्धम् । इदानीं च तत्सत्रमनुष्ठात्रभावात् खिलीभूतमित्युक्तौ विरोधाभावान्महाभारतप्रतिपन्नोपाख्यायिकायां किञ्चिद्विरोधामासमालम्ब्य प्रत्यवस्थाने सर्वत्राप्यनान्वासप्रसङ्गेनेतिहासपुराणादिकं सर्वं निरर्थकमेव स्यादित्यलमतिक्षोदेन ।। भाष्ये-सन्निधानानुपपत्तेरिति । ननु विग्रहराहित्यपक्षेपि देवतायास्सर्वत्र सन्निधानाभावेनाङ्गत्वविरोधस्तदवस्थ एवेति असारो-ऽयमाक्षेप इति चेत् सत्यम्; देवताविग्रहद्वेषिपूर्वमीमांसोक्तानुवादरूपत्वेन सूत्रस्यादोषात्, योग्यानुपलब्धिस्त्विति पाठो दृश्यते

pāpaṃ bhaviṣyatyasukhāvaham' iti | nanu śvetaketūpākhyāne strīṇāṃ pūrvamanāvṛtatve nirdhanenotsavārthaṃ kriyāmāṇāyāmābharaṇaprārthanāyā-mivāpatnīkena brāाhṛṇenāpatyārthaṃ kriyamāṇāyāmuddālakapatnīprārthanāyāṃ tatputrasya śvetaketoḥ kopo na syāt kopaśca tatraiva varṇitaḥ | "mātaraṃ tāṃ tadā dṛṣṭvā nīyamānāṃ balādiva | tapasā dīptavāryo hi śvetaketurna cakṣame | saṅgṛhra mātaraṃ haste śvetaketurabhāṣata | dubrrāाhṛṇa vimuñca tvaṃ mātaraṃ me pativratām' iti | tataḥ strīṇāmekapatnītvavrataniyamasyātāditvāvagamānnārīṇāṃ prāganāvṛtatvavacanaṃ tadāprabhṛ-tyekapatnītvavyavasthāpakavacanaṃ ca kuntīmapatyārthaṃ puruṣāntare pravartayitukāmasya pāṇḍoskhakalpitārthaviṣayaṃ prarocanāmātraparamityava-sīyata iti cet, yajñāgrahāropākhyānavacanajātamapyevamityavadhāryatām, anyathā hi tatra bahvasamañcasamāpadyeta tathā hi tasmin satre dīkṣaṇīyāyām a#ेgnāvaiṣṇavaḥ purāḍāśo agninānuṣṭhitaścedagnerbhāgo na syāt, anuṣṭhitaścet viṣṇoridānīṃ bhāgānuvṛttirna syāt, upasatsu vaiṣṇavo yāgaḥ kenāpi devenānuṣṭhitaścettadīya evedānīṃ syāt, na tu vaiṣṇavaḥ | nānuṣṭhitaścet kraturvikalassyāt, udavassā-nīyāvasānāḥ sarvepi padārthāssarvairapi devarṣibhiranuṣṭhitāścet sarveṣu haviṣṣu sarvepi bhāginassyuḥ | kaiścitkecitkṛtāścetsarveṣāmapi sa kratuvirkala iti tato viṣṇoḥ prītiḥ tato devānāṃ varalābhaśca na syāt | kiñca pūrvaṃ vaiṣṇavaḥ kratuḥ kalāviśeṣe nānādaivatyo jāta itya-bhyupagame tasminnupadeśātideśābhyāṃ pravṛtteṣu vidhiṣu śrutānāṃ devatāsamarpakapadānāṃ pūrvaṃ viṣṇuvācitvamidānīṃ nānādevatāvācitvamiti kvāpyadṛṣṭacaraṃ dvividhārthavattvaṃ prasajyeta etenendrādayo devā viṣṇuṃ yajantīti na yaṣṭṭayaṣṭavyabhāvāvirodhaḥ | manujāstu indrādīn yajantīti, nendrādīnāṃ yaṣṭavyatvaprasiddhivirodhaścetyapāstam | tathā hi; vidhiṣu devatāvācakapadānāṃ nityameva vaiyathryaṃ prasajyeta, evaṃ yajñāgrahāro-pākhyānavadeva devānāṃ kratvanuṣṭhānavādā apyavivakṣitārthā eva, anyathā hi tatrāpyasāṅgatyamāpadyeta tathāhi; "devā vai yaśaskāmā-ssatramāsata agnirindro vāyurmukhaḥ' iti caturṇāṃ devānāṃ satrānuṣṭhānamuktam atra kathaṃ catvāra eva brāाhṛṇyarahitāssatramātiṣṭheyuḥ ? saptadaśāvarāṇāṃ brāाhṛṇānāmeva hi satrānuṣṭhānam "brāhṛ vai devānāṃ bṛhaspatiḥ, "kṣatramindraḥ' ityādiśravaṇāddevādiṣvapi brāाhṛṇādi-vibhāgo'stīti cet astu nāma, tathāpi bṛhaspatereva deveṣu brāाhṛṇatvena nirdhāritasya satrādhikārasyāt na tvagnyādīnāmindrādīnāṃ ca sarvathaiva satrādhikāraḥ | tathā sarpāṇāmayane "carkapiśaṅgādyunnetārā'viti carkapiśaṅgayodrvayorunnetṛkarma śrūyate | kathamekakartṛkamunne- tṛkarma dvau kuryātām ? tasmādavivakṣitārtha eva devādīnāṃ kratvanuṣṭhānārthavādā iti cet ucyate; vaiṣṇave hi satre aṅgapradhānayāgeṣu sarvatra viṣṇureva devatā, tādṛśaṃ ca satraṃ ye devāḥ puroḍāśadadhyājyaprabhṛtiṣu yādṛśahavirvibhāgitvaṃ kāmayamānā ārebhire teṣāṃ tena vaiṣṇava-satrānuṣṭhānena tatsiddham | idānīṃ ca tatsatramanuṣṭhātrabhāvāt khilībhūtamityuktau virodhābhāvānmahābhāratapratipannopākhyāyikāyāṃ kiñcidvirodhāmāsamālambya pratyavasthāne sarvatrāpyanānvāsaprasaṅgenetihāsapurāṇādikaṃ sarvaṃ nirarthakameva syādityalamatikṣodena || bhāṣye-sannidhānānupapatteriti | nanu vigraharāhityapakṣepi devatāyāssarvatra sannidhānābhāvenāṅgatvavirodhastadavastha eveti asāro-'yamākṣepa iti cet satyam; devatāvigrahadveṣipūrvamīmāṃsoktānuvādarūpatvena sūtrasyādoṣāt, yogyānupalabdhistviti pāṭho dṛśyate

1.3.27

तत्र योग्यपदं सम्पातायातमिव भाति, प्रत्युतोपलम्भायोग्यत्वस्यैव प्रदर्शनीयत्वात् । अवाढ्ढव्याणि-हव्यानि वोढवानसीत्यर्थः । अक्षन्निति - भक्षितवन्त इत्यर्थः । प्रामीयन्त-मृता इत्यर्थः । परिणाम्यमानस्येति - "णिचि मितां ह्वस्वः' इति ह्वस्वः । इन्द्रेति - इन्द्र आगच्छ हरिव आगच्छ मेघातिथे मेषेत्यन्तमिन्द्रस्य सम्बोधनम् हरिव इति पूर्वपक्षापरपक्षौ इन्द्रस्य हरितत्वात् हरिवान् ततस्सम्बुद्धौ "मतुवसोरुस्सम्बुद्धौ छन्दसि' इति रुत्वे "भो भगो अघो अपूर्वस्य' इतियत्वे "लोपश्शाकल्यस्य' इति यलोपे च हरिव आगच्छेतिरूपसिद्धिः । मेधातिथिं किल काण्वायनिं मेषो भूत्वेन्द्रो जहारेति सुब्राहृण्यार्थवादे श्रूयते । सम्मर्शनमात्रतृप्तिश्रवणादिति

tatra yogyapadaṃ sampātāyātamiva bhāti, pratyutopalambhāyogyatvasyaiva pradarśanīyatvāt | avāḍhḍhavyāṇi-havyāni voḍhavānasītyarthaḥ | akṣanniti - bhakṣitavanta ityarthaḥ | prāmīyanta-mṛtā ityarthaḥ | pariṇāmyamānasyeti - "ṇici mitāṃ hvasvaḥ' iti hvasvaḥ | indreti - indra āgaccha hariva āgaccha meghātithe meṣetyantamindrasya sambodhanam hariva iti pūrvapakṣāparapakṣau indrasya haritatvāt harivān tatassambuddhau "matuvasorussambuddhau chandasi' iti rutve "bho bhago agho apūrvasya' itiyatve "lopaśśākalyasya' iti yalope ca hariva āgacchetirūpasiddhiḥ | medhātithiṃ kila kāṇvāyaniṃ meṣo bhūtvendro jahāreti subrāhṛṇyārthavāde śrūyate | sammarśanamātratṛptiśravaṇāditi

1.3.27

अग्निहोत्रहवण्या हस्तेन सम्मर्शनमात्रतृप्तिश्रवणादित्यर्थः । इतरैस्त्विति - कति देवा इति । याज्ञवल्क्यं प्रति शाकल्यप्रश्ने "त्रयश्च त्रीच शताः त्रयश्च त्रीच सहरुाा इति' निरुच्य "महिमान एवैषामेते त्रयÏस्त्रशत्वेव देवता' इति तेषां त्रयÏस्त्रशत्येवान्तर्भावं प्रदश्र्य "कतमे ते' इति सङ्खयेयप्रश्ने "अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्याः प्रजापतिरिन्द्रश्चेति त्रयÏस्त्रशत्' इत्युक्तवा अत्रैवेतेषाम- न्तार्भावं प्रदश्र्य पुनश्च "त्रयÏस्त्रशदपि देवाः अग्निपृथिवीवाय्वन्तरिक्षादित्यदिवां षण्णां देवानां महिमान' इति षट्स्वन्तर्भावं प्रदश्र्य "षडपि ते त्रयाणां लोकानां महिमान' इति त्रिष्वन्तर्भावं प्रदश्र्य "तेपि द्वयोरन्नप्राणयोर्महिमान' इत्युक्तवा "तौ चैकस्य प्राणस्य महिमा' इतिपरिशेषितत्वादेकस्यानेकविग्रहयोगः परैरुपपादित इत्यर्थः । नन्वनेकप्रतिपत्तेरितिसूत्रखण्डस्य शङ्करादिभिः कृता द्वितीया व्याख्या किमिति भाष्यकृतोपेक्षितेत्यत्राह - व्याख्यात्रन्तरैरित्यादिना - अनेकार्थोपलम्भेति । यद्यपि शाङ्करभाष्यवाचस्पत्या-नन्दगिरीयेषु एकस्यवस्तुनोऽनेकत्र कर्मणि अङ्गभावप्रतिपत्तेर्दर्शनादित्येव व्याख्यातम्; तथापि वाचस्पत्वे अनेकत्र कर्मण्यङ्गत्व-

agnihotrahavaṇyā hastena sammarśanamātratṛptiśravaṇādityarthaḥ | itaraistviti - kati devā iti | yājñavalkyaṃ prati śākalyapraśne "trayaśca trīca śatāḥ trayaśca trīca saharuाा iti' nirucya "mahimāna evaiṣāmete trayaÏstraśatveva devatā' iti teṣāṃ trayaÏstraśatyevāntarbhāvaṃ pradaśrya "katame te' iti saṅkhayeyapraśne "aṣṭau vasava ekādaśa rudrā dvādaśādityāḥ prajāpatirindraśceti trayaÏstraśat' ityuktavā atraiveteṣāma- ntārbhāvaṃ pradaśrya punaśca "trayaÏstraśadapi devāḥ agnipṛthivīvāyvantarikṣādityadivāṃ ṣaṇṇāṃ devānāṃ mahimāna' iti ṣaṭsvantarbhāvaṃ pradaśrya "ṣaḍapi te trayāṇāṃ lokānāṃ mahimāna' iti triṣvantarbhāvaṃ pradaśrya "tepi dvayorannaprāṇayormahimāna' ityuktavā "tau caikasya prāṇasya mahimā' itipariśeṣitatvādekasyānekavigrahayogaḥ parairupapādita ityarthaḥ | nanvanekapratipatteritisūtrakhaṇḍasya śaṅkarādibhiḥ kṛtā dvitīyā vyākhyā kimiti bhāṣyakṛtopekṣitetyatrāha - vyākhyātrantarairityādinā - anekārthopalambheti | yadyapi śāṅkarabhāṣyavācaspatyā-nandagirīyeṣu ekasyavastuno'nekatra karmaṇi aṅgabhāvapratipatterdarśanādityeva vyākhyātam; tathāpi vācaspatve anekatra karmaṇyaṅgatva-

1.3.27

प्रतिपत्तिर्युगपदङ्गभावावगमनम् तस्य दर्शनात् यथा एकं ब्रााहृणमुद्दिश्य नमस्कारः क्रियते बहुभिस्तथा स्वस्थानस्थितामेकां देव-तामुद्दिश्य बहुभिर्यजमानैर्नानादेशस्थितैर्युगपद्धविस्त्यज्यते, तस्याश्च सन्निहिताया अप्यङ्गभावो भवति, अस्ति हि तस्या विप्रकृ-ष्टानेकार्थोपलम्भसामथ्र्यमित्युक्तत्वात्, तत्र विप्रकृष्टानेकार्थोपलम्भसामथ्र्यमित्येतदनेकप्रतिपत्तेर्दर्शनादित्यस्य व्याख्यान्तरमपि भवितुमर्हतीत्यभिप्रेत्यैवं वर्णितमिति द्रष्टव्यम् । अथवा व्याख्यात्रन्तरशब्देन यादवादेग्र्रहणमिति न काप्यनुपपत्तिः । विग्रहादिम- दिति - विग्रहयुक्तेत्यर्थः । सरूपसृष्टिनियमानुपपत्तेरिति - अत्र सरूपसृष्टिनियमानुपपत्तेर्वैरूप्यसम्भवात् । द्वितीये तु या व्यक्ति- रिति पाठस्समीचीनः । मध्ये ततश्चेत्यादिग्रन्थस्य द्वितीयपक्षान्वितत्वादधिक इव प्रतिभाति, कोशाश्च निरीक्षणीयाः । या व्यक्ति- रिति - यावती व्यक्तिरित्यर्थः । शब्दसङ्केतगोचरस्येति - गोचरत्वेनाभिमतस्य सर्वस्येत्यर्थः । दूषणान्तरमाह - देवदत्तादिशब्दा-नामिवेति । दूषणदानाय परिशिनष्टि - यदि प्रधानेति । ननु प्रत्यक्षग्राह्रत्वं घटादिष्वतिप्रसक्तमित्यत आह - प्रत्यक्षग्राह्रो वेद इति

pratipattiryugapadaṅgabhāvāvagamanam tasya darśanāt yathā ekaṃ brāाhṛṇamuddiśya namaskāraḥ kriyate bahubhistathā svasthānasthitāmekāṃ deva-tāmuddiśya bahubhiryajamānairnānādeśasthitairyugapaddhavistyajyate, tasyāśca sannihitāyā apyaṅgabhāvo bhavati, asti hi tasyā viprakṛ-ṣṭānekārthopalambhasāmathryamityuktatvāt, tatra viprakṛṣṭānekārthopalambhasāmathryamityetadanekapratipatterdarśanādityasya vyākhyāntaramapi bhavitumarhatītyabhipretyaivaṃ varṇitamiti draṣṭavyam | athavā vyākhyātrantaraśabdena yādavādegrrahaṇamiti na kāpyanupapattiḥ | vigrahādima- diti - vigrahayuktetyarthaḥ | sarūpasṛṣṭiniyamānupapatteriti - atra sarūpasṛṣṭiniyamānupapattervairūpyasambhavāt | dvitīye tu yā vyakti- riti pāṭhassamīcīnaḥ | madhye tataścetyādigranthasya dvitīyapakṣānvitatvādadhika iva pratibhāti, kośāśca nirīkṣaṇīyāḥ | yā vyakti- riti - yāvatī vyaktirityarthaḥ | śabdasaṅketagocarasyeti - gocaratvenābhimatasya sarvasyetyarthaḥ | dūṣaṇāntaramāha - devadattādiśabdā-nāmiveti | dūṣaṇadānāya pariśinaṣṭi - yadi pradhāneti | nanu pratyakṣagrāhratvaṃ ghaṭādiṣvatiprasaktamityata āha - pratyakṣagrāhro veda iti

1.3.28

ततश्च प्रत्यक्षग्राह्रवेदत्वमत्र प्रत्यक्षशब्दार्थ इति नातिप्रसङ्ग इति भावः । तद्गतजात्या सम्बन्धग्रहणादिकमिति - गत्वाद्यात्मनैव गकारादीनामर्थसम्बन्धो न व्यक्तिरूपेण, यथा घटादीनां न व्यक्तिरूपेण वाच्यत्वम्, अपितु जात्यात्मना, तद्वितिभावः । ननु वाचस्पत्ये वाचकशब्दप्रभवत्वं हि देवानामभ्युपेत्यम् वाचकत्वं च न तावद्वर्णानां सम्भवति, प्रत्येकं वाचकत्वे वर्णान्तरवैयथ्र्यात्, क्षणिकेषु च क्रमिकेषु समुदायाभावात् नच स्फोटस्य वाचकत्वं सम्भवतीत्येवं प्रकारान्तरेण स्फोटविचारसङ्गतेस्सम्पादित्वान्ना-सङ्गताभिधानम्, भूतभाविसर्वकारणस्य नित्यत्वावश्यम्भावेन तत्समथर्नमपि सङ्गतमित्यस्वरसादाह - किञ्च नित्यानामपीति । क्षणभङ्गुरत्वादिति । ततश्च नित्यत्वं तद्विशिष्टस्य कथमपि साधयितुं न शक्यमित्यर्थः । ननु न विशिष्टस्य नित्यत्वं प्रसाध्यते, किन्तु केवलवर्णानामेवेत्याशङ्कयाह - अर्थावबोधं प्रयोजनमिति । आनुपूर्वीविशिष्टरूपेण वाचकत्वदानुपूव्र्याश्च नित्यत्वादित्यस्य

tataśca pratyakṣagrāhravedatvamatra pratyakṣaśabdārtha iti nātiprasaṅga iti bhāvaḥ | tadgatajātyā sambandhagrahaṇādikamiti - gatvādyātmanaiva gakārādīnāmarthasambandho na vyaktirūpeṇa, yathā ghaṭādīnāṃ na vyaktirūpeṇa vācyatvam, apitu jātyātmanā, tadvitibhāvaḥ | nanu vācaspatye vācakaśabdaprabhavatvaṃ hi devānāmabhyupetyam vācakatvaṃ ca na tāvadvarṇānāṃ sambhavati, pratyekaṃ vācakatve varṇāntaravaiyathryāt, kṣaṇikeṣu ca kramikeṣu samudāyābhāvāt naca sphoṭasya vācakatvaṃ sambhavatītyevaṃ prakārāntareṇa sphoṭavicārasaṅgatessampāditvānnā-saṅgatābhidhānam, bhūtabhāvisarvakāraṇasya nityatvāvaśyambhāvena tatsamatharnamapi saṅgatamityasvarasādāha - kiñca nityānāmapīti | kṣaṇabhaṅguratvāditi | tataśca nityatvaṃ tadviśiṣṭasya kathamapi sādhayituṃ na śakyamityarthaḥ | nanu na viśiṣṭasya nityatvaṃ prasādhyate, kintu kevalavarṇānāmevetyāśaṅkayāha - arthāvabodhaṃ prayojanamiti | ānupūrvīviśiṣṭarūpeṇa vācakatvadānupūvryāśca nityatvādityasya

1.3.28

दृष्टान्तमाह - पृथिव्या घटरूपेणेति । विरोधाच्च - ब्राहृणः सर्वविधकारणत्ववादविरोधादित्यर्थः । सौत्रं पदमन्यथा व्याख्यातमिति एवमपि व्याख्यातमित्यर्थः । शाङ्करभाष्ये प्रत्यक्षं हि श्रुतिः प्रामाण्यं प्रत्यनपेक्षत्वात् अनुमानं स्मृतिः, प्रामाण्यं प्रति सापेक्षत्वा- दित्यपि प्रतिपादितत्वादित्यपि द्रष्टव्यम् । यदि तु क्वचिदेवमपीति - अक्षरधियां त्ववरोधस्सामान्यतद्भावाभ्यामित्यादाविति भावः । ननु शब्दविरोधपरिहारार्थमिन्द्रादिशब्दानामिन्द्रत्वादिजातिवाचित्वे हेतुकर्तव्ये किमर्थं सूत्रकृता देवानां शब्दप्रभवत्वं वर्णितमिति चेत् उच्यते जातिवाचित्वं तावत् पूर्वोत्तरेन्द्रादिगतजातिसिद्धिसापेक्षमिति तासामेव जातीनां सिद्धये देवादीनां वेदोपवर्णिततत्तन्नाम-रूपानुसन्धानपूर्वकं प्रजापतिना रुाष्टृत्वं सूत्रे वर्णितम् तेन हि पूर्वोत्तरेन्द्रादिषु घटादिष्विव नाम्नामाकृतीनां च समानत्वं सिध्द्यतीति तेषां नाम्नां साक्षादिन्द्रादिषु प्रवृत्तिनिमित्तभूतास्समानजात्यभिव्यङ्गयाः इन्द्रादिगता जातयस्सिध्यन्ति साक्षाज्जातिवाचित्वस्य हेतूकरणे तु इन्द्रत्वादिजातीनां पूर्वपक्ष्यसम्मतत्वेनासिद्धिशङ्का स्यात् यद्यपि तासां जातीनां साक्षात्साधकं समाननामरूपत्वं सूत्र-

dṛṣṭāntamāha - pṛthivyā ghaṭarūpeṇeti | virodhācca - brāhṛṇaḥ sarvavidhakāraṇatvavādavirodhādityarthaḥ | sautraṃ padamanyathā vyākhyātamiti evamapi vyākhyātamityarthaḥ | śāṅkarabhāṣye pratyakṣaṃ hi śrutiḥ prāmāṇyaṃ pratyanapekṣatvāt anumānaṃ smṛtiḥ, prāmāṇyaṃ prati sāpekṣatvā- dityapi pratipāditatvādityapi draṣṭavyam | yadi tu kvacidevamapīti - akṣaradhiyāṃ tvavarodhassāmānyatadbhāvābhyāmityādāviti bhāvaḥ | nanu śabdavirodhaparihārārthamindrādiśabdānāmindratvādijātivācitve hetukartavye kimarthaṃ sūtrakṛtā devānāṃ śabdaprabhavatvaṃ varṇitamiti cet ucyate jātivācitvaṃ tāvat pūrvottarendrādigatajātisiddhisāpekṣamiti tāsāmeva jātīnāṃ siddhaye devādīnāṃ vedopavarṇitatattannāma-rūpānusandhānapūrvakaṃ prajāpatinā ruाṣṭṛtvaṃ sūtre varṇitam tena hi pūrvottarendrādiṣu ghaṭādiṣviva nāmnāmākṛtīnāṃ ca samānatvaṃ sidhdyatīti teṣāṃ nāmnāṃ sākṣādindrādiṣu pravṛttinimittabhūtāssamānajātyabhivyaṅgayāḥ indrādigatā jātayassidhyanti sākṣājjātivācitvasya hetūkaraṇe tu indratvādijātīnāṃ pūrvapakṣyasammatatvenāsiddhiśaṅkā syāt yadyapi tāsāṃ jātīnāṃ sākṣātsādhakaṃ samānanāmarūpatvaṃ sūtra-

1.3.29

यितुं शक्यम्, तस्योदाहरिष्यमाणश्रुतिसिद्धत्वात्; तथापि तद्धेतुदाढ¬ार्थं तस्याप्युपपादकं देवानां शब्दप्रभवत्वं सूत्रितम् । सोपि हेतुस्समाननामरूपत्वादित्यत्र दर्शयिष्यते किञ्च "अत एव च नित्यत्वम्' इत्युत्तरसूत्रे अतश्शब्देन शब्दप्रभवत्वस्य परामर्शार्थं च एष निर्देशः । भाष्ये-यत एव चेन्द्रवसिष्ठादिशब्दानां देवर्षिवाचिनां तत्तदाकारवाचित्वमिति । यद्यपीन्द्रवसिष्ठादिशब्दानामाकृति-वाचित्वमर्थानित्यत्वशङ्काव्युदास एवोपयुज्यते, नतु शब्दानित्यत्वशङ्काव्युदास इति नास्मिन् सूत्रे इन्द्रवसिष्ठादिशब्दानामाकृति-वाचित्वमुपन्यसनीयम्, तथापीन्द्रादिशब्दानामाकृतिवाचित्वात् यथार्थानित्यत्वशङ्काया नावकाशः, तथा मन्त्रकृत्वे न त्वदभि-मतानामपि वसिष्ठेन्द्रादीनां वेदशब्दप्रभवत्वस्य प्रमाणसम्प्रतिपन्नतया मन्त्रकृत्त्वं मन्त्रद्रष्टृत्वमेव, अतो नानित्यत्वशङ्केत्येवमिन्द्र-वसिष्ठादीनामाकृतिवाचिकथनस्य दृष्टान्तार्थत्वमेवेत्यत्र तात्पर्यम् । श्रुतिरपि ऋषिज्ञानपूर्वकमेवेति - ऋषिद्र्रष्टा यदि हि कर्ता स्यात्तर्हि कर्तृज्ञानपूर्वकमेवानुष्ठेयं दर्शयेदिति भावः । "यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दोदैवब्रााहृणेन मन्त्रेण याजयति वाऽध्यापयतीति पाठः । दाशत्रय्य इति - ऋग्वेदगता ऋच इत्यर्थः । पुरावृत्तानीति - आख्यायिका इत्यर्थः । शर्वर्यन्त इति - प्रलयान्त इत्यर्थः । तान्येवैभ्य इति - एभ्यो वेदेभ्य एव हेतुभ्य इत्यर्थः । ईश्वरप्रणीतत्वाविरोधादिति - यद्यपीश्वरप्रणीतेष्वप्यादौ प्रवक्तृत्वं कठादे-

yituṃ śakyam, tasyodāhariṣyamāṇaśrutisiddhatvāt; tathāpi taddhetudāḍha¬ाrthaṃ tasyāpyupapādakaṃ devānāṃ śabdaprabhavatvaṃ sūtritam | sopi hetussamānanāmarūpatvādityatra darśayiṣyate kiñca "ata eva ca nityatvam' ityuttarasūtre ataśśabdena śabdaprabhavatvasya parāmarśārthaṃ ca eṣa nirdeśaḥ | bhāṣye-yata eva cendravasiṣṭhādiśabdānāṃ devarṣivācināṃ tattadākāravācitvamiti | yadyapīndravasiṣṭhādiśabdānāmākṛti-vācitvamarthānityatvaśaṅkāvyudāsa evopayujyate, natu śabdānityatvaśaṅkāvyudāsa iti nāsmin sūtre indravasiṣṭhādiśabdānāmākṛti-vācitvamupanyasanīyam, tathāpīndrādiśabdānāmākṛtivācitvāt yathārthānityatvaśaṅkāyā nāvakāśaḥ, tathā mantrakṛtve na tvadabhi-matānāmapi vasiṣṭhendrādīnāṃ vedaśabdaprabhavatvasya pramāṇasampratipannatayā mantrakṛttvaṃ mantradraṣṭṛtvameva, ato nānityatvaśaṅketyevamindra-vasiṣṭhādīnāmākṛtivācikathanasya dṛṣṭāntārthatvamevetyatra tātparyam | śrutirapi ṛṣijñānapūrvakameveti - ṛṣidrraṣṭā yadi hi kartā syāttarhi kartṛjñānapūrvakamevānuṣṭheyaṃ darśayediti bhāvaḥ | "yo ha vā aviditārṣeyacchandodaivabrāाhṛṇena mantreṇa yājayati vā'dhyāpayatīti pāṭhaḥ | dāśatrayya iti - ṛgvedagatā ṛca ityarthaḥ | purāvṛttānīti - ākhyāyikā ityarthaḥ | śarvaryanta iti - pralayānta ityarthaḥ | tānyevaibhya iti - ebhyo vedebhya eva hetubhya ityarthaḥ | īśvarapraṇītatvāvirodhāditi - yadyapīśvarapraṇīteṣvapyādau pravaktṛtvaṃ kaṭhāde-

1.3.29

स्सम्भवति । तथापि प्रोक्तमित्यस्योक्तमित्यर्थ इत्यभिप्रेत्यैतदुक्तं द्रष्टव्यः । दृष्टवेदभागत्वे प्रमाणमिति - यद्यपि काठकशब्दस्य कठेन प्रोक्तं छन्द इत्यर्थे "कलापि वैशम्पायनान्तेवासिभ्यश्च' इति वैशम्पायनान्तेवासित्वाण्णिनिप्रत्ययेतदन्तस्य "छन्दो ब्रााहृणानि च तद्विषयाणि' इति सूत्रेणाध्येतृवेदितृविषयत्वनियमेन तदधीते "तद्वेदे'त्यर्थविहितस्य प्राग्व्यतीय्यप्रत्ययस्य "प्रोक्ताल्लुक्' इति लुकि णिनिप्रत्ययस्य च "कठचरकाल्लुक्' इति लुकि कठाः ततस्तेषामाम्नाय इत्यर्थे विवक्षिते "गोत्रचरणाद्वयुञ्' इति सूत्रेण तस्येदमित्य-विशेषेण शैषिकेष्वर्थेषु प्राप्तस्य "चरणाद्धर्माम्नाययो'रिति वार्तिकेनानयोरर्थयोरेव भवतीति नियमात्तयोरथर्योव्र्युञि काठकमिति भव-तीत्येव शाब्दिकैव्र्युत्पत्तिर्दशिर्ता, तथापि "लुब्योगाप्रख्यानात्' इतिसूत्रोक्तन्यायेनैतादृशयौगिकार्थाप्रतीतेरुपपत्तिसहत्वाभावाच्च शाब्दिकोक्तमनादरणीयमिति भावः । तत्तदर्थस्मृतिपूर्वकमिति - अनेन "शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्' इति सूत्रोक्तमर्थनित्यत्वमा-क्षिप्यते, शब्दस्य चाभावादित्येन "अत एव च नित्यत्वम्' इति सूत्रोक्तं शब्दनित्यत्वमाक्षिप्यते, ततश्च शब्दार्थानित्यत्वाक्षेपपरिहार-परमिदं सूत्रमिति भावः । प्रपञ्चप्रवाहानादित्वमाश्रयणीयमिति - न तु मध्ये प्राकृतप्रलयोभ्युपगन्तव्य इति भावः । ननु समाननाम-

ssambhavati | tathāpi proktamityasyoktamityartha ityabhipretyaitaduktaṃ draṣṭavyaḥ | dṛṣṭavedabhāgatve pramāṇamiti - yadyapi kāṭhakaśabdasya kaṭhena proktaṃ chanda ityarthe "kalāpi vaiśampāyanāntevāsibhyaśca' iti vaiśampāyanāntevāsitvāṇṇinipratyayetadantasya "chando brāाhṛṇāni ca tadviṣayāṇi' iti sūtreṇādhyetṛveditṛviṣayatvaniyamena tadadhīte "tadvede'tyarthavihitasya prāgvyatīyyapratyayasya "proktālluk' iti luki ṇinipratyayasya ca "kaṭhacarakālluk' iti luki kaṭhāḥ tatasteṣāmāmnāya ityarthe vivakṣite "gotracaraṇādvayuñ' iti sūtreṇa tasyedamitya-viśeṣeṇa śaiṣikeṣvartheṣu prāptasya "caraṇāddharmāmnāyayo'riti vārtikenānayorarthayoreva bhavatīti niyamāttayoratharyovryuñi kāṭhakamiti bhava-tītyeva śābdikaivryutpattirdaśirtā, tathāpi "lubyogāprakhyānāt' itisūtroktanyāyenaitādṛśayaugikārthāpratīterupapattisahatvābhāvācca śābdikoktamanādaraṇīyamiti bhāvaḥ | tattadarthasmṛtipūrvakamiti - anena "śabda iti cennātaḥ prabhavāt' iti sūtroktamarthanityatvamā-kṣipyate, śabdasya cābhāvādityena "ata eva ca nityatvam' iti sūtroktaṃ śabdanityatvamākṣipyate, tataśca śabdārthānityatvākṣepaparihāra-paramidaṃ sūtramiti bhāvaḥ | prapañcapravāhānāditvamāśrayaṇīyamiti - na tu madhye prākṛtapralayobhyupagantavya iti bhāvaḥ | nanu samānanāma-

1.3.29

रूपत्वस्य पूर्वसूत्रे कण्ठोक्तयभावात्कथं पूर्वोक्तादितिभाष्यमित्याशङ्कयाह - पूर्वसूत्रद्वयोक्तयेति । श्वेताश्वतरवाक्यं स्मारितमिति । ततश्च "यो ब्राहृाणं विदधाति पूर्वम्' इत्युदाहरिष्यमाणं श्वेताश्वतरं न देवतान्तरपरमिति भ्रमितव्यमिति भावः । तत्कृतवेदनित्य- त्वेति - वेदस्यापि कल्पान्तरीयऋग्वेदादिवेदसमाननामरूपत्वात्कल्पान्तरीयानुपूर्वीलक्षणरूपसमानरूपत्वाञ्च नियतानुपूर्वीकत्व-लक्षणं शब्दनित्यत्वमुपपद्यते इन्द्राद्यर्थानामपि सामाननामरूपतया समाननामरूपाभिव्यङ्गयजातिवाचितया नित्यत्वमिति द्वय-मप्युपपन्नमित्यर्थः । युगपत्सर्गप्रलयमिति - न कदाचिदनीदृशं जगदिति प्राकृतप्रलयानभ्युपगन्तृमीमांसकैरित्यर्थः । अपूर्वक्रमेति

rūpatvasya pūrvasūtre kaṇṭhoktayabhāvātkathaṃ pūrvoktāditibhāṣyamityāśaṅkayāha - pūrvasūtradvayoktayeti | śvetāśvataravākyaṃ smāritamiti | tataśca "yo brāhṛाṇaṃ vidadhāti pūrvam' ityudāhariṣyamāṇaṃ śvetāśvataraṃ na devatāntaraparamiti bhramitavyamiti bhāvaḥ | tatkṛtavedanitya- tveti - vedasyāpi kalpāntarīyaṛgvedādivedasamānanāmarūpatvātkalpāntarīyānupūrvīlakṣaṇarūpasamānarūpatvāñca niyatānupūrvīkatva-lakṣaṇaṃ śabdanityatvamupapadyate indrādyarthānāmapi sāmānanāmarūpatayā samānanāmarūpābhivyaṅgayajātivācitayā nityatvamiti dvaya-mapyupapannamityarthaḥ | yugapatsargapralayamiti - na kadācidanīdṛśaṃ jagaditi prākṛtapralayānabhyupagantṛmīmāṃsakairityarthaḥ | apūrvakrameti

1.3.29

पूर्वानुपूर्वीविसदृशक्रमेत्यर्थः । इयांस्त्वितीति । ततश्च तदस्मास्वितिभाष्ये तच्छब्देन तेनैव क्रमेणोच्चार्यमाणत्वस्यैवांशस्य परामर्श इति भावः । संस्कारानपेक्षमित्यत्र स्वोच्चारणजन्यसंस्कारमात्रपरत्वेन सङ्कोचो निष्प्रमाणक इत्यस्वरसादाह - यद्वा संस्कारान-पेक्षमिति । ननु सर्वपदार्थानामपि सर्वदा परमात्मबुद्धिस्थतया नित्यानित्यपदार्थविवेक एव न स्यादित्यपि वक्तुं शक्यतया केय-माशङ्का, नहि बुद्धिस्थमात्रेण सत्त्वमप्यस्तीत्याशयवानाह - सर्वदा पूर्वपूर्वेति । पौरुषापौरुषेयत्ववैषम्यमिति । अत एव वेदा-वेदवैषम्यं चेति भावः । सम्प्रदायप्रवर्तकसद्भावमात्र इति - परमात्मनः प्रवर्तकस्य सद्भाव इत्यर्थः । उदाह्मतवचनजातस्य समान-नामरूपत्वे प्रमाणत्वाभावादाह - उदाह्मतवचनजातं प्रदर्शनार्थमिति । हिंरुााहिंरुो इति - पूर्वं हिंरुास्तद्वासनावासितस्सन् हिंरुा-

pūrvānupūrvīvisadṛśakrametyarthaḥ | iyāṃstvitīti | tataśca tadasmāsvitibhāṣye tacchabdena tenaiva krameṇoccāryamāṇatvasyaivāṃśasya parāmarśa iti bhāvaḥ | saṃskārānapekṣamityatra svoccāraṇajanyasaṃskāramātraparatvena saṅkoco niṣpramāṇaka ityasvarasādāha - yadvā saṃskārāna-pekṣamiti | nanu sarvapadārthānāmapi sarvadā paramātmabuddhisthatayā nityānityapadārthaviveka eva na syādityapi vaktuṃ śakyatayā keya-māśaṅkā, nahi buddhisthamātreṇa sattvamapyastītyāśayavānāha - sarvadā pūrvapūrveti | pauruṣāpauruṣeyatvavaiṣamyamiti | ata eva vedā-vedavaiṣamyaṃ ceti bhāvaḥ | sampradāyapravartakasadbhāvamātra iti - paramātmanaḥ pravartakasya sadbhāva ityarthaḥ | udāhmatavacanajātasya samāna-nāmarūpatve pramāṇatvābhāvādāha - udāhmatavacanajātaṃ pradarśanārthamiti | hiṃruााhiṃruो iti - pūrvaṃ hiṃruाstadvāsanāvāsitassan hiṃruा-

1.3.29

तामापद्यते, एवमहिंरुाादयोपीत्यर्थः । सिषाधयिषितरूपेणेति - कल्पान्तरे लिप्सितेन्द्रादिभावः । पुरुषस्तत्कल्पवर्तिनमिन्द्रमा- राध्य कल्पान्तरे इन्द्रत्वं प्राप्नोतीत्यर्थः । पूवर्पूर्वाग्नीन्द्रादिस्वरूपतयेति - तत्प्रतुन्यायादिति भावः । यौगपद्येन प्रवाहतश्चेति

tāmāpadyate, evamahiṃruााdayopītyarthaḥ | siṣādhayiṣitarūpeṇeti - kalpāntare lipsitendrādibhāvaḥ | puruṣastatkalpavartinamindramā- rādhya kalpāntare indratvaṃ prāpnotītyarthaḥ | pūvarpūrvāgnīndrādisvarūpatayeti - tatpratunyāyāditi bhāvaḥ | yaugapadyena pravāhataśceti

1.3.31

एकसमयोत्पन्नान्यपि बहून्यण्डानि सम्भवन्ति, केषुचिदण्डेष्विदानीमुत्पद्यमानेषु पूर्वकालोत्पन्नान्यप्यण्डानि सम्भवन्ति ततश्च कल्पादौ एकस्य चतुर्मुखस्य भानसमये तादात्विकाण्डान्तरगतचतुर्मुखस्यापि भानादेकक्षेत्रज्ञप्रतिपन्नत्वं नास्ति पूर्वोत्पन्नाण्ड-गतचतुर्मुखसृष्टमहर्षीणां भानाच्च नैकक्षेत्रज्ञमात्रप्रतिपन्नत्वमस्तीति भावः । सैव श्रुतिरिति - तत्सजातीया "वाचा विरूपनित्यये' त्यादिश्रुतिरेवेत्यर्थः । प्रथमविकल्पे द्वितीयं शिरश्शङ्कते - एकस्य प्रतिभातवाक्यत्वमिति । ईश्वराप्त्यवगमानुगुणेति - चतुर्मु- खानां सर्वेषामीश्वराप्तत्वनिश्चयशालितया ईश्वरोपदिष्टवेदनित्यत्वेन शङ्कोन्मिषतीतिभावः । इदमुपलक्षणम् । इतरेषामपि वैदिकानां शङ्कोन्मिषतीति द्रष्टव्यम् । बाह्रहेतूत्थेति - अर्थवादानां हेतुसमर्पकतयैवान्वयस्य वक्तव्यत्वेन तत्सापेक्षतया प्रामाण्यमित्यादि-रूपेत्यर्थः । सन्देहलक्षणाप्रामाण्य इति - प्रक्रमस्थविध्युद्देशगतसामान्यवाच्यक्तपदानुरोधादौपसंहारिकाथर्वादगतधृतपदं द्रवद्रव्य-मात्रलक्षकं वा स्यात्, उत विध्यविरोध्यर्थवादगतविध्यपेक्षितविशेषोपपादनायकघृतमुख्यत्वानुरोधादक्तपदं घृतमात्रपदं वा स्यादित्यनध्यवसायादप्रमाण्यमिति पूर्वपक्षे उपक्रमगतविध्युद्देशगतस्यापि अक्तपदस्यौपसंहारिकार्थवादादेरपि बाधाभावाद्वाक्य-शेषवशेन घृतेनाक्ता इत्यध्यवसायात्प्रामाण्यमिति गुरुमते निर्णीतमिति भावः । अभिधानशक्तिरिति - शब्दशक्तिरित्यर्थः । तदस्मत्पक्षे समानमिति । सिद्धेपि वेदप्रामाण्ये नित्यत्वे च सिद्धे प्राकृतप्रलये सम्प्रदायप्रवर्तकाभावेन शब्दार्थयोरनित्यत्वशङ्कायां महामत्ते' इति । अतो देवादीनामप्यर्थित्वसामथ्र्ययोगाद्ब्राहृविद्यायामधिकारोऽस्तीति सिद्धम् ।। 1.3.30ए प्राप्तायां महाप्रलयेपि सम्प्रदायप्रवर्तकपरमात्मसद्भावो वाक्यान्तरादवसीयत इति समानमितिभावः । इयमेव प्रतिबन्दीति - वक्ष्य-माणेत्यर्थः । सन्देहलक्षणाप्रामाण्यनिवृत्तिरिति - चक्रकमिति शेषः । परिहारस्तुल्य इत्यर्थः । ।। इति देवताधिकरणम् ।। "असौ वा आदित्यो देवमधु तस्य द्यौरेव तिरश्चीनवंशोऽन्तरिक्षमयूपो मरीचयः पुत्राः । तस्य ये प्राञ्चो रश्मयस्ता एवास्य प्राच्यो मधुनाड¬ः ऋच एव मधुकृतः ऋग्वेद एव पुष्पं ता अमृता आपस्ता वा एता ऋचः । एतमृग्वेदमभ्यतपन् तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्यं रसोजायत तद्य्वक्षरत्तदादित्यमभितोश्रयत्तद्वा एतद्यदेतदादित्यस्य रोहितं रूपम् । अथ येऽस्य दक्षिणा रश्मयस्ता एवास्य दक्षिणा मधुनाड¬ः यजूँष्येव मधुकृतो यजुर्वेद एव पुष्पं ता एता अमृता आपः । तानि वा एतानि यजूँषि एतं यजुर्वेदमभ्य- तपन् तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इद्रियं वीर्यमन्नाद्यं रसोजायत । तद्य्वक्षरत्तदादित्यमभितोश्रयत्तद्वा एतद्यदेवतादित्यस्य शुक्लं रूपम् । अथ येऽस्य प्रत्यञ्चो रश्मयस्ता एवास्य प्रतीच्यो मधुनाड¬स्सामान्येन मधुकृतस्सामवेद एव पुष्पं ता अमृता आपः । तानि वा एतानि सामानि एतं सामवेदमभ्यतपन् तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्यं रसोजायत । तद्य्वक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत् तद्वा एतद्यदेतदादित्यस्य कृष्णं रूपम् । अथ येऽस्योदञ्चो रश्मयस्ता एवास्योदीच्यो मधुनाड¬ः अथर्वाङ्गिरस एव मधुकृत इति-हासपुराणं पुष्पं ता अमृता आपः । ते वा एते अथर्वाङ्गिरस एतदितिहासपुराणमभ्यतपन् तसाभितप्तस्य यशस्तेजअतद्वा एतदा- दित्यस्य परः कृष्णं रूपम् । अथ येऽस्याध्र्वा रश्मतस्या एवास्योध्र्वा मधुनाड¬ः गुह्रा एवादेशा मधुकृतो ब्राहृैव पुष्पं ता अमृता आपस्ता एव एते गुह्रा आदेशा एतद्ब्राहृाभ्यतपन् तस्याभितप्तस्य यशस्तेजअतद्वा एतद्यदेवतादित्यस्य मध्ये क्षोभत इव ते वा एते रसानां रसा वेदा हि रसास्तेषामेते रसास्तानि वा एतान्यमृतानाममृतानि वेदा ह्रमृतास्तेषामेतान्यमृतानि । तद्यत् प्रथममृतं तद्वसव उपजीवन्ति अग्निना मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति । त एतदेव रूपमभिसंविशन्ति एतस्माद्रूपादु- द्यन्ति । स य एतदेवममृतंवेद वसूनामेवैको भूत्वा अघ्निनैव मुखेन एतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स य एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्मा-द्रूपादुदेति । स यावदादित्यः पुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेता वसूनामेव तावदाधिपत्यं स्वाराज्यं पर्येता । अथ यद्द्वितीयममृतं तद्रुद्रा उपजीवन्ति इन्द्रेण मुखेन न वै देवा अरुद्राणमेवैको भूत्वा इन्द्रेणैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति अ एतस्माद्रूपादुदेतिअस याव-दादित्यः पुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेता द्विस्तावद्दक्षिणत उदेता उत्तरतोऽस्तमेता द्विस्तावत्पश्चादुदेता पुरस्तादस्तमेता आदित्यानामेव 1.3.30ए तावदाधिपत्यं स्वाराज्यं पर्येता । अथ यच्चतुर्थममृतं तन्मरुत उपजीवन्ति सोमेन मुखेन वै देवाअमरुतामेवैको भूत्वा सोमेनैव मुखेनअ स यावदादित्यः पश्चादुदेता पुरस्तादस्तमेता द्विस्तावदुत्तरत उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता मरुतामेव तावदाधिपत्यं स्वाराज्यं पयेता । अथ यत्पञ्चममृतं तत्साध्या उपजीवन्ति ब्राहृणा मुखेन न वै देवाअसाध्यानामेवैको भूत्वा ब्राहृणा मुखेन एतदेवामृतं दृष्ट्वा स यावदादित्य उत्तरत उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता द्विस्तावदूध्र्व उदेता अर्वाङस्तमेता साध्यानामेव तावदाधिपत्यं स्वाराज्यं पर्येता । अथ तत ऊध्र्व उदेत्यने नैवोदेता नास्तमेता एकल एव मध्ये स्थाता तदेषः श्लोको न वै तत्र न निम्रोचनोदियाय कदाचन । देवा- स्तेनाहँ सत्येन मा विराधिषि ब्राहृणेति । न ह वा अस्मा उदेति न निम्रोचति सकृद्दिवा हैवास्मै भवति । य एतामेवं ब्राहृोपनिषदं वेद तद्धैतद्ब्राहृा प्रजापतय उवाच प्रजापतिर्मनवे मनुः प्रजाभ्यः । तद्धैतदुद्दालकायारुणये ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्राहृ प्रोवाच इदं वा व तज्ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्राहृ प्रब्राूयात्प्रणाय्याय वाऽन्तेवासिने नान्यस्मै कस्मैचन यद्यप्यस्मा इमामद्भिः परिगृहीतं धनस्य पूर्णां दद्यात् । एतदेव ततो भूय इत्येतदेव ततो भूय इति । अस्यार्थः-देवमधु देवानां मोदनात् मध्विव मधु । नन्वादित्यस्य कथं मधुत्व-मित्यत आह - द्यौरेवेति । तस्य मधुनो द्यौरेव द्युलोक एव तिरश्चीनवंशः अन्तरिक्षं मध्यपूपम्, मध्वाश्रयापूपो हि तिरश्चीनवंश-लग्नस्सन् लम्बते, एवमन्तरिक्षमपि द्युलोकलग्नं लम्बत इव भातीत्यतो मध्यपूपत्वम् । मरीचयः पुत्राः मरीचिशब्देन मरीचिस्था-स्सवित्राकृष्टा मौम्य आप उच्यन्ते, ताः पुत्रा इव पुत्राः भ्रमरबीजभूताः मध्वपूपच्छिद्रस्थास्सूक्ष्मकीटा इत्यर्थः । तस्य ये प्राञ्च इति । तस्यादित्यस्य ये प्राञ्चो रश्मयस्ता एव मधुनाड¬ः मधुच्छिद्राणि । ऋच एव मधुकृतः-ऋङ्मन्त्रा एव भ्रमराः । ऋग्वेद एव पुष्पम्-ऋग्विहितं कर्म पुष्पस्थानीयम् । ता अमृता आपः-ताः कर्मणि प्रयुक्ताः सोमज्यपयोरूपाः अग्नौ प्रक्षिप्ताः पाकाभिनिर्वृत्ता अमृता अत्यन्तरसवत्य आपो भवन्ति । ता वा एता ऋचः-पुष्पेभ्यो रसमाददाना भ्रमरा इव एतादृग्वेदविहितं कर्म पुष्पस्थानीयमभ्यतपन्-अभितापं कृतवत्य इव एता ऋचः कर्मणि प्रयुक्ता ऋग्भिर्मन्त्रैश्शस्त्राद्यङ्गभावमुपगतैः क्रियमाणं कर्म मधुनिर्वर्तकरसं मुञ्चति । पुष्पमिव भ्रमरैराचूष्यमाणं यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमित्यादीनि फलान्युत्पन्नानि । तद्य्वक्षरत्-विशेषेणागात् गत्वा चादित्यमभितस्सवितुः पूर्वभागमाश्रितवदित्यर्थः । अयमिह निर्गलितार्थः । रोहितं शुक्लं परं कृष्णं मध्ये क्षोभत इवेत्युक्तानि पञ्च रोहितादीनि अमृतानि प्रामाद्यूध्र्वान्तदेशस्थितरश्मिनाडीतस्तत्तद्वेदोक्तकर्मकुसुमेभ्यस्तत्तद्वैदिकमन्त्रमधुकरैरादित्यमण्डलानीतानि सोमाज्यतपः प्रभृति-द्रव्यनिष्पन्नानि यशस्तेजोवीर्यमिन्द्रियमित्येवमात्मकानि आदित्यमधुसम्बन्धानि वस्वाद्युपजीव्यानि चिन्तयतां फलं वस्वादि-प्राप्तिरित्युच्यते । अथ येऽस्य दक्षिणा रश्मयः इत्यादि स्पष्टम् । परः कृष्णम्-अतिशयेन कृष्णमित्यर्थः । गुह्रा एवादेशा-रहस्यादेशा कर्माङ्गविषयोपासनानि च । ब्राहृैव पुष्पम्-प्रणव एव पुष्पम् । मध्ये क्षोभत इव-चलतीव समाहितदृष्टेर्दृश्यते । वसव उपजीवन्ति अग्निनैव मुखेन-अग्निप्रधानास्सन्त उपजीवन्तीत्यर्थः । स्वाराज्यं पर्येता- वसूनामेव तावदाधिपत्यं स्वाराज्यं च पर्येता अनुभवति । द्विस्तावत्-द्विगुणं कालम् । दक्षिणत उदेता, एवमुत्तरत्रापि । एकलः-एकस्वभाव इत्यर्थः । न निम्रोचति-नास्तमेतीत्यर्थः । ननु प्रतिपाद्यविशेषे निरूपिते इन्द्रस्याधिकारोऽपि सिद्ध इत्यधिकारनिरूपणार्थं नेदमधिकरणमारम्भणीयमित्यस्वरसादाह - किञ्च- 1.3.30ए तत्रोपक्रममात्र इति । उपक्रमोपसंहारयोस्सर्वात्मना विरोधं मन्वानश्चोदयति - कथं तर्हीति । अर्थित्वाद्यसम्भवब्राहृोपनिषत्त्वेति यद्युपक्रमोपसंहारयोर्निपुणनिरूपणेन विरोधः, तथाप्युपसंहारपर्यालोचनदशोत्पन्नप्रक्रमगतादित्यवस्वादिशब्दजन्यापातप्रि#ीति-तिमवलम्ब्य पूर्वमक्षप्रतिभोद्गम इति भावः । भाष्ये-आदित्यस्यांशानां वस्वादिभिर्भुज्यमानानामिति । नन्वादित्यांशानां वस्वादि-पञ्चदेवगणोपजीव्यानां मधुविद्यायामुपास्यत्वं चेत् वस्वादीनां तदधिकारो काऽनुपपत्तिः ? नहि स्वोपजीव्यत्वेनान्यस्योपासनं विरुद्धम्, तथासत्युपासनमात्रोच्छेदप्रसङ्गात् सवेष्वप्युपासनेषु स्वापेक्षयोत्कृष्टत्वस्वोपजीव्यत्वादीनामवश्यानुसन्धेयत्वाच्च किञ्च उपजीवकपञ्चदेवगणान्तःपातीनां वस्वादीनां पञ्चगणोपजीव्यपञ्चामृतोपासनास्वनधिकारे सर्वेश्वरत्वप्रकारकोपासनायां कस्यापि जन्तोरधिकारो न स्यात् सर्वमध्ये स्वस्याप्यनुप्रविष्टत्वात् तत्कथमयं पूर्वपक्षः, कथं वा एतत्पूर्वपक्षाभ्युपगमेनैव वस्वादित्याद्याव-स्थब्राहृोपास्यमिति सिद्धान्त इति चेदुच्यते; "तं देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्होपासते अमृतम्' इतिश्रुतिबलाद्रोहितादिपञ्चामृतो-

ekasamayotpannānyapi bahūnyaṇḍāni sambhavanti, keṣucidaṇḍeṣvidānīmutpadyamāneṣu pūrvakālotpannānyapyaṇḍāni sambhavanti tataśca kalpādau ekasya caturmukhasya bhānasamaye tādātvikāṇḍāntaragatacaturmukhasyāpi bhānādekakṣetrajñapratipannatvaṃ nāsti pūrvotpannāṇḍa-gatacaturmukhasṛṣṭamaharṣīṇāṃ bhānācca naikakṣetrajñamātrapratipannatvamastīti bhāvaḥ | saiva śrutiriti - tatsajātīyā "vācā virūpanityaye' tyādiśrutirevetyarthaḥ | prathamavikalpe dvitīyaṃ śiraśśaṅkate - ekasya pratibhātavākyatvamiti | īśvarāptyavagamānuguṇeti - caturmu- khānāṃ sarveṣāmīśvarāptatvaniścayaśālitayā īśvaropadiṣṭavedanityatvena śaṅkonmiṣatītibhāvaḥ | idamupalakṣaṇam | itareṣāmapi vaidikānāṃ śaṅkonmiṣatīti draṣṭavyam | bāhrahetūttheti - arthavādānāṃ hetusamarpakatayaivānvayasya vaktavyatvena tatsāpekṣatayā prāmāṇyamityādi-rūpetyarthaḥ | sandehalakṣaṇāprāmāṇya iti - prakramasthavidhyuddeśagatasāmānyavācyaktapadānurodhādaupasaṃhārikātharvādagatadhṛtapadaṃ dravadravya-mātralakṣakaṃ vā syāt, uta vidhyavirodhyarthavādagatavidhyapekṣitaviśeṣopapādanāyakaghṛtamukhyatvānurodhādaktapadaṃ ghṛtamātrapadaṃ vā syādityanadhyavasāyādapramāṇyamiti pūrvapakṣe upakramagatavidhyuddeśagatasyāpi aktapadasyaupasaṃhārikārthavādāderapi bādhābhāvādvākya-śeṣavaśena ghṛtenāktā ityadhyavasāyātprāmāṇyamiti gurumate nirṇītamiti bhāvaḥ | abhidhānaśaktiriti - śabdaśaktirityarthaḥ | tadasmatpakṣe samānamiti | siddhepi vedaprāmāṇye nityatve ca siddhe prākṛtapralaye sampradāyapravartakābhāvena śabdārthayoranityatvaśaṅkāyāṃ mahāmatte' iti | ato devādīnāmapyarthitvasāmathryayogādbrāhṛvidyāyāmadhikāro'stīti siddham || 1.3.30e prāptāyāṃ mahāpralayepi sampradāyapravartakaparamātmasadbhāvo vākyāntarādavasīyata iti samānamitibhāvaḥ | iyameva pratibandīti - vakṣya-māṇetyarthaḥ | sandehalakṣaṇāprāmāṇyanivṛttiriti - cakrakamiti śeṣaḥ | parihārastulya ityarthaḥ | || iti devatādhikaraṇam || "asau vā ādityo devamadhu tasya dyaureva tiraścīnavaṃśo'ntarikṣamayūpo marīcayaḥ putrāḥ | tasya ye prāñco raśmayastā evāsya prācyo madhunāḍa¬ḥ ṛca eva madhukṛtaḥ ṛgveda eva puṣpaṃ tā amṛtā āpastā vā etā ṛcaḥ | etamṛgvedamabhyatapan tasyābhitaptasya yaśasteja indriyaṃ vīryamannādyaṃ rasojāyata tadyvakṣarattadādityamabhitośrayattadvā etadyadetadādityasya rohitaṃ rūpam | atha ye'sya dakṣiṇā raśmayastā evāsya dakṣiṇā madhunāḍa¬ḥ yajūm̐ṣyeva madhukṛto yajurveda eva puṣpaṃ tā etā amṛtā āpaḥ | tāni vā etāni yajūm̐ṣi etaṃ yajurvedamabhya- tapan tasyābhitaptasya yaśasteja idriyaṃ vīryamannādyaṃ rasojāyata | tadyvakṣarattadādityamabhitośrayattadvā etadyadevatādityasya śuklaṃ rūpam | atha ye'sya pratyañco raśmayastā evāsya pratīcyo madhunāḍa¬ssāmānyena madhukṛtassāmaveda eva puṣpaṃ tā amṛtā āpaḥ | tāni vā etāni sāmāni etaṃ sāmavedamabhyatapan tasyābhitaptasya yaśasteja indriyaṃ vīryamannādyaṃ rasojāyata | tadyvakṣarattadādityamabhito'śrayat tadvā etadyadetadādityasya kṛṣṇaṃ rūpam | atha ye'syodañco raśmayastā evāsyodīcyo madhunāḍa¬ḥ atharvāṅgirasa eva madhukṛta iti-hāsapurāṇaṃ puṣpaṃ tā amṛtā āpaḥ | te vā ete atharvāṅgirasa etaditihāsapurāṇamabhyatapan tasābhitaptasya yaśastejaatadvā etadā- dityasya paraḥ kṛṣṇaṃ rūpam | atha ye'syādhrvā raśmatasyā evāsyodhrvā madhunāḍa¬ḥ guhrā evādeśā madhukṛto brāhṛैva puṣpaṃ tā amṛtā āpastā eva ete guhrā ādeśā etadbrāhṛाbhyatapan tasyābhitaptasya yaśastejaatadvā etadyadevatādityasya madhye kṣobhata iva te vā ete rasānāṃ rasā vedā hi rasāsteṣāmete rasāstāni vā etānyamṛtānāmamṛtāni vedā hramṛtāsteṣāmetānyamṛtāni | tadyat prathamamṛtaṃ tadvasava upajīvanti agninā mukhena na vai devā aśnanti na pibantyetadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti | ta etadeva rūpamabhisaṃviśanti etasmādrūpādu- dyanti | sa ya etadevamamṛtaṃveda vasūnāmevaiko bhūtvā aghninaiva mukhena etadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati sa ya etadeva rūpamabhisaṃviśatyetasmā-drūpādudeti | sa yāvadādityaḥ purastādudetā paścādastametā vasūnāmeva tāvadādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā | atha yaddvitīyamamṛtaṃ tadrudrā upajīvanti indreṇa mukhena na vai devā arudrāṇamevaiko bhūtvā indreṇaiva mukhenaitadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati a etasmādrūpādudetiasa yāva-dādityaḥ purastādudetā paścādastametā dvistāvaddakṣiṇata udetā uttarato'stametā dvistāvatpaścādudetā purastādastametā ādityānāmeva 1.3.30e tāvadādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā | atha yaccaturthamamṛtaṃ tanmaruta upajīvanti somena mukhena vai devāamarutāmevaiko bhūtvā somenaiva mukhenaa sa yāvadādityaḥ paścādudetā purastādastametā dvistāvaduttarata udetā dakṣiṇato'stametā marutāmeva tāvadādhipatyaṃ svārājyaṃ payetā | atha yatpañcamamṛtaṃ tatsādhyā upajīvanti brāhṛṇā mukhena na vai devāasādhyānāmevaiko bhūtvā brāhṛṇā mukhena etadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā sa yāvadāditya uttarata udetā dakṣiṇato'stametā dvistāvadūdhrva udetā arvāṅastametā sādhyānāmeva tāvadādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā | atha tata ūdhrva udetyane naivodetā nāstametā ekala eva madhye sthātā tadeṣaḥ śloko na vai tatra na nimrocanodiyāya kadācana | devā- stenāham̐ satyena mā virādhiṣi brāhṛṇeti | na ha vā asmā udeti na nimrocati sakṛddivā haivāsmai bhavati | ya etāmevaṃ brāhṛोpaniṣadaṃ veda taddhaitadbrāhṛा prajāpataya uvāca prajāpatirmanave manuḥ prajābhyaḥ | taddhaitaduddālakāyāruṇaye jyeṣṭhāya putrāya pitā brāhṛ provāca idaṃ vā va tajjyeṣṭhāya putrāya pitā brāhṛ prabrāूyātpraṇāyyāya vā'ntevāsine nānyasmai kasmaicana yadyapyasmā imāmadbhiḥ parigṛhītaṃ dhanasya pūrṇāṃ dadyāt | etadeva tato bhūya ityetadeva tato bhūya iti | asyārthaḥ-devamadhu devānāṃ modanāt madhviva madhu | nanvādityasya kathaṃ madhutva-mityata āha - dyaureveti | tasya madhuno dyaureva dyuloka eva tiraścīnavaṃśaḥ antarikṣaṃ madhyapūpam, madhvāśrayāpūpo hi tiraścīnavaṃśa-lagnassan lambate, evamantarikṣamapi dyulokalagnaṃ lambata iva bhātītyato madhyapūpatvam | marīcayaḥ putrāḥ marīciśabdena marīcisthā-ssavitrākṛṣṭā maumya āpa ucyante, tāḥ putrā iva putrāḥ bhramarabījabhūtāḥ madhvapūpacchidrasthāssūkṣmakīṭā ityarthaḥ | tasya ye prāñca iti | tasyādityasya ye prāñco raśmayastā eva madhunāḍa¬ḥ madhucchidrāṇi | ṛca eva madhukṛtaḥ-ṛṅmantrā eva bhramarāḥ | ṛgveda eva puṣpam-ṛgvihitaṃ karma puṣpasthānīyam | tā amṛtā āpaḥ-tāḥ karmaṇi prayuktāḥ somajyapayorūpāḥ agnau prakṣiptāḥ pākābhinirvṛttā amṛtā atyantarasavatya āpo bhavanti | tā vā etā ṛcaḥ-puṣpebhyo rasamādadānā bhramarā iva etādṛgvedavihitaṃ karma puṣpasthānīyamabhyatapan-abhitāpaṃ kṛtavatya iva etā ṛcaḥ karmaṇi prayuktā ṛgbhirmantraiśśastrādyaṅgabhāvamupagataiḥ kriyamāṇaṃ karma madhunirvartakarasaṃ muñcati | puṣpamiva bhramarairācūṣyamāṇaṃ yaśasteja indriyaṃ vīryamityādīni phalānyutpannāni | tadyvakṣarat-viśeṣeṇāgāt gatvā cādityamabhitassavituḥ pūrvabhāgamāśritavadityarthaḥ | ayamiha nirgalitārthaḥ | rohitaṃ śuklaṃ paraṃ kṛṣṇaṃ madhye kṣobhata ivetyuktāni pañca rohitādīni amṛtāni prāmādyūdhrvāntadeśasthitaraśmināḍītastattadvedoktakarmakusumebhyastattadvaidikamantramadhukarairādityamaṇḍalānītāni somājyatapaḥ prabhṛti-dravyaniṣpannāni yaśastejovīryamindriyamityevamātmakāni ādityamadhusambandhāni vasvādyupajīvyāni cintayatāṃ phalaṃ vasvādi-prāptirityucyate | atha ye'sya dakṣiṇā raśmayaḥ ityādi spaṣṭam | paraḥ kṛṣṇam-atiśayena kṛṣṇamityarthaḥ | guhrā evādeśā-rahasyādeśā karmāṅgaviṣayopāsanāni ca | brāhṛैva puṣpam-praṇava eva puṣpam | madhye kṣobhata iva-calatīva samāhitadṛṣṭerdṛśyate | vasava upajīvanti agninaiva mukhena-agnipradhānāssanta upajīvantītyarthaḥ | svārājyaṃ paryetā- vasūnāmeva tāvadādhipatyaṃ svārājyaṃ ca paryetā anubhavati | dvistāvat-dviguṇaṃ kālam | dakṣiṇata udetā, evamuttaratrāpi | ekalaḥ-ekasvabhāva ityarthaḥ | na nimrocati-nāstametītyarthaḥ | nanu pratipādyaviśeṣe nirūpite indrasyādhikāro'pi siddha ityadhikāranirūpaṇārthaṃ nedamadhikaraṇamārambhaṇīyamityasvarasādāha - kiñca- 1.3.30e tatropakramamātra iti | upakramopasaṃhārayossarvātmanā virodhaṃ manvānaścodayati - kathaṃ tarhīti | arthitvādyasambhavabrāhṛोpaniṣattveti yadyupakramopasaṃhārayornipuṇanirūpaṇena virodhaḥ, tathāpyupasaṃhāraparyālocanadaśotpannaprakramagatādityavasvādiśabdajanyāpātapri#ीti-timavalambya pūrvamakṣapratibhodgama iti bhāvaḥ | bhāṣye-ādityasyāṃśānāṃ vasvādibhirbhujyamānānāmiti | nanvādityāṃśānāṃ vasvādi-pañcadevagaṇopajīvyānāṃ madhuvidyāyāmupāsyatvaṃ cet vasvādīnāṃ tadadhikāro kā'nupapattiḥ ? nahi svopajīvyatvenānyasyopāsanaṃ viruddham, tathāsatyupāsanamātrocchedaprasaṅgāt saveṣvapyupāsaneṣu svāpekṣayotkṛṣṭatvasvopajīvyatvādīnāmavaśyānusandheyatvācca kiñca upajīvakapañcadevagaṇāntaḥpātīnāṃ vasvādīnāṃ pañcagaṇopajīvyapañcāmṛtopāsanāsvanadhikāre sarveśvaratvaprakārakopāsanāyāṃ kasyāpi jantoradhikāro na syāt sarvamadhye svasyāpyanupraviṣṭatvāt tatkathamayaṃ pūrvapakṣaḥ, kathaṃ vā etatpūrvapakṣābhyupagamenaiva vasvādityādyāva-sthabrāhṛोpāsyamiti siddhānta iti ceducyate; "taṃ devā jyotiṣāṃ jyotirāyurhopāsate amṛtam' itiśrutibalādrohitādipañcāmṛto-

1.3.32

पासकत्वमपि न सम्भतीत्यत्र तात्पर्यमिति । उभयविषयपरविद्यास्विति - जीवविशिष्टपरविषयविद्यास्वित्यर्थः । ननु प्राणवि-द्यायामप्यवस्थाभेदेन विरोधसमाधानस्य प्रागनुपपादितत्वात्, तस्या अप्येतदधिकरणविषयत्वं युक्तमित्यभिप्रयन् शक्तत्वाश-क्तत्वप्रीणनीयत्वप्रीणयितृत्वफलप्रदत्वाथित्र्वादिमुखेन कर्मकर्तृविरोधान्तरं दर्शयन् पक्षान्तरमाह - यद्वा स्वयमेवाभीष्टसम्पा-दनाशक्तेरित्यादिना । ननु कथं प्राणविद्यायामपि वक्ष्यमाणन्यायोपजीवनेन परिहारः ? मधुविद्यायां ब्राहृविद्यात्मकत्वेनोपासनं विवक्षितमिति हि वक्ष्यमाणन्यायः प्राणविद्यायामनपेक्षितः, तत्र हि शरीरभूते जीवे उपासिते परमात्मा प्रक्षणाति फलञ्च प्रयच्छ- तीति सम्भवान्न प्रीणनीयत्वप्रीणयितृत्वविरोधः, प्रीणनीयत्वस्य परात्मगतत्वादिति समाधानस्य तत्र संभवादित्याशङ्कय-विरो-धान्तरसमाधानस्य तथा संभवेऽपि प्रकर्षाप्रकर्षगर्मविरोधस्यावस्थाभेदेनैव परिहरणीयत्वादित्यभिप्रेत्याह - प्राणविद्यायां ब्राहृात्म-कत्वेनेति । प्रकर्षाप्रकर्षेति । प्रकृष्टस्योपासनकर्मत्वमप्रकृष्टस्योपासनकर्तृत्वमिति विरोध इत्यर्थः । ब्राहृात्मकतया परिहारस्त्विति । अवस्थाभेदेन परिहार इत्यर्थः । प्राणविद्यायां ब्राहृात्मकत्वस्योपास्यकोटिनिवेशासंभवेन बद्धमुक्तावस्थाभेदेन परिहारः, मध्वादि-विद्यायां तु ब्राहृात्मकत्वावस्थातद्राहित्याभ्यामुपास्योपासकभेद इति भावः ।। भाष्ये स्वावस्थब्राहृोपासनेति । स्वोपजीव्यरोहितादिपदञ्चामृतावच्छिन्नब्राहृोपासनसंभव इत्यर्थः; न तु "वसव उपजीवन्ती'त्यत्र वसुशब्दस्यैव वस्ववस्थब्राहृपरत्वमिति मन्तव्यम्; तथार्थकल्पने प्रमाणाभावात् । अप्राप्तार्थप्राप्त्यर्थं किञ्चिदाश्रयणरूपस्योपजीवनस्य वस्ववस्थब्राहृण्यसंभवाच्च । "वसूनामेवैको भूत्वे'त्यत्र एकस्मिन् ब्राहृणि बहुत्वसापेक्षनिर्धारणस्य वा, उपासितुः ब्राहृभावापत्तेर्वा असं- भवाच्च । अत एव चोत्तरत्र, "वस्वादिभोग्यभूतादित्यांशस्य विधीयमानमुपासन'मिति भाष्यमिति द्रष्टव्यम् । अब्राहृोपासनपरत्वेन

pāsakatvamapi na sambhatītyatra tātparyamiti | ubhayaviṣayaparavidyāsviti - jīvaviśiṣṭaparaviṣayavidyāsvityarthaḥ | nanu prāṇavi-dyāyāmapyavasthābhedena virodhasamādhānasya prāganupapāditatvāt, tasyā apyetadadhikaraṇaviṣayatvaṃ yuktamityabhiprayan śaktatvāśa-ktatvaprīṇanīyatvaprīṇayitṛtvaphalapradatvāthitrvādimukhena karmakartṛvirodhāntaraṃ darśayan pakṣāntaramāha - yadvā svayamevābhīṣṭasampā-danāśakterityādinā | nanu kathaṃ prāṇavidyāyāmapi vakṣyamāṇanyāyopajīvanena parihāraḥ ? madhuvidyāyāṃ brāhṛvidyātmakatvenopāsanaṃ vivakṣitamiti hi vakṣyamāṇanyāyaḥ prāṇavidyāyāmanapekṣitaḥ, tatra hi śarīrabhūte jīve upāsite paramātmā prakṣaṇāti phalañca prayaccha- tīti sambhavānna prīṇanīyatvaprīṇayitṛtvavirodhaḥ, prīṇanīyatvasya parātmagatatvāditi samādhānasya tatra saṃbhavādityāśaṅkaya-viro-dhāntarasamādhānasya tathā saṃbhave'pi prakarṣāprakarṣagarmavirodhasyāvasthābhedenaiva pariharaṇīyatvādityabhipretyāha - prāṇavidyāyāṃ brāhṛाtma-katveneti | prakarṣāprakarṣeti | prakṛṣṭasyopāsanakarmatvamaprakṛṣṭasyopāsanakartṛtvamiti virodha ityarthaḥ | brāhṛाtmakatayā parihārastviti | avasthābhedena parihāra ityarthaḥ | prāṇavidyāyāṃ brāhṛाtmakatvasyopāsyakoṭiniveśāsaṃbhavena baddhamuktāvasthābhedena parihāraḥ, madhvādi-vidyāyāṃ tu brāhṛाtmakatvāvasthātadrāhityābhyāmupāsyopāsakabheda iti bhāvaḥ || bhāṣye svāvasthabrāhṛोpāsaneti | svopajīvyarohitādipadañcāmṛtāvacchinnabrāhṛोpāsanasaṃbhava ityarthaḥ; na tu "vasava upajīvantī'tyatra vasuśabdasyaiva vasvavasthabrāhṛparatvamiti mantavyam; tathārthakalpane pramāṇābhāvāt | aprāptārthaprāptyarthaṃ kiñcidāśrayaṇarūpasyopajīvanasya vasvavasthabrāhṛṇyasaṃbhavācca | "vasūnāmevaiko bhūtve'tyatra ekasmin brāhṛṇi bahutvasāpekṣanirdhāraṇasya vā, upāsituḥ brāhṛbhāvāpattervā asaṃ- bhavācca | ata eva cottaratra, "vasvādibhogyabhūtādityāṃśasya vidhīyamānamupāsana'miti bhāṣyamiti draṣṭavyam | abrāhṛोpāsanaparatvena

1.3.32

यैव्र्याख्यातमिति । "न ह वा अस्मा उदेति, न निम्रोवती'ति ब्राहृप्राप्तिकथनं वस्वादिभावद्वारा क्रममुक्तिपरम्; ब्राहृोपनिषच्छब्दोऽपि वेदोपनिषत्पर इति व्याख्यानं क्लिष्टार्थकत्वादनादरणीयमित्यर्थः । उपास्यत्वं च वस्वादिभोग्यादित्यांशमात्रस्येति । न च वसुसमु-दायस्योपास्यत्वमिति पूर्वग्रन्थविरोध इति वाच्यम्; भोक्तृत्वेन वस्वादिसमुदायस्योपास्यत्वम्; भोग्यत्वेनादित्यांशस्योपास्यत्वमिति विरोधाभावात् । तथानुसंधानमेव प्रयोजनमितीति । ननु यद्विद्याप्रकरणे देवोपास्यत्वदेवफलप्रदत्वादिकं न श्रुतम्, न तत्र तस्यानु-सन्धेयत्वम् । यत्र तु श्रुतम्, तत्र देवताविग्रहादिप्रसाधनाभावेऽपि देवतोपास्यत्वं संभवत्येवेति देवोपास्यत्वानुसन्धाने इदमधिकरणद्वयं कथमुपयुज्यतामिति चेत्-सत्यम् । अनारोपितदेवोपास्यत्वानुसन्धानार्थमिदं निरूपणमिति द्रष्टव्यम् । इदमप्युपलक्षणम्-देवतानाम- सिद्धौ मधुविद्यादीनां तत्तद्देवतापदप्राप्तिः फलं न भवेत् । वरुणग्रहनिर्मोकादिवत् बाधितस्य श्रुतत्वेऽपि विधेयक्रियाफलत्वायोगात् । किं

yaivryākhyātamiti | "na ha vā asmā udeti, na nimrovatī'ti brāhṛprāptikathanaṃ vasvādibhāvadvārā kramamuktiparam; brāhṛोpaniṣacchabdo'pi vedopaniṣatpara iti vyākhyānaṃ kliṣṭārthakatvādanādaraṇīyamityarthaḥ | upāsyatvaṃ ca vasvādibhogyādityāṃśamātrasyeti | na ca vasusamu-dāyasyopāsyatvamiti pūrvagranthavirodha iti vācyam; bhoktṛtvena vasvādisamudāyasyopāsyatvam; bhogyatvenādityāṃśasyopāsyatvamiti virodhābhāvāt | tathānusaṃdhānameva prayojanamitīti | nanu yadvidyāprakaraṇe devopāsyatvadevaphalapradatvādikaṃ na śrutam, na tatra tasyānu-sandheyatvam | yatra tu śrutam, tatra devatāvigrahādiprasādhanābhāve'pi devatopāsyatvaṃ saṃbhavatyeveti devopāsyatvānusandhāne idamadhikaraṇadvayaṃ kathamupayujyatāmiti cet-satyam | anāropitadevopāsyatvānusandhānārthamidaṃ nirūpaṇamiti draṣṭavyam | idamapyupalakṣaṇam-devatānāma- siddhau madhuvidyādīnāṃ tattaddevatāpadaprāptiḥ phalaṃ na bhavet | varuṇagrahanirmokādivat bādhitasya śrutatve'pi vidheyakriyāphalatvāyogāt | kiṃ

1.3.33

त्वन्यदेव फलं कल्प्यं स्यात् । अन्तरादित्यविद्यादिषु आदित्यादिदेवताद्यन्तर्वर्तित्वेन ब्राहृोपासनं न सिध्येत् । ज्योतिर्मण्डलाद्यन्तर्वर्ति-त्वेनैव तदुपासनं सिध्येत् । उपकोसलविद्यायां पञ्चाग्निविद्यायां च अर्चिराद्यभिमानिदेवताविशेषाः मार्गार्वत्वेन न चिन्तनीयाः स्युः । अर्चिरादीन्यचेतनान्येव तथा चिन्तनीयानि स्युः । तथा, "तांस्तत्र देवा यथा सोमं राजानमाप्यायस्वापक्षीयस्वेति भक्षयन्ति, एवमेनां-स्तत्र भक्षयन्ति', "यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यं भुञ्ज्युः, एवमेकैकः पुरुषो देवान् भुनक्ति । एकस्मिन्नेव पशावादीयमाने अपि#्रयं भवति, किमु बहुषु । तस्मादेषां तन्न प्रियम्, यदेतन्मनुष्या विद्युः' इत्यादिश्रुतिषु कर्मदेवभावं प्राप्तानां तमप्राप्तानां च मनुष्याणां याव-ज्जीवमाजानदेवभृत्यभावोक्त्या वैराग्यं न सिद्धयेत् । एतादृशस्याभिमतस्य सिद्धिः प्रयोजनं देवतासद्भावप्रसाधनस्य । "तद्यथेह कर्म-चितो लोकः क्षीयते, एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते', "जायस्व म्रियस्वेत्येतत् तृतीयं स्थानम्, तेनासौ लोको न संपूर्यते-तस्मात् जुगुप्सेत' इत्यादिमन्त्रार्थवादैः वैराग्यसिद्धिश्च फलमित्यपि द्रष्टव्यम् ।। ।। इति मध्वधिकरणम्

tvanyadeva phalaṃ kalpyaṃ syāt | antarādityavidyādiṣu ādityādidevatādyantarvartitvena brāhṛोpāsanaṃ na sidhyet | jyotirmaṇḍalādyantarvarti-tvenaiva tadupāsanaṃ sidhyet | upakosalavidyāyāṃ pañcāgnividyāyāṃ ca arcirādyabhimānidevatāviśeṣāḥ mārgārvatvena na cintanīyāḥ syuḥ | arcirādīnyacetanānyeva tathā cintanīyāni syuḥ | tathā, "tāṃstatra devā yathā somaṃ rājānamāpyāyasvāpakṣīyasveti bhakṣayanti, evamenāṃ-statra bhakṣayanti', "yathā ha vai bahavaḥ paśavo manuṣyaṃ bhuñjyuḥ, evamekaikaḥ puruṣo devān bhunakti | ekasminneva paśāvādīyamāne api#्rayaṃ bhavati, kimu bahuṣu | tasmādeṣāṃ tanna priyam, yadetanmanuṣyā vidyuḥ' ityādiśrutiṣu karmadevabhāvaṃ prāptānāṃ tamaprāptānāṃ ca manuṣyāṇāṃ yāva-jjīvamājānadevabhṛtyabhāvoktyā vairāgyaṃ na siddhayet | etādṛśasyābhimatasya siddhiḥ prayojanaṃ devatāsadbhāvaprasādhanasya | "tadyatheha karma-cito lokaḥ kṣīyate, evamevāmutra puṇyacito lokaḥ kṣīyate', "jāyasva mriyasvetyetat tṛtīyaṃ sthānam, tenāsau loko na saṃpūryate-tasmāt jugupseta' ityādimantrārthavādaiḥ vairāgyasiddhiśca phalamityapi draṣṭavyam || || iti madhvadhikaraṇam

1.3.33

शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि । सङ्गतिरित्याहेति । सङ्गतिरित्यभिप्रयन्नाहेत्यर्थः । तदुपसंहारेति । उपसं-हारः-अनुष्ठानम् । नैरपेक्ष्योत्तम्भकतयेति । ननु शूद्रस्यामन्त्रणपूर्वकमितिहासपुराणश्रवणादर्शनेन कथं तस्य नैरपेक्ष्योत्तम्भकत्वम् । अतः शूद्रेत्यामन्त्र्य ब्राहृविद्योपदेशात्, शूद्रेत्यामन्त्रणं शूद्रस्य ब्राहृविद्याधिकारे साक्षादेव लिङ्गमित्येव सुवचमिति चेत्-सत्यम् । मार्गान्तरस्य मार्गान्तरादूषकत्वात् तथोक्तमिति द्रष्टव्यम् । वेदादेव ब्राहृावगतिरिति । ब्राहृविद्यानुष्ठानोपयुक्तब्राहृावगतिरित्यर्थः; एव-मुत्तरत्रापि; इतिहासपुराणादिना ब्राहृावगतिमात्रस्य सिद्धान्तिनाऽपि प्रत्याख्यातुमशक्यत्वादिति द्रष्टव्यम् । विद्याशब्दं व्याचष्टे विद्या-वेदविद्येति । अत्राध्ययनमिति क्वचित्पाठो दृश्यते । स तु लेखकस्खलनकृतः । अध्ययनजन्यस्य कर्मानुष्ठानौपयिकाङ्गकलापादि-ज्ञानस्य वा वेदस्य वा विद्याशब्देनग्रहणर्हतया अध्ययनस्य विद्याशब्देन ग्रहणानर्हत्वादिति द्रष्टव्यम् । यद्वा विद्याभावादित्यस्य

śugasya tadanādaraśravaṇāt tadādravaṇāt sūcyate hi | saṅgatirityāheti | saṅgatirityabhiprayannāhetyarthaḥ | tadupasaṃhāreti | upasaṃ-hāraḥ-anuṣṭhānam | nairapekṣyottambhakatayeti | nanu śūdrasyāmantraṇapūrvakamitihāsapurāṇaśravaṇādarśanena kathaṃ tasya nairapekṣyottambhakatvam | ataḥ śūdretyāmantrya brāhṛvidyopadeśāt, śūdretyāmantraṇaṃ śūdrasya brāhṛvidyādhikāre sākṣādeva liṅgamityeva suvacamiti cet-satyam | mārgāntarasya mārgāntarādūṣakatvāt tathoktamiti draṣṭavyam | vedādeva brāhṛाvagatiriti | brāhṛvidyānuṣṭhānopayuktabrāhṛाvagatirityarthaḥ; eva-muttaratrāpi; itihāsapurāṇādinā brāhṛाvagatimātrasya siddhāntinā'pi pratyākhyātumaśakyatvāditi draṣṭavyam | vidyāśabdaṃ vyācaṣṭe vidyā-vedavidyeti | atrādhyayanamiti kvacitpāṭho dṛśyate | sa tu lekhakaskhalanakṛtaḥ | adhyayanajanyasya karmānuṣṭhānaupayikāṅgakalāpādi-jñānasya vā vedasya vā vidyāśabdenagrahaṇarhatayā adhyayanasya vidyāśabdena grahaṇānarhatvāditi draṣṭavyam | yadvā vidyābhāvādityasya

1.3.33

अध्ययनसंस्कृतविद्याराहित्य(परत्व?)द्योतनाय अध्ययनपदमुपात्तम् । अग्निशब्दं व्याचष्टे अग्निः आहित इति । आधानसंस्कृता-हवनीयादिरित्यर्थः । अत्र क्रमस्याविवक्षितत्वात् अग्निविद्याशब्दयोः व्युत्क्रमेण व्याख्यानं न दोष इति द्रष्टव्यम् । ननु तस्मात् शूद्र इति । ननु कथमस्याः शङ्कायाः उत्थानम्; प्रागेव साक्षात् परंपरया वा ब्राहृोपासने अग्निविद्यासाध्यत्वस्य निरस्तत्वादिति चेत्-अत्र केचित्, "तस्मात् शूद्रो यज्ञेऽनवकप्त इति वाक्यस्य शूद्रे अग्निविद्यासाध्ययज्ञमात्रानधिकारप्रदशर्कत्वे तस्यापशूद्राधिकरणन्यायसि-द्धत्वेन वाक्यवैघल्यप्रसङ्गात्, "यज्ञेऽनकप्त' इति वाक्यं कर्मविद्यासाधारण्येन वैदिककमर्मात्रे शूद्रस्याधिकारनिषेधपरं किं न स्यात् इत्याशङ्कय प्राप्तार्थप्रतिपादकस्य वाक्यस्य वैफल्यप्रसङ्गेन (तस्य) लक्षणया अप्राप्तार्थप्रतिपादकत्वे अभ्युपगम्यमाने अनुवादमात्रो-च्छेदप्रसङ्गात्, "ये पुरोदञ्चो दर्भा' इति वाक्यस्य, "अग्रवन्त्युदगग्राणी'ति स्मृतिप्राप्तानुवादित्ववत् "शूद्रोयज्ञेऽनकप्त' इति वाक्य-स्यापि अपशूद्राधिकरणन्यायप्राप्तार्थानुवादित्वमेव वक्तव्यमित्यभिप्रयन्नाह तस्मात् शूद्रो यज्ञेऽनवकप्त इत्यपीत्येवं भाष्यग्रन्थाव-तारिकामाहुः । यावद्वचनता स्यादिति । श्रुत्यैकसमधिगम्यो ह्रर्थो यथाश्रुतिप्रतिपत्तव्यः । अयं तु न्यायसिद्धोर्थः । ततश्च मूलभूत-न्यायस्य यावद्विषयकत्वम्, तावद्विषयकत्वं मूलिनोपि वाक्यस्य वक्तव्यमिति भावः । परिसङ्खया वेति । यज्ञ एवानकप्त इत्येवं परि-

adhyayanasaṃskṛtavidyārāhitya(paratva?)dyotanāya adhyayanapadamupāttam | agniśabdaṃ vyācaṣṭe agniḥ āhita iti | ādhānasaṃskṛtā-havanīyādirityarthaḥ | atra kramasyāvivakṣitatvāt agnividyāśabdayoḥ vyutkrameṇa vyākhyānaṃ na doṣa iti draṣṭavyam | nanu tasmāt śūdra iti | nanu kathamasyāḥ śaṅkāyāḥ utthānam; prāgeva sākṣāt paraṃparayā vā brāhṛोpāsane agnividyāsādhyatvasya nirastatvāditi cet-atra kecit, "tasmāt śūdro yajñe'navakapta iti vākyasya śūdre agnividyāsādhyayajñamātrānadhikārapradaśarkatve tasyāpaśūdrādhikaraṇanyāyasi-ddhatvena vākyavaighalyaprasaṅgāt, "yajñe'nakapta' iti vākyaṃ karmavidyāsādhāraṇyena vaidikakamarmātre śūdrasyādhikāraniṣedhaparaṃ kiṃ na syāt ityāśaṅkaya prāptārthapratipādakasya vākyasya vaiphalyaprasaṅgena (tasya) lakṣaṇayā aprāptārthapratipādakatve abhyupagamyamāne anuvādamātro-cchedaprasaṅgāt, "ye purodañco darbhā' iti vākyasya, "agravantyudagagrāṇī'ti smṛtiprāptānuvāditvavat "śūdroyajñe'nakapta' iti vākya-syāpi apaśūdrādhikaraṇanyāyaprāptārthānuvāditvameva vaktavyamityabhiprayannāha tasmāt śūdro yajñe'navakapta ityapītyevaṃ bhāṣyagranthāva-tārikāmāhuḥ | yāvadvacanatā syāditi | śrutyaikasamadhigamyo hrartho yathāśrutipratipattavyaḥ | ayaṃ tu nyāyasiddhorthaḥ | tataśca mūlabhūta-nyāyasya yāvadviṣayakatvam, tāvadviṣayakatvaṃ mūlinopi vākyasya vaktavyamiti bhāvaḥ | parisaṅkhayā veti | yajña evānakapta ityevaṃ pari-

1.3.33

सङ्खया वा नेत्यर्थः । उपासनाधिकारोनुमतो भवतीति । अप्रतिषिद्धमनुमतमिति न्यायादिति भावः । ननु "श्रावये'दिति ब्रााहृणस्य श्रावणानुज्ञायां सत्यामपि शूद्रस्य श्रवणानुज्ञाया अदर्शनात् कथमेतदित्यत आह प्रयोज्या भाव इति । प्रयोज्योपादानमर्थसिद्धमिति । श्रावणविधिना, सर्वेऽपि वर्णाः#ृणुयुरिति श्रवणविधिराक्षिप्यत इति भावः । प्रयोज्यव्यापारविधिरिति । यथा अन्नाद्यकामं याजये-दित्यत्र याजनं न विधीयते; रागप्राप्तत्वात्; किन्तु यजनमेव-एवं श्रावयेदित्यत्राऽपि श्रावणस्य रागप्राप्तत्वात् श्रवण एव विधिः । अतो न श्रवणस्यार्थसिद्धत्वमिति शङ्कार्थः । अधिकारिविशेषणाश्रवणादिति । यद्यपि चतुरो वर्णानितिवर्णरूपाधिकारिविशेषणश्रवणमस्ति-तथाऽपि अन्नाद्यकामं याजये-दित्यत्र याजनस्य रागप्राप्ततया विधानासंभवेन यजनविधिपरत्वेन(त्वेऽपि?) श्रावणस्य, "न चास्योपदिशेद्धर्म'मित्यादिना प्रति-षिद्धस्य, "श्रावयेच्चतुरो वर्णा'नित्यस्य प्रतिप्रसवरूपत्वसंभवे तत्परित्यागेन श्रवणविधिमात्रपरत्वस्यान्याय्यत्वादिति भावः । एत-दभिप्रायेणेति । श्रावणविध्याक्षिप्तश्रवणविधिविषयत्वाभिप्रायेणेत्यर्थः । नन्वस्तु श्रवणम्; अथाप्युपासनोपयुक्तनिश्चयरूपज्ञानस्य विचारमन्तरेणेतिहासपुराणश्रवणमात्रेणासिद्धेः शूद्रस्य विचारप्रयोजकाभावात् कथं सामथ्र्यमित्याशङ्कय इतिहासपुराणश्रवणस्य दृष्टार्थत्वेनानुष्ठानौपयिकज्ञानार्थतया तस्य तद्विचारमन्तरेणासिद्धेः त्रैवर्णिकानां वेदान्तविचारवत् शूद्रस्येतिहासविचारः सिद्धयती-त्यभिप्रयन्नाह यदाचैवमिति । शङ्कते यदिब्राूयादिति । (यदि ब्राूयात्) तदा किमुत्तरमिति चेदित्यध्याह्मत्य योजना द्रष्टव्या । श्रवण-फलनिर्देशादिति । अविहितस्य श्रवणस्य फलश्रवणासंभवात्, श्रवणे विधिरभ्युपगम्य इति भावः । तर्हि शूद्रस्य कीर्तनमपि स्यादिति शङ्कां वारयतिं श्रवणकीर्तने हीति । ननु फलनिर्देशान्यथानुपपत्त्या अस्तु श्रवणस्य विधेयत्वम्; नैतावताऽर्थज्ञानफलकत्वसिद्धिः;

saṅkhayā vā netyarthaḥ | upāsanādhikāronumato bhavatīti | apratiṣiddhamanumatamiti nyāyāditi bhāvaḥ | nanu "śrāvaye'diti brāाhṛṇasya śrāvaṇānujñāyāṃ satyāmapi śūdrasya śravaṇānujñāyā adarśanāt kathametadityata āha prayojyā bhāva iti | prayojyopādānamarthasiddhamiti | śrāvaṇavidhinā, sarve'pi varṇāḥ#ृṇuyuriti śravaṇavidhirākṣipyata iti bhāvaḥ | prayojyavyāpāravidhiriti | yathā annādyakāmaṃ yājaye-dityatra yājanaṃ na vidhīyate; rāgaprāptatvāt; kintu yajanameva-evaṃ śrāvayedityatrā'pi śrāvaṇasya rāgaprāptatvāt śravaṇa eva vidhiḥ | ato na śravaṇasyārthasiddhatvamiti śaṅkārthaḥ | adhikāriviśeṣaṇāśravaṇāditi | yadyapi caturo varṇānitivarṇarūpādhikāriviśeṣaṇaśravaṇamasti-tathā'pi annādyakāmaṃ yājaye-dityatra yājanasya rāgaprāptatayā vidhānāsaṃbhavena yajanavidhiparatvena(tve'pi?) śrāvaṇasya, "na cāsyopadiśeddharma'mityādinā prati-ṣiddhasya, "śrāvayeccaturo varṇā'nityasya pratiprasavarūpatvasaṃbhave tatparityāgena śravaṇavidhimātraparatvasyānyāyyatvāditi bhāvaḥ | eta-dabhiprāyeṇeti | śrāvaṇavidhyākṣiptaśravaṇavidhiviṣayatvābhiprāyeṇetyarthaḥ | nanvastu śravaṇam; athāpyupāsanopayuktaniścayarūpajñānasya vicāramantareṇetihāsapurāṇaśravaṇamātreṇāsiddheḥ śūdrasya vicāraprayojakābhāvāt kathaṃ sāmathryamityāśaṅkaya itihāsapurāṇaśravaṇasya dṛṣṭārthatvenānuṣṭhānaupayikajñānārthatayā tasya tadvicāramantareṇāsiddheḥ traivarṇikānāṃ vedāntavicāravat śūdrasyetihāsavicāraḥ siddhayatī-tyabhiprayannāha yadācaivamiti | śaṅkate yadibrāूyāditi | (yadi brāूyāt) tadā kimuttaramiti cedityadhyāhmatya yojanā draṣṭavyā | śravaṇa-phalanirdeśāditi | avihitasya śravaṇasya phalaśravaṇāsaṃbhavāt, śravaṇe vidhirabhyupagamya iti bhāvaḥ | tarhi śūdrasya kīrtanamapi syāditi śaṅkāṃ vārayatiṃ śravaṇakīrtane hīti | nanu phalanirdeśānyathānupapattyā astu śravaṇasya vidheyatvam; naitāvatā'rthajñānaphalakatvasiddhiḥ;

1.3.33

नामसहरुामात्रश्रवणफलनिर्देशतयाप्युपपत्तेरिति चेन्न-श्रवणस्य फलनिर्देशान्यथानुपपत्त्या विधेयत्वसिद्धौ श्रवणस्य ज्ञानरूपदृष्टा-र्थत्वे संभवति पापक्षयरूपादृष्टार्थत्वकल्पनाया अन्याय्यत्वात् अर्थज्ञानपर्यन्तत्वमिति भावः । अनधिकारो निर्णीतश्चेदिति । अध्य-यनगृहीतवेदजन्यज्ञानस्यैव वैदिककर्मानुष्ठानोपयुक्तत्वम्; नेतरस्येति पूर्वतन्त्रापशूद्राधिकरण एव निर्णीतत्वादित्यर्थः । अपशूद्रा-धिकरणन्यायाप्रवृत्ताविति । युक्तिमाहेत्यन्वयः । तत्रापरिह्मतामिति । पूर्वतन्त्रापशूद्राधिकरणे अपरिह्मतामित्यर्थः । निर्वाह एव सौत्र इत्यस्यानन्तरं तस्मादिति शेषः पूरणीयः । अलौकिकसामथ्र्याभावादिति । अध्ययनगृहीतस्वाध्यायजन्य-ज्ञानरूपशास्त्रीयहेत्वभावादित्यर्थः । भाष्ये, यथैव हि वर्णिकविषयाध्ययनविधिसिद्धस्वाध्यायसंपाद्यज्ञानलाभेनेति । ननु स्वा-ध्यायाध्ययनविधौ त्रैवर्णिकोऽधिकारी न श्रूयत इति चेत्-सत्यमध्ययनविधौ त्रैवर्णिकोऽधिकारी न निर्दिष्टः-तथाप्युपनयनविधौ, "वसन्ते ब्रााहृणमुपनयीत, ग्रीष्मे राजन्यम्, शरदि वैश्यम्' इति त्रैवर्णिकाधिकारित्वश्रवणात् त्रयाणामेव वर्णानामुपनयनमिति सिद्धम् । ततश्च स्वाध्यायविधिरनिर्दिष्टकर्तृकः कर्तारमपेक्षमाणः प्रकृतोपनयनसंसकृतान्, "किमर्थं वयमाचार्यसमीपं नीताः' इति प्रयोजनमपेक्षमाणान् ब्रााहृणादीनेव कर्तृत्वेन स्वीकुर्वन् तेषामेवाध्ययनं विधत्ते, न शूद्रस्येति अध्ययनविधेरपि त्रैवर्णिकविषयत्वं युज्यत इति द्रष्टव्यम् । अत्र विधिसिद्धत्वं स्वाध्यायस्य विशेषणम्; न तु तत्सम्पाद्यज्ञानस्य; सिद्धान्ते अध्ययनविधेरक्षराशिग्रहणमात्र-विश्रान्तत्वेन अर्थज्ञानफलकत्वाभावात् । नन्वध्ययनविधेरर्थज्ञानपर्यन्तत्वे हि वर्णविशेषादिग्रहणमन्तरेणाविशेषप्रवृत्ता अपि वैदिक-कर्मविधयः कर्मानुष्ठानार्थमनुष्ठेयार्थज्ञानं नाक्षिपन्ति । यथा क्रतुविधयो याजकान् अपेक्षमाणाः स्ववर्णोचिदद्रव्यार्जनोपाय इति याजने स्वत एव प्रवृत्तान् ब्रााहृणा न आसाद्य निर्वृण्वन्ति, न त्वध्ययनवत्त्वेपि क्षत्रियवैश्ययोर्याजकत्वमाक्षिपन्ति; ततश्च "याजनाध्यापन-प्रतिग्रहैब्र्रााहृणो धनमार्जये'दिति द्रव्यार्जनोपायनियमविधिबलात् ब्रााहृणानामेवाÐत्वज्यमिति नियमः-तथा अध्ययनविधिबलादध्य-यनलब्धानुष्ठेयार्थज्ञानवतामेव वैदिककर्मानुष्ठानमिति नियमलाभ इति शक्यते वक्तुम् । अध्ययनविधेरक्षरराशिग्रहणमात्रविश्रान्तत्वे कस्यापि विधिलब्धज्ञानस्याभावात् ज्ञानाक्षेपस्य च सर्वत्र संभवात् कथमपशूद्रमधिकारः स्यादिति चेत्-सत्यमस्मन्मते ज्ञानं न विधि-सिद्धमिति । अथापि हेतुसाकाङ्क्षं कर्मानुष्ठानौपयिकं ज्ञानं प्रयोजनान्तरासंयुक्तं, प्रयोजनसाकाङ्क्षम्, अध्ययनसंस्कृतं स्वाध्यायमेव हेतुतया स्वीकरोति; न तद्वयतिरिक्तं ज्ञानोपायान्तरम् । ततश्चाध्ययनजन्यज्ञानमेव क्रत्वङ्गमिति पर्यवस्यति । यथा विहाराधिकरणे (12-2-1)असंयुक्तोत्पन्नानामाधाननिष्पाद्याहवनीयादीनां प्रयोजनसाकाङ्क्षाणां लौकिकेष्वपि पचनप्रकाशनेषु विनियोगोऽभ्युप-गन्तव्य इति पूर्वपक्षः प्रवर्तितः, तेन न्यायेनाध्ययनसंस्कृतस्वाध्यायस्य प्रयोजनसाकाङ्क्षस्य हेतुसाकाङ्क्षे कर्मौपयिकज्ञाने विनियोग इति सिध्यति । ततश्चाधीतवेदानामेव त्रैवर्णिकानां कमस्र्वधिकार इति सिद्धौ न सिद्धान्तेऽनुपपत्तिः । अध्ययनव्रतोपनयनादय उच्यन्त इति । अध्ययनाङ्गं व्रतं अध्ययनव्रतम्; अध्ययनस्य उपायशब्देनोपात्तत्वादिति द्रष्टव्यम् । यद्वा उपायशब्दो वेदपरः, आदिशब्देन अध्ययनं गृह्रत इत्यभिप्रेत्यैतदुक्तमिति द्रष्टव्यम् । अत्र चोपनयनपदं लेखकप्रमादादागतम्

nāmasaharuाmātraśravaṇaphalanirdeśatayāpyupapatteriti cenna-śravaṇasya phalanirdeśānyathānupapattyā vidheyatvasiddhau śravaṇasya jñānarūpadṛṣṭā-rthatve saṃbhavati pāpakṣayarūpādṛṣṭārthatvakalpanāyā anyāyyatvāt arthajñānaparyantatvamiti bhāvaḥ | anadhikāro nirṇītaścediti | adhya-yanagṛhītavedajanyajñānasyaiva vaidikakarmānuṣṭhānopayuktatvam; netarasyeti pūrvatantrāpaśūdrādhikaraṇa eva nirṇītatvādityarthaḥ | apaśūdrā-dhikaraṇanyāyāpravṛttāviti | yuktimāhetyanvayaḥ | tatrāparihmatāmiti | pūrvatantrāpaśūdrādhikaraṇe aparihmatāmityarthaḥ | nirvāha eva sautra ityasyānantaraṃ tasmāditi śeṣaḥ pūraṇīyaḥ | alaukikasāmathryābhāvāditi | adhyayanagṛhītasvādhyāyajanya-jñānarūpaśāstrīyahetvabhāvādityarthaḥ | bhāṣye, yathaiva hi varṇikaviṣayādhyayanavidhisiddhasvādhyāyasaṃpādyajñānalābheneti | nanu svā-dhyāyādhyayanavidhau traivarṇiko'dhikārī na śrūyata iti cet-satyamadhyayanavidhau traivarṇiko'dhikārī na nirdiṣṭaḥ-tathāpyupanayanavidhau, "vasante brāाhṛṇamupanayīta, grīṣme rājanyam, śaradi vaiśyam' iti traivarṇikādhikāritvaśravaṇāt trayāṇāmeva varṇānāmupanayanamiti siddham | tataśca svādhyāyavidhiranirdiṣṭakartṛkaḥ kartāramapekṣamāṇaḥ prakṛtopanayanasaṃsakṛtān, "kimarthaṃ vayamācāryasamīpaṃ nītāḥ' iti prayojanamapekṣamāṇān brāाhṛṇādīneva kartṛtvena svīkurvan teṣāmevādhyayanaṃ vidhatte, na śūdrasyeti adhyayanavidherapi traivarṇikaviṣayatvaṃ yujyata iti draṣṭavyam | atra vidhisiddhatvaṃ svādhyāyasya viśeṣaṇam; na tu tatsampādyajñānasya; siddhānte adhyayanavidherakṣarāśigrahaṇamātra-viśrāntatvena arthajñānaphalakatvābhāvāt | nanvadhyayanavidherarthajñānaparyantatve hi varṇaviśeṣādigrahaṇamantareṇāviśeṣapravṛttā api vaidika-karmavidhayaḥ karmānuṣṭhānārthamanuṣṭheyārthajñānaṃ nākṣipanti | yathā kratuvidhayo yājakān apekṣamāṇāḥ svavarṇocidadravyārjanopāya iti yājane svata eva pravṛttān brāाhṛṇā na āsādya nirvṛṇvanti, na tvadhyayanavattvepi kṣatriyavaiśyayoryājakatvamākṣipanti; tataśca "yājanādhyāpana-pratigrahaibrrāाhṛṇo dhanamārjaye'diti dravyārjanopāyaniyamavidhibalāt brāाhṛṇānāmevāÐtvajyamiti niyamaḥ-tathā adhyayanavidhibalādadhya-yanalabdhānuṣṭheyārthajñānavatāmeva vaidikakarmānuṣṭhānamiti niyamalābha iti śakyate vaktum | adhyayanavidherakṣararāśigrahaṇamātraviśrāntatve kasyāpi vidhilabdhajñānasyābhāvāt jñānākṣepasya ca sarvatra saṃbhavāt kathamapaśūdramadhikāraḥ syāditi cet-satyamasmanmate jñānaṃ na vidhi-siddhamiti | athāpi hetusākāṅkṣaṃ karmānuṣṭhānaupayikaṃ jñānaṃ prayojanāntarāsaṃyuktaṃ, prayojanasākāṅkṣam, adhyayanasaṃskṛtaṃ svādhyāyameva hetutayā svīkaroti; na tadvayatiriktaṃ jñānopāyāntaram | tataścādhyayanajanyajñānameva kratvaṅgamiti paryavasyati | yathā vihārādhikaraṇe (12-2-1)asaṃyuktotpannānāmādhānaniṣpādyāhavanīyādīnāṃ prayojanasākāṅkṣāṇāṃ laukikeṣvapi pacanaprakāśaneṣu viniyogo'bhyupa-gantavya iti pūrvapakṣaḥ pravartitaḥ, tena nyāyenādhyayanasaṃskṛtasvādhyāyasya prayojanasākāṅkṣasya hetusākāṅkṣe karmaupayikajñāne viniyoga iti sidhyati | tataścādhītavedānāmeva traivarṇikānāṃ kamasrvadhikāra iti siddhau na siddhānte'nupapattiḥ | adhyayanavratopanayanādaya ucyanta iti | adhyayanāṅgaṃ vrataṃ adhyayanavratam; adhyayanasya upāyaśabdenopāttatvāditi draṣṭavyam | yadvā upāyaśabdo vedaparaḥ, ādiśabdena adhyayanaṃ gṛhrata ityabhipretyaitaduktamiti draṣṭavyam | atra copanayanapadaṃ lekhakapramādādāgatam

1.3.33

ब्रााहृणादिवर्णमात्रविषयतयोत्पन्नस्योपनयनस्य शूद्रो आक्षोपाप्रसक्तेः । अपशूद्राधिकरणे हि द्वेधा पूर्वपक्षो वर्णितः-अनारभ्याधी-तमप्यध्ययनं क्रत्वनुष्ठानौपयिकज्ञानोपयोगित्वात् क्रत्वङ्गम्, क्रतवश्चाविशेषेण चातुर्वण्र्यमधिकुर्वाणाः चतुर्णामध्ययनं प्रयुञ्जते । तत्र च त्रयाणामुपनयनसंस्कारोऽध्यनाङ्गतया विधीयते । चतुर्थस्तु संस्कारविध्यभावात् अनुपनीत एव स्वयमेवोपगम्याधीत्य विद्यां लभ-ताम् । अतवा, अनारभ्याधीतमध्ययनं पुरुषार्थमेव; न क्रत्वङ्गम् । अतः तदभावेऽपि क्रतोर्वैगुण्याभावादनधीतवेद एव शूद्रः पुस्तक-निरीक्षणादिनाविद्यां लब्ध्वाऽधिक्रियतामिति । ततश्च पक्षद्वयेऽपि शूद्रे ब्रााहृणादिसंयुक्तोपनयनाक्षेपाप्रसक्तेरिति ध्येयम् । नापेक्षन्त इत्यर्थ इति । शूद्रे ज्ञाने तदुपायादीश्च नाक्षिपन्तीत्यर्थ इत्यर्थः । अध्ययनस्यापि प्रयोजकतयेति । कर्मविधीनामेव शूद्रगताध्ययनप्र-योजकत्वकल्पनायां गौरवमित्यर्थः । सौधन्वत्वमनुकूललिङ्गमिति । "ऋभवो नेमिं नमन्ती'त्यादिमन्त्रलिङ्गात् नेमिनिर्माणचतुरस्य ऋभुशब्दवाच्यत्वावगमात् "सौधन्वना ऋभव' इति मन्त्रे तत्समानाधिकरणतया सौधन्वशब्दस्य श्रवणात् पल्यां तु जातो वैश्या-नां(यां?) सुधन्वाचार्य एव चेत्याचायऋभुशब्दापरपर्यायसौधन्वब्दितजातिविशेषस्य ग्रहणमिति भावः । नन्वस्यार्थस्य, "शुगस्ये'ति सूत्राभिप्रेतत्वे तद्वयाख्यानसमय एव वाच्य इत्याशङ्कयाह इह प्रतिपत्तीति । न हि व्याख्येयानधिकारिण इति । नन्वितिहासपुरा-णादिकं वेदवाक्यप्रतीकग्रहणपूर्वकम्, अस्य पदस्यायमर्थ इत्येवंरूपं व्याख्यानं न भवति, येन वेदसापेक्षता स्यात् । अतोऽनधीत-वेदस्यापीतिहासपुराणादिना स्पष्टार्थावगतौ नानुपपत्तिः । अत एवाङ्गतय विहितस्य स्वतन्त्रतयेत्याद्युत्तरयुक्तिरप्यनुपपन्ना; शूद्र-श्रावणविध्यनुरोधेन स्वतन्त्रतयोपादानस्याप्यङ्गीकर्तव्यत्वात् । शूद्रश्रावणस्य दृष्टार्थत्वसंभवे सति अदृष्टार्थत्वकल्पनाया अन्याय्य-तया अनुष्ठेयोपासनानुष्ठानाद्यर्थत्वस्यैव युक्तत्वादिति चेत्-सत्यम्; "नाशुभं प्राप्नयात्किश्चित् सोऽमुत्रेह च मानवः' इत्यादिषु पाप-

brāाhṛṇādivarṇamātraviṣayatayotpannasyopanayanasya śūdro ākṣopāprasakteḥ | apaśūdrādhikaraṇe hi dvedhā pūrvapakṣo varṇitaḥ-anārabhyādhī-tamapyadhyayanaṃ kratvanuṣṭhānaupayikajñānopayogitvāt kratvaṅgam, kratavaścāviśeṣeṇa cāturvaṇryamadhikurvāṇāḥ caturṇāmadhyayanaṃ prayuñjate | tatra ca trayāṇāmupanayanasaṃskāro'dhyanāṅgatayā vidhīyate | caturthastu saṃskāravidhyabhāvāt anupanīta eva svayamevopagamyādhītya vidyāṃ labha-tām | atavā, anārabhyādhītamadhyayanaṃ puruṣārthameva; na kratvaṅgam | ataḥ tadabhāve'pi kratorvaiguṇyābhāvādanadhītaveda eva śūdraḥ pustaka-nirīkṣaṇādināvidyāṃ labdhvā'dhikriyatāmiti | tataśca pakṣadvaye'pi śūdre brāाhṛṇādisaṃyuktopanayanākṣepāprasakteriti dhyeyam | nāpekṣanta ityartha iti | śūdre jñāne tadupāyādīśca nākṣipantītyartha ityarthaḥ | adhyayanasyāpi prayojakatayeti | karmavidhīnāmeva śūdragatādhyayanapra-yojakatvakalpanāyāṃ gauravamityarthaḥ | saudhanvatvamanukūlaliṅgamiti | "ṛbhavo nemiṃ namantī'tyādimantraliṅgāt neminirmāṇacaturasya ṛbhuśabdavācyatvāvagamāt "saudhanvanā ṛbhava' iti mantre tatsamānādhikaraṇatayā saudhanvaśabdasya śravaṇāt palyāṃ tu jāto vaiśyā-nāṃ(yāṃ?) sudhanvācārya eva cetyācāyaṛbhuśabdāparaparyāyasaudhanvabditajātiviśeṣasya grahaṇamiti bhāvaḥ | nanvasyārthasya, "śugasye'ti sūtrābhipretatve tadvayākhyānasamaya eva vācya ityāśaṅkayāha iha pratipattīti | na hi vyākhyeyānadhikāriṇa iti | nanvitihāsapurā-ṇādikaṃ vedavākyapratīkagrahaṇapūrvakam, asya padasyāyamartha ityevaṃrūpaṃ vyākhyānaṃ na bhavati, yena vedasāpekṣatā syāt | ato'nadhīta-vedasyāpītihāsapurāṇādinā spaṣṭārthāvagatau nānupapattiḥ | ata evāṅgataya vihitasya svatantratayetyādyuttarayuktirapyanupapannā; śūdra-śrāvaṇavidhyanurodhena svatantratayopādānasyāpyaṅgīkartavyatvāt | śūdraśrāvaṇasya dṛṣṭārthatvasaṃbhave sati adṛṣṭārthatvakalpanāyā anyāyya-tayā anuṣṭheyopāsanānuṣṭhānādyarthatvasyaiva yuktatvāditi cet-satyam; "nāśubhaṃ prāpnayātkiścit so'mutreha ca mānavaḥ' ityādiṣu pāpa-

1.3.33

क्षयफलकत्वस्यैव स्पष्टमाम्नानेन तस्यैव फलत्वात् । अत एवोक्तम्, पुण्यकथावगतिद्वारेण पापक्षयफलार्थमितीति द्रष्टव्यम् । तदविरोधस्येति । वेदार्थविशदीकरणहेतुतयैव तदधिगमविधायकशास्त्राविरोधस्येत्यर्थः । श्रवणविध्यवैयथ्र्याच्चेति । शूद्रा-णामितिहासपुराणश्रवणस्य निष्फलत्वे श्रवणबिधेर्वैयथ्र्यप्रसङ्गादित्यर्थः । शौनकवचनविरोधादिति । ननु वचनविरोधाद्विदुरादीनां तथास्तु नाम, तथा पूर्वजन्मानुष्ठितकर्मभिर्विशुद्धचित्तानामुत्पन्नब्राहृविविदिषाणां प्रारब्धवशात् शूद्रजन्म प्राप्तामितिहासपुराणाव-गतब्राहृस्वरूपतदुपासनप्रकाराणां कुतो न ब्राहृविद्यायामनधिकारः ? न चोक्तरीत्या यज्ञादिकर्मण्यप्यधिकारः स्यादिति शङ्कयम्-"तस्माच्छूद्रो यज्ञेऽनवकप्त' इति यज्ञादौ विशेषनिषेधदर्शनात् उपासने तादृशनिषेधादर्शनात्, नारदस्य प्राचीनजन्मनि यतिभिरुप-दिष्टाच्युदोपासनायाम्, शूद्रोचितसंस्कारपूर्वकं शैवपाशुपतपाञ्चरात्राद्युपदिष्टासु प्रणवरहिताष्टाक्षरपञ्चाक्षरमन्त्रकरणकविष्णुशिवो-पासनासु अधिकारो न निवार्यः । न चैतदधिकरणविरोधः; शूद्रस्येतिहासादिमूलाधिकारसत्त्वेऽपि वेदमूलसंवर्गविद्याद्यधिकारनिवा-रणार्थत्वादस्याधिकरणस्य । अत एव वेदश्रवणादिप्रतिषेधः सूत्रकृताप्युपन्यस्त इति चेत्-उच्यते-विशिष्य विहितेषु शैवाद्यागम-निर्दिष्टेषूपासनेषुन शूद्राद्यधिकारं प्रतिक्षिपामः; अपि तु सामान्यतः श्रुतेषु ब्राहृोपासनेषु यज्ञादिष्विव नाधिकार इत्येव(हि)साधयामः । न च, "तस्मात् शूद्रो यज्ञेनवकप्त' इति वचनात् यज्ञानधिकारेऽपि उपासने कुतो नाधिकार इति शङ्कयम्-तस्य वचनम्यापशुद्राधि-करणन्यायसिद्धार्थानुवादित्वात्; न्यायस्य च कर्मब्राहृोपासनसाधारण्यात् । किञ्च, "नास्याधिकारो धर्मेऽस्ति नाधर्मात् प्रतिषेधनम्' इति विशिष्य विहितेतरेषु धर्मेषु शूद्रस्यानधिकार इति मनुस्मरणादिति द्रष्टव्यम् । अतः शूद्रस्य न ब्राहृविद्याधिकारः । शोककारणं शोककार्यं च हेतुत्वेनाहेति । कार्यकारणयोद्र्वयोरपि लिङ्गविधया ज्ञापकत्वसंभवेन हेतुत्वसंभवात् सूत्रे ज्ञापकहेतौ पञ्चमी । ततश्चानादरश्रवणाद्रवणरूपलिङ्गाभ्यां कारणकार्यरूपाभ्यां ज्ञाप्यमानेत्यर्थः । अनादरश्रवणजन्या आद्रवणहेतुभूता शुक् शूद्रेत्यामन्त्रणेन सूच्यत इति सूत्रार्थ इति भावः । भाष्ये शुचेर्दश्चेतीति । अस्य सूत्रस्य धातुवृत्तौ शूद्रशब्दव्युत्पादनावसरे उदाह्मतत्वात् प्रक्षिप्तत्वं वदन्तो निराकृता इति वेदितव्यम् । अ#ेद्रवणमप्यन्तर्भाव्येति । शुचा द्रवतीति शूद्रशब्दव्युत्पत्तिः परैरादृतेति भावः । ननु हंसोक्तानादरश्रवणं जानश्रुतेः कथं शोकहेतुः, महात्मनां हि येन केनापि कृता निन्दा शोकाय नावकल्पते; प्रत्युत तेषायैव । स्मरन्ति च मन्वादयः, "अवमानात् तपोवृद्धिः संमानाञ्च तपःक्षयः । अमृतस्येव काङ्क्षेत अवमानस्य सर्वतः' इत्यादि । प्रत्युत हंसे हितप्रवर्तकत्वं जानतः तोष एव युक्त इति चेत्-सत्यम्-अथाप्येतावन्तं कालमीदृशीं विद्यां नाध्यगमम् । अत एव पितृस्थानीयेन हंसेन निन्दितोऽ-स्मीति शोको भवत्येव । अतस्तेनाद्रवणमप्युपपद्यत एव । इतरथा पित्रादिकृतनिन्दायाः शोकाहेतुत्वे तन्निन्दाया अकार्यकरत्वं स्यादित्यपि द्रष्टव्यम् । वैशद्यार्थमुपन्यस्यतीति । एवं हि श्रुतिः, "जानश्रुतिर्ह पौत्रायणः श्रद्धादेयो बहुदायी बहुपाक्य आस । स ह सर्वत आवसथान् मापयाञ्चक्रे सर्वत एव मेऽन्नमत्स्यन्तीति । अथ ह हंसा निशायामतिपेतुः । तद्धैवं हंसो हंसमभ्युवाद-भोभो अयि भल्लाक्ष ! भल्लाक्ष ! जानुश्रुतेः पौत्रायणस्य समं दिवा ज्योतिराततम् । तन्मा प्रसाङ्क्षीः । तत् त्वा मा प्रधाक्षीदिति । तमु ह परः प्रत्युवाच, कम्वर एवमेतत् सन्तं सयुग्वानमिव रैक्वमात्थेति यो नु कथं सयुग्वा रैक्व इति । यथा कृतायविजितायाधरेऽयाः संयन्ति; एवमेनं सर्वं तदभिसमेति, यत्किञ्च प्रजाः साधु कुर्वन्ति । यस्तद्वेद यत्सवेद स मयैतदुक्त इति । तदु ह जानश्रुतिः पौत्रायण उपाशुश्राव । स ह सञ्जिहान एव क्षत्तारमुवाच-अङ्गारे सयुग्वानमिव रैक्वमात्थेति । यो नु कथं संयुग्वा रैक्व इति-स ह क्षत्तान्विष्य नाविदमिति प्रत्येयाय । तं होवाच यत्रारे ब्रााहृणस्यान्वेषणा तदेनमृच्छे(मच्र्छे)ति । सोधस्तात् शकटस्य पामानं कषमाणमुपोपविवेश । तं हाभ्युवाद-त्वं नु भगवः सयुग्वा रैक्व इति । अहं ह्रारा इति ह प्रतिजज्ञे । स ह क्षत्ता अविदमिति प्रत्येयाय । तदु ह जानश्रुतिः पौत्रायणः षट्शतानि गवां निष्कमश्वतरीरथं तदादाय प्रतिचक्रमे । तं हाभ्युवाद-रैक्वे ! इमानि षट्शतानि गवामयं निष्कोऽयमश्वतीरथः । अनु म एतां भगवो

kṣayaphalakatvasyaiva spaṣṭamāmnānena tasyaiva phalatvāt | ata evoktam, puṇyakathāvagatidvāreṇa pāpakṣayaphalārthamitīti draṣṭavyam | tadavirodhasyeti | vedārthaviśadīkaraṇahetutayaiva tadadhigamavidhāyakaśāstrāvirodhasyetyarthaḥ | śravaṇavidhyavaiyathryācceti | śūdrā-ṇāmitihāsapurāṇaśravaṇasya niṣphalatve śravaṇabidhervaiyathryaprasaṅgādityarthaḥ | śaunakavacanavirodhāditi | nanu vacanavirodhādvidurādīnāṃ tathāstu nāma, tathā pūrvajanmānuṣṭhitakarmabhirviśuddhacittānāmutpannabrāhṛvividiṣāṇāṃ prārabdhavaśāt śūdrajanma prāptāmitihāsapurāṇāva-gatabrāhṛsvarūpatadupāsanaprakārāṇāṃ kuto na brāhṛvidyāyāmanadhikāraḥ ? na coktarītyā yajñādikarmaṇyapyadhikāraḥ syāditi śaṅkayam-"tasmācchūdro yajñe'navakapta' iti yajñādau viśeṣaniṣedhadarśanāt upāsane tādṛśaniṣedhādarśanāt, nāradasya prācīnajanmani yatibhirupa-diṣṭācyudopāsanāyām, śūdrocitasaṃskārapūrvakaṃ śaivapāśupatapāñcarātrādyupadiṣṭāsu praṇavarahitāṣṭākṣarapañcākṣaramantrakaraṇakaviṣṇuśivo-pāsanāsu adhikāro na nivāryaḥ | na caitadadhikaraṇavirodhaḥ; śūdrasyetihāsādimūlādhikārasattve'pi vedamūlasaṃvargavidyādyadhikāranivā-raṇārthatvādasyādhikaraṇasya | ata eva vedaśravaṇādipratiṣedhaḥ sūtrakṛtāpyupanyasta iti cet-ucyate-viśiṣya vihiteṣu śaivādyāgama-nirdiṣṭeṣūpāsaneṣuna śūdrādyadhikāraṃ pratikṣipāmaḥ; api tu sāmānyataḥ śruteṣu brāhṛोpāsaneṣu yajñādiṣviva nādhikāra ityeva(hi)sādhayāmaḥ | na ca, "tasmāt śūdro yajñenavakapta' iti vacanāt yajñānadhikāre'pi upāsane kuto nādhikāra iti śaṅkayam-tasya vacanamyāpaśudrādhi-karaṇanyāyasiddhārthānuvāditvāt; nyāyasya ca karmabrāhṛोpāsanasādhāraṇyāt | kiñca, "nāsyādhikāro dharme'sti nādharmāt pratiṣedhanam' iti viśiṣya vihitetareṣu dharmeṣu śūdrasyānadhikāra iti manusmaraṇāditi draṣṭavyam | ataḥ śūdrasya na brāhṛvidyādhikāraḥ | śokakāraṇaṃ śokakāryaṃ ca hetutvenāheti | kāryakāraṇayodrvayorapi liṅgavidhayā jñāpakatvasaṃbhavena hetutvasaṃbhavāt sūtre jñāpakahetau pañcamī | tataścānādaraśravaṇādravaṇarūpaliṅgābhyāṃ kāraṇakāryarūpābhyāṃ jñāpyamānetyarthaḥ | anādaraśravaṇajanyā ādravaṇahetubhūtā śuk śūdretyāmantraṇena sūcyata iti sūtrārtha iti bhāvaḥ | bhāṣye śucerdaścetīti | asya sūtrasya dhātuvṛttau śūdraśabdavyutpādanāvasare udāhmatatvāt prakṣiptatvaṃ vadanto nirākṛtā iti veditavyam | a#ेdravaṇamapyantarbhāvyeti | śucā dravatīti śūdraśabdavyutpattiḥ parairādṛteti bhāvaḥ | nanu haṃsoktānādaraśravaṇaṃ jānaśruteḥ kathaṃ śokahetuḥ, mahātmanāṃ hi yena kenāpi kṛtā nindā śokāya nāvakalpate; pratyuta teṣāyaiva | smaranti ca manvādayaḥ, "avamānāt tapovṛddhiḥ saṃmānāñca tapaḥkṣayaḥ | amṛtasyeva kāṅkṣeta avamānasya sarvataḥ' ityādi | pratyuta haṃse hitapravartakatvaṃ jānataḥ toṣa eva yukta iti cet-satyam-athāpyetāvantaṃ kālamīdṛśīṃ vidyāṃ nādhyagamam | ata eva pitṛsthānīyena haṃsena nindito'-smīti śoko bhavatyeva | atastenādravaṇamapyupapadyata eva | itarathā pitrādikṛtanindāyāḥ śokāhetutve tannindāyā akāryakaratvaṃ syādityapi draṣṭavyam | vaiśadyārthamupanyasyatīti | evaṃ hi śrutiḥ, "jānaśrutirha pautrāyaṇaḥ śraddhādeyo bahudāyī bahupākya āsa | sa ha sarvata āvasathān māpayāñcakre sarvata eva me'nnamatsyantīti | atha ha haṃsā niśāyāmatipetuḥ | taddhaivaṃ haṃso haṃsamabhyuvāda-bhobho ayi bhallākṣa ! bhallākṣa ! jānuśruteḥ pautrāyaṇasya samaṃ divā jyotirātatam | tanmā prasāṅkṣīḥ | tat tvā mā pradhākṣīditi | tamu ha paraḥ pratyuvāca, kamvara evametat santaṃ sayugvānamiva raikvamāttheti yo nu kathaṃ sayugvā raikva iti | yathā kṛtāyavijitāyādhare'yāḥ saṃyanti; evamenaṃ sarvaṃ tadabhisameti, yatkiñca prajāḥ sādhu kurvanti | yastadveda yatsaveda sa mayaitadukta iti | tadu ha jānaśrutiḥ pautrāyaṇa upāśuśrāva | sa ha sañjihāna eva kṣattāramuvāca-aṅgāre sayugvānamiva raikvamāttheti | yo nu kathaṃ saṃyugvā raikva iti-sa ha kṣattānviṣya nāvidamiti pratyeyāya | taṃ hovāca yatrāre brāाhṛṇasyānveṣaṇā tadenamṛcche(macrche)ti | sodhastāt śakaṭasya pāmānaṃ kaṣamāṇamupopaviveśa | taṃ hābhyuvāda-tvaṃ nu bhagavaḥ sayugvā raikva iti | ahaṃ hrārā iti ha pratijajñe | sa ha kṣattā avidamiti pratyeyāya | tadu ha jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ ṣaṭśatāni gavāṃ niṣkamaśvatarīrathaṃ tadādāya praticakrame | taṃ hābhyuvāda-raikve ! imāni ṣaṭśatāni gavāmayaṃ niṣko'yamaśvatīrathaḥ | anu ma etāṃ bhagavo

33

देवतां शाधि यां देवतामुपास्स इति । तमु ह परः प्रत्युवाच अह हारेत्वा शूद्र ! तवैव सह गोभिरस्त्विति । तदु ह पुनरेव जानश्रुतिः पौत्रायणः सहरुां गवामयं निष्कोऽयमश्वतरीरथः, इयं जाया, अयं ग्रामः, यस्मिन्नास्से । अन्वेव मा भगवः शाधीति । तस्याह मुख-मुपोद्गृह्णन्नुवाच आजहारेमाः शूद्रानेनैव मुखेनालापयिष्यथा इति । ते हैंते रैक्वपर्णा नाम महावृषेषु, यत्रास्मा उवास । तस्मै होवाच-' जनश्रुतस्यापत्यं जानश्रुतिः । पुत्रस्य पुत्रः पौत्रः । तस्यापत्यं पौत्रायणः । श्रद्धादेयःश्रद्धापुरस्सरं देयमस्य श्रद्धादेयः । बह्वस्य गेहेऽन्नं पक्तव्यमस्ती बहुपाक्यः । सर्वतः-सर्वासु दिक्षु अन्नपानादिपूर्णानि अतिथ्यभ्यागतानां वासस्थानानि निर्मितवान्, सर्वत एत्यातिथयः मेऽन्नं भोक्ष्यन्त इत्यभिप्रायेणेत्यर्थः । भल्लाक्ष भल्लाक्षेत्यनेन विपरीतलक्षणया मन्दलोचनेति संभ्रमेण द्विवारं संबोधनम् । यथा कृताय-विजितायेति । कृतनामधेयोऽयः द्यूतशास्त्र(समय)प्रसिद्धः चतुरङ्कः । तत्र विजिताय जितवते अधरे अयाः त्रिद्वयेकाङ्काः, त्रेता-द्वापर-कलिनामानः यथा संयन्ति अन्तर्भवन्ति-चतुरङ्के कृतनामके अये त्रिद्येकाङ्कानां तत्र सत्त्वेनान्तर्भावादित्यर्थः । यस्तद्वेद यत्स वेदेति । सः रैक्वः यद्वेद्यं वेद, तदन्योऽपि यो वेद, तमप्यभिसमेतीत्यनुषङ्गेण योजना । स ह सञ्जिहान एव तल्पं-त्यजन्नेवेत्यर्थः । यत्रारे ब्रााहृण-स्यान्वेषणेति । अरे ! ब्रााहृणस्य-ब्राहृविदः यत्रारण्ये नदीपुलिनादौ विविक्ते अन्वेषणा-मार्गणं भवति । तत्रैनं रैक्वमृच्छ-मृगयस्वे-त्यर्थः । पामानं कषमाणमिति । पामानं कण्डूयमानमित्यर्थः । निष्क-हारम् । अश्वतरीरथम्-अन्वतरी#ाभ्यां युक्तं रथम् । तदा-तस्मिन् तदनन्तरमेव ब्राहृजिज्ञासया उद्योगं च विदित्वा अस्य ब्राहृविद्यायोग्यतामभिज्ञाय, चिरकालसेवां विना द्रव्य-प्रदानेन शुश्रूषमाणस्यास्य यावच्छक्तिप्रदानेन ब्राहृविद्या प्रतिष्ठिता भवतीति मत्वा तमनुगृह्णन्, तस्य शोका-विष्टतामुपदेशयोग्यताख्यापिकां शूद्रशब्देनाऽऽमन्त्रणेन ज्ञापयन्निदमाह, "अह हारेत्वा शूद्र तवैव सह गोभि-रस्तु' इति । सह गोभिरयं रथस्तवैवास्तु; नैतावता मह्रं दत्तेन ब्राहृजिज्ञासया शोकाविष्टस्य तव ब्राहृविद्या प्रतिष्ठिता भवतीत्यर्थः । स च जानश्रुतिर्भूयोऽपि स्वशक्तयनुगुणमेव गवादिकं धनं कन्यां च प्रदायोपससाद । रैक्वः पुनरपि तस्य योग्यतामेव ख्यापयन् शूद्रशब्देनामन्त्र्#ाह "आजहारेमाः शूद्र अनेनैव मुखेनाऽऽलापयि-ष्यथाः' इति । इमानि धनानि शक्तयनुगुणानि आजहर्थं; अनेनैव द्वारेण, चिरसेवया विनाऽपि, मां त्वदभि-लषितं ब्राहृोपदेशरूपवाक्यमालपयिष्यसीत्युक्तवा तस्मा उपदिदेश । अतः शूद्रशब्देन विद्योपदेशयोग्यताख्या-पनार्थं शोक एवास्य सूचितः; न चतुर्थवर्णत्वम्

devatāṃ śādhi yāṃ devatāmupāssa iti | tamu ha paraḥ pratyuvāca aha hāretvā śūdra ! tavaiva saha gobhirastviti | tadu ha punareva jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ saharuाṃ gavāmayaṃ niṣko'yamaśvatarīrathaḥ, iyaṃ jāyā, ayaṃ grāmaḥ, yasminnāsse | anveva mā bhagavaḥ śādhīti | tasyāha mukha-mupodgṛhṇannuvāca ājahāremāḥ śūdrānenaiva mukhenālāpayiṣyathā iti | te haiṃte raikvaparṇā nāma mahāvṛṣeṣu, yatrāsmā uvāsa | tasmai hovāca-' janaśrutasyāpatyaṃ jānaśrutiḥ | putrasya putraḥ pautraḥ | tasyāpatyaṃ pautrāyaṇaḥ | śraddhādeyaḥśraddhāpurassaraṃ deyamasya śraddhādeyaḥ | bahvasya gehe'nnaṃ paktavyamastī bahupākyaḥ | sarvataḥ-sarvāsu dikṣu annapānādipūrṇāni atithyabhyāgatānāṃ vāsasthānāni nirmitavān, sarvata etyātithayaḥ me'nnaṃ bhokṣyanta ityabhiprāyeṇetyarthaḥ | bhallākṣa bhallākṣetyanena viparītalakṣaṇayā mandalocaneti saṃbhrameṇa dvivāraṃ saṃbodhanam | yathā kṛtāya-vijitāyeti | kṛtanāmadheyo'yaḥ dyūtaśāstra(samaya)prasiddhaḥ caturaṅkaḥ | tatra vijitāya jitavate adhare ayāḥ tridvayekāṅkāḥ, tretā-dvāpara-kalināmānaḥ yathā saṃyanti antarbhavanti-caturaṅke kṛtanāmake aye tridyekāṅkānāṃ tatra sattvenāntarbhāvādityarthaḥ | yastadveda yatsa vedeti | saḥ raikvaḥ yadvedyaṃ veda, tadanyo'pi yo veda, tamapyabhisametītyanuṣaṅgeṇa yojanā | sa ha sañjihāna eva talpaṃ-tyajannevetyarthaḥ | yatrāre brāाhṛṇa-syānveṣaṇeti | are ! brāाhṛṇasya-brāhṛvidaḥ yatrāraṇye nadīpulinādau vivikte anveṣaṇā-mārgaṇaṃ bhavati | tatrainaṃ raikvamṛccha-mṛgayasve-tyarthaḥ | pāmānaṃ kaṣamāṇamiti | pāmānaṃ kaṇḍūyamānamityarthaḥ | niṣka-hāram | aśvatarīratham-anvatarī#ाbhyāṃ yuktaṃ ratham | tadā-tasmin tadanantarameva brāhṛjijñāsayā udyogaṃ ca viditvā asya brāhṛvidyāyogyatāmabhijñāya, cirakālasevāṃ vinā dravya-pradānena śuśrūṣamāṇasyāsya yāvacchaktipradānena brāhṛvidyā pratiṣṭhitā bhavatīti matvā tamanugṛhṇan, tasya śokā-viṣṭatāmupadeśayogyatākhyāpikāṃ śūdraśabdenā''mantraṇena jñāpayannidamāha, "aha hāretvā śūdra tavaiva saha gobhi-rastu' iti | saha gobhirayaṃ rathastavaivāstu; naitāvatā mahraṃ dattena brāhṛjijñāsayā śokāviṣṭasya tava brāhṛvidyā pratiṣṭhitā bhavatītyarthaḥ | sa ca jānaśrutirbhūyo'pi svaśaktayanuguṇameva gavādikaṃ dhanaṃ kanyāṃ ca pradāyopasasāda | raikvaḥ punarapi tasya yogyatāmeva khyāpayan śūdraśabdenāmantr#ाha "ājahāremāḥ śūdra anenaiva mukhenā''lāpayi-ṣyathāḥ' iti | imāni dhanāni śaktayanuguṇāni ājaharthaṃ; anenaiva dvāreṇa, cirasevayā vinā'pi, māṃ tvadabhi-laṣitaṃ brāhṛोpadeśarūpavākyamālapayiṣyasītyuktavā tasmā upadideśa | ataḥ śūdraśabdena vidyopadeśayogyatākhyā-panārthaṃ śoka evāsya sūcitaḥ; na caturthavarṇatvam

1.3.35

1.3.34ए काले गृहीत्वा रैक्वसमीपं गतवानित्यर्थः । अह हारेत्वा शूद्रेति । अहेति निपातः, हारसहित इत्वा रथः हारेत्वा । गोभिः सह तवैवास्तु, किमनेन मम सन्तोषः? कलत्रहीनस्य मम एतद्धनरक्षणे वा का शक्तिः? किं तव वाऽल्पधनदानेन विद्या प्रतिष्ठिता भवेदिति भावः । तस्या ह मुखमुपोद्गृह्णन् उवाचेति । तस्याः जायार्थमानीतायाः राज्ञो दहितुः मुखं द्वारतां विद्याया दाने तीर्थं जानन्नुक्तवानित्यर्थः । "ब्राहृचारी धनदायी मेधावी श्रोत्रियः प्रियः । विद्यायै वाऽपि यः प्राह तीर्थानि षण्मम' इति विद्याया वचनात् । आजहारेमाश्शूद्रानेनैव मुखेनालापयिष्यथा इति । इमाः दक्षिणाः आजहर्थ । अनेनैव मुखेन विद्याग्रहणोपायेन वाचयिष्यसीत्यर्थः । ते हैते रैक्वपर्णा नाम महा-वृषे(क्षे)षु देशेषु यत्र येषु ग्रामेषु उवास उषितवान् रैक्वः, तान् ग्रामान् तस्मै रैक्वाय ददौ । तदनन्तरं तस्मै विद्यामुपदिदेशेत्यर्थः । क्षत्रियत्वगतेश्च - ननु महाभारते सूतात्मजमात्मानं मन्यमानस्य कर्णस्य दानपतित्वराज्याधिपतित्वादीनां श्रवणात्, अवेष्टिनये वात्तिर्के, "राज्यमविशेषेण चत्वारो वर्णाः कुर्वाणा दृश्यन्त' इत्युक्तेः दानपतित्वं शूद्रस्यापि संभवति । न च, "शक्तेनापि च शूद्रेण न

1.3.34e kāle gṛhītvā raikvasamīpaṃ gatavānityarthaḥ | aha hāretvā śūdreti | aheti nipātaḥ, hārasahita itvā rathaḥ hāretvā | gobhiḥ saha tavaivāstu, kimanena mama santoṣaḥ? kalatrahīnasya mama etaddhanarakṣaṇe vā kā śaktiḥ? kiṃ tava vā'lpadhanadānena vidyā pratiṣṭhitā bhavediti bhāvaḥ | tasyā ha mukhamupodgṛhṇan uvāceti | tasyāḥ jāyārthamānītāyāḥ rājño dahituḥ mukhaṃ dvāratāṃ vidyāyā dāne tīrthaṃ jānannuktavānityarthaḥ | "brāhṛcārī dhanadāyī medhāvī śrotriyaḥ priyaḥ | vidyāyai vā'pi yaḥ prāha tīrthāni ṣaṇmama' iti vidyāyā vacanāt | ājahāremāśśūdrānenaiva mukhenālāpayiṣyathā iti | imāḥ dakṣiṇāḥ ājahartha | anenaiva mukhena vidyāgrahaṇopāyena vācayiṣyasītyarthaḥ | te haite raikvaparṇā nāma mahā-vṛṣe(kṣe)ṣu deśeṣu yatra yeṣu grāmeṣu uvāsa uṣitavān raikvaḥ, tān grāmān tasmai raikvāya dadau | tadanantaraṃ tasmai vidyāmupadideśetyarthaḥ | kṣatriyatvagateśca - nanu mahābhārate sūtātmajamātmānaṃ manyamānasya karṇasya dānapatitvarājyādhipatitvādīnāṃ śravaṇāt, aveṣṭinaye vāttirke, "rājyamaviśeṣeṇa catvāro varṇāḥ kurvāṇā dṛśyanta' ityukteḥ dānapatitvaṃ śūdrasyāpi saṃbhavati | na ca, "śaktenāpi ca śūdreṇa na

1.3.36

कार्यो धनसञ्चयः । शूद्रो हि धनमासाद्य ब्रााहृणानेव बाधते' इति निर्धनत्वश्रवणात् कथमस्य दानपतित्वमिति वाच्यम्-व्यासस्मृतौ शूद्रप्रकरणे, "राज्ञा वा समनुज्ञातः कामं कुर्वीत धार्मिकः । पापीयान् हि धनं लब्ध्वा वशे कुर्यात् गरीयसः' इति धार्मिकशूद्रस्य धर्मार्थं धमार्जनस्य अनुज्ञातत्वादिति चेन्न, बहुदायित्वादीनां कदाचित् शूद्रे संभवेऽपि क्षत्तृप्रेषणस्य, रैक्वाध्युषितग्रामाणां तस्मै दानस्य च क्षत्रियधर्मराज्याधिपत्यसाध्यस्य तत्रासंभवात् । राज्यपालनं हि क्षत्रियस्य वृत्तिः, आपद्वृत्तित्वेनापि ब्रााहृणस्यैव संभवात् । "अजी-वंस्तु यथोक्तेन ब्रााहृणः स्वेन कर्मणा । जीवेत् क्षत्रियधर्मेण स ह्रस्य प्रत्यनन्तरः । यो मोहादधमो भूत्वा जीवेदुत्कृष्टकर्मणा । तं राजा निर्धनं कृत्वा क्षिप्रमेव प्रवासयेत्' इत्यादिस्मरणात् राज्याधिपत्यस्याशास्त्रीयत्वात् । इतिहासपुराणादिषु दर्शितस्याक्षत्रियाणामपि राज्यपरिपालनस्याशास्त्रीयतयाप्युपपत्तेः प्रकृते शास्त्रानिषिद्धराज्याधिपत्यग्रहणसंभवे निषिद्धग्रहणस्यान्याय्यत्वात् । जानश्रुत्यधि-ष्ठितराज्ये रैक्वस्य वासप्रतिपादनाच्च तस्यक्षत्रियत्वमभ्युपगन्तव्यम् । "न शूद्रराज्ये निवसेत् न पाषण्डचनैर्वृते' इति शूद्रराज्यस्य निषिद्धत्वादित्यपि द्रष्टव्यम् । उत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् । त्रैवर्णिकत्वलिङ्गमित्यर्थसिद्धमिति । "सार्ववणिर्कमैक्षचरणमभिशस्तपतितवर्जम्' इति गौतमस्म-रणस्य त्रैवर्णिकालाभविषयतया व्याख्यातत्वात् नानुपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् । जातिद्वयसंबन्धितयावगतायामिति । विद्यायामिति शेषः कापेयसहपाठादित्यर्थ इति । सहपाठावगतपरस्परसाहचर्यादित्यर्थः । तत्पुरोहितकस्य चैत्ररथत्वं सिद्धमिति । ननु, "एतेन वै चित्र-रथं कापेया अयाजयन्, तमेकाकिनमन्नाद्यस्याध्यक्षमकुर्वन् । तस्मात् चैत्ररथिर्नामैकः क्षत्रपतिर्जायत' इति द्विरात्रप्रकरणगतार्थवादे कापेययाज्यस्य चित्ररत्वावगमात् अभिप्रतारिणोऽपि चित्ररथत्वमेव स्यात्, न चैत्ररथत्वमिति चेन्न-अभिप्रतारिलक्षणसंज्ञान्तरावरु-द्धस्य चित्ररथलक्षरसंज्ञान्तरावरोधासंभवात् समानान्वयानां समानान्वययाज्यत्वस्याचिततया कापेययाज्यस्य चित्ररथवंश्यत्वे नानु-पपत्तिः । नन्वभिप्रतारिणः कापेययज्यत्वे सिद्धे तस्य चित्ररथवंश्यत्वसिद्धिः; चित्ररथवंश्यत्वे च क्षत्रियत्वनिर्धारणम्; क्षत्रियत्वे च निर्धारिते साहचर्यात् जानश्रुतेरपि क्षत्रियत्वनिश्चय इति प्रणाडी न संभवति, अभिप्रतारिणः कापेयसाहचर्यमात्रेण कापेययाज्यत्व-स्यैवासिद्धेः । न हि कापेयाभिप्रतारिणोरेक #िभोजनं याज्ययाजकभावाधीनम्; नानादेशागतानां परस्परसंबन्धशून्यानामेकत्र भोजन-

kāryo dhanasañcayaḥ | śūdro hi dhanamāsādya brāाhṛṇāneva bādhate' iti nirdhanatvaśravaṇāt kathamasya dānapatitvamiti vācyam-vyāsasmṛtau śūdraprakaraṇe, "rājñā vā samanujñātaḥ kāmaṃ kurvīta dhārmikaḥ | pāpīyān hi dhanaṃ labdhvā vaśe kuryāt garīyasaḥ' iti dhārmikaśūdrasya dharmārthaṃ dhamārjanasya anujñātatvāditi cenna, bahudāyitvādīnāṃ kadācit śūdre saṃbhave'pi kṣattṛpreṣaṇasya, raikvādhyuṣitagrāmāṇāṃ tasmai dānasya ca kṣatriyadharmarājyādhipatyasādhyasya tatrāsaṃbhavāt | rājyapālanaṃ hi kṣatriyasya vṛttiḥ, āpadvṛttitvenāpi brāाhṛṇasyaiva saṃbhavāt | "ajī-vaṃstu yathoktena brāाhṛṇaḥ svena karmaṇā | jīvet kṣatriyadharmeṇa sa hrasya pratyanantaraḥ | yo mohādadhamo bhūtvā jīvedutkṛṣṭakarmaṇā | taṃ rājā nirdhanaṃ kṛtvā kṣiprameva pravāsayet' ityādismaraṇāt rājyādhipatyasyāśāstrīyatvāt | itihāsapurāṇādiṣu darśitasyākṣatriyāṇāmapi rājyaparipālanasyāśāstrīyatayāpyupapatteḥ prakṛte śāstrāniṣiddharājyādhipatyagrahaṇasaṃbhave niṣiddhagrahaṇasyānyāyyatvāt | jānaśrutyadhi-ṣṭhitarājye raikvasya vāsapratipādanācca tasyakṣatriyatvamabhyupagantavyam | "na śūdrarājye nivaset na pāṣaṇḍacanairvṛte' iti śūdrarājyasya niṣiddhatvādityapi draṣṭavyam | uttaratra caitrarathena liṅgāt | traivarṇikatvaliṅgamityarthasiddhamiti | "sārvavaṇirkamaikṣacaraṇamabhiśastapatitavarjam' iti gautamasma-raṇasya traivarṇikālābhaviṣayatayā vyākhyātatvāt nānupapattiriti draṣṭavyam | jātidvayasaṃbandhitayāvagatāyāmiti | vidyāyāmiti śeṣaḥ kāpeyasahapāṭhādityartha iti | sahapāṭhāvagataparasparasāhacaryādityarthaḥ | tatpurohitakasya caitrarathatvaṃ siddhamiti | nanu, "etena vai citra-rathaṃ kāpeyā ayājayan, tamekākinamannādyasyādhyakṣamakurvan | tasmāt caitrarathirnāmaikaḥ kṣatrapatirjāyata' iti dvirātraprakaraṇagatārthavāde kāpeyayājyasya citraratvāvagamāt abhipratāriṇo'pi citrarathatvameva syāt, na caitrarathatvamiti cenna-abhipratārilakṣaṇasaṃjñāntarāvaru-ddhasya citrarathalakṣarasaṃjñāntarāvarodhāsaṃbhavāt samānānvayānāṃ samānānvayayājyatvasyācitatayā kāpeyayājyasya citrarathavaṃśyatve nānu-papattiḥ | nanvabhipratāriṇaḥ kāpeyayajyatve siddhe tasya citrarathavaṃśyatvasiddhiḥ; citrarathavaṃśyatve ca kṣatriyatvanirdhāraṇam; kṣatriyatve ca nirdhārite sāhacaryāt jānaśruterapi kṣatriyatvaniścaya iti praṇāḍī na saṃbhavati, abhipratāriṇaḥ kāpeyasāhacaryamātreṇa kāpeyayājyatva-syaivāsiddheḥ | na hi kāpeyābhipratāriṇoreka #िbhojanaṃ yājyayājakabhāvādhīnam; nānādeśāgatānāṃ parasparasaṃbandhaśūnyānāmekatra bhojana-

1.3.38

दर्शनात् । यौनमौखसंबन्धान्तरसद्भावाच्च । अस्तु वा अभिप्रतारिणः कापेययाज्यत्वम् । नैतावता तस्य चैत्ररथत्वसिद्धिः, कापेयानां चैत्ररथयाजकत्ववत् पुरुषान्तरयाजकत्वस्यापि संभवात् । अस्तु वाऽभिप्रतारिणः क्षत्रियत्वम्; तथापि तत्समभिव्याहारमात्रेण शूद्रे-त्यामन्त्र्यमाणस्य जानश्रुतेः क्षत्रियत्वे प्रमाणाभावादिति चेत्-अविदितपूर्वस्य हस्तिनो निकटे पुरुषे दृश्यमाने, तÏस्मश्च राज्ञो हस्ति-पकोयमिति प्रत्यभिज्ञायमाने सति अयमस्य अस्तिपकस्य शिक्षणीयो हस्ती, राजकीयश्चेति बुद्धिरौत्सर्गिकी जायते । एवमिहापि अभिप्रतारिसन्निधौ कापेये श्रूयमाणे, तÏस्मश्च श्रुत्यन्तरबलात् चित्ररथयाजकत्वेन प्रत्यभिज्ञायमाने, कापेययाज्योऽयमभिप्रतारी चित्ररथवंश्यश्चेति बुद्धिर्जायमाना न निवारयितुं शक्यते । सा च बाधकाभावात् प्रमाणमवतिष्ठते इत्यौत्सर्गिकन्यायमवलम्ब्योच्यते । एवं च ब्रााहृणद्वितीयस्याभिप्रतारिणः चैत्ररथत्वेन क्षत्रियत्वनिश्चये तत्समभिव्याहारात् ब्रााहृणस्य रैक्वस्य द्वितीयो जानश्रुतिरपि क्षत्रिय इति निर्धारणं युक्तमेव; अन्यथासिद्धक्षत्तृप्रेरणादिलिङ्गसाहचर्यादिति द्रष्टव्यम् ।। संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच्च । भाष्ये न च संस्कारमर्हतीति । ननु तत्रैव मानवे धर्मशास्त्रे, "धर्मेप्सवस्तु धर्मज्ञाः सतां वृत्तिमनुव्रताः । मन्त्रवर्जं न दुष्यन्ति प्रशंसां प्राप्नुवन्ति च' ।। इति तदनन्तरश्लोके धामिर्कशूद्राणां मन्त्रवर्जसंस्काराणामभ्यनुज्ञानं कृतम् । न चामन्त्रकसंस्कारो न विद्योपयोगीति वाच्यम्-स्त्रीणामपि मैत्रेयीप्रभृतीनां तदभावप्रसङ्गादिति चेन्न-संस्कारान्तरसत्त्वेऽपि, "शूद्रश्चतुर्थो वर्ण एकजातिः' इत्युपनयनसंस्कारस्य निषेधात् उप-नयनसत्त्वे जन्मद्वयप्रसङ्गेन द्विजत्वप्रसङ्गात् । नन्वध्यनाङ्गमुपनयनं प्रस्तुत्यैव, "तद्वितीयं जन्मे'त्युच्यते; न तु ब्राहृविद्याङ्गं प्रस्तुत्येति

darśanāt | yaunamaukhasaṃbandhāntarasadbhāvācca | astu vā abhipratāriṇaḥ kāpeyayājyatvam | naitāvatā tasya caitrarathatvasiddhiḥ, kāpeyānāṃ caitrarathayājakatvavat puruṣāntarayājakatvasyāpi saṃbhavāt | astu vā'bhipratāriṇaḥ kṣatriyatvam; tathāpi tatsamabhivyāhāramātreṇa śūdre-tyāmantryamāṇasya jānaśruteḥ kṣatriyatve pramāṇābhāvāditi cet-aviditapūrvasya hastino nikaṭe puruṣe dṛśyamāne, taÏsmaśca rājño hasti-pakoyamiti pratyabhijñāyamāne sati ayamasya astipakasya śikṣaṇīyo hastī, rājakīyaśceti buddhirautsargikī jāyate | evamihāpi abhipratārisannidhau kāpeye śrūyamāṇe, taÏsmaśca śrutyantarabalāt citrarathayājakatvena pratyabhijñāyamāne, kāpeyayājyo'yamabhipratārī citrarathavaṃśyaśceti buddhirjāyamānā na nivārayituṃ śakyate | sā ca bādhakābhāvāt pramāṇamavatiṣṭhate ityautsargikanyāyamavalambyocyate | evaṃ ca brāाhṛṇadvitīyasyābhipratāriṇaḥ caitrarathatvena kṣatriyatvaniścaye tatsamabhivyāhārāt brāाhṛṇasya raikvasya dvitīyo jānaśrutirapi kṣatriya iti nirdhāraṇaṃ yuktameva; anyathāsiddhakṣattṛpreraṇādiliṅgasāhacaryāditi draṣṭavyam || saṃskāraparāmarśāttadabhāvābhilāpācca | bhāṣye na ca saṃskāramarhatīti | nanu tatraiva mānave dharmaśāstre, "dharmepsavastu dharmajñāḥ satāṃ vṛttimanuvratāḥ | mantravarjaṃ na duṣyanti praśaṃsāṃ prāpnuvanti ca' || iti tadanantaraśloke dhāmirkaśūdrāṇāṃ mantravarjasaṃskārāṇāmabhyanujñānaṃ kṛtam | na cāmantrakasaṃskāro na vidyopayogīti vācyam-strīṇāmapi maitreyīprabhṛtīnāṃ tadabhāvaprasaṅgāditi cenna-saṃskārāntarasattve'pi, "śūdraścaturtho varṇa ekajātiḥ' ityupanayanasaṃskārasya niṣedhāt upa-nayanasattve janmadvayaprasaṅgena dvijatvaprasaṅgāt | nanvadhyanāṅgamupanayanaṃ prastutyaiva, "tadvitīyaṃ janme'tyucyate; na tu brāhṛvidyāṅgaṃ prastutyeti

1.3.39

चेन्न- "त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः परं पारं तारयसी'ति वैदिकलिङ्गेन ब्राहृविद्याङ्गोपनयनस्यापि जन्मान्तरत्वात् । नन्वेवं द्विजातीनां ब्राहृविद्याङ्गोपनयनेन जन्मान्तरोपपत्तौ त्रिजन्मत्वप्रसङ्ग इति चेन्न-इष्टापत्तेः । "मातर्यग्रेऽथ जननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धने । तृतीयं यज्ञदीक्षायां द्विजस्य विधिचोदितम्' ।। इति मनुना यज्ञदीक्षाया अपि जन्मान्तरत्वाभिधानात् । "अनृतात् सत्यमुपैमि', "मानुषाद्दैवमुपैमि', "दक्षिणं पूर्वमाङ्क्त्#े । सव्यं हि पूर्वं मनुष्या आञ्जत' इति मन्त्रार्थवादलिङ्गैराधानपूर्वकयज्ञदीक्षायां मनुष्यतोत्तीर्णदेवजन्मत्वसूचनाच्च । ननु केकयराजाजातशत्रुप्रभृते-रुपनयनाभावेपि विद्योपदेष्टृत्वं दृश्यते । यथा "ते ह समित्पाणयः पूर्वाह्णे प्रतिचक्रमिरे तान् हानुपनीयैवैतदुवाच । बालाकिस्समि-त्पाणिः प्रतिचक्राम, "उप त्वा यानी'ति; तं होवाचाजातशत्रुः, प्रतिलोमरूपमेव स्यात्, यत् क्षत्रियो ब्रााहृणमुपनयेत् । व्येवत्वा ज्ञापयिष्यामीति । ततश्च उपनयनाभावेऽप्युपदेशदर्शनात् शुद्र्रेऽपि तथात्वमस्त्विति चेन्न-तत्राब्राहृणानां ब्रााहृणोपनयनस्यायुक्ततया बाधकबलात् तथाभावेऽपि अन्यत्रउपनयनस्याऽऽवश्यकत्वादिति भावः । तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः । भाष्ये शूद्रत्वाभावनिर्धारण इति । ननु, "नैतदब्रााहृणो विवक्तुमर्हति समिधं सोम्याहर । उप त्वा नेष्य' इति अब्रााहृणत्वभावनिर्धारणस्यैव दर्शनेन शूद्रत्वाभावानिर्धारणात् अयुक्तमिदम् । किञ्च एतल्लिङ्गवशात् अब्रााहृणानां क्षत्रि-यादीनामप्यधिकारो न स्यात् । किञ्चेदमुपनयनं न ब्राहृाविद्याङ्गम्; अपि त्वध्ययनाङ्गम् । सत्यकामस्य पूर्वमकृताध्ययनत्वात् । एव-मुपाख्यायते-सत्यकामो ह जाबालो जबालां मारमामन्त्रयाञ्चक्रे, "ब्राहृचर्यं भवति ! विवत्सामि किंगीत्रोन्वहमस्मीति । सा हेनमुवाच, नाहमेतद्वेद तात ! यद्गोत्रस्त्वमसीति । बह्वहं चरन्ती परिचारिणी यौवने त्वामलभे । साऽहमेतन्न वेद, यद्गोत्रस्त्वमसि । जबाला तु

cenna- "tvaṃ hi naḥ pitā yo'smākamavidyāyāḥ paraṃ pāraṃ tārayasī'ti vaidikaliṅgena brāhṛvidyāṅgopanayanasyāpi janmāntaratvāt | nanvevaṃ dvijātīnāṃ brāhṛvidyāṅgopanayanena janmāntaropapattau trijanmatvaprasaṅga iti cenna-iṣṭāpatteḥ | "mātaryagre'tha jananaṃ dvitīyaṃ mauñjibandhane | tṛtīyaṃ yajñadīkṣāyāṃ dvijasya vidhicoditam' || iti manunā yajñadīkṣāyā api janmāntaratvābhidhānāt | "anṛtāt satyamupaimi', "mānuṣāddaivamupaimi', "dakṣiṇaṃ pūrvamāṅkt#े | savyaṃ hi pūrvaṃ manuṣyā āñjata' iti mantrārthavādaliṅgairādhānapūrvakayajñadīkṣāyāṃ manuṣyatottīrṇadevajanmatvasūcanācca | nanu kekayarājājātaśatruprabhṛte-rupanayanābhāvepi vidyopadeṣṭṛtvaṃ dṛśyate | yathā "te ha samitpāṇayaḥ pūrvāhṇe praticakramire tān hānupanīyaivaitaduvāca | bālākissami-tpāṇiḥ praticakrāma, "upa tvā yānī'ti; taṃ hovācājātaśatruḥ, pratilomarūpameva syāt, yat kṣatriyo brāाhṛṇamupanayet | vyevatvā jñāpayiṣyāmīti | tataśca upanayanābhāve'pyupadeśadarśanāt śudrre'pi tathātvamastviti cenna-tatrābrāhṛṇānāṃ brāाhṛṇopanayanasyāyuktatayā bādhakabalāt tathābhāve'pi anyatraupanayanasyā''vaśyakatvāditi bhāvaḥ | tadabhāvanirdhāraṇe ca pravṛtteḥ | bhāṣye śūdratvābhāvanirdhāraṇa iti | nanu, "naitadabrāाhṛṇo vivaktumarhati samidhaṃ somyāhara | upa tvā neṣya' iti abrāाhṛṇatvabhāvanirdhāraṇasyaiva darśanena śūdratvābhāvānirdhāraṇāt ayuktamidam | kiñca etalliṅgavaśāt abrāाhṛṇānāṃ kṣatri-yādīnāmapyadhikāro na syāt | kiñcedamupanayanaṃ na brāhṛाvidyāṅgam; api tvadhyayanāṅgam | satyakāmasya pūrvamakṛtādhyayanatvāt | eva-mupākhyāyate-satyakāmo ha jābālo jabālāṃ māramāmantrayāñcakre, "brāhṛcaryaṃ bhavati ! vivatsāmi kiṃgītronvahamasmīti | sā henamuvāca, nāhametadveda tāta ! yadgotrastvamasīti | bahvahaṃ carantī paricāriṇī yauvane tvāmalabhe | sā'hametanna veda, yadgotrastvamasi | jabālā tu

1.3.39

नामाहमस्मि । सत्यकामो नाम त्वमसि । सत्यकाम एव जाबालो ब्रावीथाः' इति । स ह हारिद्रुमतं गौतममेत्योवाच ब्राहृचर्यं भवति विवत्सामि, उपेयां भवन्तमिति । तं होवाच किंगोत्रो नु सोग्यासीति । स होवाच नाहमेतत् वेद भो यद्गोत्रोहमस्मीति । अपृच्छं मात-रम् । सा मा प्रत्यब्रावीत्, "बह्वहं चरन्ती परिचारिणी यौवने त्वामलभे, साहमेतन्न वेद यद्गोत्रस्त्वमसि; जबाला तु नामाहमस्मि । सत्यकामो नाम त्वमसीति । सोऽहं सत्यकामो जाबालोऽस्मि भो इति । तं होवाच नैतदब्रााहृणो विवक्तुमर्हति समिधं सोम्याहर । उप त्वा नेष्ये । न सत्यादगाः इति । तमुपनीये'त्यादि । ततश्चास्यामाख्यायिकायामुक्तं गोत्रापरिज्ञानमकृताध्ययनाङ्गोपनयनस्य बालस्य संभवति; न तु उपनीतस्याधीतसाङ्गस्वाध्यायस्य ब्राहृविद्याधिजिगिमिषया गुरुमुपसीदतः । ततश्च कथमेतदुच्यत इति चेत्-उच्यते । नैतद्ब्रााहृणो विवक्तुमर्हतीत्यत्राब्रााहृणपदस्य शूद्रपरत्वमेव वक्तव्यम् । सत्यवचनं हि शूद्रे असंभावितम् । "अनृतञ्चातिवादश्च पैशुन्य-मतिलोभता । विकृतिश्चाभिमानश्च जन्मतः शूद्रमाविशत्' इति स्मृतिवशात् शूद्रे ईदृशसत्यवचनमसंभावितमितिहि गौतमस्याभिस-न्धिर्युज्यते । नान्यथा । किञ्च त्रैवर्णिकानामुपनयनस्य श्रुतिसिद्धतया क्षत्रियत्वाद्यभावनिर्धारणस्योपनयनाप्रयोजकत्वात् साधारणोप्य-ब्रााहृणशब्दः शूद्रमात्रपर एव प्रकृते उचितः । यच्चोक्तमध्ययनाङ्गमेवेदमुपनयनमिति-तन्न । उत्तरत्र षोडशकलब्राहृविद्योपदेशस्यापि दर्शनादुभयार्थमेवेदमुपनयनम् । तादृशे चोपनयने प्रवर्तमानो गौतमः शूद्रत्वाभावं निश्चित्यैव प्रववृत इति दर्शनात् उभयविधेप्युपनयने शूद्रत्वाभावोपेक्षित इत्येवावसीयते । यदि ब्राहृविद्याङ्गोपनयने शूद्रत्वाभावो नापेक्षितः; अपित्वध्ययनाङ्गोपनयन एवेत्युच्येत-तर्हि ब्राहृविद्याङ्गमुपनयनं सत्यकामस्य जातिमपरीक्ष्यैव कुर्यात्, अतोऽवसीयते, द्विविधेत्युपनयने शूद्रत्वाभावोऽपेक्षित इति

nāmāhamasmi | satyakāmo nāma tvamasi | satyakāma eva jābālo brāvīthāḥ' iti | sa ha hāridrumataṃ gautamametyovāca brāhṛcaryaṃ bhavati vivatsāmi, upeyāṃ bhavantamiti | taṃ hovāca kiṃgotro nu sogyāsīti | sa hovāca nāhametat veda bho yadgotrohamasmīti | apṛcchaṃ māta-ram | sā mā pratyabrāvīt, "bahvahaṃ carantī paricāriṇī yauvane tvāmalabhe, sāhametanna veda yadgotrastvamasi; jabālā tu nāmāhamasmi | satyakāmo nāma tvamasīti | so'haṃ satyakāmo jābālo'smi bho iti | taṃ hovāca naitadabrāाhṛṇo vivaktumarhati samidhaṃ somyāhara | upa tvā neṣye | na satyādagāḥ iti | tamupanīye'tyādi | tataścāsyāmākhyāyikāyāmuktaṃ gotrāparijñānamakṛtādhyayanāṅgopanayanasya bālasya saṃbhavati; na tu upanītasyādhītasāṅgasvādhyāyasya brāhṛvidyādhijigimiṣayā gurumupasīdataḥ | tataśca kathametaducyata iti cet-ucyate | naitadbrāाhṛṇo vivaktumarhatītyatrābrāाhṛṇapadasya śūdraparatvameva vaktavyam | satyavacanaṃ hi śūdre asaṃbhāvitam | "anṛtañcātivādaśca paiśunya-matilobhatā | vikṛtiścābhimānaśca janmataḥ śūdramāviśat' iti smṛtivaśāt śūdre īdṛśasatyavacanamasaṃbhāvitamitihi gautamasyābhisa-ndhiryujyate | nānyathā | kiñca traivarṇikānāmupanayanasya śrutisiddhatayā kṣatriyatvādyabhāvanirdhāraṇasyopanayanāprayojakatvāt sādhāraṇopya-brāाhṛṇaśabdaḥ śūdramātrapara eva prakṛte ucitaḥ | yaccoktamadhyayanāṅgamevedamupanayanamiti-tanna | uttaratra ṣoḍaśakalabrāhṛvidyopadeśasyāpi darśanādubhayārthamevedamupanayanam | tādṛśe copanayane pravartamāno gautamaḥ śūdratvābhāvaṃ niścityaiva pravavṛta iti darśanāt ubhayavidhepyupanayane śūdratvābhāvopekṣita ityevāvasīyate | yadi brāhṛvidyāṅgopanayane śūdratvābhāvo nāpekṣitaḥ; apitvadhyayanāṅgopanayana evetyucyeta-tarhi brāhṛvidyāṅgamupanayanaṃ satyakāmasya jātimaparīkṣyaiva kuryāt, ato'vasīyate, dvividhetyupanayane śūdratvābhāvo'pekṣita iti

1.3.39

स्मृतेश्च । स्मृतिशब्दविवक्षितमिति । श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधस्मृतित्वेन विवक्षितमित्यर्थः । ततश्च श्रवणाध्ययनप्रायश्चित्तस्मृ-तिवचनस्य कथं निषेधस्मृतिवचनत्वमिति न शङ्कनीयमिति भावः । भाष्ये विपरीतवासनायां निवृत्तायां ज्ञानमुत्पत्स्यत इति । ननु मनुष्याणां बहूनि ब्राहृविद्योत्पत्तिप्रतिबन्धकानि दुरितानि । तत्र यानि विविदिषोत्पत्तिप्रतिबन्धकानि, तानि च वेदानुवचनयज्ञदा-नाद्यपूर्वनिवर्तनीयानि; यानि चोत्पन्नविविदिषस्यापि श्रवणादिसाधनसंपत्तिविघटकानि, तानि च सन्यासापूर्वनिवर्तनीयानि; यानि च संपन्नश्रवणस्यापि असंभावनाविपरीतभावनाबाहुल्यापादनमुखेन अविद्यानिवर्तकब्राहृसाक्षात्कारोत्पत्तिप्रतिबन्धकानि, तानि च वेदान्तश्रवणादिनियमसंपाद्यादृष्टनिवत्र्यानि । ततश्च कथं शूद्रादीनां श्रवणनियमसंपाद्यादृष्टविधुराणामधिकार इति चेन्न-नियमा-दृष्टवैगुण्यमात्रेण दृष्टफलानिष्पत्तेः क्वाप्यदर्शनात् । उपनयनाङ्गकाध्ययननियमादृष्टवैगुण्येऽपि दृष्टफलस्याक्षरराशिग्रहणस्य अर्थज्ञानस्य वा अनुत्पत्तेरदर्शनात् । इयांस्तु विशेषः-नियमस्य क्रत्वत्र्थत्वे नियमादृष्टवैगुण्ये क्रतोर्वैगुण्यं पुरुषः प्रत्यवैति । यथा द्रव्यार्जनोपायनि-यमवैगुण्ये । ततश्च श्रवणनियमस्य च क्रत्वर्थत्वाप्रसक्तेः तद्वैगुण्ये पुरुषः प्रत्यवैतीत्येतावद्वक्तव्यम् । ततश्च यस्तूत्पन्नब्राहृविविदिषः शूद्रो वाऽन्यो वा प्रत्यवायमप्युभ्युपेत्य उत्पन्नमपि प्रत्यवायं ब्राहृज्ञानेन निर्धक्ष्यामीति बुद्धया लौकिकभाषाप्रबन्धादिषु प्रवृत्तः तस्य नियमा-दृष्टमन्तरेणापि ज्ञानोत्पत्तेः दुर्निवारत्वात्, उत्पन्ने च ज्ञाने अविद्यानिवृत्तेः दुनिर्वारत्वाच्च परेषां मतमसमञ्जसमिति पश्यामः । भाष्ये-

smṛteśca | smṛtiśabdavivakṣitamiti | śravaṇādhyayanārthapratiṣedhasmṛtitvena vivakṣitamityarthaḥ | tataśca śravaṇādhyayanaprāyaścittasmṛ-tivacanasya kathaṃ niṣedhasmṛtivacanatvamiti na śaṅkanīyamiti bhāvaḥ | bhāṣye viparītavāsanāyāṃ nivṛttāyāṃ jñānamutpatsyata iti | nanu manuṣyāṇāṃ bahūni brāhṛvidyotpattipratibandhakāni duritāni | tatra yāni vividiṣotpattipratibandhakāni, tāni ca vedānuvacanayajñadā-nādyapūrvanivartanīyāni; yāni cotpannavividiṣasyāpi śravaṇādisādhanasaṃpattivighaṭakāni, tāni ca sanyāsāpūrvanivartanīyāni; yāni ca saṃpannaśravaṇasyāpi asaṃbhāvanāviparītabhāvanābāhulyāpādanamukhena avidyānivartakabrāhṛsākṣātkārotpattipratibandhakāni, tāni ca vedāntaśravaṇādiniyamasaṃpādyādṛṣṭanivatryāni | tataśca kathaṃ śūdrādīnāṃ śravaṇaniyamasaṃpādyādṛṣṭavidhurāṇāmadhikāra iti cenna-niyamā-dṛṣṭavaiguṇyamātreṇa dṛṣṭaphalāniṣpatteḥ kvāpyadarśanāt | upanayanāṅgakādhyayananiyamādṛṣṭavaiguṇye'pi dṛṣṭaphalasyākṣararāśigrahaṇasya arthajñānasya vā anutpatteradarśanāt | iyāṃstu viśeṣaḥ-niyamasya kratvatrthatve niyamādṛṣṭavaiguṇye kratorvaiguṇyaṃ puruṣaḥ pratyavaiti | yathā dravyārjanopāyani-yamavaiguṇye | tataśca śravaṇaniyamasya ca kratvarthatvāprasakteḥ tadvaiguṇye puruṣaḥ pratyavaitītyetāvadvaktavyam | tataśca yastūtpannabrāhṛvividiṣaḥ śūdro vā'nyo vā pratyavāyamapyubhyupetya utpannamapi pratyavāyaṃ brāhṛjñānena nirdhakṣyāmīti buddhayā laukikabhāṣāprabandhādiṣu pravṛttaḥ tasya niyamā-dṛṣṭamantareṇāpi jñānotpatteḥ durnivāratvāt, utpanne ca jñāne avidyānivṛtteḥ dunirvāratvācca pareṣāṃ matamasamañjasamiti paśyāmaḥ | bhāṣye-

1.3.39

प्रत्यक्षानुमानवृत्तेति । वृत्तं बोधनमित्यर्थः । साङ्कयहैरण्यगर्भेति । साङ्ख्यादिभिर्नैसर्गिकव्यवहारविरुद्धकर्तृत्वादिविरुद्धात्म-स्वरूपप्रत्यायने सति साधकबाधकप्रमाणस्वरूपशोधनेच्छया प्रत्यक्षानुमानप्रकारबुभुत्सा भवत्येवेति न प्रसञ्जनार्थं वेदान्तापेक्षेति भावः । परमकारणत्वोपयोगीति । "समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरोधः' इतिसूत्रे चतुर्मुखाद्युपादकत्वेन परमात्मनः परमका-रणत्वस्याऽऽविष्करणादिति भावः । मधुविद्यायामुक्तमिति । "अथ तत ऊध्र्व उदेत्य, नैवोदेता नास्तमेते'त्यादिभागस्य कारणा-

pratyakṣānumānavṛtteti | vṛttaṃ bodhanamityarthaḥ | sāṅkayahairaṇyagarbheti | sāṅkhyādibhirnaisargikavyavahāraviruddhakartṛtvādiviruddhātma-svarūpapratyāyane sati sādhakabādhakapramāṇasvarūpaśodhanecchayā pratyakṣānumānaprakārabubhutsā bhavatyeveti na prasañjanārthaṃ vedāntāpekṣeti bhāvaḥ | paramakāraṇatvopayogīti | "samānanāmarūpatvāccāvṛttāvapyavirodhaḥ' itisūtre caturmukhādyupādakatvena paramātmanaḥ paramakā-raṇatvasyā''viṣkaraṇāditi bhāvaḥ | madhuvidyāyāmuktamiti | "atha tata ūdhrva udetya, naivodetā nāstamete'tyādibhāgasya kāraṇā-

1.3.40

वस्थजीवान्रर्यामिपरत्वस्य तत्र प्रतिपादनादिति भावः । परमात्मविषयत्वं ज्ञापितमिति । यद्यपि "वायुर्वाव संवर्गः । यदा वा अग्नि-रुद्वायति वायुमेवाप्येती'त्यादिना अग्न्याद्यप्ययाधारत्वस्य परमात्मलिङ्गत्वात् संवर्गविद्यायाः परमात्मपरत्वं सिद्धवत्कृत्यैव पूर्वोत्तर-पक्षयोः प्रवृत्तिर्दृष्टा; न तु तदधिकरणे तद्विद्यायाः परमात्मपरत्वसमर्थनं दृष्टम्-तथाऽपि यथाकथंचित् तस्मिन्नप्यधिकरणे कारणत्वा-नुबन्धिविचाररूपत्वमस्तीति सङ्गत्यतिशयोऽस्तीति भावः । अत्रापीति । समन्वयाध्यायेऽपीत्यर्थः

vasthajīvānraryāmiparatvasya tatra pratipādanāditi bhāvaḥ | paramātmaviṣayatvaṃ jñāpitamiti | yadyapi "vāyurvāva saṃvargaḥ | yadā vā agni-rudvāyati vāyumevāpyetī'tyādinā agnyādyapyayādhāratvasya paramātmaliṅgatvāt saṃvargavidyāyāḥ paramātmaparatvaṃ siddhavatkṛtyaiva pūrvottara-pakṣayoḥ pravṛttirdṛṣṭā; na tu tadadhikaraṇe tadvidyāyāḥ paramātmaparatvasamarthanaṃ dṛṣṭam-tathā'pi yathākathaṃcit tasminnapyadhikaraṇe kāraṇatvā-nubandhivicārarūpatvamastīti saṅgatyatiśayo'stīti bhāvaḥ | atrāpīti | samanvayādhyāye'pītyarthaḥ

1.3.40

कम्पनात् । परमात्मपरत्वेनोपपादितेति । ननु, "यदिदं किञ्चे'ति वाक्ये परमात्मपरत्वस्य निश्चितपरमात्मप्रतिपादकभावा-ङ्गुष्ठवाक्यद्वयमध्यगतत्वोपपाद्यत्वे, सिद्धान्ते कम्पनस्याङ्गुष्ठवाक्यपरमात्मपरत्वोत्तम्भकत्वं न स्यात्; तन्निर्वाह्रस्य तन्निर्वाहकत्वा-योगादिति चेन्न-पृथगधिकरणवादिपररीत्या दूषणदाने दोषायोगात् (भावात्) । यद्वा एतदस्वरसादाह अस्मिन्नेव मन्त्र इति । पूर्वपक्षानुदय इति भाव इति । इदमप्यत्रानुसन्धेयम्-कम्पनादित्यस्य, शब्दादेव प्रमित इत्यधिकरणशेषतया तदुत्तम्भकहेतूपन्या-सरूपत्वे, "नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम्', "तदेव शुक्रं तद्ब्राहृ तदेवामृतमुच्यते' इत्यादिसंप्रतिपन्नपरमात्मपरभाववाक्यार्थ-स्यैवोत्तम्भकतया सूत्रणसंभवे किमनेन विप्रतिपत्तिशङ्कास्पदप्राणवज्रश्रुतिघटितवाक्यार्थभूतकम्पनोपन्यासेनेति न वाच्यम्-सर्वथा पूर्वपक्षानुत्थित्या पृथगधिकरणत्वशङ्काया असंभवेन, शब्दादेव प्रमित इत्यधिकरणशेषत्वस्यैव वक्तव्यतया कम्पनशब्दस्य विनि-गमनाविरहेण (नाभावेन) ज्योतिर्दर्शनव्यतिरिक्तप्राकरणिकधर्मोपलक्षकत्वसंभवेन कम्पनादिति सूत्रे अनुपपत्त्यभावादिति । "प्राणः कम्पनादित्यश्रवणादिति । एतेन कम्पनादित्यस्य व्यवहितप्रमिताधिकरणशेषत्वे, "आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशा'दित्यस्यापि उक्तरीत्या दहराधिकरणशेषत्वं किं न स्यादिति वाचाटवचसोऽपि नावकाश इति द्रष्टव्यम् । वायुनिमित्तमेवेति । वायोरेवाशनि-रूपेण परिणामेन तस्यैव महाभयहेतूद्यतवज्ररूपत्वसंभवादित्यर्थः । वज्रशब्देन न पञ्चवृत्तिप्राणशङ्का भवतीति । यद्यपि प्राणश्रुति-बलादाध्यात्मिकः पञ्चवृत्तिर्वायुरभिधीयते; वज्रश्रुतिबलाच्चाशन्याकारेण परिणतो बाह्रवायुरभिधीयते । प्राणमात्रस्य वज्रोद्यमन-

kampanāt | paramātmaparatvenopapāditeti | nanu, "yadidaṃ kiñce'ti vākye paramātmaparatvasya niścitaparamātmapratipādakabhāvā-ṅguṣṭhavākyadvayamadhyagatatvopapādyatve, siddhānte kampanasyāṅguṣṭhavākyaparamātmaparatvottambhakatvaṃ na syāt; tannirvāhrasya tannirvāhakatvā-yogāditi cenna-pṛthagadhikaraṇavādipararītyā dūṣaṇadāne doṣāyogāt (bhāvāt) | yadvā etadasvarasādāha asminneva mantra iti | pūrvapakṣānudaya iti bhāva iti | idamapyatrānusandheyam-kampanādityasya, śabdādeva pramita ityadhikaraṇaśeṣatayā taduttambhakahetūpanyā-sarūpatve, "nityo nityānāṃ cetanaścetanānām', "tadeva śukraṃ tadbrāhṛ tadevāmṛtamucyate' ityādisaṃpratipannaparamātmaparabhāvavākyārtha-syaivottambhakatayā sūtraṇasaṃbhave kimanena vipratipattiśaṅkāspadaprāṇavajraśrutighaṭitavākyārthabhūtakampanopanyāseneti na vācyam-sarvathā pūrvapakṣānutthityā pṛthagadhikaraṇatvaśaṅkāyā asaṃbhavena, śabdādeva pramita ityadhikaraṇaśeṣatvasyaiva vaktavyatayā kampanaśabdasya vini-gamanāviraheṇa (nābhāvena) jyotirdarśanavyatiriktaprākaraṇikadharmopalakṣakatvasaṃbhavena kampanāditi sūtre anupapattyabhāvāditi | "prāṇaḥ kampanādityaśravaṇāditi | etena kampanādityasya vyavahitapramitādhikaraṇaśeṣatve, "ākāśo'rthāntaratvādivyapadeśā'dityasyāpi uktarītyā daharādhikaraṇaśeṣatvaṃ kiṃ na syāditi vācāṭavacaso'pi nāvakāśa iti draṣṭavyam | vāyunimittameveti | vāyorevāśani-rūpeṇa pariṇāmena tasyaiva mahābhayahetūdyatavajrarūpatvasaṃbhavādityarthaḥ | vajraśabdena na pañcavṛttiprāṇaśaṅkā bhavatīti | yadyapi prāṇaśruti-balādādhyātmikaḥ pañcavṛttirvāyurabhidhīyate; vajraśrutibalāccāśanyākāreṇa pariṇato bāhravāyurabhidhīyate | prāṇamātrasya vajrodyamana-

1.3.41

हेतुत्वासंभवात् । अत उभयोश्चिन्तनं संवर्गविद्यावत् क्रियत इत्येव तेषां पूर्वपक्षः । तथैव स्पष्टं कल्पतरावभिधानात् । वाचस्पतिनाऽपि प्राणवज्रश्रुतिबलात् वाक्यं प्रकरणं च भङ्क्तवा आध्यात्मिकप्राणो बाह्रवायुश्चात्र प्रतिपाद्यते इत्यभिधानाच्च-तथाऽपि तद्भाष्ये पुर्वपक्षे वायुरेव प्रतिपत्तव्य इत्युपसंहारदर्शनात् एवविषयत्वप्रतीतेः तथाभिप्रायसंभवमभिप्रेत्य तथोक्तमिति द्रष्टव्यम् । लक्षणाप्रसङ्गादिति भाव इति । न च बिभेत्यस्मादितिव्युत्पत्तिसंभवात् न लक्षणेति वाच्यम्-भयशब्देन भयहेतुप्रतीतेः असति बाधकेऽनुदयेन तत्प्रतीतेर्लक्षणैक-शरणत्वादिति भावः । अध्याहारादपीति । इवशब्दस्याध्याहारादपीत्यर्थः । अत एव पूर्वतन्त्रे प्रयुक्तिलक्षणे (4-2-2.) प्राचीमाह-रतीत्यत्र प्राचीशब्दस्य दिग्वचनत्वा मुख्यत्वसत्त्वेऽपि आहर्तव्यत्वासंभवेन प्रतिशब्दाध्याहारबलात् प्राचीशब्दः प्रागग्रशाखरलक्षक इत्याश्रितमिति भावः । कथं हेतुत्वावगम इति । भयमितिश्रूयमाणे भयादित्यर्थः कथं लभ्यत इत्यर्थः । पूर्वमवतारितस्य भाष्यस्य भया-दस्यादिभाष्यद्वयस्याभिप्रेतामाशङ्कान्तरनिवृत्तिमप्याह एवंतर्हीति । अथवाऽत्र यद्वेत्यध्याहारः । प्रथमान्तपदसामानाधिकरण्य-स्वारस्यभङ्ग इति । प्रथमान्तपदत्वभङ्गः भयशब्दस्य वज्रपदसामानाधिकरण्यस्वारस्यभङ्गश्चेत्यर्थः । इवशब्दाध्याहारश्च स्यादिति । लक्षणा च स्यादित्यर्थः । अध्याहारस्य पूर्वमेव निरस्तत्वात् । यद्यपि वज्रशब्दस्य लक्षणा सर्वपक्षसाधारणी, तथापि पूर्वदूषणे तात्प-र्यम् । प्रथमाया विहितत्वादिति । यद्यपि सुपांसुलुगिति सूत्रे स्वादेश एव विहितः, तथापि प्रथमैकदेशवचनस्य प्रत्यभिज्ञायमानतया तस्यैव विधानमभिप्रेत्य प्रथमाया विहितत्वोक्तिः । यद्वा सुपां सुपो भवन्तीति तत्सूत्रवार्तिकेन सर्वासामपि विभक्तीनां स्थाने सर्वासा-

hetutvāsaṃbhavāt | ata ubhayościntanaṃ saṃvargavidyāvat kriyata ityeva teṣāṃ pūrvapakṣaḥ | tathaiva spaṣṭaṃ kalpatarāvabhidhānāt | vācaspatinā'pi prāṇavajraśrutibalāt vākyaṃ prakaraṇaṃ ca bhaṅktavā ādhyātmikaprāṇo bāhravāyuścātra pratipādyate ityabhidhānācca-tathā'pi tadbhāṣye purvapakṣe vāyureva pratipattavya ityupasaṃhāradarśanāt evaviṣayatvapratīteḥ tathābhiprāyasaṃbhavamabhipretya tathoktamiti draṣṭavyam | lakṣaṇāprasaṅgāditi bhāva iti | na ca bibhetyasmāditivyutpattisaṃbhavāt na lakṣaṇeti vācyam-bhayaśabdena bhayahetupratīteḥ asati bādhake'nudayena tatpratīterlakṣaṇaika-śaraṇatvāditi bhāvaḥ | adhyāhārādapīti | ivaśabdasyādhyāhārādapītyarthaḥ | ata eva pūrvatantre prayuktilakṣaṇe (4-2-2.) prācīmāha-ratītyatra prācīśabdasya digvacanatvā mukhyatvasattve'pi āhartavyatvāsaṃbhavena pratiśabdādhyāhārabalāt prācīśabdaḥ prāgagraśākharalakṣaka ityāśritamiti bhāvaḥ | kathaṃ hetutvāvagama iti | bhayamitiśrūyamāṇe bhayādityarthaḥ kathaṃ labhyata ityarthaḥ | pūrvamavatāritasya bhāṣyasya bhayā-dasyādibhāṣyadvayasyābhipretāmāśaṅkāntaranivṛttimapyāha evaṃtarhīti | athavā'tra yadvetyadhyāhāraḥ | prathamāntapadasāmānādhikaraṇya-svārasyabhaṅga iti | prathamāntapadatvabhaṅgaḥ bhayaśabdasya vajrapadasāmānādhikaraṇyasvārasyabhaṅgaścetyarthaḥ | ivaśabdādhyāhāraśca syāditi | lakṣaṇā ca syādityarthaḥ | adhyāhārasya pūrvameva nirastatvāt | yadyapi vajraśabdasya lakṣaṇā sarvapakṣasādhāraṇī, tathāpi pūrvadūṣaṇe tātpa-ryam | prathamāyā vihitatvāditi | yadyapi supāṃsulugiti sūtre svādeśa eva vihitaḥ, tathāpi prathamaikadeśavacanasya pratyabhijñāyamānatayā tasyaiva vidhānamabhipretya prathamāyā vihitatvoktiḥ | yadvā supāṃ supo bhavantīti tatsūtravārtikena sarvāsāmapi vibhaktīnāṃ sthāne sarvāsā-

1.3.41

मपि विभक्तीनां विधानात् प्रथमाया अपि सर्वविभक्तिस्थाने विहितत्वमभिप्रेत्यैतदुक्तमिति द्रष्टव्यम् । सुपां सुपो भवन्तीत्यादीनाम्, "व्यत्ययो बहुल'मिति सूत्रविहितविभक्तिव्यत्ययो वेत्यर्थः । सक्तून् जुहोतीत्यादौ विभक्तिव्यत्ययदर्शनात् दर्शनं न दोष इति भावः । ज्योतिर्दर्शनात् । एतत्प्रकरणहेतुत्वमेवेति । अङ्गुष्ठप्रमितवाक्यद्वयमध्यगतस्यास्य मन्त्रस्य तत्प्रकरणभङ्गेन प्राकृततेजोधातुपर-त्वशङ्का न युक्तेति दशर्यतीत्यर्थः । ज्योतिष्मद्भ्राजमानं महस्वदिति । न चात्रापि ज्योतिश्शब्दस्य तेजःपरत्वसम्भवात् दीप्तिपरत्वं (न?) संप्रतिपन्नमिति वाच्यम्-महस्वदित्यनेन पुनरुक्तिप्रसङ्गादिति भावः । आप्यायनं च दृष्टमिति । अनुग्रहश्च दृष्ट इत्यर्थः । ननु प्राकृततेजसोऽनुग्राहकत्वातिरेकेण निमित्तत्वस्याभावात् निमित्तत्वानुग्राहकत्वे तृतीयतुरीयपादप्रतिपाद्ये इत्युक्तिः कथमित्याशङ्कय- सत्यमनुग्राहकत्वपर्यवसितं निमित्तत्वम्, तथापि तेजउत्पत्तौ तत्कारणानुग्राहकत्वलक्षणनिमित्तत्वं तृतीयपरदरर्थः, उत्पन्नस्य तेचसः स्वकार्यारम्भसामथ्र्यापादकत्वलक्षणमनुग्राहकत्वं तुरीयपादार्थ इत्यभिप्रयन्नाह निमित्तकारणत्वञ्चेत्यादि । तस्मिन् भासमान इति । अनन्तगुणविशिष्टपरमपुरुषे भासमान एव प्रपञ्चाध्यास इत्यस्याभावेन तत्स्फुरणानुरोधि अध्यस्तप्रपञ्चस्फुरणमित्यस्यानुपपत्तेरित्यर्थः

mapi vibhaktīnāṃ vidhānāt prathamāyā api sarvavibhaktisthāne vihitatvamabhipretyaitaduktamiti draṣṭavyam | supāṃ supo bhavantītyādīnām, "vyatyayo bahula'miti sūtravihitavibhaktivyatyayo vetyarthaḥ | saktūn juhotītyādau vibhaktivyatyayadarśanāt darśanaṃ na doṣa iti bhāvaḥ | jyotirdarśanāt | etatprakaraṇahetutvameveti | aṅguṣṭhapramitavākyadvayamadhyagatasyāsya mantrasya tatprakaraṇabhaṅgena prākṛtatejodhātupara-tvaśaṅkā na yukteti daśaryatītyarthaḥ | jyotiṣmadbhrājamānaṃ mahasvaditi | na cātrāpi jyotiśśabdasya tejaḥparatvasambhavāt dīptiparatvaṃ (na?) saṃpratipannamiti vācyam-mahasvadityanena punaruktiprasaṅgāditi bhāvaḥ | āpyāyanaṃ ca dṛṣṭamiti | anugrahaśca dṛṣṭa ityarthaḥ | nanu prākṛtatejaso'nugrāhakatvātirekeṇa nimittatvasyābhāvāt nimittatvānugrāhakatve tṛtīyaturīyapādapratipādye ityuktiḥ kathamityāśaṅkaya- satyamanugrāhakatvaparyavasitaṃ nimittatvam, tathāpi tejautpattau tatkāraṇānugrāhakatvalakṣaṇanimittatvaṃ tṛtīyaparadararthaḥ, utpannasya tecasaḥ svakāryārambhasāmathryāpādakatvalakṣaṇamanugrāhakatvaṃ turīyapādārtha ityabhiprayannāha nimittakāraṇatvañcetyādi | tasmin bhāsamāna iti | anantaguṇaviśiṣṭaparamapuruṣe bhāsamāna eva prapañcādhyāsa ityasyābhāvena tatsphuraṇānurodhi adhyastaprapañcasphuraṇamityasyānupapatterityarthaḥ

1.3.41

न हि तन्मतेपि विशिष्टभानानुविधानभानं प्रपञ्चस्याभ्युपगतम्; अपितु शुद्धस्यैवाधिष्ठानतया तद्भानानुविधानमेवाभ्युपेतमिति भावः । व्यवच्छेद्यतेजोन्तरासंभवादिति । अन्यं भान्तं नानुभातीत्येवं व्यवच्छेद्यानुभानयोग्य तेजोन्तरापसक्तेरित्यर्थः । प्रकरणस्य रुक्मवर्ण-श्रुतीति । मुण्डके, "न तत्र सूर्यो भाती'ति प्रकरणगतया, "यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णम्' इति रुक्मवर्णश्रुत्या, कठवल्याम्, "न तत्र सूर्यो भाती'ति प्रकरणगतेन, अङ्गुष्ठमात्रः पुरुष इत्यादिपुरुषशब्देन प्रत्यभिज्ञाप्यमानया, "वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्णं तमसः परस्तात्' इत्यादित्यवर्णश्रुत्या च सिद्धा या दिव्यविग्रहद्वारकनिरतिशयदीप्तिः, तद्विशिष्ट इत्यर्थः । उत्थानश्रुतिरिति । ब्राहृणः सर्व-गतत्वेन तत्प्राप्तौ शरीरादुत्क्रमणस्यानपेक्षितत्वात् ब्राहृसाक्षात्कारानन्तरभाविन्यां ब्राहृप्राप्तौ उपसंपद्येति क्तवाप्रत्ययेन तत्पूर्वभावित्व-

na hi tanmatepi viśiṣṭabhānānuvidhānabhānaṃ prapañcasyābhyupagatam; apitu śuddhasyaivādhiṣṭhānatayā tadbhānānuvidhānamevābhyupetamiti bhāvaḥ | vyavacchedyatejontarāsaṃbhavāditi | anyaṃ bhāntaṃ nānubhātītyevaṃ vyavacchedyānubhānayogya tejontarāpasakterityarthaḥ | prakaraṇasya rukmavarṇa-śrutīti | muṇḍake, "na tatra sūryo bhātī'ti prakaraṇagatayā, "yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇam' iti rukmavarṇaśrutyā, kaṭhavalyām, "na tatra sūryo bhātī'ti prakaraṇagatena, aṅguṣṭhamātraḥ puruṣa ityādipuruṣaśabdena pratyabhijñāpyamānayā, "vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntamādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt' ityādityavarṇaśrutyā ca siddhā yā divyavigrahadvārakaniratiśayadīptiḥ, tadviśiṣṭa ityarthaḥ | utthānaśrutiriti | brāhṛṇaḥ sarva-gatatvena tatprāptau śarīrādutkramaṇasyānapekṣitatvāt brāhṛsākṣātkārānantarabhāvinyāṃ brāhṛprāptau upasaṃpadyeti ktavāpratyayena tatpūrvabhāvitva-

1.3.42

निर्देशस्यानुपपन्नत्वाच्च, "शतञ्चैका च ह्मदयस्य -नाड¬स्तासां मूर्धानमभिनिस्सृतैका । तयोध्र्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमेण भवन्ती'त्युपासकानां मूर्धन्यनाड¬ा शरीरात् समुत्थानस्य, "यावत् क्षिपेन्मनः,तावदादित्यं गच्छे'दिति तदनन्तरमेव आदित्यप्रा- प्तेश्च वर्णितत्वात् इहापि "शरीरात् समुत्थाय,' "परं ज्योतिरुपसंपद्ये'ति शब्दाभ्यां तदर्थप्रत्यभिज्ञानात्, आदित्यज्योतिषश्च मार्गे प्रथमपवर्भूतार्चिज्र्योतिरपेक्षया परत्वेन कथञ्चित् परत्वोपपत्तेः, आदित्यं प्राप्तस्य च ब्राहृलोकप्राप्त्यनन्तरभाविक्रममुक्तयभिप्रायेण, "स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत' इत्यस्याप्युपपत्तेश्च अर्चिरादिभार्गपर्वभूतादित्यप्राप्तिरेव, "परंज्योतिरुपसंपद्ये'ति वाक्यार्थ इति पूर्वपक्ष-हेतुरुपन्यस्त इति चेदित्यर्थः । वक्ष्यमाणत्वादिति । चतुर्थाध्याय इति शेषः । हेतुप्रयोगानन्तरमेवेति । "उवराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु' इति सूत्रे आविर्भूतस्वरूप आत्मा प्रजापतिवाक्ये अपहतपाप्मत्वादिगुणकतया प्रतिपाद्यते; न तु कर्तृत्वाद्यनर्थाश्रयो जीव इत्युक्ते-

nirdeśasyānupapannatvācca, "śatañcaikā ca hmadayasya -nāḍa¬stāsāṃ mūrdhānamabhinissṛtaikā | tayodhrvamāyannamṛtatvameti viṣvaṅṅanyā utkrameṇa bhavantī'tyupāsakānāṃ mūrdhanyanāḍa¬ा śarīrāt samutthānasya, "yāvat kṣipenmanaḥ,tāvadādityaṃ gacche'diti tadanantarameva ādityaprā- pteśca varṇitatvāt ihāpi "śarīrāt samutthāya,' "paraṃ jyotirupasaṃpadye'ti śabdābhyāṃ tadarthapratyabhijñānāt, ādityajyotiṣaśca mārge prathamapavarbhūtārcijryotirapekṣayā paratvena kathañcit paratvopapatteḥ, ādityaṃ prāptasya ca brāhṛlokaprāptyanantarabhāvikramamuktayabhiprāyeṇa, "svena rūpeṇābhiniṣpadyata' ityasyāpyupapatteśca arcirādibhārgaparvabhūtādityaprāptireva, "paraṃjyotirupasaṃpadye'ti vākyārtha iti pūrvapakṣa-heturupanyasta iti cedityarthaḥ | vakṣyamāṇatvāditi | caturthādhyāya iti śeṣaḥ | hetuprayogānantarameveti | "uvarāccedāvirbhūtasvarūpastu' iti sūtre āvirbhūtasvarūpa ātmā prajāpativākye apahatapāpmatvādiguṇakatayā pratipādyate; na tu kartṛtvādyanarthāśrayo jīva ityukte-

1.3.42

न प्रजापतिवाक्ये आविर्भूतस्वरूपस्य प्रतिपाद्यता; किन्तु परंज्योतिरुपसंपद्येत्यादित्यं प्राप्तस्य बद्धस्यैवेति हेत्वसिद्धौ शङ्कितायां तत्परिहारपरस्य ज्योतिर्दर्शनादिति सूत्रस्य तत्रैव निवेशो युक्त इत्यर्थः । अपरे त्वाहुरिति । तुशब्दोऽप्यर्थः । अपरेप्येवमेवाहुरित्यर्थः । ततश्च पूर्वोक्तपक्षादस्य पक्षस्य किं वैषम्यमिति शङ्का निरस्ता ।। ।। इति प्रमिताधिकरणशेषः ।। आकाशोऽर्थान्तरत्वादि व्यपदेशात् । आकाशो हवै नामेत्यादीति । आकाशो ह वै नामरूपयोरित्यपि केचित् पठन्ति; आकाशो वै नामरूपयोरित्यपि पाठो दृश्यते । अतः पाठद्वयमपि प्रामाणिकमेवेति द्रष्टव्यम् । स्ववाक्ये परमात्मलिङ्गेति । ननु शाङ्करभाष्ये, द्रष्टृत्वादेः ब्राहृलिङ्गस्याश्रवणादित्येवोच्यते; न स्ववाक्य इति, ततः कथमिदमुच्यते स्थवाक्य इतीति चेन्न-"ते यदन्तरा तद्ब्राहृ; तदमृतम्; स आत्मे'ति वाक्ये परमेव ब्राहृ प्रतिपाद्यते । आकाशो ह वै नामरूपयोर्निर्वहितेत्यंशे तु आकाशशब्दप्रसिद्धया अवकाशद्वारेण नामरूपयोः निर्वोढा भूताकाशो ब्राहृप्रतिपत्त्युपायतया प्रतिपाद्यत इति वाचस्पत्यभिमतपूर्वपक्षं ह्मदि निधाय, तत्र च, आकाशो वै नामरूपयोः निर्वाहितेत्येतावदेव स्ववाक्यम्, तत्र च परमात्मलिङ्गं नास्तीति वक्तुं स्ववाक्य इत्युक्तमिति द्रष्टव्यम्

na prajāpativākye āvirbhūtasvarūpasya pratipādyatā; kintu paraṃjyotirupasaṃpadyetyādityaṃ prāptasya baddhasyaiveti hetvasiddhau śaṅkitāyāṃ tatparihāraparasya jyotirdarśanāditi sūtrasya tatraiva niveśo yukta ityarthaḥ | apare tvāhuriti | tuśabdo'pyarthaḥ | aparepyevamevāhurityarthaḥ | tataśca pūrvoktapakṣādasya pakṣasya kiṃ vaiṣamyamiti śaṅkā nirastā || || iti pramitādhikaraṇaśeṣaḥ || ākāśo'rthāntaratvādi vyapadeśāt | ākāśo havai nāmetyādīti | ākāśo ha vai nāmarūpayorityapi kecit paṭhanti; ākāśo vai nāmarūpayorityapi pāṭho dṛśyate | ataḥ pāṭhadvayamapi prāmāṇikameveti draṣṭavyam | svavākye paramātmaliṅgeti | nanu śāṅkarabhāṣye, draṣṭṛtvādeḥ brāhṛliṅgasyāśravaṇādityevocyate; na svavākya iti, tataḥ kathamidamucyate sthavākya itīti cenna-"te yadantarā tadbrāhṛ; tadamṛtam; sa ātme'ti vākye parameva brāhṛ pratipādyate | ākāśo ha vai nāmarūpayornirvahitetyaṃśe tu ākāśaśabdaprasiddhayā avakāśadvāreṇa nāmarūpayoḥ nirvoḍhā bhūtākāśo brāhṛpratipattyupāyatayā pratipādyata iti vācaspatyabhimatapūrvapakṣaṃ hmadi nidhāya, tatra ca, ākāśo vai nāmarūpayoḥ nirvāhitetyetāvadeva svavākyam, tatra ca paramātmaliṅgaṃ nāstīti vaktuṃ svavākya ityuktamiti draṣṭavyam

1.3.42

अन्योन्यनिर्वाह्रनामरूपस्येति । ननु मुक्तस्याप्यन्यनिर्वाह्रनामरूपत्वं समानम् । तदपि न साम्प्रतिकीमवस्थामादायोपपादयितुं शक्यते; अपि तु भूतपूर्वगत्या । ब्राहृात्मशब्दयोश्च न स्वारस्यम् । ततश्चाकाशश्रुतिमूलस्य पराभिमतपूर्वपक्षस्य नामरूपनिवोढृत्व-रूपलिङ्गबलात् अनुत्थितौ कथं प्रकरणमात्रशरणस्य मुक्तपूर्वपक्षस्योत्थिरिति चेत्-उच्यते । न प्रकृतत्वमात्रमवलम्ब्य मुक्तपूर्वपक्ष-मुत्थापयामः । "अस्माच्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्यत स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत' इति वाक्यप्रतिपाद्ययोः कालभेदेन नाम-रूपभाक्तवतद्राहित्ययोः, "निर्वहिता ते यदन्तरे' त्यत्र प्रत्यभिज्ञानात्, "नामरूपयोः निर्वहिता ते यदन्तरे'त्यत्र पूर्वं निरूढनामरूपस्य

anyonyanirvāhranāmarūpasyeti | nanu muktasyāpyanyanirvāhranāmarūpatvaṃ samānam | tadapi na sāmpratikīmavasthāmādāyopapādayituṃ śakyate; api tu bhūtapūrvagatyā | brāhṛाtmaśabdayośca na svārasyam | tataścākāśaśrutimūlasya parābhimatapūrvapakṣasya nāmarūpanivoḍhṛtva-rūpaliṅgabalāt anutthitau kathaṃ prakaraṇamātraśaraṇasya muktapūrvapakṣasyotthiriti cet-ucyate | na prakṛtatvamātramavalambya muktapūrvapakṣa-mutthāpayāmaḥ | "asmāccharīrāt samutthāya paraṃ jyotirupasaṃpadyata svena rūpeṇābhiniṣpadyata' iti vākyapratipādyayoḥ kālabhedena nāma-rūpabhāktavatadrāhityayoḥ, "nirvahitā te yadantare' tyatra pratyabhijñānāt, "nāmarūpayoḥ nirvahitā te yadantare'tyatra pūrvaṃ nirūḍhanāmarūpasya

1.3.42

पश्चात्ततद्विमुक्तस्यैव मुक्तस्य प्रतीतेः, "य एषोक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष आत्मेति होवाच एतदमृतभयमेतद्ब्राहृे'ति अव्यवहितप्रजा-पतिवाक्ये आत्मत्वब्राहृत्वामृतत्वादीनामपि मुक्ते श्रवणेन तेषामेव शब्दानामिह प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्, आकाशाधिकरणदहराधि-करणयोः आकाशशब्दस्य यौगिकत्वसमर्थनेनाकाशत्वस्याप्युपपत्तेः मुक्तपूर्वपक्षोत्थाने न दोष इति द्रष्टव्यम् । मुक्तात्मपरत्वं वदद्भिरेवेति । "ते यदन्तरा तद्ब्राहृे'त्ययमंशो मुक्तात्मपरः । "आकाशो ह वै नामरूपयोर्निर्वहिते'त्यंशस्तु भूता-काशपर इति पूर्वपक्षितमित्यर्थः । अनेन वाचस्पतिपक्षापेक्षया वैषम्यमुक्तं भवति । श्रुत्यनुवाद इति । इतरथा निर्वोढेति रूपप्रसङ्गा-दितिभावः । एवमुत्तरत्र सर्वत्रापि द्रष्टव्यम् । बुद्धसौकर्यार्थमाह । राद्धान्त इति । प्रदश्र्यत इति । प्रतिज्ञामन्तरेणापि प्रदर्शनसंभवात् वक्ष्यमाणरीत्या एकवाक्यतायाञ्च संभवन्त्यां तत्परित्यागस्यानुचितत्वञ्च पक्षान्तरमाह यद्वा नामरूपयोः निर्वहितेति । व्यपदेश

paścāttatadvimuktasyaiva muktasya pratīteḥ, "ya eṣokṣiṇi puruṣo dṛśyate eṣa ātmeti hovāca etadamṛtabhayametadbrāhṛे'ti avyavahitaprajā-pativākye ātmatvabrāhṛtvāmṛtatvādīnāmapi mukte śravaṇena teṣāmeva śabdānāmiha pratyabhijñāyamānatvāt, ākāśādhikaraṇadaharādhi-karaṇayoḥ ākāśaśabdasya yaugikatvasamarthanenākāśatvasyāpyupapatteḥ muktapūrvapakṣotthāne na doṣa iti draṣṭavyam | muktātmaparatvaṃ vadadbhireveti | "te yadantarā tadbrāhṛे'tyayamaṃśo muktātmaparaḥ | "ākāśo ha vai nāmarūpayornirvahite'tyaṃśastu bhūtā-kāśapara iti pūrvapakṣitamityarthaḥ | anena vācaspatipakṣāpekṣayā vaiṣamyamuktaṃ bhavati | śrutyanuvāda iti | itarathā nirvoḍheti rūpaprasaṅgā-ditibhāvaḥ | evamuttaratra sarvatrāpi draṣṭavyam | buddhasaukaryārthamāha | rāddhānta iti | pradaśryata iti | pratijñāmantareṇāpi pradarśanasaṃbhavāt vakṣyamāṇarītyā ekavākyatāyāñca saṃbhavantyāṃ tatparityāgasyānucitatvañca pakṣāntaramāha yadvā nāmarūpayoḥ nirvahiteti | vyapadeśa

1.3.43

इत्यन्वय इति । यद्यप्यस्मिन् पक्षेपि अस्तिभवतिविद्यतीनामन्यतमाध्याहारोऽपेक्षितः-तथापि स न दोषायेति भावः । ननु नामरूपयोः निर्वोढृत्वव्यपदेशस्य कथमर्थान्तरत्वशब्दित व्यपदेशत्वमित्यत आह तदुपपादकधर्मं लक्षयतीति । अर्थान्तरत्वव्यपदेशादित्यस्य भेदकव्यपदेशादित्यर्थ इति भावः । कथं मुक्तस्यानन्तरमभिधानमिति । मुक्तस्यैवाभिधानमिति पूर्वपक्षिणोऽभिमानात् तथोक्तिरिति द्रष्टव्यम् । भाष्ये-सत्यसङ्कल्पत्वाच्च निर्वहितेत्यर्थ इति । ननु, ते यदन्तरेति नामरूपास्पृष्टत्वकथनेन तद्धेतुभूतपाप्नराहित्यस्याक्षेप-संभवेन अपहतपाप्मत्वस्योक्तिसंभवेऽपि सत्यसङ्कल्पत्वस्य प्रदर्शनाभावेन कथम्, ते यदन्तरेत्यनेन तदुपपादनमिति चेन्न-अपहत-

ityanvaya iti | yadyapyasmin pakṣepi astibhavatividyatīnāmanyatamādhyāhāro'pekṣitaḥ-tathāpi sa na doṣāyeti bhāvaḥ | nanu nāmarūpayoḥ nirvoḍhṛtvavyapadeśasya kathamarthāntaratvaśabdita vyapadeśatvamityata āha tadupapādakadharmaṃ lakṣayatīti | arthāntaratvavyapadeśādityasya bhedakavyapadeśādityartha iti bhāvaḥ | kathaṃ muktasyānantaramabhidhānamiti | muktasyaivābhidhānamiti pūrvapakṣiṇo'bhimānāt tathoktiriti draṣṭavyam | bhāṣye-satyasaṅkalpatvācca nirvahitetyartha iti | nanu, te yadantareti nāmarūpāspṛṣṭatvakathanena taddhetubhūtapāpnarāhityasyākṣepa-saṃbhavena apahatapāpmatvasyoktisaṃbhave'pi satyasaṅkalpatvasya pradarśanābhāvena katham, te yadantaretyanena tadupapādanamiti cenna-apahata-

1.3.44

पाप्मत्वस्योक्तिसंभवेऽपि सत्यसङ्गल्पत्वस्य प्रदर्शनाभावेन कथम्, ते यदन्तरेत्यनेन तदुपपादनमिति चेन्न-अपहतपाप्मत्वे सत्यस-ङ्कल्पत्वस्याप्यवश्यम्भावेन तत्प्रदर्शनस्यापि संभवे, "ते यदन्तरे'त्यस्य नामरूपयोर्निर्वहितेत्येतदर्थोपपादकत्वमिति द्रष्टव्यम् । ज्ञानतो बृहत्त्वमिति । जीवबृहत्त्वे ज्ञानपरमात्मप्रसादानुपाधी इति भावः । ननु ब्राहृणोऽभिसंभाव्यतया निर्देशः कथमप्रधानप्रकृतत्वसूचक इत्याशङ्कय यद्यपीत्याक्षेपभाष्यखण्डस्याभिप्रायमाह प्रथमानिर्दिष्टस्याभिसंभवितुरित्यादिना स्वारस्येपीत्यन्तेन । अवान्तरप्रकर-णेनेत्यादि । धूत्वा शरीरमिति वाक्ये जीवपरौ प्रतिपाद्येते इति निर्विवादम् । तत्र प्रजापतिवाक्यरूपावान्तरप्रकरणबलात् तस्य जीव-परत्वे, अन्यार्थश्च परामर्श इतिन्यायेन तत्र ब्राहृपरामर्शः, प्रजापतिवाक्यान्तर्गते, "एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरा'दिति वाक्ये इव जीव-प्राप्यप्रतिपादनतया जीवार्थः स्यात् । महाप्रकरणबलात् परब्राहृमहिमप्रतिपादकत्वे दहरविद्यान्तर्गते, "एषसंप्रसाद' इति वाक्ये जीव-परामर्शस्य ब्राहृमाहात्म्यप्रतिपादनशेषत्ववत्, "धूत्वाशरीर'मिति वाक्येऽपि जीवपरामर्शः परब्राहृमहिमप्रतिपादनार्थः स्यादिति भावः । भाष्ये प्राप्यतयोपसंह्यियत इति । ननु, "इति ह प्रजापतिरुवाचे'ति पूर्वमेव द्विरुक्तया प्रकरणसमाप्तेर्दर्शितत्वात् कथं "ब्राहृलोकमभि-संभवामी'त्युपसंहार इति चेत्-जीवावान्तरप्रकरणस्य समापितत्वेऽपि दहराकाशमहाप्रकरणस्यासमापितत्वेनास्य मन्त्रस्य तच्छेषत्वा-दिति भावः । सूत्रकारैरितःपूर्वमकृतत्वादिति । "अनुकृतेस्तस्य च', "अपि स्मर्यत' इति सूत्रयोरपि मुक्तभेदे सावकसद्भावमात्रप्रद-

pāpmatvasyoktisaṃbhave'pi satyasaṅgalpatvasya pradarśanābhāvena katham, te yadantaretyanena tadupapādanamiti cenna-apahatapāpmatve satyasa-ṅkalpatvasyāpyavaśyambhāvena tatpradarśanasyāpi saṃbhave, "te yadantare'tyasya nāmarūpayornirvahitetyetadarthopapādakatvamiti draṣṭavyam | jñānato bṛhattvamiti | jīvabṛhattve jñānaparamātmaprasādānupādhī iti bhāvaḥ | nanu brāhṛṇo'bhisaṃbhāvyatayā nirdeśaḥ kathamapradhānaprakṛtatvasūcaka ityāśaṅkaya yadyapītyākṣepabhāṣyakhaṇḍasyābhiprāyamāha prathamānirdiṣṭasyābhisaṃbhaviturityādinā svārasyepītyantena | avāntaraprakara-ṇenetyādi | dhūtvā śarīramiti vākye jīvaparau pratipādyete iti nirvivādam | tatra prajāpativākyarūpāvāntaraprakaraṇabalāt tasya jīva-paratve, anyārthaśca parāmarśa itinyāyena tatra brāhṛparāmarśaḥ, prajāpativākyāntargate, "eṣa saṃprasādo'smāccharīrā'diti vākye iva jīva-prāpyapratipādanatayā jīvārthaḥ syāt | mahāprakaraṇabalāt parabrāhṛmahimapratipādakatve daharavidyāntargate, "eṣasaṃprasāda' iti vākye jīva-parāmarśasya brāhṛmāhātmyapratipādanaśeṣatvavat, "dhūtvāśarīra'miti vākye'pi jīvaparāmarśaḥ parabrāhṛmahimapratipādanārthaḥ syāditi bhāvaḥ | bhāṣye prāpyatayopasaṃhyiyata iti | nanu, "iti ha prajāpatiruvāce'ti pūrvameva dviruktayā prakaraṇasamāpterdarśitatvāt kathaṃ "brāhṛlokamabhi-saṃbhavāmī'tyupasaṃhāra iti cet-jīvāvāntaraprakaraṇasya samāpitatve'pi daharākāśamahāprakaraṇasyāsamāpitatvenāsya mantrasya taccheṣatvā-diti bhāvaḥ | sūtrakārairitaḥpūrvamakṛtatvāditi | "anukṛtestasya ca', "api smaryata' iti sūtrayorapi muktabhede sāvakasadbhāvamātraprada-

1.3.44

र्शनपन्त्वेन ऐक्योपदेशादिपरिहारस्य तत्राकृतत्वादिति भावः । यद्यपीहापि साधकप्रमाणमेवोपन्यस्यते-तत्राप्यस्य सूत्रद्वयस्य साधक-प्रमाणादाढर्¬ापादन्मुखेन ऐक्योपदेश-भेदनिषेधश्रुत्यन्यथाकरणपर्यन्तत्वमस्तीति भावः । वस्तुतस्तु पूवर्तन्त्रे प्रथमपादे सिद्धस्यैव चोद-न्यप्रामाण्यस्य, "श्रुतिलक्षणमानुपूव्र्यम्' इति पुनः कथनवत् पूर्वसिद्धमुक्तभेददाढर्¬ाय पुनः प्रतिपादनोपपत्तिः । मुक्तप्राप्ततयोक्तस्येति । "अश्व इव रोमाणी'ति पूर्ववाक्य इति शेषः । परस्परसापेक्षयोरेव ऐक्योपदेशभेदनिषेधयोः साध्यसाधकत्वं मन्वान आह इतरेतरयोगे वेति । स्वग्रन्थे निर्दिष्टमिति । ततश्च यत्र यत्र निर्वहितेति श्रूयते, तस्य सर्वस्यापि श्रुत्यानुवादरूपत्वेन स्वग्रन्थत्वाभावात् नासाधुत्व-

rśanapantvena aikyopadeśādiparihārasya tatrākṛtatvāditi bhāvaḥ | yadyapīhāpi sādhakapramāṇamevopanyasyate-tatrāpyasya sūtradvayasya sādhaka-pramāṇādāḍhar¬ाpādanmukhena aikyopadeśa-bhedaniṣedhaśrutyanyathākaraṇaparyantatvamastīti bhāvaḥ | vastutastu pūvartantre prathamapāde siddhasyaiva coda-nyaprāmāṇyasya, "śrutilakṣaṇamānupūvryam' iti punaḥ kathanavat pūrvasiddhamuktabhedadāḍhar¬ाya punaḥ pratipādanopapattiḥ | muktaprāptatayoktasyeti | "aśva iva romāṇī'ti pūrvavākya iti śeṣaḥ | parasparasāpekṣayoreva aikyopadeśabhedaniṣedhayoḥ sādhyasādhakatvaṃ manvāna āha itaretarayoge veti | svagranthe nirdiṣṭamiti | tataśca yatra yatra nirvahiteti śrūyate, tasya sarvasyāpi śrutyānuvādarūpatvena svagranthatvābhāvāt nāsādhutva-

1.3.44

मिति भावः । पत्यादिशब्देभ्यः । ननु, "सर्वस्य वशी सर्वभ्येशानः सर्वस्याधिपतिः स न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कर्मणा कनीयान्, एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदाये'ति हि श्रुतिक्रमः । ततश्च कुतः तत्परित्यागेन भाष्ये व्युत्क्रमेण श्रुत्युपन्यास इ या(त्यत्रा?) ह सूत्र पत्यादिशब्देभ्य इतीति । वाक्यस्य पूर्वमितीति । "तस्य परमाम्राडितम्' इति निर्देशेन अवयववाचिपूर्वादिशब्दयोगे षष्ठी भवतीति ज्ञापितत्वात् षष्ठयाः साधुत्वं द्रष्टव्यम् । न च, "स न साधुना भूयान्' इत्यादिवाक्यस्य सर्वस्याधिपतिरिति वाक्यं नावयवः; येन पूर्वशब्दस्यावयववाचित्वं स्यादिति शङ्कयम्-स न साधुना कर्मणा भूयानित्यादिवाक्यस्येति

miti bhāvaḥ | patyādiśabdebhyaḥ | nanu, "sarvasya vaśī sarvabhyeśānaḥ sarvasyādhipatiḥ sa na sādhunā karmaṇā bhūyānno evāsādhunā karmaṇā kanīyān, eṣa sarveśvara eṣa bhūtādhipatireṣa bhūtapāla eṣa seturvidharaṇa eṣāṃ lokānāmasaṃbhedāye'ti hi śrutikramaḥ | tataśca kutaḥ tatparityāgena bhāṣye vyutkrameṇa śrutyupanyāsa i yā(tyatrā?) ha sūtra patyādiśabdebhya itīti | vākyasya pūrvamitīti | "tasya paramāmrāḍitam' iti nirdeśena avayavavācipūrvādiśabdayoge ṣaṣṭhī bhavatīti jñāpitatvāt ṣaṣṭhayāḥ sādhutvaṃ draṣṭavyam | na ca, "sa na sādhunā bhūyān' ityādivākyasya sarvasyādhipatiriti vākyaṃ nāvayavaḥ; yena pūrvaśabdasyāvayavavācitvaṃ syāditi śaṅkayam-sa na sādhunā karmaṇā bhūyānityādivākyasyeti

1.3.44

टीकागतस्य शब्दस्य प्रकरणगतवाक्यमात्रपरत्वादिति द्रष्टव्यम् । पश्चात् एष भूताधिपतिरिति वाक्यमिति । श्रुतौ पठितमिति शेषः । तन्त्रेण क्रोडीकारार्थमिति । बहुव्रीहितत्पुरुषाभ्यां पतिशब्दद्वयमध्यवर्तिनाम्, "स न साधुते'त्यादि वाक्यानामेत्यादरेण क्रोडाकरणा-र्थमित्यर्थः । ननु वश्यादिशब्देभ्य इत्युक्तावपि पूर्वोत्तरवाक्यानां क्रोडीकारमात्रं सिध्यतीत्यस्वरसादाह अभ्यासरूपेति । प्रथमश्रुतव-श्यादिशब्दं परित्यज्य मध्यश्रुतपतिशब्दमुपादाय, "पत्यादिशब्देभ्य' इति सूत्रणात् पातशब्दगतोऽभ्यासः सूच्यत इति भावः । पत्या-दिशब्दैः सहेति । वशी ईशानः भूतपाल इत्यादीनां प्रथमान्तानामेव पत्यादात्यादिशब्देन ग्रहणमुचितमित्यभिप्रेत्येदमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । एत चेत्यादिभाष्यस्वारस्यानुरोधेन, "सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेने'ति सूत्रे बद्धजीवातिरेकम्बरस्यानुरोधेन च सूत्रद्वयस्य क्रमेण बद्धमुक्ताति-रेकप्रतिपादनपरत्वं भाष्यकारस्य निमतमित्यभिप्रायेणाह किं जीवमात्रादर्थान्तरत्वे विप्रतिपत्तिरित्यादिना । पूर्वसूत्रोक्तपरिष्वङ्गा-न्वारोहयोरपि मुक्तव्यावर्तनक्षमत्वात् सूत्रद्वयेनापि मुक्तव्यावृत्तिः प्रतिपाद्यत इत्यभिप्रायेणाह यद्वा सूत्रद्वयेक्तैरिति । वर्णनीयाविति

ṭīkāgatasya śabdasya prakaraṇagatavākyamātraparatvāditi draṣṭavyam | paścāt eṣa bhūtādhipatiriti vākyamiti | śrutau paṭhitamiti śeṣaḥ | tantreṇa kroḍīkārārthamiti | bahuvrīhitatpuruṣābhyāṃ patiśabdadvayamadhyavartinām, "sa na sādhute'tyādi vākyānāmetyādareṇa kroḍākaraṇā-rthamityarthaḥ | nanu vaśyādiśabdebhya ityuktāvapi pūrvottaravākyānāṃ kroḍīkāramātraṃ sidhyatītyasvarasādāha abhyāsarūpeti | prathamaśrutava-śyādiśabdaṃ parityajya madhyaśrutapatiśabdamupādāya, "patyādiśabdebhya' iti sūtraṇāt pātaśabdagato'bhyāsaḥ sūcyata iti bhāvaḥ | patyā-diśabdaiḥ saheti | vaśī īśānaḥ bhūtapāla ityādīnāṃ prathamāntānāmeva patyādātyādiśabdena grahaṇamucitamityabhipretyedamuktamiti draṣṭavyam | eta cetyādibhāṣyasvārasyānurodhena, "suṣuptyutkrāntyorbhedene'ti sūtre baddhajīvātirekambarasyānurodhena ca sūtradvayasya krameṇa baddhamuktāti-rekapratipādanaparatvaṃ bhāṣyakārasya nimatamityabhiprāyeṇāha kiṃ jīvamātrādarthāntaratve vipratipattirityādinā | pūrvasūtroktapariṣvaṅgā-nvārohayorapi muktavyāvartanakṣamatvāt sūtradvayenāpi muktavyāvṛttiḥ pratipādyata ityabhiprāyeṇāha yadvā sūtradvayektairiti | varṇanīyāviti

1.2.1

पादानुयायिनोऽर्थस्येति - चिदचिद्विलक्षणकारणास्तित्वस्येत्यर्थः । नन्वर्थभेदादेव पादक्रमोपपत्तौ सङ्गतिः कुतस्सूत्रकाराभि-मतेत्याशङ्कयाह - पादभेदो ह्रर्थभेदादिति । नतु प्रमविशेष इति भावः । सङ्गतिविशेषादिति - पौर्वापर्यनियामकजिज्ञासाविषयस्यैव सङ्गतित्वादिति भावः । तत्र किं प्रमाणमिति - सङ्गतिविशेषस्य सूत्रकाराभिमतत्वे किं प्रमाणमित्यर्थः । ननु जन्मादिसूत्रत्रयस्यापि प्रथमाधिकरणाधीनारम्भत्वेपि शास्त्रारम्भसिध्द्यर्थत्वमव्याहतमेव, ईक्षत्यधिकरणोपक्रमत्वाच्छास्त्रस्य । ततश्च प्रथमाधिकरणस्य शा-स्त्रारम्भसिध्यर्थत्वकीर्तनमयुक्तमित्याशङ्कयाह - यद्वा जनमादिसूत्र्याः इति । प्रथमपादे सङ्गतिरप्यस्तीति - शास्त्रान्तर्भूतत्वमप्य-स्तीत्यर्थः । नन्वीक्षत्यधिकरणादारभ्यैव शास्त्रं न ततः प्राचीनस्य शास्त्रत्वम्, शास्त्रारम्भार्थतया शास्त्रान्तर्भावस्तु प्रथमाधिकरणस्यापि

pādānuyāyino'rthasyeti - cidacidvilakṣaṇakāraṇāstitvasyetyarthaḥ | nanvarthabhedādeva pādakramopapattau saṅgatiḥ kutassūtrakārābhi-matetyāśaṅkayāha - pādabhedo hrarthabhedāditi | natu pramaviśeṣa iti bhāvaḥ | saṅgativiśeṣāditi - paurvāparyaniyāmakajijñāsāviṣayasyaiva saṅgatitvāditi bhāvaḥ | tatra kiṃ pramāṇamiti - saṅgativiśeṣasya sūtrakārābhimatatve kiṃ pramāṇamityarthaḥ | nanu janmādisūtratrayasyāpi prathamādhikaraṇādhīnārambhatvepi śāstrārambhasidhdyarthatvamavyāhatameva, īkṣatyadhikaraṇopakramatvācchāstrasya | tataśca prathamādhikaraṇasya śā-strārambhasidhyarthatvakīrtanamayuktamityāśaṅkayāha - yadvā janamādisūtryāḥ iti | prathamapāde saṅgatirapyastīti - śāstrāntarbhūtatvamapya-stītyarthaḥ | nanvīkṣatyadhikaraṇādārabhyaiva śāstraṃ na tataḥ prācīnasya śāstratvam, śāstrārambhārthatayā śāstrāntarbhāvastu prathamādhikaraṇasyāpi

1.2.1

समानः । अतः प्रथमाधिकरणानुक्रमे शास्त्रारम्भसिद्धय इत्युक्तमयुक्तमित्याशङ्कयाह - यद्वा शास्त्रारम्भसिद्धय इतिपदमिति । आ-त्यन्तिकलयपर्यन्तत्वाभिप्रायेणेति - आत्यन्तिकलयो मोक्षः, मोक्षस्यानन्दरूपत्वादिति भावः । वस्तुतः परमात्मवृत्तेर्मुक्तगता-मृतत्वस्य कथं तदसाधारणत्वमित्याशङ्कयाह - प्रदेयत्वेनेति । चिह्नभूतमित्यर्थ इति - तथाचातद्धर्मस्यापि तच्चिह्नत्वमुपपद्यत इति भावः । भाष्ये-अतिपतितेति । प्रमाणान्तरविषयत्वगन्धशून्य इत्यर्थः । औत्पत्तिकसूत्र इति - औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन

samānaḥ | ataḥ prathamādhikaraṇānukrame śāstrārambhasiddhaya ityuktamayuktamityāśaṅkayāha - yadvā śāstrārambhasiddhaya itipadamiti | ā-tyantikalayaparyantatvābhiprāyeṇeti - ātyantikalayo mokṣaḥ, mokṣasyānandarūpatvāditi bhāvaḥ | vastutaḥ paramātmavṛttermuktagatā-mṛtatvasya kathaṃ tadasādhāraṇatvamityāśaṅkayāha - pradeyatveneti | cihnabhūtamityartha iti - tathācātaddharmasyāpi taccihnatvamupapadyata iti bhāvaḥ | bhāṣye-atipatiteti | pramāṇāntaraviṣayatvagandhaśūnya ityarthaḥ | autpattikasūtra iti - autpattikastu śabdasyārthena

1.2.1

सम्बन्धः' इति सूत्र इत्यर्थः । प्रत्यक्षसूत्र इति - "सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षम्' इतिसूत्र इत्यर्थः - अन्ययोग-व्यवच्छेदस्त्रिपाद्या क्रियत इति - आक्षेपपरिहारमुखेन नान्ययोग्यव्यवच्छेदाढर्¬मित्यर्थः । ब्राहृ लिङ्गगतमिति । परैरुक्तमिति - स्पष्टब्राहृलिङ्गादिवाक्यानि प्रथमपादे चिन्तितानि, अस्पष्टब्राहृलिङ्गादिवाक्यानि द्वितीयतृतीययोविर्चार्यन्ते । तत्र द्वितीयपादः सविशेषप्रधानः, तृतीयस्तु निर्विशेषप्रधानः । चतुर्थस्तु कारणवाक्यविगानपरिहारपर इति परैरुक्तमित्यर्थः । लिङ्गिप्रतिपादनमिति अव्यक्तादिशब्दैः प्रधानादेः प्रतिपादनादिति भावः । न तल्लिङ्गप्रतिपादनमिति - द्वितीयतृतीयपादयोरिव न लिङ्गमात्रप्रतिपादनमिति भावः ।। सर्वं खल्वित्यादेरिति "सर्वं खल्विदं ब्राहृ तज्जलानिति शान्त उपासीत अथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथाक्रतुरस्मिन् लोको

sambandhaḥ' iti sūtra ityarthaḥ | pratyakṣasūtra iti - "satsamprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanma tatpratyakṣam' itisūtra ityarthaḥ - anyayoga-vyavacchedastripādyā kriyata iti - ākṣepaparihāramukhena nānyayogyavyavacchedāḍhar¬mityarthaḥ | brāhṛ liṅgagatamiti | parairuktamiti - spaṣṭabrāhṛliṅgādivākyāni prathamapāde cintitāni, aspaṣṭabrāhṛliṅgādivākyāni dvitīyatṛtīyayovircāryante | tatra dvitīyapādaḥ saviśeṣapradhānaḥ, tṛtīyastu nirviśeṣapradhānaḥ | caturthastu kāraṇavākyavigānaparihārapara iti parairuktamityarthaḥ | liṅgipratipādanamiti avyaktādiśabdaiḥ pradhānādeḥ pratipādanāditi bhāvaḥ | na talliṅgapratipādanamiti - dvitīyatṛtīyapādayoriva na liṅgamātrapratipādanamiti bhāvaḥ || sarvaṃ khalvityāderiti "sarvaṃ khalvidaṃ brāhṛ tajjalāniti śānta upāsīta atha khalu kratumayaḥ puruṣo yathākraturasmin loko

1.2.1

पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति स क्रतुं कुर्वीत मनोमयः प्राणश्शरीरो भारूपस्सत्यसङ्कल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामस्सर्व-गन्धस्सर्वरसः सर्वमिदमभ्याक्तोऽवाक्यनादरः' एष म आत्मान्तह्र्मदयेऽणीयान् ब्राीहेर्वा यवाद्वा सर्षपाद्वा श्यामाकाद्वा श्यामाक-तण्डुलाद्वा एष म आत्मान्तह्र्मदये ज्यायान् पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्ज्यायान् द्विवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यस्सर्वकार्मा सर्वकाम-स्सर्वगन्धस्सर्वरसस्सर्वमिदमभ्याक्तोऽवाक्यनादर एष म आत्मान्तह्र्मदये एतद्ब्राहृैतमितः प्रेत्याभिसम्भवितास्मीति यस्य स्यादद्धा न विचिकित्सास्तीति ह स्माह शाण्डिल्यश्शाण्डिल्यः' इति श्रुतिः । व्याख्यात्रन्तराभिमतां विषयशुदिं्ध दर्शयति, भाष्ये-स क्रतुं कुर्वीतेति । मनोमय उपास्यतया सम्बन्ध्यत इति - अयं भावः, मनोमयादिपदानां प्रथमान्ततया "स क्रतुं कुर्वीत' इतिप्रकृतो-पासनकर्तृविशेषणसमर्पकत्वमेव युज्यते, नतूपास्यविशेषणसमर्पकत्वमिति न वाच्यम्, मनोमयादिपदानामनपेक्षितोपासनकर्तृस-मर्पकत्वं परित्यज्य विभक्तिविपरिणामेनोपास्यविशेषणसमर्पकत्वस्यैव युक्तत्वादिति । फलवत्सन्निधाविति - "सर्वं खल्विदं ब्राहृ तज्जलानिति शान्त उपासीत' इतिवाक्ये शान्त्यर्थतयोपासनविधानेन तस्य फलवत्त्वात् । स क्रतुं कुर्वीतेतिवाक्ये फलाश्रवणात् फलवदफलन्यायेन तदङ्गत्वं प्रसज्येतेति भावः । विहितोपासनाधिकृतस्यैवेति - न च तस्यैवोपासनान्तरं विधीयत इत्यत्र किं मानम् ? येनास्याश्शङ्काया उत्थितिस्स्यात् । उपकोसलदहरादिविद्यावत् विद्यान्तरानधिकृताधिकारविषयत्वसम्भवादिति वाच्यम्, शान्तेः ब्राहृोपासनाङ्गतया शान्त्यर्थोपासनाधिकृतस्यैव स क्रतुं कुर्वीतेत्युपासनायाप्यधिकृतत्वादित्याशयात् । यद्यपि शान्त्यर्थोपासनवि-धानमिति न परेषां मतम् मृषावादिभिस्ततदनभ्युपगमात् । इत्थं हि तन्मतम् स क्रतुं कुर्वीतेतिवाक्ये उपासनं विधीयते, तदनुवादेन तदङ्गतया शान्त उपासीतेतिवाक्येन शमगुणो विधीयते तस्य विधेरयमथर्वादः, "सर्वं खल्विदं ब्राहृ तज्जलान्' इति तज्जत्वतल्लत्व-तदनत्वैस्सर्वस्य ब्राहृात्मकत्वेनैकात्मकत्वाद्रगद्वेषादेः कर्तुमयुक्तत्वेन शम एव कर्तुमुचित इति "शूर्पेण जुहोति तेन ह्रन्नं क्रियते इतिवदिति तथापि व्याख्यात्रन्तराभिमतमिति तथोक्तम् अत एवोत्तरत्र व्याख्यात्रन्तरशब्दोपि मृषावादिव्यतिरिक्तविषय एवेति द्रष्टव्यम् । उपासनप्रचुरत्वादिति - "क्रतुमयः पुरुषः' इत्यत्र क्रतुशब्द उपासनपयः । मयट्प्रत्ययश्च प्रातुर्यार्थ इति भावः ।। क्रतुविधिपरत्वादस्येति - यागविधिपरत्वादित्यर्थः । प्रकृतोपास्यविषयत्व इति - ननु मनोमयत्वादीनां सर्वं खल्विदं ब्राहृेति-वाक्ये प्रकृतब्राहृविशेषणत्वादेव प्रकृतोपास्यविशेषणसमर्पकत्वं भविष्यतीत्याशभ्क्याह - ब्राहृपरत्वानिश्चयादिति । मनोमयत्वा-

puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavati sa kratuṃ kurvīta manomayaḥ prāṇaśśarīro bhārūpassatyasaṅkalpa ākāśātmā sarvakarmā sarvakāmassarva-gandhassarvarasaḥ sarvamidamabhyākto'vākyanādaraḥ' eṣa ma ātmāntahrmadaye'ṇīyān brāीhervā yavādvā sarṣapādvā śyāmākādvā śyāmāka-taṇḍulādvā eṣa ma ātmāntahrmadaye jyāyān pṛthivyā jyāyānantarikṣājjyāyān dvivo jyāyānebhyo lokebhyassarvakārmā sarvakāma-ssarvagandhassarvarasassarvamidamabhyākto'vākyanādara eṣa ma ātmāntahrmadaye etadbrāhṛैtamitaḥ pretyābhisambhavitāsmīti yasya syādaddhā na vicikitsāstīti ha smāha śāṇḍilyaśśāṇḍilyaḥ' iti śrutiḥ | vyākhyātrantarābhimatāṃ viṣayaśudiṃ्dha darśayati, bhāṣye-sa kratuṃ kurvīteti | manomaya upāsyatayā sambandhyata iti - ayaṃ bhāvaḥ, manomayādipadānāṃ prathamāntatayā "sa kratuṃ kurvīta' itiprakṛto-pāsanakartṛviśeṣaṇasamarpakatvameva yujyate, natūpāsyaviśeṣaṇasamarpakatvamiti na vācyam, manomayādipadānāmanapekṣitopāsanakartṛsa-marpakatvaṃ parityajya vibhaktivipariṇāmenopāsyaviśeṣaṇasamarpakatvasyaiva yuktatvāditi | phalavatsannidhāviti - "sarvaṃ khalvidaṃ brāhṛ tajjalāniti śānta upāsīta' itivākye śāntyarthatayopāsanavidhānena tasya phalavattvāt | sa kratuṃ kurvītetivākye phalāśravaṇāt phalavadaphalanyāyena tadaṅgatvaṃ prasajyeteti bhāvaḥ | vihitopāsanādhikṛtasyaiveti - na ca tasyaivopāsanāntaraṃ vidhīyata ityatra kiṃ mānam ? yenāsyāśśaṅkāyā utthitissyāt | upakosaladaharādividyāvat vidyāntarānadhikṛtādhikāraviṣayatvasambhavāditi vācyam, śānteḥ brāhṛोpāsanāṅgatayā śāntyarthopāsanādhikṛtasyaiva sa kratuṃ kurvītetyupāsanāyāpyadhikṛtatvādityāśayāt | yadyapi śāntyarthopāsanavi-dhānamiti na pareṣāṃ matam mṛṣāvādibhistatadanabhyupagamāt | itthaṃ hi tanmatam sa kratuṃ kurvītetivākye upāsanaṃ vidhīyate, tadanuvādena tadaṅgatayā śānta upāsītetivākyena śamaguṇo vidhīyate tasya vidherayamatharvādaḥ, "sarvaṃ khalvidaṃ brāhṛ tajjalān' iti tajjatvatallatva-tadanatvaissarvasya brāhṛाtmakatvenaikātmakatvādragadveṣādeḥ kartumayuktatvena śama eva kartumucita iti "śūrpeṇa juhoti tena hrannaṃ kriyate itivaditi tathāpi vyākhyātrantarābhimatamiti tathoktam ata evottaratra vyākhyātrantaraśabdopi mṛṣāvādivyatiriktaviṣaya eveti draṣṭavyam | upāsanapracuratvāditi - "kratumayaḥ puruṣaḥ' ityatra kratuśabda upāsanapayaḥ | mayaṭpratyayaśca prāturyārtha iti bhāvaḥ || kratuvidhiparatvādasyeti - yāgavidhiparatvādityarthaḥ | prakṛtopāsyaviṣayatva iti - nanu manomayatvādīnāṃ sarvaṃ khalvidaṃ brāhṛेti-vākye prakṛtabrāhṛviśeṣaṇatvādeva prakṛtopāsyaviśeṣaṇasamarpakatvaṃ bhaviṣyatītyāśabhkyāha - brāhṛparatvāniścayāditi | manomayatvā-

1.2.1

दिगुणके संशय इति - भाव इत्यन्तरं सूच्यत इति शेषः । ततश्चोपासनस्येतिपदेनेति - तृतीयान्तपदस्य नान्वय इति शङ्कापास्तेति-ध्येयम् । उपकरणोपकरणित्वलक्षणसम्बन्धविशेषस्यास्पष्टत्वादिति - इदमुपलक्षणम् । उदाह्मताज्जीवलिङ्गादपि वाक्योपक्रम-गततज्जत्वतल्लत्वादिहेतुकसार्वात्म्यरूपब्राहृलिङ्गस्य स्पष्टतया अस्पष्टब्राहृलिङ्गानां द्वितीयपादे विचार्यत्वमिति मृषावाद्युक्तमयुक्तम् । न च विषयवाक्यस्य मनोमय इत्यादेः पूर्वपक्षे भिन्नवाक्यतया मनोमयवाक्ये ब्राहृलिङ्गस्यास्पष्टतेतिवाच्यम्; तर्हि ज्योतिर्वाक्य- स्यापीह पादे विचार्यतापत्तेः । तत्पूर्ववाक्ये सर्वभूतचरणत्वरूपब्राहृलिङ्गस्य स्पष्टत्वेपि ज्योतिर्वाक्ये अस्पष्टतया तस्यापीह चिन्त्य-त्वप्रसङ्गादित्यास्तां तावत् । उभयाकाङ्क्षेति व्याख्येयं पदम् । पञ्चम्यन्वय इति - न वक्तुं युक्तमित्यनेन उभयाकाङ्क्षानिवृत्तिसिद्धेरिति

diguṇake saṃśaya iti - bhāva ityantaraṃ sūcyata iti śeṣaḥ | tataścopāsanasyetipadeneti - tṛtīyāntapadasya nānvaya iti śaṅkāpāsteti-dhyeyam | upakaraṇopakaraṇitvalakṣaṇasambandhaviśeṣasyāspaṣṭatvāditi - idamupalakṣaṇam | udāhmatājjīvaliṅgādapi vākyopakrama-gatatajjatvatallatvādihetukasārvātmyarūpabrāhṛliṅgasya spaṣṭatayā aspaṣṭabrāhṛliṅgānāṃ dvitīyapāde vicāryatvamiti mṛṣāvādyuktamayuktam | na ca viṣayavākyasya manomaya ityādeḥ pūrvapakṣe bhinnavākyatayā manomayavākye brāhṛliṅgasyāspaṣṭatetivācyam; tarhi jyotirvākya- syāpīha pāde vicāryatāpatteḥ | tatpūrvavākye sarvabhūtacaraṇatvarūpabrāhṛliṅgasya spaṣṭatvepi jyotirvākye aspaṣṭatayā tasyāpīha cintya-tvaprasaṅgādityāstāṃ tāvat | ubhayākāṅkṣeti vyākhyeyaṃ padam | pañcamyanvaya iti - na vaktuṃ yuktamityanena ubhayākāṅkṣānivṛttisiddheriti

1.2.1

पञ्चम्यन्वय इत्यर्थः । वाक्ये योजनां परिसमाप्त वाक्यान्तर्गतस्य मनोमयत्वादिगुणकेनेत्यस्य सिंहावलोकितेन प्रयोजनं दर्शयति - मनोमयत्वादि चेत्यादिना ।। परैव्र्याख्यातमिति - यद्यपि परैर्नैवं व्याख्यातम्, अपितु परमेव ब्राहृेहमनोमयत्वादिभिर्धर्मैरुपास्यम् । कुतः? सवत्र्र प्रसिद्धो-पदेशात् । यत् सर्वेषु वेदान्तेषु प्रसिद्धं ब्राहृशब्दस्यालम्बनं जगत्कारणम्, इह च सर्वं खल्विदं ब्राहृेति वाक्योपक्रमे श्रुतं तदेव मनो-मयत्वादिधर्मविशिष्टमुपदिश्यते' इति व्याख्यातम् । तथापि फलितार्थमादाय तथोक्तमिति द्रष्टव्यम् । कथं युक्तयन्रोक्तिरिति - परो-क्तयुक्तयनादरेण किमर्थं युक्तयन्तरमुपन्यस्यत इत्यर्थः । पूर्वार्धमेकरूपं पठित्वेति - तथा च पूर्वार्धयोरैकाथ्र्यात् उत्तरार्धयोरप्यैकाथ्र्यं युक्तमिति भावः । समाहितात्मा ज्ञानस्वरूपं परिपश्यतीति - अनेन च विशुद्धमनोग्राह्रत्वमुक्तं भवति । आत्मशब्दस्य मनः पर-त्वादिति भावः । धृत्या समाहितात्मा भक्तया पुरुषोत्तमं पश्यति साक्षात्करोति प्राप्नोतीत्यर्थः । "भक्तया त्वनन्यया शक्यः' इत्यनेनै-

pañcamyanvaya ityarthaḥ | vākye yojanāṃ parisamāpta vākyāntargatasya manomayatvādiguṇakenetyasya siṃhāvalokitena prayojanaṃ darśayati - manomayatvādi cetyādinā || paraivryākhyātamiti - yadyapi parairnaivaṃ vyākhyātam, apitu parameva brāhṛेhamanomayatvādibhirdharmairupāsyam | kutaḥ? savatrra prasiddho-padeśāt | yat sarveṣu vedānteṣu prasiddhaṃ brāhṛśabdasyālambanaṃ jagatkāraṇam, iha ca sarvaṃ khalvidaṃ brāhṛेti vākyopakrame śrutaṃ tadeva mano-mayatvādidharmaviśiṣṭamupadiśyate' iti vyākhyātam | tathāpi phalitārthamādāya tathoktamiti draṣṭavyam | kathaṃ yuktayanroktiriti - paro-ktayuktayanādareṇa kimarthaṃ yuktayantaramupanyasyata ityarthaḥ | pūrvārdhamekarūpaṃ paṭhitveti - tathā ca pūrvārdhayoraikāthryāt uttarārdhayorapyaikāthryaṃ yuktamiti bhāvaḥ | samāhitātmā jñānasvarūpaṃ paripaśyatīti - anena ca viśuddhamanogrāhratvamuktaṃ bhavati | ātmaśabdasya manaḥ para-tvāditi bhāvaḥ | dhṛtyā samāhitātmā bhaktayā puruṣottamaṃ paśyati sākṣātkaroti prāpnotītyarthaḥ | "bhaktayā tvananyayā śakyaḥ' ityanenai-

1.2.1

काथ्र्यादिति वेदार्थसङ्ग्रहे प्रतिपादितमिहानुसन्धेयम् । ननु "सर्वाणि ह वा' इत्यादिवाक्यं प्राणशरीरकत्वे कथं प्रमाणं भवितुमर्हति? यौगिकवृत्त्या परमात्मपरत्वस्य पूर्वं साधितत्वादित्याशङ्कयाह - सर्वाणीत्यादिवाक्य इति । अपयर्वसानवृत्येति - आकृत्यधिक-रणन्यायादिति भावः । वैश्वानराधिकरणन्यायेनेति - "साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः' इत्युक्तत्वादिति भावः । सुखदुःखेच्छाद्वेषादय इति - यद्यपि "सवर्गन्धस्सर्वरसः' इत्यादौ कल्याणगन्धरसपरत्ववन्मनोमयशब्दस्यापि कल्याणसुखादिमनोविकारपरत्वे वा सर्वं खल्विदं ब्राहृेत्यादिवदसङ्कुचितपरत्वेपि वा न विरोधः । अथापि मनोग्राह्रत्वरूपार्थस्य सम्भवेऽन्तःकरणप्रतिबिम्बतया मनोविकार-भूतजीवाभेदोपचारेण मनोमयत्वोक्तिरयुक्तेति भावः ।। प्रतिज्ञावाक्यस्याध्याहार्यत्वादिति - कृत्स्नस्येति शेषः । ततश्च पूर्वयोजनायामिव द्वितीययोजनायां न कृत्स्नाध्याहार इति भावः । ननूपासनविधेरिति - विधीयमानोपासनस्येत्यर्थः । उत्पत्तिशिष्टसर्वात्मकत्वेति - उत्पत्तिवाक्यविहितेत्यर्थः । उत्पत्तिवाक्यं प्राथ-

kāthryāditi vedārthasaṅgrahe pratipāditamihānusandheyam | nanu "sarvāṇi ha vā' ityādivākyaṃ prāṇaśarīrakatve kathaṃ pramāṇaṃ bhavitumarhati? yaugikavṛttyā paramātmaparatvasya pūrvaṃ sādhitatvādityāśaṅkayāha - sarvāṇītyādivākya iti | apayarvasānavṛtyeti - ākṛtyadhika-raṇanyāyāditi bhāvaḥ | vaiśvānarādhikaraṇanyāyeneti - "sākṣādapyavirodhaṃ jaiminiḥ' ityuktatvāditi bhāvaḥ | sukhaduḥkhecchādveṣādaya iti - yadyapi "savargandhassarvarasaḥ' ityādau kalyāṇagandharasaparatvavanmanomayaśabdasyāpi kalyāṇasukhādimanovikāraparatve vā sarvaṃ khalvidaṃ brāhṛेtyādivadasaṅkucitaparatvepi vā na virodhaḥ | athāpi manogrāhratvarūpārthasya sambhave'ntaḥkaraṇapratibimbatayā manovikāra-bhūtajīvābhedopacāreṇa manomayatvoktirayukteti bhāvaḥ || pratijñāvākyasyādhyāhāryatvāditi - kṛtsnasyeti śeṣaḥ | tataśca pūrvayojanāyāmiva dvitīyayojanāyāṃ na kṛtsnādhyāhāra iti bhāvaḥ | nanūpāsanavidheriti - vidhīyamānopāsanasyetyarthaḥ | utpattiśiṣṭasarvātmakatveti - utpattivākyavihitetyarthaḥ | utpattivākyaṃ prātha-

1.2.1

मिकावगतिजनकं वाक्यम् । उपासनविध्येकवाक्यत्वमिति - ननु ब्राहृशब्दस्य द्वितीयान्तत्वे द्वितीयान्तस्य खल्वित्यनेनैकवा-क्यतया अन्वयो न सम्भवेत् । तज्जत्वतल्लत्वतदनत्वत्वैस्सर्वस्य ब्राहृात्मकत्वं शासि#ादवगम्य रागद्वेषादिरहितस्सन् वक्ष्यमाणगुणकं ब्राहृोपासीतेत्यर्थ इति वक्ष्यमाणरीत्या शमविध्यर्थवादतया परमतवदेकवाक्यत्वं सम्भवत्येव । "सर्वं खल्विदं ब्राहृ तज्जलान्' इत्यस्य "शूर्पेण जुहोति' "तेन ह्रन्नं क्रियत' इत्यस्यैव हेतुवन्निगदार्थवादत्वं मतद्वयेपि साधारणम् । इयांस्तु विशेषः, परमते "स क्रतुं कुर्वीत' इत्युपासनं विधीयते सर्वं खल्वितिवाक्ये तदनुवादेन शमो विधीयते । अस्मन्मते तु सर्वं खल्वितिवाक्ये शमविशिष्यमुपासनं विधीयते । स क्रतुं कुर्वीतेति वाक्ये तु सर्वं खल्वितिवाक्यविहितोपासनानुवादेन मनोमयत्वादयो गुणा विधीयन्त इति । न च प्राप्तोपासनानुवादेन कथमेकस्मिन् वाक्ये मनोमयत्वाद्यनेकगुणविधानमिति वाच्यम्; मनोमयत्वादीनां नानात्वेपि "एतमितः प्रेत्याभिसम्भवितास्मि' इत्यत्रेतिशब्देन क्रमविशेषरूपप्रकारविशिष्टतया प्रतीतेर्विधेयनानात्वेपि विधेयतावच्छेदकैक्याद्वाक्यभेदा-प्रसक्तेः । ततश्चास्मिन्मेपि सर्वं खल्विदमितिवाक्येपि एकवाक्यत्वं सिद्धमेव । कथं भेद इति चेत् उच्यते; सत्यमेकवाक्यत्वम् तथाप्युपास्याकाङ्क्षायां रात्रिसूत्रन्यायेन शमविध्यर्थवादप्रतिपन्नं ब्राहृैवोपास्यतया सम्बध्यते नतु सर्वात्मकत्वविशिष्टं ब्राहृ ब्राहृ-मात्रेणोपास्याकाङ्क्षाशान्तेः, येनोत्पत्तिशिष्टगुणावरोधशङ्कापि स्यादिति भावः । वस्तुतस्तु सार्वात्म्यस्योत्पत्तिशिष्टास्यापि वक्ष्य-माणमनोमयत्वाद्यविरोधान्न वक्ष्यमाणानां मनोमयत्वादीनामन्वय इत्यपि द्रष्टव्यम् । अत एव "तं मामायुरमृतमुपास्व' इत्युपासनविधौ

mikāvagatijanakaṃ vākyam | upāsanavidhyekavākyatvamiti - nanu brāhṛśabdasya dvitīyāntatve dvitīyāntasya khalvityanenaikavā-kyatayā anvayo na sambhavet | tajjatvatallatvatadanatvatvaissarvasya brāhṛाtmakatvaṃ śāsi#ाdavagamya rāgadveṣādirahitassan vakṣyamāṇaguṇakaṃ brāhṛोpāsītetyartha iti vakṣyamāṇarītyā śamavidhyarthavādatayā paramatavadekavākyatvaṃ sambhavatyeva | "sarvaṃ khalvidaṃ brāhṛ tajjalān' ityasya "śūrpeṇa juhoti' "tena hrannaṃ kriyata' ityasyaiva hetuvannigadārthavādatvaṃ matadvayepi sādhāraṇam | iyāṃstu viśeṣaḥ, paramate "sa kratuṃ kurvīta' ityupāsanaṃ vidhīyate sarvaṃ khalvitivākye tadanuvādena śamo vidhīyate | asmanmate tu sarvaṃ khalvitivākye śamaviśiṣyamupāsanaṃ vidhīyate | sa kratuṃ kurvīteti vākye tu sarvaṃ khalvitivākyavihitopāsanānuvādena manomayatvādayo guṇā vidhīyanta iti | na ca prāptopāsanānuvādena kathamekasmin vākye manomayatvādyanekaguṇavidhānamiti vācyam; manomayatvādīnāṃ nānātvepi "etamitaḥ pretyābhisambhavitāsmi' ityatretiśabdena kramaviśeṣarūpaprakāraviśiṣṭatayā pratītervidheyanānātvepi vidheyatāvacchedakaikyādvākyabhedā-prasakteḥ | tataścāsminmepi sarvaṃ khalvidamitivākyepi ekavākyatvaṃ siddhameva | kathaṃ bheda iti cet ucyate; satyamekavākyatvam tathāpyupāsyākāṅkṣāyāṃ rātrisūtranyāyena śamavidhyarthavādapratipannaṃ brāhṛैvopāsyatayā sambadhyate natu sarvātmakatvaviśiṣṭaṃ brāhṛ brāhṛ-mātreṇopāsyākāṅkṣāśānteḥ, yenotpattiśiṣṭaguṇāvarodhaśaṅkāpi syāditi bhāvaḥ | vastutastu sārvātmyasyotpattiśiṣṭāsyāpi vakṣya-māṇamanomayatvādyavirodhānna vakṣyamāṇānāṃ manomayatvādīnāmanvaya ityapi draṣṭavyam | ata eva "taṃ māmāyuramṛtamupāsva' ityupāsanavidhau

1.2.1

"आनन्दोऽजरोऽमृतः' इत्यौपसंहारिकगुणानामुपास्यतया विधानमिति "प्राणस्तथानुगमात्' इत्यधिकरणे वर्णितम् । तथा "ओमि-त्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत' इति विहिते उद्गीथावयवत्वगुणकप्रणवोपासने रसतमत्वादीनामप्युपास्यत्वमिति "स्तुतिमात्रमुपादाना'-दित्यत्र समर्थितम् । अत एव शाण्डिल्यविद्यायां सार्वात्म्यस्योपास्यत्वमिति बहुषु स्थलेषु भाष्यटीकयोव्र्यवहारः । न च शान्त्यर्थ-तयोपदिष्टस्य सार्वात्म्यस्य कथमुपास्यविशेषणत्वमिति शङ्कनीयम् ब्राहृण इव सर्वात्मकत्वस्यापि उपास्यत्वोपपत्तेः । इतरथा ब्राहृ-णोपि शमार्थनिर्दिष्टरयोपास्यत्वं न स्यात् न चेष्टापत्तिः । ब्राहृशब्दवाच्यस्योपास्यत्वसिद्धवत्कारेणैव पूर्वोत्तरपक्षयोः प्रवर्तनादिति द्रष्टव्यम् । केचित्तु-गुणानां च परार्थत्वादित्यत्रादृष्टकार्येणापि निरपेक्षतया श्रुतेन पूर्वावगतेनाधठनेनावरुद्धेऽग्नौ भिन्नादृष्टकार्याणामपि पवमानेष्टीनां न निवेशो युक्तः । अत एवाग्नेयावरुद्धे प्रयाजादिर्न करणम् । अन्यथा समप्राधान्यं स्यादिति नयविवेकोक्तेरविरोधेपि न विवेशो युक्त इति वदन्ति । भाष्ये-क्वचित्क्वचिद्ब्राहृशब्द इति । इदं ब्राहृायाति तज्ज्ञानं ब्राहृ संज्ञितम्' इत्यादिष्विति भावः ।। भाष्ये-ब्राहृशब्देन तदात्मकतया विधीयमानमिति । तदात्मकतया-अन्तर्यामितयेत्यर्थः । सर्वस्य जगतः अन्तर्यामितया विधी-यमानमिति यावत् । तज्जलानिति हेतुत इति भाष्यस्य जन्मस्थितिलयानां तत्कृततादात्म्यस्य च प्रसिद्धत्वेनोपदेशादित्यर्थ इति यदुक्तम् तदयुक्तम्; तद्विवरणे भाष्ये-यस्माज्जगज्जन्मस्थितिलयाः प्रसिद्धा इति कारणत्वप्रसिद्धमात्रप्रतिपादनादित्याशङ्कयाह - कारणत्वनिबन्धनतादात्म्यस्येति । जगज्जन्मस्थितिलयानां हेतुत्वप्रसिद्धौ प्रसक्तायां तत्साध्यतादात्म्यप्रसिद्धिरप्यर्थादुक्तेति भावः

"ānando'jaro'mṛtaḥ' ityaupasaṃhārikaguṇānāmupāsyatayā vidhānamiti "prāṇastathānugamāt' ityadhikaraṇe varṇitam | tathā "omi-tyetadakṣaramudgīthamupāsīta' iti vihite udgīthāvayavatvaguṇakapraṇavopāsane rasatamatvādīnāmapyupāsyatvamiti "stutimātramupādānā'-dityatra samarthitam | ata eva śāṇḍilyavidyāyāṃ sārvātmyasyopāsyatvamiti bahuṣu sthaleṣu bhāṣyaṭīkayovryavahāraḥ | na ca śāntyartha-tayopadiṣṭasya sārvātmyasya kathamupāsyaviśeṣaṇatvamiti śaṅkanīyam brāhṛṇa iva sarvātmakatvasyāpi upāsyatvopapatteḥ | itarathā brāhṛ-ṇopi śamārthanirdiṣṭarayopāsyatvaṃ na syāt na ceṣṭāpattiḥ | brāhṛśabdavācyasyopāsyatvasiddhavatkāreṇaiva pūrvottarapakṣayoḥ pravartanāditi draṣṭavyam | kecittu-guṇānāṃ ca parārthatvādityatrādṛṣṭakāryeṇāpi nirapekṣatayā śrutena pūrvāvagatenādhaṭhanenāvaruddhe'gnau bhinnādṛṣṭakāryāṇāmapi pavamāneṣṭīnāṃ na niveśo yuktaḥ | ata evāgneyāvaruddhe prayājādirna karaṇam | anyathā samaprādhānyaṃ syāditi nayavivekokteravirodhepi na viveśo yukta iti vadanti | bhāṣye-kvacitkvacidbrāhṛśabda iti | idaṃ brāhṛाyāti tajjñānaṃ brāhṛ saṃjñitam' ityādiṣviti bhāvaḥ || bhāṣye-brāhṛśabdena tadātmakatayā vidhīyamānamiti | tadātmakatayā-antaryāmitayetyarthaḥ | sarvasya jagataḥ antaryāmitayā vidhī-yamānamiti yāvat | tajjalāniti hetuta iti bhāṣyasya janmasthitilayānāṃ tatkṛtatādātmyasya ca prasiddhatvenopadeśādityartha iti yaduktam tadayuktam; tadvivaraṇe bhāṣye-yasmājjagajjanmasthitilayāḥ prasiddhā iti kāraṇatvaprasiddhamātrapratipādanādityāśaṅkayāha - kāraṇatvanibandhanatādātmyasyeti | jagajjanmasthitilayānāṃ hetutvaprasiddhau prasaktāyāṃ tatsādhyatādātmyaprasiddhirapyarthādukteti bhāvaḥ

1.2.2

प्रसिद्धत्वमस्त्विति - जगज्जन्मस्थितिलयहेतुत्वेन वेदान्तप्रसिद्धमेव प्रतीयतामित्यर्थः । तस्यैव भाष्ये पूर्ववाक्ये प्रतिपादितत्वादिति द्रष्टव्यम् । तादात्म्यमप्यर्थसिद्धमित्याहेति - तादात्म्यमप्यर्थसिद्धमित्यभिप्रयन्नाहेत्यर्थः । भाष्ये-तदात्मकतया तादात्म्यमुपपन्न- मिति । अत्र साध्याविशेषमाशङ्कय श्रुत्यन्तरसिद्धतदात्मकत्वं हेतुः, एतच्छØतिप्रतिपन्नतादात्म्यमुपपाद्यमित्याह - तदात्मकतयेति श्रुत्यन्तरविषयमिति । इदमुपलक्षणम् । तदात्मकतया तादात्म्यमित्यस्य वाक्यस्य शरीरशरीरिभावेन तादात्म्यमिति वाक्यतु-ल्यत्वान्न साध्याविशेषशङ्कापीत्यपि द्रष्टव्यम् । उभयलिङ्गस्य ब्राहृण इति - तथा च प्रलयदशायां ब्राहृमात्रपरिशेषे ब्राहृस्वरूपस्यैव परिणामप्रसक्तया सविकारत्वरूपदोषप्रसङ्गादिति भावः । श्रुत्यन्तरैः कण्ठोक्तं चेति - "तम आसीत्' "यस्य तमश्शरीरम्' इत्या-

prasiddhatvamastviti - jagajjanmasthitilayahetutvena vedāntaprasiddhameva pratīyatāmityarthaḥ | tasyaiva bhāṣye pūrvavākye pratipāditatvāditi draṣṭavyam | tādātmyamapyarthasiddhamityāheti - tādātmyamapyarthasiddhamityabhiprayannāhetyarthaḥ | bhāṣye-tadātmakatayā tādātmyamupapanna- miti | atra sādhyāviśeṣamāśaṅkaya śrutyantarasiddhatadātmakatvaṃ hetuḥ, etacchaØtipratipannatādātmyamupapādyamityāha - tadātmakatayeti śrutyantaraviṣayamiti | idamupalakṣaṇam | tadātmakatayā tādātmyamityasya vākyasya śarīraśarīribhāvena tādātmyamiti vākyatu-lyatvānna sādhyāviśeṣaśaṅkāpītyapi draṣṭavyam | ubhayaliṅgasya brāhṛṇa iti - tathā ca pralayadaśāyāṃ brāhṛmātrapariśeṣe brāhṛsvarūpasyaiva pariṇāmaprasaktayā savikāratvarūpadoṣaprasaṅgāditi bhāvaḥ | śrutyantaraiḥ kaṇṭhoktaṃ ceti - "tama āsīt' "yasya tamaśśarīram' ityā-

1.2.2

दिभिरित्यर्थः । ततः किमुभयलिङ्गकस्येत्यत्राहेति - पूवर्पक्षिणा आपादितस्योभयलिङ्गत्वविरोधस्य कः परिहार उक्तस्यादिति शङ्कार्थः ।। निषेधवाक्यविरोधेति - अप्राणो ह्रमनाः' इति वाक्यविरोधपरिहारायेत्यर्थः । विशेषवाक्यानुगुणमिति - मनसा तु विशुद्धेन इतिवाक्यानुगुणमित्यर्थः । धमर्भूतज्ञानव्यावृत्त्यर्थमाह - स्वस्मै प्रकाशयतीत्यर्थ इति । सत्यकामपदैकाथ्र्यादिति - सत्यकामपदस्य

dibhirityarthaḥ | tataḥ kimubhayaliṅgakasyetyatrāheti - pūvarpakṣiṇā āpāditasyobhayaliṅgatvavirodhasya kaḥ parihāra uktasyāditi śaṅkārthaḥ || niṣedhavākyavirodheti - aprāṇo hramanāḥ' iti vākyavirodhaparihārāyetyarthaḥ | viśeṣavākyānuguṇamiti - manasā tu viśuddhena itivākyānuguṇamityarthaḥ | dhamarbhūtajñānavyāvṛttyarthamāha - svasmai prakāśayatītyartha iti | satyakāmapadaikāthryāditi - satyakāmapadasya

1.2.3

नित्यविभूतिमत्त्वार्थकत्वं दहराधिकरणे स्पष्टयिष्यते - अत्र स्वीकरणरूपगुणविधिरिति । नन्वेतदनुक्तिसिद्धं तद्गुणकत्वप्रतिपा-दनादेव तदुपादानस्य सिद्धत्वादितिचेन्न; सर्वकर्मेत्यादि पुनः पाठस्य सकृत्पठितमनोमयत्वादिगुणोपास्यत्वपरिसङ्खयार्थत्वशङ्का-निरसनाय प्रागुक्तसर्वगुणोपास्यत्वप्रतिपादनार्थतया सार्थक्यमित्याशयात् । पुनः पाठस्य तु प्रयोजनमुत्तरत्र वक्ष्यते - नायमादि-कर्मणीति । आरम्भ आदिकमर्, "गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीङ्स्थासवसजनरुहर्जीयतिभ्यश्च' इति कर्तरिक्तप्रत्ययविधानमाशङ्कय निराकरोति - न चाभ्याददातिरित्यादिना । तेनैव कत्र्रर्थकत्वं क्तप्रत्ययस्य कल्प्यतामिति - लक्ष्यप्राधान्यवादिनोयं परिहारः,

nityavibhūtimattvārthakatvaṃ daharādhikaraṇe spaṣṭayiṣyate - atra svīkaraṇarūpaguṇavidhiriti | nanvetadanuktisiddhaṃ tadguṇakatvapratipā-danādeva tadupādānasya siddhatvāditicenna; sarvakarmetyādi punaḥ pāṭhasya sakṛtpaṭhitamanomayatvādiguṇopāsyatvaparisaṅkhayārthatvaśaṅkā-nirasanāya prāguktasarvaguṇopāsyatvapratipādanārthatayā sārthakyamityāśayāt | punaḥ pāṭhasya tu prayojanamuttaratra vakṣyate - nāyamādi-karmaṇīti | ārambha ādikamar, "gatyarthākarmakaśliṣaśīṅsthāsavasajanaruharjīyatibhyaśca' iti kartariktapratyayavidhānamāśaṅkaya nirākaroti - na cābhyādadātirityādinā | tenaiva katrrarthakatvaṃ ktapratyayasya kalpyatāmiti - lakṣyaprādhānyavādinoyaṃ parihāraḥ,

1.2.5

गत्यर्थत्वमङ्गीकृत्य कल्प्यतामित्यर्थः । महाभाष्ये कथं भुक्ता ब्रााहृणः पीता गावः इत्याशङ्कय अर्श आद्यजन्ततया निर्वाहः कृतः । तदनुरोधेन निर्वाहं दर्शयति - यद्वा कर्तरि प्रतीतिः प्रतिपत्तिरिति । क्त इत्यनेन क्तप्रत्ययान्तजन्यप्रतिपत्तिर्लक्ष्यत इति भावः । नतु वाक्सामथ्र्यविरह इत्यर्थ इति - अवाकीत्यनेन प्रतिपाद्यत इति शेषः ।। तुशब्दाभिप्राय इत्याशयवतोक्तमिति - बद्धे संशयहेतो-

gatyarthatvamaṅgīkṛtya kalpyatāmityarthaḥ | mahābhāṣye kathaṃ bhuktā brāाhṛṇaḥ pītā gāvaḥ ityāśaṅkaya arśa ādyajantatayā nirvāhaḥ kṛtaḥ | tadanurodhena nirvāhaṃ darśayati - yadvā kartari pratītiḥ pratipattiriti | kta ityanena ktapratyayāntajanyapratipattirlakṣyata iti bhāvaḥ | natu vāksāmathryaviraha ityartha iti - avākītyanena pratipādyata iti śeṣaḥ || tuśabdābhiprāya ityāśayavatoktamiti - baddhe saṃśayaheto-

1.2.6

स्सतोऽयथा सिद्धिः कार्या, मुक्तेतु संशायकहेतुरपि नास्तीत्येवंरूपवैषम्यं तुशब्देन द्योत्यत इत्यर्थः । जीवधर्मैरिति - मनोमयत्वादि-भिरित्यर्थः ।। परमसाध्यहेतुमाहेति - विवक्षितगुणानुपपत्तिद्वारा भाष्ये जीवव्यतिरेके हेतुरुच्यते अनेन सूत्रेण, नतु विवक्षितगुणानुपपत्ताविति भावः । प्राप्यप्राप्तारावेव हीति - "एतमितः प्रेत्याभिसम्भवितास्मि' इत्यत्र एतच्छब्देन प्राक्प्रस्तुतोपास्यस्य परामर्शादितिभावः - स्व-रूपस्यैवेति - दशमस्त्वमसीत्यादाविव स्वरूपस्यैव प्राप्यत्वं प्राप्तृत्वं च सम्भवतीतिशङ्कार्थः । श्रुतिस्वारस्यभङ्ग इति - "एतमितः प्रेत्य' इति श्रुतिस्वारस्यभङ्ग इत्यर्थः । नन्वेवमितः प्रेत्याभिसम्भवितास्मि इति वाक्ये प्राप्यस्य पुल्लिङ्गतया निर्देशात् प्राप्तुरन्यदेवेदमिति श्रुतौ शब्दविशेषः श्रूयते जीवपरयोः । यथा "व्रीहिर्वा यवो वा श्यामाको वा श्यामाकतण्डुलो वा एवमय-

ssato'yathā siddhiḥ kāryā, muktetu saṃśāyakaheturapi nāstītyevaṃrūpavaiṣamyaṃ tuśabdena dyotyata ityarthaḥ | jīvadharmairiti - manomayatvādi-bhirityarthaḥ || paramasādhyahetumāheti - vivakṣitaguṇānupapattidvārā bhāṣye jīvavyatireke heturucyate anena sūtreṇa, natu vivakṣitaguṇānupapattāviti bhāvaḥ | prāpyaprāptārāveva hīti - "etamitaḥ pretyābhisambhavitāsmi' ityatra etacchabdena prākprastutopāsyasya parāmarśāditibhāvaḥ - sva-rūpasyaiveti - daśamastvamasītyādāviva svarūpasyaiva prāpyatvaṃ prāptṛtvaṃ ca sambhavatītiśaṅkārthaḥ | śrutisvārasyabhaṅga iti - "etamitaḥ pretya' iti śrutisvārasyabhaṅga ityarthaḥ | nanvevamitaḥ pretyābhisambhavitāsmi iti vākye prāpyasya pulliṅgatayā nirdeśāt prāpturanyadevedamiti śrutau śabdaviśeṣaḥ śrūyate jīvaparayoḥ | yathā "vrīhirvā yavo vā śyāmāko vā śyāmākataṇḍulo vā evamaya-

1.2.6

विज्ञायत इति भाष्ये नपुंसकनिर्देशः कथमित्याशङ्कयाह - अत्रेदमिति निर्देश इति ।। नान्योन्याश्रय इति - शब्दविशेषस्य जीवपरविषयत्वसिद्धौ जीवपरविषयकशब्दविशेषणोपास्योपासकभेदसिद्धिः, उपास्योपा-सकभेदसिद्धौ जीवपरवि#ेयत्वसिद्धिरित्यन्योन्याश्रय इत्यर्थः । सर्वशब्दो जीवविषय इति - न देहादिसङ्घातविषयः, येनोपायस्योपासकयोर्जीवपरयोर्भेदो न सिद्धयेदितिभावः । भ्रान्त्या-श्रयत्वादिति - "भ्रामयन् सर्वभूतानि' इतिप्रतिपाद्यभ्रान्त्याश्रयत्वादित्यर्थः । अवान्तरशङ्कापरिहारेति - अवस्थाभेदेन प्राप्यत्व-प्राप्तृत्वोपपत्तिरितिशङ्कानिराकरणार्थसूत्रद्वयोक्तहेतुसमुच्चयाथर् इत्यर्थः । श्रुतिस्मृत्योस्साम्यासम्भवादाह - अन्वाचयो वेति । अस्मिन् सूत्रे शाङ्करभाष्ये कः पुनरयं शारीरो नाम परमात्मनोऽन्यः यः प्रतिषिध्यते "अनुपपत्तेस्तु न शारीरः' इत्यादिना । श्रुतिर्हि "नान्य-दतोऽस्ति द्रष्टा नान्यतोस्ति श्रोता' इत्येवञ्जातीयकापरमात्मनोन्यमात्मानं वारयति । तथा स्मृतिरपि "क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्व-

vijñāyata iti bhāṣye napuṃsakanirdeśaḥ kathamityāśaṅkayāha - atredamiti nirdeśa iti || nānyonyāśraya iti - śabdaviśeṣasya jīvaparaviṣayatvasiddhau jīvaparaviṣayakaśabdaviśeṣaṇopāsyopāsakabhedasiddhiḥ, upāsyopā-sakabhedasiddhau jīvaparavi#ेyatvasiddhirityanyonyāśraya ityarthaḥ | sarvaśabdo jīvaviṣaya iti - na dehādisaṅghātaviṣayaḥ, yenopāyasyopāsakayorjīvaparayorbhedo na siddhayeditibhāvaḥ | bhrāntyā-śrayatvāditi - "bhrāmayan sarvabhūtāni' itipratipādyabhrāntyāśrayatvādityarthaḥ | avāntaraśaṅkāparihāreti - avasthābhedena prāpyatva-prāptṛtvopapattiritiśaṅkānirākaraṇārthasūtradvayoktahetusamuccayāthar ityarthaḥ | śrutismṛtyossāmyāsambhavādāha - anvācayo veti | asmin sūtre śāṅkarabhāṣye kaḥ punarayaṃ śārīro nāma paramātmano'nyaḥ yaḥ pratiṣidhyate "anupapattestu na śārīraḥ' ityādinā | śrutirhi "nānya-dato'sti draṣṭā nānyatosti śrotā' ityevañjātīyakāparamātmanonyamātmānaṃ vārayati | tathā smṛtirapi "kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarva-

1.2.7

क्षेत्रेषु भारत' इत्येवञ्जातीयकेति । अत्रोच्यते,-सत्यमेवमेतत्; पर एव त्वात्मा देहेन्द्रियमनोबुध्युपाधिभिः परिच्छिद्यमानो बालैश्-शारीर इत्युपचर्यते, यथा घटकरकाद्युपाधिवशादपरिच्छिन्नमपि नभः परिच्छिन्नवदभासते, तद्वत्तदपेक्षया च कर्मकर्तृत्वादिभेद-व्यवहारो न विरुध्यते । प्राक् तत्त्वमसीत्युपदेशग्रहणाद्गृहीते त्वात्मैकत्वे बन्धमोक्षादिसवव्र्यवहारपरिसमाप्तिरेव स्यादित्युक्तम्, तदनूद्य दूषयति - अत्र केचिदिति । अन्येषां जीवेश्वरभ्रमाभावाच्चेति - वेद एवभ्रान्तो व्यदिशतीति पक्ष इति भावः । अन्येषां जीवेश्वरभेदभ्रान्त्यभावेपीति - ईश्वरस्य मानान्तरागोचरत्वेन तद्भेदभ्रमासम्भवेपीत्यर्थः । त्वमित्येवोपदेष्टव्यमिति - श्वेतकेतुं प्रतीतिशेषः । मनुसूर्यादिजन्मस्मरणपरत्वसम्भवादिति - अनद्यतनलङ्#िनर्देशस्वारस्यादिति भावः । मुक्तप्राप्यत्वादीनामनु-मातुमशक्यत्वाच्चेति - ततश्च श्रुत्येकसमधिगम्यानां तेषामनुवादो न सम्भवतीति भावः । उपास्यत्वादिनिबन्धन इति - उपासनार्थ

kṣetreṣu bhārata' ityevañjātīyaketi | atrocyate,-satyamevametat; para eva tvātmā dehendriyamanobudhyupādhibhiḥ paricchidyamāno bālaiś-śārīra ityupacaryate, yathā ghaṭakarakādyupādhivaśādaparicchinnamapi nabhaḥ paricchinnavadabhāsate, tadvattadapekṣayā ca karmakartṛtvādibheda-vyavahāro na virudhyate | prāk tattvamasītyupadeśagrahaṇādgṛhīte tvātmaikatve bandhamokṣādisavavryavahāraparisamāptireva syādityuktam, tadanūdya dūṣayati - atra keciditi | anyeṣāṃ jīveśvarabhramābhāvācceti - veda evabhrānto vyadiśatīti pakṣa iti bhāvaḥ | anyeṣāṃ jīveśvarabhedabhrāntyabhāvepīti - īśvarasya mānāntarāgocaratvena tadbhedabhramāsambhavepītyarthaḥ | tvamityevopadeṣṭavyamiti - śvetaketuṃ pratītiśeṣaḥ | manusūryādijanmasmaraṇaparatvasambhavāditi - anadyatanalaṅ#िnardeśasvārasyāditi bhāvaḥ | muktaprāpyatvādīnāmanu-mātumaśakyatvācceti - tataśca śrutyekasamadhigamyānāṃ teṣāmanuvādo na sambhavatīti bhāvaḥ | upāsyatvādinibandhana iti - upāsanārtha

1.2.7

इत्यर्थः । तदेवोपपादयति- तत्तत्फलविशेषार्थिनामिति । श्रुतिः कल्पयतीति चेदिति - ननु श्रुतिकल्पितकर्मकर्तृभेदो न भेदकार्य-साधक इति कथमियं शङ्केति चेत्, अत्यन्तागतिकस्यैतादृशशङ्कोपपत्तेः । किञ्च उपासने प्रवर्तमानस्योपास्योपासकभेदबुद्धेरेवापेक्षि-तत्वेन वास्तवभेदानपेक्षत्वेन शङ्कोपपत्तेरिति द्रष्टव्यम् । जीवविलक्षणं वस्त्विति - जीवभेदं प्रतिज्ञायेत्यर्थः । न ह्रतात्विकभेदः प्रतिज्ञात इत्युत्तरग्रन्थानुसारात् । अपरमार्थभेदव्यपदेशं विजानन्निति - कर्मकर्तृभावलक्षणं भेदमित्यर्थः । तत्त्वार्थहेतुतयेति - जीवविलक्षणत्वरूपभेदहेतुतयेत्यर्थः । ब्राहृजिज्ञासेत्युपक्रमविरोधादिति - इतरथा "अथातोतात्विकभेदजिज्ञासा' इत्येव सूत्रयेदिति भावः ।। परव्याख्यां दूषयति - व्योमद्द्रष्टव्यमित्युक्त इति । प्रमाणाकाङ्क्षा भवतीति - अर्भकौकस्त्वादिकं व्योमवदौपाधिकं द्रष्टव्य-मित्युक्ते स्वाभाविकमेव किं न स्यात् ? औपाधिकत्वे प्रमाणाभावादिति प्रमाणाकाङ्क्षा भवतीति भावः । प्रमाणमेव दर्शितं भवतीति श्रुत्या व्यपदिश्यत इति हि तस्यार्थः । अतः प्रमाणमेव दर्शितं भवतीति भावः । ननु "प्रशस्यस्य श्रः' ज्यच' इति प्रशस्यशब्दस्य ज्यादेशविधानात् प्रशस्यशब्दादीयसुन्प्रत्यये ज्यायश्शब्दनिष्पत्तिः । न तु वृद्धशब्दादित्याशङ्कयाह - ज्य च वृद्धस्य चेति हि सूत्र-मिति । ज्यच वृद्धस्य चेति हि सूत्रक्रम इत्यर्थः । अयं भावः, वृद्धस्य चेत्यत्र ज्यचेत्यनुयर्तते, वृद्धशब्दादीयसुन्प्रत्यये वृद्धस्य चेति वृद्धशब्दस्य ज्यादेशे ज्यादादीयस इतीयसुन्नीकारस्य आकारादेशे ज्यायश्शब्दनिष्पत्तिरिति । नतु प्रशस्यस्य श्र इति तन्निष्पत्तिरिति

ityarthaḥ | tadevopapādayati- tattatphalaviśeṣārthināmiti | śrutiḥ kalpayatīti cediti - nanu śrutikalpitakarmakartṛbhedo na bhedakārya-sādhaka iti kathamiyaṃ śaṅketi cet, atyantāgatikasyaitādṛśaśaṅkopapatteḥ | kiñca upāsane pravartamānasyopāsyopāsakabhedabuddherevāpekṣi-tatvena vāstavabhedānapekṣatvena śaṅkopapatteriti draṣṭavyam | jīvavilakṣaṇaṃ vastviti - jīvabhedaṃ pratijñāyetyarthaḥ | na hratātvikabhedaḥ pratijñāta ityuttaragranthānusārāt | aparamārthabhedavyapadeśaṃ vijānanniti - karmakartṛbhāvalakṣaṇaṃ bhedamityarthaḥ | tattvārthahetutayeti - jīvavilakṣaṇatvarūpabhedahetutayetyarthaḥ | brāhṛjijñāsetyupakramavirodhāditi - itarathā "athātotātvikabhedajijñāsā' ityeva sūtrayediti bhāvaḥ || paravyākhyāṃ dūṣayati - vyomaddraṣṭavyamityukta iti | pramāṇākāṅkṣā bhavatīti - arbhakaukastvādikaṃ vyomavadaupādhikaṃ draṣṭavya-mityukte svābhāvikameva kiṃ na syāt ? aupādhikatve pramāṇābhāvāditi pramāṇākāṅkṣā bhavatīti bhāvaḥ | pramāṇameva darśitaṃ bhavatīti śrutyā vyapadiśyata iti hi tasyārthaḥ | ataḥ pramāṇameva darśitaṃ bhavatīti bhāvaḥ | nanu "praśasyasya śraḥ' jyaca' iti praśasyaśabdasya jyādeśavidhānāt praśasyaśabdādīyasunpratyaye jyāyaśśabdaniṣpattiḥ | na tu vṛddhaśabdādityāśaṅkayāha - jya ca vṛddhasya ceti hi sūtra-miti | jyaca vṛddhasya ceti hi sūtrakrama ityarthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ, vṛddhasya cetyatra jyacetyanuyartate, vṛddhaśabdādīyasunpratyaye vṛddhasya ceti vṛddhaśabdasya jyādeśe jyādādīyasa itīyasunnīkārasya ākārādeśe jyāyaśśabdaniṣpattiriti | natu praśasyasya śra iti tanniṣpattiriti

1.2.8

प्रशस्यस्यश्र इत्यधिकारे पठितेन ज्यचेतिसूत्रेण प्रकृतेन तन्निष्पत्तिरित्यर्थः । अत्रापि हेतुरणीयस्त्वप्रतिसम्बन्ध्याकारपरत्वाज्ज्याय-श्शब्दस्येति वक्ष्यमाण एव द्रष्टव्यः । ततोपि ज्यायस्त्वश्रवणादिति - ज्यायान् पृथिव्या इत्यादिना पृथिव्यादिभ्यो ज्यायस्त्व श्रवणादित्यर्थः । तस्य वाक्यान्तरस्थत्वादिति - यद्यपि ब्राहृात्मकत्वं सर्वस्य शास्त्रादवगम्य रागद्वेषादिरहितस्सन्नित्यादिना एक-वाक्यत्वमुत्तरत्र वक्ष्यते तथापि ब्राहृणस्सर्वात्मकत्वस्य शमशेषत्वादित्यत्र तात्पर्यम् । वस्तुतस्तु यथा शान्त्यर्थस्योपदिष्टस्यापि ब्राहृणः

praśasyasyaśra ityadhikāre paṭhitena jyacetisūtreṇa prakṛtena tanniṣpattirityarthaḥ | atrāpi heturaṇīyastvapratisambandhyākāraparatvājjyāya-śśabdasyeti vakṣyamāṇa eva draṣṭavyaḥ | tatopi jyāyastvaśravaṇāditi - jyāyān pṛthivyā ityādinā pṛthivyādibhyo jyāyastva śravaṇādityarthaḥ | tasya vākyāntarasthatvāditi - yadyapi brāhṛाtmakatvaṃ sarvasya śāstrādavagamya rāgadveṣādirahitassannityādinā eka-vākyatvamuttaratra vakṣyate tathāpi brāhṛṇassarvātmakatvasya śamaśeṣatvādityatra tātparyam | vastutastu yathā śāntyarthasyopadiṣṭasyāpi brāhṛṇaḥ

1.2.9

"मूलतश्शाखां परिवास्योपवेषं करोति' इत्यत्र शाखापरिवासने अपादनतया अन्वितस्यापि मूलत इत्यस्योपवेषं करोतीत्यनेनापि आकाशावशेनान्वयवदन्वयोऽभ्युपेयते तथा सर्वात्मकत्वस्यापि अन्यार्थनिर्दिष्टस्योपास्यत्वेन विरोध इति द्रष्टव्यम् । पूर्वमप्येतत्प्र-तिपादितम् । लक्षणतो धमिर्निर्देश इति - कारणत्वरूपलक्षणोक्तिमुखेन ब्राहृस्वरूपधमिर्निर्देश इत्यर्थः । भाष्ये-प्राप्तिनिश्चयानु-सन्धानञ्च प्रतिविधायेति । प्राप्तिनिश्चयरूपानुसन्धानमित्यर्थः । प्राप्तिनिश्चयोपेतस्येत्युत्तरभाष्यानुगुण्याच्छØत्यानुगुण्याच्चेति द्रष्टव्यम् । उपास्यतया प्राप्यतयेति - यद्यप्युपास्यत्वे पाप्यत्वं सिद्धम् तथापि द्विःपाठस्तेन क्रमेणानुसन्धानार्थ इति द्रष्टव्यम् । ह्मदिस्थिति-र्द्विरुक्तिरिति - "एष म आत्मान्तह्र्मदये' इति द्विरुक्तिरित्यर्थः ।। भोगप्रसञ्जने सुखग्रहणमिति - अपुरुषार्थप्रसञ्जने इत्यर्थः । उक्तार्थे श्रुतेः सम्मुखतया प्रमाणत्वासम्भवात् । तथाच श्रुतिरि-त्येतद्वयाचष्टे - तथाच श्रुतिरिति । जीवस्यानभ्युपगम इति - जीवस्यानभ्युपगमादित्यर्थः । अवगतत्व इति - अवश्याभ्यु-पगन्तव्यत्वे सतीतिविशेषः । आनन्दगिरीयविकल्पमुपन्यस्यति - किं शास्त्रादवगमः, उतास्माद्वाक्यादिति । परस्य भोक्तृत्वा-भावोपीति - परस्य जीवस्येत्यर्थः । शारीरस्यैव तावदुपभोकतृत्वं वारयतीति शाङ्करभाष्यानुसारात् । भोक्तृजीवाभेदायत्तभो-क्तृत्वप्रसक्तेः, तथैव परिहर्तव्यत्वाच्च । द्वितीये तु भ्रान्तिसिद्धेति - अस्मदुक्त्या जीवब्राहृैक्यप्रवगतं चेत्, तथा तत्पक्षदोषपरिहार-

"mūlataśśākhāṃ parivāsyopaveṣaṃ karoti' ityatra śākhāparivāsane apādanatayā anvitasyāpi mūlata ityasyopaveṣaṃ karotītyanenāpi ākāśāvaśenānvayavadanvayo'bhyupeyate tathā sarvātmakatvasyāpi anyārthanirdiṣṭasyopāsyatvena virodha iti draṣṭavyam | pūrvamapyetatpra-tipāditam | lakṣaṇato dhamirnirdeśa iti - kāraṇatvarūpalakṣaṇoktimukhena brāhṛsvarūpadhamirnirdeśa ityarthaḥ | bhāṣye-prāptiniścayānu-sandhānañca pratividhāyeti | prāptiniścayarūpānusandhānamityarthaḥ | prāptiniścayopetasyetyuttarabhāṣyānuguṇyācchaØtyānuguṇyācceti draṣṭavyam | upāsyatayā prāpyatayeti - yadyapyupāsyatve pāpyatvaṃ siddham tathāpi dviḥpāṭhastena krameṇānusandhānārtha iti draṣṭavyam | hmadisthiti-rdviruktiriti - "eṣa ma ātmāntahrmadaye' iti dviruktirityarthaḥ || bhogaprasañjane sukhagrahaṇamiti - apuruṣārthaprasañjane ityarthaḥ | uktārthe śruteḥ sammukhatayā pramāṇatvāsambhavāt | tathāca śrutiri-tyetadvayācaṣṭe - tathāca śrutiriti | jīvasyānabhyupagama iti - jīvasyānabhyupagamādityarthaḥ | avagatatva iti - avaśyābhyu-pagantavyatve satītiviśeṣaḥ | ānandagirīyavikalpamupanyasyati - kiṃ śāstrādavagamaḥ, utāsmādvākyāditi | parasya bhoktṛtvā-bhāvopīti - parasya jīvasyetyarthaḥ | śārīrasyaiva tāvadupabhokatṛtvaṃ vārayatīti śāṅkarabhāṣyānusārāt | bhoktṛjīvābhedāyattabho-ktṛtvaprasakteḥ, tathaiva parihartavyatvācca | dvitīye tu bhrāntisiddheti - asmaduktyā jīvabrāhṛैkyapravagataṃ cet, tathā tatpakṣadoṣaparihāra-

1.2.9

प्रकारोपि मदुक्तरेवावगन्तव्यः । तत्रापि किमर्धजरतीयन्यायेनेति भावः । अनभ्युपगमनिरस्तमिति - द्वितीयपक्षस्य स्फटत्वादिति भावः ।। इति सर्वत्रप्रसिध्द्यधिकरणम् ।। साक्षादग्निपस्तावाभावादिति - साक्षादग्निर्मुख्याग्निः ज्वलनरूपाग्निः तदाधारतया ह्रग्निशब्दः स्थण्डिलरूपाग्नावुपचर्यत इति भावः । ननु स्थण्डिलाग्निविषय एव संशयः । तस्यैवान्नादत्वप्रसिद्धिश्चास्तीत्यत्राह - अग्निप्रकरणस्येति । ओदनोपसेचनसाम-थ्र्यावगतस्येति - ओदनादेर्भोग्यत्वेन लोकप्रसिद्धेर्भोक्तृत्वस्यैव प्रथमं बुद्धाववतारादिति भावः । ननु मन्त्रे मुख्य ओदनो न श्रुतः, येन तत्प्रतिसम्बन्धी अत्ता भोक्ता स्यात्, किन्तु ब्राहृक्षत्रिययोरोदनरूपणमात्रं क्रियते, न ह्रुपचरितौदनस्यापि तत्प्रसम्बन्धिना भोक्त्रा भवितव्यम्, न चास्य "मृगयाविनोदिनोऽमृगाः परनृपतयः' इत्यत्रामृगेषु मृगत्वरूपेण वस्तुतोमृगहन्ता क्षत्रिय एव तत्प्रतिसम्बन्धी प्रतीयते, न तु श्रोत्रियः कश्चिद्ब्रााहृण इति वाच्यम्; तथा नियमाभावात् । "त्वत्कृपाणभुजङ्गस्य क्षीरं विद्विषतां यशः' इत्यत्रोपच-रितक्षीरप्रतिसम्बन्धिनि कृपाणे पातृत्वस्याप्रतीतेः, सत्यामपि प्रतीतौ वास्तवपातृत्वादर्शनादिति चेत् उच्यते, अवश्यं तावदिहानो-दनविषयेण ओदनशब्देन वाच्यगतं कञ्चिद्गुणमपेक्ष्य वर्तितव्यम् । तदिह भोग्यतया प्रसिद्धस्य वाच्यस्य गुणो भोग्यत्वरूपः पर्यवस्-यतीति तत्प्रतिसम्बन्धिनो यस्येति पदोपात्तस्य भोक्तृत्वप्रतीतिरनिवार्या । कृपाणभुजङ्गस्येत्युदाहरणेपि कृपाणे समारोपिततत्पातृ-त्वप्रतीतिरस्त्येव, न च तत्र भुजङ्गत्वरूपणात् पातृत्वप्रतीतिः, न तु यशः क्षीरत्वरूपणमात्रात् । ततश्च ब्राहृक्षत्रस्यौदनत्वरूपण-मात्रेण कथं पातृत्वप्रतीतिरिति वाच्यम्; "करवालस्य ते वीर क्षीरं विद्विषतां यशः' इत्यत्रादौ भुजङ्गत्वरूपणभावेपि क्षीरत्वरूपण-

prakāropi maduktarevāvagantavyaḥ | tatrāpi kimardhajaratīyanyāyeneti bhāvaḥ | anabhyupagamanirastamiti - dvitīyapakṣasya sphaṭatvāditi bhāvaḥ || iti sarvatraprasidhdyadhikaraṇam || sākṣādagnipastāvābhāvāditi - sākṣādagnirmukhyāgniḥ jvalanarūpāgniḥ tadādhāratayā hragniśabdaḥ sthaṇḍilarūpāgnāvupacaryata iti bhāvaḥ | nanu sthaṇḍilāgniviṣaya eva saṃśayaḥ | tasyaivānnādatvaprasiddhiścāstītyatrāha - agniprakaraṇasyeti | odanopasecanasāma-thryāvagatasyeti - odanāderbhogyatvena lokaprasiddherbhoktṛtvasyaiva prathamaṃ buddhāvavatārāditi bhāvaḥ | nanu mantre mukhya odano na śrutaḥ, yena tatpratisambandhī attā bhoktā syāt, kintu brāhṛkṣatriyayorodanarūpaṇamātraṃ kriyate, na hrupacaritaudanasyāpi tatprasambandhinā bhoktrā bhavitavyam, na cāsya "mṛgayāvinodino'mṛgāḥ paranṛpatayaḥ' ityatrāmṛgeṣu mṛgatvarūpeṇa vastutomṛgahantā kṣatriya eva tatpratisambandhī pratīyate, na tu śrotriyaḥ kaścidbrāाhṛṇa iti vācyam; tathā niyamābhāvāt | "tvatkṛpāṇabhujaṅgasya kṣīraṃ vidviṣatāṃ yaśaḥ' ityatropaca-ritakṣīrapratisambandhini kṛpāṇe pātṛtvasyāpratīteḥ, satyāmapi pratītau vāstavapātṛtvādarśanāditi cet ucyate, avaśyaṃ tāvadihāno-danaviṣayeṇa odanaśabdena vācyagataṃ kañcidguṇamapekṣya vartitavyam | tadiha bhogyatayā prasiddhasya vācyasya guṇo bhogyatvarūpaḥ paryavas-yatīti tatpratisambandhino yasyeti padopāttasya bhoktṛtvapratītiranivāryā | kṛpāṇabhujaṅgasyetyudāharaṇepi kṛpāṇe samāropitatatpātṛ-tvapratītirastyeva, na ca tatra bhujaṅgatvarūpaṇāt pātṛtvapratītiḥ, na tu yaśaḥ kṣīratvarūpaṇamātrāt | tataśca brāhṛkṣatrasyaudanatvarūpaṇa-mātreṇa kathaṃ pātṛtvapratītiriti vācyam; "karavālasya te vīra kṣīraṃ vidviṣatāṃ yaśaḥ' ityatrādau bhujaṅgatvarūpaṇabhāvepi kṣīratvarūpaṇa-

1.2.9

मात्रेण पातृत्वप्रतीतेः, तचैवं तद्वदेव भोक्तृत्वमप्यारोपितमस्तु, ततश्च वस्तुतः ततसम्बन्धिन अभोक्तृत्वमेव पर्यवस्यतीति कथं भोक्तृत्वं जीवत्वसाधकं स्यादिति वाच्यम्; असति बाधके भोक्तृत्वप्रतीतेः । प्रमात्मस्योचितत्वेन जीवत्वसाधनसम्भवादिति भावः । स्त्रीपुंसा-त्मकत्वादिति - स्त्रीणां भोग्यत्वं सिद्धमेव पुंनपुंसकयोरपि भृत्यादिरूपेण भोग्यत्वमिति भावः । विधेय इत्यभिप्रायेणेति - अबाधक इत्यभिप्रायेणेत्यर्थः । ननूपसेचनशब्देन साधारणमबाधकत्वमात्रं न लक्षयितुमुचितम्, अपितु स्वयमद्यमानत्वे सति अन्यादनहेतुत्वम् तादृशञ्चादनं संहारयितृपरब्राहृपक्ष एव घटते, नान्यि#ेति चेत् नैष दोषः, प्रथमश्रुतौदनशब्देन भोग्यत्वस्य प्रतीतत्वात् । तदनुरोधेनैव चरमश्रुतोपसेचनशब्दस्यापि अबाधकत्वार्थकत्वस्यैव युक्तत्वात् । न चोपसेचनपदानुसारेणौदनपदस्य विनाश्यत्वपरत्वमस्त्विति वा-च्यम्; चरमश्रुतस्वारस्यानुरोधेन प्रक्रमश्रुतस्वारस्यान्यथानयनायोगात् ।। साधारणाकारं विहायेति - अत एव प्रैतुहोतुश्चमसः प्रब्राहृणः प्रोद्गातॄणां प्रयजमानस्येति । अध्वर्युप्रैष उद्गातृशब्दस्य बहुवचना-नुसारेण रूढिपूर्विकलक्षणया बहुषु वृत्तौ वक्तव्यायां षोडशÐत्वक्साधारणाकारं विहाय विशेषाकारेणोद्गातृगणमात्रलक्षणा पूर्वतन्त्रे निर्णीता । भाष्ये-तदुपसिच्यमानस्येति । तन्मिश्रितस्येत्यर्थः । विष्णोः श्रूयमाणत्वादिति - यद्यपि "सोऽध्वनः' इत्यादिवाक्यं "प्रकरणाच्च' इत्युत्तरसूत्रस्य विषयः, न त्वस्य सूत्रस्य; अत्र निखिलचराचरसंहर्तृत्वस्यैव हेतुकरणात् तस्य च मृत्यूपसेचनसमभि-व्याहारलभ्यत्वान्नान्यापेक्षा, अथापि मृत्यूपसेचनसमभिव्याहारस्य प्रकरणमप्युत्तम्भकमिति सूचनार्थं तथोक्तमिति द्रष्टव्यम् । मृत्यूपसेचनसामथ्र्येति - ननु प्रक्रमश्रुतौदनपदस्वारस्यप्रतिपन्नभोग्यत्वानुसारेण चरमश्रुतं मृत्यूपसेचनत्वमबाधकत्वाभिप्रायेण नेयमित्युक्तमिति चेत् उच्यते; इह ब्राहृक्षत्रयोर्मृत्योश्च तावदोदनोपसेचनभावरूपणात् दध्यन्नरीत्या सम्बन्धः प्रतीयते, तथा च

mātreṇa pātṛtvapratīteḥ, tacaivaṃ tadvadeva bhoktṛtvamapyāropitamastu, tataśca vastutaḥ tatasambandhina abhoktṛtvameva paryavasyatīti kathaṃ bhoktṛtvaṃ jīvatvasādhakaṃ syāditi vācyam; asati bādhake bhoktṛtvapratīteḥ | pramātmasyocitatvena jīvatvasādhanasambhavāditi bhāvaḥ | strīpuṃsā-tmakatvāditi - strīṇāṃ bhogyatvaṃ siddhameva puṃnapuṃsakayorapi bhṛtyādirūpeṇa bhogyatvamiti bhāvaḥ | vidheya ityabhiprāyeṇeti - abādhaka ityabhiprāyeṇetyarthaḥ | nanūpasecanaśabdena sādhāraṇamabādhakatvamātraṃ na lakṣayitumucitam, apitu svayamadyamānatve sati anyādanahetutvam tādṛśañcādanaṃ saṃhārayitṛparabrāhṛpakṣa eva ghaṭate, nānyi#ेti cet naiṣa doṣaḥ, prathamaśrutaudanaśabdena bhogyatvasya pratītatvāt | tadanurodhenaiva caramaśrutopasecanaśabdasyāpi abādhakatvārthakatvasyaiva yuktatvāt | na copasecanapadānusāreṇaudanapadasya vināśyatvaparatvamastviti vā-cyam; caramaśrutasvārasyānurodhena prakramaśrutasvārasyānyathānayanāyogāt || sādhāraṇākāraṃ vihāyeti - ata eva praituhotuścamasaḥ prabrāhṛṇaḥ prodgātṝṇāṃ prayajamānasyeti | adhvaryupraiṣa udgātṛśabdasya bahuvacanā-nusāreṇa rūḍhipūrvikalakṣaṇayā bahuṣu vṛttau vaktavyāyāṃ ṣoḍaśaÐtvaksādhāraṇākāraṃ vihāya viśeṣākāreṇodgātṛgaṇamātralakṣaṇā pūrvatantre nirṇītā | bhāṣye-tadupasicyamānasyeti | tanmiśritasyetyarthaḥ | viṣṇoḥ śrūyamāṇatvāditi - yadyapi "so'dhvanaḥ' ityādivākyaṃ "prakaraṇācca' ityuttarasūtrasya viṣayaḥ, na tvasya sūtrasya; atra nikhilacarācarasaṃhartṛtvasyaiva hetukaraṇāt tasya ca mṛtyūpasecanasamabhi-vyāhāralabhyatvānnānyāpekṣā, athāpi mṛtyūpasecanasamabhivyāhārasya prakaraṇamapyuttambhakamiti sūcanārthaṃ tathoktamiti draṣṭavyam | mṛtyūpasecanasāmathryeti - nanu prakramaśrutaudanapadasvārasyapratipannabhogyatvānusāreṇa caramaśrutaṃ mṛtyūpasecanatvamabādhakatvābhiprāyeṇa neyamityuktamiti cet ucyate; iha brāhṛkṣatrayormṛtyośca tāvadodanopasecanabhāvarūpaṇāt dadhyannarītyā sambandhaḥ pratīyate, tathā ca

1.2.10

मृत्युमिश्रणप्रतीत्यनुसारेण ब्राहृक्षत्रशब्दाभ्यां चराचरात्मकं विनाशिवस्तुमात्रं लक्षणीयम् । मृत्यूपसेचनत्वरूपणसन्निधानादेव ओदनशब्देनापि विनाश्यत्वं लक्षणीयम् । स्वबुद्धयपस्थानीयविशेषाकाररूपगुणग्रहणादपि एकवाक्यतापन्नपदान्तरोपस्थापित-गुणग्रहणस्य बुद्धिलाघवेन एकवाक्यतासामथ्र्येन च न्याय्यत्वात् । "अत एवाक्ताश्शर्करा उपदधाति' इत्यत्र विधेयाञ्जनस्य साध-नापेक्षायां "तेजो वै घृत'मिति वाक्यशेषे श्रुतं घृतमेव ग्राह्रम्, नतु पुरुषबुद्धिकल्पनीयमद्रवद्रव्यमात्रमिति पूर्वतन्त्रे निर्णीतम् । ननु तथापि कथं ब्राहृक्षत्रशब्देन चराचरग्रहणसिद्धिः? ओदनशब्दस्य गौणत्वावश्यम्भावेन तस्य समभिव्याह्मतपदार्थान्तरोपस्थापित-गुणलक्षकत्वेपि ब्राहृ च क्षत्रं चेत्यस्य मुख्यार्थवृत्तिसम्भवात्, न च मृत्यूपसेचनकीर्तनात् तदुपसिच्यमानं सर्वं तेन ग्राह्रमित्युक्तं युक्तम् । "शूर्पेण जुहोति तेन ह्रन्नं क्रियते' इत्यत्र शूर्पशब्दस्य वाक्यशेषे अन्नकरणत्वकीर्तनेपि यद्यन्नकरणं तत्र सर्वत्र लक्षणानुगमात् । ननु शूर्पमात्रस्याप्यन्नकरणत्वेन स्तुतिस्सम्भवति, अन्नकरणत्वस्य शूर्पे दर्वीपिठरादौ च व्यासज्यवृत्त्यभावात् इति चेदिहापि ब्राहृक्षत्र-मात्रस्यापि मृत्युमिश्रणप्रतिपादनं सम्भसतीति तुल्यम् । किञ्च व्यर्थं ब्राहृक्षत्रशब्दयोः कृत्स्नचराचरलक्षकत्वोपपादनम् ओदनशब्दस्य संहार्यत्वलक्षकत्वोपपादनमात्रेणापि तत्प्रतिसम्बन्ध्यत्ता संहर्तेति सिद्धौ शब्दवृत्त्यसङ्कोचप्राप्तसर्वकल्पानुयायिसकलब्राहृक्षत्रजात्य-लिङ्गितव्यक्तिसंहर्तृत्वलिङ्गेनहवात्तुः परमात्मसिद्धेरिति चेत् उच्यते; कर्तृत्वं भोक्तृत्वमुपसंहर्तृत्वमिति पक्षद्वयेपि ओदनपदवत् ब्राहृक्षत्रपदयोरपि लक्षकत्वमवश्यम्भावि । नहि मृत्यादिरूपभोग्यतया वा भक्ष्यतया वा ब्राहृक्षत्रयोरेव भोक्ता कश्चिज्जीवोऽस्ति, न वा परमात्मा तदुभयमात्रसंहर्ता, न चाधिकभोक्तृत्वेपि विशिष्य तदुभयमात्रग्रहणे प्रयोजनमस्ति, न चान्तरादित्यविद्यायाम् "ये चामु-प्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां च' इति सर्वलोककामेशितरि परमात्मनि लोकविशेषकामविशेषेशितृत्ववत् सर्वसंहन्तर्यपि परमात्मनि ब्राहृक्षत्रसंहतृत्वोपपत्तिरिति चेन्न तत्राक्ष्यादित्यस्थानभेदेन "स एष ये चामुप्मापराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां च' इति निर्देशभेददर्शनात् तत्र व्यवस्थासिद्धावपि इह तन्मात्रग्रहणे नियामकाभावात् ब्राहृक्षत्रग्रहणमुपलक्षणं न स्वार्थमात्रनिष्ठमिति उपलक्षणीयाकाङ्क्षायां पश्चात्तनमृत्यूपसेचनकीर्तनात् तदुपसिच्यमानं सर्वमुपलक्षणीयमिति निश्चीयते । किञ्च ओदनशब्दस्योक्तयुक्तवा संहार्यत्वलक्षणास्थितौ यच्छब्दयोगेनाऽनुवादकेऽस्मिन्मन्त्रे संहार्यसमर्पकस्य ब्राहृ क्षत्रं चेत्यस्य "सन्मूलास्सोम्येभास्सर्वाः प्रजास्स-दायतनास्सत्प्रतिष्ठाः' इत्यादि पुरोवादानुसारेण चराचरात्मकविनाशिमात्रोपलक्षकत्वमावश्यकमित्यास्तां तावत्

mṛtyumiśraṇapratītyanusāreṇa brāhṛkṣatraśabdābhyāṃ carācarātmakaṃ vināśivastumātraṃ lakṣaṇīyam | mṛtyūpasecanatvarūpaṇasannidhānādeva odanaśabdenāpi vināśyatvaṃ lakṣaṇīyam | svabuddhayapasthānīyaviśeṣākārarūpaguṇagrahaṇādapi ekavākyatāpannapadāntaropasthāpita-guṇagrahaṇasya buddhilāghavena ekavākyatāsāmathryena ca nyāyyatvāt | "ata evāktāśśarkarā upadadhāti' ityatra vidheyāñjanasya sādha-nāpekṣāyāṃ "tejo vai ghṛta'miti vākyaśeṣe śrutaṃ ghṛtameva grāhram, natu puruṣabuddhikalpanīyamadravadravyamātramiti pūrvatantre nirṇītam | nanu tathāpi kathaṃ brāhṛkṣatraśabdena carācaragrahaṇasiddhiḥ? odanaśabdasya gauṇatvāvaśyambhāvena tasya samabhivyāhmatapadārthāntaropasthāpita-guṇalakṣakatvepi brāhṛ ca kṣatraṃ cetyasya mukhyārthavṛttisambhavāt, na ca mṛtyūpasecanakīrtanāt tadupasicyamānaṃ sarvaṃ tena grāhramityuktaṃ yuktam | "śūrpeṇa juhoti tena hrannaṃ kriyate' ityatra śūrpaśabdasya vākyaśeṣe annakaraṇatvakīrtanepi yadyannakaraṇaṃ tatra sarvatra lakṣaṇānugamāt | nanu śūrpamātrasyāpyannakaraṇatvena stutissambhavati, annakaraṇatvasya śūrpe darvīpiṭharādau ca vyāsajyavṛttyabhāvāt iti cedihāpi brāhṛkṣatra-mātrasyāpi mṛtyumiśraṇapratipādanaṃ sambhasatīti tulyam | kiñca vyarthaṃ brāhṛkṣatraśabdayoḥ kṛtsnacarācaralakṣakatvopapādanam odanaśabdasya saṃhāryatvalakṣakatvopapādanamātreṇāpi tatpratisambandhyattā saṃharteti siddhau śabdavṛttyasaṅkocaprāptasarvakalpānuyāyisakalabrāhṛkṣatrajātya-liṅgitavyaktisaṃhartṛtvaliṅgenahavāttuḥ paramātmasiddheriti cet ucyate; kartṛtvaṃ bhoktṛtvamupasaṃhartṛtvamiti pakṣadvayepi odanapadavat brāhṛkṣatrapadayorapi lakṣakatvamavaśyambhāvi | nahi mṛtyādirūpabhogyatayā vā bhakṣyatayā vā brāhṛkṣatrayoreva bhoktā kaścijjīvo'sti, na vā paramātmā tadubhayamātrasaṃhartā, na cādhikabhoktṛtvepi viśiṣya tadubhayamātragrahaṇe prayojanamasti, na cāntarādityavidyāyām "ye cāmu-pmātparāñco lokāsteṣāṃ ceṣṭe devakāmānāṃ ca' iti sarvalokakāmeśitari paramātmani lokaviśeṣakāmaviśeṣeśitṛtvavat sarvasaṃhantaryapi paramātmani brāhṛkṣatrasaṃhatṛtvopapattiriti cenna tatrākṣyādityasthānabhedena "sa eṣa ye cāmupmāparāñco lokāsteṣāṃ ceṣṭe manuṣyakāmānāṃ ca' iti nirdeśabhedadarśanāt tatra vyavasthāsiddhāvapi iha tanmātragrahaṇe niyāmakābhāvāt brāhṛkṣatragrahaṇamupalakṣaṇaṃ na svārthamātraniṣṭhamiti upalakṣaṇīyākāṅkṣāyāṃ paścāttanamṛtyūpasecanakīrtanāt tadupasicyamānaṃ sarvamupalakṣaṇīyamiti niścīyate | kiñca odanaśabdasyoktayuktavā saṃhāryatvalakṣaṇāsthitau yacchabdayogenā'nuvādake'sminmantre saṃhāryasamarpakasya brāhṛ kṣatraṃ cetyasya "sanmūlāssomyebhāssarvāḥ prajāssa-dāyatanāssatpratiṣṭhāḥ' ityādi purovādānusāreṇa carācarātmakavināśimātropalakṣakatvamāvaśyakamityāstāṃ tāvat

1.2.10

प्राकरणिकहेतुरत्रोच्यत इति - प्राकरणिकः प्रकरणसहित इत्यर्थः । प्रकरणाच्चेति सूत्रे चशब्देन लिङ्गं समुच्चीयते, एवञ्च पर-मात्मप्रकरणात् क इत्था वेदेति दुर्विज्ञानत्वरूपलिङ्गप्रत्यभिज्ञानाच्चेत्यर्थः । नतु विषयवाक्यात् पूर्ववाक्यस्थमहत्त्वविभुत्वादिहेतु-रित्यर्थः । ब्राहृणः प्रकृतत्वे विवादाभावेन लिङ्गेन तस्यासमर्थनीयत्वात् सूत्रभाष्यगतप्रकरणशब्दस्वारस्याच्च । एकप्रकरणत्वं कथमितीति - यद्यपि "महान्तं विभुम्' इत्यादौ ब्राहृ प्रकृतम्, न प्रकृतं च हातुं योग्यम् । अथापि "न जायते म्रियते' इत्यादौ जीवस्यापि प्रकृतत्वात् ब्राहृण एव ग्रहणेन प्रमाणं पश्याम इति भावः । परस्य स्थितिरिति जिज्ञास्यत इति - सामान्यतश्शरी-राधारत्वं जानता शिष्येण शरीरे प्रदेशविशेषः पृच्छ्यत इत्यर्थः । प्रकरणविच्छेदं दर्शयतीति - "ऋतं पिबन्तौ' इति वाक्यस्य परमात्मप्रकरणविच्छेदं दर्शयतीत्यर्थः । यस्य ब्राहृ चेत्यादि-वाक्यापेक्षयेति - ऋतपानलिङ्गबलात् ऋतं पिबन्तावितिवाक्ये यस्य ब्राहृ चेत्यस्य पश्चात्पठिते परमात्मप्रकरणविच्छेदेपि नात्तुः परमात्मत्वहानिः । यस्य ब्राहृचेत्यादिवाक्यस्य महान्तं विभुमित्यादिना एकप्रकरणतया ऋतं पिबन्तावित्यनेन एकप्रकरणत्वा-भावादिति शङ्काभिप्रायः । व्यवहितत्वाद्विच्छेदो युक्त इति - ननु "महान्तं विभु'मित्यत्रापि अव्यवधानमस्ति । एवं हि पाठक्रमः,-

prākaraṇikaheturatrocyata iti - prākaraṇikaḥ prakaraṇasahita ityarthaḥ | prakaraṇācceti sūtre caśabdena liṅgaṃ samuccīyate, evañca para-mātmaprakaraṇāt ka itthā vedeti durvijñānatvarūpaliṅgapratyabhijñānāccetyarthaḥ | natu viṣayavākyāt pūrvavākyasthamahattvavibhutvādihetu-rityarthaḥ | brāhṛṇaḥ prakṛtatve vivādābhāvena liṅgena tasyāsamarthanīyatvāt sūtrabhāṣyagataprakaraṇaśabdasvārasyācca | ekaprakaraṇatvaṃ kathamitīti - yadyapi "mahāntaṃ vibhum' ityādau brāhṛ prakṛtam, na prakṛtaṃ ca hātuṃ yogyam | athāpi "na jāyate mriyate' ityādau jīvasyāpi prakṛtatvāt brāhṛṇa eva grahaṇena pramāṇaṃ paśyāma iti bhāvaḥ | parasya sthitiriti jijñāsyata iti - sāmānyataśśarī-rādhāratvaṃ jānatā śiṣyeṇa śarīre pradeśaviśeṣaḥ pṛcchyata ityarthaḥ | prakaraṇavicchedaṃ darśayatīti - "ṛtaṃ pibantau' iti vākyasya paramātmaprakaraṇavicchedaṃ darśayatītyarthaḥ | yasya brāhṛ cetyādi-vākyāpekṣayeti - ṛtapānaliṅgabalāt ṛtaṃ pibantāvitivākye yasya brāhṛ cetyasya paścātpaṭhite paramātmaprakaraṇavicchedepi nāttuḥ paramātmatvahāniḥ | yasya brāhṛcetyādivākyasya mahāntaṃ vibhumityādinā ekaprakaraṇatayā ṛtaṃ pibantāvityanena ekaprakaraṇatvā-bhāvāditi śaṅkābhiprāyaḥ | vyavahitatvādvicchedo yukta iti - nanu "mahāntaṃ vibhu'mityatrāpi avyavadhānamasti | evaṃ hi pāṭhakramaḥ,-

1.2.11

"महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति । नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्त- स्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् । नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः । नाशान्तमनसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् । यस्य ब्राहृ च क्षत्रञ्च उभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः । ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके' इति । ततश्चाव्यवधानं द्वयो-रप्यविशिष्टम् । तत्र च प्रकरिष्यमाणपरामर्शलाभेन प्रकृतहानमयुक्तम् । प्रकृतप्रत्यभिज्ञापकं दुरधिगमत्वलिङ्गं च वर्तते । अतः कथमृतं पिबन्तावितिखण्डान्तरस्थोत्तरवाक्यैकप्रकरणत्वलोभेन प्रकृतैकवाक्यत्वपरित्याग इतिशङ्केति चेत् उच्यते; प्रकरणाच्चेतिसूत्रे प्रक-रणशब्देन परमात्मप्रतिपादकवाक्यसन्दर्भमध्यगतत्वं विवक्षितम् । तदिह गुहां प्रविष्टावितिसूत्रे आक्षिप्य समाधीयत इत्यनवद्यम् । यद्यपीमौ शङ्कापरिहारौ तदेकप्रकरणत्वात्पूर्वप्रस्तुतोक्तावपि स एव भवितुमर्हतीति भाष्याभिप्रेतौ तत्रैव वक्तव्यौ च । तथाप्यनन्त-रमितिपदस्यैकप्रकरणत्वोपपादकत्वादिहोक्ताविति द्रष्टव्यम् । समप्राधान्यशङ्कापरिहारार्थमिति - तथा हि सति परमात्मनः प्रतिपा-द्यत्व शङ्कापि स्यादिति भावः । बुद्धिप्राणयोरन्तरत्वमिति - बुद्धिशब्देनान्तःकरणमुच्यते । नहि संहर्तृत्वमुच्यत इतिवदिति - यस्य ब्राहृ चेति वाक्य इति शेषः । यथाकथञ्चिदिति व्याख्येयं पदम् । युक्तयन्तरमाह - तत्र प्रथमत इति । अनेकैरिति - समभिव्याह्मतैरिति भावः । यथा न विरुध्यत इति - ननु द्वयोरप्यजहत्वस्वार्थलक्षणाप्रतिपाद्यत्वाविशेषात् कथं कस्यचित्प्राधान्यं कस्यचिदप्राधान्यम् ? नहि "काकेभ्यो दधि रक्ष्यता'मित्यादौ काकानां प्राधान्यम् नवा "सृष्टिरुपदधाति प्राणभृत उपदधाति पृष्ठैम्तुवत' इत्यादौ शक्यार्थस्य प्राधान्यमन्यस्याप्राधान्यमुपलभ्यत इति चेदुच्यते; लोके श्रेष्ठवाची शब्द एव हि अश्रेष्ठे उपचरितो दृश्यतो अत एव हि महाभाष्ये "कारकान्तरे कर्तृवाचीशब्द उपचर्यते न कर्तरि कारकान्तरशब्दः' इत्युक्तम् । ततश्च यद्वाचिशब्दो यत्रोपचारेण प्रयुज्यते स तदपेक्षया श्रेयानिति उत्सर्गसिद्धमेतत् । ततश्च तेन न्यायेन मुख्यार्थस्यौपचारिकार्थापेक्षया प्राधान्यं सिद्धमिति भावः । उपकरणभूतान्तःकर-णस्य द्वितीयत्व इति - ऐतेन "त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च' इति सूत्रोक्तरीत्योपायोपेयोपेतॄणामेवोपन्यसनीयतया बुद्धिप्राणयोश्च

"mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati | nāyamātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena | yamevaiṣa vṛṇute tena labhyasta- syaiṣa ātmā vivṛṇute tanūṃ svām | nāvirato duścaritānnāśānto nāsamāhitaḥ | nāśāntamanaso vāpi prajñānenainamāpnuyāt | yasya brāhṛ ca kṣatrañca ubhe bhavata odanaḥ | mṛtyuryasyopasecanaṃ ka itthā veda yatra saḥ | ṛtaṃ pibantau sukṛtasya loke' iti | tataścāvyavadhānaṃ dvayo-rapyaviśiṣṭam | tatra ca prakariṣyamāṇaparāmarśalābhena prakṛtahānamayuktam | prakṛtapratyabhijñāpakaṃ duradhigamatvaliṅgaṃ ca vartate | ataḥ kathamṛtaṃ pibantāvitikhaṇḍāntarasthottaravākyaikaprakaraṇatvalobhena prakṛtaikavākyatvaparityāga itiśaṅketi cet ucyate; prakaraṇāccetisūtre praka-raṇaśabdena paramātmapratipādakavākyasandarbhamadhyagatatvaṃ vivakṣitam | tadiha guhāṃ praviṣṭāvitisūtre ākṣipya samādhīyata ityanavadyam | yadyapīmau śaṅkāparihārau tadekaprakaraṇatvātpūrvaprastutoktāvapi sa eva bhavitumarhatīti bhāṣyābhipretau tatraiva vaktavyau ca | tathāpyananta-ramitipadasyaikaprakaraṇatvopapādakatvādihoktāviti draṣṭavyam | samaprādhānyaśaṅkāparihārārthamiti - tathā hi sati paramātmanaḥ pratipā-dyatva śaṅkāpi syāditi bhāvaḥ | buddhiprāṇayorantaratvamiti - buddhiśabdenāntaḥkaraṇamucyate | nahi saṃhartṛtvamucyata itivaditi - yasya brāhṛ ceti vākya iti śeṣaḥ | yathākathañciditi vyākhyeyaṃ padam | yuktayantaramāha - tatra prathamata iti | anekairiti - samabhivyāhmatairiti bhāvaḥ | yathā na virudhyata iti - nanu dvayorapyajahatvasvārthalakṣaṇāpratipādyatvāviśeṣāt kathaṃ kasyacitprādhānyaṃ kasyacidaprādhānyam ? nahi "kākebhyo dadhi rakṣyatā'mityādau kākānāṃ prādhānyam navā "sṛṣṭirupadadhāti prāṇabhṛta upadadhāti pṛṣṭhaimtuvata' ityādau śakyārthasya prādhānyamanyasyāprādhānyamupalabhyata iti ceducyate; loke śreṣṭhavācī śabda eva hi aśreṣṭhe upacarito dṛśyato ata eva hi mahābhāṣye "kārakāntare kartṛvācīśabda upacaryate na kartari kārakāntaraśabdaḥ' ityuktam | tataśca yadvāciśabdo yatropacāreṇa prayujyate sa tadapekṣayā śreyāniti utsargasiddhametat | tataśca tena nyāyena mukhyārthasyaupacārikārthāpekṣayā prādhānyaṃ siddhamiti bhāvaḥ | upakaraṇabhūtāntaḥkara-ṇasya dvitīyatva iti - aitena "trayāṇāmeva caivamupanyāsaḥ praśnaśca' iti sūtroktarītyopāyopeyopetṝṇāmevopanyasanīyatayā buddhiprāṇayośca

1.2.12

त्रिष्वनन्तर्भावेन तत्परपूर्वपक्षस्य कथमुत्थितिरिति शङ्का परास्ता । बुद्धिप्राणयोरप्युपासननिर्वृत्त्युपकरणतयोपायकोटावेवान्तर्भा-वसम्भवेन पूर्वपक्षोदयसम्भवादिति ध्येयम् ।। परमसाध्योपपादकत्वसूचक इति - अत्तुः परमात्मत्वोपपादकतां सूत्रार्थस्य दर्शयति हिशब्द इत्ययमथर् उत्तरत्र स्पष्टः । दृश्यत इत्यन्वय इति - अन्वयः अनुषङ्ग इत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । जीवोपासनमङ्गत्वेन विधीयत इति - तथाचाध्यात्मयोगा-धिगमशब्दस्य जीवोपासनमर्थ इति भावः । भूमौ च वेदप्रसिद्धेरिति - "अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामि' इत्यादौ भूमौ च प्रयोगा-भावादिति भावः । सजातीययोरेव द्विवचननिर्देशार्हत्वमिति - विजातीयपरिग्रहे जातिव्यक्तयोरप्युपस्थापनीयतया गौरवम्

triṣvanantarbhāvena tatparapūrvapakṣasya kathamutthitiriti śaṅkā parāstā | buddhiprāṇayorapyupāsananirvṛttyupakaraṇatayopāyakoṭāvevāntarbhā-vasambhavena pūrvapakṣodayasambhavāditi dhyeyam || paramasādhyopapādakatvasūcaka iti - attuḥ paramātmatvopapādakatāṃ sūtrārthasya darśayati hiśabda ityayamathar uttaratra spaṣṭaḥ | dṛśyata ityanvaya iti - anvayaḥ anuṣaṅga ityarthaḥ | evamuttaratrāpi draṣṭavyam | jīvopāsanamaṅgatvena vidhīyata iti - tathācādhyātmayogā-dhigamaśabdasya jīvopāsanamartha iti bhāvaḥ | bhūmau ca vedaprasiddheriti - "adityāstvopasthe sādayāmi' ityādau bhūmau ca prayogā-bhāvāditi bhāvaḥ | sajātīyayoreva dvivacananirdeśārhatvamiti - vijātīyaparigrahe jātivyaktayorapyupasthāpanīyatayā gauravam

1.2.12

सजातीयपरिग्रहे तु व्यक्तिमात्रस्यैवोपस्थाप्यतया लाघवमिति भावः ।। तत्तद्वाक्योदितविशेषणान्तराणीति - ब्राहृजज्ञत्वसेतुत्वादीनीत्यर्थः । उपास्यत्वोपासकत्वेति - ततश्चोपास्यस्य परमात्मनः उपासकदवीयस्त्वशङ्कानिरासाय ह्मदयगुहायां द्वयोरप्यवस्थितिम् ऋतं पिबन्तावितिवाक्यं प्रतिपादयतीति भावः । भाष्ये-यस्सेतु-रीजानानामिति । यज्वनां सेतुः प्रतिष्ठापक इत्यर्थः । ननु भाष्ये-इहापि चायातपावित्यज्ञत्वसर्वज्ञत्वाभ्यां तावेव विशिष्य व्यप- दिश्येते इत्युक्तिरयुक्ता, छायातपशब्दयोरज्ञत्वसर्वज्ञत्वपरत्वस्य पूर्वपक्षिणं प्रत्यसिद्धत्वेन विशेषणस्य हेतुकरणासम्भवादित्याशङ्कय छायातपशब्दयोज्र्ञाज्ञाविति श्रुतिस्मारकतया हेतुकरणं सम्भवतीत्याह - अज्ञत्वसर्वज्ञत्वाभ्यामित्यनेनेत्यादिना ।। भाष्ये-सर्ववेदसदक्षिणक्रतुसमाप्तिवेलायामिति । अत्रोपयुक्ता श्रुतिर्लिख्यते- "उशन् ह वै वाजश्रवसस्सर्ववेदसं ददौ' उशन्-काम-यमान इत्यर्थः । "तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस । तं ह कुमारं सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धाविवेश । पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः । आनन्दा नाम ते लोकस्तान् स गच्छति ता ददत्' । जरद्गवीः प्रयच्छन् आनन्दान् सुकरहितान् लोकान्

sajātīyaparigrahe tu vyaktimātrasyaivopasthāpyatayā lāghavamiti bhāvaḥ || tattadvākyoditaviśeṣaṇāntarāṇīti - brāhṛjajñatvasetutvādīnītyarthaḥ | upāsyatvopāsakatveti - tataścopāsyasya paramātmanaḥ upāsakadavīyastvaśaṅkānirāsāya hmadayaguhāyāṃ dvayorapyavasthitim ṛtaṃ pibantāvitivākyaṃ pratipādayatīti bhāvaḥ | bhāṣye-yassetu-rījānānāmiti | yajvanāṃ setuḥ pratiṣṭhāpaka ityarthaḥ | nanu bhāṣye-ihāpi cāyātapāvityajñatvasarvajñatvābhyāṃ tāveva viśiṣya vyapa- diśyete ityuktirayuktā, chāyātapaśabdayorajñatvasarvajñatvaparatvasya pūrvapakṣiṇaṃ pratyasiddhatvena viśeṣaṇasya hetukaraṇāsambhavādityāśaṅkaya chāyātapaśabdayojrñājñāviti śrutismārakatayā hetukaraṇaṃ sambhavatītyāha - ajñatvasarvajñatvābhyāmityanenetyādinā || bhāṣye-sarvavedasadakṣiṇakratusamāptivelāyāmiti | atropayuktā śrutirlikhyate- "uśan ha vai vājaśravasassarvavedasaṃ dadau' uśan-kāma-yamāna ityarthaḥ | "tasya ha naciketā nāma putra āsa | taṃ ha kumāraṃ santaṃ dakṣiṇāsu nīyamānāsu śraddhāviveśa | pītodakā jagdhatṛṇā dugdhadohā nirindriyāḥ | ānandā nāma te lokastān sa gacchati tā dadat' | jaradgavīḥ prayacchan ānandān sukarahitān lokān

1.2.12

पाप्नोतीत्येवममन्यत इत्यर्थः । "स होवाच पितरं तात कस्मै मां दास्यसीति । द्वितीयं तृतीयम् । तं होवाच । मृत्वेव त्वा ददामीति । एवं पित्रा कुपितेनोक्तो नचिकेताः परिदेवयाञ्चकार "बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः । किं स्विद्यमस्य कर्तव्यं किं मयाद्य करिष्यति' इति । अहं बहुनां पुत्राणां शिष्याणां वा मुख्यो मध्यमो वा न सर्वथा अधमः ईदृशमपि मां कुतो यमाय प्रादात्, तस्य वा प्रेत्तेन मया किं प्रयोजनमित्यर्थः । अथापि पितृवचनं मृषा माभूदिति मत्वा किं मयोक्तमिति शोकाविष्टं पितरमाह- "अनुपश्य यथा पर्वे प्रतिपश्य यथापरे । सस्यमिव मत्र्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः' । पूर्वेषां पितृपितामहादीनां वर्तमानानां च साधूनां चरितानि शरीरानित्यतां च ज्ञात्वा यमाय मां प्रेषयेत्यर्थः । एवमुक्तेन पित्रा प्रेषितं यमभवनद्वारि तिरुाो रात्रीर्वसन्तं दृष्ट्वा प्रोष्यागतं यमं प्रति आर्याणां वाक्यम्-"वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्बाहृणो गृहान् । तस्यैतां शाÏन्त कुवÐन्त हर वैवस्वतोदकम्' अध्र्यादिपूजां कुर्वित्यर्थः । अकरणे प्रत्यवायं चोचुः- "आशाप्रतीक्षे सङ्गतं सूनृतं च इष्टापूर्ते पुत्रपशूंश्च सर्वान् । एतद्वृङ्क्त्#े पुरुषस्याल्पमेधसो यस्या-नश्नन् वसति ब्रााहृणो गृहे' कामसङ्कल्पसत्संयोगसत्यवाक्यत्वेष्टापूर्तपुत्रपश्चादीनुपवसन्नतिथिर्नाशयतीत्यर्थः । एवममात्यैरुक्तस्य मृत्योर्वचनम्- "तिरुाो रात्रीर्यदवात्सीः गृहे मे अनश्वन् ब्राहृन्नतिथिर्नमस्यः । नमस्तेऽस्तु ब्राहृन् स्सस्तिमेऽस्तु तस्मात्प्रति त्रीन् वरान् वृणीष्व' । इत्येवमुक्तो नचिकेतास्त्वाह- "शान्तसङ्कल्पस्सुमना यथा स्याद्वीतमन्युर्गौतमो माभिमृत्यो । त्वत्प्रसृष्टं माभिवदेत्प्रतीत एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे' । शान्तसङ्कल्पः निवृत्तविचार इत्यर्थः । मा अभि-मां प्रतीत्यर्थः । त्वत्प्रसृष्टं मामभि प्रतीतः सोयं पुत्र इति प्रत्यभिज्ञानन् वदेत्, सल्लपत्वित्यर्थः । एवमुक्तस्य मृत्योरुत्तरम्- "यथा पुरस्ताद्भविता प्रतीतः औद्दालकिरारुणिः प्रह्मष्टः । सुखं रात्रीश्शयीत वीतमन्युस्त्वा दर्शितवान्मृत्युमुखात्प्रमुक्तम् ' । यथापूर्वं प्रत्यभिज्ञानात्वित्यर्थः । दर्शितवान् दृष्टवानित्यर्थः । पुनर्नचिकेता आह- "स्वर्गे लोके न भयं किञ्च नास्ति न तत्र त्वं जरया बिभेति' । तत्र वर्तमानो जरया युक्तस्सन् त्वत्तो न बिभेतीत्यर्थः । एवं स्वर्गं

pāpnotītyevamamanyata ityarthaḥ | "sa hovāca pitaraṃ tāta kasmai māṃ dāsyasīti | dvitīyaṃ tṛtīyam | taṃ hovāca | mṛtveva tvā dadāmīti | evaṃ pitrā kupitenokto naciketāḥ paridevayāñcakāra "bahūnāmemi prathamo bahūnāmemi madhyamaḥ | kiṃ svidyamasya kartavyaṃ kiṃ mayādya kariṣyati' iti | ahaṃ bahunāṃ putrāṇāṃ śiṣyāṇāṃ vā mukhyo madhyamo vā na sarvathā adhamaḥ īdṛśamapi māṃ kuto yamāya prādāt, tasya vā prettena mayā kiṃ prayojanamityarthaḥ | athāpi pitṛvacanaṃ mṛṣā mābhūditi matvā kiṃ mayoktamiti śokāviṣṭaṃ pitaramāha- "anupaśya yathā parve pratipaśya yathāpare | sasyamiva matryaḥ pacyate sasyamivājāyate punaḥ' | pūrveṣāṃ pitṛpitāmahādīnāṃ vartamānānāṃ ca sādhūnāṃ caritāni śarīrānityatāṃ ca jñātvā yamāya māṃ preṣayetyarthaḥ | evamuktena pitrā preṣitaṃ yamabhavanadvāri tiruाो rātrīrvasantaṃ dṛṣṭvā proṣyāgataṃ yamaṃ prati āryāṇāṃ vākyam-"vaiśvānaraḥ praviśatyatithirbāhṛṇo gṛhān | tasyaitāṃ śāÏnta kuvaÐnta hara vaivasvatodakam' adhryādipūjāṃ kurvityarthaḥ | akaraṇe pratyavāyaṃ cocuḥ- "āśāpratīkṣe saṅgataṃ sūnṛtaṃ ca iṣṭāpūrte putrapaśūṃśca sarvān | etadvṛṅkt#े puruṣasyālpamedhaso yasyā-naśnan vasati brāाhṛṇo gṛhe' kāmasaṅkalpasatsaṃyogasatyavākyatveṣṭāpūrtaputrapaścādīnupavasannatithirnāśayatītyarthaḥ | evamamātyairuktasya mṛtyorvacanam- "tiruाो rātrīryadavātsīḥ gṛhe me anaśvan brāhṛnnatithirnamasyaḥ | namaste'stu brāhṛn ssastime'stu tasmātprati trīn varān vṛṇīṣva' | ityevamukto naciketāstvāha- "śāntasaṅkalpassumanā yathā syādvītamanyurgautamo mābhimṛtyo | tvatprasṛṣṭaṃ mābhivadetpratīta etat trayāṇāṃ prathamaṃ varaṃ vṛṇe' | śāntasaṅkalpaḥ nivṛttavicāra ityarthaḥ | mā abhi-māṃ pratītyarthaḥ | tvatprasṛṣṭaṃ māmabhi pratītaḥ soyaṃ putra iti pratyabhijñānan vadet, sallapatvityarthaḥ | evamuktasya mṛtyoruttaram- "yathā purastādbhavitā pratītaḥ auddālakirāruṇiḥ prahmaṣṭaḥ | sukhaṃ rātrīśśayīta vītamanyustvā darśitavānmṛtyumukhātpramuktam ' | yathāpūrvaṃ pratyabhijñānātvityarthaḥ | darśitavān dṛṣṭavānityarthaḥ | punarnaciketā āha- "svarge loke na bhayaṃ kiñca nāsti na tatra tvaṃ jarayā bibheti' | tatra vartamāno jarayā yuktassan tvatto na bibhetītyarthaḥ | evaṃ svargaṃ

1.2.12

पशस्याह-"सत्वमÏग्न स्वर्गमध्येषि मृत्यो प्रब्राूहि तं अद्दधानाय मह्रम् । स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते एतद्वितीयेन वृणे वरेण' स्वग्र्यं स्वर्गसाधनमित्यर्थः । एकमुक्तो मृत्युराह - "प्रते ब्रावीमि तदु मे निबोध स्वग्र्यमÏग्न नचिकेतः प्रजानन् । अनन्तलोकाप्तिमधो प्रत्तिष्ठां विद्धित्वमेतं निहितं गुहायाम्' । अनन्तलोकाप्तिप्रतिष्ठासाधनभूतं विद्वद्बुद्धौ निविष्टमÏग्न जानीहीत्यर्थः । तत्र श्रुतिवाक्यम् "लोका-दिमÏग्न तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा' । इष्टका यावतीर्वा यथा वा-इष्टकास्वरूपतत्सङ्खयादिकमुपदिदेशेत्यर्थः । "स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तमथास्य मृत्युः पुनराह तुष्टः' । प्रत्यवदत् अन्ववददित्यर्थः । "तमब्रावीत्प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूयः । तवैव नाम्ना भवितायामग्निः सृङ्काञ्चेमामनेकरूपां गृहाण' । सृङ्का-रत्नमयी माला । त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सÏन्ध त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू । ब्राहृजज्ञं देवमीड¬ं विदित्वा निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति । त्रिणाचिकेतरुायमेतद्विदित्वा एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम् । स मृत्युपाशात्पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके । यो वाप्येतां ब्राहृजज्ञात्मभूतां चितिं विदित्वा चिनुते नाचिकेतम् । स एव भूत्वा ब्राहृजज्ञात्मभूतः करोति तद्येन पुनर्न जायते । एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वग्र्यो यमवृणीथा द्#ितीयेन वरेण । एतमÏग्न तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासः तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व । येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्तीत्येके नायमस्तीति चैके । एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीयः' । एषां वाक्यानामर्थो ग्रन्थकृतैवानुमानिकाधिकरणे वक्ष्यते । एवमुक्तो मृत्युराह- "देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा नहि सुज्ञेयमनुरेष धर्मः । अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम्' । मामोपरौत्सीः-अतिमा सृजैनम्-मां मा बधस्व । एनं वरं मां प्रति अतिसृज मुञ्चेत्यर्थः । एवमुक्तो नचिकेता आह- "देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यन्न सुविज्ञेयमात्थ । वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित्' । एव- मुक्तो मृत्युराह-"शतायुषः पुत्रपोत्रान् वृणीष्व बहून् पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान् । भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि' । आयतनम्-निवासस्थानमित्यर्थः । "एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च । महाभूमौ नचिकेत-स्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि' । त्वमेधि-त्वं महाभूमौ राजा भवेत्यर्थः । "ये ये कामा दुर्लभा मत्र्यलोके सर्वान् कामान् छन्दतः प्रार्थयस्व । इमा रामास्सरथास्सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः । आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं मानु-प्राक्षीः' । मरणसम्बन्धं येयं प्रेतप्रश्नं न प्रष्टुमर्हसीत्यर्थः । एवं प्रलोभितोपि नचिकेता आह- "श्वोभावा मत्त्र्यस्य यदन्तकैतत्सर्वे-न्द्रियाणां जरयन्ति तेजः । अपि सर्वं जीवितमल्पमेव तवैव भावास्तव नृत्तगीते' इति । श्वः अभावः येषां ते श्वोभावाः, त्वदुपन्य-स्तभोगाः सर्वे अपि विनश्वरा इत्यर्थः । सर्वेन्द्रियाणामिति । किञ्च ते भोगाः सर्वेन्दियबलनाशका इत्यर्थः । तवैव भावास्तव नृत्तगीते इति । भावा रामादयो नृत्तगीतादिकं च तवैव सन्त्वित्यर्थः । "न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत्त्वाम् । जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणीयस्य एव' । वित्तं न तृप्तिहेतुः, किञ्च त्वद्दर्शने धनायुषोः को भारः ? अतस्स एव वरणीय इत्यर्थः । "अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मत्र्यः क्वधस्थः प्रजानन् । अभिध्यायन् वर्णरतिप्रमोदान् नातिदीर्घे जीविते को रमेत' । क्वधस्थः-भूरूपाधोलोके वर्तमानः । प्रजानन्-विवेकी मनुष्यः देवानामपि समीपं गत्वा वैषयिकभोगप्रवणः । अत्यल्पे जीविते को रमेतेत्यर्थः । "यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो साम्पराये महति ब्राूमि नस्तत्' । यस्मिन् परलोके देवानामपि विचिकित्सा तमेव ब्राूहीत्यर्थः । अतः परं श्रुतिवचनम्- "योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेतो वृणीते' । अतः परं मृत्युवचनम्-"अन्यच्छ्रे-योऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुषं सिनीतः । तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्यः प्रेयो वृणीते' । सिनीतः-बध्नीतः, भिन्नप्रयोजने श्रेयःप्रेयसी पुरुषसम्बन्धिनी भवतः । तयोर्मध्ये श्रेय आददानस्य साधुत्वम्, अन्यस्य तदभावश्चेत्यर्थः । "श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः । श्रेयो हि धीरोऽभिप्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमान् वृणीते । एतः-प्राप्नुवत इत्यर्थः । सम्परीत्य सम्यगालोच्य प्रेयोपेक्षया अभ्यर्हितं श्रेयः धीरो वृणीते । मनदस्तु प्रेयोरूपशरीराप्यायकान्नपानादि वृणीते इत्यर्थः । "न त्वं प्रियान् प्रियरूपांश्च कामान् अभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यरुााक्षीः । नैतां सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः' सृङ्का-कुत्सिता गतिः । दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता । विषूची- विरुद्धगती इत्यर्थः । "विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुपन्त' । विद्यानीप्सिनम् विद्याभिलाषिणमित्यर्थः । "अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः । दन्द्रभ्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः' । दन्द्रभ्यमाणाः-कचत्सितां गतिं गच्छन्त इत्यर्थः

paśasyāha-"satvamaÏgna svargamadhyeṣi mṛtyo prabrāूhi taṃ addadhānāya mahram | svargalokā amṛtatvaṃ bhajante etadvitīyena vṛṇe vareṇa' svagryaṃ svargasādhanamityarthaḥ | ekamukto mṛtyurāha - "prate brāvīmi tadu me nibodha svagryamaÏgna naciketaḥ prajānan | anantalokāptimadho prattiṣṭhāṃ viddhitvametaṃ nihitaṃ guhāyām' | anantalokāptipratiṣṭhāsādhanabhūtaṃ vidvadbuddhau niviṣṭamaÏgna jānīhītyarthaḥ | tatra śrutivākyam "lokā-dimaÏgna tamuvāca tasmai yā iṣṭakā yāvatīrvā yathā vā' | iṣṭakā yāvatīrvā yathā vā-iṣṭakāsvarūpatatsaṅkhayādikamupadideśetyarthaḥ | "sa cāpi tatpratyavadadyathoktamathāsya mṛtyuḥ punarāha tuṣṭaḥ' | pratyavadat anvavadadityarthaḥ | "tamabrāvītprīyamāṇo mahātmā varaṃ tavehādya dadāmi bhūyaḥ | tavaiva nāmnā bhavitāyāmagniḥ sṛṅkāñcemāmanekarūpāṃ gṛhāṇa' | sṛṅkā-ratnamayī mālā | triṇāciketastribhiretya saÏndha trikarmakṛttarati janmamṛtyū | brāhṛjajñaṃ devamīḍa¬ṃ viditvā nicāyyemāṃ śāntimatyantameti | triṇāciketaruाyametadviditvā evaṃ vidvāṃścinute nāciketam | sa mṛtyupāśātpurataḥ praṇodya śokātigo modate svargaloke | yo vāpyetāṃ brāhṛjajñātmabhūtāṃ citiṃ viditvā cinute nāciketam | sa eva bhūtvā brāhṛjajñātmabhūtaḥ karoti tadyena punarna jāyate | eṣa te'gnirnaciketaḥ svagryo yamavṛṇīthā d#िtīyena vareṇa | etamaÏgna tavaiva pravakṣyanti janāsaḥ tṛtīyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva | yeyaṃ prete vicikitsā manuṣye astītyeke nāyamastīti caike | etadvidyāmanuśiṣṭastvayāhaṃ varāṇāmeṣa varastṛtīyaḥ' | eṣāṃ vākyānāmartho granthakṛtaivānumānikādhikaraṇe vakṣyate | evamukto mṛtyurāha- "devairatrāpi vicikitsitaṃ purā nahi sujñeyamanureṣa dharmaḥ | anyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva mā moparotsīrati mā sṛjainam' | māmoparautsīḥ-atimā sṛjainam-māṃ mā badhasva | enaṃ varaṃ māṃ prati atisṛja muñcetyarthaḥ | evamukto naciketā āha- "devairatrāpi vicikitsitaṃ kila tvaṃ ca mṛtyo yanna suvijñeyamāttha | vaktā cāsya tvādṛganyo na labhyo nānyo varastulya etasya kaścit' | eva- mukto mṛtyurāha-"śatāyuṣaḥ putrapotrān vṛṇīṣva bahūn paśūn hastihiraṇyamaśvān | bhūmermahadāyatanaṃ vṛṇīṣva svayaṃ ca jīva śarado yāvadicchasi' | āyatanam-nivāsasthānamityarthaḥ | "etattulyaṃ yadi manyase varaṃ vṛṇīṣva vittaṃ cirajīvikāṃ ca | mahābhūmau naciketa-stvamedhi kāmānāṃ tvā kāmabhājaṃ karomi' | tvamedhi-tvaṃ mahābhūmau rājā bhavetyarthaḥ | "ye ye kāmā durlabhā matryaloke sarvān kāmān chandataḥ prārthayasva | imā rāmāssarathāssatūryā na hīdṛśā lambhanīyā manuṣyaiḥ | ābhirmatprattābhiḥ paricārayasva naciketo maraṇaṃ mānu-prākṣīḥ' | maraṇasambandhaṃ yeyaṃ pretapraśnaṃ na praṣṭumarhasītyarthaḥ | evaṃ pralobhitopi naciketā āha- "śvobhāvā mattryasya yadantakaitatsarve-ndriyāṇāṃ jarayanti tejaḥ | api sarvaṃ jīvitamalpameva tavaiva bhāvāstava nṛttagīte' iti | śvaḥ abhāvaḥ yeṣāṃ te śvobhāvāḥ, tvadupanya-stabhogāḥ sarve api vinaśvarā ityarthaḥ | sarvendriyāṇāmiti | kiñca te bhogāḥ sarvendiyabalanāśakā ityarthaḥ | tavaiva bhāvāstava nṛttagīte iti | bhāvā rāmādayo nṛttagītādikaṃ ca tavaiva santvityarthaḥ | "na vittena tarpaṇīyo manuṣyo lapsyāmahe vittamadrākṣma cettvām | jīviṣyāmo yāvadīśiṣyasi tvaṃ varastu me varaṇīyasya eva' | vittaṃ na tṛptihetuḥ, kiñca tvaddarśane dhanāyuṣoḥ ko bhāraḥ ? atassa eva varaṇīya ityarthaḥ | "ajīryatāmamṛtānāmupetya jīryanmatryaḥ kvadhasthaḥ prajānan | abhidhyāyan varṇaratipramodān nātidīrghe jīvite ko rameta' | kvadhasthaḥ-bhūrūpādholoke vartamānaḥ | prajānan-vivekī manuṣyaḥ devānāmapi samīpaṃ gatvā vaiṣayikabhogapravaṇaḥ | atyalpe jīvite ko rametetyarthaḥ | "yasminnidaṃ vicikitsanti mṛtyo sāmparāye mahati brāूmi nastat' | yasmin paraloke devānāmapi vicikitsā tameva brāूhītyarthaḥ | ataḥ paraṃ śrutivacanam- "yo'yaṃ varo gūḍhamanupraviṣṭo nānyaṃ tasmānnaciketo vṛṇīte' | ataḥ paraṃ mṛtyuvacanam-"anyacchre-yo'nyadutaiva preyaste ubhe nānārthe puruṣaṃ sinītaḥ | tayoḥ śreya ādadānasya sādhu bhavati hīyate'rthādyaḥ preyo vṛṇīte' | sinītaḥ-badhnītaḥ, bhinnaprayojane śreyaḥpreyasī puruṣasambandhinī bhavataḥ | tayormadhye śreya ādadānasya sādhutvam, anyasya tadabhāvaścetyarthaḥ | "śreyaśca preyaśca manuṣyametastau samparītya vivinakti dhīraḥ | śreyo hi dhīro'bhipreyaso vṛṇīte preyo mando yogakṣemān vṛṇīte | etaḥ-prāpnuvata ityarthaḥ | samparītya samyagālocya preyopekṣayā abhyarhitaṃ śreyaḥ dhīro vṛṇīte | manadastu preyorūpaśarīrāpyāyakānnapānādi vṛṇīte ityarthaḥ | "na tvaṃ priyān priyarūpāṃśca kāmān abhidhyāyannaciketo'tyaruााkṣīḥ | naitāṃ sṛṅkāṃ vittamayīmavāpto yasyāṃ majjanti bahavo manuṣyāḥ' sṛṅkā-kutsitā gatiḥ | dūramete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyeti jñātā | viṣūcī- viruddhagatī ityarthaḥ | "vidyābhīpsinaṃ naciketasaṃ manye na tvā kāmā bahavo lolupanta' | vidyānīpsinam vidyābhilāṣiṇamityarthaḥ | "avidyāyāmantare vartamānāḥ svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃ manyamānāḥ | dandrabhyamāṇāḥ pariyanti mūḍhā andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ' | dandrabhyamāṇāḥ-kacatsitāṃ gatiṃ gacchanta ityarthaḥ

1.2.12

"न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् । अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे' । बालम्-अज्ञं प्रति, साम्परायः परलोको न भातीत्यर्थः । अयं लोक इत्यस्यार्थः संयमने त्वनुभूयेत्यत्र वक्ष्यते । "श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोपि बहवो यं न विद्युः । आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्चर्यों ज्ञाता कुशलानुशिष्टः' । यस्य श्रवणं वेदनं वक्ता लब्धा ज्ञाता वा दुर्लभ इत्यर्थः । कुशलानुशिष्टः-कुशलेनाचार्येणानुशिष्ट इत्यर्थः । "न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञोयो बहुधा विचिन्त्यमानः । अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति अणीयान् ह्रतक्र्यमणुप्रमाणात्' । अवरेण-अल्पज्ञेनाचार्येण प्रोक्तोऽयमात्मा ज्ञातुं शक्यः वादिभिर्बहुधा उत्प्रेक्ष्यमाणः, अन्येन प्राकृतेन मनुष्येण प्रोक्ते उपदिष्टे सत्यवगतिर्नास्ति, यतोऽयमणोरप्यणीयानित्यर्थः । तदेवाह- "नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तोऽन्येन सुज्ञानाय प्रेष्ठ । यं त्वमापस्सत्यधृतिर्बतासि त्वादृङ्नो भूयान्नचिकेतः पृष्टा । आत्मविषया पतिस्तत्प्राप्या न भवति, हे प्रेष्ठ हे प्रियतम ! अन्यप्रोक्तोपि आगमानभिज्ञप्रोक्तोपि सुज्ञानाय न भवति । यद्विषयिणीं मतिं त्वं प्राप्तवानसि, स आत्मा दुरधिगमः । त्वं यतः प्रलोभ्यमानोपि अविचालितः, अतस्त्वं धीरः, तस्मात् त्वादृश एव न शिष्यस्स्यादित्यर्थः । "जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं न ह्रध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् । ततो मया नाचिकेतश्चितोग्निरनित्यैद्र्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् । कामस्याÏप्त जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरनन्तमभयस्य पारम् । स्तोमं महदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यरुााक्षीः । तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति । एतच्छØत्वा सम्परिगृह्र मत्र्यः प्रवृह्र धर्म-मणुमेयमाप्य । संमोदते मोदनीयं हि लब्ध्वा विवृतं सद्म नचिकेतसं मन्ये । अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताद्भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति सर्वाणि भूतानि च यद्वन्ति । यदिच्छन्तो ब्राहृचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्गृहेण ब्रावीम्योमित्येतत् । एतद्धयेवाक्षरं परम् । एतद्धयेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् । एतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् । एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्राहृलोके महीयते । न जायते म्रियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् । अजो नित्यश्शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे । हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते । अणोरणी-यान्महतो महीयानात्मास्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् । तमक्रतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमीशम् । आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वदा । अस्तं वदाम तं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति । अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति । नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् । नाविरतो दुश्चारितान्नाशान्तो नासमाहितः । नाशान्तमनसो नापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् । यस्य ब्राहृ च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः । ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे पराध्र्ये । छायातपौ ब्राहृविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः । यस्सेतुरीजानानामक्षरं ब्राहृ यत्परम् । अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतं शकेमहि । आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च' इत्यादि । निर्विशेषतापत्तिर्मोक्षश्चेदिति - ततश्चोपायविशेषनिर्धारणं नासत्तावधारणात्मकमोक्षस्वरूपनिर्धारणं न सम्भवतीति मोक्ष-ज्ञानार्थत्वं तदनुबन्धिज्ञानस्य युज्यत इति भावः । ज्ञातेतरविषयत्वादिति - देहातिरिक्तस्य नित्यस्यात्मनो ज्ञातत्वेन प्रन्नस्य

"na sāmparāyaḥ pratibhāti bālaṃ pramādyantaṃ vittamohena mūḍham | ayaṃ loko nāsti para iti mānī punaḥ punarvaśamāpadyate me' | bālam-ajñaṃ prati, sāmparāyaḥ paraloko na bhātītyarthaḥ | ayaṃ loka ityasyārthaḥ saṃyamane tvanubhūyetyatra vakṣyate | "śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhyaḥ śṛṇvantopi bahavo yaṃ na vidyuḥ | āścaryo vaktā kuśalo'sya labdhā āścaryoṃ jñātā kuśalānuśiṣṭaḥ' | yasya śravaṇaṃ vedanaṃ vaktā labdhā jñātā vā durlabha ityarthaḥ | kuśalānuśiṣṭaḥ-kuśalenācāryeṇānuśiṣṭa ityarthaḥ | "na nareṇāvareṇa prokta eṣa suvijñoyo bahudhā vicintyamānaḥ | ananyaprokte gatiratra nāsti aṇīyān hratakryamaṇupramāṇāt' | avareṇa-alpajñenācāryeṇa prokto'yamātmā jñātuṃ śakyaḥ vādibhirbahudhā utprekṣyamāṇaḥ, anyena prākṛtena manuṣyeṇa prokte upadiṣṭe satyavagatirnāsti, yato'yamaṇorapyaṇīyānityarthaḥ | tadevāha- "naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā prokto'nyena sujñānāya preṣṭha | yaṃ tvamāpassatyadhṛtirbatāsi tvādṛṅno bhūyānnaciketaḥ pṛṣṭā | ātmaviṣayā patistatprāpyā na bhavati, he preṣṭha he priyatama ! anyaproktopi āgamānabhijñaproktopi sujñānāya na bhavati | yadviṣayiṇīṃ matiṃ tvaṃ prāptavānasi, sa ātmā duradhigamaḥ | tvaṃ yataḥ pralobhyamānopi avicālitaḥ, atastvaṃ dhīraḥ, tasmāt tvādṛśa eva na śiṣyassyādityarthaḥ | "jānāmyahaṃ śevadhirityanityaṃ na hradhruvaiḥ prāpyate hi dhruvaṃ tat | tato mayā nāciketaścitogniranityaidrravyaiḥ prāptavānasmi nityam | kāmasyāÏpta jagataḥ pratiṣṭhāṃ kratoranantamabhayasya pāram | stomaṃ mahadurugāyaṃ pratiṣṭhāṃ dṛṣṭvā dhṛtyā dhīro naciketo'tyaruााkṣīḥ | taṃ durdarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭaṃ guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇam | adhyātmayogādhigamena devaṃ matvā dhīro harṣaśokau jahāti | etacchaØtvā samparigṛhra matryaḥ pravṛhra dharma-maṇumeyamāpya | saṃmodate modanīyaṃ hi labdhvā vivṛtaṃ sadma naciketasaṃ manye | anyatra dharmādanyatrādharmādanyatrāsmātkṛtākṛtāt | anyatra bhūtādbhavyācca yattatpaśyasi tadvada | sarve vedā yatpadamāmananti sarvāṇi bhūtāni ca yadvanti | yadicchanto brāhṛcaryaṃ caranti tatte padaṃ saṅgṛheṇa brāvīmyomityetat | etaddhayevākṣaraṃ param | etaddhayevākṣaraṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat | etadālambanaṃ śreṣṭhametadālambanaṃ param | etadālambanaṃ jñātvā brāhṛloke mahīyate | na jāyate mriyate vā vipaścinnāyaṃ kutaścinna babhūva kaścit | ajo nityaśśāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre | hantā cenmanyate hantuṃ hataścenmanyate hatam | ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate | aṇoraṇī-yānmahato mahīyānātmāsya jantornihito guhāyām | tamakratuṃ paśyati vītaśoko dhātuḥ prasādānmahimānamīśam | āsīno dūraṃ vrajati śayāno yāti sarvadā | astaṃ vadāma taṃ devaṃ madanyo jñātumarhati | aśarīraṃ śarīreṣvanavastheṣvavasthitam | mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati | nāyamātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena | yamevaṣa vṛṇute tena labhyastasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūṃ svām | nāvirato duścāritānnāśānto nāsamāhitaḥ | nāśāntamanaso nāpi prajñānenainamāpnuyāt | yasya brāhṛ ca kṣatraṃ ca ubhe bhavata odanaḥ | mṛtyuryasyopasecanaṃ ka itthā veda yatra saḥ | ṛtaṃ pibantau sukṛtasya loke guhāṃ praviṣṭau parame parādhrye | chāyātapau brāhṛvido vadanti pañcāgnayo ye ca triṇāciketāḥ | yasseturījānānāmakṣaraṃ brāhṛ yatparam | abhayaṃ titīrṣatāṃ pāraṃ nāciketaṃ śakemahi | ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva ca' ityādi | nirviśeṣatāpattirmokṣaścediti - tataścopāyaviśeṣanirdhāraṇaṃ nāsattāvadhāraṇātmakamokṣasvarūpanirdhāraṇaṃ na sambhavatīti mokṣa-jñānārthatvaṃ tadanubandhijñānasya yujyata iti bhāvaḥ | jñātetaraviṣayatvāditi - dehātiriktasya nityasyātmano jñātatvena prannasya

1.2.12

तद्य्वतिरिक्तविषयत्वादित्यर्थः । श्रुत्यन्तरसंवादमिति - "न प्रेत्य संज्ञास्ति' इति वाक्यस्य मोक्षदशायां स्वाभाविकापरिच्छिन्नज्ञा-नसङ्कोचाभावेन भूतसङ्घातेनैकीकृत्यात्मनि देवादिरूपज्ञानं नास्तीत्यर्तकत्वादिति भावः । परावरात्मतत्त्वविज्ञानमिति व्याख्येयं पदम् । प्राकरणिकपूर्ववाक्यस्थहेतुपरं द्वितीयमिति - अत्र यद्वक्तव्यम् तत्पूर्वमेवोक्तम् । हिशब्दपञ्चम्यन्तपदयोरुभयोः श्रवणादिति - इतरथा हिशब्दस्यात् हेतुत्वार्थकत्वेन पौनरुक्तयप्रसङ्गादित्यर्थः । स्वपक्षे पौनरु-क्तयाभावमुपपादयति - गुहां प्रविष्टयोरिति । सूत्रार्थस्य दर्शयतीति - गुहाप्रविष्टयोरात्मत्वरूपसूत्रार्थस्येत्यर्थः । गुहाप्रविष्टयो-

tadyvatiriktaviṣayatvādityarthaḥ | śrutyantarasaṃvādamiti - "na pretya saṃjñāsti' iti vākyasya mokṣadaśāyāṃ svābhāvikāparicchinnajñā-nasaṅkocābhāvena bhūtasaṅghātenaikīkṛtyātmani devādirūpajñānaṃ nāstītyartakatvāditi bhāvaḥ | parāvarātmatattvavijñānamiti vyākhyeyaṃ padam | prākaraṇikapūrvavākyasthahetuparaṃ dvitīyamiti - atra yadvaktavyam tatpūrvamevoktam | hiśabdapañcamyantapadayorubhayoḥ śravaṇāditi - itarathā hiśabdasyāt hetutvārthakatvena paunaruktayaprasaṅgādityarthaḥ | svapakṣe paunaru-ktayābhāvamupapādayati - guhāṃ praviṣṭayoriti | sūtrārthasya darśayatīti - guhāpraviṣṭayorātmatvarūpasūtrārthasyetyarthaḥ | guhāpraviṣṭayo-

1.2.13

रात्मत्वादत्ता परमात्मेत्यर्थः । नन्वेवं हि परेषां योजना; गुहां प्रविष्टौ जीवपरावेव । कुतः? आत्मानौ हि तौ, चेतनौ हि तावित्यर्थः । द्वयोरपि चेतनत्वेन सजातीयत्वात् ऋतपानलिङ्गेन निश्चितस्य द्वितीयापेक्षायां सजातीयस्य चेतनान्तरस्यैव ग्रहणमुचितम् । अस्य गोर्द्वितीयोऽन्वेष्टव्य इत्युक्ते द्वितीयो गौरेवान्विष्यते, नाश्चादि । यदुक्तं परमात्मनो गुहाहितत्वं नोपपद्यत इति तन्न; श्रुतिस्मृतिषु परमात्मनोपि गुहादितत्वदर्शनात् परमात्मनोपि गुहाहितत्वं नोपपद्यत इति । अतो भवत्पक्ष इवास्मत्पक्षेपि गुहां प्रविष्टाविति सैत्रं पदं सिद्धान्तयुक्तिसूचकम् । अस्मन्मते पूर्वपक्षयुक्तिसूचकम् । अतः पूर्वपक्षद्योतकनिर्देशोऽनावश्यक इत्यस्वरसादाह - अर्भकौकस्त्वादिति परस्योपपन्न इतीतिच्छेदः । कृतकरत्वादिति - अर्भकौकस्त्वादितिसूत्रेणेत्यर्थः ।अस्मिन्नधिकरणे एष एव न्यायो "द्वासुपर्णो सयुजौ सखायौ' इत्यत्रापि शाङ्करभाष्ये यदुक्तं तद्दूषयति-द्वासुपर्णावितिवाक्य इत्यादिना । ननु षैङ्गिरहस्यब्रााहृणानुसारेण द्वासुपर्णेति मन्त्रस्य बुद्धिजीवपरत्वेन एतन्न्यायातिदेशस्य तद्भाष्य एव दूषितस्य दूषणं किमर्थं क्रियत इत्याशङ्कय तदभिमतबुद्धिजीवपरत्वमपि न सम्भवतीत्याह - तस्य च वाक्यस्येति । ।। इति अत्रधिकरणम्

rātmatvādattā paramātmetyarthaḥ | nanvevaṃ hi pareṣāṃ yojanā; guhāṃ praviṣṭau jīvaparāveva | kutaḥ? ātmānau hi tau, cetanau hi tāvityarthaḥ | dvayorapi cetanatvena sajātīyatvāt ṛtapānaliṅgena niścitasya dvitīyāpekṣāyāṃ sajātīyasya cetanāntarasyaiva grahaṇamucitam | asya gordvitīyo'nveṣṭavya ityukte dvitīyo gaurevānviṣyate, nāścādi | yaduktaṃ paramātmano guhāhitatvaṃ nopapadyata iti tanna; śrutismṛtiṣu paramātmanopi guhāditatvadarśanāt paramātmanopi guhāhitatvaṃ nopapadyata iti | ato bhavatpakṣa ivāsmatpakṣepi guhāṃ praviṣṭāviti saitraṃ padaṃ siddhāntayuktisūcakam | asmanmate pūrvapakṣayuktisūcakam | ataḥ pūrvapakṣadyotakanirdeśo'nāvaśyaka ityasvarasādāha - arbhakaukastvāditi parasyopapanna itīticchedaḥ | kṛtakaratvāditi - arbhakaukastvāditisūtreṇetyarthaḥ |asminnadhikaraṇe eṣa eva nyāyo "dvāsuparṇo sayujau sakhāyau' ityatrāpi śāṅkarabhāṣye yaduktaṃ taddūṣayati-dvāsuparṇāvitivākya ityādinā | nanu ṣaiṅgirahasyabrāाhṛṇānusāreṇa dvāsuparṇeti mantrasya buddhijīvaparatvena etannyāyātideśasya tadbhāṣya eva dūṣitasya dūṣaṇaṃ kimarthaṃ kriyata ityāśaṅkaya tadabhimatabuddhijīvaparatvamapi na sambhavatītyāha - tasya ca vākyasyeti | || iti atradhikaraṇam

1.2.14

स्वरूपसत्सन्निधानस्य प्रसिद्धावनुपयोगात् सर्वेन्द्रियकन्दभूते ह्मदये वर्तमानस्य चक्षुषि सन्निधानाभावाच्च व्याचष्टे - सन्निधा-नावगमादिति । चक्षुष्यवगमादित्यर्थ इति - चक्षुषावगमादित्यर्थः, उत्तरग्रन्थानुसारात् । ननु-उन्मीलितं हीत्यादिभाष्येण चक्षुषो देहे जीवस्थितिगतिनिश्चायकत्वमुपपादितम् । नैतावता "अक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इति सप्तम्यर्थ उपपादित इत्याशङ्कयाह - अस्मिन् कर्मणीति । अनेन कर्मणा अस्य सामथ्र्यं दृष्टमिति वक्तव्ये अस्मिन् कर्मण्यस्य सामथ्र्यं दृष्टमितिवत् अक्ष्णा दृश्यत इति वक्तव्ये अक्षिणि दृश्यत इत्युक्तिरिति भावः । दृष्टमिति - सूचितमित्यर्थः । उत्तरत्र सूचक इति ग्रन्थानुसारात् । अथवा सूचकमित्यस्य दर्श-कमिति वार्थस्समाश्रयणीयः । ननु "य एषोऽन्ताक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इत्यस्य परतमात्मपरत्वस्य "अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्' इत्यधिक-रणेन समथिर्तत्वात् कथं तत्तुल्यनिर्देशेऽस्मिन् वाक्ये अस्य पूर्वपक्षस्योत्थितिरिति चेत् सत्यम्, तत्र जीव इति पूर्वपक्षस्तत्रत्यानन्यथा-

svarūpasatsannidhānasya prasiddhāvanupayogāt sarvendriyakandabhūte hmadaye vartamānasya cakṣuṣi sannidhānābhāvācca vyācaṣṭe - sannidhā-nāvagamāditi | cakṣuṣyavagamādityartha iti - cakṣuṣāvagamādityarthaḥ, uttaragranthānusārāt | nanu-unmīlitaṃ hītyādibhāṣyeṇa cakṣuṣo dehe jīvasthitigatiniścāyakatvamupapāditam | naitāvatā "akṣiṇi puruṣo dṛśyate' iti saptamyartha upapādita ityāśaṅkayāha - asmin karmaṇīti | anena karmaṇā asya sāmathryaṃ dṛṣṭamiti vaktavye asmin karmaṇyasya sāmathryaṃ dṛṣṭamitivat akṣṇā dṛśyata iti vaktavye akṣiṇi dṛśyata ityuktiriti bhāvaḥ | dṛṣṭamiti - sūcitamityarthaḥ | uttaratra sūcaka iti granthānusārāt | athavā sūcakamityasya darśa-kamiti vārthassamāśrayaṇīyaḥ | nanu "ya eṣo'ntākṣiṇi puruṣo dṛśyate' ityasya paratamātmaparatvasya "antastaddharmopadeśāt' ityadhika-raṇena samathirtatvāt kathaṃ tattulyanirdeśe'smin vākye asya pūrvapakṣasyotthitiriti cet satyam, tatra jīva iti pūrvapakṣastatratyānanyathā-

1.2.15

सिद्धलिङ्गेन प्रत्याख्यातः, इह तु बाधकलिङ्गाभावात् प्रसिद्धिदृश्यत्वाभ्यां प्रतिबिम्बादिपूर्वपक्षस्योत्थितिः । नन्वेवमपि "एतं संयद्वाम इत्याचक्षते । एतं हि सर्वाणि वामानि संयन्ति सर्वाण्येव वामान्यभिसंयन्ति य एवं वेद । एष उ एव वामनिः । एष हि सर्वाणि वामनि नयति, सर्वाणि वामनि नयति य एवं वेत । एष उ एव भामनिः । एष हि सर्वेषु लोकेषु भाति सर्वेषु लोकेषु भाति । य एवं वेद, इत्या-दिना प्रदर्शितानां सर्वकामोपेतत्वसकलशुभप्रापकत्वसर्वलोकभासमानत्वरूपाणां संयद्वामत्ववामनित्वभामनित्वानां तत्तदनुरूपफल-रूपतात्पर्यलिङ्गानुगृहीतानां "एष आत्मेति होवाच एतदमृतमेतदभयमेतद्ब्राहृ' इति श्रुतिप्रतिपादितानामौपसंहारिकाणां बहूनामात्म-त्वामृतत्वाभयत्वब्राहृत्वानामनन्यथासिद्धब्राहृलिङ्गानां सत्त्वे प्रसिद्धिदृश्यत्वलिङ्गाभ्यां प्रथमश्रुताभ्यामपि कथं पूर्वपक्षोत्थितिरित्या-शङ्कयाह - इतिकरणञ्चार्थतात्पर्यद्योतकमिति । मनो ब्राहृेत्युपासीतेत्यादौ इतिशब्दप्रयोगे अर्थे तात्पयदर्शनादिति भावः

siddhaliṅgena pratyākhyātaḥ, iha tu bādhakaliṅgābhāvāt prasiddhidṛśyatvābhyāṃ pratibimbādipūrvapakṣasyotthitiḥ | nanvevamapi "etaṃ saṃyadvāma ityācakṣate | etaṃ hi sarvāṇi vāmāni saṃyanti sarvāṇyeva vāmānyabhisaṃyanti ya evaṃ veda | eṣa u eva vāmaniḥ | eṣa hi sarvāṇi vāmani nayati, sarvāṇi vāmani nayati ya evaṃ veta | eṣa u eva bhāmaniḥ | eṣa hi sarveṣu lokeṣu bhāti sarveṣu lokeṣu bhāti | ya evaṃ veda, ityā-dinā pradarśitānāṃ sarvakāmopetatvasakalaśubhaprāpakatvasarvalokabhāsamānatvarūpāṇāṃ saṃyadvāmatvavāmanitvabhāmanitvānāṃ tattadanurūpaphala-rūpatātparyaliṅgānugṛhītānāṃ "eṣa ātmeti hovāca etadamṛtametadabhayametadbrāhṛ' iti śrutipratipāditānāmaupasaṃhārikāṇāṃ bahūnāmātma-tvāmṛtatvābhayatvabrāhṛtvānāmananyathāsiddhabrāhṛliṅgānāṃ sattve prasiddhidṛśyatvaliṅgābhyāṃ prathamaśrutābhyāmapi kathaṃ pūrvapakṣotthitirityā-śaṅkayāha - itikaraṇañcārthatātparyadyotakamiti | mano brāhṛेtyupāsītetyādau itiśabdaprayoge arthe tātpayadarśanāditi bhāvaḥ

1.2.15

शिष्यबुद्धिसौकर्यार्थमाह - राद्धान्ते इति । व्याख्यायत इति शेषः । बहुवचनाभिप्रायं वक्तुं पुनरपि तमेव प्रतीकं गृह्णाति - एषा-मितीति । अर्थपरत्वमेव दृष्टमिति चानुसन्धेयमिति - इतिशब्दस्तत्रैवार्थविवक्षां वारयति, यत्र ज्ञानसम्बन्धो विवक्ष्यते यथा मनो ब्राहृेत्युपासीतेत्यादौ । यत्र तूक्तार्थवच्छेदेन वचनसम्बन्धस्तत्रेतिशब्दो नार्थविवक्षां वारयति । यथा इति ह स्मोपाध्यायः कथयती-त्यादाविति भावः । परोक्तसिद्धान्तयुकिं्त दूषयति - तद्यद्यप्यस्मिन्नित्यादिना ।। व्यतिरेकस्य वक्ष्यमाणत्वाच्चेति - स्थितिव्यतिरेकस्य हेतूकरिष्यमाणत्वात् तदन्वयो हेतूकर्तुमुचितमिति भावः । नतु प्रदेशपर-तयेति - न परमतवदधिकरणपरतयेत्यर्थः । जीवात्मनि सम्भवतस्तस्येति - नन्वाकाशवत्सर्वगतस्य ब्राहृणः कथकत्यल्पाक्षिस्थान-त्वमित्याशङ्कय यः पृथिव्यां तिष्ठन्नित्यादिस्थानव्यपदेशवत् नामरूपरहितस्यापि ब्राहृणः तस्योदिति नाम हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेशः इति नामरूपोपदेशवच्च सर्वगतस्यापि ब्राहृण उपलब्ध्यर्थं स्थानविशेषो न विरुध्यत इत्येव परैरुक्तम् नतु नामरूपवत्ताया अपरमात्मसाध-कत्वमुपन्यस्तम् । येनायं दोषस्यादिति चेत् उच्यते; सर्वगतस्य ब्राहृणः कथमत्यल्पाक्षिस्थानकत्वमितिशङ्कायां "यश्चक्षुषि तिष्ठन्' इति श्रुत्यन्तरे चक्षुषः स्थानत्वेन व्यपदेशादित्येवमस्मदुक्तरीत्या वक्तुं शक्यत्वेन नामरूपरहितस्य ब्राहृणोऽनुचितस्थाननामरूपाणां व्यप-देशदर्शनादिति शिरोवेष्टनेन नासिकाग्रहणस्यायुक्तत्वादित्यत्र तात्पर्यात् । अस्मत्पक्षेपि सम्भवतीति - अन्यथासिद्धिः फलितेति शेषः। अर्थतश्शब्दतश्चेति - "यश्चक्षुषि तिष्ठन्' इत्यादावर्थतः प्रसिद्धिः । "दृश्यते त्वग्रयया' इत्यादौ शब्दतः, इदमुपलक्षणम् । "य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इत्यक्षिविद्यायां शब्दतोऽर्थतश्च प्रसिद्धिद्र्रव्या । साधकान्तरप्रदर्शनपरमिदं सूत्रमिति - ननु चक्षुषि स्थितिनियमनादिकं मिलितं परमात्मत्वसाधकम्; उत स्थितिमात्रम् । नाद्यः, स्थितिनियमनादेर्मिलितस्य परमात्मत्वसाधकत्वेपि य एषोक्षिणीतिवाक्ये मिलितस्याश्रवणात् । न द्वितीयः, स्थितिमात्रस्य परमात्मव्यतिरिक्तेष्वपि सत्त्वेन तदसाधारणत्वाभावात् । अतः पूर्वपक्षोक्तयुक्तयन्यथासिद्धिपरत्वमेव वक्तव्यमिति चेत् उच्यते; उत्तरत्र सूत्रार्थनिष्कर्षावसरे श्रुत्यन्तरप्रदर्शनमुखेन स्ववाक्यस्थशङ्का-परिहारपरं द्वितीयसूत्रमित्याचार्यैरेव वक्ष्यमाणत्वान्न तत्राग्रहः ।। "उपकोसलो ह वै कामलायनस्सत्यकामे जाबाले ब्राहृचर्यमुवास । तस्य ह द्वातिं्रशद्वर्षाण्यग्नीन् परिचचार । स ह स्मान्यानन्ते-वासिनस्समावर्तयंस्तं ह स्मै व न समावर्तयति । तं जायोवाच तप्तो ब्राहृचारी कुशलमग्नीन् पर्यचारीत् । मा त्वाऽग्नयः परिप्रावोचन् प्रब्राूह्रस्मा इति । तस्मै हा प्रोच्यैव प्रवासांचक्रे । स ह व्याधिनाऽनशितुं दध्रे । तमाचार्यजायोवाच । ब्राहृचारिन्तशान किंनु नाश्नासीति । स होवाच बहव इमेऽस्मिन् पुरुषे कामा नानात्यया व्याधिभिः परिपूर्णोस्मि नाशिष्यामीति । अथ हाग्नयस्समुदिरे । तप्तो ब्राहृचारी कुशलं न पर्यचारीत् । हन्तास्मै प्रब्राुवामेति । तस्मै होचुः । प्राणो ब्राहृ कं ब्राहृ खं ब्राहृेति स होवाच विजानाम्यहं यत्प्राणो ब्राहृ कं च तु खं च न विजानामीति । ते होचुः । यदेव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कमिति । प्राणं च हास्मै तदाकाशं चोचुः । अथ हैनं गार्हपत्यो-ऽनुशशास । पृथिव्यग्निरन्नमादित्य इति । य एष आदित्ये पुरुषो दृश्यते सोहमस्मि स एवाहमस्मीति स य एतमेवं विद्वानुपास्ते । अपहते पापकृत्यां लोकीभवति । सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्ते उपवयन्तं भुञ्जामोऽÏस्मश्च लोके अमुÏष्मश्च य एतमेवंविद्वानुपास्ते अथ हैनमन्वाहार्यपचनोऽनुशशास आपो दिशो नक्षत्राणि चन्द्रमा इति । य एष चन्द्रमसि पुरुषो दृश्यते सोऽह-मस्मि स एवाहमस्तीति स य एतमेवं विद्धानुपास्ते' इत्यादि पूर्ववत् । अथ हैनमाहवनीयोऽनुशशास प्राण आकाशो द्यौर्विद्युदिति य एष विद्युति पुरुषो दृश्यते सोहमस्मि स एवाहमस्तीति स य एतमेवंविद्धानुपास्ते' इत्यादि । ते होचुरुपकोसलैष सोम्य तेऽस्मद्विद्या

śiṣyabuddhisaukaryārthamāha - rāddhānte iti | vyākhyāyata iti śeṣaḥ | bahuvacanābhiprāyaṃ vaktuṃ punarapi tameva pratīkaṃ gṛhṇāti - eṣā-mitīti | arthaparatvameva dṛṣṭamiti cānusandheyamiti - itiśabdastatraivārthavivakṣāṃ vārayati, yatra jñānasambandho vivakṣyate yathā mano brāhṛेtyupāsītetyādau | yatra tūktārthavacchedena vacanasambandhastatretiśabdo nārthavivakṣāṃ vārayati | yathā iti ha smopādhyāyaḥ kathayatī-tyādāviti bhāvaḥ | paroktasiddhāntayukiṃ्ta dūṣayati - tadyadyapyasminnityādinā || vyatirekasya vakṣyamāṇatvācceti - sthitivyatirekasya hetūkariṣyamāṇatvāt tadanvayo hetūkartumucitamiti bhāvaḥ | natu pradeśapara-tayeti - na paramatavadadhikaraṇaparatayetyarthaḥ | jīvātmani sambhavatastasyeti - nanvākāśavatsarvagatasya brāhṛṇaḥ kathakatyalpākṣisthāna-tvamityāśaṅkaya yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhannityādisthānavyapadeśavat nāmarūparahitasyāpi brāhṛṇaḥ tasyoditi nāma hiraṇyaśmaśrurhiraṇyakeśaḥ iti nāmarūpopadeśavacca sarvagatasyāpi brāhṛṇa upalabdhyarthaṃ sthānaviśeṣo na virudhyata ityeva parairuktam natu nāmarūpavattāyā aparamātmasādha-katvamupanyastam | yenāyaṃ doṣasyāditi cet ucyate; sarvagatasya brāhṛṇaḥ kathamatyalpākṣisthānakatvamitiśaṅkāyāṃ "yaścakṣuṣi tiṣṭhan' iti śrutyantare cakṣuṣaḥ sthānatvena vyapadeśādityevamasmaduktarītyā vaktuṃ śakyatvena nāmarūparahitasya brāhṛṇo'nucitasthānanāmarūpāṇāṃ vyapa-deśadarśanāditi śiroveṣṭanena nāsikāgrahaṇasyāyuktatvādityatra tātparyāt | asmatpakṣepi sambhavatīti - anyathāsiddhiḥ phaliteti śeṣaḥ| arthataśśabdataśceti - "yaścakṣuṣi tiṣṭhan' ityādāvarthataḥ prasiddhiḥ | "dṛśyate tvagrayayā' ityādau śabdataḥ, idamupalakṣaṇam | "ya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyate' ityakṣividyāyāṃ śabdato'rthataśca prasiddhidrravyā | sādhakāntarapradarśanaparamidaṃ sūtramiti - nanu cakṣuṣi sthitiniyamanādikaṃ militaṃ paramātmatvasādhakam; uta sthitimātram | nādyaḥ, sthitiniyamanādermilitasya paramātmatvasādhakatvepi ya eṣokṣiṇītivākye militasyāśravaṇāt | na dvitīyaḥ, sthitimātrasya paramātmavyatirikteṣvapi sattvena tadasādhāraṇatvābhāvāt | ataḥ pūrvapakṣoktayuktayanyathāsiddhiparatvameva vaktavyamiti cet ucyate; uttaratra sūtrārthaniṣkarṣāvasare śrutyantarapradarśanamukhena svavākyasthaśaṅkā-parihāraparaṃ dvitīyasūtramityācāryaireva vakṣyamāṇatvānna tatrāgrahaḥ || "upakosalo ha vai kāmalāyanassatyakāme jābāle brāhṛcaryamuvāsa | tasya ha dvātiṃ्raśadvarṣāṇyagnīn paricacāra | sa ha smānyānante-vāsinassamāvartayaṃstaṃ ha smai va na samāvartayati | taṃ jāyovāca tapto brāhṛcārī kuśalamagnīn paryacārīt | mā tvā'gnayaḥ pariprāvocan prabrāूhrasmā iti | tasmai hā procyaiva pravāsāṃcakre | sa ha vyādhinā'naśituṃ dadhre | tamācāryajāyovāca | brāhṛcārintaśāna kiṃnu nāśnāsīti | sa hovāca bahava ime'smin puruṣe kāmā nānātyayā vyādhibhiḥ paripūrṇosmi nāśiṣyāmīti | atha hāgnayassamudire | tapto brāhṛcārī kuśalaṃ na paryacārīt | hantāsmai prabrāुvāmeti | tasmai hocuḥ | prāṇo brāhṛ kaṃ brāhṛ khaṃ brāhṛेti sa hovāca vijānāmyahaṃ yatprāṇo brāhṛ kaṃ ca tu khaṃ ca na vijānāmīti | te hocuḥ | yadeva kaṃ tadeva khaṃ yadeva khaṃ tadeva kamiti | prāṇaṃ ca hāsmai tadākāśaṃ cocuḥ | atha hainaṃ gārhapatyo-'nuśaśāsa | pṛthivyagnirannamāditya iti | ya eṣa āditye puruṣo dṛśyate sohamasmi sa evāhamasmīti sa ya etamevaṃ vidvānupāste | apahate pāpakṛtyāṃ lokībhavati | sarvamāyureti jyogjīvati nāsyāvarapuruṣāḥ kṣīyante upavayantaṃ bhuñjāmo'Ïsmaśca loke amuÏṣmaśca ya etamevaṃvidvānupāste atha hainamanvāhāryapacano'nuśaśāsa āpo diśo nakṣatrāṇi candramā iti | ya eṣa candramasi puruṣo dṛśyate so'ha-masmi sa evāhamastīti sa ya etamevaṃ viddhānupāste' ityādi pūrvavat | atha hainamāhavanīyo'nuśaśāsa prāṇa ākāśo dyaurvidyuditi ya eṣa vidyuti puruṣo dṛśyate sohamasmi sa evāhamastīti sa ya etamevaṃviddhānupāste' ityādi | te hocurupakosalaiṣa somya te'smadvidyā

1.2.15

चात्मविद्या च आचार्यस्तु ते गतिं वक्तेति आजगामाहास्याचार्यस्तमाचार्योभ्युवाद उपकोसल इति भगव इति ह प्रतिशाश्रुव । ब्राहृविद इव सोम्य ते सुखं भाति को नु त्वानुशशासेति कोनु मानुशिष्याद्भो इति उहापेव निहनुते इमे नूनमीदृशा अन्यादृशा इति हाग्नीनम्पूदे । किं नु सोम्य किल तेऽवोचन् इदमिति ह प्रतिजज्ञे लोकान् वा व किल सोम्य ते अवोचन् अहं तु ते तद्वक्ष्यामि यथा पुष्करपलाशे आपो न श्लिष्यन्ते एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यत इति ब्रावीतु मे भगवानिति । तस्मै होवाच य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष आत्मेति होवाच एतदमृतमेतदभयमेतद्ब्राहृेति । तद्यद्यप्यस्मिन् सर्पिर्वा उदकं वा सिञ्चति वत्र्मनीव गच्छति एतं संयद्वाम इत्याचक्षते एतं हि सर्वाणि वामान्यभिसंयन्ति सर्वाण्येनं वामान्यभिसंयन्ति य एवं वेद एष उ एव वामनिः । एष हि सर्वाणि वामानि नयति सर्वाणि वामानि नयति य एवं वेद । एष उ एव भामनिरेष हि सर्वेषु लोकेषु भाति सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद । अथ यदु चैवास्मिन् शव्यं कुर्वन्ति यदु च नार्चिषमेवाभिसम्भवन्ति अर्चिषोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षम् आपूर्यमानपक्षाद्यान् षडुदङ्ङेति मासास्तान् मासेभ्यस्सं-वत्सरं संवत्सरादित्यमादित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवस्स एनान् ब्राहृ गमयति एष देवपथो ब्राहृपथ एतेन प्रति-पद्यमाना इमं मानवमावर्तं नावर्तन्ते नावर्तन्ते' इति श्रुतिक्रमः । श्रुत्यनुरोधेन सूत्रं योजयित्वा सूत्रानुरोधेन श्रुतिं योजयति - तद्गुण-सारत्वादितिन्यायेनेति । अयन्तु हेतुव्र्यतिरेकोक्तिनिरपेक्ष इतीति - इदमुपलक्षणम्, स्वसद्भावसाधने हेत्वन्तरनिरपेक्ष इति द्रष्टव्यम् । अत एव भाष्ये सामान्यत एवकारो नैरपेक्ष्यं द्योतयतीत्युक्तम् । ततश्च ब्राहृणः प्रस्तुतत्वेप्यग्निविद्याव्यवहितत्वान्नास्य परामर्शः, अत-स्सुखविशिष्टाभिधानादिति हेतोरसिद्धिरिति या शङ्का सापि नैरपेक्ष्यद्योतकेनैवकारेण सूत्रकृता व्यावत्र्यत इति भाष्याभिप्राय इति भावः । अङ्गानामप्यङ्गिफलाविरुद्धेति - पात्रधारणोपयुक्तप्रस्तरप्रतिपविरूपतया क्रत्वर्थस्यैव सतः प्रस्तरप्रहरणस्य श्रुतिविनियुक्ता-युरादिफलप्रदिपादकसूक्तवाककरणकत्वान्यथानुपपत्त्या फलसाधनत्ववत् ब्राहृविद्याङ्गभूतायाः अग्निविद्याया अपि फलार्थत्वमुपपद्यत इति भावः । उपक्रमोपसंहारयोरुभयत्रेति योजना, नतु व्याख्येयं पदम् । तद्वाक्यस्योत्तरत्रावतरिष्यमाणत्वादिति मन्तव्यम् । हेतु-चतुष्टयेनेति - यद्यप्युपक्रमोपसंहारयोब्र्राहृसंशब्दनमपि "आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता' इत्यग्निवचनवदग्निविद्यायाः प्राक् ब्राहृविद्याया असमाप्तावेव हेतुः । ततश्च प्रस्तुतब्राहृविद्योपक्रमतदुपसंहारमध्यपतितत्वात् "अथ हैनम्' इत्यन्वादेशात् । समुच्चित्योपदेशाच्चेति हेतुत्रयमेवोपन्यस्यत इति शक्यं वक्तुम् । भाष्येपि तथैव प्रतीयते, न प्रकारान्तरेण; तथापि साक्षात्परम्परोपपादकसाधारण्येन

cātmavidyā ca ācāryastu te gatiṃ vakteti ājagāmāhāsyācāryastamācāryobhyuvāda upakosala iti bhagava iti ha pratiśāśruva | brāhṛvida iva somya te sukhaṃ bhāti ko nu tvānuśaśāseti konu mānuśiṣyādbho iti uhāpeva nihanute ime nūnamīdṛśā anyādṛśā iti hāgnīnampūde | kiṃ nu somya kila te'vocan idamiti ha pratijajñe lokān vā va kila somya te avocan ahaṃ tu te tadvakṣyāmi yathā puṣkarapalāśe āpo na śliṣyante evamevaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyata iti brāvītu me bhagavāniti | tasmai hovāca ya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyate eṣa ātmeti hovāca etadamṛtametadabhayametadbrāhṛेti | tadyadyapyasmin sarpirvā udakaṃ vā siñcati vatrmanīva gacchati etaṃ saṃyadvāma ityācakṣate etaṃ hi sarvāṇi vāmānyabhisaṃyanti sarvāṇyenaṃ vāmānyabhisaṃyanti ya evaṃ veda eṣa u eva vāmaniḥ | eṣa hi sarvāṇi vāmāni nayati sarvāṇi vāmāni nayati ya evaṃ veda | eṣa u eva bhāmanireṣa hi sarveṣu lokeṣu bhāti sarveṣu lokeṣu bhāti ya evaṃ veda | atha yadu caivāsmin śavyaṃ kurvanti yadu ca nārciṣamevābhisambhavanti arciṣo'harahna āpūryamāṇapakṣam āpūryamānapakṣādyān ṣaḍudaṅṅeti māsāstān māsebhyassaṃ-vatsaraṃ saṃvatsarādityamādityāccandramasaṃ candramaso vidyutaṃ tatpuruṣo'mānavassa enān brāhṛ gamayati eṣa devapatho brāhṛpatha etena prati-padyamānā imaṃ mānavamāvartaṃ nāvartante nāvartante' iti śrutikramaḥ | śrutyanurodhena sūtraṃ yojayitvā sūtrānurodhena śrutiṃ yojayati - tadguṇa-sāratvāditinyāyeneti | ayantu hetuvryatirekoktinirapekṣa itīti - idamupalakṣaṇam, svasadbhāvasādhane hetvantaranirapekṣa iti draṣṭavyam | ata eva bhāṣye sāmānyata evakāro nairapekṣyaṃ dyotayatītyuktam | tataśca brāhṛṇaḥ prastutatvepyagnividyāvyavahitatvānnāsya parāmarśaḥ, ata-ssukhaviśiṣṭābhidhānāditi hetorasiddhiriti yā śaṅkā sāpi nairapekṣyadyotakenaivakāreṇa sūtrakṛtā vyāvatryata iti bhāṣyābhiprāya iti bhāvaḥ | aṅgānāmapyaṅgiphalāviruddheti - pātradhāraṇopayuktaprastarapratipavirūpatayā kratvarthasyaiva sataḥ prastarapraharaṇasya śrutiviniyuktā-yurādiphalapradipādakasūktavākakaraṇakatvānyathānupapattyā phalasādhanatvavat brāhṛvidyāṅgabhūtāyāḥ agnividyāyā api phalārthatvamupapadyata iti bhāvaḥ | upakramopasaṃhārayorubhayatreti yojanā, natu vyākhyeyaṃ padam | tadvākyasyottaratrāvatariṣyamāṇatvāditi mantavyam | hetu-catuṣṭayeneti - yadyapyupakramopasaṃhārayobrrāhṛsaṃśabdanamapi "ācāryastu te gatiṃ vaktā' ityagnivacanavadagnividyāyāḥ prāk brāhṛvidyāyā asamāptāveva hetuḥ | tataśca prastutabrāhṛvidyopakramatadupasaṃhāramadhyapatitatvāt "atha hainam' ityanvādeśāt | samuccityopadeśācceti hetutrayamevopanyasyata iti śakyaṃ vaktum | bhāṣyepi tathaiva pratīyate, na prakārāntareṇa; tathāpi sākṣātparamparopapādakasādhāraṇyena

1.2.16

चतुष्टयमुपन्यस्तं द्रष्टव्यम् । पुनः परामर्शो ह्रन्वादेश इति - क्रियान्तरसम्बन्धितया शब्दतः प्रकृतस्य पुनः क्रियान्तरसम्बन्धितया शब्दतः प्रतिपादनमन्वादेशः इत्यर्थः । उपदेष्टव्यत्वविशेषविवक्षयेति - मोक्षफले समप्रधानत्वाभावेन समुच्चयाभावेप्युपदेशक्रियायां समुच्चयस्सम्भवतीति भावः । यद्वा सम्बन्धमात्रपर इति - नतु समप्राधान्येन सम्बन्धपर इत्यर्थः । "द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात्फ-लश्रुतिरर्थवादः स्यात्' इति जैमिनीयसूत्रपाठः । द्रव्यगुणसंस्कारकर्मस्विति क्वचित् कोशो पाठो लेखकस्खलनकृतः । एतत्सूत्रार्थश्च शेषत्वात् पुरुषार्थवाद इत्यत्रास्माभिस्स्पष्टयिष्यते । ब्राहृविद्यानुगुणफलत्वं दर्शयतीति - सत्पुत्रपौत्रादिसन्तत्यभिवृद्धेः पितृपिता-महाद्यार्जितविद्यार्थपुण्यकर्मफलाभिवृद्धौ हेतुत्वादित्यर्थः । "शिष्टेषु कर्मसु वर्तमानाः पूर्वेषां साम्पराये कीर्तिं स्वर्गं च वर्धयन्ति' इत्या-पस्तम्बोक्तेरिति द्रष्टव्यम् । भाष्ये-श्रुत्यन्तरे ब्राहृविद्याफलत्वेन श्रूयत इति । नचाग्निविद्यायां ब्राहृविद्योपयुक्तसत्सन्ततिरूपफलजनक-त्वकीर्तनावसरे सत्सन्ततेः ब्राहृविद्याफलत्वप्रापकश्रुत्यन्तरोदाहरणमयुक्तमिति वाच्यम्; निर्दिष्टफलानां पूर्वपक्ष्यभिमतब्राहृविद्या-

catuṣṭayamupanyastaṃ draṣṭavyam | punaḥ parāmarśo hranvādeśa iti - kriyāntarasambandhitayā śabdataḥ prakṛtasya punaḥ kriyāntarasambandhitayā śabdataḥ pratipādanamanvādeśaḥ ityarthaḥ | upadeṣṭavyatvaviśeṣavivakṣayeti - mokṣaphale samapradhānatvābhāvena samuccayābhāvepyupadeśakriyāyāṃ samuccayassambhavatīti bhāvaḥ | yadvā sambandhamātrapara iti - natu samaprādhānyena sambandhapara ityarthaḥ | "dravyasaṃskārakarmasu parārthatvātpha-laśrutirarthavādaḥ syāt' iti jaiminīyasūtrapāṭhaḥ | dravyaguṇasaṃskārakarmasviti kvacit kośo pāṭho lekhakaskhalanakṛtaḥ | etatsūtrārthaśca śeṣatvāt puruṣārthavāda ityatrāsmābhisspaṣṭayiṣyate | brāhṛvidyānuguṇaphalatvaṃ darśayatīti - satputrapautrādisantatyabhivṛddheḥ pitṛpitā-mahādyārjitavidyārthapuṇyakarmaphalābhivṛddhau hetutvādityarthaḥ | "śiṣṭeṣu karmasu vartamānāḥ pūrveṣāṃ sāmparāye kīrtiṃ svargaṃ ca vardhayanti' ityā-pastambokteriti draṣṭavyam | bhāṣye-śrutyantare brāhṛvidyāphalatvena śrūyata iti | nacāgnividyāyāṃ brāhṛvidyopayuktasatsantatirūpaphalajanaka-tvakīrtanāvasare satsantateḥ brāhṛvidyāphalatvaprāpakaśrutyantarodāharaṇamayuktamiti vācyam; nirdiṣṭaphalānāṃ pūrvapakṣyabhimatabrāhṛvidyā-

1.2.16

विरोधित्वप्रतिक्षेपमात्रे तात्पर्यात् । अङ्गयनुकूलफलजनकत्वाभावेपि अङ्गिविरुद्धफलजनकत्वाभावेप्यङ्गत्वं सम्भवतीत्येव भाष्य-कृत्संरम्भात् अत एव वक्ष्यति- "अन्यथा त्वंशब्दात्' इति सूत्रे आर्थवादिकमपि फलं तदविरुद्धं ग्राह्रुमेवेति । उपशब्दार्थ इति - पर्यन्तवाचिना परीत्युपसर्गेण उपशब्दाथर्भूतं सामीप्यं सूच्यते, अतो विध्ननिवारणपर्यन्तत्वलाभ इति भावः । एकप्रकरणत्वे स्थितेपीति - पूर्वं ब्राहृणः प्रकृतत्वे अग्निविद्याव्यवधानाभावे च सत्यपीव्यर्थः । सह व्याधिनाऽनशितुं दद्ब्रा इति वाक्यार्थमभिप्रयन्नाह, भाष्ये-अनाश्वासमिति । "उपेयिवाननाश्वा'निति नञ्पूर्वादश्नातेरनाश्वानितिरूपम्, अभुक्तवन्तमित्यर्थः । यावतेत्येतद्वयाचष्टे - प्रत्युतेति । नतु ब्राहृशब्देनेति - ब्राहृोपदिष्टं चेत् ब्राहृोचुरित्येव निगमनं स्यादिति भावः । निगमनवाक्यस्थ पुंल्लिङ्गेति - "प्राणं च हास्मै तदाकाशं चोचुः' इति निगमनवाक्यस्येत्यर्थः । न चाकाशशब्दस्योभयलिङ्गतया

virodhitvapratikṣepamātre tātparyāt | aṅgayanukūlaphalajanakatvābhāvepi aṅgiviruddhaphalajanakatvābhāvepyaṅgatvaṃ sambhavatītyeva bhāṣya-kṛtsaṃrambhāt ata eva vakṣyati- "anyathā tvaṃśabdāt' iti sūtre ārthavādikamapi phalaṃ tadaviruddhaṃ grāhrumeveti | upaśabdārtha iti - paryantavācinā parītyupasargeṇa upaśabdātharbhūtaṃ sāmīpyaṃ sūcyate, ato vidhnanivāraṇaparyantatvalābha iti bhāvaḥ | ekaprakaraṇatve sthitepīti - pūrvaṃ brāhṛṇaḥ prakṛtatve agnividyāvyavadhānābhāve ca satyapīvyarthaḥ | saha vyādhinā'naśituṃ dadbrā iti vākyārthamabhiprayannāha, bhāṣye-anāśvāsamiti | "upeyivānanāśvā'niti nañpūrvādaśnāteranāśvānitirūpam, abhuktavantamityarthaḥ | yāvatetyetadvayācaṣṭe - pratyuteti | natu brāhṛśabdeneti - brāhṛोpadiṣṭaṃ cet brāhṛोcurityeva nigamanaṃ syāditi bhāvaḥ | nigamanavākyastha puṃlliṅgeti - "prāṇaṃ ca hāsmai tadākāśaṃ cocuḥ' iti nigamanavākyasyetyarthaḥ | na cākāśaśabdasyobhayaliṅgatayā

1.2.16

पुल्लिङ्गत्वसम्भवेपि नपुंसकलिङ्गतत्पदसमभिव्यवाहारान्निगमनवाक्यस्थाकाशशब्दस्यापि नपुंसकतया कथं तत्कटाक्षेण स इति पुल्लिङ्गप्रयोग इति वाच्यम्, स चासावाकाशश्च तदाकाश इति तदाकाशपदस्य समस्ततया तस्य नपुंसकलिङ्गत्वे प्रमाणाभावेन "आत्मन आकाशस्सम्भूतः' "आकाश इति होवाच' "आकाशो ह वै नामरूपयोर्निर्वहिता' "यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्' इत्यादिप्रयोगानुसारेण आकाशशब्दस्य पुल्लिङ्गतया प्रसिद्धिप्राचुर्येण पुल्लिङ्गत्वोपपत्तेः, इदञ्चोपलक्षणम् । कं ब्राहृ खं ब्राहृेतिवा- क्यानां ब्राहृेत्यादिवाक्यसारूप्यात् दृष्टिविधित्वमस्त्विति वदतः प्राणो ब्राहृेतिवाक्येपि दृष्टिविधित्वमभिमतम् । अतः प्राणो ब्राहृे-त्यत्रापि दृष्टिविधित्वपरिहारेण प्राणस्यापि ब्राहृत्वमिह सूत्रे सिसाधयिषितम् । अतः प्रक्रमश्रुतपुल्लिङ्गप्राणशब्दानुरोधात् स इति प्राणः परामृष्ट इत्युक्तौ दोषाभावात् न चैवं कंखंशब्दनिर्दिष्टयोब्र्राहृत्वं नोक्तं स्यादिति वाच्यम्; खशब्दाभिधेयो यस्स आकाश इत्युक्ता-वपीतरयोस्समत्वात् । यदि चैकस्य निर्देशे इतरयोरपि निर्दिष्टत्वं सिद्धमिति मतम्, तदस्मत्पक्षेपि समानमित्यास्तां तावत् । वाक्यद्वयस्थाविति - "य एषोऽक्षिणि पुरुषः' इत्यत्र स्थानगुणविध्यर्थं कं ब्राहृेतिवाक्योक्तसुखविशिष्टाभिधानव्यक्तिविशेष एकः पूर्वसूत्रे साधकतयोक्तः । इह तु "यद्वा व कं तदेव ख'मितिवाक्यगताभिधानव्यक्तिविशेष एक इति द्वौ व्यक्तिविशेषावित्यर्थः । अर्थसामथ्र्याच्छØतिव्यक्तिविशेषसिद्धिरिति - नात्माश्रुतेरित्यत्रात्मानुत्पत्तिप्रतिपादिका "न जायते मि#्रयते' इत्यादिका विवक्षिता या श्रुतिः न सा श्रुतिव्यक्तिः "ज्ञोऽत एव' इत्यनन्तरसूत्रे अतश्शब्देन परामृश्यते, अपितु ज्ञत्वपतिपादिका "विज्ञातारमरे केने'-त्यादिकाऽन्यैव श्रुतिः तद्वदित्यर्थः । नन्वश्रुतवेदान्तस्योपकोसलस्य मुमुक्षवे प्रतीकोपासनं नोपदेश्यमिति ज्ञानं तथा प्राणो ब्राहृेत्यत्र प्राणस्य शरीरत्वं शरीरत्वे च शरीरवाचिशब्दानां शरीरिपर्यन्तत्वमित्येतावज्ज्ञानं कथं स्यात् । शरीरं नियाम्यमिति ज्ञानञ्च कथम् ?

pulliṅgatvasambhavepi napuṃsakaliṅgatatpadasamabhivyavāhārānnigamanavākyasthākāśaśabdasyāpi napuṃsakatayā kathaṃ tatkaṭākṣeṇa sa iti pulliṅgaprayoga iti vācyam, sa cāsāvākāśaśca tadākāśa iti tadākāśapadasya samastatayā tasya napuṃsakaliṅgatve pramāṇābhāvena "ātmana ākāśassambhūtaḥ' "ākāśa iti hovāca' "ākāśo ha vai nāmarūpayornirvahitā' "yadeṣa ākāśa ānando na syāt' ityādiprayogānusāreṇa ākāśaśabdasya pulliṅgatayā prasiddhiprācuryeṇa pulliṅgatvopapatteḥ, idañcopalakṣaṇam | kaṃ brāhṛ khaṃ brāhṛेtivā- kyānāṃ brāhṛेtyādivākyasārūpyāt dṛṣṭividhitvamastviti vadataḥ prāṇo brāhṛेtivākyepi dṛṣṭividhitvamabhimatam | ataḥ prāṇo brāhṛे-tyatrāpi dṛṣṭividhitvaparihāreṇa prāṇasyāpi brāhṛtvamiha sūtre sisādhayiṣitam | ataḥ prakramaśrutapulliṅgaprāṇaśabdānurodhāt sa iti prāṇaḥ parāmṛṣṭa ityuktau doṣābhāvāt na caivaṃ kaṃkhaṃśabdanirdiṣṭayobrrāhṛtvaṃ noktaṃ syāditi vācyam; khaśabdābhidheyo yassa ākāśa ityuktā-vapītarayossamatvāt | yadi caikasya nirdeśe itarayorapi nirdiṣṭatvaṃ siddhamiti matam, tadasmatpakṣepi samānamityāstāṃ tāvat | vākyadvayasthāviti - "ya eṣo'kṣiṇi puruṣaḥ' ityatra sthānaguṇavidhyarthaṃ kaṃ brāhṛेtivākyoktasukhaviśiṣṭābhidhānavyaktiviśeṣa ekaḥ pūrvasūtre sādhakatayoktaḥ | iha tu "yadvā va kaṃ tadeva kha'mitivākyagatābhidhānavyaktiviśeṣa eka iti dvau vyaktiviśeṣāvityarthaḥ | arthasāmathryācchaØtivyaktiviśeṣasiddhiriti - nātmāśruterityatrātmānutpattipratipādikā "na jāyate mi#्rayate' ityādikā vivakṣitā yā śrutiḥ na sā śrutivyaktiḥ "jño'ta eva' ityanantarasūtre ataśśabdena parāmṛśyate, apitu jñatvapatipādikā "vijñātāramare kene'-tyādikā'nyaiva śrutiḥ tadvadityarthaḥ | nanvaśrutavedāntasyopakosalasya mumukṣave pratīkopāsanaṃ nopadeśyamiti jñānaṃ tathā prāṇo brāhṛेtyatra prāṇasya śarīratvaṃ śarīratve ca śarīravāciśabdānāṃ śarīriparyantatvamityetāvajjñānaṃ kathaṃ syāt | śarīraṃ niyāmyamiti jñānañca katham ?

1.2.17

तथा कं ब्राहृ खं ब्राहृेत्यत्र प्राणो ब्राहृेत्यत्रेव वैषयिकसुखभुताकाशशरीरकत्वनिश्चयस्यैव सम्भवेनान्योन्यविशेषणभावस्य क्वाप्यदृष्ट-चरस्य कथं प्रतिपाद्यत्वशङ्कोत्थानम्, अतश्चैतादृशविचारसम्भवः कथमितीमामाशङ्कां परिहरति - मुमुक्षोः प्रतीकोपासनमित्यादिना सम्भवति तद्वदितिच्छेदः, पतीकोपासनशङ्काया मुमुक्षूपदेश्यत्वाज्ञाताज्ञातविभागकथनानुपपत्तिनिरास्यत्वे सौत्रहोतोर्निरासकत्वं न

tathā kaṃ brāhṛ khaṃ brāhṛेtyatra prāṇo brāhṛेtyatreva vaiṣayikasukhabhutākāśaśarīrakatvaniścayasyaiva sambhavenānyonyaviśeṣaṇabhāvasya kvāpyadṛṣṭa-carasya kathaṃ pratipādyatvaśaṅkotthānam, ataścaitādṛśavicārasambhavaḥ kathamitīmāmāśaṅkāṃ pariharati - mumukṣoḥ pratīkopāsanamityādinā sambhavati tadvaditicchedaḥ, patīkopāsanaśaṅkāyā mumukṣūpadeśyatvājñātājñātavibhāgakathanānupapattinirāsyatve sautrahotornirāsakatvaṃ na

1.2.18

स्यादित्याशङ्कय सौत्रहोतोरपि निरासकत्वं समर्थयते - यद्वा व कं तदेव खमित्यादिना । न ह्रर्थान्तरदृष्टिविध्यज्ञानस्येति - अन्यतरप्रकारं न जानामीति वदन्तं प्रतीत्यर्थः । अज्ञानवचनादिति - दृष्टिविधित्वेन सर्वस्यापि ज्ञातत्वादिति पूर्वमुक्तत्वादित्यर्थः । अन्योन्यविशेषणविशेष्यभावस्याप्रामाणिकत्वादिति - न चापरिच्छिन्नसुखरूपत्वयोः कंखंशब्दाथर्योरन्योन्यव्यवच्छेदकत्व-वन्नीलोत्पलयोरपि परस्परव्यवच्छेदकत्वे को दोषः? यदेव नीलं तदेवोत्पलं यदुत्पलं तन्नीलमिति सम्भवादिति वाच्यम्; तथात्वे विशेषणं विशेष्येणेति समासे पूर्वनिपातानियमप्रसङ्गेनोत्पलनीलमित्यपि वाक्यस्यापि च स्वारस्यपरित्यागेनान्योन्यविशेषणतया ब्राहृस्वरूपपरत्वमेव नोपास्यपरत्वमित्याहुः ।। उपनिषत्सु प्रतीकोपासनानामिति - ये श्रुतोपनिषदोपि प्रतीकमुपासते तेषामर्चिरादिगतेरनुसन्धेयत्वाभावात्तद्य्वावृत्त्यर्थमधिगत-परमपुरुषयाथात्म्यस्येति व्याचष्ट इत्यर्थः । नन्वेवमपि ये पुनरधिगतपरमपुरुषयाथात्म्या अदृष्टवैगुण्यवशान्न ब्राहृोपासते तेषामर्चिरा-दिगतेरनुसन्धेयत्वाभावात् पुनरपि स दोषस्तदवस्थ इति चेन्न; अधिगतपरमपुरुषयाथात्म्यस्येत्यस्य ब्राहृोपासकस्येत्यर्थात् । ब्राहृ-विद्याङ्गत्वज्ञापकश्रुत्यन्तरज्ञापनाथर्मिति - श्रुताः पठिताः उपनिषदः अङ्गभावप्रतिपादकत्वेन यस्या गतेः सा श्रुतोपनिषत्का, अङ्गभावप्रतिपादकपठ¬मानोपनिषत्प्रतिपाद्यगत्यभिधानादित्यर्थ इत्येवमावृत्त्या श्रुतोपनिषत्कस्य पुरुषस्य श्रुतोपनिषत्कगत्यभि-धानादिति प्रदशर्नार्थम् । श्रुतोपनिषत्केत्यधिकाक्षरोपादानमिति श्रुत्यन्तरप्रतिपाद्यमानार्चिरादिकेति भाष्याभिप्राय इति भावः । ततश्च श्रुतोपनिषत्केत्यनेनायमर्थः कथं लभ्यते ? श्रुतब्राहृण इत्युक्ते कुतो न लभ्यत इति शङ्का पराकृता । सूत्रस्य सवर्तो मुखत्वात् आवृ-त्तिरलङ्कार इति द्रष्टव्यम् - तत्प्रतुनयविरोध इत्यभिप्रायेणेति - प्राप्यस्य परमपुरुषस्योपासनविषयत्वावश्यम्भावादिति भावः । ननु "अथ यदुचैवास्मिन् शव्यं कुर्वन्ति यदु च न' इति पूर्ववाक्ये अस्मिन्नित्येकवचननिर्देशात्कथं "तेऽर्चिषमेवाभिसम्भवन्ति' इत्युक्ति-रित्याशङ्कय पूर्ववाक्यस्थस्यास्मिन्नित्यंशस्य जात्यभिप्रायत्वान्न दोष इत्यभिप्रयन्नाह - अर्चिषमेवेत्यतः पूर्वमिति । नन्वस्यामुप-

syādityāśaṅkaya sautrahotorapi nirāsakatvaṃ samarthayate - yadvā va kaṃ tadeva khamityādinā | na hrarthāntaradṛṣṭividhyajñānasyeti - anyataraprakāraṃ na jānāmīti vadantaṃ pratītyarthaḥ | ajñānavacanāditi - dṛṣṭividhitvena sarvasyāpi jñātatvāditi pūrvamuktatvādityarthaḥ | anyonyaviśeṣaṇaviśeṣyabhāvasyāprāmāṇikatvāditi - na cāparicchinnasukharūpatvayoḥ kaṃkhaṃśabdātharyoranyonyavyavacchedakatva-vannīlotpalayorapi parasparavyavacchedakatve ko doṣaḥ? yadeva nīlaṃ tadevotpalaṃ yadutpalaṃ tannīlamiti sambhavāditi vācyam; tathātve viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇeti samāse pūrvanipātāniyamaprasaṅgenotpalanīlamityapi vākyasyāpi ca svārasyaparityāgenānyonyaviśeṣaṇatayā brāhṛsvarūpaparatvameva nopāsyaparatvamityāhuḥ || upaniṣatsu pratīkopāsanānāmiti - ye śrutopaniṣadopi pratīkamupāsate teṣāmarcirādigateranusandheyatvābhāvāttadyvāvṛttyarthamadhigata-paramapuruṣayāthātmyasyeti vyācaṣṭa ityarthaḥ | nanvevamapi ye punaradhigataparamapuruṣayāthātmyā adṛṣṭavaiguṇyavaśānna brāhṛोpāsate teṣāmarcirā-digateranusandheyatvābhāvāt punarapi sa doṣastadavastha iti cenna; adhigataparamapuruṣayāthātmyasyetyasya brāhṛोpāsakasyetyarthāt | brāhṛ-vidyāṅgatvajñāpakaśrutyantarajñāpanātharmiti - śrutāḥ paṭhitāḥ upaniṣadaḥ aṅgabhāvapratipādakatvena yasyā gateḥ sā śrutopaniṣatkā, aṅgabhāvapratipādakapaṭha¬mānopaniṣatpratipādyagatyabhidhānādityartha ityevamāvṛttyā śrutopaniṣatkasya puruṣasya śrutopaniṣatkagatyabhi-dhānāditi pradaśarnārtham | śrutopaniṣatketyadhikākṣaropādānamiti śrutyantarapratipādyamānārcirādiketi bhāṣyābhiprāya iti bhāvaḥ | tataśca śrutopaniṣatketyanenāyamarthaḥ kathaṃ labhyate ? śrutabrāhṛṇa ityukte kuto na labhyata iti śaṅkā parākṛtā | sūtrasya savarto mukhatvāt āvṛ-ttiralaṅkāra iti draṣṭavyam - tatpratunayavirodha ityabhiprāyeṇeti - prāpyasya paramapuruṣasyopāsanaviṣayatvāvaśyambhāvāditi bhāvaḥ | nanu "atha yaducaivāsmin śavyaṃ kurvanti yadu ca na' iti pūrvavākye asminnityekavacananirdeśātkathaṃ "te'rciṣamevābhisambhavanti' ityukti-rityāśaṅkaya pūrvavākyasthasyāsminnityaṃśasya jātyabhiprāyatvānna doṣa ityabhiprayannāha - arciṣamevetyataḥ pūrvamiti | nanvasyāmupa-

1.2.18

कोसलविद्यायामर्चिरादिगतिप्रतिपादनं व्यर्थम् । "तद्य इत्थं विदुर्ये चेमे अरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते' इतिपञ्चाग्निविद्यावाक्यसि- द्धत्वात् । न च "आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता' इति गतेराचार्यवक्तव्यत्वेनाग्निभिरुपदिष्टत्वात् आचार्येण गतिरुक्तेति वाच्यम्; अग्नयो वा किमर्थं तथोचुरिति पर्यनुयोगस्य तत्रापि समत्वादित्यत्राह - पञ्चाग्निविद्येति । ननु श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानं कथमक्षिपुरुषस्य परमात्मत्वसाधकम्, अग्निभिस्सुखविशिष्टब्राहृोपासनमुदिश्य तच्छेषत्वेन "आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता' इति आचर्यवक्तव्यत्वेनोक्ता गतिराचार्येणोपदिष्टेत्येतावताक्षिपुरुषस्य ब्राहृत्वे किमायातम् ? अग्न्युपादिष्टसुखविशिष्टविद्याया ब्राहृविद्यात्वमात्रेणापि अर्चिरा-दिगत्यभिधानस्य सङ्गतत्वात् । नचाग्न्युपदि#ेष्टसुखविशिष्टस्य ब्राहृत्वे सिद्धे सुखविशिष्टाभिधानादेव चेतिसूत्रोक्तन्यायादेवाक्षिपुरु-षस्यापि ब्राहृत्वं सिद्धमिति वाच्यम्; तथात्वे श्रुतोपनिषत्कसूत्रवैयथ्र्यापत्तेः । नचेदमपि सूत्रमग्न्युपदिष्टसुखविशिष्टस्यैव ब्राहृपरत्व-साधकमिति वाच्यम्, एतस्य सूत्रस्य साक्षादक्षिपुरुषब्राहृत्वोपपादकत्वस्यैव ग्रन्थकृदभिमतत्वादितिचेत् उच्यते; "अथ यदु चैवास्मिन् शव्यं कुर्वन्ती'त्यत्र इदंशब्दस्याक्षिपुरुषविद्यानिष्ठविषयत्वस्य परित्यागायोगेनाक्षिपुरुषस्य साक्षाद्ब्राहृत्वसाधकत्वात् ।। ननु ह्मदयस्य कथं गोलकादिप्रदेशवर्तीन्द्रियकन्दत्वमित्याशङ्कय "शतं चैको च' इत्यादिप्रतिपन्ननाडीद्वारा कन्दत्वमभिप्रयन्नाह -शतं चैका चेत्यादि । इयं च श्रुतिरिति - "आसु तदा नाडीषु' इति श्रुतिरित्यर्थः । अत्र वक्तव्यं सर्वं जगद्वाचित्वादित्यत्र स्पष्टम्

kosalavidyāyāmarcirādigatipratipādanaṃ vyartham | "tadya itthaṃ vidurye ceme araṇye śraddhā tapa ityupāsate' itipañcāgnividyāvākyasi- ddhatvāt | na ca "ācāryastu te gatiṃ vaktā' iti gaterācāryavaktavyatvenāgnibhirupadiṣṭatvāt ācāryeṇa gatirukteti vācyam; agnayo vā kimarthaṃ tathocuriti paryanuyogasya tatrāpi samatvādityatrāha - pañcāgnividyeti | nanu śrutopaniṣatkagatyabhidhānaṃ kathamakṣipuruṣasya paramātmatvasādhakam, agnibhissukhaviśiṣṭabrāhṛोpāsanamudiśya taccheṣatvena "ācāryastu te gatiṃ vaktā' iti ācaryavaktavyatvenoktā gatirācāryeṇopadiṣṭetyetāvatākṣipuruṣasya brāhṛtve kimāyātam ? agnyupādiṣṭasukhaviśiṣṭavidyāyā brāhṛvidyātvamātreṇāpi arcirā-digatyabhidhānasya saṅgatatvāt | nacāgnyupadi#ेṣṭasukhaviśiṣṭasya brāhṛtve siddhe sukhaviśiṣṭābhidhānādeva cetisūtroktanyāyādevākṣipuru-ṣasyāpi brāhṛtvaṃ siddhamiti vācyam; tathātve śrutopaniṣatkasūtravaiyathryāpatteḥ | nacedamapi sūtramagnyupadiṣṭasukhaviśiṣṭasyaiva brāhṛparatva-sādhakamiti vācyam, etasya sūtrasya sākṣādakṣipuruṣabrāhṛtvopapādakatvasyaiva granthakṛdabhimatatvāditicet ucyate; "atha yadu caivāsmin śavyaṃ kurvantī'tyatra idaṃśabdasyākṣipuruṣavidyāniṣṭhaviṣayatvasya parityāgāyogenākṣipuruṣasya sākṣādbrāhṛtvasādhakatvāt || nanu hmadayasya kathaṃ golakādipradeśavartīndriyakandatvamityāśaṅkaya "śataṃ caiko ca' ityādipratipannanāḍīdvārā kandatvamabhiprayannāha -śataṃ caikā cetyādi | iyaṃ ca śrutiriti - "āsu tadā nāḍīṣu' iti śrutirityarthaḥ | atra vaktavyaṃ sarvaṃ jagadvācitvādityatra spaṣṭam

1.2.18

ह्मदयशब्दो ह्मद्गतपरमात्मपर इति - इदमुपलक्षणम् । प्रासादगतखट्वास्थे पुंसि प्रासादस्थ इतिवत् ह्मदयस्थपरमात्मस्थे पुंसि ह्मदय-त्वमिति व्यवहारोमुख्य एव । यादवप्रकाशीये तु इत्यादि - परमात्मत्वसाधनमनुपपन्नमिति - जीवव्युदसनमनुपपन्नमित्यर्थः । तदनुवादेन परमात्मत्वसाधनायेति - प्रतिबिम्बव्यावृतिं्त सिद्धवत्कृत्य जीवव्यावृत्तिसाधनायेत्यर्थः । यद्वा पूर्वोपन्यस्तहेतूननूद्य तैर्हेतुभिः जीवव्यावृत्तिसाधनायेत्यर्थः । ननु "अत एव न देवता भूतं चे'तिसूत्रतुल्ययोगक्षेमं भविष्यतीत्यस्वरसादाह - प्राणो ब्राहृेत्यादिवाक्यस्येति । अतो ब्राहृणः प्रतिपाद्यत्वं न पुनः प्रतिज्ञातव्यमिति - यद्यप्यत एव च स ब्राहृेत्यत्र प्रतिबिम्बव्यावृत्ति-हेतुभिरेव जीवव्यावृत्तिस्सिद्धयतीत्येवं जीवव्यावृत्तिरेव प्रतिज्ञायते, न ब्राहृेत्युक्तम्; तथापि वक्ष्यमाणरीत्या परमसाध्योपपाद-कोपपादकत्वमेव युज्यत इति भावः । नहि न्यायनिबन्धनेति - ततश्च सुकविशिष्टाभिधानोपपत्तीनामपि तस्मिन्नेव सूत्रे विव-क्षितत्वमभ्युपेयम्, नतु निर्युक्तिकसुखविशिष्टाभिधानस्वरूपमात्रपरमिति भावः । श्रुत्यन्तरे दक्षिणवामयोरक्ष्णोरिति - "हन्धो ह वै नामैष योऽयं दक्षिणेऽक्षिन् पुरुषस्तं वा एतमिन्धं सन्तमिन्द्रमित्याचक्षते । अथ तद्वामेऽक्षिणि पुरुषस्य रूपमेषास्य पत्नी

hmadayaśabdo hmadgataparamātmapara iti - idamupalakṣaṇam | prāsādagatakhaṭvāsthe puṃsi prāsādastha itivat hmadayasthaparamātmasthe puṃsi hmadaya-tvamiti vyavahāromukhya eva | yādavaprakāśīye tu ityādi - paramātmatvasādhanamanupapannamiti - jīvavyudasanamanupapannamityarthaḥ | tadanuvādena paramātmatvasādhanāyeti - pratibimbavyāvṛtiṃ्ta siddhavatkṛtya jīvavyāvṛttisādhanāyetyarthaḥ | yadvā pūrvopanyastahetūnanūdya tairhetubhiḥ jīvavyāvṛttisādhanāyetyarthaḥ | nanu "ata eva na devatā bhūtaṃ ce'tisūtratulyayogakṣemaṃ bhaviṣyatītyasvarasādāha - prāṇo brāhṛेtyādivākyasyeti | ato brāhṛṇaḥ pratipādyatvaṃ na punaḥ pratijñātavyamiti - yadyapyata eva ca sa brāhṛेtyatra pratibimbavyāvṛtti-hetubhireva jīvavyāvṛttissiddhayatītyevaṃ jīvavyāvṛttireva pratijñāyate, na brāhṛेtyuktam; tathāpi vakṣyamāṇarītyā paramasādhyopapāda-kopapādakatvameva yujyata iti bhāvaḥ | nahi nyāyanibandhaneti - tataśca sukaviśiṣṭābhidhānopapattīnāmapi tasminneva sūtre viva-kṣitatvamabhyupeyam, natu niryuktikasukhaviśiṣṭābhidhānasvarūpamātraparamiti bhāvaḥ | śrutyantare dakṣiṇavāmayorakṣṇoriti - "handho ha vai nāmaiṣa yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣin puruṣastaṃ vā etamindhaṃ santamindramityācakṣate | atha tadvāme'kṣiṇi puruṣasya rūpameṣāsya patnī

1.2.19

विराट् प्रदेशान्तरे तौ मिथुनं समेताम् । ततः प्राणोऽजायत । इन्द्रस्य' इत्यादिः ज्योतिरधिकरणोदाह्मता श्रुतिद्र्रष्टव्या । यत्सर्वेष्वधि-करणेष्विति - तथा च "अत एव च स ब्राहृ' इत्यस्य परमसाध्योपपादकत्वमयुक्तमिति भावः । उपपाद्यत्वाद्दुर्बलमिति - अन्तर्यामि-ब्रााहृणस्यापि उत्तराधिकरणन्यायोपपाद्यत्वादिति भावः । अक्षिपुरुषविद्याया गतिचिन्तनानुवादेन तदङ्गत्वमुच्यत इत्यस्य अक्षिपुरुष-विद्या गतिचिन्तनाङ्गत्वेन विधीयत इत्यर्थो विवक्षितः, उत गतिचिन्तनमक्षिपुरुषविद्याङ्गत्वेन विधीयते ? इति विकल्प्याद्यं दूषयति - अक्षिपुरुषस्य परमात्मत्वनिर्णयादिति । द्वितीयं दूषयति - गतिचिन्तनस्य सवर्परविद्याङ्गतादिति

virāṭ pradeśāntare tau mithunaṃ sametām | tataḥ prāṇo'jāyata | indrasya' ityādiḥ jyotiradhikaraṇodāhmatā śrutidrraṣṭavyā | yatsarveṣvadhi-karaṇeṣviti - tathā ca "ata eva ca sa brāhṛ' ityasya paramasādhyopapādakatvamayuktamiti bhāvaḥ | upapādyatvāddurbalamiti - antaryāmi-brāाhṛṇasyāpi uttarādhikaraṇanyāyopapādyatvāditi bhāvaḥ | akṣipuruṣavidyāyā gaticintanānuvādena tadaṅgatvamucyata ityasya akṣipuruṣa-vidyā gaticintanāṅgatvena vidhīyata ityartho vivakṣitaḥ, uta gaticintanamakṣipuruṣavidyāṅgatvena vidhīyate ? iti vikalpyādyaṃ dūṣayati - akṣipuruṣasya paramātmatvanirṇayāditi | dvitīyaṃ dūṣayati - gaticintanasya savarparavidyāṅgatāditi

1.2.19

विषयं शोधयतीति - इत्थं हि विषयशुद्धिः,-जनकेन ब्राहिृष्ठशुल्कत्वेनानीते गोसहरुो याज्ञवल्क्येन वादकथायां प्रवृत्तेषु केषु-चिद्ब्राहृवादिषु विजितेषु उद्दालकेन सूत्रान्तर्यामिणोः प्रश्नः कृतः । "अथ हैनमारुणिरुद्दालकः प्रपञ्च । याज्ञवल्क्येति होवाच, मद्रे-ष्ववसाम पतञ्जलस्य काप्यस्य गृहेषु यज्ञमधीयमानाः' मद्रेषु देशोष्वित्यर्थः । "तस्यासीद्भार्या गन्धर्वगृहीता । तमपृच्छाम कोसीति । सोऽब्रावीत् कबन्ध आधर्वण इति' । कबन्धः-कबन्धनामा । "सोब्रावीत्पतञ्जलं काप्यं याज्ञिकांश्च वेत्थ न त्वं काप्य तत्सूत्रं येनायं च लोकः परश्च लोकः । सर्वाणि च भूतानि सन्द्रब्धानि भवन्ति' इति । सूत्रे पुष्पाणीव प्रोतानीत्यर्थः । "सोऽब्रावीत् पतञ्जलः काप्यो नाहं तद्भगवन् वेदेति । सोब्रावीत्पतञ्जलं काप्यं याज्ञिकांश्च वेत्थ नु त्वं काप्य तमन्तर्यामिणं य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि योऽन्तरो यमयतीति । सोब्रावीत्पतञ्जलं काप्यो नाहं तद्भगवन् वेदेति । सोऽब्रावीत्पतञ्जलं काप्यं याज्ञिकांश्च यो वैतत्काप्य सूत्रं विद्यात्तं चान्तर्यामिणमिति स ब्राहृवित्स लोकवित्स देववित्स वेदवित्सभूतवित् स आत्मवित्स सर्वविदिति तेभ्योऽब्रावीत् तदहं वेद स ब्राहृवित् इत्यादिना प्रशस्य काप्याय याज्ञिकेभ्यश्च सूत्रन्तर्यामिणं च गन्धर्वं उपदिदेश, तद्द्वयमप्यहं जान इत्यर्थः । तच्चेत्वं याज्ञवल्क्य सूत्रमविद्वान् तं चान्तर्यामिणं ब्राहृगवीर्यद्युदजसे मूद्र्धा ते विपतिष्यति' इति । ब्राहृमवीः-ब्राहिृष्ठशुल्कत्वेन जनकेन दत्ता गावः । यद्युदजसे-यदि नयसीत्यर्थः । वेद वा अहं तत्सूत्रं तं चान्तर्यामिणमिति । यो वा इदं कश्च ब्राूयात् वेद वेदेति यथा वेत्थ तथा ब्राूहीति । यः कञ्चिदपि अहं जानामीति ब्राूयात् त्वं यदि जानासि तर्हि वदेत्यर्थः । "स होवाच वायुर्वै गौतम तत्सूत्रं वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकस्सर्वाणि भूतानि संद्रब्धानि भवन्ति तस्माद्वै गौतम पुरुषं प्रेतमाहुः' व्यसृंसिषितास्याङ्गानीति-विरुास्तानीत्यर्थः । वायुना हि गौतम सूत्रेण सन्द्रब्धाणि भवन्ति' इति । एवं सूत्रप्रश्नस्योत्तरे दत्ते-"एवमेवैतद्याज्ञवल्क्यान्तर्यामिणं ब्राूहि' इति उक्तां-शमभ्युपगम्यान्तर्यामिणं पप्रच्छ "यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयति एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः' इत्युपक्रम्य "योऽप्सु तिष्ठन् योऽग्नौ तिष्ठन्' इत्येवं क्रमेण अम्ब्वग्न्यन्तरिक्षवाय्वादित्यदिक्चन्र्दतारका-काशतमस्तेजः पर्यन्तान् पर्यायानुपदिश्य "इत्यधिदैवतम्' इत्युपसंह्मत्य "अथाधिभूतम्' इत्युपक्रम्य "यस्सर्वेषु भूतेषु' इति पर्याय-मुपन्यस्य "इत्यधिभूतम्' इत्युपसंह्मत्य "अथाध्यात्मम्' इत्युपक्रम्य प्राणवाक्चक्षुःश्रोत्रमनस्त्वग्विज्ञानरेतः पर्यायानुपन्यस्य "एष त आत्मा अन्तर्याम्यमृतः "अदृष्टो द्रष्टा अश्रुतः श्रोता अमतो मन्ता अविज्ञातो विज्ञाता नान्योतोस्ति श्रोता नान्योतोस्ति मन्ता नान्योतोस्ति विज्ञाता एष त आत्मा अन्तर्याम्यमृतः अतोन्यदार्तम्' सत्युपसंह्मतम् । माध्यन्दिनपाठे तु लोकवेदयज्ञपर्यायारुायो-ऽधिका इति । प्रत्यगात्ममात्रे अन्तर्यामित्वपूर्वपक्षासम्भवात् उपचितसुकृतजीवविशेषपरः प्रत्यगात्मशब्द इत्याह - प्रत्यगात्मशब्द

viṣayaṃ śodhayatīti - itthaṃ hi viṣayaśuddhiḥ,-janakena brāhiृṣṭhaśulkatvenānīte gosaharuो yājñavalkyena vādakathāyāṃ pravṛtteṣu keṣu-cidbrāhṛvādiṣu vijiteṣu uddālakena sūtrāntaryāmiṇoḥ praśnaḥ kṛtaḥ | "atha hainamāruṇiruddālakaḥ prapañca | yājñavalkyeti hovāca, madre-ṣvavasāma patañjalasya kāpyasya gṛheṣu yajñamadhīyamānāḥ' madreṣu deśoṣvityarthaḥ | "tasyāsīdbhāryā gandharvagṛhītā | tamapṛcchāma kosīti | so'brāvīt kabandha ādharvaṇa iti' | kabandhaḥ-kabandhanāmā | "sobrāvītpatañjalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃśca vettha na tvaṃ kāpya tatsūtraṃ yenāyaṃ ca lokaḥ paraśca lokaḥ | sarvāṇi ca bhūtāni sandrabdhāni bhavanti' iti | sūtre puṣpāṇīva protānītyarthaḥ | "so'brāvīt patañjalaḥ kāpyo nāhaṃ tadbhagavan vedeti | sobrāvītpatañjalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃśca vettha nu tvaṃ kāpya tamantaryāmiṇaṃ ya imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ sarvāṇi ca bhūtāni yo'ntaro yamayatīti | sobrāvītpatañjalaṃ kāpyo nāhaṃ tadbhagavan vedeti | so'brāvītpatañjalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃśca yo vaitatkāpya sūtraṃ vidyāttaṃ cāntaryāmiṇamiti sa brāhṛvitsa lokavitsa devavitsa vedavitsabhūtavit sa ātmavitsa sarvaviditi tebhyo'brāvīt tadahaṃ veda sa brāhṛvit ityādinā praśasya kāpyāya yājñikebhyaśca sūtrantaryāmiṇaṃ ca gandharvaṃ upadideśa, taddvayamapyahaṃ jāna ityarthaḥ | taccetvaṃ yājñavalkya sūtramavidvān taṃ cāntaryāmiṇaṃ brāhṛgavīryadyudajase mūdrdhā te vipatiṣyati' iti | brāhṛmavīḥ-brāhiृṣṭhaśulkatvena janakena dattā gāvaḥ | yadyudajase-yadi nayasītyarthaḥ | veda vā ahaṃ tatsūtraṃ taṃ cāntaryāmiṇamiti | yo vā idaṃ kaśca brāूyāt veda vedeti yathā vettha tathā brāूhīti | yaḥ kañcidapi ahaṃ jānāmīti brāूyāt tvaṃ yadi jānāsi tarhi vadetyarthaḥ | "sa hovāca vāyurvai gautama tatsūtraṃ vāyunā vai gautama sūtreṇāyaṃ ca lokaḥ paraśca lokassarvāṇi bhūtāni saṃdrabdhāni bhavanti tasmādvai gautama puruṣaṃ pretamāhuḥ' vyasṛṃsiṣitāsyāṅgānīti-viruाstānītyarthaḥ | vāyunā hi gautama sūtreṇa sandrabdhāṇi bhavanti' iti | evaṃ sūtrapraśnasyottare datte-"evamevaitadyājñavalkyāntaryāmiṇaṃ brāूhi' iti uktāṃ-śamabhyupagamyāntaryāmiṇaṃ papraccha "yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivyā antaro yaṃ pṛthivī na veda yasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīmantaro yamayati eṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ' ityupakramya "yo'psu tiṣṭhan yo'gnau tiṣṭhan' ityevaṃ krameṇa ambvagnyantarikṣavāyvādityadikcanrdatārakā-kāśatamastejaḥ paryantān paryāyānupadiśya "ityadhidaivatam' ityupasaṃhmatya "athādhibhūtam' ityupakramya "yassarveṣu bhūteṣu' iti paryāya-mupanyasya "ityadhibhūtam' ityupasaṃhmatya "athādhyātmam' ityupakramya prāṇavākcakṣuḥśrotramanastvagvijñānaretaḥ paryāyānupanyasya "eṣa ta ātmā antaryāmyamṛtaḥ "adṛṣṭo draṣṭā aśrutaḥ śrotā amato mantā avijñāto vijñātā nānyotosti śrotā nānyotosti mantā nānyotosti vijñātā eṣa ta ātmā antaryāmyamṛtaḥ atonyadārtam' satyupasaṃhmatam | mādhyandinapāṭhe tu lokavedayajñaparyāyāruाyo-'dhikā iti | pratyagātmamātre antaryāmitvapūrvapakṣāsambhavāt upacitasukṛtajīvaviśeṣaparaḥ pratyagātmaśabda ityāha - pratyagātmaśabda

1.2.19

इति । यदा निषेधोऽनुपपन्न इति - द्रष्टृत्वस्य रूपादिसाक्षात्कारकर्तृत्वरूपत्व इति शेषः । नियमनस्यार्थसिद्धत्वमुपपादयति - पर-प्रेरणरूपस्येति । ननु जीवः कोऽत्रान्तर्यामी स्यात्, न तावदुपासकजीवः, तस्य "यः पृथिव्यां तिष्ठन्' इत्यादिवाक्यप्रतिपाद्यपृथि-व्यादिस्थितितन्नियमनयोरसम्भवात् । नापि पृथिव्याद्यभिमानी देवताविशेषः, तस्य पृथिव्यादिस्थितिनियमनादिसम्भवेपि उपदेश्यो-पासकजीवभिन्नतया "स त आत्मे'ति निर्देशासम्भवात् । नापि जीवसमुदायः, तस्यापि पृथिव्याद्यतिष्ठत्वेन समुदाये स त आत्मेति निर्देशानुपपत्तेरित्याशङ्कयोपासकस्य वा पृथिव्याद्यभिमानिनो वा जीवसमुदायस्य वा नैकस्यान्तर्यामित्वं पूर्वपक्षे विवक्षितम्, किन्तु

iti | yadā niṣedho'nupapanna iti - draṣṭṛtvasya rūpādisākṣātkārakartṛtvarūpatva iti śeṣaḥ | niyamanasyārthasiddhatvamupapādayati - para-preraṇarūpasyeti | nanu jīvaḥ ko'trāntaryāmī syāt, na tāvadupāsakajīvaḥ, tasya "yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan' ityādivākyapratipādyapṛthi-vyādisthititanniyamanayorasambhavāt | nāpi pṛthivyādyabhimānī devatāviśeṣaḥ, tasya pṛthivyādisthitiniyamanādisambhavepi upadeśyo-pāsakajīvabhinnatayā "sa ta ātme'ti nirdeśāsambhavāt | nāpi jīvasamudāyaḥ, tasyāpi pṛthivyādyatiṣṭhatvena samudāye sa ta ātmeti nirdeśānupapatterityāśaṅkayopāsakasya vā pṛthivyādyabhimānino vā jīvasamudāyasya vā naikasyāntaryāmitvaṃ pūrvapakṣe vivakṣitam, kintu

1.2.19

जीवजातीयानां वस्तूनामन्तर्यामित्वं विवक्षितम् न च तथात्वे स त आत्मेति निर्देशानुपपत्तिः, उपदेश्यस्योपासजीवस्यान्तर्यामिब-हुजीवात्मकत्वाभावादिति वाच्यम्, तज्जातीयस्त्वमसीत्यर्थस्य वक्ष्यमाणत्वेनादोषादित्यभिप्रयन्नाह - प्रतिपर्यायं यच्छब्दावृत्त्येति । यथा यस्तिष्ठति स ते पुत्रः यः पचति स ते पुत्र इत्युक्ते पुत्रभेदः प्रतीयते तद्वदित्यर्थः । व्यापकनियामकवस्त्वन्तराभावाभिप्रायेणेति नहि जीवजातीयावच्छिन्नत्वस्य व्यापकं नियामकं वा किञ्चिदस्तीत्यर्थः । यत्तु जीवविशेषान् प्रत्यन्तर्यामित्वमिति - "य आदित्यो तिष्ठन् यश्चन्द्रमसि तिष्ठन्' इत्यादिभिः प्रतिपाद्यमानं जीवविशेषान्तर्यामित्वमिति भावः । अष्टमूत्त्र्यादेरिवेति - रुद्रस्याग्न्याद्यष्ठमूर्त्ति-नियन्तृत्वमिवेत्यर्थः । तत्तद्गणाध्यक्षाणामिति - आदित्यगणाध्यक्षाणामित्यर्थः । एवं प्राप्त इत्यस्यानन्तरं सूत्र इति क्वचित् कोशे पठ¬ते, न तस्य प्रयोजनं पश्यामः । भाष्ये-अधिदैवाधिलोकादिपचिह्नितेष्विति । ननु "यः पृथिव्यां तिष्ठन्' इत्युपक्रम्य पृथिवयम्ब्व-ग्न्यन्तरिक्षवाय्वादित्यदिक्चन्द्रतमस्तेजांसि निर्दिश्य चरमे तेजः पर्याय एव "इत्यधिदैवम्' इतिपदं श्रूयते, नतु पूर्वेषु पर्यायेषु; अतस्तेषां कथमधिदैवपदचिह्नितत्वमितिचेन्न; इत्यधिदैवमितीतिकरणेन पूर्वेषामपि पर्यायाणां परामर्शात् तत्पदचिह्नितत्वोपपत्तेरिति भावः ।। अनेन सवर्सूत्रेष्वति - अधिदैवाधिलोकादिष्वित्यत्र दैवलोकभूतादिषु विषयेष्वन्तर्यामी परमात्मेत्यपि व्याख्यायास्सम्भवात् तत्परित्यागेनाधिदैवादिशब्दस्य वाक्यपरत्वमभ्युपगम्य वाक्यप्रतिपाद्योऽन्तर्यामीति व्याख्यानात्सर्वसूत्रेष्वपि तत्तद्वाक्यप्रतिपाद्य-

jīvajātīyānāṃ vastūnāmantaryāmitvaṃ vivakṣitam na ca tathātve sa ta ātmeti nirdeśānupapattiḥ, upadeśyasyopāsajīvasyāntaryāmiba-hujīvātmakatvābhāvāditi vācyam, tajjātīyastvamasītyarthasya vakṣyamāṇatvenādoṣādityabhiprayannāha - pratiparyāyaṃ yacchabdāvṛttyeti | yathā yastiṣṭhati sa te putraḥ yaḥ pacati sa te putra ityukte putrabhedaḥ pratīyate tadvadityarthaḥ | vyāpakaniyāmakavastvantarābhāvābhiprāyeṇeti nahi jīvajātīyāvacchinnatvasya vyāpakaṃ niyāmakaṃ vā kiñcidastītyarthaḥ | yattu jīvaviśeṣān pratyantaryāmitvamiti - "ya ādityo tiṣṭhan yaścandramasi tiṣṭhan' ityādibhiḥ pratipādyamānaṃ jīvaviśeṣāntaryāmitvamiti bhāvaḥ | aṣṭamūttryāderiveti - rudrasyāgnyādyaṣṭhamūrtti-niyantṛtvamivetyarthaḥ | tattadgaṇādhyakṣāṇāmiti - ādityagaṇādhyakṣāṇāmityarthaḥ | evaṃ prāpta ityasyānantaraṃ sūtra iti kvacit kośe paṭha¬te, na tasya prayojanaṃ paśyāmaḥ | bhāṣye-adhidaivādhilokādipacihniteṣviti | nanu "yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan' ityupakramya pṛthivayambva-gnyantarikṣavāyvādityadikcandratamastejāṃsi nirdiśya carame tejaḥ paryāya eva "ityadhidaivam' itipadaṃ śrūyate, natu pūrveṣu paryāyeṣu; atasteṣāṃ kathamadhidaivapadacihnitatvamiticenna; ityadhidaivamitītikaraṇena pūrveṣāmapi paryāyāṇāṃ parāmarśāt tatpadacihnitatvopapatteriti bhāvaḥ || anena savarsūtreṣvati - adhidaivādhilokādiṣvityatra daivalokabhūtādiṣu viṣayeṣvantaryāmī paramātmetyapi vyākhyāyāssambhavāt tatparityāgenādhidaivādiśabdasya vākyaparatvamabhyupagamya vākyapratipādyo'ntaryāmīti vyākhyānātsarvasūtreṣvapi tattadvākyapratipādya-

1.2.19

परत्वमेव साध्यं विवक्षितम् । अध्यायस्य वाक्यसमन्वयप्रतिपादनपरत्वादिति भाष्यकाराभिप्राय इति भावः । पदद्वयेति - एतेना-धिलोकपदशून्यः परेषां सूत्रपाठस्तावदप्रामाणिक इति दर्शितम् । बहुपर्यायप्रदर्शनार्थेनाधिदैवशब्देनेति - पृथिव्यम्ब्वग्न्यन्तरिक्ष-वाय्वादित्यदिक्चन्द्रतारकाकाशपर्यायाणामधिदैवानुप्रविष्टानां बहुत्वादित्यर्थः । अवधारणं फलितमिति भाव इति - यद्यप्यौ-पनिषदानि वाक्यानि सवप्र्रशासितृत्वादिकं परमात्मन एव सर्वप्रशासितृत्वं सर्वात्मत्वमिव्येवमाकारेण वदन्तीति भाष्यार्थमालो-च्यैवमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । स्वाभाविकं चामृतत्वमितिभाष्यस्यायं भावः,-स्वाभाविकौपाधिकयोर्मध्ये औपाधिकस्योपाधिप्रतिप-त्त्यधीनप्रतिपत्तिकत्वेन विलम्बितप्रतीतिकतया ततोपि स्वाभाविकस्यैव ग्राह्रत्वादिति । किमार्थमिति - व्याप्तिबलात् परमात्मनोपि दर्शनश्रवणादयः करणैर्विना नोपपद्यन्त इत्यर्थस्वभावायत्तमित्यर्थः । द्रष्टृत्वादिकं न करणायत्तमितीति - यद्यपि न च परमात्मनः करणायत्तं द्रष्टृत्वादिकमिति भाष्यपाठः, तथाप्यर्थतः प्रतीकग्रहणामिति द्रष्टव्यम् । ननु न च परस्यात्मनः करणायत्तं द्रष्टृत्वादि-कमिति भाष्यं युक्तम् । दर्शनकर्तृत्वरूपस्य द्रष्टृत्वस्य करणायत्तनियमात् परमात्मनि तादृशद्रष्टृत्वानभ्युपगमाच्चेत्यतो व्याचष्टे - रूपादिमिरिति । ननु स्वभावशब्दो न धर्मपरः, अपितु स्वरूपशब्दपर्यायइत्याशङ्कय समभिव्याहारदर्शनात्पर्यायत्वं नेत्याह-

paratvameva sādhyaṃ vivakṣitam | adhyāyasya vākyasamanvayapratipādanaparatvāditi bhāṣyakārābhiprāya iti bhāvaḥ | padadvayeti - etenā-dhilokapadaśūnyaḥ pareṣāṃ sūtrapāṭhastāvadaprāmāṇika iti darśitam | bahuparyāyapradarśanārthenādhidaivaśabdeneti - pṛthivyambvagnyantarikṣa-vāyvādityadikcandratārakākāśaparyāyāṇāmadhidaivānupraviṣṭānāṃ bahutvādityarthaḥ | avadhāraṇaṃ phalitamiti bhāva iti - yadyapyau-paniṣadāni vākyāni savaprraśāsitṛtvādikaṃ paramātmana eva sarvapraśāsitṛtvaṃ sarvātmatvamivyevamākāreṇa vadantīti bhāṣyārthamālo-cyaivamuktamiti draṣṭavyam | svābhāvikaṃ cāmṛtatvamitibhāṣyasyāyaṃ bhāvaḥ,-svābhāvikaupādhikayormadhye aupādhikasyopādhipratipa-ttyadhīnapratipattikatvena vilambitapratītikatayā tatopi svābhāvikasyaiva grāhratvāditi | kimārthamiti - vyāptibalāt paramātmanopi darśanaśravaṇādayaḥ karaṇairvinā nopapadyanta ityarthasvabhāvāyattamityarthaḥ | draṣṭṛtvādikaṃ na karaṇāyattamitīti - yadyapi na ca paramātmanaḥ karaṇāyattaṃ draṣṭṛtvādikamiti bhāṣyapāṭhaḥ, tathāpyarthataḥ pratīkagrahaṇāmiti draṣṭavyam | nanu na ca parasyātmanaḥ karaṇāyattaṃ draṣṭṛtvādi-kamiti bhāṣyaṃ yuktam | darśanakartṛtvarūpasya draṣṭṛtvasya karaṇāyattaniyamāt paramātmani tādṛśadraṣṭṛtvānabhyupagamāccetyato vyācaṣṭe - rūpādimiriti | nanu svabhāvaśabdo na dharmaparaḥ, apitu svarūpaśabdaparyāyaityāśaṅkaya samabhivyāhāradarśanātparyāyatvaṃ netyāha-

1.2.20

स्वरूपस्वभावशब्दयोरिति । अदृष्टापेक्षां च व्यावर्तयतीति - चशब्देन स्वव्यतिरिक्तचेतनान्तरसङ्कल्पमपि समुच्चिनोति, स्व-मावशब्द धर्मभूतज्ञानपरतया व्याख्याय सत्तापरतया व्याचष्टे - यद्वा न करणायत्तमिति । साध्याविशेषमाशङ्कयाह - सामान्ये-नेश्वरज्ञानेति । सामान्याकारयोगस्येति - ईश्वरत्वज्ञानत्वावच्छेदेन करणादृष्टादिनैरपेक्ष्यस्येत्यर्थः । तथा च श्रुतिरितिभाष्यस्य तथा श्रुतिश्चेत्यन्वयः । उदाहरिष्यमाणाया हि "पश्यत्यचक्षुः' इति श्रुतेः ज्ञानविशेषोपादानवत्त्वं कारणविशेषनिषेधकण्ठोक्तिमत्त्वमि-त्याकारद्वयमस्ति, "स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च' इत्यत्र कारणनिषेधकण्ठोक्तिमत्त्वेपि ज्ञानविशेषोपादानं नास्ति, द्रष्टा श्रोते-त्यादिविशेषोपादानेपि कारणविशेषकण्ठोक्तिर्नास्ति । पश्यत्यचक्षुरित्यत्र तु द्वयमप्यस्तीति सिद्धम् । तत्र च तथाचेत्यत्र तथाशब्दस्य

svarūpasvabhāvaśabdayoriti | adṛṣṭāpekṣāṃ ca vyāvartayatīti - caśabdena svavyatiriktacetanāntarasaṅkalpamapi samuccinoti, sva-māvaśabda dharmabhūtajñānaparatayā vyākhyāya sattāparatayā vyācaṣṭe - yadvā na karaṇāyattamiti | sādhyāviśeṣamāśaṅkayāha - sāmānye-neśvarajñāneti | sāmānyākārayogasyeti - īśvaratvajñānatvāvacchedena karaṇādṛṣṭādinairapekṣyasyetyarthaḥ | tathā ca śrutiritibhāṣyasya tathā śrutiścetyanvayaḥ | udāhariṣyamāṇāyā hi "paśyatyacakṣuḥ' iti śruteḥ jñānaviśeṣopādānavattvaṃ kāraṇaviśeṣaniṣedhakaṇṭhoktimattvami-tyākāradvayamasti, "svābhāvikī jñānabalakriyā ca' ityatra kāraṇaniṣedhakaṇṭhoktimattvepi jñānaviśeṣopādānaṃ nāsti, draṣṭā śrote-tyādiviśeṣopādānepi kāraṇaviśeṣakaṇṭhoktirnāsti | paśyatyacakṣurityatra tu dvayamapyastīti siddham | tatra ca tathācetyatra tathāśabdasya

1.2.21

कारणनिषेधकण्ठोक्तिमत्तापरामर्शितया विशेषोपादानपरामर्शितया वा तदुभयपरामर्शितया वा व्याख्यानं सम्भवतीत्यभिप्रेत्य त्रेधा व्याचष्टे - द्रष्टा श्रोतेत्यादिना । रूपशब्दयोस्साक्षात्कर्तेत्यर्थ इति - न चैवं रूपद्रष्टेत्यादौ पौनरुक्तयप्रसङ्ग इति वाच्यम्; पाकं पचतीतिवत् तत्र द्रष्टृशब्दस्य साक्षात्कर्तृत्वमात्रपरत्वात् घटद्रष्टेत्यादावपि मन्तेत्यादौ का गतिरित्याशङ्कय तादृशस्थले लक्षणया मननसमानविषयसाक्षात्कारवत्त्वमित्यर्थ इत्याह - ये मानसेति । ननु परमात्मनो नित्यमननादिकमस्त्वित्यत आह - चक्षुरादि-बाह्रकरणेति । साधारणाकारग्रहणेति - चक्षुरादिबाह्रकरणैस्साधारणाकारं गृहीत्वा मनोरूपान्तःकरणेन विचार्यबुद्धिरूपेणा-न्तःकरणेन हि जीवोध्यवस्यतीति भावः । तदाश्रयो जीव इति चेति - ततश्च परमात्मनि मन्त्रबोद्धादिशब्दस्य लक्षणा दुर्निरासेति भावः । अतश्शब्दस्वारस्यवशादिति - सर्वनाम्नः पूर्वप्रस्तुतविशेषणविशिष्टपरामर्शित्वनियमादित्यर्थः । अत एव "तस्योपनिषद-हमित्यधिदैवतं तस्योपनिषदहमित्यध्यात्मम्' इत्यत्र तच्छब्दस्य न प्राक्प्रस्तुतब्राहृपरामर्शित्वमात्रम्, अपितु स्थानादिविशेषवि-शिष्टपरामर्शित्वमिति "सम्बन्धादेवमन्यत्रापि' इत्यत्र वक्ष्यत इति भावः । अतश्शब्दस्वारस्यात् इत्येतच्चोपलक्षणम्, अन्यशब्द-स्वारस्यादित्यपि द्रष्टव्यम् । अन्यशब्दस्य पूर्वनिर्दिष्टसदृशपरत्वात्; अत एव इषुनामके कृतौ "इषुविष्र्टुतिस्सप्तहं भवति' इति वैशेषिकाङ्गविधानानन्तरमाम्नाते "समानमितरच्छ्येनेन' इतिवाक्ये इतरश्शब्दपूर्वनिर्दिष्टवैशेषिकाङ्गसदृशानां वैशेषिकाङ्गानामे-वेतरशब्देन ग्रहणम्, पूर्वनिर्दिष्टसादृश्यात्, नतु प्राकृतानामपीति पूर्वतन्त्रे निर्णीततया तन्न्यायेनान्यशब्देनापि सर्वनाम्ना पूवर्नि-र्दिष्टसदृशस्य नियन्तुरेव ग्रहणमिति भावः । ननु "एष त आत्मा' "स त आत्मा' इति व्यतिरेकनिर्देशस्य तद्धर्मव्यपदेशादिति सूत्रखण्डाविवक्षितस्य भाष्ये युक्तितया उपन्यासो न युक्त इत्याशङ्कय तस्य सूत्रकृदभिमतत्वं दर्शयति - एतत्पादाद्यधिकरण इति । ननु "शब्दविशेषात्' इतिसूत्रे "सर्वं खल्विदं ब्राहृ' इति श्रुतिवाक्यार्थनिर्धारणार्थतया "एष त आत्मा' इति व्यतिरेकनिर्देशस्यान-

kāraṇaniṣedhakaṇṭhoktimattāparāmarśitayā viśeṣopādānaparāmarśitayā vā tadubhayaparāmarśitayā vā vyākhyānaṃ sambhavatītyabhipretya tredhā vyācaṣṭe - draṣṭā śrotetyādinā | rūpaśabdayossākṣātkartetyartha iti - na caivaṃ rūpadraṣṭetyādau paunaruktayaprasaṅga iti vācyam; pākaṃ pacatītivat tatra draṣṭṛśabdasya sākṣātkartṛtvamātraparatvāt ghaṭadraṣṭetyādāvapi mantetyādau kā gatirityāśaṅkaya tādṛśasthale lakṣaṇayā mananasamānaviṣayasākṣātkāravattvamityartha ityāha - ye mānaseti | nanu paramātmano nityamananādikamastvityata āha - cakṣurādi-bāhrakaraṇeti | sādhāraṇākāragrahaṇeti - cakṣurādibāhrakaraṇaissādhāraṇākāraṃ gṛhītvā manorūpāntaḥkaraṇena vicāryabuddhirūpeṇā-ntaḥkaraṇena hi jīvodhyavasyatīti bhāvaḥ | tadāśrayo jīva iti ceti - tataśca paramātmani mantraboddhādiśabdasya lakṣaṇā durnirāseti bhāvaḥ | ataśśabdasvārasyavaśāditi - sarvanāmnaḥ pūrvaprastutaviśeṣaṇaviśiṣṭaparāmarśitvaniyamādityarthaḥ | ata eva "tasyopaniṣada-hamityadhidaivataṃ tasyopaniṣadahamityadhyātmam' ityatra tacchabdasya na prākprastutabrāhṛparāmarśitvamātram, apitu sthānādiviśeṣavi-śiṣṭaparāmarśitvamiti "sambandhādevamanyatrāpi' ityatra vakṣyata iti bhāvaḥ | ataśśabdasvārasyāt ityetaccopalakṣaṇam, anyaśabda-svārasyādityapi draṣṭavyam | anyaśabdasya pūrvanirdiṣṭasadṛśaparatvāt; ata eva iṣunāmake kṛtau "iṣuviṣrṭutissaptahaṃ bhavati' iti vaiśeṣikāṅgavidhānānantaramāmnāte "samānamitaracchyenena' itivākye itaraśśabdapūrvanirdiṣṭavaiśeṣikāṅgasadṛśānāṃ vaiśeṣikāṅgānāme-vetaraśabdena grahaṇam, pūrvanirdiṣṭasādṛśyāt, natu prākṛtānāmapīti pūrvatantre nirṇītatayā tannyāyenānyaśabdenāpi sarvanāmnā pūvarni-rdiṣṭasadṛśasya niyantureva grahaṇamiti bhāvaḥ | nanu "eṣa ta ātmā' "sa ta ātmā' iti vyatirekanirdeśasya taddharmavyapadeśāditi sūtrakhaṇḍāvivakṣitasya bhāṣye yuktitayā upanyāso na yukta ityāśaṅkaya tasya sūtrakṛdabhimatatvaṃ darśayati - etatpādādyadhikaraṇa iti | nanu "śabdaviśeṣāt' itisūtre "sarvaṃ khalvidaṃ brāhṛ' iti śrutivākyārthanirdhāraṇārthatayā "eṣa ta ātmā' iti vyatirekanirdeśasyāna-

1.2.21

भिमतत्वात्तस्य युक्तितयोपन्यासो न युक्त इत्यत आह - तस्य प्रदर्शनार्थत्वादिति ।। ननु "पुमान्न देवो न नरः' इत्यत्रेव देवादिशब्दानां शरीरमात्रपरत्वे बाधकाभाव इत्याशङ्कयाह - तच्चापवादाभाव इति । तद-स्वारस्यापवादश्चेति - न केवलं व्यतिरेकनिर्देशस्वारस्यबाधकाभावः । स्वारस्यसाधकश्चास्तीत्यर्थः ।। असम्भवनिरस्त इति - परमात्मादित्रिकबहिर्भूतस्यान्तर्यामित्वसम्भावनापदस्य कस्यचिदभावादित्यर्थः । योगसिद्ध इत्यस्या-णिमाद्यैश्वर्ययोगशाली सिद्ध इति वा अष्टाङ्गयोगशाली सिद्ध इति वासम्भावितोऽर्थस्यात् । अर्थद्वयमपि प्रकृष्टपुण्येषु विग्रहादियुक्त-देवेष्वेव सम्भवतीति तत्रैवान्तर्भावाच्छिरोभेदकल्पनं विफलमित्यर्थः । कार्यकरणवत्त्वं जीवत्वे हेतुतयोक्तमिति - देहेन्द्रियवत एव नियन्तृत्वसम्भवादन्तर्यामित्वे देहेन्द्रियवत्त्वमपेक्षितम्, तादृशञ्च देहेन्द्रियवत्त्वं जीवस्यैव सम्भवतीति नेश्वरस्यान्तर्यामित्वं सम्भ-वतीत्युक्तमिति भावः । पुरोवादिशङ्करभाष्यानुसारात् । पृथिव्यादिष्वेकैकस्य शरीरत्वावगमादिति - अयं भावः, देहातिरिक्तनि-यमने हि शरीरेन्द्रियाद्यपेक्षा, नतु स्वदेहनियमनेपि शरीरान्तरापेक्षा दृष्टजरी, तथा च पृथिव्यादीनां परमात्मशरीरत्वादेव परस्य तैरेव

bhimatatvāttasya yuktitayopanyāso na yukta ityata āha - tasya pradarśanārthatvāditi || nanu "pumānna devo na naraḥ' ityatreva devādiśabdānāṃ śarīramātraparatve bādhakābhāva ityāśaṅkayāha - taccāpavādābhāva iti | tada-svārasyāpavādaśceti - na kevalaṃ vyatirekanirdeśasvārasyabādhakābhāvaḥ | svārasyasādhakaścāstītyarthaḥ || asambhavanirasta iti - paramātmāditrikabahirbhūtasyāntaryāmitvasambhāvanāpadasya kasyacidabhāvādityarthaḥ | yogasiddha ityasyā-ṇimādyaiśvaryayogaśālī siddha iti vā aṣṭāṅgayogaśālī siddha iti vāsambhāvito'rthasyāt | arthadvayamapi prakṛṣṭapuṇyeṣu vigrahādiyukta-deveṣveva sambhavatīti tatraivāntarbhāvācchirobhedakalpanaṃ viphalamityarthaḥ | kāryakaraṇavattvaṃ jīvatve hetutayoktamiti - dehendriyavata eva niyantṛtvasambhavādantaryāmitve dehendriyavattvamapekṣitam, tādṛśañca dehendriyavattvaṃ jīvasyaiva sambhavatīti neśvarasyāntaryāmitvaṃ sambha-vatītyuktamiti bhāvaḥ | purovādiśaṅkarabhāṣyānusārāt | pṛthivyādiṣvekaikasya śarīratvāvagamāditi - ayaṃ bhāvaḥ, dehātiriktani-yamane hi śarīrendriyādyapekṣā, natu svadehaniyamanepi śarīrāntarāpekṣā dṛṣṭajarī, tathā ca pṛthivyādīnāṃ paramātmaśarīratvādeva parasya taireva

1.2.21

स्वशरीरत्वेन न तन्नियमने शरीरान्तरापेक्षेति, नतु पृथिव्यादिषु हि सशरीरत्वे परस्य जीवत्वप्रसङ्ग इत्याशङ्कयाह - तत्कृतजीवत्व-शङ्काया इति । उपकरणोपकरणित्वलक्षणसम्बन्धो हि जीवत्व साधक इति - शरीरभोक्तृत्वलक्षणसम्बन्धो हि जीवत्वसाधकः । न तादृशसम्बन्धो नियमने अपेक्षित इति भावः । एवमन्तमेकं सूत्रमिति - न तु शारीरश्च "उभयेपि हि भेदेनैनमधीयते' इत्येकं सूत्रमिति भावः । नियन्तृनियाम्ययोरभेदेन तत्परिहार इत्यपीति - ननु तस्याप्यन्यो नियन्तेत्यनवस्थादोषश्च न सम्भवति, भेदा-भावात् । भेदे हि सत्यनवस्थादोषापत्तिरिति शाङ्करभाष्यं व्याकुर्वताऽऽनन्दगिरिणा भेदाभावादित्यस्य परमात्मनो हि निरङ्कुशं सर्वनियन्तृत्वं श्रोतम्, तादृशि च सर्वनियन्तरि नियन्त्रन्तरस्य कल्पयितुमशक्यतया नियन्तृभेदाभावात् सिद्धान्तेप्यन्तर्यामिणोप्यन्यो नियन्तेत्यनवस्था न प्रसज्यत इत्यर्थो वर्णितः, न तु नियन्तृनियाम्ययोः परजीवयोर्भेदाभावमादायेति चेन्न; तद्भाष्याभिप्रायमावि-ष्कुर्वता मृषावादिगोष्ठीगरिष्ठेन वाचस्पतिमिश्रेणैव नचानवस्था न च नियन्त्रन्तरं तेन नियम्यते, किन्तु यो जीवो नियन्ता स परमात्मैव उपाध्यवच्छेदकल्पितभेदस्तथा ख्यायत इति असकृदावेदितम्, तत्कुतो नियन्त्रन्तरं कुतश्चानवस्था । तथा च "नान्योतोस्ति द्रष्टा' इत्याद्या अपि श्रुतयः उपपन्नार्थाः परमात्मनोऽन्तर्यामिणोऽन्यस्याप्यात्मनो द्रष्टुरभावात् अविद्याकल्पितजीवपरमात्मभेदाश्रयास्तु ज्ञातृज्ञेयभेदश्रुतयः प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि संसारानुभवः विधिनिषेधशास्त्राणि चेति नियन्तृनियाम्यभेदस्यैवाविष्करणादित्यास्तां तावत् । प्रतीयमानोपि भेदो मिथ्येति -सर्वोपीत्यर्थः । अत एव नानवस्थेति - जीवपरभेदमिथ्यात्वादेवेत्यर्थः । पृथिव्यादिकं

svaśarīratvena na tanniyamane śarīrāntarāpekṣeti, natu pṛthivyādiṣu hi saśarīratve parasya jīvatvaprasaṅga ityāśaṅkayāha - tatkṛtajīvatva-śaṅkāyā iti | upakaraṇopakaraṇitvalakṣaṇasambandho hi jīvatva sādhaka iti - śarīrabhoktṛtvalakṣaṇasambandho hi jīvatvasādhakaḥ | na tādṛśasambandho niyamane apekṣita iti bhāvaḥ | evamantamekaṃ sūtramiti - na tu śārīraśca "ubhayepi hi bhedenainamadhīyate' ityekaṃ sūtramiti bhāvaḥ | niyantṛniyāmyayorabhedena tatparihāra ityapīti - nanu tasyāpyanyo niyantetyanavasthādoṣaśca na sambhavati, bhedā-bhāvāt | bhede hi satyanavasthādoṣāpattiriti śāṅkarabhāṣyaṃ vyākurvatā''nandagiriṇā bhedābhāvādityasya paramātmano hi niraṅkuśaṃ sarvaniyantṛtvaṃ śrotam, tādṛśi ca sarvaniyantari niyantrantarasya kalpayitumaśakyatayā niyantṛbhedābhāvāt siddhāntepyantaryāmiṇopyanyo niyantetyanavasthā na prasajyata ityartho varṇitaḥ, na tu niyantṛniyāmyayoḥ parajīvayorbhedābhāvamādāyeti cenna; tadbhāṣyābhiprāyamāvi-ṣkurvatā mṛṣāvādigoṣṭhīgariṣṭhena vācaspatimiśreṇaiva nacānavasthā na ca niyantrantaraṃ tena niyamyate, kintu yo jīvo niyantā sa paramātmaiva upādhyavacchedakalpitabhedastathā khyāyata iti asakṛdāveditam, tatkuto niyantrantaraṃ kutaścānavasthā | tathā ca "nānyotosti draṣṭā' ityādyā api śrutayaḥ upapannārthāḥ paramātmano'ntaryāmiṇo'nyasyāpyātmano draṣṭurabhāvāt avidyākalpitajīvaparamātmabhedāśrayāstu jñātṛjñeyabhedaśrutayaḥ pratyakṣādīni pramāṇāni saṃsārānubhavaḥ vidhiniṣedhaśāstrāṇi ceti niyantṛniyāmyabhedasyaivāviṣkaraṇādityāstāṃ tāvat | pratīyamānopi bhedo mithyeti -sarvopītyarthaḥ | ata eva nānavastheti - jīvaparabhedamithyātvādevetyarthaḥ | pṛthivyādikaṃ

1.2.22

प्रति जीवस्येवेति - यथा पृथिव्यादिकं प्रति नियन्तुर्नियाम्यभेदरहितस्य जीवस्य नियन्त्रन्तराकाङ्क्षा; एवं नियाम्यभेदरहितस्या-पीश्वरस्य तदाकाङ्कावश्यम्भाविनीत्यर्थः ।। इत्यन्तर्याम्यधिकरणम् ।। अदृश्यत्वेन परमात्मत्वपरत्वमिति - पृथिव्यादिनियाम्यैरनुपलभ्यमान एव नियमयतीति भाष्ये उक्तत्वात् अदृश्यत्वमपि परमात्मत्वसाधकतयोपन्यास्तमिति ग्रन्थकृदाशयः, वस्तुतस्तु भाष्ये नायमाशय उपलभ्यते । प्रत्युतास्याक्षरस्य "अदृष्टो द्रष्टा' इत्यादाविव न द्रष्टृत्वादिश्चेतनधर्मविशेष इह श्रूयत इत्यादिभाष्यपर्यालोचनायामद्रष्टृत्वादेरचेतनत्वसाधकम् । द्रष्टृत्वादेस्तु तदपवादकत्वमेव प्रतीयते, न त्वद्रष्टृत्वादेरचेतनत्वसाधकत्वमिति द्रष्टव्यम्

prati jīvasyeveti - yathā pṛthivyādikaṃ prati niyanturniyāmyabhedarahitasya jīvasya niyantrantarākāṅkṣā; evaṃ niyāmyabhedarahitasyā-pīśvarasya tadākāṅkāvaśyambhāvinītyarthaḥ || ityantaryāmyadhikaraṇam || adṛśyatvena paramātmatvaparatvamiti - pṛthivyādiniyāmyairanupalabhyamāna eva niyamayatīti bhāṣye uktatvāt adṛśyatvamapi paramātmatvasādhakatayopanyāstamiti granthakṛdāśayaḥ, vastutastu bhāṣye nāyamāśaya upalabhyate | pratyutāsyākṣarasya "adṛṣṭo draṣṭā' ityādāviva na draṣṭṛtvādiścetanadharmaviśeṣa iha śrūyata ityādibhāṣyaparyālocanāyāmadraṣṭṛtvāderacetanatvasādhakam | draṣṭṛtvādestu tadapavādakatvameva pratīyate, na tvadraṣṭṛtvāderacetanatvasādhakatvamiti draṣṭavyam

1.2.22

न तूभयोरुभयात्मकत्वमिति - अदृश्यत्वादिगुणकस्यापि प्रकृतिपुरुषोभयात्मकत्वमक्षरात्परतः परस्यापि प्रकृतिपुरुषोभया-त्मकत्वमिति न भ्रमितव्यमित्यर्थः । उभयत्रेति व्याख्येयं पदम् । अचिदानयोपस्थापकतोपब्राहृकतयेति - निषिध्यमानदृश्यत्वा-दिगता या अचिदाश्रयोपस्थापकता तदुपबृंहणतयेत्यर्थः । इत्थमत्र विषयशुद्धिः, अव्याख्यातांशे क्वचिदर्थोपि लिख्यते; आथर्वणे- "ब्राहृा देवानां प्रथमस्सम्बभूव विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता । स ब्राहृविद्यां र्विविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह । अथर्वणे यां प्रवदेत ब्राहृाऽथर्वा तां परोवाचेङ्गिरसे तत्त्वतो ब्राहृविद्याम् । स भरद्वाजाय सत्यवाहाय प्राह । भरद्वाजोऽङ्गिरसे परावराम् । शौनको ह वै महाशालेऽङ्गिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ । कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति । तस्मै स होवाच । द्वे विद्ये वेदि- तव्ये । इति ह स्म यद्ब्राहृविदो वदन्ति । परा चैवापरा च । तत्रापरा ऋग्वेदे यजुर्वेदस्सामवेदोऽथर्ववेदश्शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्यातिषमितिहासपुराणं न्यायो मीमांसा धर्मशास्त्राणीति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तदद्रेश्यमग्राह्रमगरात्रमवर्ण-मचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् । नित्यं विभु सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः । यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम् । यर्थोर्णनाभिस्सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयस्सम्भवन्ति । यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाक्षरात् सम्भवतीह विश्वम् । तपसा चीयते ब्राहृ ततोऽन्नमभिजायते । अन्नात्प्राणो मनस्सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् । यस्सर्वज्ञस्सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतद्ब्राहृनामरूपमन्नं च जायते ।। प्रथमः खण्डः ।। तदेतत्सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यन् तानि त्रेतायां बहुधा सन्ततानि । तान्याचरत नियतं सत्यकामा एष वः पन्थाः सुकृतो ब्राहृलोकः । यथा लोलायते ह्रर्चिस्समिद्धे हव्यवाहने । तदाज्यभागावन्तरेणाहुतीः प्रतिपादयेत् । यस्याग्निहोत्रमदर्शपूर्णमा-समचातुर्मास्यमनाग्रयणमतिथिवर्जनं च । अहुतमवैश्वदेवमश्रद्धयाऽविधिना हुतमासप्तमात्तस्य लोकान् हिनस्ति । सप्त ते अग्ने स-मिधस्सप्तजिह्वास्सप्त ऋषयस्सप्त धाम प्रियाणि । सप्तहोत्रास्सप्तधा त्वा यजन्ति सप्त योनीरापृणस्वा घृतेन । अग्नेस्सप्तापि जिह्वा-भेदान्नामत आह । काली कराली च मनोजवाच सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरूपी च देवी लेलायमाना इति सप्तजिह्वाः । एतासु यश्चरते भ्राजमानेषु यथाकालं चाहुतयो ह्राददायन् । तान्नयन्त्येतास्सूर्यरश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोधिवासः । एतासु भ्राजमानासु सप्तसु जिह्वासु यथाकालं यः कर्माचरति तमाददाना आहुतयस्सूर्यरश्मयो भूत्वा इन्द्रादिलोकं नयन्तीत्यर्थः । "एह्रेहीति तमाहुतयस्सुवर्चसस्सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्ति । प्रियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्त्य एष वः पुण्यस्सुकृतो ब्राहृलोकः । प्लवा ह्रेते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म । ये तच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति । अविद्या-यामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः । जङ्घन्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः । अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था सत्यभिमन्यन्ति बालाः । यत्ममिर्णो न प्रवेदयन्ति रागोत्तेनातुराः क्षीणलोकाश्च्यवन्ते' । यस्मात्कारणात्

na tūbhayorubhayātmakatvamiti - adṛśyatvādiguṇakasyāpi prakṛtipuruṣobhayātmakatvamakṣarātparataḥ parasyāpi prakṛtipuruṣobhayā-tmakatvamiti na bhramitavyamityarthaḥ | ubhayatreti vyākhyeyaṃ padam | acidānayopasthāpakatopabrāhṛkatayeti - niṣidhyamānadṛśyatvā-digatā yā acidāśrayopasthāpakatā tadupabṛṃhaṇatayetyarthaḥ | itthamatra viṣayaśuddhiḥ, avyākhyātāṃśe kvacidarthopi likhyate; ātharvaṇe- "brāhṛा devānāṃ prathamassambabhūva viśvasya kartā bhuvanasya goptā | sa brāhṛvidyāṃ rvividyāpratiṣṭhāmatharvāya jyeṣṭhaputrāya prāha | atharvaṇe yāṃ pravadeta brāhṛा'tharvā tāṃ parovāceṅgirase tattvato brāhṛvidyām | sa bharadvājāya satyavāhāya prāha | bharadvājo'ṅgirase parāvarām | śaunako ha vai mahāśāle'ṅgirasaṃ vidhivadupasannaḥ papraccha | kasminnu bhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati | tasmai sa hovāca | dve vidye vedi- tavye | iti ha sma yadbrāhṛvido vadanti | parā caivāparā ca | tatrāparā ṛgvede yajurvedassāmavedo'tharvavedaśśikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ chando jyātiṣamitihāsapurāṇaṃ nyāyo mīmāṃsā dharmaśāstrāṇīti | atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate yattadadreśyamagrāhramagarātramavarṇa-macakṣuḥśrotraṃ tadapāṇipādam | nityaṃ vibhu sarvagataṃ susūkṣmaṃ tadavyayaṃ yadbhūtayoniṃ paripaśyanti dhīrāḥ | yasmātparaṃ nāparamasti kiñcit | vṛkṣa iva stabdho divi tiṣṭhatyekastenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvam | yarthorṇanābhissṛjate gṛhṇate ca yathā pṛthivyāmoṣadhayassambhavanti | yathā sataḥ puruṣātkeśalomāni tathākṣarāt sambhavatīha viśvam | tapasā cīyate brāhṛ tato'nnamabhijāyate | annātprāṇo manassatyaṃ lokāḥ karmasu cāmṛtam | yassarvajñassarvavidyasya jñānamayaṃ tapaḥ | tasmādetadbrāhṛnāmarūpamannaṃ ca jāyate || prathamaḥ khaṇḍaḥ || tadetatsatyaṃ mantreṣu karmāṇi kavayo yānyapaśyan tāni tretāyāṃ bahudhā santatāni | tānyācarata niyataṃ satyakāmā eṣa vaḥ panthāḥ sukṛto brāhṛlokaḥ | yathā lolāyate hrarcissamiddhe havyavāhane | tadājyabhāgāvantareṇāhutīḥ pratipādayet | yasyāgnihotramadarśapūrṇamā-samacāturmāsyamanāgrayaṇamatithivarjanaṃ ca | ahutamavaiśvadevamaśraddhayā'vidhinā hutamāsaptamāttasya lokān hinasti | sapta te agne sa-midhassaptajihvāssapta ṛṣayassapta dhāma priyāṇi | saptahotrāssaptadhā tvā yajanti sapta yonīrāpṛṇasvā ghṛtena | agnessaptāpi jihvā-bhedānnāmata āha | kālī karālī ca manojavāca sulohitā yā ca sudhūmravarṇā | sphuliṅginī viśvarūpī ca devī lelāyamānā iti saptajihvāḥ | etāsu yaścarate bhrājamāneṣu yathākālaṃ cāhutayo hrādadāyan | tānnayantyetāssūryaraśmayo yatra devānāṃ patirekodhivāsaḥ | etāsu bhrājamānāsu saptasu jihvāsu yathākālaṃ yaḥ karmācarati tamādadānā āhutayassūryaraśmayo bhūtvā indrādilokaṃ nayantītyarthaḥ | "ehrehīti tamāhutayassuvarcasassūryasya raśmibhiryajamānaṃ vahanti | priyāṃ vācamabhivadantyo'rcayantya eṣa vaḥ puṇyassukṛto brāhṛlokaḥ | plavā hrete adṛḍhā yajñarūpā aṣṭādaśoktamavaraṃ yeṣu karma | ye tacchreyo ye'bhinandanti mūḍhā jarāmṛtyuṃ te punarevāpi yanti | avidyā-yāmantare vartamānāḥ svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃ manyamānāḥ | jaṅghanyamānāḥ pariyanti mūḍhā andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ | avidyāyāṃ bahudhā vartamānā vayaṃ kṛtārthā satyabhimanyanti bālāḥ | yatmamirṇo na pravedayanti rāgottenāturāḥ kṣīṇalokāścyavante' | yasmātkāraṇāt

1.2.22

कर्मिणो रागोपहतास्तत्त्वं न जानन्ति, तस्माच्च्यवन्त इत्यर्थः । "इष्टापूत्र्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रभूढाः । नाकस्य पृष्ठे सुकृतेऽनुभूत्वा इमं लोकं हीनतरं चाविशन्ति' । अनुभूत्वा-अनुभूयेत्यर्थः । हीनतरं वा अतिहीनं नरकं वा इत्यर्थः । "तपश्श्रद्धे येह्रुपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो ब्राहृचर्यं चरन्ति । सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतस्स पुरुषो ह्रव्ययात्मा । परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्रााहृणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्राहृनिष्ठम् । तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्राहृविद्याम् ।। द्#ितीयः खण्डः ।। तदेतत्सत्यम् । यथा सुदीप्तात्पावकाद्विष्फुल्लिङ्गाः सहरुाशः प्रभबन्ते सरूपाः । तथाक्षराद्विविधास्सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति । दिव्यो ह्रमूर्तः पुरुषस्स बाह्राभ्यन्तरो ह्रजः । अप्राणो ह्रमनाश्शुभ्रो ह्रक्षरात्परतः परः । एतस्माज्जायते प्राणो मन-स्सर्वेन्द्रियाणि च । स्वं वायुज्र्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी । अग्निर्मूद्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः । वायुः प्राणो ह्मदयं विश्वमस्य पद्य्भां पृथिवी ह्रेष सर्वभूतान्तरात्मा । तस्मादग्निस्समिधो यस्य सूर्यस्सोमः पर्जन्य ओषधयः पृथिव्या । पुमान् रेतस्सिञ्चति योषितायां वह्नीः प्रजा बहुधा सम्प्रसूताः । तस्मादृचस्सामयजूंषि दीक्षा ब्राहृाश्च सर्वे क्रतवो दक्षिणाश्च । संवत्सरश्च यजमानश्च लोकस्सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः । तस्माच्च देवा बहुधा सम्प्रसूतास्साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि । प्राणापानौ व्रीहियवौ तपश्च श्रद्धा सत्यं ब्राहृचर्यं विधिश्च । सप्तप्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् सप्तार्चिषस्समिधस्सप्तहोमाः । सप्तेमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहितास्सप्त सप्त । अतस्समुद्रा गिरयश्व सर्वे अस्मात्स्यन्दन्ते सिन्धवस्सप्तरूपाः । अतश्च विश्वा ओषधयो रसाश्च येनैष भूतैस्तिष्ठते ह्रन्तरात्मा । पुरुष एवेदं सर्वं ततो ब्राहृ परामृतम् । एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रÏन्थ विकीरतीह सोम्यः । तृतीयः खण्डः ।। आविस्सन्निहितं गुहाचरं नाम महत्पदम् । तत्रेदं सर्वमर्पितम् । एजत्प्राणं निमिएञ्च यत् । एतज्जानथ सदसद्वरेण्यम् । परं विज्ञा-नाद्यद्वरिष्ठं प्रजानाम्' । जानथेति-हे शिष्या इति शेषः । "यदर्चिमद्यदणुभ्योऽणु यच्च यÏस्मल्लोका निहिता लोकिनश्च । तदेतदक्षरं ब्राहृ तत्प्राणस्तदवाङ्मनः' । वाङ्मनसागोचरमित्यर्थः । "तदेतत्सत्यं तदमृतं वेद्धव्यं सोम्य विद्धि । ऋग्धनुर्यजुर्बाणस्सामज्याघोषणादिना । आथर्वणमयं शुभ्रं प्रतिगृह्णीत सुव्रतः । धनुर्गृहीत्वोपनिषदं महारुां शरं ह्रुपासना निशितं सन्दधीत । आयम्य तद्भावगतेन चेतसा लक्ष्यं तदेकाक्षरं सोम्य विद्धि । प्रणवो धनुश्शरो ह्रात्मा ब्राहृ तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् । लक्षं सर्वगतं चैव शरो मे सर्वतो मुखम् । वेद्धा सर्वगतश्चैव विद्धं लक्षं न संशयः । आत्मानमरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम् । ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्देवं पश्येन्निगूढवत् । यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनस्सह प्राणैश्च सर्वैस्तमेवैकं जानथात्मानमन्या वाचो विमुञ्चथ अमृतस्यैष सेतुः । अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड¬स्स एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः । ओमित्येवं ध्यायथात्मानं स्वीयः पाराय तमसः परस्तात्' । पाराय-तीरभूतायेत्यर्थः । "यस्सर्वज्ञस्सर्ववित् । यस्यैष महिमा भुवि । दिव्ये ब्राहृपुरे ह्रेष व्योम्नि आत्मा प्रतिष्ठितः । मनोमयः प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽन्तह्र्मदये सन्निधाय । तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीराः । आनन्दरूपममृतं यद्विभाति । भिद्यते ह्मदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे । हिरण्यमये परे कोशे विरजं ब्राहृ निष्कलम् । तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदुः । न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति

karmiṇo rāgopahatāstattvaṃ na jānanti, tasmāccyavanta ityarthaḥ | "iṣṭāpūtrtaṃ manyamānā variṣṭhaṃ nānyacchreyo vedayante prabhūḍhāḥ | nākasya pṛṣṭhe sukṛte'nubhūtvā imaṃ lokaṃ hīnataraṃ cāviśanti' | anubhūtvā-anubhūyetyarthaḥ | hīnataraṃ vā atihīnaṃ narakaṃ vā ityarthaḥ | "tapaśśraddhe yehrupavasantyaraṇye śāntā vidvāṃso brāhṛcaryaṃ caranti | sūryadvāreṇa te virajāḥ prayānti yatrāmṛtassa puruṣo hravyayātmā | parīkṣya lokān karmacitān brāाhṛṇo nirvedamāyānnāstyakṛtaḥ kṛtena | tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhigacchetsamitpāṇiḥ śrotriyaṃ brāhṛniṣṭham | tasmai sa vidvānupasannāya samyak praśāntacittāya śamānvitāya | yenākṣaraṃ puruṣaṃ veda satyaṃ provāca tāṃ tattvato brāhṛvidyām || d#िtīyaḥ khaṇḍaḥ || tadetatsatyam | yathā sudīptātpāvakādviṣphulliṅgāḥ saharuाśaḥ prabhabante sarūpāḥ | tathākṣarādvividhāssomya bhāvāḥ prajāyante tatra caivāpiyanti | divyo hramūrtaḥ puruṣassa bāhrābhyantaro hrajaḥ | aprāṇo hramanāśśubhro hrakṣarātparataḥ paraḥ | etasmājjāyate prāṇo mana-ssarvendriyāṇi ca | svaṃ vāyujryotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī | agnirmūddhā cakṣuṣī candrasūryau diśaḥ śrotre vāgvivṛtāśca vedāḥ | vāyuḥ prāṇo hmadayaṃ viśvamasya padybhāṃ pṛthivī hreṣa sarvabhūtāntarātmā | tasmādagnissamidho yasya sūryassomaḥ parjanya oṣadhayaḥ pṛthivyā | pumān retassiñcati yoṣitāyāṃ vahnīḥ prajā bahudhā samprasūtāḥ | tasmādṛcassāmayajūṃṣi dīkṣā brāhṛाśca sarve kratavo dakṣiṇāśca | saṃvatsaraśca yajamānaśca lokassomo yatra pavate yatra sūryaḥ | tasmācca devā bahudhā samprasūtāssādhyā manuṣyāḥ paśavo vayāṃsi | prāṇāpānau vrīhiyavau tapaśca śraddhā satyaṃ brāhṛcaryaṃ vidhiśca | saptaprāṇāḥ prabhavanti tasmāt saptārciṣassamidhassaptahomāḥ | sapteme lokā yeṣu caranti prāṇā guhāśayā nihitāssapta sapta | atassamudrā girayaśva sarve asmātsyandante sindhavassaptarūpāḥ | ataśca viśvā oṣadhayo rasāśca yenaiṣa bhūtaistiṣṭhate hrantarātmā | puruṣa evedaṃ sarvaṃ tato brāhṛ parāmṛtam | etadyo veda nihitaṃ guhāyāṃ so'vidyāgraÏntha vikīratīha somyaḥ | tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ || āvissannihitaṃ guhācaraṃ nāma mahatpadam | tatredaṃ sarvamarpitam | ejatprāṇaṃ nimieñca yat | etajjānatha sadasadvareṇyam | paraṃ vijñā-nādyadvariṣṭhaṃ prajānām' | jānatheti-he śiṣyā iti śeṣaḥ | "yadarcimadyadaṇubhyo'ṇu yacca yaÏsmallokā nihitā lokinaśca | tadetadakṣaraṃ brāhṛ tatprāṇastadavāṅmanaḥ' | vāṅmanasāgocaramityarthaḥ | "tadetatsatyaṃ tadamṛtaṃ veddhavyaṃ somya viddhi | ṛgdhanuryajurbāṇassāmajyāghoṣaṇādinā | ātharvaṇamayaṃ śubhraṃ pratigṛhṇīta suvrataḥ | dhanurgṛhītvopaniṣadaṃ mahāruाṃ śaraṃ hrupāsanā niśitaṃ sandadhīta | āyamya tadbhāvagatena cetasā lakṣyaṃ tadekākṣaraṃ somya viddhi | praṇavo dhanuśśaro hrātmā brāhṛ tallakṣyamucyate | apramattena veddhavyaṃ śaravattanmayo bhavet | lakṣaṃ sarvagataṃ caiva śaro me sarvato mukham | veddhā sarvagataścaiva viddhaṃ lakṣaṃ na saṃśayaḥ | ātmānamaraṇiṃ kṛtvā praṇavaṃ cottarāraṇim | dhyānanirmathanābhyāsāddevaṃ paśyennigūḍhavat | yasmin dyauḥ pṛthivī cāntarikṣamotaṃ manassaha prāṇaiśca sarvaistamevaikaṃ jānathātmānamanyā vāco vimuñcatha amṛtasyaiṣa setuḥ | arā iva rathanābhau saṃhatā yatra nāḍa¬ssa eṣo'ntaścarate bahudhā jāyamānaḥ | omityevaṃ dhyāyathātmānaṃ svīyaḥ pārāya tamasaḥ parastāt' | pārāya-tīrabhūtāyetyarthaḥ | "yassarvajñassarvavit | yasyaiṣa mahimā bhuvi | divye brāhṛpure hreṣa vyomni ātmā pratiṣṭhitaḥ | manomayaḥ prāṇaśarīranetā pratiṣṭhito'ntahrmadaye sannidhāya | tadvijñānena paripaśyanti dhīrāḥ | ānandarūpamamṛtaṃ yadvibhāti | bhidyate hmadayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ | kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare | hiraṇyamaye pare kośe virajaṃ brāhṛ niṣkalam | tacchubhraṃ jyotiṣāṃ jyotistadyadātmavido viduḥ | na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ | tameva bhāntamanubhāti

1.2.22

सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति । न तत्र चन्द्रार्कवपुः प्रकाशते न वान्ति वाताः कुतोऽन्या देवताः । स एष देवः कृतभूतभावनः स्वयं विरुद्धो विरजः प्रकाशते । ब्राहृैवेदममृतं यत्पुरस्तात् ब्राहृ पश्चाद्दक्षिणतश्चोत्तरतश्च । अतश्चोध्र्वञ्च प्रसृतं ब्राहृ ब्राहृैवेदं सर्वमिदं वरिष्ठं ब्राहृ । पद्मकोशप्रतीकाशं सुषिरञ्चाप्यर्थोमुखम । ह्मदयं तद्विजानीयाद्विश्वस्यायतनं महत् ।। चतुर्थः खण्डः ।। द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति । समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुद्भमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः । यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्ता-रमीशं पुरुषं ब्राहृयोनिम् । तथा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति । प्राणो ह्रेष सर्वभूतैर्विभाति विजानन् विद्वान् भवति नातिवादी' । अतिवादी न भवति-बहुगह्र्रवाङ्म भवतीत्यर्थः । "आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावानेष हि ब्राहृविदां वरिष्ठः । सत्येन लभ्यस्तपसा ह्रेष आत्मा सम्यज्ज्ञानेन ब्राहृचर्येण नित्यम् । अन्तश्शरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रः । यं पश्यन्ति यतयः क्षीण- दोषाः । सत्यमेव जयति नानृतम् । सत्यस्य पन्था विततो सेवयानः । येनाप्नुवन्ति ऋषयो ज्ञानतृप्ताः । यत्र तत्सत्यस्य परमं निधानम् । ब्राहृ च तद्दिव्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच्च तत्सूक्ष्मतरं विभाति । दूरात्सुदूरे तदिहान्तिके च पश्यस्येतन्निहितं गुहायाम् । न चक्षुषा गृह्रते नापि वाचा नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मणा वा । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमानः । एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन् प्राणः पञ्चधा संविवेश । प्राणैश्चित्तं सर्वमोतं प्रजानां यस्मिन् विशुद्धे विभवत्येष आत्मा' । विभवति वैभवयुक्ता भवति । परमात्मनि प्रसन्ने असङ्कुचितज्ञानो भवतीत्यर्थः । "यं यं लोकं मनसा संविभाति विशुद्धसव्वः कामयते यांश्च कामान् । अनन्तं लोकं जयति तांश्च कामान् तस्मादात्मस्थं ह्रर्चयेद्भूतिकामः ।। पञ्चमः खण्डः ।। स यो ह वै तत्परं धर्मधाम यस्मिन् विश्वं निहितं भाति शुभ्रम् । उपासते पुरुषं ये ह्रकामास्ते शुक्लमेतदतिवर्तन्ति धीराः' । शुक्रम्-पुरुषमित्यन्वयः । शुक्लं शरीरोपादानभूतं यच्छुग्लमित्यर्थः । "कामान् यः कामयते मन्यमानः स कामभृज्जायते यत्र तत्र । पर्यात्म-कामश्च कृतात्मनश्च इहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः । नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्-यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् । नायमात्मा बलहीनेन लभ्यो न च प्रमादान्न तपसोप्यऽलिङ्गात्' । तपश्शब्दो ज्ञानपरः । चक्राङ्कनादिलिङ्गशून्यज्ञानेन च न लभ्य इत्यर्थः । "एतैरुपायैर्यतते यस्तु विद्वान् तस्यैष आत्मा विशति ब्राहृधाम' । एतैरुपायैः-बलाप्रसादसलिङ्गज्ञानैरित्यर्थः । "सम्प्राप्यैनमृषयो ज्ञानतृप्ताः कृतात्मनो वीतरागाः प्रशान्ताः । ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा युक्ता-त्मानस्सर्वमेवाविशन्ति । वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थास्सन्न्यासयोगाद्यतयश्शुद्धसत्त्वाः । ते ब्राहृलोके तु परान्तकाले परामृतात्परि-मुच्यन्ति सर्वे । गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठाः देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु । कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्वमेकं भवन्ति । यथा नद्यस्यन्दमानास्समुद्रे अस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान् नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् । स यो ह वैतद्ब्राहृ वेद ब्राहृैव भवति । नास्याब्राहृवित्कुले भवति । तरति शोकं तरति पाप्मानं गुहाग्रन्थिभ्यो विमुक्तोऽमृतो भवति । तदेषः श्लोकः । क्रियावन्तः श्रोत्रिया ब्राहृनिष्ठाः स्वयं जुह्वत एकर्षि श्रद्धयन्तः । तेषामेवैतां ब्राहृविद्यां वदेत शिरो वृतं विधिवद्यैस्तु चीर्णम् । तदेत-त्सत्यमृषिरङ्गिराः प्रोवाच नैतदचीर्णव्रतोऽधीते नाकृतपावनो नासन्न्यासी च नमः परमर्षिभ्यो नमः परमर्षिभ्यः ।। षष्ठः खण्डः ।। अर्हार्थीयतृजन्तपदेति - ननु किमत्र प्रमाणम् ? "ल तृचा' विति तृच एव सम्भवात् नित्यसाक्षात्काराश्रये तस्मिन् "अर्हे कृत्यतृचश्च' इत्यर्हार्थत्ववस्यान्याय्यत्वाच्च, सत्यपि तस्य अर्हार्थत्वे अदृष्ट इत्यस्य भूतार्थत्वे विरोधाभावेन "धातुसम्बन्धे प्रत्यया' इति विहितस्य णिनिप्रत्ययस्य भूतार्थतया अग्निष्टोमयाजीत्यस्याग्निष्टोमेनेष्टवानित्यर्थकतया तस्मिन् भवितेति ल्युडर्थिभूतानद्यतन-भविष्यत्त्वस्यासम्भवेन तत्र धातुसम्बन्धे प्रत्यया इति सूत्रवशेनाग्निष्टोमयाजीत्यस्य भविष्यदर्थाश्रयणोपि अविरोधेन इह तथात्वे प्रमाणाभावादिति चेत् उच्यते; "वेदाहं समतीतानि मां तु वेद न कश्चन' इत्यादिस्मृत्यनुसारेण स्वयमितरैरदृश्य एव सन् इतरान् पश्यतीत्यस्य तदर्थतया अदृष्ट इत्यस्यादृश्यत्वाथर्कत्वाददृश्यत्वस्य च ब्राहृणि पूर्वाधिकरणे प्रतिपन्नत्वात्कथमदृश्यत्वपदावलम्बनेन

sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti | na tatra candrārkavapuḥ prakāśate na vānti vātāḥ kuto'nyā devatāḥ | sa eṣa devaḥ kṛtabhūtabhāvanaḥ svayaṃ viruddho virajaḥ prakāśate | brāhṛैvedamamṛtaṃ yatpurastāt brāhṛ paścāddakṣiṇataścottarataśca | ataścodhrvañca prasṛtaṃ brāhṛ brāhṛैvedaṃ sarvamidaṃ variṣṭhaṃ brāhṛ | padmakośapratīkāśaṃ suṣirañcāpyarthomukhama | hmadayaṃ tadvijānīyādviśvasyāyatanaṃ mahat || caturthaḥ khaṇḍaḥ || dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte | tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyanaśnannanyo abhicākaśīti | samāne vṛkṣe puruṣo nimagno'nīśayā śocati mudbhamānaḥ | juṣṭaṃ yadā paśyatyanyamīśamasya mahimānamiti vītaśokaḥ | yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ kartā-ramīśaṃ puruṣaṃ brāhṛyonim | tathā vidvān puṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti | prāṇo hreṣa sarvabhūtairvibhāti vijānan vidvān bhavati nātivādī' | ativādī na bhavati-bahugahrravāṅma bhavatītyarthaḥ | "ātmakrīḍa ātmaratiḥ kriyāvāneṣa hi brāhṛvidāṃ variṣṭhaḥ | satyena labhyastapasā hreṣa ātmā samyajjñānena brāhṛcaryeṇa nityam | antaśśarīre jyotirmayo hi śubhraḥ | yaṃ paśyanti yatayaḥ kṣīṇa- doṣāḥ | satyameva jayati nānṛtam | satyasya panthā vitato sevayānaḥ | yenāpnuvanti ṛṣayo jñānatṛptāḥ | yatra tatsatyasya paramaṃ nidhānam | brāhṛ ca taddivyamacintyarūpaṃ sūkṣmācca tatsūkṣmataraṃ vibhāti | dūrātsudūre tadihāntike ca paśyasyetannihitaṃ guhāyām | na cakṣuṣā gṛhrate nāpi vācā nānyairdevaistapasā karmaṇā vā | jñānaprasādena viśuddhasattvastatastu taṃ paśyati niṣkalaṃ dhyāyamānaḥ | eṣo'ṇurātmā cetasā veditavyo yasmin prāṇaḥ pañcadhā saṃviveśa | prāṇaiścittaṃ sarvamotaṃ prajānāṃ yasmin viśuddhe vibhavatyeṣa ātmā' | vibhavati vaibhavayuktā bhavati | paramātmani prasanne asaṅkucitajñāno bhavatītyarthaḥ | "yaṃ yaṃ lokaṃ manasā saṃvibhāti viśuddhasavvaḥ kāmayate yāṃśca kāmān | anantaṃ lokaṃ jayati tāṃśca kāmān tasmādātmasthaṃ hrarcayedbhūtikāmaḥ || pañcamaḥ khaṇḍaḥ || sa yo ha vai tatparaṃ dharmadhāma yasmin viśvaṃ nihitaṃ bhāti śubhram | upāsate puruṣaṃ ye hrakāmāste śuklametadativartanti dhīrāḥ' | śukram-puruṣamityanvayaḥ | śuklaṃ śarīropādānabhūtaṃ yacchuglamityarthaḥ | "kāmān yaḥ kāmayate manyamānaḥ sa kāmabhṛjjāyate yatra tatra | paryātma-kāmaśca kṛtātmanaśca ihaiva sarve pravilīyanti kāmāḥ | nāyamātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena | yamevaiṣa vṛṇute tena labh-yastasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūṃ svām | nāyamātmā balahīnena labhyo na ca pramādānna tapasopya'liṅgāt' | tapaśśabdo jñānaparaḥ | cakrāṅkanādiliṅgaśūnyajñānena ca na labhya ityarthaḥ | "etairupāyairyatate yastu vidvān tasyaiṣa ātmā viśati brāhṛdhāma' | etairupāyaiḥ-balāprasādasaliṅgajñānairityarthaḥ | "samprāpyainamṛṣayo jñānatṛptāḥ kṛtātmano vītarāgāḥ praśāntāḥ | te sarvagaṃ sarvataḥ prāpya dhīrā yuktā-tmānassarvamevāviśanti | vedāntavijñānasuniścitārthāssannyāsayogādyatayaśśuddhasattvāḥ | te brāhṛloke tu parāntakāle parāmṛtātpari-mucyanti sarve | gatāḥ kalāḥ pañcadaśa pratiṣṭhāḥ devāśca sarve pratidevatāsu | karmāṇi vijñānamayaśca ātmā pare'vyaye sarvamekaṃ bhavanti | yathā nadyasyandamānāssamudre astaṃ gacchanti nāmarūpe vihāya | tathā vidvān nāmarūpādvimuktaḥ parātparaṃ puruṣamupaiti divyam | sa yo ha vaitadbrāhṛ veda brāhṛैva bhavati | nāsyābrāhṛvitkule bhavati | tarati śokaṃ tarati pāpmānaṃ guhāgranthibhyo vimukto'mṛto bhavati | tadeṣaḥ ślokaḥ | kriyāvantaḥ śrotriyā brāhṛniṣṭhāḥ svayaṃ juhvata ekarṣi śraddhayantaḥ | teṣāmevaitāṃ brāhṛvidyāṃ vadeta śiro vṛtaṃ vidhivadyaistu cīrṇam | tadeta-tsatyamṛṣiraṅgirāḥ provāca naitadacīrṇavrato'dhīte nākṛtapāvano nāsannyāsī ca namaḥ paramarṣibhyo namaḥ paramarṣibhyaḥ || ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ || arhārthīyatṛjantapadeti - nanu kimatra pramāṇam ? "la tṛcā' viti tṛca eva sambhavāt nityasākṣātkārāśraye tasmin "arhe kṛtyatṛcaśca' ityarhārthatvavasyānyāyyatvācca, satyapi tasya arhārthatve adṛṣṭa ityasya bhūtārthatve virodhābhāvena "dhātusambandhe pratyayā' iti vihitasya ṇinipratyayasya bhūtārthatayā agniṣṭomayājītyasyāgniṣṭomeneṣṭavānityarthakatayā tasmin bhaviteti lyuḍarthibhūtānadyatana-bhaviṣyattvasyāsambhavena tatra dhātusambandhe pratyayā iti sūtravaśenāgniṣṭomayājītyasya bhaviṣyadarthāśrayaṇopi avirodhena iha tathātve pramāṇābhāvāditi cet ucyate; "vedāhaṃ samatītāni māṃ tu veda na kaścana' ityādismṛtyanusāreṇa svayamitarairadṛśya eva san itarān paśyatītyasya tadarthatayā adṛṣṭa ityasyādṛśyatvātharkatvādadṛśyatvasya ca brāhṛṇi pūrvādhikaraṇe pratipannatvātkathamadṛśyatvapadāvalambanena

1.2.22

पूर्वपक्ष इति भावः । नाचिद्य्वावर्तकत्वमित्यर्थ इति - प्रत्युताचित्साधकमेवेत्यर्थः । दृष्टान्तश्च चेतनेति - ऊर्णनाभेश्चेतनत्वादिति भावः । नञुपश्लिष्टेति - नञिव युक्तमन्यसदृशाधिकरणे तथाह्रर्थगतिरिति न्यायात् नञिवशब्दयोरेकाथर्वृत्तित्वादिति भावः । इदञ्चोपादानोपादेयभेदाभ्यपगमपक्ष इति ध्येयम् । सादृश्यस्य भेदगर्भत्वादुपादानोपादेयभेदमङ्गीकृत्याह - अबालाकृशेति । ननु चेतनदृष्टान्तानुगुण्यकायर्सारूप्यनिषेधस्वारस्यहेतुभिः यत्तदद्रेश्यमित्यादौ परमात्मपरत्व्वयुदासेन प्रधानपरत्वाश्रयणेपि अक्षरा- त्परतः परः इति वाक्येन परमात्मत्वपरित्यागे प्रमाणं पश्यामः, प्रत्युत "यस्सर्वज्ञस्सर्ववित्' इत्यादिश्रुत्यनुरोधेन ब्राहृविद्यासमाख्या-नुरोधेन च परेषां प्रथमपूर्वपक्ष इव परमात्मपरत्वमेवास्त्वित्याशङ्कय यथा निषेधस्वारस्यवशेन तस्यैव द्रव्यस्यावस्थान्तरयुक्तस्य ग्रहणमित्युच्यते तथा "दिव्यो ह्रमूर्तः पुरुषः' इतिमन्त्रे जीवे प्रसिद्धस्य मूर्तिमत्त्वस्य मनःप्राणवत्त्वस्य च निषेधदर्शनात् तस्यैवा-वस्थान्तरयुक्तस्य ग्रहणमुचितम्; अतस्सर्वज्ञत्वादिकमपि जीव एव मुक्त्यवस्थापेक्षया नेतुं शक्यमित्यभिप्रयन्नाह - प्रधानत्वस-मर्थनमुपजीव्येति । ननु निषेधस्वारस्यमवलंब्य "यत्तदद्रेश्य'मितिवाक्ये प्रधानत्वपूर्वपक्षो न युक्तः । "अगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम्' इति जीवे प्रसिद्धगोत्रादिनिषेधबाहुल्यात्तत्रापि वाक्ये पराभिमतद्वितीयपक्ष इव जीवपरत्वमेव किं न स्यात्, अन्यथा "अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तदद्रेश्यमग्राह्रमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादं नित्यं विभुं सर्वगतं सुमूक्ष्मं तदव्ययं यद्भू-तयोनिं परिपश्यन्ति धीराः' इत्यन्तं प्रधानपरम् । "यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चित्' "यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित्' "वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम्' इति तदुत्तरवाक्यं जीवपरम् । "यर्थोर्णनाभिस्सृजते गृह्णते च' "यथा पृथिव्या-मोषधयस्सम्भवन्ति' "यथा सतः पुरुषोत्केशलोमानि तथाक्षरात्सम्भवतीह विश्वम्' इति तदुत्तरवाक्यं प्रधानपरम् । "तपंसा चीयते ब्राहृ

pūrvapakṣa iti bhāvaḥ | nācidyvāvartakatvamityartha iti - pratyutācitsādhakamevetyarthaḥ | dṛṣṭāntaśca cetaneti - ūrṇanābheścetanatvāditi bhāvaḥ | nañupaśliṣṭeti - nañiva yuktamanyasadṛśādhikaraṇe tathāhrarthagatiriti nyāyāt nañivaśabdayorekātharvṛttitvāditi bhāvaḥ | idañcopādānopādeyabhedābhyapagamapakṣa iti dhyeyam | sādṛśyasya bhedagarbhatvādupādānopādeyabhedamaṅgīkṛtyāha - abālākṛśeti | nanu cetanadṛṣṭāntānuguṇyakāyarsārūpyaniṣedhasvārasyahetubhiḥ yattadadreśyamityādau paramātmaparatvvayudāsena pradhānaparatvāśrayaṇepi akṣarā- tparataḥ paraḥ iti vākyena paramātmatvaparityāge pramāṇaṃ paśyāmaḥ, pratyuta "yassarvajñassarvavit' ityādiśrutyanurodhena brāhṛvidyāsamākhyā-nurodhena ca pareṣāṃ prathamapūrvapakṣa iva paramātmaparatvamevāstvityāśaṅkaya yathā niṣedhasvārasyavaśena tasyaiva dravyasyāvasthāntarayuktasya grahaṇamityucyate tathā "divyo hramūrtaḥ puruṣaḥ' itimantre jīve prasiddhasya mūrtimattvasya manaḥprāṇavattvasya ca niṣedhadarśanāt tasyaivā-vasthāntarayuktasya grahaṇamucitam; atassarvajñatvādikamapi jīva eva muktyavasthāpekṣayā netuṃ śakyamityabhiprayannāha - pradhānatvasa-marthanamupajīvyeti | nanu niṣedhasvārasyamavalaṃbya "yattadadreśya'mitivākye pradhānatvapūrvapakṣo na yuktaḥ | "agotramavarṇamacakṣuḥśrotraṃ tadapāṇipādam' iti jīve prasiddhagotrādiniṣedhabāhulyāttatrāpi vākye parābhimatadvitīyapakṣa iva jīvaparatvameva kiṃ na syāt, anyathā "atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate yattadadreśyamagrāhramagotramavarṇamacakṣuḥśrotraṃ tadapāṇipādaṃ nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ sumūkṣmaṃ tadavyayaṃ yadbhū-tayoniṃ paripaśyanti dhīrāḥ' ityantaṃ pradhānaparam | "yasmātparaṃ nāparamasti kiñcit' "yasmānnāṇīyo na jyāyo'sti kaścit' "vṛkṣa iva stabdho divi tiṣṭhatyekastenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvam' iti taduttaravākyaṃ jīvaparam | "yarthorṇanābhissṛjate gṛhṇate ca' "yathā pṛthivyā-moṣadhayassambhavanti' "yathā sataḥ puruṣotkeśalomāni tathākṣarātsambhavatīha viśvam' iti taduttaravākyaṃ pradhānaparam | "tapaṃsā cīyate brāhṛ

1.2.22

ततोऽन्नमभिजायते । अन्नात्प्राणो मनस्सत्यं लोकाः कमर्सु चामृतम्' इत्यारभ्य "परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्रााहृणो निर्वेद-मायान्नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्राहृनि#ेठम् । तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्राहृविद्याम्' सत्युपरितनसन्दर्भो जीवपरः । तदेतत्सत्यं यथा सुदीप्तात्पावकाद्विष्फुलिङ्गास्सहरुाशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाऽक्षराद्विविधास्सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति' इति प्रधानपरम् । "दिव्यो ह्रमूर्तः पुरुषस्य बाह्राभ्यन्तरो ह्रजः । अप्राणो ह्रमनाश्शुभ्रो ह्रक्षरात्परतः परः' इति जीवपरमिति कथमि-वैतत्पण्डितानां ह्मदयं प्रथममधिरोहेदिति चेन्न; "यस्य येनार्थसम्बन्धो दूरस्थेनापि तेन सः' सत्यानन्तर्यमचोदनेत्यधिकरणन्या-येनानन्तर्यमात्रस्याप्रयोजकतया दूरस्थेनापि योग्यतावशात् सम्बन्धोपपत्तेः प्रधानजीवयोव्र्यतिकरेण प्रतिपाद्यत्वस्यागत्या स्वी-कार्यत्वादिति भावः । चेतनदृष्टान्तः कथमित्यत्राहेति - प्रधानस्य प्रतिपाद्यत्व इति शेषः । भाष्ये-प्रसूत इति तत्र दृष्टान्ता इति । अत्र इतिर्हेतो, यतः पुरुषाधिष्ठितप्रधानं प्रसूते, अतश्चेतनाचेतनदृष्टान्ता उपन्यस्यन्त इत्यर्थः । ननु प्रधानजीवावत्र प्रतिपाद्येते इति पूर्वः पक्षः साङ्खयमतावलम्बी, साङ्कयमते च पुरुषस्य सन्निधानमात्रेणैवोपकर्तृत्वं नाधिष्ठातृत्वेनेत्याशङ्कय तदनुरूपदृष्टान्तस्यापि सत्त्वात् पुरुषाधिष्ठितं प्रधानं परिणमत इति वा पुरुषसन्निधानमात्रेण परिणमत इति वा किञ्चित्तन्मतमवलम्ब्य पूवपक्षः प्रवर्तितुमर्हतीत्यभि-प्रयन्नाह - अनधिष्ठितत्वेपीति । पूर्वपक्षमुपसंहरति - अत इति ।। इतीत्यस्यानन्तरं राद्धान्ते अदृश्यत्वेतीति कोशेषु पाठो दृश्यते, तस्य मन्दप्रयोजनस्यापि शिष्यावदानार्थमिति ध्येयम् । ननु प्रकृष्ट-पुण्यस्य जीवस्य बद्धदशायां कथं सार्वज्ञ्यमित्यत आह - तदवस्थोपलक्षित इति । पुण्योपलक्षित इत्यर्थः । नित्यमुक्तस्य गोत्रवर्णनि-

tato'nnamabhijāyate | annātprāṇo manassatyaṃ lokāḥ kamarsu cāmṛtam' ityārabhya "parīkṣya lokān karmacitān brāाhṛṇo nirveda-māyānnāstyakṛtaḥ kṛtena | tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhigacchetsamitpāṇiḥ śrotriyaṃ brāhṛni#ेṭham | tasmai sa vidvānupasannāya samyak praśāntacittāya śamānvitāya | yenākṣaraṃ puruṣaṃ veda satyaṃ provāca tāṃ tattvato brāhṛvidyām' satyuparitanasandarbho jīvaparaḥ | tadetatsatyaṃ yathā sudīptātpāvakādviṣphuliṅgāssaharuाśaḥ prabhavante sarūpāḥ | tathā'kṣarādvividhāssomya bhāvāḥ prajāyante tatra caivāpiyanti' iti pradhānaparam | "divyo hramūrtaḥ puruṣasya bāhrābhyantaro hrajaḥ | aprāṇo hramanāśśubhro hrakṣarātparataḥ paraḥ' iti jīvaparamiti kathami-vaitatpaṇḍitānāṃ hmadayaṃ prathamamadhirohediti cenna; "yasya yenārthasambandho dūrasthenāpi tena saḥ' satyānantaryamacodanetyadhikaraṇanyā-yenānantaryamātrasyāprayojakatayā dūrasthenāpi yogyatāvaśāt sambandhopapatteḥ pradhānajīvayovryatikareṇa pratipādyatvasyāgatyā svī-kāryatvāditi bhāvaḥ | cetanadṛṣṭāntaḥ kathamityatrāheti - pradhānasya pratipādyatva iti śeṣaḥ | bhāṣye-prasūta iti tatra dṛṣṭāntā iti | atra itirheto, yataḥ puruṣādhiṣṭhitapradhānaṃ prasūte, ataścetanācetanadṛṣṭāntā upanyasyanta ityarthaḥ | nanu pradhānajīvāvatra pratipādyete iti pūrvaḥ pakṣaḥ sāṅkhayamatāvalambī, sāṅkayamate ca puruṣasya sannidhānamātreṇaivopakartṛtvaṃ nādhiṣṭhātṛtvenetyāśaṅkaya tadanurūpadṛṣṭāntasyāpi sattvāt puruṣādhiṣṭhitaṃ pradhānaṃ pariṇamata iti vā puruṣasannidhānamātreṇa pariṇamata iti vā kiñcittanmatamavalambya pūvapakṣaḥ pravartitumarhatītyabhi-prayannāha - anadhiṣṭhitatvepīti | pūrvapakṣamupasaṃharati - ata iti || itītyasyānantaraṃ rāddhānte adṛśyatvetīti kośeṣu pāṭho dṛśyate, tasya mandaprayojanasyāpi śiṣyāvadānārthamiti dhyeyam | nanu prakṛṣṭa-puṇyasya jīvasya baddhadaśāyāṃ kathaṃ sārvajñyamityata āha - tadavasthopalakṣita iti | puṇyopalakṣita ityarthaḥ | nityamuktasya gotravarṇani-

1.2.23

षेधस्वारस्याभावात् पुण्योपलक्षितमुक्त इत्युक्तमिति द्रष्टव्यम् । प्रकृताक्षरपर इति भाव इति - पूर्वपक्षिणोपि विवादाभावादिति भावः । कारणत्वप्रत्यभिज्ञानाच्चेति - "तथाक्षरात्सम्भवतीह विश्व'मिति पूर्वप्रस्तुतपञ्चम्यन्तप्रत्यभिज्ञानं चशब्देन समुच्चीयते । कारणत्व-मनूद्येति - तस्यापि विधाने गौरवादिति भावः । ननु भूतयोनित्यलिङ्गप्रत्यभिज्ञानादपीति "अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यत' इति वाक्यप्रतिपाद्यस्य "यस्सर्वज्ञस्सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः तस्मात्' इतिनिर्दिष्टस्य च कारणत्वप्रत्यभिज्ञानादैक्यमभ्युपगम्याक्षरात्परतः पर इत्यवधि पञ्चम्यन्ताक्षरपदनिर्दि#ेष्टस्य भूतयोन्यक्षरभेदकल्पनापेक्षया अथ परा यया तदक्षरमितिवाक्यप्रतिपन्नाक्षरस्याक्षरात्परतः पर इति पञ्चम्यन्ताक्षरपदनिर्दिष्टप्रधानैक्यमेव ज्यायः । उभयत्राप्यक्षरश्रुतिप्रत्यभिज्ञानात् । ततश्च तस्मिन् प्रधाने सार्वज्ञ्यादिविधान-मनुपपन्नमित्यर्थः । भूतयोनित्वलिङ्गानुगृहीतस्येति - यद्यपि येनाक्षरं पुरुषमितिवाक्ये भूतयोनित्वं न श्रुतम्, तथापि "यस्सर्वज्ञस्सर्व-विद्यस्य ज्ञानमयं तपः तस्मादेतद्ब्राहृ नामरूपमन्नञ्च जायते' इतिवाक्यस्य "येनाक्षरं पुरुष'मितिवाक्यस्य चैकाथ्र्यस्य चोभयसम्प्रतिप-न्नतया भूतयोनित्वलिङ्गानुगृहीताक्षरशब्दतया प्रत्यभिज्ञा बलवतीति तात्पर्यम् । प्रथमभाविनः प्रबलतयेति - एतेन "तथाक्षरात्सम्भ-वतीह विश्वम्' "तथाऽक्षराद्विविधास्सोम्य भावाः अक्षरात्परतः परः' इत्येतेषां पञ्चम्यन्तसारूप्यादेकविषयत्वमित्येतदपि निरस्तं वेदितव्यम् । पुरुषत्वादिति - चेतनत्वात् सार्वज्ञ्ययोग्यत्वं सम्भवतीति भावः । व्यपदिश्यत इत्यर्थ इत्यस्यानन्तरं तत्र हेतुमाह प्रकृतमदृश्यत्वादिगुणकमितीति ग्रन्थ उपेक्षितः । अतश्च वकयुत्क्रमेण प्रतीकग्रहणशङ्काया नावकाशः । अदृश्यत्वादिगुणकत्वेन प्रकृतत्वादित्यर्थ इति - उत्तरग्रन्थानुसारात्तस्यैव हेतूकर्तुमुचितत्वादिति द्रष्टव्यम् । पुरुषशब्दवाच्यत्वेन चेति - नच पूर्वपक्षिणः

ṣedhasvārasyābhāvāt puṇyopalakṣitamukta ityuktamiti draṣṭavyam | prakṛtākṣarapara iti bhāva iti - pūrvapakṣiṇopi vivādābhāvāditi bhāvaḥ | kāraṇatvapratyabhijñānācceti - "tathākṣarātsambhavatīha viśva'miti pūrvaprastutapañcamyantapratyabhijñānaṃ caśabdena samuccīyate | kāraṇatva-manūdyeti - tasyāpi vidhāne gauravāditi bhāvaḥ | nanu bhūtayonityaliṅgapratyabhijñānādapīti "atha parā yayā tadakṣaramadhigamyata' iti vākyapratipādyasya "yassarvajñassarvavidyasya jñānamayaṃ tapaḥ tasmāt' itinirdiṣṭasya ca kāraṇatvapratyabhijñānādaikyamabhyupagamyākṣarātparataḥ para ityavadhi pañcamyantākṣarapadanirdi#ेṣṭasya bhūtayonyakṣarabhedakalpanāpekṣayā atha parā yayā tadakṣaramitivākyapratipannākṣarasyākṣarātparataḥ para iti pañcamyantākṣarapadanirdiṣṭapradhānaikyameva jyāyaḥ | ubhayatrāpyakṣaraśrutipratyabhijñānāt | tataśca tasmin pradhāne sārvajñyādividhāna-manupapannamityarthaḥ | bhūtayonitvaliṅgānugṛhītasyeti - yadyapi yenākṣaraṃ puruṣamitivākye bhūtayonitvaṃ na śrutam, tathāpi "yassarvajñassarva-vidyasya jñānamayaṃ tapaḥ tasmādetadbrāhṛ nāmarūpamannañca jāyate' itivākyasya "yenākṣaraṃ puruṣa'mitivākyasya caikāthryasya cobhayasampratipa-nnatayā bhūtayonitvaliṅgānugṛhītākṣaraśabdatayā pratyabhijñā balavatīti tātparyam | prathamabhāvinaḥ prabalatayeti - etena "tathākṣarātsambha-vatīha viśvam' "tathā'kṣarādvividhāssomya bhāvāḥ akṣarātparataḥ paraḥ' ityeteṣāṃ pañcamyantasārūpyādekaviṣayatvamityetadapi nirastaṃ veditavyam | puruṣatvāditi - cetanatvāt sārvajñyayogyatvaṃ sambhavatīti bhāvaḥ | vyapadiśyata ityartha ityasyānantaraṃ tatra hetumāha prakṛtamadṛśyatvādiguṇakamitīti grantha upekṣitaḥ | ataśca vakayutkrameṇa pratīkagrahaṇaśaṅkāyā nāvakāśaḥ | adṛśyatvādiguṇakatvena prakṛtatvādityartha iti - uttaragranthānusārāttasyaiva hetūkartumucitatvāditi draṣṭavyam | puruṣaśabdavācyatvena ceti - naca pūrvapakṣiṇaḥ

1.2.23

"तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्व'मित्यादीनां भूतयोन्यक्षरपरत्वमसम्मतम् । पुरुषशब्दितजीवपरमित्येव तदभिप्रायादिति वाच्यम्; "यस्मात्परं नापरमस्ती'त्यत्र यच्छब्दादिबलेन प्रकृतभूतयोन्यक्षरप्रतिपादकत्वस्य पुरुषशब्दे वक्तव्यत्वात् "येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्य' मित्यत्रापि प्रक्रमश्रुताक्षरशब्दानुरोधेन पुरुषपदस्य वर्णनीयतया एकविषयत्वस्य वक्तव्यत्वाच्चेति द्रष्टव्यम् । प्रकृतमदृश्यत्वादिगुणकमिति भाष्ये प्रकृतमित्यस्य प्रधानप्रतिपाद्यत्वेन प्रकृतत्वमर्थ इत्यभिप्रयन्व्याचष्टे - अदृश्यत्वादिगुणकमक्षरमेवेति । परतः परत्वेनोच्यत इत्य-भ्युपेत्यमिति - अप्रधानप्रतिपाद्यस्य प्रधानप्रतिपाद्यात्परत्वेनोक्तयसम्भवादिति भावः । ब्राहृशब्दयोभिन्र्नविषयत्वदर्शनादिति - तच्चोत्तरत्र भाष्य एव स्फष्टम् । समानविभक्तिनिर्देशस्वारस्यादिति - अक्षरात्परतः पर इति पदद्वयस्यापीत्यर्थः । पञ्चम्यन्तपद-सापेक्षत्वादिति - अत एव देवदत्तपुत्र इत्यादौ न सामानाधिकरण्यं पुत्रपदस्य षष्ठयन्तपदसापेक्षत्वादिति द्रष्टव्यम् ।। परब्राहृविषया विद्या परविद्येति - न तु "अथ परा' इति श्रुताविवापरोक्षत्वमर्थ इति भावः । भाष्ये-गुरुपरम्परया अङ्गिरसा प्राप्तामिति । "ब्राहृा देवानां प्रथमस्सम्बभूव' इत्यादिश्रुतिरत्रानुसन्धेया । व्याख्यानप्रकारमाह - तत्र कैश्चिदिति । मृषावादिमतमाह-

"tenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarva'mityādīnāṃ bhūtayonyakṣaraparatvamasammatam | puruṣaśabditajīvaparamityeva tadabhiprāyāditi vācyam; "yasmātparaṃ nāparamastī'tyatra yacchabdādibalena prakṛtabhūtayonyakṣarapratipādakatvasya puruṣaśabde vaktavyatvāt "yenākṣaraṃ puruṣaṃ veda satya' mityatrāpi prakramaśrutākṣaraśabdānurodhena puruṣapadasya varṇanīyatayā ekaviṣayatvasya vaktavyatvācceti draṣṭavyam | prakṛtamadṛśyatvādiguṇakamiti bhāṣye prakṛtamityasya pradhānapratipādyatvena prakṛtatvamartha ityabhiprayanvyācaṣṭe - adṛśyatvādiguṇakamakṣarameveti | parataḥ paratvenocyata itya-bhyupetyamiti - apradhānapratipādyasya pradhānapratipādyātparatvenoktayasambhavāditi bhāvaḥ | brāhṛśabdayobhinrnaviṣayatvadarśanāditi - taccottaratra bhāṣya eva sphaṣṭam | samānavibhaktinirdeśasvārasyāditi - akṣarātparataḥ para iti padadvayasyāpītyarthaḥ | pañcamyantapada-sāpekṣatvāditi - ata eva devadattaputra ityādau na sāmānādhikaraṇyaṃ putrapadasya ṣaṣṭhayantapadasāpekṣatvāditi draṣṭavyam || parabrāhṛviṣayā vidyā paravidyeti - na tu "atha parā' iti śrutāvivāparokṣatvamartha iti bhāvaḥ | bhāṣye-guruparamparayā aṅgirasā prāptāmiti | "brāhṛा devānāṃ prathamassambabhūva' ityādiśrutiratrānusandheyā | vyākhyānaprakāramāha - tatra kaiściditi | mṛṣāvādimatamāha-

1.2.23

कैश्चित्कर्मज्ञानमिति - अपरा च धर्मसाधनफलविषयेति मुण्डकभाष्ये शङ्करेण व्याख्यातत्वादिति भावः । अपरमात्मज्ञानमपरवि-द्येति - जीवमानमित्यर्थः । अत्रत्यवाक्येनेति - "न मेधया न बहुना श्रुतेन' इति वाक्येन मेधाशब्दितस्योपासनस्यापि नैष्फल्याव-गमादित्यर्थः । विवेकादिसाधनसप्तकानुगृहीतमित्यत्र साधनसप्तकस्यागमजन्यज्ञानाङ्गत्वाभावात् अनुगृहीतमित्यत्र सहकृतमित्यर्थ इत्यभिप्रयन्नाह - साधनसप्तकं शास्त्रजन्यज्ञानं चेति । उत्थितमित्यर्थ इति - "आगमोत्थं विवेकाच्च' इति श्लोके उत्थितमिति शेष

kaiścitkarmajñānamiti - aparā ca dharmasādhanaphalaviṣayeti muṇḍakabhāṣye śaṅkareṇa vyākhyātatvāditi bhāvaḥ | aparamātmajñānamaparavi-dyeti - jīvamānamityarthaḥ | atratyavākyeneti - "na medhayā na bahunā śrutena' iti vākyena medhāśabditasyopāsanasyāpi naiṣphalyāva-gamādityarthaḥ | vivekādisādhanasaptakānugṛhītamityatra sādhanasaptakasyāgamajanyajñānāṅgatvābhāvāt anugṛhītamityatra sahakṛtamityartha ityabhiprayannāha - sādhanasaptakaṃ śāstrajanyajñānaṃ ceti | utthitamityartha iti - "āgamotthaṃ vivekācca' iti śloke utthitamiti śeṣa

1.2.23

इत्यर्थः । तत्रेत्यादिवाक्येनेति - भाष्यगतं तत्रेतिपदं न भाष्यकारीयम्, अपितु श्रुतिगतमित्यर्थः । "परा चैवापरा च तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः' इति हि श्रुतिः । स्पष्टीकृतमिति भाष्येपि वेदस्य ज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वादित्यत्र वेदशब्देन सूचितम्, तेन चात्रागमोत्थत्वं शाब्दं प्रतीयत इति शङ्का भाष्य एव परिह्मतेति द्रष्टव्यम् । कर्मस्वायत्तममृतमिति - लोकाश्चेति शेषः । अमृतत्वसाधनभूतं कर्मे- त्यर्थ इत्यत्रापि स्वर्गामृतत्वसाधनत्यर्थः । स्वर्गापवर्गेति भाष्यानुरोधात्, ततश्च लोका अमृतं च कर्मस्वायत्तमिति श्रुत्यन्वय इति भावः । यद्वा भोग्यपदेनान्नशब्दो व्याख्यात इत्यर्थः । कमनीयत्वाय-कामनाविषयत्वायेत्यर्थः । अनाग्रयणमिति - आग्रयणः-

ityarthaḥ | tatretyādivākyeneti - bhāṣyagataṃ tatretipadaṃ na bhāṣyakārīyam, apitu śrutigatamityarthaḥ | "parā caivāparā ca tatrāparā ṛgvedo yajurvedaḥ' iti hi śrutiḥ | spaṣṭīkṛtamiti bhāṣyepi vedasya jñānotpattihetutvādityatra vedaśabdena sūcitam, tena cātrāgamotthatvaṃ śābdaṃ pratīyata iti śaṅkā bhāṣya eva parihmateti draṣṭavyam | karmasvāyattamamṛtamiti - lokāśceti śeṣaḥ | amṛtatvasādhanabhūtaṃ karme- tyartha ityatrāpi svargāmṛtatvasādhanatyarthaḥ | svargāpavargeti bhāṣyānurodhāt, tataśca lokā amṛtaṃ ca karmasvāyattamiti śrutyanvaya iti bhāvaḥ | yadvā bhogyapadenānnaśabdo vyākhyāta ityarthaḥ | kamanīyatvāya-kāmanāviṣayatvāyetyarthaḥ | anāgrayaṇamiti - āgrayaṇaḥ-

1.2.23

शरदि कर्तव्येष्टिविशेषः । अहुतमिति स्वकाले अहुतमित्यर्थः । त्रिवर्गसाधनकर्मविषयमिति - दर्शपूर्णमासाग्रयणवैश्वदेवातिथि-पूजानां नित्यतया यथाशक्ति तदवश्यकर्तव्यत्वस्यापवर्गकर्मस्वपि सत्त्वात् तत्परत्वेपि न दोष इति द्रष्टव्यम् । कर्मफलाभिन्धि- मदिति - कर्मण अवरत्वं फलाभिमसन्धिमत्त्वमेवेत्यर्थः । इदञ्चोपलक्षणम्, ज्ञानापूर्वकत्वमपि द्रष्टव्यम् । येभिनन्दन्तीति - ये चाभिनन्दन्तीत्यर्थः । ततश्च फलाभिसन्धिमत्कर्मकारिणां तदभिनन्दितॄणां च जरामृत्युवश्यत्वमित्यर्थः । अतस्सर्वा ओषधय इत्येवमन्तेष्विति - "एतस्माज्जायते प्राणो मनस्सर्वेन्द्रियाणि च । पद्य्भां पृथिवी ह्रेष सर्वभूतान्तरात्मा तस्मादग्निस्समिथश्च सूर्यः । तस्मादृचस्मामयजूंषि दीक्षा । तस्माच्च देवा बहुधा सम्प्रसूताः । सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् । अतस्समुद्रा गिरयश्च सर्वे

śaradi kartavyeṣṭiviśeṣaḥ | ahutamiti svakāle ahutamityarthaḥ | trivargasādhanakarmaviṣayamiti - darśapūrṇamāsāgrayaṇavaiśvadevātithi-pūjānāṃ nityatayā yathāśakti tadavaśyakartavyatvasyāpavargakarmasvapi sattvāt tatparatvepi na doṣa iti draṣṭavyam | karmaphalābhindhi- maditi - karmaṇa avaratvaṃ phalābhimasandhimattvamevetyarthaḥ | idañcopalakṣaṇam, jñānāpūrvakatvamapi draṣṭavyam | yebhinandantīti - ye cābhinandantītyarthaḥ | tataśca phalābhisandhimatkarmakāriṇāṃ tadabhinanditṝṇāṃ ca jarāmṛtyuvaśyatvamityarthaḥ | atassarvā oṣadhaya ityevamanteṣviti - "etasmājjāyate prāṇo manassarvendriyāṇi ca | padybhāṃ pṛthivī hreṣa sarvabhūtāntarātmā tasmādagnissamithaśca sūryaḥ | tasmādṛcasmāmayajūṃṣi dīkṣā | tasmācca devā bahudhā samprasūtāḥ | sapta prāṇāḥ prabhavanti tasmāt | atassamudrā girayaśca sarve

1.2.23

अतश्च सर्वा ओषधयो रसाश्च' इति तत्प्रकरणगततदेतच्छब्दैरित्यर्थः । तदेतच्छब्दैः परामृश्येत्यस्यानन्तरभूतं भूतयोनित्वं सप्रपञ्चमु-पपाद्येत्यध्याहारोऽपेक्षितः । ननु भाष्ये षष्ठखण्डप्रतिपाद्योपासनपरभक्तिरूपत्वस्य पञ्चमखण्डप्रतिपाद्यब्राहृसाम्यलक्षणब्राहृानुभव-फलात्प्रागेव प्रतिपादनमसङ्गतमित्याशङ्कयाह - पाठक्रमादिति । तस्य क्रमभावित्वमुक्तमिति - वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था इति । वेदान्तार्तनिश्चयबम्तः कमर्सन्न्यासयोगाद्यनवन्तश्शुद्धान्तः करणाः, ते परान्तकाले-देहावसानकाले, परामृताः-परममृतं ब्राहृ

ataśca sarvā oṣadhayo rasāśca' iti tatprakaraṇagatatadetacchabdairityarthaḥ | tadetacchabdaiḥ parāmṛśyetyasyānantarabhūtaṃ bhūtayonitvaṃ saprapañcamu-papādyetyadhyāhāro'pekṣitaḥ | nanu bhāṣye ṣaṣṭhakhaṇḍapratipādyopāsanaparabhaktirūpatvasya pañcamakhaṇḍapratipādyabrāhṛsāmyalakṣaṇabrāhṛाnubhava-phalātprāgeva pratipādanamasaṅgatamityāśaṅkayāha - pāṭhakramāditi | tasya kramabhāvitvamuktamiti - vedāntavijñānasuniścitārthā iti | vedāntārtaniścayabamtaḥ kamarsannyāsayogādyanavantaśśuddhāntaḥ karaṇāḥ, te parāntakāle-dehāvasānakāle, parāmṛtāḥ-paramamṛtaṃ brāhṛ

1.2.23

आत्मतया येषां ते परामृताः, जीवन्मुक्ता एव सन्त इत्यर्थः । ब्राहृलोकेषु ब्राहृणि मुच्यन्ते । भिन्नघटाकाशवत् निर्वृतिमुपयान्तीत्यर्थ इत्येवं जीवन्मुक्तिपरममुक्तिक्रमभावित्वमुक्तं शाङ्करमुण्डकभाष्य इति भावः । सर्वगस्य ब्राहृण इति - न तु सर्वशून्यस्येत्यर्थः । ब्राहृ-प्राप्तिप्रतिपादकमिति वक्ष्यत इति - "कार्यं बादरिरस्य गत्युपपत्तेः' इत्यधिकरण इति शेषः । इतरचेतनाचेतनवदिति - न चेदं न वक्तव्यम् चेतनान्तरवत्सिद्धेरिति वाच्यम् । मुक्तिदशायामेस न लयः, अपितु आप्रलयं तदिन्द्रियाणामप्यवस्थानमिति प्रदर्शनार्थमिति द्रष्टव्यम् । परमात्मनैक्यापत्त्यभावादिति - ननु "गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठाः' इतिमन्त्रस्य मोक्षकाले दशेन्द्रियपञ्चभूतरूपाः या देहारम्भिकाः कलाः तास्स्वस्वप्रतिष्ठाङ्गताः स्वं स्वं कारणं प्राप्ता भवन्तीत्यर्थः । ये च देहाश्रयाश्चक्षुरादिकरणनिष्ठा देवास्ते आदि-त्यादिषु गता भवन्तीत्यर्थः । कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा कर्माणि अभुक्तफलानि कर्माणि विज्ञानोपाधिको जीवश्च परस्मिन् ब्राहृण्यविशेषतां गच्छन्तीत्यर्थ इति मुण्डकभाष्ये शङ्करेणार्थो वर्णितः, नतु मुक्तपरित्यक्तः देहादीनां परमात्मन्यैक्यमिति चेत् सत्यम्; तानि परे तथाह्राहेतिसूत्रे "एवमेवास्य परि द्रष्टुरिमाष्षोडशकलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ती'तिवाक्यमुदाह्मत्य परब्राहृविदः कृत्स्नं कलाजातं ब्राहृैव सम्पद्यत इत्युपसंहारादेवमाशङ्कय पयिह्मतमिति द्रष्टव्यम् । पूर्वोक्तसाम्यापत्तिनिगमनपरमिति - "वैष्णवं

ātmatayā yeṣāṃ te parāmṛtāḥ, jīvanmuktā eva santa ityarthaḥ | brāhṛlokeṣu brāhṛṇi mucyante | bhinnaghaṭākāśavat nirvṛtimupayāntītyartha ityevaṃ jīvanmuktiparamamuktikramabhāvitvamuktaṃ śāṅkaramuṇḍakabhāṣya iti bhāvaḥ | sarvagasya brāhṛṇa iti - na tu sarvaśūnyasyetyarthaḥ | brāhṛ-prāptipratipādakamiti vakṣyata iti - "kāryaṃ bādarirasya gatyupapatteḥ' ityadhikaraṇa iti śeṣaḥ | itaracetanācetanavaditi - na cedaṃ na vaktavyam cetanāntaravatsiddheriti vācyam | muktidaśāyāmesa na layaḥ, apitu āpralayaṃ tadindriyāṇāmapyavasthānamiti pradarśanārthamiti draṣṭavyam | paramātmanaikyāpattyabhāvāditi - nanu "gatāḥ kalāḥ pañcadaśa pratiṣṭhāḥ' itimantrasya mokṣakāle daśendriyapañcabhūtarūpāḥ yā dehārambhikāḥ kalāḥ tāssvasvapratiṣṭhāṅgatāḥ svaṃ svaṃ kāraṇaṃ prāptā bhavantītyarthaḥ | ye ca dehāśrayāścakṣurādikaraṇaniṣṭhā devāste ādi-tyādiṣu gatā bhavantītyarthaḥ | karmāṇi vijñānamayaśca ātmā karmāṇi abhuktaphalāni karmāṇi vijñānopādhiko jīvaśca parasmin brāhṛṇyaviśeṣatāṃ gacchantītyartha iti muṇḍakabhāṣye śaṅkareṇārtho varṇitaḥ, natu muktaparityaktaḥ dehādīnāṃ paramātmanyaikyamiti cet satyam; tāni pare tathāhrāhetisūtre "evamevāsya pari draṣṭurimāṣṣoḍaśakalāḥ puruṣāyaṇāḥ puruṣaṃ prāpyāstaṃ gacchantī'tivākyamudāhmatya parabrāhṛvidaḥ kṛtsnaṃ kalājātaṃ brāhṛैva sampadyata ityupasaṃhārādevamāśaṅkaya payihmatamiti draṣṭavyam | pūrvoktasāmyāpattinigamanaparamiti - "vaiṣṇavaṃ

1.2.24

वामनमालभेत स्पर्धमानो विष्णुरेव भूत्वेमान् लोकान् अभिजयति' इत्यत्रेव एवकारसादृश्यवाची, "साम्यैवमेववद्वे'ति निघण्टु-पाठादिति भावः । ब्रार्हृपर्यन्तेति - न च ब्राहृशब्दस्य ब्राहृात्मकपरत्वे लक्षणा स्यात्, शरीरवाचिशब्दानां शरीरिपर्यन्तत्वेपि शरीरिवाचिशब्दानां शरीरवाचित्वाभावादिति वाच्यम्, तुल्यन्यायतया शरीरिशब्दानामप्यपृथक्सिद्धशरीरवाचित्वसम्भवात् गत्यभावे लक्षणाया अप्यदोषत्वात् । प्रोक्षणीष्वर्थसंयोगादितिन्यायमिति - प्रोक्ष्यते सिच्यते आभिरिति योगादेव प्रोक्षणीशब्दस्य अप्सु वृत्तिसम्भवान्न तत्र रूढिः कल्पनीयेत्युक्तम्, तन्न्यायादिति भावः । अत्र केचित्; ननु कथमदृश्यत्वादिगुणकस्याक्षरशब्दाभिहि- तत्वम् ? अव्याकृतेऽक्षरशब्दस्य रूढत्वात् रूढेर्योगापहारित्वादित्याशङ्कय प्रोक्षणीन्यायेन रूढेरभावाद्योगस्य च ब्राहृसाधारणत्वान्न दोष इत्याह-अश्नुत इति वा न क्षरतीति वेति । इत्येव भाष्यस्यावतारिकामाहुः । इदमप्यसदर्थद्वयमिति - वक्ष्यमाणमिति शेषः । देवताविशेषरूढ इति - "कृशानुरेतास्सर्वज्ञो धूर्जटिर्नीललोहितः' इति निघण्टुपाठादिति भावः । अक्षरशब्दयोरिति - अत्र द्वित्व-मविवक्षितम् । "अक्षरात्सम्भवतीह विश्वम्' तथाक्षराद्विविधास्सोम्य भावाः' अक्षरात्परतः परः' इति त्रयाणामैकाथ्र्यं सिध्यतीति द्रष्टव्यम् । तथात्वं श्रूयत इति - अन्नादिप्रपञ्चहेतुत्वं श्रूयत इत्यर्थः । उत्तरत्र तथात्वमित्यस्याप्ययमेवार्थः । ब्राहृ वनमिति - वन-

vāmanamālabheta spardhamāno viṣṇureva bhūtvemān lokān abhijayati' ityatreva evakārasādṛśyavācī, "sāmyaivamevavadve'ti nighaṇṭu-pāṭhāditi bhāvaḥ | brārhṛparyanteti - na ca brāhṛśabdasya brāhṛाtmakaparatve lakṣaṇā syāt, śarīravāciśabdānāṃ śarīriparyantatvepi śarīrivāciśabdānāṃ śarīravācitvābhāvāditi vācyam, tulyanyāyatayā śarīriśabdānāmapyapṛthaksiddhaśarīravācitvasambhavāt gatyabhāve lakṣaṇāyā apyadoṣatvāt | prokṣaṇīṣvarthasaṃyogāditinyāyamiti - prokṣyate sicyate ābhiriti yogādeva prokṣaṇīśabdasya apsu vṛttisambhavānna tatra rūḍhiḥ kalpanīyetyuktam, tannyāyāditi bhāvaḥ | atra kecit; nanu kathamadṛśyatvādiguṇakasyākṣaraśabdābhihi- tatvam ? avyākṛte'kṣaraśabdasya rūḍhatvāt rūḍheryogāpahāritvādityāśaṅkaya prokṣaṇīnyāyena rūḍherabhāvādyogasya ca brāhṛsādhāraṇatvānna doṣa ityāha-aśnuta iti vā na kṣaratīti veti | ityeva bhāṣyasyāvatārikāmāhuḥ | idamapyasadarthadvayamiti - vakṣyamāṇamiti śeṣaḥ | devatāviśeṣarūḍha iti - "kṛśānuretāssarvajño dhūrjaṭirnīlalohitaḥ' iti nighaṇṭupāṭhāditi bhāvaḥ | akṣaraśabdayoriti - atra dvitva-mavivakṣitam | "akṣarātsambhavatīha viśvam' tathākṣarādvividhāssomya bhāvāḥ' akṣarātparataḥ paraḥ' iti trayāṇāmaikāthryaṃ sidhyatīti draṣṭavyam | tathātvaṃ śrūyata iti - annādiprapañcahetutvaṃ śrūyata ityarthaḥ | uttaratra tathātvamityasyāpyayamevārthaḥ | brāhṛ vanamiti - vana-

1.2.24

मित्यधिकरणमुच्यते, ब्राहृ स वृक्ष इत्युपादानत्वम् । ब्राहृाध्यतिष्ठद्भवनानि धारयन्निति निमित्तत्वं चेति भावः । ननु शैवमते पञ्च-म्यन्ताक्षरशब्दयोरेकार्थत्वात् । "तपसा चीयते ब्राहृ' तस्मादेतद्ब्राहृ' इति वाक्यद्वयस्य ब्राहृशब्दयोरप्येकार्थत्वाच्चाक्षरब्राहृशब्दयोः कारणकार्यविषयत्वं नास्त्येव । किञ्च तन्मते अक्षरशब्दितस्य पुरुषस्य सर्वोपादानत्वाभ्युपगमेन कार्यत्वानभ्युपगमात्कारणपरामर्शि वा कार्यमशिर् वा इति विचारो न युक्तः । तद्मादेतद्ब्राहृनामरूपमन्नञ्च जायत इत्यत्रापि न ब्राहृशब्दितस्योत्पत्तिः श्रूयते, किन्तु भूत-योन्यक्षरमेतद्ब्राहृान्नादिरूपेण परिणमत इति ह्रुच्यते, नहि कुलालान्मृत्पिण्डो घटो भवतीत्युक्ते मृत्पिण्डस्योत्पत्तिः कुलालकायत्र्वं वा प्रतीयत इत्यस्वरसादाह - किञ्च येनाक्षरमिति । भूतयोन्यक्षरधर्माणामिति - अपाणिपादत्वादीनाममूर्तत्वादिना प्रत्यभिज्ञा-नादिति भावः । तच्छब्दसामानाधिकरण्याच्चेति - नच स बाह्राभ्यन्तर इत्येतद्बाह्राभ्यन्तरसाहित्यवाचकमेकं पदं किं न स्यादिति वाच्यम्; तथात्वे बाह्राभ्यन्तर इत्यनेनैव तदर्थस्य लाभात्स इत्यस्य वैयथ्र्यप्रसङ्गात् । तयोरनन्यत्वसिद्धिरिति - पुरुषद्वित्वे प्रमाणा-भावादितिभावः । न पुरुषशब्दो नेय इति - "दिव्यो ह्रमूर्तः पुरुषः' इति पुरुषशब्द इत्यर्थः । पुरुषनारायणोत्तरनारायणेति - पुरुष- देवताकत्वान्नारारणर्षिकत्वाच्च पुरुषसूक्तस्य पुरुषनारायणत्वम्; एवमुत्तरनारायणेत्यत्रापि द्रष्टव्यम् । अक्षह्मदयाभिज्ञस्येति - अक्ष-ह्मदयाख्यविद्याभिज्ञस्येत्यर्थः ।। ननु भाष्ये सर्वभूतान्तरात्मनः परमात्मन एव सम्भवतीत्ययुक्तम् । सर्वभूतान्तरामत्वस्यापि एतद्वा-

mityadhikaraṇamucyate, brāhṛ sa vṛkṣa ityupādānatvam | brāhṛाdhyatiṣṭhadbhavanāni dhārayanniti nimittatvaṃ ceti bhāvaḥ | nanu śaivamate pañca-myantākṣaraśabdayorekārthatvāt | "tapasā cīyate brāhṛ' tasmādetadbrāhṛ' iti vākyadvayasya brāhṛśabdayorapyekārthatvāccākṣarabrāhṛśabdayoḥ kāraṇakāryaviṣayatvaṃ nāstyeva | kiñca tanmate akṣaraśabditasya puruṣasya sarvopādānatvābhyupagamena kāryatvānabhyupagamātkāraṇaparāmarśi vā kāryamaśir vā iti vicāro na yuktaḥ | tadmādetadbrāhṛnāmarūpamannañca jāyata ityatrāpi na brāhṛśabditasyotpattiḥ śrūyate, kintu bhūta-yonyakṣarametadbrāhṛाnnādirūpeṇa pariṇamata iti hrucyate, nahi kulālānmṛtpiṇḍo ghaṭo bhavatītyukte mṛtpiṇḍasyotpattiḥ kulālakāyatrvaṃ vā pratīyata ityasvarasādāha - kiñca yenākṣaramiti | bhūtayonyakṣaradharmāṇāmiti - apāṇipādatvādīnāmamūrtatvādinā pratyabhijñā-nāditi bhāvaḥ | tacchabdasāmānādhikaraṇyācceti - naca sa bāhrābhyantara ityetadbāhrābhyantarasāhityavācakamekaṃ padaṃ kiṃ na syāditi vācyam; tathātve bāhrābhyantara ityanenaiva tadarthasya lābhātsa ityasya vaiyathryaprasaṅgāt | tayorananyatvasiddhiriti - puruṣadvitve pramāṇā-bhāvāditibhāvaḥ | na puruṣaśabdo neya iti - "divyo hramūrtaḥ puruṣaḥ' iti puruṣaśabda ityarthaḥ | puruṣanārāyaṇottaranārāyaṇeti - puruṣa- devatākatvānnārāraṇarṣikatvācca puruṣasūktasya puruṣanārāyaṇatvam; evamuttaranārāyaṇetyatrāpi draṣṭavyam | akṣahmadayābhijñasyeti - akṣa-hmadayākhyavidyābhijñasyetyarthaḥ || nanu bhāṣye sarvabhūtāntarātmanaḥ paramātmana eva sambhavatītyayuktam | sarvabhūtāntarāmatvasyāpi etadvā-

1.2.25

क्यप्रतिपाद्यत्वेन एतद्वाक्यप्रतिपाद्यद्युमूद्र्धत्त्वादिसर्वभूतान्तरात्मत्वान्तधर्मवत्त्वं परमात्मन एव सम्भवतीत्येव वक्तुं युक्तत्वादित्त्या-शङ्कय "पृथिवी ह्रेष सर्वभूतान्तरात्मा' इत्यत्र हिशब्देन पूर्वोक्तद्युमूद्र्धत्वादेस्सर्वभूतान्तरात्मत्वहेतुकरणात् द्युमूद्र्धत्वाद्युपपाद्यं सर्व-भूतान्तरात्मत्वं परमात्मन एव सम्भवतीत्यर्थ इत्त्यभिप्रयन्नाह - सर्वभूतान्तरात्मसम्बन्धितयोच्यमानमिति ।। शारीराद्विशिनष्टीति - शारीरादित्यनन्तरं विलक्षणत्वेनेत्यध्याहार्यम् । विशिनष्टि हि प्रकृते भूतयोनिं शारीराद्विलक्षणत्वेनेति परैरुक्तत्वाच्छारीरस्य विलक्षणत्वावधित्वेनैव निर्दिष्टतया विशेषणक्रियावधित्वेन निर्दिष्टत्वात् । विशिनष्टीत्युक्तेन केन विशेषणे-नेत्याकाङ्क्षाया इव कस्माद्विशिनष्टीत्याकाङ्क्षाया अदर्शनाच्च । न च कथं तर्हि भाष्यकृता विशिनष्टि हि प्रकरणं प्रधानात्पुरुषाच्चेति निर्दिष्टमिति वाच्यम्; प्रधानात्पुरुषाच्चेत्यस्य व्यावर्तयतीत्यर्थ इति तत्यि#ोत्तरवाक्यान्वितत्वात् । नच कथं तर्हि किं कस्मादिति टीकोक्तिरिति वाच्यम्; तस्या अपि किं कस्माद्य्वावर्तयतीत्यर्थकत्वादितिध्येयम् । अक्षरात्परो हि जीव इति - परतोक्षरादिति सामानाधिकरण्यापेक्षया वैयधिकरण्यस्य ज्यायस्त्वस्य प्रामुपपादितत्वादिति भावः । ननु धर्मशब्देनेति - अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेरिति धर्मशब्देनेत्यर्थः । "एतस्माज्जायते प्राणः' इति मन्त्रात्क्रियानुषङ्गेण अग्निर्मूद्र्धेतिमन्त्रस्य त्रैलोक्यशरीरो हिरण्यगर्भो भूतयोन्यक्षराज्जायतेत्यर्थपरत्वमङ्गीकृत्य रूपोपन्यासादिति सूत्रस्य च "पुरुष एवेदं सर्वम्' इति सार्वज्ञ्यरूपब्राहृलिङ्गोपन्यासाद्भूत-योनिः परमात्मेयपि योजनान्तरं परैर्दर्शितम् । तदनूद्य दूषयति - रूपोपन्यासाच्चेतीति । प्रकरणवशादिति - सन्निधिवशादित्यर्थः । अवान्तरप्रकरणस्येति - सन्निधेः प्रकरणविरोधे दुर्बलत्वादित्यर्थः । ततश्च प्रकरणं खल्वेतद्विश्वयोनेस्सन्निधिश्च जायमानानां सन्नि-धेश्च प्रकरणं बलीय इति । ननु अजायतेत्यध्याहारमन्तरेण विन्वयोनेरेव प्रकरणिनो रूपाभिधानमिति चेन्न; प्रकरणिनः शरीरेन्द्रिय-रहितस्य विग्रहवत्त्वविरोधादिति वाचस्पत्यानुगुण्यं च सिध्द्यति । मीमांसकप्रवादविरोधश्च पीरह्मतो भवति । अत्रेदमवधेयम्;

kyapratipādyatvena etadvākyapratipādyadyumūdrdhattvādisarvabhūtāntarātmatvāntadharmavattvaṃ paramātmana eva sambhavatītyeva vaktuṃ yuktatvādittyā-śaṅkaya "pṛthivī hreṣa sarvabhūtāntarātmā' ityatra hiśabdena pūrvoktadyumūdrdhatvādessarvabhūtāntarātmatvahetukaraṇāt dyumūdrdhatvādyupapādyaṃ sarva-bhūtāntarātmatvaṃ paramātmana eva sambhavatītyartha ittyabhiprayannāha - sarvabhūtāntarātmasambandhitayocyamānamiti || śārīrādviśinaṣṭīti - śārīrādityanantaraṃ vilakṣaṇatvenetyadhyāhāryam | viśinaṣṭi hi prakṛte bhūtayoniṃ śārīrādvilakṣaṇatveneti parairuktatvācchārīrasya vilakṣaṇatvāvadhitvenaiva nirdiṣṭatayā viśeṣaṇakriyāvadhitvena nirdiṣṭatvāt | viśinaṣṭītyuktena kena viśeṣaṇe-netyākāṅkṣāyā iva kasmādviśinaṣṭītyākāṅkṣāyā adarśanācca | na ca kathaṃ tarhi bhāṣyakṛtā viśinaṣṭi hi prakaraṇaṃ pradhānātpuruṣācceti nirdiṣṭamiti vācyam; pradhānātpuruṣāccetyasya vyāvartayatītyartha iti tatyi#ोttaravākyānvitatvāt | naca kathaṃ tarhi kiṃ kasmāditi ṭīkoktiriti vācyam; tasyā api kiṃ kasmādyvāvartayatītyarthakatvāditidhyeyam | akṣarātparo hi jīva iti - paratokṣarāditi sāmānādhikaraṇyāpekṣayā vaiyadhikaraṇyasya jyāyastvasya prāmupapāditatvāditi bhāvaḥ | nanu dharmaśabdeneti - adṛśyatvādiguṇako dharmokteriti dharmaśabdenetyarthaḥ | "etasmājjāyate prāṇaḥ' iti mantrātkriyānuṣaṅgeṇa agnirmūdrdhetimantrasya trailokyaśarīro hiraṇyagarbho bhūtayonyakṣarājjāyatetyarthaparatvamaṅgīkṛtya rūpopanyāsāditi sūtrasya ca "puruṣa evedaṃ sarvam' iti sārvajñyarūpabrāhṛliṅgopanyāsādbhūta-yoniḥ paramātmeyapi yojanāntaraṃ parairdarśitam | tadanūdya dūṣayati - rūpopanyāsāccetīti | prakaraṇavaśāditi - sannidhivaśādityarthaḥ | avāntaraprakaraṇasyeti - sannidheḥ prakaraṇavirodhe durbalatvādityarthaḥ | tataśca prakaraṇaṃ khalvetadviśvayonessannidhiśca jāyamānānāṃ sanni-dheśca prakaraṇaṃ balīya iti | nanu ajāyatetyadhyāhāramantareṇa vinvayonereva prakaraṇino rūpābhidhānamiti cenna; prakaraṇinaḥ śarīrendriya-rahitasya vigrahavattvavirodhāditi vācaspatyānuguṇyaṃ ca sidhdyati | mīmāṃsakapravādavirodhaśca pīrahmato bhavati | atredamavadheyam;

1.2.25

अस्मन्मते भट्टमत इवान्तरप्रकरणभेदेन प्रकरणद्वैविध्यमेव नास्ति, अवान्तरप्रकरणशब्दाभिलप्यवस्तुसन्निधिरेव, नचैवमभिक्रमस्य प्रयाजाङ्गत्वं न सिध्द्येदिति वाच्यम् । गुरुमतरीत्या समर्थनसम्भवादिति ।। इत्यदृश्यत्वादिगुणकाधिकरणम् ।। समानप्रकरणे वाजसनेय इति - अग्निरहस्ये "वैश्वानरं ह वै भगवान् सम्प्रति वेद तन्नो ब्राूहि' इति श्रवणादित्यर्थः । अग्निश-ब्दोपक्रमः कोशेषु द्रष्टव्यः । त्रिष्वपि क्रमेण प्रयोगं दर्शयति - अक्षरात्परतः परः इत्यादिना । हरो जीव इत्यर्थः । विधिशब्दस्य मन्त्रत्वे भावस्यादितिन्यायेनेति - दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते "आग्नेयोऽष्टाकपालः' इति बहूनि चाग्नेरभिधानानि "अग्निश्शुचिः पावकः' इत्यादीनि । तत्राग्निवाचिषु स्वाहाकारोज्खित्यादिनिगदेषु येन केनचिच्छब्देनाभिधानं कर्तव्यम्, उत विधिगतेनैवाग्नि-शब्देनेति विशये अग्न्यर्थो देवताकर्तव्य इत्येतावांश्चोदनार्थः । तस्य तच्छब्दोहिश्यमानस्य देवतात्वमिति प्रयोगावस्थायां शब्दो-च्चारणमापतति, तन्नियमे च नास्ति प्रमाणम्, पावकशब्देनाप्युद्दिश्यमानस्य चोदनाविहितमग्नेर्देवतात्वं सम्पादितमेव भवति, तस्माच्छब्दप्रयोगानियम इति पूर्वपक्षं कृत्वाऽवश्यं ह्रत्रशब्दोच्चारण एव पुरुषो नियोक्तव्यः, शब्दोच्चारणस्यैव पुरुषव्यापारत्वात् । ततश्च शब्दस्यरूपमेव उच्चारणान्वयित्वेन विधीयते, तद्विधाने चार्थस्य देवतात्वं प्राप्तमेवानूद्यते, येन हिशब्देन हविस्त्यज्यते तस्या-

asmanmate bhaṭṭamata ivāntaraprakaraṇabhedena prakaraṇadvaividhyameva nāsti, avāntaraprakaraṇaśabdābhilapyavastusannidhireva, nacaivamabhikramasya prayājāṅgatvaṃ na sidhdyediti vācyam | gurumatarītyā samarthanasambhavāditi || ityadṛśyatvādiguṇakādhikaraṇam || samānaprakaraṇe vājasaneya iti - agnirahasye "vaiśvānaraṃ ha vai bhagavān samprati veda tanno brāूhi' iti śravaṇādityarthaḥ | agniśa-bdopakramaḥ kośeṣu draṣṭavyaḥ | triṣvapi krameṇa prayogaṃ darśayati - akṣarātparataḥ paraḥ ityādinā | haro jīva ityarthaḥ | vidhiśabdasya mantratve bhāvasyāditinyāyeneti - darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate "āgneyo'ṣṭākapālaḥ' iti bahūni cāgnerabhidhānāni "agniśśuciḥ pāvakaḥ' ityādīni | tatrāgnivāciṣu svāhākārojkhityādinigadeṣu yena kenacicchabdenābhidhānaṃ kartavyam, uta vidhigatenaivāgni-śabdeneti viśaye agnyartho devatākartavya ityetāvāṃścodanārthaḥ | tasya tacchabdohiśyamānasya devatātvamiti prayogāvasthāyāṃ śabdo-ccāraṇamāpatati, tanniyame ca nāsti pramāṇam, pāvakaśabdenāpyuddiśyamānasya codanāvihitamagnerdevatātvaṃ sampāditameva bhavati, tasmācchabdaprayogāniyama iti pūrvapakṣaṃ kṛtvā'vaśyaṃ hratraśabdoccāraṇa eva puruṣo niyoktavyaḥ, śabdoccāraṇasyaiva puruṣavyāpāratvāt | tataśca śabdasyarūpameva uccāraṇānvayitvena vidhīyate, tadvidhāne cārthasya devatātvaṃ prāptamevānūdyate, yena hiśabdena havistyajyate tasyā-

1.2.25

र्थस्तस्य देवता भवति तस्माच्छब्दोच्चारणस्यैव विधानान्न पर्यायप्रसक्तिरिति पर्यायशब्दानां बाध इति बाधलक्षणे "विधिशब्दस्य मन्त्रत्वे बाधस्यात्तेन चोदना' इत्यधिकरणे सिद्धान्तितम्, यथा शब्दानियमपूर्वपक्षेपि प्रथमाध्यायप्रतिष्ठापितप्रामाण्यस्य न हानि-स्तद्वदत्र वैश्वानरशब्दस्यार्थानियमपूवर्पक्षेपि न प्रतिष्ठापितप्रामाण्यहानिरिति भावः । इदमुपलक्षणम् । "छागो वा मन्त्रवर्णात्' इत्यादिपूर्वपक्षोत्थानस्यापीति द्रष्टव्यम् । अत्र केचित्; तदधिकरणपूर्वपक्षे न पदार्थानध्यवसायो न वाक्यार्थानध्यवसायः, इह तु वैश्वानरपदार्थानध्यवसाये तद्धटितवाक्यस्य संशायकत्वेन प्रमापकत्वात् प्रतिष्ठापितप्रामाण्यस्य हानिर्भवत्येव । अत एव पिकयव-वराहवेतसशब्दार्थानध्यवसाये तद्धटितचोदनाया अप्रामाण्यमित्युक्तम् । अत एव भावार्थनये किन्नामपदेन विषयतया कर्माप्र्यते, उताख्यातपेदेनेत्यध्यवसाय इति संशये अनध्यवसायात्मक एव पूर्वपक्षः प्रवर्तितः । तत्र चाप्रामाण्ये प्रमाणाध्याय एव इयं चिन्ता स्यादित्याशङ्कयोपोद्धातत्वेनात्रैव युक्ता साक्षात्सङ्गतेरुपोद्धातसङ्गतिबलीयस्त्वादित्युक्तं विवरणे । ततश्च स्वर्गकामाद्यधिकरणेषु प्रसिद्धप्रामाण्याक्षेपवदिहापि पूर्वपक्षिणः प्रामाण्याक्षेपो न दोषमावहतीति वदन्ति । अग्निशब्दसामानाधिकरण्येति - "स एषो-ऽग्निर्वैश्वानरो यत्पुरुषस्स यो हैतमÏग्न वैश्वानरं पुरुषं पुरुषविधम्' इत्यादिवाक्यप्रतिपन्नसामानाधिकरण्येत्यर्थः । परैर्वैश्वानरशब्दस्य जाठरतृतीयभूततदधिष्ठातृदेवतारूपार्थतृतीयसाधारणत्वात् आत्मशब्दस्य जीवपरमात्मस्वरूपार्थद्वयसाधारणत्वाच्च पञ्चधा संशयो

rthastasya devatā bhavati tasmācchabdoccāraṇasyaiva vidhānānna paryāyaprasaktiriti paryāyaśabdānāṃ bādha iti bādhalakṣaṇe "vidhiśabdasya mantratve bādhasyāttena codanā' ityadhikaraṇe siddhāntitam, yathā śabdāniyamapūrvapakṣepi prathamādhyāyapratiṣṭhāpitaprāmāṇyasya na hāni-stadvadatra vaiśvānaraśabdasyārthāniyamapūvarpakṣepi na pratiṣṭhāpitaprāmāṇyahāniriti bhāvaḥ | idamupalakṣaṇam | "chāgo vā mantravarṇāt' ityādipūrvapakṣotthānasyāpīti draṣṭavyam | atra kecit; tadadhikaraṇapūrvapakṣe na padārthānadhyavasāyo na vākyārthānadhyavasāyaḥ, iha tu vaiśvānarapadārthānadhyavasāye taddhaṭitavākyasya saṃśāyakatvena pramāpakatvāt pratiṣṭhāpitaprāmāṇyasya hānirbhavatyeva | ata eva pikayava-varāhavetasaśabdārthānadhyavasāye taddhaṭitacodanāyā aprāmāṇyamityuktam | ata eva bhāvārthanaye kinnāmapadena viṣayatayā karmāpryate, utākhyātapedenetyadhyavasāya iti saṃśaye anadhyavasāyātmaka eva pūrvapakṣaḥ pravartitaḥ | tatra cāprāmāṇye pramāṇādhyāya eva iyaṃ cintā syādityāśaṅkayopoddhātatvenātraiva yuktā sākṣātsaṅgaterupoddhātasaṅgatibalīyastvādityuktaṃ vivaraṇe | tataśca svargakāmādyadhikaraṇeṣu prasiddhaprāmāṇyākṣepavadihāpi pūrvapakṣiṇaḥ prāmāṇyākṣepo na doṣamāvahatīti vadanti | agniśabdasāmānādhikaraṇyeti - "sa eṣo-'gnirvaiśvānaro yatpuruṣassa yo haitamaÏgna vaiśvānaraṃ puruṣaṃ puruṣavidham' ityādivākyapratipannasāmānādhikaraṇyetyarthaḥ | parairvaiśvānaraśabdasya jāṭharatṛtīyabhūtatadadhiṣṭhātṛdevatārūpārthatṛtīyasādhāraṇatvāt ātmaśabdasya jīvaparamātmasvarūpārthadvayasādhāraṇatvācca pañcadhā saṃśayo

1.2.26

वर्णितः, तद्दूषयति - जीवपरसाधारणात्मशब्दसद्भावेपीत्यादिना । अग्निमित्यस्य विवरणं महाभूततृतीयमिति । यद्यपि नाग्नि-शब्दस्य भूतृतीयं सर्वमर्थः । तथापि ज्वलनसामान्यमर्थः । न देवता न जाठराग्निविशेष इति भावः । केतुमादित्यमिति - आदि- त्योदये दिनव्यवहारात्तस्य केतुशब्दितं चिहत्वमिति भावः । तद्विषयभूतास्स्यामेति - अस्मासु शोभना मतिस्तस्य भूयादित्यर्थः । मतिसम्बन्धस्य भूततृतीये अचेतने वा जाठरे वा असम्भवाद्देवतापरत्वमाश्रयणीयमिति भावः । हिकमित्यव्ययमिति - प्रसिद्धौ वर्तत इति शेषः । विशेष्यत इति विशेष इतिभाष्यस्य कर्मत्वरूपप्रत्ययार्थव्याख्यानरूपत्वे स्वरसतः प्रतीयमानेपि साधारणशब्द-विशेषादितिसूत्रस्थविशेषपदस्य कर्मणि घञन्तत्वे साधारणशब्द एव विशेष इति कर्मधारयस्याश्रयणीयत्वात् कर्मधारये च विशेष-शब्दस्य पूर्वनिपातप्राप्त्या पश्चान्निर्देशानौचित्यात्सूत्रस्वारस्यानुरोधार्थं विशेषशब्दस्य भावार्थत्वमभिप्रेत्य साधारणशब्दस्येति षष्ठयर्थीभूतकर्मत्वव्याख्यानपरं विशेष्यत इतिभाष्यमिति व्याचष्टे - नेदं विशेषशब्दस्येत्यादिना । ननु विशेष्यत इत्यस्य विशेष-शब्दव्याख्यानरूपत्वाभावे विशेष इति पृथक्पदमनन्वितं स्यादित्याशङ्कय विशेष इति कृदन्तं पदम्, कर्मार्थषष्ठीनिमित्तमित्यध्याह्मत्य व्याख्येयमित्याह - विशेष इति कृदन्तं पदमिति । अध्याहारदेशं विशेषणविशेष्यभावस्य कामचारित्वं चाभिप्रयन् भाष्यस्वार-स्यानुरोधेनान्यथा व्याचष्टे - यद्वा विशेष्यत इत्यादिना । फलविशेषनिर्देशादीनां परमात्मधर्मत्वाभावादाह - लिङ्गपर इति । अतन्निष्ठस्यापि लिङ्गत्वमुपपद्यत इति भावः । ननु विशेषपदस्य कर्मसाधारणत्वपक्षे भावप्रधानत्वानाश्रयणेन कथं विशेष्यमाणत्वा-दित्यर्थलाभ इत्यत आह - फलितार्थ इति । भाष्ये औपमन्यवादय इति । प्रचीनशाल औपमन्यवत्सत्ययज्ञः पौलुपिरिन्दद्युमनो आश्वनेयो जनकश्शार्कराक्ष्यो बुटिल आश्वतराश्विः । प्राचीनशालादिशब्दा आद्याः पञ्चमि नामानि । ते हैते महाशाला महाश्रोत्रि-यास्समेत्य मीमांसा चक्रुः । महाशालाः-विस्तीर्णशालाः, सम्पन्ना इत्यर्थः । "को न आत्मा किं ब्राहृ' इति ते ह सम्पादयाञ्चक्रुः,

varṇitaḥ, taddūṣayati - jīvaparasādhāraṇātmaśabdasadbhāvepītyādinā | agnimityasya vivaraṇaṃ mahābhūtatṛtīyamiti | yadyapi nāgni-śabdasya bhūtṛtīyaṃ sarvamarthaḥ | tathāpi jvalanasāmānyamarthaḥ | na devatā na jāṭharāgniviśeṣa iti bhāvaḥ | ketumādityamiti - ādi- tyodaye dinavyavahārāttasya ketuśabditaṃ cihatvamiti bhāvaḥ | tadviṣayabhūtāssyāmeti - asmāsu śobhanā matistasya bhūyādityarthaḥ | matisambandhasya bhūtatṛtīye acetane vā jāṭhare vā asambhavāddevatāparatvamāśrayaṇīyamiti bhāvaḥ | hikamityavyayamiti - prasiddhau vartata iti śeṣaḥ | viśeṣyata iti viśeṣa itibhāṣyasya karmatvarūpapratyayārthavyākhyānarūpatve svarasataḥ pratīyamānepi sādhāraṇaśabda-viśeṣāditisūtrasthaviśeṣapadasya karmaṇi ghañantatve sādhāraṇaśabda eva viśeṣa iti karmadhārayasyāśrayaṇīyatvāt karmadhāraye ca viśeṣa-śabdasya pūrvanipātaprāptyā paścānnirdeśānaucityātsūtrasvārasyānurodhārthaṃ viśeṣaśabdasya bhāvārthatvamabhipretya sādhāraṇaśabdasyeti ṣaṣṭhayarthībhūtakarmatvavyākhyānaparaṃ viśeṣyata itibhāṣyamiti vyācaṣṭe - nedaṃ viśeṣaśabdasyetyādinā | nanu viśeṣyata ityasya viśeṣa-śabdavyākhyānarūpatvābhāve viśeṣa iti pṛthakpadamananvitaṃ syādityāśaṅkaya viśeṣa iti kṛdantaṃ padam, karmārthaṣaṣṭhīnimittamityadhyāhmatya vyākhyeyamityāha - viśeṣa iti kṛdantaṃ padamiti | adhyāhāradeśaṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasya kāmacāritvaṃ cābhiprayan bhāṣyasvāra-syānurodhenānyathā vyācaṣṭe - yadvā viśeṣyata ityādinā | phalaviśeṣanirdeśādīnāṃ paramātmadharmatvābhāvādāha - liṅgapara iti | atanniṣṭhasyāpi liṅgatvamupapadyata iti bhāvaḥ | nanu viśeṣapadasya karmasādhāraṇatvapakṣe bhāvapradhānatvānāśrayaṇena kathaṃ viśeṣyamāṇatvā-dityarthalābha ityata āha - phalitārtha iti | bhāṣye aupamanyavādaya iti | pracīnaśāla aupamanyavatsatyayajñaḥ paulupirindadyumano āśvaneyo janakaśśārkarākṣyo buṭila āśvatarāśviḥ | prācīnaśālādiśabdā ādyāḥ pañcami nāmāni | te haite mahāśālā mahāśrotri-yāssametya mīmāṃsā cakruḥ | mahāśālāḥ-vistīrṇaśālāḥ, sampannā ityarthaḥ | "ko na ātmā kiṃ brāhṛ' iti te ha sampādayāñcakruḥ,

1.2.26

निश्चितवन्त इत्यर्थः । उद्दालको ह वै भगवन्तोऽयमारुणिस्सम्प्रतीयमात्मानं वैश्वानरमध्येति तं हन्ताभ्यागच्छामेति तं हाभ्याजग्मुस्स ह सम्पादयाञ्चकार प्रक्ष्यन्ति मामिमे महाशाला महाश्रोत्रियास्तेभ्यो न सर्वमिव प्रतिपत्स्ये । सर्वं वक्तुं नोत्सह इत्यर्थः । हन्ताहम-न्यमभ्यनुशासानीति । तान् होवाच । अश्वपतिर्वै भगवन्तोऽयं केकयस्सम्प्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति तं हन्ताभ्यागच्छामेति तं हाभ्याजग्मुः । तेभ्यो ह प्राप्तेभ्यः पृथगर्हाणि कारयाञ्चकार स ह प्रातस्सञ्जिहान उवाच । न मे स्तेनो जनपदे न कदर्यो न मद्यपः । नानाहिताग्निर्नाविद्वान्न खैरी खैरिणी कुतः । यक्ष्यमाणो ह वै भगवन्तोऽहमस्मि यावदेकैकस्मा ऋत्विजे धनं दास्यामि तावद्भ- गवद्य्भो दास्यामि वसन्तु भगवन्त इति । ते होचुः येन हैवार्थेन पुरुषश्चरेत् तं हैव वदेत् । यत्प्रयोजनमुद्दिश्य पुरुषः प्रवर्तते तदेव वदे-दित्यर्थः । आत्मानमेवेमं वैश्वानरं सम्प्रत्यध्येषि तमेव नो ब्राूहीति । तान् होवाच प्रातर्वः प्रतिवक्तास्मीति ते ह समित्पाणयः पूर्वाह्ने प्रतिचक्रमिरे । तान् हानुपनीयैवैतदुवाच, यत एवं महाशाला महाश्रोत्रियाः ब्रााहृणास्सन्तो महाशालत्वाद्यभिमानं हित्वा समि-द्भारहस्ता जातितो हीनं राजानं विद्यार्थितया विनयेनोपाजग्मुः, तथान्यैरपि विद्योपादित्सुभिर्भवितव्यम्, योग्येभ्य एव विद्या दातव्येत्ययमर्थ आख्यायिकया सूच्यते । फलविशेषनिर्देशश्चेति - सर्वलोकाद्याश्रयान्नानुभवसर्वपापप्रदाहरूपफलद्वयनिर्देश इत्यर्थः । परैः द्युमूद्र्धत्वादिकल्पना सर्वविकारानुगते ब्राहृण्येव सम्भवतीत्युक्तम्, तद्दूषयति - द्युभूद्र्धत्वादीति ।। श्रुतिलिङ्गवाक्येत्यादिसूत्रपठितेति - न तु "आकाशस्तल्लिङ्गात्' इत्यत्रेव तदसाधारणधर्मरूपलिङ्गपरः । स्मर्यमाणस्वरूपस्य परमपुरुषासाधारणधर्मत्वाभावेन परमपुरुषत्वे लिङ्गत्वोक्तययोगात्, अतो लिङ्गशब्दो ज्ञापकपर इति भावः । यद्यपि श्रुतिलिङ्गादिसूत्रे सामथ्र्यं लिङ्गम्, तच्च शब्दगतम्, अर्थगतमित्येव व्यवह्मतम् । तथापि तदपि ज्ञापकान्नातिरिच्यत इति भावः । यद्वा श्रुतिलिङ्गवाक्ये

niścitavanta ityarthaḥ | uddālako ha vai bhagavanto'yamāruṇissampratīyamātmānaṃ vaiśvānaramadhyeti taṃ hantābhyāgacchāmeti taṃ hābhyājagmussa ha sampādayāñcakāra prakṣyanti māmime mahāśālā mahāśrotriyāstebhyo na sarvamiva pratipatsye | sarvaṃ vaktuṃ notsaha ityarthaḥ | hantāhama-nyamabhyanuśāsānīti | tān hovāca | aśvapatirvai bhagavanto'yaṃ kekayassampratīmamātmānaṃ vaiśvānaramadhyeti taṃ hantābhyāgacchāmeti taṃ hābhyājagmuḥ | tebhyo ha prāptebhyaḥ pṛthagarhāṇi kārayāñcakāra sa ha prātassañjihāna uvāca | na me steno janapade na kadaryo na madyapaḥ | nānāhitāgnirnāvidvānna khairī khairiṇī kutaḥ | yakṣyamāṇo ha vai bhagavanto'hamasmi yāvadekaikasmā ṛtvije dhanaṃ dāsyāmi tāvadbha- gavadybho dāsyāmi vasantu bhagavanta iti | te hocuḥ yena haivārthena puruṣaścaret taṃ haiva vadet | yatprayojanamuddiśya puruṣaḥ pravartate tadeva vade-dityarthaḥ | ātmānamevemaṃ vaiśvānaraṃ sampratyadhyeṣi tameva no brāूhīti | tān hovāca prātarvaḥ prativaktāsmīti te ha samitpāṇayaḥ pūrvāhne praticakramire | tān hānupanīyaivaitaduvāca, yata evaṃ mahāśālā mahāśrotriyāḥ brāाhṛṇāssanto mahāśālatvādyabhimānaṃ hitvā sami-dbhārahastā jātito hīnaṃ rājānaṃ vidyārthitayā vinayenopājagmuḥ, tathānyairapi vidyopāditsubhirbhavitavyam, yogyebhya eva vidyā dātavyetyayamartha ākhyāyikayā sūcyate | phalaviśeṣanirdeśaśceti - sarvalokādyāśrayānnānubhavasarvapāpapradāharūpaphaladvayanirdeśa ityarthaḥ | paraiḥ dyumūdrdhatvādikalpanā sarvavikārānugate brāhṛṇyeva sambhavatītyuktam, taddūṣayati - dyubhūdrdhatvādīti || śrutiliṅgavākyetyādisūtrapaṭhiteti - na tu "ākāśastalliṅgāt' ityatreva tadasādhāraṇadharmarūpaliṅgaparaḥ | smaryamāṇasvarūpasya paramapuruṣāsādhāraṇadharmatvābhāvena paramapuruṣatve liṅgatvoktayayogāt, ato liṅgaśabdo jñāpakapara iti bhāvaḥ | yadyapi śrutiliṅgādisūtre sāmathryaṃ liṅgam, tacca śabdagatam, arthagatamityeva vyavahmatam | tathāpi tadapi jñāpakānnātiricyata iti bhāvaḥ | yadvā śrutiliṅgavākye

1.2.26

तत्स्वरूपकथनार्थमिति द्रष्टव्यम् । इत्थं भूमित्यादिभाष्यस्य द्युप्रभृतीत्यादिना सूत्रार्थप्रतिपादकेन भाष्येण पौनरुक्तयमाशङ्कय इतिशब्दान्वयानन्वयाभ्यां परिहरति - इतिशब्दार्थेनान्वितमिति । भाष्ये-तथाहीति । "औपमन्यव कं त्वमात्मानमुपास्व इति दिवमेव भगवो राजन्निति होवाच एष वै सुतेजाः आत्मा वैश्वानरोयं त्वमात्मानमुपास्से तसमात्तव सुतं प्रसुतमासुतं कुले दृश्यते । सुतप्रसुतासुतशब्दैरेकाहाहीनसत्रयोगा लक्ष्यन्ते । "अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्राहृवर्चसं कुले य एत-मेवात्मानं वैश्वानरमुपास्ते मूद्र्धा त्वेष आत्मन इति होवाच मूद्र्धा ते व्यपतिष्यद्यन्मां नागमिष्य इति । अथ होवाच सत्ययज्ञं पौलुषिं प्राचीनयोग्य कं त्वमात्मानमुपास्स इत्यादित्यमेव भगवो राजन्निति होवाच एष वै विश्वरूप आत्मा वैश्वानरोऽयं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्तव बहु विश्वरूपं कुले दृश्यते । प्रवृत्तोऽश्वतरी रथोदासीनिष्कोत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्राहृवर्चसं कुले य एतमेवात्मानं वैश्वानरमुपास्ते चक्षुस्त्वेतदात्मन इति होवाचान्धोऽभविष्यो यन्मां नागमिष्य इति । अथ होवाचेन्द्रद्युम्नं भाल्लवेयं वैयाघ्रपद्य कं त्वमात्मानमुपास्स इत् वायुमेव भगवो राजन्निति होवाच एष वै पृथग्वत्र्मा वैश्वानरोयं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वां पृथग्बलय आयन्ति । पृथग्रथश्रेणयोऽनुयन्ति । अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति पि#्रयं भवत्यस्य ब्राहृचर्यसङ्कुले य एतमेव- मात्मानं वैश्वानरमुपास्ते प्राणस्त्वेष आत्मन इति होवाच प्राणस्त उदक्रमिष्यद्यन्मां नागमिष्य इति । अथ होवाच जनं शार्कराक्ष्य कं त्वमात्मानमुपास्स इति आकाशमेव भगवो राजन्निति होवाच एष वै बहुल आत्मा वैश्वानरोयं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वं बहुलोसि प्रजया च धनेन च । अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्राहृवर्चसं कुले य एतमेवं वैश्वानरमुपास्ते सन्देहस्त्वेष आत्मन इति होवाच सन्देहस्ते व्यशीर्यद्यन्मां नागमिष्य इति । अथ होवाच बुटिलामाश्वतराशिं्व वैय्याघ्रपद्य कं त्वमात्मानमुपास्स इति

tatsvarūpakathanārthamiti draṣṭavyam | itthaṃ bhūmityādibhāṣyasya dyuprabhṛtītyādinā sūtrārthapratipādakena bhāṣyeṇa paunaruktayamāśaṅkaya itiśabdānvayānanvayābhyāṃ pariharati - itiśabdārthenānvitamiti | bhāṣye-tathāhīti | "aupamanyava kaṃ tvamātmānamupāsva iti divameva bhagavo rājanniti hovāca eṣa vai sutejāḥ ātmā vaiśvānaroyaṃ tvamātmānamupāsse tasamāttava sutaṃ prasutamāsutaṃ kule dṛśyate | sutaprasutāsutaśabdairekāhāhīnasatrayogā lakṣyante | "atsyannaṃ paśyasi priyamattyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brāhṛvarcasaṃ kule ya eta-mevātmānaṃ vaiśvānaramupāste mūdrdhā tveṣa ātmana iti hovāca mūdrdhā te vyapatiṣyadyanmāṃ nāgamiṣya iti | atha hovāca satyayajñaṃ pauluṣiṃ prācīnayogya kaṃ tvamātmānamupāssa ityādityameva bhagavo rājanniti hovāca eṣa vai viśvarūpa ātmā vaiśvānaro'yaṃ tvamātmānamupāsse tasmāttava bahu viśvarūpaṃ kule dṛśyate | pravṛtto'śvatarī rathodāsīniṣkotsyannaṃ paśyasi priyamatyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brāhṛvarcasaṃ kule ya etamevātmānaṃ vaiśvānaramupāste cakṣustvetadātmana iti hovācāndho'bhaviṣyo yanmāṃ nāgamiṣya iti | atha hovācendradyumnaṃ bhāllaveyaṃ vaiyāghrapadya kaṃ tvamātmānamupāssa it vāyumeva bhagavo rājanniti hovāca eṣa vai pṛthagvatrmā vaiśvānaroyaṃ tvamātmānamupāsse tasmāttvāṃ pṛthagbalaya āyanti | pṛthagrathaśreṇayo'nuyanti | atsyannaṃ paśyasi priyamattyannaṃ paśyati pi#्rayaṃ bhavatyasya brāhṛcaryasaṅkule ya etameva- mātmānaṃ vaiśvānaramupāste prāṇastveṣa ātmana iti hovāca prāṇasta udakramiṣyadyanmāṃ nāgamiṣya iti | atha hovāca janaṃ śārkarākṣya kaṃ tvamātmānamupāssa iti ākāśameva bhagavo rājanniti hovāca eṣa vai bahula ātmā vaiśvānaroyaṃ tvamātmānamupāsse tasmāttvaṃ bahulosi prajayā ca dhanena ca | atsyannaṃ paśyasi priyamatyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brāhṛvarcasaṃ kule ya etamevaṃ vaiśvānaramupāste sandehastveṣa ātmana iti hovāca sandehaste vyaśīryadyanmāṃ nāgamiṣya iti | atha hovāca buṭilāmāśvatarāśiṃ्va vaiyyāghrapadya kaṃ tvamātmānamupāssa iti

1.2.27

अप एव भगवो राजन्निति होवाच एष वै रयिरात्मा वैश्वानरोयं त्वमात्मानमुपास्ते तस्मात्त्वं रयिमान् पुष्टिमानत्स्यन्नं पश्यसि प्रिय-मत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्राहृचर्यसङ्कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते वस्तिस्त्वेष आत्मन इति होवाच वस्तिस्ते व्यभे-त्स्यद्यन्मां नागमिष्य इति । अथ होवाचोद्दालकमारुणिं गौतम कं त्वमात्मानमुपास्स इति पृथिवीमेव भगवो राजन्निति होवाच एष वै प्रतिष्ठात्मा वैश्वानरोऽयं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वं प्रतिष्ठितोसि प्रजया च पशुभिश्च अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्त्यस्य ब्रार्हृवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते पादौ त्वेतावात्मन इति होवाच पादौ ते व्यम्लास्येतां यन्मां नागमिष्य इति । तान् होवाच एते वै खलु यूयं पृथगिवेममात्मानं वैश्वानरं विद्वान् सोऽन्नमात्थ यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मखन्नमत्ति, तस्य हवा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूद्र्धैव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वत्र्मा सन्देहो बहुलो वस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादावुर एव वेदिर्लोमानि बर्हिह्र्मदयं गार्हपत्त्यो मनोऽन्वाहार्यपचनमास्य-माहवनीयः, तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयं स यां प्रथमामाहुतिं जुहुयात्तां जुहुयात्प्राणाय स्वाहेति प्राणस्तृप्यसि' इत्यादिना प्राणाद्याहुतिपञ्चकं प्रदश्र्य स यदिदमविद्वानग्निहोत्रं जुहोति' इति पठ¬ते । इत्थं श्रुतिक्रमः । भाष्ये-तानेकैकं पप्रच्छेति । एकैकमिति क्रियाविशेषणम् एवमुत्तरत्रापि; एकैकमुपास्यमानतया कथितानामित्यादावपि द्रष्टव्यम् । नतु नाभिरितीति - "खं वै नाभि'रित्यु-पबृंहणानुगुण्ये सत्यपीति शेषः । स्वभूलत्वेन वैश्वानरविद्याया इति - स्मृतेर्वेदमूलकत्वावश्यम्भावात्तस्यास्मृतेर्मूद्र्धैव सुतेजा इति वाक्यमेव मूलं भविष्यतीति भावः । अस्ति ह्रग्निमूद्र्धेति - ननु "अग्निमूद्र्धा' इत्याथर्वणवाक्यं "द्यां मूद्र्धान'मिति स्मृतिवचनस्य मूलाकाङ्क्षां शमयितुं प्रभवति । तत्राग्निमूद्र्धत्वश्रवणेपि द्युमूद्र्धत्वस्याश्रवणात् । न च "असौ वाव लोकः' इति श्रुत्यनुसारादग्निशब्दस्य

apa eva bhagavo rājanniti hovāca eṣa vai rayirātmā vaiśvānaroyaṃ tvamātmānamupāste tasmāttvaṃ rayimān puṣṭimānatsyannaṃ paśyasi priya-mattyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brāhṛcaryasaṅkule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste vastistveṣa ātmana iti hovāca vastiste vyabhe-tsyadyanmāṃ nāgamiṣya iti | atha hovācoddālakamāruṇiṃ gautama kaṃ tvamātmānamupāssa iti pṛthivīmeva bhagavo rājanniti hovāca eṣa vai pratiṣṭhātmā vaiśvānaro'yaṃ tvamātmānamupāsse tasmāttvaṃ pratiṣṭhitosi prajayā ca paśubhiśca atsyannaṃ paśyasi priyamattyannaṃ paśyati priyaṃ bhavattyasya brārhṛvarcasaṃ kule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste pādau tvetāvātmana iti hovāca pādau te vyamlāsyetāṃ yanmāṃ nāgamiṣya iti | tān hovāca ete vai khalu yūyaṃ pṛthagivemamātmānaṃ vaiśvānaraṃ vidvān so'nnamāttha yastvetamevaṃ prādeśamātramabhivimānamātmānaṃ vaiśvānaramupāste sa sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmakhannamatti, tasya havā etasyātmano vaiśvānarasya mūdrdhaiva sutejāścakṣurviśvarūpaḥ prāṇaḥ pṛthagvatrmā sandeho bahulo vastireva rayiḥ pṛthivyeva pādāvura eva vedirlomāni barhihrmadayaṃ gārhapattyo mano'nvāhāryapacanamāsya-māhavanīyaḥ, tadyadbhaktaṃ prathamamāgacchettaddhomīyaṃ sa yāṃ prathamāmāhutiṃ juhuyāttāṃ juhuyātprāṇāya svāheti prāṇastṛpyasi' ityādinā prāṇādyāhutipañcakaṃ pradaśrya sa yadidamavidvānagnihotraṃ juhoti' iti paṭha¬te | itthaṃ śrutikramaḥ | bhāṣye-tānekaikaṃ papraccheti | ekaikamiti kriyāviśeṣaṇam evamuttaratrāpi; ekaikamupāsyamānatayā kathitānāmityādāvapi draṣṭavyam | natu nābhiritīti - "khaṃ vai nābhi'rityu-pabṛṃhaṇānuguṇye satyapīti śeṣaḥ | svabhūlatvena vaiśvānaravidyāyā iti - smṛtervedamūlakatvāvaśyambhāvāttasyāsmṛtermūdrdhaiva sutejā iti vākyameva mūlaṃ bhaviṣyatīti bhāvaḥ | asti hragnimūdrdheti - nanu "agnimūdrdhā' ityātharvaṇavākyaṃ "dyāṃ mūdrdhāna'miti smṛtivacanasya mūlākāṅkṣāṃ śamayituṃ prabhavati | tatrāgnimūdrdhatvaśravaṇepi dyumūdrdhatvasyāśravaṇāt | na ca "asau vāva lokaḥ' iti śrutyanusārādagniśabdasya

1.2.27

द्युलोकपरत्वमस्तीति वाच्यम्; उपचरिताग्निशब्दप्रयोगविषयत्वस्य पर्जन्यपृथिव्यादिष्वपि सत्त्वेन तदनुसारेणार्थनिर्णयासम्भवात्; अतो वैश्वानरविद्यावाक्यमेव मूलमिति चेन्न; "शीष्र्णोद्योस्समवर्तत पद्य्भां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्' इत्यादीनां बहूनां परमात्मपरतया निर्णीतानां वाक्यानां भूलत्वसम्भवेन स्मृतिवचनस्य विप्रतिपन्नवैश्वानरविद्यैकशरणत्वमिति भावः ।। दूरस्थत्वादिति - यदस्याधिकरणस्य छान्दोग्यवाक्यवद्वाजसनेयवाक्यमपि विषय एव, अतो न दूरस्थत्वादिवैषम्यम्; तथापि "पुरुषमपि चैनमधीयते' इति वाजसनेयकस्य तटस्थवदुदाह्मतत्वादेवमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । भाष्ये-समानाधिकरणतयाग्निरिति श्रूयत इति । वाजसनेयकेऽग्निरहस्ये सप्रपञ्चां वैश्वानरविद्यामुक्तवा "स एषो वैश्वानरो यत्पुरुषः सहैतमेवमÏग्न वैश्वानरं पुरुषविधं पुरुषेऽन्तः-

dyulokaparatvamastīti vācyam; upacaritāgniśabdaprayogaviṣayatvasya parjanyapṛthivyādiṣvapi sattvena tadanusāreṇārthanirṇayāsambhavāt; ato vaiśvānaravidyāvākyameva mūlamiti cenna; "śīṣrṇodyossamavartata padybhāṃ bhūmirdiśaḥ śrotrāt' ityādīnāṃ bahūnāṃ paramātmaparatayā nirṇītānāṃ vākyānāṃ bhūlatvasambhavena smṛtivacanasya vipratipannavaiśvānaravidyaikaśaraṇatvamiti bhāvaḥ || dūrasthatvāditi - yadasyādhikaraṇasya chāndogyavākyavadvājasaneyavākyamapi viṣaya eva, ato na dūrasthatvādivaiṣamyam; tathāpi "puruṣamapi cainamadhīyate' iti vājasaneyakasya taṭasthavadudāhmatatvādevamuktamiti draṣṭavyam | bhāṣye-samānādhikaraṇatayāgniriti śrūyata iti | vājasaneyake'gnirahasye saprapañcāṃ vaiśvānaravidyāmuktavā "sa eṣo vaiśvānaro yatpuruṣaḥ sahaitamevamaÏgna vaiśvānaraṃ puruṣavidhaṃ puruṣe'ntaḥ-

1.2.29

प्रतिष्ठितं वेद' इति श्रूयत इत्यर्थः । अन्तःप्रतिष्ठितत्वस्याग्निशब्दनिर्देशसाहित्यविवक्षासिद्धिः कथमितिशङ्कायामेकवाक्योपादानादिति दर्शयति - स यो हैतमेवमग्निमिति । परैः "शब्दादिभ्योन्तःप्रतिष्ठामा'दिति सूत्रखण्डो जाठरादित्रयशङ्कापरतया व्याख्यातः भाष्य-कारैस्तदनादरेण जाठरमात्रशङ्कापरतया तत्खण्डस्य व्याख्याने कारणमाह - शब्दादिभ्य इत्यादिसूत्रखण्डमित्यादिना । तथा दृष्टयुपदेशादित्यत्र दृष्टिशब्दः परैर्जाठरे परमात्मदृष्टिपरतया व्याख्यातः, तदुपेक्षणे किं कारणमिति शङ्कते - दृष्टिशब्दोऽतस्मिन् तथात्वानुसन्धानेति । सूत्रतात्पर्यविरुद्धमिति - यद्यप्युद्गीथप्रस्तावादौ अध्यस्योपास्यमानाकाशप्राणादेः "आकाशस्तल्लिङ्गात्' "अत एव प्राणः' इति परमात्मपरत्वसमर्थनपरसूत्रतात्पर्याविरोधवदविरोधस्सम्भवति, नच तत्रापि दृष्टिविरोधिपरत्वे विमतिः । "संज्ञात-श्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि' इत्यत्र भाष्ये कण्ठत एवाविष्कृतत्वात्, तथापि तत्र गत्यभावाद्दृष्टिविधित्वेपि इह तदाश्रयणस्यायुक्तत्वात्; अत एव परैरपि दृष्टिविधित्वपक्षं परित्यज्य अथवा जाठरवैश्वानरोपाधिः परमेश्वर एवेह द्रष्टव्यत्वेनोपदिश्यत इत्युक्तमिति द्रष्टव्यम् । अग्निशब्दादिभिर्हीतिभाष्ये-अग्निशब्देन त्रेताकल्पनादिलिङ्गैश्च जाठरप्रतिपाद्यमानत्वं निषिध्यमानमयुक्तम्, लिङ्गानां प्रतिपादकत्वा-भावादित्याशङ्कय प्रतिपाद्यत इतिपदं शब्दलिङ्गसाधारणज्ञापनपरतया व्याचष्टे - ज्ञाप्यत इत्यर्थ इति । ननु वैश्वानरादिशब्दस्य परमात्मपरत्वे त्रेताकल्पनादिलिङ्गं कथं साक्षात्परमात्मन्यन्वेत्वित्याशङ्कयाह - तदिति । भाष्ये किञ्चेति । हेतुद्वयसमुच्चयप्रतिपाद-नस्य सूत्रारूढतां दर्शयति - अपि चेत्यत्रेति । पुरुषशब्दवाच्यतयाप्यधीयत इत्यभिप्रायेणेति - अधीयत इत्यस्य शब्दकर्मत्वस्यै-

pratiṣṭhitaṃ veda' iti śrūyata ityarthaḥ | antaḥpratiṣṭhitatvasyāgniśabdanirdeśasāhityavivakṣāsiddhiḥ kathamitiśaṅkāyāmekavākyopādānāditi darśayati - sa yo haitamevamagnimiti | paraiḥ "śabdādibhyontaḥpratiṣṭhāmā'diti sūtrakhaṇḍo jāṭharāditrayaśaṅkāparatayā vyākhyātaḥ bhāṣya-kāraistadanādareṇa jāṭharamātraśaṅkāparatayā tatkhaṇḍasya vyākhyāne kāraṇamāha - śabdādibhya ityādisūtrakhaṇḍamityādinā | tathā dṛṣṭayupadeśādityatra dṛṣṭiśabdaḥ parairjāṭhare paramātmadṛṣṭiparatayā vyākhyātaḥ, tadupekṣaṇe kiṃ kāraṇamiti śaṅkate - dṛṣṭiśabdo'tasmin tathātvānusandhāneti | sūtratātparyaviruddhamiti - yadyapyudgīthaprastāvādau adhyasyopāsyamānākāśaprāṇādeḥ "ākāśastalliṅgāt' "ata eva prāṇaḥ' iti paramātmaparatvasamarthanaparasūtratātparyāvirodhavadavirodhassambhavati, naca tatrāpi dṛṣṭivirodhiparatve vimatiḥ | "saṃjñāta-ścettaduktamasti tu tadapi' ityatra bhāṣye kaṇṭhata evāviṣkṛtatvāt, tathāpi tatra gatyabhāvāddṛṣṭividhitvepi iha tadāśrayaṇasyāyuktatvāt; ata eva parairapi dṛṣṭividhitvapakṣaṃ parityajya athavā jāṭharavaiśvānaropādhiḥ parameśvara eveha draṣṭavyatvenopadiśyata ityuktamiti draṣṭavyam | agniśabdādibhirhītibhāṣye-agniśabdena tretākalpanādiliṅgaiśca jāṭharapratipādyamānatvaṃ niṣidhyamānamayuktam, liṅgānāṃ pratipādakatvā-bhāvādityāśaṅkaya pratipādyata itipadaṃ śabdaliṅgasādhāraṇajñāpanaparatayā vyācaṣṭe - jñāpyata ityartha iti | nanu vaiśvānarādiśabdasya paramātmaparatve tretākalpanādiliṅgaṃ kathaṃ sākṣātparamātmanyanvetvityāśaṅkayāha - taditi | bhāṣye kiñceti | hetudvayasamuccayapratipāda-nasya sūtrārūḍhatāṃ darśayati - api cetyatreti | puruṣaśabdavācyatayāpyadhīyata ityabhiprāyeṇeti - adhīyata ityasya śabdakarmatvasyai-

1.2.29

वोचितत्वात् । पुरुषमपि चैनमधीयत इति सूत्रखण्डस्य एतस्मिन् पुरुषशब्दमध्ये तारं प्रयुञ्जत इति पर्यवसन्नमर्थं ह्मदि निधायाह - किन्तु पुरुषशब्दवाच्यतयापीति । क्षरत्वाद्युपाधिनेति - "द्वाविभौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च' इति क्षरपदसमभिव्याहाररूपो-पाधिबलेनेति भावः । "पुरुषं पुरुषविधं पुरुषेन्तःप्रतिष्ठितं वेद' इति पुरुषान्तःप्रतिष्ठितत्ववत् पुरुषत्वस्यापि श्रवणेन पुरुषान्तःप्रतिष्ठि-तत्वमात्रस्याश्रवणान्न जाठरत्वमिति परैव्र्याख्यातम्, तन्निराचष्टे - अत एव पुरुषमिति । हेत्वन्तराणामपीति - "तथाचासम्भवा'-

vocitatvāt | puruṣamapi cainamadhīyata iti sūtrakhaṇḍasya etasmin puruṣaśabdamadhye tāraṃ prayuñjata iti paryavasannamarthaṃ hmadi nidhāyāha - kintu puruṣaśabdavācyatayāpīti | kṣaratvādyupādhineti - "dvāvibhau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca' iti kṣarapadasamabhivyāhārarūpo-pādhibaleneti bhāvaḥ | "puruṣaṃ puruṣavidhaṃ puruṣentaḥpratiṣṭhitaṃ veda' iti puruṣāntaḥpratiṣṭhitatvavat puruṣatvasyāpi śravaṇena puruṣāntaḥpratiṣṭhi-tatvamātrasyāśravaṇānna jāṭharatvamiti paraivryākhyātam, tannirācaṣṭe - ata eva puruṣamiti | hetvantarāṇāmapīti - "tathācāsambhavā'-

1.2.29

दित्यस्य हेत्वन्तरनिरासकत्वं पुरुषमपि चेत्यस्यान्तःप्रतिष्ठाननिरासकत्वमिति व्यवस्था निर्मूलेति भावः ।। समुदितस्येति - त्रिवृ-त्कृतस्य भूततृतीययस्येत्यर्थः ।। अग्निशब्दसामानाधिकरण्येन विनेति - यद्यप्यग्निशब्दो वैश्वानरशब्दवत् बह्वर्थसाधारण एव "विश्वस्मा अÏग्न भुवनाय' इति-भूततृतीये "एषोऽग्निर्वैश्वानरो येनेदमन्नं पच्यते' इति जाठरे । "त्वमग्ने यज्ञानां होता' इति देवतायाम् "ह्मदयेऽग्नौ वैश्वानरे प्रास्यत्' इति परमात्मनि; इत्येवमादिप्रयोकदशर्नात्, तथापि वैश्वानरशब्दे यौमिकार्थाभिव्यक्तिवदग्निशब्दे यौगिकार्थाभिव्यक्तिर्नास्तीतिभावः । पुनरुक्तिप्रसङ्गादिति - नच वैश्वानरशब्देनैवापर्यवसानवृत्त्याग्निविशिष्टस्याभिहिततयाग्निशब्दस्यैव यौगिकार्थपरत्वं किं न स्यादिति वाच्यम्, अग्नौ वैश्वानरे प्रास्यादित्यग्निशब्दस्य प्रक्रमस्थत्वेन पुनरुक्तत्वशङ्कानुदयेनाग्निशब्दस्यापर्यवसानवृत्त्या परमात्मपरत्वस्य सिद्धतया पश्चाछØतवैश्वानरशब्द एव पौनरुक्तयशङ्कोदयादिति भावः । परमात्मविषयवाक्यान्तरेष्वपीति - अग्निशब्दरहितेषु "आत्मानमेवेमं वैश्वानरं सम्प्रत्यध्येषि' इत्यादिवाक्येष्वित्यर्थः । एकप्रयोजकत्वायेति - एकस्यैव प्रयोजकत्वसिध्यर्थमित्यर्थः । वैश्वानरशब्दो दृष्टान्ततयोक्त इति - ननु पौनरुक्तयप्रसङ्गपरिहाराय वैश्वानरशब्दस्य यौगिकत्वमाश्रितम् । अग्निशब्दे तादृशबाधका-भावात् कुतो योग इति चेन्न; रूढ¬र्थासम्भवे अपशूद्राधिकरणइव योगस्यैव ज्यायस्त्वमिति जैमिन्यभिप्राय इति भावः । विशद-तरत्वेपि प्रयोगादिति - ज्ञानस्य साक्षात्त्वमित्यादिप्रयोगदर्शनादिति भावः । भिदाद्यजन्त ऋष्यणन्तो वेति - गोत्रापत्त्ये भिदा-द्यञन्तः अनन्तरापत्ये ऋष्यणित्यर्थः । ततश्च भिदाद्यञन्तादृष्यणो बाधितत्वात् कथमत्र ऋष्यणितिशङ्का निरस्ता । पुरुषसमष्टि-वाचित्वेपीति - "नरे च संज्ञाया'मिति संज्ञायां ङीप्विधानात् समष्टिपुरुषसंज्ञात्वेपीत्यर्थः । विश्वानर एव वैश्वानर इति - प्रज्ञादे-

dityasya hetvantaranirāsakatvaṃ puruṣamapi cetyasyāntaḥpratiṣṭhānanirāsakatvamiti vyavasthā nirmūleti bhāvaḥ || samuditasyeti - trivṛ-tkṛtasya bhūtatṛtīyayasyetyarthaḥ || agniśabdasāmānādhikaraṇyena vineti - yadyapyagniśabdo vaiśvānaraśabdavat bahvarthasādhāraṇa eva "viśvasmā aÏgna bhuvanāya' iti-bhūtatṛtīye "eṣo'gnirvaiśvānaro yenedamannaṃ pacyate' iti jāṭhare | "tvamagne yajñānāṃ hotā' iti devatāyām "hmadaye'gnau vaiśvānare prāsyat' iti paramātmani; ityevamādiprayokadaśarnāt, tathāpi vaiśvānaraśabde yaumikārthābhivyaktivadagniśabde yaugikārthābhivyaktirnāstītibhāvaḥ | punaruktiprasaṅgāditi - naca vaiśvānaraśabdenaivāparyavasānavṛttyāgniviśiṣṭasyābhihitatayāgniśabdasyaiva yaugikārthaparatvaṃ kiṃ na syāditi vācyam, agnau vaiśvānare prāsyādityagniśabdasya prakramasthatvena punaruktatvaśaṅkānudayenāgniśabdasyāparyavasānavṛttyā paramātmaparatvasya siddhatayā paścāchaØtavaiśvānaraśabda eva paunaruktayaśaṅkodayāditi bhāvaḥ | paramātmaviṣayavākyāntareṣvapīti - agniśabdarahiteṣu "ātmānamevemaṃ vaiśvānaraṃ sampratyadhyeṣi' ityādivākyeṣvityarthaḥ | ekaprayojakatvāyeti - ekasyaiva prayojakatvasidhyarthamityarthaḥ | vaiśvānaraśabdo dṛṣṭāntatayokta iti - nanu paunaruktayaprasaṅgaparihārāya vaiśvānaraśabdasya yaugikatvamāśritam | agniśabde tādṛśabādhakā-bhāvāt kuto yoga iti cenna; rūḍha¬rthāsambhave apaśūdrādhikaraṇaiva yogasyaiva jyāyastvamiti jaiminyabhiprāya iti bhāvaḥ | viśada-taratvepi prayogāditi - jñānasya sākṣāttvamityādiprayogadarśanāditi bhāvaḥ | bhidādyajanta ṛṣyaṇanto veti - gotrāpattye bhidā-dyañantaḥ anantarāpatye ṛṣyaṇityarthaḥ | tataśca bhidādyañantādṛṣyaṇo bādhitatvāt kathamatra ṛṣyaṇitiśaṅkā nirastā | puruṣasamaṣṭi-vācitvepīti - "nare ca saṃjñāyā'miti saṃjñāyāṃ ṅīpvidhānāt samaṣṭipuruṣasaṃjñātvepītyarthaḥ | viśvānara eva vaiśvānara iti - prajñāde-

1.2.30

राकृतिगणत्वादणप्रत्ययः । विद्याभेदस्यादिति - यद्यपि नोपास्याकारभेदमात्रं विद्याभेदकम्, एकस्यामेव शाण्डिल्यविद्यायां मनो-मयत्वप्राणशरीरत्वादीनामविरुद्धानां बहूनामुपास्याकाराणां दर्शनात् किं बहुना, सर्वास्वपि परविद्यासु "आनन्दादयः प्रधानस्य' अक्षरधियान्त्ववरोधः' इति न्यायेन सत्यत्वज्ञानत्वानन्दत्वादीनां बहूनामाकाराणामनुयायित्वदशर्नाच्च न विद्याभेदप्रसक्तिः, तथा-प्यग्निशरीरत्वाग्रनेतृत्वयोर्विरोधमभ्युपगम्यैवमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । विलम्बाविलम्बसाम्यात्तुल्यबलत्वमितीति - रूढ¬र्थानुपपत्ति-प्रतिसन्धानमूलत्वेन दौर्बल्यं यौगिकार्थरूढ¬र्थापर्यवसानवृत्तिलब्धाथर्योस्समानम् । तत्रापर्यवसानवृत्तिलब्धार्थस्य प्रथमप्रतिपन्न-रूढ¬र्थानुगुणत्वं प्राबल्यहेतुः, तत्पक्षे रूढ¬र्थस्यापरित्यागात्, यौगिकार्थस्य तु मुख्यत्वमेव प्राबल्यहेतुः । रूढ¬थर्वद्यौकिकार्थस्यापि मुख्यत्वादिति तुल्यबलत्वमिति भावः । ननु रूढ¬र्थापर्यवसानलब्धार्थस्य रूढिपूर्वकलक्षणापेक्षया अधन्येन यौगिकार्थेन तुल्यत्वं वदता अपर्यवसानलब्धार्थे लक्षणैवोक्ता स्यात् नचेष्ठापत्तिः, चराचरव्यपाश्रयाधिकरणे परमात्मनि मुख्यत्वस्यैवाकृत्यधिकरणन्यायेन समर्थितत्वादिति चेत् उच्यते मुख्यार्थान्तरानुपपत्तिप्रतिसन्धानमूलकतया यौगिकार्थवद्विलम्बितप्रतीतिकस्यापि ब्राहृणः "वचसां वाच्यमुत्तमम्' । नतास्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती' इत्यादिप्रमाणानुसारात् समुदायशक्तिगोचरत्वमस्ति; नहि विलम्बमात्रेण मुख्यार्थत्वहानिः "आदित्यस्य गावः प्रकाशयन्ति' इत्यादौ किरणादीनां विलम्बितोपस्थितिकानामपि मुख्यार्थत्वदर्शनादिति द्रष्टव्यम् एकेनैव वाक्येन वैकल्पिकार्थेति - नन्वग्निशरीरत्वाग्रनेतृत्वरूपार्थयोरेकवाक्यविहितत्वे अरुणैकहायन्योरिव समुच्चयस्यैवावश्य-म्भावेन विकल्पस्याप्रसक्तया वैकल्पिकार्थद्वयविधानवादिनो वाक्यभेदपुरस्कारेणैव विकल्पस्याभ्युपगन्तव्यतया कथं वाक्यभेदो-पादानम् ? तदनिष्टं स्यात् । किञ्च वाक्यभेदभीत्या विकल्पं परित्यज्य विद्याभेदस्वीकर्तव्य इत्याक्षिपतो मते एकेनाग्निशब्देन वृत्ति-द्वयाश्रयणोनार्थद्वयविधाने वृत्तिद्वयविरोधप्रसङ्गेनावृत्तिलक्षणवाक्यभेदस्याभ्युपेतव्यतया वाक्यभेददोषस्यानुद्धाट¬त्वमिति चेत्,

rākṛtigaṇatvādaṇapratyayaḥ | vidyābhedasyāditi - yadyapi nopāsyākārabhedamātraṃ vidyābhedakam, ekasyāmeva śāṇḍilyavidyāyāṃ mano-mayatvaprāṇaśarīratvādīnāmaviruddhānāṃ bahūnāmupāsyākārāṇāṃ darśanāt kiṃ bahunā, sarvāsvapi paravidyāsu "ānandādayaḥ pradhānasya' akṣaradhiyāntvavarodhaḥ' iti nyāyena satyatvajñānatvānandatvādīnāṃ bahūnāmākārāṇāmanuyāyitvadaśarnācca na vidyābhedaprasaktiḥ, tathā-pyagniśarīratvāgranetṛtvayorvirodhamabhyupagamyaivamuktamiti draṣṭavyam | vilambāvilambasāmyāttulyabalatvamitīti - rūḍha¬rthānupapatti-pratisandhānamūlatvena daurbalyaṃ yaugikārtharūḍha¬rthāparyavasānavṛttilabdhātharyossamānam | tatrāparyavasānavṛttilabdhārthasya prathamapratipanna-rūḍha¬rthānuguṇatvaṃ prābalyahetuḥ, tatpakṣe rūḍha¬rthasyāparityāgāt, yaugikārthasya tu mukhyatvameva prābalyahetuḥ | rūḍha¬tharvadyaukikārthasyāpi mukhyatvāditi tulyabalatvamiti bhāvaḥ | nanu rūḍha¬rthāparyavasānalabdhārthasya rūḍhipūrvakalakṣaṇāpekṣayā adhanyena yaugikārthena tulyatvaṃ vadatā aparyavasānalabdhārthe lakṣaṇaivoktā syāt naceṣṭhāpattiḥ, carācaravyapāśrayādhikaraṇe paramātmani mukhyatvasyaivākṛtyadhikaraṇanyāyena samarthitatvāditi cet ucyate mukhyārthāntarānupapattipratisandhānamūlakatayā yaugikārthavadvilambitapratītikasyāpi brāhṛṇaḥ "vacasāṃ vācyamuttamam' | natāsma sarvavacasāṃ pratiṣṭhā yatra śāśvatī' ityādipramāṇānusārāt samudāyaśaktigocaratvamasti; nahi vilambamātreṇa mukhyārthatvahāniḥ "ādityasya gāvaḥ prakāśayanti' ityādau kiraṇādīnāṃ vilambitopasthitikānāmapi mukhyārthatvadarśanāditi draṣṭavyam ekenaiva vākyena vaikalpikārtheti - nanvagniśarīratvāgranetṛtvarūpārthayorekavākyavihitatve aruṇaikahāyanyoriva samuccayasyaivāvaśya-mbhāvena vikalpasyāprasaktayā vaikalpikārthadvayavidhānavādino vākyabhedapuraskāreṇaiva vikalpasyābhyupagantavyatayā kathaṃ vākyabhedo-pādānam ? tadaniṣṭaṃ syāt | kiñca vākyabhedabhītyā vikalpaṃ parityajya vidyābhedasvīkartavya ityākṣipato mate ekenāgniśabdena vṛtti-dvayāśrayaṇonārthadvayavidhāne vṛttidvayavirodhaprasaṅgenāvṛttilakṣaṇavākyabhedasyābhyupetavyatayā vākyabhedadoṣasyānuddhāṭa¬tvamiti cet,

1.2.32

उच्यते; अग्निशरीरकत्वाग्रनेतृत्वरूपगुणद्ववत्तया विधाने विद्याभेदो वा स्यात् तस्यामेव विद्यायां वाक्यभेदमाश्रित्य विकल्पाभ्युप-गमेऽष्टदोषदुष्टो विकल्पस्यात् वाक्यभेददोषश्च स्यादित्यत्र तात्पर्यात् । यौगिक इति हि सूत्रतात्पर्यमिति - रूढ¬भावे योग एव ज्यायान्, मुख्यत्वात्, न त्वपर्यवसानवृत्तिः, तस्याः योगिकार्थवन्मुख्यत्वाभावादिति जैमिनेर्मतं नतु द्वयोरपि तुल्यबलत्वम् । येन विद्याभेदो विकल्पो वा स्यादिति भावः । न द्वितीयेति कृत्वेति - "तानि द्वैधं गुणप्रधानभूतानि' इत्यधिकरणे व्रीहिनवहन्तीत्यत्र किमवधातार्था व्रीहयः, उत व्रीह्रर्थो वा अवघातः ? इतिविचार्य भावार्थाधिकरणन्यायेन भूतस्य द्रव्यस्य क्रियानिवृत्तिर्दृष्टं प्रयोजनं लभ्यत इत्यवघातार्था व्रीहयः अवघातस्त्वदृष्टार्थः इति पूर्वपक्षं कृत्वा अवघातस्य कर्मौपयिकतुषविमोकादिलक्षणदृष्टप्रयोजनेन सप्रयोजनत्वे सम्भवति यागादिवददृष्टाथर्कल्पनाया अन्याय्यत्वात् अवघातस्य व्रीह्रर्थत्वमेव । व्रीहीणां च तण्डुलपिष्टप्रणाडिकया यागार्थत्वमिति न कुत्राप्यदृष्टं कल्पनीयमिति सिद्धान्तितम् । तत्र ननु व्रीहीनवहन्तीति द्वितीयाश्रुत्या अवघातस्य व्रीह्रर्थत्वा- वगमात् कथं पूर्वपक्षोत्थितिरित्याशङ्कय द्वितीया नास्तीति सिद्धवत्कारेण पूर्वपक्षः प्रवर्तत इति पूर्वमीमांसकैर्वर्णितमित्यर्थः ।। बुध्यारोहार्थत्वं किं न स्यादिति - प्रियशिरस्त्वादिवदिति भावः

ucyate; agniśarīrakatvāgranetṛtvarūpaguṇadvavattayā vidhāne vidyābhedo vā syāt tasyāmeva vidyāyāṃ vākyabhedamāśritya vikalpābhyupa-game'ṣṭadoṣaduṣṭo vikalpasyāt vākyabhedadoṣaśca syādityatra tātparyāt | yaugika iti hi sūtratātparyamiti - rūḍha¬bhāve yoga eva jyāyān, mukhyatvāt, na tvaparyavasānavṛttiḥ, tasyāḥ yogikārthavanmukhyatvābhāvāditi jaiminermataṃ natu dvayorapi tulyabalatvam | yena vidyābhedo vikalpo vā syāditi bhāvaḥ | na dvitīyeti kṛtveti - "tāni dvaidhaṃ guṇapradhānabhūtāni' ityadhikaraṇe vrīhinavahantītyatra kimavadhātārthā vrīhayaḥ, uta vrīhrartho vā avaghātaḥ ? itivicārya bhāvārthādhikaraṇanyāyena bhūtasya dravyasya kriyānivṛttirdṛṣṭaṃ prayojanaṃ labhyata ityavaghātārthā vrīhayaḥ avaghātastvadṛṣṭārthaḥ iti pūrvapakṣaṃ kṛtvā avaghātasya karmaupayikatuṣavimokādilakṣaṇadṛṣṭaprayojanena saprayojanatve sambhavati yāgādivadadṛṣṭātharkalpanāyā anyāyyatvāt avaghātasya vrīhrarthatvameva | vrīhīṇāṃ ca taṇḍulapiṣṭapraṇāḍikayā yāgārthatvamiti na kutrāpyadṛṣṭaṃ kalpanīyamiti siddhāntitam | tatra nanu vrīhīnavahantīti dvitīyāśrutyā avaghātasya vrīhrarthatvā- vagamāt kathaṃ pūrvapakṣotthitirityāśaṅkaya dvitīyā nāstīti siddhavatkāreṇa pūrvapakṣaḥ pravartata iti pūrvamīmāṃsakairvarṇitamityarthaḥ || budhyārohārthatvaṃ kiṃ na syāditi - priyaśirastvādivaditi bhāvaḥ

1.2.33

ननु सम्पतिं्त दर्शयतीत्येतावति वक्तव्ये परमात्मोपासनोचितमेव फलं दर्शयतीतिभाष्ये निर्देशो निष्प्रमाणक इत्याशङ्कय प्रागुप-क्षिप्तस्य प्राणाहुतेः परमात्मसमाराधनरूपत्वस्योपपादकं तदित्यत्राह - अग्निहोत्रसम्पत्तेः परमात्मसमाराधनार्थत्वमिति । पर-

nanu sampatiṃ्ta darśayatītyetāvati vaktavye paramātmopāsanocitameva phalaṃ darśayatītibhāṣye nirdeśo niṣpramāṇaka ityāśaṅkaya prāgupa-kṣiptasya prāṇāhuteḥ paramātmasamārādhanarūpatvasyopapādakaṃ tadityatrāha - agnihotrasampatteḥ paramātmasamārādhanārthatvamiti | para-

1.2.33

मात्मसमाराधनं प्राणाहुतिः, तस्या अग्निहोत्रहोमत्वार्था गाह्यपत्त्याग्न्यादिसम्पत्तिरिति भावः । तस्य सर्वेषु लोकेष्वित्याद्युक्तः फल-विशेष एव प्राणाहुतेः परमात्मसमाराधनत्वं ज्ञापयतीति भावः । सर्वं सामराधितं भवतीति - यागस्य देवपूजार्थत्वात्पूजायाश्चारा- धनरूपत्वाद्यागहोमयोश्चानतिभेदात् हुधातोराराधनमर्थ इति भावः । तदङ्गपरोपासनफलं दर्शयतीति - उपासनफलस्य सर्वपाप-प्रदाहस्य प्राणाग्निहोत्रे प्रदर्शनं प्राणाग्निहोत्रस्य तदङ्गत्वज्ञापनार्थमित्यर्थः । इदञ्च प्राणाहुतिमात्रस्येत्याद्युत्तरवाक्ये स्पष्टमिष्यते । उपासकस्य पूर्धाद्यवयवानामेवेति - "यस्त्वेवमेवं' इति पूर्ववाक्ये उपासकस्य प्रकृततया "तस्य ह वा एतस्य' इत्यत्र तच्छब्देन तस्यैव परामृष्टव्यत्वात् "उर एव वेदिर्लोमानि बर्हिः' इत्युत्तरवाक्ये उपासकोरःप्रभृतीनामेव परामृष्टव्यत्वेन "तस्य हवा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूद्र्धैव सुतेजाः' इत्यादौ मूर्धादिशब्दैरप्युपासकमूर्धादिपरामर्शस्योचितत्वाच्च । नचैवमात्मनो वैश्वानरस्येति व्यपदेशः कथं घटतामिति वाच्यम्; उपास्योपासकाभेदविवक्षया वैश्वानरादिशब्दप्रयोगोपपत्तेरिति भावः । मुकितरेव फलमितीति । ज्ञाप-यितुमुक्ततयेत्यन्वयः । यद्यपि "सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति' इत्यत्रानिष्टनिवृत्त्यंशो न कण्ठोक्तः ब्राहृानुभवमात्रस्योक्तत्वात् तथापि तदन्त-र्गतत्वमस्तीत्यभिप्रयन्नाह - फलान्तर्गतेति । वाक्यप्रतिपन्नस्याङ्गभावस्येति - यद्यपि नानेन वाक्येनाङ्गाङ्गिभावः प्रतिपाद्यते, तथापि "उर एव वेदिर्लोमानि बर्हिः' इत्यग्निहोत्रसम्पत्तिवाक्ये "तस्य हवा एतस्य' इत्यस्यानुकर्षात्तादथ्यर्सिद्धमिति भावः । शङ्क-रादिभिस्तु "अभिव्यक्तेः' इत्यादिसूत्रचतुष्टयं मतभेदेन प्रादेशमात्रश्रुतिनिर्वाहभेदप्रदर्शनपरं व्याख्यातम् अतिमात्रस्यापि परमात्मन योगवसात् प्रादेशमात्रत्वोपपत्तिरिति आश्मरथ्यो मन्यत इति अभिव्यक्तेरिति सूत्रार्थमाहुः । प्रादेशमात्रह्मदयादयावच्छिन्नमनोनु-स्

mātmasamārādhanaṃ prāṇāhutiḥ, tasyā agnihotrahomatvārthā gāhyapattyāgnyādisampattiriti bhāvaḥ | tasya sarveṣu lokeṣvityādyuktaḥ phala-viśeṣa eva prāṇāhuteḥ paramātmasamārādhanatvaṃ jñāpayatīti bhāvaḥ | sarvaṃ sāmarādhitaṃ bhavatīti - yāgasya devapūjārthatvātpūjāyāścārā- dhanarūpatvādyāgahomayoścānatibhedāt hudhātorārādhanamartha iti bhāvaḥ | tadaṅgaparopāsanaphalaṃ darśayatīti - upāsanaphalasya sarvapāpa-pradāhasya prāṇāgnihotre pradarśanaṃ prāṇāgnihotrasya tadaṅgatvajñāpanārthamityarthaḥ | idañca prāṇāhutimātrasyetyādyuttaravākye spaṣṭamiṣyate | upāsakasya pūrdhādyavayavānāmeveti - "yastvevamevaṃ' iti pūrvavākye upāsakasya prakṛtatayā "tasya ha vā etasya' ityatra tacchabdena tasyaiva parāmṛṣṭavyatvāt "ura eva vedirlomāni barhiḥ' ityuttaravākye upāsakoraḥprabhṛtīnāmeva parāmṛṣṭavyatvena "tasya havā etasyātmano vaiśvānarasya mūdrdhaiva sutejāḥ' ityādau mūrdhādiśabdairapyupāsakamūrdhādiparāmarśasyocitatvācca | nacaivamātmano vaiśvānarasyeti vyapadeśaḥ kathaṃ ghaṭatāmiti vācyam; upāsyopāsakābhedavivakṣayā vaiśvānarādiśabdaprayogopapatteriti bhāvaḥ | mukitareva phalamitīti | jñāpa-yitumuktatayetyanvayaḥ | yadyapi "sarveṣvātmasvannamatti' ityatrāniṣṭanivṛttyaṃśo na kaṇṭhoktaḥ brāhṛाnubhavamātrasyoktatvāt tathāpi tadanta-rgatatvamastītyabhiprayannāha - phalāntargateti | vākyapratipannasyāṅgabhāvasyeti - yadyapi nānena vākyenāṅgāṅgibhāvaḥ pratipādyate, tathāpi "ura eva vedirlomāni barhiḥ' ityagnihotrasampattivākye "tasya havā etasya' ityasyānukarṣāttādathyarsiddhamiti bhāvaḥ | śaṅka-rādibhistu "abhivyakteḥ' ityādisūtracatuṣṭayaṃ matabhedena prādeśamātraśrutinirvāhabhedapradarśanaparaṃ vyākhyātam atimātrasyāpi paramātmana yogavasāt prādeśamātratvopapattiriti āśmarathyo manyata iti abhivyakteriti sūtrārthamāhuḥ | prādeśamātrahmadayādayāvacchinnamanonu-s

1.2.33

"उपासकानुग्रहार्थं प्रादेशमात्रतया अभिव्यक्तिसम्भवात् द्युपृथिव्यादिप्रादेशसम्बन्धिनी प्रादेशी मात्रा परिमाणं यस्य स तथोक्तमिति मरणीयतया रूढिपूर्वकलक्षणाया प्रादेशमात्रत्वमिति बादरिरिति द्वितीयसूत्रार्थमाहुः । वाजसनेयके प्रादेशमात्रे उपासकमूद्र्धचुबु-कान्तराले त्रैलोक्यात्मनो वैश्वानरस्य द्युप्रभृतीनां मूद्र्धाद्यवयवानां सम्पादनात्प्रादेशमात्रत्वोपपत्तिः । एवं हि साजसनेयके श्रूयते;- प्रादेशमात्रमिव ह वै देवास्सुविदिता अभिसम्पन्नास्तथा तु एतान् वक्ष्यामि । यथा प्रादेशमात्रमिवाभिसम्पादयिष्यामीति । स होवाच मूद्र्धानमुपदिशन्नुवाच एष वा अतिष्ठा वैश्वानर इति चक्षुषी उपदिशन्नुवाच एष वै सुतेजा वैश्वानर इति नासिके उपदिशन्नुवाच एष वै पृथग्वत्र्मा वैश्वानर इति मुख्याकाशमुपदिशन्नुवाच एष वै बहुलो वैश्वानर इति मुख्या आप उपदिशन्नुवाच एष वै रयिर्वैश्वानर इति चिबुकमुपदिशन्नुवाच एष वै प्रतिष्ठा वैश्वानर इति । अयमर्थः, प्रादेशमात्रमिव देवास्सूर्यादयः अभिसम्पन्नाः प्राप्ताः उपासनतया यदा तदा ते विदिता भवन्ति । अहं केकयराजः, युष्मभ्यम् औपमन्यवादिभ्यः, एतान् देवान्, तथा वक्ष्यामि यथा प्रादेशमात्रमेवाभि-सम्पादयिष्यामीति औपमन्यवप्रभृतीन् प्रति वक्तव्यत्वेन प्रतिज्ञाय अश्वपतीं रोजोवाच, किं कुर्वन्नित्युक्ते अस्य मूद्र्धानमुपदिशन् कराग्रेण दर्शयन् एष वै भूरादिलोकानतीत्य तिष्ठतीत्यतिष्ठा द्यौर्वैश्वानरस्यावयव इति प्रसिद्धे मूद्र्धनि वैश्वानरस्याधिदैवं यो मूद्र्धा द्युलोकः तत् दृष्टिः कर्तव्येत्यर्थः । स्वकीये चक्षुषी दर्शयन्नाह एष वै सुतेजास्स हि सूर्योधिदैवतं वैश्वानरस्य चक्षुरितिप्रसिद्धयोश्चक्षु-षोर्वैश्वानरस्याधिदैवं यदादित्याख्यं चक्षुः तद्दृष्टिरित्यर्थः । इत्यादि सर्वत्र ज्ञेयमिति, इत्थं सम्पत्तेरिति सूत्रार्थमाहुः । अस्मिन् प्रादेश-मात्रे मूद्र्धचिबुकान्तराले एनं परमात्मानं जाबाला अप्यधीयते । "एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोविमुक्ते प्रतिष्ठितः' इति । सोविमुक्तः अस्मिन् प्रतिष्ठ इति वरणायान्नस्य मध्ये प्रतिष्ठित इति । का वै वरणा काच नासीति तत्र चेयामेव नासिकां वरणा नासीति निरूच्य पुनरप्यामनन्ति । कतमच्चास्य स्थानं भवति भ्रुवोः प्राणस्य च यस्सन्धिस्स एष द्युलोकस्य परस्य सन्धिर्भवतीति । ततश्च नासिकाभ्रू-मध्यप्रदेशमात्रवर्त्तिनि परमात्मनि प्रादेशमात्रोपपत्तिरिति चतुर्थसूत्रार्थमाहुः । तेषां मते चतुस्सूत्र्या अपि प्रादेशमात्रत्वनिर्वाहमात्र-

"upāsakānugrahārthaṃ prādeśamātratayā abhivyaktisambhavāt dyupṛthivyādiprādeśasambandhinī prādeśī mātrā parimāṇaṃ yasya sa tathoktamiti maraṇīyatayā rūḍhipūrvakalakṣaṇāyā prādeśamātratvamiti bādaririti dvitīyasūtrārthamāhuḥ | vājasaneyake prādeśamātre upāsakamūdrdhacubu-kāntarāle trailokyātmano vaiśvānarasya dyuprabhṛtīnāṃ mūdrdhādyavayavānāṃ sampādanātprādeśamātratvopapattiḥ | evaṃ hi sājasaneyake śrūyate;- prādeśamātramiva ha vai devāssuviditā abhisampannāstathā tu etān vakṣyāmi | yathā prādeśamātramivābhisampādayiṣyāmīti | sa hovāca mūdrdhānamupadiśannuvāca eṣa vā atiṣṭhā vaiśvānara iti cakṣuṣī upadiśannuvāca eṣa vai sutejā vaiśvānara iti nāsike upadiśannuvāca eṣa vai pṛthagvatrmā vaiśvānara iti mukhyākāśamupadiśannuvāca eṣa vai bahulo vaiśvānara iti mukhyā āpa upadiśannuvāca eṣa vai rayirvaiśvānara iti cibukamupadiśannuvāca eṣa vai pratiṣṭhā vaiśvānara iti | ayamarthaḥ, prādeśamātramiva devāssūryādayaḥ abhisampannāḥ prāptāḥ upāsanatayā yadā tadā te viditā bhavanti | ahaṃ kekayarājaḥ, yuṣmabhyam aupamanyavādibhyaḥ, etān devān, tathā vakṣyāmi yathā prādeśamātramevābhi-sampādayiṣyāmīti aupamanyavaprabhṛtīn prati vaktavyatvena pratijñāya aśvapatīṃ rojovāca, kiṃ kurvannityukte asya mūdrdhānamupadiśan karāgreṇa darśayan eṣa vai bhūrādilokānatītya tiṣṭhatītyatiṣṭhā dyaurvaiśvānarasyāvayava iti prasiddhe mūdrdhani vaiśvānarasyādhidaivaṃ yo mūdrdhā dyulokaḥ tat dṛṣṭiḥ kartavyetyarthaḥ | svakīye cakṣuṣī darśayannāha eṣa vai sutejāssa hi sūryodhidaivataṃ vaiśvānarasya cakṣuritiprasiddhayoścakṣu-ṣorvaiśvānarasyādhidaivaṃ yadādityākhyaṃ cakṣuḥ taddṛṣṭirityarthaḥ | ityādi sarvatra jñeyamiti, itthaṃ sampatteriti sūtrārthamāhuḥ | asmin prādeśa-mātre mūdrdhacibukāntarāle enaṃ paramātmānaṃ jābālā apyadhīyate | "eṣo'nanto'vyakta ātmā sovimukte pratiṣṭhitaḥ' iti | sovimuktaḥ asmin pratiṣṭha iti varaṇāyānnasya madhye pratiṣṭhita iti | kā vai varaṇā kāca nāsīti tatra ceyāmeva nāsikāṃ varaṇā nāsīti nirūcya punarapyāmananti | katamaccāsya sthānaṃ bhavati bhruvoḥ prāṇasya ca yassandhissa eṣa dyulokasya parasya sandhirbhavatīti | tataśca nāsikābhrū-madhyapradeśamātravarttini paramātmani prādeśamātropapattiriti caturthasūtrārthamāhuḥ | teṣāṃ mate catussūtryā api prādeśamātratvanirvāhamātra-

3

अतसीगुच्छसच्छायमञ्चितोरःस्थलं श्रिया । अञ्जनाचलृङ्गारमञ्जलिमर्म गाहताम् ।। प्रारिप्सितस्य ग्रन्थस्य अविघ्नपरिसमाप्त्यर्थं प्रचयगमनार्थञ्च स्वाचार्यस्य वरदगुरोरिष्टदेवतारूपं हस्तिगिरीश्वरं भगवन्तं वरद-प्रणातार्तिहरनामभ्यां प्रख्यापितेष्टप्राप्त्यनिष्टपरिहारलक्षणपुरुषार्थदातृभावम् अत एव शरण्यं शरणमुपगच्छति वरदं द्विरदाद्रीशमिति । द्विरदाद्रीशमित्यनेन सौलभ्यमुक्तम् ; दिङ्नागैरर्चितस्तत्र पुरा विष्णुः सनातनः । ततो हस्तिगिरिर्नाम ख्यातिरासीन्महागिरेः ।। इति पुराणवचनेन दिङ्नागानां तिरश्चामप्यर्चनीयोऽभूत् तत्रेति प्रतीतेः । श्रीनिधिंकरुणानिधिमिति पदद्वयेन शरण्यत्वोपयुक्ते साम-थ्र्यकारुणिकत्वे अभिहिते । श्रीनिधेर्हि देयद्रव्येषु न दुर्लभं किञ्चिद्वस्त्वस्तीति नेष्टप्रापणे देयद्रव्याभावकृतमसामथ्र्यमस्ति । "अप्र- मेयं हि तत्तेजो यस्य सा जनकात्मजा' इति श्रीनिधेरप्रमेयतेजोनिधित्वेन अनिष्टनिरसनेपि तेजोविरहलक्षणमसामथ्र्यं न संभवति । हरिमित्यनेन आश्रितानां दुरितं हरतीत्यर्थसिद्धिः । ।एवं परदेवतां प्रणम्य स्वाभीष्टां स्वस्य एतत्प्रबन्धनिर्माणौपयिकज्ञानशक्तयादि-गुणप्रदायिनीं सदर्शनाख्यामपि देवतां प्रणमति बहिरिति । उपबृंहितवेदाय व्याख्यातवेदाय। । अन्तज्र्वरम् उ "बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति' इति न्यायेन विपरीतार्थप्रतिपादनसमुद्भूतं व्याकुलत्वम् । अशीशमत् शमयति स्मेत्यर्थः । शमेण्र्यन्तात् कर्तरि लुङि चङि (च) रूपम् । यथा योगी स्वशक्तिवैभवेन परेषां ज्वरं निवर्तयति, एवमयमपि स्वशक्तिवैभवेन श्रुत्यादीनामन्तज्र्वरं शमयति स्मेति सूच्यते । प्रपद्ये प्रणवाकारमिति । प्रणवाकारं प्रणवसदृशं रङ्गमिव च स्थितमित्यर्थः । पूर्वाधिप्रतिपादितं भाष्यस्य रङ्गप्रणवाभ्यां सादृश्यमुत्तरार्धेन उपपादयति । परस्येति । "अकारार्थो विष्णुर्जगदुदयरक्षाप्रळयकृत् मकारार्थो जीवस्तदुपकरणं वैष्णवमिदम् । उकारोऽनन्यार्हं नियमयति सम्बन्धमनयोः त्रयीसारः त्र्यात्मा प्रणव इममर्थं समदिशत् ।।' इत्युक्तरीत्या प्रणवस्य शेषित्वप्रकाशकत्वम् । भाष्यस्य परमशेषित्वप्रकाशकत्वं स्पष्टमेव । श्रीरङ्गस्यापि परब्राहृशेषशायित्वप्रकाश-कत्वेन शेषित्वप्रकाशकत्वम् । यद्यपि श्रीरङ्गस्य शेषशायित्वलक्षणशेषित्वप्रकाशकत्वम्; भाष्यप्रणवयोस्तु स्वामित्वलक्षणशेषि-त्वप्रकाशकत्वमिति नैकः साधारणो धर्मः-तथापि, "सकलकलं पुरमेतत् संप्रति जातं सुधांशुबिम्बमिव' इत्यत्रेव श्लेषभित्तिका-भेदाध्यवसायमूलया भेदे अभेदः इत्येवंरूपया अतिशयोक्तयैव साधारणधर्मैक्यलाभः । श्रुत्यन्तेष्विति ।श्रवणमननयोरुमयोरपि श्रुत्यन्तादिसंबन्धाविशेषेऽपि प्राधान्यात् प्रणवे ? (श्रवणे ?) श्रुत्यन्तरस्य प्रतिपादकत्वेन प्रतिपत्तिस्थानतया, मनने भाष्यस्य च व्यपदेशः । यथा "श्रोतव्यः श्रतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्चोपपत्तिभिः' इति । दृष्टं विशदध्यानविषयीकृतम् । न तु स्वमते ध्यानदर्शनयो-र्भेदोऽस्ति । "रङ्गधामनि यो मुक्तिकालीन (नः ?) श्रवणमनननिदिध्यासनफलीभूतः सः' इत्यपि वदन्ति । अत्र श्रुत्यन्तह्मदम्बु-जरङ्गधामतुल्यतया भगवदभिव्यक्तिस्थानत्वं भाष्यस्य व्यज्यते । प्रमाणञ्च प्रमेयञ्चेति । प्रमाणं वेदः प्रमेयं तत्प्रतिपाद्योऽर्थः । अथ चिकीर्षितौपयिकतया प्रकृतं व्याख्येयतात्पर्यज्ञानमाशास्ति-अविस्तृता इति । गिरः । दीपादिसङ्ग्रहार्थं सामान्येन ग्रहणम् । अत एव तदैककण्ठ¬ेन भाष्यं व्याख्यायते । अखिलं पदगतं वाक्यगतं पबन्धगतञ्च । दृढं कुतर्कानपनोद्यम् । एवं मङ्गलमनुष्ठाय चिकीर्षितं प्रतिजानीते श्रीरङ्गेति । प्रथमविशेषणेन स्वस्य धीविशेषः, द्वितीयेन सत्वोत्तरत्वञ्च आप्त्यर्थं प्रदर्शितम् । अचूचुदत् । श्रुतप्रकाशिकायामिति शेषः । अत्र भाष्यं मया व्या---(ख्यायत इ)ति (प्रति) ज्ञातं भवति । तत्र विन्या-सविशेषात् भगवत्कैङ्कर्यबुध्यैव स्वस्य प्रवृत्तिः; न तु पाण्डित्यख्यापनायेति व्यज्यते । अथ तत्प्रीणनार्थमपि ग्रन्थकरणम्, "बोधयन्तः परस्पर'मिति वचनानुसारेण परप्रत्यायनाथर्तयैवार्थवत् । ननु शिष्याः स्वयमेव जानन्ति, किं त्वया यत्नः क्रियते इत्याशङ्कयाऽऽह गुरुभ्य इति । सौकर्यायेति प्रकृतचोद्यपरिहारः । अथापि संप्रदायविरहाद्भ्रमसंभवे कथं परानुग्रहः स्यात् ? तत्राऽऽह गुरुभ्य इति । एवमपि शब्दरचनायामन्यथा प्रतिपादनसंभवेन भ्रमसंभव इत्यत उक्तं तत्प्रयुक्तैः इति । एवं तर्हि ते यत्नः किमर्थ इत्यत्राऽऽह सङ्क-लय्येति । वरदगुरुभिरुपन्यस्तेष्वर्थेषु यावदपेक्षितम्, तथा सङ्कलनमस्मत्कृतमित्यभिसन्धिः । अथापि कृत्स्नोपदेशाभावात् स्वग्रन्थ-स्यानुपादेयतामाशङ्कयाऽऽह क इति । इदं चोद्यं न्यायसुदर्शनादिष्वपि समानमित्यर्थः । अथापि तैः पूर्वकृतैरेवालम् । किं भवद्यत्नेन कतिपयार्थग्राहिणेति चोद्यं परिहरति श्रुतांशेति । भाष्यवित्तमैः सुदर्शन-विवरणादिभिः भाष्यार्थं प्रतिपद्यमानैरपि इयं कृतिः श्रुतप्रकाशिका नोपेक्ष्या; किन्तु उपादेया । किमर्थं ? मया आचार्यसकाशात् श्रुतानामर्थानां श्रुतप्रकाशिकया प्रतिपाद्यमानानां सुद-र्शनादिष्वनुक्तानां भाष्यार्थांशानां स्थितये । अत्र दृष्टान्तः आढ¬ैरिति । "पन्त्रे तद्देवतायाञ्च', "यस्य देवे परा भक्तिः यथा देवे तथा गुरौ' इत्यादिप्रमाणानुसारेण भाष्यार्थाधिगमस्य भाष्य-तत्कर्तृतत्प्रतिपाद्यभगवत्प्रसादलभ्यत्वम्-कृत्स्नभाष्यार्थवेदितुः भाष्यकारस्य तत्प्रतिपाद्यस्य भगवतो वा, "अस्य वाक्यस्यायमर्थः' इत्येवंरूपात् वचनात् भाष्यार्थः सुबोधो भविष्यति इत्याशङ्कयाऽऽह भाष्य-ञ्चेद्व्यवृणोदित्यादिना । ननु व्यवृणोदित्यत्र "हेतुहेतुमतोर्लिङ्' इति लिङो भविष्यद्विषयत्वात् लिङ् मा भून्नाम । मा च भूत्, "लिङ्निमित्ते लृङ् क्रियातिपत्तौ' इति लृङ् । तस्यापि भविष्यद्विषयकत्वात् । "भूते च' इत्यनेन भेते काले, "लिङ्निमित्ते लृङ् क्रियातिपत्तौ' इति विधीयमानो लृङ् कस्मान्न भवतीति चेत्-अत्राहुः । सत्या अपि क्रियातिपत्तेरविवक्षितत्वाद्वा, सतोऽपि हेतु-हेतुमद्भावस्याविवक्षितत्वाद्वा लृङ् न भवति । सतोऽप्यविवक्षा दृश्यते, यथा "अनुदरा कन्ये'ति । केचित्तु "गाम्भीर्यादनवस्थिति' रिति गाम्भीर्यहेतुकत्वोक्तेः अनवस्थाने विवरणं न हेतुरिति वर्णयन्ति । केचित्तु-ननु स्वयमेव भाष्यकारैः भाष्यस्य व्याख्यातत्वा-त्किमिति भवता यत्नः क्रियते इति चोद्यं परिहर्तुमनुवदति भाष्यञ्चेदिति । अत्र चेच्छब्दः न यद्यर्थे, किंतु असन्दिग्धे सन्दिग्ध- वद्वचने, वेदाश्चेदितिवत् । भाष्यञ्चेदिदम्, स्वयं व्यवृणोदेव । भाष्य---भाष्यं स्वयमेव स्वव्याख्यानं भवति । तथा हि भाष्यलक्षणं कुर्वन्ति, "स्वपदानि च वण्र्यन्ते' इति । परिहरति व्याख्यानेति । तथा; अत्र अपिरध्याहार्यः । तथापि व्याख्यानवाचां भाष्या-न्तर्गतानां गाम्भीर्यादनवस्थितिः उ तात्पर्यं परिनिष्ठा न लब्धुं शक्येत्यर्थः । अथा कैरिव ? (अन्यथा कैयट ?) वार्तिकादेरनारं-भापत्तेरिति भावः । अनवस्थितिमुपपादयति मितमतिरित्यादि । नर (नारद) नारायणन्यायेन भगवानेव अर्चारूपी (?) भाष्य-परिज्ञानार्थिभिरुपसर्पणीयः इति किं युष्मत्कृत्या ? नेत्याह प्रष्टव्य इति । अर्चारूपी ईश्वरः कथं प्रष्टव्यः ? कुत इत्यत आह - स हि इति । स हि नारायणादिरूप ईश्वरः नः इदानीन्तनानामस्माकं प्रत्यक्षरूपो न । इदानीमर्चारूपेणावस्थानात् नारदादिवत् नास्मा-कमुपदेष्टेत्यर्थः-इति व्याचक्षते । तदेवं श्रीरङ्गेशाज्ञयेत्यारभ्य श्रुतप्रकाशिकारम्भप्रतिज्ञा । तस्याः भाष्यं विषयः; सङ्कलय्य तदर्थज्ञापनं प्रयोजनम्; तच्च न पूर्वव्याख्यानैरन्यथासिद्धम्; न वा भ्रमप्रमादादिदोषमिश्रम्; तदर्थिनश्चात्र अधिकारिणः इति स्वग्रन्थे प्रेक्षावत्प्र-वृत्त्यौपयिकं अनुबन्धचतुष्टयं प्रदर्शितं भवति । अष्टादशविद्यास्थानेषु शारीरकशास्त्रे भगवतो भाष्यकारस्य व्याचिख्यासायां निमित्तमाह सर्वेषामित्यादिना । स्वत एव भग-वत्साक्षात्कारसमर्थानां मुक्तानां वेदस्या लौकिकपुरुषार्थप्रतिपत्त्यर्थमनादरणीयत्वादाह - प्रमाणाधीनप्रमेयनिश्चयानामिति । भ्रान्तात् प्रति वेदस्यानादरणीयत्वादाह उपादित्सितेति । उपादित्सितजिहासितालौकि (तलौकि) केष्टानिष्टतत्साधनानामित्यर्थः । अलौकिकपुरुषार्थतत्साधनप्रत्यायकत्वाविशेषेण सांख्याद्यागमवैलक्षण्ये वेदस्य निमित्तमाह - तत्राप्यपुरुषेति । पूर्वभागे कुतो न व्याचिख्यासेति शङ्कामपाकरोति- तत्र चेत्यादिना । पूर्वभागे अर्वाचीनफलतत्साधनपरे अवगते इति योजना । असन्दिग्धतया-ऽवगतेत्यर्थः । पूर्वभागेऽनुपप्लुत इति यावत् । अत्र अर्वाचीनेति विशेषणेन वेदान्तभागप्रतिपाद्यार्थविप्लवे महाफलहानिवत् तदंशे तन्नास्तीत्यपि सूचितम् । तदुज्जिजीवयिषया व्याचिख्यासितमित्यन्वयः । निष्कण्ठकीकृत्य कृतार्थयितुं भवभयाभितप्तेत्यन्वयः । तेन उज्जिजीवयिषाया, कृतार्थयितुमित्यनयोः न पौनरुक्तयमिति वदन्ति । केचित्तु उज्जिजीवयिषायाः सदसद्विवेचनचतुरपूर्वाचार्य-विरचितमित्यनेनान्वय इति उज्जिजीवयिषां पूर्वाचार्यगतामाहुः । अपरे तु उज्जीवनकृतार्थीकरणयोः द्वारद्वारिभावेन भेदमाहुः । कुपथ-प्रवृत्तिनीति । कुत्सितः पथः कुपथः । पथशब्देन समासः । न पथिन्शब्देन । तेन "कापथ्यक्षयोः' इति न भवति । पठितश्च त्रिका-ण्डशेषे "पथः पन्थाश्च मार्गः स्यात्' इति पथिन्शब्दसमानार्थः पथशब्दोऽकारान्तः । शङ्करादिकृतानां शारीरकव्याख्यानानामनादरणीयत्वे हेतुमाह परमर्षिप्रणीतानीति । यत्तदोर्नित्यसम्बन्धात् अत्र यानीति शेषः । यानि परमर्षिप्रणीतानि शास्त्राणि, तेषां महर्षिप्रणीतानि व्याख्यानानि सन्ति चेदित्यर्थः । व्याख्येयानीति गहनार्थत्वसूचकम् । सन्त्यपि तान्यनादृत्य व्याख्येयान्तराणि इत्यत्र व्याख्येयान्तरकथनं दृष्टान्तार्थम् । यथा व्याख्येयान्तराणां शारीरकविरुद्धानाम-प्रामाणिकत्वम्, तथा बोधायनव्याख्यानविरुद्धानां शङ्करादिकृतव्याख्यानानामप्रामाणिकत्वमित्यर्थः । यद्वा तेषाञ्च महर्षिप्रणी-तानीत्यत्र चशब्दो भिन्नक्रमः । परमर्षिप्रणीतानि व्याख्येयानि, तेषां महर्षिप्रणीतानि व्याख्यानानि च सन्ति चेत्, तान्येव व्या-ख्येयानि, व्याख्यानानि च अनुरोद्धव्यानीत्यर्थः । बाधकानुपलम्भादिति । "सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशा'दित्यत्र व्याख्यानान्तरवर्णनं पर-मतानुसारेण कृतम् । अनन्तरमेव वृत्तिकारोक्तार्थवर्णनात् । अतो न तद्विरोधः । पूर्वभागार्थानां शिक्षणीयत्वमिति । अरुणाधि-करणादिष्विति भावः । अखिलेतिश्लोकार्थविचारः इष्टदेवतोपासनरूपं मङ्गलमिति । उपासनाशीरूपं भङ्गलमित्यर्थः । अत एव वक्ष्यति, "वस्तुनिर्देशः, भवत्वित्याशीर्वादश्च कृतौ भवतः' इति । केचित्तु भक्तिप्रार्थनमपि भक्तिरूपमिति मन्यन्ते । यद्वा उपासनस्य स्वतोऽनुकूलत्वमवगम्य तत् प्रार्थयमानेन तस्या-प्यनुष्ठितत्वसम्भवादेवमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । मङ्गलाचारयुक्तानामिति । न च इदं वचनं जपहोमादितुल्यतया आदर्शदर्शनादिमङ्गला-चारस्य विनिपातनिवृत्तिहेतुत्वावगमकम्; न त्वारम्भकाले मङ्गलकर्तव्यतायां प्रमाणम् । अत एव मङ्गलानुष्ठाने आचारमेव प्रमा-णयन्ति इति वाच्यम्-समाप्तिप्रतिबन्धकविघ्नस्यापि विनिपातशब्दार्थत्वेन मङ्गलाचरणस्य विघ्ननिवारकत्वावगमकत्वेन प्रामाण्य-सम्भवात् । यथा चोदनासूत्रे इति । । "चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः' (पू.मी 1-1-2) इति सूत्रे यश्चोदनालक्षणः स धर्म इति धर्म-स्वरूपे कथिते, यथा चोदनैव प्रमाणमिति अर्थादुक्तं भवति-तथेत्यर्थः । प्रह्वीभावावगमात् प्रणतिरपि फलितेति । प्रणतिरप्यनुष्ठिता भवतीत्यर्थः । ननु विनतेत्युक्तिमात्रेण कथं प्रणतिरनुष्ठितेत्यवसीयते । तथासति, उपासकानां भगवान् मोक्षप्रदः इत्युक्तिमात्रेण तद्वाक्यप्रयोक्तॄणां सर्वेषामपि अनुष्ठितोपासनकत्वप्रसङ्गेन मोक्षप्रसङ्गः इति चेन्न-अतिसुकरस्य प्रणामस्य रक्षादीक्षारूपेष्टसाधन-त्वमवगम्य तत् अन्येषामप्युपदिशता भाष्यकृता साप्यनुष्ठितेत्युक्ते विरोधाऽभावात् । णमु प्रह्वत्वे इति हि धातुरिति । ननु भक्ति-विनतशब्दयोः प्रह्वोभावावगमकत्वमुपन्यस्य भक्तिशब्दस्य प्रह्वीभावाऽवगमकत्वोपपादकानुपन्यासेन नमेः तदुपन्यासोऽसंगतः । नच भक्तिशब्दे प्रह्वीभावावगमकत्वस्योपपादकनिरपेक्षतया तदनुपन्यास इति वक्तुं शक्यम् । प्रत्युत भक्तिशब्दस्यैव प्रह्वोभावार्थकत्वस्य अप्रसिद्धत्वेन तदुपपादकसापेक्षतया तदुपन्यास एव (हि) युक्त इति चेत्-मैवम्-भक्ति-विनतशब्दयोरैकाथ्र्यमवश्यं वक्तव्यम् । इतरथा रक्षाहेतुत्वं विनतेरुपन्यस्य तदतिरिक्तायाः भक्तेः पार्थने किं केन सङ्गत स्यात् । अतो भक्तिविनतशब्दयोरैकाथ्र्यात् प्रक्रमस्थविनतशब्दस्य, "णमु प्रह्वत्वे' इति स्मृत्यनुसारेण अर्थे कथिते भाक्तशब्दस्याप्यर्थः कथितः । यथा, "विदितः स हि धर्मज्ञः शरणागतवत्सलः ।तेन मैत्री भवतु ते यदि जीवितुमिच्छसि ।।' (श्रीमद्रामा-) इत्यत्र मैत्र्याः शरणागतिरूपत्वसिद्धिः इति मत्वा, "णमु प्रह्वत्वे इति हि धातुरित्युक्तम् । न च नमेः प्रह्वीभावार्थकत्वे विनतशब्दस्य न्यासोपासनाख्यविद्याविशेषनिष्ठपरत्वं न स्यादिति वाच्यम्-उपसर्गवशेन ज्ञानविशेषविशिष्टप्रह्वीभाववाचकत्वसम्भवेन विद्याविशे-षवाचित्वसम्भवात् । विषयविषयिरूपेति । विषयो ब्राहृ; उपासनफले विषयिणी । न च उपासनस्य तृतीयाध्यायप्रतिपाद्यस्य विषयित्वेऽपि कथं फलस्य चतुर्थाध्यायप्रतिपाद्यस्य विषयित्वमिति वाच्यम्-फलभूतायाः मुक्तेरपि भगवदनुभवरूपतया विषयित्वेन क्रोडीकारसंभवेनादोषात् । भवतीति भुवनमिति । यद्यपि भुवनशब्दः, "भू सू धू भृस् जिभ्यश्छन्दसि' इति छन्दसि क्युन्नन्तो व्युत्पादितः । तथापि "वा भुवन' मित्यत्र "बहुलस्मरणात् भाषाविषयत्वमप्यस्ती'ति वैयाकरणोक्तेरदोषः । रूढिशक्तया कुलालादिव्यावृत्तिरिति । यद्यपि योगो -ऽतिप्रसक्तः -तथापि रूढ¬ा तन्निरास इति भावः । यद्यपि रूढ¬नभ्भुपगमेऽपि अखिलशब्देनैव कुलालादिव्यावृत्तिसिद्धिः; तस्याखिलकार्यहेतुत्वाभावात् । किञ्च लीलापदेनापि व्यावृत्तिसिद्धि । प्रयोज्यरूपघटगतजन्मादिव्यापारस्य कुलाललीलात्वा- भावात् -तथापि इतरपदनिरपेक्षस्यापि केवल भुवनशब्दस्य कुलालादिव्यावर्तकत्वसिद्धिरित्यभिप्रेत्य तथोक्तमिति द्रष्टव्यम् । अण्डजातानीति । अण्डान्तर्वर्तीनि भुवनानि विक्षितानीत्यर्थः; न त्वण्डसमूहाः इति । भुवनशब्दस्याण्डवाचित्वाप्रसिद्धेः । किञ्च ब्राहृणोऽण्डोत्पादकत्वगन्धाभावेन तद्य्वावृत्यर्थं साकल्यस्याप्यविवक्षणीयत्वापातात् । केचित्तु अण्डजातानि अण्डसमूहा अपीत्यर्थः । तेषामपि विपुलतरकार्यविशेषरूपत्वेन भुवनशब्दवाच्यत्वसम्भवात् । न चैवं ब्राहृणोऽण्डानुत्पादकत्वेन तत एव तद्य्वावृत्तिसिद्धि- रिति वाच्यम् - अखिलपदाभावे भूलोकादिलक्षणयत्किञ्चिद्भुवनजनकत्वस्य चतुर्मुखादावपि सम्भवेन तद्य्वावृत्त्यर्थत्वेन अखिल-पदस्यार्थवत्त्वात् । निषेध्यवशात् शुभत्वाशुभत्वे इति । ननु यद्यत्र भुवनवैकल्यस्य निषेध्यस्याशुभत्वात् तन्निषेधस्य शुभत्वम्, तर्हि अखिलहेयप्रत्यनीकेत्यत्र अखिलशब्दस्य भगवच्छरणागतिवाक्योपक्रमगतस्य हेयवैकल्यनिषेधवाचिनः शुभत्वं न स्यात्, निषेध्यस्य हेयवैकल्यस्य शुभत्वादिति चेन्न-तत्रापि अखिलहेयप्रत्यनीकेत्यत्र निवर्तकवाचिप्रत्यनीकशब्देन निवृत्तिक्रियाव्यापाराविषयत्वं हेयगतं हि निषिध्यते; हेयगतं च निवृत्तिक्रियाव्यापाराविषयत्वमशुभमेवेति तन्निषेधस्यापि शुभत्वात् । चिदचिद्भेदोऽप्यभिप्रेत इति । अखिलशब्दस्य सर्वशब्दपर्यायतया सर्वत्वस्य बुहुष्वेव वृत्तेः, "पृथक्तवनिवेशात् संख्यया कर्मभेदः स्यात्' (पूर्वमी-2-2-21) इति न्यायेन बहुत्वस्य भेदगर्भतया भुवनानां भेदः सिद्धो भवति । भुवनशब्दश्चिदचित्संवलनात्मकविपुलतरकार्यविशेषवाचीति चिद-चिद्भेदश्च सिद्धो भवति । न च सर्वशब्दस्य बहुत्वसापेक्षत्वमसंप्रतिपन्नमिति वाच्यम्; "विश्वजित् सर्वपृष्ठः' इत्यत्र सर्वपृष्ठशब्दस्य चोदकप्राप्तज्यौतिष्टोमिकपृष्ठानुवादित्वं न संभवति, ज्योतिष्टोमे द्वयोरेव पृष्ठयोः सत्त्वेन तत्र बहुत्वसापेक्षस्य सर्वशब्दस्याप्रवृत्तेः; अपितु षाडहिकानां बृहद्रथन्तरवैरूपवैराजशाक्वररैवतानां विधिरिति सप्तमे (पू.मी. 7-3-3) स्थितत्वात् । स्थेमा स्थितिरिति । न स्चिर-त्वमित्यर्थः । अयमाशयः-यद्यपि स्थिरशब्दात् इमनिच् न संभवति, पृथ्वादिष्वस्य पाठाभावात्; अत एवोक्तं वृत्तौ प्रियस्थिरेति सूत्रे, "स्थिरशब्दस्य पृथ्वाद्यपाठादिमनिच् नोदाह्नियते' इति-तथापि तिष्ठतेरौणादिक इमनिच्प्रत्ययो बहुलवचनात् अनिमवेमादिवद् द्रष्टव्यः । प्रसिद्धश्चायं शब्दः शिष्टप्रयोगेषु, "द्राघीयांसः संहताः स्थेमभाजः' इत्यादिषु । निखिलजगदुदयविभवविलयेत्यत्र विभव-पदेन स्थितिरुच्यते । ननु मोक्षस्य पृथङ्निर्देशं सिद्धवत्कृत्य खलु तस्य भङ्गादिशब्दार्थयोरनन्तर्भाव उक्तः; स न युक्तः, पृथक्की-र्तनस्यास्मिन् श्लोके अदर्शनात्, रक्षापदस्य स्वर्गादिफलप्रदत्वप्रतिपादकत्वादित्याशङ्कय रक्षापदस्य (पृथक्) स्वर्गादिफलप्रदत्व-प्रतिपादनानौचित्यं दर्शयति-विनतेत्यादिपेनेति । अध्यासपरिणामपक्षयोरिति । अध्यासपक्षः शांकरः, परिणामपक्षो यादव-भास्करीय इति द्रष्टव्यम् । तस्यार्थत्वाभावेनेति । अभेदे अन्तःप्रवेशाद्यसिद्धेः स्वमत एवान्तः प्रवेशनियमनश्रुतिस्वारस्यसंभवात् स्वमते अध्यासपरिणामपक्षवैलक्षण्यसिध्द्यर्थमन्तः- प्रवेशनियमनसंभवस्य पृथग्वक्तव्यत्वादित्यर्थः । विस्तरेणोक्तस्येति । "जगदुद्भव-स्थितिसंहारान्तःप्रवेशनियमनादिलीलम्' इति ग्रन्थकृतैवान्यत्र विस्तरेणोक्तस्य, आदिपदेन संक्षेपेणोक्तौ विवक्षितत्वोपपत्तेरित्यर्थः । प्रयोजकव्यापारो हि लीलेति । ननु स्वतन्त्रकर्तृप्रयोजकराजव्यापाररूपप्रेषणादेः लीलात्वादर्शनात् बाललीलाप्रयोजकतत्पितृ-व्यापारभूतप्रार्थनादेर्लीलात्वाभावाच्च प्रत्युत प्रयोज्यभूतबालव्यापारस्यैव लीलात्वदर्शनाच्च कथमेतदिति चेत्-न; तद्य्वापारस्तस्य लीला, नान्यव्यापारः इत्यत्र तात्पर्यात् । न चैवं नटविटविदूषकादिव्यापारस्य परिहासादेः राजलीलात्वं न स्यादिति वाच्यम्; इष्टापत्तेः । तत्र लीलारसनिष्पादकत्वेन लीलापदस्य औपचारिकत्वात् । न च, "लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्' इति सूत्रे भगवता भाष्यकृता जग-ज्जन्मस्थितिध्वंसादेर्लीलैव प्रयोजनमिति जन्मादेर्लीलाप्रयोजनकत्वोक्तया लीलात्वाभावस्य सूचितत्वात् इह जन्मादिषु प्रयुज्यमानो लीलाशब्द औपचारिक एव स्यादिति वाच्यम्-परिपूर्णानन्यप्रेयस्र्वच्छन्दपुरुषकार्यचेष्टाविशेषे लीलाशब्दस्य प्रचुरप्रयोगसत्त्वेन जन्म-स्थित्यादेरपि मुख्यलीलात्वस्य सिद्धान्त्यभिमतत्वात्; "लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्' इति सूत्रभाष्यस्यापि जगज्जन्मादेर्लीलात्वपरतया व्याख्यास्यमानत्वाच्च । भङ्गस्य लीलात्वे युक्तेऽपीति । न च भङ्गस्य नाशरूपत्वात् नाशस्य च जन्मस्थित्यादिवत् प्रयोज्यगतत्वा-विशेषात् कथमर्धवैशसेन भङ्गस्य लीलात्वाभ्युपगम इति वाच्यम्; घटो विनश्यतीतिवत् घटो भनक्तीति प्रयोगाभावेन तयोर्भिन्नत्वात् । अत एव घटो जायते, घठस्तिष्ठतीतिवत् घटो भनक्तीति प्रयोगाभावः । तथाच घटकर्तृकव्यापारौ जन्मस्थिती, भङ्गस्तु न तद्य्वापार इति विवेकः । लीलात्वकथनेनोपादानत्वं फलितमिति । जगज्जन्मस्थित्योः परमात्मलीलात्वकथनेन परमात्मसमवेतव्यापारत्वोक्तया परमात्मन एव भाव्यवस्थावत्त्वेन उपादानत्वलाभादिति भावः । ननु भूतशब्दस्य लब्धसत्ताकार्थकत्वे लब्धसत्ताकानां तेषां परमात्मसाध्या रक्षा कीदृशीत्याशङ्कयाह-लब्धस्वरूपाणां चेति । ननु लब्धस्वरूपाणां स्वरूपाप्रच्युतेर्भगवद्भरत्ववत् अलब्धस्वरूपाणां स्वरूपलाभरूपरक्षाया अपि भगवद्भरत्वात् कथं "लब्धस्वरूपाणां रक्षैकदीक्ष' इति पृथ्क्कृत्योयत इति चेत्, आनुकूल्यावस्थायां तद्रक्षाया निमित्तान्तरनैरपेक्ष्येण तत्र विशिष्योक्तयुपपत्तेः । षष्ठयाः संमन्धमात्रविषयत्वादिति । ननु यद्यपि संबन्धवाचिनी षष्ठी, तथापि यस्य विशेषस्याभिव्यञ्जकमस्ति, तत्रैव पर्यवस्यति; यथा देवदत्तस्येत्यभेदेन प्रवृत्ता षष्ठी पुत्रः, पाणिः, कम्बल इति प्रतिसंबन्धिवशेन पितृत्वावयवित्वस्वामित्वरूपविशेषेषु पर्यवस्यति; न हि देवदत्तस्य पुत्र इत्युक्ते देवदत्तस्वामिकमन्यपितृकं पुत्रं प्रतियन्ति । ततश्च भूतव्रात इत्युक्ते भूतव्रातयोरेव समुदायसमुदायिभावलक्षणः संबन्धः प्रतीयते । ततश्च भूताभूतव्राते भूतव्रातशब्दस्य, सापेक्षमसमर्थमिति न्यायेन अग्नीषोमीये आग्नेयशब्दवदसामथ्र्यादप्रवृत्तिः, अथवा छत्रिन्यायेन लक्षणा वा समाश्रयणीया स्यात् । राजपरिषदित्यादौ तु परिषत्सेनादिशब्दानां समुदायिविशेषविशिष्टसमुदाय-वाचिनां नैकान्ततः समुदाय्यपेक्षा; यथा वनघटादिशब्दानां तरुगजादिसमूहवाचिनामन्तर्भावितसमुदायिकतया न समुदाय्यपेक्षा, यथा वा पुत्रीयतिजीवतीत्यादीनामन्तर्भावितेषिधारणकर्मकाणां न कर्मापेक्षा । ततश्च परिषदादिशब्देषु स्वाम्याकाङ्क्षामात्रम्, "किंस्वामिका परिषत्' इति । ततश्च राजपरिषदित्यत्र राज्ञः स्वामित्वेनान्वयः, राजस्वामिका परिषदिति । ततश्च तत्राप्यराज्ञां स्वामित्वमेव वार्यते । न च परिषच्छब्दतुल्य एवायं व्रातशब्दः, न समूहादिशब्दवदिति वाच्यम्-तर्हि तथैव वक्तव्यत्वेन संबन्ध- मात्रस्य षष्ठयर्थत्वप्रसाधनवैफल्यादिति चेत्-सत्यम्; समूहशब्दपर्याय एवायं व्रातशब्दः, "समूहनिकरव्रात' इति कोशपाठात्-तथापि तस्यानर्थक्यप्रसङ्गात् विवक्षितविशेषसिद्धिरित्यत्र तात्पर्यात् । इतरथा विनतविविधभूतेत्यनेनैव विवक्षितार्थसिद्धौ व्रातपदेनाति-रिक्तार्थालाभात् व्रातशब्दवैयथ्र्यप्रसङ्गात् । अत एव वक्ष्यति- "एवं च व्रातशब्द (पद) प्रयोगस्यार्थवत्त्वं स्यात्' इति । ब्राहृजिज्ञासेति सूत्रे संबन्धसामान्यषष्ठीपरिग्रहे ब्राहृसंबन्धिनामपि जिज्ञास्यत्वं सिध्यतीति सर्वैरपि भाष्यकृद्भिव्र्यवह्मतत्वाच्च । अत्र व्रातशब्दस्य "पशुर्मनुष्यः पक्षी वा' इत्यादिप्रमाणानुसारेणानियतवृत्त्युत्सेधजीविवाचित्वं केचिन्मन्यन्ते; उक्तं च काशिकायां वृत्तौ "व्रातच्फञोर-स्त्रियाम्' इत्यत्र "व्राता अनियतवृत्तय उत्सेधजीविनः' इति; उत्सेधजीविनःउशरीरप्रयासजीविन इत्यर्थः । "काममात्मानम्' इत्यादि-स्मृतेर्भगवदाज्ञारूपायाः संसारिचेतनमात्रविषयत्वात् कथमनया स्मृत्या भगवतोऽपि संश्रितरक्षणानुष्ठानस्याभिमतत्वसिद्धिरित्यत आह - ईदृशीति । परत्वसौलभ्ये च संश्रयणीयतानिमित्ततयेति । ननु अखिलेत्यादिप्रथमपादप्रतिपाद्यस्य जगत्कारणत्वस्य परत्वपर्यवदितत्वेऽपि विनतविविधेति द्वितीयपादप्रतिपाद्यस्य मोक्षप्रदत्वस्य कथं सौलभ्यपर्यवसितत्वम् ? न हि पुरुषार्थप्रदत्वमात्रेण सौलभ्यं सिध्यति; तथा सति कल्पवृक्षकनकाचलादेरपि सौलभ्यपसङ्ग इति चेत्-मैवम्; दातृत्वस्यापि सौलभ्यपर्यवसितत्वात् । उक्तं हि अभिगम्यत्व-मोक्षप्रदत्वलक्षणं सौलभ्यमिति । वक्ष्यति न ग्रन्थकारः, "अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्' इत्यत्र (कारुण्यसौशील्यादीत्यत्र)"कारुण्यसैशी-ळ्यवात्सल्यौदार्याणि सौलभ्योपयुक्तानि' इति । ततश्च नानुपपत्तिः । य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति इति । मोक्षप्रदत्वलक्षणं सौलभ्य-मित्यर्थः । सं बाहुभ्यां नमतीत्यादि । पतत्रैःउकर्मभिः द्यावापृथिवीसंजनयन् परमात्मा स्वाश्रितविषये बाहुभ्यां संनमति सम्यक् प्रह्वीभवति; "प्रह्वीभवति नीचे हि परो नैच्यं विलोकयन्' इत्यादिस्मृतेरित्यर्थः । विदीप्त इत्यत्र दीप्तिमात्रव्यावर्तकत्वस्य स्वरसतः प्रतीयमानत्वात् पूर्वभागप्रतिपाद्यत्वरूपविशेषणविशिष्टतया दीप्तमित्यस्यार्थस्य स्वरसतोऽप्रतीतेराह - यद्वा क्षुद्रसुखेति । केचित्तु द्वितीयपक्षे दीप्तिविदीप्त्योर्भिन्नविषयतया अस्वारस्यं मन्यमानाः प्रथममेव पक्षं रोचयन्ते । ते च तद्वाक्यमेवं योजयन्ति - अग्न्यादिरूपतया पूर्वभागेऽपि ब्राहृणः प्रतिपाद्यत्वमस्त्येव; "तदेवाग्निस्तद्वायुः' इति उप-निषद्वाक्येन तथैव ज्ञायमानत्वात् । वेदान्तभागे तु विशेषेण दीप्तमिति । विशेषेणउअद्वारकतयेत्यर्थः । व्युत्पत्तिलक्षणसौष्ठवाभाव इति । व्युत्पत्तिसमथर्नं प्रथमाधिकरणे; लक्षणसौष्ठवसमर्थनं जन्माद्यधिकरणे । रूढिशक्तयेति । श्रीनिवासशब्दस्य नारायणे रूढत्वात् श्रीनिवासे ब्राहृणीत्यनेन नारायणस्यैव ब्राहृत्वाविष्करणादिति भावः । ब्राहृणस्तदुत्तीर्णत्वं चेति । भेदाभेदवादिपक्ष इत्यर्थः । वक्ष्यति हि श्रीनिवासशब्दं प्रस्तुत्य- "अनेनैवैश्वरोत्तीर्णब्राहृवादिनो भेदाभेदवादिनो व्युदस्ताः' इति । परस्मिन्नित्यनेन "ब्राहृविदाप्नोति परम्' इति श्रुतिगतपरशब्दार्थसूचनमुखेन, "परमतः सेतून्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्यः' इत्यधिकरर्णार्थस्य प्राप्यान्तरव्युदासस्य, परशब्द-प्रत्यभिज्ञया, "न स्थानतोऽपि परस्य' इत्यधिकरणार्थस्य उभयलिङ्गत्वस्य वा स्मरणं संभवतीत्यभिप्रयन्नाह - परस्मिन्नित्यादि । वस्तुतोऽर्थद्वयसूचनमपि संभवतीति ध्येयम् । अविशेषेण भक्तिरूपेत्युक्तत्वादिति । न च "अत्रापि, "छागो वा मन्त्रवर्णात्' इति न्यायोऽभिप्रेतः' इति पूर्ववाक्येन च, "शेमुषी भक्तिरूपेति भक्तिरूपज्ञानस्योपायत्वं प्रागुक्तम्; कथमिदानीं प्रीतिरूपध्रुवानुस्मृते-रुपायत्वं प्रातिपाद्यत इत्यत्राह - एवंरूपेति; एवंरूपा साक्षात्कारप्रीतिरूपत्वपर्यन्ता ध्रुवानुस्मृतिरेव भक्तिशब्दवाच्येत्यर्थः' इति लघुसिद्धान्तग्रन्थेन च विरोधः शङ्कनीयः; एतस्य मतान्तरत्वेनादोषात् । रक्षैकदीक्षे परस्मिन्नित्यन्तैरिति । अत्र रक्षैकदीक्ष इत्य- स्मात् परम् "इति' शब्दोऽध्याहर्तव्यः; ततश्चेत्थं योजना - परस्मिन्नित्यन्तैः प्रतिपादित उपेयभूत एव रक्षैकदीक्ष इति सिद्धोपाय उक्त इति । ततश्च रक्षैकदीक्ष इति पदोपादानवैयथ्र्यं न चोदनीयमिति द्रष्टव्यम् । भाट्टप्राभाकरा व्यावर्तिता इति । भुवनशब्दस्य विपुलतरकार्यविशेषवाचितया तत्सर्गस्य, "न कदाचिदनीदृशं जगत्' इति वदद्भिरनभ्युपगतत्वादिति भावः । (पाराशर्येत्यादिश्लोकार्थ विचारः ) अथ द्वितीयेन श्लोकेन स्वप्रबन्धस्यावान्तरविषय इति । पाराशर्यवचोरूपसूत्रसमुदाय इत्यर्थः । इत्यादिभिराचार्योपसत्तेरिति आदिशब्देन, "विष्णोः कटाक्षमद्वेष आभिमुख्यं च सात्त्विकैः । संभाषणं षङेतानि ह्राचार्यप्राप्तिहेतवः ।' इत्यादिर्विवक्षितः । भग-वत्कटाक्षहेतुकत्वावगमादिति । उपदेशकटाक्षादिभिर्भगवत आचार्यलम्भकत्वेन प्राथमिकोपकारकत्वावगमादित्यर्थः । ततश्च "तद्विद्धि' इत्यादीनां भगवत्कटाक्षहेतुकत्वावगमकत्वं नास्तीति चोद्यस्य नावकाशः । यस्य देवे परा भक्तिरिति । भक्तिर्हि उप-कारकत्वकृतः स्नेहविशेषः । तत्र भगवद्भक्तेरुपमानकोटौ तिवेशादाधिक्यं व्यज्यते । तदाधिक्यं च उपकारकत्वाधिक्याधीनम् । अतः भगवतः आचार्यापेक्षयोपकाराधिक्यलाभ इति भावः । पाराशर्यशब्देन जन्मोत्कर्ष इति । ननु गोत्राधिकारे, "गर्गादिभ्यो यञ्' इति यञो विधानादनन्तरापत्ये कथं यञ्प्रत्ययः ? उच्यते-गोत्रत्वोपचारात् "जामदग्न्यो रामः' इतिवत् । ननु शारीरकसूत्रकारो बादरायण इति हि प्रसिद्धिः; कथं तत् पाराशर्यस्योच्यत इत्याशङ्कयाह - तस्यैव बादरायण-संज्ञत्वं च विवक्षितमिति । वचःशब्दस्यार्थे तात्पर्यमिति । यद्यपि वचस एव सुधात्वं सुनिरूपितम् । तथाहि-उपनिषत्पर्यालोचननिष्पन्नत्वलक्षणमुपनिषद्दुग्धा-ब्धिमध्योद्धृतत्वमर्थस्येव शब्दस्यापि सुवचम् । संसाराग्निविदीपनव्यपगतप्राणात्मसंजीवनत्वमपि तादृशज्ञानविषयतयार्थस्येव शब्दस्यापि तादृशसंजीवनज्ञानजनकत्वेन सुवचम् । पूर्वाचार्य सुरक्षितत्वमपि अर्थस्य अन्यथाप्रतीतिलक्षण पीडापरिहारमुखेन शब्दस्यापि सुवचम् । दूरस्थितत्वानीतत्वे अप्यनभिव्यक्ताभिव्यक्तार्थकत्वरूपे शब्देऽपि संभवतः । उपक्रमगतवचस्सुधात्वानुसारेणोपसंहारगतं चास्वारस्यं सोढव्यम्-तथापि रक्षितत्वानीतत्वादिकमर्थद्वारा शब्द इत्यौपसंहारिकबह्व-स्वारस्यापेक्षया भूयोनुग्रहन्यायेनोपक्रमगतवचश्शब्दस्यैकस्यैवार्थलक्षकत्वं न्याय्यमिति भावः । वेदादिशब्दनामिति । ननु "वेदवित्' इत्यादौ विच्छब्दस्यैवार्थतो ज्ञानपरत्वमाश्रित्य वेदशब्दस्यार्थपरत्वाभावोऽपि वक्तुं सुशकः; यथा, "यः सर्वज्ञः सर्ववित्' इत्यत्र सर्वं प्रकारतो वेतीत्यर्थाश्रयणम्; न हि तत्र सर्वपदस्य लक्षणा-तथा "वेदं वेत्ति' इत्युक्ते वेत्तीति शब्दात् न वेदस्य स्वरूपेण ज्ञानमात्रं प्रतीयते, अपितु तत्तदर्थविशेषप्रतिपादकत्वप्रकारेणापि वेत्तीति ह्रर्थः प्रतीयते । अत एव "तदधीते तद्वेद' इति सूत्रे, "यस्तु सामपाठं पठति नासौ वेदेत्युच्यते' इति, "अर्थाभिज्ञ एव वेदेत्युच्यते' इति चोक्तं महाभाष्य इति चेत्-न; "सोऽहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि, नात्मवित्' इत्यादौ विच्छब्दस्यार्थप्रतीतिपरत्वाभावेन विच्छब्दादर्थप्रतीत्यदशर्नात् । किंच यदि (द्यत्र) "वेदवित्' इत्यादावसंप्रति-पत्तिः, तदा "नोदाहरणमादर्तव्यम्' इति न्यायेन "मन्त्रसाक्षात्कारवानयम्' इत्यादिकं संप्रतिपन्नमुदाहरणान्तरं भविष्यतीत्यदोषः । न ह्रत्र मन्त्रशब्दस्य मन्त्रार्थपरत्वे विप्रतिपत्तिरस्ति । लक्षणाभीजभूतं वचश्शब्दमुख्यार्थभूतवाक्यस्य लक्ष्यमाणाथर्संबन्धमुपपादयति - अर्थाभिधायकं हि वाक्यमिति । सुधाशब्द-लक्षणाभयाच्चेति । सुधासदृशार्थे लक्षणाया अभ्युपगन्तव्यत्वादिति भावः । ननु रूपकपक्षेऽपि वचश्शब्दस्यार्थे लक्षणा आवश्यकीति तुल्यमिति चेत्--सत्यम्; त्वन्मते सुधाशब्दे लक्षणा, वचसः सुधा वचःसुधेति वचश्शब्दस्य षष्ठयर्थलक्षणाप्यभ्युपगन्तव्या; अस्मन्मते तु वचःशब्दमात्रे लक्षणेति भावः । ननु स्वाभिमते, "उपमितं व्याघ्रादिभिः', "मयूरव्यंसकादयश्च' इति वा सूत्रानुशिष्टरूपकसमासेऽपि सुधाशब्दलक्षणाऽविशिष्टा; सुधाशब्दस्य तत्सदृशपरत्वात्; "विशेषणं विशेष्येण' इत्यनियमे प्राप्ते आरभ्यमाणस्यास्य सूत्रस्य विशेष-णविशेष्यत्वनियमार्थत्वात् (ष्यविषयत्वात्); भिन्नाथर्र्योर्वचःसुधाशब्दयोर्विशेषणविशेष्यभावस्य सुधाशब्दे सदृशलक्षणामन्तरेणा-योगात्; आपादपरिसमाप्तेः, "समानाधिकरणेन' इत्यधिकाराभ्युपगमाच्च; सुधाशब्देन भोग्यत्वमभिप्रेतमिति वक्ष्यमाणत्वाच्चेति चेत्- सत्यम्; अस्त्येव स्वपक्षेऽपि लक्षणा; तथापि सा, "उपमितं व्याघ्रादिभिः' इति सूत्रानुशिष्टा । षष्ठीसमासपक्षे तु सुधाशब्दस्यार्थे लक्षणा न शास्त्रीया; अपि त्वैच्छिकी । अत एव, "इन्द्रपीतस्य' इति भक्षमन्त्रे बहुव्रीहौ लक्षणाद्वयसद्भावेऽप्यैच्छिकलक्षणाद्वययुक्त-तत्पुरुषपरित्यागेन शास्त्रानुशिष्टलक्षणाद्वययुक्तबहुव्रीहिपक्ष एवाश्रितः । इन्द्रेण पीत इति तत्पुरुषाश्रयणे पूर्वपद एका लक्षणा; तथा पीतपदे पीतावयलक्षणा । वक्ष्यति चाचार्यः "अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्' इत्यत्र, "ह्मदयपुण्डरीकमिति प्रयोगस्तु "उपमितं व्याघ्रादिभिः' इति सूत्रविहितसमासत्वात् मुख्य एव' इति । केचित्तु रूपकसमासे शक्यतावच्छेदकप्रकारकस्याहार्यारोपस्यैवोत्पत्तेस्तत्र मुख्यत्वमेव । अतएव अन्नमयादावात्मशब्दस्य मुख्य-त्वमिति, "अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात्' इत्यादौ क्रियासमभिहारेण ग्रन्थकृद्य्ववहार इति वदन्ति । ननु "उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इति सामान्यधर्माप्रयोग एव समासविधानात् पूर्वाचार्यसुरक्षितत्वादेश्च सामान्यधर्मस्य प्रयुज्यमानत्वात् कथं समास इत्याशङ्कय, "पुरुषव्याघ्रोऽभिरूपः' इत्यादिषु व्याघ्रशब्दविवक्षित शूरत्वरूप सामान्यधर्माप्रयोगेण अभिरूपशब्दप्रयोगेपि समासवत् सुधाशब्दविवहितभोग्यत्वरूपधर्माप्रयोगात् समास उपपद्यत इत्यभिप्रयन्नाह - सुधाशब्देन भोग्यत्वमभिप्रेतमिति । आनन्त्यादीति आदिशब्देन गाम्भीर्याद्युच्यते । आध्यात्मिकादीति आदिशब्देनाधिदैविकाधिभौतिकयोग्र्रहणम् । समिति कैवल्यव्यावृत्तिरिति । नन्वेतद्वाक्यपर्यालोचनायां कैवल्यस्यापि संसारोन्मोचनकोटावनुप्रवेश एवाचार्याणामभिमत इति प्रतीयत इति चेत्-मैवम्; समिति कैवल्यव्यावृत्तिरिति वदद्भिः कैवल्यस्य समीचीनसंसारनिवृत्तित्वाभावकथनेन संसारानुवृत्तेरेवाभ्यु-पेतत्वात् । प्राणशब्दस्य परमात्मपरत्वसमर्थनपूर्वकं परमात्मालाभे संसारस्य हेतुत्वं कथयतामाचार्याणां कैवल्ये संसाराभावस्याभि-मतत्वे, "निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायः' इति न्यायात् कैवल्ये संसाराभावेन परमात्मलाभस्यैवाभ्युपगन्तव्यत्वप्रसङ्गात् । वस्तुतस्तु व्यपगतप्राणात्मसंजीवनीमित्युक्ते व्यपगतप्राणानां संजीवनीं प्राणधारिकामित्येवार्थः प्रतीयते; जीवनशब्दस्य प्राणधारणार्थत्वात् । ततश्च यः प्राणो व्यपगत, तत्प्राणलम्भिकामित्यर्थः पर्यवस्यति । ततश्च व्यपगतपरमात्मरूपप्राणलम्भकत्वं कैवल्यस्याप्रसक्तमेव । कथं तर्हि, समिति कैवल्य व्यावृत्तिरित्युच्यत इति चेत्; इत्थम्-प्राणशब्दो जीवपरमात्मोभयपरः; भूमविद्यायां प्राणशब्दस्य जीवेऽपि प्रयोगात् । ततश्च संसाराग्निविदीपनेन व्यपगतप्राणानां जीवपरमात्मानुभवशून्यानां जीवनीमित्युक्ते कैवल्यस्यापि तदन्यतरजीवरूप-प्राणलम्भकत्वमस्तीति तद्य्वावृत्त्यर्थं समित्युपसर्गः । ततश्च व्यपगतयावत्प्राणलम्भकत्वं समित्युपसर्गसिद्धमिति ग्रन्थाभिप्रायो द्रष्टव्यः । निषादस्थपत्यधिकरणन्यायेन कर्मधारयमभिप्रेत्याह - बह्वयो मतय इति । एककर्तृकमतिभेदस्य परस्परव्याहत्यसंभवात् कर्तृभे-दोऽवश्यं वाच्य इत्यभिप्रायेणाह - बहूनां मतयो वेति । गायत्र्यवयवभूतैरिति । "कद्रूश्च वै सुपर्णी च' इत्यनुवाके, "तृतीयस्यामितो दिवि सोम आसीत्' इति मन्त्रे च गायत्र्या अमृताहरणस्य प्रसिद्धेरिति भावः । पिबन्त्वित्यनेन रस्यतायाः स्वरसतः प्रतीतेः अन्वह-मित्यस्य तदतिशयद्योतकत्वं युक्तमिति मत्वाऽऽह - रस्यतातिशयादिति । ग्रन्थस्य तृप्तिकरत्वप्रतिपादनस्य मन्दफलत्वादाह - यद्वा गभीरत्वादिति । पूर्वाचार्यशब्दोऽपीति । पूर्वाचार्यसुरक्षितामिति श्लोकस्थपूर्वाचार्यशब्दोऽपीत्यर्थः । विस्तीर्णां संचिक्षिपुरित्यनेनेति । भवदीयस्य शारीरकव्याख्यानस्य कथं सांप्रदायिकत्वम् ? मूलानुपलम्भात्; न च टङ्कद्रमिडादिभाष्यग्रन्थ एव मूलमिति वाच्यम्, तस्यापि सांप्र-दायिकत्वे प्रमाणाभावादित्याशङ्कापरिहारोऽप्यर्थात् सूच्यत इति भावः । भाष्यव्याख्याने प्रवृत्तस्य (भवतः?) भगवत आचार्यस्य भाष्यानन्तर्गतश्लोकव्याख्यानमनुचितमित्यभिप्रायेणाशङ्कते - ननु सूत्रार्थ इत्यादिना । मङ्गलाचरणमिति; अखिलेत्यादि श्लोकद्वय-मित्यर्थः । अविघ्नपरिसमाप्त्याद्यर्थतयेति । आदिशब्देन विषयप्रयोजनाधिकारिणः कथ्यन्ते । तदन्तर्भाव्येवेति । महाभाष्ये पस्पशा-ह्निकवदिति भावः । प्रस्तोतव्यत्वमुच्यत इति चेदिति । यथा "त्वामस्मि (हं) वच्मि विदुषां समवायोऽत्र तिष्ठति' इत्यत्र वच्मीत्युक्तया उच्यमान-स्यार्थस्य उपदेश्यत्वमवसीयते, एवमारभ्यत इत्यर्थेन अथेत्यनेनारम्भयोग्यत्वमुच्यत इत्यर्थः स्यादिति शङ्काभिप्रायः । उपदेशार्थ-ज्ञापनपरत्वाभावादिति । प्रस्तोतव्यत्वमित्यत्र तव्यप्रत्ययस्य, "प्रैषातिसर्ग' इति सूत्रविहितप्रैषार्थककृत्यप्रत्ययत्वासंभवात्, "अर्हे कृत्यतृचश्च' इत्यर्हार्थविहितकृत्यप्रत्ययत्वं वाच्यमित्यर्थः । योग्यत्वमशाब्दमिति । ननु प्रस्तोतव्यत्वस्य वाच्यत्वमभ्युपगम्य कथं योग्यत्वस्य शाब्दत्वं प्रत्याख्यायते ? "अर्हे कृत्यतृतश्च' इत्यनुशासनेन प्रस्तावार्हत्वस्यापि प्रस्तोतव्यशब्दार्थत्वात् । न च प्रस्तोत-व्यत्वस्यापि वाच्यत्वं नाभ्युपगतमिति वाच्यम्-तदानीमपीत्यपिशब्देन तदभ्युपेत्यैव प्रवृत्तेरिति चेत्-न-तदानीमपीत्यपिशब्देन न वाच्यत्वमभ्युपेतम्, अपि तु तत्पदप्रयोज्यप्रतीतिविषयत्वमात्रं प्रस्तोतव्यत्वस्याभ्युपेतम् । ततश्च, यथा धूमे बोधिते स्वयमेवासौ वह्निमनुमास्यतीति बुद्धया प्रयुक्ते "धूमोऽस्ति' इति वाक्ये वह्नयस्तित्वं न शाब्दम्, मुख्यार्थानुपपत्त्यभावेन वह्नौ लक्षणाया धूमशब्दे (व्दस्य) अभावात्-तद्वत् प्रारम्भयोग्यत्वस्य कथंचिदथपदप्रयोज्यप्रतीतिविषयत्वे सत्यपि न शाब्दत्वमिति भावः । ननु वह्नि- तात्पर्यके "धूमोऽस्ति' इति वाक्ये वह्नयस्तित्वस्य शाब्दत्वमपि संभवत्येव, तात्पर्यस्यापि लक्षणाबीजत्वात् । "अव्भक्षः' इत्यादौ यथाश्रुतार्थप्रतिपादनमात्रेण प्रयोजनानवाप्तेस्तन्मात्रभक्षणस्य शाब्दत्वाङ्गीकारात् । नद्यां सिष्णासुं प्रति प्रयुक्ते, नद्यां ग्राहाः सन्ति' इति वाक्ये, "तत्र मा स्नासीः' इत्यादिवाक्यार्थलक्षकत्वस्य तान्त्रिकैरभ्युपेतत्वादिति चेत् - न । आरम्भयोग्यत्वस्य व्यङ्गयार्थतया शक्तिलक्षणान्यतरमूलकत्वाभावेन शाब्दत्वाभावात्; प्रसिद्धानन्तर्यार्थप्रतिपादनमुखेन वक्ष्यमाणप्रयोजनसंभवे अप्रसिद्धमन्दप्रयो-जनकप्रारम्भार्थकत्वस्यायुक्तत्वाच्च । अथवा, अशाब्दम् अवाच्यम् अशक्यमित्यर्थः । योग्यत्वस्य कथंचिदमुख्यया वृत्त्या प्रतिपाद्य-त्वसंभवेऽपि मुख्यत्वासंभवात् मुख्यार्थग्रहणे संभवति तत्त्यागस्यानुचितत्वादिति भावः । एवमथयोग्येत्युक्ते इति । यद्यपि, "अथातो ब्राहृजिज्ञासा योग्या' इत्यध्याहारे अथेत्यस्याधिक्रियत इत्यर्थः, ततश्च "अधिक्रियते ब्राहृजिज्ञासा योग्या' इत्यर्थः स्यात् । योग्यत्वं च संनिधानात् अधिकार एव लभ्यते । यथा, "योग्या ब्रााहृणा आनीयन्ताम्' इत्युक्ते आनयनयोग्या इत्येव प्रतीयते । ततश्च "प्रारभ्यते योग्या ब्राहृजिज्ञासा' इत्युक्ते प्रारम्भयोग्येति प्रतीतिः सिध्यति-तथापि अधिक्रियते योग्येति न शाब्दप्रतीतिः स्यादिति भावः । अत एव वक्ष्यति- "अधिकृतमित्यपि फलितार्थकथनम्; न वाचनिकोक्तिः' इति । चादीनां द्योतकत्वादिति । निपातानां द्योतकत्वस्य वाक्यपदीये निर्णीतत्वादिति भावः । नन्विदमानन्तर्यार्थकत्वपक्षेऽपि समानमित्याशङ्कय सप्रयोजनत्वाप्रयोजनत्वाभ्यां वैषम्यमित्याह - अत्र त्वित्यादिना । माङ्गलिकावुभाविति । प्रयोजनार्थे ठक्प्रत्यय इति भावः । यद्यपि भूवादिसूत्रे अन्वयप्रतियोग्यनुपस्थापकस्यापि वाकारस्य मङ्ग-लार्थवत् सप्रयोजनत्वं संभवति - तथाप्यन्वयप्रतियोग्युपस्थापकत्वेन वाक्यार्थान्वयित्वसंभवे गत्यभावस्वीकार्यमङ्गलमात्रप्रयोज-नकत्वस्यायुक्तत्वमिति भावः । प्रकृतादथादर्थान्तरपरत्वमित्यत्र प्रकृतादिति पञ्चमी ल्यब्लोपे । न तु "अन्यारादितर' इत्यन्यार्थे इत्याह - तद्धि प्रकृतमपेक्ष्येति । अथशब्देन वक्ष्यमाणस्य कल्पान्तरस्य प्रकृतविषयत्वं हि ज्ञाप्यते । "किं ब्राहृ सगुणमथ निर्गुणम्' इत्युक्ते प्रकृतं ब्राहृापेक्ष्यैव निर्गुणत्वरूपकल्पान्तरमुपन्यस्त इति प्रतीयते; न तु तदतिरिक्तं जीवं जडं वापेक्ष्येति । यथा वा, "अथा-ध्यात्मम्' इत्यादि । ततश्च प्रकृतापेक्षत्वमथशब्दार्थः । अत एवोत्तरत्रापि, "न ह्रमङ्गलत्वप्रकृतानपेक्षत्वाकार्त्स्न्#ै#ः पूर्वपक्षोत्थानम्' इति वक्ष्यति । हेतोः साध्याविशिष्टत्वं स्यादिति । नन्वानन्तर्यार्थत्वपक्षेऽपि न अथशब्दोपस्थापितमानन्तर्यं हेतूकर्तुं शक्यम् । न ह्रानन्तर्यात् ब्राहृजिज्ञासा कर्तव्येति वक्तुं शक्यते-अपि तु ब्राहृजिज्ञासाक्षिप्तः कर्मविचार एव अतश्शब्देन हेतुतया परामृश्यते ।स एवाथशब्द-निर्दिष्टानन्तर्यप्रतियोगितयाप्यन्वेतीति वाच्यम् । तद्वदिहापि ब्राहृजिज्ञासाक्षिप्तकर्मविचार एवातःशब्देन हेतुतया परामृश्यताम्, न त्वथशब्दोपस्थापितमधिकृतत्वमिति चेत्-न; "उत्तरार्धादिशब्दानां सापेक्षार्थाभिधायिनाम् । नापेक्षणीयसंबन्धात् प्रागर्थोऽध्यव- सीयते ।' इति न्यायेनाथशब्दस्य केवलानन्तर्याप्रतिपादकत्वेन पूर्ववृत्तकर्मविचारविशिष्टानन्तर्यप्रतिपादकतया कर्मविचारस्याप्यथ-शब्दोपस्थापितत्वेनानन्तर्यार्थत्वपक्षे अथशब्दोपस्थापितस्य कर्मविचारस्य अत शब्देन हेतुतया परामर्शः संभवेत् । अधिकारार्थत्वपक्षे तु न तथेति वैषम्यादिति भावः । ननु "मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्न्#ेष्वथो अथ' इत्यानन्तर्यादिवत् मङ्गलस्यापि सहपाठात् वाच्य-त्वमेव स्यादित्यस्वरसादाह - वाच्यत्वाभ्युपगमेऽपीति । पूर्वपक्षयुक्तिप्रत्यनीकत्वाभावादिति । आनन्तयर्पक्षे तु कर्मणामल्पा-स्थिरफलत्वप्रतीतिसहितानन्रस्थिरफलापातप्रतीतिरूपाधिकारिविशेषणासंभवरूपपूर्वपक्षयुक्तौ कर्मविचारहेतुत्वोपन्यासस्य प्रत्य-नीकत्वादिति भावः । न ह्रमङ्गलत्वप्रकृतानपेक्षत्वाकार्त्स्न्#ै#ः पूर्वपक्षोत्थानमिति । यद्यप्यमङ्गलत्वादिना पूर्वपक्षे न मङ्गलत्वादीनां हेतुतया परामर्शः संभवति । मङ्गत्वादेस्तत्पूर्वपक्षिभिरनभ्युपेतत्वात् । उभयसंप्रतिपन्नस्यैव हेतूकरणीयत्वात् तथापि क्षित्यादिषु सकर्तृकत्वसाधने सावयवत्वसाधितस्य कार्यत्वस्य प्रसाध्याङ्गकस्य हेतुत्ववत् प्रसाध्याङ्गकानां मङ्गलत्वादीनां हेतुत्वं संभवतीति भावः । प्रश्नवाक्यगतप्रश्नस्त्विति । नन्वथशब्दोपस्थापितत्वेन प्रश्नस्यातःशब्दपरामर्शयोग्यत्वात् कुतो नातःशब्देन परामर्श ? न च तस्यासिद्धत्वात् न हेतुतया परामर्श इति वाच्यम् । न हि हेतुतया परामशर्दशायां हेतुतया पराम्रष्टव्यस्य तादात्विकसिद्धत्वम- पेक्षितम्, "भाविनो वर्षात् फलम्' इत्यादिप्रयोगदर्शनात्, "प्रश्नेनार्थो ज्ञायते किम् ?' इति प्रश्नवाक्य एव प्रश्नस्य तृतीयया हेतुत्व-दर्शनात् । अन्यत्र (अत्रत्य) प्रश्नशब्दस्य प्रश्नसामान्यपरतया क्रियमाणप्रश्नादन्य एव प्रश्नस्तृतीयया हेतुत्वेन परामृश्यत इति वक्तुं (क्तुम) शक्यत्वादिति चेत्-न-अथकिंशब्दादौ प्रश्नस्य प्रयोक्तृधर्मत्वेन सूचने सत्यपि वाक्यार्थान्वयित्वाभावात्; "हा, हन्त' इत्यादौ विषादवत् । न तु प्रश्नादिशब्दवत् प्रश्नस्य वाच्यत्वमित्यत्र तात्पर्यात् । भवतीति पदेनेति । केचित्तु अथशब्द इत्यनेनैव स्वस्वारस्यं सूच्यत इति वदन्ति । इत्यादिसूत्रान्तरेति । "अथशब्दानुशासनम्' इत्यादौ सूत्रत्वोक्तिरौपचारिकीति द्रष्टव्यम् । अथशब्दस्यानन्तर्ये स्वारस्यं हीति । अस्मिन् प्रयोगे तदर्थकत्वस्य सापेक्षत्वेऽपि स्वारस्यमात्रस्य न सापेक्षत्वमिति भावः । यथा गुरुभार्गवावित्यादिषु परस्परसाहचर्यात् ग्रहयोरेव प्रतीतिः; नाचार्यपरशुरामयोः । यथा च रामकृष्णाविति बलकेशवयोरेव प्रतीतिः; न तु दाशरथ्र्यर्जुनयोः-एवमिहापीतरेतरसाहचर्यादर्थनिर्णायकत्वेऽपि न दोष इति परिहारान्तरं द्रष्टव्यम् । इमे चाभ्युच्चययुक्ती इति । इमे अथातःशब्दस्वारस्ये । अत्रपदाभिप्रेतेति । ब्राहृजिज्ञासापदाक्षिप्तपूर्ववृत्तसापेक्षत्वादिति भावः । (अथातःपदद्वयकृत्यविचारः ) ननु, "अथातःशब्दयोरन्यतरेणाल'मित्यस्य कोऽभिप्रायः ? किमेकाकारप्रतीतिजनकत्वादिति, उत "भूतले घटः', "घटवत् भूतलम्' इतिवत् प्रयोजनैक्यादिति वेति विकल्पं ह्मदि निधाय जिज्ञासाविशेष्यकोत्तरकालकर्तव्यताप्रकारकज्ञानजनकस्य अथ-शब्दस्य, पूर्ववृत्तविशेष्यकहेतुत्वप्रकारकज्ञानजनकस्य चातःशब्दस्य नैकाकारप्रतीतिजनकत्वमिति प्रथमपक्षं दूषयति- अथशब्द-स्यानन्तरकालमुपस्थापयत इत्यादिना । द्वितीयं दूषयति - प्रतिज्ञाहेतुरुपेणेति । न कर्तव्यतामात्रं साध्यधर्म इति । ब्राहृजिज्ञासा विचारितकर्मभिः पुरुषैरनुष्ठेया, कर्मणामल्पास्थिरफलत्वप्रतीतिसहितानन्तस्थिरफलप्रतीतेर्विचारितकर्मसु पुरुषेषु संभवादिति प्रदर्शनं ह्रुचितम् । ततश्च विचारितकर्मत्वरूपपुरुषविशेषणप्रतिपत्त्यर्थमथशब्दोऽपेक्षितः । तÏस्मश्च सति उक्तार्थो लभ्यत इति भावः । शास्त्रान्तरश्रवणेन विना संपादयितुमशक्य्वादिति । नित्यानित्यवस्तुविवेकादीनामिति शेषः । अथशब्दाक्षिप्तेति । अथशब्दाक्षि-प्तकर्मविचारहेतुत्वाक्षिप्तस्य विशिष्टहेतोरसिद्धि शङ्कापरिहारार्थत्वादित्यर्थः । (अधीतसाङ्गेतिभाष्यविषयः) अधिगताल्पास्थिरफलकेवलकर्मज्ञानतयेति भाष्यस्यायमर्थः-अधिगतम्उप्राप्तम् अल्पास्थिरफलं केवलकर्मेति ज्ञानं यस्य सृ#ोधिग-ताल्पास्थिरफलकेवलकमज्र्ञानः, तत्त्वेनेति । उपनीय तु यश्शिष्यमिति । ननु श्रोत्रियोपाध्यायगुर्वादिनामविधानवत् तत्प्रकरणस्थमिदं वाक्यमुपनीयाध्यापयितुराचार्यनामविधानपरमिति ग्रन्थकृतैव वक्ष्यमाणत्वात् कथमस्य वाक्यस्य साङ्गसशिरस्कवेदाध्ययनकर्तव्यतायां प्रमाणतयोपन्यास इति चेत्-मैवम् । "कायर्कालं संज्ञापरिभाषम्' इति न्यायेनास्य वाक्यस्य, "आचायर्वान् भवेत्' इति विधिवा-क्यैकवाक्यतया तद्वाक्यैकदेशस्यास्य तदेकवाक्यतया प्रामाण्यसंभवात् । ततश्च कंचिद्गुरुमुपेत्य तस्य सकाशात् सकल्पं सरहस्यं च वेदं स्वीकुर्वीतेति हि तस्य वाक्यस्यार्थ इति भावः । गुरुमताभिप्रायेण वा बोध्यम् । गुरुमते हि, "सकल्पं सरहस्यं वेदमध्यापयेदाचार्यक-कामः' इति श्रुत्युन्नायकत्वादस्य वाक्यस्याध्यापनविधिप्रयुक्तवेदाध्ययनवत् कल्परहस्याध्ययनस्यापि सिद्धत्वोपपत्तेः । आगमोत्थेति । विचारसहकृतवाक्यजन्यमागमोत्थम् । विवेकविमोकादिजन्यं तु ध्यानादिरूपम् । कर्मविचारस्य हेतुतयोक्तत्वात् इत्यनन्तरं "सिद्धः' इति शेषः । सिद्धिप्रकारः कथमित्याशङ्कय, कारणतया कार्यतया च (अङ्ग) सिद्धिरित्याह - कमर्विचारस्येत्यादिना । आवृत्ति-विधानादिभिरिति । यदि चातुर्मास्यादीनामक्षयफलत्वम्, तदा पुनस्तदनुष्ठानवैयथ्र्यात् प्रत्यब्दं चातुर्मास्याद्यावृत्तिविधानं व्यर्थं स्यादिति भावः । ननु-आवृत्तिविधानस्य न कर्मणामल्पास्थिरफलत्वावगमहेतुत्वम्; "आवृत्तिरसकृदुपदेशात्' इत्यधिकरणे, "आ प्रयाणात्तत्रापि हि दृष्टम्' इत्यधिकरणे च ज्ञानस्याप्यावृत्तिप्रतिपादनेन तत्फलस्य मोक्षस्याप्यनित्यत्वप्रसङ्गात् । यद्याप्रयाणमहरहरावृत्तिविशिष्टस्यैव ज्ञानस्य मोक्षः फलम्, तदा अत्रापि तथास्तु । यदि "प्रतिवसन्तं सोमयागस्य; पञ्चाब्धपयन्र्तं वा पञ्चदशाब्दपर्यन्तं वा प्रत्यब्दं वा चातुर्मास्यानाम्' इति विहितावृत्तिवैशिष्टयेन फलजनकत्वाभ्युपगमे तत्तदावृत्तितारतम्यात् फलतारतम्यं स्यादित्युच्येत, तदा ज्ञाना-वृत्तेरप्याप्रयाणमनुवर्तनीयायाः प्रयाणकालस्याव्यवस्थितत्वात् तारतम्येन फलतारतम्यं स्यादिति तुल्यम् । न च "कमण्र्यारम्भ-भाव्यत्वात् कृषिवत् प्रत्यारम्भं फलानि स्युः' इत्येकादशाध्यायाधिकरणे (11-1-3) कर्मणां कृषिन्यायेन प्रत्यारम्भं फलभेद-व्युत्पादनादनित्यफलत्वमिति वाच्यम्-आवृत्तिवैशिष्टयेन येषां कर्मणां फलजनकत्वम्, तदतिरिक्तविषयत्वात् तस्य । अवश्यं च तथाभ्युपगन्तव्यम् । इतरथा दाक्षायणयज्ञे फलभेदः स्यात् । न च, "फलस्य कर्मनिष्पत्तेस्तेषां लोकवत् परिमाणतो विशेषः स्यात्' इत्यर्थवादाधिकरणसूत्रे (1-2-17) बह्वल्पाङ्गकर्मगुरुलघुभावानुसारेण फलतारतम्यस्योक्तत्वात्, "हिरण्यदा अमृतत्वं भजन्ते', "अपाम सोमममृता अभूम', "अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतम्' इत्यादिना अमृतत्वसाधनतयोक्तनां हिरण्यदानसोमया-गचातुर्मास्यानामतुल्यत्वावगत्या अल्पास्थिरफलत्वं सिध्येदिति शङ्कनीयम्-"विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात्' इत्यधिकरणे बह्वल्प-गुणविद्यानां प्रपत्तेश्च गुरुलघुभावे सत्यप्येकरूपमुक्तिफलताया वक्ष्यमाणत्वात् तद्वदेव कर्मण्युपपत्तेः । ननु उपासनानामाप्रयाण-मावृत्तिविशिष्टतया फलसाधनत्वम्, बह्वल्पगुणकोपासनानां प्रपत्तेश्च विकल्पेन साधनत्वं च तृतीये वक्ष्यत इत्येतत् सत्यम्-तथापि ब्राहृविचाराम्भदशायां वक्ष्यमाणन्यायापरिज्ञानादावृत्तिविधानादिमात्रेण कर्मणामल्पास्थिरफलत्वं ज्ञायत इति चेत्-सत्यमनेन ज्ञायते । तथापि वक्ष्यमाणविरोधादावृत्तिविधानादियुक्तेराभासत्वात् तन्मूला कर्मफलानित्यत्वबुद्धिरप्याभासीभवेत् । किंच, आर-म्भदशायामपि वक्ष्यमाणार्थानां श्रुतशास्त्रेभ्योऽवगतिसंभवात् तादृशवक्ष्यमाणन्यायावगतिमतां पुरुषाणां कर्मणामल्पास्थिरफलत्वाव-गत्यभावेन ब्राहृविचारे प्रवृत्त्यभावप्रसङ्गात् । किंच, अवहननवत् विचारस्य दृष्टार्थत्वेन यावत्फलोदयमावर्तनीयतया पुनर्विचारा-रम्भदशायाम् "विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात्' इति तृतीयाध्यायसूत्र न्यायावगति संभवात् । एतेन ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेति स्वर्गार्थत्वेन विहितस्य सोमयागस्योत्तरवेद्या विकल्पितमग्न्याधारस्थण्डिल-रूपाग्निमाश्रित्य, "श्येनचितं चिन्वीत स्वर्गकामः' इति स्वर्गार्थश्येनाकृतिरूपगुणविधानसामथ्र्येन तद्गुणयुक्तसोमयागजन्यस्वर्गात् केवलतज्जन्यस्वर्गस्य न्यूनतावश्यम्भावात् अल्पास्थिरफलत्वावगमः सिध्यतीत्यपि शङ्का परास्ता । "ए (एकै ?) कस्मै वा अन्ये यज्ञक्रतवः कामायाह्नियन्ते, सर्वेभ्यो ज्योतिष्टोमः' इति सर्वफलार्थतया विहितस्य सोमयागस्य "यो वृष्टिकामो योऽन्नाद्यकामो यः स्र्वगकामः स सौभरेण स्तुवीत' इति फलत्रयसाधनतया विहितस्य सौभरस्य तत्तत्फलविशेषार्थप्रयोगे, "हीषिति वृष्टिकामाय निधनं कुर्यात्, ऊर्गित्यन्नाद्यकामाय, ऊ इति स्वर्गकामाय' इति निधनविशेषव्यवस्थावत् स्वर्गार्थसोमयागप्रयोगे गुणविशेषव्यवस्थेत्युपपत्तेः । न च, "अपाम सोमममृता अभूम', "अक्षय्यं ह वै' इत्यादिमन्त्रार्थवादवर्णितानां फलत्वाभावनियमः, सूक्तवाकमन्त्राम्नातानामायु-रादीनां रात्रिसत्रार्थवादामनातायाः प्रतिष्ठायाश्च फलत्वदर्शनात् । न च सोमयागस्य विध्युद्देशे फलश्रवणात् …

… मन्त्रोक्तफलं न ग्राह्रमिति वाच्यम्-विध्युद्देशश्रुत एव स्वर्गे नित्यत्वरूपविशेषणस्य, "सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेहि' इति मन्त्रेण लोकविशेषभोग्यत्वस्येव समर्पणोपपत्तेः । "दिवि ज्योतिरजरमारभेताम्' इत्यैष्टिक एव मन्त्रान्तरे पत्नीयजमानाभ्यां प्राप्यस्य फलस्य नित्यत्वोक्तेश्च । "फलवत्तां (च) दशर्यति' इति पन्यधिकरणसूत्रे (पू.मी.6-1-21) विशिष्यास्य मन्त्रस्य फलसमर्पकतायाः प्रदर्शि-तत्वात्-इति चेत् । उच्यते-यत्तावदुक्तं ज्ञानस्याप्यावृत्तिश्रवणादिति । तन्न, ज्ञानस्यासाधनत्वात् ध्यानस्यैव साधनत्वात् । तस्य चावृत्तिविशिष्टत्वात् । यद्यपि "आप्रयाणात्' इत्यत्र ध्यानस्याप्यावृत्तिरुक्ता, तथापि "प्रायणान्तमोंकारमभिध्यायीत' इति प्रायणान्तमनुष्ठितस्यैव ध्यानस्य मोक्षसाधनत्वात् । कर्मणि, तादृशावृत्तिविशिष्टस्य कर्मणो मुक्तिसाधनत्वप्रतिपादकवाक्यादर्शनात् । "स खल्वेवं वर्तयन् यावदायुषम्' इत्यस्य ध्यानविषयत्वात् । कर्मसु तु पञ्चाब्दपञ्चदशाब्दाद्यावृत्तितारतम्यात् फलभेदस्यावश्यम्भावात् । न हि ध्यानादावीदृशमावृत्ति-तारतम्यमस्ति, प्रायणान्तावृत्तस्यैव साधनत्वात् । न हि प्रायणान्तावृत्तं (त्ति) साधनं कस्यचित् शीघ्रमासीदित्येतावता फललाघवं कल्पयितुमुचितम् । तथा हि सति कस्यचिद् दृढाङ्गस्य सहकारिपौष्कल्यवतः किंचित् कर्म शीघ्रं निर्वृत्तमिति तत्र फललाघवं कल्प्येत । न हि सेतुदर्शनं कस्यचित् रोग (चोर) पीडादिकमन्तरेण निष्पन्नमित्येतादृशापेक्षया फलवैषम्यं कल्प्यते । उपसंहार्यगुणाल्पभूयस्त्वा-दिकमपि न फलवैषम्यकल्पकम्; यथाकथंचिदाप्रयाणं निरन्तरकतव्र्यत्वाविशेषेणानुष्ठाने सौकर्यदौष्कर्यासंभवात् । तस्मादावृत्तितार-तम्येन फलतारतम्यस्यावश्याभ्युपेयत्वात् मुक्तौ च तदभावात् मुक्तेरन्यदेव कर्मणः फलं वाच्यम् । किंच अनेकजन्मानुष्ठितनित्यनैमि-त्तिककर्मनिर्मलीकृतान्तःकरणसंपाद्यायाः शान्त्याद्यङ्गिकाया भक्तेः सर्वतो गरीयस्त्वेन तत्साध्यमुक्तेः कर्मसाध्यत्वे गुरुतरभक्तिरूप-साधनविधेमर्हाविश्वासानुबद्धप्रपत्तिविधेश्चाननुष्ठानलक्षणाप्रामाण्यप्रसङ्गात् न कर्मणां भक्तिप्रपत्तिसाध्यमोक्षफलकत्वमिति कर्मफला-नित्यत्वनिश्चयः कृतकर्मविचाराणां सुलभ इति आवृत्तिविधानादिभिरित्यस्य ग्रन्थस्याभिप्रायः । कर्मणः फलद्वारा हानायेति । फलद्वारा हानम्उफलस्यानित्यत्वज्ञानमिति यावत् । ज्ञातव्यत्वम् विचार्यत्वमित्यर्थः । कर्म-विचारस्य कर्मफलानित्यत्वज्ञानफलकत्वं कण्ठोक्तमित्यर्थः । स्वरूपेणोपादानायेति । तृतीयाध्यायकरिष्यमाणविचारापेक्षित-कर्मस्वरूपपरिज्ञानायेत्यर्थः । एतेन-कर्मविचारस्य ब्राहृविचारोपयोगदशायां कर्मज्ञानस्य हानोपादानोपयोगसमर्थनमसंगतम् । न हि हानोपादानयोर्विचारोपयोगोऽस्ति, येन तद्द्वारा कर्मविचारो ब्राहृविचारोपयुक्तः स्यात् । उपादेयस्य नित्यनैमित्तिककर्मणो ध्या-नाङ्गत्वेन विचाराङ्गत्वाभावात् । न च विचारे प्रवर्तमानस्यापि चित्तशुद्धयर्थं कर्मानुष्ठानमपेक्षितम्, काम्यानां च कर्मणां त्यागो-ऽपेक्षित इति वाच्यम् । तर्हि कर्मविचारानन्तरं किंचित्कालं कर्मानुष्ठाय विशुद्धचित्तो विचारे प्रवर्तत इत्यव्यवधानेन प्रवृत्तिर्न स्यात्- इति शङ्का परास्ता । हानोपादानशब्दयोरनित्यत्वनित्यत्वद्वारा हेयत्वोपादेयत्वज्ञापनपरत्वात् । अत एव हि वक्ष्यति - स्वरूपेणो-पादेयत्वप्रतीते-(ति ?) रनन्तस्थिरफलापातप्रतीत्यन्तर्भावादिति (भूतेति?) । ननु कर्मविचारात् कमर्णामल्पास्थिरफलत्वनि-श्चयसद्भावेऽपि न हेयत्वनिश्चयः । उत्तरभागे अनन्तस्थिरफलनिश्चयाभावेन सर्वत्राप्यल्पास्थिरफलत्वसंभावनावतः पूर्वभागप्रतिपन्ने कर्मणि हेयत्वनिश्चयानिष्पत्तेरिति चेत्-न; उत्कटकोटिकहेयत्वज्ञाननि#ेष्पत्तिसंभवेनादोषात् । ग्रन्थाविरोध इति । "अपेक्षितकर्म- स्वरूपज्ञ न केवलकर्मणामल्पास्थिरफलत्वज्ञानं च' इति प्रयोजनद्वयसूचकग्रन्थेन कर्मफलानित्यत्वज्ञानरूपैकप्रयोजनदर्शकस्यास्य न विरोध इत्यर्थः । कर्मानुष्ठात्रभावप्रसङ्ग इति । अकृतकर्मविचाराणां त्वनुष्ठानौपययिकार्थनिश्चयाभावेनानुष्ठानाप्रसक्तेः अनु-ष्ठानस्य कृतकर्मविचारपुरुषविषयतया तेषां च बहृविचारप्रवृत्तत्वादनुष्ठात्रभावप्रसङ्ग इत्याक्षेपाभिप्रायः । श्रुत्वापि ये स्वर्गार्थिन इति । ननु कृतकमर्विचाराणां सर्वेषां ब्राहृविचारे प्रवृत्ततया वैराग्यपादश्रवणेन स्वर्गार्थित्वमेव न स्यादित्याक्षिपन्तं प्रति नेदमुत्तरमिति चेत् न; श्रुत्वापि ये स्वर्गार्थिनो दृश्यन्ते, तेषामिति तदर्थत्वात् । ब्राहृविचारसामग्रीति । कृतेऽपि ब्राहृविचारे अदृष्टवैगुण्येनाशु-द्धचित्ततया स्वर्गार्थकर्मानुष्ठानसंभवादित्यपि द्रष्टव्यम् । (षष्ठयर्थविचारः) कर्मत्वकरणत्वादिसंबन्धविशेषेष्विति । नन्वेतद्वाक्यपर्यालोचनायां षष्ठयर्थभूतसंबन्धसामान्यावान्तरविशेषरूपत्वं कर्मत्व-करणत्वादेः प्रतीयते । न च तद् युज्यते वक्तुम्; "षष्ठी शेषे' इति कर्माद्यतिरिक्ते प्रातिपदिकार्थव्यतिरिक्ते षष्ठया अनुशिष्टत्वेन, द्वितीयातृतीयाथर्योः सामान्यविशेषभावाभाववत् द्वितीयार्थस्य षष्ठयर्थस्य च सामान्यविशेषभावाभावात् । "संबन्धः कारकेभ्योऽन्यः क्रियाकारकपूर्वकः । श्रुतायामश्रुतायां वा क्रियायां सोऽभिधीयते ।।' इति हरिणोक्तत्वेन, "नटस्य #ृणोति', "माषाणामश्नीयात्', "अनुकरोति भगवतो नारायणस्य', इत्यादावपि कर्मत्वाद्यतिरिक्तस्य क्रियाकारकसंबन्धपूर्वकस्य शेषशेषिभावादिलक्षणस्य संबन्धस्यसत्त्वादिति चेत्-न; "माषाणामश्नीयात्' इत्यादौ कर्मत्वाद्यति-रिक्तकल्पने प्रमाणाभावात्, द्वितीयादीनां षष्ठयपवादतया विधानाभ्युपगमेन सामान्यविशेषभावनियमोपपत्तेः । इतरा विभक्तयः- विहिता इति । यद्यपि "कर्तृकर्मणोः कृति' इति षष्ठयपि विहिता-तथापि कर्मादिषु संबन्धविशेषेष्वेवेतरविभक्तयो विहिताः; षष्ठी तु संबन्धसामान्ये, विशेषेऽपि विहितेत्येवकारम्, अपिशब्दं चाध्याह्मत्य योजना कार्या । परिणा ब्राहृानुबन्धिनामिति । ननु "संब-न्धसामान्यपरिग्रहे' इति पठ¬ते । तत्र परिणा संबन्धसामान्यपरितःस्थितीनां तदनुबन्धिनामेव ग्रहणं स्यात् । न तु ब्राहृानुबन्धिनाम् । न हि "ब्राहृपरिग्रहे' इति पठ¬ते, येन ब्राहृानुसंबन्धिनःपरिणा प्रतीयेरन् । अत एवोत्तरत्र "षष्ठी कृह्रते' इत्युक्तम्, न तु परीत्यपि । "कर्मणि षष्ठी परिगृह्रते' इत्युक्त्#ेऽपि न ब्राहृानुबन्धिनां ग्रहणं सिध्येत् । अपि तु षष्ठयनुबन्धिनामेवेति चेत्-न-ब्राहृानुबन्धिनामपि परंपरया संबन्धसामान्यानुबन्धित्वस्य कथंचित्संभवादित्यभिप्रायात् । प्रधानसंबन्धादिति । यथा "राजाऽसौ निर्गतः' इत्युक्ते स परिवारस्य निर्गमनं प्रतीयते, तद्वदिति भावः । समासनिषेधस्य सावकाशत्वमिति । "कृद्योगलक्षणा च षष्ठी समस्यते' इति प्रतिप्रसवानवरुद्धोऽवकाश इत्यर्थः । ननु "कर्मणि च' इति समासनिषेधः कस्मान्न भवतीति चेत्-न; तस्य, "उभयप्राप्तौ कर्मणि' इति सूत्रविहितषष्ठीविषयत्वात् । यथा, "आश्चर्यो गवां दोहोऽशिक्षितेन गोपालेन' इति । एतदभिप्रेत्योक्तं भगवता भाष्यकृता- "कर्तृकर्मणोः कृति' इति । यद्यपि ज्ञानपदं कृदन्तमिति । ततश्च प्रतिप्रसवावरुद्धत्वान्नावकाश इति भावः । सर्पिपो जानीत इति तिङन्तपदान्वयार्हत्वादिति । तिङन्तयोग इवेयमपि शेषलक्षणा षष्ठीत्यर्थः । न च शेषषष्ठीत्वे, "ज्ञोऽविदर्थस्य' इति विधानवैयथ्र्यं शङ्कनीयम्; समासनिषेधार्थत्वात् पुनर्विधानस्य -षष्ठी श्रूयत एव; न लुप्यत इति । लोपश्च समासे । उक्तं च हरिणा - "साधनैव्र्यपदिष्टे च श्रूयमाणक्रिये पुनः । प्रोक्ता प्रतिपदं षष्ठी समासस्य निवृत्तये ।।' इति । धातोर्विभक्तेश्च प्रवृत्तितत्करणार्थत्वादिति । ततश्च सर्पिषः कर्तृकर्मान्यतरत्वभावात् न कृद्योगलक्षणा षष्ठीति भावः । यद्यपि "ज्ञोऽविदर्थस्य करणे' इति षष्ठयाः शेषषष्ठीत्वेन न करणत्वमर्थः-तथापि करणस्य शेषतया विवक्षितस्यार्थत्वात् कर्तृकर्मान्य-तरार्थत्वाभावान्न कृद्योगलक्षणषष्ठीसंभव इत्यत्र तात्पर्यम् । ननु धातोः प्रवृत्त्यर्थकत्वकथनमनुपयुक्तमिति चेत्-न; ज्ञाधातोज्र्ञा- नार्थत्वे सकर्मकत्वात् कर्मसंभावनाप्यस्ति, प्रवृत्त्यर्थत्वे तुसापि नास्तीति प्रदर्शनार्थत्वात् । ननु नेयं षष्ठीति । ननु सूत्रकृता प्रयुक्तत्वाभावेऽपि स्वप्रयुक्तत्वात् स्वप्रयुक्तव्याख्यानस्य च भाष्यलक्षणत्वान्न तद्य्वाख्याने दोषः । इतरग्रन्थेष्वपि "शक्तिः सामथ्र्यं कारणत्वमिति यावत्' इति पर्यायतया स्वप्रयुक्तमपि शब्दं यावत्परप्रतीति व्याकुर्वाणा दृश्यन्त इति सर्वजनीनमेतत् । अतः समासव्याख्यानाय स्वप्रयुक्तविग्रहवाक्यगतायाः षष्ठयाः संदिग्धार्थाया व्याकरणकोशादिना अर्थे कथनीये विभक्तिविषये कोशादेरभावात् व्याकरणेनैव व्याख्यानं युक्तमिति चेत् मैवम्-समासपद व्याख्यानं विग्रर्हणैव कर्तव्यमिति नियमाभावेन "ब्राहृजिज्ञासाउब्राहृकर्मजिज्ञासा कर्तव्या । ब्राहृशब्दो ब्राहृकर्मकपर' इत्येव व्याख्ययताम्; किमिति संदिग्धार्थकव्याख्यानसापेक्षविग्रहवाक्योपन्यासेनेति तात्पर्यात् । विभ-क्तयर्थस्य प्रातिपदिकेन लक्षणा हि समास इति । इदं तु कर्मधारयभिन्नलुप्तविभक्तिकतत्पुरुषाव्ययीभावविशेषविषयं द्रष्टव्यम् । लक्ष्यार्थविशेषनिर्णयायेति । "अस्या विभक्तेरयमर्थोऽनेन प्रातिपदिकेन लक्ष्यते' इति प्रतिपादनयेत्यर्थः । ननु "नानुशासनेन' इत्यस्याः शङ्कायाः कथमुत्थानम् ? विभक्तेव्र्याख्येयत्वे सिद्धे कोशादीनां तद्विषय उदासीनत्वादनुशासनेन व्याख्यानमुचितम् । ततश्चास्या विभक्तेरयमर्थ इति निर्णये सति योग्यतावशेन कर्मत्वरूपोऽर्थो लक्ष्यत इति निर्णयाय युक्तमेव विभ-क्तयर्थकथनम् । अत एव हि, "न गज्ञ्गायां घोषः' इत्युत्तरवाक्यमपि न युक्तम् । न ह्रत्र लक्षकपदस्य लक्ष्येऽनुशासनमुपन्यस्यते; किंतु योग्यतादिवशेन लक्षणीयस्य कर्मत्वस्य विभक्तयर्थत्वकथनायानुशासनमुपन्यस्यते । अत एव, "स तु नियमः प्रातिपदिकेन प्रातिपदि-कान्तरार्थलक्षणायामेव' इति परिहारग्रन्थोऽपि न युक्तः, ब्राहृणः कर्मत्वकर्तृत्वादीनां मध्ये कर्मत्वस्यैव लक्षणीयत्वाय योग्यतादि-प्रतिसंधानस्येहाप्यपेक्षितत्वादिति चेत्-न-अनभिज्ञो भवान् वाक्यार्थस्य । न ह्रत्र "कर्तृकर्मणोः कृति' इत्यनुशासनबलेन षष्ठीव्या-ख्यानमसंगतमिति चोद्यते; येनायमुपालम्भः स्यात् । किन्तु "कृद्योगलक्षणा षष्ठी समस्यते' इत्यनेन कृद्योगलक्षणषष्ठयन्तपदस्य लुप्तायां विभक्तौ तदर्थे लक्षणायाः साधुत्वान्वाख्यानपरेण व्याख्यानं किमर्थं क्रियते ? न हि गङ्गापदस्य तीरे लक्षणाया प्रयोगे साधुत्वमस्तीत्यत्रानुशासनमपेक्षितमित्याक्षेपस्य, क्वचिदर्थविशेषे लक्षणया प्रयोगस्य साधुत्वमनुशासनसापेक्षमिति परिहारस्य च संभवेनादोषात् । ननु लुप्तविभक्तयर्थस्य लुप्तविभक्तिकशब्दमुख्यार्थत्वे निषादस्थपत्यधिकरणविरोधः, षष्ठीतत्पुरुषौ लक्षणाया अप्रसक्तेरित्य-रुचेराह - अमुख्यत्वे वा का नः क्षतिरिति । ननु पदान्तरयोगविहितविभक्तेरर्थसद्भावे, "नमस्करोति देवान्' इत्यत्र नमःशब्दयोग-निमित्तचतुथ्र्यपेक्षया कर्मणि द्वितीयायाः प्राबल्यं न स्यादित्याशङ्कयाह - कारकविभक्तेरिति । पदान्तरयोगविहितत्वरूपम-स्त्येवेति । ननु "कर्तृकर्मणोः' इति विहितस्य कृदन्तपदयोगनिमित्तत्वेऽपि न कारकविभक्तित्वक्षतिः, तत्र शाब्दिकानां कारक-षष्ठीत्वस्य व्यवहारात् । अत एव, "गतिकारकोपपदात् कृत' इति कारकस्वरो भवति । इतरथा स न प्राप्नुयादिति चेत्-सत्यम्; अस्त्येव कारकविभक्तित्वम् । उपपदयोगनिमित्ततयोपपदविभक्तित्वमप्यस्ति । तस्याश्चोपपदयोगनिरपेक्षकारकविभक्तयपेक्षया । दौर्बल्यमप्यनुभवसिद्धम् । "घटं करोति' इत्यत्रेव "घटस्य कृतिः' इत्यत्र कर्मत्वस्य शीघ्रप्रतीत्यभावात् । न चैवम्, "कर्तृकमर्णोः कृति' इति षष्ठया उपपदविभक्तित्वे षष्ठीं बाधित्वा द्वितीयाप्राप्नोतीति वाच्यम्-तद्विषया एवारभ्यमाणत्वेन तदपवादत्वात् । न चैवम्, "कन्याया अलंकर्ता' इत्यादौ कृद्योगषष्ठया अप्युपपदविभक्तित्वाविशेषात् । अलंयोगनिमित्तचतुर्थीबाधकत्वं न स्यादिति वाच्यम्- परत्वेन बाधकत्वोपपत्तेः । कर्मणि षष्ठया अपि कारकविशेषविहितत्वेन कारकविभक्तित्वस्याप्यभ्युपेतत्वेन अलंपदयोगनिमित्तविभक्तेः केवलोपपदविभक्तित्वेन तद्बाधकत्वोपपत्तेश्च । पदान्तरपरामर्शसापेक्षत्वेनेति । उक्तं च- "सूक्तवाके च कालविधिः परार्थत्वात्' (3-2-5) इत्यत्र तृतीये, "सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरति' इत्यत्र सूक्तवाकेनेति तृतीया इत्थंभूतलक्षणे भविष्यतीति पूर्वपक्षे, "सर्वत्र क्रिया-कारकसंबन्धस्यान्तरङ्गत्वात् सूक्तवाकस्य प्रस्तरप्रहरणक्रियायां कारकत्वेनैव संबन्धो वक्तुमुचितः । इत्थंभूतलक्षणाश्रयणे तु न कारकत्वेन संबन्धःसिध्येत् । न च लक्षणक्रियायां करणत्वेनान्वयो युक्तः; सूक्तवाक्येन लक्षितं प्रस्तरमिति लक्षणक्रियाया वाचक-पदाभावेन तद्वाचकपदान्तरसापेक्षत्वात् । तस्मान्नेत्थंभूतलक्षणे तृतीया । अपि तु करणे तृतीयैवे'ति -उक्तरीत्या उपपदविभक्तेः कारकविभक्तयपेक्षया दुर्बलत्वादिति । अमुख्यत्वं तु परिह्मतमिति । "का नः क्षति'रिति परिह्मतमित्यर्थः । (ब्राहृशब्दार्थविचारः) पुरुषोत्तमशब्दस्य रूढ¬ेति । यद्यपि यौगिकार्थस्यातिप्रसक्तौ समुदायशक्तिलक्षणरूढ¬भ्युपगमः; न तु (हि) शचीपतिवाक्पति (पार्वतीपति) श्रीवत्सवक्षः प्रभृतिषु प्रोद्गात्रहीनधार्यादिशब्देष्विव रूढिरभ्युपगन्तव्या तथापि पुरुषोत्तमशब्दस्य नारायणपर्यायतया पाठात् समानप्रवृत्तिनिमित्तत्वमभ्युपगम्योक्तं द्रष्टव्यम् । चेतनवैलक्षण्यमुक्तमिति । यद्यप्युत्तमशब्दस्योद्गतार्थवाच्युपसर्गात् समा-धनक्रियावचनात् तमप्प्रत्यये निष्पन्नस्य न वैलक्षण्यमात्रमर्थः । अव्युत्पत्तिपक्षेऽपि न वैलक्षण्यमर्थः; वैलक्षण्यमात्रेणोत्तमशब्दप्र-योगाभावात् । अत एव, "स्वेतरवैलक्षण्यं तृणादेरप्यस्ति' इति ग्रन्थोऽपि न युक्तः-तथापि "अक्षरादपि चोत्तमः' इति प्रमाणानुसारेण पञ्चमीसमासस्य वा, "सप्तमी' इति योगविभागात् सप्तमीसमासस्य वा आश्रयणीयतया, "यतश्च निर्धारणम्', "पचमी विभक्ते' इति सूत्राभ्यामेव पञ्चमीसप्तम्योर्विधेयत्वेन निर्धारणस्यावश्यकत्वान्निर्धारणस्य च वैलक्षण्यापरपर्यायपृथक्करणवाचित्वाद्वैलक्षण्यमर्थ इत्येतदभिप्रेत्यैतदुक्तमिति द्रष्टव्यम् । प्रतिपादनोपयोगितयेति । पुरुषोत्तमस्य निर्दोषत्वकल्पयाणगुणाकरत्वाश्रयतया निरतिशय-बृहत्त्वरूपप्रवृत्तिनिमित्तं संभवतीति प्रतिपादनार्थमित्यर्थः । न तु प्रवृत्तिनिमित्ततयेति । ततश्च ब्राहृशब्दस्य बृहत्त्वव्यतिरिक्तं स्वभावतो निरस्तदोषत्वमपि प्रवृत्तिनिमित्तान्तरमिति न भ्रमितव्यमिति भावः । अर्थसामथ्र्यमाह - मुमुक्षोरशेषदोषेति । वाङ्मनसागोच-रतयानवधिकत्वमुक्तमिति । ननु ब्राहृगुणानां सर्वातिशायितया अतिशयस्य सर्वावधिकत्वेन कथमनवधिकत्वम् ? इन्द्राद्यानन्दा-तिशयो हि मनुष्यानन्दावधिकः । ब्राहृानन्दातिशयो हि मनुष्यादिप्रजापत्यन्तसर्वानन्दावधिकः । अत एव सर्वेषामवधित्वात् सर्वेभ्योऽतिशयित इत्यवध्यर्थपञ्चमीति चेत्-न; अवधिशब्दस्येयत्तार्थकत्वात् । ततश्च ब्राहृानन्दातिशयोऽपरिच्छिन्न इत्यर्थः । यद्वा स्वसमानाधिकरणापकर्षावधिशून्यत्वमेवानवधिकत्वम् । स्वशब्देनोत्कर्षः परामृश्यते । इन्द्रानन्दादिगतस्य देवाद्यनन्दापेक्षयाति-शयस्य बृहस्पत्यानन्दावधिकापकषर्समानाधिकरणतया स्वसमानाधिकरणापकर्षावधिमत्त्वम्; ईश्वरगुणनिष्टोत्कर्षस्य तु स्वसमा-नाधिकरणापकर्षाभावेन तादृशावधिशून्यत्वमिति विशेषात् । अथवा इतरेषामतिशयस्य देवमनुष्याद्यवधिसापेक्ष (निरूप्य)त्वेन सावधिकत्वम्; ईश्वरविषये तु उपपदादि निरपेक्षतया अतिशयित इति प्रत्यय प्रयोगयोर्दर्शनात् तद्गतातिशयस्य अवधिप्रतीत्यधीन प्रतीतिकत्वाभावेन निरवधिकत्वम् । अत एव अयोध्येश्वरः मिथिलेश्वर इति इतरत्र ऐश्वर्यस्य निर्देशः । ईश्वरविषये तु मर्यादोपन्यासमन्तरेण "ईश्वरः' इत्येव प्रतीतिप्रयागौ । अत एव, "शब्दादेव प्रमितः' इत्यत्र ईशा-नपदस्यैव निरपेक्षस्य परमात्मप्रतिपादकत्वम्; न तु प्रतिसंबन्धिसापेक्षस्येति श्रुतित्वमुपपादितम् । "मुख्यस्य निर्विशेषेण शब्दोऽन्येषां विशेषतः । इति वेदविदः प्राहुः शब्दतत्त्वार्थवेदिनः ।।' इत्यभियुक्तोक्तेश्च । अन्तर्भावाभिप्रायो गणशब्द इति । एकैकस्यैव सत्यसंकल्पत्वादेर्गुणगणत्वे सत्येव तस्य वक्ष्यमाणरीत्या तद्विशेषणभूतम-संख्येयत्वमुपपद्यते । इतरथा सर्वेषां गुणानां गण एक एव स्यादित्यसंख्येयत्वविशेषणमनन्वितं स्यात् । इदं च, "नन्वनवधि-कातिशयशब्दस्य गणविशेषणत्वे' इत्यादिग्रन्थेनाक्षेपसमाधानाभ्यां व्यवस्थाप्यमानमनवधिकातिशयत्वस्यासंख्येयत्वस्य च कल्याणगुणगणविशेषणत्वं सिद्धवत्कृत्योक्तमिति द्रष्टव्यम् । सामानाधिकरण्याभावाद्बहुव्रीहिनर् स्यादिति । अनवधिकाति-शयासंख्येयकल्याणगुणानां गणो यस्येति विग्रहे समस्यमानपदसामानाधिकरण्याभावात् बहुव्रीहिर्न स्यात्, "समानाधिकरणानां बहुव्रीहिरिष्यते' इत्यनुशासनादिति भावः । तदन्तर्गतानामेवेति । अत्र दृष्टान्तदाष्टाÐन्तकयोरयं विशेषः दृष्टान्ते श्रुतशीलादिकं समुहिगतमेव; दाष्टाÐन्तके त्वनधिकातिशयत्वं श्रुत्यर्थाभ्यामुभयान्वितं प्रतीयत इति । ततो निर्गतानामिति । इदमुपलक्षणम् । श्रुतशीलादेः समूहान्वयित्वे तदन्तर्गतानां समूहिनां श्रुताद्यभावप्रसङ्ग इत्यपि द्रष्टव्यम् । श्रुताद्यभावप्रसङ्गादिति । श्रुताद्यन्वय- प्रतीतिर्न स्यादित्यर्थः । भगवद्गुणापेक्षया सातिशयत्वादिति । भगवद्गुणापेक्षया निकृष्टत्वादित्यर्थः । प्रतिज्ञातमर्थं शब्दसा-मथ्र्यादिति । बृहतिधातोर्निष्पन्नस्य ब्राहृशब्दस्य बृहत्त्वगुणयोगनिमित्तकतया प्रवृत्तिनिमित्तपौष्कल्यं यत्र, तत्रैव मुख्यवृत्तत्वम्; इतरत्र तु अमुख्यवृत्तत्वमित्युपपादयतीति भावः । व्याख्यान्तरमाह - तत्रार्थान्तरेष्विति । ब्राहृशब्दप्रयोगविषयेषु सर्वेष्विति । पुरुषोत्तमव्यतिरिक्तेष्विति शेषः । बृहत्त्वगुणयोगोऽस्तीत्यर्थ इति । अतस्तत्र गौण इत्येतावत्पर्यन्तो वाक्यार्थः । अत एव, "पुरुषो-त्तमे गौणत्वम्, अन्यत्र मुख्यत्वं च किं न स्यात्' इत्याक्षेपग्रन्थसामञ्जस्यम्; अन्यथा "सर्वत्र बृहत्त्वगुणयोगेन हि' इति वाक्येनैव पुरुषोत्तमे मुख्यत्वप्रतिपादनस्यान्यत्र गौणत्वप्रतिपादनस्य च पर्यवसिततया, पुरुषोत्तमे गौणत्वमित्याक्षेपग्रन्थासामञ्जस्यात् "ततः किम् ?' इत्येवोत्तरग्रन्थस्यावतरणीयत्वात् । अस्मिन् पक्षे "सर्वत्र बृहत्त्वगुणयोगेन हि ब्राहृशब्दः' इति भाष्यस्य पूर्वग्रन्थशेषत्वम्; पूर्वÏस्मस्तु पक्षे उत्तरग्रन्थशेषत्वम् । अत एव, "सर्वत्रेत्यादिना' इत्यादिशब्देनोपादानं कृतम् । यद्वा, ततः किमित्येवावतारिका । "ततः किम् ?' इत्यस्य हि "तावता कथं तव पुरुषोत्तमः एव मुख्यवृत्त्याभिधीयत इति प्रतिज्ञातार्थसिद्धिः ? विपरीतं किं न स्यात् ?' इति ह्रभिप्रेतोऽर्थः । स एवार्थः पुरुषोत्तमे गौणत्वमित्यादिग्रन्थेनोच्यत इति न दोषः; नापि व्याख्याद्वयाश्रयणमिति द्रष्टव्यम् । ब्राहृगुणादेरपीति । ननु "बृहत्त्वाद्बृंहरत्वाच्च' इति प्रमाणानुसारेण द्वयमपि प्रवृत्तिनिमित्तत्यभ्युपगमेन ब्राहृगुणादौ नातिप्रसङ्गः । अवश्यं च तथाभ्युपगन्तव्यम् । इतरथा ब्राहृगुणादावतिप्रसङ्गस्य तादवस्थ्यात् । प्रवृत्तिनिमित्तस्य सत्त्वात् । न हि-लाक्षादिरञ्जक-द्रव्येण रक्तस्य स्वतश्च रक्तत्वाश्रयस्य जपाकुसुमादेरेवासंकोचात् रक्तपदवाच्यत्वम्, न तु केवलजपाकुसुमादेरित्यस्ति । न वा-पर्वताश्रयस्यैव पर्वतस्य पर्वतशब्दवाच्यत्वम्, न तु पर्वतानाधारपर्वतस्य, तस्य स्वरूपतः पर्वतत्वाश्रयत्वेऽपि धर्मतः पर्वतत्वाना-श्रयत्वादित्यस्तीति चेत्-न; "कस्मादुच्यते ब्राहृ' इति, "बृहन्तो ह्रस्मिन् गुणाः' इति प्रमाणानुसारात् बृहद्गुणकत्वमेव प्रवृत्ति-निमित्तम् । स्वरूपबृहत्त्वबृंहणत्वे अपि तत्रैवान्तर्गते इत्यत्रैव तात्पर्यात् । यद्वा, "गुणतो बृहत्त्व'मित्यस्य न गुणगतबृहत्त्वमित्यर्थः, किं तु बृहद्गुणकत्वकृतःस्वरूपनिष्ठ एव बाहात्म्यविशेषो ज्यायस्त्वरूपः । अतः सर्वतो ज्यायस्त्वं बृहत्त्वम् । तदेव ब्राहृशब्द- प्रवृत्तिनिमित्तमिति भावः । शब्दशक्तेरसंकोचस्येति । ननु द्वयोरपि प्रवृत्तिनिमित्तत्वाभ्युपगम एव ब्राहृशब्दशक्तेः संकोचः, गुणतो बृहत्त्वस्य ब्राहृगुणादिव्यावर्तकत्वादिति चेत् न । न ह्रत्र (त्य) शब्दशक्तेरित्यस्य ब्राहृशब्दशक्तेरित्यर्थः । अपि तु "बृहन्तो ह्रस्मिन् गुणाः' इति ब्राहृशब्दप्रवृत्तिनिमित्तप्रतिपादकवाक्यगतगुणशब्दशक्तेरित्यर्थः । यद्वा ब्राहृवत् प्रवृत्तिनिमित्तस्यापि शक्यत्वात् तत्र बृहत्त्वविशेषरूपप्रवृत्तिनिमित्तस्यैव शक्यत्वमित्युक्तेः संकोचप्रसङ्ग इत्यर्थः । न च द्वयोरपि शक्यत्वे शक्यव्यक्तिसंकोचप्रसङ्गः, प्रयोगाभावेन व्यक्तिसंकोचस्य प्रागेव सिद्धत्वेनैतदधीनत्वाभावात् । तस्मात् ब्राहृण इति । ननु तस्मादित्यस्य सर्वेश्वरादित्यर्थो वक्तुमुचितः, "ब्राहृशब्दस्तत्रैव मुख्यवृत्तः' इति पूर्ववाक्ये तत्रैवेतितच्छब्देन सर्वेश्वरस्यैव निर्दिष्टत्वात् । तत्र ब्राहृणः परामर्शे अप्रसक्तप्रतिषेधापत्तेः । न हि ब्राहृशब्दस्याब्राहृणि मुख्यवृत्तत्वं प्रसक्तम्, येन तन्निषेधः सफलः स्यादिति चेत् उच्यते-तस्मादित्यस्य ब्राहृण इति नार्थकथनम्, अपि तु शेषपूरणम् । अयमभिप्रायः स्वरूपेण गुणैश्चानवधिकातिशयशालिनः सर्वेश्वरस्य ब्राहृत्वं सिद्धम् । इतः परं तस्मादपि ब्राहृणोऽन्योऽपि ब्राहृशब्दमुख्यार्थ इति स्वीकारे अनेकार्थत्वं स्यादिति । केचित्तु-ब्राहृणः निरवधिकबृहत्त्वशालिन इत्यर्थः । पूर्ववाक्ये "तत्रैव' इत्यत्र तच्छब्देनापि निर-तिशयबृहत्त्वशाल्येव परामृश्यते; न तु सर्वेश्वरः । तथा "तद्गुणलेशयोगात्' इत्युत्तरत्रापि बृहत्त्वगुणलेशयोगातदित्येवार्थ इत्याहुः । अस्मिन् पक्षे, "स च सर्वेश्वर एव । अतो ब्राहृशब्दस्तत्रैव मुख्यवृतः' इत्ययमंशो व्यर्थः । नन्वितरत्र प्रयोगस्यौपचारिकत्वे स प्रयोगः सार्वत्रिकः किं न स्यादित्याशङ्कय औपचारिकस्यापर्यनुयोज्यत्वान्न सार्वत्रिक इत्याह - औपचारिकस्त्विति । ननु - "एकदेशेऽपि यो दृष्टः शब्दो जातिनिबन्धनः । तदत्यागान्न तस्यास्ति निमित्तान्तरगामिता ।।' इति बर्हिराज्याधिकरणन्यायेनाव्यभिचारात् बृहत्त्वस्यैव प्रवृत्तिनिमित्तत्वे नानेकशक्तिकल्पनागौणत्वादिदोषः । त्र्यणुकादिषु ब्राहृ-शब्दाप्रयोगस्य बृहच्छब्दाप्रयोगवत्, असंस्कृततृणादिष्वार्याणां बर्हिरादिशब्दाप्रयोगवच्चोपपत्तेः । "परं जैमिनिर्मुख्यत्वात्', "स्या-च्चैकस्य ब्राहृशब्दवत्' इत्यादौ ब्राहृशब्दस्य परमात्मनि मुख्यात्वव्यवहारास्तु ब्राहृगतबृहत्त्वस्यावधिप्रतीत्यधीनप्रतीत्यकत्वाभावेना-वधिप्रतीत्यधीनप्रतीतिकेतरबृहत्त्वापेक्षया शीघ्रधीस्थत्वात्, "मुख्यस्य निर्विशेषेण शब्दोऽन्येषां विशेषतः' इति न्यायेनोपपद्यते । न हि नरेश्वरशब्दः स्वभार्यापुत्रादिस्वामिनि प्रयुज्यते; न वा केवलेश्वरशब्दः पृथिवीश्वरादावपि प्रयुज्यत इत्येतावता स्वामित्वं प्रवृत्तिनि-मित्तमपहाय निरङ्कुशेश्वरत्वमेव तस्य प्रवृत्तिनिमित्तमिति शक्यते वक्तुमिति चेत्-मैवम्; तथाहि सति गोशब्दस्यापि "गच्छति' इति व्युत्पत्त्या "गमेर्डोः' इति व्युत्पन्नतया गन्तृत्वमेव प्रवृत्तिनिमित्तम्; इतरत्राप्रयोगास्तु बर्हिराज्यादिशब्देष्विवोपपन्नो न तस्य गन्तृ-विशेषे रूढिं कल्पयतीति स्यात् । यदि च नियमेनेतरत्राप्रयोगेण विशिष्य सांस्नादिमति रूढिं कल्पयित्वा इतरस्यावाच्यत्वं कल्प्यते, तत् प्रकृतेऽपि समानमिति दिक् । केचित्तु-बृहत्त्वस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वमभ्युपगम्य तत्पौष्कल्यस्यैव भगवति समर्थनात् बृहत्त्वमेव प्रवृत्तिनिमित्तम् । न हि प्रवृत्तिनिमित्तपौष्कल्यं प्रवृत्तिनिमित्तम् । ततश्च नावयवार्थव्यतिरिक्तरूढ¬र्थस्वीकारः सिद्धान्तिसंमत इति वदन्ति । औपचारिकभगवच्छब्दप्रयोगयोग्येष्विति । ननु "स वाच्यो भगवानिति' इति वाच्यत्वेनोक्तानां वसिष्ठादीनां कथमौपचा-रिकभगवच्छब्दप्रयोगयोग्यत्वकथनमिति चेत्-न-त्वद्रीत्या औपचारिकभगवच्छब्दप्रयोगयोग्यानामित्यर्थः । ननु खाण्डिक्यादिषु सार्वत्रिकभगवच्छब्दप्रयोगाभावो न स्वध्यवसान इत्यस्वरसादाह - किं च प्रत्यक्षमूलेति । आगममूलव्युत्पत्त्येति । ननु, "उत्पतिं्त प्रलयं च' इत्ययमपि आगमो भवत्येवेति तन्मूलया व्युत्पत्त्या वसिष्ठादिष्वपि मुख्यत्वं किं न स्यात् ? "ज्ञानशक्तिबलैश्वर्य' इति श्लोकेऽपि, "अशेषतः' इति सर्वेषामपि प्रवृत्तिनिमित्तत्वं उच्यते । नतु मिलितानाम् । तथाहि सति वाच्यानि इति बहुवचनं न स्यात् । अत एव ज्ञानादिषु षट्सु प्रवृत्तिनिमित्तेषु कथितेषु, "अत्यल्पमिदमुच्यते' इति पर्यालोच्य "विना हेयैर्गुणादिभिः' इति ज्ञानादिभिन्नानामपि हेयव्यतिरिक्तानां शुभानां गुणानां सर्वेषां प्रवृत्तिनिमित्तत्वमुच्यते, "यद्यद्विभूदिमत् सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा' इतिवदिति चेत्-न- "भगवानिति शब्दोऽयं तथा पुरुष इत्यपि । निरुपाधी च वर्तेते वासुदेवे सनातने ।' इत्याद्युपबृंहणानुगुण्यात्; केवलस्य भगवच्छब्दस्यान्यत्राप्रयोगाच्चेति भावः । अत एव हि पुरुषोत्तमोऽभिधीयत इत्यु-क्तमिति । यद्यपि, "तमेवं विद्वान्' इति वाक्ये पूवत्र्र, "वेदाहमेतं पुरुषम्' इति महान् पुरुष एव प्रस्तुतः; न पुरुषोत्तमः-तथापि तयोरेकार्थपर्यवसानमभिप्रेत्योक्तमिति द्रष्टव्यम् । "अतः सर्वेश्वर एव जिज्ञासाकर्मभूतं ब्राहृ' इति वाक्यगतस्यातःशब्दस्य ताप-त्रयातुरजिज्ञास्यत्वरूपार्थसामथ्र्यमात्रे संकोचकल्पने प्रमाणाभावादाह - यद्वा अत इति । "अतः' इति व्याख्येयं पदम् । अव्यु- त्पन्नो व्युत्पन्नो वा भगवति मुख्य इति । गृहीतसंगतिक इत्यर्थः; मुख्यया वृत्त्या भगवत्प्रतिपादक इत्यर्थः । बुद्धिपूर्विकेति । बुद्धिपूविर्का व्युत्पत्तिः, मातापित्रादिभिरङ्गुलिनिर्देशपूर्वकमम्बातातमातुलादिषु यत्र व्युत्पत्तिग्र्राह्रते, तत्र; यादृच्छिकव्युत्पत्तिस्तु, "घटमानय' इति वाक्यश्रवणात् प्रयोज्यप्रवृत्तिमुपलभ्य यत्र व्युत्पत्तिर्गृह्रते, तत्रेति द्रष्टव्यम् । इदं चाधिकरणनिरूपणे स्पष्टं भवि- ष्यति । यूपाहवनीत्येत्यत्र कपालशब्दः संपातायातः; तस्य लौकिकत्वात् । (जिज्ञासाशब्दार्थविचारः) कर्मणश्च क्रिया शेषभूतेति । ननु प्रधानस्य विधेयत्वे, "व्रीहीन् प्रोक्षति' इत्यादौ व्रीह्रादीनां विधेयत्वप्रसङ्गात्, प्रत्युत प्रधान-त्वस्यानुवाद्यत्वानुबन्धिनो विधेयत्वविरोधाच्च, "व्रीहिभिर्यजेत', "अरुणया क्रीणाति' इत्यादौ गुणस्यैव विधेयत्वदर्शनाच्च कथ-मेतदिति चेत्-उच्यते-इच्छाया विषयसौन्दर्याधीनत्वेन पुरुषेच्छाधीनकृतिसाध्यत्वाभावेऽपीष्यमाणज्ञानस्येच्छाधीनकृतिसाध्यतया पुरुषतन्त्रत्वेन विधेयत्वसंभवादिति तदर्थात् । केचित्तु-"प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः प्रत्ययार्थस्यैव प्राधान्यम्' इति न्यायस्यौपगवादौ सामान्यतो दृष्टत्वेऽपि "अश्वेन जिगमिषति' "असिना जिघांसति' इत्यादौ सन्वाच्येच्छापेक्षया प्रकृत्यर्थस्यैव स्वतन्त्रोपस्थितत्व-लक्षणस्य शब्दतःप्राधान्यस्य समभिव्याह्मतपदार्थान्तरान्वयस्य च दर्शनात्, #ःब्राहृ जिज्ञासा' इत्यत्र प्रकृत्यर्थज्ञानस्यैवाध्याह्मत-कर्तव्यपदान्वयसंभव इति भाष्याभिप्रायं वर्णयन्ति । प्रतीतिरूपं ज्ञानमिति । अत्र, उद्दिश्येति शेषः । तथाचायमत्रान्वयः- प्रमि- तिरूपं ज्ञानमुद्दिश्य आक्षिप्तं तर्करूपं ज्ञानं मनोव्यापारविशेषरूपं विधेयमिति परैरुक्तमिति । यद्वा, विधेयं शाब्दमित्यर्थः; उत्तरत्र तर्करूपं ज्ञानमार्थमित्युक्तेः । आर्थिके च विचारेऽध्याह्मतकर्तव्यत्वान्वयः । "श्रौतस्तु मुमुक्षानन्तरं ब्राहृज्ञानेच्छा भवितुं युक्तेत्येष एव' इति कल्पतरूक्तेः । प्रागुक्तपक्षः साधीयानिति । प्रकृतिप्रत्ययार्थाक्षिप्तस्य विधेयत्वापेक्षया प्रकृत्यर्थविधेयत्वस्य युक्तत्वादिति भावः । (यादवप्रकाशीयसूत्रार्थनिरासः) प्रधानादिनिरासनिरपेक्षत्वादिति । प्रधानादिनिरासमुखेन प्रधानादिजिज्ञास्यत्वनिरासनिरपेक्षत्वादित्यर्थः । ततश्च विचारा-नपेक्षितं प्रधानादिनिरासनमुखेन जिज्ञास्यत्वनिरसनं विफलमिति भावः । (वृत्तिकारोक्तवर्णनम्) भाष्ये-वृत्तात् कर्मज्ञानादनन्तरमिति । अनन्तरशब्दस्य पश्चाच्छब्दपर्यायतया दिक्शब्दत्वमङ्गीकृत्य पञ्चमीनिर्देश इति द्रष्टव्यम् । तद्विषयं शास्त्रं शारीरकमित्युच्यत इति । शारीरं कायतीति शारीरकम् । के शब्दे । "अतोऽनुपसर्गे कः' इति के रूपम् । मीमांसाया एकप्रबन्धत्वमिति । यद्येवं वेदोपकाररूपैकप्रयोजनसमर्थत्वेनार्थैक्यात् व्याकरणज्योतिषादीनां तत्प्रयोजने निष्पाद्ये परस्पराकाङ्क्षाया अपि सत्त्वादेकाङ्गत्वप्रसङ्गः । न च तेषामङ्गत्वेनैक्यामिष्टमिति वाच्यम्-तर्हीहापि मीमांसात्वेनैक्यं स्यात्, न तु शास्त्रैक्यमिति चेत्-न; तथा सतीदृशप्रतिबन्द्या पूर्वोत्तरषट्कयोरपि शास्त्रभेदप्रसङ्गात् । न च तत्र विषयप्रयोजनाधिकारिणामेकत्वात्, "अथातो धर्मजिज्ञासा' इति प्रतिज्ञायाः साधारण्याच्चैकत्वमिति वाच्यम्-अत्रापि वेदार्थरूपविषयस्य, तज्ज्ञानरूपप्रयोजनस्य, तत्कामस्य चाधिकारिण एकत्वात् । विचारद्वयानुगतसाधारणप्रतिज्ञाया उपपादयिष्यमाणत्वाच्च । ननु "अथातो ब्राहमजिज्ञासा' इति साधारणप्रतिज्ञेत्ययुक्तम्; तथा सति अथशब्दस्य कर्मविचारानन्तर्यार्थकत्वं न स्यादिति "वृद्धिमिच्छतो मूलहान्यापत्तिः' इति न्यायाः पातात् । न हि कर्म-विचारानन्तर्यं विंशतिलक्षण्या मीमांसायाः संभवति । अपि तु चतुर्लक्षण्या एवेत्यस्वरसादाह - एवं वेति । प्रतिधर्मसमोभयानु-यायिनीति । साधम्र्यसमवैधम्र्यसमरूपोभयजात्यनुयायिनी प्रतिधर्मसमजातिप्रतिज्ञा अर्थसिद्धेत्यर्थः । प्रतिधर्मसमाजातिर्द्वि(वि)धा साधम्र्यसमा वैधम्र्यसमा चेति । तत्र, "साधम्र्यवैधम्र्योत्कर्षापकर्षवण्र्यावण्यर्विकल्पसाध्यप्राप्त्यप्राप्तिप्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसं-शयप्रकरणहेत्वार्थापत्त्यविशेषोपपत्त्यनुपलब्धिनित्यानित्यकायर्समाः' इति जातीनां विभागोद्देशसूत्रेण विशेषयोरेवोद्देशः कृतः, अनन्तरम् "साधम्र्यवैधम्र्याभ्यामुपसंहारे तद्धर्मविपर्ययोपपत्तेः साधम्र्यवैधम्र्यसमौ' इति लक्षणसूत्रं च विशेषयोरेवेति भावः । ननु वेदाध्ययनानन्तरमर्थविचारो न कर्तव्यः, अविवक्षितार्थकत्वादिति सर्ववेदार्थानुगतपूवर्पक्षनिरासाय "अथातो वेदार्थजिज्ञासा' इति सूत्रे कर्तव्ये मन्दप्रयोजना विशेषप्रतिज्ञा अयुक्ता । साधम्र्यवैधम्र्यसमजातिस्थले तु सामान्यप्रतिज्ञायाः शिष्यबुद्धिसमाधानमात्रार्थत्वेन निरसनीयपूर्वपक्षाभावेन आर्थत्वेऽप्यदोष इत्यस्वरसादाह - अथवा अथातो धर्मजिज्ञासेत्येवेति । अलौकिकश्रेयःसाधनमिति । वेदैकगम्यश्रेयःसाधनताकमित्यर्थः । नन्वेवं श्येनादेरपि धर्मत्वप्रसङ्गः । न च बलवदनिष्टाजनकत्वेन तद्विशेषात् तद्य्वावृत्तिरिति वाच्यम्, तथा सति परमात्मनः सर्वकारणत्वेनाधर्मत्वप्रसङ्गादिति चेत्-मैवम् । तथाहि सति ज्योतिष्टोमादेर्धर्मत्वं न स्यात्,"सर्वेभ्यो ज्योतिष्टोमः' इति तस्य सर्वफलसाधनत्वेन वैरिविपतिसाधनतया तद्द्वारा बलवदनिष्टजनकत्वात् । वैरिविपत्तिफलकप्रयोगे तस्य धर्मत्वाभाव इष्ट एव । वैरिविपत्त्यादिफलकप्रयोगानवच्छिन्नस्यैव ज्योतिष्टोमस्य धर्मत्वमिति चेत्-तथा सति ब्राहृणोऽननुष्ठेय-पदार्थतया बलवदनिष्टानुबन्धिप्रयोगानवच्छिन्नत्वे सति अलौकिकश्रेयःसाधनत्वस्यैव ब्राहृण्यपि संभवात् "धर्मजिज्ञासा' इत्येव साधारणप्रतिज्ञेति भावः । नन्विन्द्रियगम्यानां तेषां कथं धर्मत्वमित्याशङ्कयाह - तेषामैन्द्रियकत्वेऽपीति । ताद्रूप्येणेति । ऐन्द्रियकत्वरूपेणेत्यर्थः । ननु धर्मशब्दस्य साधारण्यमभ्युपेत्य धर्मद्वयविचारः प्रतिज्ञायत इति वदता नैकस्य बुद्धिस्थत्वं वक्तुं शक्यम् । अतश्चोदनासूत्रे साध्यधर्मस्यैव लक्षणकथने नैतन्नियामकमित्यस्वरसादाह - पूर्वभागप्रतिपन्नत्वेनेति । विशेषप्रतिज्ञाया अप्यावश्यकत्वमभिप्रेत्याह - तन्त्रेण वार्थतो वेति । शब्दा बोध्यत्वशङ्कापरिजिहीर्षयेति । सिद्धव्युत्पत्तिसमर्थनानार्थमिति भावः । तस्य परमात्माराधनरूपत्वानवगमादिति । न च राजपुरुषस्य राजपुरुषपदाद्राजप्रेष्यत्वरूपपारतन्त्र्यप्रतीतावपि यथा न शाब्द-प्राधान्यविरोधः, पुरुषस्य विशेष्यतया प्रतीतेः, एवं परमात्माराधनरूपत्वप्रतीतावपि कर्मणो विशेष्यतया भानान्न शाब्दप्राधान्यविरोध इति वाच्यम् । अत्र शाब्दप्राधान्यमित्यस्यान्योपसर्जनतया अप्रतीयमानत्वमित्यर्थात् । न च राजपुरुषे तन्नास्तीति शङ्कनीयम्, वस्तुगत्या राजपुरुषस्य पुरुषपदात् प्रतीतिदशायां तदुपपत्तेः । केचित्तु, "युक्तयन्तरमाह -परमात्माराधनरूपत्वानवगमादिति' इति वदन्ति । ननु "कृष्णं धर्मं सनातनम्' इत्यादौ धर्मशब्दप्रयोगस्य, "प्रणम्रेषु महीषेषु प्रसादो मूर्तिमानयम् ' इत्यस्य मुर्तिमत्त्वरूपप्रसिद्धप्र-सादवैलक्षण्यविशिष्टप्रसादत्वारोप इव, "रामो विग्रहवान् धर्मः' इत्यस्य विग्रहवत्त्वरूपप्रसिद्धधर्मवैलक्षण्यविशिष्टधर्मत्वारोप इव च सनातनत्वरूपप्रसिद्धधर्मवैलक्षण्यविशिष्टधर्मत्वारोपे तात्पर्येणोपपन्नस्य, पौराणिकस्य, "यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुः' इत्यादि-वाक्यतुल्यस्य वचनस्य, "चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः' इति विचार्यधर्मशब्दार्थनिर्णयैकप्रयोजनकसूत्रवत् शब्दशक्तिनियकत्वाभावः । अस्तु वा ब्राहृसाधारण्यम्-तथापि जैमिनिनोभयविधधर्मविचारस्य प्रतिज्ञातत्वे ब्राहृसूत्राण्यपि तेनैव प्रणेतव्यानि स्युः । न हि महर्षेर्विघ्नशङ्कोत्प्रेक्षितुं शक्यते । स्वाचार्यस्य बादरायणस्य ब्राहृसूत्रप्रणिनीषां दृष्ट्वोदासामासेति कल्पना तु न; प्रमाणाभावात्, तादृशजनवादानुपलम्भाच्चेत्यस्वरसादाह - यद्यपीति । अश्रुतवेदान्तानामिति । वाय्वादिदेवताप्रीत्यर्थं कर्मणोऽनुष्ठाने वाय्वादीनां नश्वरतया कर्मभिः प्रीतस्य वाय्वादेः फलप्रदानात् प्रागपि नाशसंभवेन निष्फलत्वबुध्द्या अश्रुतवेदान्तानां कर्मण्यश्रद्धा जायेत । श्रुतवेदान्तानां तु तत्तत्कर्माराध्यस्य तत्तद्देवतान्तर्यामिणः कर्मानुरूपफलप्रदस्य सकलकल्पानुयायित्वेन न तच्छङ्केति भावः । यद्वा-अश्रुतवेदान्तानाम् । अपीति शेषः । अविरक्तानामपि कर्मण्यश्रद्धा स्यादित्यर्थः । अत एव वक्ष्यति-"वीतरागव्यतिरिक्तानामग्नि-होत्रादिषु' इत्यादि । ननु महता यत्नेन देवताविग्रहादिकं निराकुर्वाणस्य तत्र तात्पर्याभावे देवताविग्रहं साधयतो बादराययणस्यापि, "नहिनिन्दा' न्यायः कुतो नावतरेदित्यस्वरसादाह - यद्वा वेदप्रामाण्यकर्मावश्यकर्तव्यतातात्पर्यातिशयादिति । देवताविग्रहसत्त्वे, "विरोधः कर्मणीति चेत्' इत्यादिदेवताधिकरणोक्तरीत्या वेदस्याप्रामाण्यं प्रसज्यते । कर्मणश्च देवताप्रीत्यर्थतया देवतां प्रति गुणत्वे कर्मणः फलजनकत्वाभावेन कर्मण आवश्यकत्वं किंजिद्धि#ीयेतापि । अतो वेदप्रामाण्यकर्मावश्यकत्योर्बद्धादरातिशयेन जैमिनिना देवताविग्रहनिराकरणेऽल्पीयान् कटाक्षः पातितश्चेत्, का क्षतिरिति भावः । तदुक्तरात्रिसत्रेति । "ज्योतिर्गौरायुः' इत्युत्पन्नस्य रात्रिसत्रस्य फलाकाङ्क्षायाम्, "प्रतितिष्ठन्ति ह वा य एता रात्रीरुपयन्ति' इत्यर्थवादसमर्पितप्रतिष्ठाया विपरिणामेन फलत्वमा-त्रकल्पनमेव ज्यायः; न तु विश्वजिन्न्यायेन स्वर्गस्वरूपमपि कल्पयित्वा तस्य फलत्वकल्पनमपि' इति चतुर्थे स्थितम् । ततश्च तेनैव न्यायेनार्थवादिकदेवताविग्रहादिष्वपि तात्पर्यमस्तीति भावः । तÏस्मस्तद्धर्मोऽतिदेष्टव्य इति स्थितमिति । "यस्य लिङ्गमर्थसंयो-गादभिधानवत्' (8-1-2) इत्यष्टमाध्यायद्वितीयाधिकरण इति शेषः । नात्र द्रव्यदेवतयोरिति । ननु "विप्रतिपत्तौ हविषा नियम्येत कर्मणस्तदुपाख्यत्वात्' (8-1-32) सति सूत्रे, "यस्य यत्र द्रव्यदेवतासाम्ययोर्विप्रतिपत्तिरस्ति, यथा ऐन्द्रपुरोडाशे देवतासाम्यात् सान्नाय्यविध्यन्तः, द्रव्यसाम्यात् पुरोडाशविध्यन्तश्च, तत्र द्रव्यसादृश्यमाश्रित्यैव नियमः प्रवर्तते । कुतः ? कर्मणो हविष्युपल-भ्यमानत्वात्उयागाख्यस्य कर्मणस्त्यागरूपस्य हविष्युपलभ्यमानत्वात् । हविर्हि त्यज्यमानं दृश्यते इत्येवं द्रव्यस्यान्तरङ्गतया तत्सादृश्यमपेक्षितम् । शब्दार्थगतचोदनासादृश्यगवेषणायामन्तरङ्गसादृश्यस्यैवापेक्षितत्वात् ऐन्द्रपुरोडाशे आग्नेयविध्यन्त एव प्रवर्तते; न त्वैन्द्रसान्नाटयविध्यन्तः' इति स्थितम् । न तु द्रव्यदेवतयोः प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वाभ्यामिति चेत्-अस्त्वेवम् । तस्याप्य-र्थस्योक्तार्थाविरुद्धत्वेन ग्राह्रत्वात् । विपक्षनिरासार्थस्येति । वेदाप्रामाण्यादिनिरासार्थस्येत्यर्थः । (कर्मब्राहृमीमांसयोः क्रमनियामकम् ) द्वितीयाध्यायात्पूर्वं ब्राहृविचारः किं न स्यादिति । ननु प्रथमलक्षणार्थप्रामाण्यस्योपजीव्यत्वमिव भेदादिलक्षणोक्तस्य शब्दा-न्तरादेः श्रुतिलिङ्गादेश्चोपजीव्यत्वमविशिष्टमिति कथमयमाक्षेपः ? नन्वस्मिन् शास्त्रे सर्ववेदान्तानां ब्राहृणि समन्वयार्थमुपक्रमादीन्येव ज्ञातव्यानि, न श्रुतिलिङ्गादीनीति चेत्-उपक्रमोन्मेषार्थं श्रुतिलिङ्गादीनामपेक्ष्यत्वात् । न हि ब्राहृाभिधानश्रुत्यादिकमनुपलभ्य "उपक्रमो ब्राहृविषयः' इति निश्चेतुं शक्यम् । न चैतावता श्रुतिलिङ्गादिकमेव समन्वयोपयोगि, नोपक्रमादिकमिति वक्तुं शक्यम् । श्रुत्यादिष्वपि प्रकरणस्योपक्रमादितात्पर्यलिङ्गाधीनात्मज्ञानत्वात् । साकाङ्क्षप्रधानवचनं हि प्रकरणम् । प्राधान्यनिर्णयश्च तात्पर्य-लिङ्गावसेयः । किं च येषु वाक्येषु ब्राहृाब्राहृसमावेशः, तत्र ब्राहृलिङ्गबलवत्त्वस्य तात्पर्यलिङ्गोपक्रमाद्यवसेयत्वात् श्रुतिलिङ्गादिक-मुपक्रमादिकं चापेक्षितम् । न चोपक्रमादीनां श्रुतिलिङ्गादीनां चान्योन्याश्रयः । उपक्रमादीनां स्वरूपलाभार्थं श्रुतिलिङ्गाद्यपेक्षणम्, बलाबलावधारणार्थमुपकमाद्यपेक्षणमिति विषयभेदेन परस्परापेक्षाया अदोषत्वात् । तस्मात् श्रुतिलिङ्गादिकमुपजीव्यमेवेति तदर्थं तृतीयाध्यायापेक्षया अपि सत्त्वात् द्वितीयाध्यायात्पूर्वमिति शङ्कायास्तत्परिहारस्य चानुत्थानमेव । ननु श्रुत्यादीनामुक्तरीत्योपजीव्यत्वेऽपि न तत्परिज्ञानार्थं पूर्वतन्त्रापेक्षा, इहैव, "द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात्', "आकाशस्त-ल्लिङ्गात्', "तथाचैकवाक्योपबन्धात्', "प्रकरणात्' इत्यादिसूत्रैः श्रुत्यादिस्वरूपावगमस्य, #ःश्रुत्यादिबलीयस्त्वाच्च न बाधः' इत्यादिसूत्रे श्रुत्यादीनां पूर्वबलीयस्त्वावगमस्य च संभवात् । न हि तत्र श्रुत्यादीनां लक्षणमुक्तमस्ति । क्वचिद्वाक्यैक्यमात्रस्य लक्षणमुक्तम् "अर्थैकत्वादेकं वाक्यं साकाङ्क्षं चेद्विभागे स्यात्' इति । यानि तु तद्य्वाख्यातृभिरुक्तानि लक्षणानि, तानि नोप- युज्यन्ते । तथा हि - "निरपेक्षो रवः श्रुतिः' इति श्रुतिलक्षणमुक्तम् । तत् सर्वत्राप्यसिद्धम्, शक्तिस्मरणादिसापेक्षत्वात् । पदान्तरसमभिव्याहारनि-रपेक्षत्वं विवक्षितमिति चेत्-न; धूमवति पर्वते प्रयुक्तस्य "सः' इति पदस्यानुमानव्यवधानसापेक्षत्वेऽपि पदान्तरसमभिव्याहार-निरपेक्षत्वेन लिङ्गसमर्पकस्यापि शब्दस्य लिङ्गिनि श्रुतित्वप्रसङ्गात् । "शब्दादेव प्रमितः' इत्यधिकरणे विषयवाक्ये, "अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः' इत्यत्र ईशानश्रुतेरङ्गुष्ठप्रमितः परमात्मेति बोधने अङ्गुष्ठमात्रपदसमभिव्याहारसापेक्षत्वेन श्रुतित्वाभावप्रसङ्गाच्च । ननु पर-मात्मवाचिन ईशानशब्दस्याङ्गुष्ठमात्रपदसामानाधिकरण्यात् वस्तुतोऽङ्गुष्ठमात्रप्रमितपरत्वेन पर्यवस्यतो धर्मिमात्रज्ञापने नैरपेक्ष्यमस्ति, "व्रीहीन् प्रोक्षति' इत्यत्र क्रियेप्सिततमवाचिन्या द्वितीयाविभक्तेः प्रोक्षतिपदसामानाधिकरण्यात् प्रोक्षणत्वेन पर्यवस्यतः क्रिया- मात्रस्य ज्ञापन इवेति चेत्-तर्हि, "आकाशस्तल्लिङ्गात्' इत्यधिकरणविषयवाक्ये, "आकाशो ह्रेवैभ्यो ज्यायान्' इत्यत्र ज्यायः-शब्दस्याकाशपदसमभिव्याहाराद्वस्तुत आकाशपरत्वेन पर्यवसितस्य धर्मिमात्रज्ञापने नैरपेक्ष्यमस्तीति तस्याप्याकाशस्य परमात्मत्वे साध्ये श्रुतित्वप्रसङ्गात् । तथा वस्तुसामथ्र्यरूपलिङ्गलक्षणमपि नोपयुज्यते; "आनन्दमयोऽभ्यासात्' इति वण्र्यमानानां निरतिशयानन्दादिब्राहृासा-धारणधर्मलिङ्गानां वस्तुसामाथ्र्यरूपलिङ्गत्वाभावात् । "इतिकर्तव्यताकाङ्क्षा प्रकरणम्' इति पूर्वतन्त्रोक्तं प्रकरणं न ब्राहृविचारोपयोगि, सिद्धरूपस्य ब्राहृण इतिकर्तव्यताकाङ्क्षाविरहादिति स्पष्टमेव । स्थानस्य तु संनिधियथासंख्यलक्षणस्य संग्राहकमेकमनुगतं लक्षणं पूर्वतन्त्रोक्तं न दृश्यते । "समाख्या यौगिकी संज्ञा' इत्येतदपि न युक्तम्, पूर्वतन्त्रे होतृचमसादिसंज्ञायाः, इह शास्त्रे, "स ब्राहृविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठाम्' इत्यादिषु श्रुताया ब्राहृविद्यादिसंज्ञायाश्च समाख्यात्वसंभवेऽपि आध्वयर्वौद्गात्रादिसंज्ञायाः प्रकृतिप्रत्ययस-मुदायरूपत्वेन तदभिमतैकपदश्रुतिरूपतया समाख्यात्वासंभवात् । तस्मात् तत्रत्यानां श्रुतिलिङ्गादीनामिहानपेक्षितत्वात् न प्रमाणलक्षणातिरिक्तमपेक्षितमिति चेत् - तर्हि "अत एव च नित्यत्वम्' इति वेदप्रामाण्यस्य, "तदुपर्यपि बादरायणः संभवात्' इति सूत्रेण मन्त्रार्थवादैः देवतानां विग्रवत्वस्य सिध्या विद्याधिकार हेतुसामथ्र्य संभव साधकेन मन्त्रार्थवादप्रामाण्यस्य, "शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' इति सूत्रेण स्मृत्यादिषु श्रुत्यनुमापकत्वप्रवृत्तिनिमित्तकानुमानशब्दप्रयोगवता स्मृत्यादिषु प्रामाण्यस्य च सिद्धेः प्रमाणलक्षणमपि नोपजीव्यं स्यात् । ननु पूर्वतन्त्रे पूर्वपक्षसिद्धान्ताभ्यां स्फुष्टं वेदादिप्रामाण्यसमर्थनमस्ति । इह तु न स्फुटप्रतिपत्तिरिति चेत्, व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिसंभवात् । उक्तं हि- "व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि संदेहादलक्षणम्' इति, इति चेत्-सत्यम् । उक्तरीत्या श्रुतिलिङ्गादिषु तत्रत्येषु च वैषम्यसद्भावेऽपि प्रामाण्ये वैषम्याभावेन तत्र कण्ठरवेण समर्थित-प्रामाण्योपजीवनेऽपि श्रुत्यादेर्वैषम्यसद्भावेन द्वितीयात् पूर्वं ब्राहृविचारः किं न स्यादित्याक्षेपः संभवतीति नानुपपत्तिरिति भावः । (अध्ययनविधिनिरूपणम् ) आत्मज्ञानस्य व्रीह्रादिद्वारेति । नन्वात्मनः कर्मशेषत्वे सत्येवात्मज्ञानस्यात्मद्वारा शेषत्वं स्यादिति वक्तुमुचितम्, न तु व्यत्यासेन ज्ञानस्यात्मद्वारा शेषत्वे सत्यात्मनः शेषत्वं स्यादितीति चेत्-न; "कर्मशेषत्वे' इति निमित्तसप्तमी, "चर्मर्णि द्वीपिनं हन्ति' इतिवत् । सतीत्यस्य सामीचीन्यमर्थः । समीचीने आत्मद्वारा कर्मशेषत्वे आत्मनः कर्मशेषत्वमुपयुक्तं स्यादिति । शेषत्वस्य सामीचीन्यं नाम संनिपातित्वम् । ततश्चात्मज्ञानस्य कर्मशेषत्वे व्रीहिद्वारा प्रोक्षणस्येवात्मद्वारा संनिपातित्वलक्षणं समीचीनं शेषत्वं सिध्येदिति भावः । आत्मनो द्वारभावे संभवतीति । संस्कार्यतया द्वारभावसंभव इत्यर्थः । फलप्रदतयो शेषत्वमस्त्विति चेदिति । न चैवं देवतायाः कर्मवत् फलप्रदत्वेन कर्मतुल्यकक्ष्यतया समप्राधान्यप्रसङ्ग इति वाच्यम्-भोक्तृत्वार्थानामपि श्मश्रुवपनादीनां यागतुल्यकक्ष्यत्वा- भावेन यागाङ्गत्ववदुपपत्तेः । "फलप्रदतया शेषित्वमस्तु' इति पाठेऽपि यागशेषिभूतभोक्तृत्वार्थानां श्मश्रुवपनादीनां यागार्थत्ववत् यागशेषिभूतपरमात्मार्थानामपि यागाङ्गत्वमविरुद्धमेवेति द्रष्टव्यम् । न तु पुस्तकनिरीक्षणादिनेति । अर्थज्ञानेऽध्ययननियमो भाट्टैरुक्तः । स त्वर्थज्ञानकामनाखण्डनेन प्रत्याख्यातो गुरुणा । अस्मदभिमते त्वक्षरग्रहणार्थाध्ययननियमे स्वाधीनोच्चारणक्षमत्व-लक्षणाक्षरग्रहणकामनासंभवादुपायान्तरसत्त्वेन व्यावत्र्यसंभवाच्च नियमविधित्वमपक्रम्प्यमिति भावः । उपनयनद्वाराऽध्ययनशेषत्वे सतीति । न च प्रथमशब्दाभिप्रेतस्याष्टमवर्षस्याध्ययनं प्रत्यप्याधारतया नोपनयनद्वारा शेषत्वमिति वाच्यम्-"श्रावण्यां प्रौष्ठवद्यां वा उपाकृत्य यथाविधि । युक्तश्छन्दांस्यधीयीत मासान् विप्रोऽर्धपञ्चमान् ।' इत्यष्टमवर्षान्तर्गतिनियमशून्यकालविशेषे विहितस्य, "द्वादशवर्षाण्येकवेदे ब्राहृचर्यं चरेत्; प्रतिद्वादश वा सर्वेषु' इत्यनेकसंवत्सरसाध्यस्याध्ययनस्याष्टमवर्षाङ्गकत्वासंभवेनोपनयनस्यै-वाष्टमवर्षाङ्गकत्वं वक्तव्यमिति सिद्धम् । ततश्चोपनयनाङ्गभूतकालमध्ययनाङ्गतयोपचारतो निर्दिशन् भाष्यकारो ज्ञापयति, उपन-यनाध्ययनयोरङ्गाङ्गिभावोऽस्तीति । उपनयनद्वाराऽध्ययनशेषत्वात् कालस्येति । अष्टमवर्षाङ्गकोपनयनाङ्गकस्याध्ययनस्य प्राथम्यं सिध्यतीति भावः । अकत्र्रभिप्रायसूत्रविद्दितत्वाच्चेति । आत्मनेपदस्येति शेषः । अकत्र्रभिप्रायसूत्रम्, "संमानन' इति सूत्रम् । अध्ययनाङ्गविधिरिति । ननु उपनयनस्य दृष्टद्वारसभवेऽदृष्टकल्पनाया अन्याय्यत्वादध्ययनं गुरूच्चारणानूच्चारणमेव, न स्वतन्त्र-मित्यध्यापयितृपूर्वकत्वमाक्षेपसिद्धमिति, अध्यापयितृपूर्वकत्वसिद्धयर्थमध्यापयितृपूर्वकत्वमध्ययनाङ्गं नानेन वाक्येन विधेयमस्तीति कथमध्ययनाङ्गविधिरिति चेत्-न; "अष्टवर्षं ब्रााहृणमुपनयीत; तमध्यापयेत्' इत्यत्राध्यापनस्य रागप्राप्तत्वात्, "याजयेत्' इत्यत्र यजनस्येवाध्ययनस्यैवानेन विधिना विधाने उपनयनस्य तत्समभिव्याहारात्तदङ्गत्वं सिध्येत् । तदभावे तु, "उपनयीत' इत्यनेना-ध्ययनाङ्गतयोपनयनं विधीयत इत्यस्यापरिज्ञानाददृष्टार्थमुपनयनं विधीयत इति स्यात् । ततश्च स्वतन्त्रमप्यध्ययनं प्राप्नुयात् । ततश्च "अध्यापयेत्' इत्येतदपेक्षितमिति भावः । यद्वा "ऐन्द्रवायवं गृह्णाति' इतिवाक्याक्षेपलभ्ययागविधायकस्य, "सोमेन यजेत' इत्यस्य विधित्ववत् उपनयनविध्याक्षेपलभ्याध्यापयितृपूर्वकत्वविधायकस्य "अध्यापयेत्' इत्यस्य विधित्वसंभवादिति भावः । यद्यपि "अध्यापयीत' इत्येव मीमांसकग्रन्थेषु लिख्यते, अत्र तु "अध्यापयेत्' इति श्रुतिर्लिख्यते-तथापि "बुधयुधनशजनेङ्' इति सूत्रा-नुकूलत्वेनास्यैव पाठस्य सामीचीन्यम् । क्तवाश्रुत्योपनयनस्येति । "वाजपेयेपेष्ट्वा बृहस्पतिसवेन यजेत' इतिवत् क्तवाश्रुत्या कत्र्रैक्यावगमात् तेन च प्रयोगैक्यावगमादङ्गाङ्गिभावः सिध्यतीति भावः । अन्तरङ्गत्वं हि प्रत्यक्षश्रुतिसिद्धमिति । उपनयनसंस्कारे माणवकगतत्वस्य प्रत्यक्षद्वितीयासिद्धत्वादध्ययनस्य तन्निष्ठित्वाच्च तत्संस्कायर्निष्ठत्वमन्तरङ्गत्वं प्रत्यक्षश्रुतिसिद्धमिति भावः । नाध्यापनाङ्गत्वं युक्तमिति । अध्यापनाङ्गत्वे क्रियाफलस्य कर्तृगतत्वात्, "स्वरितञितः' इत्येवात्मनेपदं सिद्धमितीदं व्यर्थं स्यादिति भावः । तदवधारणनिषेधार्थमिति । कर्तव्येवेति नियमेनाकर्तृगामिनि फले आत्मनेपदाप्राप्तौ तन्निवृत्तिः क्रियते । आत्मनेपदं प्राप्यत इत्यर्थः । ऋत्विजो वृणीत इत्यत्रेति । अत्र केनचित्-"वृणीते' इति रूपं "वृङ् संभक्तौ' इत्यत एव; नान्यस्मात्, ञितः श्नाविकरण-पाठाभावात् । तेन "स्वरित' इति सूत्राप्रवृत्तिरिष्टप्रसञ्जनमेवेत्युक्तम् । तदसत् । (वृङ्वरणे इत्यस्यापि श्नाविकरणे पाठात् ) यद्यपि क्य्रादौ "वृञ् वरणे' इति धातुर्धातुवृत्तौ न पठितः, तथापि "वृ ग्न वृञ् वृतौ' इति कल्पद्रुमे पठितः । तस्यैवात्र विवक्षितत्वात् । "वृञ् वरणे' इति क्य्रादौ (स्वादौ) दीर्घान्तस्य पाठात् तत एव तस्य रूपस्य संभवाच्च । नन्वत्र "वृङ् संभक्तौ' इति धातुर्युज्यते । संभक्तिर्हि प्रार्थना । अत एव हि "अवद्यपण्यवर्याः', "एतिस्तुशास्वृ', "ईडवन्दवृशंसदुहां ण्यतः' इत्यादिषु वृत्तिकारादिभिरुदा-हरणेषु ऋत्विग्विषये "वृङ् संभक्तौ' इत्येवोदाह्मतम् । अतः, "स्वरितञितः' इतिसूत्राप्रसञ्जनमिष्टप्रसञ्जनमेवेति चेत्-सत्यम्-संभ-क्तितात्पर्यमन्तरेण वरणतात्पर्येण प्रयुक्ते लौकिके प्रयागे आत्मनेपदाभावप्रसङ्गस्यापादयितुं शक्यत्वात् । ततः ऋत्विक्ष्वपि वरणेन निरोधनरूपफलसंभवादिति भावः । अग्निसंस्कारव्यवहितस्येति । अव्यवहितस्याग्निसंस्कारस्य कर्तृगतत्वाभावादात्मनेपदं न स्यादित्यर्थः । आधानकर्तरि न व्यवहितफलान्वय इति । ततश्चाव्यवहितफलस्य कर्तृगामित्व एव, "स्वरित' इत्यादिसूत्रप्रवृत्तिः । अत्र चाव्यवहितं संस्कारविशि-ष्टाग्निरूपं फलमाधानकर्तृगतमेवेति, "स्वरित' इत्यादिनात्मनेपदमुपपद्यत इति भावः । असाधारणफलान्वयविषयत्वादिति । क्रियायाः फलं प्रधानभूतं चेत् कर्तृगामि भवति-यदर्थं क्रिया आरभ्यते तच्चेत् फलं कर्तृर्लकारवाच्यस्य भवति, तदा आत्मनेपदमित्यर्थः। अत एव "यजन्ति याजकाः', "पचन्ति पाचकाः' इत्यत्र न भवति । यद्यप्यत्र दक्षिणाभृतिश्च कर्तुः फलमस्ति-तथापि न तदर्थः क्रियारम्भ इत्यदोषः । यथा व्रीहीनवहन्तीत्यत्रेति । "क्रियाणामर्थशेषत्वात प्रत्यक्षे त (क्षोतस्त) न्निर्वृत्त्यापवर्गः स्यात्' (11-1-27) इत्येकादाशाध्यायाधिकरणे तथैव …

… व्यवस्थापितत्वादिति भावः । सक्तुहोमो यथा पुरुषसंस्कार इति । यथा भूतभाव्युपयोगविधुराणां सक्तूनां होमसंस्कार्यत्वाभावेन सक्तुहोमस्य गुणकर्मत्वा-भावेन प्रधानकर्मत्वम्, तद्वदिति भावः । एतदभिप्रायेण पुरुषसंस्कारत्वोक्तिरिति द्रष्टव्यम् । स्वाध्यायस्य हि कर्मत्वावगमो न पुरुषस्येति । यद्यप्यध्ययनस्य प्राभाकराभिमतमर्थकर्मत्वमेव निरसनीयम्; न तु पुरुषसंस्कारत्वम्, तस्य परानुक्तत्वात् । न चाध्य-यनस्य स्वाध्यायसंस्कारत्वाभावे पुरुषसंस्कारत्वमापतेदेव, कोटिद्वयविनिर्मुक्ताकाराभावादिति वाच्यम्-गुणकर्मत्वशून्यानां काम्यानां प्रयाजादीनां च पुरुषसंकारत्वस्याभावात् तथापि प्रधानकर्मत्वनिरासे तात्पर्यम् । प्राप्यत्वमात्रपर्यवसानं चायुक्तमिति । न चैवं वैदिके, "पयो दोग्धि' इत्यत्रापि पयसः संस्कार्यत्वप्रसङ्गः, तत्रापि प्रापण(प्रपूरण?) नियमजन्यादृष्टस्याभ्युपेतत्वेन संस्कार्यत्व-स्येष्टत्वात् । ततश्चाध्ययनेन वेदानां या प्राप्तिः स्वाध्यायोच्चारणेच्छायां सत्यामस्खलिततदुच्चारणोपयोगितालुमूर्धादिवर्णस्थानव-शित्वसहिताविच्छिन्नस्मृतिसंततिचनकवर्णपदवाक्याबलीविषयसंस्कारदाढर्¬जनकाक्षरराशिग्रहणरूपा, तन्नियमजन्यादृष्टस्य स्वा-ध्यायनिष्ठस्याभ्युपेयत्वमिति भावः । सुवर्णं भार्यमित्यत्रेति । तृतीये सुवर्णभरणस्य पुरुषार्थत्वस्य व्यवस्थापितत्वादिति भावः । प्रतियोग्यभ्युपगम इति, प्रतिबाद्यभ्युपगम इत्यर्थः । सकतून् जुहोतीत्यादिषु प्रत्ययस्वारस्यावगतमपीति । ननु "मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छति' इत्यत्रेव "तथायुक्तं चानीप्सितम्' इत्यनीप्सिते । कर्मणि द्वितीया भविष्यतीति कुतो व्यत्ययाश्रयणमिति चेत्-न । तत्र हि दानकर्मभूतेन दण्डेन मैत्रावरुणस्य संस्कारः; न तु दण्डसाधनकेन दानेन । इह तु सक्तुसाधनकेन होमेनापूर्वम्, न होमकर्मभिः सक्तुभिरिति वैषम्यात् । नन्वध्ययनस्यार्थज्ञानार्थत्वपक्षेऽपि न कर्मत्वभङ्गः, अर्थसिद्धस्याध्ययनसंस्कार्यत्वस्य, चरुमुपदधातीत्यत्रेव द्वितीयया अनुवादोपपत्तेः । अग्निप्रकरणाम्मातेन "चरुमुपदधाति' इति विधिना चरूपधाने स्थण्डिलस्याङ्गतया विनियुज्यमाने, तस्य साक्षात्स्थण्डिलनिर्वर्तकत्वायोगादुपहितेन चरुणा तन्निर्वृत्तिदर्श-नेच्चोपधानस्य स्थण्डिलाङ्गत्वं चरुसंस्कारद्वारकमिति अर्थसिद्धमेव हि चरोरुपधानसंस्कार्यत्वं द्वितीययाऽनूद्यते । एवमिहाप्यध्ययनस्य तत्समाप्त्यनन्तरारम्भणीयमीमांसापरिचयोत्तरकालभाविनि अर्थज्ञाने साक्षात् करणत्वायोगात् अध्ययनगृहीतस्वाध्यायेन कालान्तरे स्मृतिसमारूढेन द्वारेणार्थज्ञानदर्शनाच्चार्थसिद्धं स्वाध्यायस्याध्ययनसंस्कार्यत्वं तव्यप्रत्ययेनानूद्यत इत्युपपत्तेरिति चेत्-न । "अध्य-यनगृहीतस्वाध्यायेनार्थज्ञानं भावयेत्' इत्यर्थाश्रयणेन भट्टमते दोषाभावेऽपि, अध्ययनस्य स्वाध्यायसंस्कारत्वानभ्युपगन्तृगुरुमते, "स्वाध्यायसाधनकाध्ययनकाध्ययनेनार्थज्ञानं भावयेत्' इत्यर्थाश्रयणेन तव्यप्रत्ययार्थत्यागः सिद्ध इति भावः । अर्थावबोधनस्य सप्र-योजनकत्वप्रदर्शनार्थमाह - अनुष्ठानौपयिकेति । चशब्देन समुच्चीयत इति । यद्यपीदं पक्षद्वर्यपि समानम् । तथापि पूर्वपक्षे अपिहि विरोधसूचकः । द्वितीयपक्षे तु जपादेः स्वरूपस्य च समुच्चयपर इति विवेकः । मन्त्राणां स्वाध्यायान्तर्गतानां पृथङ्#िनर्देशः किं निबन्धन इत्याशङ्कयाह - मन्त्रवदिति पृथङ् निर्देश इति । उपकारकमन्त्रवत्त्वप्रतिपादनस्य प्रकृतेऽत्यन्तानुप्रयोगात् वतिप्रत्ययान्तत्वमाश्रित्याह - यद्वा यथा बालस्येति । सनियमकोच्चारणमिति । यद्यपि नियमोऽङ्गविधायकवाक्यान्तरप्राप्यः, नाध्ययनशरीरान्तःपाती, तथाप्यर्थज्ञानस्य तच्छरीरानन्तःपातित्वे तात्पर्यम् । अपि तु स्वशाखामात्रवाचीति । अध्यायशब्दो वेदपरः, स्वशब्दः पितृपितामहपरंपरागतस्वीत्ववाची । न च, "स्वाध्यायशब्दवाच्यवेदाख्यक्षरराशेः' इति भाष्येण विरोध इति वाच्यम्-तस्यापि "स्ववेदाख्याक्षरराशेः' इत्यत्र तात्पर्यात् । न च सिद्धान्ते स्वाध्यायस्याध्ययनोद्देश्यतया उद्देश्यगतविशेषणस्य ग्रहैकत्ववदविवक्षितत्वात् स्वीयास्वीयसाधारण्येनाध्ययनं प्राप्नोतीति वाच्यम्-वेदानामानन्त्येन सर्वाध्ययनस्याशक्यत्वेन संकोचेऽपेक्षिते स्वीयत्वस्योद्देश्यगतस्य विवक्षितत्वोपपत्तेः । मात्रचेति । ननु "क्षीरमात्रं पिब' इत्यादावुत्तरपदत्वनियतं मात्रपदं प्रातिपदिकम् । न तु, "प्रमाणे द्वसच्दघ्नञ्मा-त्रचः' इति विहितो मात्रच्प्रत्ययः, तस्य प्रमाणार्थं एव विधानादिति चेत्-न । "ऊरुमात्रम्' इत्यादावपि प्रमाणार्थप्रत्यय इतरव्यव-च्छेदप्रतीतेर्मात्रच्प्रत्ययव्यतिरेकेणोत्तरपदत्वनियतप्रातिपदिकाभ्युपगमे प्रमाणाभावादित्यत्र तात्पर्यात् । यथा अग्नीनादधीतेति वाक्यमिति । एतच्च, "तत्प्रकृत्यर्थं यथान्येऽनारभ्यवादाः' (3-6-14) इति तार्तीयाधिकरणे स्थितम् । तत्र हि, आधानविधेः पणर्तादिवत् क्रतुपर्यन्तत्वं पूर्वपक्षीकृत्य अलौकिकस्याहवनीयाद्यग्नेरेव फलाकाङ्क्षाशामकत्वसंभवात् तन्मात्रविश्रान्त एवाधानविधिः, न क्रतुपर्यन्त इति स्थापितम् । आधानमात्रपरमिति । अग्निसिद्धयर्थाधानमात्र (विधि)परमित्यर्थः । ग्रहणशेषतयाविनियुक्तस्येति । ननु सिद्धान्ते न स्वाध्यायस्य ग्रहणशेषतया विनियोगः, स्वाध्यायस्य शेषित्वावगमादिति चेत्-मैवम् । ग्रहणशेषतया अविनियु-क्तम्येति छेदः । ग्रहणशब्दश्चाथग्र्रहणपरः; अर्थज्ञानशेषतया अविनियुक्तस्य स्वाध्यायस्याथर्परत्वे प्रमाणाभावादित्यर्थः ।अयं भावः-अर्थावबोधमुद्दिश्य शब्दोच्चारणेन हि लोके वाक्यानां तात्पर्यमवगम्य तन्निर्वाहार्थं मुख्यासंभवे लक्षणादिकं परिकल्प्यते; न तूच्चारणमात्रेण । अत एव "गौरश्वः पुरुषो हस्ती' इति पदानामुच्चारणमात्रेण लक्षणया न कल्प्यते । यदा विशिष्टार्थबोधमुद्दिश्य तेषामुच्चारणमिति तात्पर्यमवगम्यते, तदैव तन्निर्वाहारार्थम्, "अयं गौर्बलीवर्दः, अश्वो वेगवान्, पुरुषो नियतचेष्टः, हस्ती महाबलः' इति गवादिपदानामध्याहारलक्षणादि कल्प्यते । एवं च वेदवाक्यानामर्थावबोधमुद्दिश्योच्चारणाभावे तात्पर्यासिद्धया तन्निर्वाहा-र्थलक्षणागौणवृत्त्यनुषङ्गाध्याहारव्यवधारणकल्पनोच्छेदप्रसङ्गादवश्यं वेदेऽप्यर्थावबोधमुद्दिश्योच्चारणस्य वक्तव्यत्वात् वेदे च लोक इव तमुद्दिश्य रागप्रयुक्तोच्चारणाभावाद्विधिप्रयुक्तमेव तदाश्रयणीयमिति, विधिश्चाध्ययनविधेरन्यो न दृश्यत इति, तेनैवार्थावबो-धमुद्दिश्य गुरुमुखोच्चारणानूच्चारणरूपमध्ययनं विधीयत इत्यकामेनापि स्वीकतव्र्यम् । एवं च दृष्टफलेऽप्यर्थावबोधे विधिरन्य-तोऽसिध्यतस्तात्पर्यस्य सिद्धयर्थ इति । (विचारे रागतः प्रवृत्तिसमर्थनम् ) शब्दस्य बोधकत्वशक्तिस्वाभाव्यादित्यर्थ इति । लोकव्युत्पत्तिसिद्धस्य शब्दानामर्थपरत्वस्यौत्सर्गिकस्य क्वचित्क्वचिल्लौकि-कवाक्ये वक्तृदोषादपवादेऽपि अपौरुषेये तदभावात्; निरपवादस्य स्वत एव समर्थस्यार्थज्ञानोद्देश्यकशब्दोच्चारणस्य विधिनिरपे-क्षत्वाच्च । ननु-शब्दानामर्थपरत्वमात्रं व्युत्पत्तिसिद्धम् । न त्वग्निहोत्रादिवाक्यं तत्तदर्थविशेषपरमित्यपि । तत्तु तत्तदर्थविशेषमुद्दि-श्योच्चारणमपेक्षत इति तदर्थोऽध्ययनविधिः स्यादिति चेत्-न; अध्ययनविधिनापि तदलाभात् । न ह्रध्ययनविधिः प्रतिवाक्यं तत्त-दर्थज्ञानविशेषमुद्दिश्य तत्तद्वाक्योच्चारणे व्याप्रियते । "स्वाध्यायाध्ययनेन यद्भावयितुं शक्यम्, तदनेन भावयेत्' इति विधाने सति अग्निहोत्रादिवाक्याध्याध्ययनेन न्यायलभ्यतत्तदर्थविशेषज्ञानमेव भावयितुं शक्यमिति तत्तदर्थविशेषं तात्पर्यमर्थतः सिध्येदिति चेत्- तर्हि अग्निहोत्रादिवाक्यानामौत्सर्गिकमर्थपरत्वमेव न्यायपर्यालोचनेन तत्तदर्थविशेषतात्पर्यतया पर्यवस्यतीत्येवास्तु; किमुच्चारण-विधिना ? यदि च लोके दृष्टमित्येतावता वेदेप्यर्थावबोधमुद्दिश्योच्चारणमाद्रियेत, तदा स्वतन्त्रवकतृविवक्षितेतरार्थावबोधमुद्दिश्य श्रोतृभिरुच्चारणे कृतेऽपि तस्य वाक्यस्य तत्र तात्पर्यं न दृष्टम् । किंतु स्वतन्त्रकर्तुर्यदर्थावबोधमुद्दिश्योच्चारणम्, तत्रैव तात्पर्यं दृष्टमिति वेदस्य तात्पयर्सिद्धयर्थं पौरुषेयत्वमपि कल्प्येत । वस्तुतस्तु लोकेऽपि नोच्चारणाधीनं तात्पर्यम्, मौनिना लिखित्वा दत्ते परेणापि लिखितं दृष्ट्वा मनसानुसंहिते श्लोकादावुच्चारणाभावात् । किंतु "अस्माद्वाक्यादेतदर्थप्रतीतिर्भवतु' इति वकतृविवक्षाधीनं तदिति । तस्मात् तात्पर्यसिद्धयर्थमध्ययनविधेरर्थावबोधफलकल्पनायाः कथंचिदपि नावकाशः; लोके व्युत्पत्तिसिद्धमर्थपरत्वं वकतृविवक्षिते विशेषे पर्यवस्यति; वेदे तु न्यायलभ्ये विशेषे । तदनुसारेण च लक्षणादिकल्पनमित्येवाभ्युपगन्तव्यम् । अत एव वेदस्य तात्पर्यवत्त्व-सिद्धिमेवाध्ययनविधिफलं मन्वानेनापि न्यायतोऽध्ययनविधिरर्थावबोधमपि फलत्वेन गृह्णातीति तात्पर्यं निश्चित्य तद्बलेन स्वाध्या-यावाप्तेरेव फलतापत्यायकस्य तव्यप्रत्ययस्य स्वारस्यमुल्लङ्घितम् । न ह्रध्ययनविधेरुक्तार्थतात्पर्यनिश्चयोऽयमर्थावबोधमुद्दिश्योच्चार-णविध्यधीनः, तथाभूतविध्यन्तराभावात् । अस्यैव विधेरपेक्षायामात्माश्रयापत्तेः #ः किंतु केवलन्यायाधीन एव वक्तव्यः । तस्मात् तात्पर्यसिद्धयर्थमध्ययनविधेरर्थावबोधफलकत्वकल्पनमित्येतत् तावदयुक्तमिति भावः । अन्यत्र विनियोगस्त्विति । अध्ययनस्यार्थज्ञानादन्यस्मिन् स्वाध्याये विनियोग इत्यर्थः । गृहीतात्उगृहीतमात्रात् अध्ययन-गृहीतस्येत्युक्तेरिति । ननु "अध्ययनगृहीतस्य' इति भाष्यस्य कथमध्ययनगृहीतमात्रत्वमर्थः ? येन "गृहीतमात्रात्' इत्यंशे तत् उपपादकं स्यादिति चेत्-उच्यते- "अध्ययनगृहीतस्य स्वाध्यायस्य' इति पूर्वभाष्ये "अध्ययनगृहीतस्यार्थावबोधित्वदर्शनात्' इत्येवं प्रमिति-जनकत्वस्वभावस्योपपादितत्वात् तस्यैवापातप्रतीतिजनकत्वस्य विरुद्धत्वात् पूर्ववाक्यं मीमांसापरिकरयुक्तपरम् । अतस्तदविरोधायेदं वाक्यमध्यनगृहीतमात्रपरमिति भावः । केचित्तु मीमांसापरिकरयुक्तस्येत्यनुक्तेः, "सर्वं वाक्यं सावधारणम्' इति न्यायात् सिध्यती-त्याहुः । आपाततोऽवगम्यमानान् दृष्ट्वेत्यन्वय इति । केचित्तु अवगम्यमानानर्थान् प्रयोजनवतो दृ#ेष्ट्वेत्यपि योजयन्ति । अङ्गत्वा-न्यथानुपपत्त्यैवेति । न च "वैदाङ्गानि च सर्वाणि' इति द्वितीयाश्रुत्या अङ्गानां कर्मत्वावगमात् स्वाध्यायस्येवाङ्गानां प्राप्यत्वं किं न स्यादिति वाच्यम्-तथा सति अङ्गाध्ययनस्याक्षरग्रहणमात्रपर्यन्तत्वेऽङ्गानां वेदानुपकारकतया अङ्गत्वभङ्गप्रसङ्गेन मुख्यप्रातिपदिकानुरोधेन "सक्तून् जुहोति' इत्यत्रेव विभक्तिविपरिणामेन कर्मत्व परित्यागेन करणत्वस्याश्र-यणीयत्वात् । "पाठकर्मभूतैरङ्गैरर्थज्ञानं भावयेत्' इत्यपि संभवेन प्राप्तपाठकर्मत्वानुवादेनापि दोषाभावाच्च । यथा "चरुमुपदधाति' इत्यत्र "उपहितेन चरुणा स्थण्डिलं निर्वर्तयेत्' इत्येवं प्राप्तमुपधानकर्मत्वं द्वितीययानूद्यते, तद्वदिति भावः । (समावर्तनस्मृतिविरोधपरिहारः) किमभिप्रेत्यैतदुक्तमिति । किमभिप्रेत्य श्रुतिस्मृत्योर्बाध्यबाधकत्वमुक्तमित्यर्थः । ननु "अधीत्य स्नायात्' इत्यादौ "अध्यय-नकर्मिकां भावनां परिसमाप्य' इत्यर्थः । न तु "अध्ययनकरणिकामर्थज्ञानकर्मिकाम्' इति । "वाजपेयेनेष्ट्वा बृहस्पतिसवेन यजेत', "उच्चैः प्रवग्र्येण चरन्ति', "अप्स्ववभृथेन चरन्ति' इत्यादाविव तृतीयानिर्देशाभावेन तत्करणिकाया भावनाया असंप्रतिपत्तेः । ननु "अग्निचित् वर्षति न धावेत्' इत्यत्र चयनकरणकभावनाया एव भूताया निमित्तत्वम्, न धात्वर्थमात्रस्य भूतस्य निमित्तत्वम् । ततश्च क्रत्वन्त एवाग्निचिद्व्रितानि प्रवर्तन्त इति पञ्चमे स्थितम् । तद्वदिह किं न स्यादिति चेत्-न-अत्र (तत्र?) "अग्नौ चेः' इत्यग्नौ कर्मणि चिनोतेः क्विब्विधानात् अग्निकर्मिकायाश्चयनकरणिकाया भूताया एव भावनाया निमित्तत्वम् । इह तु, "वेदमधीत्य स्नायात्' इति वेदकर्मिकाया भूताया एव भावनायाः पूर्वकालत्वं क्तवाप्रत्ययेन प्रतीयते; न त्वर्थज्ञानफलकर्मिकायाः । ततश्चाध्ययनविधेरर्थज्ञान-फलकत्वपक्षे विरोधः स्यादेवेत्यरुचेराह - किंच विरोधे सत्यपीति । गुरोः कर्मातिशेषेणउगुरुशुश्रूषानवरुद्धकालेनेत्यर्थः । यद्वा अतिशेषेण निःशेषमित्यर्थः । निवेशे हि वृत्ते नैयमिकानीति । निवेशःउविवाहः । ननु "ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इत्यवि-शेषेण स्वर्गकाममात्रप्रवृत्तत्वात् शूद्रस्यापि स्वर्गकामत्वाविशेषादनुष्ठानप्रसङ्गो दुर्वारः, "न शूद्राय मतिं दद्यात्' इत्यादिनिषेधस्मृतेः शुश्रूषारहितशूद्रविषयत्वस्य संभवादित्यरुचेराह - किंच यजमानेनेति । अध्ययनलभ्यत्वादिति । अध्ययनसंस्कृतस्वाध्यायस्य प्रयोजनसाकाङ्क्षस्य स्वाध्यायसाध्यसकलकर्मसु विनियोगो भवतीति भावः । "यो ह वा अविदितार्पेयेति । "यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दोदैवताब्रााहृणेन मन्त्रेण याजयति वाध्यापयति वा स्थाणुं वर्छति गर्तं वा पतति' इति प्रसि-द्धश्रुतिपाठः । अस्यायमर्थः-आर्षेयः ऋषिः; गायत्र्यादि; दैवतम् अग्न्यादिकम्; ब्रााहृणं विनियोजकवाक्यम् । आर्षेयादिकमजानानो याजकोऽध्यापको वा स्थावरतां प्राप्नोति, गर्ते वा पतति, म्रियेत वा । अस्य छन्दांसि निर्विर्याणि भवन्ति । जानानस्य तु तद्विपर्ययो भवति । तस्मादेतानि मन्त्रे मन्त्रे विद्यादिति । प्रतिग्रहर्तुसंवेशनादेरिवेति । न चैतत् रागप्राप्तस्य विधातुमशक्यत्वाच्च इत्युत्तर-ग्रन्थविरुद्धमिति वाच्यम् । रागप्राप्तस्य पाक्षिक्यामप्राप्तौ सतां विधेयत्वदर्शनात् रागप्राप्तत्वविधेयत्वयोर्नात्यन्तविरोध इत्येतत्तात्प-र्योऽयं ग्रन्थः । उत्तरग्रन्थस्तु रागतो नित्यप्राप्तविषय इत्यवविरोधोपपत्तेः । ननु-एतद्धट्टपर्यालोचनायामर्थज्ञानस्याध्ययनविधि-विधेयत्वरागप्राप्तत्वविचार इव प्रतीयते । न चैष युज्यते । अर्थज्ञानस्याध्ययनविधिविधेयत्वस्य मीमांसकैरप्यनभ्युपेतत्वात् । अर्थज्ञानस्याध्ययनविधिफलत्वमेव हि तैः स्वीकृतम्; न तु विधेयत्वम् । फलस्याविधेयत्वात् । चतुर्थे लिप्सा सूत्रे (4-1-2), "फलं चाकर्मसंनिधौ' इति द्वैतीयीकाधिकरणे "कर्मणस्त्वप्रवृत्तत्वात्' इत्याष्टमिकाधिकरणे (8-1-13)ऽपि फलाविधेयत्वस्य प्रतिपादितत्वात् । एकादशाद्ये च फलाविधेयत्वस्य प्रतिपादितत्वाच्चेति चेत्-न-अत्रार्थज्ञानपदेन विचारस्यैव विवक्षितत्वात् । विचारवैधत्वस्य मीमांसकैरभ्युपेततया तस्य रागप्राप्तत्वेन प्रतिक्षेप्यत्वोपपत्तेः । किंचानेनैव वाक्येनेति । "यो ह वा अविदितार्षेय' इत्यादिवाक्यविहितार्थज्ञानाक्षिप्ततया विचारस्य प्राप्तेर्ना-ध्ययनविध्याक्षेप्यत्वं विचारस्य युज्यते । यथा स्वस्वविधिविहितानां क्रतूनां ज्योतिष्टोमदर्शपूर्णमासादीनामाधानविधिसिद्धैराह-वनीयादिभिः स्वसाफल्यसिद्धयर्थं नानुष्ठाप्यत्वं तथेत्यर्थः । ननु न हि कर्मणामल्पास्थिरफलत्वमनन्तस्थिरफलत्वं चेत्यत्र पूर्वपक्षसिद्धान्तरूपेण इत्यस्य व्युत्प्रमेणान्वयो द्रष्टव्यः । "स्वरूपे निरूपिते' इत्युक्ते "स्वरूपमात्रे निरूपितेऽपि कर्मणामल्पास्थिरफलत्वमावृत्तिविधानादिभिज्र्ञात्वा' इत्यस्यार्थस्याध्याहारसापेक्षतया विलम्बितप्रतीतिकतया अन्यथा व्याचष्टे- यद्वा कर्मविधिस्वरूपं निरूपितमिति । अस्मिन् पक्षेऽस्य भाष्यस्येत्थमवतारिका-ननु परमात्माराधनकर्मसु, "स्वकर्मणा तमभ्यच्र्य सिदिं्ध विन्दति मानवः' इत्यनन्तस्थिरफलतयावगतेषु कथमल्पास्थिरफलत्वावगति-रित्याशङ्कयाह - कर्मविधिस्वरूपे निरूपित इति । अस्मिन्नपि पक्षे "कर्मविधिस्वरूपे' इत्यस्य परमात्माराधनत्वविनिर्मुक्तस्वरूप-मात्रेऽवगते अल्पास्थिरफलत्वावगतिप्रतिबन्धकपरमात्माराधनरूपत्वप्रतीत्यभावेन अल्पास्थिरफलत्वमवगम्येत्यस्याप्यर्थस्य विलम्बितप्रतीतिकत्वमविशिष्टमित्यस्वरसो बोध्यः । केचिदेवं व्याचक्षते - तत्र कर्मविधिस्वरूपे निरूपित इति । विधिश्च स्वरूपं च विधिस्वरूपम् । कमर्विधौ कर्मस्वरूपे च निरूपित इत्यर्थः । प्रत्यब्दं चातुर्मास्याद्यावृत्तिविधौ निरूपिते चातुर्मास्यानां क्षय्यफलत्व- निश्चयो भवति । यदि चातुर्मास्यानामक्षय्यफलत्वम्, तदा पुनस्तदनुष्ठानवैयथ्र्यप्रसङ्गादित्यवगतेः स्वत एवोत्पत्तेः । तथा चातु-र्मास्यादिस्वरूपं सहरुासंवत्सरसाध्यविश्वसृजामयनादिस्वरूपं च निरूपयता चातुर्मास्यादिष्वल्पवित्तव्ययायाससाध्येषु, "फलस्य कर्मनिष्पत्तेः तेषां लोकवत् परिणामतो विशेषः स्यात्' (पू-मी.1-2-17) इति न्यायालोचनसनाथचेतसा नित्यनैमित्तिकक-र्माराधितपरमपुरुषानुग्रहलब्धचित्तनैर्मल्येन पुंसा चातुर्मास्यादिकर्मणामनित्यफलत्वस्य सुज्ञानत्वादिति भावः । येनेति निर्देशो विज्ञानाभिप्राय इति । ततश्च, "प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्राहृविद्याम्' इति प्रतिनिर्दिश्यमानाया एव ब्राहृविद्याया यच्छब्देन पराम्रष्टव्यतया ययेति स्त्रीलिङ्गनिर्देशो न प्रसञ्जनीय इति भावः । अतो निरूप्य संपाद्यैस्तैरिति । ननु, "शमदमाद्युपेतः स्यात्' इत्यत्र न शमादिस्वरूपं निरूप्यते, अपि तु शमादेरुपासनाङ्गत्वम् । तच्च श्रुतिबलप्राप्तस्य श्रवणं प्रति अङ्गभावस्य नोप-जीव्यमिति चेत्-न-तत्राविहितविषयव्यापारोपरमः शम इत्यस्यार्थस्य तदधिकरणे व्युत्पाद्यत्वादिति भावः । "ब्राहृविदाप्नोति' इत्यस्यानन्तस्थिरफलब्राहृप्राप्तिपर्यन्तप्रामाण्यसंभवे अनन्तस्थिरफलत्वमात्रप्रतिपादनपरत्वमयुक्तमित्यस्वरसादाह - यद्वा विद्यया अनन्तस्थिरेति । विषयस्य दर्शितत्वादिति । ब्राहृस्वरूपस्येत्यर्थः । ततश्च "पश्यः' इति ब्राहृदर्शनमेव पर्यवस्यतीति भावः । समुच्चयो युक्त इति । अत्र केचित्-"ननुच' इति निपातसमुदायोऽयं नन्वर्थक एव, ततोऽतिरिक्तार्थाप्रतीतेः । ननुशब्दस्य प्रयोक्तृ-धर्मभूतशङ्काद्योतकत्वेन "ननु च' इत्यस्य "शङ्का च' इति शब्दतुल्यार्थत्वाभावात् । अतोऽत्र चशब्दस्य समुच्चयार्थत्वप्रसाधने नातीवाभिनिवेष्टव्यमिति मन्यन्ते । ननु कर्मविचारनैरपेक्ष्यसिद्धयर्थं कर्मणां वाक्यजन्यं क्षयिफलत्वज्ञानमेव वक्तव्यम् । न तु ब्राहृो-पासनस्याक्षयफलत्वज्ञानमित्यत्राह - ब्राहृोपासनस्येत्यादिग्रन्थ इति । (लघुपूर्वपक्षघट्ट #ः) विवक्षितेतरगामित्वव्युदासार्थः प्रथम एवकार इति । विवक्षितं साधनचतुष्टयम्, तदितरः कर्मविचारः । अत्र केचित्-यच्छ-ब्दान्वित एवकारः तावत्खल्वादिशब्दवत् वाक्यालङ्कारार्थ एव । न हि "ब्राहृजिज्ञासा यन्नियमेनापेक्षते तदेव पूर्ववृत्तं वक्तव्यम्' इत्यस्मादधिकस्याथस्र्य एवकारसहिताद्वाक्यात् प्रतिपत्तिरस्ति । अस्य वाक्यस्य नियमेनानपेक्षितकर्मविचारपूर्वववृत्तत्वव्युदासमा-त्रपरत्वेन कर्मविचारे नियमेनापेक्षितत्वव्युदासपरत्वाभावादिति वदन्ति । तदेतदेवकारार्थानभिज्ञानविजृम्भितम् । विशेष्यसंगतो ह्रेवकारो विशेषणस्य तदितरयोगव्यवच्छेदार्थः । "पार्थ एव धनुर्धरः' इत्युक्ते हि धनुर्धरत्वरूपविशेषणस्य पार्थेतरगामित्वं व्यव-च्छिनत्त्येवकारः । "पार्थ एव धनुधर्रः' इति वाक्यस्य "पार्थादन्यो धनुर्धरो न' इत्यर्थः । अत एव, "षड्#िवंशतिरित्येव ब्राूयात्' इत्यत्र एवकारोपबन्धात् षड्#िवंशतिमन्त्रो न विधीयते । अपि तु तदितरमन्त्रो निषिध्यत इति पूर्वतन्त्रे निर्णीतम् । ततश्च "यदेव नियमेना-पेक्षते' इति वाक्यस्यायमर्थः - "यद्य्वतिरिक्तं नियमेन नापेक्षितम्, तद्य्वतिरिक्तं न पूर्ववृत्तमिति । ततश्च प्रथम एवकारो नियमेना-पेक्षितत्वस्य यच्छब्दार्थातिरिक्तगामित्वव्यवच्छेदार्थकः, द्वितीयस्तु यच्छब्दनिर्दिष्टात् तच्छब्दार्थादतिरिक्तस्य पूर्ववृत्तत्वव्युदासकः । इयांस्तु विशेषः-प्रथम एवकारोऽनुवादी । द्वितीयस्तु पुरोवादीति । वेदान्तमात्राध्ययनस्याशास्त्रीयत्वादाह - यद्वा अधीतकृत्स्नवे-दस्यापीति । न त्वन्ययोगव्यवच्छेदपरमिति । पूर्वभागाध्ययनव्यवच्छेदपरं नेत्यर्थः । ननु, "साम्ना स्तुवीत' इति साम्न एव स्तोत्र- द्वारा कर्माङ्गत्वम्, नोद्गीथादेरिति शङ्कामुद्गीथादिस्वरूपप्रकाशनेन निराकुर्वन्नादिपदग्राह्रं चाह - एकस्य साम्न इत्यादिना । ननु कथं साम्नः पञ्चभागात्मकत्वम् ? हिंकारः, प्रस्तावः, आदिः, उद्गीथः प्रतिहारः, उपद्रवः, निधनम्, इति सप्तविधित्वं दृश्यते । अत एव हि, "सप्तविधं सामोपासीत' इति विधिरित्याशङ्कय हिंकारस्य प्रस्तावेऽन्तर्भावात्, आदिशब्दितस्य ओंकारस्य चोद्गीथेऽन्तर्भावात् पाञ्चविध्ये नानुपपत्तिरित्यभिप्रयन्नाह - प्रस्तावो हिंकारपूर्वं गीयत इति । एकैकोपासनं विधीयत इति । "सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते । सैषा देवता प्रस्तावमन्वायत्ता', "सैषा देवतोद्गीथमन्वायत्ता' इत्यादिष्विति शेषः । क्वचिच्चावयवावयवभृतप्रणवाद्युपासनं विधीयते, ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतेति इति पाठः समीचीनः । मध्ये "तत्रोद्गीथावयव-भूतप्रणवोपासनं विधीयते' इति क्वचित् पठ¬ते । न तस्य समीचीन्यं पश्यामः । "ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत' इति वाक्यस्योद्गी-थावयवप्रणवोपासनविधिपरत्वं च, "व्याप्तेश्च समञ्जनम्' इत्यत्र स्पष्टीभविष्यति । केचित्तु कर्माङ्गाश्रयेति भाष्यस्यायमर्थः- कर्मा-ङ्गाश्रयो (यमु ?) द्गीथस्यादिरुद्गीथादिः प्रणवः, तस्योपासनमिति । अत एवैतदभिप्रायेण "तत्रोद्गीथावयवभूतप्रणवोपासनं विधीयते' इत्युक्तमिति वदन्ति । "स्वायत्ते शब्दप्रयोगे' इति न्यायेन "कर्माङ्गोद्गीथादिविषयाण्युपासनानि' इति वक्तव्ये "कर्माङ्गाश्रयाण्युद्गी-थाद्युपासनानि' इति भाष्ये वचनव्यक्तिः किमर्थमाश्रितेत्याशङ्कयाह - कर्माङ्गोद्गीथाद्याश्रयाण्युपासनानीत्युक्त इति । उपासन- मात्रस्य च पक्षीकारः प्रतीयेतेति । ननु कर्माङ्गाश्रयत्वस्य हेतूकरणादेव यावति हेतुर्विश्राम्यति तावत एव ग्रहणं तथेति भविष्यति, "यथा पर्वतो धूमवत्त्वाद्वह्निमान्' इत्यत्र धूमवतः पर्वतस्य ग्रहणं तथेति चेत्-सत्यम्-तादृशन्यायप्रतिसंधानाभावदशायामुपासनमा-त्रपक्षीकारप्रतीतिर्जायेत । अत एव "प्रतीयेत' इति प्रतीतिमात्रमापादितम् । भाष्ये-अनभिज्ञो भवान् शारीरकशास्त्रविज्ञानस्येति । शास्त्रप्रतिपाद्यं विज्ञानं शास्त्रविज्ञानम् । मध्यमपदेलोपी समासः । तदेतदाचष्टे - शास्त्रे प्रधानतया प्रतिपाद्यमित्यादिना । प्रति-पाद्यशब्द उत्पाद्यपरः । "आत्मैकत्वविद्याप्रतिपत्तये' इति परव्यवहारानुसारादुत्पत्तिः प्रतिपत्तिशब्देन व्यवह्मता । वक्ष्यति च -"प्रतिपादकानि निष्पादनक्षमाणि' इति । अतो लाक्षणिकपयोगो न दोषायेति द्रष्टव्यम् । मिथ्याज्ञानं भ्रान्तिज्ञानमिति । मिथ्या-विषयं ज्ञानं मिथ्याज्ञानमिति मध्यमपदलोपी समास इति भावः । मूलाज्ञाननिवृत्तेरेव प्रयोजनत्वमभिप्रयन्नाह - यद्वा मिथ्याभूत-मज्ञानमिति । तुशब्दद्वयं शङ्काद्वयव्यावृत्त्यर्थ(वर्तक)मिति । उपनिषत्स्वधीतत्वात् ब्राहृमीमांसायां निरूप्यमाणत्वाच्चोद्गीथा-द्युपासनं ब्राहृविद्यापेक्षितमित्येका शङ्का । "ततः किम्' इत्यनेनाभिप्रेतासंगतत्वशङ्का द्वितीया । एतच्छङ्काद्वयस्य यथाक्रमं व्यावृ-त्त्यर्थमित्यर्थः । अत्र भास्करीयाः प्रत्यवतिष्ठन्त इति । अत्र च हेतुरुत्तरत्र स्पष्टः । न समसमुच्चयपर इति । तन्मते, "तमेतं वेदा-नुवचनेन' इत्यत्र "सहयुक्तेऽप्रधाने' इति तृतीयया वेदानुवचनादीनां "विविदिषन्ति' इति निर्दिष्टवेदनापेक्षया अप्राधान्याभ्युपगमेन कर्मणां विद्यायाः फलोपकार्यङ्गत्वमात्रस्याभ्युपगतत्वेन तैरपि समसमुच्चयस्यानभ्युपगमादिति भावः । समुच्चित्योपदेशादित्यत्र समु-च्चित्यशब्दवदिति । इदं हि वाक्यम्, "अन्तर उपपत्तेः' इत्यधिकरणभाष्यस्थमग्निविद्यात्मविद्याविषयम् । तयोः समुच्चयानभ्युपग-मादिति भावः । विशेषणविशेष्यभावेन निर्दिष्टमिति । न च समुच्चितशब्दो वैषम्यं न सहत इति वाच्यम्, अङ्गाङ्गिसमुच्चयेऽपि समुच्चयशब्दप्रयोगदर्शनात् । न ह्रत्र समसमुच्चयः श्रूयत इति भावः । चः प्रतिपादकसमुच्चय इति । श्रुतिसूत्रयोः प्रतिपादकयोः समु- च्चय इत्यर्थः । तज्ज्ञानस्य कथं पूर्वभावित्वमिति । ब्राहृविचारपूर्वभावित्वमित्यर्थः । निरूपयिष्यमाणत्वमभिप्रेत्योक्तमिति । "अन्तरा चापि तु तद्दृष्टेः', "सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत्' इत्यादावधिकारिविशेषे ब्राहृविद्यायाः कर्मविशेषैः समुच्चयतदभावयोः प्रतिपादयिष्यमाणत्वादिति भावः । अधिकारिविशेषनिष्ठब्राहृविद्याया अनिर्दिष्टत्वात्समुच्चयतदभावयोः सामान्येन विद्याविषयत्व-मेवोचितमिति मत्वाह - यद्वा नित्यनैमित्तिकयोरिति । विद्यायाश्चेति शेषः । नित्यनैमित्तिकाभ्यां समुच्चयः, न काम्यनिषिद्धा-भ्यामित्यर्थः । पदार्थज्ञानपूर्वकत्वादिति । यद्यपि यज्ञादिपदार्थावगमाय न मीमांसापेक्षा, व्याकरणकोशाप्तवाक्यादिभिव्र्युत्पत्ति-संभवात् । मीमांसाया अपि लोकप्रसिद्धपदार्थव्यवहारितया पदार्थावगतिप्रयोजनकत्वाभावाच्च -तथापि ग्राह्राग्राह्रकर्मविभागो मीमांसाधीन इति भावः । यद्वा पूर्वमीमांसायामपि, "यजतिचोदना द्रव्यदेवताक्रियं समुदाये' (4-2-27) इत्यादिदर्शनात्, व्या-पन्नादिपदार्थनिणर्यदर्शनाच्च पदार्थनिर्णायकत्वमपि संभवतीत्यपि द्रष्टव्यम् । आशयमजानानश्चोदयति - ननु गामानयेति वाक्या-दिति । वाक्यार्थं पूर्वं प्रतिपद्येति । प्रयोजकवृद्धवाक्यश्रवणानन्तरं प्रयोज्यवृद्धस्य गवानयने प्रवृत्तिमुपलभ्य "इयं च गवानयने प्रवृत्तिर्गवानयनकार्यताज्ञानसाध्या गवानयनप्रवृत्तित्वात् संप्रतिपन्नगवानयनप्रवृत्तिवत्' इति तस्याः प्रवृत्तेर्गवानयनकार्यताज्ञान-साध्यतां निश्चित्य, "तच्च ज्ञानं वाक्यात्पूर्वमजातत्वात् वाक्यानन्तरं जातत्वाच्च वाक्यजन्यम् । तस्मात् गवानयनं वाक्यार्थः' इति प्रतिपद्येत्यर्थः । ततश्च "अस्य वाक्यस्यायमर्थः' इति वाक्यार्थत्वज्ञानपूर्वकमेव "अस्य पदस्यायमर्थः' इति ज्ञानम्, न तु "अस्य पद-स्यायमर्थः' इति पदार्थत्वज्ञानपूर्वकम् "अस्य वाक्यस्यायमर्थः' इति वाक्यार्थत्वज्ञानमुत्पद्यत इत्यर्थः । शाब्दज्ञानत्वावच्छिन्ने वृत्त्या पदजन्यपदार्थोपस्थितेर्हेतुत्वमित्येतदेव हि वाक्यार्थज्ञानस्य पदार्थज्ञानपूर्वकत्वम् । न तु वाक्यार्थत्वज्ञानस्य पदार्थत्वज्ञानपूर्वकत्वम्, येनास्याक्षेपस्यावकाशः स्यादिति स्वाशयमाविष्करोति - उच्यते - व्युत्पन्नात् शब्दादिति । व्युत्पत्तावपि न वाक्यार्थधिय इति । यद्यपि शाब्दज्ञानत्वावच्छिन्ने पदजन्यपदार्थोपस्थितेर्हेतुत्वकथनेनैव प्रकृतोपयोगसिद्धेव्र्युत्पत्तिदशायां वाक्यार्थत्वज्ञानस्य पूर्वभाव-प्रत्ययाख्यानं न प्रकृत उपयुज्यते -तथापि पराभिमानखण्डनार्थतयोपन्यस्तमिति द्रष्टव्यम् । याज्यापुरोनुवाक्यामन्त्रानुसारेणेति । सरस्वतीदेवत्ययाज्यापुरोनुवाक्ययोः प्राक् पठितत्वादिति भावः । तेनैव क्रमेणानुष्ठानं निर्णीतमिति । श्रुत्यर्थपाठादिक्रमनियाम-काभावादनियम इति प्राप्ते प्रधानप्रत्यासत्तिसिद्धयै मुख्यक्रमात् स्त्रीदेवत्यस्य यागस्य निर्वापादयश्चोदकप्राप्ता धर्माः प्रागनुष्ठेया इति निर्णीतं पञ्चमे "मुख्यक्रमेण वाऽङ्गानां तदथत्र्वात्' (5-1-14) इत्यत्र । क्रमनियामक (निश्चायक) हेतुवैषम्यमेवेति । दृष्टान्ते याज्यापुरोनुवाक्याक्रमः शेषिक्रमनियामकः; दाष्र्टान्तिके तु कार्यकारणभाव इति हेतुवैषम्यमिति भावः । उपासनस्यैव विचारं प्रति शेषित्वादिति । उपासनस्य स्वविचारं प्रत्येव शेषित्वात् शेषिक्रमादापतन् शेषयोः क्रमः शारीरकतृतीयाध्यायकर्मविचारविषय एव स्यात्; न तु कृत्स्नशारीरककर्ममीमांसाविषय इत्यर्थः । तदपेक्षितत्वेनेति । उपासनापेक्षितत्वेनेत्यर्थः । कृत्स्नाया अपि ब्राहृमीमां-सायाः इत्यस्यानन्तरम् "उपासनशेषत्वेन' इत्यध्याहर्तव्यम् । यादवपक्षं चोपजीव्येति । समसमुच्चयाङ्गाङ्गिभावयोस्तदभिमतयोरपि प्रतीतेरिति भावः । पाश्वस्र्थश्चोदयतीति । यादवानभिमतकर्मविचारपूर्ववृत्तत्वोपन्यासात्, सिद्धान्तिग्रन्थत्वे साधनसाध्यद्वित्व-निरासकपरिहारग्रन्थासामञ्जस्यप्रसङ्गाच्चेति भावः । चशब्दः प्रतिपाद्यसमुच्चय इति । द्वितीयान्तेनाध्याह्मताङ्गभावशब्देन चशब्द-स्यान्वय इति भावः । ननु यदा, बाढम् इत्यादिग्रन्थो भास्करसिद्धान्त्यन्यतरचोद्यपरः, तदा साध्यसाधनद्वित्वनिरासकभाष्य-ग्रन्थस्याप्रसक्तप्रतिषेधकत्वं स्यादित्याशङ्कां प्रतिक्षिपति - यदा बाढमित्यादीति । व्यावृत्त्यन्वयरूपा विशेषा इति । भावाभावरूपा इत्यर्थः । सकलविशेषप्रत्यनीकमित्यत्र विशेषशब्देन स्वगतधर्मस्यापि ग्रहणे तत एव ज्ञातृत्वज्ञेयत्वव्यावृत्तेरपि सिद्धत्वात् मात्रचा ज्ञातृत्वज्ञेयत्वव्यावृत्तिकथनमस्वरसमित्यस्वरसादाह - यद्वा सकलविशेषप्रत्यनीकशब्देनेति । अज्ञाननिवृत्त्यन्तर्गतेत्यर्थ इति । मूले सकलभेददर्शननिवृत्तीति कार्यकारणयोरभेदोपचारादविद्यानिवृत्तेर्भेददर्शननिवृत्तिरूपत्वोक्तिरिति भावः । एकस्मादनेकवाक्यानामिति । "विद्यां चाविद्यां च' इति वाक्यमेकमिति भावः । अस्फुटार्थात् स्फुटार्थानामिति । "प्राबल्यं विवक्षितम्' इत्यनुषङ्गः । ननु कर्मणोऽन्तवत्त्वे श्रूयमाणे कथं तत्फलस्यान्तवत्त्वमुच्यते इत्याशङ्कयाह - अनेन वाक्येनेत्यादिना । फलद्वारकत्वमुक्तमिति कर्मणः स्वत एवान्तवत्त्वेन तस्यानुपदेष्टव्यत्वात्, "तद्यथा' इत्यादिश्रुतिवशाच्च फलस्यैवान्तवत्त्वम् "अन्तवदेवास्य तद्भवति' इत्या-दिवाक्यप्रतिपाद्यमित्यर्थः । समुच्चयपरवाक्यस्य श्रुत्यन्तरानुगुण्येनेति । यद्यपि "यदपि चोक्तम्' इत्यत्र "साध्यसाधनद्वित्ववत् कर्मापेक्षितत्वमपि यदुक्तम्' इत्युक्तिक्रियायामेव समुच्चयः प्रतीयते, न निर्वाहक्रियायाम्-तथाप्येतत् फलितार्थकथनमिति द्रष्टव्यम् । "यदपि चेदमुक्तं यज्ञादिकर्मापेक्षा विद्येति' इत्यत्र "यज्ञादिकर्मापेक्षा विद्येति यदुक्तम्' इत्युक्ते "यद् विद्यायां कर्मसापेक्षत्वमुक्तम्' इति सापेक्षत्वस्यैव यच्छब्दनिर्दिष्टतया स्वरसतः प्रतीयमानत्वात् तस्योत्तरवाक्ये विविदिषोपयोगप्रतिपादनमनुचितमित्याशङ्कय, "यज्ञादिकर्मापेक्षा विद्या' इत्यनया वचनव्यक्तया अर्थाद्विद्यापेक्षितत्वेन यÏत्कचित्कर्मोक्तमिति कर्मण एव यच्छब्दनिर्दिष्टत्वात् तस्य विविदिषोपयोगप्रतिपादनमविरुद्धमित्यभिप्रायेणाह - अनया वचनव्यक्तयेति । निर्देशस्वारस्यमस्तीति । फलपदस्वारस्यमात्रं नास्तीत्यर्थः । यादवमतप्रतिक्षेपकतया प्रथमव्याख्यानम् । अस्मिन् पक्षे फलपदस्वारस्यमस्ति; "यज्ञादिकर्मापेक्षा विद्या' इति निर्देशस्याङ्गाङ्गिभावसूत्रस्मारकस्य न स्वारस्यम् । सिद्धान्तिमतप्रतिक्षेपके द्वितीयव्याख्याने "यज्ञादिकर्मापेक्षा विद्या' इति निर्दे-शस्वारस्यमस्ति; फलपदस्वारस्यं नास्ति । अत उभयपदस्वारस्यसिद्धयर्थं भास्करपक्षप्रतिक्षेपपरतया व्याचष्टे - अथवा यज्ञादीति । प्रयाजादिवदिति । ननु भास्करेण यज्ञादिवाक्यस्य वेदनं प्रति फलोपकार्यङ्गत्वमात्रप्रतिपादकत्वाभ्युपगमेऽपि फलार्थत्वानभ्युप-गमान्मोक्षार्थप्रतिपादनपरत्वनिषेधेऽप्रसक्तप्रतिषेधः स्यादिति चेत्-न-प्रयाजादीनां करणानुग्राहकाणां करणानुग्रहद्वारा फलपर्यन्त-त्वसंभवादित्यभिप्रायान्नात्यन्ताप्रसक्तप्रतिषेध इति ध्येयम् । असिना जिघांसतीति । असेर्हनने करणत्वं प्रतीयते; न जिघांसायाम्; एवं "विविदिषन्ति' इति वाक्येन वेदानुवचनशब्दितस्य ब्राहृयज्ञस्य, यज्ञस्य, दानस्य, कामानशनरूपस्य तपसश्च वेदनहेतुत्वं प्रतीयत इति भावः । वाक्यद्वयेनेति । "विविदिषायां जातायाम्' इत्येकं वाक्यम् । "तदेवं जन्मान्तरशत' इत्यपरम् । अन्तरङ्गत्वं स्पष्टमिति । विद्यासंयोगश्रवणादिति भावः ।उक्तं च शांकरभाष्ये सर्वापेक्षाधिकरणे - "विद्यासंयोगात् प्रत्यासन्नानि विद्यासाधनानि शमादीनि । विविदिषासंयोगात् बाह्रतराणि यज्ञादीनि' इति । विविदिषायाः पूर्वं हि कर्मोपयोग इति । "प्रत्यक्प्रवणतां बुद्धेः कर्माण्यापाद्य शुद्धितः । कृतार्थान्यस्तमायान्ति प्रावृडन्ते घना इव ।। इति तदुक्तेः । प्राग् बीजावापात् कर्षणम्, तदनन्तरमकषर्णमिति कर्षणाकर्षणाभ्यामङ्कुरादिनिष्पादनवत्, आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ।।' (गी.6-

*atasīgucchasacchāyamañcitoraḥsthalaṃ śriyā | añjanācalṛṅgāramañjalimarma gāhatām || prāripsitasya granthasya avighnaparisamāptyarthaṃ pracayagamanārthañca svācāryasya varadaguroriṣṭadevatārūpaṃ hastigirīśvaraṃ bhagavantaṃ varada-praṇātārtiharanāmabhyāṃ prakhyāpiteṣṭaprāptyaniṣṭaparihāralakṣaṇapuruṣārthadātṛbhāvam ata eva śaraṇyaṃ śaraṇamupagacchati varadaṃ dviradādrīśamiti | dviradādrīśamityanena saulabhyamuktam ; diṅnāgairarcitastatra purā viṣṇuḥ sanātanaḥ | tato hastigirirnāma khyātirāsīnmahāgireḥ || iti purāṇavacanena diṅnāgānāṃ tiraścāmapyarcanīyo'bhūt tatreti pratīteḥ | śrīnidhiṃkaruṇānidhimiti padadvayena śaraṇyatvopayukte sāma-thryakāruṇikatve abhihite | śrīnidherhi deyadravyeṣu na durlabhaṃ kiñcidvastvastīti neṣṭaprāpaṇe deyadravyābhāvakṛtamasāmathryamasti | "apra- meyaṃ hi tattejo yasya sā janakātmajā' iti śrīnidheraprameyatejonidhitvena aniṣṭanirasanepi tejovirahalakṣaṇamasāmathryaṃ na saṃbhavati | harimityanena āśritānāṃ duritaṃ haratītyarthasiddhiḥ | |evaṃ paradevatāṃ praṇamya svābhīṣṭāṃ svasya etatprabandhanirmāṇaupayikajñānaśaktayādi-guṇapradāyinīṃ sadarśanākhyāmapi devatāṃ praṇamati bahiriti | upabṛṃhitavedāya vyākhyātavedāya| | antajrvaram u "bibhetyalpaśrutādvedo māmayaṃ pratariṣyati' iti nyāyena viparītārthapratipādanasamudbhūtaṃ vyākulatvam | aśīśamat śamayati smetyarthaḥ | śameṇryantāt kartari luṅi caṅi (ca) rūpam | yathā yogī svaśaktivaibhavena pareṣāṃ jvaraṃ nivartayati, evamayamapi svaśaktivaibhavena śrutyādīnāmantajrvaraṃ śamayati smeti sūcyate | prapadye praṇavākāramiti | praṇavākāraṃ praṇavasadṛśaṃ raṅgamiva ca sthitamityarthaḥ | pūrvādhipratipāditaṃ bhāṣyasya raṅgapraṇavābhyāṃ sādṛśyamuttarārdhena upapādayati | parasyeti | "akārārtho viṣṇurjagadudayarakṣāpraḷayakṛt makārārtho jīvastadupakaraṇaṃ vaiṣṇavamidam | ukāro'nanyārhaṃ niyamayati sambandhamanayoḥ trayīsāraḥ tryātmā praṇava imamarthaṃ samadiśat ||' ityuktarītyā praṇavasya śeṣitvaprakāśakatvam | bhāṣyasya paramaśeṣitvaprakāśakatvaṃ spaṣṭameva | śrīraṅgasyāpi parabrāhṛśeṣaśāyitvaprakāśa-katvena śeṣitvaprakāśakatvam | yadyapi śrīraṅgasya śeṣaśāyitvalakṣaṇaśeṣitvaprakāśakatvam; bhāṣyapraṇavayostu svāmitvalakṣaṇaśeṣi-tvaprakāśakatvamiti naikaḥ sādhāraṇo dharmaḥ-tathāpi, "sakalakalaṃ purametat saṃprati jātaṃ sudhāṃśubimbamiva' ityatreva śleṣabhittikā-bhedādhyavasāyamūlayā bhede abhedaḥ ityevaṃrūpayā atiśayoktayaiva sādhāraṇadharmaikyalābhaḥ | śrutyanteṣviti |śravaṇamananayorumayorapi śrutyantādisaṃbandhāviśeṣe'pi prādhānyāt praṇave ? (śravaṇe ?) śrutyantarasya pratipādakatvena pratipattisthānatayā, manane bhāṣyasya ca vyapadeśaḥ | yathā "śrotavyaḥ śrativākyebhyo mantavyaścopapattibhiḥ' iti | dṛṣṭaṃ viśadadhyānaviṣayīkṛtam | na tu svamate dhyānadarśanayo-rbhedo'sti | "raṅgadhāmani yo muktikālīna (naḥ ?) śravaṇamanananididhyāsanaphalībhūtaḥ saḥ' ityapi vadanti | atra śrutyantahmadambu-jaraṅgadhāmatulyatayā bhagavadabhivyaktisthānatvaṃ bhāṣyasya vyajyate | pramāṇañca prameyañceti | pramāṇaṃ vedaḥ prameyaṃ tatpratipādyo'rthaḥ | atha cikīrṣitaupayikatayā prakṛtaṃ vyākhyeyatātparyajñānamāśāsti-avistṛtā iti | giraḥ | dīpādisaṅgrahārthaṃ sāmānyena grahaṇam | ata eva tadaikakaṇṭha¬ेna bhāṣyaṃ vyākhyāyate | akhilaṃ padagataṃ vākyagataṃ pabandhagatañca | dṛḍhaṃ kutarkānapanodyam | evaṃ maṅgalamanuṣṭhāya cikīrṣitaṃ pratijānīte śrīraṅgeti | prathamaviśeṣaṇena svasya dhīviśeṣaḥ, dvitīyena satvottaratvañca āptyarthaṃ pradarśitam | acūcudat | śrutaprakāśikāyāmiti śeṣaḥ | atra bhāṣyaṃ mayā vyā---(khyāyata i)ti (prati) jñātaṃ bhavati | tatra vinyā-saviśeṣāt bhagavatkaiṅkaryabudhyaiva svasya pravṛttiḥ; na tu pāṇḍityakhyāpanāyeti vyajyate | atha tatprīṇanārthamapi granthakaraṇam, "bodhayantaḥ paraspara'miti vacanānusāreṇa parapratyāyanāthartayaivārthavat | nanu śiṣyāḥ svayameva jānanti, kiṃ tvayā yatnaḥ kriyate ityāśaṅkayā''ha gurubhya iti | saukaryāyeti prakṛtacodyaparihāraḥ | athāpi saṃpradāyavirahādbhramasaṃbhave kathaṃ parānugrahaḥ syāt ? tatrā''ha gurubhya iti | evamapi śabdaracanāyāmanyathā pratipādanasaṃbhavena bhramasaṃbhava ityata uktaṃ tatprayuktaiḥ iti | evaṃ tarhi te yatnaḥ kimartha ityatrā''ha saṅka-layyeti | varadagurubhirupanyasteṣvartheṣu yāvadapekṣitam, tathā saṅkalanamasmatkṛtamityabhisandhiḥ | athāpi kṛtsnopadeśābhāvāt svagrantha-syānupādeyatāmāśaṅkayā''ha ka iti | idaṃ codyaṃ nyāyasudarśanādiṣvapi samānamityarthaḥ | athāpi taiḥ pūrvakṛtairevālam | kiṃ bhavadyatnena katipayārthagrāhiṇeti codyaṃ pariharati śrutāṃśeti | bhāṣyavittamaiḥ sudarśana-vivaraṇādibhiḥ bhāṣyārthaṃ pratipadyamānairapi iyaṃ kṛtiḥ śrutaprakāśikā nopekṣyā; kintu upādeyā | kimarthaṃ ? mayā ācāryasakāśāt śrutānāmarthānāṃ śrutaprakāśikayā pratipādyamānānāṃ suda-rśanādiṣvanuktānāṃ bhāṣyārthāṃśānāṃ sthitaye | atra dṛṣṭāntaḥ āḍha¬ैriti | "pantre taddevatāyāñca', "yasya deve parā bhaktiḥ yathā deve tathā gurau' ityādipramāṇānusāreṇa bhāṣyārthādhigamasya bhāṣya-tatkartṛtatpratipādyabhagavatprasādalabhyatvam-kṛtsnabhāṣyārthavedituḥ bhāṣyakārasya tatpratipādyasya bhagavato vā, "asya vākyasyāyamarthaḥ' ityevaṃrūpāt vacanāt bhāṣyārthaḥ subodho bhaviṣyati ityāśaṅkayā''ha bhāṣya-ñcedvyavṛṇodityādinā | nanu vyavṛṇodityatra "hetuhetumatorliṅ' iti liṅo bhaviṣyadviṣayatvāt liṅ mā bhūnnāma | mā ca bhūt, "liṅnimitte lṛṅ kriyātipattau' iti lṛṅ | tasyāpi bhaviṣyadviṣayakatvāt | "bhūte ca' ityanena bhete kāle, "liṅnimitte lṛṅ kriyātipattau' iti vidhīyamāno lṛṅ kasmānna bhavatīti cet-atrāhuḥ | satyā api kriyātipatteravivakṣitatvādvā, sato'pi hetu-hetumadbhāvasyāvivakṣitatvādvā lṛṅ na bhavati | sato'pyavivakṣā dṛśyate, yathā "anudarā kanye'ti | kecittu "gāmbhīryādanavasthiti' riti gāmbhīryahetukatvokteḥ anavasthāne vivaraṇaṃ na heturiti varṇayanti | kecittu-nanu svayameva bhāṣyakāraiḥ bhāṣyasya vyākhyātatvā-tkimiti bhavatā yatnaḥ kriyate iti codyaṃ parihartumanuvadati bhāṣyañcediti | atra cecchabdaḥ na yadyarthe, kiṃtu asandigdhe sandigdha- vadvacane, vedāśceditivat | bhāṣyañcedidam, svayaṃ vyavṛṇodeva | bhāṣya---bhāṣyaṃ svayameva svavyākhyānaṃ bhavati | tathā hi bhāṣyalakṣaṇaṃ kurvanti, "svapadāni ca vaṇryante' iti | pariharati vyākhyāneti | tathā; atra apiradhyāhāryaḥ | tathāpi vyākhyānavācāṃ bhāṣyā-ntargatānāṃ gāmbhīryādanavasthitiḥ u tātparyaṃ pariniṣṭhā na labdhuṃ śakyetyarthaḥ | athā kairiva ? (anyathā kaiyaṭa ?) vārtikāderanāraṃ-bhāpatteriti bhāvaḥ | anavasthitimupapādayati mitamatirityādi | nara (nārada) nārāyaṇanyāyena bhagavāneva arcārūpī (?) bhāṣya-parijñānārthibhirupasarpaṇīyaḥ iti kiṃ yuṣmatkṛtyā ? netyāha praṣṭavya iti | arcārūpī īśvaraḥ kathaṃ praṣṭavyaḥ ? kuta ityata āha - sa hi iti | sa hi nārāyaṇādirūpa īśvaraḥ naḥ idānīntanānāmasmākaṃ pratyakṣarūpo na | idānīmarcārūpeṇāvasthānāt nāradādivat nāsmā-kamupadeṣṭetyarthaḥ-iti vyācakṣate | tadevaṃ śrīraṅgeśājñayetyārabhya śrutaprakāśikārambhapratijñā | tasyāḥ bhāṣyaṃ viṣayaḥ; saṅkalayya tadarthajñāpanaṃ prayojanam; tacca na pūrvavyākhyānairanyathāsiddham; na vā bhramapramādādidoṣamiśram; tadarthinaścātra adhikāriṇaḥ iti svagranthe prekṣāvatpra-vṛttyaupayikaṃ anubandhacatuṣṭayaṃ pradarśitaṃ bhavati | aṣṭādaśavidyāsthāneṣu śārīrakaśāstre bhagavato bhāṣyakārasya vyācikhyāsāyāṃ nimittamāha sarveṣāmityādinā | svata eva bhaga-vatsākṣātkārasamarthānāṃ muktānāṃ vedasyā laukikapuruṣārthapratipattyarthamanādaraṇīyatvādāha - pramāṇādhīnaprameyaniścayānāmiti | bhrāntāt prati vedasyānādaraṇīyatvādāha upāditsiteti | upāditsitajihāsitālauki (talauki) keṣṭāniṣṭatatsādhanānāmityarthaḥ | alaukikapuruṣārthatatsādhanapratyāyakatvāviśeṣeṇa sāṃkhyādyāgamavailakṣaṇye vedasya nimittamāha - tatrāpyapuruṣeti | pūrvabhāge kuto na vyācikhyāseti śaṅkāmapākaroti- tatra cetyādinā | pūrvabhāge arvācīnaphalatatsādhanapare avagate iti yojanā | asandigdhatayā-'vagatetyarthaḥ | pūrvabhāge'nupapluta iti yāvat | atra arvācīneti viśeṣaṇena vedāntabhāgapratipādyārthaviplave mahāphalahānivat tadaṃśe tannāstītyapi sūcitam | tadujjijīvayiṣayā vyācikhyāsitamityanvayaḥ | niṣkaṇṭhakīkṛtya kṛtārthayituṃ bhavabhayābhitaptetyanvayaḥ | tena ujjijīvayiṣāyā, kṛtārthayitumityanayoḥ na paunaruktayamiti vadanti | kecittu ujjijīvayiṣāyāḥ sadasadvivecanacaturapūrvācārya-viracitamityanenānvaya iti ujjijīvayiṣāṃ pūrvācāryagatāmāhuḥ | apare tu ujjīvanakṛtārthīkaraṇayoḥ dvāradvāribhāvena bhedamāhuḥ | kupatha-pravṛttinīti | kutsitaḥ pathaḥ kupathaḥ | pathaśabdena samāsaḥ | na pathinśabdena | tena "kāpathyakṣayoḥ' iti na bhavati | paṭhitaśca trikā-ṇḍaśeṣe "pathaḥ panthāśca mārgaḥ syāt' iti pathinśabdasamānārthaḥ pathaśabdo'kārāntaḥ | śaṅkarādikṛtānāṃ śārīrakavyākhyānānāmanādaraṇīyatve hetumāha paramarṣipraṇītānīti | yattadornityasambandhāt atra yānīti śeṣaḥ | yāni paramarṣipraṇītāni śāstrāṇi, teṣāṃ maharṣipraṇītāni vyākhyānāni santi cedityarthaḥ | vyākhyeyānīti gahanārthatvasūcakam | santyapi tānyanādṛtya vyākhyeyāntarāṇi ityatra vyākhyeyāntarakathanaṃ dṛṣṭāntārtham | yathā vyākhyeyāntarāṇāṃ śārīrakaviruddhānāma-prāmāṇikatvam, tathā bodhāyanavyākhyānaviruddhānāṃ śaṅkarādikṛtavyākhyānānāmaprāmāṇikatvamityarthaḥ | yadvā teṣāñca maharṣipraṇī-tānītyatra caśabdo bhinnakramaḥ | paramarṣipraṇītāni vyākhyeyāni, teṣāṃ maharṣipraṇītāni vyākhyānāni ca santi cet, tānyeva vyā-khyeyāni, vyākhyānāni ca anuroddhavyānītyarthaḥ | bādhakānupalambhāditi | "sarvatra prasiddhopadeśā'dityatra vyākhyānāntaravarṇanaṃ para-matānusāreṇa kṛtam | anantarameva vṛttikāroktārthavarṇanāt | ato na tadvirodhaḥ | pūrvabhāgārthānāṃ śikṣaṇīyatvamiti | aruṇādhi-karaṇādiṣviti bhāvaḥ | akhiletiślokārthavicāraḥ iṣṭadevatopāsanarūpaṃ maṅgalamiti | upāsanāśīrūpaṃ bhaṅgalamityarthaḥ | ata eva vakṣyati, "vastunirdeśaḥ, bhavatvityāśīrvādaśca kṛtau bhavataḥ' iti | kecittu bhaktiprārthanamapi bhaktirūpamiti manyante | yadvā upāsanasya svato'nukūlatvamavagamya tat prārthayamānena tasyā-pyanuṣṭhitatvasambhavādevamuktamiti draṣṭavyam | maṅgalācārayuktānāmiti | na ca idaṃ vacanaṃ japahomāditulyatayā ādarśadarśanādimaṅgalā-cārasya vinipātanivṛttihetutvāvagamakam; na tvārambhakāle maṅgalakartavyatāyāṃ pramāṇam | ata eva maṅgalānuṣṭhāne ācārameva pramā-ṇayanti iti vācyam-samāptipratibandhakavighnasyāpi vinipātaśabdārthatvena maṅgalācaraṇasya vighnanivārakatvāvagamakatvena prāmāṇya-sambhavāt | yathā codanāsūtre iti | | "codanālakṣaṇo'rtho dharmaḥ' (pū.mī 1-1-2) iti sūtre yaścodanālakṣaṇaḥ sa dharma iti dharma-svarūpe kathite, yathā codanaiva pramāṇamiti arthāduktaṃ bhavati-tathetyarthaḥ | prahvībhāvāvagamāt praṇatirapi phaliteti | praṇatirapyanuṣṭhitā bhavatītyarthaḥ | nanu vinatetyuktimātreṇa kathaṃ praṇatiranuṣṭhitetyavasīyate | tathāsati, upāsakānāṃ bhagavān mokṣapradaḥ ityuktimātreṇa tadvākyaprayoktṝṇāṃ sarveṣāmapi anuṣṭhitopāsanakatvaprasaṅgena mokṣaprasaṅgaḥ iti cenna-atisukarasya praṇāmasya rakṣādīkṣārūpeṣṭasādhana-tvamavagamya tat anyeṣāmapyupadiśatā bhāṣyakṛtā sāpyanuṣṭhitetyukte virodhā'bhāvāt | ṇamu prahvatve iti hi dhāturiti | nanu bhakti-vinataśabdayoḥ prahvobhāvāvagamakatvamupanyasya bhaktiśabdasya prahvībhāvā'vagamakatvopapādakānupanyāsena nameḥ tadupanyāso'saṃgataḥ | naca bhaktiśabde prahvībhāvāvagamakatvasyopapādakanirapekṣatayā tadanupanyāsa iti vaktuṃ śakyam | pratyuta bhaktiśabdasyaiva prahvobhāvārthakatvasya aprasiddhatvena tadupapādakasāpekṣatayā tadupanyāsa eva (hi) yukta iti cet-maivam-bhakti-vinataśabdayoraikāthryamavaśyaṃ vaktavyam | itarathā rakṣāhetutvaṃ vinaterupanyasya tadatiriktāyāḥ bhakteḥ pārthane kiṃ kena saṅgata syāt | ato bhaktivinataśabdayoraikāthryāt prakramasthavinataśabdasya, "ṇamu prahvatve' iti smṛtyanusāreṇa arthe kathite bhāktaśabdasyāpyarthaḥ kathitaḥ | yathā, "viditaḥ sa hi dharmajñaḥ śaraṇāgatavatsalaḥ |tena maitrī bhavatu te yadi jīvitumicchasi ||' (śrīmadrāmā-) ityatra maitryāḥ śaraṇāgatirūpatvasiddhiḥ iti matvā, "ṇamu prahvatve iti hi dhāturityuktam | na ca nameḥ prahvībhāvārthakatve vinataśabdasya nyāsopāsanākhyavidyāviśeṣaniṣṭhaparatvaṃ na syāditi vācyam-upasargavaśena jñānaviśeṣaviśiṣṭaprahvībhāvavācakatvasambhavena vidyāviśe-ṣavācitvasambhavāt | viṣayaviṣayirūpeti | viṣayo brāhṛ; upāsanaphale viṣayiṇī | na ca upāsanasya tṛtīyādhyāyapratipādyasya viṣayitve'pi kathaṃ phalasya caturthādhyāyapratipādyasya viṣayitvamiti vācyam-phalabhūtāyāḥ mukterapi bhagavadanubhavarūpatayā viṣayitvena kroḍīkārasaṃbhavenādoṣāt | bhavatīti bhuvanamiti | yadyapi bhuvanaśabdaḥ, "bhū sū dhū bhṛs jibhyaśchandasi' iti chandasi kyunnanto vyutpāditaḥ | tathāpi "vā bhuvana' mityatra "bahulasmaraṇāt bhāṣāviṣayatvamapyastī'ti vaiyākaraṇokteradoṣaḥ | rūḍhiśaktayā kulālādivyāvṛttiriti | yadyapi yogo -'tiprasaktaḥ -tathāpi rūḍha¬ा tannirāsa iti bhāvaḥ | yadyapi rūḍha¬nabhbhupagame'pi akhilaśabdenaiva kulālādivyāvṛttisiddhiḥ; tasyākhilakāryahetutvābhāvāt | kiñca līlāpadenāpi vyāvṛttisiddhi | prayojyarūpaghaṭagatajanmādivyāpārasya kulālalīlātvā- bhāvāt -tathāpi itarapadanirapekṣasyāpi kevala bhuvanaśabdasya kulālādivyāvartakatvasiddhirityabhipretya tathoktamiti draṣṭavyam | aṇḍajātānīti | aṇḍāntarvartīni bhuvanāni vikṣitānītyarthaḥ; na tvaṇḍasamūhāḥ iti | bhuvanaśabdasyāṇḍavācitvāprasiddheḥ | kiñca brāhṛṇo'ṇḍotpādakatvagandhābhāvena tadyvāvṛtyarthaṃ sākalyasyāpyavivakṣaṇīyatvāpātāt | kecittu aṇḍajātāni aṇḍasamūhā apītyarthaḥ | teṣāmapi vipulatarakāryaviśeṣarūpatvena bhuvanaśabdavācyatvasambhavāt | na caivaṃ brāhṛṇo'ṇḍānutpādakatvena tata eva tadyvāvṛttisiddhi- riti vācyam - akhilapadābhāve bhūlokādilakṣaṇayatkiñcidbhuvanajanakatvasya caturmukhādāvapi sambhavena tadyvāvṛttyarthatvena akhila-padasyārthavattvāt | niṣedhyavaśāt śubhatvāśubhatve iti | nanu yadyatra bhuvanavaikalyasya niṣedhyasyāśubhatvāt tanniṣedhasya śubhatvam, tarhi akhilaheyapratyanīketyatra akhilaśabdasya bhagavaccharaṇāgativākyopakramagatasya heyavaikalyaniṣedhavācinaḥ śubhatvaṃ na syāt, niṣedhyasya heyavaikalyasya …

… śubhatvāditi cenna-tatrāpi akhilaheyapratyanīketyatra nivartakavācipratyanīkaśabdena nivṛttikriyāvyāpārāviṣayatvaṃ heyagataṃ hi niṣidhyate; heyagataṃ ca nivṛttikriyāvyāpārāviṣayatvamaśubhameveti tanniṣedhasyāpi śubhatvāt | cidacidbhedo'pyabhipreta iti | akhilaśabdasya sarvaśabdaparyāyatayā sarvatvasya buhuṣveva vṛtteḥ, "pṛthaktavaniveśāt saṃkhyayā karmabhedaḥ syāt' (pūrvamī-2-2-21) iti nyāyena bahutvasya bhedagarbhatayā bhuvanānāṃ bhedaḥ siddho bhavati | bhuvanaśabdaścidacitsaṃvalanātmakavipulatarakāryaviśeṣavācīti cida-cidbhedaśca siddho bhavati | na ca sarvaśabdasya bahutvasāpekṣatvamasaṃpratipannamiti vācyam; "viśvajit sarvapṛṣṭhaḥ' ityatra sarvapṛṣṭhaśabdasya codakaprāptajyautiṣṭomikapṛṣṭhānuvāditvaṃ na saṃbhavati, jyotiṣṭome dvayoreva pṛṣṭhayoḥ sattvena tatra bahutvasāpekṣasya sarvaśabdasyāpravṛtteḥ; apitu ṣāḍahikānāṃ bṛhadrathantaravairūpavairājaśākvararaivatānāṃ vidhiriti saptame (pū.mī. 7-3-3) sthitatvāt | sthemā sthitiriti | na scira-tvamityarthaḥ | ayamāśayaḥ-yadyapi sthiraśabdāt imanic na saṃbhavati, pṛthvādiṣvasya pāṭhābhāvāt; ata evoktaṃ vṛttau priyasthireti sūtre, "sthiraśabdasya pṛthvādyapāṭhādimanic nodāhniyate' iti-tathāpi tiṣṭhaterauṇādika imanicpratyayo bahulavacanāt animavemādivad draṣṭavyaḥ | prasiddhaścāyaṃ śabdaḥ śiṣṭaprayogeṣu, "drāghīyāṃsaḥ saṃhatāḥ sthemabhājaḥ' ityādiṣu | nikhilajagadudayavibhavavilayetyatra vibhava-padena sthitirucyate | nanu mokṣasya pṛthaṅnirdeśaṃ siddhavatkṛtya khalu tasya bhaṅgādiśabdārthayoranantarbhāva uktaḥ; sa na yuktaḥ, pṛthakkī-rtanasyāsmin śloke adarśanāt, rakṣāpadasya svargādiphalapradatvapratipādakatvādityāśaṅkaya rakṣāpadasya (pṛthak) svargādiphalapradatva-pratipādanānaucityaṃ darśayati-vinatetyādipeneti | adhyāsapariṇāmapakṣayoriti | adhyāsapakṣaḥ śāṃkaraḥ, pariṇāmapakṣo yādava-bhāskarīya iti draṣṭavyam | tasyārthatvābhāveneti | abhede antaḥpraveśādyasiddheḥ svamata evāntaḥ praveśaniyamanaśrutisvārasyasaṃbhavāt svamate adhyāsapariṇāmapakṣavailakṣaṇyasidhdyarthamantaḥ- praveśaniyamanasaṃbhavasya pṛthagvaktavyatvādityarthaḥ | vistareṇoktasyeti | "jagadudbhava-sthitisaṃhārāntaḥpraveśaniyamanādilīlam' iti granthakṛtaivānyatra vistareṇoktasya, ādipadena saṃkṣepeṇoktau vivakṣitatvopapatterityarthaḥ | prayojakavyāpāro hi līleti | nanu svatantrakartṛprayojakarājavyāpārarūpapreṣaṇādeḥ līlātvādarśanāt bālalīlāprayojakatatpitṛ-vyāpārabhūtaprārthanāderlīlātvābhāvācca pratyuta prayojyabhūtabālavyāpārasyaiva līlātvadarśanācca kathametaditi cet-na; tadyvāpārastasya līlā, nānyavyāpāraḥ ityatra tātparyāt | na caivaṃ naṭaviṭavidūṣakādivyāpārasya parihāsādeḥ rājalīlātvaṃ na syāditi vācyam; iṣṭāpatteḥ | tatra līlārasaniṣpādakatvena līlāpadasya aupacārikatvāt | na ca, "lokavattu līlākaivalyam' iti sūtre bhagavatā bhāṣyakṛtā jaga-jjanmasthitidhvaṃsāderlīlaiva prayojanamiti janmāderlīlāprayojanakatvoktayā līlātvābhāvasya sūcitatvāt iha janmādiṣu prayujyamāno līlāśabda aupacārika eva syāditi vācyam-paripūrṇānanyapreyasrvacchandapuruṣakāryaceṣṭāviśeṣe līlāśabdasya pracuraprayogasattvena janma-sthityāderapi mukhyalīlātvasya siddhāntyabhimatatvāt; "lokavattu līlākaivalyam' iti sūtrabhāṣyasyāpi jagajjanmāderlīlātvaparatayā vyākhyāsyamānatvācca | bhaṅgasya līlātve yukte'pīti | na ca bhaṅgasya nāśarūpatvāt nāśasya ca janmasthityādivat prayojyagatatvā-viśeṣāt kathamardhavaiśasena bhaṅgasya līlātvābhyupagama iti vācyam; ghaṭo vinaśyatītivat ghaṭo bhanaktīti prayogābhāvena tayorbhinnatvāt | ata eva ghaṭo jāyate, ghaṭhastiṣṭhatītivat ghaṭo bhanaktīti prayogābhāvaḥ | tathāca ghaṭakartṛkavyāpārau janmasthitī, bhaṅgastu na tadyvāpāra iti vivekaḥ | līlātvakathanenopādānatvaṃ phalitamiti | jagajjanmasthityoḥ paramātmalīlātvakathanena paramātmasamavetavyāpāratvoktayā paramātmana eva bhāvyavasthāvattvena upādānatvalābhāditi bhāvaḥ | nanu bhūtaśabdasya labdhasattākārthakatve labdhasattākānāṃ teṣāṃ paramātmasādhyā rakṣā kīdṛśītyāśaṅkayāha-labdhasvarūpāṇāṃ ceti | nanu labdhasvarūpāṇāṃ svarūpāpracyuterbhagavadbharatvavat alabdhasvarūpāṇāṃ svarūpalābharūparakṣāyā api bhagavadbharatvāt kathaṃ "labdhasvarūpāṇāṃ rakṣaikadīkṣa' iti pṛthkkṛtyoyata iti cet, ānukūlyāvasthāyāṃ tadrakṣāyā nimittāntaranairapekṣyeṇa tatra viśiṣyoktayupapatteḥ | ṣaṣṭhayāḥ saṃmandhamātraviṣayatvāditi | nanu yadyapi saṃbandhavācinī ṣaṣṭhī, tathāpi yasya viśeṣasyābhivyañjakamasti, tatraiva paryavasyati; yathā devadattasyetyabhedena pravṛttā ṣaṣṭhī putraḥ, pāṇiḥ, kambala iti pratisaṃbandhivaśena pitṛtvāvayavitvasvāmitvarūpaviśeṣeṣu paryavasyati; na hi devadattasya putra ityukte devadattasvāmikamanyapitṛkaṃ putraṃ pratiyanti | tataśca bhūtavrāta ityukte bhūtavrātayoreva samudāyasamudāyibhāvalakṣaṇaḥ saṃbandhaḥ pratīyate | tataśca bhūtābhūtavrāte bhūtavrātaśabdasya, sāpekṣamasamarthamiti nyāyena agnīṣomīye āgneyaśabdavadasāmathryādapravṛttiḥ, athavā chatrinyāyena lakṣaṇā vā samāśrayaṇīyā syāt | rājapariṣadityādau tu pariṣatsenādiśabdānāṃ samudāyiviśeṣaviśiṣṭasamudāya-vācināṃ naikāntataḥ samudāyyapekṣā; yathā vanaghaṭādiśabdānāṃ tarugajādisamūhavācināmantarbhāvitasamudāyikatayā na samudāyyapekṣā, yathā vā putrīyatijīvatītyādīnāmantarbhāviteṣidhāraṇakarmakāṇāṃ na karmāpekṣā | tataśca pariṣadādiśabdeṣu svāmyākāṅkṣāmātram, "kiṃsvāmikā pariṣat' iti | tataśca rājapariṣadityatra rājñaḥ svāmitvenānvayaḥ, rājasvāmikā pariṣaditi | tataśca tatrāpyarājñāṃ svāmitvameva vāryate | na ca pariṣacchabdatulya evāyaṃ vrātaśabdaḥ, na samūhādiśabdavaditi vācyam-tarhi tathaiva vaktavyatvena saṃbandha- mātrasya ṣaṣṭhayarthatvaprasādhanavaiphalyāditi cet-satyam; samūhaśabdaparyāya evāyaṃ vrātaśabdaḥ, "samūhanikaravrāta' iti kośapāṭhāt-tathāpi tasyānarthakyaprasaṅgāt vivakṣitaviśeṣasiddhirityatra tātparyāt | itarathā vinatavividhabhūtetyanenaiva vivakṣitārthasiddhau vrātapadenāti-riktārthālābhāt vrātaśabdavaiyathryaprasaṅgāt | ata eva vakṣyati- "evaṃ ca vrātaśabda (pada) prayogasyārthavattvaṃ syāt' iti | brāhṛjijñāseti sūtre saṃbandhasāmānyaṣaṣṭhīparigrahe brāhṛsaṃbandhināmapi jijñāsyatvaṃ sidhyatīti sarvairapi bhāṣyakṛdbhivryavahmatatvācca | atra vrātaśabdasya "paśurmanuṣyaḥ pakṣī vā' ityādipramāṇānusāreṇāniyatavṛttyutsedhajīvivācitvaṃ kecinmanyante; uktaṃ ca kāśikāyāṃ vṛttau "vrātacphañora-striyām' ityatra "vrātā aniyatavṛttaya utsedhajīvinaḥ' iti; utsedhajīvinaḥuśarīraprayāsajīvina ityarthaḥ | "kāmamātmānam' ityādi-smṛterbhagavadājñārūpāyāḥ saṃsāricetanamātraviṣayatvāt kathamanayā smṛtyā bhagavato'pi saṃśritarakṣaṇānuṣṭhānasyābhimatatvasiddhirityata āha - īdṛśīti | paratvasaulabhye ca saṃśrayaṇīyatānimittatayeti | nanu akhiletyādiprathamapādapratipādyasya jagatkāraṇatvasya paratvaparyavaditatve'pi vinatavividheti dvitīyapādapratipādyasya mokṣapradatvasya kathaṃ saulabhyaparyavasitatvam ? na hi puruṣārthapradatvamātreṇa saulabhyaṃ sidhyati; tathā sati kalpavṛkṣakanakācalāderapi saulabhyapasaṅga iti cet-maivam; dātṛtvasyāpi saulabhyaparyavasitatvāt | uktaṃ hi abhigamyatva-mokṣapradatvalakṣaṇaṃ saulabhyamiti | vakṣyati na granthakāraḥ, "antastaddharmopadeśāt' ityatra (kāruṇyasauśīlyādītyatra)"kāruṇyasaiśī-ḷyavātsalyaudāryāṇi saulabhyopayuktāni' iti | tataśca nānupapattiḥ | ya enaṃ viduramṛtāste bhavanti iti | mokṣapradatvalakṣaṇaṃ saulabhya-mityarthaḥ | saṃ bāhubhyāṃ namatītyādi | patatraiḥukarmabhiḥ dyāvāpṛthivīsaṃjanayan paramātmā svāśritaviṣaye bāhubhyāṃ saṃnamati samyak prahvībhavati; "prahvībhavati nīce hi paro naicyaṃ vilokayan' ityādismṛterityarthaḥ | vidīpta ityatra dīptimātravyāvartakatvasya svarasataḥ pratīyamānatvāt pūrvabhāgapratipādyatvarūpaviśeṣaṇaviśiṣṭatayā dīptamityasyārthasya svarasato'pratīterāha - yadvā kṣudrasukheti | kecittu dvitīyapakṣe dīptividīptyorbhinnaviṣayatayā asvārasyaṃ manyamānāḥ prathamameva pakṣaṃ rocayante | te ca tadvākyamevaṃ yojayanti - agnyādirūpatayā pūrvabhāge'pi brāhṛṇaḥ pratipādyatvamastyeva; "tadevāgnistadvāyuḥ' iti upa-niṣadvākyena tathaiva jñāyamānatvāt | vedāntabhāge tu viśeṣeṇa dīptamiti | viśeṣeṇauadvārakatayetyarthaḥ | vyutpattilakṣaṇasauṣṭhavābhāva iti | vyutpattisamatharnaṃ prathamādhikaraṇe; lakṣaṇasauṣṭhavasamarthanaṃ janmādyadhikaraṇe | rūḍhiśaktayeti | śrīnivāsaśabdasya nārāyaṇe rūḍhatvāt śrīnivāse brāhṛṇītyanena nārāyaṇasyaiva brāhṛtvāviṣkaraṇāditi bhāvaḥ | brāhṛṇastaduttīrṇatvaṃ ceti | bhedābhedavādipakṣa ityarthaḥ | vakṣyati hi śrīnivāsaśabdaṃ prastutya- "anenaivaiśvarottīrṇabrāhṛvādino bhedābhedavādino vyudastāḥ' iti | parasminnityanena "brāhṛvidāpnoti param' iti śrutigataparaśabdārthasūcanamukhena, "paramataḥ setūnmānasaṃbandhabhedavyapadeśebhyaḥ' ityadhikararṇārthasya prāpyāntaravyudāsasya, paraśabda-pratyabhijñayā, "na sthānato'pi parasya' ityadhikaraṇārthasya ubhayaliṅgatvasya vā smaraṇaṃ saṃbhavatītyabhiprayannāha - parasminnityādi | vastuto'rthadvayasūcanamapi saṃbhavatīti dhyeyam | aviśeṣeṇa bhaktirūpetyuktatvāditi | na ca "atrāpi, "chāgo vā mantravarṇāt' iti nyāyo'bhipretaḥ' iti pūrvavākyena ca, "śemuṣī bhaktirūpeti bhaktirūpajñānasyopāyatvaṃ prāguktam; kathamidānīṃ prītirūpadhruvānusmṛte-rupāyatvaṃ prātipādyata ityatrāha - evaṃrūpeti; evaṃrūpā sākṣātkāraprītirūpatvaparyantā dhruvānusmṛtireva bhaktiśabdavācyetyarthaḥ' iti laghusiddhāntagranthena ca virodhaḥ śaṅkanīyaḥ; etasya matāntaratvenādoṣāt | rakṣaikadīkṣe parasminnityantairiti | atra rakṣaikadīkṣa itya- smāt param "iti' śabdo'dhyāhartavyaḥ; tataścetthaṃ yojanā - parasminnityantaiḥ pratipādita upeyabhūta eva rakṣaikadīkṣa iti siddhopāya ukta iti | tataśca rakṣaikadīkṣa iti padopādānavaiyathryaṃ na codanīyamiti draṣṭavyam | bhāṭṭaprābhākarā vyāvartitā iti | bhuvanaśabdasya vipulatarakāryaviśeṣavācitayā tatsargasya, "na kadācidanīdṛśaṃ jagat' iti vadadbhiranabhyupagatatvāditi bhāvaḥ | (pārāśaryetyādiślokārtha vicāraḥ ) atha dvitīyena ślokena svaprabandhasyāvāntaraviṣaya iti | pārāśaryavacorūpasūtrasamudāya ityarthaḥ | ityādibhirācāryopasatteriti ādiśabdena, "viṣṇoḥ kaṭākṣamadveṣa ābhimukhyaṃ ca sāttvikaiḥ | saṃbhāṣaṇaṃ ṣaṅetāni hrācāryaprāptihetavaḥ |' ityādirvivakṣitaḥ | bhaga-vatkaṭākṣahetukatvāvagamāditi | upadeśakaṭākṣādibhirbhagavata ācāryalambhakatvena prāthamikopakārakatvāvagamādityarthaḥ | tataśca "tadviddhi' ityādīnāṃ bhagavatkaṭākṣahetukatvāvagamakatvaṃ nāstīti codyasya nāvakāśaḥ | yasya deve parā bhaktiriti | bhaktirhi upa-kārakatvakṛtaḥ snehaviśeṣaḥ | tatra bhagavadbhakterupamānakoṭau tiveśādādhikyaṃ vyajyate | tadādhikyaṃ ca upakārakatvādhikyādhīnam | ataḥ bhagavataḥ ācāryāpekṣayopakārādhikyalābha iti bhāvaḥ | pārāśaryaśabdena janmotkarṣa iti | nanu gotrādhikāre, "gargādibhyo yañ' iti yaño vidhānādanantarāpatye kathaṃ yañpratyayaḥ ? ucyate-gotratvopacārāt "jāmadagnyo rāmaḥ' itivat | nanu śārīrakasūtrakāro bādarāyaṇa iti hi prasiddhiḥ; kathaṃ tat pārāśaryasyocyata ityāśaṅkayāha - tasyaiva bādarāyaṇa-saṃjñatvaṃ ca vivakṣitamiti | vacaḥśabdasyārthe tātparyamiti | yadyapi vacasa eva sudhātvaṃ sunirūpitam | tathāhi-upaniṣatparyālocananiṣpannatvalakṣaṇamupaniṣaddugdhā-bdhimadhyoddhṛtatvamarthasyeva śabdasyāpi suvacam | saṃsārāgnividīpanavyapagataprāṇātmasaṃjīvanatvamapi tādṛśajñānaviṣayatayārthasyeva śabdasyāpi tādṛśasaṃjīvanajñānajanakatvena suvacam | pūrvācārya surakṣitatvamapi arthasya anyathāpratītilakṣaṇa pīḍāparihāramukhena śabdasyāpi suvacam | dūrasthitatvānītatve apyanabhivyaktābhivyaktārthakatvarūpe śabde'pi saṃbhavataḥ | upakramagatavacassudhātvānusāreṇopasaṃhāragataṃ cāsvārasyaṃ soḍhavyam-tathāpi rakṣitatvānītatvādikamarthadvārā śabda ityaupasaṃhārikabahva-svārasyāpekṣayā bhūyonugrahanyāyenopakramagatavacaśśabdasyaikasyaivārthalakṣakatvaṃ nyāyyamiti bhāvaḥ | vedādiśabdanāmiti | nanu "vedavit' ityādau vicchabdasyaivārthato jñānaparatvamāśritya vedaśabdasyārthaparatvābhāvo'pi vaktuṃ suśakaḥ; yathā, "yaḥ sarvajñaḥ sarvavit' ityatra sarvaṃ prakārato vetītyarthāśrayaṇam; na hi tatra sarvapadasya lakṣaṇā-tathā "vedaṃ vetti' ityukte vettīti śabdāt na vedasya svarūpeṇa jñānamātraṃ pratīyate, apitu tattadarthaviśeṣapratipādakatvaprakāreṇāpi vettīti hrarthaḥ pratīyate | ata eva "tadadhīte tadveda' iti sūtre, "yastu sāmapāṭhaṃ paṭhati nāsau vedetyucyate' iti, "arthābhijña eva vedetyucyate' iti coktaṃ mahābhāṣya iti cet-na; "so'haṃ bhagavo mantravidevāsmi, nātmavit' ityādau vicchabdasyārthapratītiparatvābhāvena vicchabdādarthapratītyadaśarnāt | kiṃca yadi (dyatra) "vedavit' ityādāvasaṃprati-pattiḥ, tadā "nodāharaṇamādartavyam' iti nyāyena "mantrasākṣātkāravānayam' ityādikaṃ saṃpratipannamudāharaṇāntaraṃ bhaviṣyatītyadoṣaḥ | na hratra mantraśabdasya mantrārthaparatve vipratipattirasti | lakṣaṇābhījabhūtaṃ vacaśśabdamukhyārthabhūtavākyasya lakṣyamāṇātharsaṃbandhamupapādayati - arthābhidhāyakaṃ hi vākyamiti | sudhāśabda-lakṣaṇābhayācceti | sudhāsadṛśārthe lakṣaṇāyā abhyupagantavyatvāditi bhāvaḥ | nanu rūpakapakṣe'pi vacaśśabdasyārthe lakṣaṇā āvaśyakīti tulyamiti cet--satyam; tvanmate sudhāśabde lakṣaṇā, vacasaḥ sudhā vacaḥsudheti vacaśśabdasya ṣaṣṭhayarthalakṣaṇāpyabhyupagantavyā; asmanmate tu vacaḥśabdamātre lakṣaṇeti bhāvaḥ | nanu svābhimate, "upamitaṃ vyāghrādibhiḥ', "mayūravyaṃsakādayaśca' iti vā sūtrānuśiṣṭarūpakasamāse'pi sudhāśabdalakṣaṇā'viśiṣṭā; sudhāśabdasya tatsadṛśaparatvāt; "viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa' ityaniyame prāpte ārabhyamāṇasyāsya sūtrasya viśeṣa-ṇaviśeṣyatvaniyamārthatvāt (ṣyaviṣayatvāt); bhinnātharryorvacaḥsudhāśabdayorviśeṣaṇaviśeṣyabhāvasya sudhāśabde sadṛśalakṣaṇāmantareṇā-yogāt; āpādaparisamāpteḥ, "samānādhikaraṇena' ityadhikārābhyupagamācca; sudhāśabdena bhogyatvamabhipretamiti vakṣyamāṇatvācceti cet- satyam; astyeva svapakṣe'pi lakṣaṇā; tathāpi sā, "upamitaṃ vyāghrādibhiḥ' iti sūtrānuśiṣṭā | ṣaṣṭhīsamāsapakṣe tu sudhāśabdasyārthe lakṣaṇā na śāstrīyā; api tvaicchikī | ata eva, "indrapītasya' iti bhakṣamantre bahuvrīhau lakṣaṇādvayasadbhāve'pyaicchikalakṣaṇādvayayukta-tatpuruṣaparityāgena śāstrānuśiṣṭalakṣaṇādvayayuktabahuvrīhipakṣa evāśritaḥ | indreṇa pīta iti tatpuruṣāśrayaṇe pūrvapada ekā lakṣaṇā; tathā pītapade pītāvayalakṣaṇā | vakṣyati cācāryaḥ "antastaddharmopadeśāt' ityatra, "hmadayapuṇḍarīkamiti prayogastu "upamitaṃ vyāghrādibhiḥ' iti sūtravihitasamāsatvāt mukhya eva' iti | kecittu rūpakasamāse śakyatāvacchedakaprakārakasyāhāryāropasyaivotpattestatra mukhyatvameva | ataeva annamayādāvātmaśabdasya mukhya-tvamiti, "anvayāditi cet syādavadhāraṇāt' ityādau kriyāsamabhihāreṇa granthakṛdyvavahāra iti vadanti | nanu "upamitaṃ vyāghrādibhiḥ sāmānyāprayoge' iti sāmānyadharmāprayoga eva samāsavidhānāt pūrvācāryasurakṣitatvādeśca sāmānyadharmasya prayujyamānatvāt kathaṃ samāsa ityāśaṅkaya, "puruṣavyāghro'bhirūpaḥ' ityādiṣu vyāghraśabdavivakṣita śūratvarūpa sāmānyadharmāprayogeṇa abhirūpaśabdaprayogepi samāsavat sudhāśabdavivahitabhogyatvarūpadharmāprayogāt samāsa upapadyata ityabhiprayannāha - sudhāśabdena bhogyatvamabhipretamiti | ānantyādīti ādiśabdena gāmbhīryādyucyate | ādhyātmikādīti ādiśabdenādhidaivikādhibhautikayogrrahaṇam | samiti kaivalyavyāvṛttiriti | nanvetadvākyaparyālocanāyāṃ kaivalyasyāpi saṃsāronmocanakoṭāvanupraveśa evācāryāṇāmabhimata iti pratīyata iti cet-maivam; samiti kaivalyavyāvṛttiriti vadadbhiḥ kaivalyasya samīcīnasaṃsāranivṛttitvābhāvakathanena saṃsārānuvṛtterevābhyu-petatvāt | prāṇaśabdasya paramātmaparatvasamarthanapūrvakaṃ paramātmālābhe saṃsārasya hetutvaṃ kathayatāmācāryāṇāṃ kaivalye saṃsārābhāvasyābhi-matatve, "nimittāpāye naimittikasyāpyapāyaḥ' iti nyāyāt kaivalye saṃsārābhāvena paramātmalābhasyaivābhyupagantavyatvaprasaṅgāt | vastutastu vyapagataprāṇātmasaṃjīvanīmityukte vyapagataprāṇānāṃ saṃjīvanīṃ prāṇadhārikāmityevārthaḥ pratīyate; jīvanaśabdasya prāṇadhāraṇārthatvāt | tataśca yaḥ prāṇo vyapagata, tatprāṇalambhikāmityarthaḥ paryavasyati | tataśca vyapagataparamātmarūpaprāṇalambhakatvaṃ kaivalyasyāprasaktameva | kathaṃ tarhi, samiti kaivalya vyāvṛttirityucyata iti cet; ittham-prāṇaśabdo jīvaparamātmobhayaparaḥ; bhūmavidyāyāṃ prāṇaśabdasya jīve'pi prayogāt | tataśca saṃsārāgnividīpanena vyapagataprāṇānāṃ jīvaparamātmānubhavaśūnyānāṃ jīvanīmityukte kaivalyasyāpi tadanyatarajīvarūpa-prāṇalambhakatvamastīti tadyvāvṛttyarthaṃ samityupasargaḥ | tataśca vyapagatayāvatprāṇalambhakatvaṃ samityupasargasiddhamiti granthābhiprāyo draṣṭavyaḥ | niṣādasthapatyadhikaraṇanyāyena karmadhārayamabhipretyāha - bahvayo mataya iti | ekakartṛkamatibhedasya parasparavyāhatyasaṃbhavāt kartṛbhe-do'vaśyaṃ vācya ityabhiprāyeṇāha - bahūnāṃ matayo veti | gāyatryavayavabhūtairiti | "kadrūśca vai suparṇī ca' ityanuvāke, "tṛtīyasyāmito divi soma āsīt' iti mantre ca gāyatryā amṛtāharaṇasya prasiddheriti bhāvaḥ | pibantvityanena rasyatāyāḥ svarasataḥ pratīteḥ anvaha-mityasya tadatiśayadyotakatvaṃ yuktamiti matvā''ha - rasyatātiśayāditi | granthasya tṛptikaratvapratipādanasya mandaphalatvādāha - yadvā gabhīratvāditi | pūrvācāryaśabdo'pīti | pūrvācāryasurakṣitāmiti ślokasthapūrvācāryaśabdo'pītyarthaḥ | vistīrṇāṃ saṃcikṣipurityaneneti | bhavadīyasya śārīrakavyākhyānasya kathaṃ sāṃpradāyikatvam ? mūlānupalambhāt; na ca ṭaṅkadramiḍādibhāṣyagrantha eva mūlamiti vācyam, tasyāpi sāṃpra-dāyikatve pramāṇābhāvādityāśaṅkāparihāro'pyarthāt sūcyata iti bhāvaḥ | bhāṣyavyākhyāne pravṛttasya (bhavataḥ?) bhagavata ācāryasya bhāṣyānantargataślokavyākhyānamanucitamityabhiprāyeṇāśaṅkate - nanu sūtrārtha ityādinā | maṅgalācaraṇamiti; akhiletyādi ślokadvaya-mityarthaḥ | avighnaparisamāptyādyarthatayeti | ādiśabdena viṣayaprayojanādhikāriṇaḥ kathyante | tadantarbhāvyeveti | mahābhāṣye paspaśā-hnikavaditi bhāvaḥ | prastotavyatvamucyata iti cediti | yathā "tvāmasmi (haṃ) vacmi viduṣāṃ samavāyo'tra tiṣṭhati' ityatra vacmītyuktayā ucyamāna-syārthasya upadeśyatvamavasīyate, evamārabhyata ityarthena athetyanenārambhayogyatvamucyata ityarthaḥ syāditi śaṅkābhiprāyaḥ | upadeśārtha-jñāpanaparatvābhāvāditi | prastotavyatvamityatra tavyapratyayasya, "praiṣātisarga' iti sūtravihitapraiṣārthakakṛtyapratyayatvāsaṃbhavāt, "arhe kṛtyatṛcaśca' ityarhārthavihitakṛtyapratyayatvaṃ vācyamityarthaḥ | yogyatvamaśābdamiti | nanu prastotavyatvasya vācyatvamabhyupagamya kathaṃ yogyatvasya śābdatvaṃ pratyākhyāyate ? "arhe kṛtyatṛtaśca' ityanuśāsanena prastāvārhatvasyāpi prastotavyaśabdārthatvāt | na ca prastota-vyatvasyāpi vācyatvaṃ nābhyupagatamiti vācyam-tadānīmapītyapiśabdena tadabhyupetyaiva pravṛtteriti cet-na-tadānīmapītyapiśabdena na vācyatvamabhyupetam, api tu tatpadaprayojyapratītiviṣayatvamātraṃ prastotavyatvasyābhyupetam | tataśca, yathā dhūme bodhite svayamevāsau vahnimanumāsyatīti buddhayā prayukte "dhūmo'sti' iti vākye vahnayastitvaṃ na śābdam, mukhyārthānupapattyabhāvena vahnau lakṣaṇāyā dhūmaśabde (vdasya) abhāvāt-tadvat prārambhayogyatvasya kathaṃcidathapadaprayojyapratītiviṣayatve satyapi na śābdatvamiti bhāvaḥ | nanu vahni- tātparyake "dhūmo'sti' iti vākye vahnayastitvasya śābdatvamapi saṃbhavatyeva, tātparyasyāpi lakṣaṇābījatvāt | "avbhakṣaḥ' ityādau yathāśrutārthapratipādanamātreṇa prayojanānavāptestanmātrabhakṣaṇasya śābdatvāṅgīkārāt | nadyāṃ siṣṇāsuṃ prati prayukte, nadyāṃ grāhāḥ santi' iti vākye, "tatra mā snāsīḥ' ityādivākyārthalakṣakatvasya tāntrikairabhyupetatvāditi cet - na | ārambhayogyatvasya vyaṅgayārthatayā śaktilakṣaṇānyataramūlakatvābhāvena śābdatvābhāvāt; prasiddhānantaryārthapratipādanamukhena vakṣyamāṇaprayojanasaṃbhave aprasiddhamandaprayo-janakaprārambhārthakatvasyāyuktatvācca | athavā, aśābdam avācyam aśakyamityarthaḥ | yogyatvasya kathaṃcidamukhyayā vṛttyā pratipādya-tvasaṃbhave'pi mukhyatvāsaṃbhavāt mukhyārthagrahaṇe saṃbhavati tattyāgasyānucitatvāditi bhāvaḥ | evamathayogyetyukte iti | yadyapi, "athāto brāhṛjijñāsā yogyā' ityadhyāhāre athetyasyādhikriyata ityarthaḥ, tataśca "adhikriyate brāhṛjijñāsā yogyā' ityarthaḥ syāt | yogyatvaṃ ca saṃnidhānāt adhikāra eva labhyate | yathā, "yogyā brāाhṛṇā ānīyantām' ityukte ānayanayogyā ityeva pratīyate | tataśca "prārabhyate yogyā brāhṛjijñāsā' ityukte prārambhayogyeti pratītiḥ sidhyati-tathāpi adhikriyate yogyeti na śābdapratītiḥ syāditi bhāvaḥ | ata eva vakṣyati- "adhikṛtamityapi phalitārthakathanam; na vācanikoktiḥ' iti | cādīnāṃ dyotakatvāditi | nipātānāṃ dyotakatvasya vākyapadīye nirṇītatvāditi bhāvaḥ | nanvidamānantaryārthakatvapakṣe'pi samānamityāśaṅkaya saprayojanatvāprayojanatvābhyāṃ vaiṣamyamityāha - atra tvityādinā | māṅgalikāvubhāviti | prayojanārthe ṭhakpratyaya iti bhāvaḥ | yadyapi bhūvādisūtre anvayapratiyogyanupasthāpakasyāpi vākārasya maṅga-lārthavat saprayojanatvaṃ saṃbhavati - tathāpyanvayapratiyogyupasthāpakatvena vākyārthānvayitvasaṃbhave gatyabhāvasvīkāryamaṅgalamātraprayoja-nakatvasyāyuktatvamiti bhāvaḥ | prakṛtādathādarthāntaraparatvamityatra prakṛtāditi pañcamī lyablope | na tu "anyārāditara' ityanyārthe ityāha - taddhi prakṛtamapekṣyeti | athaśabdena vakṣyamāṇasya kalpāntarasya prakṛtaviṣayatvaṃ hi jñāpyate | "kiṃ brāhṛ saguṇamatha nirguṇam' ityukte prakṛtaṃ brāhṛाpekṣyaiva nirguṇatvarūpakalpāntaramupanyasta iti pratīyate; na tu tadatiriktaṃ jīvaṃ jaḍaṃ vāpekṣyeti | yathā vā, "athā-dhyātmam' ityādi | tataśca prakṛtāpekṣatvamathaśabdārthaḥ | ata evottaratrāpi, "na hramaṅgalatvaprakṛtānapekṣatvākārtsn#ै#ḥ pūrvapakṣotthānam' iti vakṣyati | hetoḥ sādhyāviśiṣṭatvaṃ syāditi | nanvānantaryārthatvapakṣe'pi na athaśabdopasthāpitamānantaryaṃ hetūkartuṃ śakyam | na hrānantaryāt brāhṛjijñāsā kartavyeti vaktuṃ śakyate-api tu brāhṛjijñāsākṣiptaḥ karmavicāra eva ataśśabdena hetutayā parāmṛśyate |sa evāthaśabda-nirdiṣṭānantaryapratiyogitayāpyanvetīti vācyam | tadvadihāpi brāhṛjijñāsākṣiptakarmavicāra evātaḥśabdena hetutayā parāmṛśyatām, na tvathaśabdopasthāpitamadhikṛtatvamiti cet-na; "uttarārdhādiśabdānāṃ sāpekṣārthābhidhāyinām | nāpekṣaṇīyasaṃbandhāt prāgartho'dhyava- sīyate |' iti nyāyenāthaśabdasya kevalānantaryāpratipādakatvena pūrvavṛttakarmavicāraviśiṣṭānantaryapratipādakatayā karmavicārasyāpyatha-śabdopasthāpitatvenānantaryārthatvapakṣe athaśabdopasthāpitasya karmavicārasya ata śabdena hetutayā parāmarśaḥ saṃbhavet | adhikārārthatvapakṣe tu na tatheti vaiṣamyāditi bhāvaḥ | nanu "maṅgalānantarārambhapraśnakārtsn#ेṣvatho atha' ityānantaryādivat maṅgalasyāpi sahapāṭhāt vācya-tvameva syādityasvarasādāha - vācyatvābhyupagame'pīti | pūrvapakṣayuktipratyanīkatvābhāvāditi | ānantayarpakṣe tu karmaṇāmalpā-sthiraphalatvapratītisahitānanrasthiraphalāpātapratītirūpādhikāriviśeṣaṇāsaṃbhavarūpapūrvapakṣayuktau karmavicārahetutvopanyāsasya pratya-nīkatvāditi bhāvaḥ | na hramaṅgalatvaprakṛtānapekṣatvākārtsn#ै#ḥ pūrvapakṣotthānamiti | yadyapyamaṅgalatvādinā pūrvapakṣe na maṅgalatvādīnāṃ hetutayā parāmarśaḥ saṃbhavati | maṅgatvādestatpūrvapakṣibhiranabhyupetatvāt | ubhayasaṃpratipannasyaiva hetūkaraṇīyatvāt tathāpi kṣityādiṣu sakartṛkatvasādhane sāvayavatvasādhitasya kāryatvasya prasādhyāṅgakasya hetutvavat prasādhyāṅgakānāṃ maṅgalatvādīnāṃ hetutvaṃ saṃbhavatīti bhāvaḥ | praśnavākyagatapraśnastviti | nanvathaśabdopasthāpitatvena praśnasyātaḥśabdaparāmarśayogyatvāt kuto nātaḥśabdena parāmarśa ? na ca tasyāsiddhatvāt na hetutayā parāmarśa iti vācyam | na hi hetutayā parāmaśardaśāyāṃ hetutayā parāmraṣṭavyasya tādātvikasiddhatvama- pekṣitam, "bhāvino varṣāt phalam' ityādiprayogadarśanāt, "praśnenārtho jñāyate kim ?' iti praśnavākya eva praśnasya tṛtīyayā hetutva-darśanāt | anyatra (atratya) praśnaśabdasya praśnasāmānyaparatayā kriyamāṇapraśnādanya eva praśnastṛtīyayā hetutvena parāmṛśyata iti vaktuṃ (ktuma) śakyatvāditi cet-na-athakiṃśabdādau praśnasya prayoktṛdharmatvena sūcane satyapi vākyārthānvayitvābhāvāt; "hā, hanta' ityādau viṣādavat | na tu praśnādiśabdavat praśnasya vācyatvamityatra tātparyāt | bhavatīti padeneti | kecittu athaśabda ityanenaiva svasvārasyaṃ sūcyata iti vadanti | ityādisūtrāntareti | "athaśabdānuśāsanam' ityādau sūtratvoktiraupacārikīti draṣṭavyam | athaśabdasyānantarye svārasyaṃ hīti | asmin prayoge tadarthakatvasya sāpekṣatve'pi svārasyamātrasya na sāpekṣatvamiti bhāvaḥ | yathā gurubhārgavāvityādiṣu parasparasāhacaryāt grahayoreva pratītiḥ; nācāryaparaśurāmayoḥ | yathā ca rāmakṛṣṇāviti balakeśavayoreva pratītiḥ; na tu dāśarathryarjunayoḥ-evamihāpītaretarasāhacaryādarthanirṇāyakatve'pi na doṣa iti parihārāntaraṃ draṣṭavyam | ime cābhyuccayayuktī iti | ime athātaḥśabdasvārasye | atrapadābhipreteti | brāhṛjijñāsāpadākṣiptapūrvavṛttasāpekṣatvāditi bhāvaḥ | (athātaḥpadadvayakṛtyavicāraḥ ) nanu, "athātaḥśabdayoranyatareṇāla'mityasya ko'bhiprāyaḥ ? kimekākārapratītijanakatvāditi, uta "bhūtale ghaṭaḥ', "ghaṭavat bhūtalam' itivat prayojanaikyāditi veti vikalpaṃ hmadi nidhāya jijñāsāviśeṣyakottarakālakartavyatāprakārakajñānajanakasya atha-śabdasya, pūrvavṛttaviśeṣyakahetutvaprakārakajñānajanakasya cātaḥśabdasya naikākārapratītijanakatvamiti prathamapakṣaṃ dūṣayati- athaśabda-syānantarakālamupasthāpayata ityādinā | dvitīyaṃ dūṣayati - pratijñāheturupeṇeti | na kartavyatāmātraṃ sādhyadharma iti | brāhṛjijñāsā vicāritakarmabhiḥ puruṣairanuṣṭheyā, karmaṇāmalpāsthiraphalatvapratītisahitānantasthiraphalapratītervicāritakarmasu puruṣeṣu saṃbhavāditi pradarśanaṃ hrucitam | tataśca vicāritakarmatvarūpapuruṣaviśeṣaṇapratipattyarthamathaśabdo'pekṣitaḥ | taÏsmaśca sati uktārtho labhyata iti bhāvaḥ | śāstrāntaraśravaṇena vinā saṃpādayitumaśakyvāditi | nityānityavastuvivekādīnāmiti śeṣaḥ | athaśabdākṣipteti | athaśabdākṣi-ptakarmavicārahetutvākṣiptasya viśiṣṭahetorasiddhi śaṅkāparihārārthatvādityarthaḥ | (adhītasāṅgetibhāṣyaviṣayaḥ) adhigatālpāsthiraphalakevalakarmajñānatayeti bhāṣyasyāyamarthaḥ-adhigatamuprāptam alpāsthiraphalaṃ kevalakarmeti jñānaṃ yasya sṛ#ोdhiga-tālpāsthiraphalakevalakamajrñānaḥ, tattveneti | upanīya tu yaśśiṣyamiti | nanu śrotriyopādhyāyagurvādināmavidhānavat tatprakaraṇasthamidaṃ vākyamupanīyādhyāpayiturācāryanāmavidhānaparamiti granthakṛtaiva vakṣyamāṇatvāt kathamasya vākyasya sāṅgasaśiraskavedādhyayanakartavyatāyāṃ pramāṇatayopanyāsa iti cet-maivam | "kāyarkālaṃ saṃjñāparibhāṣam' iti nyāyenāsya vākyasya, "ācāyarvān bhavet' iti vidhivā-kyaikavākyatayā tadvākyaikadeśasyāsya tadekavākyatayā prāmāṇyasaṃbhavāt | tataśca kaṃcidgurumupetya tasya sakāśāt sakalpaṃ sarahasyaṃ ca vedaṃ svīkurvīteti hi tasya vākyasyārtha iti bhāvaḥ | gurumatābhiprāyeṇa vā bodhyam | gurumate hi, "sakalpaṃ sarahasyaṃ vedamadhyāpayedācāryaka-kāmaḥ' iti śrutyunnāyakatvādasya vākyasyādhyāpanavidhiprayuktavedādhyayanavat kalparahasyādhyayanasyāpi siddhatvopapatteḥ | āgamottheti | vicārasahakṛtavākyajanyamāgamottham | vivekavimokādijanyaṃ tu dhyānādirūpam | karmavicārasya hetutayoktatvāt ityanantaraṃ "siddhaḥ' iti śeṣaḥ | siddhiprakāraḥ kathamityāśaṅkaya, kāraṇatayā kāryatayā ca (aṅga) siddhirityāha - kamarvicārasyetyādinā | āvṛtti-vidhānādibhiriti | yadi cāturmāsyādīnāmakṣayaphalatvam, tadā punastadanuṣṭhānavaiyathryāt pratyabdaṃ cāturmāsyādyāvṛttividhānaṃ vyarthaṃ syāditi bhāvaḥ | nanu-āvṛttividhānasya na karmaṇāmalpāsthiraphalatvāvagamahetutvam; "āvṛttirasakṛdupadeśāt' ityadhikaraṇe, "ā prayāṇāttatrāpi hi dṛṣṭam' ityadhikaraṇe ca jñānasyāpyāvṛttipratipādanena tatphalasya mokṣasyāpyanityatvaprasaṅgāt | yadyāprayāṇamaharaharāvṛttiviśiṣṭasyaiva jñānasya mokṣaḥ phalam, tadā atrāpi tathāstu | yadi "prativasantaṃ somayāgasya; pañcābdhapayanrtaṃ vā pañcadaśābdaparyantaṃ vā pratyabdaṃ vā cāturmāsyānām' iti vihitāvṛttivaiśiṣṭayena phalajanakatvābhyupagame tattadāvṛttitāratamyāt phalatāratamyaṃ syādityucyeta, tadā jñānā-vṛtterapyāprayāṇamanuvartanīyāyāḥ prayāṇakālasyāvyavasthitatvāt tāratamyena phalatāratamyaṃ syāditi tulyam | na ca "kamaṇryārambha-bhāvyatvāt kṛṣivat pratyārambhaṃ phalāni syuḥ' ityekādaśādhyāyādhikaraṇe (11-1-3) karmaṇāṃ kṛṣinyāyena pratyārambhaṃ phalabheda-vyutpādanādanityaphalatvamiti vācyam-āvṛttivaiśiṣṭayena yeṣāṃ karmaṇāṃ phalajanakatvam, tadatiriktaviṣayatvāt tasya | avaśyaṃ ca tathābhyupagantavyam | itarathā dākṣāyaṇayajñe phalabhedaḥ syāt | na ca, "phalasya karmaniṣpattesteṣāṃ lokavat parimāṇato viśeṣaḥ syāt' ityarthavādādhikaraṇasūtre (1-2-17) bahvalpāṅgakarmagurulaghubhāvānusāreṇa phalatāratamyasyoktatvāt, "hiraṇyadā amṛtatvaṃ bhajante', "apāma somamamṛtā abhūma', "akṣayyaṃ ha vai cāturmāsyayājinaḥ sukṛtam' ityādinā amṛtatvasādhanatayoktanāṃ hiraṇyadānasomayā-gacāturmāsyānāmatulyatvāvagatyā alpāsthiraphalatvaṃ sidhyediti śaṅkanīyam-"vikalpo'viśiṣṭaphalatvāt' ityadhikaraṇe bahvalpa-guṇavidyānāṃ prapatteśca gurulaghubhāve satyapyekarūpamuktiphalatāyā vakṣyamāṇatvāt tadvadeva karmaṇyupapatteḥ | nanu upāsanānāmāprayāṇa-māvṛttiviśiṣṭatayā phalasādhanatvam, bahvalpaguṇakopāsanānāṃ prapatteśca vikalpena sādhanatvaṃ ca tṛtīye vakṣyata ityetat satyam-tathāpi brāhṛvicārāmbhadaśāyāṃ vakṣyamāṇanyāyāparijñānādāvṛttividhānādimātreṇa karmaṇāmalpāsthiraphalatvaṃ jñāyata iti cet-satyamanena jñāyate | tathāpi vakṣyamāṇavirodhādāvṛttividhānādiyukterābhāsatvāt tanmūlā karmaphalānityatvabuddhirapyābhāsībhavet | kiṃca, āra-mbhadaśāyāmapi vakṣyamāṇārthānāṃ śrutaśāstrebhyo'vagatisaṃbhavāt tādṛśavakṣyamāṇanyāyāvagatimatāṃ puruṣāṇāṃ karmaṇāmalpāsthiraphalatvāva-gatyabhāvena brāhṛvicāre pravṛttyabhāvaprasaṅgāt | kiṃca, avahananavat vicārasya dṛṣṭārthatvena yāvatphalodayamāvartanīyatayā punarvicārā-rambhadaśāyām "vikalpo'viśiṣṭaphalatvāt' iti tṛtīyādhyāyasūtra nyāyāvagati saṃbhavāt | etena jyotiṣṭomena svargakāmo yajeteti svargārthatvena vihitasya somayāgasyottaravedyā vikalpitamagnyādhārasthaṇḍila-rūpāgnimāśritya, "śyenacitaṃ cinvīta svargakāmaḥ' iti svargārthaśyenākṛtirūpaguṇavidhānasāmathryena tadguṇayuktasomayāgajanyasvargāt kevalatajjanyasvargasya nyūnatāvaśyambhāvāt alpāsthiraphalatvāvagamaḥ sidhyatītyapi śaṅkā parāstā | "e (ekai ?) kasmai vā anye yajñakratavaḥ kāmāyāhniyante, sarvebhyo jyotiṣṭomaḥ' iti sarvaphalārthatayā vihitasya somayāgasya "yo vṛṣṭikāmo yo'nnādyakāmo yaḥ srvagakāmaḥ sa saubhareṇa stuvīta' iti phalatrayasādhanatayā vihitasya saubharasya tattatphalaviśeṣārthaprayoge, "hīṣiti vṛṣṭikāmāya nidhanaṃ kuryāt, ūrgityannādyakāmāya, ū iti svargakāmāya' iti nidhanaviśeṣavyavasthāvat svargārthasomayāgaprayoge guṇaviśeṣavyavasthetyupapatteḥ | na ca, "apāma somamamṛtā abhūma', "akṣayyaṃ ha vai' ityādimantrārthavādavarṇitānāṃ phalatvābhāvaniyamaḥ, sūktavākamantrāmnātānāmāyu-rādīnāṃ rātrisatrārthavādāmanātāyāḥ pratiṣṭhāyāśca phalatvadarśanāt | na ca somayāgasya vidhyuddeśe phalaśravaṇāt mantroktaphalaṃ na grāhramiti vācyam-vidhyuddeśaśruta eva svarge nityatvarūpaviśeṣaṇasya, "saptarṣīṇāṃ sukṛtāṃ yatra lokastatremaṃ yajñaṃ yajamānaṃ ca dhehi' iti mantreṇa lokaviśeṣabhogyatvasyeva samarpaṇopapatteḥ | "divi jyotirajaramārabhetām' ityaiṣṭika eva mantrāntare patnīyajamānābhyāṃ prāpyasya phalasya nityatvokteśca | "phalavattāṃ (ca) daśaryati' iti panyadhikaraṇasūtre (pū.mī.6-1-21) viśiṣyāsya mantrasya phalasamarpakatāyāḥ pradarśi-tatvāt-iti cet | ucyate-yattāvaduktaṃ jñānasyāpyāvṛttiśravaṇāditi | tanna, jñānasyāsādhanatvāt dhyānasyaiva sādhanatvāt | tasya cāvṛttiviśiṣṭatvāt | yadyapi "āprayāṇāt' ityatra dhyānasyāpyāvṛttiruktā, tathāpi "prāyaṇāntamoṃkāramabhidhyāyīta' iti prāyaṇāntamanuṣṭhitasyaiva dhyānasya mokṣasādhanatvāt | karmaṇi, tādṛśāvṛttiviśiṣṭasya karmaṇo muktisādhanatvapratipādakavākyādarśanāt | "sa khalvevaṃ vartayan yāvadāyuṣam' ityasya dhyānaviṣayatvāt | karmasu tu pañcābdapañcadaśābdādyāvṛttitāratamyāt phalabhedasyāvaśyambhāvāt | na hi dhyānādāvīdṛśamāvṛtti-tāratamyamasti, prāyaṇāntāvṛttasyaiva sādhanatvāt | na hi prāyaṇāntāvṛttaṃ (tti) sādhanaṃ kasyacit śīghramāsīdityetāvatā phalalāghavaṃ kalpayitumucitam | tathā hi sati kasyacid dṛḍhāṅgasya sahakāripauṣkalyavataḥ kiṃcit karma śīghraṃ nirvṛttamiti tatra phalalāghavaṃ kalpyeta | na hi setudarśanaṃ kasyacit roga (cora) pīḍādikamantareṇa niṣpannamityetādṛśāpekṣayā phalavaiṣamyaṃ kalpyate | upasaṃhāryaguṇālpabhūyastvā-dikamapi na phalavaiṣamyakalpakam; yathākathaṃcidāprayāṇaṃ nirantarakatavryatvāviśeṣeṇānuṣṭhāne saukaryadauṣkaryāsaṃbhavāt | tasmādāvṛttitāra-tamyena phalatāratamyasyāvaśyābhyupeyatvāt muktau ca tadabhāvāt mukteranyadeva karmaṇaḥ phalaṃ vācyam | kiṃca anekajanmānuṣṭhitanityanaimi-ttikakarmanirmalīkṛtāntaḥkaraṇasaṃpādyāyāḥ śāntyādyaṅgikāyā bhakteḥ sarvato garīyastvena tatsādhyamukteḥ karmasādhyatve gurutarabhaktirūpa-sādhanavidhemarhāviśvāsānubaddhaprapattividheścānanuṣṭhānalakṣaṇāprāmāṇyaprasaṅgāt na karmaṇāṃ bhaktiprapattisādhyamokṣaphalakatvamiti karmaphalā-nityatvaniścayaḥ kṛtakarmavicārāṇāṃ sulabha iti āvṛttividhānādibhirityasya granthasyābhiprāyaḥ | karmaṇaḥ phaladvārā hānāyeti | phaladvārā hānamuphalasyānityatvajñānamiti yāvat | jñātavyatvam vicāryatvamityarthaḥ | karma-vicārasya karmaphalānityatvajñānaphalakatvaṃ kaṇṭhoktamityarthaḥ | svarūpeṇopādānāyeti | tṛtīyādhyāyakariṣyamāṇavicārāpekṣita-karmasvarūpaparijñānāyetyarthaḥ | etena-karmavicārasya brāhṛvicāropayogadaśāyāṃ karmajñānasya hānopādānopayogasamarthanamasaṃgatam | na hi hānopādānayorvicāropayogo'sti, yena taddvārā karmavicāro brāhṛvicāropayuktaḥ syāt | upādeyasya nityanaimittikakarmaṇo dhyā-nāṅgatvena vicārāṅgatvābhāvāt | na ca vicāre pravartamānasyāpi cittaśuddhayarthaṃ karmānuṣṭhānamapekṣitam, kāmyānāṃ ca karmaṇāṃ tyāgo-'pekṣita iti vācyam | tarhi karmavicārānantaraṃ kiṃcitkālaṃ karmānuṣṭhāya viśuddhacitto vicāre pravartata ityavyavadhānena pravṛttirna syāt- iti śaṅkā parāstā | hānopādānaśabdayoranityatvanityatvadvārā heyatvopādeyatvajñāpanaparatvāt | ata eva hi vakṣyati - svarūpeṇo-pādeyatvapratīte-(ti ?) ranantasthiraphalāpātapratītyantarbhāvāditi (bhūteti?) | nanu karmavicārāt kamarṇāmalpāsthiraphalatvani-ścayasadbhāve'pi na heyatvaniścayaḥ | uttarabhāge anantasthiraphalaniścayābhāvena sarvatrāpyalpāsthiraphalatvasaṃbhāvanāvataḥ pūrvabhāgapratipanne karmaṇi heyatvaniścayāniṣpatteriti cet-na; utkaṭakoṭikaheyatvajñānani#ेṣpattisaṃbhavenādoṣāt | granthāvirodha iti | "apekṣitakarma- svarūpajña na kevalakarmaṇāmalpāsthiraphalatvajñānaṃ ca' iti prayojanadvayasūcakagranthena karmaphalānityatvajñānarūpaikaprayojanadarśakasyāsya na virodha ityarthaḥ | karmānuṣṭhātrabhāvaprasaṅga iti | akṛtakarmavicārāṇāṃ tvanuṣṭhānaupayayikārthaniścayābhāvenānuṣṭhānāprasakteḥ anu-ṣṭhānasya kṛtakarmavicārapuruṣaviṣayatayā teṣāṃ ca bahṛvicārapravṛttatvādanuṣṭhātrabhāvaprasaṅga ityākṣepābhiprāyaḥ | śrutvāpi ye svargārthina iti | nanu kṛtakamarvicārāṇāṃ sarveṣāṃ brāhṛvicāre pravṛttatayā vairāgyapādaśravaṇena svargārthitvameva na syādityākṣipantaṃ prati nedamuttaramiti cet na; śrutvāpi ye svargārthino dṛśyante, teṣāmiti tadarthatvāt | brāhṛvicārasāmagrīti | kṛte'pi brāhṛvicāre adṛṣṭavaiguṇyenāśu-ddhacittatayā svargārthakarmānuṣṭhānasaṃbhavādityapi draṣṭavyam | (ṣaṣṭhayarthavicāraḥ) karmatvakaraṇatvādisaṃbandhaviśeṣeṣviti | nanvetadvākyaparyālocanāyāṃ ṣaṣṭhayarthabhūtasaṃbandhasāmānyāvāntaraviśeṣarūpatvaṃ karmatva-karaṇatvādeḥ pratīyate | na ca tad yujyate vaktum; "ṣaṣṭhī śeṣe' iti karmādyatirikte prātipadikārthavyatirikte ṣaṣṭhayā anuśiṣṭatvena, dvitīyātṛtīyātharyoḥ sāmānyaviśeṣabhāvābhāvavat dvitīyārthasya ṣaṣṭhayarthasya ca sāmānyaviśeṣabhāvābhāvāt | "saṃbandhaḥ kārakebhyo'nyaḥ kriyākārakapūrvakaḥ | śrutāyāmaśrutāyāṃ vā kriyāyāṃ so'bhidhīyate ||' iti hariṇoktatvena, "naṭasya #ृṇoti', "māṣāṇāmaśnīyāt', "anukaroti bhagavato nārāyaṇasya', ityādāvapi karmatvādyatiriktasya kriyākārakasaṃbandhapūrvakasya śeṣaśeṣibhāvādilakṣaṇasya saṃbandhasyasattvāditi cet-na; "māṣāṇāmaśnīyāt' ityādau karmatvādyati-riktakalpane pramāṇābhāvāt, dvitīyādīnāṃ ṣaṣṭhayapavādatayā vidhānābhyupagamena sāmānyaviśeṣabhāvaniyamopapatteḥ | itarā vibhaktayaḥ- vihitā iti | yadyapi "kartṛkarmaṇoḥ kṛti' iti ṣaṣṭhayapi vihitā-tathāpi karmādiṣu saṃbandhaviśeṣeṣvevetaravibhaktayo vihitāḥ; ṣaṣṭhī tu saṃbandhasāmānye, viśeṣe'pi vihitetyevakāram, apiśabdaṃ cādhyāhmatya yojanā kāryā | pariṇā brāhṛाnubandhināmiti | nanu "saṃba-ndhasāmānyaparigrahe' iti paṭha¬te | tatra pariṇā saṃbandhasāmānyaparitaḥsthitīnāṃ tadanubandhināmeva grahaṇaṃ syāt | na tu brāhṛाnubandhinām | na hi "brāhṛparigrahe' iti paṭha¬te, yena brāhṛाnusaṃbandhinaḥpariṇā pratīyeran | ata evottaratra "ṣaṣṭhī kṛhrate' ityuktam, na tu parītyapi | "karmaṇi ṣaṣṭhī parigṛhrate' ityukt#े'pi na brāhṛाnubandhināṃ grahaṇaṃ sidhyet | api tu ṣaṣṭhayanubandhināmeveti cet-na-brāhṛाnubandhināmapi paraṃparayā saṃbandhasāmānyānubandhitvasya kathaṃcitsaṃbhavādityabhiprāyāt | pradhānasaṃbandhāditi | yathā "rājā'sau nirgataḥ' ityukte sa parivārasya nirgamanaṃ pratīyate, tadvaditi bhāvaḥ | samāsaniṣedhasya sāvakāśatvamiti | "kṛdyogalakṣaṇā ca ṣaṣṭhī samasyate' iti pratiprasavānavaruddho'vakāśa ityarthaḥ | nanu "karmaṇi ca' iti samāsaniṣedhaḥ kasmānna bhavatīti cet-na; tasya, "ubhayaprāptau karmaṇi' iti sūtravihitaṣaṣṭhīviṣayatvāt | yathā, "āścaryo gavāṃ doho'śikṣitena gopālena' iti | etadabhipretyoktaṃ bhagavatā bhāṣyakṛtā- "kartṛkarmaṇoḥ kṛti' iti | yadyapi jñānapadaṃ kṛdantamiti | tataśca pratiprasavāvaruddhatvānnāvakāśa iti bhāvaḥ | sarpipo jānīta iti tiṅantapadānvayārhatvāditi | tiṅantayoga iveyamapi śeṣalakṣaṇā ṣaṣṭhītyarthaḥ | na ca śeṣaṣaṣṭhītve, "jño'vidarthasya' iti vidhānavaiyathryaṃ śaṅkanīyam; samāsaniṣedhārthatvāt punarvidhānasya -ṣaṣṭhī śrūyata eva; na lupyata iti | lopaśca samāse | uktaṃ ca hariṇā - "sādhanaivryapadiṣṭe ca śrūyamāṇakriye punaḥ | proktā pratipadaṃ ṣaṣṭhī samāsasya nivṛttaye ||' iti | dhātorvibhakteśca pravṛttitatkaraṇārthatvāditi | tataśca sarpiṣaḥ kartṛkarmānyataratvabhāvāt na kṛdyogalakṣaṇā ṣaṣṭhīti bhāvaḥ | yadyapi "jño'vidarthasya karaṇe' iti ṣaṣṭhayāḥ śeṣaṣaṣṭhītvena na karaṇatvamarthaḥ-tathāpi karaṇasya śeṣatayā vivakṣitasyārthatvāt kartṛkarmānya-tarārthatvābhāvānna kṛdyogalakṣaṇaṣaṣṭhīsaṃbhava ityatra tātparyam | nanu dhātoḥ pravṛttyarthakatvakathanamanupayuktamiti cet-na; jñādhātojrñā- nārthatve sakarmakatvāt karmasaṃbhāvanāpyasti, pravṛttyarthatve tusāpi nāstīti pradarśanārthatvāt | nanu neyaṃ ṣaṣṭhīti | nanu sūtrakṛtā prayuktatvābhāve'pi svaprayuktatvāt svaprayuktavyākhyānasya ca bhāṣyalakṣaṇatvānna tadyvākhyāne doṣaḥ | itaragrantheṣvapi "śaktiḥ sāmathryaṃ kāraṇatvamiti yāvat' iti paryāyatayā svaprayuktamapi śabdaṃ yāvatparapratīti vyākurvāṇā dṛśyanta iti sarvajanīnametat | ataḥ samāsavyākhyānāya svaprayuktavigrahavākyagatāyāḥ ṣaṣṭhayāḥ saṃdigdhārthāyā vyākaraṇakośādinā arthe kathanīye vibhaktiviṣaye kośāderabhāvāt vyākaraṇenaiva vyākhyānaṃ yuktamiti cet maivam-samāsapada vyākhyānaṃ vigrarhaṇaiva kartavyamiti niyamābhāvena "brāhṛjijñāsāubrāhṛkarmajijñāsā kartavyā | brāhṛśabdo brāhṛkarmakapara' ityeva vyākhyayatām; kimiti saṃdigdhārthakavyākhyānasāpekṣavigrahavākyopanyāseneti tātparyāt | vibha-ktayarthasya prātipadikena lakṣaṇā hi samāsa iti | idaṃ tu karmadhārayabhinnaluptavibhaktikatatpuruṣāvyayībhāvaviśeṣaviṣayaṃ draṣṭavyam | lakṣyārthaviśeṣanirṇayāyeti | "asyā vibhakterayamartho'nena prātipadikena lakṣyate' iti pratipādanayetyarthaḥ | nanu "nānuśāsanena' ityasyāḥ śaṅkāyāḥ kathamutthānam ? vibhaktevryākhyeyatve siddhe kośādīnāṃ tadviṣaya udāsīnatvādanuśāsanena vyākhyānamucitam | tataścāsyā vibhakterayamartha iti nirṇaye sati yogyatāvaśena karmatvarūpo'rtho lakṣyata iti nirṇayāya yuktameva vibha-ktayarthakathanam | ata eva hi, "na gajñgāyāṃ ghoṣaḥ' ityuttaravākyamapi na yuktam | na hratra lakṣakapadasya lakṣye'nuśāsanamupanyasyate; kiṃtu yogyatādivaśena lakṣaṇīyasya karmatvasya vibhaktayarthatvakathanāyānuśāsanamupanyasyate | ata eva, "sa tu niyamaḥ prātipadikena prātipadi-kāntarārthalakṣaṇāyāmeva' iti parihāragrantho'pi na yuktaḥ, brāhṛṇaḥ karmatvakartṛtvādīnāṃ madhye karmatvasyaiva lakṣaṇīyatvāya yogyatādi-pratisaṃdhānasyehāpyapekṣitatvāditi cet-na-anabhijño bhavān vākyārthasya | na hratra "kartṛkarmaṇoḥ kṛti' ityanuśāsanabalena ṣaṣṭhīvyā-khyānamasaṃgatamiti codyate; yenāyamupālambhaḥ syāt | kintu "kṛdyogalakṣaṇā ṣaṣṭhī samasyate' ityanena kṛdyogalakṣaṇaṣaṣṭhayantapadasya luptāyāṃ vibhaktau tadarthe lakṣaṇāyāḥ sādhutvānvākhyānapareṇa vyākhyānaṃ kimarthaṃ kriyate ? na hi gaṅgāpadasya tīre lakṣaṇāyā prayoge sādhutvamastītyatrānuśāsanamapekṣitamityākṣepasya, kvacidarthaviśeṣe lakṣaṇayā prayogasya sādhutvamanuśāsanasāpekṣamiti parihārasya ca …

… saṃbhavenādoṣāt | nanu luptavibhaktayarthasya luptavibhaktikaśabdamukhyārthatve niṣādasthapatyadhikaraṇavirodhaḥ, ṣaṣṭhītatpuruṣau lakṣaṇāyā aprasakteritya-rucerāha - amukhyatve vā kā naḥ kṣatiriti | nanu padāntarayogavihitavibhakterarthasadbhāve, "namaskaroti devān' ityatra namaḥśabdayoga-nimittacatuthryapekṣayā karmaṇi dvitīyāyāḥ prābalyaṃ na syādityāśaṅkayāha - kārakavibhakteriti | padāntarayogavihitatvarūpama-styeveti | nanu "kartṛkarmaṇoḥ' iti vihitasya kṛdantapadayoganimittatve'pi na kārakavibhaktitvakṣatiḥ, tatra śābdikānāṃ kāraka-ṣaṣṭhītvasya vyavahārāt | ata eva, "gatikārakopapadāt kṛta' iti kārakasvaro bhavati | itarathā sa na prāpnuyāditi cet-satyam; astyeva kārakavibhaktitvam | upapadayoganimittatayopapadavibhaktitvamapyasti | tasyāścopapadayoganirapekṣakārakavibhaktayapekṣayā | daurbalyamapyanubhavasiddham | "ghaṭaṃ karoti' ityatreva "ghaṭasya kṛtiḥ' ityatra karmatvasya śīghrapratītyabhāvāt | na caivam, "kartṛkamarṇoḥ kṛti' iti ṣaṣṭhayā upapadavibhaktitve ṣaṣṭhīṃ bādhitvā dvitīyāprāpnotīti vācyam-tadviṣayā evārabhyamāṇatvena tadapavādatvāt | na caivam, "kanyāyā alaṃkartā' ityādau kṛdyogaṣaṣṭhayā apyupapadavibhaktitvāviśeṣāt | alaṃyoganimittacaturthībādhakatvaṃ na syāditi vācyam- paratvena bādhakatvopapatteḥ | karmaṇi ṣaṣṭhayā api kārakaviśeṣavihitatvena kārakavibhaktitvasyāpyabhyupetatvena alaṃpadayoganimittavibhakteḥ kevalopapadavibhaktitvena tadbādhakatvopapatteśca | padāntaraparāmarśasāpekṣatveneti | uktaṃ ca- "sūktavāke ca kālavidhiḥ parārthatvāt' (3-2-5) ityatra tṛtīye, "sūktavākena prastaraṃ praharati' ityatra sūktavākeneti tṛtīyā itthaṃbhūtalakṣaṇe bhaviṣyatīti pūrvapakṣe, "sarvatra kriyā-kārakasaṃbandhasyāntaraṅgatvāt sūktavākasya prastarapraharaṇakriyāyāṃ kārakatvenaiva saṃbandho vaktumucitaḥ | itthaṃbhūtalakṣaṇāśrayaṇe tu na kārakatvena saṃbandhaḥsidhyet | na ca lakṣaṇakriyāyāṃ karaṇatvenānvayo yuktaḥ; sūktavākyena lakṣitaṃ prastaramiti lakṣaṇakriyāyā vācaka-padābhāvena tadvācakapadāntarasāpekṣatvāt | tasmānnetthaṃbhūtalakṣaṇe tṛtīyā | api tu karaṇe tṛtīyaive'ti -uktarītyā upapadavibhakteḥ kārakavibhaktayapekṣayā durbalatvāditi | amukhyatvaṃ tu parihmatamiti | "kā naḥ kṣati'riti parihmatamityarthaḥ | (brāhṛśabdārthavicāraḥ) puruṣottamaśabdasya rūḍha¬ेti | yadyapi yaugikārthasyātiprasaktau samudāyaśaktilakṣaṇarūḍha¬bhyupagamaḥ; na tu (hi) śacīpativākpati (pārvatīpati) śrīvatsavakṣaḥ prabhṛtiṣu prodgātrahīnadhāryādiśabdeṣviva rūḍhirabhyupagantavyā tathāpi puruṣottamaśabdasya nārāyaṇaparyāyatayā pāṭhāt samānapravṛttinimittatvamabhyupagamyoktaṃ draṣṭavyam | cetanavailakṣaṇyamuktamiti | yadyapyuttamaśabdasyodgatārthavācyupasargāt samā-dhanakriyāvacanāt tamappratyaye niṣpannasya na vailakṣaṇyamātramarthaḥ | avyutpattipakṣe'pi na vailakṣaṇyamarthaḥ; vailakṣaṇyamātreṇottamaśabdapra-yogābhāvāt | ata eva, "svetaravailakṣaṇyaṃ tṛṇāderapyasti' iti grantho'pi na yuktaḥ-tathāpi "akṣarādapi cottamaḥ' iti pramāṇānusāreṇa pañcamīsamāsasya vā, "saptamī' iti yogavibhāgāt saptamīsamāsasya vā āśrayaṇīyatayā, "yataśca nirdhāraṇam', "pacamī vibhakte' iti sūtrābhyāmeva pañcamīsaptamyorvidheyatvena nirdhāraṇasyāvaśyakatvānnirdhāraṇasya ca vailakṣaṇyāparaparyāyapṛthakkaraṇavācitvādvailakṣaṇyamartha ityetadabhipretyaitaduktamiti draṣṭavyam | pratipādanopayogitayeti | puruṣottamasya nirdoṣatvakalpayāṇaguṇākaratvāśrayatayā niratiśaya-bṛhattvarūpapravṛttinimittaṃ saṃbhavatīti pratipādanārthamityarthaḥ | na tu pravṛttinimittatayeti | tataśca brāhṛśabdasya bṛhattvavyatiriktaṃ svabhāvato nirastadoṣatvamapi pravṛttinimittāntaramiti na bhramitavyamiti bhāvaḥ | arthasāmathryamāha - mumukṣoraśeṣadoṣeti | vāṅmanasāgoca-ratayānavadhikatvamuktamiti | nanu brāhṛguṇānāṃ sarvātiśāyitayā atiśayasya sarvāvadhikatvena kathamanavadhikatvam ? indrādyānandā-tiśayo hi manuṣyānandāvadhikaḥ | brāhṛाnandātiśayo hi manuṣyādiprajāpatyantasarvānandāvadhikaḥ | ata eva sarveṣāmavadhitvāt sarvebhyo'tiśayita ityavadhyarthapañcamīti cet-na; avadhiśabdasyeyattārthakatvāt | tataśca brāhṛाnandātiśayo'paricchinna ityarthaḥ | yadvā svasamānādhikaraṇāpakarṣāvadhiśūnyatvamevānavadhikatvam | svaśabdenotkarṣaḥ parāmṛśyate | indrānandādigatasya devādyanandāpekṣayāti-śayasya bṛhaspatyānandāvadhikāpakaṣarsamānādhikaraṇatayā svasamānādhikaraṇāpakarṣāvadhimattvam; īśvaraguṇaniṣṭotkarṣasya tu svasamā-nādhikaraṇāpakarṣābhāvena tādṛśāvadhiśūnyatvamiti viśeṣāt | athavā itareṣāmatiśayasya devamanuṣyādyavadhisāpekṣa (nirūpya)tvena sāvadhikatvam; īśvaraviṣaye tu upapadādi nirapekṣatayā atiśayita iti pratyaya prayogayordarśanāt tadgatātiśayasya avadhipratītyadhīna pratītikatvābhāvena niravadhikatvam | ata eva ayodhyeśvaraḥ mithileśvara iti itaratra aiśvaryasya nirdeśaḥ | īśvaraviṣaye tu maryādopanyāsamantareṇa "īśvaraḥ' ityeva pratītiprayāgau | ata eva, "śabdādeva pramitaḥ' ityatra īśā-napadasyaiva nirapekṣasya paramātmapratipādakatvam; na tu pratisaṃbandhisāpekṣasyeti śrutitvamupapāditam | "mukhyasya nirviśeṣeṇa śabdo'nyeṣāṃ viśeṣataḥ | iti vedavidaḥ prāhuḥ śabdatattvārthavedinaḥ ||' ityabhiyuktokteśca | antarbhāvābhiprāyo gaṇaśabda iti | ekaikasyaiva satyasaṃkalpatvāderguṇagaṇatve satyeva tasya vakṣyamāṇarītyā tadviśeṣaṇabhūtama-saṃkhyeyatvamupapadyate | itarathā sarveṣāṃ guṇānāṃ gaṇa eka eva syādityasaṃkhyeyatvaviśeṣaṇamananvitaṃ syāt | idaṃ ca, "nanvanavadhi-kātiśayaśabdasya gaṇaviśeṣaṇatve' ityādigranthenākṣepasamādhānābhyāṃ vyavasthāpyamānamanavadhikātiśayatvasyāsaṃkhyeyatvasya ca kalyāṇaguṇagaṇaviśeṣaṇatvaṃ siddhavatkṛtyoktamiti draṣṭavyam | sāmānādhikaraṇyābhāvādbahuvrīhinar syāditi | anavadhikāti-śayāsaṃkhyeyakalyāṇaguṇānāṃ gaṇo yasyeti vigrahe samasyamānapadasāmānādhikaraṇyābhāvāt bahuvrīhirna syāt, "samānādhikaraṇānāṃ bahuvrīhiriṣyate' ityanuśāsanāditi bhāvaḥ | tadantargatānāmeveti | atra dṛṣṭāntadāṣṭāÐntakayorayaṃ viśeṣaḥ dṛṣṭānte śrutaśīlādikaṃ samuhigatameva; dāṣṭāÐntake tvanadhikātiśayatvaṃ śrutyarthābhyāmubhayānvitaṃ pratīyata iti | tato nirgatānāmiti | idamupalakṣaṇam | śrutaśīlādeḥ samūhānvayitve tadantargatānāṃ samūhināṃ śrutādyabhāvaprasaṅga ityapi draṣṭavyam | śrutādyabhāvaprasaṅgāditi | śrutādyanvaya- pratītirna syādityarthaḥ | bhagavadguṇāpekṣayā sātiśayatvāditi | bhagavadguṇāpekṣayā nikṛṣṭatvādityarthaḥ | pratijñātamarthaṃ śabdasā-mathryāditi | bṛhatidhātorniṣpannasya brāhṛśabdasya bṛhattvaguṇayoganimittakatayā pravṛttinimittapauṣkalyaṃ yatra, tatraiva mukhyavṛttatvam; itaratra tu amukhyavṛttatvamityupapādayatīti bhāvaḥ | vyākhyāntaramāha - tatrārthāntareṣviti | brāhṛśabdaprayogaviṣayeṣu sarveṣviti | puruṣottamavyatirikteṣviti śeṣaḥ | bṛhattvaguṇayogo'stītyartha iti | atastatra gauṇa ityetāvatparyanto vākyārthaḥ | ata eva, "puruṣo-ttame gauṇatvam, anyatra mukhyatvaṃ ca kiṃ na syāt' ityākṣepagranthasāmañjasyam; anyathā "sarvatra bṛhattvaguṇayogena hi' iti vākyenaiva puruṣottame mukhyatvapratipādanasyānyatra gauṇatvapratipādanasya ca paryavasitatayā, puruṣottame gauṇatvamityākṣepagranthāsāmañjasyāt "tataḥ kim ?' ityevottaragranthasyāvataraṇīyatvāt | asmin pakṣe "sarvatra bṛhattvaguṇayogena hi brāhṛśabdaḥ' iti bhāṣyasya pūrvagranthaśeṣatvam; pūrvaÏsmastu pakṣe uttaragranthaśeṣatvam | ata eva, "sarvatretyādinā' ityādiśabdenopādānaṃ kṛtam | yadvā, tataḥ kimityevāvatārikā | "tataḥ kim ?' ityasya hi "tāvatā kathaṃ tava puruṣottamaḥ eva mukhyavṛttyābhidhīyata iti pratijñātārthasiddhiḥ ? viparītaṃ kiṃ na syāt ?' iti hrabhipreto'rthaḥ | sa evārthaḥ puruṣottame gauṇatvamityādigranthenocyata iti na doṣaḥ; nāpi vyākhyādvayāśrayaṇamiti draṣṭavyam | brāhṛguṇāderapīti | nanu "bṛhattvādbṛṃharatvācca' iti pramāṇānusāreṇa dvayamapi pravṛttinimittatyabhyupagamena brāhṛguṇādau nātiprasaṅgaḥ | avaśyaṃ ca tathābhyupagantavyam | itarathā brāhṛguṇādāvatiprasaṅgasya tādavasthyāt | pravṛttinimittasya sattvāt | na hi-lākṣādirañjaka-dravyeṇa raktasya svataśca raktatvāśrayasya japākusumāderevāsaṃkocāt raktapadavācyatvam, na tu kevalajapākusumāderityasti | na vā-parvatāśrayasyaiva parvatasya parvataśabdavācyatvam, na tu parvatānādhāraparvatasya, tasya svarūpataḥ parvatatvāśrayatve'pi dharmataḥ parvatatvānā-śrayatvādityastīti cet-na; "kasmāducyate brāhṛ' iti, "bṛhanto hrasmin guṇāḥ' iti pramāṇānusārāt bṛhadguṇakatvameva pravṛtti-nimittam | svarūpabṛhattvabṛṃhaṇatve api tatraivāntargate ityatraiva tātparyāt | yadvā, "guṇato bṛhattva'mityasya na guṇagatabṛhattvamityarthaḥ, kiṃ tu bṛhadguṇakatvakṛtaḥsvarūpaniṣṭha eva bāhātmyaviśeṣo jyāyastvarūpaḥ | ataḥ sarvato jyāyastvaṃ bṛhattvam | tadeva brāhṛśabda- pravṛttinimittamiti bhāvaḥ | śabdaśakterasaṃkocasyeti | nanu dvayorapi pravṛttinimittatvābhyupagama eva brāhṛśabdaśakteḥ saṃkocaḥ, guṇato bṛhattvasya brāhṛguṇādivyāvartakatvāditi cet na | na hratra (tya) śabdaśakterityasya brāhṛśabdaśakterityarthaḥ | api tu "bṛhanto hrasmin guṇāḥ' iti brāhṛśabdapravṛttinimittapratipādakavākyagataguṇaśabdaśakterityarthaḥ | yadvā brāhṛvat pravṛttinimittasyāpi śakyatvāt tatra bṛhattvaviśeṣarūpapravṛttinimittasyaiva śakyatvamityukteḥ saṃkocaprasaṅga ityarthaḥ | na ca dvayorapi śakyatve śakyavyaktisaṃkocaprasaṅgaḥ, prayogābhāvena vyaktisaṃkocasya prāgeva siddhatvenaitadadhīnatvābhāvāt | tasmāt brāhṛṇa iti | nanu tasmādityasya sarveśvarādityartho vaktumucitaḥ, "brāhṛśabdastatraiva mukhyavṛttaḥ' iti pūrvavākye tatraivetitacchabdena sarveśvarasyaiva nirdiṣṭatvāt | tatra brāhṛṇaḥ parāmarśe aprasaktapratiṣedhāpatteḥ | na hi brāhṛśabdasyābrāhṛṇi mukhyavṛttatvaṃ prasaktam, yena tanniṣedhaḥ saphalaḥ syāditi cet ucyate-tasmādityasya brāhṛṇa iti nārthakathanam, api tu śeṣapūraṇam | ayamabhiprāyaḥ svarūpeṇa guṇaiścānavadhikātiśayaśālinaḥ sarveśvarasya brāhṛtvaṃ siddham | itaḥ paraṃ tasmādapi brāhṛṇo'nyo'pi brāhṛśabdamukhyārtha iti svīkāre anekārthatvaṃ syāditi | kecittu-brāhṛṇaḥ niravadhikabṛhattvaśālina ityarthaḥ | pūrvavākye "tatraiva' ityatra tacchabdenāpi nira-tiśayabṛhattvaśālyeva parāmṛśyate; na tu sarveśvaraḥ | tathā "tadguṇaleśayogāt' ityuttaratrāpi bṛhattvaguṇaleśayogātadityevārtha ityāhuḥ | asmin pakṣe, "sa ca sarveśvara eva | ato brāhṛśabdastatraiva mukhyavṛtaḥ' ityayamaṃśo vyarthaḥ | nanvitaratra prayogasyaupacārikatve sa prayogaḥ sārvatrikaḥ kiṃ na syādityāśaṅkaya aupacārikasyāparyanuyojyatvānna sārvatrika ityāha - aupacārikastviti | nanu - "ekadeśe'pi yo dṛṣṭaḥ śabdo jātinibandhanaḥ | tadatyāgānna tasyāsti nimittāntaragāmitā ||' iti barhirājyādhikaraṇanyāyenāvyabhicārāt bṛhattvasyaiva pravṛttinimittatve nānekaśaktikalpanāgauṇatvādidoṣaḥ | tryaṇukādiṣu brāhṛ-śabdāprayogasya bṛhacchabdāprayogavat, asaṃskṛtatṛṇādiṣvāryāṇāṃ barhirādiśabdāprayogavaccopapatteḥ | "paraṃ jaiminirmukhyatvāt', "syā-ccaikasya brāhṛśabdavat' ityādau brāhṛśabdasya paramātmani mukhyātvavyavahārāstu brāhṛgatabṛhattvasyāvadhipratītyadhīnapratītyakatvābhāvenā-vadhipratītyadhīnapratītiketarabṛhattvāpekṣayā śīghradhīsthatvāt, "mukhyasya nirviśeṣeṇa śabdo'nyeṣāṃ viśeṣataḥ' iti nyāyenopapadyate | na hi nareśvaraśabdaḥ svabhāryāputrādisvāmini prayujyate; na vā kevaleśvaraśabdaḥ pṛthivīśvarādāvapi prayujyata ityetāvatā svāmitvaṃ pravṛttini-mittamapahāya niraṅkuśeśvaratvameva tasya pravṛttinimittamiti śakyate vaktumiti cet-maivam; tathāhi sati gośabdasyāpi "gacchati' iti vyutpattyā "gamerḍoḥ' iti vyutpannatayā gantṛtvameva pravṛttinimittam; itaratrāprayogāstu barhirājyādiśabdeṣvivopapanno na tasya gantṛ-viśeṣe rūḍhiṃ kalpayatīti syāt | yadi ca niyamenetaratrāprayogeṇa viśiṣya sāṃsnādimati rūḍhiṃ kalpayitvā itarasyāvācyatvaṃ kalpyate, tat prakṛte'pi samānamiti dik | kecittu-bṛhattvasya pravṛttinimittatvamabhyupagamya tatpauṣkalyasyaiva bhagavati samarthanāt bṛhattvameva pravṛttinimittam | na hi pravṛttinimittapauṣkalyaṃ pravṛttinimittam | tataśca nāvayavārthavyatiriktarūḍha¬rthasvīkāraḥ siddhāntisaṃmata iti vadanti | aupacārikabhagavacchabdaprayogayogyeṣviti | nanu "sa vācyo bhagavāniti' iti vācyatvenoktānāṃ vasiṣṭhādīnāṃ kathamaupacā-rikabhagavacchabdaprayogayogyatvakathanamiti cet-na-tvadrītyā aupacārikabhagavacchabdaprayogayogyānāmityarthaḥ | nanu khāṇḍikyādiṣu sārvatrikabhagavacchabdaprayogābhāvo na svadhyavasāna ityasvarasādāha - kiṃ ca pratyakṣamūleti | āgamamūlavyutpattyeti | nanu, "utpatiṃ्ta pralayaṃ ca' ityayamapi āgamo bhavatyeveti tanmūlayā vyutpattyā vasiṣṭhādiṣvapi mukhyatvaṃ kiṃ na syāt ? "jñānaśaktibalaiśvarya' iti śloke'pi, "aśeṣataḥ' iti sarveṣāmapi pravṛttinimittatvaṃ ucyate | natu militānām | tathāhi sati vācyāni iti bahuvacanaṃ na syāt | ata eva jñānādiṣu ṣaṭsu pravṛttinimitteṣu kathiteṣu, "atyalpamidamucyate' iti paryālocya "vinā heyairguṇādibhiḥ' iti jñānādibhinnānāmapi heyavyatiriktānāṃ śubhānāṃ guṇānāṃ sarveṣāṃ pravṛttinimittatvamucyate, "yadyadvibhūdimat sattvaṃ śrīmadūrjitameva vā' itivaditi cet-na- "bhagavāniti śabdo'yaṃ tathā puruṣa ityapi | nirupādhī ca vartete vāsudeve sanātane |' ityādyupabṛṃhaṇānuguṇyāt; kevalasya bhagavacchabdasyānyatrāprayogācceti bhāvaḥ | ata eva hi puruṣottamo'bhidhīyata ityu-ktamiti | yadyapi, "tamevaṃ vidvān' iti vākye pūvatrra, "vedāhametaṃ puruṣam' iti mahān puruṣa eva prastutaḥ; na puruṣottamaḥ-tathāpi tayorekārthaparyavasānamabhipretyoktamiti draṣṭavyam | "ataḥ sarveśvara eva jijñāsākarmabhūtaṃ brāhṛ' iti vākyagatasyātaḥśabdasya tāpa-trayāturajijñāsyatvarūpārthasāmathryamātre saṃkocakalpane pramāṇābhāvādāha - yadvā ata iti | "ataḥ' iti vyākhyeyaṃ padam | avyu- tpanno vyutpanno vā bhagavati mukhya iti | gṛhītasaṃgatika ityarthaḥ; mukhyayā vṛttyā bhagavatpratipādaka ityarthaḥ | buddhipūrviketi | buddhipūvirkā vyutpattiḥ, mātāpitrādibhiraṅgulinirdeśapūrvakamambātātamātulādiṣu yatra vyutpattigrrāhrate, tatra; yādṛcchikavyutpattistu, "ghaṭamānaya' iti vākyaśravaṇāt prayojyapravṛttimupalabhya yatra vyutpattirgṛhrate, tatreti draṣṭavyam | idaṃ cādhikaraṇanirūpaṇe spaṣṭaṃ bhavi- ṣyati | yūpāhavanītyetyatra kapālaśabdaḥ saṃpātāyātaḥ; tasya laukikatvāt | (jijñāsāśabdārthavicāraḥ) karmaṇaśca kriyā śeṣabhūteti | nanu pradhānasya vidheyatve, "vrīhīn prokṣati' ityādau vrīhrādīnāṃ vidheyatvaprasaṅgāt, pratyuta pradhāna-tvasyānuvādyatvānubandhino vidheyatvavirodhācca, "vrīhibhiryajeta', "aruṇayā krīṇāti' ityādau guṇasyaiva vidheyatvadarśanācca katha-metaditi cet-ucyate-icchāyā viṣayasaundaryādhīnatvena puruṣecchādhīnakṛtisādhyatvābhāve'pīṣyamāṇajñānasyecchādhīnakṛtisādhyatayā puruṣatantratvena vidheyatvasaṃbhavāditi tadarthāt | kecittu-"prakṛtipratyayārthayoḥ pratyayārthasyaiva prādhānyam' iti nyāyasyaupagavādau sāmānyato dṛṣṭatve'pi "aśvena jigamiṣati' "asinā jighāṃsati' ityādau sanvācyecchāpekṣayā prakṛtyarthasyaiva svatantropasthitatva-lakṣaṇasya śabdataḥprādhānyasya samabhivyāhmatapadārthāntarānvayasya ca darśanāt, #ḥbrāhṛ jijñāsā' ityatra prakṛtyarthajñānasyaivādhyāhmata-kartavyapadānvayasaṃbhava iti bhāṣyābhiprāyaṃ varṇayanti | pratītirūpaṃ jñānamiti | atra, uddiśyeti śeṣaḥ | tathācāyamatrānvayaḥ- prami- tirūpaṃ jñānamuddiśya ākṣiptaṃ tarkarūpaṃ jñānaṃ manovyāpāraviśeṣarūpaṃ vidheyamiti parairuktamiti | yadvā, vidheyaṃ śābdamityarthaḥ; uttaratra tarkarūpaṃ jñānamārthamityukteḥ | ārthike ca vicāre'dhyāhmatakartavyatvānvayaḥ | "śrautastu mumukṣānantaraṃ brāhṛjñānecchā bhavituṃ yuktetyeṣa eva' iti kalpatarūkteḥ | prāguktapakṣaḥ sādhīyāniti | prakṛtipratyayārthākṣiptasya vidheyatvāpekṣayā prakṛtyarthavidheyatvasya yuktatvāditi bhāvaḥ | (yādavaprakāśīyasūtrārthanirāsaḥ) pradhānādinirāsanirapekṣatvāditi | pradhānādinirāsamukhena pradhānādijijñāsyatvanirāsanirapekṣatvādityarthaḥ | tataśca vicārā-napekṣitaṃ pradhānādinirāsanamukhena jijñāsyatvanirasanaṃ viphalamiti bhāvaḥ | (vṛttikāroktavarṇanam) bhāṣye-vṛttāt karmajñānādanantaramiti | anantaraśabdasya paścācchabdaparyāyatayā dikśabdatvamaṅgīkṛtya pañcamīnirdeśa iti draṣṭavyam | tadviṣayaṃ śāstraṃ śārīrakamityucyata iti | śārīraṃ kāyatīti śārīrakam | ke śabde | "ato'nupasarge kaḥ' iti ke rūpam | mīmāṃsāyā ekaprabandhatvamiti | yadyevaṃ vedopakārarūpaikaprayojanasamarthatvenārthaikyāt vyākaraṇajyotiṣādīnāṃ tatprayojane niṣpādye parasparākāṅkṣāyā api sattvādekāṅgatvaprasaṅgaḥ | na ca teṣāmaṅgatvenaikyāmiṣṭamiti vācyam-tarhīhāpi mīmāṃsātvenaikyaṃ syāt, na tu śāstraikyamiti cet-na; tathā satīdṛśapratibandyā pūrvottaraṣaṭkayorapi śāstrabhedaprasaṅgāt | na ca tatra viṣayaprayojanādhikāriṇāmekatvāt, "athāto dharmajijñāsā' iti pratijñāyāḥ sādhāraṇyāccaikatvamiti vācyam-atrāpi vedārtharūpaviṣayasya, tajjñānarūpaprayojanasya, tatkāmasya cādhikāriṇa ekatvāt | vicāradvayānugatasādhāraṇapratijñāyā upapādayiṣyamāṇatvācca | nanu "athāto brāhamajijñāsā' iti sādhāraṇapratijñetyayuktam; tathā sati athaśabdasya karmavicārānantaryārthakatvaṃ na syāditi "vṛddhimicchato mūlahānyāpattiḥ' iti nyāyāḥ pātāt | na hi karma-vicārānantaryaṃ viṃśatilakṣaṇyā mīmāṃsāyāḥ saṃbhavati | api tu caturlakṣaṇyā evetyasvarasādāha - evaṃ veti | pratidharmasamobhayānu-yāyinīti | sādhamryasamavaidhamryasamarūpobhayajātyanuyāyinī pratidharmasamajātipratijñā arthasiddhetyarthaḥ | pratidharmasamājātirdvi(vi)dhā sādhamryasamā vaidhamryasamā ceti | tatra, "sādhamryavaidhamryotkarṣāpakarṣavaṇryāvaṇyarvikalpasādhyaprāptyaprāptiprasaṅgapratidṛṣṭāntānutpattisaṃ-śayaprakaraṇahetvārthāpattyaviśeṣopapattyanupalabdhinityānityakāyarsamāḥ' iti jātīnāṃ vibhāgoddeśasūtreṇa viśeṣayorevoddeśaḥ kṛtaḥ, anantaram "sādhamryavaidhamryābhyāmupasaṃhāre taddharmaviparyayopapatteḥ sādhamryavaidhamryasamau' iti lakṣaṇasūtraṃ ca viśeṣayoreveti bhāvaḥ | nanu vedādhyayanānantaramarthavicāro na kartavyaḥ, avivakṣitārthakatvāditi sarvavedārthānugatapūvarpakṣanirāsāya "athāto vedārthajijñāsā' iti sūtre kartavye mandaprayojanā viśeṣapratijñā ayuktā | sādhamryavaidhamryasamajātisthale tu sāmānyapratijñāyāḥ śiṣyabuddhisamādhānamātrārthatvena nirasanīyapūrvapakṣābhāvena ārthatve'pyadoṣa ityasvarasādāha - athavā athāto dharmajijñāsetyeveti | alaukikaśreyaḥsādhanamiti | vedaikagamyaśreyaḥsādhanatākamityarthaḥ | nanvevaṃ śyenāderapi dharmatvaprasaṅgaḥ | na ca balavadaniṣṭājanakatvena tadviśeṣāt tadyvāvṛttiriti vācyam, tathā sati paramātmanaḥ sarvakāraṇatvenādharmatvaprasaṅgāditi cet-maivam | tathāhi sati jyotiṣṭomāderdharmatvaṃ na syāt,"sarvebhyo jyotiṣṭomaḥ' iti tasya sarvaphalasādhanatvena vairivipatisādhanatayā taddvārā balavadaniṣṭajanakatvāt | vairivipattiphalakaprayoge tasya dharmatvābhāva iṣṭa eva | vairivipattyādiphalakaprayogānavacchinnasyaiva jyotiṣṭomasya dharmatvamiti cet-tathā sati brāhṛṇo'nanuṣṭheya-padārthatayā balavadaniṣṭānubandhiprayogānavacchinnatve sati alaukikaśreyaḥsādhanatvasyaiva brāhṛṇyapi saṃbhavāt "dharmajijñāsā' ityeva sādhāraṇapratijñeti bhāvaḥ | nanvindriyagamyānāṃ teṣāṃ kathaṃ dharmatvamityāśaṅkayāha - teṣāmaindriyakatve'pīti | tādrūpyeṇeti | aindriyakatvarūpeṇetyarthaḥ | nanu dharmaśabdasya sādhāraṇyamabhyupetya dharmadvayavicāraḥ pratijñāyata iti vadatā naikasya buddhisthatvaṃ vaktuṃ śakyam | ataścodanāsūtre sādhyadharmasyaiva lakṣaṇakathane naitanniyāmakamityasvarasādāha - pūrvabhāgapratipannatveneti | viśeṣapratijñāyā apyāvaśyakatvamabhipretyāha - tantreṇa vārthato veti | śabdā bodhyatvaśaṅkāparijihīrṣayeti | siddhavyutpattisamarthanānārthamiti bhāvaḥ | tasya paramātmārādhanarūpatvānavagamāditi | na ca rājapuruṣasya rājapuruṣapadādrājapreṣyatvarūpapāratantryapratītāvapi yathā na śābda-prādhānyavirodhaḥ, puruṣasya viśeṣyatayā pratīteḥ, evaṃ paramātmārādhanarūpatvapratītāvapi karmaṇo viśeṣyatayā bhānānna śābdaprādhānyavirodha iti vācyam | atra śābdaprādhānyamityasyānyopasarjanatayā apratīyamānatvamityarthāt | na ca rājapuruṣe tannāstīti śaṅkanīyam, vastugatyā rājapuruṣasya puruṣapadāt pratītidaśāyāṃ tadupapatteḥ | kecittu, "yuktayantaramāha -paramātmārādhanarūpatvānavagamāditi' iti vadanti | nanu "kṛṣṇaṃ dharmaṃ sanātanam' ityādau dharmaśabdaprayogasya, "praṇamreṣu mahīṣeṣu prasādo mūrtimānayam ' ityasya murtimattvarūpaprasiddhapra-sādavailakṣaṇyaviśiṣṭaprasādatvāropa iva, "rāmo vigrahavān dharmaḥ' ityasya vigrahavattvarūpaprasiddhadharmavailakṣaṇyaviśiṣṭadharmatvāropa iva ca sanātanatvarūpaprasiddhadharmavailakṣaṇyaviśiṣṭadharmatvārope tātparyeṇopapannasya, paurāṇikasya, "yamindramāhurvaruṇaṃ yamāhuḥ' ityādi-vākyatulyasya vacanasya, "codanālakṣaṇo'rtho dharmaḥ' iti vicāryadharmaśabdārthanirṇayaikaprayojanakasūtravat śabdaśaktiniyakatvābhāvaḥ | astu vā brāhṛsādhāraṇyam-tathāpi jaimininobhayavidhadharmavicārasya pratijñātatve brāhṛsūtrāṇyapi tenaiva praṇetavyāni syuḥ | na hi maharṣervighnaśaṅkotprekṣituṃ śakyate | svācāryasya bādarāyaṇasya brāhṛsūtrapraṇinīṣāṃ dṛṣṭvodāsāmāseti kalpanā tu na; pramāṇābhāvāt, tādṛśajanavādānupalambhāccetyasvarasādāha - yadyapīti | aśrutavedāntānāmiti | vāyvādidevatāprītyarthaṃ karmaṇo'nuṣṭhāne vāyvādīnāṃ naśvaratayā karmabhiḥ prītasya vāyvādeḥ phalapradānāt prāgapi nāśasaṃbhavena niṣphalatvabudhdyā aśrutavedāntānāṃ karmaṇyaśraddhā jāyeta | śrutavedāntānāṃ tu tattatkarmārādhyasya tattaddevatāntaryāmiṇaḥ karmānurūpaphalapradasya sakalakalpānuyāyitvena na tacchaṅketi bhāvaḥ | yadvā-aśrutavedāntānām | apīti śeṣaḥ | aviraktānāmapi karmaṇyaśraddhā syādityarthaḥ | ata eva vakṣyati-"vītarāgavyatiriktānāmagni-hotrādiṣu' ityādi | nanu mahatā yatnena devatāvigrahādikaṃ nirākurvāṇasya tatra tātparyābhāve devatāvigrahaṃ sādhayato bādarāyayaṇasyāpi, "nahinindā' nyāyaḥ kuto nāvataredityasvarasādāha - yadvā vedaprāmāṇyakarmāvaśyakartavyatātātparyātiśayāditi | devatāvigrahasattve, "virodhaḥ karmaṇīti cet' ityādidevatādhikaraṇoktarītyā vedasyāprāmāṇyaṃ prasajyate | karmaṇaśca devatāprītyarthatayā devatāṃ prati guṇatve karmaṇaḥ phalajanakatvābhāvena karmaṇa āvaśyakatvaṃ kiṃjiddhi#ीyetāpi | ato vedaprāmāṇyakarmāvaśyakatyorbaddhādarātiśayena jaimininā devatāvigrahanirākaraṇe'lpīyān kaṭākṣaḥ pātitaścet, kā kṣatiriti bhāvaḥ | taduktarātrisatreti | "jyotirgaurāyuḥ' ityutpannasya rātrisatrasya phalākāṅkṣāyām, "pratitiṣṭhanti ha vā ya etā rātrīrupayanti' ityarthavādasamarpitapratiṣṭhāyā vipariṇāmena phalatvamā-trakalpanameva jyāyaḥ; na tu viśvajinnyāyena svargasvarūpamapi kalpayitvā tasya phalatvakalpanamapi' iti caturthe sthitam | tataśca tenaiva nyāyenārthavādikadevatāvigrahādiṣvapi tātparyamastīti bhāvaḥ | taÏsmastaddharmo'tideṣṭavya iti sthitamiti | "yasya liṅgamarthasaṃyo-gādabhidhānavat' (8-1-2) ityaṣṭamādhyāyadvitīyādhikaraṇa iti śeṣaḥ | nātra dravyadevatayoriti | nanu "vipratipattau haviṣā niyamyeta karmaṇastadupākhyatvāt' (8-1-32) sati sūtre, "yasya yatra dravyadevatāsāmyayorvipratipattirasti, yathā aindrapuroḍāśe devatāsāmyāt sānnāyyavidhyantaḥ, dravyasāmyāt puroḍāśavidhyantaśca, tatra dravyasādṛśyamāśrityaiva niyamaḥ pravartate | kutaḥ ? karmaṇo haviṣyupala-bhyamānatvātuyāgākhyasya karmaṇastyāgarūpasya haviṣyupalabhyamānatvāt | havirhi tyajyamānaṃ dṛśyate ityevaṃ dravyasyāntaraṅgatayā tatsādṛśyamapekṣitam | śabdārthagatacodanāsādṛśyagaveṣaṇāyāmantaraṅgasādṛśyasyaivāpekṣitatvāt aindrapuroḍāśe āgneyavidhyanta eva pravartate; na tvaindrasānnāṭayavidhyantaḥ' iti sthitam | na tu dravyadevatayoḥ pratyakṣatvāpratyakṣatvābhyāmiti cet-astvevam | tasyāpya-rthasyoktārthāviruddhatvena grāhratvāt | vipakṣanirāsārthasyeti | vedāprāmāṇyādinirāsārthasyetyarthaḥ | (karmabrāhṛmīmāṃsayoḥ kramaniyāmakam ) dvitīyādhyāyātpūrvaṃ brāhṛvicāraḥ kiṃ na syāditi | nanu prathamalakṣaṇārthaprāmāṇyasyopajīvyatvamiva bhedādilakṣaṇoktasya śabdā-ntarādeḥ śrutiliṅgādeścopajīvyatvamaviśiṣṭamiti kathamayamākṣepaḥ ? nanvasmin śāstre sarvavedāntānāṃ brāhṛṇi samanvayārthamupakramādīnyeva jñātavyāni, na śrutiliṅgādīnīti cet-upakramonmeṣārthaṃ śrutiliṅgādīnāmapekṣyatvāt | na hi brāhṛाbhidhānaśrutyādikamanupalabhya "upakramo brāhṛviṣayaḥ' iti niścetuṃ śakyam | na caitāvatā śrutiliṅgādikameva samanvayopayogi, nopakramādikamiti vaktuṃ śakyam | śrutyādiṣvapi prakaraṇasyopakramāditātparyaliṅgādhīnātmajñānatvāt | sākāṅkṣapradhānavacanaṃ hi prakaraṇam | prādhānyanirṇayaśca tātparya-liṅgāvaseyaḥ | kiṃ ca yeṣu vākyeṣu brāhṛाbrāhṛsamāveśaḥ, tatra brāhṛliṅgabalavattvasya tātparyaliṅgopakramādyavaseyatvāt śrutiliṅgādika-mupakramādikaṃ cāpekṣitam | na copakramādīnāṃ śrutiliṅgādīnāṃ cānyonyāśrayaḥ | upakramādīnāṃ svarūpalābhārthaṃ śrutiliṅgādyapekṣaṇam, balābalāvadhāraṇārthamupakamādyapekṣaṇamiti viṣayabhedena parasparāpekṣāyā adoṣatvāt | tasmāt śrutiliṅgādikamupajīvyameveti tadarthaṃ tṛtīyādhyāyāpekṣayā api sattvāt dvitīyādhyāyātpūrvamiti śaṅkāyāstatparihārasya cānutthānameva | nanu śrutyādīnāmuktarītyopajīvyatve'pi na tatparijñānārthaṃ pūrvatantrāpekṣā, ihaiva, "dyubhvādyāyatanaṃ svaśabdāt', "ākāśasta-lliṅgāt', "tathācaikavākyopabandhāt', "prakaraṇāt' ityādisūtraiḥ śrutyādisvarūpāvagamasya, #ḥśrutyādibalīyastvācca na bādhaḥ' ityādisūtre śrutyādīnāṃ pūrvabalīyastvāvagamasya ca saṃbhavāt | na hi tatra śrutyādīnāṃ lakṣaṇamuktamasti | kvacidvākyaikyamātrasya lakṣaṇamuktam "arthaikatvādekaṃ vākyaṃ sākāṅkṣaṃ cedvibhāge syāt' iti | yāni tu tadyvākhyātṛbhiruktāni lakṣaṇāni, tāni nopa- yujyante | tathā hi - "nirapekṣo ravaḥ śrutiḥ' iti śrutilakṣaṇamuktam | tat sarvatrāpyasiddham, śaktismaraṇādisāpekṣatvāt | padāntarasamabhivyāhārani-rapekṣatvaṃ vivakṣitamiti cet-na; dhūmavati parvate prayuktasya "saḥ' iti padasyānumānavyavadhānasāpekṣatve'pi padāntarasamabhivyāhāra-nirapekṣatvena liṅgasamarpakasyāpi śabdasya liṅgini śrutitvaprasaṅgāt | "śabdādeva pramitaḥ' ityadhikaraṇe viṣayavākye, "aṅguṣṭhamātraḥ puruṣaḥ' ityatra īśānaśruteraṅguṣṭhapramitaḥ paramātmeti bodhane aṅguṣṭhamātrapadasamabhivyāhārasāpekṣatvena śrutitvābhāvaprasaṅgācca | nanu para-mātmavācina īśānaśabdasyāṅguṣṭhamātrapadasāmānādhikaraṇyāt vastuto'ṅguṣṭhamātrapramitaparatvena paryavasyato dharmimātrajñāpane nairapekṣyamasti, "vrīhīn prokṣati' ityatra kriyepsitatamavācinyā dvitīyāvibhakteḥ prokṣatipadasāmānādhikaraṇyāt prokṣaṇatvena paryavasyataḥ kriyā- mātrasya jñāpana iveti cet-tarhi, "ākāśastalliṅgāt' ityadhikaraṇaviṣayavākye, "ākāśo hrevaibhyo jyāyān' ityatra jyāyaḥ-śabdasyākāśapadasamabhivyāhārādvastuta ākāśaparatvena paryavasitasya dharmimātrajñāpane nairapekṣyamastīti tasyāpyākāśasya paramātmatve sādhye śrutitvaprasaṅgāt | tathā vastusāmathryarūpaliṅgalakṣaṇamapi nopayujyate; "ānandamayo'bhyāsāt' iti vaṇryamānānāṃ niratiśayānandādibrāhṛाsā-dhāraṇadharmaliṅgānāṃ vastusāmāthryarūpaliṅgatvābhāvāt | "itikartavyatākāṅkṣā prakaraṇam' iti pūrvatantroktaṃ prakaraṇaṃ na brāhṛvicāropayogi, siddharūpasya brāhṛṇa itikartavyatākāṅkṣāvirahāditi spaṣṭameva | sthānasya tu saṃnidhiyathāsaṃkhyalakṣaṇasya saṃgrāhakamekamanugataṃ lakṣaṇaṃ pūrvatantroktaṃ na dṛśyate | "samākhyā yaugikī saṃjñā' ityetadapi na yuktam, pūrvatantre hotṛcamasādisaṃjñāyāḥ, iha śāstre, "sa brāhṛvidyāṃ sarvavidyāpratiṣṭhām' ityādiṣu śrutāyā brāhṛvidyādisaṃjñāyāśca samākhyātvasaṃbhave'pi ādhvayarvaudgātrādisaṃjñāyāḥ prakṛtipratyayasa-mudāyarūpatvena tadabhimataikapadaśrutirūpatayā samākhyātvāsaṃbhavāt | tasmāt tatratyānāṃ śrutiliṅgādīnāmihānapekṣitatvāt na pramāṇalakṣaṇātiriktamapekṣitamiti cet - tarhi "ata eva ca nityatvam' iti vedaprāmāṇyasya, "taduparyapi bādarāyaṇaḥ saṃbhavāt' iti sūtreṇa mantrārthavādaiḥ devatānāṃ vigravatvasya sidhyā vidyādhikāra hetusāmathrya saṃbhava sādhakena mantrārthavādaprāmāṇyasya, "śabda iti cennātaḥ prabhavāt pratyakṣānumānābhyām' iti sūtreṇa smṛtyādiṣu śrutyanumāpakatvapravṛttinimittakānumānaśabdaprayogavatā smṛtyādiṣu prāmāṇyasya ca siddheḥ pramāṇalakṣaṇamapi nopajīvyaṃ syāt | nanu pūrvatantre pūrvapakṣasiddhāntābhyāṃ sphuṣṭaṃ vedādiprāmāṇyasamarthanamasti | iha tu na sphuṭapratipattiriti cet, vyākhyānato viśeṣapratipattisaṃbhavāt | uktaṃ hi- "vyākhyānato viśeṣapratipattirna hi saṃdehādalakṣaṇam' iti, iti cet-satyam | uktarītyā śrutiliṅgādiṣu tatratyeṣu ca vaiṣamyasadbhāve'pi prāmāṇye vaiṣamyābhāvena tatra kaṇṭharaveṇa samarthita-prāmāṇyopajīvane'pi śrutyādervaiṣamyasadbhāvena dvitīyāt pūrvaṃ brāhṛvicāraḥ kiṃ na syādityākṣepaḥ saṃbhavatīti nānupapattiriti bhāvaḥ | (adhyayanavidhinirūpaṇam ) ātmajñānasya vrīhrādidvāreti | nanvātmanaḥ karmaśeṣatve satyevātmajñānasyātmadvārā śeṣatvaṃ syāditi vaktumucitam, na tu vyatyāsena jñānasyātmadvārā śeṣatve satyātmanaḥ śeṣatvaṃ syāditīti cet-na; "karmaśeṣatve' iti nimittasaptamī, "carmarṇi dvīpinaṃ hanti' itivat | satītyasya sāmīcīnyamarthaḥ | samīcīne ātmadvārā karmaśeṣatve ātmanaḥ karmaśeṣatvamupayuktaṃ syāditi | śeṣatvasya sāmīcīnyaṃ nāma saṃnipātitvam | tataścātmajñānasya karmaśeṣatve vrīhidvārā prokṣaṇasyevātmadvārā saṃnipātitvalakṣaṇaṃ samīcīnaṃ śeṣatvaṃ sidhyediti bhāvaḥ | ātmano dvārabhāve saṃbhavatīti | saṃskāryatayā dvārabhāvasaṃbhava ityarthaḥ | phalapradatayo śeṣatvamastviti cediti | na caivaṃ devatāyāḥ karmavat phalapradatvena karmatulyakakṣyatayā samaprādhānyaprasaṅga iti vācyam-bhoktṛtvārthānāmapi śmaśruvapanādīnāṃ yāgatulyakakṣyatvā- bhāvena yāgāṅgatvavadupapatteḥ | "phalapradatayā śeṣitvamastu' iti pāṭhe'pi yāgaśeṣibhūtabhoktṛtvārthānāṃ śmaśruvapanādīnāṃ yāgārthatvavat yāgaśeṣibhūtaparamātmārthānāmapi yāgāṅgatvamaviruddhameveti draṣṭavyam | na tu pustakanirīkṣaṇādineti | arthajñāne'dhyayananiyamo bhāṭṭairuktaḥ | sa tvarthajñānakāmanākhaṇḍanena pratyākhyāto guruṇā | asmadabhimate tvakṣaragrahaṇārthādhyayananiyame svādhīnoccāraṇakṣamatva-lakṣaṇākṣaragrahaṇakāmanāsaṃbhavādupāyāntarasattvena vyāvatryasaṃbhavācca niyamavidhitvamapakrampyamiti bhāvaḥ | upanayanadvārā'dhyayanaśeṣatve satīti | na ca prathamaśabdābhipretasyāṣṭamavarṣasyādhyayanaṃ pratyapyādhāratayā nopanayanadvārā śeṣatvamiti vācyam-"śrāvaṇyāṃ prauṣṭhavadyāṃ vā upākṛtya yathāvidhi | yuktaśchandāṃsyadhīyīta māsān vipro'rdhapañcamān |' ityaṣṭamavarṣāntargatiniyamaśūnyakālaviśeṣe vihitasya, "dvādaśavarṣāṇyekavede brāhṛcaryaṃ caret; pratidvādaśa vā sarveṣu' ityanekasaṃvatsarasādhyasyādhyayanasyāṣṭamavarṣāṅgakatvāsaṃbhavenopanayanasyai-vāṣṭamavarṣāṅgakatvaṃ vaktavyamiti siddham | tataścopanayanāṅgabhūtakālamadhyayanāṅgatayopacārato nirdiśan bhāṣyakāro jñāpayati, upana-yanādhyayanayoraṅgāṅgibhāvo'stīti | upanayanadvārā'dhyayanaśeṣatvāt kālasyeti | aṣṭamavarṣāṅgakopanayanāṅgakasyādhyayanasya prāthamyaṃ sidhyatīti bhāvaḥ | akatrrabhiprāyasūtravidditatvācceti | ātmanepadasyeti śeṣaḥ | akatrrabhiprāyasūtram, "saṃmānana' iti sūtram | adhyayanāṅgavidhiriti | nanu upanayanasya dṛṣṭadvārasabhave'dṛṣṭakalpanāyā anyāyyatvādadhyayanaṃ gurūccāraṇānūccāraṇameva, na svatantra-mityadhyāpayitṛpūrvakatvamākṣepasiddhamiti, adhyāpayitṛpūrvakatvasiddhayarthamadhyāpayitṛpūrvakatvamadhyayanāṅgaṃ nānena vākyena vidheyamastīti kathamadhyayanāṅgavidhiriti cet-na; "aṣṭavarṣaṃ brāाhṛṇamupanayīta; tamadhyāpayet' ityatrādhyāpanasya rāgaprāptatvāt, "yājayet' ityatra yajanasyevādhyayanasyaivānena vidhinā vidhāne upanayanasya tatsamabhivyāhārāttadaṅgatvaṃ sidhyet | tadabhāve tu, "upanayīta' ityanenā-dhyayanāṅgatayopanayanaṃ vidhīyata ityasyāparijñānādadṛṣṭārthamupanayanaṃ vidhīyata iti syāt | tataśca svatantramapyadhyayanaṃ prāpnuyāt | tataśca "adhyāpayet' ityetadapekṣitamiti bhāvaḥ | yadvā "aindravāyavaṃ gṛhṇāti' itivākyākṣepalabhyayāgavidhāyakasya, "somena yajeta' ityasya vidhitvavat upanayanavidhyākṣepalabhyādhyāpayitṛpūrvakatvavidhāyakasya "adhyāpayet' ityasya vidhitvasaṃbhavāditi bhāvaḥ | yadyapi "adhyāpayīta' ityeva mīmāṃsakagrantheṣu likhyate, atra tu "adhyāpayet' iti śrutirlikhyate-tathāpi "budhayudhanaśajaneṅ' iti sūtrā-nukūlatvenāsyaiva pāṭhasya sāmīcīnyam | ktavāśrutyopanayanasyeti | "vājapeyepeṣṭvā bṛhaspatisavena yajeta' itivat ktavāśrutyā katrraikyāvagamāt tena ca prayogaikyāvagamādaṅgāṅgibhāvaḥ sidhyatīti bhāvaḥ | antaraṅgatvaṃ hi pratyakṣaśrutisiddhamiti | upanayanasaṃskāre māṇavakagatatvasya pratyakṣadvitīyāsiddhatvādadhyayanasya tanniṣṭhitvācca tatsaṃskāyarniṣṭhatvamantaraṅgatvaṃ pratyakṣaśrutisiddhamiti bhāvaḥ | nādhyāpanāṅgatvaṃ yuktamiti | adhyāpanāṅgatve kriyāphalasya kartṛgatatvāt, "svaritañitaḥ' ityevātmanepadaṃ siddhamitīdaṃ vyarthaṃ syāditi bhāvaḥ | tadavadhāraṇaniṣedhārthamiti | kartavyeveti niyamenākartṛgāmini phale ātmanepadāprāptau tannivṛttiḥ kriyate | ātmanepadaṃ prāpyata ityarthaḥ | ṛtvijo vṛṇīta ityatreti | atra kenacit-"vṛṇīte' iti rūpaṃ "vṛṅ saṃbhaktau' ityata eva; nānyasmāt, ñitaḥ śnāvikaraṇa-pāṭhābhāvāt | tena "svarita' iti sūtrāpravṛttiriṣṭaprasañjanamevetyuktam | tadasat | (vṛṅvaraṇe ityasyāpi śnāvikaraṇe pāṭhāt ) yadyapi kyrādau "vṛñ varaṇe' iti dhāturdhātuvṛttau na paṭhitaḥ, tathāpi "vṛ gna vṛñ vṛtau' iti kalpadrume paṭhitaḥ | tasyaivātra vivakṣitatvāt | "vṛñ varaṇe' iti kyrādau (svādau) dīrghāntasya pāṭhāt tata eva tasya rūpasya saṃbhavācca | nanvatra "vṛṅ saṃbhaktau' iti dhāturyujyate | saṃbhaktirhi prārthanā | ata eva hi "avadyapaṇyavaryāḥ', "etistuśāsvṛ', "īḍavandavṛśaṃsaduhāṃ ṇyataḥ' ityādiṣu vṛttikārādibhirudā-haraṇeṣu ṛtvigviṣaye "vṛṅ saṃbhaktau' ityevodāhmatam | ataḥ, "svaritañitaḥ' itisūtrāprasañjanamiṣṭaprasañjanameveti cet-satyam-saṃbha-ktitātparyamantareṇa varaṇatātparyeṇa prayukte laukike prayāge ātmanepadābhāvaprasaṅgasyāpādayituṃ śakyatvāt | tataḥ ṛtvikṣvapi varaṇena nirodhanarūpaphalasaṃbhavāditi bhāvaḥ | agnisaṃskāravyavahitasyeti | avyavahitasyāgnisaṃskārasya kartṛgatatvābhāvādātmanepadaṃ na syādityarthaḥ | ādhānakartari na vyavahitaphalānvaya iti | tataścāvyavahitaphalasya kartṛgāmitva eva, "svarita' ityādisūtrapravṛttiḥ | atra cāvyavahitaṃ saṃskāraviśi-ṣṭāgnirūpaṃ phalamādhānakartṛgatameveti, "svarita' ityādinātmanepadamupapadyata iti bhāvaḥ | asādhāraṇaphalānvayaviṣayatvāditi | kriyāyāḥ phalaṃ pradhānabhūtaṃ cet kartṛgāmi bhavati-yadarthaṃ kriyā ārabhyate taccet phalaṃ kartṛrlakāravācyasya bhavati, tadā ātmanepadamityarthaḥ| ata eva "yajanti yājakāḥ', "pacanti pācakāḥ' ityatra na bhavati | yadyapyatra dakṣiṇābhṛtiśca kartuḥ phalamasti-tathāpi na tadarthaḥ kriyārambha ityadoṣaḥ | yathā vrīhīnavahantītyatreti | "kriyāṇāmarthaśeṣatvāta pratyakṣe ta (kṣotasta) nnirvṛttyāpavargaḥ syāt' (11-1-27) ityekādāśādhyāyādhikaraṇe tathaiva vyavasthāpitatvāditi bhāvaḥ | saktuhomo yathā puruṣasaṃskāra iti | yathā bhūtabhāvyupayogavidhurāṇāṃ saktūnāṃ homasaṃskāryatvābhāvena saktuhomasya guṇakarmatvā-bhāvena pradhānakarmatvam, tadvaditi bhāvaḥ | etadabhiprāyeṇa puruṣasaṃskāratvoktiriti draṣṭavyam | svādhyāyasya hi karmatvāvagamo na puruṣasyeti | yadyapyadhyayanasya prābhākarābhimatamarthakarmatvameva nirasanīyam; na tu puruṣasaṃskāratvam, tasya parānuktatvāt | na cādhya-yanasya svādhyāyasaṃskāratvābhāve puruṣasaṃskāratvamāpatedeva, koṭidvayavinirmuktākārābhāvāditi vācyam-guṇakarmatvaśūnyānāṃ kāmyānāṃ prayājādīnāṃ ca puruṣasaṃkāratvasyābhāvāt tathāpi pradhānakarmatvanirāse tātparyam | prāpyatvamātraparyavasānaṃ cāyuktamiti | na caivaṃ vaidike, "payo dogdhi' ityatrāpi payasaḥ saṃskāryatvaprasaṅgaḥ, tatrāpi prāpaṇa(prapūraṇa?) niyamajanyādṛṣṭasyābhyupetatvena saṃskāryatva-syeṣṭatvāt | tataścādhyayanena vedānāṃ yā prāptiḥ svādhyāyoccāraṇecchāyāṃ satyāmaskhalitataduccāraṇopayogitālumūrdhādivarṇasthānava-śitvasahitāvicchinnasmṛtisaṃtaticanakavarṇapadavākyābalīviṣayasaṃskāradāḍhar¬janakākṣararāśigrahaṇarūpā, tanniyamajanyādṛṣṭasya svā-dhyāyaniṣṭhasyābhyupeyatvamiti bhāvaḥ | suvarṇaṃ bhāryamityatreti | tṛtīye suvarṇabharaṇasya puruṣārthatvasya vyavasthāpitatvāditi bhāvaḥ | pratiyogyabhyupagama iti, pratibādyabhyupagama ityarthaḥ | sakatūn juhotītyādiṣu pratyayasvārasyāvagatamapīti | nanu "maitrāvaruṇāya daṇḍaṃ prayacchati' ityatreva "tathāyuktaṃ cānīpsitam' ityanīpsite | karmaṇi dvitīyā bhaviṣyatīti kuto vyatyayāśrayaṇamiti cet-na | tatra hi dānakarmabhūtena daṇḍena maitrāvaruṇasya saṃskāraḥ; na tu daṇḍasādhanakena dānena | iha tu saktusādhanakena homenāpūrvam, na homakarmabhiḥ saktubhiriti vaiṣamyāt | nanvadhyayanasyārthajñānārthatvapakṣe'pi na karmatvabhaṅgaḥ, arthasiddhasyādhyayanasaṃskāryatvasya, carumupadadhātītyatreva dvitīyayā anuvādopapatteḥ | agniprakaraṇāmmātena "carumupadadhāti' iti vidhinā carūpadhāne sthaṇḍilasyāṅgatayā viniyujyamāne, tasya sākṣātsthaṇḍilanirvartakatvāyogādupahitena caruṇā tannirvṛttidarśa-neccopadhānasya sthaṇḍilāṅgatvaṃ carusaṃskāradvārakamiti arthasiddhameva hi carorupadhānasaṃskāryatvaṃ dvitīyayā'nūdyate | evamihāpyadhyayanasya tatsamāptyanantarārambhaṇīyamīmāṃsāparicayottarakālabhāvini arthajñāne sākṣāt karaṇatvāyogāt adhyayanagṛhītasvādhyāyena kālāntare smṛtisamārūḍhena dvāreṇārthajñānadarśanāccārthasiddhaṃ svādhyāyasyādhyayanasaṃskāryatvaṃ tavyapratyayenānūdyata ityupapatteriti cet-na | "adhya-yanagṛhītasvādhyāyenārthajñānaṃ bhāvayet' ityarthāśrayaṇena bhaṭṭamate doṣābhāve'pi, adhyayanasya svādhyāyasaṃskāratvānabhyupagantṛgurumate, "svādhyāyasādhanakādhyayanakādhyayanenārthajñānaṃ bhāvayet' ityarthāśrayaṇena tavyapratyayārthatyāgaḥ siddha iti bhāvaḥ | arthāvabodhanasya sapra-yojanakatvapradarśanārthamāha - anuṣṭhānaupayiketi | caśabdena samuccīyata iti | yadyapīdaṃ pakṣadvaryapi samānam | tathāpi pūrvapakṣe apihi virodhasūcakaḥ | dvitīyapakṣe tu japādeḥ svarūpasya ca samuccayapara iti vivekaḥ | mantrāṇāṃ svādhyāyāntargatānāṃ pṛthaṅ#िnardeśaḥ kiṃ nibandhana ityāśaṅkayāha - mantravaditi pṛthaṅ nirdeśa iti | upakārakamantravattvapratipādanasya prakṛte'tyantānuprayogāt vatipratyayāntatvamāśrityāha - yadvā yathā bālasyeti | saniyamakoccāraṇamiti | yadyapi niyamo'ṅgavidhāyakavākyāntaraprāpyaḥ, nādhyayanaśarīrāntaḥpātī, tathāpyarthajñānasya taccharīrānantaḥpātitve tātparyam | api tu svaśākhāmātravācīti | adhyāyaśabdo vedaparaḥ, svaśabdaḥ pitṛpitāmahaparaṃparāgatasvītvavācī | na ca, "svādhyāyaśabdavācyavedākhyakṣararāśeḥ' iti bhāṣyeṇa virodha iti vācyam-tasyāpi "svavedākhyākṣararāśeḥ' ityatra tātparyāt | na ca siddhānte svādhyāyasyādhyayanoddeśyatayā uddeśyagataviśeṣaṇasya grahaikatvavadavivakṣitatvāt svīyāsvīyasādhāraṇyenādhyayanaṃ prāpnotīti vācyam-vedānāmānantyena sarvādhyayanasyāśakyatvena saṃkoce'pekṣite svīyatvasyoddeśyagatasya vivakṣitatvopapatteḥ | mātraceti | nanu "kṣīramātraṃ piba' ityādāvuttarapadatvaniyataṃ mātrapadaṃ prātipadikam | na tu, "pramāṇe dvasacdaghnañmā-tracaḥ' iti vihito mātracpratyayaḥ, tasya pramāṇārthaṃ eva vidhānāditi cet-na | "ūrumātram' ityādāvapi pramāṇārthapratyaya itaravyava-cchedapratītermātracpratyayavyatirekeṇottarapadatvaniyataprātipadikābhyupagame pramāṇābhāvādityatra tātparyāt | yathā agnīnādadhīteti vākyamiti | etacca, "tatprakṛtyarthaṃ yathānye'nārabhyavādāḥ' (3-6-14) iti tārtīyādhikaraṇe sthitam | tatra hi, ādhānavidheḥ paṇartādivat kratuparyantatvaṃ pūrvapakṣīkṛtya alaukikasyāhavanīyādyagnereva phalākāṅkṣāśāmakatvasaṃbhavāt tanmātraviśrānta evādhānavidhiḥ, na kratuparyanta iti sthāpitam | ādhānamātraparamiti | agnisiddhayarthādhānamātra (vidhi)paramityarthaḥ | grahaṇaśeṣatayāviniyuktasyeti | nanu siddhānte na svādhyāyasya grahaṇaśeṣatayā viniyogaḥ, svādhyāyasya śeṣitvāvagamāditi cet-maivam | grahaṇaśeṣatayā aviniyu-ktamyeti chedaḥ | grahaṇaśabdaścāthagrrahaṇaparaḥ; arthajñānaśeṣatayā aviniyuktasya svādhyāyasyātharparatve pramāṇābhāvādityarthaḥ |ayaṃ bhāvaḥ-arthāvabodhamuddiśya śabdoccāraṇena hi loke vākyānāṃ tātparyamavagamya tannirvāhārthaṃ mukhyāsaṃbhave lakṣaṇādikaṃ parikalpyate; na tūccāraṇamātreṇa | ata eva "gauraśvaḥ puruṣo hastī' iti padānāmuccāraṇamātreṇa lakṣaṇayā na kalpyate | yadā viśiṣṭārthabodhamuddiśya teṣāmuccāraṇamiti tātparyamavagamyate, tadaiva tannirvāhārārtham, "ayaṃ gaurbalīvardaḥ, aśvo vegavān, puruṣo niyataceṣṭaḥ, hastī mahābalaḥ' iti gavādipadānāmadhyāhāralakṣaṇādi kalpyate | evaṃ ca vedavākyānāmarthāvabodhamuddiśyoccāraṇābhāve tātparyāsiddhayā tannirvāhā-rthalakṣaṇāgauṇavṛttyanuṣaṅgādhyāhāravyavadhāraṇakalpanocchedaprasaṅgādavaśyaṃ vede'pyarthāvabodhamuddiśyoccāraṇasya vaktavyatvāt vede ca loka iva tamuddiśya rāgaprayuktoccāraṇābhāvādvidhiprayuktameva tadāśrayaṇīyamiti, vidhiścādhyayanavidheranyo na dṛśyata iti, tenaivārthāvabo-dhamuddiśya gurumukhoccāraṇānūccāraṇarūpamadhyayanaṃ vidhīyata ityakāmenāpi svīkatavryam | evaṃ ca dṛṣṭaphale'pyarthāvabodhe vidhiranya-to'sidhyatastātparyasya siddhayartha iti | (vicāre rāgataḥ pravṛttisamarthanam ) śabdasya bodhakatvaśaktisvābhāvyādityartha iti | lokavyutpattisiddhasya śabdānāmarthaparatvasyautsargikasya kvacitkvacillauki-kavākye vaktṛdoṣādapavāde'pi apauruṣeye tadabhāvāt; nirapavādasya svata eva …

… samarthasyārthajñānoddeśyakaśabdoccāraṇasya vidhinirape-kṣatvācca | nanu-śabdānāmarthaparatvamātraṃ vyutpattisiddham | na tvagnihotrādivākyaṃ tattadarthaviśeṣaparamityapi | tattu tattadarthaviśeṣamuddi-śyoccāraṇamapekṣata iti tadartho'dhyayanavidhiḥ syāditi cet-na; adhyayanavidhināpi tadalābhāt | na hradhyayanavidhiḥ prativākyaṃ tatta-darthajñānaviśeṣamuddiśya tattadvākyoccāraṇe vyāpriyate | "svādhyāyādhyayanena yadbhāvayituṃ śakyam, tadanena bhāvayet' iti vidhāne sati agnihotrādivākyādhyādhyayanena nyāyalabhyatattadarthaviśeṣajñānameva bhāvayituṃ śakyamiti tattadarthaviśeṣaṃ tātparyamarthataḥ sidhyediti cet- tarhi agnihotrādivākyānāmautsargikamarthaparatvameva nyāyaparyālocanena tattadarthaviśeṣatātparyatayā paryavasyatītyevāstu; kimuccāraṇa-vidhinā ? yadi ca loke dṛṣṭamityetāvatā vedepyarthāvabodhamuddiśyoccāraṇamādriyeta, tadā svatantravakatṛvivakṣitetarārthāvabodhamuddiśya śrotṛbhiruccāraṇe kṛte'pi tasya vākyasya tatra tātparyaṃ na dṛṣṭam | kiṃtu svatantrakarturyadarthāvabodhamuddiśyoccāraṇam, tatraiva tātparyaṃ dṛṣṭamiti vedasya tātpayarsiddhayarthaṃ pauruṣeyatvamapi kalpyeta | vastutastu loke'pi noccāraṇādhīnaṃ tātparyam, mauninā likhitvā datte pareṇāpi likhitaṃ dṛṣṭvā manasānusaṃhite ślokādāvuccāraṇābhāvāt | kiṃtu "asmādvākyādetadarthapratītirbhavatu' iti vakatṛvivakṣādhīnaṃ taditi | tasmāt tātparyasiddhayarthamadhyayanavidherarthāvabodhaphalakalpanāyāḥ kathaṃcidapi nāvakāśaḥ; loke vyutpattisiddhamarthaparatvaṃ vakatṛvivakṣite viśeṣe paryavasyati; vede tu nyāyalabhye viśeṣe | tadanusāreṇa ca lakṣaṇādikalpanamityevābhyupagantavyam | ata eva vedasya tātparyavattva-siddhimevādhyayanavidhiphalaṃ manvānenāpi nyāyato'dhyayanavidhirarthāvabodhamapi phalatvena gṛhṇātīti tātparyaṃ niścitya tadbalena svādhyā-yāvāptereva phalatāpatyāyakasya tavyapratyayasya svārasyamullaṅghitam | na hradhyayanavidheruktārthatātparyaniścayo'yamarthāvabodhamuddiśyoccāra-ṇavidhyadhīnaḥ, tathābhūtavidhyantarābhāvāt | asyaiva vidherapekṣāyāmātmāśrayāpatteḥ #ḥ kiṃtu kevalanyāyādhīna eva vaktavyaḥ | tasmāt tātparyasiddhayarthamadhyayanavidherarthāvabodhaphalakatvakalpanamityetat tāvadayuktamiti bhāvaḥ | anyatra viniyogastviti | adhyayanasyārthajñānādanyasmin svādhyāye viniyoga ityarthaḥ | gṛhītātugṛhītamātrāt adhyayana-gṛhītasyetyukteriti | nanu "adhyayanagṛhītasya' iti bhāṣyasya kathamadhyayanagṛhītamātratvamarthaḥ ? yena "gṛhītamātrāt' ityaṃśe tat upapādakaṃ syāditi cet-ucyate- "adhyayanagṛhītasya svādhyāyasya' iti pūrvabhāṣye "adhyayanagṛhītasyārthāvabodhitvadarśanāt' ityevaṃ pramiti-janakatvasvabhāvasyopapāditatvāt tasyaivāpātapratītijanakatvasya viruddhatvāt pūrvavākyaṃ mīmāṃsāparikarayuktaparam | atastadavirodhāyedaṃ vākyamadhyanagṛhītamātraparamiti bhāvaḥ | kecittu mīmāṃsāparikarayuktasyetyanukteḥ, "sarvaṃ vākyaṃ sāvadhāraṇam' iti nyāyāt sidhyatī-tyāhuḥ | āpātato'vagamyamānān dṛṣṭvetyanvaya iti | kecittu avagamyamānānarthān prayojanavato dṛ#ेṣṭvetyapi yojayanti | aṅgatvā-nyathānupapattyaiveti | na ca "vaidāṅgāni ca sarvāṇi' iti dvitīyāśrutyā aṅgānāṃ karmatvāvagamāt svādhyāyasyevāṅgānāṃ prāpyatvaṃ kiṃ na syāditi vācyam-tathā sati aṅgādhyayanasyākṣaragrahaṇamātraparyantatve'ṅgānāṃ vedānupakārakatayā aṅgatvabhaṅgaprasaṅgena mukhyaprātipadikānurodhena "saktūn juhoti' ityatreva vibhaktivipariṇāmena karmatva parityāgena karaṇatvasyāśra-yaṇīyatvāt | "pāṭhakarmabhūtairaṅgairarthajñānaṃ bhāvayet' ityapi saṃbhavena prāptapāṭhakarmatvānuvādenāpi doṣābhāvācca | yathā "carumupadadhāti' ityatra "upahitena caruṇā sthaṇḍilaṃ nirvartayet' ityevaṃ prāptamupadhānakarmatvaṃ dvitīyayānūdyate, tadvaditi bhāvaḥ | (samāvartanasmṛtivirodhaparihāraḥ) kimabhipretyaitaduktamiti | kimabhipretya śrutismṛtyorbādhyabādhakatvamuktamityarthaḥ | nanu "adhītya snāyāt' ityādau "adhyaya-nakarmikāṃ bhāvanāṃ parisamāpya' ityarthaḥ | na tu "adhyayanakaraṇikāmarthajñānakarmikām' iti | "vājapeyeneṣṭvā bṛhaspatisavena yajeta', "uccaiḥ pravagryeṇa caranti', "apsvavabhṛthena caranti' ityādāviva tṛtīyānirdeśābhāvena tatkaraṇikāyā bhāvanāyā asaṃpratipatteḥ | nanu "agnicit varṣati na dhāvet' ityatra cayanakaraṇakabhāvanāyā eva bhūtāyā nimittatvam, na dhātvarthamātrasya bhūtasya nimittatvam | tataśca kratvanta evāgnicidvritāni pravartanta iti pañcame sthitam | tadvadiha kiṃ na syāditi cet-na-atra (tatra?) "agnau ceḥ' ityagnau karmaṇi cinoteḥ kvibvidhānāt agnikarmikāyāścayanakaraṇikāyā bhūtāyā eva bhāvanāyā nimittatvam | iha tu, "vedamadhītya snāyāt' iti vedakarmikāyā bhūtāyā eva bhāvanāyāḥ pūrvakālatvaṃ ktavāpratyayena pratīyate; na tvarthajñānaphalakarmikāyāḥ | tataścādhyayanavidherarthajñāna-phalakatvapakṣe virodhaḥ syādevetyarucerāha - kiṃca virodhe satyapīti | guroḥ karmātiśeṣeṇauguruśuśrūṣānavaruddhakālenetyarthaḥ | yadvā atiśeṣeṇa niḥśeṣamityarthaḥ | niveśe hi vṛtte naiyamikānīti | niveśaḥuvivāhaḥ | nanu "jyotiṣṭomena svargakāmo yajeta' ityavi-śeṣeṇa svargakāmamātrapravṛttatvāt śūdrasyāpi svargakāmatvāviśeṣādanuṣṭhānaprasaṅgo durvāraḥ, "na śūdrāya matiṃ dadyāt' ityādiniṣedhasmṛteḥ śuśrūṣārahitaśūdraviṣayatvasya saṃbhavādityarucerāha - kiṃca yajamāneneti | adhyayanalabhyatvāditi | adhyayanasaṃskṛtasvādhyāyasya prayojanasākāṅkṣasya svādhyāyasādhyasakalakarmasu viniyogo bhavatīti bhāvaḥ | "yo ha vā aviditārpeyeti | "yo ha vā aviditārṣeyacchandodaivatābrāाhṛṇena mantreṇa yājayati vādhyāpayati vā sthāṇuṃ varchati gartaṃ vā patati' iti prasi-ddhaśrutipāṭhaḥ | asyāyamarthaḥ-ārṣeyaḥ ṛṣiḥ; gāyatryādi; daivatam agnyādikam; brāाhṛṇaṃ viniyojakavākyam | ārṣeyādikamajānāno yājako'dhyāpako vā sthāvaratāṃ prāpnoti, garte vā patati, mriyeta vā | asya chandāṃsi nirviryāṇi bhavanti | jānānasya tu tadviparyayo bhavati | tasmādetāni mantre mantre vidyāditi | pratigrahartusaṃveśanāderiveti | na caitat rāgaprāptasya vidhātumaśakyatvācca ityuttara-granthaviruddhamiti vācyam | rāgaprāptasya pākṣikyāmaprāptau satāṃ vidheyatvadarśanāt rāgaprāptatvavidheyatvayornātyantavirodha ityetattātpa-ryo'yaṃ granthaḥ | uttaragranthastu rāgato nityaprāptaviṣaya ityavavirodhopapatteḥ | nanu-etaddhaṭṭaparyālocanāyāmarthajñānasyādhyayanavidhi-vidheyatvarāgaprāptatvavicāra iva pratīyate | na caiṣa yujyate | arthajñānasyādhyayanavidhividheyatvasya mīmāṃsakairapyanabhyupetatvāt | arthajñānasyādhyayanavidhiphalatvameva hi taiḥ svīkṛtam; na tu vidheyatvam | phalasyāvidheyatvāt | caturthe lipsā sūtre (4-1-2), "phalaṃ cākarmasaṃnidhau' iti dvaitīyīkādhikaraṇe "karmaṇastvapravṛttatvāt' ityāṣṭamikādhikaraṇe (8-1-13)'pi phalāvidheyatvasya pratipāditatvāt | ekādaśādye ca phalāvidheyatvasya pratipāditatvācceti cet-na-atrārthajñānapadena vicārasyaiva vivakṣitatvāt | vicāravaidhatvasya mīmāṃsakairabhyupetatayā tasya rāgaprāptatvena pratikṣepyatvopapatteḥ | kiṃcānenaiva vākyeneti | "yo ha vā aviditārṣeya' ityādivākyavihitārthajñānākṣiptatayā vicārasya prāpternā-dhyayanavidhyākṣepyatvaṃ vicārasya yujyate | yathā svasvavidhivihitānāṃ kratūnāṃ jyotiṣṭomadarśapūrṇamāsādīnāmādhānavidhisiddhairāha-vanīyādibhiḥ svasāphalyasiddhayarthaṃ nānuṣṭhāpyatvaṃ tathetyarthaḥ | nanu na hi karmaṇāmalpāsthiraphalatvamanantasthiraphalatvaṃ cetyatra pūrvapakṣasiddhāntarūpeṇa ityasya vyutprameṇānvayo draṣṭavyaḥ | "svarūpe nirūpite' ityukte "svarūpamātre nirūpite'pi karmaṇāmalpāsthiraphalatvamāvṛttividhānādibhijrñātvā' ityasyārthasyādhyāhārasāpekṣatayā vilambitapratītikatayā anyathā vyācaṣṭe- yadvā karmavidhisvarūpaṃ nirūpitamiti | asmin pakṣe'sya bhāṣyasyetthamavatārikā-nanu paramātmārādhanakarmasu, "svakarmaṇā tamabhyacrya sidiṃ्dha vindati mānavaḥ' ityanantasthiraphalatayāvagateṣu kathamalpāsthiraphalatvāvagati-rityāśaṅkayāha - karmavidhisvarūpe nirūpita iti | asminnapi pakṣe "karmavidhisvarūpe' ityasya paramātmārādhanatvavinirmuktasvarūpa-mātre'vagate alpāsthiraphalatvāvagatipratibandhakaparamātmārādhanarūpatvapratītyabhāvena alpāsthiraphalatvamavagamyetyasyāpyarthasya vilambitapratītikatvamaviśiṣṭamityasvaraso bodhyaḥ | kecidevaṃ vyācakṣate - tatra karmavidhisvarūpe nirūpita iti | vidhiśca svarūpaṃ ca vidhisvarūpam | kamarvidhau karmasvarūpe ca nirūpita ityarthaḥ | pratyabdaṃ cāturmāsyādyāvṛttividhau nirūpite cāturmāsyānāṃ kṣayyaphalatva- niścayo bhavati | yadi cāturmāsyānāmakṣayyaphalatvam, tadā punastadanuṣṭhānavaiyathryaprasaṅgādityavagateḥ svata evotpatteḥ | tathā cātu-rmāsyādisvarūpaṃ saharuाsaṃvatsarasādhyaviśvasṛjāmayanādisvarūpaṃ ca nirūpayatā cāturmāsyādiṣvalpavittavyayāyāsasādhyeṣu, "phalasya karmaniṣpatteḥ teṣāṃ lokavat pariṇāmato viśeṣaḥ syāt' (pū-mī.1-2-17) iti nyāyālocanasanāthacetasā nityanaimittikaka-rmārādhitaparamapuruṣānugrahalabdhacittanairmalyena puṃsā cāturmāsyādikarmaṇāmanityaphalatvasya sujñānatvāditi bhāvaḥ | yeneti nirdeśo vijñānābhiprāya iti | tataśca, "provāca tāṃ tattvato brāhṛvidyām' iti pratinirdiśyamānāyā eva brāhṛvidyāyā yacchabdena parāmraṣṭavyatayā yayeti strīliṅganirdeśo na prasañjanīya iti bhāvaḥ | ato nirūpya saṃpādyaistairiti | nanu, "śamadamādyupetaḥ syāt' ityatra na śamādisvarūpaṃ nirūpyate, api tu śamāderupāsanāṅgatvam | tacca śrutibalaprāptasya śravaṇaṃ prati aṅgabhāvasya nopa-jīvyamiti cet-na-tatrāvihitaviṣayavyāpāroparamaḥ śama ityasyārthasya tadadhikaraṇe vyutpādyatvāditi bhāvaḥ | "brāhṛvidāpnoti' ityasyānantasthiraphalabrāhṛprāptiparyantaprāmāṇyasaṃbhave anantasthiraphalatvamātrapratipādanaparatvamayuktamityasvarasādāha - yadvā vidyayā anantasthireti | viṣayasya darśitatvāditi | brāhṛsvarūpasyetyarthaḥ | tataśca "paśyaḥ' iti brāhṛdarśanameva paryavasyatīti bhāvaḥ | samuccayo yukta iti | atra kecit-"nanuca' iti nipātasamudāyo'yaṃ nanvarthaka eva, tato'tiriktārthāpratīteḥ | nanuśabdasya prayoktṛ-dharmabhūtaśaṅkādyotakatvena "nanu ca' ityasya "śaṅkā ca' iti śabdatulyārthatvābhāvāt | ato'tra caśabdasya samuccayārthatvaprasādhane nātīvābhiniveṣṭavyamiti manyante | nanu karmavicāranairapekṣyasiddhayarthaṃ karmaṇāṃ vākyajanyaṃ kṣayiphalatvajñānameva vaktavyam | na tu brāhṛो-pāsanasyākṣayaphalatvajñānamityatrāha - brāhṛोpāsanasyetyādigrantha iti | (laghupūrvapakṣaghaṭṭa #ḥ) vivakṣitetaragāmitvavyudāsārthaḥ prathama evakāra iti | vivakṣitaṃ sādhanacatuṣṭayam, taditaraḥ karmavicāraḥ | atra kecit-yaccha-bdānvita evakāraḥ tāvatkhalvādiśabdavat vākyālaṅkārārtha eva | na hi "brāhṛjijñāsā yanniyamenāpekṣate tadeva pūrvavṛttaṃ vaktavyam' ityasmādadhikasyāthasrya evakārasahitādvākyāt pratipattirasti | asya vākyasya niyamenānapekṣitakarmavicārapūrvavavṛttatvavyudāsamā-traparatvena karmavicāre niyamenāpekṣitatvavyudāsaparatvābhāvāditi vadanti | tadetadevakārārthānabhijñānavijṛmbhitam | viśeṣyasaṃgato hrevakāro viśeṣaṇasya taditarayogavyavacchedārthaḥ | "pārtha eva dhanurdharaḥ' ityukte hi dhanurdharatvarūpaviśeṣaṇasya pārthetaragāmitvaṃ vyava-cchinattyevakāraḥ | "pārtha eva dhanudharraḥ' iti vākyasya "pārthādanyo dhanurdharo na' ityarthaḥ | ata eva, "ṣaḍ#िvaṃśatirityeva brāूyāt' ityatra evakāropabandhāt ṣaḍ#िvaṃśatimantro na vidhīyate | api tu taditaramantro niṣidhyata iti pūrvatantre nirṇītam | tataśca "yadeva niyamenā-pekṣate' iti vākyasyāyamarthaḥ - "yadyvatiriktaṃ niyamena nāpekṣitam, tadyvatiriktaṃ na pūrvavṛttamiti | tataśca prathama evakāro niyamenā-pekṣitatvasya yacchabdārthātiriktagāmitvavyavacchedārthakaḥ, dvitīyastu yacchabdanirdiṣṭāt tacchabdārthādatiriktasya pūrvavṛttatvavyudāsakaḥ | iyāṃstu viśeṣaḥ-prathama evakāro'nuvādī | dvitīyastu purovādīti | vedāntamātrādhyayanasyāśāstrīyatvādāha - yadvā adhītakṛtsnave-dasyāpīti | na tvanyayogavyavacchedaparamiti | pūrvabhāgādhyayanavyavacchedaparaṃ netyarthaḥ | nanu, "sāmnā stuvīta' iti sāmna eva stotra- dvārā karmāṅgatvam, nodgīthāderiti śaṅkāmudgīthādisvarūpaprakāśanena nirākurvannādipadagrāhraṃ cāha - ekasya sāmna ityādinā | nanu kathaṃ sāmnaḥ pañcabhāgātmakatvam ? hiṃkāraḥ, prastāvaḥ, ādiḥ, udgīthaḥ pratihāraḥ, upadravaḥ, nidhanam, iti saptavidhitvaṃ dṛśyate | ata eva hi, "saptavidhaṃ sāmopāsīta' iti vidhirityāśaṅkaya hiṃkārasya prastāve'ntarbhāvāt, ādiśabditasya oṃkārasya codgīthe'ntarbhāvāt pāñcavidhye nānupapattirityabhiprayannāha - prastāvo hiṃkārapūrvaṃ gīyata iti | ekaikopāsanaṃ vidhīyata iti | "sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni prāṇamevābhisaṃviśanti prāṇamabhyujjihate | saiṣā devatā prastāvamanvāyattā', "saiṣā devatodgīthamanvāyattā' ityādiṣviti śeṣaḥ | kvaciccāvayavāvayavabhṛtapraṇavādyupāsanaṃ vidhīyate, omityetadakṣaramudgīthamupāsīteti iti pāṭhaḥ samīcīnaḥ | madhye "tatrodgīthāvayava-bhūtapraṇavopāsanaṃ vidhīyate' iti kvacit paṭha¬te | na tasya samīcīnyaṃ paśyāmaḥ | "omityetadakṣaramudgīthamupāsīta' iti vākyasyodgī-thāvayavapraṇavopāsanavidhiparatvaṃ ca, "vyāpteśca samañjanam' ityatra spaṣṭībhaviṣyati | kecittu karmāṅgāśrayeti bhāṣyasyāyamarthaḥ- karmā-ṅgāśrayo (yamu ?) dgīthasyādirudgīthādiḥ praṇavaḥ, tasyopāsanamiti | ata evaitadabhiprāyeṇa "tatrodgīthāvayavabhūtapraṇavopāsanaṃ vidhīyate' ityuktamiti vadanti | "svāyatte śabdaprayoge' iti nyāyena "karmāṅgodgīthādiviṣayāṇyupāsanāni' iti vaktavye "karmāṅgāśrayāṇyudgī-thādyupāsanāni' iti bhāṣye vacanavyaktiḥ kimarthamāśritetyāśaṅkayāha - karmāṅgodgīthādyāśrayāṇyupāsanānītyukta iti | upāsana- mātrasya ca pakṣīkāraḥ pratīyeteti | nanu karmāṅgāśrayatvasya hetūkaraṇādeva yāvati heturviśrāmyati tāvata eva grahaṇaṃ tatheti bhaviṣyati, "yathā parvato dhūmavattvādvahnimān' ityatra dhūmavataḥ parvatasya grahaṇaṃ tatheti cet-satyam-tādṛśanyāyapratisaṃdhānābhāvadaśāyāmupāsanamā-trapakṣīkārapratītirjāyeta | ata eva "pratīyeta' iti pratītimātramāpāditam | bhāṣye-anabhijño bhavān śārīrakaśāstravijñānasyeti | śāstrapratipādyaṃ vijñānaṃ śāstravijñānam | madhyamapadelopī samāsaḥ | tadetadācaṣṭe - śāstre pradhānatayā pratipādyamityādinā | prati-pādyaśabda utpādyaparaḥ | "ātmaikatvavidyāpratipattaye' iti paravyavahārānusārādutpattiḥ pratipattiśabdena vyavahmatā | vakṣyati ca -"pratipādakāni niṣpādanakṣamāṇi' iti | ato lākṣaṇikapayogo na doṣāyeti draṣṭavyam | mithyājñānaṃ bhrāntijñānamiti | mithyā-viṣayaṃ jñānaṃ mithyājñānamiti madhyamapadalopī samāsa iti bhāvaḥ | mūlājñānanivṛttereva prayojanatvamabhiprayannāha - yadvā mithyābhūta-majñānamiti | tuśabdadvayaṃ śaṅkādvayavyāvṛttyartha(vartaka)miti | upaniṣatsvadhītatvāt brāhṛmīmāṃsāyāṃ nirūpyamāṇatvāccodgīthā-dyupāsanaṃ brāhṛvidyāpekṣitamityekā śaṅkā | "tataḥ kim' ityanenābhipretāsaṃgatatvaśaṅkā dvitīyā | etacchaṅkādvayasya yathākramaṃ vyāvṛ-ttyarthamityarthaḥ | atra bhāskarīyāḥ pratyavatiṣṭhanta iti | atra ca heturuttaratra spaṣṭaḥ | na samasamuccayapara iti | tanmate, "tametaṃ vedā-nuvacanena' ityatra "sahayukte'pradhāne' iti tṛtīyayā vedānuvacanādīnāṃ "vividiṣanti' iti nirdiṣṭavedanāpekṣayā aprādhānyābhyupagamena karmaṇāṃ vidyāyāḥ phalopakāryaṅgatvamātrasyābhyupagatatvena tairapi samasamuccayasyānabhyupagamāditi bhāvaḥ | samuccityopadeśādityatra samu-ccityaśabdavaditi | idaṃ hi vākyam, "antara upapatteḥ' ityadhikaraṇabhāṣyasthamagnividyātmavidyāviṣayam | tayoḥ samuccayānabhyupaga-māditi bhāvaḥ | viśeṣaṇaviśeṣyabhāvena nirdiṣṭamiti | na ca samuccitaśabdo vaiṣamyaṃ na sahata iti vācyam, aṅgāṅgisamuccaye'pi samuccayaśabdaprayogadarśanāt | na hratra samasamuccayaḥ śrūyata iti bhāvaḥ | caḥ pratipādakasamuccaya iti | śrutisūtrayoḥ pratipādakayoḥ samu- ccaya ityarthaḥ | tajjñānasya kathaṃ pūrvabhāvitvamiti | brāhṛvicārapūrvabhāvitvamityarthaḥ | nirūpayiṣyamāṇatvamabhipretyoktamiti | "antarā cāpi tu taddṛṣṭeḥ', "sarvāpekṣā ca yajñādiśruteraśvavat' ityādāvadhikāriviśeṣe brāhṛvidyāyāḥ karmaviśeṣaiḥ samuccayatadabhāvayoḥ pratipādayiṣyamāṇatvāditi bhāvaḥ | adhikāriviśeṣaniṣṭhabrāhṛvidyāyā anirdiṣṭatvātsamuccayatadabhāvayoḥ sāmānyena vidyāviṣayatva-mevocitamiti matvāha - yadvā nityanaimittikayoriti | vidyāyāśceti śeṣaḥ | nityanaimittikābhyāṃ samuccayaḥ, na kāmyaniṣiddhā-bhyāmityarthaḥ | padārthajñānapūrvakatvāditi | yadyapi yajñādipadārthāvagamāya na mīmāṃsāpekṣā, vyākaraṇakośāptavākyādibhivryutpatti-saṃbhavāt | mīmāṃsāyā api lokaprasiddhapadārthavyavahāritayā padārthāvagatiprayojanakatvābhāvācca -tathāpi grāhrāgrāhrakarmavibhāgo mīmāṃsādhīna iti bhāvaḥ | yadvā pūrvamīmāṃsāyāmapi, "yajaticodanā dravyadevatākriyaṃ samudāye' (4-2-27) ityādidarśanāt, vyā-pannādipadārthaniṇaryadarśanācca padārthanirṇāyakatvamapi saṃbhavatītyapi draṣṭavyam | āśayamajānānaścodayati - nanu gāmānayeti vākyā-diti | vākyārthaṃ pūrvaṃ pratipadyeti | prayojakavṛddhavākyaśravaṇānantaraṃ prayojyavṛddhasya gavānayane pravṛttimupalabhya "iyaṃ ca gavānayane pravṛttirgavānayanakāryatājñānasādhyā gavānayanapravṛttitvāt saṃpratipannagavānayanapravṛttivat' iti tasyāḥ pravṛttergavānayanakāryatājñāna-sādhyatāṃ niścitya, "tacca jñānaṃ vākyātpūrvamajātatvāt vākyānantaraṃ jātatvācca vākyajanyam | tasmāt gavānayanaṃ vākyārthaḥ' iti pratipadyetyarthaḥ | tataśca "asya vākyasyāyamarthaḥ' iti vākyārthatvajñānapūrvakameva "asya padasyāyamarthaḥ' iti jñānam, na tu "asya pada-syāyamarthaḥ' iti padārthatvajñānapūrvakam "asya vākyasyāyamarthaḥ' iti vākyārthatvajñānamutpadyata ityarthaḥ | śābdajñānatvāvacchinne vṛttyā padajanyapadārthopasthiterhetutvamityetadeva hi vākyārthajñānasya padārthajñānapūrvakatvam | na tu vākyārthatvajñānasya padārthatvajñānapūrvakatvam, yenāsyākṣepasyāvakāśaḥ syāditi svāśayamāviṣkaroti - ucyate - vyutpannāt śabdāditi | vyutpattāvapi na vākyārthadhiya iti | yadyapi śābdajñānatvāvacchinne padajanyapadārthopasthiterhetutvakathanenaiva prakṛtopayogasiddhevryutpattidaśāyāṃ vākyārthatvajñānasya pūrvabhāva-pratyayākhyānaṃ na prakṛta upayujyate -tathāpi parābhimānakhaṇḍanārthatayopanyastamiti draṣṭavyam | yājyāpuronuvākyāmantrānusāreṇeti | sarasvatīdevatyayājyāpuronuvākyayoḥ prāk paṭhitatvāditi bhāvaḥ | tenaiva krameṇānuṣṭhānaṃ nirṇītamiti | śrutyarthapāṭhādikramaniyāma-kābhāvādaniyama iti prāpte pradhānapratyāsattisiddhayai mukhyakramāt strīdevatyasya yāgasya nirvāpādayaścodakaprāptā dharmāḥ prāganuṣṭheyā iti nirṇītaṃ pañcame "mukhyakrameṇa vā'ṅgānāṃ tadathatrvāt' (5-1-14) ityatra | kramaniyāmaka (niścāyaka) hetuvaiṣamyameveti | dṛṣṭānte yājyāpuronuvākyākramaḥ śeṣikramaniyāmakaḥ; dāṣrṭāntike tu kāryakāraṇabhāva iti hetuvaiṣamyamiti bhāvaḥ | upāsanasyaiva vicāraṃ prati śeṣitvāditi | upāsanasya svavicāraṃ pratyeva śeṣitvāt śeṣikramādāpatan śeṣayoḥ kramaḥ śārīrakatṛtīyādhyāyakarmavicāraviṣaya eva syāt; na tu kṛtsnaśārīrakakarmamīmāṃsāviṣaya ityarthaḥ | tadapekṣitatveneti | upāsanāpekṣitatvenetyarthaḥ | kṛtsnāyā api brāhṛmīmāṃ-sāyāḥ ityasyānantaram "upāsanaśeṣatvena' ityadhyāhartavyam | yādavapakṣaṃ copajīvyeti | samasamuccayāṅgāṅgibhāvayostadabhimatayorapi pratīteriti bhāvaḥ | pāśvasrthaścodayatīti | yādavānabhimatakarmavicārapūrvavṛttatvopanyāsāt, siddhāntigranthatve sādhanasādhyadvitva-nirāsakaparihāragranthāsāmañjasyaprasaṅgācceti bhāvaḥ | caśabdaḥ pratipādyasamuccaya iti | dvitīyāntenādhyāhmatāṅgabhāvaśabdena caśabda-syānvaya iti bhāvaḥ | nanu yadā, bāḍham ityādigrantho bhāskarasiddhāntyanyataracodyaparaḥ, tadā sādhyasādhanadvitvanirāsakabhāṣya-granthasyāprasaktapratiṣedhakatvaṃ syādityāśaṅkāṃ pratikṣipati - yadā bāḍhamityādīti | vyāvṛttyanvayarūpā viśeṣā iti | bhāvābhāvarūpā ityarthaḥ | sakalaviśeṣapratyanīkamityatra viśeṣaśabdena svagatadharmasyāpi grahaṇe tata eva jñātṛtvajñeyatvavyāvṛtterapi siddhatvāt mātracā jñātṛtvajñeyatvavyāvṛttikathanamasvarasamityasvarasādāha - yadvā sakalaviśeṣapratyanīkaśabdeneti | ajñānanivṛttyantargatetyartha iti | mūle sakalabhedadarśananivṛttīti kāryakāraṇayorabhedopacārādavidyānivṛtterbhedadarśananivṛttirūpatvoktiriti bhāvaḥ | ekasmādanekavākyānāmiti | "vidyāṃ cāvidyāṃ ca' iti vākyamekamiti bhāvaḥ | asphuṭārthāt sphuṭārthānāmiti | "prābalyaṃ vivakṣitam' ityanuṣaṅgaḥ | nanu karmaṇo'ntavattve śrūyamāṇe kathaṃ tatphalasyāntavattvamucyate ityāśaṅkayāha - anena vākyenetyādinā | phaladvārakatvamuktamiti karmaṇaḥ svata evāntavattvena tasyānupadeṣṭavyatvāt, "tadyathā' ityādiśrutivaśācca phalasyaivāntavattvam "antavadevāsya tadbhavati' ityā-divākyapratipādyamityarthaḥ | samuccayaparavākyasya śrutyantarānuguṇyeneti | yadyapi "yadapi coktam' ityatra "sādhyasādhanadvitvavat karmāpekṣitatvamapi yaduktam' ityuktikriyāyāmeva samuccayaḥ pratīyate, na nirvāhakriyāyām-tathāpyetat phalitārthakathanamiti draṣṭavyam | "yadapi cedamuktaṃ yajñādikarmāpekṣā vidyeti' ityatra "yajñādikarmāpekṣā vidyeti yaduktam' ityukte "yad vidyāyāṃ karmasāpekṣatvamuktam' iti sāpekṣatvasyaiva yacchabdanirdiṣṭatayā svarasataḥ pratīyamānatvāt tasyottaravākye vividiṣopayogapratipādanamanucitamityāśaṅkaya, "yajñādikarmāpekṣā vidyā' ityanayā vacanavyaktayā arthādvidyāpekṣitatvena yaÏtkacitkarmoktamiti karmaṇa eva yacchabdanirdiṣṭatvāt tasya vividiṣopayogapratipādanamaviruddhamityabhiprāyeṇāha - anayā vacanavyaktayeti | nirdeśasvārasyamastīti | phalapadasvārasyamātraṃ nāstītyarthaḥ | yādavamatapratikṣepakatayā prathamavyākhyānam | asmin pakṣe phalapadasvārasyamasti; "yajñādikarmāpekṣā vidyā' iti nirdeśasyāṅgāṅgibhāvasūtrasmārakasya na svārasyam | siddhāntimatapratikṣepake dvitīyavyākhyāne "yajñādikarmāpekṣā vidyā' iti nirde-śasvārasyamasti; phalapadasvārasyaṃ nāsti | ata ubhayapadasvārasyasiddhayarthaṃ bhāskarapakṣapratikṣepaparatayā vyācaṣṭe - athavā yajñādīti | prayājādivaditi | nanu bhāskareṇa yajñādivākyasya vedanaṃ prati phalopakāryaṅgatvamātrapratipādakatvābhyupagame'pi phalārthatvānabhyupa-gamānmokṣārthapratipādanaparatvaniṣedhe'prasaktapratiṣedhaḥ syāditi cet-na-prayājādīnāṃ karaṇānugrāhakāṇāṃ karaṇānugrahadvārā phalaparyanta-tvasaṃbhavādityabhiprāyānnātyantāprasaktapratiṣedha iti dhyeyam | asinā jighāṃsatīti | aserhanane karaṇatvaṃ pratīyate; na jighāṃsāyām; evaṃ "vividiṣanti' iti vākyena vedānuvacanaśabditasya brāhṛyajñasya, yajñasya, dānasya, kāmānaśanarūpasya tapasaśca vedanahetutvaṃ pratīyata iti bhāvaḥ | vākyadvayeneti | "vividiṣāyāṃ jātāyām' ityekaṃ vākyam | "tadevaṃ janmāntaraśata' ityaparam | antaraṅgatvaṃ spaṣṭamiti | vidyāsaṃyogaśravaṇāditi bhāvaḥ |uktaṃ ca śāṃkarabhāṣye sarvāpekṣādhikaraṇe - "vidyāsaṃyogāt pratyāsannāni vidyāsādhanāni śamādīni | vividiṣāsaṃyogāt bāhratarāṇi yajñādīni' iti | vividiṣāyāḥ pūrvaṃ hi karmopayoga iti | "pratyakpravaṇatāṃ buddheḥ karmāṇyāpādya śuddhitaḥ | kṛtārthānyastamāyānti prāvṛḍante ghanā iva || iti tadukteḥ | prāg bījāvāpāt karṣaṇam, tadanantaramakaṣarṇamiti karṣaṇākarṣaṇābhyāmaṅkurādiniṣpādanavat, ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamucyate | yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyate ||' (gī.6-*

1.1.1

इत्यादिवचनानुसारेण चेतसः शुद्धया विविदिषारूपप्रत्यक्प्रावण्यपर्यन्तं कर्मानुष्ठानम्; ततः सन्यास इति कर्मतत्सन्यासाभ्यां विद्या-निष्पत्त्युपगमादिति भावः । इदानीमप्यनुष्ठानायेति । अत्र । केचित्-अनुत्पन्नविविदिषस्य पुंसो यावद्विविदिषोत्पत्ति अस्मिन्नपि जन्मनि कर्मानुष्ठानस्येष्टत्वान्नैतच्छङ्काव्यावर्तको जन्मान्तरशब्दः । अपितु अन्तःकरणशुद्धिरनेकजन्मानुष्ठितनित्यनैमित्तिककर्म-साध्येति दर्शयितुमेवेति वदन्ति । अनेकजन्मसंसिद्ध इति । जन्मान्तरशब्दस्वारस्यादव्यवहितजन्मन एव ग्रहणं स्यात् । तत्र चाने-कजन्मत्वासंभवादस्यापि जन्मनो ग्रहणं भविष्यतीत्यभिप्रायः । शोधकवाक्यमिति । कारणत्वशङ्कितदोषव्युदासकं वाक्यमित्यर्थः । न कर्मेत्यर्थ इति । यज्ञादिकं कर्म न करणमित्यर्थः । निष्पादनक्षमाणीति । आत्मैकत्वपराणीत्यर्थः । भाष्ये-न्याययुक्तार्थग्रहण-मिति । तात्पर्यनिर्णायकोपक्रमादिन्यायानुसंधानपूर्वकं सर्वाण्यपि वेदान्तवाक्यान्यात्मैकत्वतात्पर्यकारणीत्येवं तात्पर्यरूपार्थग्र-हणमित्यर्थः । न तु वाक्यार्थग्रहणम्, तस्य तन्मते श्रवणफलत्वात् । पूर्वप्रकृतादेवेत्येवकाराभिप्राय इति । यद्यपि ज्ञानकर्मार्थ -स्वभावः प्राक्प्रस्तुतः, न तु शमाद्यर्थस्वभावः, व्यक्तिभेदात्-तथाप्यर्थस्वभावत्वेनैक्यमाश्रित्य एवकारः प्रयुक्त इति द्रष्टव्यम् । जिज्ञा-सानुपपत्त्युपपादकतया "अर्थस्वभावादेव' इत्युत्तरग्रन्थं व्याख्याय, अधुना "कर्म च पूर्ववृत्तमस्तु' इति शङ्कापरिहारपरतया व्याचष्टे- यद्वा अनेन विना जिज्ञासानुपपत्तेरिति । "अनेन विना जिज्ञासानुपपत्तेः' इत्यंशस्य फलितमर्थमाह - शमाद्यर्थस्वभावादित्यर्थ इति । प्रथमस्यैवकारस्य भाव इति । अर्थस्वभावातिरिकतस्य हेतुत्वप्रतिक्षेपक इत्यर्थः । शमाद्यर्थस्वभाव उक्त इति । इदमुपलक्ष- णम् । तयोरपि स्वभाव इत्यर्थः । तत्र ज्ञानकर्मार्थस्वभावद्वयस्यात्यन्ताप्रकृतत्वमभिप्रेत्याभिप्रेतत्वोक्तिः; न त्वथस्र्वभावशब्दानु-क्तत्वात् । अत एवार्थस्वभावशब्दितस्येतरनिरपेक्षस्य साधनचतुष्टयस्य पूर्ववृत्तत्वायोगान्ययोगव्यवच्छेदहेतुत्वं वक्ष्यमाणमुपपद्यत इति द्रष्टव्यम् । इदंशब्दो हि साधनचतुष्टयपूव्रवृत्तत्वपर इति । "इदमेव पूर्ववृत्तम्' इतीदंशब्दो हीत्यर्थः । तस्मादिति । शमाद्यर्थ-स्वभावादित्यर्थः । भाष्ये ब्राहृस्वरूपाच्छादिकाविद्यामूलमिति । आच्छादिका च सा अविद्या चेति न कर्मधारयः, येन पुंवद्भावात् "आच्छादकाविद्या' इति स्यात्, किंतु "धात्वर्थे ण्वुल्' इति भावे ण्वुलि कारिकाशायिकादिवदाच्छादिका । ततस्तादथ्र्यचतुर्थी-समासः । आच्छादनकारिण्यविद्येत्यर्थ इति एवं । निर्वाहान्तरमपि द्रष्टव्यम् । यद्वा अपारमार्थिकं भेददर्शनमेवेति । बन्धमूलभेद-दशर्नमपारमार्थिकमेवेत्यभिप्रायः । "एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः', "दृश्यते त्वग्रयया बुद्धया' इत्यादिप्रमाणानुसाराद्वाक्यार्थ-भावनापरिपाकसहितमन्तःकरणं त्वंपदार्थस्यापरोक्षतत्पदार्थतामाविर्भावयति' इति वाचस्पतिवचनानुसारेण मनस एव ब्राहृसा-क्षात्कारकारणत्वमिति मन्यमानमप्यनुगृह्णन्नाह - निवर्तक बोधः प्रमाणजन्य इति यावदिति । दूरस्थान्तिकस्थविशेषणवि- शिष्टेति । "सोऽयं देवदत्तः' इत्यादिवन्न वैयथ्र्यमित्यर्थः । अभिप्रेत्यशब्देन शङ्कापरिहार इति । अनुक्तशङ्गापरिहार इत्यर्थः । "धर्मेण पापमनुवदति', "कषायपक्तिः कर्माणि' इत्यादिप्रमाणान्यभिप्रयन्नाह - परंपरयोपयोगमिति । (लघुसिद्धान्तघट्टः) पूर्वपक्षोक्तेष्वर्थेष्वविरुद्धांशाभ्युपगमेन प्रतिवदतीति । "मिथ्यासंप्रतिपत्त्या वा प्रत्यवस्कन्दनेन वा । प्राङ्न्यायविधिसिद्धया वा (?) उत्तरं स्याच्चचुर्विधम् ।।' इति संप्रतिपत्तिशब्दितस्याभ्युपगमस्यांप्युत्तरत्वं संभवतीति भावः । पराभिमतसदसदनिर्वचनीयाविद्यानिवृत्तेरभ्युपगमानर्हत्वादाह - प्रतिबन्ध(क)निवृत्तिरिति । कर्मसाध्य उक्त इति । साध्यद्वित्ववादिनेति शेषः । मार्गसमीकरणतत्प्रापणे इति । मार्गे प्रतिबन्ध-काभावसंपादनलक्षणसमीकरणमात्रेणाश्मनो विशिष्टदेशप्राप्त्यभावात् तत्प्रापणार्थं तत्र पृथग्यत्नोऽपेक्षित इति भावः । ननु, प्रति-बन्धकनिवृत्तिरेव ज्ञानसाध्या; ब्राहृप्राप्तिस्तु स्वत एवेत्ययुक्तम्-"बहृविदाप्नोति परम्' इति ब्राहृ स्वरूपप्राप्तेरपि ज्ञानसाध्यत्वाव-गमादित्याशङ्कय प्रतिबन्धकनिवृत्तिब्राहृप्राप्त्योरैक्याश्रयणेन परिहरति - यद्वा भावान्तरस्येति । परमतं स्वमतं चानुवदतीति । ननु वाक्यजन्यं ज्ञानमविद्यानिवृत्तये वेदान्तैर्विधित्सितमिति न परमतम् । ज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वस्य लोकसिद्धत्वेन विध्यनपेक्षणात् । ज्ञानस्य प्रमाणपरतन्त्रतया पुरुषतन्त्रत्वाभावात् "द्रष्टव्यः' इत्यनुवाद इत्यभ्युपगमाच्च । अत एव, "तस्य विधानमन्तरेणापि वाक्यादेव सिद्धेः' इति भाष्यग्रन्थो न युक्तः । विधानस्यानभ्युपगमेन सिद्धवत्कृत्य व्यवहारस्यायुक्तत्वादिति चेत्-सत्यमेतत् । तथापि "द्रष्टव्यः', "आत्मानं पश्येत्' इति विधिप्रत्ययश्रवणात् तन्मतेऽपि विधेयत्वं बलादभ्युपगमनीयमित्यभिप्रेत्यैतदुक्तमिति द्रष्टव्यम् । ननु वाक्या-र्थज्ञानस्य प्रमाणपरतन्त्रत्वेन विधेयत्वसंभवेऽपि तदनुकूलश्रवणरूपव्यापारस्य विधेयत्वं भविष्यतीत्याशङ्कयाह - तच्छ्रवणे पुरुष-स्येति । अध्ययनविधिरेवेति । वाचस्पतिमते अध्ययनविधेरर्थज्ञानपर्यन्तत्वाभ्युपगमादधीतेन स्वाध्यायेनार्थज्ञानसंपादनस्य विचा-रमन्तरेणासंभवात् प्राप्नोत्येव विचारः । उक्तं च मीमांसकैः, "धर्मे प्रमीयमाणे तु वेदेन करणात्मना ।इतिकर्तव्यताभागं मीमांसा पूरयिष्यति ।।' इति । ततश्च पूर्वभागविचारवत् उत्तरभागविचारोऽप्यध्ययनविधिवशादेव सिध्यति । यद्यप्यध्ययनविधिरक्षरराशिग्रहणमात्रफलः, तथापि पूर्वभागतुल्यशीलवादुत्तरभागविचारोऽपि सिध्यत्येवेति विधिवैयथ्र्यमिति भावः । न च प्रमाणज्ञानस्य श्रेयः साधनत्वमलौ-किकमिति । विदेवनादेः रागप्राप्तस्यापि, "अक्षैर्दीव्यति' इति क्रत्वपूर्वार्थतया विधानवदिति भावः । यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्य इति । "तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये' इति हि श्रुतिः । तस्यउब्राहृविदः । तावदेव चिरम्उतावानेव विलम्बः । यावन्न विमोक्ष्येउयावत् शरीरारम्भकप्रारब्धकर्मणा न विमोक्ष्यत इत्यर्थः । अथ संपत्स्येउअथ संपत्स्यत इत्यर्थः । पुरुषव्यत्यय-श्छान्दसः । यद्वा तस्य । "मे' इत्यध्याहारः अतो न पुरुषव्यत्ययः । नैरर्थक्यं प्रसजेदि (ज्येते)ति । वाक्यजन्यज्ञानस्यैव निरपे- क्षतया अविद्यानिवर्तकत्वादित्यर्थः । विधिवाक्यविशेषकीर्तनं विना, "विधानमन्तरेणापि सिद्धेः' इति सामान्योपदेशस्य प्रयोजनमाह-अनेकश्रुतिविरोधस्य प्रदर्शनार्थमिति । विप्रतिषेधोऽधिकबलेन प्रतिषेध इति । विशब्दो हि विशिष्टवाची । विशिष्टप्रतिषेधो विप्रति-षेधः । तस्य च विशिष्टत्वमधिकबलनिरूपितत्वम् । यद्यपि, "विप्रतिषेधे परं कार्यम्' इत्यत्र विप्रतिषेधशब्दस्य परस्परविरोध एव लोकप्रसिद्धोऽर्थ इति भाष्यकैयटयोः स्पष्टीकृतम् - तथापि प्रकृते विप्रतिषेधशब्दस्य परस्परविरोधरूपप्रसिद्धार्थाश्रयणे शास्त्रैरिति तृतीयानुपपत्तिरिति भावः । ननु सर्वस्य पुंसोऽज्ञाननिवृत्तेः कः प्रसङ्ग इत्यत आह - अविद्याया एकत्वादिति । अनिवर्तकत्वं दोषाय न भवतीति । "ज्ञानस्य' इति शेषः । ननु-एकैवाविद्या, एकमुक्तौ सर्वमुक्तिः, अथापि कस्यचित् ज्ञानमप्युत्पन्नम्, अथापीदानीं वतर्मानः सर्वस्य पुंसः प्रपञ्चप्रतिभासो दग्धपटन्यायेनानुवर्तत इति केनापि नाभ्युपगतमिति चेत् - सत्यम् । सर्वस्य पुंसः इत्यत्र सर्वशब्दः कायव्यू-हस्थलीयैकाविद्योपाधिकैकजीवसंबन्धिनानान्तःकरणोपाधिकप्रदेशभेदाभिप्राय इत्यदोषात् । केचित्तु सर्वस्य इति पदं न सर्वपुरुषपरम्, अपितु उत्पन्नज्ञानपुरुषमात्परमिति व्याचक्षते । छिन्नाविद्याख्यमूलत्वेनेति । न च कथं मूलनिवृत्तौ मूल्यनुवृत्तिरिति वाच्यम्-अवि-द्यासंस्कारादपि तदनुवृत्त्युपपत्तेः । न च क्रियाज्ञानयोरेव स इति वाच्यम्-निःसारितपुप्पायां संपुटिकायां पुष्पवासनानुवृत्तिदर्शनात् संस्कारनाशव्यतिरिक्तनाशमात्रस्य संस्कारव्याप्ततया अविद्यानाशस्यापि संस्कारव्याप्ततया अविद्यानाशस्थलेऽपि संस्कारावश्यम्भावेन तद्वशेन भेदप्रतिभासोपपत्तेरित्यर्थः । परैर्हि जीवन्मुक्तौ त्रयः प्रकारा वर्णिताः अविद्या सर्वात्मना नष्टा, संस्काररूपा तद्वासना अनुवर्तते, तन्मूलोऽयं देहादिप्रतिभासः कुलालचक्रवत् इत्येकः । आवरण विक्षेप शक्तिमत्या मूलविद्यायाः प्रारब्धकर्मणा वतर्मान देहाद्यनुवृत्ति प्रयोजको विक्षेपशक्तयंशोऽविद्या लौश रूपोऽनुवर्तते तन्मूलोयऽयं प्रतिभास इत्यपरः । दग्धपट न्यायेन मूलाऽविधैव अनुवर्तते तन्मूलोयं प्रतिभास इत्यपरः । एतत् सर्वं "छिन्नमूलत्वेन' इति भाष्ये "छिन्नाविद्याख्यमूलत्वेन' इति टीकायांच विवक्षितम् आप्तोपदेशादीनां क्रमेणोदाहरणान्याह - क्वचिद्देशे सपर् इति वाक्यादित्यादिना । भ्रमित इति ण्यन्तात् कर्मणि क्तः । न च कथं वाक्यस्य चिरतरानुवृत्तभ्रमहेतुत्वमिति वाच्यम् - वाक्यार्थस्मृतिपरंपरासंभवेन चिरानुवृत्तभ्रमहेतुत्वसंभवादिति भावः । अत्र साक्षा-त्कारिभ्रमस्य साक्षात्कारिविशेषदर्शननिवत्र्यत्वेनाप्तोपदेशनिवत्र्यत्वाभावात्, "सर्प इति वाक्याच्चिरभ्रमितः' इत्युक्तम् । निवर्तका-न्तरमपि ज्ञानत्वाविशेषादिति । न चेष्टापत्तिः, त्वया वासनाया अप्यावृत्तात्मसाक्षात्कारनिवत्र्यत्वाभ्युपगमादिति भावः । स्वेनैव स्वविनाशकरणं विवक्षितं चेदिति । पूर्वपक्षे एवकारेण बाधकज्ञानमात्रस्यैव व्यवच्छेद्यत्वम् । इह तु स्वव्यतिरिक्तं सर्वं व्यवच्छेद्यमिति विवेकः । व्याघात इति । प्रतियोगिव्यतिरिक्तनिरपेक्षत्वे वासनायाः स्थिरत्वव्याघातः, स्वस्य स्वनाशे निरपेक्षकारणत्वे अपेक्षणी-यान्तराभावात् क्षणिकत्वमेव स्यादिति । केचित्तु स्वस्यैव स्वनाश्यत्वनाशकत्वयोरभ्युपगमे कर्मकर्तृव्याघात इत्यर्थ इति वदन्ति । फलोपान्त्येति । अपूर्वादिकं फलनाश्यम् । उपान्त्यनाश्यः शब्दः, "सुन्दोपसुन्दन्यायेनान्त्योपान्त्यनाश' इत्यभ्युपगमात् । आश्रय-नाशजन्यरूपादिनाशस्थले कारणनाशनाश्यत्वमिति द्रष्टव्यम् । विनाशविषयभ्रमः पुनस्तिष्ठतीति । मिथ्यात्वस्य प्रतीतिव्याप्त-त्वादिति भावः । छिन्नवासनाख्यमूलमिति । यद्यपि "छिन्नमूलत्वेन न बन्धाय भवति' इति भाष्ये "छिन्नाविद्याख्यमूलत्वेन' इत्यर्थ उक्तः, स एवेह दूषयितुमुचितः-तथापि वासनाकायत्वकथनात् वासनाया एव मूलत्वं वक्तव्यमिति तथोक्तमिति द्रष्टव्यम् । व्यावहा-रिकतयापि परेणाभ्युपगन्तव्यमिति । यद्यपीदं व्यावहारिकत्वं दाष्र्टान्तिके वासनादावप्यस्त्येव, तथापि ब्राहृात्मैकत्वविज्ञानस्य विश्वबाधकत्ववत् चन्द्रैकत्वविज्ञानस्य तिमिरादिदोषाधिष्ठानयाथात्म्यानवगाहिनस्तिमिरादिदोषनिवर्तकत्वं नास्तीत्यत्र तात्पर्यम् । द्विचन्द्रज्ञानस्य विस्मयादिजनकस्य भयाद्यजनकत्वमभिप्रयन्नाह - रज्जुसर्पादिभ्रान्तिमत्पुरुपापेक्षयेति । द्विचन्द्रस्यौत्पातिकतया भयहेतुत्वेऽपि न दोष इत्यपि द्रष्टव्यम् । आप्तोपदेशस्यापरोक्षविषयासत्यत्वनिश्चयाधायकत्वे, "शास्त्रप्रत्यक्षयोर्विरोधे प्रत्यक्षप्राबल्यम्' इति सिद्धान्तो व्याकुप्येदित्यस्वरसादाह - यद्वा यथावदर्थस्वरूपेति । आप्तोपदेशेन संदिहानः सावधाननिरीक्षणे प्रवर्तते; निरीक्ष-णेनैव तादृशस्थले भ्रमनिवृत्तिरिति भावः । दृष्टद्वारा हि भेदनिरासा इति । अदृष्टद्वारत्वे ह्रल्पस्यापि निदिध्यासनस्य भूयोवासना-निर्वर्तकत्वं न संभवतीत्यर्थः । ततश्च "नायं सर्पः' इत्यस्य साक्षान्निवर्तकत्वात् दृष्टद्वारत्वं नास्तीति शङ्का पराकृता, अदृष्टद्वारकत्व-मात्रस्यैव दृष्टद्वारत्यनेन विवक्षितत्वात् । नन्वदृष्टद्वारा निवत्र्यत्वे किं व्यवहारदशायां बाधाभाव आपाद्यते, उत सर्वदा ? नाद्यः, इष्टापत्तेः । न द्वितीयः, दृष्टान्तासंप्रतिपत्तेः । "तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थसम्भग्धीजन्मात्रतः । अविद्या सह कार्येण नासीदस्ति भविष्यति ।।' इत्युक्तरीत्या ध्याननिवृत्तसर्पस्यापि चरमज्ञानेन बाधादिति शङ्कते - नन्वदृष्टद्वारेति । न कदाचिदपि बाध्यत्वं सिद्धमिति । यद्वि-षयकज्ञानेन यत् अदृष्टद्वारा निवत्र्यम्, न तत् तज्ज्ञानबाध्यमिति हि व्याप्तिः । ततश्च दृष्टद्वारा गरुडज्ञाननिवत्र्यसर्पस्य तत्त्वमस्यादि-वाक्यजन्यचरमज्ञाननिवत्र्यत्वेऽपि न गरुडज्ञानबाध्यत्वम् । बाधो हि मूलभूताज्ञानेन सह निवृत्तिः न गरुडज्ञानात् सर्पमूलज्ञाननिवृत्तिः, येन बाधः स्यात् । ततश्च भेदवासनाया अदृष्टद्वारा ध्यानरूपब्राहृज्ञाननिवत्र्यत्वे चरमवृत्तिरूपब्राहृज्ञानबाध्यत्वं न स्यात् । इष्यते च त्वया तज्ज्ञानबाध्यत्वमिति भावः । यद्वा भेदवासनाया अदृष्टद्वारा ध्यानरूपब्राहृज्ञाननिवत्र्यत्वे सत्यत्वमात्रमापद्यते, उत अदृष्टाद्वा-रकज्ञाननिवत्यत्र्वलक्षणमिथ्यात्वाभावो वा । नाद्यः, इष्टत्वात् । न द्वितीयः, निवृत्ताया अपि भेदवासनाया अदृष्टाद्वारकचरमवृत्ति-निवत्र्यत्वेन ध्याननिवत्र्यसर्पवत् मिथ्यात्वसंभवादित्याशङ्कते - नन्वदृष्टद्वारेति । अदृष्टद्वारा पूर्वनिवृत्तसर्पस्य चरमवृत्तिनिवत्यत्र्व-वाचोऽसंगतत्वात् नष्टस्य नाशनासंभवात् भेदवासनाया अदृष्टाद्वारकचरमवृत्तिनिवत्र्यत्वासंभवेन मिथ्यात्वं न स्यात् । न च मुद्गर-प्रहरादिविनष्टघटस्यापि सत्यत्वप्रसक्तया ध्याननिवत्र्यसर्पमात्रदृष्टान्तीकरणमसंगतमिति वाच्यम्, तद्दृष्टान्तस्यापीष्टत्वात् । ततश्च मुद्गरादिनिवत्र्यघटवत् ध्याननिवत्र्यसर्पवच्च सत्यत्वं स्यादित्यभिप्रेत्य परिहरति - नेति । ज्योतिष्टोमवाक्यवदिति । इतरथा भाव-नासहकृतज्योतिष्टोमवाक्यस्यापि ज्योतिष्टोमादिधर्मप्रत्यक्षजनकत्वप्रसङ्ग इति भावः । भा व प्र का शि का (भक्तेरुपायत्वम् ) "चायृ दर्शने' इति हि धातुरिति । "चायृ पूजानिशामनयोः' इति पठितत्वादिति भावः । सन् रहितज्ञानविशेषवाचि वाक्यान्तरं विवक्षितमिति । "ओमित्यात्मानं ध्यायथे'त्यादि वाक्यं विवक्षितमिति भावः । सर्वशाखाप्रत्ययन्यायादिति । ननु नानाशाखाप-ठितानामग्निहोत्रज्योतिष्टोमादीनां संभवत्यैक्यम्, संयोगरूपचोदनाख्याविशेषात् । इह चोदनाया अविशेषाभावादाख्यैक्याभावाच्च कथमेतन्न्यायप्रवृत्तिः ? इतरथा "श्रोतव्यः' इत्यनेनैकाथ्र्यं किं न स्यादिति चेत्-न । सर्वशाखाप्रत्ययन्यायस्य प्रत्यभिज्ञापकसद्भावो हि मूलयुक्तिः । अस्ति चेहापि मोक्षरूपफलसंयोगसाम्यं ब्राहृविषयत्वलक्षणरूपसाम्यं च । तथा "मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः', "विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत' इति निदिध्यासनप्रज्ञाशब्दयोः स्थानसाम्यम् । अतस्तदेव प्रत्यभिज्ञायते । अत एवेक्षत्यधिकरणे, "सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' इति सच्छब्दशब्दितं ब्राहृैव, गतिसामान्यात्उसर्ववेदान्तेषु "आत्मावाइदमग्र आसीत्', "ब्राहृ वा सदमग्र आसीत्' इत्यव-गतिसामान्यादिति वर्णितम् । तदेव गतिसामान्यं सर्वशाखाप्रत्ययन्यायः । किंच प्रज्ञाशब्दितज्ञानसामान्यस्य बहृप्राप्तिसाधनत्वे ध्या-नलक्षणगुरूपासनार्थक्यप्रसङ्गश्च । तस्मात्तत्र पर्यवसानं वक्तव्यमित्यैकाथ्र्यं संभवतीति भावः । स ह्रनुक्ताकाङ्क्षितस्वीकारफल इति । न तूक्तपरित्यागफलः । एवं च "निदिध्यासितव्यः' इत्यत्र ज्ञानमात्रविधावुक्तपरित्याग एव सिध्येत् । अतो ज्ञानसामान्यवाचिनापि शब्देन विशेष एव विधेय इति भावः । ननु सामान्यवाचिशब्देन विशेषाभिधाने लक्षणा स्यादित्याशङ्कय, सामान्यस्य प्रतिव्यक्ति पर्यवसितत्वात् सामान्येन विशेषाभिधानं न दोषायेति, छागोवा मन्त्रवर्णात् इत्यत्र निर्णीतं इत्यभिप्रयन्नाह - तत्र छागोवा मन्त्रवर्णादिति । "छागो वा मन्त्रवर्णात्' इत्यत्र विधिवाक्यस्थसामान्यशब्दानां मन्त्रवर्णप्र-तिपाद्यविशेषे पर्यवसानमात्रं विषयः । अतः कथं विधिवाक्यस्थसामान्यशब्दानां विधिवाक्यस्थविशेषे पर्यवसानमित्याशङ्कय, "न्या-यस्य न केवलं विधिमन्त्रमात्रविषयत्वम्, अपि तु सर्वसामान्यविषयत्वम्' इति दर्शयितुं स्मृतिष्वपि सामान्यशब्दानां विशेषपर्यवसानं दृष्टमित्याह - एवं स्मृतिष्वपीति । विलेखनपठनादेरप्रतिषिद्धत्वादिति । अप्रतिषेध्यत्वादित्यर्थः। एतद्वाक्यबोध्यनियमेनव्यावत्र्यत्वादिति यावत् । यद्वा अप्रति-षिद्धत्वात् । अनुमतत्वादित्यर्थः । अत्र लेखनोपन्यासो दृष्टान्तार्थः । ननु गुरुमुखानधीनविचारव्यावृत्त्यर्थः श्रवणविधिर्भविष्यतीत्या-शङ्कयाह - गुरूपसत्ताविति । ननु श्रवणशब्दस्य गुरूपसत्त्यर्थकत्वाभावेऽपि श्रवणस्य गुरूपसदनाङ्गकत्वादङ्गविध्युपेतश्रवणविधि-बलादेव गुरुमुखानधीनविचारव्यावृत्तिः सिध्यतीत्यरुचेराह - तस्याश्चात्राविहितत्वेऽपीति । न चाङ्गिविध्यभावे कथं तदनुवादेनो-पसदनविधिरिति वाच्यम्-"स्नात्वा भुञ्जीत' इत्यत्र रागप्राप्तभोजनानुवादेन स्नानविधानवदुपपत्तेरिति भावः । "सहकार्यन्तरविधिः' इत्यत्र विधेयत्वेन समर्थयिष्यमाणयोः पाण्डित्यमौनयोः, "श्रोतव्यो मन्तव्यः' इत्याभ्यां विधिरस्त्वित्याक्षिप्य परिहरति - न्यायोपेतेत्यादिना सति गत्यन्तरे विशिष्टविधानाश्रयणस्यान्याय्यत्वाच्चेति । ननु श्रवणमननयोः पाण्डित्यमौनरूपयोः परस्परविशेषणत्वं न सिद्धम्;येन विशिष्टविधिः स्यात् । यदि हि "श्रुत्वा मन्तव्यः' इत्याकारा वचनव्यक्तिः स्यात्, स्यात् तदा विशिष्टविधिशङ्का । इतरथा, "विष्णु-रुपांशु यष्टव्यः' "प्रजापतिरुपांशु यष्टव्यः' "अग्नीषोमावुपांशु यष्टव्यौ' इत्यादावपि यागद्वयविशिष्टतृतीययागविधिसंभवात् वाक्यभेदेन सिद्धान्तोऽनुपपन्नः स्यात् । "समिधो यजति' इत्यादावपि समिदादिचतुष्टयविशिष्टस्योत्तमप्रयाजस्य विधिरित्यापाद्येतेति चेत्-अत्र केचित् -"आर्पेयं वृणीते त्रीन् वृणीते' इत्यत्राऽऽख्यातभेदसत्त्वेऽपि त्रित्वविशिष्टार्षेयवरणविधानवत्, "श्रोतव्यो मन्तव्यः' इत्यत्रापि श्रवणविशिष्टमननविधिशङ्काया उत्थितिसंभवादिति वदन्ति । यादवमिश्रोक्तनिर्वाह इति । श्रवणमनेन अदृष्टार्थतया विधीयेते इति निर्वाह इत्यर्थः । स तु, "नानाशब्दादिभेदात्' इत्यत्र स्पष्टीभविष्यति । व्याख्यास्यत इति । अधुना भाष्ये तदव्याख्यानं न दोष इति भावः । द्रष्टव्य इति तव्थतेति । यद्यपि तव्येनापि रूपं सिध्यति, अथापि स्वरविशेषमभिप्रेत्याचार्यैस्तव्यत्प्रत्यय उपात्तः । केचित्तु - बृहदारण्यकवाक्ये स्वरासंप्रतिपत्तेतव्यतेति तित्त्वमविवक्षितम्; तव्यत्तव्ययोरन्यतरस्मिन् प्रत्यय उपादातव्ये तव्यतः प्रथमोपदि-ष्टत्वात्तदुपादानमिति मन्यन्ते । आवृत्तिद्वयत्रयव्यावृत्त्यर्थमसकृदिति सौत्रं पदमिति । यद्यप्यसकृच्छब्दोऽनेकत्वमात्रपरः । अनेकत्वं च द्वित्रादिसाधारणम्-तथापि बहुतरेष्वेव प्रसिद्धिप्राचुर्यादेवमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । अत्र, "सूत्रमुपादत्ते - आवृत्तिरिति । आवृत्तिद्वयत्रयव्यावृत्त्यर्थमसकृदिति सौत्रं पदम् । उपासनशब्दाश्रवणात् सूत्रस्य तत्परत्वमस्फुटमिति तस्यार्थमाह - तदिदमिति' इति पाठः समीचीनः । केचित्तु सिंहाबलो-कितकेनाह - आवृत्तिद्वयत्रयेती'ति वदन्ति । रात्रीरुपेयादितिवदिति । यद्यपीदं वाक्यं नास्त्येव । "ज्योतिर्गौरायुः' इत्येव रात्रिस-त्रोत्पत्तिवाक्यम् । तत्रापि सत्रविषये उपेयादित्येकवचनं च न संभवति; उपेयुरित्येवं बहुवचनान्ततयैव वाक्यस्य कल्पनीयत्वात्-तथापि नोदाहरणमादरणीयमिति न्यायेन, "वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्', "यस्मिन् जान एतामिÏष्ट निर्वपति' इति वाक्यद्वयं दृष्टान्ततयो-दाहर्तव्यम् । एतद्वाक्यपूर्वकत्वादिति । "अथ योऽन्यां देवतामुपास्ते' "अन्योऽसावन्योऽहमस्मि' इति, न स वेद । अकृत्स्नो ह्रेषः । आत्मे-त्येवोपासीत' इति हि श्रुतिः । सिंहावलोकितकेनाव्याख्यातच्छान्दोग्यवावयांशं व्याचष्टे - यस्तद्वेदेत्यादिना । "यथा कृताय विजि-तायादरेऽयाः संयन्त्येवमेनं सर्वं तदभिसमेति यÏत्कच प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद स मयैतदुक्तः' इति हि श्रुतिवाक्यम् । इदं च, "यो नु कथं सयुग्वा रैक्वः?' सति हंसेन रैक्वस्वरूपं पृष्टस्य हंसान्तरस्य प्रतिवचनम् । यथा कृतायविजिताय । कृतो नाम अयो द्यूतसमये प्रसिद्धः । स यदा जयति, तदा इतरे त्रिव्द्येकाङ्काः अधरे अयाः संयन्ति-संगच्छन्तेउअन्तर्भवन्ति । चतुरङ्के अये कृते त्रिव्द्येकाङ्कानां तत्र विद्यमानत्वात् तस्मिन्नन्तर्भवन्तीत्यर्थः । एवमेनं रैक्वं कृतायस्थानीयं सर्वं तदभिसमेतिउसंगच्छते, यÏत्कच लोके सर्वाः प्रजाः साधु शोभनं कर्म कुर्वन्तिउधर्मजातं कुवÐन्त, तत् सर्वमेतस्य धर्मेऽन्तर्भवति । तस्य फले सर्वप्राणिफलमन्तर्भवतीत्यर्थः । यस्तद्वेदेत्यादि । अत्रायमन्वयः-यत्स वेद । स रैक्वो यद्वेद्यं वेद, तद्वेद्यं योऽन्योऽपि वेद, एनमपि रैक्वमिव सर्वशुभधर्मजातफलमप्यभिसमेतीत्यनुषङ्गः । स मयैतदुक्तः । स रेक्वः मया एतत् इत्थमुक्त इत्यर्थः इति रैक्ववेद्यब्राहृवेदितृमाहात्म्यकथनाद्रैक्वस्य ब्राहृणश्च माहात्म्यं कथितं भवती-त्यभिप्रायेणाचार्यैः, "रैक्वस्तद्वेद्यं ब्राहृ चोभयं मयोक्तमित्यर्थ' इत्युक्तम् । न तु स मयैतदुक्त सति शब्दार्थतयेति द्रष्टव्यम् । असकृदावृत्तेव्र्यवहितत्वशङ्कानिरासार्थमिति । "मासस्य द्विरधीते' इति न्यायेन विच्छिद्य कृतस्मृतेर्न ध्यानत्वमिति भावः । रागादीनां जीवर्धमत्वेनान्तःकरणर्धमत्वाभावादित्यस्वरसादाह - यद्वा मञ्चाः क्रोशन्तीतिवदिति । "स वा एष आत्मा ह्मदि । तस्यैतदेव निरुक्तं ह्मद्ययमिति । तस्माद्धृदयम्' इति वाक्यमभिप्रयन्नाह - ह्मत्थानमयतीति । ह्मदयग्रन्थिशब्दे कर्मधारयमभिप्रयन्नाह - ह्मदयशब्दोपलक्षितमिति । ननु "तस्मिन् दृष्टे परावरे' इत्येतत् उपायदशायां ज्ञानस्य दर्शनरूपतां कथं गमयेत् ? तत्रत्यदर्शनशब्दस्य "शास्त्रार्थदशी' इत्यादाविव ज्ञानसामान्यपरतयाप्युपपत्तेरित्यत्राह - दर्शनशब्दस्य ज्ञानसामान्यपरत्वसंभवेऽपीति । श्रवणादीनां पृथगुक्तत्वादिति । ततश्च सामान्यवाचिपदस्य वैयथ्र्यप्रसङ्ग इति भावः । न चैवं निदिध्यासनदर्शनयोरपि, "न वायुक्रिये पृतगुपदेशात्' इति न्यायेन पार्थक्यापत्तिः; परमात्मनो दर्शनायोग्यत्वात् दर्शनशब्दस्य चाक्षुषज्ञान एव मुख्यत्वात् गौणत्वस्याश्रयणीयत्वादिति भावः। दृष्टशब्दश्च तत्तुल्यार्थ इति । "तस्मिन् दृष्टे परावरे' इत्यत्र दृष्टशब्दश्च तत्तुल्यार्थः साक्षात्कारार्थः, तत्प्रत्यभिज्ञानात् । न च "तस्मिन् दृष्टे', "द्रष्टव्यः' इत्यनयोरर्थनिर्णये परस्परसापेक्षत्वेनान्योन्याश्रय इति वाच्यम्- "तस्मिन् दृष्टे' इत्यत्र दृष्टशब्दस्य न ज्ञानसामान्यपरत्वमित्यत्र द्रष्टव्यादिपदसापेक्षत्वम्, द्रष्टव्यादिशब्दस्योपायदशापन्नवृत्तित्वमित्यत्र "तस्मिन् दृष्टे' इति वाक्यसापे-क्षत्वमिति द्वारभेदेनान्योन्याश्रयस्यादोषत्वात् । पूर्वापरवाक्येषु फलस्य निर्दिष्टत्वादिति । "आत्मा वारे द्रष्टव्यः' इत्यस्य पूर्वापर-वाक्येष्वमृतत्वस्यैव फलस्य निर्दिष्टतया न साक्षात्कार एव फलमित्यर्थः । तस्याष्टदोषदुष्टत्वमिति । विकल्पस्येत्यर्थः । व्रीहियवयो-रेकेनानुष्ठात्रा प्रयोगभेदेनोपादनसंभवात् युक्तमष्टदोषदुष्टत्वम्; एकेन विद्याद्वयोपादानायोगात् कथमत्राष्टदोषदुष्टत्वमित्याशङ्कयाह - इहापि यथासंभवं दोषप्राप्तिरिति । अनुष्ठातृभेदेन एकैकस्मिन् दोषद्वयप्राप्त्या चतुष्टयसंभवादिति भावः । दर्शनोपायभूतस्य व्या-पारस्येति । यद्यपि दर्शनस्यैव विधेयत्वसंभवात् दर्शनध्यानयोः समुच्चयः संभवतीत्याक्षेप एवोचितः । न च दर्शनस्य विधानयोग्यत्वम्; "पन्त्यवेक्षितमाज्यम्' इत्यादाविव (त्यादौ ?) ज्ञानविधेरभ्युपेतत्वात् । तथापि पररीतिमनुसृत्य व्यापारविधेयत्वमाक्षिप्तमिति द्रष्टव्यम् । अतो न मानान्तरेण तयोः साध्यसाधनभावेति । मानान्तरसत्त्वे तत एव साध्यसाधनभावप्रतीतेस्तत्सापेक्षमिदं व्यर्थमित्यत्र तात्पर्यम् । यदि साक्षात्कारं प्रति ध्यायेन सहेति । साक्षात्कारमित्युपलक्षणम् । साक्षात्कारं मोक्षं प्रति वा ध्यायेन सह समुच्चित्य दर्शनसमानाकारज्ञानान्तरम्, "दृष्टव्य' इत्यनेन विधेयमिति यद्युच्येतेत्यर्थः । तस्य च ध्यानस्य च द्वारद्वारिभावानापन्नतया एकत्र किंचित्कारान्वयः संभवतीति समुच्चयसंभवः । न च दर्शनसमानाकारज्ञानस्य ध्यानसाध्यतया द्वारद्वारिभावापन्नत्वादेकत्र किंचित्कारान्वयः कथं सिध्येदिति वाच्यम्-तन्नास्तीत्यभिमानवतः शङ्केयमिति संभवादिति (वदन्ति) । चतुष्र्वंशेषु तात्पर्यकल्प-नादपीति । औपदेशिकार्थाधिगमारम्भणसंशीलनदर्शनसमानाकारत्वध्यानरूपेष्वित्यर्थः । ननु "द्रष्टव्यः' इति दर्शनसमानाकार-ध्यानविधाने "निदिध्यासितव्यः' इत्यत्रापि निदिध्यासनसमानाकारं मननं विधीयत इति किं न स्यात् ? "स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः' इतिवत्, "मत्वा धीरो न शोचति' इति मननानन्तरमेव मोक्षप्रतिपादनात् । यदि मनननिदिध्यासनशब्दयोर्भिन्नार्थत्वा-देकस्य गौणत्वे प्रमाणाभावान्न निदिध्यासनशब्दस्य गौणत्वमाश्रयणीयमिति, तर्हि (तुल्यं प्रकृतेऽपि ?) "निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते', "तं दृष्ट्वा भुच्यते योगी', "तस्मिन् दृष्टे परावरे', "ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः' इत्यादिश्रुत्यनुग्रहाय विशुद्ध-मनोजन्यसाक्षात्कारस्यापि विधेयत्वसंभवात् । "विधिस्तु धारणेऽपूर्वत्वात्' इति न्यायेन विधेः स्वीकर्तव्यत्वात् । प्रकृते विस्पष्ट-विधिश्रवणाच्चेति चेत्-न-मानससाक्षात्कारे चाक्षुषज्ञानवाचिनो दृशेर्गौणत्वस्य तथाप्यविशेषात् । मानससाक्षात्कारस्य मोक्षकाल-साक्षात्कारसदृशस्य फलरूपत्वेनाविधेयत्वाच्च ध्यानं दर्शनसमानाकारं विधीयत इत्येव युक्तमिति भावः । जगत्कारणविषयं चेत् दर्शनसमानाकारनिदिध्यासनरूपमित्यवगम्यत इति । ननु कथमनेन वाक्येनास्यार्थस्य प्रतीतिः ? आत्ममननश्रवणादिकमेव सर्वविषयम्, उपादानोपादेययोरभेदादित्यर्थः परमनेन प्रतीयते, न तु जगत्कारणविषयं सर्वं दर्शनसमानाकारमितीति चेत्-न-आत्मनि दृष्टे विज्ञाते दर्शनसमानाकारध्यानविषये सत्येव सर्वं विदितं भवति, सार्वज्ञ्यं भवति, मोक्षो भवतीत्यस्यार्थस्य प्रतीयमानतया तथो-क्तयुपपत्तेः । एतदस्वरसादेवाह - किं च नानाविद्यानामिति । सामथ्र्यस्य प्रकरणाद् बलीयस्तया चेति । अत एव सत्यत्वज्ञान-त्वादीनां विद्याविशेषप्रकरणपठितानामपि, "आनन्दादयः प्रधानस्य' "अक्षरधियां त्ववरोधः सामान्यतद्भावाभ्याम्' इत्यधिकरणेषु सर्वविद्यासाधारण्यं वक्ष्यति । दर्शपूर्णमासशब्दयोर्लक्षणयेत्यादि । कालविशेषवाचिनो दर्शपूर्णमासशब्दयोः कर्मलक्षकत्वदर्शनात् । तथा, "श्येनेनाभिचरन् यजेत' इत्यादौ श्येनादिशब्दानां "यथा वै श्येनो निपत्यादत्ते' इति वाक्यशेषेण निपत्यादानरूपगुणयोगेन कर्मणि श्येनशब्दो गौण इत्यभ्युपेतत्वाच्चेत्यर्थः । मध्यदेशलक्षणाया अङ्गीकृतत्वाच्चेति । "अर्धमन्तर्वेदि मिनोत्यर्धं बहिर्वेदि' इत्यत्रान्तर्वेदीति वेद्येकदेशो यूपाङ्गत्वेन चोद्यते, उत बहिर्वेसहितो यूपमानदेशं लक्ष्यतीति विशये, वेद्येकदेशो यूपाङ्गत्वेन विधीयते, लक्षणाया अन्याय्यत्वात्; "अर्धं बहिर्वेदि' इति चार्थसिद्धानुवाद इति पूर्वपक्षं कृत्वा, "अर्धमन्तर्वेदि' इत्येकस्य यूपार्धस्यान्तर्वेदिमाने यूपार्धान्तरस्यान्तर्वेदि बहिर्वेदि वा मानमिति शास्त्रस्याभावेनार्धान्तरमपि कदाचित्पुरुषेच्छावशादन्तर्वेद्यपि प्राप्नोति । न चेष्टापत्तिः, "अर्धं बहिर्वेदि' इत्यस्य पाक्षिकानुवादत्वप्रसङ्गात् । तस्यापि विधाने वाक्यभेदः । अतो यस्मिन् देशे मीयमाने अन्तर्वेदि अर्धं भवति बहिर्वेदि अर्धं च, तादृशे देशे मिनुयात् । "डुमिञ् प्रक्षेपणे' इति हि धातुः; प्रक्षिपेदित्यर्थ इति देशविशेषलक्षणेति पूर्वतन्त्रे शेषलक्षणे (3-7-6) स्थितमिति भावः । वाक्यचतुष्टयेनेति । "वेदनमुपासनं स्यात् तद्विषये श्रवणात्', सकृत्प्रत्ययं कुर्याच्छब्दार्थस्य कृतत्वात् प्रयाजादिवत्', "सिद्धं तूपासनशब्दात्', "उपासनं स्याद् ध्रुवानुस्मृतिर्दशर्नान्निर्वचनाच्च' इति वाक्यचतुष्टयं द्रष्टव्यम् । न केवलं छान्दोग्य इत्यर्थ इति । "ध्रुवा स्मृतिः । स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः' इति छान्दोग्ये भूमविद्यायां श्रूयते; संवर्गविद्यायाम्, "यां देवतामुपास्से' इति श्रूयते । तेन तत्रैव तदिति न मन्तव्यमित्यर्थः । स्वयमुपस्थितस्य स्वीकार एवेति । अप्रियत्वे स्वयमुपस्थितमपि परित्यज्यते; प्रियत्वे स्वयमुपस्थितं गृह्रते । प्रियतमत्वे तु प्रार्थ-नीयत्वरूपं वरणीयत्वमिति भावः । ननु पत्रपुष्पादीनां भगवति प्रीतिरहितानामपि प्रीतिविषयत्ववरणीयत्वयोर्दर्शनात् कथं "यस्य' इत्यादि भाष्यमुपपद्यत इत्याशङ्कयाह - चेतनत्वे सति भगवता वरणीयत्वमिति । चेनत्वे सति भगवत्प्रियतमत्वमित्यर्थः । तस्यैव तस्मिन् वाक्ये प्रस्तुतत्वात् । यद्वा प्रियतमत्वपूर्वकं वरणीयत्वमित्यर्थः । स्वतः प्रियत्वं स्वस्मिन् प्रीतिमत एवेति । यस्य च स्वतः प्रियत्वम् तस्यैव स्वतो वरणीयत्वमिति भावः । आशंसायां भूतवच्चेति कर्तरि क्त इति । "गत्यार्थाकर्मक' इत्यकर्मकत्वविवक्षायां यः क्तो विहितः, सः आशंसायां भूतवच्चेत्यनेन आशंसायां मविष्यतीति भावः । ननु "आशंसायां भूतवच्च' इति प्रयोक्त्#ाशंसायामेव दृष्टम् । यथा-"देवश्चेद् वृष्टः, संपन्नाः शालयः', "उपाध्यायश्चेदागतः, अधीतं व्याकरणम्' इति । यथा, "आशिषि लिङ्लोटौ' इति लिङ्लोटौ प्रयोक्त्रशंसाविषयावेव-तद्वदिति चेत्-न; प्रयोक्त्#ाशंसाया-मेवेति ग्रन्थकृतां व्यवहारादर्शनात् उदाहरणमात्रप्रदर्शनेन तद्विषयत्वस्य निश्चेतुमशक्यत्वात् । लिङ्लोङ्विषये तु प्रयोक्त्#ा#ंशसायामेव प्रयोगात् तथात्वमुचितमिति भावः । अनुभूयमानोऽनुभव इतिवदिति । प्रियशब्दस्य प्रीतिविषयत्वमेवार्थ इति प्रथमतृतीयपक्षयोः समानम् । प्रथमपक्षे प्रीतावेव प्रीतिविषयत्व निश्चयः औपचारिकः । तृतीये आगामि प्रीतिरूपज्ञानस्यापि प्रीत्यन्तरविषयत्वसंभवान् मुख्य इति विवेकः । द्वितीयपक्षे तु प्रियेत्यस्यानुकूलत्वमेवार्थः, न प्रीतिविषयत्व-मेवार्थ इति भिदा । यद्यपि प्रियशब्दः, "इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' इति कत्र्रर्थकप्रत्ययान्तः, "कर्तरि कृत्' इति विधानात्-तथापि "देवदत्ताय रोचते मोदकः' इतिवत् विषयत्वपर्यवसित एवेति विषयत्वार्थकत्वे नानुपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् । इदं त्ववशिष्यते-प्रीतिरू-पत्वस्यैव समर्थनीयतया "स्वायत्ते शब्दप्रयोगे' इति न्यायेन "स्वयमपि प्रीतिरूपा' इत्येव निर्देष्टव्ये, भाष्ये "प्रिया' इति निर्देशो न युक्तः । अतः "प्रिया' इति निर्देशस्यानुकूलत्वमेवार्थ इति द्वितीयपक्ष एव युक्त इति प्रतिभाति । यद्वा ध्रुवानुस्मृतिः स्वयमत्यन्ता-नुकूलत्वादिति । "प्रीतिरूपा' इति शेषः । ततश्च अत एव हि या प्रीतिरित्यादिना सा प्राथ्र्यते इति युज्यते । "प्रीतिरूपा' इति शेषाभावे "सा प्राथ्र्यते' सत्युक्ते ध्रुवानुस्मृतिः प्राथ्र्यत इति प्रतीयेत । न च तद्युक्तम्, "या प्रीतिः' इति श्लोके प्रीतेरेव प्राथ्र्यत्वदशर्नेन ध्रुवानुस्मृतेः प्राथ्र्यत्वादर्शनादिति द्रष्टव्यम् । ननु "या प्रीतिः' इति श्लोके प्रीतिरूपापन्नध्रुवानुस्मृतेः प्राथ्र्यत्वं न प्रतीयत इति चेत्-न-"त्वामनुस्मरतः सा मे' इति स्मृतिसमभिव्याहारात् प्रीतिरूपस्मृतिः पाथ्र्यत इत्यर्थलाभसंभवात् । प्रीतिरूपध्रुवानुस्मृतेरिति । न च "स्वयमत्यर्थप्रिया' इत्यत्र भाष्यस्थप्रियशब्दस्य प्रीतिविषयाथर्कत्वपक्षे प्रीतिरूपत्वस्य ध्रुवानुस्मृतावलाभात् कथं, "प्रीतिरूपा ध्रुवा-नुस्मृति'रित्युच्यत इति शङ्कयम्-प्रीतिविषयत्वप्रतिपादनस्यापि प्रीतिरूपत्वप्रतिपादनफलकत्वेन प्रीतिरूपत्वोक्तौ विरोधाभावात् । ननु नैघण्टुकोक्तया पर्यायत्वमेवावगतं स्यात्; न त्वेकार्थपर्यवसानमात्रमित्यत्राह- एकार्थवृत्तित्वं चेति । चः एवार्थः; एकार्थवृत्ति-त्वमेवावगम्यते; न तु पर्यायत्वमपि; तथाहि सति सेवाया अपि पर्यायत्वे, "भूयसी सेवा भक्तिशब्दवाच्या' इत्यभियुक्तव्यवहारविरो-धादिति भावः । वचनबलप्रतिक्षिप्त इति । "भक्तया त्वनन्यया वापि प्रपत्त्या वा महामते । प्राप्योऽहं नान्यथा प्राप्यः - - - - - - - - ।।' इति वचनबलेन, "सकृदेव हि शास्त्रार्थः' इति वचनबलेन च प्रतिक्षिप्तः । शक्ताशक्तभेदेन च व्यवस्था कृतेति भावः । इदानीं तु श्रुति-स्मृत्योरेकाथ्र्येनेति । उपायान्तरनिषेधकश्रुतिस्मृत्योरविरोधसिद्धयर्थमित्यर्थः । इदं चोपबृंहणोपबृंहणीययोरित्युत्तरत्र स्पष्टम् । पुरुष-सूक्तैकाथ्र्यं दर्शयितुमिति । पुरुषसूक्तैकाथ्र्यमुपजीव्यावगतपरमपुरुषतात्पर्या श्वेताश्वतरोपनिषदिति दर्शयितुमित्यर्थः । नाहं वेदैरिति वचनमुपात्तमिति । "नाहं वेदैः', "भवत्या त्वनन्यया' इति श्लोकद्वयमुपात्तम्; तत्तुल्यार्थत्वमभिप्रेत्य, "पुरुषः स परः' इति श्लोकोऽप्युपात्तः। नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया । शक्य एवं विधो ज्ञातुं दृष्टवानसि मां यथा ।। भवत्या त्वनन्यया शक्य अहमेवविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप ।।' "पुरुषः स परः पार्थ भक्तया लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ।।' इति त्रयः श्लोकाः । तदनन्तरमित्यनेन पौनरुक्तयप्रसङ्गादिति । "भक्तया मामभिजानाति यावान् यश्चास्मि तत्त्वतः । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ।।' इति श्लोके "ततः' इत्यनेन ज्ञानस्य परामर्शे "तदनन्तरम्' इत्यनेन पौनरुक्तयमित्यर्थः । ननु "तदनन्तरम्' इत्यत्र तच्छब्दो ज्ञानपरः; "ततः' इति तच्छब्दो ज्ञानहेतुभूतभक्तिपरः; "ततः भक्तया मां तत्त्वतो ज्ञात्वा ज्ञानानन्तरं मां विशते' इत्युक्तौ न पौनरुक्तयमिति चेत्- न भक्तेज्र्ञानहेतुत्वस्य "भक्तया मामभिजानति' इत्यनेनैव सिद्धतया पुनरुक्तिप्रसङ्गात् "ततो विशते' इत्यन्यस्यैव वक्तव्यत्वादिति भावः। न च "भक्तया मामभिजानानि' इति पूर्वनिर्दिष्टभक्तेः प्राप्तिहेतुत्वाभावात् कथं "ततः' इत्यनेन तस्या भक्तेः परामर्श इति वाच्यम्, "ततः' इत्यस्य तद्य्वक्तिपरामर्शित्वासंभवादेव तज्जातीयव्यक्तिपरामर्शित्वमित्यदोषः । अन्योन्याश्रयणं वेति । वाशब्दः समुच्चये; अन्योन्याश्रयणे आत्मश्रयस्यापि सिद्धत्वात् । अज्ञातसुकृतवशादिति । स्ववृत्त्यर्थं व्याधकृतव्याघ्रमरणेन संपादितं गोरक्षणादिकमज्ञातसुकृतमित्युच्यते । यज्ञेन विविदिषन्तीति वाक्यस्य ह्रर्थश्चिन्त्यत इति । न तु स्वल्पायाससाध्यकर्मविधायकवाक्यार्थ इति भावः । आत्माश्रयादिदोषः स्यादेवेति । नन्वन्नद्वेषेण काश्र्यं प्राप्तस्य तत्परिहाराय अन्नविषयौन्मुख्यलक्षणेच्छायां सत्यामप्युत्कटाजीर्णादिप्रयुक्तधातुवैषम्यदोषात् तत्र प्रवृत्तिपर्यन्ता रुचिर्न जायत इति तद्रोचकौ- षधवत्, "निरतिशयानन्दं बहृ; तत्प्राप्तौ विद्या साधनम्' इत्यस्मिन्नर्थे प्राचीनानन्तजन्मशतानुष्ठितानभिसंहितफलनित्यनैमित्तिक-कर्मोपसंजातचित्तप्रसादमहिम्ना संपन्नविश्वासस्य पुरुषस्य ब्राहृावाप्तौ तद्विद्यायां चौन्मुख्यलक्षणेच्छायां सत्यामप्यनादिभवसंचिता-नेकदुरितदोषेण विषयप्रावण्यं संपादयता प्रतिबन्धात् विद्यासाधने श्रवणादौ प्रवृत्तिपर्यन्ता रुचिर्न जायत इति प्रतिबन्धकनिरास-पूर्वकतादृशरुचिसंपत्त्यर्थं कर्मसु प्रवृत्तिरुपपद्यत एव । इतरथा "या प्रीतिरविवेकानाम्' इत्यादिष्वगतेरिति चेत्-न-यद्यनन्यथासिद्धं विविदिषासाधनत्वग्राहि प्रमाणमुपलभ्येत, स्यात्तदा यथा कथंचिन्निर्वाहः । न त्वेतदस्ति । "प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः प्रत्ययार्थस्य प्राधान्यम्' इति सामान्यन्यायापेक्षया "सन्प्रत्ययाभिहिताच्छाविषयस्य प्राधान्यम्' इति विशेषन्यायस्य, "अश्वेन जिगमिषति' इत्यादौ दृष्टस्य प्रबलत्वादिति भावः । अभिधानमात्रस्य प्रागपि कृतत्वात् तन्मात्रं अप्रयोजकं इत्यभिप्रेत्याह - उपपादयिष्याम इत्यर्थ इति । तच्छब्दो विविदिषापर इति । नच ध्यानोपक्रमात्प्रागेव विविदिषायाः सिद्वत्वात् पुनः तदनुष्ठानं व्यर्थमिति शङ्कयम् । प्रत्यहं अनुष्ठायोपासनायाः हेतुभूत विविदिषाया अपि प्रत्यहं अनुवृत्त्यर्थं कर्मणां अपेक्षितत्वात् इति भावः । यावज्जीवं कर्मणोऽपेक्षितत्वे चेति । साक्षाद्वा परंपरया वा कर्मणस्तदपेक्षितत्व इत्यर्थः । (ततश्च विविदिषार्थ-त्वपक्षेऽप्यपेक्षितत्वमात्रसत्त्वात्) प्रमाणजिज्ञासायां श्रुतिवाक्ये प्रदर्शनीये तदुपेक्ष्य सूत्रसंदर्शनस्य प्रयोजनमाह - सूत्रसंदर्शनेनेति । आश्रमशेषत्वेऽपि विद्याङ्गत्वमपीति; विद्यापेक्षितत्वमित्यर्थः । ततश्च विविदिषार्थत्वपक्षेऽप्यपेक्षितत्वमात्रसत्त्वान्नानुपपत्तिरिति भावः। (साधनसप्तकम्) वाक्यकारनिर्देश इति । इतरेतरद्वन्द्वस्य साहित्यरूपसमुच्चयावगमकत्वात् । अत एवैकादशाद्ये "दर्शपूर्णमासाभ्याम्' इति द्वन्द्वावगतं साहित्यं मा बाधीति समुच्चितानामेव षण्णां यागानां फलसाधनत्वमिति समर्थितमिति भावः । समुच्चयोऽर्थान्तरमिति । यद्यपि समुच्चान्वाचयेतरेतरयोगसमाहाराश्चत्वारोऽपि चार्थाः वाशब्दार्थभूतविकल्पप्रतिद्वन्द्विसमुच्चयरूपा एव । न हि "गामश्वं चानय' इति समुच्चये वा, "भिक्षामट, गां चानय' इत्यन्वाचये वा, "देवदत्तयज्ञदत्तौ कुरुतः' इतीतरेतरयोगे वा, "छत्रापानहमानय' इति समाहारे वा वाशब्दार्थभूतविकल्पप्रतीतिरिति -तथापि वाशब्दवत् समुच्चयशब्दोऽन्चाचयसैपठिते समुच्चयावान्तरविशेषे विकल्प-प्रतिद्वन्द्विसमुच्चयसामान्ये च वर्तत इति भावः । "जात्याश्रय' इत्यत्र "कायशुद्धिर्विवेकः' इति सामानाधिकरण्यं कथमित्याशङ्कय, "जात्याश्रवनिमित्तादुष्टादन्नात्' इति वाक्ये दुष्टेभ्यो विविक्तादन्नात् कायशुद्धेः साध्यत्वावगमात् कारणवाचिना विवेकशब्देन कार्यभूता शुद्धिर्लक्ष्यत इत्याह - आहारविषयेत्यादिना । जातिदुष्टाः कलञ्जगृञ्जनादय इति । लशुनं गृञ्जनं चैव पलाण्डुं कव (त) कानि च । वार्ताकनालिकालाबून् जानीयाज्जातिदूषितान् ।।' इत्यादि द्रष्टव्यम् । मुख्ये संमवत्युपचारस्यान्याय्यत्वादाह - यद्वेति । देहविवेचनं विवेकोऽस्तु; सामानाधिकरण्यं कथमित्यत्राह - अशुद्धेभ्य इति । मामनुस्मरेत्येवमन्तमिति । "यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेबरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ।। तस्मात् सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।' इति हि श्लोकक्रमः । सत्यं भूतहितमिति । सत्यं भूतहितं प्रोक्तमार्जवं समचित्तता । दया भूतहितैषित्वं क्षमा द्वन्द्वसहिष्णुता ।।' इत्यादि प्रमाणं द्रष्टव्यम् । आर्जवादिप्रतिपादकवाक्यजातं क्रोडीकृतमिति; दानं यज्ञः सतां पूजा वेदधारणमार्जवम् ।एष धर्मः परो ज्ञेयः फलवान् प्रेत्य चेह च ।।' इति वचनजातमिति भावः । भावान्तरमेवाभाव इत्यभिप्रेत्याह - अभास्वरत्वमिति । दैन्यशब्दविवरणमिति । भास्वरत्वाभावो दैन्याद्भिद्यत इति मतमालम्व्याह - भास्वरत्वविरोधीति । चशब्दो भिन्नक्रम इति; "तज्जं च' इत्ययं भिन्नक्रम इत्यर्थः । देश-कालवैगुण्यात् शोकवस्त्वाद्यनुस्मृतेर्दैन्यम्, तज्जं चेत्यर्थः । दैन्यशब्दस्य तज्जशब्दात् प्राक् प्रयोगाभावे तच्छब्दस्य दैन्यपरामर्शा-भावप्रसङ्ग इति द्रष्टव्यम् । यद्वा भिन्नवाक्यतयेति । अस्मिन् पक्षे, "तज्जं दैन्यम्' इत्यस्य वाक्यस्य भेदः, तस्य च पश्चात् प्रयोगः, "तच्च तज्जं दैन्यम्' इति तच्चेत्यस्याध्याहारदोष इत्याद्यस्वरसो बोध्यः । (विद्याञ्चेति श्रुत्यर्थः) अस्य वाक्यस्यार्थमुपजीव्येति । "कषायपक्तिः कर्माणि' इति वाक्यस्यार्थमित्यर्थः उभयोरपि निरासकं स्यादिति तद्य्वावृ-त्त्यर्थमिति । उभयोरपि निरासकं दृष्टम्; तद्वत् कर्मापि स्वप्राचीनं कर्मेव स्वोत्तराधमपि निरस्यत्विति शङ्काव्यावृत्त्यर्थमित्यर्थः । केचित्तु - "प्राचीनम्' इत्येतत् न कर्मापेक्षया प्रचीनपरम्; अनेकजन्मशतानुष्ठीयमानकर्मजातमनुद्भूतावयवभेदम् "अविद्यया' इति परामृश्यते; तत्र च यदि प्राचीनपदं तत्प्राचीनपरामर्शि, तदा तादृशस्यैव कर्मणो विनाशे तदनन्तरभाविनां विनाशो नास्तीत्युप- पादितं स्यात् । न चेतदिष्टम् । न चाविद्याशब्दोऽन्त्यकमर्मात्रपरामर्शीति शक्यं वक्तुम्; "कषाये कर्मभिः पक्वे' इत्यादिविरोधात् । तैस्तैः कर्मभिस्तत्तत्पूर्वभाविनां विनाश इत्येतत्परमपि न वाक्यम्; तथा हि सति आद्येनैव कमर्णा तत्पूर्वभाविनां विनाशप्रसङ्गात्; "तीत्र्वा' इत्युक्ते उत्तराश्लेषशङ्काया अप्यभावेन तच्छङ्काया अप्यव्यावत्र्यत्वात्; तदुत्तरक्षण एव ज्ञानोत्पत्तिप्रसङ्गाच्च । अतो भाष्ये प्राचीनपदमनेकजन्मार्जितमपि सर्वं ज्ञानप्राचीनं कर्म व्यपोह्रेति साकल्यसूचनार्थमेव । न तु कर्मप्राचीनपरतया केषांचिन्मृत्युशब्दितानां निवत्र्यत्वपरम्; तस्यानुपयुक्तत्वादिति मन्यन्ते । प्राप्य स्थित इति हि तद्योजनेति । तन्मते तरदिः प्राप्तिवचन इति भावः । इति वा शंकराभिमतयोजना स्यादिति । संभावनायां लिङ् । संभवार्थिके (संभाविते ?)त्यर्थः । ततश्च विद्याम् अन्तःकरणवृत्तिम्, अविद्यां तत्कारणं च कायर्कारणरूपेण सहिते यो वेद, सः अविद्योपादानकत्वेन तन्मय्या अन्तःकरणवृत्त्या तदुपादानं मृत्युमविद्यां तीत्र्वां विद्यया स्वरूपभूतज्ञानेनोपलक्षितममृतत्वमश्नुत इति परैर्योऽर्थो वर्णितः, सोऽनुवादस्याप्यनर्ह इति सूच्यते । अङ्गिज्ञातव्यत्वोक्ता-वङ्गज्ञातव्यत्वस्यानुक्तसिद्धत्वात् तत्समुच्चये प्रयोजनमान्द्यादन्यथा व्याचष्टे - यद्वा धर्मेचेति । समुच्चेतव्ययोः विरोधिनोः कोशगम्यत्वात् उक्तार्थ समुच्चयपरतया व्याचष्टे यद्वा प्रतिपदद्योतकाविति । "धर्मे चार्थे च' इति श्लोके चशब्दस्य विरोधिसमुच्चयपरत्वमुक्तसमुच्चयपरत्वं च व्याख्यातृभिव्र्याख्यातमिति तस्य दृष्टान्ततयोभयत्राप्युपादानं युक्तमिति द्रष्टव्यम् । पुण्यपापे उभे अपीति । "ज्ञानविरोधि च कर्म पुण्यपापरूपम्' इति भाष्यावतारिकानुसारात् "ब्राहृज्ञानोत्पत्तिविरोधित्वेन' इत्युत्तर-भाष्यस्य, ततः किमित्यत्राहेत्यवतारिका देयेति मन्यते(न्ते) । न तन्मात्रपापान्तरविषयः पाप्मशब्द इति । "सर्वे पाप्मानः' इत्यत्र पाप्मशब्दस्य दुष्कृतशब्दानुक्तपापमात्रविषयत्वसंभवेऽपि पापशब्दस्य तन्मात्रविषयत्वासंभवात्, "अपहतपाप्मा ह्रेष' इति सकल-हेयनिवृत्तिसंवादिसमनन्तरवाक्ये सुकृतविषयत्वावश्यंभावात् तावताप्यस्माकं समीहितसिद्धेरिति भावः । केचित्तु-"सर्वे पाप्मानः' इत्यत्र पाप्मशब्दो न दुष्कृतशब्दानुक्तपापान्तरवाचीत्येवार्थः, शब्दस्वारस्यात् । न चैवं समनन्तरवाक्यस्थपाप्मशब्दस्य सर्वपरत्वं पूर्ववाक्यस्थपाप्मशब्दस्य सर्वपरत्वे कथं हेतुः स्यादिति वाच्यम्, एकप्रकरणस्थयोः शब्दयोर्वैरूप्यस्यासति बाधकेऽयुक्तत्वादिति वर्णयन्ति । ननु "अपहतपाप्मा ह्रेषः' इति वाक्येऽपि (अपहत?) पाप्मशब्दस्यानुक्तकतिपयपापनिवृत्तिरित्यर्थोऽस्त्वित्याशङ्कयाह - न ह्रनुक्तकतिपयपापनिवृत्त्युक्ताविति । शोकादिषु पाप्मशब्दस्यामुख्यत्वेऽपीति । "अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकः' इति वाक्ये शोकादीनां पाप्मशब्दापेक्षया पृथक्कीर्तनादनुगतप्रवृत्तिनिमित्ताभावाच्च शोकादिषु पाप्मशब्दस्य गौणत्वसंभवेऽपि सुकृतेऽनु-गतप्रवृत्तिनिमित्तसत्त्वेन गौणत्वासंभवात् । न च छत्रिन्यायेन लक्षणास्वीकारे वृत्तिद्वयविरोधान्न कस्यापि मुख्यत्वमिति वाच्यम्-तथापि "सृष्टीरुपदधाति' इत्यादाविव भूम्ना लक्षणासंभवे, "प्राणभृत उपदधाति' इत्यादिवत् लिङ्गसमवायमात्रेण गौण्या वृत्त्याः अनाश्रयणीयत्वादिति भावः । केचित्तु-वृत्तिद्वयविरोधो न दूषणमित्यभिप्रेत्यैतदुक्तमिति वदन्ति । अन्ये तु, "कालजरामृत्युशोकादयः संख्यातत्वात्' इति वाक्यकारवचनानुसारात् शोकादिष्वपि पापशब्दस्य मुख्यत्वमेव । अमुख्यत्वेऽपि न क्षतिः; तावता पाप्म-शब्दप्रयोगविषयत्वसाधारण्यस्य हेतुत्वाभावेऽपि प्रवृत्तिनिमित्तसाधारण्यात् "धर्मेण पापम्' इत्यत्र मुख्यत्वमेवेत्यर्थ इति वदन्ति । (उन्निनीषावाक्यार्थः) यद्वृत्तद्वयमिति । "यमुन्निनीषति', "यमधो निनीषति' इति यच्छब्दद्वयमित्यर्थः । ज्ञानप्रदानद्वारककारयितृत्वविषयमवसीयत इति । यद्वृत्तद्वयाभिप्रेतस्य पुण्यपापाख्यस्य कर्मणः स्वर्गनरकहेतुभूतकर्मकारयितृत्वप्रयोजकोन्निनीषाधोनिनीषाहेतुत्वमस्माद्वाक्यात् प्रतीयत इत्यर्थः । ततश्च कर्मणां कर्मप्रयोजकत्वं ज्ञानद्वारकमिति सिध्यतीत्यर्थः । नन्वेतावता पापशब्दितस्यासाधुकर्मकर्तव्यता- ज्ञानद्वारा नरकहेतुभूतकर्मानुष्ठानहेतुत्वसिद्धावपि न सम्यग्ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वं सिध्येदिति चेत्, निषिद्धे कमर्णि बलवदनि-ष्टजनकत्वलक्षणसम्यग्ज्ञानप्रतिबन्धकत्वाभावे तत्र प्रवृत्तेरेवानुदयप्रसङ्गेनावश्यं सम्यग्ज्ञानप्रतिबन्धकत्वस्य वक्तव्यत्वात् ब्राहृज्ञान-प्रतिबन्धकत्वमपि सिध्यति । इतरथा दुरितकर्मप्रवृत्तेरेवासंभवात् । सर्वकर्मदेवतासामान्यविषयमिति । "बुद्धया संयोजयन्ति तम्' इति बुद्धेर्वेद्यरूपकर्मविशेषानुपादानात् सर्वविषयकज्ञानप्रतिबन्धकत्वमेव सिध्येत्, न तु भगवद्विषयमोक्षहेतुज्ञानप्रतिबन्धकत्वम् । तथा, "न देवा यष्टिमादाय' इति देवतासामान्योपादानात्, "एष ह्रेव' इति विवक्षितस्य भगवत एव कारयितृत्वस्य न लाभ इत्यर्थः । सम्यग्ज्ञानसामान्याबहिर्भावादिति । इदमुपलक्षणम्-भगवतोऽपि देवतासामान्याबहिर्भावादित्यपि द्रष्टव्यम् । (धर्मेण पापमित्येतदर्थः) फूर्वमेव शिक्षित इति । अत इदानीममुक्तिर्न दोषायेति भावः । अत्र श्रूयमाणत्वादिति । "धर्मेण पापमपनुदति' इति प्रकरणे "तस्माद्यज्ञं परमं वदन्ति', "तस्मात् सत्यं परमं वदन्ति' इत्यादिवाक्येषु श्रूयमाणत्वादित्यर्थः । अपनुदं दिति ह्रर्थः स्यादिति । ननु पापशब्दस्य तादात्विकानिष्टसाधनत्वरूपार्थाश्रयणे स्वर्गार्थेन कर्मणा कस्यचित् पुंसस्तन्कालविशेषेऽनिष्टपुत्रपश्चादिसाधन-कमर्णामपि विनाशप्रसङ्ग इति चेत्-न-योगसिद्धयधिकरणोक्तन्यायेन (मी.4-3-12) फलान्तरार्थमनुष्ठितस्य कर्मणस्तस्मिन्नेव प्रयोगेऽनिष्टपश्वादिसाधनपापनिवर्तकत्वासंभवात् । प्रकृते च "यज्ञेन' इत्यादिवाक्येन विनियुक्तानां यज्ञादीनां द्वारविशेषाकाङ्क्षायां "धर्मेण पापमपनुदति' इत्यस्य द्वारविशेषसमर्पकतया विद्यार्थमनुष्ठितेनापि पापनिवृत्त्युपपत्तेः । पापशब्दवाच्यान्तर्भावाच्चेति । ननु धर्मत्वेन प्रसिद्धानां ज्योतिष्टोमादीनां मुमुक्षुं प्रत्यनिष्टसाधनत्वेन तं प्रति पापत्वे, यस्य पुंसो यदा यदनिष्टम्, तं प्रति तदा तस्याधर्म-त्वप्रसङ्गेन व्यवस्था न स्यादिति चेत्-न । इष्टापत्तेः । पुरुषविशेषं प्रत्येव धर्माधर्मव्यवहारात् । तत् इत्यस्य तस्मादित्यर्थकत्वमभि- प्रेत्य व्याचष्टे -श्रुतिस्मृतीति । एवम् इति व्याख्येयं पदम् । उपायत्रतिबन्धकनिरासार्थमिति छेदः । अतः ब्राहृज्ञानस्य फलाभिसं-धिरहिताश्रमकमर्सापेक्षत्वादिति । नन्वेतावता ब्राहृोपासनस्य कर्मसाध्यस्य तद्विचारसापेक्षत्वेऽपि न ब्राहृविचारस्य तदपेक्षेति चेत्-न-कर्मोपासनयोः शेषिणोरनुष्ठानक्रमेणैव शेषभूतयोस्तद्विचारयोरपि क्रम इत्याशयात् । ब्राहृविचारापेक्षिताधिकारिविशेषणीभूत-कर्मास्थिरफलत्वज्ञानादिनिष्पादकत्वमप्यस्तीत्याहेत्याह - ज्ञानं हीत्यादिना । (साधनचतुष्टयपूर्ववृत्तत्वनिरासः) साधनसप्तकं चेति । विवेकविमोकादीत्यर्थः । इत्यारभ्येति । "नित्यानित्ययोव्रसन्तीति नित्यानित्यवस्तूनि, तद्धर्माः । नित्या-नित्ययोधÐर्मणोस्तद्धर्माणां च विवेको नित्यानित्यवस्तुविवेकः । एतदुक्तं भवति-माभूत् "इदमृतं नित्यम्, इदमनृतमनित्यम्' इति धर्मिविशेषविषयो विवेकः । धर्मिमात्रयोनित्र्यानित्ययोस्तद्धर्मयोश्च विवेकं निश्चिनोत्येव । नित्यत्वं सत्यत्वम्; तत् यस्यास्ति, तन्नित्यं सत्यम् । तथा चास्थागोचरः । अनित्यत्वमसत्यत्वम्; तद्यस्यास्ति तदनित्यमनृतम् । तथा चानास्थागोचरः । तदेतेष्वनुभूयमानेषु युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरेषु विषयविषयिषु यदृतं नित्यं सत्यं सुखं व्यवस्थास्यते तत् आस्थागोचरो भविष्यति । यत्त्वनित्यमनृतं भविष्यति, तत् तापत्रयपरीतं त्यक्ष्यत इति । सोऽयं नित्यानित्यवस्तुविवेकः प्राग्भवीयाद्वा, ऐहिकाद्वा कमर्णो विशुद्धसत्त्वस्य भवत्यनुभवोपपत्तिभ्याम्' इत्यन्तेन ग्रन्थेनेति शेषः । "इदं नित्यम्, इदमनित्यम्' इति विशेषनिश्चयाभावेऽपि नित्यत्वानित्यत्व-योर्धर्मिभ्यां भवितव्यमित्येवं योऽयं सामान्यनिश्चयः, स एव नित्यानित्यवस्तुविवेकशब्दार्थ इति भावः । "नित्यस्य धर्मिणो नित्यत्वं सत्यत्वम्' इति पाठः कोशेषु दृश्यते । तत्र "नित्यस्य इत्येतत् स्वरूपकथनपरम् । यस्य धर्मिणो नित्यत्वं सत्यत्वं च तस्योपादेयत्वम्, यस्य धर्मिणोऽनित्यत्वमसत्यत्वम्, तस्य हेयत्वमित्येवं विवेक इति पर्यवसितार्थः । "यस्य धर्मिणः' इति पाठस्तु सुगम एव । निरू-पकस्य तु हेयमिति चेदिति; अनित्यमिति शेषः । आद्यन्तयोरिति । साधानानुष्ठानफलानुभवदशयोरित्यर्थः । तस्यैतन्नैरपेक्ष्याच्च पूर्ववृत्तत्वानुपपत्तिरिति । तस्यागमान्तरस्य …

… ब्राहृविचारनैराकाङ्क्ष्#ापादकत्वादित्यर्थः । अत एवोपसंहारेऽपि तथैव वक्ष्यति- "शास्त्रान्तराणां ब्राहृविचारनैराकाङ्क्ष्#ापादकत्वात्' इति । स्वार्थोपयोगित्वादिति । आरम्भोपयोगित्वादित्यर्थः । तत्रत्यन्यायाधीन इति । आवृत्तिविधानाद्यधीन इत्यर्थः । किंचाद्यसूत्रादेवेति । यद्यपि सूत्रस्य विषयप्रयोजनाधिकारिप्रतिपादनपरत्वेऽपीदृशान्योन्या-श्रयस्य सुवचनत्वात् शास्त्रारम्भोपयोगवर्णनसूत्रमात्रस्योच्छेदप्रसङ्गः तथाप्याद्यसूत्रस्य शास्त्रान्तराप्रामाण्यादिप्रतिपादनपरत्वेन परै-रव्याख्यातत्वादित्यत्र तात्पर्यात् । अत एव "किंच अनित्यफल' इति दूषणान्तरोपन्यासेन स्वर्गादिफलानित्यत्वावगतौ शास्त्रान्त-स्वोत्प्रेक्षिततर्कयोरेवोत्थापनम्, न तु शास्त्रारम्भसूत्रस्येति द्रष्टव्यम् । शास्त्रान्तरदौर्बल्यमेव वा स्वशास्त्रप्राबल्यमेव वेति । स्वशास्त्र-प्राबल्यविनाकृतशास्त्रान्तरदौर्बल्यं वा, शास्त्रान्तरदौर्बल्यविनाकृतस्वशास्त्रप्राबल्यं वेत्यर्थः । समुच्चितमुभयं वेति । शास्त्रान्तराणां दौर्बल्यं स्वशास्त्रप्राबल्यं चेत्यर्थः । स्वशास्त्रस्य दौबल्र्य इति । स्वशास्त्रप्राबल्याभावे शास्त्रान्तरसमानयोगक्षेमत्वादित्यर्थः । अत एव दुःखत्रयाभिघातज्ञानस्येति । न च "तापत्रयातुरैरमृतत्वाय स एव जिज्ञास्यः' इति भाषणात् तद् विरुध्येतेति शङ्कयम्, तस्यापि कर्मविचारजन्यकर्माल्पास्थिरफलत्वज्ञानाभिप्रायत्वेनादोषात् । ननु कर्मविचारजन्यायाः कर्मणामल्पास्थिरफलत्वादिप्र-तीतेरनन्तस्थिरफलाभिलाषस्य च पराभिमतसाधनचतुष्टयसंपत्तिरूपत्वसंभवान्न विरोध इति चेत्, सत्यमविरोधः-तथापि, "अथातः शेषलक्षणम्' इत्यादिवत् पूर्वपूर्वाध्यायविचारस्य पूर्ववृत्तत्वं युक्तमित्यत्र भाष्यकृतः संरम्भात् । व्याक्येयस्वभावात् क्रमनियम उक्तः । व्याख्यानस्वभावादपि तत्सिद्धिरिदानीमुच्यत इति । वेदद्वारा व्याख्येययोः कर्मोपा-सनरूपशेषिणोकार्यकारणभावेन पौर्वापर्यात् तच्छेषभूतविचारयोरपि पौर्वापर्यमुक्तम् । अधुना कर्मकाण्डोक्तन्यायोपजीवित्वादस्य शास्त्रस्य पौर्वापर्यमुच्यत इत्यर्थः । इदं प्रदर्शनार्थमुक्तमिति । अयमभिप्रायः-"एषां साधनत्वं च विनियोगावसेयम्' इति भाष्य-पर्यालोचनायां तृतीयाध्यायव्युत्पाद्यश्रुतिलिङ्गादिनिर्णेतव्यसाधनताकत्वात् साधन चतुष्टयस्य तत्पूर्ववृत्तत्वमिति प्रतीयते । न च तद्युक्तम्; तर्कशास्त्रव्युत्पादितप्रत्यक्षप्रमाणतदितिकर्तव्यताभूततर्कादिग्राह्रकारणताकत्वात् कर्मविचारस्य तर्कशास्त्रस्यापि तत्पूर्व-वृत्तत्वप्रसङ्ग इति वाचाटवचसोऽप्यवकाशप्रसङ्ग इ(ङ्गादि?)ति न शङ्कयम्- अत्र व्युत्पाद्यानां बहूनां प्रायेण तन्निर्णयसापेक्षत्वात् तदुपजीवित्वमित्यत्र भाष्यस्य तात्पर्यादिति । (पूर्वमीमांसार्थसंग्रहः) प्रमाणलक्षणं वृत्तमिति । विध्यर्थवादमन्त्रनामधेयस्मृत्याचारवाक्यशेषसामथ्र्यात्मकप्रमाणस्वरूपं वृत्तमित्यर्थः । शास्त्रभेदो वेति । इदं तु गुरुमते द्रष्टव्यम् । भेदहेतव इति । यजति, जुहोति, ददाति इति चोदनासु यजत्यादिधातुभेदरूपेण शब्दान्तरेण यागदानहोमानां भेदः; "समिधो यजति' "तनूनपातं यजति' इत्यादिविधिषु "यजति' इति पञ्चकृत्वोऽभ्यासेनाविशेषपुनःश्रुतिरूपेण प्रयाजानां भेदः "सप्तदश प्राजापत्यान् पशूनालभते' इत्यत्र देवतासंबन्धभेदिन्या सप्तदशसंख्यया तदनुमेययागानां भेदः; "अथैष ज्योतिः' इत्यादि-वाक्येषु ज्योतिरादिनामधेयैस्तन्नामकयागानां प्रकृतज्योतिष्टोमाद्भेदः; "तप्ते पयसि दध्यानयति; सा वैश्वदेव्यामिक्षा । वाजिभ्यो वाजिनम्' इत्यत्रामिक्षारूपगुणान्तरावरुद्धे यागे निवेशमलभमानेन वाजिनगुणेन वाजिनयागस्यामिक्षायागात् भेदः; प्रकरणान्तरेण नित्याग्निहोत्रात् मासाग्निहोत्रस्य भेद इत्येवं शब्दान्तरादिभिर्भेदः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । श्रुति लिङ्गेति । निरपेक्षशब्दः श्रुतिः । सा त्रिधा-विधात्री, अभिधात्री,विनियोक्त्#ी चेति । लिङ्गादिश्रुतिर्विधात्री । इन्द्रादिश्रुति-रभिधात्री । विनियोक्त्#ी त्वेकप्रत्ययरूपा, एकपदरूपा, विभक्तिरूपा चेति त्रिधा । तत्राऽऽद्या-"पशुना यजेत' इत्यत्र तृतीया । सा हि स्वोक्तकरणकारकं प्रति स्वोक्तैकत्वरूपसंख्यायाः शेषत्वमर्पयति । द्वितीया, "यजेत' इति पदम् । तेन प्रत्ययोक्तभावानां प्रति प्रकृत्यु-क्तयागस्य शेषतोपनीयते । तृतीया शेषित्वबोधिका शेषत्वबोधिका चेति द्विधा । "व्रीहीन् प्रोक्षति' इत्यादिषु द्वितीया व्रीह्रादीनां प्रोक्षणादिक्रियां प्रतीप्सिततमत्वरूपशेषित्वबोधिका । "क्रीते सोमे भैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छति' इत्यत्र चतुर्थीश्रुतिः मैत्रावरुणस्य प्रदानक्रियेप्सिततमेन कर्मणाभिप्रेयमाणत्वरूपशेषित्वबोधिका । "अरुणया क्रीणाति' इत्यत्र क्रयभावनां प्रत्यारुण्यस्य, चात्वाला-न्मृदमाहरति' इत्यत्र मृदाहरणक्रियां प्रति चात्वालस्य, "वेद्यां हवींष्यासादयति' इत्यत्र हविरासादनक्रियां प्रति वेद्याश्च तृतीयाप-ञ्चमीसप्तम्यः शेषत्वबोधिकाः । षष्ठी तु क्वचित्, "दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात्' इत्यत्र शेषित्वबोधिका, "यजमानस्य याज्या' इत्यादौ शेषत्वबोधिका च । संबन्धमात्रऽनुशिष्टायाः षष्ठया योग्यताद्यनुसारेणोभयथापि पर्यवसानसंभवात् । वस्तुसामथ्र्यं लिङ्गम् । तद् द्विविधम्-शब्दसामथ्र्यमर्थसामथ्र्यं चेति । तत्र "बर्हिर्देवसदनं दामि' इति मन्त्रस्य लवनप्रकाशनसामथ्र्यरूपाल्लिङ्गाल्लवनशेषता । "स्वधितिनाऽवद्यति' "रुाुवेणावद्यति' "हस्तेनावद्यति' इत्यवदानसामान्ये साधनत्वेन श्रुतानां स्वधित्यादीनां तत्तत्सामथ्र्यरूपा-ल्लिङ्गात् विशिष्य मांसद्रवद्रव्यपुरोडाशाद्यवदानेषु शेषता । शेषत्वस्य शेषित्वस्य वा बोधिकया श्रुत्या रहितपदसमभिव्याहारो वाक्यम् । यथा "अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः' इति; यथा वा "मैत्रावरुणः प्रेष्यति चान्वाह च' इति । न हि होमभावनां प्रति स्वर्गस्य भाव्यत्वेन शेषित्वबोधिका द्वितीयादिश्रुतिः, प्रैषानुवचनं वा प्रति मैत्रावरुणस्य कर्तृत्वेन शेषत्वबोधिका तृतीयादिश्रुतिर्वास्ति । प्रथमा तु प्रातिपदिकार्थमात्रऽनुशिष्टा । अतः पदसमभिव्याहाररूपेण वाक्येन शेषशेषिभावबोधः । विधिवाक्येन कर्तव्यतयावगतस्य "केन प्रकारेण कर्तव्यम् ?' इति विशिष्याज्ञायमानस्येतिकर्तव्यताकाङ्क्षा प्रकरणम् । तद् द्विविधम्-महाप्रकरणमवान्तरप्रकरणं चेति । तत्राद्येन दर्शपूर्णमासादिकं प्रति प्रयाजादीनाम्, द्वितीयेन प्रयाजादिकं प्रत्यभिक्रमणादीनां च तत्तत्संनिधिसमाम्नातानां शेषता । स्थानं द्विविधम्-यथासंख्यं संनिधिश्चेति । तत्राद्येन "दव्धिरस्यदव्धो भूयासम्' इति मन्त्रस्योग्नेयाग्नीषोमीयमन्त्रद्वयमध्याम्नातस्य आग्नेयाग्नीषोमीययागद्वयमध्यानुष्ठेयोपांशुयाजशेषता । संनिधिस्तु आम्नानसंनिधिः, अनुष्ठानसंनिधिश्चेति द्विविधः । आद्येन, "शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्यायै' इति मन्त्रस्य महाप्रकरणावान्तरप्रकरणरहितसांनाय्यपात्रप्रोक्षण शेषता । द्वितीयेन पशुधर्माणामग्नी-षोमीयपशुशेषता । समाख्या यौगिकी संज्ञा । सा लौकिकी वैदिकी चेति द्विविधा । "होतृचमसः' इति वैदिकसमाख्यया होतुश्चम-सभक्षणं प्रति, "आध्वर्यम्' इति याज्ञिकप्रसिद्धलौकिकसमाख्यया अध्वर्योरवघातादिकं प्रति च कर्तृत्वेन शेषतेत्येवं सापवादः शेष-शोषिभावस्तृतीयाध्याये प्रपञ्चित इत्यर्थः । पुरुषार्थैः क्रत्वर्थानामिति । पुरुषार्थैः क्रतुभिः क्रत्वर्थानामित्यर्थः । शेषिभिः शेषाणां प्रयुक्तिरिति यावत् । शेष्येव विधेयं प्रयुङ्क्त्#ेउस्वसिध्ध्यर्थमनुष्ठापयति, न वनुनिष्पाद्यपि । नापि शेषः शेषिणं प्रयुङ्क्त्#े । अनेकशेषसद्भावेऽपि यत्रान्यप्रयुक्तस्यैवान्यत्र विनियोगः, तत्र यत्प्रयुक्तस्यान्यत्र विनियोगः स एव शेषं प्रयुङ्क्त्#े, न तु शेष्यपि सन्नन्योऽपि । एवं च, "तप्ते पयसि दध्यानयति' इति वाक्ये विधीयमानस्य दध्यानयनस्य द्विकर्मकस्य कर्मान्तराकाङ्क्षायां समभिव्याह्मतं पयः कर्मान्तरत्वेनान्वीयमानं सप्तम्या अधिक-रणत्वेन निर्देशात् प्रधानकर्मतया पर्यवस्यतीति प्रकृतप्रधानभूतपयः परामर्शिना तत्पदेन सामानाधिकरण्येन निर्दिष्टतया पयोरूप-त्वेनावगता आमिक्षैव शेषित्वात् शेषभूतं दध्यानयनमनुष्ठापयति; न तु तदनुनिष्पादि वाजिनमपीत्यामिक्षापचार एव पयोन्तरे दध्यानयनस्य प्रयुक्तिः; न वाजिनापचारे । "कृष्णविषाणया कण्डूयते', "चात्वाले कृष्णविषाणां प्रास्यति' इति कृष्णविषाणायाः कण्डूयनप्रासनरूपक्रियाद्वयान्वये सत्यपि कृष्णविषाणा तृतीयया कण्डूयनं प्रति शेषः; प्रासनं प्रति तु द्वितीयया शेषिणीति निवृत्त-कण्डूयनप्रयोजननिकायास्तस्याः प्रासनात् प्राक् अपचारे प्रासनार्थं न पुनः कृष्णविषाणान्तरोपादानप्रयुक्तिः । "पुरोडाशकपालेन तुषान् उपवपति' इत्यत्र पुरोडाशप्रयुक्तस्यैव कपालस्य तुषोपवापं प्रति शेषत्वेन विनियोगात्, यत्र पुरोडाशो नास्ति न तत्र तुपोप-वापार्थं कपालप्रयुक्तिरित्येवं सापवादा अनुष्ठानशक्तिरूपा प्रयुक्तिर्निरूपितेत्यर्थः । श्रुत्यर्थेति । "अध्वर्युर्गृहपतिं दीक्षयित्वा ब्राहृाणं दीक्षयति' इत्यादौ क्तवाश्रुत्या दीक्षयोः क्रमः । "अग्निहोत्रं जुहोति', "यवागूं पचति' इत्यत्र होमपाकयोः प्रयोजनवशात् क्रमः । "समिधो यजति', "तनूनपातं यजति' इत्यादौ पाठक्रमात् क्रमः । "सप्तदश प्राजापत्यान् पशूनालभते' इति विहितप्राजापत्ययागाङ्गभूतेषूपाकरणनियोजनादिषु प्रथमप्रवृत्तोपाकरणक्रमानुरोधेनैव पशुषु नियो-जनादीनां पाश्चात्यानां क्रमः । साद्यस्के सवनीयस्थाने, "सह पशूनालभते' इति सहालभ्यमानेष्वग्नीषोमीयसवनीयानुबन्ध्यपशुषु सवनीयस्थानानुरोधात् सवनीयस्य प्राथम्यम् । "सारस्वतौ (होमौ) भवतः' इति विहितस्त्रीपुंसदेवत्ययोः कर्मणोर्याज्यानुवाक्यावशात् स्त्रीदेवत्यस्य प्राथम्ये स्थिते तदङ्गभूतानामपि प्रधानक्रमेणैव क्रम इत्येवमादि क्रमलक्षणे निरूपितमित्यर्थः । अधिकारिनिरूपणमिति । अधिकारः फलस्वाम्यम् । सामान्यातिदेश इति । "तद्वदिदं कर्तव्यम्' इत्यतिदेशः । स च त्रिविधः; यथा-"समानमितरच्छ्येनेन' इति प्रत्यक्षवचनेन श्येनवैशेषिकाङ्गानामिषुनामके एकाहक्रतावतिदेशः । कुण्डपायिनामयनाग्निहोत्रे नाम्ना नैयमिकाग्निहोत्रधर्माणामतिदेशः क्रियते "मासमग्निहोत्रं जुहोति' इति । सौर्यादिषु विकृतिषु "प्रकृतिवदङ्गानि कर्तव्यानि' इत्या-नुमानिकवचनेन सामान्यतोऽतिदेशः सप्तमे निरूपित इत्यर्थः । विशेषातिदेश इति । "अस्य कर्मण इदं कर्म प्रकृतिः' इति प्रकृति-विकृतिविशेषचिन्ता अष्टमे कृतेत्यर्थः । ऊह इति । प्राकृतपदार्थकार्यापन्नवैकृतपदार्थसंबन्धेन मन्त्रसामसंस्काराणामन्यथाभावात्मक ऊहो नवमे चिन्तित इत्यर्थः । बाध इति । कार्यमुखेन विकृतिं प्राप्तानां प्राकृताङ्गानां द्वारलोपप्रत्याम्नानप्रतिषेधपर्युदासैर्निवृत्तिः । यथा कृष्णलेष्ववघातस्य तुषविमोकरूपाद्वारलोपान्निवृत्तिः; कुशैः शराणां प्रत्याम्नानान्निवृत्तिः; "न तौ पशौ करोति' इति प्रतिषेधेनाज्य-भागयोः पशौ निवृत्तिः; महापितृयज्ञे "नार्षेयं वृणीते' इति पर्युदासेनार्षेयवरणनिवृत्तिः इत्येवं बाधो दशमे निरूपित इत्यर्थः । तन्त्र-प्रसङ्गाविति । अनेकप्रधानोद्देश्यकसकृतङ्गानुष्ठानं तन्त्रम् । यथा-दर्शादित्रिकद्वयोद्देशेनानुष्ठीयमानानां देशकालकत्र्राद्यैक्यादगृह्र-माणविशेषताऽङ्गानां तन्त्रेणानुष्ठानम् । अन्योद्देशेनानुष्ठितेनान्यस्योपकारसिद्धिः प्रसङ्गः । यथा पश्वर्थानुष्ठितैरङ्गैः पशुतन्त्रमध्यपाति-पुरोडाशस्योपकारसिद्धिरित्येवमेकादशद्वदशयोस्तन्त्रप्रसङ्गौ चिन्तितावित्यर्थः । संकर्षसापेक्षत्वं चेति । "प्रधानवदेव तदयुक्तम्' इत्यत्र "नाना वा देवतापृथक्तवात्' इति न्यायसापेक्षत्वस्याविष्करिष्यमाण-त्वादिति भावः । अभ्युच्चययुक्तिरुच्यत इति । अप्रधानार्थस्यापि साक्षात्संगतत्वेन तदपेक्षितत्वात् कर्मविचारस्य पूर्ववृत्तत्वाश्रयणे, अस्मिन् शारीरकशास्त्रे ब्राहृकारणत्वविरोधिशास्त्रान्तरप्रतिक्षेपस्यापि तत्पादे करिष्यमाणस्योपयुक्ततया सकलशास्त्रार्थविचारस्यापि पूर्व-वृत्तत्वप्रसङ्गादभ्यूच्चययुक्तिरित्युक्तम् । "कर्मसमृद्धयर्थत्वे तत्प्रयोजनं तन्निर्वचनात्' इत्येतावद्वाक्यकारवचनं द्रष्टव्यम् । ब्राहृदृष्टि-रूपत्वात् ब्राहृज्ञानसापेक्षणीत्यर्थ इति । यद्यपि न सर्वेषामुद्गीथाद्युपासनानां ब्राहृदृष्टिरूपत्वम्, "लोकेषु पञ्चविधं सामोपासीत', "वृष्टौ पञ्चविधं सामोपासीत' इत्यादौ तदभावात्-तथापि ब्राहृदृष्टिरूपोद्गीथाद्युपासनविशेषाणां ब्राहृदृष्टिरूपत्वात् ब्राहृज्ञानापे- क्षेत्यर्थः । यद्यप्युद्गीथाद्युपासनविशेषा भवन्तु ब्राहृदृष्टिरूपा ब्राहृज्ञानसापेक्षाः । नैतावता "तन्निर्धारणानियमस्तद्दृष्टेः', "अङ्गेषु यथाश्रयभावः' इत्यादिषु क्रियमाणस्योद्गीथाद्युपासने क्रत्वर्थपुरुषार्थत्वविचारस्य ब्राहृज्ञानसापेक्षत्वमस्ति; अपि तु प्रसङ्गान्निरूपणम्-तथापि "ब्राहृदृष्टिरुत्कर्षात्' इत्यादिषु ब्राहृदृष्टित्वपुरस्कारेण प्रवृत्तेषूद्गीथाद्युपासनविचारेषु ब्राहृज्ञानसापेक्षत्वमस्तीत्यभिप्रायः । ननु "ब्राहृदृष्टिरुत्कर्षात्' इति विचारस्य "मनो ब्राहृेत्यूपासीत' इति मनआदिसाधारण्यात् मनआदिस्वरूपशोधकसांख्याद्यागमस्या-प्युपजीव्यत्वप्रसङ्गेन पूर्ववृत्तत्वप्रसङ्ग इति चेत्-न; एतस्याभ्युच्चययुक्तितयैतादृशातिप्रसङ्गस्यादोषत्वात् । ब्राहृविद्यां शीघ्रं संपाद-यन्तीत्यर्थ इति । नच ब्राहृज्ञान सापेक्षाणामेषां ब्राहृविद्योत्पादकत्वं विरुद्धमिति वाच्यम् । आगमोत्थ ब्राहृज्ञान सापेक्षस्य उद्गीर्थापासनस्य न च ब्राहृज्ञानसापेक्षस्योद्गीथोपासनस्य विवेकादिजन्योपासनाङ्गत्वेऽविरोधात् । ततश्च ब्राहृविद्योत्पादकशमद-मादिचिन्तनवदेतच्चिन्तनमप्यत्र संगतमित्यर्थः । अन्यतरापेक्षयोभयापेक्षया वेति । अयं भावः-"ब्राहृजिज्ञासा' इति सूत्रे ब्राहृानु-बन्धिनां सर्वेषां विचार्यत्वं प्रतिज्ञातम् । अतस्तदुपासनतत्फलतदनुबन्धिविचारस्य सर्वस्य प्रतिज्ञाततया तत्संगतिः साक्षात्संगतिः । ततश्चोपासनापेक्षिततयोपासनानुबन्धित्वमप्यस्ति; ब्राहृदृष्टिरूपत्वात् ब्राहृानुबन्धित्वमप्यस्ति । अतः केवलोपासनमात्रानुबन्धि-शमाद्यपेक्षयाप्यभ्यर्हितत्वमिति । कर्माङ्गाश्रयत्वं पूर्वभागविचारसंगतेरिति । अन्ततो गत्वा इदमपि केवलकर्मविद्याङ्गकर्मसाधा-8रणत्वात् साधारणमित्यभिप्रायः । प्रागुक्तसंगतिविशेषविशिष्टत्वात्तयोरिति । ननु कर्मब्राहृविचारयोः पौर्वापर्यविचारदशायां कथं तत्सिद्धवत्कारेण, "न हि कर्मविचारात् पूर्वं ब्राहृविचार उपपद्यते, संगतिविशेषविशिष्टत्वात् तयोः' इत्युक्तिरिति चेत्-न;क्रमवि-शेषनियामकसंगतिविशेषविशिष्टाविरुद्धावान्ततरवाक्यार्थैकप्रयोजनत्वरूपशास्त्रैक्यस्यैव कर्मविचारपूर्ववृत्तत्वे प्रधानयुक्तितया अन्य-स्याभ्युच्चययुक्तित्वेन, सिद्धवत्कृत्य कथने दोषाभावात् । वैषम्यत्रयविशेषिताया इति । उभयापेक्षायाः साम्येऽपि कर्मविचारे कर्तु-मशक्यत्वादुपनिषद्भागविहितत्वाच्च सूत्रकृतेह शास्त्रे विचारितमिति ब्राहृमीमांसाविचारितत्वमेव फलतया वक्तुमुचितम्, न तु ब्राहृ-मीमांसाविचारितत्वमपि हेतूकर्तुमुचितमिति चेत्-न; वैषम्यद्वय एव तात्पर्यादिति केचित् । अन्ये तु सूत्रकाराणां स्वतन्त्रेच्छत्वात् जैमिनिना न कृतम्, बादरायणेन कृतमित्यपि युक्तयन्तरप्रदर्शकं तदिति वदन्ति । नियमेनापेक्षितत्वरूपः प्रधानहेतुरिति । ननु यागस्य देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागरूपत्वात् देवताविचार एव सर्वापेक्षया पूर्वभावी किं न स्यात् ? किंच अथशब्दस्य देवताविचारा-नन्तर्यमवश्याश्रयणीयम्, न तु व्यवहितकर्मविचारानन्तयर्मिति चेत्-उच्यते - संकर्षकाण्डोऽप्यविचारितकर्मविशेषविषय एव । जैमिनिर्हि द्वादशलक्षणीं प्रणीय तत्राविचारितांशमालोच्य पुनरपि चतुर्लक्षणीं प्रणिनायेति प्रसिद्धिः । अत एव हि "संहितमेतच्छारीरकं जैमिनीयेन षोडशलक्षणेन' इति वृत्तिग्रन्थोऽपि संगतः । अत एव "प्रदानवदेव' इत्यधिकरणे भाष्ये यत् संवादयोपात्तम् "नाना वा देवता पृथक्तवात्' इति तज्जैमिनीय एव दृश्यते, न तु देवताकाण्डे काशकृत्स्नीये । अतोऽपि संकर्षः कर्मविषय एव । तत्रैव केषांचि-द्देवताकाण्डत्वव्यवहारोऽप्यस्तीति । भाष्ये-सर्वसंमतेति । सर्वेषां संमता सर्वसंमतेति शेषलक्षणषष्ठयाः समासः "क्तस्य च वर्तमाने' इति षष्ठयास्तु, "क्तेन च पूजायाम्' इति निषेधादिति द्रष्टव्यम् । वक्ष्यमाणवस्तुसामथ्र्यान्तर्भूत इति । ततश्च तत्परिहार एवास्यापि परिहार इति भावः । अपिनोपपादयिष्यमाणस्येति । अपिर्हि "अपिः पदार्थसंभावनान्ववसर्गगर्हासमुच्चयेषु' इति समुच्चयार्थकत्वेनान्वाचयार्थक-त्वाभावात् पाधान्यार्थक एवेति भावः । यद्वा निपातानामनेकार्थत्वात् प्राधान्यद्योतकत्वमिति भावः । वक्ष्यमाणज्ञात्रादय इति । विशेषपदविवरणरूपास्त इति भावः । विजातीयादिनिवृत्तिपरस्य "सदेव' इत्यादिवाक्यस्य प्रतिज्ञातार्थप्रमाणतयोदाहरिष्यमाणत्वात् विशेषपदस्य विजातीयादिपरत्वमेवोचितमित्यभिप्रायेणाह - विजातीयसजातीयस्वगता वेति । अन्वयिनो व्यावृत्तिरूपाश्चेति । भावरूपा अभावरूपाश्चेत्यर्थः । विशेषसहिष्णोः ब्राहृणः कथं तत्प्रत्यनीकत्वमित्याशङ्कयाह - स्वज्ञानेन निवर्तकमिति । तुच्छता (शून्यता)स्यादिति । सर्वप्रमाणानां सविशेषविषयत्वादिति भावः । ज्ञेयत्वस्याप्यशेषशब्देन क्रोडीकृतत्वान्मात्रचा तद्य्ववच्छेदो व्यर्थ इत्यन्यथा व्याचष्टे - यद्वा प्रत्यनीकेति । "प्रत्यनीकम्' इति निर्देशात् प्रत्यनीकत्वरूपो धर्मोऽनुवर्तत इत्याशङ्काया निवर्तनीयत्वादिति भावः । इदमप्यशेषपदसामथ्र्यात् सिध्यतीत्यन्यथा व्याचष्टे - यद्वा मात्रचा वस्तुतः समस्तेति । न चाशेषविशेषप्रत्यनीकमित्यनेन सिद्धत्वात् पौनरुक्तयं शङ्कयम्, अशेषविशेषप्रत्यनीकमित्यस्याशेषविशेषनिवर्तकज्ञानविषयत्वमित्यर्थः । इह तु सर्वदा तच्छून्यत्व-मुच्यत इति भेदात् । एवकारेण सगुणाब्राहृव्यावृत्ति#ि#ीति । इदमुपलक्षणम् - निर्गुणस्यैव ब्राहृणः पारमार्थिकत्वकथनात् तद्य्वतिरिक्त-सगुणब्राहृादेः प्रपञ्चस्य पारमार्थिकत्वं व्यावत्र्यत इत्यर्थः । उत्तरत्रैवकारस्य तदतिरेकीत्यादिग्रन्थेन तथा विवरणादिति द्रष्टव्यम् । निषेध्यनानात्वं सिध्यतीति दर्शितमिति । नानाशब्दस्य ब्राहृवतिरिक्तनिषेध्येऽपि संभवद्वृत्तिकत्वेन ब्राहृणोऽपि परामर्शस्यानपेक्षि-तत्वादिति भावः । (भाष्ये ?) ज्ञातृज्ञेयतत्कृतज्ञानभेदेति । अत्र ज्ञाता च ज्ञेयं च तत्कृतज्ञानं च ज्ञातृज्ञेयतत्कृतज्ञानानि, तेषां भेदाः; भेदशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते; अत एवैकैककोटिष्ववान्तरभेदा इति वक्ष्यति । न चैवं भेदशब्दस्य ज्ञानमात्रान्वितत्वप्रदर्शकोत्तर-ग्रन्थविरोध इति वाच्यम्-तेनाप्यन्वयसंभवेन तथा निर्देशोपपत्तेतिरि द्रष्टव्यम् । अनेन वृत्तिस्फुरितेति । अनेनउतत्कृतेति विशेष-णेनेत्यर्थः । तदभावे ज्ञानशब्देन वृत्तिस्फुरितचेतन्यस्यैव ग्रहणं स्यात्, मृषावादि

*ityādivacanānusāreṇa cetasaḥ śuddhayā vividiṣārūpapratyakprāvaṇyaparyantaṃ karmānuṣṭhānam; tataḥ sanyāsa iti karmatatsanyāsābhyāṃ vidyā-niṣpattyupagamāditi bhāvaḥ | idānīmapyanuṣṭhānāyeti | atra | kecit-anutpannavividiṣasya puṃso yāvadvividiṣotpatti asminnapi janmani karmānuṣṭhānasyeṣṭatvānnaitacchaṅkāvyāvartako janmāntaraśabdaḥ | apitu antaḥkaraṇaśuddhiranekajanmānuṣṭhitanityanaimittikakarma-sādhyeti darśayitumeveti vadanti | anekajanmasaṃsiddha iti | janmāntaraśabdasvārasyādavyavahitajanmana eva grahaṇaṃ syāt | tatra cāne-kajanmatvāsaṃbhavādasyāpi janmano grahaṇaṃ bhaviṣyatītyabhiprāyaḥ | śodhakavākyamiti | kāraṇatvaśaṅkitadoṣavyudāsakaṃ vākyamityarthaḥ | na karmetyartha iti | yajñādikaṃ karma na karaṇamityarthaḥ | niṣpādanakṣamāṇīti | ātmaikatvaparāṇītyarthaḥ | bhāṣye-nyāyayuktārthagrahaṇa-miti | tātparyanirṇāyakopakramādinyāyānusaṃdhānapūrvakaṃ sarvāṇyapi vedāntavākyānyātmaikatvatātparyakāraṇītyevaṃ tātparyarūpārthagra-haṇamityarthaḥ | na tu vākyārthagrahaṇam, tasya tanmate śravaṇaphalatvāt | pūrvaprakṛtādevetyevakārābhiprāya iti | yadyapi jñānakarmārtha -svabhāvaḥ prākprastutaḥ, na tu śamādyarthasvabhāvaḥ, vyaktibhedāt-tathāpyarthasvabhāvatvenaikyamāśritya evakāraḥ prayukta iti draṣṭavyam | jijñā-sānupapattyupapādakatayā "arthasvabhāvādeva' ityuttaragranthaṃ vyākhyāya, adhunā "karma ca pūrvavṛttamastu' iti śaṅkāparihāraparatayā vyācaṣṭe- yadvā anena vinā jijñāsānupapatteriti | "anena vinā jijñāsānupapatteḥ' ityaṃśasya phalitamarthamāha - śamādyarthasvabhāvādityartha iti | prathamasyaivakārasya bhāva iti | arthasvabhāvātirikatasya hetutvapratikṣepaka ityarthaḥ | śamādyarthasvabhāva ukta iti | idamupalakṣa- ṇam | tayorapi svabhāva ityarthaḥ | tatra jñānakarmārthasvabhāvadvayasyātyantāprakṛtatvamabhipretyābhipretatvoktiḥ; na tvathasrvabhāvaśabdānu-ktatvāt | ata evārthasvabhāvaśabditasyetaranirapekṣasya sādhanacatuṣṭayasya pūrvavṛttatvāyogānyayogavyavacchedahetutvaṃ vakṣyamāṇamupapadyata iti draṣṭavyam | idaṃśabdo hi sādhanacatuṣṭayapūvravṛttatvapara iti | "idameva pūrvavṛttam' itīdaṃśabdo hītyarthaḥ | tasmāditi | śamādyartha-svabhāvādityarthaḥ | bhāṣye brāhṛsvarūpācchādikāvidyāmūlamiti | ācchādikā ca sā avidyā ceti na karmadhārayaḥ, yena puṃvadbhāvāt "ācchādakāvidyā' iti syāt, kiṃtu "dhātvarthe ṇvul' iti bhāve ṇvuli kārikāśāyikādivadācchādikā | tatastādathryacaturthī-samāsaḥ | ācchādanakāriṇyavidyetyartha iti evaṃ | nirvāhāntaramapi draṣṭavyam | yadvā apāramārthikaṃ bhedadarśanameveti | bandhamūlabheda-daśarnamapāramārthikamevetyabhiprāyaḥ | "eṣo'ṇurātmā cetasā veditavyaḥ', "dṛśyate tvagrayayā buddhayā' ityādipramāṇānusārādvākyārtha-bhāvanāparipākasahitamantaḥkaraṇaṃ tvaṃpadārthasyāparokṣatatpadārthatāmāvirbhāvayati' iti vācaspativacanānusāreṇa manasa eva brāhṛsā-kṣātkārakāraṇatvamiti manyamānamapyanugṛhṇannāha - nivartaka bodhaḥ pramāṇajanya iti yāvaditi | dūrasthāntikasthaviśeṣaṇavi- śiṣṭeti | "so'yaṃ devadattaḥ' ityādivanna vaiyathryamityarthaḥ | abhipretyaśabdena śaṅkāparihāra iti | anuktaśaṅgāparihāra ityarthaḥ | "dharmeṇa pāpamanuvadati', "kaṣāyapaktiḥ karmāṇi' ityādipramāṇānyabhiprayannāha - paraṃparayopayogamiti | (laghusiddhāntaghaṭṭaḥ) pūrvapakṣokteṣvartheṣvaviruddhāṃśābhyupagamena prativadatīti | "mithyāsaṃpratipattyā vā pratyavaskandanena vā | prāṅnyāyavidhisiddhayā vā (?) uttaraṃ syāccacurvidham ||' iti saṃpratipattiśabditasyābhyupagamasyāṃpyuttaratvaṃ saṃbhavatīti bhāvaḥ | parābhimatasadasadanirvacanīyāvidyānivṛtterabhyupagamānarhatvādāha - pratibandha(ka)nivṛttiriti | karmasādhya ukta iti | sādhyadvitvavādineti śeṣaḥ | mārgasamīkaraṇatatprāpaṇe iti | mārge pratibandha-kābhāvasaṃpādanalakṣaṇasamīkaraṇamātreṇāśmano viśiṣṭadeśaprāptyabhāvāt tatprāpaṇārthaṃ tatra pṛthagyatno'pekṣita iti bhāvaḥ | nanu, prati-bandhakanivṛttireva jñānasādhyā; brāhṛprāptistu svata evetyayuktam-"bahṛvidāpnoti param' iti brāhṛ svarūpaprāpterapi jñānasādhyatvāva-gamādityāśaṅkaya pratibandhakanivṛttibrāhṛprāptyoraikyāśrayaṇena pariharati - yadvā bhāvāntarasyeti | paramataṃ svamataṃ cānuvadatīti | nanu vākyajanyaṃ jñānamavidyānivṛttaye vedāntairvidhitsitamiti na paramatam | jñānasyājñānanivartakatvasya lokasiddhatvena vidhyanapekṣaṇāt | jñānasya pramāṇaparatantratayā puruṣatantratvābhāvāt "draṣṭavyaḥ' ityanuvāda ityabhyupagamācca | ata eva, "tasya vidhānamantareṇāpi vākyādeva siddheḥ' iti bhāṣyagrantho na yuktaḥ | vidhānasyānabhyupagamena siddhavatkṛtya vyavahārasyāyuktatvāditi cet-satyametat | tathāpi "draṣṭavyaḥ', "ātmānaṃ paśyet' iti vidhipratyayaśravaṇāt tanmate'pi vidheyatvaṃ balādabhyupagamanīyamityabhipretyaitaduktamiti draṣṭavyam | nanu vākyā-rthajñānasya pramāṇaparatantratvena vidheyatvasaṃbhave'pi tadanukūlaśravaṇarūpavyāpārasya vidheyatvaṃ bhaviṣyatītyāśaṅkayāha - tacchravaṇe puruṣa-syeti | adhyayanavidhireveti | vācaspatimate adhyayanavidherarthajñānaparyantatvābhyupagamādadhītena svādhyāyenārthajñānasaṃpādanasya vicā-ramantareṇāsaṃbhavāt prāpnotyeva vicāraḥ | uktaṃ ca mīmāṃsakaiḥ, "dharme pramīyamāṇe tu vedena karaṇātmanā |itikartavyatābhāgaṃ mīmāṃsā pūrayiṣyati ||' iti | tataśca pūrvabhāgavicāravat uttarabhāgavicāro'pyadhyayanavidhivaśādeva sidhyati | yadyapyadhyayanavidhirakṣararāśigrahaṇamātraphalaḥ, tathāpi pūrvabhāgatulyaśīlavāduttarabhāgavicāro'pi sidhyatyeveti vidhivaiyathryamiti bhāvaḥ | na ca pramāṇajñānasya śreyaḥ sādhanatvamalau-kikamiti | videvanādeḥ rāgaprāptasyāpi, "akṣairdīvyati' iti kratvapūrvārthatayā vidhānavaditi bhāvaḥ | yāvanna vimokṣye'tha saṃpatsya iti | "tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye'tha saṃpatsye' iti hi śrutiḥ | tasyaubrāhṛvidaḥ | tāvadeva ciramutāvāneva vilambaḥ | yāvanna vimokṣyeuyāvat śarīrārambhakaprārabdhakarmaṇā na vimokṣyata ityarthaḥ | atha saṃpatsyeuatha saṃpatsyata ityarthaḥ | puruṣavyatyaya-śchāndasaḥ | yadvā tasya | "me' ityadhyāhāraḥ ato na puruṣavyatyayaḥ | nairarthakyaṃ prasajedi (jyete)ti | vākyajanyajñānasyaiva nirape- kṣatayā avidyānivartakatvādityarthaḥ | vidhivākyaviśeṣakīrtanaṃ vinā, "vidhānamantareṇāpi siddheḥ' iti sāmānyopadeśasya prayojanamāha-anekaśrutivirodhasya pradarśanārthamiti | vipratiṣedho'dhikabalena pratiṣedha iti | viśabdo hi viśiṣṭavācī | viśiṣṭapratiṣedho viprati-ṣedhaḥ | tasya ca viśiṣṭatvamadhikabalanirūpitatvam | yadyapi, "vipratiṣedhe paraṃ kāryam' ityatra vipratiṣedhaśabdasya parasparavirodha eva lokaprasiddho'rtha iti bhāṣyakaiyaṭayoḥ spaṣṭīkṛtam - tathāpi prakṛte vipratiṣedhaśabdasya parasparavirodharūpaprasiddhārthāśrayaṇe śāstrairiti tṛtīyānupapattiriti bhāvaḥ | nanu sarvasya puṃso'jñānanivṛtteḥ kaḥ prasaṅga ityata āha - avidyāyā ekatvāditi | anivartakatvaṃ doṣāya na bhavatīti | "jñānasya' iti śeṣaḥ | nanu-ekaivāvidyā, ekamuktau sarvamuktiḥ, athāpi kasyacit jñānamapyutpannam, athāpīdānīṃ vatarmānaḥ sarvasya puṃsaḥ prapañcapratibhāso dagdhapaṭanyāyenānuvartata iti kenāpi nābhyupagatamiti cet - satyam | sarvasya puṃsaḥ ityatra sarvaśabdaḥ kāyavyū-hasthalīyaikāvidyopādhikaikajīvasaṃbandhinānāntaḥkaraṇopādhikapradeśabhedābhiprāya ityadoṣāt | kecittu sarvasya iti padaṃ na sarvapuruṣaparam, apitu utpannajñānapuruṣamātparamiti vyācakṣate | chinnāvidyākhyamūlatveneti | na ca kathaṃ mūlanivṛttau mūlyanuvṛttiriti vācyam-avi-dyāsaṃskārādapi tadanuvṛttyupapatteḥ | na ca kriyājñānayoreva sa iti vācyam-niḥsāritapuppāyāṃ saṃpuṭikāyāṃ puṣpavāsanānuvṛttidarśanāt saṃskāranāśavyatiriktanāśamātrasya saṃskāravyāptatayā avidyānāśasyāpi saṃskāravyāptatayā avidyānāśasthale'pi saṃskārāvaśyambhāvena tadvaśena bhedapratibhāsopapatterityarthaḥ | parairhi jīvanmuktau trayaḥ prakārā varṇitāḥ avidyā sarvātmanā naṣṭā, saṃskārarūpā tadvāsanā anuvartate, tanmūlo'yaṃ dehādipratibhāsaḥ kulālacakravat ityekaḥ | āvaraṇa vikṣepa śaktimatyā mūlavidyāyāḥ prārabdhakarmaṇā vatarmāna dehādyanuvṛtti prayojako vikṣepaśaktayaṃśo'vidyā lauśa rūpo'nuvartate tanmūloya'yaṃ pratibhāsa ityaparaḥ | dagdhapaṭa nyāyena mūlā'vidhaiva anuvartate tanmūloyaṃ pratibhāsa ityaparaḥ | etat sarvaṃ "chinnamūlatvena' iti bhāṣye "chinnāvidyākhyamūlatvena' iti ṭīkāyāṃca vivakṣitam āptopadeśādīnāṃ krameṇodāharaṇānyāha - kvaciddeśe sapar iti vākyādityādinā | bhramita iti ṇyantāt karmaṇi ktaḥ | na ca kathaṃ vākyasya ciratarānuvṛttabhramahetutvamiti vācyam - vākyārthasmṛtiparaṃparāsaṃbhavena cirānuvṛttabhramahetutvasaṃbhavāditi bhāvaḥ | atra sākṣā-tkāribhramasya sākṣātkāriviśeṣadarśananivatryatvenāptopadeśanivatryatvābhāvāt, "sarpa iti vākyāccirabhramitaḥ' ityuktam | nivartakā-ntaramapi jñānatvāviśeṣāditi | na ceṣṭāpattiḥ, tvayā vāsanāyā apyāvṛttātmasākṣātkāranivatryatvābhyupagamāditi bhāvaḥ | svenaiva svavināśakaraṇaṃ vivakṣitaṃ cediti | pūrvapakṣe evakāreṇa bādhakajñānamātrasyaiva vyavacchedyatvam | iha tu svavyatiriktaṃ sarvaṃ vyavacchedyamiti vivekaḥ | vyāghāta iti | pratiyogivyatiriktanirapekṣatve vāsanāyāḥ sthiratvavyāghātaḥ, svasya svanāśe nirapekṣakāraṇatve apekṣaṇī-yāntarābhāvāt kṣaṇikatvameva syāditi | kecittu svasyaiva svanāśyatvanāśakatvayorabhyupagame karmakartṛvyāghāta ityartha iti vadanti | phalopāntyeti | apūrvādikaṃ phalanāśyam | upāntyanāśyaḥ śabdaḥ, "sundopasundanyāyenāntyopāntyanāśa' ityabhyupagamāt | āśraya-nāśajanyarūpādināśasthale kāraṇanāśanāśyatvamiti draṣṭavyam | vināśaviṣayabhramaḥ punastiṣṭhatīti | mithyātvasya pratītivyāpta-tvāditi bhāvaḥ | chinnavāsanākhyamūlamiti | yadyapi "chinnamūlatvena na bandhāya bhavati' iti bhāṣye "chinnāvidyākhyamūlatvena' ityartha uktaḥ, sa eveha dūṣayitumucitaḥ-tathāpi vāsanākāyatvakathanāt vāsanāyā eva mūlatvaṃ vaktavyamiti tathoktamiti draṣṭavyam | vyāvahā-rikatayāpi pareṇābhyupagantavyamiti | yadyapīdaṃ vyāvahārikatvaṃ dāṣrṭāntike vāsanādāvapyastyeva, tathāpi brāhṛाtmaikatvavijñānasya viśvabādhakatvavat candraikatvavijñānasya timirādidoṣādhiṣṭhānayāthātmyānavagāhinastimirādidoṣanivartakatvaṃ nāstītyatra tātparyam | dvicandrajñānasya vismayādijanakasya bhayādyajanakatvamabhiprayannāha - rajjusarpādibhrāntimatpurupāpekṣayeti | dvicandrasyautpātikatayā bhayahetutve'pi na doṣa ityapi draṣṭavyam | āptopadeśasyāparokṣaviṣayāsatyatvaniścayādhāyakatve, "śāstrapratyakṣayorvirodhe pratyakṣaprābalyam' iti siddhānto vyākupyedityasvarasādāha - yadvā yathāvadarthasvarūpeti | āptopadeśena saṃdihānaḥ sāvadhānanirīkṣaṇe pravartate; nirīkṣa-ṇenaiva tādṛśasthale bhramanivṛttiriti bhāvaḥ | dṛṣṭadvārā hi bhedanirāsā iti | adṛṣṭadvāratve hralpasyāpi nididhyāsanasya bhūyovāsanā-nirvartakatvaṃ na saṃbhavatītyarthaḥ | tataśca "nāyaṃ sarpaḥ' ityasya sākṣānnivartakatvāt dṛṣṭadvāratvaṃ nāstīti śaṅkā parākṛtā, adṛṣṭadvārakatva-mātrasyaiva dṛṣṭadvāratyanena vivakṣitatvāt | nanvadṛṣṭadvārā nivatryatve kiṃ vyavahāradaśāyāṃ bādhābhāva āpādyate, uta sarvadā ? nādyaḥ, iṣṭāpatteḥ | na dvitīyaḥ, dṛṣṭāntāsaṃpratipatteḥ | "tattvamasyādivākyotthasambhagdhījanmātrataḥ | avidyā saha kāryeṇa nāsīdasti bhaviṣyati ||' ityuktarītyā dhyānanivṛttasarpasyāpi caramajñānena bādhāditi śaṅkate - nanvadṛṣṭadvāreti | na kadācidapi bādhyatvaṃ siddhamiti | yadvi-ṣayakajñānena yat adṛṣṭadvārā nivatryam, na tat tajjñānabādhyamiti hi vyāptiḥ | tataśca dṛṣṭadvārā garuḍajñānanivatryasarpasya tattvamasyādi-vākyajanyacaramajñānanivatryatve'pi na garuḍajñānabādhyatvam | bādho hi mūlabhūtājñānena saha nivṛttiḥ na garuḍajñānāt sarpamūlajñānanivṛttiḥ, yena bādhaḥ syāt | tataśca bhedavāsanāyā adṛṣṭadvārā dhyānarūpabrāhṛjñānanivatryatve caramavṛttirūpabrāhṛjñānabādhyatvaṃ na syāt | iṣyate ca tvayā tajjñānabādhyatvamiti bhāvaḥ | yadvā bhedavāsanāyā adṛṣṭadvārā dhyānarūpabrāhṛjñānanivatryatve satyatvamātramāpadyate, uta adṛṣṭādvā-rakajñānanivatyatrvalakṣaṇamithyātvābhāvo vā | nādyaḥ, iṣṭatvāt | na dvitīyaḥ, nivṛttāyā api bhedavāsanāyā adṛṣṭādvārakacaramavṛtti-nivatryatvena dhyānanivatryasarpavat mithyātvasaṃbhavādityāśaṅkate - nanvadṛṣṭadvāreti | adṛṣṭadvārā pūrvanivṛttasarpasya caramavṛttinivatyatrva-vāco'saṃgatatvāt naṣṭasya nāśanāsaṃbhavāt bhedavāsanāyā adṛṣṭādvārakacaramavṛttinivatryatvāsaṃbhavena mithyātvaṃ na syāt | na ca mudgara-praharādivinaṣṭaghaṭasyāpi satyatvaprasaktayā dhyānanivatryasarpamātradṛṣṭāntīkaraṇamasaṃgatamiti vācyam, taddṛṣṭāntasyāpīṣṭatvāt | tataśca mudgarādinivatryaghaṭavat dhyānanivatryasarpavacca satyatvaṃ syādityabhipretya pariharati - neti | jyotiṣṭomavākyavaditi | itarathā bhāva-nāsahakṛtajyotiṣṭomavākyasyāpi jyotiṣṭomādidharmapratyakṣajanakatvaprasaṅga iti bhāvaḥ | bhā va pra kā śi kā (bhakterupāyatvam ) "cāyṛ darśane' iti hi dhāturiti | "cāyṛ pūjāniśāmanayoḥ' iti paṭhitatvāditi bhāvaḥ | san rahitajñānaviśeṣavāci vākyāntaraṃ vivakṣitamiti | "omityātmānaṃ dhyāyathe'tyādi vākyaṃ vivakṣitamiti bhāvaḥ | sarvaśākhāpratyayanyāyāditi | nanu nānāśākhāpa-ṭhitānāmagnihotrajyotiṣṭomādīnāṃ saṃbhavatyaikyam, saṃyogarūpacodanākhyāviśeṣāt | iha codanāyā aviśeṣābhāvādākhyaikyābhāvācca kathametannyāyapravṛttiḥ ? itarathā "śrotavyaḥ' ityanenaikāthryaṃ kiṃ na syāditi cet-na | sarvaśākhāpratyayanyāyasya pratyabhijñāpakasadbhāvo hi mūlayuktiḥ | asti cehāpi mokṣarūpaphalasaṃyogasāmyaṃ brāhṛviṣayatvalakṣaṇarūpasāmyaṃ ca | tathā "mantavyo nididhyāsitavyaḥ', "vijñāya prajñāṃ kurvīta' iti nididhyāsanaprajñāśabdayoḥ sthānasāmyam | atastadeva pratyabhijñāyate | ata evekṣatyadhikaraṇe, "sadeva somyedamagra āsīt' iti sacchabdaśabditaṃ brāhṛैva, gatisāmānyātusarvavedānteṣu "ātmāvāidamagra āsīt', "brāhṛ vā sadamagra āsīt' ityava-gatisāmānyāditi varṇitam | tadeva gatisāmānyaṃ sarvaśākhāpratyayanyāyaḥ | kiṃca prajñāśabditajñānasāmānyasya bahṛprāptisādhanatve dhyā-nalakṣaṇagurūpāsanārthakyaprasaṅgaśca | tasmāttatra paryavasānaṃ vaktavyamityaikāthryaṃ saṃbhavatīti bhāvaḥ | sa hranuktākāṅkṣitasvīkāraphala iti | na tūktaparityāgaphalaḥ | evaṃ ca "nididhyāsitavyaḥ' ityatra jñānamātravidhāvuktaparityāga eva sidhyet | ato jñānasāmānyavācināpi śabdena viśeṣa eva vidheya iti bhāvaḥ | nanu sāmānyavāciśabdena viśeṣābhidhāne lakṣaṇā syādityāśaṅkaya, sāmānyasya prativyakti paryavasitatvāt sāmānyena viśeṣābhidhānaṃ na doṣāyeti, chāgovā mantravarṇāt ityatra nirṇītaṃ ityabhiprayannāha - tatra chāgovā mantravarṇāditi | "chāgo vā mantravarṇāt' ityatra vidhivākyasthasāmānyaśabdānāṃ mantravarṇapra-tipādyaviśeṣe paryavasānamātraṃ viṣayaḥ | ataḥ kathaṃ vidhivākyasthasāmānyaśabdānāṃ vidhivākyasthaviśeṣe paryavasānamityāśaṅkaya, "nyā-yasya na kevalaṃ vidhimantramātraviṣayatvam, api tu sarvasāmānyaviṣayatvam' iti darśayituṃ smṛtiṣvapi sāmānyaśabdānāṃ viśeṣaparyavasānaṃ dṛṣṭamityāha - evaṃ smṛtiṣvapīti | vilekhanapaṭhanāderapratiṣiddhatvāditi | apratiṣedhyatvādityarthaḥ| etadvākyabodhyaniyamenavyāvatryatvāditi yāvat | yadvā aprati-ṣiddhatvāt | anumatatvādityarthaḥ | atra lekhanopanyāso dṛṣṭāntārthaḥ | nanu gurumukhānadhīnavicāravyāvṛttyarthaḥ śravaṇavidhirbhaviṣyatītyā-śaṅkayāha - gurūpasattāviti | nanu śravaṇaśabdasya gurūpasattyarthakatvābhāve'pi śravaṇasya gurūpasadanāṅgakatvādaṅgavidhyupetaśravaṇavidhi-balādeva gurumukhānadhīnavicāravyāvṛttiḥ sidhyatītyarucerāha - tasyāścātrāvihitatve'pīti | na cāṅgividhyabhāve kathaṃ tadanuvādeno-pasadanavidhiriti vācyam-"snātvā bhuñjīta' ityatra rāgaprāptabhojanānuvādena snānavidhānavadupapatteriti bhāvaḥ | "sahakāryantaravidhiḥ' ityatra vidheyatvena samarthayiṣyamāṇayoḥ pāṇḍityamaunayoḥ, "śrotavyo mantavyaḥ' ityābhyāṃ vidhirastvityākṣipya pariharati - nyāyopetetyādinā sati gatyantare viśiṣṭavidhānāśrayaṇasyānyāyyatvācceti | nanu śravaṇamananayoḥ pāṇḍityamaunarūpayoḥ parasparaviśeṣaṇatvaṃ na siddham;yena viśiṣṭavidhiḥ syāt | yadi hi "śrutvā mantavyaḥ' ityākārā vacanavyaktiḥ syāt, syāt tadā viśiṣṭavidhiśaṅkā | itarathā, "viṣṇu-rupāṃśu yaṣṭavyaḥ' "prajāpatirupāṃśu yaṣṭavyaḥ' "agnīṣomāvupāṃśu yaṣṭavyau' ityādāvapi yāgadvayaviśiṣṭatṛtīyayāgavidhisaṃbhavāt vākyabhedena siddhānto'nupapannaḥ syāt | "samidho yajati' ityādāvapi samidādicatuṣṭayaviśiṣṭasyottamaprayājasya vidhirityāpādyeteti cet-atra kecit -"ārpeyaṃ vṛṇīte trīn vṛṇīte' ityatrā''khyātabhedasattve'pi tritvaviśiṣṭārṣeyavaraṇavidhānavat, "śrotavyo mantavyaḥ' ityatrāpi śravaṇaviśiṣṭamananavidhiśaṅkāyā utthitisaṃbhavāditi vadanti | yādavamiśroktanirvāha iti | śravaṇamanena adṛṣṭārthatayā vidhīyete iti nirvāha ityarthaḥ | sa tu, "nānāśabdādibhedāt' ityatra spaṣṭībhaviṣyati | vyākhyāsyata iti | adhunā bhāṣye tadavyākhyānaṃ na doṣa iti bhāvaḥ | draṣṭavya iti tavthateti | yadyapi tavyenāpi rūpaṃ sidhyati, athāpi svaraviśeṣamabhipretyācāryaistavyatpratyaya upāttaḥ | kecittu - bṛhadāraṇyakavākye svarāsaṃpratipattetavyateti tittvamavivakṣitam; tavyattavyayoranyatarasmin pratyaya upādātavye tavyataḥ prathamopadi-ṣṭatvāttadupādānamiti manyante | āvṛttidvayatrayavyāvṛttyarthamasakṛditi sautraṃ padamiti | yadyapyasakṛcchabdo'nekatvamātraparaḥ | anekatvaṃ ca dvitrādisādhāraṇam-tathāpi bahutareṣveva prasiddhiprācuryādevamuktamiti draṣṭavyam | atra, "sūtramupādatte - āvṛttiriti | āvṛttidvayatrayavyāvṛttyarthamasakṛditi sautraṃ padam | upāsanaśabdāśravaṇāt sūtrasya tatparatvamasphuṭamiti tasyārthamāha - tadidamiti' iti pāṭhaḥ samīcīnaḥ | kecittu siṃhābalo-kitakenāha - āvṛttidvayatrayetī'ti vadanti | rātrīrupeyāditivaditi | yadyapīdaṃ vākyaṃ nāstyeva | "jyotirgaurāyuḥ' ityeva rātrisa-trotpattivākyam | tatrāpi satraviṣaye upeyādityekavacanaṃ ca na saṃbhavati; upeyurityevaṃ bahuvacanāntatayaiva vākyasya kalpanīyatvāt-tathāpi nodāharaṇamādaraṇīyamiti nyāyena, "vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapet', "yasmin jāna etāmiÏṣṭa nirvapati' iti vākyadvayaṃ dṛṣṭāntatayo-dāhartavyam | etadvākyapūrvakatvāditi | "atha yo'nyāṃ devatāmupāste' "anyo'sāvanyo'hamasmi' iti, na sa veda | akṛtsno hreṣaḥ | ātme-tyevopāsīta' iti hi śrutiḥ | siṃhāvalokitakenāvyākhyātacchāndogyavāvayāṃśaṃ vyācaṣṭe - yastadvedetyādinā | "yathā kṛtāya viji-tāyādare'yāḥ saṃyantyevamenaṃ sarvaṃ tadabhisameti yaÏtkaca prajāḥ sādhu kurvanti yastadveda sa mayaitaduktaḥ' iti hi śrutivākyam | idaṃ ca, "yo nu kathaṃ sayugvā raikvaḥ?' sati haṃsena raikvasvarūpaṃ pṛṣṭasya haṃsāntarasya prativacanam | yathā kṛtāyavijitāya | kṛto nāma ayo dyūtasamaye prasiddhaḥ | sa yadā jayati, tadā itare trivdyekāṅkāḥ adhare ayāḥ saṃyanti-saṃgacchanteuantarbhavanti | caturaṅke aye kṛte trivdyekāṅkānāṃ tatra vidyamānatvāt tasminnantarbhavantītyarthaḥ | evamenaṃ raikvaṃ kṛtāyasthānīyaṃ sarvaṃ tadabhisametiusaṃgacchate, yaÏtkaca loke sarvāḥ prajāḥ sādhu śobhanaṃ karma kurvantiudharmajātaṃ kuvaÐnta, tat sarvametasya dharme'ntarbhavati | tasya phale sarvaprāṇiphalamantarbhavatītyarthaḥ | yastadvedetyādi | atrāyamanvayaḥ-yatsa veda | sa raikvo yadvedyaṃ veda, tadvedyaṃ yo'nyo'pi veda, enamapi raikvamiva sarvaśubhadharmajātaphalamapyabhisametītyanuṣaṅgaḥ | sa mayaitaduktaḥ | sa rekvaḥ mayā etat itthamukta ityarthaḥ iti raikvavedyabrāhṛveditṛmāhātmyakathanādraikvasya brāhṛṇaśca māhātmyaṃ kathitaṃ bhavatī-tyabhiprāyeṇācāryaiḥ, "raikvastadvedyaṃ brāhṛ cobhayaṃ mayoktamityartha' ityuktam | na tu sa mayaitadukta sati śabdārthatayeti draṣṭavyam | asakṛdāvṛttevryavahitatvaśaṅkānirāsārthamiti | "māsasya dviradhīte' iti nyāyena vicchidya kṛtasmṛterna dhyānatvamiti bhāvaḥ | rāgādīnāṃ jīvardhamatvenāntaḥkaraṇardhamatvābhāvādityasvarasādāha - yadvā mañcāḥ krośantītivaditi | "sa vā eṣa ātmā hmadi | tasyaitadeva niruktaṃ hmadyayamiti | tasmāddhṛdayam' iti vākyamabhiprayannāha - hmatthānamayatīti | hmadayagranthiśabde karmadhārayamabhiprayannāha - hmadayaśabdopalakṣitamiti | nanu "tasmin dṛṣṭe parāvare' ityetat upāyadaśāyāṃ jñānasya darśanarūpatāṃ kathaṃ gamayet ? tatratyadarśanaśabdasya "śāstrārthadaśī' ityādāviva jñānasāmānyaparatayāpyupapatterityatrāha - darśanaśabdasya jñānasāmānyaparatvasaṃbhave'pīti | śravaṇādīnāṃ pṛthaguktatvāditi | tataśca sāmānyavācipadasya vaiyathryaprasaṅga iti bhāvaḥ | na caivaṃ nididhyāsanadarśanayorapi, "na vāyukriye pṛtagupadeśāt' iti nyāyena pārthakyāpattiḥ; paramātmano darśanāyogyatvāt darśanaśabdasya cākṣuṣajñāna eva mukhyatvāt gauṇatvasyāśrayaṇīyatvāditi bhāvaḥ| dṛṣṭaśabdaśca tattulyārtha iti | "tasmin dṛṣṭe parāvare' ityatra dṛṣṭaśabdaśca tattulyārthaḥ sākṣātkārārthaḥ, tatpratyabhijñānāt | na ca "tasmin dṛṣṭe', "draṣṭavyaḥ' ityanayorarthanirṇaye parasparasāpekṣatvenānyonyāśraya iti vācyam- "tasmin dṛṣṭe' ityatra dṛṣṭaśabdasya na jñānasāmānyaparatvamityatra draṣṭavyādipadasāpekṣatvam, draṣṭavyādiśabdasyopāyadaśāpannavṛttitvamityatra "tasmin dṛṣṭe' iti vākyasāpe-kṣatvamiti dvārabhedenānyonyāśrayasyādoṣatvāt | pūrvāparavākyeṣu phalasya nirdiṣṭatvāditi | "ātmā vāre draṣṭavyaḥ' ityasya pūrvāpara-vākyeṣvamṛtatvasyaiva phalasya nirdiṣṭatayā na sākṣātkāra eva phalamityarthaḥ | tasyāṣṭadoṣaduṣṭatvamiti | vikalpasyetyarthaḥ | vrīhiyavayo-rekenānuṣṭhātrā prayogabhedenopādanasaṃbhavāt yuktamaṣṭadoṣaduṣṭatvam; ekena vidyādvayopādānāyogāt kathamatrāṣṭadoṣaduṣṭatvamityāśaṅkayāha - ihāpi yathāsaṃbhavaṃ doṣaprāptiriti | anuṣṭhātṛbhedena ekaikasmin doṣadvayaprāptyā catuṣṭayasaṃbhavāditi bhāvaḥ | darśanopāyabhūtasya vyā-pārasyeti | yadyapi darśanasyaiva vidheyatvasaṃbhavāt darśanadhyānayoḥ samuccayaḥ saṃbhavatītyākṣepa evocitaḥ | na ca darśanasya vidhānayogyatvam; "pantyavekṣitamājyam' ityādāviva (tyādau ?) jñānavidherabhyupetatvāt | tathāpi pararītimanusṛtya vyāpāravidheyatvamākṣiptamiti draṣṭavyam | ato na mānāntareṇa tayoḥ sādhyasādhanabhāveti | mānāntarasattve tata eva sādhyasādhanabhāvapratītestatsāpekṣamidaṃ vyarthamityatra tātparyam | yadi sākṣātkāraṃ prati dhyāyena saheti | sākṣātkāramityupalakṣaṇam | sākṣātkāraṃ mokṣaṃ prati vā dhyāyena saha samuccitya darśanasamānākārajñānāntaram, "dṛṣṭavya' ityanena vidheyamiti yadyucyetetyarthaḥ | tasya ca dhyānasya ca dvāradvāribhāvānāpannatayā ekatra kiṃcitkārānvayaḥ saṃbhavatīti samuccayasaṃbhavaḥ | na ca darśanasamānākārajñānasya dhyānasādhyatayā dvāradvāribhāvāpannatvādekatra kiṃcitkārānvayaḥ kathaṃ sidhyediti vācyam-tannāstītyabhimānavataḥ śaṅkeyamiti saṃbhavāditi (vadanti) | catuṣrvaṃśeṣu tātparyakalpa-nādapīti | aupadeśikārthādhigamārambhaṇasaṃśīlanadarśanasamānākāratvadhyānarūpeṣvityarthaḥ | nanu "draṣṭavyaḥ' iti darśanasamānākāra-dhyānavidhāne "nididhyāsitavyaḥ' ityatrāpi nididhyāsanasamānākāraṃ mananaṃ vidhīyata iti kiṃ na syāt ? "smṛtilambhe sarvagranthīnāṃ vipramokṣaḥ' itivat, "matvā dhīro na śocati' iti mananānantarameva mokṣapratipādanāt | yadi manananididhyāsanaśabdayorbhinnārthatvā-dekasya gauṇatve pramāṇābhāvānna nididhyāsanaśabdasya gauṇatvamāśrayaṇīyamiti, tarhi (tulyaṃ prakṛte'pi ?) "nicāyya taṃ mṛtyumukhāt pramucyate', "taṃ dṛṣṭvā bhucyate yogī', "tasmin dṛṣṭe parāvare', "tatastu taṃ paśyate niṣkalaṃ dhyāyamānaḥ' ityādiśrutyanugrahāya viśuddha-manojanyasākṣātkārasyāpi vidheyatvasaṃbhavāt | "vidhistu dhāraṇe'pūrvatvāt' iti nyāyena vidheḥ svīkartavyatvāt | prakṛte vispaṣṭa-vidhiśravaṇācceti cet-na-mānasasākṣātkāre cākṣuṣajñānavācino dṛśergauṇatvasya tathāpyaviśeṣāt | mānasasākṣātkārasya mokṣakāla-sākṣātkārasadṛśasya phalarūpatvenāvidheyatvācca dhyānaṃ darśanasamānākāraṃ vidhīyata ityeva yuktamiti bhāvaḥ | jagatkāraṇaviṣayaṃ cet darśanasamānākāranididhyāsanarūpamityavagamyata iti | nanu kathamanena vākyenāsyārthasya pratītiḥ ? ātmamananaśravaṇādikameva sarvaviṣayam, upādānopādeyayorabhedādityarthaḥ paramanena pratīyate, na tu jagatkāraṇaviṣayaṃ sarvaṃ darśanasamānākāramitīti cet-na-ātmani dṛṣṭe vijñāte darśanasamānākāradhyānaviṣaye satyeva sarvaṃ viditaṃ bhavati, sārvajñyaṃ bhavati, mokṣo bhavatītyasyārthasya pratīyamānatayā tatho-ktayupapatteḥ | etadasvarasādevāha - kiṃ ca nānāvidyānāmiti | sāmathryasya prakaraṇād balīyastayā ceti | ata eva satyatvajñāna-tvādīnāṃ vidyāviśeṣaprakaraṇapaṭhitānāmapi, "ānandādayaḥ pradhānasya' "akṣaradhiyāṃ tvavarodhaḥ sāmānyatadbhāvābhyām' ityadhikaraṇeṣu sarvavidyāsādhāraṇyaṃ vakṣyati | darśapūrṇamāsaśabdayorlakṣaṇayetyādi | kālaviśeṣavācino darśapūrṇamāsaśabdayoḥ karmalakṣakatvadarśanāt | tathā, "śyenenābhicaran yajeta' ityādau śyenādiśabdānāṃ "yathā vai śyeno nipatyādatte' iti vākyaśeṣeṇa nipatyādānarūpaguṇayogena karmaṇi śyenaśabdo gauṇa ityabhyupetatvāccetyarthaḥ | madhyadeśalakṣaṇāyā aṅgīkṛtatvācceti | "ardhamantarvedi minotyardhaṃ bahirvedi' ityatrāntarvedīti vedyekadeśo yūpāṅgatvena codyate, uta bahirvesahito yūpamānadeśaṃ lakṣyatīti viśaye, vedyekadeśo yūpāṅgatvena vidhīyate, lakṣaṇāyā anyāyyatvāt; "ardhaṃ bahirvedi' iti cārthasiddhānuvāda iti pūrvapakṣaṃ kṛtvā, "ardhamantarvedi' ityekasya yūpārdhasyāntarvedimāne yūpārdhāntarasyāntarvedi bahirvedi vā mānamiti śāstrasyābhāvenārdhāntaramapi kadācitpuruṣecchāvaśādantarvedyapi prāpnoti | na ceṣṭāpattiḥ, "ardhaṃ bahirvedi' …

… ityasya pākṣikānuvādatvaprasaṅgāt | tasyāpi vidhāne vākyabhedaḥ | ato yasmin deśe mīyamāne antarvedi ardhaṃ bhavati bahirvedi ardhaṃ ca, tādṛśe deśe minuyāt | "ḍumiñ prakṣepaṇe' iti hi dhātuḥ; prakṣipedityartha iti deśaviśeṣalakṣaṇeti pūrvatantre śeṣalakṣaṇe (3-7-6) sthitamiti bhāvaḥ | vākyacatuṣṭayeneti | "vedanamupāsanaṃ syāt tadviṣaye śravaṇāt', sakṛtpratyayaṃ kuryācchabdārthasya kṛtatvāt prayājādivat', "siddhaṃ tūpāsanaśabdāt', "upāsanaṃ syād dhruvānusmṛtirdaśarnānnirvacanācca' iti vākyacatuṣṭayaṃ draṣṭavyam | na kevalaṃ chāndogya ityartha iti | "dhruvā smṛtiḥ | smṛtilambhe sarvagranthīnāṃ vipramokṣaḥ' iti chāndogye bhūmavidyāyāṃ śrūyate; saṃvargavidyāyām, "yāṃ devatāmupāsse' iti śrūyate | tena tatraiva taditi na mantavyamityarthaḥ | svayamupasthitasya svīkāra eveti | apriyatve svayamupasthitamapi parityajyate; priyatve svayamupasthitaṃ gṛhrate | priyatamatve tu prārtha-nīyatvarūpaṃ varaṇīyatvamiti bhāvaḥ | nanu patrapuṣpādīnāṃ bhagavati prītirahitānāmapi prītiviṣayatvavaraṇīyatvayordarśanāt kathaṃ "yasya' ityādi bhāṣyamupapadyata ityāśaṅkayāha - cetanatve sati bhagavatā varaṇīyatvamiti | cenatve sati bhagavatpriyatamatvamityarthaḥ | tasyaiva tasmin vākye prastutatvāt | yadvā priyatamatvapūrvakaṃ varaṇīyatvamityarthaḥ | svataḥ priyatvaṃ svasmin prītimata eveti | yasya ca svataḥ priyatvam tasyaiva svato varaṇīyatvamiti bhāvaḥ | āśaṃsāyāṃ bhūtavacceti kartari kta iti | "gatyārthākarmaka' ityakarmakatvavivakṣāyāṃ yaḥ kto vihitaḥ, saḥ āśaṃsāyāṃ bhūtavaccetyanena āśaṃsāyāṃ maviṣyatīti bhāvaḥ | nanu "āśaṃsāyāṃ bhūtavacca' iti prayokt#ाśaṃsāyāmeva dṛṣṭam | yathā-"devaśced vṛṣṭaḥ, saṃpannāḥ śālayaḥ', "upādhyāyaścedāgataḥ, adhītaṃ vyākaraṇam' iti | yathā, "āśiṣi liṅloṭau' iti liṅloṭau prayoktraśaṃsāviṣayāveva-tadvaditi cet-na; prayokt#ाśaṃsāyā-meveti granthakṛtāṃ vyavahārādarśanāt udāharaṇamātrapradarśanena tadviṣayatvasya niścetumaśakyatvāt | liṅloṅviṣaye tu prayokt#ा#ṃśasāyāmeva prayogāt tathātvamucitamiti bhāvaḥ | anubhūyamāno'nubhava itivaditi | priyaśabdasya prītiviṣayatvamevārtha iti prathamatṛtīyapakṣayoḥ samānam | prathamapakṣe prītāveva prītiviṣayatva niścayaḥ aupacārikaḥ | tṛtīye āgāmi prītirūpajñānasyāpi prītyantaraviṣayatvasaṃbhavān mukhya iti vivekaḥ | dvitīyapakṣe tu priyetyasyānukūlatvamevārthaḥ, na prītiviṣayatva-mevārtha iti bhidā | yadyapi priyaśabdaḥ, "igupadhajñāprīkiraḥ kaḥ' iti katrrarthakapratyayāntaḥ, "kartari kṛt' iti vidhānāt-tathāpi "devadattāya rocate modakaḥ' itivat viṣayatvaparyavasita eveti viṣayatvārthakatve nānupapattiriti draṣṭavyam | idaṃ tvavaśiṣyate-prītirū-patvasyaiva samarthanīyatayā "svāyatte śabdaprayoge' iti nyāyena "svayamapi prītirūpā' ityeva nirdeṣṭavye, bhāṣye "priyā' iti nirdeśo na yuktaḥ | ataḥ "priyā' iti nirdeśasyānukūlatvamevārtha iti dvitīyapakṣa eva yukta iti pratibhāti | yadvā dhruvānusmṛtiḥ svayamatyantā-nukūlatvāditi | "prītirūpā' iti śeṣaḥ | tataśca ata eva hi yā prītirityādinā sā prāthryate iti yujyate | "prītirūpā' iti śeṣābhāve "sā prāthryate' satyukte dhruvānusmṛtiḥ prāthryata iti pratīyeta | na ca tadyuktam, "yā prītiḥ' iti śloke prītereva prāthryatvadaśarnena dhruvānusmṛteḥ prāthryatvādarśanāditi draṣṭavyam | nanu "yā prītiḥ' iti śloke prītirūpāpannadhruvānusmṛteḥ prāthryatvaṃ na pratīyata iti cet-na-"tvāmanusmarataḥ sā me' iti smṛtisamabhivyāhārāt prītirūpasmṛtiḥ pāthryata ityarthalābhasaṃbhavāt | prītirūpadhruvānusmṛteriti | na ca "svayamatyarthapriyā' ityatra bhāṣyasthapriyaśabdasya prītiviṣayātharkatvapakṣe prītirūpatvasya dhruvānusmṛtāvalābhāt kathaṃ, "prītirūpā dhruvā-nusmṛti'rityucyata iti śaṅkayam-prītiviṣayatvapratipādanasyāpi prītirūpatvapratipādanaphalakatvena prītirūpatvoktau virodhābhāvāt | nanu naighaṇṭukoktayā paryāyatvamevāvagataṃ syāt; na tvekārthaparyavasānamātramityatrāha- ekārthavṛttitvaṃ ceti | caḥ evārthaḥ; ekārthavṛtti-tvamevāvagamyate; na tu paryāyatvamapi; tathāhi sati sevāyā api paryāyatve, "bhūyasī sevā bhaktiśabdavācyā' ityabhiyuktavyavahāraviro-dhāditi bhāvaḥ | vacanabalapratikṣipta iti | "bhaktayā tvananyayā vāpi prapattyā vā mahāmate | prāpyo'haṃ nānyathā prāpyaḥ - - - - - - - - ||' iti vacanabalena, "sakṛdeva hi śāstrārthaḥ' iti vacanabalena ca pratikṣiptaḥ | śaktāśaktabhedena ca vyavasthā kṛteti bhāvaḥ | idānīṃ tu śruti-smṛtyorekāthryeneti | upāyāntaraniṣedhakaśrutismṛtyoravirodhasiddhayarthamityarthaḥ | idaṃ copabṛṃhaṇopabṛṃhaṇīyayorityuttaratra spaṣṭam | puruṣa-sūktaikāthryaṃ darśayitumiti | puruṣasūktaikāthryamupajīvyāvagataparamapuruṣatātparyā śvetāśvataropaniṣaditi darśayitumityarthaḥ | nāhaṃ vedairiti vacanamupāttamiti | "nāhaṃ vedaiḥ', "bhavatyā tvananyayā' iti ślokadvayamupāttam; tattulyārthatvamabhipretya, "puruṣaḥ sa paraḥ' iti śloko'pyupāttaḥ| nāhaṃ vedairna tapasā na dānena na cejyayā | śakya evaṃ vidho jñātuṃ dṛṣṭavānasi māṃ yathā || bhavatyā tvananyayā śakya ahamevavidho'rjuna | jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca paraṃtapa ||' "puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktayā labhyastvananyayā | yasyāntaḥsthāni bhūtāni yena sarvamidaṃ tatam ||' iti trayaḥ ślokāḥ | tadanantaramityanena paunaruktayaprasaṅgāditi | "bhaktayā māmabhijānāti yāvān yaścāsmi tattvataḥ | tato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram ||' iti śloke "tataḥ' ityanena jñānasya parāmarśe "tadanantaram' ityanena paunaruktayamityarthaḥ | nanu "tadanantaram' ityatra tacchabdo jñānaparaḥ; "tataḥ' iti tacchabdo jñānahetubhūtabhaktiparaḥ; "tataḥ bhaktayā māṃ tattvato jñātvā jñānānantaraṃ māṃ viśate' ityuktau na paunaruktayamiti cet- na bhaktejrñānahetutvasya "bhaktayā māmabhijānati' ityanenaiva siddhatayā punaruktiprasaṅgāt "tato viśate' ityanyasyaiva vaktavyatvāditi bhāvaḥ| na ca "bhaktayā māmabhijānāni' iti pūrvanirdiṣṭabhakteḥ prāptihetutvābhāvāt kathaṃ "tataḥ' ityanena tasyā bhakteḥ parāmarśa iti vācyam, "tataḥ' ityasya tadyvaktiparāmarśitvāsaṃbhavādeva tajjātīyavyaktiparāmarśitvamityadoṣaḥ | anyonyāśrayaṇaṃ veti | vāśabdaḥ samuccaye; anyonyāśrayaṇe ātmaśrayasyāpi siddhatvāt | ajñātasukṛtavaśāditi | svavṛttyarthaṃ vyādhakṛtavyāghramaraṇena saṃpāditaṃ gorakṣaṇādikamajñātasukṛtamityucyate | yajñena vividiṣantīti vākyasya hrarthaścintyata iti | na tu svalpāyāsasādhyakarmavidhāyakavākyārtha iti bhāvaḥ | ātmāśrayādidoṣaḥ syādeveti | nanvannadveṣeṇa kāśryaṃ prāptasya tatparihārāya annaviṣayaunmukhyalakṣaṇecchāyāṃ satyāmapyutkaṭājīrṇādiprayuktadhātuvaiṣamyadoṣāt tatra pravṛttiparyantā rucirna jāyata iti tadrocakau- ṣadhavat, "niratiśayānandaṃ bahṛ; tatprāptau vidyā sādhanam' ityasminnarthe prācīnānantajanmaśatānuṣṭhitānabhisaṃhitaphalanityanaimittika-karmopasaṃjātacittaprasādamahimnā saṃpannaviśvāsasya puruṣasya brāhṛाvāptau tadvidyāyāṃ caunmukhyalakṣaṇecchāyāṃ satyāmapyanādibhavasaṃcitā-nekaduritadoṣeṇa viṣayaprāvaṇyaṃ saṃpādayatā pratibandhāt vidyāsādhane śravaṇādau pravṛttiparyantā rucirna jāyata iti pratibandhakanirāsa-pūrvakatādṛśarucisaṃpattyarthaṃ karmasu pravṛttirupapadyata eva | itarathā "yā prītiravivekānām' ityādiṣvagateriti cet-na-yadyananyathāsiddhaṃ vividiṣāsādhanatvagrāhi pramāṇamupalabhyeta, syāttadā yathā kathaṃcinnirvāhaḥ | na tvetadasti | "prakṛtipratyayārthayoḥ pratyayārthasya prādhānyam' iti sāmānyanyāyāpekṣayā "sanpratyayābhihitācchāviṣayasya prādhānyam' iti viśeṣanyāyasya, "aśvena jigamiṣati' ityādau dṛṣṭasya prabalatvāditi bhāvaḥ | abhidhānamātrasya prāgapi kṛtatvāt tanmātraṃ aprayojakaṃ ityabhipretyāha - upapādayiṣyāma ityartha iti | tacchabdo vividiṣāpara iti | naca dhyānopakramātprāgeva vividiṣāyāḥ sidvatvāt punaḥ tadanuṣṭhānaṃ vyarthamiti śaṅkayam | pratyahaṃ anuṣṭhāyopāsanāyāḥ hetubhūta vividiṣāyā api pratyahaṃ anuvṛttyarthaṃ karmaṇāṃ apekṣitatvāt iti bhāvaḥ | yāvajjīvaṃ karmaṇo'pekṣitatve ceti | sākṣādvā paraṃparayā vā karmaṇastadapekṣitatva ityarthaḥ | (tataśca vividiṣārtha-tvapakṣe'pyapekṣitatvamātrasattvāt) pramāṇajijñāsāyāṃ śrutivākye pradarśanīye tadupekṣya sūtrasaṃdarśanasya prayojanamāha - sūtrasaṃdarśaneneti | āśramaśeṣatve'pi vidyāṅgatvamapīti; vidyāpekṣitatvamityarthaḥ | tataśca vividiṣārthatvapakṣe'pyapekṣitatvamātrasattvānnānupapattiriti bhāvaḥ| (sādhanasaptakam) vākyakāranirdeśa iti | itaretaradvandvasya sāhityarūpasamuccayāvagamakatvāt | ata evaikādaśādye "darśapūrṇamāsābhyām' iti dvandvāvagataṃ sāhityaṃ mā bādhīti samuccitānāmeva ṣaṇṇāṃ yāgānāṃ phalasādhanatvamiti samarthitamiti bhāvaḥ | samuccayo'rthāntaramiti | yadyapi samuccānvācayetaretarayogasamāhārāścatvāro'pi cārthāḥ vāśabdārthabhūtavikalpapratidvandvisamuccayarūpā eva | na hi "gāmaśvaṃ cānaya' iti samuccaye vā, "bhikṣāmaṭa, gāṃ cānaya' ityanvācaye vā, "devadattayajñadattau kurutaḥ' itītaretarayoge vā, "chatrāpānahamānaya' iti samāhāre vā vāśabdārthabhūtavikalpapratītiriti -tathāpi vāśabdavat samuccayaśabdo'ncācayasaipaṭhite samuccayāvāntaraviśeṣe vikalpa-pratidvandvisamuccayasāmānye ca vartata iti bhāvaḥ | "jātyāśraya' ityatra "kāyaśuddhirvivekaḥ' iti sāmānādhikaraṇyaṃ kathamityāśaṅkaya, "jātyāśravanimittāduṣṭādannāt' iti vākye duṣṭebhyo viviktādannāt kāyaśuddheḥ sādhyatvāvagamāt kāraṇavācinā vivekaśabdena kāryabhūtā śuddhirlakṣyata ityāha - āhāraviṣayetyādinā | jātiduṣṭāḥ kalañjagṛñjanādaya iti | laśunaṃ gṛñjanaṃ caiva palāṇḍuṃ kava (ta) kāni ca | vārtākanālikālābūn jānīyājjātidūṣitān ||' ityādi draṣṭavyam | mukhye saṃmavatyupacārasyānyāyyatvādāha - yadveti | dehavivecanaṃ viveko'stu; sāmānādhikaraṇyaṃ kathamityatrāha - aśuddhebhya iti | māmanusmaretyevamantamiti | "yaṃ yaṃ vāpi smaran bhāvaṃ tyajatyante kalebaram | taṃ tamevaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ || tasmāt sarveṣu kāleṣu māmanusmara yudhya ca |' iti hi ślokakramaḥ | satyaṃ bhūtahitamiti | satyaṃ bhūtahitaṃ proktamārjavaṃ samacittatā | dayā bhūtahitaiṣitvaṃ kṣamā dvandvasahiṣṇutā ||' ityādi pramāṇaṃ draṣṭavyam | ārjavādipratipādakavākyajātaṃ kroḍīkṛtamiti; dānaṃ yajñaḥ satāṃ pūjā vedadhāraṇamārjavam |eṣa dharmaḥ paro jñeyaḥ phalavān pretya ceha ca ||' iti vacanajātamiti bhāvaḥ | bhāvāntaramevābhāva ityabhipretyāha - abhāsvaratvamiti | dainyaśabdavivaraṇamiti | bhāsvaratvābhāvo dainyādbhidyata iti matamālamvyāha - bhāsvaratvavirodhīti | caśabdo bhinnakrama iti; "tajjaṃ ca' ityayaṃ bhinnakrama ityarthaḥ | deśa-kālavaiguṇyāt śokavastvādyanusmṛterdainyam, tajjaṃ cetyarthaḥ | dainyaśabdasya tajjaśabdāt prāk prayogābhāve tacchabdasya dainyaparāmarśā-bhāvaprasaṅga iti draṣṭavyam | yadvā bhinnavākyatayeti | asmin pakṣe, "tajjaṃ dainyam' ityasya vākyasya bhedaḥ, tasya ca paścāt prayogaḥ, "tacca tajjaṃ dainyam' iti taccetyasyādhyāhāradoṣa ityādyasvaraso bodhyaḥ | (vidyāñceti śrutyarthaḥ) asya vākyasyārthamupajīvyeti | "kaṣāyapaktiḥ karmāṇi' iti vākyasyārthamityarthaḥ ubhayorapi nirāsakaṃ syāditi tadyvāvṛ-ttyarthamiti | ubhayorapi nirāsakaṃ dṛṣṭam; tadvat karmāpi svaprācīnaṃ karmeva svottarādhamapi nirasyatviti śaṅkāvyāvṛttyarthamityarthaḥ | kecittu - "prācīnam' ityetat na karmāpekṣayā pracīnaparam; anekajanmaśatānuṣṭhīyamānakarmajātamanudbhūtāvayavabhedam "avidyayā' iti parāmṛśyate; tatra ca yadi prācīnapadaṃ tatprācīnaparāmarśi, tadā tādṛśasyaiva karmaṇo vināśe tadanantarabhāvināṃ vināśo nāstītyupa- pāditaṃ syāt | na cetadiṣṭam | na cāvidyāśabdo'ntyakamarmātraparāmarśīti śakyaṃ vaktum; "kaṣāye karmabhiḥ pakve' ityādivirodhāt | taistaiḥ karmabhistattatpūrvabhāvināṃ vināśa ityetatparamapi na vākyam; tathā hi sati ādyenaiva kamarṇā tatpūrvabhāvināṃ vināśaprasaṅgāt; "tītrvā' ityukte uttarāśleṣaśaṅkāyā apyabhāvena tacchaṅkāyā apyavyāvatryatvāt; taduttarakṣaṇa eva jñānotpattiprasaṅgācca | ato bhāṣye prācīnapadamanekajanmārjitamapi sarvaṃ jñānaprācīnaṃ karma vyapohreti sākalyasūcanārthameva | na tu karmaprācīnaparatayā keṣāṃcinmṛtyuśabditānāṃ nivatryatvaparam; tasyānupayuktatvāditi manyante | prāpya sthita iti hi tadyojaneti | tanmate taradiḥ prāptivacana iti bhāvaḥ | iti vā śaṃkarābhimatayojanā syāditi | saṃbhāvanāyāṃ liṅ | saṃbhavārthike (saṃbhāvite ?)tyarthaḥ | tataśca vidyām antaḥkaraṇavṛttim, avidyāṃ tatkāraṇaṃ ca kāyarkāraṇarūpeṇa sahite yo veda, saḥ avidyopādānakatvena tanmayyā antaḥkaraṇavṛttyā tadupādānaṃ mṛtyumavidyāṃ tītrvāṃ vidyayā svarūpabhūtajñānenopalakṣitamamṛtatvamaśnuta iti parairyo'rtho varṇitaḥ, so'nuvādasyāpyanarha iti sūcyate | aṅgijñātavyatvoktā-vaṅgajñātavyatvasyānuktasiddhatvāt tatsamuccaye prayojanamāndyādanyathā vyācaṣṭe - yadvā dharmeceti | samuccetavyayoḥ virodhinoḥ kośagamyatvāt uktārtha samuccayaparatayā vyācaṣṭe yadvā pratipadadyotakāviti | "dharme cārthe ca' iti śloke caśabdasya virodhisamuccayaparatvamuktasamuccayaparatvaṃ ca vyākhyātṛbhivryākhyātamiti tasya dṛṣṭāntatayobhayatrāpyupādānaṃ yuktamiti draṣṭavyam | puṇyapāpe ubhe apīti | "jñānavirodhi ca karma puṇyapāparūpam' iti bhāṣyāvatārikānusārāt "brāhṛjñānotpattivirodhitvena' ityuttara-bhāṣyasya, tataḥ kimityatrāhetyavatārikā deyeti manyate(nte) | na tanmātrapāpāntaraviṣayaḥ pāpmaśabda iti | "sarve pāpmānaḥ' ityatra pāpmaśabdasya duṣkṛtaśabdānuktapāpamātraviṣayatvasaṃbhave'pi pāpaśabdasya tanmātraviṣayatvāsaṃbhavāt, "apahatapāpmā hreṣa' iti sakala-heyanivṛttisaṃvādisamanantaravākye sukṛtaviṣayatvāvaśyaṃbhāvāt tāvatāpyasmākaṃ samīhitasiddheriti bhāvaḥ | kecittu-"sarve pāpmānaḥ' ityatra pāpmaśabdo na duṣkṛtaśabdānuktapāpāntaravācītyevārthaḥ, śabdasvārasyāt | na caivaṃ samanantaravākyasthapāpmaśabdasya sarvaparatvaṃ pūrvavākyasthapāpmaśabdasya sarvaparatve kathaṃ hetuḥ syāditi vācyam, ekaprakaraṇasthayoḥ śabdayorvairūpyasyāsati bādhake'yuktatvāditi varṇayanti | nanu "apahatapāpmā hreṣaḥ' iti vākye'pi (apahata?) pāpmaśabdasyānuktakatipayapāpanivṛttirityartho'stvityāśaṅkayāha - na hranuktakatipayapāpanivṛttyuktāviti | śokādiṣu pāpmaśabdasyāmukhyatve'pīti | "apahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśokaḥ' iti vākye śokādīnāṃ pāpmaśabdāpekṣayā pṛthakkīrtanādanugatapravṛttinimittābhāvācca śokādiṣu pāpmaśabdasya gauṇatvasaṃbhave'pi sukṛte'nu-gatapravṛttinimittasattvena gauṇatvāsaṃbhavāt | na ca chatrinyāyena lakṣaṇāsvīkāre vṛttidvayavirodhānna kasyāpi mukhyatvamiti vācyam-tathāpi "sṛṣṭīrupadadhāti' ityādāviva bhūmnā lakṣaṇāsaṃbhave, "prāṇabhṛta upadadhāti' ityādivat liṅgasamavāyamātreṇa gauṇyā vṛttyāḥ anāśrayaṇīyatvāditi bhāvaḥ | kecittu-vṛttidvayavirodho na dūṣaṇamityabhipretyaitaduktamiti vadanti | anye tu, "kālajarāmṛtyuśokādayaḥ saṃkhyātatvāt' iti vākyakāravacanānusārāt śokādiṣvapi pāpaśabdasya mukhyatvameva | amukhyatve'pi na kṣatiḥ; tāvatā pāpma-śabdaprayogaviṣayatvasādhāraṇyasya hetutvābhāve'pi pravṛttinimittasādhāraṇyāt "dharmeṇa pāpam' ityatra mukhyatvamevetyartha iti vadanti | (unninīṣāvākyārthaḥ) yadvṛttadvayamiti | "yamunninīṣati', "yamadho ninīṣati' iti yacchabdadvayamityarthaḥ | jñānapradānadvārakakārayitṛtvaviṣayamavasīyata iti | yadvṛttadvayābhipretasya puṇyapāpākhyasya karmaṇaḥ svarganarakahetubhūtakarmakārayitṛtvaprayojakonninīṣādhoninīṣāhetutvamasmādvākyāt pratīyata ityarthaḥ | tataśca karmaṇāṃ karmaprayojakatvaṃ jñānadvārakamiti sidhyatītyarthaḥ | nanvetāvatā pāpaśabditasyāsādhukarmakartavyatā- jñānadvārā narakahetubhūtakarmānuṣṭhānahetutvasiddhāvapi na samyagjñānotpattipratibandhakatvaṃ sidhyediti cet, niṣiddhe kamarṇi balavadani-ṣṭajanakatvalakṣaṇasamyagjñānapratibandhakatvābhāve tatra pravṛtterevānudayaprasaṅgenāvaśyaṃ samyagjñānapratibandhakatvasya vaktavyatvāt brāhṛjñāna-pratibandhakatvamapi sidhyati | itarathā duritakarmapravṛtterevāsaṃbhavāt | sarvakarmadevatāsāmānyaviṣayamiti | "buddhayā saṃyojayanti tam' iti buddhervedyarūpakarmaviśeṣānupādānāt sarvaviṣayakajñānapratibandhakatvameva sidhyet, na tu bhagavadviṣayamokṣahetujñānapratibandhakatvam | tathā, "na devā yaṣṭimādāya' iti devatāsāmānyopādānāt, "eṣa hreva' iti vivakṣitasya bhagavata eva kārayitṛtvasya na lābha ityarthaḥ | samyagjñānasāmānyābahirbhāvāditi | idamupalakṣaṇam-bhagavato'pi devatāsāmānyābahirbhāvādityapi draṣṭavyam | (dharmeṇa pāpamityetadarthaḥ) phūrvameva śikṣita iti | ata idānīmamuktirna doṣāyeti bhāvaḥ | atra śrūyamāṇatvāditi | "dharmeṇa pāpamapanudati' iti prakaraṇe "tasmādyajñaṃ paramaṃ vadanti', "tasmāt satyaṃ paramaṃ vadanti' ityādivākyeṣu śrūyamāṇatvādityarthaḥ | apanudaṃ diti hrarthaḥ syāditi | nanu pāpaśabdasya tādātvikāniṣṭasādhanatvarūpārthāśrayaṇe svargārthena karmaṇā kasyacit puṃsastankālaviśeṣe'niṣṭaputrapaścādisādhana-kamarṇāmapi vināśaprasaṅga iti cet-na-yogasiddhayadhikaraṇoktanyāyena (mī.4-3-12) phalāntarārthamanuṣṭhitasya karmaṇastasminneva prayoge'niṣṭapaśvādisādhanapāpanivartakatvāsaṃbhavāt | prakṛte ca "yajñena' ityādivākyena viniyuktānāṃ yajñādīnāṃ dvāraviśeṣākāṅkṣāyāṃ "dharmeṇa pāpamapanudati' ityasya dvāraviśeṣasamarpakatayā vidyārthamanuṣṭhitenāpi pāpanivṛttyupapatteḥ | pāpaśabdavācyāntarbhāvācceti | nanu dharmatvena prasiddhānāṃ jyotiṣṭomādīnāṃ mumukṣuṃ pratyaniṣṭasādhanatvena taṃ prati pāpatve, yasya puṃso yadā yadaniṣṭam, taṃ prati tadā tasyādharma-tvaprasaṅgena vyavasthā na syāditi cet-na | iṣṭāpatteḥ | puruṣaviśeṣaṃ pratyeva dharmādharmavyavahārāt | tat ityasya tasmādityarthakatvamabhi- pretya vyācaṣṭe -śrutismṛtīti | evam iti vyākhyeyaṃ padam | upāyatratibandhakanirāsārthamiti chedaḥ | ataḥ brāhṛjñānasya phalābhisaṃ-dhirahitāśramakamarsāpekṣatvāditi | nanvetāvatā brāhṛोpāsanasya karmasādhyasya tadvicārasāpekṣatve'pi na brāhṛvicārasya tadapekṣeti cet-na-karmopāsanayoḥ śeṣiṇoranuṣṭhānakrameṇaiva śeṣabhūtayostadvicārayorapi krama ityāśayāt | brāhṛvicārāpekṣitādhikāriviśeṣaṇībhūta-karmāsthiraphalatvajñānādiniṣpādakatvamapyastītyāhetyāha - jñānaṃ hītyādinā | (sādhanacatuṣṭayapūrvavṛttatvanirāsaḥ) sādhanasaptakaṃ ceti | vivekavimokādītyarthaḥ | ityārabhyeti | "nityānityayovrasantīti nityānityavastūni, taddharmāḥ | nityā-nityayodhaÐrmaṇostaddharmāṇāṃ ca viveko nityānityavastuvivekaḥ | etaduktaṃ bhavati-mābhūt "idamṛtaṃ nityam, idamanṛtamanityam' iti dharmiviśeṣaviṣayo vivekaḥ | dharmimātrayonitryānityayostaddharmayośca vivekaṃ niścinotyeva | nityatvaṃ satyatvam; tat yasyāsti, tannityaṃ satyam | tathā cāsthāgocaraḥ | anityatvamasatyatvam; tadyasyāsti tadanityamanṛtam | tathā cānāsthāgocaraḥ | tadeteṣvanubhūyamāneṣu yuṣmadasmatpratyayagocareṣu viṣayaviṣayiṣu yadṛtaṃ nityaṃ satyaṃ sukhaṃ vyavasthāsyate tat āsthāgocaro bhaviṣyati | yattvanityamanṛtaṃ bhaviṣyati, tat tāpatrayaparītaṃ tyakṣyata iti | so'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ prāgbhavīyādvā, aihikādvā kamarṇo viśuddhasattvasya bhavatyanubhavopapattibhyām' ityantena grantheneti śeṣaḥ | "idaṃ nityam, idamanityam' iti viśeṣaniścayābhāve'pi nityatvānityatva-yordharmibhyāṃ bhavitavyamityevaṃ yo'yaṃ sāmānyaniścayaḥ, sa eva nityānityavastuvivekaśabdārtha iti bhāvaḥ | "nityasya dharmiṇo nityatvaṃ satyatvam' iti pāṭhaḥ kośeṣu dṛśyate | tatra "nityasya ityetat svarūpakathanaparam | yasya dharmiṇo nityatvaṃ satyatvaṃ ca tasyopādeyatvam, yasya dharmiṇo'nityatvamasatyatvam, tasya heyatvamityevaṃ viveka iti paryavasitārthaḥ | "yasya dharmiṇaḥ' iti pāṭhastu sugama eva | nirū-pakasya tu heyamiti cediti; anityamiti śeṣaḥ | ādyantayoriti | sādhānānuṣṭhānaphalānubhavadaśayorityarthaḥ | tasyaitannairapekṣyācca pūrvavṛttatvānupapattiriti | tasyāgamāntarasya brāhṛvicāranairākāṅkṣ#ाpādakatvādityarthaḥ | ata evopasaṃhāre'pi tathaiva vakṣyati- "śāstrāntarāṇāṃ brāhṛvicāranairākāṅkṣ#ाpādakatvāt' iti | svārthopayogitvāditi | ārambhopayogitvādityarthaḥ | tatratyanyāyādhīna iti | āvṛttividhānādyadhīna ityarthaḥ | kiṃcādyasūtrādeveti | yadyapi sūtrasya viṣayaprayojanādhikāripratipādanaparatve'pīdṛśānyonyā-śrayasya suvacanatvāt śāstrārambhopayogavarṇanasūtramātrasyocchedaprasaṅgaḥ tathāpyādyasūtrasya śāstrāntarāprāmāṇyādipratipādanaparatvena parai-ravyākhyātatvādityatra tātparyāt | ata eva "kiṃca anityaphala' iti dūṣaṇāntaropanyāsena svargādiphalānityatvāvagatau śāstrānta-svotprekṣitatarkayorevotthāpanam, na tu śāstrārambhasūtrasyeti draṣṭavyam | śāstrāntaradaurbalyameva vā svaśāstraprābalyameva veti | svaśāstra-prābalyavinākṛtaśāstrāntaradaurbalyaṃ vā, śāstrāntaradaurbalyavinākṛtasvaśāstraprābalyaṃ vetyarthaḥ | samuccitamubhayaṃ veti | śāstrāntarāṇāṃ daurbalyaṃ svaśāstraprābalyaṃ cetyarthaḥ | svaśāstrasya daubalrya iti | svaśāstraprābalyābhāve śāstrāntarasamānayogakṣematvādityarthaḥ | ata eva duḥkhatrayābhighātajñānasyeti | na ca "tāpatrayāturairamṛtatvāya sa eva jijñāsyaḥ' iti bhāṣaṇāt tad virudhyeteti śaṅkayam, tasyāpi karmavicārajanyakarmālpāsthiraphalatvajñānābhiprāyatvenādoṣāt | nanu karmavicārajanyāyāḥ karmaṇāmalpāsthiraphalatvādipra-tīteranantasthiraphalābhilāṣasya ca parābhimatasādhanacatuṣṭayasaṃpattirūpatvasaṃbhavānna virodha iti cet, satyamavirodhaḥ-tathāpi, "athātaḥ śeṣalakṣaṇam' ityādivat pūrvapūrvādhyāyavicārasya pūrvavṛttatvaṃ yuktamityatra bhāṣyakṛtaḥ saṃrambhāt | vyākyeyasvabhāvāt kramaniyama uktaḥ | vyākhyānasvabhāvādapi tatsiddhiridānīmucyata iti | vedadvārā vyākhyeyayoḥ karmopā-sanarūpaśeṣiṇokāryakāraṇabhāvena paurvāparyāt taccheṣabhūtavicārayorapi paurvāparyamuktam | adhunā karmakāṇḍoktanyāyopajīvitvādasya śāstrasya paurvāparyamucyata ityarthaḥ | idaṃ pradarśanārthamuktamiti | ayamabhiprāyaḥ-"eṣāṃ sādhanatvaṃ ca viniyogāvaseyam' iti bhāṣya-paryālocanāyāṃ tṛtīyādhyāyavyutpādyaśrutiliṅgādinirṇetavyasādhanatākatvāt sādhana catuṣṭayasya tatpūrvavṛttatvamiti pratīyate | na ca tadyuktam; tarkaśāstravyutpāditapratyakṣapramāṇataditikartavyatābhūtatarkādigrāhrakāraṇatākatvāt karmavicārasya tarkaśāstrasyāpi tatpūrva-vṛttatvaprasaṅga iti vācāṭavacaso'pyavakāśaprasaṅga i(ṅgādi?)ti na śaṅkayam- atra vyutpādyānāṃ bahūnāṃ prāyeṇa tannirṇayasāpekṣatvāt tadupajīvitvamityatra bhāṣyasya tātparyāditi | (pūrvamīmāṃsārthasaṃgrahaḥ) pramāṇalakṣaṇaṃ vṛttamiti | vidhyarthavādamantranāmadheyasmṛtyācāravākyaśeṣasāmathryātmakapramāṇasvarūpaṃ vṛttamityarthaḥ | śāstrabhedo veti | idaṃ tu gurumate draṣṭavyam | bhedahetava iti | yajati, juhoti, dadāti iti codanāsu yajatyādidhātubhedarūpeṇa śabdāntareṇa yāgadānahomānāṃ bhedaḥ; "samidho yajati' "tanūnapātaṃ yajati' ityādividhiṣu "yajati' iti pañcakṛtvo'bhyāsenāviśeṣapunaḥśrutirūpeṇa prayājānāṃ bhedaḥ "saptadaśa prājāpatyān paśūnālabhate' ityatra devatāsaṃbandhabhedinyā saptadaśasaṃkhyayā tadanumeyayāgānāṃ bhedaḥ; "athaiṣa jyotiḥ' ityādi-vākyeṣu jyotirādināmadheyaistannāmakayāgānāṃ prakṛtajyotiṣṭomādbhedaḥ; "tapte payasi dadhyānayati; sā vaiśvadevyāmikṣā | vājibhyo vājinam' ityatrāmikṣārūpaguṇāntarāvaruddhe yāge niveśamalabhamānena vājinaguṇena vājinayāgasyāmikṣāyāgāt bhedaḥ; prakaraṇāntareṇa nityāgnihotrāt māsāgnihotrasya bheda ityevaṃ śabdāntarādibhirbhedaḥ pratipādyata ityarthaḥ | śruti liṅgeti | nirapekṣaśabdaḥ śrutiḥ | sā tridhā-vidhātrī, abhidhātrī,viniyokt#ी ceti | liṅgādiśrutirvidhātrī | indrādiśruti-rabhidhātrī | viniyokt#ी tvekapratyayarūpā, ekapadarūpā, vibhaktirūpā ceti tridhā | tatrā''dyā-"paśunā yajeta' ityatra tṛtīyā | sā hi svoktakaraṇakārakaṃ prati svoktaikatvarūpasaṃkhyāyāḥ śeṣatvamarpayati | dvitīyā, "yajeta' iti padam | tena pratyayoktabhāvānāṃ prati prakṛtyu-ktayāgasya śeṣatopanīyate | tṛtīyā śeṣitvabodhikā śeṣatvabodhikā ceti dvidhā | "vrīhīn prokṣati' ityādiṣu dvitīyā vrīhrādīnāṃ prokṣaṇādikriyāṃ pratīpsitatamatvarūpaśeṣitvabodhikā | "krīte some bhaitrāvaruṇāya daṇḍaṃ prayacchati' ityatra caturthīśrutiḥ maitrāvaruṇasya pradānakriyepsitatamena karmaṇābhipreyamāṇatvarūpaśeṣitvabodhikā | "aruṇayā krīṇāti' ityatra krayabhāvanāṃ pratyāruṇyasya, cātvālā-nmṛdamāharati' ityatra mṛdāharaṇakriyāṃ prati cātvālasya, "vedyāṃ havīṃṣyāsādayati' ityatra havirāsādanakriyāṃ prati vedyāśca tṛtīyāpa-ñcamīsaptamyaḥ śeṣatvabodhikāḥ | ṣaṣṭhī tu kvacit, "dadhnendriyakāmasya juhuyāt' ityatra śeṣitvabodhikā, "yajamānasya yājyā' ityādau śeṣatvabodhikā ca | saṃbandhamātra'nuśiṣṭāyāḥ ṣaṣṭhayā yogyatādyanusāreṇobhayathāpi paryavasānasaṃbhavāt | vastusāmathryaṃ liṅgam | tad dvividham-śabdasāmathryamarthasāmathryaṃ ceti | tatra "barhirdevasadanaṃ dāmi' iti mantrasya lavanaprakāśanasāmathryarūpālliṅgāllavanaśeṣatā | "svadhitinā'vadyati' "ruाुveṇāvadyati' "hastenāvadyati' ityavadānasāmānye sādhanatvena śrutānāṃ svadhityādīnāṃ tattatsāmathryarūpā-lliṅgāt viśiṣya māṃsadravadravyapuroḍāśādyavadāneṣu śeṣatā | śeṣatvasya śeṣitvasya vā bodhikayā śrutyā rahitapadasamabhivyāhāro vākyam | yathā "agnihotraṃ juhuyāt svargakāmaḥ' iti; yathā vā "maitrāvaruṇaḥ preṣyati cānvāha ca' iti | na hi homabhāvanāṃ prati svargasya bhāvyatvena śeṣitvabodhikā dvitīyādiśrutiḥ, praiṣānuvacanaṃ vā prati maitrāvaruṇasya kartṛtvena śeṣatvabodhikā tṛtīyādiśrutirvāsti | prathamā tu prātipadikārthamātra'nuśiṣṭā | ataḥ padasamabhivyāhārarūpeṇa vākyena śeṣaśeṣibhāvabodhaḥ | vidhivākyena kartavyatayāvagatasya "kena prakāreṇa kartavyam ?' iti viśiṣyājñāyamānasyetikartavyatākāṅkṣā prakaraṇam | tad dvividham-mahāprakaraṇamavāntaraprakaraṇaṃ ceti | tatrādyena darśapūrṇamāsādikaṃ prati prayājādīnām, dvitīyena prayājādikaṃ pratyabhikramaṇādīnāṃ ca tattatsaṃnidhisamāmnātānāṃ śeṣatā | sthānaṃ dvividham-yathāsaṃkhyaṃ saṃnidhiśceti | tatrādyena "davdhirasyadavdho bhūyāsam' iti mantrasyogneyāgnīṣomīyamantradvayamadhyāmnātasya āgneyāgnīṣomīyayāgadvayamadhyānuṣṭheyopāṃśuyājaśeṣatā | saṃnidhistu āmnānasaṃnidhiḥ, anuṣṭhānasaṃnidhiśceti dvividhaḥ | ādyena, "śundhadhvaṃ daivyāya karmaṇe devayajyāyai' iti mantrasya mahāprakaraṇāvāntaraprakaraṇarahitasāṃnāyyapātraprokṣaṇa śeṣatā | dvitīyena paśudharmāṇāmagnī-ṣomīyapaśuśeṣatā | samākhyā yaugikī saṃjñā | sā laukikī vaidikī ceti dvividhā | "hotṛcamasaḥ' iti vaidikasamākhyayā hotuścama-sabhakṣaṇaṃ prati, "ādhvaryam' iti yājñikaprasiddhalaukikasamākhyayā adhvaryoravaghātādikaṃ prati ca kartṛtvena śeṣatetyevaṃ sāpavādaḥ śeṣa-śoṣibhāvastṛtīyādhyāye prapañcita ityarthaḥ | puruṣārthaiḥ kratvarthānāmiti | puruṣārthaiḥ kratubhiḥ kratvarthānāmityarthaḥ | śeṣibhiḥ śeṣāṇāṃ prayuktiriti yāvat | śeṣyeva vidheyaṃ prayuṅkt#ेusvasidhdhyarthamanuṣṭhāpayati, na vanuniṣpādyapi | nāpi śeṣaḥ śeṣiṇaṃ prayuṅkt#े | anekaśeṣasadbhāve'pi yatrānyaprayuktasyaivānyatra viniyogaḥ, tatra yatprayuktasyānyatra viniyogaḥ sa eva śeṣaṃ prayuṅkt#े, na tu śeṣyapi sannanyo'pi | evaṃ ca, "tapte payasi dadhyānayati' iti vākye vidhīyamānasya dadhyānayanasya dvikarmakasya karmāntarākāṅkṣāyāṃ samabhivyāhmataṃ payaḥ karmāntaratvenānvīyamānaṃ saptamyā adhika-raṇatvena nirdeśāt pradhānakarmatayā paryavasyatīti prakṛtapradhānabhūtapayaḥ parāmarśinā tatpadena sāmānādhikaraṇyena nirdiṣṭatayā payorūpa-tvenāvagatā āmikṣaiva śeṣitvāt śeṣabhūtaṃ dadhyānayanamanuṣṭhāpayati; na tu tadanuniṣpādi vājinamapītyāmikṣāpacāra eva payontare dadhyānayanasya prayuktiḥ; na vājināpacāre | "kṛṣṇaviṣāṇayā kaṇḍūyate', "cātvāle kṛṣṇaviṣāṇāṃ prāsyati' iti kṛṣṇaviṣāṇāyāḥ kaṇḍūyanaprāsanarūpakriyādvayānvaye satyapi kṛṣṇaviṣāṇā tṛtīyayā kaṇḍūyanaṃ prati śeṣaḥ; prāsanaṃ prati tu dvitīyayā śeṣiṇīti nivṛtta-kaṇḍūyanaprayojananikāyāstasyāḥ prāsanāt prāk apacāre prāsanārthaṃ na punaḥ kṛṣṇaviṣāṇāntaropādānaprayuktiḥ | "puroḍāśakapālena tuṣān upavapati' ityatra puroḍāśaprayuktasyaiva kapālasya tuṣopavāpaṃ prati śeṣatvena viniyogāt, yatra puroḍāśo nāsti na tatra tupopa-vāpārthaṃ kapālaprayuktirityevaṃ sāpavādā anuṣṭhānaśaktirūpā prayuktirnirūpitetyarthaḥ | śrutyartheti | "adhvaryurgṛhapatiṃ dīkṣayitvā brāhṛाṇaṃ dīkṣayati' ityādau ktavāśrutyā dīkṣayoḥ kramaḥ | "agnihotraṃ juhoti', "yavāgūṃ pacati' ityatra homapākayoḥ prayojanavaśāt kramaḥ | "samidho yajati', "tanūnapātaṃ yajati' ityādau pāṭhakramāt kramaḥ | "saptadaśa prājāpatyān paśūnālabhate' iti vihitaprājāpatyayāgāṅgabhūteṣūpākaraṇaniyojanādiṣu prathamapravṛttopākaraṇakramānurodhenaiva paśuṣu niyo-janādīnāṃ pāścātyānāṃ kramaḥ | sādyaske savanīyasthāne, "saha paśūnālabhate' iti sahālabhyamāneṣvagnīṣomīyasavanīyānubandhyapaśuṣu savanīyasthānānurodhāt savanīyasya prāthamyam | "sārasvatau (homau) bhavataḥ' iti vihitastrīpuṃsadevatyayoḥ karmaṇoryājyānuvākyāvaśāt strīdevatyasya prāthamye sthite tadaṅgabhūtānāmapi pradhānakrameṇaiva krama ityevamādi kramalakṣaṇe nirūpitamityarthaḥ | adhikārinirūpaṇamiti | adhikāraḥ phalasvāmyam | sāmānyātideśa iti | "tadvadidaṃ kartavyam' ityatideśaḥ | sa ca trividhaḥ; yathā-"samānamitaracchyenena' iti pratyakṣavacanena śyenavaiśeṣikāṅgānāmiṣunāmake ekāhakratāvatideśaḥ | kuṇḍapāyināmayanāgnihotre nāmnā naiyamikāgnihotradharmāṇāmatideśaḥ kriyate "māsamagnihotraṃ juhoti' iti | sauryādiṣu vikṛtiṣu "prakṛtivadaṅgāni kartavyāni' ityā-numānikavacanena sāmānyato'tideśaḥ saptame nirūpita ityarthaḥ | viśeṣātideśa iti | "asya karmaṇa idaṃ karma prakṛtiḥ' iti prakṛti-vikṛtiviśeṣacintā aṣṭame kṛtetyarthaḥ | ūha iti | prākṛtapadārthakāryāpannavaikṛtapadārthasaṃbandhena mantrasāmasaṃskārāṇāmanyathābhāvātmaka ūho navame cintita ityarthaḥ | bādha iti | kāryamukhena vikṛtiṃ prāptānāṃ prākṛtāṅgānāṃ dvāralopapratyāmnānapratiṣedhaparyudāsairnivṛttiḥ | yathā kṛṣṇaleṣvavaghātasya tuṣavimokarūpādvāralopānnivṛttiḥ; kuśaiḥ śarāṇāṃ pratyāmnānānnivṛttiḥ; "na tau paśau karoti' iti pratiṣedhenājya-bhāgayoḥ paśau nivṛttiḥ; mahāpitṛyajñe "nārṣeyaṃ vṛṇīte' iti paryudāsenārṣeyavaraṇanivṛttiḥ ityevaṃ bādho daśame nirūpita ityarthaḥ | tantra-prasaṅgāviti | anekapradhānoddeśyakasakṛtaṅgānuṣṭhānaṃ tantram | yathā-darśāditrikadvayoddeśenānuṣṭhīyamānānāṃ deśakālakatrrādyaikyādagṛhra-māṇaviśeṣatā'ṅgānāṃ tantreṇānuṣṭhānam | anyoddeśenānuṣṭhitenānyasyopakārasiddhiḥ prasaṅgaḥ | yathā paśvarthānuṣṭhitairaṅgaiḥ paśutantramadhyapāti-puroḍāśasyopakārasiddhirityevamekādaśadvadaśayostantraprasaṅgau cintitāvityarthaḥ | saṃkarṣasāpekṣatvaṃ ceti | "pradhānavadeva tadayuktam' ityatra "nānā vā devatāpṛthaktavāt' iti nyāyasāpekṣatvasyāviṣkariṣyamāṇa-tvāditi bhāvaḥ | abhyuccayayuktirucyata iti | apradhānārthasyāpi sākṣātsaṃgatatvena tadapekṣitatvāt karmavicārasya pūrvavṛttatvāśrayaṇe, asmin śārīrakaśāstre brāhṛkāraṇatvavirodhiśāstrāntarapratikṣepasyāpi tatpāde kariṣyamāṇasyopayuktatayā sakalaśāstrārthavicārasyāpi pūrva-vṛttatvaprasaṅgādabhyūccayayuktirityuktam | "karmasamṛddhayarthatve tatprayojanaṃ tannirvacanāt' ityetāvadvākyakāravacanaṃ draṣṭavyam | brāhṛdṛṣṭi-rūpatvāt brāhṛjñānasāpekṣaṇītyartha iti | yadyapi na sarveṣāmudgīthādyupāsanānāṃ brāhṛdṛṣṭirūpatvam, "lokeṣu pañcavidhaṃ sāmopāsīta', "vṛṣṭau pañcavidhaṃ sāmopāsīta' ityādau tadabhāvāt-tathāpi brāhṛdṛṣṭirūpodgīthādyupāsanaviśeṣāṇāṃ brāhṛdṛṣṭirūpatvāt brāhṛjñānāpe- kṣetyarthaḥ | yadyapyudgīthādyupāsanaviśeṣā bhavantu brāhṛdṛṣṭirūpā brāhṛjñānasāpekṣāḥ | naitāvatā "tannirdhāraṇāniyamastaddṛṣṭeḥ', "aṅgeṣu yathāśrayabhāvaḥ' ityādiṣu kriyamāṇasyodgīthādyupāsane kratvarthapuruṣārthatvavicārasya brāhṛjñānasāpekṣatvamasti; api tu prasaṅgānnirūpaṇam-tathāpi "brāhṛdṛṣṭirutkarṣāt' ityādiṣu brāhṛdṛṣṭitvapuraskāreṇa pravṛtteṣūdgīthādyupāsanavicāreṣu brāhṛjñānasāpekṣatvamastītyabhiprāyaḥ | nanu "brāhṛdṛṣṭirutkarṣāt' iti vicārasya "mano brāhṛेtyūpāsīta' iti manaādisādhāraṇyāt manaādisvarūpaśodhakasāṃkhyādyāgamasyā-pyupajīvyatvaprasaṅgena pūrvavṛttatvaprasaṅga iti cet-na; etasyābhyuccayayuktitayaitādṛśātiprasaṅgasyādoṣatvāt | brāhṛvidyāṃ śīghraṃ saṃpāda-yantītyartha iti | naca brāhṛjñāna sāpekṣāṇāmeṣāṃ brāhṛvidyotpādakatvaṃ viruddhamiti vācyam | āgamottha brāhṛjñāna sāpekṣasya udgīrthāpāsanasya na ca brāhṛjñānasāpekṣasyodgīthopāsanasya vivekādijanyopāsanāṅgatve'virodhāt | tataśca brāhṛvidyotpādakaśamada-mādicintanavadetaccintanamapyatra saṃgatamityarthaḥ | anyatarāpekṣayobhayāpekṣayā veti | ayaṃ bhāvaḥ-"brāhṛjijñāsā' iti sūtre brāhṛाnu-bandhināṃ sarveṣāṃ vicāryatvaṃ pratijñātam | atastadupāsanatatphalatadanubandhivicārasya sarvasya pratijñātatayā tatsaṃgatiḥ sākṣātsaṃgatiḥ | tataścopāsanāpekṣitatayopāsanānubandhitvamapyasti; brāhṛdṛṣṭirūpatvāt brāhṛाnubandhitvamapyasti | ataḥ kevalopāsanamātrānubandhi-śamādyapekṣayāpyabhyarhitatvamiti | karmāṅgāśrayatvaṃ pūrvabhāgavicārasaṃgateriti | antato gatvā idamapi kevalakarmavidyāṅgakarmasādhā-8raṇatvāt sādhāraṇamityabhiprāyaḥ | prāguktasaṃgativiśeṣaviśiṣṭatvāttayoriti | nanu karmabrāhṛvicārayoḥ paurvāparyavicāradaśāyāṃ kathaṃ tatsiddhavatkāreṇa, "na hi karmavicārāt pūrvaṃ brāhṛvicāra upapadyate, saṃgativiśeṣaviśiṣṭatvāt tayoḥ' ityuktiriti cet-na;kramavi-śeṣaniyāmakasaṃgativiśeṣaviśiṣṭāviruddhāvāntataravākyārthaikaprayojanatvarūpaśāstraikyasyaiva karmavicārapūrvavṛttatve pradhānayuktitayā anya-syābhyuccayayuktitvena, siddhavatkṛtya kathane doṣābhāvāt | vaiṣamyatrayaviśeṣitāyā iti | ubhayāpekṣāyāḥ sāmye'pi karmavicāre kartu-maśakyatvādupaniṣadbhāgavihitatvācca sūtrakṛteha śāstre vicāritamiti brāhṛmīmāṃsāvicāritatvameva phalatayā vaktumucitam, na tu brāhṛ-mīmāṃsāvicāritatvamapi hetūkartumucitamiti cet-na; vaiṣamyadvaya eva tātparyāditi kecit | anye tu sūtrakārāṇāṃ svatantrecchatvāt jaimininā na kṛtam, bādarāyaṇena kṛtamityapi yuktayantarapradarśakaṃ taditi vadanti | niyamenāpekṣitatvarūpaḥ pradhānaheturiti | nanu yāgasya devatoddeśena dravyatyāgarūpatvāt devatāvicāra eva sarvāpekṣayā pūrvabhāvī kiṃ na syāt ? kiṃca athaśabdasya devatāvicārā-nantaryamavaśyāśrayaṇīyam, na tu vyavahitakarmavicārānantayarmiti cet-ucyate - saṃkarṣakāṇḍo'pyavicāritakarmaviśeṣaviṣaya eva | jaiminirhi dvādaśalakṣaṇīṃ praṇīya tatrāvicāritāṃśamālocya punarapi caturlakṣaṇīṃ praṇināyeti prasiddhiḥ | ata eva hi "saṃhitametacchārīrakaṃ jaiminīyena ṣoḍaśalakṣaṇena' iti vṛttigrantho'pi saṃgataḥ | ata eva "pradānavadeva' ityadhikaraṇe bhāṣye yat saṃvādayopāttam "nānā vā devatā pṛthaktavāt' iti tajjaiminīya eva dṛśyate, na tu devatākāṇḍe kāśakṛtsnīye | ato'pi saṃkarṣaḥ karmaviṣaya eva | tatraiva keṣāṃci-ddevatākāṇḍatvavyavahāro'pyastīti | bhāṣye-sarvasaṃmateti | sarveṣāṃ saṃmatā sarvasaṃmateti śeṣalakṣaṇaṣaṣṭhayāḥ samāsaḥ "ktasya ca vartamāne' iti ṣaṣṭhayāstu, "ktena ca pūjāyām' iti niṣedhāditi draṣṭavyam | vakṣyamāṇavastusāmathryāntarbhūta iti | tataśca tatparihāra evāsyāpi parihāra iti bhāvaḥ | apinopapādayiṣyamāṇasyeti | apirhi "apiḥ padārthasaṃbhāvanānvavasargagarhāsamuccayeṣu' iti samuccayārthakatvenānvācayārthaka-tvābhāvāt pādhānyārthaka eveti bhāvaḥ | yadvā nipātānāmanekārthatvāt prādhānyadyotakatvamiti bhāvaḥ | vakṣyamāṇajñātrādaya iti | viśeṣapadavivaraṇarūpāsta iti bhāvaḥ | vijātīyādinivṛttiparasya "sadeva' ityādivākyasya pratijñātārthapramāṇatayodāhariṣyamāṇatvāt viśeṣapadasya vijātīyādiparatvamevocitamityabhiprāyeṇāha - vijātīyasajātīyasvagatā veti | anvayino vyāvṛttirūpāśceti | bhāvarūpā abhāvarūpāścetyarthaḥ | viśeṣasahiṣṇoḥ brāhṛṇaḥ kathaṃ tatpratyanīkatvamityāśaṅkayāha - svajñānena nivartakamiti | tucchatā (śūnyatā)syāditi | sarvapramāṇānāṃ saviśeṣaviṣayatvāditi bhāvaḥ | jñeyatvasyāpyaśeṣaśabdena kroḍīkṛtatvānmātracā tadyvavacchedo vyartha ityanyathā vyācaṣṭe - yadvā pratyanīketi | "pratyanīkam' iti nirdeśāt pratyanīkatvarūpo dharmo'nuvartata ityāśaṅkāyā nivartanīyatvāditi bhāvaḥ | idamapyaśeṣapadasāmathryāt sidhyatītyanyathā vyācaṣṭe - yadvā mātracā vastutaḥ samasteti | na cāśeṣaviśeṣapratyanīkamityanena siddhatvāt paunaruktayaṃ śaṅkayam, aśeṣaviśeṣapratyanīkamityasyāśeṣaviśeṣanivartakajñānaviṣayatvamityarthaḥ | iha tu sarvadā tacchūnyatva-mucyata iti bhedāt | evakāreṇa saguṇābrāhṛvyāvṛtti#ि#ीti | idamupalakṣaṇam - nirguṇasyaiva brāhṛṇaḥ pāramārthikatvakathanāt tadyvatirikta-saguṇabrāhṛाdeḥ prapañcasya pāramārthikatvaṃ vyāvatryata ityarthaḥ | uttaratraivakārasya tadatirekītyādigranthena tathā vivaraṇāditi draṣṭavyam | niṣedhyanānātvaṃ sidhyatīti darśitamiti | nānāśabdasya brāhṛvatiriktaniṣedhye'pi saṃbhavadvṛttikatvena brāhṛṇo'pi parāmarśasyānapekṣi-tatvāditi bhāvaḥ | (bhāṣye ?) jñātṛjñeyatatkṛtajñānabhedeti | atra jñātā ca jñeyaṃ ca tatkṛtajñānaṃ ca jñātṛjñeyatatkṛtajñānāni, teṣāṃ bhedāḥ; bhedaśabdaḥ pratyekamabhisaṃbadhyate; ata evaikaikakoṭiṣvavāntarabhedā iti vakṣyati | na caivaṃ bhedaśabdasya jñānamātrānvitatvapradarśakottara-granthavirodha iti vācyam-tenāpyanvayasaṃbhavena tathā nirdeśopapattetiri draṣṭavyam | anena vṛttisphuriteti | anenautatkṛteti viśeṣa-ṇenetyarthaḥ | tadabhāve jñānaśabdena vṛttisphuritacetanyasyaiva grahaṇaṃ syāt, mṛṣāvādi*

1.1.1

परमतश्रुत्यर्थः सदेवेति विजातीयभेदो व्यावत्र्यते; एकमेवेति सजातीयभेदः; अद्वितीयमिति स्वगतभेद इति । यद्यपि "एकमेवाद्वितीयम्' इति वाक्ये एकशब्देन स्वगतभेदनिरासः, एवकारेण सजातीयभेदव्युदासः, अद्वितीयपदेन विजातीयभेदव्युदास इत्येवं परैव्र्याक्या- तम् । उक्तं च - "वृक्षस्य स्वगतो भेदः पत्रपुष्पफलादितः वृक्षान्तरात् सजातीयः, विजातीयः शिलादितः ।। सदसद्वस्तुनोभेर्ददत्रयं प्राप्तं निषिध्यते । ऐक्यावधारणद्वैतप्रतिषेधैस्त्रिभिः क्रमात् ।। इति-तथाष्यस्यापि प्रकारस्य तत्र तत्र व्याख्यातत्वादित्थमुपन्यस्तम् । अत एव शंकरभाष्ये कल्पतरौ च, "सदेवेति सृष्टेः प्राक् नामरूपादि व्यावत्र्यते; एकमेवेत्यनेन महदादिकं स्वकार्यपतितं नास्तीति निषिध्यते; अद्वितीयमिति निमित्तान्तरं निषिध्यते' इत्युक्तम्; नाधिकम् । (ननु ) "वृक्षस्य स्वगतो भेदः पत्रपुष्पफलादितः' इति स्वगतभेदस्य पत्रपुष्पादिप्रतियोगिकत्वप्रतीत्या पत्रपुष्पादिलक्षणो भेद इति न प्रतीयते; अपितु तत्प्रतियोगिकभेद एव प्रतीयते । अत्र ग्रन्थे तु सजातीयरूपो विजातीयरूपो भेद इत्युच्यते । कथमनयो रैकाथ्र्यमिति न चोदनीयम् (?)-तथापि परव्यवहारदर्शनाददोष इति द्रष्टव्यम् । तस्यैव प्रपञ्चनादिति । "यथोर्णनाभिः' इत्यादिना भूतयोनित्वस्यैव प्रपञ्चनादित्यर्थः । यस्येति । यस्य ब्राहृ अमतम्उअविष्य इति निश्चयः, तस्य तद्व्रहृ मतम्उसम्यक् ज्ञातम्; यस्य तु विषयतया ब्राहृ मतम्, न स ब्राहृ वेद; अविज्ञातम्उविज्ञानतां विषयत्वेनाविज्ञातम्; यथावदविजा-नतां विषयत्वेन विज्ञातमित्यर्थः । ज्ञातृत्वनिषेधपरमिति । यद्यपि "न दृष्टेः' इत्यस्य दृष्टेःउचक्षुर्जन्याया अन्तःखरणवृत्तेः द्रष्टारम्उस्वरूपभूतचैतन्येन व्याप्तारं तस्या अपि भासकं तद्भास्यया चक्षुर्जन्यया अन्तःकरणवृत्त्या न पश्येः । प्रत्यगात्मा तद्गोचरो न भवतीति ज्ञेयत्वं प्रतिषिध्यत इत्येव परैरर्थोऽभिहितः-तथापि ज्ञेयत्वप्रतिषेधे ज्ञातृत्वनिषेधस्यापि सिद्धिमभिप्रेत्योक्तं ज्ञातृत्वनिषेधपरं वाक्यमाहेति । केचित्तु-मृषावाद्येकदेशिभिस्तथा व्याख्यातम्; तदनुसारेणैतदुक्तम्; योजनानन्तरं तु सिद्धान्ते, "किं दृष्टेरिति पञ्चमी षष्ठी वे' ति विकल्प- मुखेन स्पष्टीकरिष्यतीति न तदनुपपादनं दोष इति मन्यन्ते । सामानाधिकरण्येनेति छेदः । सामानाधिकरण्यं हि बाधार्थं दृष्टमिति । सामानाधिकरण्यं हि चतुर्धा-अध्यासे सामानाधि- करण्यम् । अपवादे सामानाधिकरण्यम् । विशेषणविशेष्यभावे सामानाधिकरण्यम्; ऐक्ये सामानाधिकरण्यं चेति । अध्यासे सामानाधिकरण्यम् "नाम ब्राहृेत्युपासीत' इत्यादौ । अपवादे सामानाधिकरण्यं नाम्, "यद्रजतमभात् सा शुक्तिः' इति; पूर्वोत्पन्नरजतप्रतीत्यपवादार्थत्वात् सामानाधिकरण्यस्य । इदमेव हि बाधार्थसामानाधिकरण्यमित्युच्यते । विशेषणविशेष्यभावे सामानाधिकरण्यं नीलमुत्पलमित्यादौ । ऐक्ये सामानाधिकरण्यं कोकिलः पिक इत्यादौ । विकारो घटादिसंस्थानं नामधेयं चेति । अत्र चः एवार्थः; स्वार्थे च धेयप्रत्ययः; नामधेयं च नाममात्रमेव हीत्यर्थः । एवं हि शरीरकशांकरभाष्यम्-"वाचारम्भणं विकारो नामधेयम् । वाचा केवलमस्तीत्यारभ्यते विकारः, घटः शराव उदञ्चनं चेति । न तु वस्तुवृत्तेन विकारो नाम कश्चिदस्ति । नामधेयमात्रं ह्रेतदनृतम्; मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इति । अतोऽयमपि ग्रन्थस्तदनुवादत्वात् तदनुगुण एव नेतव्यः । ननु, "अथ तस्य भयं भवति' इति वाक्यस्य, (स्यापि), "मृत्योः स मृत्युमाप्नोति' इति वाक्यानन्तरमुपा- दानं युक्तम्, अनर्थप्रतिपादकत्वसाधारण्यादित्यत्राह - यदा ह्रेवेत्यादेरिति । एकन्यायपरिहार्यत्वादिति । अब्राहृात्मकनाना-त्वनिषेधपरत्वेन परिहार्यत्वादित्यर्थः । अभयलिङ्गत्वं साकारत्वं निराकारत्वं चेति पाठः । "न स्थानतोऽपि' इत्यधिकरणे श्रुति- बलात् सविशेषत्वनिर्विशेषत्वरूपलिङ्गद्वयसमुच्चय इति पूर्वपक्षस्य निरस्तत्वादिति द्रष्टव्यम् । केचित्तु-उभयलिङ्गत्वं साकारनिरा-कारत्वं साकारत्वं चेत्यन्वयः । तस्मिन्नधिकरणे उभयलिङ्गत्वरूपस्य साकारनिराकारत्वस्यान्यतरलिङ्गत्वसमाश्रय (त्वत्वानाश्रय?) णेऽपि केवलसाकारत्वपक्षस्य (साकारनिराकारत्वपक्षस्य) च प्रतिक्षिप्तत्वात् तथोक्तम्; न तूभयलिङ्गशब्दार्थतयेति वदन्ति । दुर्निरूप (स्वरूप ) त्वात् बाधितत्वादित्यर्थ इति । बाधितदेशकालनिमित्तकत्वादित्यर्थः । न तावत् स्वाव्पापवरकनिद्राणपुरुष- दृश्यमानैककोणविश्रान्तगिरिनदीसमुद्रादीनां मुहूर्तमात्रशयितपुरुषानुभूयमानविवाहपुत्रोत्पादनतदुपलालनादीनामुचितो देशः कालो वा संभवति । न वा तदुत्पत्तौ ज्ञप्तौ वोचितं निमित्तमस्ति । अतो देशकालनिमित्तानां दुर्निरूपत्वेन बाधेतत्वान्मिथ्यात्व-मित्यर्थः । स्वाप्नार्थमिथ्यात्वप्रदर्शकसूत्रोपन्यासस्य प्रपञ्चमिथ्यात्वप्रसाधनदशायामसंगतिमाशङ्कयाह - स्वाप्नार्थमिथ्यात्व- मिति । परमतपुराणार्थः "प्रत्यस्तमितभेदम्' इत्ययं श्लोकः षष्ठांशे सप्तमेऽध्याये योगप्रकरणे केशिध्वजवचनम् । "ज्ञानस्वरूपम्' इति श्लोकस्तु प्रथमां-शद्वितीयाध्याये नमस्कारश्लोकः । "परमार्थस्त्वमेवैकः' इतीयं चतुःश्लोकी प्रथमांशे चतुर्थेऽध्याये रोमान्तरस्थानां मुनीनामादि-वराहस्तुतौ । "तस्यात्मपरदेहेषु' इति श्लोकः "वेणुरन्ध्रविभेदेन' इति श्लोकश्च द्वितीयांशे चतुर्दशाध्याये आदिभरतश्लोकौ । "यद्यन्योऽस्ति' इति श्लोकस्तत्रैवांशे त्रयोदशाध्याये आदिभरतश्लोकः । "सोऽहं स च त्वम्' इति श्लोकस्तत्रैवांशे षोडशायाये आदिभरतोपदेशान्ते श्लोकः । "विभेदजनके' इति श्लोकः षष्ठांशे सप्तमाध्याये केशिद्वजस्य योगप्रकरणान्तरे वचनम् । "ज्ञानस्व- रूपः' इत्यादिश्लोको द्वितीयांशे द्वादशाध्याये पठितः । मिथ्यात्वलक्षरम् शक्तिमदीश्वरादिसंकल्परूपज्ञाननिवत्र्ये इति । शक्तिमान् य ईश्वरः, तत्संकल्परूपज्ञाननिवत्र्य इत्यर्थः । शक्तिसहकृतज्ञाननिवत्र्य इति यावत् । ज्ञानमात्रनिवत्र्यत्वस्य विवक्षितत्वादिति । अत एव छत्रपादुकादिवैधुर्यरूपनियमसहकृतसेतुदर्शननिवत्र्यपापादौ नातिव्याप्तिः । प्रबलभ्रान्तिज्ञाननिवत्र्येति । निवृविर्हि स्वाभावः; स च कल्पिताकल्पितसाधारणः । ततश्च भ्रान्तिज्ञानेन प्रबलेन "शुक्तिः (सजतं?) नास्ति' इति कल्पना भवत्येवेति कल्पितोऽभावस्तज्जन्य इति तन्निवत्र्यत्वं सत्यरजतस्योपपद्यते । यद्वा "नास्ति' इति प्रतीयमानत्वमेव निवृत्तिः; सा च सत्यरजतस्यापि संभवतीति भावः । न तु निवृत्तत्वमितीति । यद्यपि निवृत्त-त्वमित्युक्ते निवर्तिष्यमाणमिथ्यापदार्थाव्याप्तिः, तथापि ज्ञानजन्यनिवृत्तिप्रतियोगित्वमिति नोक्तमित्यत्र तात्पर्यात् । प्रतीयमान-त्वयतावस्थितज्ञाननिवत्र्यत्वखण्डद्वयेन ख्यातिबाधपर्यवसितेन तत्साध्यमसद्विलक्षणत्वे सति सद्विलक्षणत्वं लक्ष्यते; अतस्तदेव हि लक्षणं विवक्षितमिति स्वसिद्धान्तमाविष्करोति - अनेन लक्षणेन सदसद्वैलक्षण्यं फलितमित्यादिना । सर्वज्ञत्वादिगुणकत्वेन प्रतीते ब्राहृणि कथं वाऽध्यास इति । ननु सर्वज्ञस्याध्यासद्रष्टृत्वेन परं विरोधः, न त्वध्यासाधिष्ठानत्वेन; न च सर्वज्ञत्वादिगुणकत्वेन प्रतिपन्नत्वं किंचिज्ज्ञत्वाध्यासाधिष्ठानत्वविरुद्धमिति वाच्यम्-अधायासदशायां तथा प्रतीत्यभावात् । ततश्च कथमयमाक्षेपः? कथं वा सर्वज्ञत्वगुणानन्वयेन परिहार इति चेत्-न; सर्वज्ञत्वादिगुणकत्वस्य कल्पितत्वेन कथमध्यासाधि-ष्ठानत्वमिति चोद्याभिप्रायसंभावात् । अविद्यारूपदोषनिरूपणम् एकस्या एवावस्थाद्वयमिति । अंशद्वयमित्यर्थः । नात्र बहुवचने तात्पर्यमिति । येन तद्वहुत्वं प्रामाणिकं स्यादिति भावः । अदितिः पाशानिति । अग्नीषोमीयपशौ, "अदितिः पाशान् प्रमुमोक्तु' इति बहुवचनान्तपाशशब्दयुक्तमन्त्रः श्रूयते । स किं पशु-गणेषूत्कूष्यते, उत प्रकृतावेव निवि#ात इति विशये, एकस्मिन् पाशे बहुवचनस्यान्याय्यत्वात् बहुपाशवत्सु पशुगणेषूत्कृष्यत इति प्राप्ते-"प्रकृत्यर्थस्य पाशस्य विभकत्यर्थस्य कमर्णश्चाग्नीषोमीय एव संभावादप्रदानभूतसंख्यानुरोधेनोत्कर्षासंभावात्, पाशसंख्या अविवक्षिता; अतो निर्देशमात्रार्थं बहुवचनमिति, "विप्रतिपत्तौ विकल्पः स्यात् समत्वात् गुणे त्वन्याय्यकल्पनैकदेशत्वात्' इति नवमे (पू.मी.9-3-15) व्यवस्थापितमित्यर्थः । प्रकृतिरुच्यत इति शङ्कायामिति । सांख्यमतप्रत्यभिज्ञानादिति भावः । मायां तु प्रकृतिं विद्यादिति । मायां सदसद्विलक्षणामविद्यां प्रकृतिम्उउपादानं विद्यादित्यर्थः । "प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्' इत्यादौ प्रकृतिशब्दस्योपादनार्तत्वदर्शनात् परैरपि तथा व्याख्यातत्वाच्चेति द्रष्टव्यम् । केचित्तु प्रकृतिं मायां मिथ्याभूतां विद्यादित्यर्थ इत्यप्युद्देश्योपादेयभावं वर्णयन्ति । दोषप्रतिपादनतत्पराणामिति । निर्विशेषस्यापि ब्राहृणः प्रपञ्चाधिष्ठानत्वं दोषवशादिति वक्तुं प्रवृत्तानाम्, "इन्द्रो मायाभिः' इत्यादीनां न भेदप्रतिपादनेऽपि तत्परत्वं संभवतीति भावः । सहपठितस्वगतनानात्वमिति । तथा हि सति सजातीयविजातीययोः संग्रहो न स्यादिति भावः । उपपाद्यप्रमेयाधिक्याभावादिति । जगदुपलब्धिरूपमिथ्यात्वोपपाद-कप्रकारभेदे सत्यष्युपपादनीयांशभेदाभावादित्यर्थः । अविद्याया ऐक्यज्ञाननिवत्र्यत्वम् अभयम्उअभयार्थमिति ।अथोभावे "अव्ययम्' इति समासः । ततश्चतुथ्र्याः "नाव्ययीभावात्' इत्यम्भावे रूपम् । यथोपासनं हीति । यद्यपि मृषावादिमते ब्राहृज्ञानं नोपासनात्मकम्, तथापि तुल्यन्यायतया यथाज्ञानं फलमित्येवम्परं तदिति द्रष्टव्यम् । तद्धेतुभूताविद्येति । मोहहेतुभूतयथावदप्रतिपत्तिलक्षणानवदानरूपेत्यर्थः । ऐक्यविषयतां ज्ञापयितुमिति । पारमार्यिकैक्यविष- यतां दर्शयितुमित्यर्थः । ततश्च, आत्मेत्येवोपासीत' इत्युपासनविधिवाक्यनिर्दिष्टमैवयं स्वरूपोपदेशपरवाक्यप्रमितत्वात् पारमार्थि-कमिति भावः । उपदेशानुगुणमुपासको देवतां प्रत्याहेति । "तत्त्वमसि' इति छान्दोग्यवाक्यगतस्यैवयप्रतिपादनपरत्वादेव, "त्वं वा अहमस्ति भगवो देवते' इति जाबालवाक्यं "तद्योऽहं सौऽसौ' इत्यैतरेयवाक्यमपि तदनुगुणं दृश्यत इति भावः । न तु "तत्त्व- मसि' इत्युपदेशानन्तरम्, "त्वं वा अहमस्मि' इति देवतां प्रति प्रतिवचनमिति मन्तव्यम्, उभयोरपि भिन्नप्रकरणस्थत्वात् । आत्म-त्युपासीतेति । आत्मेति प्रतिपद्येतेत्यर्थः । अत एव हि शांकरभाष्ये, "आमेति प्रतिपत्तव्यः' इत्युक्तम्, तस्य सूत्रस्य मृषावादिमते वास्तवात्मत्वसमर्थनपरत्वेन, "आत्मेत्युपासीत्' इत्यात्मत्वेनोपासनसमर्थनपरत्वाभावात् । केचित्तु-वस्तुत आत्मानमेव आत्मे-त्युपासीतेत्यर्थः ; ततश्च वास्तवात्मत्वसमर्थनद्वारा आत्मीपासनस्य प्रतीकोपासनत्वव्यवच्छेदश्च सिध्यति । तस्य सूत्रस्य वास्त-वात्मत्वसमर्थनद्वारा प्रतीकोपासनत्वव्यवच्छेदपरत्वादित्याहुः । प्रत्यक्षविरोधे शास्त्रप्राबल्यम् "ननु च सकलभेदनिवृत्तिः प्रत्यक्षविरुद्धा' इति भाष्यस्यायमर्थः-सकलभेदाभावः प्रत्यक्षविरुद्धः शास्त्रजन्यज्ञानेन कथं विषयी- क्रियते? कथं शास्त्रपतिपाद्यः स्यादिति । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । दुष्टकारणजन्यत्यतद भावौ बाध्यबाधकभावे प्रयोजकाविति शङ्कायामिति । अयमर्थः-क्कचिन्मूलमूलिभावः, क्कचित् परोक्षत्वादिः, क्कचिद्विपरीतप्राबल्य(दौर्बल्य)हेतुराहित्यलक्षणतुल्यत्वे सति दुष्टकारणजन्यत्वतदभावाविति । उत्तरत्र सर्वेषां प्रयोजकानां निरसिष्यमाणत्वात् । तुल्यत्वे सति दुष्टकारणजन्यत्वतद-भावयोर्बाध्यबाधकभावप्रयोजकत्वे शङ्किते तुल्यत्वस्य प्रयोजकत्वनिराकरणमनुचितमित्याशङ्कय व्याचष्टे-तुल्यत्वे सति दुष्टकारणेत्यादि । तुल्यशब्दः प्रयुक्त इति । तुल्यत्वशब्दः प्रयुक्त इत्यर्थः । तुल्यशब्देनैकदेशोपादानमिति । तुल्यत्वस्यापि हेतुत्वप्रसत्तिसद्भावेन तन्निषेधार्थं तुल्यत्वशब्देन विशेषणांशोपादानं युज्यत इत्यर्थः । तुल्यत्वे सतीत्यस्य विवरणं विपतीतप्रा-बल्यदौर्बल्यदौर्बल्यकारणाभावे सतीति । तुल्यत्वशब्देन विशेषणमाचिना विशिष्टोपस्थानं क्लिष्टमित्यस्वरसादाह - यद्वा अप्रयोजकत्वेनेति । तुल्यत्वं दृष्टान्ततयानूदितमिति । केवलतुल्यत्वमित्यर्थः । तर्हि प्राधान्येन शङ्कितस्य तुल्यत्वे सति दुष्ट-कारणजन्यत्वदभावरूपप्रयोजक्स्यात्रानुपादानात् तस्याप्रयोजकत्वं न प्रतिपादितं स्यादित्याशङ्कय, आदिशब्देन तदुपादानमि- त्याह - वैषम्यान्तराभावे सतीति । विविधविकल्पशब्दः प्रपञ्चविशेषणं भेदविशेषणं वेति । षष्ठीसामासपक्षे प्रपञ्चविशेषणम्; कर्मधारये तु भेदविशेषणमिति भावः । कार्याविद्येति । उक्तं हि वाचस्पतिना आद्यपादे-"अनिर्वाच्याविद्याद्वितयसचिवस्य' इति । तद्वयख्याने च, "एकाऽनादिर्भावरूपा देवताधिकरणे वक्ष्यते; अन्या च पूर्वपूर्वविभ्रमसंस्कारः' इति । शंकरभाष्ये च "एवमविरुद्धः प्रत्यगात्मन्यनात्माध्यासः । तमेवंलक्षणमध्यासं पण्डिता अविद्येति मन्यन्ते' इति भेददर्शनस्याविद्यात्वमावि- ष्कृतम् । अन्यपरमिति परस्याभिप्राय इति । अन्यपरम्, अतो न प्रत्यक्षबाधकमिति परस्याभिप्राय इत्यर्थः । अभेदश्रुतिप्राबल्यम् ननु भेदाबलम्बिनो बाध्यत्वं प्रसज्येतेत्यापादनं न संभवति, तस्येष्टापादनत्वादित्याशङ्कय, तस्यापि बाद्यत्वे तत्प्रयोजकं दुष्ट-कारणजन्यत्वमपि स्यादित्यनिष्टापादनमाहेत्याह - थन्निर्दोषमुक्तमिति । दुष्टकारणजन्यत्वेऽनङ्गीकार इति । ननु-बध्यत्वं वक्तव्यम्; दुष्टकरणजन्यत्वं च न संभवति; अतः कथं निर्वाह इति चोदिते, सत्यमित्युक्तेर्बाव्यत्वमङ्गीक्रियत एव; दुष्टकारणज- न्यत्वं नास्तीति यदुक्तं तदप्यङ्गीक्रियते; यदुक्तं "कथं निर्वाहः' इति तन्नङ्गीक्रियत इत्येव वक्तव्यम्; कथं दुष्टकारणजन्यत्वेऽनङ्गी- कार इत्युक्तिरिति चेत्-न; "कथं निर्वाहः' इत्यस्य दुष्टकारणजन्यत्वमपि स्यादित्यत्र पर्यवसानमिति प्रगुपपादितत्वेनादोषात् । वस्तुततस्तु ज्योतिष्टोमादिवाक्ये भेदेवासनारूपदोषस्य वा तात्पर्यभ्रमरूपपुरुषापराधदोषस्य वा सत्त्वेन दुष्टकारणजन्यत्वमस्ती- त्यत्र तात्पर्यम्; दोषाभावेऽप्यप्रमोत्पत्तावप्रमायस्य स्वतस्त्वप्रसङ्गादिति बोध्यम् । केचित्तु-भेदवासनारूपदोपजन्यतया भेदप्रत्य- क्षस्य बाध्यत्वे ज्योतिष्टोमादिवाक्यजन्यभेदज्ञानस्यापि भेदवासनारूपदोषजन्यतया बाध्यत्वं स्यात्; न चेष्टापत्तिः, अपौरुषेयत्वेन निर्दोषत्वस्य त्वयैव प्रतिपादितत्वादित्याशयेन शङ्कत इत्येवं "ननु च' इत्यादिभाष्यावतारिकामाहुः । अस्मिन् पक्षे, "भेदावल- म्बिनः' इत्यादिभाष्यस्वारस्यमस्ति । ग्रन्थस्यानिर्धारितान्यतरबाध्यत्वपरत्वे तत् पीड¬ेतेत्यादि द्रष्टव्यम् । प्रमित्युत्पत्तिक्रमा- दिति । एतस्य प्रयोगशास्त्रतया प्रतिप्रयोगमावृत्त्यैव बोधकत्वात् प्रयोगभेदानयप्रमितिनिबन्धनं परैर्वापर्यं सुवचमिति भावः । एक- स्मिन् प्रयोगे यौगपद्येनापच्छेदे सतीति । यदोद्गातृप्रतिहत्र्रोर्युगपदपच्छेदो भावति, तदा किं प्रायश्चितं वर्तव्यं न वेति शंशयः । तत्रोभाभ्यां क्रियमाणोऽपच्छेदो नैकेन व्यपदेषुं शक्यते । तस्माद्यौगपद्ये निमित्तविधातात् प्रायश्चितं न कर्तव्यमिति पूर्वपक्षे प्राप्ते, "स्यादेवम्, यदि सापेक्षं कर्तृत्वमुभयोर्भवेत् । एकैकस्य तु यत्वेन निरपेक्षेण ज्ञायते ।। विच्छेदस्तेन कर्तृत्वं द्वयोः प्रत्येकमस्ति नः ।' (शास्त्रदी) कालमात्रं परमेकम् । अतः प्रायश्चित्तं कर्तव्यमिति ("कालमात्रं तु तत्रैकं प्रायश्चित्तमतो भवेत्' इति? ) व्यवस्थापितं षष्ठे (6-5-49) "विभागश्रुतेः प्रायश्चित्तं यौगपद्ये न विद्यते' सत्यत्रेति भावः । ननु "तन्न विप्रतिषेधात् विकल्पः स्यात्' इति विकल्पस्यैव सिद्धान्तितत्वाद्विरोध इत्यरुचेराह - विकल्पेनानुष्ठानं वेति । पूर्वशास्त्रमुत्तरोत्पत्तिप्रतिबन्धकं किं न स्यादिति । असंजात-प्रतिपक्षतया प्रक्रमस्य प्राबल्यमित्युपक्रमाधिकरणन्यायादित्यर्थः । निमित्तस्योत्पन्नत्वादिति । निमित्ते हि सति तन्निमिवमपि शास्त्रं दुर्वारप्रवृविकमेव, तस्यैव तत्सामग्रोत्वात् । तत्र विरोधिनि जाते सति यदुत्तरं विरोध्यवश्यं जायते तत् पूर्वोपमर्दकतयैवोदे- तीति स्वभावसिद्धम् । अतो वस्तुस्वभावादुत्तरं शास्त्रं पूर्वधीस्थोपमर्दनादेव स्वार्थधीकारणम् । पूर्वं तु जायमानं कस्यचिद्विरोधि- नो न बाध्यतया नापि बाधकतया जायते; किंतु स्वरूपेणैव । तत्रैकस्मिन् प्रयोगे द्वयोः शास्त्रार्थयोरशक्तेर्यस्योपमर्दरतस्य बाध्य- त्वम्, यस्योपमर्दकत्वम्, तस्यावाधकत्वमेव युक्तमिति भावः । पूर्वसिद्धार्थस्योत्तरशास्त्रेणान्यथाकरणं न संभवतीति श्रद्धालुं प्रति नैमित्तिकशास्त्रप्रतिबन्दीमाह - किंच यथोदितेति । पूर्वसिद्धार्थान्यथाकरणप्रकरणत्वादिति । प्रकरणं प्रक्रिया; प्रकार इति यावत् । नित्यपूर्वसिद्धानत्यप्रयोगान्यथाकारिपूर्वनैमित्तकशास्त्रतुल्यशीलत्वादिति भावः । यदि तूत्तरशास्त्रं पूर्वशास्त्रं न बाधेन, नैमित्तिकशास्त्रमपि नित्यशास्त्रं न बाधेतेत्यर्थः । पाठक्रमस्य स्पष्टतया अनुपपादनीयत्वादर्थक्रममुपपादयति - त्रिवर्गफलत्वेनेति । तत्त्वपरस्य हि मुमुक्षेति । निमित्तपौर्बापर्यान्नैमित्तिकशस्त्रपौर्वापर्यवदधिकारिपरैर्वापर्यात् परैर्वापर्यमिति भावः । मुमुक्षानन्तर-भाविविचारितवेदान्तवाक्यजन्यज्ञानस्यानादिप्रवृत्तकर्मकाण्डादिजन्यनिखिलभेदज्ञानोपमर्दरूपप्रयोजनाय प्रवृत्तत्वाद्वेदान्त-वायानामित्यत्र तात्पर्यम् । अतश्च मृषावादिमते कर्मविचारस्य प्राक् प्रवृत्तिनियमाभावात् तद्भेदोपमर्दो न स्यादिति दूषणम- लग्नकं वेदितव्यम् । नन्वपच्छेदन्यायो नावतरतीति वदन्तं प्रति तत्फलस्य दर्शनादित्युक्तिरसङ्गता; न हि तत्फलभूतनिर्गुणत्व-प्रतीतिदशर्नं परसंप्रतिपन्नमित्यत आह - जक्षत् क्रीडन् रममाण इत्यादि इति । निरूपको हि निर्गुणपरब्राहृवेदनाधिकारिति । "निर्विशेषं परं ब्राहृ साक्षात्कर्तुमनीश्वराः । ये मन्दास्तेऽनुकस्ष्यन्ते सविशेषनिरूपणैः ।। वशीकृते मनस्येषां सगुणब्राहृशीलनात् । तदेवाविर्भवेत् साक्षादपेतोपाधिकल्पनम् ।।' सत्युक्तेरिति भावः । यद्वा यः सर्वज्ञ इत्यादिवाक्यानामपीति । अस्यां योजनायाम्, "सगुणब्राहृोपासनपराणाम्', "ब्राहृस्वरूप-प्रतिपादनपराणाम्' इति वाक्ये वैलक्षण्येन निर्देशस्यास्वारस्यम् । किं च "उपासनपराणाम्' इत्यस्य सर्वेषामुपासनपरत्वादित्य-भिप्रायाश्रयणं च क्लिष्टमिति द्रष्टव्यम् । सत्यज्ञानादि समानाधिकरणवाक्यार्थः अन्यथा व्द्येकेष्विति हि वक्तव्यमिति । द्वयोरेकस्य च बहुत्वोपजनकत्वादिति भावः । "एकस्मिन्नर्थे वृत्तिः' इत्यत्रैकशब्दस्यैक-त्वसंख्या-प्रधानत्वान्यत्वादिवाचित्वसंभवाल्लक्षणस्य न सम्यक्त्वमित्याशङ्कय समानपदव्याख्यानत्वादेकशब्दस्य विवक्षितार्थ- लाभः संभवतीत्यभिप्रायेण समानाधिकरणशब्दयोरर्थमाह - समानमेकमधिकरणमिति । ततश्च, "भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानाम्' इति सामानाधिकरण्यनिरुक्तिव्याख्यानसमये, "एकस्मिन्नर्थे' इत्यस्मिन्नंशे व्याख्यातव्ये समानाधिकरणशब्दव्याख्यानं न संगतिमिति शङ्का पराकृता । समानशब्दसामथ्र्यादेकशब्दः साधारणपर इति । न चैवमन्योन्याश्रय इति वाच्यम्; परस्परसाहचर्यस्य "गुरु-भार्गवौ' इत्यादावर्थविशेषप्रतिपादकत्वदशर्नादिति भावः । न चैकशब्दस्यैकसंख्यापरत्वे कानुपपसिंख्यापरत्वे कानुपपत्तिः? नीलोत्पलशब्दयोरेकत्वसंख्याश्रयाथर्वृत्तित्वसंभवादिति वाच्यम्; "बहून्युत्पलानि' इति शब्दयोरेकत्वसंख्याश्रयभूतार्थवअत्तित्वा- संभवेन सामानाधिकरण्याभावप्रसङ्गत् । अत एव, "समानकर्तृकयोः पूर्वकाले' इत्यत्रापि सामानशब्दार्थभूतमेकत्वमपि साधा-रणत्वमेव; न तु संख्याविशेषरूपम्; "पक्त्वा भुक्ते' इत्यादौ कर्तुरेककत्वसंख्याश्रयत्वाभावादिति द्रष्टव्यम् । इदं च शङ्कापरि-हारव्याजेत; "ननु नीलान्युत्पलानि' इत्यत्र स्पष्टयिष्यते । पूर्वोक्तार्थः साधीयानिति । विवक्षितार्थविशेषाणां शाब्दत्वसिद्धेरिति भावः । तत्स्था समानविभक्तिर्विशेष्यैक्यपरेति । नन्वेवं विशेषणविभक्तेरैक्यार्थकत्वे निषाधस्थपत्यधिकरणविरोधः; षष्ठी- तत्पुरुषे लुप्तविभक्तयर्थे प्रातिपदिकलक्षणावत् विशेषणविभक्तयर्थे ऐक्ये निपादपदलक्षणाया अङ्गीकर्तव्यत्वात् । तस्माद्विशेषण-विभक्तेः साधुत्वार्थकत्वमेव; न त्वैक्यार्तकत्वमिति चेत्-न; ऐवयस्य विभत्तयर्थकत्वेऽपि तत्र प्रातिपदिकलक्षणायां प्रमाणाभा- वात् । विग्रहसमासयोः समानार्थत्वनियमाभावात् । षष्ठीतत्पुरुषे संबन्धस्य शाब्दबोधे प्रकारतया भानस्यानुभवसिद्धत्वेन तदर्थं लक्षणाश्रयणेऽपि कर्मवारर्यऽभेदस्य संसर्गमर्यादया भानस्यैवानुभवसिद्धत्वेन न तत्र लक्षणेत्याशयात् । केचितु-"एकस्मिन्नर्थे वृत्तिः' इत्यस्यैकार्थवृत्तिमद्विभक्तिद्वयवत्वमित्यर्थः । ततश्च विशेषणविभक्तेर्विशेष्यविभक्तयार्थैवयात् विशेष्यविभक्तयर्थानुवा- दितया साधुत्वमात्रार्थत्वमेव । "विभक्तयैक्यबोधनं वृत्तिशब्देन विवक्षित' मित्यस्यापि तत्रैव तात्पर्यम् । अत एव "घटस्य स्व- रूपम्' इत्यादावपि नातिप्रसङ्गः; तत्र विभक्तयोर्मिन्नार्थत्वात् । नन्वेवं "देवदत्तः पचति' इत्यत्र सुप्तिङोः सामानाधिकरण्यं न स्यात्, तिङो यत्रादिरूपातिरिक्तार्थाभिधायित्वादिति चेत्-नः तत्र सामानाधिकरण्यव्यवहारस्यामुख्यत्वादिति वदन्ति । एकशब्दस्य साधारणार्थत्वमुक्तं विस्मृस्य चोदयति - ननु नीलान्युत्पलानीति । समभिव्पाह्मतपदान्तरेति । समनिव्पाह्मतपदा-न्तरोपस्थोपिताकारान्तराधिकरणवृवित्वमेवैकाथवृत्तित्वम्; न तु व्यक्तिद्वयावृत्तित्वमित्यर्थः । नीलत्वानधिकरणेषूत्पलत्वं वर्तत इति 1 नीलावानविकरणेष्वेवोत्पलत्वं वतर्त इत्यर्थः । खलेकपोतिकान्यायेन युगपदुपस्थितानामन्वय इति पक्षे आह - संभवेऽपि विशेषणानामिति । प्रवृत्तिनिमित्तभेदाभावेन सामानाधिकरण्यलक्षणहानिश्चेति । अत्र केचित्-"प्रवृत्तिनिमित्तभेदाभावेन' इत्येतत् पर्यायत्वे, पदान्तरवैयथ्र्येऽपि हेतुः; अतः काकाक्षिन्यायेन पूर्वत्राष्यन्वयो वक्तव्यः; एवमुत्तरत्रापि । न च सत्यत्वज्ञान- त्वादीनां प्रवृत्तिनिमित्तानां भेदस्य सत्त्वात् कथं पर्यायत्वमिति वाच्यम्, सत्यत्वादीनां शुद्धादन्यत्राभावेन सत्यादिवाक्यानां लक्ष- णया स्वरूपमात्रपरत्वेन शुद्धेऽपि तदसिद्धया प्रवृविनिमित्तभेदाभावेन पर्यायत्वं स्यादिति वदन्ति । अन्ये तु पर्यायत्वमन्यूनान-तिरिक्तार्थत्वम्; विशेषणतो विशेष्यतश्चानतिरिक्तार्थकत्वम् । तत्र प्रवृत्तिनिमित्तभेदाभावमात्रं न हेतुः; भिन्नविशेष्याभिप्रायेण प्रयुक्तयोर्घटकुम्भशब्दयोः प्रवृत्तिनिमिवभेदाभावेऽप्युक्तपर्यायत्वाभावात्; अतः सामानाधिकरण्यलक्षणहानावेन हेतुरिति वदन्ति । अत एव जगत्कारणत्वेति । यत एव सत्यज्ञानादिशब्दानामनृतजडपरिच्छिन्नविरोधिस्वरूपोपस्थापकत्वम्, अत एव सत्यज्ञा-नादिपदैः कारणत्वशङ्कितानृतजडादिभ्रान्तिव्युदासः क्रियत इत्यर्थः । व्यापत्र्यभेदेन यथा न पर्ययत्वमिति । काष्ण्यर्रक्तिमादीनां भिन्नतया तत्तदवच्छिन्नव्यावृत्तीनां (प्रवृत्तिनिमित्तानां) भेदात् यथा अपर्यायत्वमर्थवत्वं चेत्यर्थः । न चानृतजडपरिच्छिन्नव्या-वृत्तीनामपर्यायत्वसिद्धयर्थं भेदस्याभ्युपेतत्वे कथमेकार्थत्वं चेत्यर्थः । न चानृतजडपरिच्छिन्नव्यावृत्तीनामपर्यायत्वसिद्धयर्थं भेद-स्याभ्युपेतत्वे कथमेकाथत्र्वं सिध्येदिति वाच्यम्, पदार्थोपस्थितिदशायां व्यावृत्तीनां भानेऽपि वाक्यार्थप्रतीतिदशायां तत्तद्वया-वृत्त्युपलक्षितस्वरूपमात्रस्यैव प्रतीयमानतयैकार्थत्वाविरोधात् । न च वाक्यार्थप्रतीतिदशायामपि व्यावृत्तिवैशिष्टयं भासतामिति वाच्यम्-शौवल्यस्वयूपमात्रवुभुत्सायामेव काष्ण्र्यादिव्यावृत्तमित्त्युत्तरस्यावतीर्णतया अस्य वाक्यस्य स्वरूपातिरिक्ताथप्र्रतिपाद-कत्वासंभवात् । अत एव सत्यज्ञानादिवाक्यानां ब्राहृस्वरूपमात्रप्रश्नोत्तरतया व्यावृत्तिवैशिष्टयाबोधकत्वम् । अत एव संसर्गागो-चरप्रमाजनकत्वलक्षणमख्ण्डार्थत्वं युज्यत इति भावः । केचित्तु-अनृत जडपरिच्छिन्नव्यावृत्तिवैशिष्टयं सत्यज्ञादिवाक्ये भासत एव । न चैवं संसर्गागोचरप्रमाजनकत्वलक्षणमखण्डार्थत्वं भज्येतेति वाच्यम् - अभिन्नविशेषणविशेष्यार्थत्वरूपाखण्डार्थत्वस्य वैशिष्टयगोचरत्वेऽप्यविरोधात् । सत्यपदजन्यप्रतीतिविषययोरेव विशेषणविशेष्ययोर्वस्तुतो भेदरहितयोव्र्यावृत्तिब्राहृस्वरूपयोरेव ज्ञानपदजन्यप्रतीतिविषयविशेष्यविषषणत्वात् । ब्राहृस्वरूपाया अनृतव्यावृत्तेर्जडव्यावृत्तिरूपत्वे विशेषणयोव्र्यावृत्त्योर्भेदाभावात् । न चैवमेकप्रवृत्तिनिमित्तकतयो पर्यायत्वं स्यादिति वाच्यम्, अन्यूनानतिरिक्ताथर्कत्वस्यैव पर्यायशब्दार्थतया व्यावृत्तिरूपविशेष-णविशेषणभूतानां भिन्नमिन्नानां प्रतियोगिनां भानेन पर्यायत्वस्याप्रसक्तेरिति वदन्ति । ननु शक्तया पदजन्यपदार्थोपस्थिते; शक्यतावच्छेदप्रकारकत्वावश्यंभावात् शक्तया पदजन्यब्राहृस्वरूपोपस्थितेरपि शक्यता-वच्छेदकीभूतसत्यत्वादिप्रकारकत्वप्रसङ्गेन कक्यस्याखण्डार्थत्वभङ्गप्रसङ्गः; अतोऽनृतजडपरिच्छिन्नव्यावृत्तब्राहृस्वरूपोपस्थि- तिरपि लक्षणयैवेतेयभ्युपगन्तव्यमित्यरुचेत्याह - लक्षणाभ्युपगमेऽपीति । समानविभक्तिवलादैक्यतात्पर्यनिश्चय इति । इदमु- पलक्षणम् । लक्षणवाक्यत्वात् ब्राहृस्वरूपमात्रप्रश्नोपेत्तरत्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । सर्वपदानां लक्षणा न दोष इति । सर्वप्रातिपदिक-#ानामित्यर्थः । विभक्तेरैक्यार्थाया लक्षकत्वाभावात् । यद्वा विभक्तयर्तस्यैकत्वस्य संसर्गप्रतीतौ वाक्यस्याखण्डार्थत्वभङ्गात्तस्य सत्यत्वादितुल्यशीलत्वात् । न चैवं समानविभक्तिबलादैक्यतात्पर्यनिश्चय इति पूर्वग्रन्थविरोध इति वाच्यम्-प्रातिपदिकार्थमात्र-प्रश्नोत्तरावेन ब्राहृस्वरूपमात्रे तात्पर्यावगमादिति तदभिमायादिति वर्णयन्ति । "सत्यज्ञानादगुणाः प्रतीयन्ते' इति परिचोदिते सति, "नेत्युच्यते' इति वदतः प्रतीत्यपलापदोषः स्यादित्याशङ्कयाह - नेत्युच्यत इति वदतोऽयं भाव इति । सर्वपदानामेका-भिधयपर्यवसानमिति । एकस्य पदस्याभिधेयम् (एकाभिधेयम् । तत्र पर्यवसानम्?) एकप्रातिपदिकार्थमात्रनिष्ठत्वमित्यर्थः । न तु वाक्यस्येत्यर्थ इति । न त्वेकवाक्यार्तपर्यवसायित्वमेव पदानामखण्डार्थत्वमित्यर्थः । तथा सति सर्ववाक्यमप्यखण्डार्थं स्यादिति भावः । पदानामेवैकार्थपर्यपसायित्वमिति । एककारो भिन्नक्रमः । पदानामेकप्रातिपदिकार्थपर्यवसायित्वमेवाखण्डा-र्थत्मव्; न त्वेकप्रधानार्थपर्यवसायित्वमात्रमित्यर्थः । ततश्च पदानामेकार्यपर्यवसायित्वे वाक्यस्यापि तदम्त्येव; वाक्यस्यैकार्थपयर्-वसायित्वे पदानामपि तदस्त्येव; पदव्यतिरेकेण वाक्यस्याभावादिति शङ्का प्रत्युक्ता । कृत्स्नवाक्येनेति । "विशेषणभेदेन अर्त-भेद'इत्यंशेन विशेषणमात्रपरत्वे दूषणमिति भावः । विशेषण भेदेनेति व्याख्येयं पदम् । युगपदभिधानपक्षे दूषणमुक्तं भवतीति । इदमुपलक्षणम्, क्रमेणाभिधानपक्षे विशेषणान्तरान्वयो बोध्यत इति द्वितीयविकल्पेऽन्योन्यसमवायरूपदूषणमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । सामानाधिकरण्यलक्षणासिद्धिरित्यर्थ इति । एकवस्तुमात्रपरत्वरूपसामानाधिकरण्यलक्षणासिद्धिरित्यर्थः । चोद्यद्वयमभिप्रेत- मिति । अत्र केचित्-पदान्तरवैयथ्र्यमात्रस्य पर्यायत्वस्य चैकवस्तुमात्रपरत्वरूपसामानाधिकरण्येऽवश्यंभावमाशङ्कय एक-वस्तुमात्रपरत्वेऽप्यपर्यायत्वं पदान्तरावैयथ्र्यं च संभवतीति पदान्तरवैयथ्र्यपर्यायत्वरूपदूषणद्वयप्रसङ्गस्यैव परिहरिष्यमाणतया दूषणद्वय एव तात्पर्यम् । ततश्चैकवस्तुमात्रपरत्वे पर्यायत्वं पदान्तरैवयथ्र्यं च स्यात् । तस्य कथंचित्परिहारे एकवस्तुमात्रनिष्ठत्व-रूपसामानाधिकरण्यभङ्गप्रसङ्ग इत्येवं परतया टीकाग्रन्थोऽपि योजनीय इति वदन्ति । व्युदासस्तु फलित इति । अयं भावः- यद्यपि सत्यपदोपस्थापितस्वयूपव्यतिरिक्तं न पदान्तरेण प्रतिपाद्यते, अथापि सत्यपदेनैवानृतभ्रान्तिव्युदासः; ज्ञानपदेनैव जड-भ्रान्तिव्युदासः; अनन्तपदेनैव च परिच्छिन्नभ्रन्तिव्युदासः; अनृतजडपरिच्छिन्नव्यावृत्त्युपस्थितेस्ततत्पादाधीनत्वात्; तत्तद्वया-वृत्तिपूर्वकस्वरूपोपस्थितेरेवानृतजडपरिच्छिन्नभ्रान्तिव्युदासकत्वात् । यथा अभिज्ञाभ्यामवगतस्वरूपस्यैव प्रत्यभिज्ञाविषय- त्वेन विषयकृतविशेषाभावेऽपि कालद्वयप्रतिसंधानादिलक्षणकारणकृत्रोभिज्ञाद्वयानिवत्र्यभेदभ्रमनिवर्तक्रत्वलक्षणो विशेषः प्रत्यभिज्ञायां दृश्यते,एवं सत्यपदजन्योपस्थितेरनृतप्रतिसंदानपूर्विकाया एवानृतभ्रन्तिनिवर्तकत्वम्; जडप्रतिसंधानपूर्विकाया एव ज्ञानपदजन्योपस्थितेर्जडभ्रान्तिनिवर्तकत्वमित्येवमनृतजडपरिच्छिन्नव्युदासः फलित इति भावः । प्रयोजकरूपेणेति अनेकपदार्थसंग्राहकानृतत्वाद्याकारेणेत्यर्थः । (एतस्य कारणत्वानुवादेन) लक्षणपरत्वादिति । लक्षणत्वविधिपरत्वादित्यर्थः । उपलक्षणं नाम चन्द्रस्येति । मायाशवलस-गुणब्राहृगतं कारणत्यवं तदनुगतस्य लिलक्षयिषिताखण्डचैतन्यस्य तटस्थतयोपलक्षणम्, शाखाग्रमिवातन्निष्ठं चन्द्रमसः । तस्य प्रकृष्टप्रकाशत्वमिव सत्यज्ञानानन्दरूपं स्वरूपलक्षणम् । न चावश्यमपेक्षितेन सत्यज्ञानानन्दत्वरूपस्वरूपलक्षणेनैवेतरव्या-वृविसिद्धेर्जगत्कारणत्वरूपतटस्थलक्षणं व्यर्थर्म्; चन्द्रादौ तु "प्रकृष्टप्रकाशः' इत्यनेनैव स्वरूपे प्रतिपन्नेऽपि तद्दिदृक्षया चन्द्र-बुभुत्सोर्गगते सर्वतश्चक्षुर्विक्षेपे क्लेशः स्यात्, स मा भूदिति देशविशेषे चक्षुर्नियमानार्थतया तटस्थलक्षणमुपयुज्यत इति वक्तुं शक्त-#्यमिति वाच्यम् प्रकरणोपपदादिसंकोचकभावेन त्रिविधपरिच्छेदपरिपन्थिनिरतिशयबृहत्त्ववाचिब्राहृशब्दार्थस्य निष्प्रपञ्चस्य लिल-क्षयिषितस्य ब्राहृणः "यद्रजतमभात् सा शुक्तिः' इतिवदध्यारोपापवादन्यायेन "यत्प्रपञ्चविवर्तोपादानं तद्व्रहृ' इति निष्प्रपञ्चत्व- सिध्यर्थं जगदुपादानत्वस्य ब्राहृणि वक्तव्यत्वेन तटस्थलक्षणसाफल्यात्; स्वररूपविशेषप्रतिपत्त्यर्थतयो स्वरूपलक्षणस्याष्याव-श्यकत्वमिति हि मृषावादिनां मतनिति भावः । मुख्यार्थत्वमुत्तरत्राभिधास्यत इति । आनन्दमयाधिकरण इति शेषः । सा चात्र लक्षणावृत्तिर्विवक्षितेति । इदं तु "तात्पर्यादा- गता' इति पक्षे बोध्यम्, लक्षरावीजस्य तात्पर्यस्यैव लक्षणशत्वासंभवत् । अन्यैश्च संमतमित्यर्थ इति । "क्तेन च पूजायाम्' इति षष्ठीसमासनिषेधात् भूतक्तान्तेन, "कर्तृकरणे कअता बहुलम्' इति तृतीयासमास इति भावः । तात्पर्याविरुद्धेति । यत्र क्कचि- दिति शेषः । न हि तात्पर्याविरुद्धस्थले मुख्यार्थः स्वीकृत इत्येतावता तात्पर्यविरुद्धस्थलेऽपि मुख्यार्थ एव स्वीकर्त- व्य इति निर्बन्धोऽस्तीति भावः । अभ्युपगमहेतुसद्भावादभ्युपगमः फलित इति । वस्तुगत्याभ्युपगमाभावेऽष्यकामेनाप्यभ्युप- गन्तव्यमिति भावः । सर्वलाक्षणिकत्वे प्राभाकरोदाहरणम् भाष्ये-अपूवर्कार्य एव लिङादेर्मुख्यवृत्तत्वाल्लिङादिभिः क्रियाकार्यं लक्षणया प्रतिपाद्यत इति । "स्वर्गकामो यजेत' इत्यादौ हि स्वर्गकामरूपनियोज्यं प्रति क्रिया लिङ्शब्देन कायर्तया बोधयितुमशक्या । कामी हि काम्यादन्यात् काम्याव्यवहितसाधनमेव कार्यतया अवैति; न तु व्यवहितसाधनम् । क्रियारूपसाधनं तु अस्थायित्वेन काम्याव्यवहितसाधनत्वाभावान्न कामिनियोज्या-न्वययोग्यम् । तस्मात् फलपयन्र्तस्थाय्यपूर्वमेव लिङो वाच्यमिति सिद्धे, लोके क्रियारूपे कार्ये प्रयुज्यमाना लिङ् लाक्षणिक्येव, नानार्थत्वस्यान्याय्यत्वादिति हि प्राभाकरैरभ्युपगम्यत इति भावः । तदन्विताभिधायिनामिति । निमीलनपदलाक्षणिकार्थान्वि-ताभिधायिनामित्यर्थः । तत्कार्यसमर्पकपदलाक्षणिकत्व इति । लाक्षणिकत्वे प्राप्नुवति तद्धेतुनान्येषामपि लाक्षणिकत्वमित्यर्थः; न तु हेतु । हेतुमद्भाव इति भ्रमितव्यम्, तस्याप्रसक्तेः । न हि पदान्तरलाक्षणिकत्वं पदान्तरलाक्षरिकत्वे प्रयोजकम्; अपितु मुख्या-र्थासंभव एव । ततश्च क्रियातिरिक्तकार्यरूपमुख्यार्थासंभवेन क्रियातिरिक्तकार्यप्रतिपादकलिङः क्रियाकार्यप्रतिपादने लक्षणावदितर-पदानामपि क्रियातिरिक्तकार्यान्वितरूपमुख्यार्थासंभवेन तदर्थप्रतिपादकानां क्रियान्वितार्थप्रतिपादने लक्षणावश्यंभाव इति भावः । अत एव वक्ष्यति - विशिष्टस्थायिकार्यैकदेशपरत्वप्रहाणस्येयाद । किं लिङादिः कार्यमात्रपरः स्यादिति । ननु लोके कार्य-त्वाश्रयस्य क्रियास्वरूपस्य प्रकृत्युपात्तत्वात् कार्यत्वमात्र एव लिङादेः शक्तिः; यथा एकवचनादीनामेकत्वादिसंख्यामात्रवा#ि#ाच- त्वम्; न तु तदाश्रयवाचित्वम्, तस्य प्रकृत्युपात्तत्वात् । ततश्च लिङादेः कार्यत्वमेवार्थः । ततश्च प्रकृत्युपात्तक्रियायाः प्रत्ययोपात्त-कार्यत्वस्य च धर्मधर्मिभावेनान्वय इति लौकिकवाक्यमर्यादा । वेदे तु कार्यत्वाश्रयस्यापूर्वस्यान्यतो लाभासंभवात् कार्यत्वविशि-ष्टकार्यस्वरूपाभिधायित्वं वक्तव्यम् । ततश्च यदि विशिष्टाभिधायी लिङादिः, ततोऽपूर्वमेवाभिदध्यात्, न क्रियाम् । अथ विशेष-णाभिधायी, ततः क्रियागतमेवाभिदध्यात्, नापूर्वगतम् । अतो लोकवेदसाधारणस्यार्थस्यैकस्यालाभा (भावा) दुभयत्रापि शक्ति-कल्पने गौरवाल्लौकिकपदानुपारेण वैदिकपदस्यामुख्यार्थत्वस्यान्याय्यत्वात् कार्यमेव मुख्योऽर्थः; लोके तु लक्षणया कायत्र्वं प्रति-पाद्यत इत्येवं लिङादेर्लक्षणाया आवश्यकत्वेऽपीतरेषां लौकिकपदानां लक्षणायां हेत्वभावात् । न हि वैदिकस्य लिङादेर्लौकि-कलिङादिगतव्युत्पत्तिविरुद्धव्युत्पत्त्यन्तरकल्पनवत् तदतिरिक्तवैदिकपदेषु लौकिकपदगतव्युत्पत्तिवि#ुद्धव्युत्पत्त्यन्तरमस्ति; कार्या-न्विताभिधायित्वस्य लिङादिव्यतिरिक्तलौकिकपदेष्विव लिङादिव्यतिरिक्तवैदिकपदेष्वष्यविशिष्टत्वात् । इयांस्तु विशेषः-लोके क्रियारूपं कार्यम्; वेदे तु तदतिरिक्तम् । कार्यान्विताभिधायित्वं तु सर्वसाधारणम् । यदि व्यक्तिभेदमात्रेण व्युत्पत्त्यन्तरम्, तदा "गामानय', "गां बाधान' इत्यादीनामपि प्राथमिकव्युत्पतिविरुद्धव्युत्पत्त्यन्तरं, कल्पनीयं स्यादिति चेत्-सत्यम्, सर्वत्र कार्या-भिधाय्येवायं लिङादिशब्दोऽस्तु । स यदा क्रियापरो भवति, तदा तत्स्वरूपस्य प्रकृतित एव प्राप्तत्वाद्विशेषणपरो भवति । तद्यथा-"दण्डी प्रैषानन्वाह' इति विशिष्टाभिधाय्यपि दण्डिशब्दो विशेषणपरो भवति; नापि लक्षणा । ततश्च कार्यवचनः शब्दो यदा क्रियायां प्रयुज्यते, तदा कार्यत्वरूपविशेषणपरत्वं श्रुतिवृत्त एव सन् प्रतिपद्यते । नैतावता लक्षणा भवतीत्युभयत्रापि मुख्यत्वमेव । यस्तु वदति-नन्वेवं सति कार्यसामान्यवाचित्वे कामाविकारेऽपि समानपदोपात्तो धात्वर्थं एव कार्यतया अभिधेयः स्यादित्यपूर्वा-भिधानमुत्सादेत्; तेन यदैव कामिनियोज्यसंबन्धादपूर्वामिधायित्वमवगतम्, तदैव तन्निवार्हार्थं क्रियालाक्षणिकत्वमध्यवसित- मिति-स एवमनुशासितव्यः-हन्त तर्हि किं नाश्रौषीः, "यो हि पाषाणान् भक्षयति,ईषत्का(का)रास्तस्य मुद्गशष्कुलाः' इति; यो हि नियोज्यसंबन्धो लिङ्शब्दं कार्यत्ववाचिनमवगतमपि तत उद्धृव्यापूर्वं नयति, स कथं कार्यसामान्यवाचितमपूर्वं नेतुं न क्षमते । तस्मात् कर्तव्यतासामान्यवाची सन्नपि यत्र फलकामस्य नियोज्यत्वं तत्र तद्वलेनापूर्वमभिधत्ते; अन्यत्र समानपदोपादा- नात् क्रियाम् । अतः कार्यसामान्यवाचित्वाल्लिङ्शब्दस्यापूर्वक्रिययोः साधारणत्वान्न क्कापि लक्षणा समाश्रयणीया स्यात् । एव- मपि लौकिकवाक्ये लक्षणां लिङादेरभ्युपगच्छता तदितरपदानां कुतो लक्षणा नाभ्युपगम्येति सर्वपदलक्षरावादिनां मृषावदिना- माशयः । उक्तैरुपपत्तिसहितैः श्रुतिवाक्यैरिति । अत केचित् -अत इत्यस्य "उक्तेभ्यो हेतुभ्यः' इत्युसंहाररूपत्वमेव । अन्यथा "उपपत्ति-सहितवाक्यैरिदमेवार्तजातं प्रतिपादयन्तो वेदान्ताः' इत्यन्वयस्य क्लिष्टत्वं स्यात्, वाक्यानां वेदान्तानां च भेदामापादिति वदन्ति । प्रत्यक्षस्य सन्मात्रप्रहित्वम् अव्यवहितं वृत्तं परित्यज्य व्यवहितवृत्तकीर्तनमनुचितमित्याशङ्कयाह - शास्त्रप्रत्यक्षविरोध इति । संगतिप्रदर्शनार्थं व्यवहितकीर्तन- मिति भावः । विरोधाभ्युपगमेऽपीत्यर्थ इति । न च चशब्दस्याष्यर्थत्वे पूर्वोक्तसमुच्छयार्थत्वविरोध इति वाच्यम्, अपेरपि समुच्छ-यार्तत्वसंभवेन विरोधाभावात् । ननु "विरोध एव न दृश्यते' इत्ययुक्तम्, विरोधप्रतिपत्तेर्दुरपह्नवत्वात् हेतुवैयथ्र्याच्चेत्याशङ्कयाह - अविरोधं प्रतिजातीत इति । "निर्विशेषसन्मात्रग्राहित्वात्' इत्यस्य व्यधिकरणतया अहेतुत्वशङ्कां निवर्तयति - हेतुमाहेति । प्रत्यक्षं न शास्त्रविरुद्धं निर्विशेषसन्मात्रग्राहित्वादिति भाष्याभिप्राय इति भावः । प्रतीतेभ्रान्तिरूपत्वसंभवादिति । सन्मात्रग्राहि-प्रत्यक्षे विलक्षणविषयविषयक्रत्वप्रतीतेरित्यर्थः । न तु भेदप्रतीतेरित्यर्थः; तथा हि सति सन्मात्रग्राहिप्रत्यक्षवादविरोधापत्तेः; तच्छङ्काया विलक्षणेत्यादिभाष्यग्रन्थानिवृत्तेश्च; भ्रन्तेरपि विलक्षणव्यवहारहेतुत्वात् । "तयोभ्रिन्नकालज्ञानफलत्वात् प्रत्यक्ष- ज्ञानस्य चैकक्षणवृत्तित्वात्' इति भाष्यस्यायमर्थः-प्रत्यक्षज्ञानं किं युगपदेव व्यवहारद्वयमुत्पादयति, उत क्रमेण? नाद्य इत्याह - तयोरिति । भिन्नकालं यत् ज्ञानं प्रतियोगिस्मरणादिरूपं तत्फलत्वादित्यर्थः । एकस्मिन् काले प्रतियोगिज्ञानसापेक्षनिरपेक्षयो-द्र्वयोव्र्यवहारयोरुत्पव्यसंभवादित्यर्थः । द्वितीयं दूषयति - प्रत्यक्षज्ञानस्य चेति । न च पश्चादुत्पन्नप्रत्यक्षज्ञानान्तरेण भेदव्य-वहारोऽस्त्विति वाच्यम्, पश्चादुत्पन्नस्य प्रत्यक्षत्वे प्रमाणाभावादिति भावः । किं युगपदुभयग्राहीति । युगपद्वयवहारद्वयो-त्पादकमित्यर्थः; भाष्यानुरोधात्, "यगपद्वा क्रमेण वा मूलं स्यात्' इत्युत्तरग्रन्थानुगुण्याच्चेति द्रष्टव्यम् । असाधारणव्यपहारेऽपि घटस्य पटाद्वयावृत्ततया प्रतीतौ अपेक्षितायामिति शेषः । प्रत्यक्षस्य स्वरूपमात्रविषयत्वे कथं भेदव्यवहारसंभव इति । स्व-रूपमात्रविषयत्वे घटादिस्वरूपाविषयत्वे कथं घटादिरूपभेदव्यवहारसंभव इत्यर्थः । भेददूषणम् ननु घटादिस्वरूपमात्रग्रहणस्य प्रतियोगिज्ञानादिसापेक्षत्वाभावात् घटदिस्वरूपस्य प्रत्यक्षविषयत्वे काऽनुपपत्तिरिति चेत्, उच्यते-इन्द्रियव्यापारानन्तरं प्रतीयमानो घटादिः सर्वतो भिन्न एव प्रतीयते तत्र तदितरभेदे संशयविषर्ययादर्शनात् । तत्र च भेद- स्य प्रतियोगिसहोपलम्भनियमवतो न प्रत्यक्षेण ग्रहणसंभवः, देशकाल दिव्यवधानेनासंनिकृष्टानामपि प्रतियोगितां संभवात् । तस्मात् प्रत्यक्षायोग्यस्य प्रतियोगिनः प्रतिभासो भ्रान्तिरूप इति तदेकवित्तिवेद्यस्य भेदस्य भेदैकवित्तिवेद्यस्य घटादेश्च भ्रमैकविषय-त्वात् प्रत्यक्षं निर्विशेषसन्मात्रग्राह्रेव; न घटादिस्वरूपग्राहीति मृषावादिनामाशयात् । सर्वस्माद्भेदव्यवहारप्रसक्तिर्नानिष्टा स्वरूपभेदवादिनः, स्वरूपग्रहणानन्तरं प्रतियोगिनः स्मरणे सति व्यवहारस्येष्टत्वादित्या- शङ्कय व्याचष्टे - प्रतियोगिनिरपेक्षभेदव्यवहारप्रसक्तेरिति । स्वरूपग्रहणस्य शब्दच्युत्पत्तीति । अतिरिक्तभेदपक्षेऽपि भेद-स्वरूपग्रहणस्येत्यर्थः । तथा प्रतियोगिग्रहण(स्मरण)मपीति । स्वरूपानतिरिक्तभेदपक्षेऽपीति शेषः । अतिरिक्तभेदवादिनैया-यिकादिपक्षे व्युत्पन्नशब्दस्मरणादिर्भेदव्यवहार एव कारणम्, न तु भेदज्ञाने; तथास्मन्मते प्रतियोगिग्रहणादिकमपि भेदव्यवहार एवेति भावः । स्वरूपभूतं भेदान्तरमिति । न च स्वरूपभूतत्वभेदान्तरत्वयोर्विरोध इति शङ्कनीयम्, काल्पनिकभेदमादाय भेदा-न्तरत्वधर्मधर्मिभावोपपत्तेरिति भावः । ननु व्यक्तयन्तरानभ्युपगमान्नानवस्थेत्यरुचेराह - किं च शब्दान्तरेण धर्म इत्युक्तमिति । कल्पितभादमादाय धर्मवर्मिभावोपपादने घटस्यापि घटाश्रयत्वप्रसङ्गः । अत कल्पितभेदमादाय धर्मधर्मिभाव उपपद्यत इति वदता स्वरूपपक्षं परित्यज्यधर्मपक्ष एवावलम्बितः स्यादित्यर्थः । घटस्य भेदव्यवहारे कृत इति । अनुगतस्य भेदाख्यधर्मस्याभावात् भेद-शब्दो यस्यां व्यक्तौ गृहीतसंगतिकस्तत्रैव प्रयुज्येत, नान्यत्रेत्यनुगतव्यवहारोच्छेदप्रसङ्ग इत्यर्थः । धर्मश्चेत् पूर्वदोष इति । व्यावृत्त-धर्मत्वेऽनुगतव्यवहारोच्छेद इत्यर्थः । सन्मात्रमङ्गीकृतं स्यादिति । तस्यैवानुवृत्तस्वरूपत्वादित्याशयः । धर्मपक्षे पूर्वपदिति । न च प्रमेयत्वे प्रमेयत्ववत् अनुवृवभेदरूपधर्मस्य स्वपरनिर्वाहकत्वान्नानवस्थादोष इति वाच्यम्, तस्याष्यसंप्रतिपत्तेरिति भावः । तत्ख-ण्डस्यापि तथा स्यादिति । द्विधाभूतस्यापि द्विधाभावः स्वादिति भावः । भाष्ये - तस्यापि भेदस्तद्वर्मस्तस्यापीति । "भेदस्त- द्धर्मः' इति शेषः । ततश्च तस्यापि भेदस्तद्धर्मः. तस्यापि भेदस्तद्धर्म सत्यनवस्तेत्यर्थः । भाष्ये - भेदं च तस्यापि भेदस्तद्धर्म इत्यत्र षष्ठयन्ततच्छब्देन "भेदे च' इत्यव्यवहितपूर्वनिर्दिष्टस्य भेदरूपधर्मनिष्ठस्य स्वरूपप्रतियोगिकस्य द्वितीयभेदस्य ग्रहणसंभवे व्यवहितस्य प्रतमभेदस्य ग्रहणमन्याथ्यम्, तथाहि सति "भेदस्तद्धर्मः' इत्युक्तेरेवोचितत्वेन "तस्य भेदः' इति निर्देशस्य व्यर्थत्वा-च्चत्यपरितोषादाह - यद्वा धर्मस्य स्वरूपाद्यो भेद इति । प्रथमपक्षे "तस्यापि भेदस्तद्धर्मः' इति वाक्यखण्डेन भेदधर्मिकभेदान्त-रसिद्धिमात्रम्; द्वितीयपक्षे "तस्यापि भेदस्तद्धर्मः' इति वाक्यखण्डेन भेदधर्मिकभेदान्तरसिद्धिमात्रम्; द्वितीयपक्षे "तस्यापि भेदस्तद्धर्म' इत्यनेन भेदधर्मिकभेदेऽपि भेद्धसिद्धिरिति विशेषः । जात्यादिधर्मविशिष्टवस्तुग्रहणे सतीत्यत्र भाष्ये आदिशब्देन धर्मित्वप्रतियोगित्वधर्मवर्मित्वानां ग्रहणमित्याह - त्रिधा च तदित्यादिना । घटस्य पटात् भेदज्ञाने हि त्रीणि कारणानि - घट- पटरूपधर्मिप्रतियोगिज्ञानमेकम्; भेदतदाश्रयरूपधर्मधर्मिज्ञानं द्वितीयम् । विशिष्टज्ञाने विशेषणविशेष्यज्ञानस्य हेतुत्वात् घटस्य पटव्यावृत्त(त्व)घटत्वाश्रयत्वज्ञानं तृतीयमिति पर्यवसितोऽर्थः । न च धर्मिप्रतियोगिज्ञानस्याभावज्ञानहेतुत्वऽपि धर्मित्वप्रति-योगित्वप्रकारकज्ञानस्याहेतुत्वात् कथमन्योन्याश्रयः? धर्मित्वप्रतियोगित्वप्रकारकज्ञाने परं भेदज्ञानापेक्षा, न धर्मिप्रतियोगिज्ञान इति वाच्यम्, भेदज्ञानात् प्राक् प्रतियोगित्वत्वादिविशिष्टप्रतियोगित्वादिप्रकरकज्ञानाभावे प्रतियोगित्वादिविशिष्टप्रतियोगिवि-शेषणकभेदप्रत्ययाभावेन प्रतियोगित्वप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वात् । अत एव भोदतदाश्रययोरपि धर्मवर्मिणोर्धर्मवर्मित्वेन ज्ञानाभवे विपरीतधर्मधर्मिभावप्रतीतिप्रसङ्गेन तेन रूपेण धमिज्र्ञानमपेक्षितमित्यत्र तात्पर्यात् । अथ बाधकप्रमाणमुपन्यस्यतीति । न केवलं साधकाभावः; बावकमष्यस्तीति किं चशब्दार्थ इत्यर्थः । न च "भेदः स्वरूपं धर्मो वा' इत्यादिबाधकं प्रागष्युपन्यस्तमिति वाच्यम्, तस्य तर्करूपत्वेन प्रमाणत्वाभावादित्यत्र तात्पर्यात् । विपरीतोपाधिसद्भापा- च्चेति । साध्यविपर्ययरूपसत्यत्वप्रयोजकाबाधितत्वसत्त्वादित्यर्थः । किं संवादफलभूता, उत बाधफलभूतेति । पटसत्त्वग्राहि प्रमाणं संवादः; तदसत्त्वग्राहि प्रमाणं बाधः । भावग्राहि प्रमाणं संवादः; अभावग्राहि प्रमाणं बाधः । फलत्वं च विषयत्वमेव । घटादौ दृष्टा पटव्यावृत्तिः पटसत्त्वग्राहिप्रमाणरूपसंवादफलभूता, उत पटाभावप्रतीतिलक्षरबावफलभूता वेति भवन्त एव विमृश-न्त्वित्यर्थः ।"पटव्यावृत्तेः पटसत्तारूपत्वे हि संवादफलत्वशङ्कापि स्यात्; अभावरूपत्वेच बाधितत्वमकामेनापि (अकामेऽपि?) सिध्यतीति भावः । ननु "घटोऽस्ति' इति पटाभावसिद्धिमात्रेण पटादीनां कथं बाधितत्वसिद्धिरित्याशङ्कय बाधफलूताभाव्या-वव्यतिरेकेण बाधित्वस्याभावात् बाधफलभूतोऽभाव एव बाधितत्वमित्यभिप्रायेणाह - यज्जौ भूदलनादीनामभाप इति । सदनुभूत्योरैक्यम् भेदस्य भ्रान्तिसिद्धत्वमपिना समुच्चीयत इति । न प्रमाणपदवीमनुसरति उभ्रन्तिसिद्धः इति हि तस्यार्थो वर्णितः । ततश्च विषय-विषयिभावो भेदश्च भ्रान्तिसिद्ध इत्यर्थ इति भावः । यद्यष्यपिना भेदः समुच्चीयत इति विवक्षितार्थसिद्धः, तथापि फलितमादाय तथो-क्तमिति द्रष्टव्यम् । भाष्ये-तस्मात् सदनुभूतिरेवेति । ननु घटादिकमपि सदनुभूतिभ्यामभिन्नमेव स्यात्, भेदस्य दुर्निरूपत्वादिति चेत्-न, एतस्याभ्युच्चयमात्रत्वेनैतदतिप्रसङ्गस्यादोषत्वात् । अनूभूतेः स्वयम्प्रकाशत्वम् किंचशब्दसमुच्चितापन्यस्येति । यदि प्रत्यनुमाननिरासः किं चशब्देन समुच्चीयते, तदा "अनुभवापेक्षा च' इति चशब्देनानुमाना- न्तरं समुच्चीयते । यदि चानुमानान्तरं किंचशब्देन समुच्चीयते, तदा अनेन चशब्देन प्रत्यनुमाननिरासः समुच्चीयत इत्यर्थः । क एवं नियामक इत्यत्राहेति । ज्ञानस्य सत्तया प्रकाशककोटिनिवेशः कुत इति शङ्कानिवारकं प्रागुक्तोपसंहारपरं तस्मादिति पदमिति भावः । अस्मदुक्तहेत्योः सोपाधिकत्वनिरासाच्चेति; ज्ञानं परप्रकाश्यं, वस्तुत्वात् भासमानत्वाद्वेति हेत्वोः स्वसत्तया प्रकाश-मानत्वाभावस्य परोद्भावितोपाधेर्निरासादित्यर्थः । स्वरूपै भासत्वादिति । या मातता यत्पुरुषवेद्या सा तदीयज्ञानजन्येति व्या- प्त्या स्वीयमेव ज्ञानमनुमीयते, नान्यदीयमिति भावः ।। असाधारण्यप्रतिक्षेपः फलित इति । पुरुषविशेषासाधारण्येत्यर्थः । अयमर्थः,"अनुभूतिव्यतिरेकी विषयधर्मः' इत्युत्तरग्रन्थे स्पष्टः । ये पुनर्द्वित्वादिकं नाभ्युपगच्छन्तीति । यादृशादपेक्षाबुद्धिविषयाद्द्वित्वाद्युत्पत्तिः, तादृशापेक्षाबुद्धिविषयवस्तुविशेषोपलम्भ एव द्वित्वादिव्यवहारं जनयति, न द्वित्वादिरूपं किंचितस्तीति सिद्धान्तिमते प्रतिबन्दी न संभवत्येवेत्यर्थः । आत्ममनःसंयोगे व्य-भिचारः स्यादिति । क्षणिके आत्ममनः संयोगविशेष इत्यर्थः । दृष्टान्तश्च साधनविकल इति । सुखदुःखदीनामन्तःकरणर्ममत्वा- दिति भावः । तदबुभुत्सितग्राह्रं दृष्टमिति । अबुभुत्सितग्राह्रम् उ "इदमहं न बुध्येयम्' इति विपरीतेच्छायां सत्यामपि भ्राह्र-मित्यर्थः । तस्याष्बुभुत्सितग्राह्रत्वान्मानसप्रत्यक्षवेद्यत्वं स्यादिति । तस्यापि मानसप्रत्यक्षवेद्यत्वेनाबुभुत्सितग्राह्रत्वान्मान-सज्ञानान्तरविषयत्वमवश्यंभावात्यर्थः । ज्ञाते सतीच्छेति । ज्ञाने सति बुभुत्सेत्यर्थः । सामान्यतो विदिते विशेषतश्चाविदिति एव बुभुत्साया उदयादिति भावः । अबुभुत्सितग्राह्रत्वपक्षेऽनुव्यवसायधाराप्रसङ्गमुकत्वा बुभुत्सितग्रहृत्वपक्षपि बुभुत्सान्तरितज्ञान-परंपरामाह - किं च मान सेति । ज्ञानं बुभुत्सितग्राह्रं सुखादि तु नेति चेदिति । ततश्च सुखादिषु प्रतीतिव्याप्तिसंभवेऽपि ज्ञानस्य न प्रतीतिव्याप्तत्वम्; बुभ #ुत्साभावे तत्प्रतीतेरनुत्पत्तेः । न च बुभुत्साया अन्योन्याश्रयग्रस्ततया न हेतुत्वमिति वाच्यम्, नानाशब्दसंकीणर्वीणाशब्दश्रवणादौ बुभुत्साहेतुत्वस्य दर्शनादिति भावः । यदा प्रत्यक्षेण गृह्रत इति । प्रत्यक्षाग्राह्रत्वं हेतुविशे-षणमिति भावः । पक्षो हेतुश्चेति । प्रत्यक्षग्राह्रं ज्ञानं मानसग्राह्रम्, प्रत्यक्षग्राह्रत्वे सति क्षणिकात्मविशेषगुणत्वादिति वक्तव्यम् स्यात् । न च तथोक्तम् । अत इयं विवक्षा न संमतेति भावः । स्वयम्प्रकाशत्वप्रयोगशिक्षणम् तद्वयवहारहेतुत्वादिति । स चासौ व्यवहारस्तद्वयाहारः; न तु तस्य व्यवहार इति भ्रमितव्यम् । तथा हि सति द्वितीयहेतौ कृत्स्न-स्यापि प्रविष्टत्वाद्विभागो न स्यात् । न च धर्मश्च व्यवहारश्च धर्मव्यवहारौ, तौ च तौ धर्मव्यवहारौ च तद्धर्मव्यवहारावित्युक्तावेव विभागात्, द्वितीयहेतौ न कृत्स्नानुप्रवेश इति वाच्यम्-तत्पदस्यैव धर्मपदस्थानीयत्वात् । अनुभूतिसामग्रीव्यतिरिक्तेति । न चानुभूतित्वस्यानुभूतिव्यतिरिक्ततत्सामग्रीसापेक्षत्वेनान्याधीनत्वं स्यादिति वाच्यम् -अनुभूतिसामग्रयैवानुभूतित्वस्याष्युत्पत्तावनु-भूतित्वस्यानुभूत्यन्याधीनत्वाभावात् । सत्यामष्यनुभूतावितरव्यतिरेकेणानुभूतित्वव्यतिरेके ह्रनुभूतित्वस्येतराधीनत्वम् । अनुभूति-सामग्रीमात्रेणैवानूभूतित्वस्यापि सिद्धावितराधीनत्वाभावात् । अत एव ज्ञानसामग्रीमात्रजन्यस्य प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वमिति भावः । यद्वा अनुभूतिसामग्रीव्यतिरिक्तेत्यस्य सजातीयान्तरानपेक्षत्वमित्यर्थः । अत्रेत्थं ह्रनुमानं प्रयोक्तव्यम्-अनुभूतिः स्ववश्यंभाविप्रकाष्टयजनने सजातीयापेक्षानियमशून्या, स्वसंबन्धादर्थान्तरे प्राकटयहेतु-त्वात्; यः स्वसंबन्धादर्थान्तरे प्राकट¬हेतुत्वात्; यः स्वसंबन्धादर्थान्तरे यद्धर्महेतुः स स्वस्मिन्नवश्यंभावितद्धर्म जनने सजातीया-पेक्षानियमशून्यः । एवं द्वितीयमप्यनुमानम् । यथा-तद्गेहं तदा मैत्राभाववत्, तदा मैत्रवत्तयानुपलभ्यमानत्वात्; यत् यदा यद्वत्तया नोपलभ्यते, तत् तदा तदभाववदिति सामान्यव्याप्तिवत्(प्तिः?) । ननु परत्र स्वोत्पाद्यधर्मस्य स्वधर्मत्वे कथमनूभूतेस्तद्वत्त्वं स्यत्? अनुभूतौ स्वोत्पाद्यपरगतधर्माभावादित्याशङ्कयाह - स्वसाध्यधर्मात्यन्तसजातीयेत्यर्थ इति । धमर्शब्दस्य परत्र स्वोत्पाद्यवर्म- …

… परत्वे प्रमाणं दर्शयति- अर्थान्तरे तद्धर्महेतुत्वादिति हेतूक्तेरिति । अर्थान्तर इति हेतौ दर्शनात् साध्येऽपि परत्रेति वक्तव्यम् । धर्महेतुत्वादित्युक्तेऽनुभूतिहेतुकधर्म एवी ग्राह्रः । ततश्च यो धर्मो हेतौ निर्दिष्टः, स एव साध्यधर्मशब्देन ग्राह्रः; तस्यैव धर्मस्ये-हासंभवात् तत्सजातीयधर्मवत्त्वं साध्यमिति भावः । स्वस्मिन्नवश्यं भावीति । ननु प्राकट¬स्य नावश्यंभावित्वमनुभूतौ परप्रका-शवादिनां परेणाभ्युपेतम्, अभ्युपगमे त्वनवस्थ भीत्या स्वप्रकाशत्वस्यैवाभ्युपगन्तव्यत्वप्रसङ्गादिति चेत्-न; उत्पन्ने ज्ञाने संशया-द्यदर्शनेन प्राकट¬ं स्वावश्यंभावी यभि(नु)मानेनदृशप्रयोगोपपत्तेः । परज्ञानस्यानुमेयत्वदर्शनाद्वाधप्रसङ्गादिति । इतरानपेक्षप्राक-ट¬पद्भावेऽपि परत्र स्वोत्पाद्यधर्मसजातीयेषु सर्वेष्यपीतरापेक्षाभावस्यभावाद्वाधः स्यादिति भावः । नन्वीदृशानुमानवादिनो मते ज्ञानस्यानुमेयत्वानभ्युपगमात् कथमनूमेयत्वमादाय बाध धत्याशङ्कयाह - न हि ज्ञानान्तगगोचरत्वमिति । सजातीयानपेक्षो हेतुरनूभूतिरितीति । अनुभूतिरनन्याधीनव्यवहारेत्युक्ते हेतुहेतुमद्भावलक्षणसंबन्धेनानन्याधीनघटादिव्यवहारवत्त्वमनूभूतावस्तीति सिद्धसाधनमिति भावः । अनैकान्त्यं स्यादिति । हेतौ तच्छब्दाभावे स्वोत्पाद्यसजातीयधर्मस्यैवानन्याधीन्त्वमित्यर्थस्य साध्ये-ऽप्यलाभेन चाक्षुषत्वहातोः रूपस्य स्वावश्यंभाविद्वित्वादिजनने स्वात्यन्तसजातीयेरसापेक्षत्वात् व्यभिचार इत्यर्थः । ननु स्वसंबन्धः स्वनिरूप्य(षित)संबन्धः; ततश्च योऽग्निसंबन्धः न स स्वनिरूपितः । यद्यपि संबन्ध एकः, अथाष्यग्निनिरूपितः संबन्धो घटे,घटनिरूपितः संबन्धोऽग्नाविति व्यवहारानुसारेण स्वप्रतियोगिकत्ववेषेण स्वस्मिन् स्वसंबन्धस्य वृत्त्यभावात् । अत एव हि "न हि स्वयं स्वसंयुक्तः' इति व्यवहरन्ति । किं च रूपान्तरोत्पत्तावग्निसापेक्षत्व्रेपि स्वसजातीयघटानपेक्षणान्न व्यभिचार इत्यरुचेराह - किंचार्थान्तरशब्द इति । निर्दिष्टजातीयाद्विजातीयपर इति । आंवश्यक इति शेषः । न हि घटः स्वसंयुक्तत्वादा- विति । न च पटादौ घटसंयुतत्वमापादयतो घटस्य स्वस्य घटसंयुक्तत्वे घटान्तरापेक्षणात् पुनरपि व्यभिचार इति वाच्यम्, स्वाव-श्यंभाविपदेनैव तद्वारणात् । न हि घटजातीयस्य घटसंयुक्तत्वमवश्यंभावि । ननु-स्वसंबन्धादचेतने चेतनसंयुक्तत्वमापादयतश्चेत- नस्य स्वावश्यंभाविचेतनसंयुक्तत्वे सजातीयसापेक्षत्वदर्शनाद्वयविचारः तदवस्थ एव; तता चेतननियाम्यत्वमचेतने आपादयतः चेतनस्य स्वनियाम्यत्वे चेतनान्तरापेक्षणात् व्यभिचारश्च । न चावश्यंभाविपदेनैव तन्निरास इति वाच्यम्, परमात्मनोऽपि भक्त-नियाम्यत्वात् । तथा स्वसंबन्धेन क्षत्रिये शिष्यत्वमापादयति ब्रााहृणे स्वस्मिन् शिष्यत्वस्य ब्रााहृणान्तरसापेक्षत्वेन व्यभिचारः । न च ब्रााहृणानां शिष्यत्वं नावश्यंभावि, उपनयनात् प्रागपि मरणसंभवादिति वाच्यम्-दृष्टान्ते रूपादावपि चाक्षुषत्वं नावश्यंभा- वीति वक्तुं शक्यत्वात् । अनुभूतेरपि प्राकट¬ं नावश्यंभावीति वक्तुं शक्यत्वाच्च । तस्मादप्रतिष्ठितमिदमनुमानमिति चेत् ।- अत्र केचित्-यत् स्वव्यतिरिक्ते सर्वस्मिन् यद्वयवहारे प्रवृत्तिनिमिवम्, तत स्वस्मिन् तद्वयवहारे नेतरापेक्षमिति पर्यवसितोऽर्थः । ततश्चानुभूतिव्यतिरिक्ते सर्वत्र "अनुभूयते, प्रकाशते' इत्यादिव्यवहारे प्रवृविनिमित्तभूतानुभूतिः स्वस्याम् (स्मिन्?) "अनुभूयते, प्रकाशते' इत्यादिव्यवहारे नेतरापेक्षा सत्तावदिति सत्तास्थानीयानुभूतिरेकेत्यभि-मानवतामीदृशनुमानमित्याहुः । पुत्रे पुत्रत्वतद्वयवहारहेताविति । न च पुत्रस्यापि पितृत्वेनार्थान्तरपदेनैव तद्वारणमिति वाच्यम्-षण्डपुत्रस्य पितृत्वानधिकरण- स्यापि संभवादिति भावः । स्वसंबन्धतुल्यकालेति । स्वंसंबन्धतुल्यत्वं स्वसंबन्धानवारकालावृत्तित्वम् । ततश्च ज्ञानसंबन्धानन्त-रोत्पन्नप्राकट्य्रेपि तदस्तीति बोध्यम् । न हि पित्रादिप्रवासनिधनयोरिति । ननु प्रवासनिधनयोरपि जन्यजनकभावः संबन्धो- ऽस्त्येव, तपायेऽपि पितृषुत्रत्वयोरनपायात् । प्रोषिते प्रेते च संयोगः परं नास्ति । तादृशसंयोगाभाव एकग्रामगतेऽप्यस्त्येवेति प्रवा-सनिधनोपन्यासो व्यर्थ एवेति चेत्-न; पञ्चाग्निविद्योक्तप्रकारेण चरमधात्वादिरूपस्य पुत्रस्य पितुश्च यः संबन्धः स पुत्रत्वोत्पादकः ।"रेतःसिभ्योगोऽथ' इति सूत्रोक्तस्तु नातिचिरस्थायी । अत एव, "पितुरुत्पादनक्रिया उत्पत्तिक्षण एवोत्पाद्यसंबन्धकरी, नान्यदा' इत्युक्तं नयविवेक इति भावः । उक्तमर्थं संकलय्य दर्शयति-एतदुक्तं भवतीति ।अनुभूतिः स्वजन्यपरगतधर्मात्यन्तसजातीयधर्मभाक्तवे स्वात्यन्तसजाती-पापेक्षानियमरहितेति । अनुभूतिरपेक्षारहितेत्युक्ते स्वरूपस्य करणसापेक्षत्वेन बाधः स्यात्; तत्परिहारार्थं धर्मभक्तव इत्युक्तम् । तथात्वे रूपस्य चक्षुषत्वे चक्षुराद्यपेक्षत्वेन साध्यविकलता स्यात्; तत्परिहारार्थं सजातीयापेक्षारहितेत्युक्तम् । तथापि चक्षुरादीनां सत्ताजात्या सजातीयत्वेन साध्यवैकल्यं तदवस्थमित्यत उक्तम् अत्यन्तसजातीयेति । तथापि परज्ञानस्य ज्ञानान्तरसापेक्षव्यव-हारानुगुण्यतया अंशे बाधः स्यादित्यत उक्तम् अपेक्षानियमरहितेति । तथाष्यनुभूतित्वस्यानुभूत्यन्तरानपेक्षतया तेन सिद्धासा- ध्यता स्यादिति तत्परिहारार्थं परगतेत्युक्तम् । परगतधर्मस्यानुभूतिनिष्ठत्वाभावाद् बाधः स्यादिति परगतधर्मसजातीयेत्युक्तम् । परगतधर्मसजातीयधर्मभाक्तवेऽयन्तसजातीयानपेक्षत्वेन सिद्धसाध्यता स्यात्; तत्परिहाराय स्वजन्येति विशेषणम् । स्वविजातीये स्वावश्यं भाविधर्मसजातीयस्वसंबन्धतुल्यकालधर्महेतुत्वादिति । धर्महेतुवादित्युक्ते घटादिभिरनैकान्त्यं स्यात्, तेषां स्व-पाकजरूपहेतुत्वात् । परेत्यि#ुक्तेऽपि द्रव्यान्तरे संयुक्तत्वजनके, स्वस्य संयुक्तत्वे द्रव्यान्तरसापेक्षे द्रव्ये व्यभिचारः स्यादित्यत उक्तं स्वविजातीयेति । तथापि सिद्धान्तिमते विजातीये शरीरे शरीरत्वमापादयति स्वस्य शरीरत्वे स्वसजातीयपरमात्मसापेक्षे चेतने व्यभिचारः स्यात्; तत्परिहाराय स्वाश्यंभावीति । अनेन स्वसजातीयव्यापकत्वमभिप्रेतम् । तथापि पुत्रगतपुत्रत्वहेतौ स्वस्य पुत्र- त्वे पित्रन्तरसापी#े पितरि, काष्ठद्वैधीभावहेतौ स्वस्य द्वैधीभावे परश्वन्तरसापेक्षे परशौ व्यभिचारः स्यात्; अतः स्वसंबन्धतुल्य- कालेति च विशेषणम् । अनुमानान्तरे चैवमेव पदप्रयोजनं द्रष्टव्यम् । "अनुभूतिरिति व्यवहारे चेत्यर्थः ' इत्ययं ग्रन्थः लेख-कस्खलनकृतः, परत्र "प्रकाशते' इति व्यवहारस्यैवोत्पाद्यत्वेन अनुभूतिः' इति व्यवहारस्यानुत्पद्यत्वादिति द्रष्टव्यम् । सोपाधि-कमिति । संबन्धविशेष एवोपाधिरित्यर्थः । निरासको हीति । दीपस्य हि स्वप्रकाशत्वं स्वीयतमोनिरासकत्वं वा स्यात्, स्व-विषयज्ञानात्पादकत्वरूपं वा स्यात् । ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वं च स्वविषयव्यवहारोत्पादकत्वमेव । अत्र न क्कापि विरोधं पश्याम इति भावः । यदि हि स्वस्यैव कार्यत्वं कर्तृत्वं च स्यात्, तदा हि परं विरोधः । स्वविषयव्यवहारो वा, स्वविषयज्ञानं वा, स्व-संबन्धितमोनिरासो वोत्पाद्यः, स्वयं च कर्तेत्युक्तौ हि को विरोधः? तत्र चाकारान्तरेण चेदिति । तत्राष्याकारान्तरं चेत्, अवि- रोध एव । तथा(?) "तदात्मानं स्वयमकुरुत' इत्यादौ स्थूलचिदचिद्विशिष्टरूपेण कर्मत्वं सूक्ष्मचिदाचिद्विशिष्टवेषेण कर्तृत्व-मित्यस्यार्थस्य दर्शनादिति भावः । अज्ञातस्यैव ज्ञानस्येति । अनवभासमानस्यैवेत्यर्थः । "तस्मादवभासमानस्यैव' इत्युप-संहारग्रन्थानुसारादिति द्रष्टव्यम् । ज्ञानकर्मतापूवर्कत्वविरहः प्रसज्यते चेदिति । ज्ञानं प्रति कर्मकारकत्वपूर्वत्वनियमाभङ्ग इष्ट इति भावः । न च तद्वयवहारस्तत्कर्मकज्ञानपूर्वक इति निय आवश्यकः, अन्यथा अन्यज्ञानादन्यस्य व्यवहारप्रसङ्ग इति वाच्यम्-व्यवहारो ज्ञानपूर्वक इत्येव सामान्यव्याप्तिः; जडस्थलेऽतिप्रसङ्गभङ्गाय तद्विषयज्ञानस्य तद्विषयव्यवहारहेतुत्वमिति नियामकान्तरमपि कल्प्यते; न ज्ञानस्थलेऽपीति भावः । सेयं स्वयंप्रकाशानुभूतिरित्यत्र तच्छब्देन सैव सतीत्युक्तं, सदैक्यं परामृश्यते, इदंशब्देन प्राकट¬ानुमाननिराकरणसिद्धं प्रमौ-णान्तराविषयत्वं परामृश्यत इति व्याचष्टे-सेयमिति । सदैक्यपरामर्शस्य वक्ष्यमाणानुपयुक्तत्वादन्यथा व्याचष्टे-यद्वा स्वयं प्रका-शत्वेति । द्वितीयः कल्पो ग्राह्राभावाद्दूषित इति । अनुमित्यादौ ग्राह्रस्यावारणत्वेन तदभावेन दूषणासंभवादिति भावः । अतो भावरूपविकारेति । नाशस्तु न भावरूपो विकारः तस्याभावरूपत्वादिति भावः । ननु भावरूपविकारराहित्वे साध्ये अनुभूतेर्नाशराहित्यं न सिध्यतीत्यस्वरसादाह - यद्वा भावस्य विकार इतीति । भावत्वे सत्यनुत्पन्नत्वं विकारान्तराभावे प्रयोजकमिति फलितमिति । यद्यष्युत्पत्त्यभावात् भावस्य विकारा न सन्तीत्युक्तेऽनुत्पन्नत्वविशेषणत्वम् । तावतापि प्रागभावे व्यभिचारवारणासंभवाच्च । प्रागभावस्याभावरूपतया भावसंबन्धिविकाराभावात् -तथापि भावविकारित्वाभावस्य विशिष्टा- भावस्य विकारित्वरूपविशेष्याभावपर्यवसानार्थं भावत्वे सत्यनुत्पन्नत्वादित्यनुमानान्तरमावश्यकमित्यभिप्रेत्यैतदुक्तमिति ध्येयम् । अनुभूतेर्नित्यत्वादिसमर्थनम् व्यापकजन्मनिवृत्त्येति । नानात्वनिवृत्त्यैव जन्मनिवृत्तेरुक्तत्वादिति भावः । अत्र व्याप्तिग्रहस्थलाभावश्चाधिकदूषणं द्रष्टव्यम् । यथावस्थितान्वयेऽपि पर्यवसानबलाद्वयापकत्वसिदिं्ध दर्शयति - यद्वा यथेति । अनुभूतिर्न व्यावृत्तिरूपधर्मभागिति । इदमनु-मानद्वयं नित्यत्वादिधर्मराहित्यरूपद्वितीयपक्षानुमानयोरष्युपलक्षणं द्रष्टव्यम् । "यतो निर्धूतनिखिल' इत्यस्य ज्ञात्रसद्भावसमर्थन-मुखेन संविदात्मत्वहेत्वं स्वरसतः प्रतीयत इत्यभिप्रेत्य व्याचष्टे-सकलभेदनिषेधेनेति । निर्धूतनिखिलभेदत्वस्यात्मत्वेऽद्वारकहेतु-संभवमभिप्रेत्य व्याचष्टे-यद्वा वेदान्तैरात्मन इति । "आश्रयो ज्ञाता' इत्यनयोः पौनरुक्तयमाशङ्कय ज्ञातृशब्दविवरणरूपत्वान्न पौनरुक्तयमित्यभिप्रेत्याह-स्वरूपातिरिक्त आश्रयो हीति । तर्हि ज्ञात्रभावस्य को हेतुरित्याशङ्कायां स्वरूपातिरिक्तपदेन ज्ञात्र- भावे हेतुरुक्त इति दशर्यति-संवित्स्वरूपातिरिक्तत्वादेवेति । "स्वप्रकाशरूपा सैषात्मा' इति भाष्यप्रथमव्याख्यायामजडत्वा- च्चेति भाष्यस्य पौनरुक्तयं परहरति-स्वयंप्रकाशत्वं स्वतन्त्रसाधकं चेत्याहेति । पूर्वं संविदात्मनोः स्वयंप्रकाशत्वस्य प्रमाण-सिद्धत्वात्, स्वयंप्रकाशस्य प्रागभावाद्यभावेनानुत्पन्नत्वात्, अनुत्पन्नस्य च नानात्वायोगात्, संविदात्मनोर्न भेद इति नाना-त्वाभावसाधनद्वारा संविदात्मत्वसाधकत्वं स्वयंप्रकाशत्वस्योक्तम्; इदानीं व्याप्तिबलेन संविदात्मत्वसाधकत्वमुच्यत इति भावः । कर्तरिक्त इति । आप्नोतेर्गत्यर्थकत्वात्, अकमर्कत्वविवक्षया वा, "गत्यर्थाकर्मक' इति कर्तरिक्त इति भावः । आत्मनो ज्ञातृत्वाभावसमर्थनम् ननु "अहं जानामि' इत्यहमर्थे ज्ञातृत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्व्रेपि नात्मनो ज्ञातृत्वं प्रत्यक्षसिद्धमित्याशङ्क्याह - आत्मनोऽहंप्रत्यय-गोचरत्वस्य स्वानुभवप्रत्यक्षसिद्धत्वेनेति । यद्वा ज्ञातृत्वे प्रतीयमान इति । अंशवाचिना शकलशब्देनायमर्थः स्मार्यत इति भावः । ज्ञातृत्वं हीति भाष्यं पूर्वोक्तहेतोरसिद्धिशङ्कापरिहारपरमित्यभिप्रायेण कर्तृत्वायोगमुपपादयति-ज्ञातृत्वं हीति । अस्मिन् व्याख्याने स्वात्मशब्दस्वारस्याभावात् उपपादनसापेक्षकर्तृत्वायोगं हेतुमभिधाय तदुपपादनात्पूवर्मेव, ततः किमिति शङ्कापरहि#ारानौचित्याच्चान्यथा व्याचष्टे-यद्वा ज्ञातृत्वं नामेत्यदिना ।स्वरूपभूतज्ञानाश्रयत्वविवक्षायां कर्तृत्वशब्दः कथं घटत इत्याशङ्क्याह - कर्तृत्वमाश्रयत्वमिति । स्वात्मनि कर्तृत्वायोगहेतोरुपपादननिरपेक्षत्व्रेपि विकल्पितशिरोन्तरनिराकरणात् प्राक्,ततः किमिति शङ्कापरिहारस्यानुचितत्वात्, "अतो मनुष्योऽहम्' इत्यादिभाष्यं हेत्वन्तरपरतया व्याचष्टे-ज्ञातृत्वं भ्रान्तपुरु- षेति । अस्मिन् पक्षे अतः- शब्दस्य पूर्वोक्तपरामर्शिनो न स्वारस्यमिति द्रष्टव्यम् । जडत्वविक्रियात्मकत्वसाम्यादिति । जडत्व-विकारित्वसाम्यादित्यर्थः । विकारिद्रव्याहंकारेति, अविक्रियेति, साक्षिणि चेति भाष्ये दर्शनात् । अन्यथा विक्रियाद्रव्याहं- कारेति, अविक्रियायां साक्षिणीति च भाषणीयं स्यात् । न च ज्ञातृत्वस्य विकाररूपस्य कथं विकारित्वमिति वाच्यम्, विका-रत्वविकारित्वयोरविरोधात् । यद्यष्याश्रयाश्रयिभावे साम्यमप्रयोजकम्, द्रव्यगुणजातिव्यक्तयादौ तथाऽभावात् । तथापि जडं जडशश्रितमेव दृष्टम्; विकारि च विकार्याश्रितमेव दृष्टमिति भावः । केचित्तु, "विकारिद्रव्याहंकारग्रन्थिस्थमविक्रिये साक्षिणि' इति भाष्यपर्यालोचनायाम्, निविर्कारे विकारस्यावस्थानं न संभवतीत्येव प्रतीयते; न समयोरेवाश्रयाश्रयिभाव सति मन्यन्ते । "नाह खल्बयमेवं संप्रत्यात्मानं ज्ञानात्ययमहमस्मीति; नो एवेमानि भूतानि' इति सुषुप्तिविषयिणी श्रुतिः । अयं सुषुप्तः, "अय-महमस्मि' इत्येवं न जानाति खल्वित्यर्थः । शरीरप्रतिबन्द्या निरस्तेति । शरीरस्य कर्तृत्वेऽप्यात्मनो भोक्तत्वदर्शनादिति भावः । वस्तुतस्तु भोक्तृत्वमप्यात्मनो नास्त्येव । नन्वेवं संसारमोक्षयोर्वैयधिकरण्यप्रसङ्गः, मोक्षस्य चिन्मात्रगतत्वात्, बन्धस्य कर्तृत्वादिरूपस्यान्तःकरणगतत्वादिति चेत्-न; कर्तृत्वभोक्तृत्वादिविशिष्टान्तःकरणाध्यासाधिष्ठानभाव एव चिन्मात्रगतः संसार इत्यभ्युपगमेन दोषाभावात् । "अहंप्रत्ययगोचरात्' इति भाष्यं दृष्टान्ते शरीरेऽनात्मत्वासिद्धिशङ्काया अतिमन्दत्वादपरितुष्यन्नाह - यद्वा अप्रामाणिकाहंप्रत्ययगोचरत्वेन हीति । अस्मिन् पक्षे "प्रमाणिकानां प्रसिद्धमेव' इति भाष्यस्थ एवकारो यथाशब्दार्थः । अथवा तथाशब्दबलात् यथाशब्दोऽध्याहर्तव्यः । अस्मिन् पक्षे "अहंप्रत्ययगोचरात्' इति भाष्यस्थप्रत्ययापदस्य भ्रान्तिरर्थ इति द्रष्टव्यम् । केचित्तु - "ज्ञातुरपि विलक्षणत्वेन प्रमा-णसिद्धत्वात्तथाभ्युपगन्तव्यमित्यर्थः' इत्यस्यानन्तरं यद्वेति पदं कोशेषु दृश्यते । न तस्य सम्यवत्वं पश्यामः; "अप्रामाणिकाहं-प्रत्ययगोचर' ति ग्रन्थस्य तथाहमर्थादिति भाष्यगतस्याहमर्थादिति पदस्यावतारिकारूपत्वस्यैव युक्तत्वात् । ततश्चार्हप्रत्ययगोच-रादिति प्रतीकग्रहणमपि न युक्तम् । अहमर्थादित्येव प्रतीकग्रहणं युक्तम् । न चैतत्पूर्वग्रन्थस्थस्या अहंप्रत्ययगोचरादित्यस्य ग्रहणं युक्तम्, देहातिरिक्तत्वसमर्थनपरे तस्मिन् वाक्ये देवातिरिक्तत्वं सिद्धवत्कृत्य शङ्कया अनुथितेरितयाहुः । ज्ञातृरष्यात्मानं प्रमाण-बाधितं चेदिति । प्रामाणिकाहंप्रत्ययगोचरस्यापीति शेषः । "अविक्रिये साक्षिणि' इत्यादिना पूर्वमात्मनि ज्ञातृत्वासंभवस्योक्त- त्वात्, उत्तरत्र तत्कृतोऽयं जानाम्यहमिति भ्रमः' इत्यत्मनि ज्ञातृत्वभ्रमोपपत्तेर्वक्ष्यमाणत्वाच्च पूर्वापरनुगुण्येनात्मनि ज्ञातृत्वाव-भासनोपपादनपरतया, "एवमविक्रियानुभवस्वरूपस्यैव' इत्यादि भाष्यं व्याचष्टे-अविक्रियात्मन इति । स्ववराक्यस्वारस्यानु-रोधेनान्यथा व्याचष्टे-यद्वा ज्ञातृत्वमिति । एवं ज्ञातृत्वस्यापारमार्थिकत्वमुक्तमिति । "यतोऽहं जानामि' इति भाष्यस्या, अहमर्थस्यैव ज्ञातृतया चिन्मात्रात्मनो यतो ज्ञातृ- त्वं न पारमार्थिको धर्म इत्यर्थ इति भावः । विशेष्यपर इत्यपौनरुक्तयमिति । धर्मिस्वरूपपर इत्यर्थः । भ्रान्त्या विवर्तत इति कथं निर्देशः? भ्रान्त्या प्रतीयत इति हि विवर्तशब्दार्थः । ततश्च पौनरुक्तयमित्याशङ्क्याह - करिकळभवन्निर्देश इति । "कपोले जान-क्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि' इतिवदिति भावः । महासिद्धान्तः प्रतिजानाति-तदिदमितीति । वक्तुमुत्कण्ठत इत्यर्थः । "संप्रतिभ्यामनाध्याने' इत्याध्याने प्रतिषेधादात्मनेपदं न भवति । आध्या-नमुत्कण्ठा । अत्र च प्रतिपूर्वस्य जानातेरुत्कण्ठार्थत्वस्य विवक्षितत्वात् । प्रतिजानीते । इति पाठः सुगम एव । केचित्तु, "परम-पुरुषशब्देनोपेयम्' इत्यादिग्रन्थे "प्रतिजानाति' इति पाठो युक्तः, अर्थौचत्यात्; तत्र परमपुरुषादिशब्दैः स्मरणमात्रस्य युक्तत्वात् । इह तु, "प्रतिजानीते' इत्येव युक्तम् । लेखकदोषवशादिदं व्यत्यस्तमिति वदन्ति । प्रमाणप्रमेयविशेषसंबन्ध इति । प्रमाणविशेष उपनिषत्; प्रमेयविशेषः परमपुरुषः; तयोः प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः संबन्धः "तं त्वौपनिषदं पुरुषम्' इति श्रुत्यैव स्पष्टीकृत इत्यर्थः । अत्र भक्तया शुद्धभावं गत इति । न च "भक्तया शास्त्राद्वेहिृ' इत्येवान्वयोऽस्तु, न तु "भक्तया शुद्धभावं गतः' इति भक्तेर्भावशुद्धि-हेतुतयेति वाच्यम्-शास्त्रादित्यनेनैव हेत्वाकाङ्क्षाशान्त्या तत्र भक्तेर्हेतुत्वेनानन्वयात्; भावशुद्धेर्हेतुसाकाङ्क्षत्वाच्च "भक्तया शुद्धभावं गतः' इत्येवान्वय इति भावः । अनादिपापवसनेत्यादिकमौपनिषदेत्यादिपूर्वविशेषणहेतुत्वेन व्याख्यायेदानीं कार्यत्वेन व्याचष्टे-यद्वा सम्यग्ज्ञानेति । दुनिर्रासत्वमिति । दुःखेन निरासो यस्येति बहुव्रीहिः । दुनिर्रसत्वमिति पाठः सुगम एव । यद्वा तत्तद्द्वाद्यभि-मतेति । अयं भावः-सकलाभिमतं प्रमाणं सकलप्रमाणम्; येन येन यदभिमतं तत् सर्वमित्यर्थः । अत एव भाष्ये वक्ष्यति-"प्रमाण-संख्याविवादेऽपि सर्वाभ्युपगतप्रमाणानामयमेव विषयः' इति । प्रत्यक्षादि च सकलप्रमाणं चेति द्वन्द्वः । न तु कर्मधारय इति भ्रमि-तव्यम्; तथोत्वेऽर्थापत्त्याद्यसंग्रहापत्तेः । आदिशब्दादनुमानमिति प्रागुक्तेः । यद्वा आदिपदेनासंकोचेनार्थापत्त्यादिप्रमाणान्तर- स्यापि परिग्रहार्थः सकलशब्द इति । प्रमाणानां सविशेषयत्वम् तद्वयावृत्त्यर्थमिदंशब्दः इति । #ृङ्गग्राहिकया संप्रतिपन्नं किंचिन्निर्दिश्य, इदं प्रमाणमिति न शक्यते दर्शयितुमिति भावः । एक-वचनानुसारेणान्यथा व्याचष्टे-यद्वा न काचिदपीति । अत्र केचित् - यद्वेति पदं लेखकस्खलनकृतम्, तद्राहित्येनैव ग्रन्थस्वारस्य-मस्तीति मन्यन्ते । गन्धोऽनुभूयत इति । अनुभूतेर्विशेषणत्वेन भानात् सर्वस्याप्यर्थस्यानुभूतिरूपविशेषणविशिष्टत्मेव, न निर्विशेषत्वमित्यर्थः । ननु "यस्तु स्वानुभवः प्रमाणत्वेनोपन्यस्तः' इत्येवं तुशब्देन स्वानुभवलक्षणप्रमाणविशेषे प्रदर्शनीये तुशब्देन समयविशेषप्रदर्शनमसंगतमित्याशङ्कय समयवैषम्यप्रदर्शनस्यापि मूलभूतस्वानुभवलक्षरप्रमाणवैषम्यप्रदर्शनपर्यवसन्नत्वान्न दोष इत्याह - तुशब्देन समयं विशिंषन्निति । ननु विशिष्टो विषयः स्वयमेव चेत्, विशिष्टो विषयो यस्येति बहुव्रीहिनिर्देशः कथमित्या-शङ्कयाह - शिलापुत्रकस्य शरीरमितिवदयं निर्देश इति । स्वानुभवसिद्धमित्यनेनैकाथ्र्यादिति । अनुभवान्तरव्युदासपरग्रन्थै-काथ्र्यादौपचारिकत्वस्यैव वक्तुं युक्तत्वादित्यर्थः । ननु स्वानुभवशब्दस्याष्यनुव्यवसायरूपज्ञानान्तरपरत्वसंभवत् कथं तदैका-थ्र्येनोक्तार्थपरत्वनिश्चय इत्यत्राह - न चानुभवशब्दोऽनुव्यवसायपर इत्यादिना । अतीतविषयतयेति । वर्तमानज्ञानस्य स्वप्रका-शतया अनुव्यवसायस्य वर्तमानविषयत्वासंभवेनातीतविषयत्वनियमादतीतविषयकस्य प्रत्यक्षत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । प्रमुषितसंस्का-रमिति । अनुद्वुद्धसंस्कारमित्यर्थः । अन्यदिति । उद्वुद्धसंस्कारमित्यर्थः । न च घटानुभवसंस्कारात् घटस्यैव स्मृतिविषयत्वम्, न घटज्ञानस्येति वाच्यम्-तस्य स्वप्रकाशतया तज्जन्यस्मृतेरेवानुभवस्मृतित्वोपपत्तेः । नन्वनुमितिसामग्री स्मृतिसामग्य्रपेक्षया बल- वती । अनुमित्मासत्त्वे तु ततस्तराम् । ततश्चाप्रमुषितसंस्कारस्यापि ज्ञानस्यानुमिति विषयत्वं संभवत्येवेतिचेत्-न; "स्वानुभव-प्रत्यक्षसिद्धम्' इति तद्गोष्ठीसमयस्य तथाष्यनिर्वाहादित्याशयात् । परोक्षत्वं विषयद्वारेति । अनुमित्यादिज्ञानस्यापि स्ववृत्ति- वर्तमानस्य सर्वस्यापरोक्षत्वादिति भावः । पक्षाविशिष्टो हेतुः स्यादिति । पक्षाभिन्नो हेतुः स्यादित्यर्थः । ततश्च स्वरूपासिद्धो हेतुः स्यादिति भावः । पक्षव्यापको हि हेतुरिति । पक्षवृत्तिर्हेतुरित्यर्थः । किंचान्यस्येति । स्वसंबन्धादर्थान्तरे तद्वयवहारहेतोरेव स्वव्यावृत्तिरूपत्वादिति भावः । व्यधिकरणासिद्धीति । स्वरूपासिद्धीत्यर्थः । ततश्च "स्वासाधारणैः' इत्यनेन स्ववृत्तित्वे सति व्याप्यत्वमिति सिध्यति । ततश्च सत्तातिरेकित्वं स्वासाधारणत्वोपयुक्तमित्यत्र तात्पर्यम् । अतो न "सत्तारिरेकिभिः' इत्यस्य वे#ैयथ्र्यं शङ्कनीयम् । धीत्वस्वप्रकाशत्वे सिध्यत इत्यर्थ इति । धीत्वे साधिते तेन स्वप्रकाशत्वं सिध्यतीत्यर्थः । ननु धीत्वं स्वप्रकाशता च ज्ञातुर्विषयप्रकाशनस्वभावतयोपलब्धेरिति भाष्ये धीत्वस्वप्रकाशत्वयोः साक्षात् साधिका (स्व)विषयप्रकाशनतयोपलब्धिरिति प्रतीयते । तस्याधीत्वसाधकत्वं धीत्वस्य च स्वप्रकाशतासाधकत्वमिति व्याख्याने भाष्यस्वारस्यं नास्तीत्यपरितोषादन्यथा व्याचष्टे-यद्वा धीत्वं धीस्वरूपमात्रमिति । धीस्वरूपं तस्य स्वप्रकाशत्वं च विषयप्रकाशनस्वभावतयोपलब्धेः सिद्धमिति भाष्यार्थ इत्युक्तं भवति । आत्मस्फुरणमिति ।आत्मस्वरूपस्फुरणमित्यर्थः । भाष्ये-स्वाभिमततद्विदाभेदैश्चेति । "अनुत्पन्नत्वान्नित्यत्वम्; नित्य-त्वादात्मनो नानात्वमपि न सहते' इत्येवं परेण साधनादिति भावः । पूर्वं सविशेषत्वनिरासकहेतुभिः सविशेषत्वमुक्तमिति । "अतः कैश्चिद्विशेषैर्विशिष्टस्य' इति भाष्येणेत्यर्थः । ततः कतिपयेति । "ज्ञातुर्विषयप्रकाशनस्वभावतयोपलब्धेः' इति भाष्येणेत्यर्थः । केचित्तु-"स्वाभिमततद्विधाभेदैः' इति भाष्येणेत्यर्थः सति व्याचक्षते । शब्दप्रत्यक्षयोः सविशेषविषयत्वम् स्वप्रकाशवृवि निरूप्येति । पूर्वस्मिन् पक्षे स्वप्रकाशवृत्तिः प्रतिज्ञातसर्वप्रमाणसविशेषविषयत्वाननुप्रविष्टा; द्वितीयपक्षे तु सापि तत्र निवेशितेति विवेकः । अन्तरङ्गत्वेनोभयवादिसंमतस्येति । पूर्वस्मिन् पक्षे परोक्तं बलीयस्त्वं न सिद्धान्तिसंमतम्; सिसि-द्धान्तिसंमतः सविशेषवस्तूबोधकत्वातिशयो न परसंमतः । अस्मिन् पक्षे अन्तरङ्गत्वाकार उभयसंमतः इति विवेकः । ननु निर्विशेषशब्देनेति । "निर्वशेषं वस्तु नास्ति' इत्यत्र निविर्शेषशब्देनेत्यर्थः । निषेधोऽनुपपन्न इति । प्रतीतेः सर्वस्या अपि प्रमारूपत्वादित्यभिमानः । भ्रान्तिप्रमितिविभागादिति प्रमितिविषयनिषेधे हि दोषः, न भ्रान्तिविषयनिषेधे इति भावः । निर्विशेषशब्दजनितेति । प्रमाणाभावसप्रसक्ता भ्रन्ति "निर्विशेषं नास्ति' इति प्रमाणेन बाध्यत इत्यर्थः । भ्रान्तित्वे हेतुमाह-मिथोऽन्वयानर्हार्थगोचरेति । परस्परानन्वितार्थान्वयविषयत्वमेव भ्रान्तित्वमिति भावः । केचित्तु-ननु निर्विशेषशब्देन निर्वि- शेषं वस्त्विति ग्रन्थमन्यथा व्याचक्षते-"न निर्विशेषवस्तुनि शब्दः प्रमाणम्' इति भाष्यवाक्यस्थनिर्विशेषशब्देनेत्यर्थ इति । अस्मिन् पक्षे निर्विशेषवस्तुनः शब्देन प्रतिपादने निषेधोऽनुपपन्न इति ग्रन्थः स्वरस्यः । तथा, नैवम्, भ्रन्तिप्रमितिविभा- गात् । निर्विशेषशब्दजनिता मिथोऽन्वयानर्हार्थगाचरा भ्रान्तिः प्रमितिजनकैः शब्दैः इत्यस्यायमर्थः-निर्विशेषशब्दजनित परम्परन्वयायोग्यधर्मधर्मिविषयकनिर्विशेषशाब्दत्वभ्रान्तिः "निविर्शेषं न शाब्दम्' इति शब्दप्रमाणकत्वाभावप्रमितिजनकैः शब्दैर्बाध्यते, भ्रान्तित्वेन माष्यते । भ्रमत्वबुद्धिर्हि बाध इति । अधिकरणतदसाधारणेति । अधिकरणत्वतः अधिकरणासा-धारणनिषेध्यप्रतिपक्षात् धर्मतश्चेत्यर्थः । विशेषाभावाधिकरणस्य निर्विशेषशब्दार्थस्य ब्राहृणः परेणाष्यङ्गीकृतत्वादधिकरणशब्दो भावप्रधान एव । तदसाधारणभूतो निषेध्यप्रतिपक्षधर्मः तदसाधारणनिषध्प्रतिपक्षधर्मः । अधिकरणालणान्निषेधकशब्दस्यानन्वय एव स्यादिति । विशेषाभावाधिकरणत्वरूपनिर्विशेषशब्दप्रवृत्तिनिमित्ताभावे निर्विशेषशब्दस्यापार्थकत्वमेव स्यादित्यर्थः । दूषणान्तरमाह - न हि निर्विभक्तिक इति । ततश्च विभक्तयर्थसंख्यान्वयोऽपि स्यादिति भावः । पदान्तरानन्वित इति । ततश्च निर्विशेषयं वस्त्वस्ति' इत्युक्ते वस्तुत्वास्तित्वान्वयावश्यंभाव इति भावः । अन्यपदार्थाभिधानमिति । "अनेकमन्यपदार्थे' इत्यनुशासनादन्यस्वरूपार्थामिधानमवर्जनीयमिति भावः । इदमुपलक्षणम् । मत्वर्थे बहु#ेव्रीहेरनुशिष्टत्वात् मत्वर्थात्मकसंबन्ध-रूपविशेषाभिधानमवर्जनीयमित्यपि द्रष्टव्यम् । तत्पुरुषपदप्रयोगं चेति । "निर्गतो विशेषत्' इत्येवं "निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्च- म्या' इति समानेन निर्गमनक्रियाश्रयत्वस्य प्रतीत्यवश्यंभावादिति भावः । निर्विकल्पकसविकल्पकनिरूपणम् निर्विकल्पकानुभूतार्थस्येति । सविकल्पकानुभूयमानार्थप्रतिसंधानहेतुत्वेन निर्विकल्पकस्य निरूपणीयतया तस्य सविकल्पक-ज्ञानसाध्यत्वात् सविकल्पकं प्रथमं निरूपितमिति भावः । पश्चादुद्दिष्टस्य सविकल्पकस्य बुद्धिस्थत्वं चकारात् समुच्चीयत इत्यपि द्रष्टव्यम् । सविकल्पकस्वरूपं प्रदर्शितमिति । पश्चादुद्दिष्टमपि प्रागिति शेषः । कल्पनामपि व्युदस्यति-त्रिकोणेति इति ग्रन्था-नन्तरम्, "यद्वा अनुपपतिं्त व्युदस्यति-त्रिकोणेति' इति पाठः सुगमः । अध्याह्मतशङ्कावाक्येन ग्रहणायोगादिति पञ्चम्या अन्वय इति । सर्वविशेषवियुक्तस्य ग्रहणं कल्प्यमिति शङ्कावाक्यप्राप्तप्रतिक्षेपकत्वेनेतेयर्थः । कस्यचिदपि पदार्थस्य ग्रहणायोगान्न सव-र्विशेषवियुक्तस्य ग्रहणं कल्प्यमित्यध्याह्मतकल्प्यपदेनान्वय इति भावः । तमेवान्वयं दर्शयति-दृष्टव्याप्तीत्यादिना । प्रथम-द्वितीयपिण्डयोरिति । प्रथमद्वितीयपिण्डग्रहणयोरिर्थः । गोत्वानुवृविप्रतीत्यप्रतीत्योरिति । चक्षुषा पृथिवीग्रहणेऽपि न गन्ध-ग्रहणम्, गन्धस्य चक्षुरयोग्यत्वात्; इह तु न तथेति भावः । अपृथविसद्धत्वेन तन्नास्तीति परिहरतीति । "संस्थानेन विना संस्थानिनः प्रतीत्यभावात्' इत्यस्य भाष्यस्य संस्थानेन विना संस्थानिनोऽभावादित्येवार्थः । प्रतीत्यभावकथनं तदुपपादनायेति भावः । संस्थानरूपशब्देनाभिप्रेतोऽर्थ इति । अपृथक्सिद्धत्वमेव संस्थानशब्देनाभिप्रेतमिति भावः । यद्वा "इत्थम्' इत्यनेन विवृतो भवतीति योजनां । प्रकारप्रकारिभावेन ग्रहणोपपत्तेरिति । जातिव्यक्तिमात्रयोरिति शेषः । जात्यादयो विशेष्यं चेति । अत्र विशेषणमात्रमेव गृह्रते, न विशेष्यमिति कश्चित् पक्षः । विशेषणवत् विशेष्यं च गृह्रते एव; वैशिष्टयमात्रं न गृह्रत इत्य- परः । ननु विशेषणविशेष्यभावस्य सप्रतियोगिकत्वादिति । दण्डविशिष्यज्ञाते दण्डे पुरुषप्रतियोगिकविशेषणत्वं भासते; पुरुषे च दण्डप्रतियोगिकविशेष्यत्वम् । ततश्च विशिष्टज्ञानविषयाभूतस्य विशेषणविशेष्यभावस्य सप्रतियोगिकत्वात् तज्ज्ञानं पूर्वमपेक्षितमिति भावः । न च निर्विकल्पकवादिना विशेषणज्ञानस्यैव हेतुत्वमभिप्रेतम्; न विशेष्यमानस्यहति वाच्यम्; अस्य मतान्तरत्वेनादोषात् । तस्यापि स्वभावस्य स्वविशेष्यभूतमिति । जात्यादेर्विशेषरत्वस्वभावलक्षणविशेषणत्ववैशिष्टयं न प्रथ-मतोऽवगतम्, येन प्रथमतो विशिष्टप्रतीत्यभ्युपगमः स्यादिति भावः । विशेषणत्वं न प्रथममिति विशेषणत्ववैशिष्टयमित्यर्थः । किंतु स्वरूपमात्रमिति चेदिति । परस्पराविशिष्टानि व्यक्तिजातितद्विशेषणत्वानि प्रतिपन्नानीत्यर्थः । तावतापि विशेषणविशे-ष्यभावव्यत्याससंभवादिति भावः । विशेषणतत्स्वभावयोरिति । परस्परानन्विततया गृहीतयोर्विशेषणतत्स्वभावयोर्विशिष्ट-प्रतीतिदशायां व्यत्यासः प्रसज्येत । अतस्तस्यापि धर्मान्तरभानेऽत्रानवस्थेति भावः । यदि व्यत्यासविशिष्टप्रतीतिप्राथम्यप्रसङ्ग-परिहारायेति । जात्यादिस्वरूपस्यैव विशेषणत्वरूपतया वस्तुस्वभावादेव न व्यत्यासप्रसक्तिः । धर्मान्तरस्याभावात् वैशिष्टया-प्रसक्तेर्न विशिष्टप्रतीतिप्राथम्यप्रसङ्गः, नाष्यनवस्थेति भावः । विशेषणतया विशेष्यतया च स्यादिति । न च विशेषणत्वस्य स्व-रूपरूपस्य प्राग्गृहीतत्वेऽपि विशेषणतावैशिष्टयस्याभानान्न विशेषणतया प्रतीतिप्रसङ्ग इति वाच्यम्-तद्वैशिष्टयस्यापि स्वरूपरू-पतया तस्यापि भानावश्यंभावादित्यत्र तात्पर्यात् । भिन्नसामग्रीवेद्यवस्तुगोचरत्वमुपाधिः स्यादिति । ननु निर्विकल्पकवादिमते विशिष्टज्ञाने विशेषणज्ञानघटिता सामग्री; विशेषणज्ञाने तु न तथेति भिन्नसामग्रीवेद्यत्वस्योपाधेः दूषितत्वादित्यभिमानात् । पक्षव्यवच्छेद्यत्वसिद्धेरिति; पक्षव्यवच्छेद्यत्वस्य सिद्धिर्येन, स पक्षव्यवच्छेद्यत्वसिद्धिः; पक्षमात्रव्यावर्तकस्येत्यर्थः । यद्वा पक्षे साध्यव्यवच्छेदस्य सिद्धेरित्यर्थः । बाधोन्नीतपक्षेतरत्वस्येवानुकूलतर्के सत्युपाधित्वसंभवादिति भावः । तर्कबलादुपाधित्वस्वीकारे दृष्टान्तद्वयमाह-यथा प्रध्वंसाभावेत्यादिना । अयं भावः-यथा साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापके भावरूपत्वे सति आदिमत्त्वरूपे आर्द्रि#ेन्धनसयोगरूपोपाधौ च भावत्वाद्र्रत्वरूपविशषषणयोः साध्यव्यापकत्वानुपयुक्तयोरप्यनुकूलतर्कवशादुपाधिकोटिप्रवेशः, एवं भिन्नसामग्रीवेद्यत्वमित्यत्र साध्यव्यापकत्वानुपयुक्तस्यापि भिन्नेत्यस्योपाधिविशेषणत्वं संभवतीत्यपि द्रष्टव्यम् । सर्वत्राग्नि- मतीति । आद्र्रेन्धनशून्यस्थलेऽपीत्यर्थः । ननु जन्यविशिष्टज्ञानत्वस्य बाधकं विना कार्यमात्रवृत्तिधर्मत्वेन कार्यतावच्छेदकत्वात् तदवच्छिन्नेऽनुगतकारणत्वस्य वक्तव्यत्वात् जन्यविशेषणज्ञानस्य हेतुत्वसिद्धौ जागराद्य-सविकल्पकज्ञानहेतुतया कारणभूतं विशेषणज्ञानं सिध्यन्निर्विकल्पकमेव सिध्यतीति चेत्-न; विशिष्टमानत्वं हि विशेषणविशेष्यसंबन्धविषयकज्ञानत्वम्; तच्च विशेषणविशेष्यतत्संबन्धभानसामग्य्रैवोपपन्नम्; न तु कार्यतावच्छेदकं, नीलघटत्ववदर्थवशसंपन्नत्वात् । ननु विशिष्टज्ञाने विशेषणज्ञानहेतुत्वमवश्याश्रयणीयम्; इतरथा जातिव्यक्तयोरिन्द्रियसंनिकर्षेऽविशिष्टेऽपि कताचिज्जातिविशेषणिका व्यक्तिविशे-ष्यिका प्रतीतिर्जायते कदाचिच्च तद्वैपरीत्येनेति सर्वसिद्धव्यवस्था भज्येत । विशेषणज्ञानकारणत्वेऽभ्युपगते तु यस्य प्रागवगति;, तद्विशेषणकं विशिष्टज्ञानमुत्पद्यत इति व्यवस्था सुवचेति चेत्-न; यत्रोभयविषयकं निर्विकल्पकं तत्र द्वयोरपि प्रागवगतत्वाविशे-षाद्विशेषणविशेष्यभावव्यवस्थापकस्य कस्याष्यभावादव्यवस्थाप्रसक्तिरतदवस्थैव स्यात् । यदि च तत्रादृष्टं व्यवस्तापकम् । तदेव सर्वत्र व्यवस्थापकमस्तु; किं विशेषणज्ञानकारणत्वाभ्युपगमेन? ननू गोत्वप्रत्यासत्तिजन्यंज्ञानं गोत्वप्रकारकमेव, न व्यक्तिप्रकार-कमिति सिद्धम् । तत्र यदि विशेषणज्ञानं विशिष्टज्ञाने कारणं न भवेत्, तदा सामान्यप्रत्यासतिजन्यं ज्ञानं पूर्वानवगतव्यक्तिविशे-षणकमपि कदाचित् स्यात्, पूर्वावगतमेव विशेषणमिति नियमाभावादिति चेत्-न; सामान्यप्रत्यासतिजन्यसकलव्यक्तिविषय-कज्ञानस्यैवाभावात् । तस्माद्विशिष्टज्ञानस्य विशेषणविशेष्यतद्वैशिष्टयभानसामग्य्रैवोपपन्नत्वान्न विशेषणज्ञानत्वं कारणतावच्छे- दकम् । यदि ह्रनुमित्यननुमितिरूपज्ञानद्वयवन्निर्विकल्पकसविकल्पकरूपज्ञानद्वयं प्रामाणिकं स्यात्, तदा सामान्यसामग्रीत एव विशिष्टज्ञानोत्पत्तशै सर्वमपि ज्ञानं विशिष्टज्ञानं स्यादिति भयेन विशेषसामग्री कल्प्येत । न च तदस्ति, निर्विकल्पकस्याद्याष्य- सिद्धेः; सर्वस्यापि ज्ञानस्य सविकल्पकत्वात् । "इदमित्थम्' इति हि सर्वापि धीः । अन्यथा निष्प्रकारकधीवन्निर्विषयापि धीः स्यात् । इच्छाऽपि काचिन्निर्विषयाऽतीन्द्रिया च स्यात् । एवं द्वेषादयोऽपीत्यलमतिचर्चया । तदेतःसर्वमभिसंधायोपसंहरति-अतो यथोक्तस्वरूपे एव निर्विकल्पकमबविकल्पकं इति । द्वितीयादित्वेन पिण्डग्रहणेष्विति । अयं भावः-अनुवृत्तग्रहणरहितेषु प्रथमेतरग्रहणेषु सविकल्पकत्वाभावापादनं तु न संभवति, प्रथमेतरत्वेन ग्रहणेऽनुवृविग्रहणनैयत्यादिति । भेदाभेदवादनिरासः अत्र सहोपलम्भनियमसमानाधिकरणप्रत्ययौ भेदाभेदसाधकाविति । ननु केवलभेदे केवलभेदे च सामानाधिकरण्यानुपलम्भा- दस्तु सामानाधिकरण्यं भेदाभेदसाधकम् । कथं सहोपलम्भनियमो भेदाभेदसाधकः? न तावत् सहोपलम्भनियम एकज्ञान- विषयत्वम्, तस्यैक्येऽपि दृष्टत्वात् । नाष्येककालीनोपलम्भद्वयविषयत्वम्, जातिव्यवत्योस्तदभावात् । नाप्युपलम्भसामग्री-द्वययौगपद्यनियमः, उपलम्भैक्येन सामग्रया अप्येकत्वात् । न च घटपटसमूहालम्बने उपलम्भैक्येऽपि सामग्रीद्वित्वं दृष्टमिति वाच्यम्-घटेन्द्रियसंनिकर्षो घटज्ञानसामग्री, पटेन्द्रियसंनिकर्षः पटज्ञानसामग्रीत्यन्यत्र सामग्रीभेदनिधारणसंभवात् तत्र तथा; इह तथा अभावात् । न च जातीन्द्रियसंनिकर्षो जातिज्ञानसामग्री; व्यक्तीन्द्रियसंनिकर्षो व्यक्तिज्ञानसामग्रीतिभेदः संभवतीति वाच्यम्, भेदस्य वा अभेदस्य वाऽध्याष्यसिद्धेः, भेदसिद्धौ च तदधीनस्य सहोपलम्भनियमस्य न भेदसाधकत्वम्, अपित्वभेद-मात्रसाधकत्वमित्येव स्यात् । किंच एकशब्दानुविद्धप्रत्ययस्य "पुरोवत्र्येकः' इत्येवंरूपस्य जातिव्यक्तयैक्यसाधकत्वेऽपि प्रथम- पिण्डे भेदाग्रहणस्य कथमभेदसाधकत्वम्? न हि प्रथमतोऽगृहीतां सर्वमसदित्यस्ति । न हि विशेषादर्शनदशायामप्रतीतत्वाद-सत्त्वमिति काचिद्युक्तिरस्तीति चेत्-उच्यते-सहोपलम्भनियमो ह्रेकोपलम्भविषयत्वमेव । तच्चैक्यसाधकमेव । तद्द्वारा भेदाभेद-साधकम् । उत्तरत्र तदनुगुणवाक्यानां बहूनामुपलम्भात् । नन्वेवमेकशब्दानुविद्धप्रत्ययप्रथमपिण्डग्रहणाभेदग्रहणयोरष्यभेदद्वारा भेदाभेदसाधकत्वसंभवात् पृथक्क्यृ, तयोरभेदसाधकत्वमित्युक्तरयुक्ता स्यात्,(?) त्रयाणमष्येकीकरणस्यैव युक्तत्वादिति चेत्-सत्यंमभेदद्वारा भेदाभेदसाधकत्वांशे (?) त्रयाणामष्यैकराश्यम् । अपितु तयोर्युक्तयोरभ्युच्चययुक्तित्वमिति तयोरेकराशीकरणम् । अत एव न तद्विषयदूषणस्याष्यवकाशः, तयोरभ्युच्चयमात्रत्वादिति । स्वपर्यवसितेति । स्वनिष्ठेत्यर्थः । पाररन्त्र्यस्वभावशून्येति यावत् । ननु सहोपलम्भनियमस्य भेदाभेदसाधने नासाधारणत्वम्, भेदाभेदवतः सपक्षस्यैवाभावेन तद्वयावृत्तिरूपासाधारणत्वा- प्रसक्तः । अत एव पृथिव्यामितरभेदे साध्ये जलदित्रयोदशभेदवतः सपक्षरयाभावान्नासाधारण्यमित्यस्वरसादाह - किं च विरुद्ध एवेति । द्वित्वसाधकसहोपलम्भनियम इति । द्वित्वसाधकस्य सहोपलम्भस्य नियम इत्यर्थः । उभयत्र विशेषणविशेष्यभावः समानः' इति भाष्यमुभयत्र विशेषणविशेष्यभावे विप्रतिपव्यभावेनः मन्दप्रयोजनमित्याशङ्कय शङ्काविशेषनिरासपरतया व्याचष्टे- यद्येवं जातिकुण्डलादिरित्यादिना । भाष्यस्थं समानपदं व्याचष्टे-उभयसंप्रतिपत्तेरिति । एवं तात्पर्यवर्णनस्य क्लिष्टत्वादन्यथा व्याचष्ट-यद्वा पृथक्संस्थानसंस्थितानामिति । सहोपलम्भनियमोनान्यत्रेति व्यवस्थासिध्द्यर्थमिति । सहोपलम्भप्रयोजका-पृथ्सिद्धत्वनियम इत्यर्थः ततश्च सहोपलम्भव्यवस्थाया अपृथक्सिद्धत्वेन प्राक् समर्थितत्वात् कथमस्याः शङ्काया उत्थानमिति न चोदनीयम् । इयांस्त्विति भाष्ये तुशब्द एवकारार्थ इत्यङ्गाकृत्यान्ययोगन्यवच्छेदपरतया व्याचष्टे-इमानेवेति । तुशब्दस्यावधार-णार्थत्वमस्वरसमित्यन्यथा व्याचष्टे-यद्वा विशेषणविशेष्यमावप्रसक्तेति । घटे पटस्याभाव इति । तादात्म्यसंबन्धेनेति शेषः । यद्वा पटस्याभावः पटत्वाभाव इत्यर्थः । भेद इति । पटाद्भेद इत्यर्थः । अनुमानादेः निर्विशेषविषयत्वनिरासः वस्तुगतस्वभावविशेषैस्तदेव वस्तु निर्विशेषमिति भाष्ये सर्वप्रमाणविषयस्य सविशेषस्य वस्तुनः स्वभावविशेषैर्निर्विशेषतया निष्कर्षे निर्विशेषत्वासिद्धिर्वाग्विर्विरोधश्चोच्यत इति प्रतीयते । तच्चायुक्तम्, अनुक्तोपालम्भत्वात् । स्यानुभवविषये हि परैर्निष्कर्ष उक्त इत्यांशङ्कय स्वानुभवविषयनिष्कर्ष एव दूषणमनेनोच्यत इत्याह -प्रमाणानीत्यादिना । तानि तर्कपराहतानीति । अतो निरपवादस्वानुभवसिद्धं निर्विशेषमिति शेषः । स्मरणमात्रस्य मन्दप्रयोजनत्वमाशङ्कयान्यथा व्याचष्टे-यद्वा पूर्वं स्वानुभव- सिद्ध इति । सन्मात्रग्राहिप्रत्यक्षभङ्गः भेददूषणनिरासश्च न केवलं सविशेषेति । यद्यपि "यदुक्त तदपि निरस्तम् इत्युक्ते परोक्तेन पूर्वनिरस्तेनार्थान्तरेणैव समुच्चयो वक्तुमुचितः; न तु सवि-शेषविषयत्वोपपादननिर्विशेषविषयत्वोपपादनानुपपत्त्योः; तथापि "इष्टं च सिद्धम्, अनिष्टं च निरस्तम्' इत्यादौ तथापि दर्शना-देवमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । निर्विशेषविषयत्वोपपादनानुपपत्तिश्चेति । सन्मात्रग्राहिप्रत्यक्षस्य दूरोत्सारितत्वान्निर्विशेषयविषय-त्वोपपादनानुपपत्तिः फलितेति फलितानुपपत्त्या समुच्चयः । एतदम्बरमादाह-न केवलं भिन्नविषयत्वं स्थापितमिति । प्रति-योगिस्मरणकृतविलम्बे सत्यपीति । एकक्षणमात्रवर्तिनः सद् ग्राहिप्रत्यक्षस्य प्रतियोगिस्मरणसापेक्षभेदोल्लेखव्यवहारसामथ्र्यं नास्तीति पूर्वपक्षे यदुक्तम्, तत्र भेदस्यातिरिक्तत्वपक्षेऽपि भेदस्य दुर्निरसतया प्रत्यक्षस्य क्षणमात्रस्थायित्वनियमं परित्यज्य भेदो(दव्यवहारा)ल्लेखार्थमनेकक्षणस्थितिरष्यन्यथानुपपत्त्या कल्प्या । यदि हि तादृशक्लिष्टकल्पनमन्तरेणैव जात्यादेरेव भेदत्वं सुघटम्, तदा परोक्तयुक्तेर्दूगेत्सारितत्वं किमु वक्तव्यमिचाशयः । प्रथमचशब्दस्येति । ननु-अतःशब्दपरामृष्टस्वपरनिर्वाहकत्व-स्यानवस्थादिपरिहारे निरपेक्षहेतुतया अतः शब्दान्वितचशब्दप्रतिपाद्यसमुच्चेतव्यान्तराभावात् "न च' इत्यादिवत् च शब्दो वाक्यालङ्कार इति चेत्-न; चशब्दं भिन्नक्रममाश्रियानवस्था च अन्योन्याश्रयणं च(दूषणान्तरञ्च) नास्तीत्यभ्युपगमेनादोषात् । अनवस्थापरिहारसिद्धाविति । यद्यपि संवेदनरूपादिवदनवस्ताभीत्या स्वपरनिर्वाहकत्वसिद्धिरिति वदन्तं प्रति नास्याः शङ्काया उत्थानम्, तथापि तदनादरेणेयं प्रवृत्तेति द्रष्टव्यम् । कारणनिरूपणायापह्नवमर्हतीति । कारणनिरूपणं प्रसजेदित्येवं भीत्या-स्फुटावधारितं कार्यं नापह्नवमर्हतीति भावः । प्रपञ्चस्य बाध्यत्वज्ञानमिति । बाध्यत्वरूपभेदविषयज्ञानमित्यर्थः । पञ्चमं पक्षं प्रतिक्षिपति-न च बाध्यविषयत्वमिति । तथा सतीति । भेदस्य सर्वस्य बाध्यत्वे प्रपञ्चबाध्यत्वरूपभेदस्यापि बाध्यतया प्रपञ्च-सत्यत्वमेव स्यादित्यर्थः । "स्वशास्त्र निर्णये सत्य इति । बाध्यत्वात्मकभेदलक्षणशास्त्रार्थे सत्ये सति भेदस्य दुर्निरूपत्वयुक्तेर-प्रवृत्तेस्तुल्यन्यायतया प्रामारिकस्य भेदान्तरस्यापि सत्यत्वं स्यादित्यर्थः । स्वशास्त्राथस्र्य भेदमिथ्यात्वस्यासत्यत्वे तद्विरुद्धसत्य-त्वोन्मज्जनप्रसङ्ग इत्यर्थः । केचित्तु स्वशास्त्रार्थनिर्णये सत्ये सत्येव लोके निणर्या अस याःस्युः । तस्यैपासत्यत्वे लोकनिर्णयसत्यत्वं कुतो न भवेदित्यर्य इति वदन्ति । शब्दस्वभावायत्तत्वान्नाथर्दूषणत्वमिति । यथैकस्यैवार्थस्य स्वशब्दोल्लेखने निरपेक्षस्यापि कठितत्वलधुत्वादिशब्दोल्लेखने सापेक्षत्वम्, यथा वा ज्ञानानन्दाद्यभेदो ब्राहृस्वरूपमिति वदतस्तव मते ब्राहृशब्दोल्लेखने निरपेक्ष-स्यापि अभेदशब्दोल्लेखने सापेक्षत्वम् , तथेहापि घटशब्दोल्लेखने निरपेक्षस्यापि भेदशब्दोल्लेखने सापेक्षत्वमित्यस्तु; एकस्यैव गम-नस्य गच्छति, चलति' शब्दोल्लेखाभ्यां, प्रयत्नस्य च "करोति, प्रयतते' शब्दोल्लेखाभ्यां कर्मसापेक्षत्वनिरपेक्षत्वयोः शब्दस्व-भावप्रयुक्तत्वदर्शनादि#ि#ीत भावः । तदवच्छेदकमहिषादिपदार्थेति । व्यावृत्यवच्छेदकेत्यर्थः । महिषादिप्रतियोगिकव्यावृत्तिबुद्धि हेतुत्वप्रवृत्तिनिमित्तपुरस्कारेण भेदशब्दो गोत्वं दर्शयतीयर्थः । तटस्थोपाधिभेदादिति । घटकोपाधिभेदादित्यर्थः । कत्रैच्छौ प्रयोगाप्रयोगाविति । महिषादिपदार्थान्तरपुरस्कारेण गोत्वे ज्ञातेऽपि प्रयोगाप्रयोगावैच्छावित्यर्थः । न तु गोत्वज्ञानमात्रेणेति मन्तव्यम्, तावता भेदव्यवहारासंभवादिति द्रष्टव्यम् । तद्योगकार्यव्यावृत्तीति । भेदरूपधर्मान्तरयोगवार्या या व्यावृत्तिधीस्त-द्धेदत्वादित्यर्थः । अभेदेऽपि तुल्या इति । "भेदः स्वरूपं धर्मो वेत्यादिभेदविभीषिका । अकारमात्रप्रदलेषे स्यादिभेदविभीषिका ।।' इत्युक्तेरिति भावः । ब्राहृाद्वितीयमित्यादिपदानां पर्यायत्वं च स्यादिति । द्वितीयपदस्य भेदपरत्वेनाद्वितीयमित्यस्याभेदार्थकत्व- मिति भावः । ज्ञाततयैव परमर्शप्रसङ्ग इत्यर्थ इति । न च - प्रत्ययमात्रस्य सन्मात्रग्राहित्वादज्ञाततयाऽपि "परमर्शसंभवः; किंच सन्मात्रांशे ज्ञातत्वापादनमिष्टमेव; अंशान्तरे तु न ज्ञातत्वमिति कथं तदापादनसंभव इति वाच्यम्-पूर्वोक्तदूषणे तात्पर्यात् । समवेतशब्दो विशेषणौकस्वभावपर इति । सिद्धान्ते सवमायानभ्युपगमादिति भावः । त्तत्तत्संस्थानवत्तयेति । असाधारणधर्मवत्तयेत्यर्थः । कालविशिष्टतयेति ; कालस्य सर्वेन्द्रियग्रह्रत्वादिति भावः । सविकल्पके तु देशादीनां बहूनां विशेषणत्वमिति । यद्यपि सिद्धान्ते निर्वकल्पकेऽपि देशादय्रोपि विशेषणं भवन्त्येव, तथाष्यनुवृत्तत्वादेनिÐर्वकल्पके भानं नास्तीत्यत्र तात्पर्यात्(र्यम्?) । गन्धस्थले देशग्रहणस्य प्रथमतोऽभावमभिप्रेत्य तथोक्तमित्यापि केचित् । जातेः संस्थानरूपत्वसमर्थनम् संस्थानातिरेकिणोऽनेकेष्वेकाकारबुद्धिबोध्यस्येति भाष्ये संस्थानातिरिक्तैकाकारबुद्धिबोध्यनिषेधस्य पर्यवसाने द्वेधा घटते । संस्थानस्यैवैकाकारबुद्धिबोध्यत्वाद्वा तदतिरिक्तस्यैकाकारबुद्धिबोध्यस्याप्रामाणिकत्वाद्वेत्यभिप्रेत्य द्वेधापि व्याचष्टे-अयं सास्त्रा-दिमानित्यादिना । नामान्तरेणेति । अतिरेकवादद्रपीति । भाष्यस्य मतद्वयसंप्रतिपन्नसंस्थानस्यान्यतरसंप्रतिपन्नजात्यैक्यं न युक्तमिति तात्पर्यमिति भावः । केचित्तु-उभयसंप्रतिपन्नेनोपपत्तौ नातिरिक्तं कल्प्यमित्येव अतिरेकवादेऽपीति । भाष्ये स्वरसतः प्रतीयत इति वर्णयन्ति । परैरवयविनोऽसमवायिकारणत्वेन संस्थानं स्वीकृतमिति । यद्यपि द्रव्यविशेषविषय एवेदम्; न सर्वत्र-तथापि क्कचिज्जात्यपलापे तयैव रीत्याऽन्यत्रापि तदपलापः सिध्यतीति भावः । जातिमात्रोच्छेदश्च स्यादिति । सिद्धान्तेऽप्याकृ-तिरूपजातेः क्कचिदभ्युपगमात् स न स्यादित्यर्थः । जात्यजातिसाधारणमिति । अवयवसंयोगविशेषशौक्लयादिसाधारणमित्यर्थः । ननु स्वासाधारणमित्यत्र स्वशब्दः किमित्यादि । यद्यपि स्वशब्दस्य प्रकृतवाचिशब्दत्वात् यो यस्यासाधारणो धर्मः स तस्य संस्थानम्, यथा "असाधारणधर्मो लक्षणम्' इत्यत्र । संस्थानशब्दो हि सिद्धान्ते लक्षणशब्दापरपर्याय एव । अतो न विकल्पाव-काशः-अथापि शिष्यबुद्धिविशदीकरणायायं प्रपञ्च इति द्रष्टव्यम् । एकशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वाभावादितीति । न च गृष्टिधेनुवश-#ावष्कयण्यादिशब्दवत् खण्डयोवाचकमपि किंचित्पदं किं न स्यादिति वाच्यम्, अनुपलब्धेरिति भावः । कस्तर्हि जातिरूपसं-स्थानानामिति । अवयवसंयोगविशेषरूपसंस्थानानां शौक्लयादिभ्यः संस्थानेभ्यः कथं भेदः? उभयोरपि संस्थानत्वस्याविशिष्ट- त्वेन, "जातिवाचिन उत्पलशब्दस्य प्राधान्यम्; गुणवाचिनो नीलादिशब्दस्य गुणत्वम् । ततश्च नीलादिशब्दस्य विशेषणत्वमेव । अत एव, "विशेषणं विशेष्येण बहुलम्' इत समासो "नीलोत्पलम्' इत्येव; न तु "उत्पलनीलम्' इति' इति व्यवस्था कथं स्या-दित्याक्षेपाभिप्रायः । जातिरूपसंस्थानलक्षणमिह विवक्षितं चेदिति । ननु "यो यदसाधारणो धर्मः, स तस्य संस्थानम्' इति संस्तानसामान्यलक्षणोस्थिते जातित्वे सति असाधारणधर्मत्वं जातिरूपसंस्थानलक्षणं भविष्यतीति कोऽसौ विचारः? किंच शौक्लयादिसंस्थानेष्वपि प्रकृताकारेण सुसदृशव्यक्तयः समस्ता इति विवक्षा आवश्यकी, शौकल्यादेरपि प्रकृताकारेण सुसदृश-व्यक्तयसाधारणधर्मत्वस्यावश्यवक्तव्यत्वात् । संस्थानरूपा घटत्वादिजातयः प्रतिव्यक्ति भिन्नाः; संस्थारूपाः शौक्लयादयश्च प्रति-व्यक्ति भिन्नाः । सौसादृश्येनैकीकरणं जात्यजातिसाधारणमेव । को विशेष इति चेत्-भावानवबोधात् । "संस्थानं नाम स्वा-साधारणं रूप' मिति भाष्यस्य जात्यजातिसाधारणसंस्थानस्वरूपनिर्वचनपरत्वमिति पूर्वमुक्तं पक्षं परित्यज्य जातिरूपसंस्था- नस्यैव लक्षणमुच्यत इति व्याख्यायामित्यर्थः । नन्वेवं व्याख्यायां पूर्वपक्षे किमस्वरसवीजमिति चेत्, उच्यते-"वस्तुसंस्तानरूप-जात्यादिलक्षणभेदविशिष्टमेव प्रत्यक्ष' मिति भाष्ये संस्थानशब्दस्यासाधारणधर्मरूपसंस्थानपरत्वविवक्षायां नैयायिकादीनामपि जातेरसाधारणधर्मत्वं सिद्धमेवेति संस्थानमेव जातिरिति प्रसाधनं व्यर्थं स्यात् । संस्थानस्योभयसंप्रतिपन्नत्वादिति । भाष्येऽष्य-साधारणधर्मस्योभयसंप्रतिपन्नत्वाच्चेति न युज्यते । अतः प्रांक्तनसंस्थानशब्दानामवयवसंयोगविशेषपरत्वं सिद्धम् । अतस्तदवै-रूप्यायेदमपि तथैव वक्तुमुचितमित्याकृतिरूपसंस्थानमात्रपरतया "संस्थानं नामे'ति भाष्ययोजनायामित्यर्थः । अत आकृति- रूपो धर्मविशेषः संस्थानमिति न काष्यनुपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् । देशतः कालतश्च नोपपद्यत इति । गकारदेशानन्तरदेशत्वलक्षणं वा गकारोत्तरकालत्वलक्षणं वा आनुपूव्र्यमौकारस्य नोपपद्यते, वर्णानां नित्यत्वाद्विभुत्वाच्चेति भावः । तस्या उच्चारणनिबन्ध-नत्वादिति । गकारोच्चारणानन्तरोच्चारणविषयत्वमेवौकारस्यानुपूव्र्यमित्यर्थः । वृविविकल्पादिदौर्घट¬मिति । सादृश्यमेकदेशेन वर्तते चेत्, सादृश्यपर्याप्त्यधिकरणत्वाभावात् द्वित्वपर्याप्त्यनधिकरण एकस्मिन् "द्वौ' इति शब्दस्याप्रयोगवत् सादृश्यपर्याप्त्य-नधिकरणे "सादृशः' इति प्रयोगो न स्यात्; सावयवत्वप्रसङ्गश्च । कार्त्स्न्#ेन वर्तते चेत्, सादृश्यस्य द्विष्ठत्वं न स्यादिति दूष-णानामनवकाश इत्यर्थः । गवासुसदृश इत्येव प्रयोगः स्यादिति । एवकारः चार्थः । इति च प्रयोगः स्यादित्यर्थः । गौरिति । गौ-रित्येव प्रयोगो न स्यादित्यर्थः । यद्वा गोशब्दस्य व्यक्तिविशेष एव गृहीतसंकेततया "तत्सदृशः' इत्येव प्रयोगः स्यादित्यर्थः । इदं च व्युत्पत्तिदशायाम्, "एवमाकृतिकाया, सा गौः' इति ग्रहणाभावमभिप्रेत्योत्तम् । अनुगतधर्माभावे सामान्यधर्मपुरस्कारेण वह्निधूम-योव्र्याप्तिग्रहो न स्यादित्याशङ्क्याह - व्याप्तिग्रहणं चेति । सौसादृश्येनैकीकृतेन संस्थानलक्षरपरिण सर्वेषां क्रोडीकारसंभवा- दिति भावः । प्रतिपन्नसंस्थानविरोध्याकारग्रमस्यैवेति । यद्यपि प्रतिपन्नस्य शुक्तदीत्वस्य रजतत्वं विरोध्येव, तथापि तस्य विरो-वित्वास्फुरणाद्भ्रम इति भावः । शौक्लयं हि शुक्लस्यासाधारणमिति । ततश्च शौक्ल्स्याशुक्लभेदरूपस्य दर्शनादशुक्लत्वाध्यासः परं निवर्तते; न त्वठुक्तयध्यास!, अशुक्तभेदस्य शुक्तित्वस्याग्रहादिति भावः । संस्थापनस्य भेदरूपत्वसमर्थनम् पूर्वं प्रतियोग्यपेक्षयेति । "जात्यादेरेव प्रतियोग्यपेक्षया' इति भाष्यग्रन्थेनेति भावः । यद्यपि "जात्यादेरेव प्रतियोग्यपेक्षया' इति ग्रन्थे भेदव्यवहारे प्रतियोगिस्मरणसापेक्षत्वमिति नोक्तम् । अपितु जात्यादेरेव स्वपरभेदत्वम्-अथापि सोऽप्यर्थस्तत्र विवक्षित इति भावः । तर्हि भेदव्यवहार इति । यद्यपि प्राक् "प्रतियोग्यपेक्षया भेदव्यवहारः' इत्युक्तमब्, तथापि निष्प्रतियोगिकगोत्वादेरेव भेदत्वे तदयुक्तमेव स्यादिति तदष्याक्षिष्यतेऽनेन भाष्यग्रन्थेनेति वाक्यस्याभिप्रायात् । ननु सकलेतरसजातीयबुद्धिव्यवहारयो- रिति कथमुक्तिः? इतरेषां महिषादीनां स्वसजातीयत्वासंभवेन "इतरे च ते सजातीयाश्च' इत्युत्त्यसंभवादित्याशङ्क्याह - निर्दि-ष्टसामान्यानन्तरेति । निर्दिष्यसामान्यं गोत्वसामान्यम्; तदनन्तरपरसामान्यं तत्साक्षाद्वयापकं पशुत्वादि । भाष्ये सजातीय- ग्रहणं विजातीयादेरप्युपलक्षणम् । सजातीयभ्रमनिर्वतकत्वे कथिते विजातीयभ्रमनिवर्तकत्वं किंपनन्र्यायसिद्धमित्यभिप्रेत्य सजा-तीयग्रहणं कृतमिति द्रष्टव्यम् । परनिर्वाहकत्वाभाव इति । यद्यपि "गोत्वादिरेव हि सकलेतरव्यावृत्तिः' इति भाष्ये गोत्वादौ घटादिव्यावृत्तिरूपवसमर्थनमात्रमभिप्रेतम् । न तु स्वनिर्वाहकत्वात् परनिर्वाहकत्वम्, परनिर्वाहकत्वाभावे स्वनिर्वाहकत्वा-संभवादित्येतत्पर्यन्तम् ।किंच "स्वसंबन्धादर्थान्तर-' इत्यनुमानानुरोधेनस्वनिः र्वाहकत्वाभावे परनिर्वाहकत्वासंभवादित्येव प्रदर्शनीयम्-तथापि तावत्पर्यन्तविवक्षामभिप्रेत्य तथोक्तमितत द्रष्टव्यम् । अतो धर्माणामिति । ननु रूपादिधर्मस्यापि न सर्वथा भ्रमविरोधित्वम्, तत्रापि गुण्यभेदभ्रमादिदर्शनात्; तदवलम्ब्य मतभेदप्रवृत्तेरद्यापि दर्शनात् "पटद्रव्यस्य रूपाव्यतिरेकभ्रमः' इति स्वयमुक्तत्वाच्च धर्मिणोऽपीतरधर्मापेक्षया स्वधर्मव्यावर्तकत्वाच्च घटस्यापि स्वाश्रयभूतलादिव्यावर्तकत्वाच्च ब्राहृणोऽपि स्वविषय-ज्ञानव्यावर्तकत्वाच्च कथमियं व्यवस्तेति चेत्-न; रूपादिधर्मेषु व्यावर्तकधर्मान्तरसत्त्वेऽप्यनिष्टाभावात्, प्रामाणिकत्वेऽ(ना)नन्त-वस्त्वभ्युपगमस्याष्यदोषत्वाच्च । अत एव भेदत्वसंभव इत्येवोक्तम्; न तु "तस्यैव भेदत्वसंभव' इतीति द्रष्टव्म् । धर्माणां स्व-रूपस्यैवेति ।धर्मस्वरूपमेव स्वाश्रयस्य घटस्य स्वविरुद्धधर्मान्तराश्रयधग्र्यन्तरापेक्षया भेद इत्यर्थः । विशेषणापेक्षया विशेष्यस्य स्वरूपमेव भेद इति । न च …

… "धर्मिस्वरूपस्य स्वगतधर्मापेक्षया भ्रमविरोधी भेदो धर्मान्तरान्वयः' इति पूर्वग्रन्थविरोध इति वाच्यम्-"विशेष्यस्य स्वरूपम्' इत्यस्य विशेष्यस्य स्वरूपमसाधारणधर्म इत्यर्थात् स्पर्शादिविशेषणान्तरमेव रूपादिविशेषणाद् भेद इत्यर्थपर्यवसानात् । कस्य को वाऽसाधारणशब्द इत्यत आह-स च शब्दो व्युत्पत्तिसिद्ध इति । अस्यार्थस्यायमसाधारणशब्द इत्येतल्लोकव्युत्पतिसिद्धमित्यर्थः । प्रतियोगितय्राभिमतार्थान्तैक्यधीविरोधि वा स्वरूपमिति । अस्मिन् पक्षे वस्तु(ब्राह्म्न)स्व-रूपस्याविरोधितया स्वरूपत्वं न स्यादित्यस्वरसो बोध्यः । मिथ्यत्वानुमानभङ्गः वस्त्वन्तरस्योपाधित्वादिति । देशकालान्तराणामुपाधिभूतानां सद्भावात् प्रतिपन्नोपाधौ बाधितत्वं तत्राप्यस्तीति भावः । अनु-तिबाधकज्ञानेषु भ्रान्तिष्विति व्यधिकरणे सप्तम्यौ । अनुदितबाधकज्ञानेषु पुरुषेषूत्पन्नासु भ्रन्तिष्वित्यर्थः । अतोऽनुदितबाध-कज्ञानास्वित्यनुक्तिः । चोदयितृपुरुषज्ञानेनेति । यस्तु चोदयिता पुरुषः. तज्ज्ञानेनेत्यर्थः । भ्रमत्वबुद्धेरेव बाधरूपत्वादिति भावः । विशेषणविशेष्यांशसिद्धरिति । प्रतिपन्नोपधिर्विशेषणम्; बाधितत्वं विशेष्यम् । अप्रामाणिकधर्मपरंपरापादिनेनेति । यथा उत्पत्तेरुत्पत्तावनवस्था; अनुत्पत्ताबुत्पत्तिर्नित्या स्यादित्यत्र उत्पत्त्युत्पत्तेरत्यन्तासंभाविताया आपादनात् । इह तु मिथ्यात्वमिथ्यात्वस्यात्यन्ताप्रामारिकत्वाभावात् । ब्राहृणि मिथ्यात्वमिथ्यात्वस्य संप्रतिपन्नत्वादिति भावः । इदमुपलक्षरम्- "धर्मस्य तदतद्रूपविकल्पा(कल्पना)नुपपत्तितः । धर्मिणस्तद्विशिष्टत्वभङ्गो नित्यसमो भवेत् ।।' इति तल्लक्षणम् । न चात्र मिथ्यात्वस्य सत्यत्वे धर्मिणो मिथ्यात्ववैशिष्टयभङ्ग उक्तः, किं त्वद्वैतहानिः । प्रत्युत भेदः किं भिन्ने वर्तते, उताभिन्न इति त्वदुक्तेरेव भिन्नदिविशिष्टमात्रनिरासकत्वेन स्वव्याधाताज्जातित्वम् । उक्ते हि, "एतामेव जातिमवष्टभ्य शुष्कतर्क-वादिनां बौद्धचार्वाकवेदान्तिनां बालव्यामोहहेतवः कण्ठकोलाहलाः' इति । मुद्गरे नष्टेऽपीति । न च नष्टस्यापि मुद्गरस्य घटस्येव पारमाथ्र्यमस्तीति वाच्यम्-न हि पारमाथ्र्याभावे स दृष्टान्तः । यथा नाशकनाशे नाश्यानुन्मज्जनम्, एवं प्रपञ्चसत्यत्वबाधकस्य मिथ्यात्वसाधकहेतोर्बाधेऽपि बाध्यानुन्मज्जनमित्येतावता साम्येन दृष्टान्तत्वात् । बाधकज्ञानस्य मिथ्यात्वेऽपीति । बाधकज्ञा-नविषयस्य दृश्यत्वादिहेतोर्बाधेऽपीत्यर्थः । साधनपारमाथ्र्यापारमाथ्र्यविचारस्यैव प्रस्तुतत्वादिति द्रष्टव्यम् । कारकज्ञापकयोर्वैष-म्यादिति । ननु नाशकस्यापि बाधितत्वे नाशोऽसत्य एव । न हि मुद्गरस्य मिथ्यात्वे नाशस्य सत्यत्वमस्ति । अतः साम्यमेवेति चेत्-न; बाधकबाधे बाध्यसत्यत्वं स्यादिति मयोक्ते नाशकारकनाशे कार्यस्य नाशस्यानाशो दृष्ट इति त्वद्वचनमत्यन्तासंगतमिति तत्तात्पर्यात् । वृन्तविषयभ्रमरत्वभ्रमबाध्रेपीति । कस्याश्चिद्भ्रमर्याः पलाशपुष्य उत्पन्नो दावभ्रमः पलाशवृन्तविषयभ्रमरबुद्धया निवृत्तः, सोऽपि यत्र वृन्तविषयभ्रमरभ्रमो विशेषदर्शनान्तरेण निवृत्तः, तादृशभ्रस्थल इत्यर्थः । वक्ष्यति-"भ्रमरी भ्रमरभ्रमेण वृन्ते यददावभ्रममाश्लिषत् पलाशम्' इति । परमार्थभृतवअन्तबाध्यत्वदर्शनादिति । इदमुपलक्षणम्-पलाशपुष्पबाध्यत्वादित्यपि द्रष्ट- व्यम् । ततश्च त्वन्मत इति । दावज्ञानान्तरोत्पविप्रतिबन्धकत्वलक्षणमेव दावबाधकत्वं भ्रमरपारमार्थिकत्वभ्रमस्य । एवं च प्रपञ्चे दृश्यत्वमिथ्यात्वादित्यापिरूपसाध्यसाधनपारमाथ्र्यभ्रमस्य प्रपञ्चसत्यत्वज्ञानान्तरोत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वलक्षणं बाधकत्वं वक्तव्यम् । ततश्च तस्यापि भ्रमस्य निवर्तकान्तरमपि किंचिद्धर्मपारमाथ्र्यज्ञानमेवेति भ्रमपरंपरानुवृत्तिरेव स्यात्; निःशेषाविद्यानिवृत्तिर्न स्या- दिति भावः । नन्वेवं दावादिभ्रमस्थल इव प्रकअते भ्रमस्य भ्रमनिवर्तकत्वे निःशेशाविद्यानिवृत्तिर्न स्यादित्येव सुवचम्; किमर्थमे-तावान् सरम्भ इति चेत्-सत्यम्, तत्तत्पदार्थस्वरूपशिक्षार्थत्वेनादोषात् । भ्रान्तिरूपोतरोत्तरेति । साधनधर्माणामपारमाथ्र्या- दिति भावः । स्वयं नाश इति । ननु (ज्ञानान्तरेण ज्ञानेन) नाशेऽपि घटादिनाशान्तरवत् काल्पनिकत्वं सिद्धमेवेति, निःशेषा-विद्यानिवृत्तिर्न स्यादिति दोषः समान इति चेत्-इष्टापविरिति केचित् । अन्ये तु ज्ञानजन्याया अविद्यानिवृत्तेब्र्राहृस्वरूपत्व-पञ्चमप्रकारत्वपक्षावलम्बनेन परिहारस्य कथंचित् कृतत्वेन ज्ञानात्तिरिक्तजन्यनाशस्य स्वकारणे प्रविलयरूपतया परैरभ्युपगत- त्वेन कारणभूताविद्याया अनुवृत्तिः स्यादेवेति भाव इति वदन्ति । तथापि सन्मात्रस्येति । इदमुपलक्षणम्-नभसोऽप्यध्यस्त-नीलिमपुरस्कारेण चक्षुषा ग्रहणसंभवात् पञ्चीकरणप्रक्रियया रूपवत्त्वसंभवेन चाक्षुषत्वादेकवितिवेद्यत्वं सिध्यतीति भावः । दृश्यत्वनियमरूपहेतुभङ्गः ननु दृश्यत्वनियमोऽत्रेति । स्वव्यवहारे स्वातिरेकिसंविदपेक्षानियतदृश्यत्वमित्यर्थः । सदनुभूत्योर्वेदाभावादिति । स्वप्रकाशा-नुभूत्यभिन्नत्वेन स्वप्रकाशत्वं वक्तव्यमित्यर्थः । स्वप्रकाशत्वेन दृश्यत्वनियमासिद्धेरिति । यदि दृश्यत्वहेतुनैव भेदमिथ्यात्वं साध्यते, तदा सदनुभूत्तिभेदमिथ्यात्वाधीनं दृश्यत्वहेतुसामीचीन्यम्, सद्रूपे ब्राहृणि व्यभिचाराभावात्; सामीचीन्ये सति भेदमिथ्यात्वमित्यन्योन्याश्रय इत्यर्थः । यद्यनुबमानान्तरेणेति । जडत्वपरिच्छिन्नत्वादिनेत्यर्थः । तह्र्रस्मिन् सिद्धसाध्यतेति । दृश्यत्वहेतोरित्यर्थः । दृश्यतैकस्वभावत्वमिति । स्वप्रकाशताशून्यत्वमित्यर्थः । परमार्थभूताश्चेति । नित्यत्वादीनामपारमाथ्र्ये-ऽनित्यत्वादिकं प्रसज्येतेति भावः । व्यावर्तमानत्वहेतुभङ्गः अनृतादितिभ्यो व्यावृत्तत्वेनाभ्युपगमादिति । ननु यद्यष्यनृतव्यावृत्तत्वमनृतविलक्षणत्वमङ्गीकृतम्, तथाप्यनुवर्तमानत्वप्रति-द्वन्द्विव्यावर्तमानत्वं नाङ्गीकृतमिति चेत्-न; विलक्षणत्वरूपव्यावर्तमानत्वे सत्यननुवृत्तत्वरूपव्यावृत्तत्वमपि सिध्यतीति भावातः । ततस्वकार्यकरमिति । व्यभिचारज्ञानसंपादनमुखेनानुमितिप्रतिबन्धकमित्यर्थः । अनुभूतित्ववदिति । स्वरूपानति-रिक्तानुभूतित्वस्य स्वप्रकाशत्वरूपसाध्यसाधकत्वादिति भावः । अपरमार्थशब्दश्चेति । अत्र के चित्-अपरमार्थशब्दपदं लक्ष- णया ब्राहृशब्दपरम् । ततश्च "ब्राहृणो जडव्यावृत्तत्वमपरमार्थः' इत्यत्र ब्राहृशब्दो व्यर्थः, व्यावृत्तत्वमात्रस्यापरमाथ्र्यात् । अत एव "घटादावपि' इत्युत्तरग्रन्थस्वारस्यमपीति वदन्ति । अन्ये तु-परमार्थ इत्युत्तया न कोऽपि परिहारः कृतः व्यावर्तमानत्वान्तर- स्यापि तादृवत्वेन परमार्थव्यावर्तमानत्वस्य हेतूकरणासंभवात् वैलक्षण्यासिद्धेरिति भावं वर्णयन्ति । तह्र्रसिद्धो हेतुरिति । नन्वपरमार्थभूतव्यावर्तमानत्वस्य हेतूकृततया तस्य नासिद्धिः । व्यावर्तमानत्वस्य तत्रासत्त्व एवापरमार्थव्यावर्तमानत्वसिद्धिः । इतरथा परमार्थव्यावर्तमानत्वमेव स्यादिति चेत्-न; तथा सति अपरमार्थव्यावर्तमानत्वं व्यावृत्तिशून्यत्वमिति स्यात् । ततश्च व्यावृत्तिशून्यत्वमेव हेतुः स्यात्, न तु व्यावृत्तिरिति भावः । प्रतिपन्नोपाधौ बाधितस्यैवेति । अत्र प्रतिपन्नोपाधौ बाधितस्यैव व्यावृत्तिर्मिथ्यात्वसाधिकेति योजना, "न त्वगृहीतत्वमात्रम्' इत्युत्तरग्रन्थानुसारात् । पक्षान्तरमाह-अत्र #ेव्यावृतिविशेषो व्या-वृत्तिशब्दोक्त इति । बाधितस्यैव मिथ्यात्वसाधकव्यावृत्तिविशेषः संभवतीत्येवं योजनेति भावः । निषेधधीबोध इति । निषेध- धीजन्या पूर्वज्ञाने भ्रमत्वबुद्धिर्बाधः । निषेधरूपत्वं बाधकत्वमिति । पूर्वज्ञानविषयाभावावगाहि ज्ञानं बाधकमित्यर्थः । सर्व-सपक्षाननुयायित्वेनेति । न चैवं प्रतिपन्नोपाधौ निषेधप्रतियोगित्वरूपमिथ्यात्वस्यामावेन कथं तेषां सपक्षत्वमिति वाच्यम्-ज्ञान-निवत्र्यत्वरूपमिथ्यात्वस्य सत्त्वात् सपक्षत्वमस्तीति तदमिप्रायसंभवात् । इतरथा साव्योपाध्योरैक्यप्रसङ्गात् । उपाधिकवच्छेदक इति । आश्रय इत्यर्थः । न तु साध्यव्यापकादिलक्षण इति भ्रमितव्यमिति भावः । देशकालभ्रमे वस्त्वन्तरबुपाधिरिति । देशभ्रमे कालादिव्र्यावहारिके वस्त्वन्तरेऽध्यस्यत, प्रातिभासिकं रजतमिव शुक्तिशकल इत्युक्तौ नान्योन्याश्रयः । न हि रजतस्य शुक्ति-शकलेऽध्यासोऽन्यत्र शुक्तिशकलाध्याससापेक्षः । अतो नान्योन्याश्रयशङ्का । नापि "भ्रमव्यक्तिभेदात्3 इति परि#ाहारश्च युज्यते, अनवस्थादि'भरुत्पतिप्रतिबन्धप्रसङ्गदिति चेत्-मैवम्; भ्रमव्यक्तिभेदात् इत्यस्य प्रतिभासिकव्यावहारिकव्यक्तिभेदात् प्रातिभा-सिकस्य व्यवहारिकेऽध्यासोपपत्तावन्योन्याश्रयानवस्थाद्यभावादित्येव तदमिप्रायात् । यदवच्छेदकावच्छिन्नमिति । न च यत्र यत् प्रतिपन्नम्, तत्र तस्याभावो मिथ्यात्वप्रयोजक इत्येवास्त्विति वाच्यम-संयोगाद्यतिप्रसिङ्गापारणाय यद्वेशकालावच्छिन्नमि-त्यस्यावश्यकत्वात् । क्रियान्तरावच्छिन्नस्येति । अयं भावः- नात्र कालस्याध्यासः, येनोपाध्यन्तरसदसद्भावशङ्का स्यात् । अपि तु काले सायंत्वरूपादित्यक्रियासंबन्धाव्यासः । न च-सायंत्वेन प्रतीतस्य न सायंत्वभ्रमाधिष्ठानत्वम्, आत्माश्रयप्रस- ङ्गात्; नापि दिवात्वेन प्रतीस्य, विरोधादिति वाच्यम्-तदुभयविलक्षणगोदोहनादिक्रियासंबन्धित्वेन प्रतीते काले सायं- त्वाध्यास उपपद्यत इति । नियमः क्रियत । इति । अस्तित्वनास्तित्वयोः प्राप्तौ नियमः क्रियत इत्यर्थः । घटशब्दप्रतिपन्न-ऽस्तित्वरूपधर्मान्तरसंबन्धो बाध्यते; इतरथा "नीलो घटः' "शुक्लः पटः' इत्यदावपि विकल्पावतारप्रसङ्ग इति भावः । अनुवर्तमानत्वदूषणम् प्रथमे शिरसि सिद्धसाधनत्वं दूषणमुक्तमिति । अत्र केचित्-सन्मात्रं सर्वासु प्रतिपत्तिष्वनुवर्तमानं दृश्यत इति तत् रमार्थः' इति सन्मात्रशब्दितसत्तासामान्यसनयानुवर्तमानतया पास्माथ्र्यमुपक्षिप्तं पूर्वपक्षे । तत्र सत्तासामान्यस्यानुवर्तमानतया पारमाथ्र्यो-पपादनं सिद्धसाधनमेव । विशेषणां व्यार्तमानतयाऽपारमाथ्र्योपपादनं ह्रनिष्टमिति भाष्ये स्पष्टोऽर्थः प्रतीयते । न तत्र विकल्प मुखेन ग्रन्थावतरणं युज्यते । तथाहि सति सच्छब्दस्य प्रमाणसंबन्धार्हस्यैव वस्तुत्वेन सिद्धान्तेनोऽपि संमतत्वात् । किंच ननु सदेष परमार्थ इति हि ग्रन्थकाराभिप्रायः इत्याक्षेप समाधाने अष्यमानविजृभ्रिमते । अनुवर्तमानत्वं सत्यारमाथ्यर्साधकम्; व्यावर्तमानत्वमितरापारमाथ्र्यसाधकम् । द्वाभ्यां च हेतुभ्यं सन्मात्रशब्दितसत्तारूपसामान्यस्यैव पारमाथ्यर्म्, नेतरेषामित्युक्त- तया अनुवर्तमानत्वहेतुसाध्यतया पराभिमतस्य सत्तापरमाथ्र्यस्य स्वमतेऽपि सत्त्वेन सिद्धसाधनस्य, सिद्धतयाक्षेपस्य वा, विक- ल्पमुखेन सामाधानस्य वा अप्रसक्तेरिति मन्यन्ते-तदिदमसारम्; अधिष्ठानतयानुवर्तमानस्य पराभिमतस्य सच्छब्दितस्यापि पार- माथ्र्यं सिद्धान्तिसंमतमिति शङ्काव्युदासार्थं विकल्पमुखेनैव ग्रन्थस्यावतारणीयत्वात् । न चैवम्-अतो न सन्म्रात्रमेव वस्तुः' इत्यु-त्तरभाष्यसङ्गतिरिति वाच्यम्, "न सन्मात्रमेव वस्तु' इत्यत्र "साधनार्हम्' इति शेषः पूरणीयः । प्रमाणसंबन्धार्हवस्तुनः पारमाथ्यस्य सिद्धत्वेन तस्य साधनानर्हत्वादित्याशयात् । यदुक्तम्, "ननु सदेव परमार्थ इति हि ग्रन्थकाराभिप्रायः' इत्याक्षेपसमाधानयोर-स्थानविजृस्भितत्वमिति - तन्न; "सदेव परमार्थ इति हि ग्रन्थकाराभिप्रायः' इत्यत्र, "वणिर्त' इति शेषः । ततश्च यद्यनुवर्तमान- त्वात् सत्त परमार्थ इत्युच्येत, तदा हि सिद्धसाधनशङ्का स्यात् । अनुवतर्मानत्वात् सदेव परमार्थ इत्येतावत्साध्यतम्; अतो न सिद्धसाधनमित्याक्षेपसंभवात् । व्यधिकरणासिद्धतेति । अनुभूतिव्यतिरिक्तमपरमार्थः, अनुभूतेरनुवर्तमानत्वादित्युक्ते हेतोः पक्षा-वृत्तिवादसिद्धिः स्यादित्यर्थः । तृतीर्येऽशतः(शे) सिद्धसाध्यतेति । अनुभूतिरूपसत्तद्वयतिरिक्तौ परमार्थापरमार्थौ, अनुवर्त-मानत्वादित्युक्तावित्यर्थः । आश्रयासिद्धिमेवोपपादयति-सच्छब्दवाच्यस्येति । व्यावृत्तशब्दवदुपपन्न इतीति । इतरथा "घटो व्यावृत्तः', "पटो व्यावृत्तः' इत्यनुगतव्यवहाराद्वयावृत्तिशब्दितमनुवृत्तपदार्थान्तरं सर्वाध्यासाधिष्ठानभूतमुपेयं स्यात् । तथा "स्वपुष्पमसत्', "नृ#ृङ्गमसत्' इत्यनुवृत्तव्यवहारादनुवृत्तेऽसति व्यावृत्तनृ#ृङ्गादिकं कल्प्यमिति स्यादिति भावः । तदसंभवे परोक्तमनुमानमिति । अनुभाव्यत्वासंभवसाधनं परोक्तमित्यर्थः । शब्दार्थसंबन्धग्रहणायोगादिति । प्रयोज्यवृद्धस्य गवानयनप्रवृत्त्या तदीयकार्यताज्ञानमनुमाय तत्र पदशक्तेग्र्राह्रत्वादिति भावः । अतीतानुभवव्यावृत्त्यर्थमिति । अतीतानुभवे तल्लक्षणातिव्याप्तिनिवृत्त्यर्थमित्यर्थः । अतीतदशायां प्रकाशस्यावर्तमानतया शानजभिहितप्रकाशवर्तमानत्वस्याभावात् सत्तयैव प्रकाशमानत्वस्य तत्रासंभवः प्रसज्येतेति तद्वयावृत्त्यर्थमित्यर्थः । यद्यष्यतीतानुभवस्येति । अयमर्थ-अतीतानुभवस्थले स्वसत्ताया एवाभावात् प्रकाशाव्यभिचारिस्वसत्ताकत्वमस्त्येव; अतीतदशायामवस्थाविशेषविशिष्टस्वरूपस्यैवाभावाल्लक्षणस्य नाव्याप्तिः - तथाप्यर्थविशेषव्युत्पादनाय वर्तमानदशायामित्युक्तमिति । अयमत्रान्वयः-ज्ञानान्तरमन्तरेण प्रकशानुपपत्तेः प्राप्तस्यातीतानुभवे लक्षणाभावस्य सत्तयेति पदेनैवार्थाद्वयवच्छेदसिद्धेर्वर्तमानदशायामिति निरर्थकमिति । नेति उपाधित्वनिरासाय पक्षे तत्प्रस- ञ्जय-तीति । अननुभूतित्वलक्षणसाध्यव्यापकस्याज्ञानाविरोधित्वस्यानुपाधित्वस्फोरणाय-साधनव्यापकत्वं पक्षवृत्तित्वप्रसञ्जतेन दर्शयतीत्यर्थः । अनुभूतेरनुभाव्यत्वेऽननुभूतित्वस्येति । अनुभूतिरनुभाव्यत्वे आपाद्यमानस्याननुभूतित्वस्येत्यर्थः । समीपस्थैं- रिति । उपेत्युपसर्गवशात् समीपस्थैरित्यर्थलाभ इति भावः । संविदनुत्पत्त्यादिनिरसनम् तदानीमित्यभावविशेषणमिति । तदानीं तनाभावमित्यर्थः । भिन्नकालीनाभावावगाहने विरोधस्याभावात्; "न ह्रनुभूतिः स्व-समकालवर्तिनमेव' इत्युत्तरभाष्यस्याप्रसक्तप्रतिषेधत्वापातादिति भावः । नेति प्रतिज्ञाऽध्याहर्तव्येति । उक्तविकल्पपक्षानुगुणा प्रतिज्ञेत्यर्थः । अयं भावः-अनुभूतेः स्वसमकालवर्तिग्रहणनियमो न ग्राह्रसामान्यप्रयुक्त इति वा, न ग्राहमानुभूतिस्वभावप्रयुक्त इति वा प्रतिज्ञेति । ग्राह्रविशेषपक्षं दूषयितुं शङ्कते-अथ मन्यत इतीति । इदमुपलक्षणम्-किं ग्राह्रानुभूत्यभावस्वभावादिति द्वितीयपक्षस्यापीति द्रष्टव्यम् । दर्शनपूर्विकैव स्यादिति । अदर्शने त्वादृश इत्थं न वदेत् । अतो दृष्ट्वैव वदसीति दर्शनं सिद्धव- त्कृत्य, तच्च दर्शनं क्केत्युपालभत इति भावः । प्रत्यक्षशब्दस्य विषयसाधारण्यादाह - प्रथ्यक्षशब्देन प्रत्यक्षज्ञानमुच्यत इति । इदं च इन्द्रियजन्मन इति पदसमभिव्याहारलभ्यम् । यद्वा कर्मेन्द्रियजन्मनो गमनादिलक्षणस्य प्रत्यक्षविषयस्य व्यावृत्त्यर्थं प्रत्यक्षज्ञानमुच्यत इत्युक्तम् । प्रमाणप्रमाणज्ञानयोः कथं वैषम्यमिति । अयं भावः-सर्वेषां ज्ञानानं स्वसमकालवर्तिग्राहित्वनियमानभ्युपगमेऽपि प्रमाणज्ञा- नानां स्वसमकालवर्तिग्राहित्वनियमोऽभ्युपेयः; इतरथा प्रमाणाप्रमाणव्यवस्था न स्यात् । प्रमेयाविनाभावसदसद्भावाभ्यां हि प्रमाणाप्रमाणव्यवस्था उपपाद्या । यदि प्रमेयमन्तरेणापि प्रमाणमुत्पद्येत, तदा कथं तस्य तदविनाभावः? अतः स्वसमकालवर्ति-त्वनियमोऽभ्युपेयः । अतः स्वसमकालवर्तिग्राहित्वमेवोषेयमिति । ज्ञानमात्रस्येति । प्रमाणज्ञानमात्रस्येत्यर्थः । तत्रैव नियमस्य शङ्कितत्वादिति द्रष्टव्यम् । वर्तमानविषयालाभादसमकालर्विग्राहिणामिति । अत्र सामकालवर्तिग्राहिशब्देन नञःसमासः । वर्तमानविषयस्यालाभेन समकालवर्तिविषयग्रहणासंभवादसमकालवर्तिनश्च विषयत्वाभावस्य त्वयाऽभ्युपेतत्वान्निर्विषयाणा- मेषां प्रमेयस्यैवाभावेन प्रमेयाविनाभावः कथं स्यादित्यर्थः । तत्सिद्धः कथमित्यपेक्षायामिति । भिन्नकालवर्तिग्रहण्रेपि भिन्न-कालवर्तिनाप्रमेयेण विना कालान्तरे वर्तमानानामेषां कतं तदविनाभावः सिध्येदित्यर्थः । प्रमाणस्यार्थसंबन्ध इत्यन्वय इति । स्वसमकालवर्तिना अर्थसंबन्धोऽविनाभावो नेत्य वयः । मिथ्यात्वस्य प्रमाणं प्रत्यनीकं भवतीति । प्रमाणगतं प्रमेयमिथ्या-त्वप्रत्यनीकत्वमेव प्रमेयेणाविनाभावसंबन्ध इत्यर्थः । व्यवहितस्य समकालवर्तित्वनियमाभावस्यातःशब्देन परामर्शादष्यनन्तरनि-र्दिष्टस्य प्रमाणतयाभिमतेषु कालान्तरवर्तिग्रहणदशर्नस्य हेतुतया परामर्शो न्याय्य इत्यस्वरसादाह-एवं वार्थ इति । पूर्वस्मिन् पक्षे प्रमाणस्य प्रमेयाविनाभावः समाकल्ग्राहित्वबाधकः; अस्मान् पक्षे तस्य साधकत्वनिरासरणमिति भिदा । गवये गोसादृश्य-लक्षणादुपमानाद्गविगवयसादृश्यप्रतीतिरूपोपमितिर्जायत सति केचित् । ग सादृश्यविशिष्टपिण्डज्ञान त् "अयमत्तौ गवयशब्द- वाच्यः पिण्डः' इति संज्ञासंज्ञिसंबन्धप्रमितिरूपोपभितिर्जायति इत्यन्ये । मतद्वयमप्यनुभाषते-उपमानस्य प्रतिपन्नेत्यादिना । चेद्यदिशब्दयोरैकाथ्र्यात् पौनरुक्तयमाशङ्क्याह - यदिशब्द इति । चच्छब्दो यद्यर्थ इति । चेच्छब्दः चेदर्थ वेत्यर्थः । अत एव तथा चेत् । इति वक्ष्यति । तथाशब्दाध्वाहारमभिप्रेत्याह-तथा चेदित्यर्थ इति । भावरूपावस्थान्तरोपलब्धिरिति । यथा घट-स्याभावः पिण्डत्वादिरूपं भावरूपमस्थान्तरम्, एवं घटज्ञानानुपलब्धिनार्म घटज्ञानोपलब्धित्वावस्थापरित्यागेन भावरूपं पटादिवस्त्वन्तरोपलब्धिरूपमेवेत्यर्थः । क्कचित् संकोचोऽपि । अत एव वक्षयति ज्ञानस्य संकोचोऽवस्थान्तरं वेति । ततश्च भाव- रूपा या अवस्थान्तरोपलब्धिर्वस्त्वन्तरोपलब्धिः; सैव घटज्ञानाद्यनुपलब्धिरिति भावः । अत्र केचित्-"ज्ञानस्य योग्यानुपलब्धि- र्नाम भावरूपावस्थान्तरोपलब्धिः । पिण्डत्वाद्युपलब्धिरेव हि घटस्य योग्यानुपलब्धिः' इति । ग्रन्थपर्यालोचनायाम्, तथोत्तरत्र, अतीतकालावच्छिन्नज्ञानाभावो नाम ज्ञानस्य संकोचोऽर्थान्तरज्ञानं वा' इति ग्रन्थस्य, "अतीतकालावछिन्नो गज्ज्ञानाभावो नाम ज्ञानस्य संकोचोऽर्थान्तरज्ञानं वा3 इति ग्रन्थस्य, "अतीतकालावछिन्नो गजज्ञानस्य योरयानुपलब्धिः' इति ग्रन्थस्य च पर्यालो-चनायां घटाभावोपलब्धिरेव घटानुपलब्धिः, गजज्ञानाभात्तोपलब्धिरेव गजज्ञानानुपलब्धिरिति प्रतीयते । न च तद्युज्यते, घटा-भावोपलम्भस्य घटापलम्भाभावस्य च भिन्नत्वात् । किंच घटाभावोपलम्भस्यैव घटोपलम्भाभावत्वे घटानुपलब्ध्या लिङ्गेन घटा-भावोऽनुमीयत इत्येतद्विरुच्येत । न ह्रभावोपलब्ध्याऽभावोऽनुमीय इति शक्यते वक्तुमिति चोदयन्ति-तन्न; उक्तरीत्या अभावो-पलम्भस्य तदनुपलब्धिरूपत्वाभावेन ज्ञानसंकोचो वा अवस्थान्तरं वानुपलब्धिः' इत्यत्रैव तात्पर्यात् । पूर्वग्रन्थस्य प्रागभावसमर्थनपरत्वदुत्तरग्रन्थस्यानित्यत्वसमर्थनपरत्वादेकविषयत्वाभावात् किंचेत्ययुक्तमित्याशङ्क्य, उत्तरग्रन्थानु- सारेण पूवग्रन्थस्याप्यनित्यत्वपरत्वमभिप्रयन्नाह-ज्ञानस्य स्वावभासेति । अथ विषयप्रकाशनिरूपणमुखेनेति । विषयप्रकाश-कादाचित्कत्वनिरूपणमुखेनेत्यर्थः । अतो न साध्याविशिष्टतेति । अयं भावः-तदप्रतीतिश्च संवेदनस्य कालपरिच्छितया प्रती-तेरिति वाक्ये संवेदनस्याप्रतीतिः साध्यतया प्रतीयते; प्रतीतेः कालपरिच्छिन्नत्वं हेतुतया प्रतीयते; कालपरिच्छिन्नत्वत् कालान्तरे-ऽसत्त्वत् अप्रतीतिः प्रतीत्यभाव इत्युक्ते साध्याविशेष इत्यर्थः । इदं चोपलक्षणम्-संवेदनस्य तदप्रतीतिरित्यनन्वयश्च । न च संवे-दनस्येत्यस्य कालपरिच्छिन्नतयेत्यनेनान्वय इति वाच्यम्, प्रतीतेरित्यनेनान्वितस्य कालपरिच्छिन्नतयेत्यस्य निराकाङ्क्षत्वात् । तस्मादस्य भाष्यस्य संवेदनस्य तदप्रतीतिः घटादिसत्ताविषयव्यवहारानुगुण्याभावः प्रतीतेः कालपरिच्छिन्नत्वादित्यर्थ इति भावः । केचित्तु-कालपरिच्छिन्नतया प्रतीतेरित्यत्र प्रतीतेरित्यतदविवक्षितम्; संवेदनस्य कालपरिच्छिन्नत्वादित्येवार्थः । एवं च न तदप्रतीतिरिति साध्याविशेष इति वर्णयन्ति । अर्थापत्यन्तरमाहेति । ननु प्रत्यक्षज्ञानं स्वविषयस्य स्वसमकालवतिर्तावग-मकस्वभावमिति सिद्धम् । घटप्रत्यक्षे "इदानीं घटोऽस्ति, न वा' सति तत्काले संदेहादर्शनात् । ततश्च प्रत्यक्षं स्वयं सर्वकालवर्ति- त्वेन भातं चेत्, स्वविषयमपि सर्वकालवर्तित्तया भासयेत् स्वविषये घटादौ कालापरिच्छिन्नत्वलक्षणसार्वकालिकत्वावभासाभा- वात् ज्ञानेऽपि कालानवच्छिन्नत्वलक्षणसार्वकालिकत्वेन क्रतीतिर्नास्ति । अपितु कालावाच्छन्नत्वलक्षणानित्यत्वेनैव ज्ञानस्य प्रतीतिः । न च ज्ञाने नित्यत्वमाने हि विषयेऽपि तथात्वप्रसङ्गः; नित्यानित्यत्वौदासीत्येनैव प्रतीतिसम्भवात् इति वाच्यम्, स्वप्रकाशज्ञाने नित्यत्वधर्माभानेनित्यत्वरूपधर्मभानावश्यंभावादित्येकग्रन्थतया योजयितुं शक्यत्वात् इति चेत्-सत्यं सा यो- जना प्रतीयते, युक्तिर्न समीचीना । ज्ञाननित्यत्वे विषयस्यापि तथात्वमित्युक्ते ईश्वरप्रत्यक्षेऽतथात्वात् (स्व)व्यवहारानुगुण्य-कादाचित्कत्वमेव वक्तव्यमवशिष्यते । अत एव वक्ष्यति "अनुग्राहकतयोक्तौ भवतः' इति । पूर्वापरावधिद्वयास्वयंप्रकाशत्वा-देवानित्यत्वस्याप्रकाशे अवधिद्वयराहित्यरूपनित्यत्वस्याष्यप्रकाशः सुवच एव । कालापरिच्छिन्नत्वलक्षणनित्यत्वपक्षेऽपि कालपरिच्छेदस्यास्वयंप्रकाशत्वादेव तदभावलक्षणनित्यत्वस्य न प्रकाशोपपत्तिरित्यस्वरसादाह - यद्वा घटादिनित्यत्वप्रसङ्ग इति । अनुगतं नित्यत्वलक्षणमिति । सर्वकालसंबन्धित्वलक्षणनित्यत्वस्य कालसाधारण्याभावादिति भावः । लिङ्गादेः प्रत्यक्षज्ञानविषयत्वादिति । इदमुपलक्षणम् । "अधुनेदमतीतम्' इति ज्ञानं स्वाधारकालवृत्तिध्वंसंप्रतियोगित्वलक्षणमतीतत्व-मतीतवस्तुनि विषयीकरोति । इदमिदानींमतीतम्' इति शब्दप्रयोगस्थलेऽपि "इदानीम्' इति शब्दप्रयोगाधारकालवृत्तिध्वस-प्रतियोगित्वलक्षणमतीतत्वमेव भासते । ततश्च ज्ञानस्य नित्यत्वे सर्वस्यापि कालस्य तज्ज्ञानाधारकालतया अतीतानागतव्यव-स्थानुपपत्तिः । न चैवमीश्वरज्ञार्नेऽतीतत्वोल्लेखाद्यनुपपत्तिः स्यादिति वाच्यम्, तत्राप्यवस्ताभेदेन ज्ञानभेदमादायैवातीतत्वोल्ले- खस्य समर्थनीयत्वादित्यपि द्रष्टव्यम् । वस्तुतस्तु अनुमित्यादीनां नित्यत्वे अजन्यज्ञानत्वेन प्रत्यक्षत्वमेव स्यात् । ततश्च तद्विषयाणामपि नित्यत्वमेव स्यादिति दूषणे तात्पर्यमित्याहुः । निर्विषयसंविदस्फूर्तिः अनुभवानभ्यासश्चास्मरणमात्रहेतुतया हि प्रसिद्धा इति । अस्मरणनियमहेतुया प्रसिद्धा इत्यर्थः । अनुभवानभ्यासश्चेति च- शब्दात् प्रायणनारक्लेशादिः संगृह्रते । एते निखिलसंस्कारतिरस्कृतिकरदेहविगमादीत्यत्रादिपदग्राह्रा इत्यर्थः । "तदन्यधीरतात्पर्यं पटुत्वविरहो धियः । दुःखादि तीव्रमुन्मादोऽनभ्यासो दीर्घकालताः ।। एतैश्चादृष्टवैगुण्यं कल्प्यं संस्काररोधिषुः । एतेष्वसत्स्वरमरणात् ज्ञानाभावोऽनुमीयतेः ।।' इति सिध्यति (?) (सिद्धिः?) । अतो नियमशब्द इति । अस्मरणनियमहेतुभूतदेहविगमादेरभाव इत्युक्तेः अस्मरणनियमादि- त्येव वक्तुमुचितम्, न त्वस्मरणमिति । अस्मरणनियमहेतुभूतव्यासङ्गाद्यभावो यद्युच्यते, तदा अस्मरणमिति वक्तुं युज्यते । अस्मरणनियमहेतुभूतदेहविगमाद्यभावकीर्तनादस्मरणनियमादित्येव वक्तुमुचितमित्यर्थः । यद्वा अनुभवानभ्यासश्चेति चशब्दा-द्विषयानतरव्यासङ्ग उच्यते । ततश्चैते अस्मरणमात्रहेतवः । ततश्चास्मरणनियमहेतुदेविगमप्रसूतिनारकक्लेशाद्यभावेऽपि विषयान्त-रव्यासङ्गाद्यस्मरणमात्रहेतुवशादनुभूतस्याष्यस्मरणसंभावात् तद्वयावृत्त्यर्थं नियमशब्द इत्यर्थः । उक्ततिरस्कारकाभावे इति । उक्ततिरस्कारकरूपप्रतिबन्धकरहितानुभवो यत्र तत्र स्मरणमित्यप्रतिबद्धानुभवस्य स्मरणं व्यापकम् । अतश्च स्मरणरूपव्यापका-भावेनाप्रतिबद्धानुभवाभावे साध्ये देहविगमादिप्रतिबन्धकाभवरूपस्य विशेषणस्य सिद्धतया विशेषणवति विशेष्टाभावः सिध्यन्, विशेष्यरूपानुभवाभावमादाय पर्यवस्यतीति भावः । न त्वनुभवस्योक्तरिरस्कारभावायुक्तस्मरण व्यापकमिति भ्रमितव्यम्, तथा व्याप्तेरसंभवात् । अनुषङ्ग इति । न केवलमस्मरणनियमादनुभवाभाव इति प्रथमान्तसानुभवाभावशब्दस्य षष्ठयन्ततया विप-रिणमिनानुषङ्ग इत्यर्थः । अहंकारशब्दस्य महत्तत्त्वजन्याहंकारतत्त्वभ्रान्ति व्युदस्यति-अहंप्रत्ययेति । अहमिति प्रत्ययो यस्य सोऽहंप्रत्ययः-अन्तःकरणम् । अत एव वक्ष्यति, "ज्ञातृज्ञेययोरपि स्मरणं प्रत्यकारणत्वमकामेनापि स्वीकार्यम्' इति । न तु ज्ञातृविषयकज्ञानज्ञेययोरिति द्रष्टव्यम् । नन्वहमर्थस्यानुवृत्तौ प्रकाशप्रसङ्ग इत्यत्राह-प्रकाशत इति । अत्र चशब्दोऽध्याहर्तव्यः; अनुवर्तते प्रकाशते च; ततो हेतुरसिद्ध इत्यर्थः । न त्वनुवर्तते इत्यस्य प्रकाशत इति विवरणम् यथाश्रुतेऽनुपपत्त्यभावात् । तदालम्ब्य व्याघात्ताभिप्रायेणेति । अनुभवशब्दमात्रमालम्ब्याक्षिपतीति भावः । केवलैव संविदात्मानुभव इति भाष्ये -आत्मा-नुभव इति सप्तम्यन्ततया वैयधिकरण्येन व्याख्यानस्य क्लिष्टत्वादन्यथा व्याचष्टे-केवलैवेत्यादेरेवं चार्थ इति । धर्मिस्फुरणरूपा या संविदिति । ननु स्फुरणस्य संविद्रूपत्वे स्फुरणस्य व्यवहारानुगुण्यरूपसंविद्धर्मत्वप्रतिपादकोत्तरग्रन्थविरोध इति चेत्-न । धर्म-धर्मिणोरभेदोपचारेण स्फुरणे संविच्छब्दप्रयोगोपपत्तिरिहेति द्रष्टव्यम् । व्यवहारानुगुण्यमिति । ततश्च साश्रयत्वं सिद्धमिति भावः । ननु संविन्निविर्शेषत्ववादिनं प्रति व्यवहारानुगुण्यापरपर्यायभासमानत्वरूपस्य संविद्धर्मस्फुरणस्य संविशेषत्वसाधनम-नुचितमिति चेत्-न ।अस्मस्फुरणरूपा संविन्निर्विशेषेति वदता आत्मस्वरूपसंविदतिरिक्तस्य स्फुरणस्य निर्विशेषत्वमभ्युपेत्य स्फुरणस्य स्फुरत आत्मनश्चाभेदासंभवादित्यभ्युपेत्य तथोक्तयुत्पपत्तेः । न हि परेण आत्मरूपा संविन्निर्विशेषेत्युक्तम् । अपि-त्वात्मस्फुरणरूपैवेत्युक्तम् । अत आत्मस्फुरणस्य संविशेषत्वोपपादनं युज्यत इति द्रष्टव्यम् । स्मर्तव्यास्मरणलिङ्गेनेति । अने-नादराविशयविषयत्वमुच्यते । तेन तृणादिव्यावृत्तिः । जायमानेन चेति शेषः । ततश्च स्मर्तव्यास्मरणलिङ्गजन्येन तस्मिन् काले "न किंचिदवेदिषम्' इत्यनुभूतिरूपपरामर्शेन स्वाभावोऽपि गृह्रत इत्यर्थः । तद्धि उक्तिदूषणमिति । अनुभूतावनुत्पन्नवेन नित्यत्वे हि परेण प्रतिज्ञातम् । तद्विहाय भावत्वविशिष्टानुत्पन्नत्वेन साध्यत इति हेत्वन्तरपरिग्रहे प्रतिज्ञान्तरमिति यद् दूषणम्, तत् उक्तिदूषणम् । व्यभिचारस्तु अर्थ (वस्तु) दूषणम् । अतस्तदेव तर्ककुशलते-त्युद्भावनार्हमिति भावः । अस्य विशेषणस्य व्यापत्र्याभावादिति । एवं हि वदता पारमार्थिकविकारभावः साध्य इत्युक्तं भवति । ततश्च पारमार्थिकविकाररूपसाध्याभावस्योत्पत्तिरूपस्य साधनाभावस्य च व्याप्तिग्रहस्थानस्याभावाद्वयाष्यत्वासिद्धिरित्वर्थः । एतश्चोत्तरत्र स्पष्टम् । अनुभूत्यविभागत्वनिरासः तस्यापरमाथ्र्ये विशेषणषैयथ्र्यादिति । अनुत्पन्नत्वात् परमार्थविभागशून्या' इत्यत्र परमार्तविशेषणस्य पूर्वोक्तरीत्या व्याष्य-त्वासिद्धिसंपादकत्वादित्यर्थः । न तु, "मिथ्याभूत' इति विशेषणस्येति मन्तव्यम्, तस्याविशेषणत्वात् । तुळ्यन्यायतया दर्श-नभेदोऽपि सिद्ध इत्यर्थ इति । ननु-"दृश्यभेदसमर्तनेन दर्शनभेदोऽपि समर्थित एव, छेद्यभेदात् छेदनभेदवत्'ति कर्मभेदस्य क्रिया-भेदहेतुत्वे प्रतीयमाने किमिति तत् परित्यज्य तुल्यन्यायतयोति व्याक्यानमिति चेत्-सत्यम्, एकस्मिन् समूहालम्बने दृश्यभेद-सत्त्वेऽपि दर्शनभदाभावात् तस्य प्रवानयुक्तिव्यसंभवात्, छेद्यभेदात् छदनभदवदित्यस्य शङ्कान्तरपरिहारार्तत्वरूपयुक्तयन्तापद्भा- वाच्चैवं व्याख्यातमिति द्रष्टव्यम् । संयोगोदेरपि संबन्धिव्यङ्ग्यत्वमात्रेणेति । संबन्धिव्यङ्ग्यभेदवत्त्वमात्रेणेत्यर्थः । सबन्धी हि द्वेधेति । भेदव्यञ्जकः संबन्धीत्यर्थः; तस्यैव प्रस्तुतत्वात् । इतरथा प्रकृतानुपयुक्तत्वप्रसङ्गात् । संबन्धिव्यङ्ग्यभेदमपि वस्तु द्विवि- धम्, सम्बन्ध्यधीनसत्ताक्रमतादृशं चेति । पूर्वस्य तु स्वतो भेद एव, उत्तरस्त्वौपाधिक इति भावः । साध्यव्यावृत्तावपि साधनाव्यावृत्तत्वलक्षणानियतत्वमात्रमिति । साध्याभाववद्गामित्वलक्षणानियतत्वमात्रमेष । न तु पक्षत्र-यवृत्तित्वलक्षणम् । व्यतिरेवयनुमाने सपक्षस्याभावात् अनैकान्तिकमित्यस्यानियतमिति व्याख्यानं युज्यत इति भावः । न तु पराभ्युपगमादिति । ननु, "आनन्दो विषयनुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति धर्माः । ते चापृथक्तवेऽपि पृगिवावभासन्ते3 इति परै-नित्यत्वादीनां भावरूपाणामेव ब्राहृस्वरूपत्वमभ्युपेतमिति चेत्-न । तत्र नित्यत्वादेः कालानवच्छिन्नत्वादिरूपत्वसंभवादिति भावः । उभयत्रानुगतप्रकाशशब्दार्थमाहेति । उभयत्र चिदचितोरित्यर्थः । "ज्ञानं प्रकाशते, घटः प्रकाशते' इति व्यवहारसा-म्यादुभयसावारण्यमिति भावः । स्वव्यपहारसामग्य्रन्तर्भूतज्ञानवत्त्वमिति । स्वव्यवहारानुगुण्ज्ञानविषयत्वमित्यर्थः । न चास्मिन् पक्षेऽनुगम्#ः; ज्ञानावेद्यत्वतदन्यान्यत्वेनानुगमसंभवात् । एतदस्वरसादेवाह - यद्वा एवं चाहुरिति । सर्वत्र व्यवहार-प्रतिसंबन्धित्वमेवानुगतं प्रकाशशब्दार्थः । तत्तु द्वेधा-क्कचित् ज्ञानविषयत्वात्, क्कचितदभेदादिति भावः । अत्र चिदचिशेषपदार्थ- साधारणं व्यवहारानुगुण्यमिति भाष्यं चिदचिदशेषपदार्थनिष्ठं स्वव्यवहारानुगुण्यमिति व्याख्याय चिदचिदशेषपदार्थविषयक-व्यवहारानुगुण्यं चिद्गतमेव प्रकाशशब्दाथर् सति व्याचष्टे-यद्वा ज्ञानगतप्रकाशेति । व्यवहारप्रतिसंबन्धित्यं प्रति हेतुत्वरूपमिति । व्यवहारहेतुत्वरूपमित्यर्थः । व्यवहर्तव्यत्वमुभयसाधारणम् । व्यवहारहेतुत्वं तु ज्ञानासाधारणमिति भावः । प्रत्यक्तवानुकूलत्वेति । प्रत्यवत्वानुकूलत्वैकत्वविशिष्टस्वव्यवहारं प्रतीत्यर्थः । सदकारणकत्वं च नित्यत्वं प्रसिद्धमिति । सत्त्वे सति अकारणकत्वमित्यर्थः । सत्त्वे सतीति विशेषणमसति प्रागभावे चाति-व्याप्तिवारणार्थमिति द्रष्टव्यम् । अस्ति चेत् पक्षापात् स्यादिति । अस्मात्पक्षपातः स्यादित्यर्थः । प्रतीतिश्चेत् कस्यचिदिति । साश्रया सकर्मिका च वक्तव्येत्यर्थः । ननु भाष्यानुगुण्येन सिद्धिश्चेत् कस्यचित् किंचित् प्रतीति वक्तव्ये, प्रतीतिश्वेदिति वदतः कोऽपिप्राय इति चेत्-उच्यते-सिद्धेरकमर्कतया सिद्धिश्चेत् सकर्मिका स्यादित्युक्तेरयोगात् । किंच सिद्धिश्चेत् कस्यचित् कं (किं) चित्प्रतीत्युक्ते घटस्य सिद्धिर्देवदत्तं प्रतीति वक्तव्यम् । घटो दवदत्तं प्रति सिधेयतीति हि वक्तुमुचितम् । न तु देवदत्तो घटं प्रति सिध्यतीति । ततश्च "कस्यचित् पुरुषस्य किंचिदर्थजातं प्रति सिद्धिरूपतया' इत्युत्तरभाष्यविरोधापत्तिः । अतः सिद्धि#ाब्दः प्रती-तिमात्रपर इति प्रदर्शनार्थं सकर्मकप्रतीतिशब्दो व्यवह्मत इति द्रष्टव्यम् । ननु भाष्ये संविच्चेत् कस्यचित् किंचित् प्रत्येव भवतीति वक्तुं सुशकत्वात् सिध्यति चेदित्येवं प्रणाड¬ा प्रतीतेः सिद्धित्वसमर्थनपुरस्कारेण दूषणे न हेतुं पश्याम इति चेत्-न-तस्यो-क्तिमात्रभेदरूपत्वेनादोषात् । कस्यचिदित्युक्तज्ञात्रपेक्षाप्रतिक्षेपं शङ्कत इति । कस्येति निर्दिष्टसिद्धिप्रतिसंबन्ध्यपेक्षाप्रतिक्षेपं शङ्कत इत्यर्थः । आत्मानं प्रतीत्युत्तरग्रन्थानुसारात् आत्मन इति चतुर्थीमभिप्रेत्याह-आत्मानं प्रतीति । यद्यपि कस्य सिद्धि-प्रतिसंबन्धिन इत्यपेक्षायामात्मन इत्युक्ते आत्मासिद्धेप्रतिसंबन्धीत्यर्थलाभ त् तदर्थमात्मानं प्रतीति न व्याख्येयम् । किंच कस्येत्यस्योत्तरं षष्टयन्तमेव भवितुमर्हति, न द्वितीयान्तम्-तथापि स्पष्टार्तमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । आत्मशब्दः स्ववाचीति । आत्मशब्दस्य ज्ञातृत्वलक्षणसिद्धप्रतिसंबन्धिपरत्वे कः सिद्धिप्रतिसंबन्धीति प्रश्नस्य सिद्धिप्रतिसंबन्धीत्युत्तरमसंगतं स्यात् । अतोऽन्यप्रतिद्वन्द्विपर इति भावः । न चार्थजातं प्रति सिद्धिरूपस्य कथमात्मानं प्रत्यपि सिद्धिरूपत्वमिति वाच्यम्, एकस्य प्रतिसंबन्धितया प्रतिशब्दार्थीभूतलक्षणत्वम्, अपरस्य विषयतया लक्षणत्वमिति "आत्मानं प्रति, अथजातं प्रति' इति च सुव- चमिति द्रष्टव्यम् । सिद्धिप्रतिसंबन्ध्यात्मा क इति । आत्मशब्दस्य स्वपरत्वेन व्याख्याततया तदंशस्याक्षेप्तुमशक्यत्वात् सिद्धि-तिसंबिन्धत्वमात्मशब्दनिर्दिष्टस्य स्वस्य कथमित्यर्थः । स्वस्यैव स्वप्रतिसंबन्धित्वे विरोधादिति भावः । न त्वात्मत्वमष्याक्षेष्य-कोटिप्रविष्टमिति द्रष्टव्यम् । संविदात्मत्वनिरासः संविदात्मभावस्येति । अ#ि#ात्मशब्दः सिद्धिप्रतिसंबन्धिपरः; न तु स्वपरः; अन्यत्वप्रतिसंबन्धित्वस्योपपादननिरपेक्षत्वादिति द्रष्ट- व्यम् । धर्मधर्मिभावेति । अतो निष्प्रकारकज्ञानस्य नावकाश इति भावः । इह किमर्थ इति । किमुत्पत्तिवाची, उत ज्ञप्तिवाची- त्यर्थः । कर्तुरपि प्रत्यभिज्ञाविषयत्वादिति । ननु "पूर्वं मयानुभूतो यः, स एवायम्3 इति प्रत्यभिज्ञाया पूर्वानुभूतवि#ेयाभेदस्य पुरो-वर्तिनि सिद्धावपि कथमनेनानुभवित्रभेदसिद्धिः? तदानीमनुभवितुश्च मदर्थस्य, इदानीमनुभवितुश्च मदर्थस्याभेदाविषयत्वेन भेदेऽप्यस्याः प्रतीतेः संभवात् । न चान्यानुभूतेऽन्यस्मरणासंभवादभेदसिद्धिरिति वाच्यम्, तह्र्रभेदस्तया युक्तया सिध्यतु; न तु प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षेण । यदि च तावन्मात्र एव संरंभस्तर्हि वक्ष्यमाणायाः प्रत्यभिज्ञाश्रायत्वयुक्तेरेव प्रमाणीकरणसंभवात् प्रत्यभि-ज्ञाविषयत्वस्य प्रमाणीकरणमयुक्तमिति चेत्-न; 2यः पूर्वं मयानुभूतः, स एवायमर्थस्तेनैव मयानुभूयते, इति प्रत्यभिज्ञायाः प्रमा-णीकरणसंभवादित्यत्र तात्पर्यात् । उत्पत्तिस्थिती सिद्धे इति । "जानामि' इति ज्ञानानुकूलकृतिमत्त्वप्रतीतेरुत्पत्तिप्रतीतिः, लटा धात्वर्थवर्तमानत्वप्रतीतेः स्थितिप्रतीतिरिति भावः । ननु "जानामि' इत्यादौ धात्वर्थाश्रयत्वमेव प्रतीयते; न तु तदनुकूल-कृतिमत्त्वम् । अत एव नित्यज्ञानाश्रयस्यापि परमात्मनः "वेदाहं समतीतानि' इति ज्ञानाश्रयत्वप्रतीतिरिति यद्यपरितोषः, तर्हि "मम ज्ञानमुत्पन्नम्' इति प्रतीतिरुत्पत्तौ प्रमाणीकरणीया । ज्ञातुरेव ममेत्युक्तिरिति । तृचः कर्तृत्वार्थकत्वेनानन्तरकालोत्पन्न-त्वप्रतीतेरिति भावः । निरोधो नाम पटसंविदिति । यद्यष्युत्पत्तेः प्रथमक्षणयोगित्वरूपत्ववत् विनाशस्य चरमक्षणयोगिवमपि सुवचम्-तथाष्युत्तरोत्तरावस्थासबन्धस्यैव पूर्वपूर्वावस्थाविनाशत्वमिति द्रष्टव्यम् । आत्मा हि प्रतिसंधत्त इति । न त्वन्तःकरणमिति शेषः । अनुभूतेरात्मत्वे अनुभवित्रभेदप्रतिसंधानमनुभूतेः कथं स्यादिति भावः । उभयाभ्युपेता संविदेवेति । भाष्ये ज्ञातुरुभयानमिमतत्वं प्रतीयते । मृषावादिभिश्च तदभ्युपगमात्तदीयशङ्कापरिहारपरत्वमयुक्तमिति ज्ञातृस्वरूपानभ्युपगन्तृबौद्धैकदेशिमतं प्रसङ्गान्निराकरोतीत्याह-बौद्धैकदेशिभिरिति । उपलब्धिपराहतत्वात्संविदात्मत्वमनु-पपन्नमिति । संविद एवात्मत्वम्, तद्वयतिरिक्तस्यात्मत्वाभाव इत्येतस्य तद्वयतीरिक्तोपलब्धिपराहितत्वादित्यर्थः । अत एव- अस्तु ज्ञातुरप्युपलम्भः । नैतावता संविदत्मत्वममुप'लब्धिपराहतम् । न हि संविदनात्मेति कश्चिदुपलम्भोऽस्तीति चोद्यं पराकृतं वेदितव्यम् । एतादृशक्लिष्टार्थाश्रयणप्रसङ्गपरिहाराय मृषावदिशङ्कापरिहारपरतया व्याचष्टे-यद्वा संविदः परमार्थत्वेनेति । अहमर्थात्मत्वसमर्थनम् अस्मत्प्रत्ययत्वेन पराभ्युपगत इति । मृषावादिमत्रेपि "अहम्' इति प्रत्ययरूपेऽस्मत्प्रत्यये चिदचिदंशद्वयभानाभ्युपगमाद्ययाश्रुते- ऽपि न दोष इति द्रष्टव्यम् । अन्वयित्रयमिति । यद्यपि "अनुभूतिरात्मा प्रत्यक्तवात्', "अनुभूतिः प्रतीची स्वयंप्रकाशत्वात्', अनुभूतिः स्वप्रकाशा, अभुभूतित्वात्' इति व्यतिरेकिक्रयवत् "अहमर्थो नात्मा पराक्तवात्' "अहमर्थः पराक् ज्ञानाधीनप्रका- शत्वात्' "अहमर्थो ज्ञानाधीनप्रकाशः चिद्ययतिरिक्तत्वात्' इत्येवमुत्तरोतरस्य पूर्वपूर्वसाधकतयोपन्यास एव सुश्लिष्टः-तथापि साधनकमवैचित्रप्रदर्शनार्थमेवमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । भाष्ये-चिन्मात्रातिरेकी युष्मदर्थ एवेति । युष्मदर्थ एव अनात्मैवेत्यर्थः । "स आत्मा' इत्यस्य प्रतिनिर्दोरूपत्वादिति द्रष्टव्यम् । इतरानुमानचतुष्टयमिति । "अनुभूतेश्चित्त्वात् स्वप्राशत्वम्', "अहमर्थस्य चित्त्वादस्वप्रकाशत्वम्' इत्यनुमानद्वयं विहाय, "अनुभूतेः स्वप्रकाशत्वात् प्रत्यवत्वम्', "प्रत्यक्तवाच्चात्मत्वम्' इत्यनुमानद्वयस्य च, "अहमर्थस्यास्वप्रकाशत्वात् परोक्तवम्', "ततश्चानात्मत्वम्' इत्यनुमानद्वयस्य च दूषणमाहेत्यर्थः । ननु "अहं जानामि' इत्यत्र ज्ञानशेषित्वलक्षणप्रत्यक्तवस्य कथं भानमित्याशङ्कयाह-धर्मितयावभासादेवेति । ननु "अहम्' इत्यत्र चिदंश्रोपि भासत इति वदन्तं प्रति नेदमुत्तरम्, अंशद्वयेऽपि वृत्तिज्ञानाश्रत्वप्रतीतेरिति चेत्-न; "अहम्' इत्यत्रांशद्वयानुपलम्भात् । उप- लम्भे च चित्रोप्यहमर्थतया अहमर्थानात्मत्वोक्तिर्विरुध्येतेति भावः । प्रत्यक्तवं विपरीतसाधकं चेत्याहेति । अहमर्थात्मत्वसाधकमित्यर्थः । स्वंप्रकाशत्वहेतोः सत्प्रतिपक्षत्वं चेति । तुल्यबलत्वा- भावात् बाधितार्थत्वमित्यत्र तात्पर्यम् । इतरथा प्रत्यक्तवहेतोरसिद्धिदाढर्¬मिति पूर्वग्रन्थविरोधात् । यद्वा विशेषः(ष) दर्शनाभि- प्रायेण सत्प्रतिपक्षतोक्तिरिति द्रष्टव्यम् । संवित्प्रत्यत्तवहेतोरसिद्धिश्च सिद्धेति । पूर्वमहमर्थव्यतिरिक्तत्वाहतुना असिद्धिरुक्ताः; अधुना अहंप्रत्ययाविषयत्वहेतुतेति भेदः । यद्वा संवित्प्रत्यक्तवसाधकस्वप्रकाशत्वहेतोन्र्याष्यत्वासिद्धिश्च सिद्धेत्यर्थः । अतो न पौनरुक्तयप्रसङ्ग इति द्रष्टव्यम् । यत्संबन्धित्वेन दुःखज्ञानमिति । उद्वेगहेतुर्भवतीति शेषः न हि शास्त्रं श्रवणादिनिरपेक्षमिति । यद्यपि कृतसाङ्गाध्ययनस्य शब्दोऽर्थप्रत्यायको भवत्येव, तथाप्यनुष्ठानपर्यवसायिप्रमितिजनकत्वं शास्त्रस्य श्रवणादिसापेक्षम् । श्रवणं च बुभुत्साधीनम् । स च पुरुषार्थत्वपर्यवसायित्वावीनेति भावः । ज्ञातव्यस्येति । मुमुक्षुज्ञातव्यस्येत्यर्थः । अहमर्थस्य नियत्वकथनमपीति । यद्यपि, 'नात्मा श्रुतेः' इत्यत्राहमर्थस्य नित्यत्वं न साधितम्, अपि त्वात्मनः-तथापि तस्यात्मत्वं सिद्धि-मित्याभिमानेन तथोक्तमिति द्रष्टव्यम् । ज्ञानस्वरूपत्वज्ञानगुणकत्वे तद्वयतिरिक्तवादहमर्थ इति । भाष्ये न चासौ ज्ञाताहमर्थः इत्यत्र ज्ञातेति हेतुगर्मं विशेषणम् । वक्ष्यति च-न हि दीपादेः स्व-प्रभावलनिर्भासितत्वेनाप्रकाशत्वमिति । ततश्च स्वधर्मभूतज्ञानप्रभावलनिर्भास्यतया कथं ज्ञातृरनन्यप्रकाशत्वमित्याक्षिष्या-नात्मत्वसाधकहेतोरन्याधीनप्रकाशत्वस्यासिद्धिमभिप्रायन्नाहेत्यर्थः । तच्च कथमित्यत्राहेति । प्रकाशाश्रयस्य तस्यानुभूत्यादि-शब्दितसकर्मकसकर्तृकज्ञानरूपप्रकाशत्वं कथमित्याक्षेपभिप्रायः । चैतन्यं ज्ञानत्वमिति । व्यवहारानुगुणत्वमित्यर्थः । आत्मनि ज्ञानाब्दस्यस्वप्रकाशत्वाभिप्रायत्वात्, आत्मनि प्रयुज्यमानो ज्ञानशब्दः स्वप्रकाशे रूढ इत्युक्तत्वाच्च व्यवहारानुगुणत्वलक्षण-स्वप्रकाशत्वमेव ज्ञानशब्देनेह विवक्षितम् । तच्चातुभूतिसंविदादिशब्दानभिलापनीयस्याष्यकर्मकस्यकर्तृकस्य युज्यत इति भावः । अहमर्थस्य चैतन्यस्वभावत्व इति । "अन्नायं पुरुषः स्वयं ज्योतिः' इत्यादिवाक्यैरनन्याधीनप्रकाशत्वलक्षणचैतन्यस्वभावत्वे प्रमाणं दर्शयिष्यन्, प्रकाशगुणकस्य कथमनन्याधीनप्रकाशत्वं सजातीयान्वयदर्शनरूपयोग्यताया अभावादित्याशङ्कय प्रका-शत्वस्वभावस्य प्रकाशगुणकत्वं दीपादौ दृष्टति#ि योग्यतां प्रदर्शयतीत्यर्थः । न तु स्वप्रकाशत्वलक्षणचैतन्यस्वभावत्वमिति मन्त- व्यम् । एतेन-"अहमर्थस्य चैतन्यस्वभावत्वे श्रुतिप्रमाणं वक्ष्यन्' इति ग्रन्थपर्यालोचनायां चैतन्यस्वभावत्वमेवानन्याधीनप्रकाश-त्वमिति प्रतीयते । "यः प्रकाशस्वभावः सोऽनन्याधीनप्रकाशः' इति तर्कस्यानन्यादीनप्रकाशत्वप्रतिपादकश्रुत्यतुग्राहकत्वस्यैव युक्ततया चैतन्यस्वभावत्वानन्याधीनप्रकाशत्वयोरैक्यावश्यंभावात् । ततश्चाहमर्थोऽनन्याधीनप्रकाशः स्वप्रकाशत्वादिति साध्यसाधनयोरविशेषः, द्वयोरपि चैतन्यस्वाभावत्वरूपत्वात्-इति शङ्का परास्ता, चैतन्यस्भावत्वस्यैकरूपत्वाभावात् । केचित्तु-अहमर्थोऽनन्याधीनप्रकाशः स्वयंप्रकाशत्वादिति पूर्वोक्तानुमाने व्याÏप्त दर्शयतीत्यापि व्याचक्षते । न च-"तत्र स्वयंप्रकाशत्वं हेतुः, इह तु प्रकाशस्वभाव इत्युच्यत' इति वैरूप्यं शङ्कयम्, द्वयोरष्येकत्वात् । स्वपयं प्रकाशत्वादित्यस्यापि प्रकाशस्वभावत्वादित्ये- वार्थ इति । तस्मिन्नपि व्याख्याने न दोषः । आत्मदीपेति । अत्र समाहारगर्भो द्वन्द्वः । अतश्चतुष्र्वपि न द्विवचननिर्देशानुपपत्ति- रिति द्रष्यव्यम् । यादृशमिति साक्षात्परं-परौदासीन्येन व्यवहारानुगुणत्वमित्यर्थः । यद्वा आत्पदीपयोर्धर्मभूतज्ञानप्रभयोरित्यर्थः । तादृशमिति । दीपतत्प्रभयोरौज्जापल्यम्, आत्मधर्मभूतज्ञानयोः स्फुरणमित्यर्थः । साध्यवैकल्यनाशङ्कयेति । इदमुपलक्षणम् - साधनवैकल्यमित्यपि द्रष्टव्यम् । रूपितत्समवेतार्थेति । द च रुपितत्समवेतार्थयोः रूपपेक्षेया-धम्र्यन्तरत्वात्तेन कतं तद्वारणमिति वाच्यम्, धम्र्यन्तरशब्दस्य स्वाश्रयेतरद्रव्यार्थकत्वस्योत्तरग्रन्थे स्पष्टत्वात् । चैतन्यस्वाभावतेत्यादि भाष्यमिति । यद्यपि "यः प्रकाशस्पभावः' इत्यारभ्य तर्करूपत्वं प्रागुपन्यस्तम्, तथापि चैतन्यस्वभावतेत्यारभ्य तर्करूपत्वेऽपि विरोधाभावादेवमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । ज्ञानधर्मकत्वज्ञानस्वरूपतोक्तेरिति । हेतुसाध्ययोः प्रदर्शनादिति भावः । ननु कर्पूरादीनां द्वरोपलब्धगन्धानामिति (दूयोपलब्धगन्धानामिति) हेतुगर्भविशेषणम् । कर्पूरादीनां द्वरोपलब्धगन्धत्वादि- त्यर्थः । अतश्च यत् कैश्चिदुक्तम्-"द्वरोपलब्धगन्धानामित्येतत् प्रक्षिप्तम् । तथाहि सति समुद्गसंपुटादीति ग्रन्थस्याप्रसक्तप्रतिषेधता-प्रसङ्गात्' इति-तन्निरस्तम् । अत्र समुद्गसंपुटयोः सामान्यविशेषरूपेणार्थभेदसत्त्वान्न पौनरुकत्यशङ्का । उभययादिसंप्रतिपन्नाना-मेवेति । उपलभ्यमानगन्धश्रयणामेषामेवावयवानां निश्चलतयावस्थितिमात्रमेव लघु; न तु-तेषामवयवानां संयोगविशेषरूप उपनिषातः, तद्धेतुकधम्र्यन्तरोत्पत्तिः, तदुत्तरक्षणे विशरणम्, तदधीनधर्मिनाशः, पुनरपि तदुवरक्षणे पुञ्जीभावेन धम्र्यन्तरोत्पत्ति-रित्यादिकल्पनम् । अतो न गौरवमिति भावः । अकृतिरिति । निव्र्यापारः, निश्चल इत्यर्थः । वायुतेजःप्रभृतिभिः संबन्धादिति । रश्मिमत्त्वे तेज संबन्ध एव प्रयोजक इति द्रष्टव्यम् । गत्वगणां रश्मीनामिति । कपालं निर्मिद्य सलिले प्रविष्टानामपि ततो-ऽचिरादूध्वर्निर्गमनमेव स्यात्; न तु तत्र विश्रम इति भावः । अग्न्यवयवसंक्रान्त्यैवौष्णयोपलम्भ इति । विशरणमन्तरेणै-वाग्निसहचरिताग्न्यवयवसंक्रान्त्यैवौष्ण्योपलम्भं इत्यर्थः; "आतपतप्तेष्वपि न किरणविशरणादवयवसंक्रम' इत्युत्तरग्रन्थानुसा- रात् । केचित्तु-अग्नितप्ते विशीर्णावयवसंक्रमणमभ्युपेतम् । अत एव हि सिद्धं नः समीहितम्, तेषामेव विशीर्णावयवानां प्रभा-त्वावगमादित्याशङ्कय निषिध्यते "सलिलादौ सङ्क्रमन्तः' इत्युत्तरग्रन्थेनेति वर्णयन्ति । तदुपात्तमुक्ताग्न्यवयवकार्यमिति प्रती- यत इति । अत्र केचित् - सौर्यरश्मीनां संतापहेतुत्वस्याग्न्यवयवद्वारकत्वेऽग्नीनां संतापनहेतुत्वमादित्यरश्म्यवयवानुप्रवेशकृत- मिति किं न स्यात्? उभयोरपि परस्परानुप्रवेशस्य प्रामाणिकत्वात् । तस्मादष्युभयोरष्युष्णत्वाविशेषात् संतापहेतुत्वमेव वक्तव्यम् । न त्वन्यतरस्यान्यतरद्वारकत्वम् । न हि "वायुर्धूलिं वर्षति शोषयति' इत्युक्ते शोषणस्यापि किंचिद् द्वारतयापेक्षितम् । न चाग्नीनां दिवापि तापहेतुत्वदर्शनात् । तदा सूर्यरश्म्यवयवानुप्रअवेशाभावात् स्वत एवाग्नेस्तापहेतुत्वमिति वक्तुं शक्यम्, "रश्म्यनुसारी' इति सूयोक्तन्यायेन रात्रौ सूर्यरश्मीनां संतापहेतुत्वस्य सिद्धतया तदानीमग्न्यनुप्रवेशाभावात् संतापहेतुत्वं न स्यादिति साम्यात् । अग्न्यवयवादीनामनुप्रवेश त् सौरकिरणानामनुप्रवेशे दोषाभावाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् (वदन्ति?) । ननु ष्लोषणद्रवीभूतेति । अत्र केचित्-अयं ग्रन्थः ऊध्र्वमुद्गग्येति ऊध्र्वगमनतिर्यग्गमनस्वभावविरोधप्रदशर्कभाष्यस्यावतारिका; न तु विशरणपिण्डीभावस्वभावविरोधप्रदर्शक्स्य । न हि विशरणस्वभावेति पूर्वभाष्यस्य तत्पूर्वमेवावतारितत्वात् । अतश्च ऊध्र्वमुद्गम्येतीति प्रतीकग्रहणं युक्तमिति वदन्ति । ॠजुर्दश एव छायायोगादवगम्यत इति । यदि प्रभाय ॠजुप्रसरणनियमो न स्यात्, तदा दीपप्रभाव्यवधायकस्तम्भान्तरितान्वकारस्थले प्रभाया वक्रमार्गेण वायुनीतपांसूनामिव गमनप्रसङ्गेन तत्रत्यान्ध-कारेऽष्यार्जवं न स्यादित्यर्थः । ननु तिरोधायकपदार्थं प्रति ॠजुप्रदेश एव छायायोगे नियमो नास्ति; तथा हि सति व्यवधायकस्य पदार्थस्य दीपसंनिकृष्टत्वे पृथ्वग्रा सूक्ष्मसूला छाया नोपलभ्येतेत्यत्राह - छायावैपुल्यमिति । छायापृथ्वग्रन्वं निरुप्यमानरश्मीनां पृथ्वग्रसूक्षममूलत्वनिबन्धनमित्यर्थः । अयं भावः- यावद्देशप्रसरणशीलाग्रवन्तो रश्मयो निरुध्यन्ते तावद्देशप्रसृता छाया भवतीति । उत्पत्तिविनाशसामग्रीभ्पामिति । अयमिहनुमानक्रमः - द्वितीयादिवत्र्यवयवाग्निसंयोगो दीपोत्पादकः वत्र्यवयवाग्निसयंयोगत्वात्, प्रथमवत्र्यवयवाग्निसंयोगात् । प्रथमवर्तिकावयवनाशो दीपनाशहेतुः, वर्तिकावयवनाशत्वात् चरमवर्तिकावयवनाशवदिति । भाष्ये औष्णयाधिक्यमित्याद्युपलब्धिव्यवस्थाष्यमिति । इदमुपलक्षणम्-औष्रयाधिक्यं न प्रभाधर्मः, अपितूद्भूतस्पर्शानां तत्सहचरि- तानां तेजोवयवानां धर्म इत्यपि सुवचमिति द्रष्टव्यम् । अनेन पक्ष्यमाणश्रुतिवाक्य इति । ननु ज्ञानादिव्यपदेशस्य स्वप्रशाशत्व- मादाय निर्वाहः । स्वप्रकाशत्वस्य तु चैतन्यस्वभावत्वमादाय निर्वाहः; चैतन्यम्बभावता हि स्वप्रकाशतेयुपपादनात्; अतोऽन्यो-न्याश्रय इति चेत्-न; चैतन्यस्वभावत्वमित्यत्र चैतन्यलक्षणज्ञानत्वं व्यवहारानुगुणत्वमात्रमेव, न तु संविदनुभूत्यवगत्यादिशब्द-प्रवृत्तिनिमित्तत्वमभिप्रेत्येति पूर्वोक्तत्वाददोषात् । व्यतिरेकशब्देन निःशेषग्रहणं कृतमिति । अन्तरङ्गः कृत्स्नः सैन्धवघन इत्यपेक्षया बहिरङ्गव्यतिरिक्तः, कृत्स्नः सैन्दवधन इत्युक्ते, असंकुचितसर्वान्तरङ्गप्रतीतिरनुभवसिद्धेति भावः । स्वसंबन्धितया प्रतीतमिति । स्वसंबन्धाप्रतीतौ स्वसंबन्धितया अप्रतीतमित्यन्वयः । ज्ञानान्तरवेद्यत्वं स्यादिति । ज्ञातृज्ञान-संबन्धविषयकज्ञानस्य संबन्धिभूतज्ञातृज्ञानविषयकत्वावश्यंभावादिति भावः । नन्वेवं ज्ञानत्ववैशिष्टयमात्मनि च प्रत्यकत्वा-नुकूलत्वैकत्ववैशिष्टयं कथं भायात्? वैशिष्टयानुयोगिनः स्वस्य स्वविषयत्वासंभवादित्यपि वक्तुं शक्यमिति चेत्, तस्याष्याक्षेप-स्येष्टत्वात् । संबन्धविषयकज्ञानेन सह ज्ञातृसंबन्धस्यापीति । ज्ञातृव्यवसायसंबन्धविषयकानुव्यवससायेन सह ज्ञ तुः संबन्ध- स्यापि वेद्यत्वायानुव्यवसायानुव्यवसायः स्वीकतव्र्य इत्यर्थः । अहमर्थो हि विशेष्यतैकस्वभावः स्वात्मनामुपस्थापयतीति । न च प्रत्यवत्वानुकूलत्वैकत्वभिन्नात्मधर्मग्रहे आत्मनः सामथ्र्याभावात् कथं विशेष्यत्वस्य ग्रहणमिति वाच्यम्, विशेष्यत्वस्य स्वभावानतिरिक्तत्वेन ग्रहणसंभावात् । न च विशेषणत्वविशेष्यत्वस्वभावग्रहणेऽपि परस्परनिरूपितत्वाग्रहात् कथं विशिष्टव्य- वहार इति वाच्यम्, परस्परनिरूपितत्वासंसर्गाग्रहस्यैव संसर्गग्रहकार्यजनकत्वात्, तस्यापि तदुभयस्वरूपत्वाद्वा ग्रहणोपपत्तेः । ननु प्रत्यक्पदजन्योपस्थितेरात्मविषयत्वं वक्तव्यम्, तत्र प्रकाशद्वयस्याभ्युपगन्तव्यत्वात् । तत्रावेद्यत्वलक्षणस्य स्वप्रकाशत्व-स्यास्मदि#ेष्टत्वाभावात् प्रकाशद्वयसत्त्वे न दोष इत्येव परिहर्तव्यमिति चेत्-सत्यम्, "घटमहं जानामि' इति ज्ञानं चक्षुरिन्द्रियज- न्यम्; न तु नैयायिकमत इवानुव्यवसायरूपं मनोजन्यम् । न हि चक्षुर्जन्यज्ञान आत्मनो विषयत्वं संभवति । अतोऽहमित्येव धर्मी स्फुरति । घटज्ञानांशः स्वप्रकाशतया भासत इत्येव वक्तुमुचितमति भावः । जडत्वप्रयुक्तम् हि तत्रेति । जडस्थलीयसहा- वभास एवैकज्ञानगम्यत्वप्रयोजक इत्यर्थः । व्युत्पत्तिनिमित्तमस्त्विति । यथा "वासस्वी देवदत्तपदवाच्यः' इत्यत्र वासो देवदत्तपदव्युत्पविदशायां निमित्तमेव, न तु शक्यको-टिप्रविष्टम् - तथेत्यर्थः । धर्मभूतज्ञाने सावकाशोऽस्मन्मत इति । ननु परमत्रेपि "ज्ञायतेऽनेन' इति व्युत्पत्त्या अन्तःकरणवृत्ति-ज्र्ञानमिति वृत्तिज्ञाने संबन्धिशब्दः सावकाश इति चेत-न । जडायामन्तःकरणवृत्तौ ज्ञानत्वोक्तेरसंगतत्वात्; भावप्रत्ययान्तज्ञान-पदवाच्य एव संबन्धित्वव्यवहाराच्चेति भावः । उत स्वस्मै स्वयंप्रकाशमानत्वमिति । अत्र केचित्-स्वस्मै भासमानत्वमिति तृतीये विकल्पे संविदि असिद्धया दूषिते सति स्वस्मै …

… स्वयंभासमानत्वमिति चतुथर्विकल्पस्योत्थानासंभवेन, "तस्मात् स्वात्मानं प्रति स्वसत्तयैव सिध्यन् अजडोऽहमर्थ एवात्मा' इति भाष्यस्य चतुथर्विकल्पदूषणत्वं न युक्तम् । तस्मादित्यादिभाष्यस्य पूर्वप्रस्तुतविकल्पदूषणोपसंहारे स्वरसस्य पक्षान्तरप्रतिक्षेपक-परतया व्याख्यानमपि क्लिष्टम् । तथा तस्यैव भाष्यस्य ज्ञानकर्मतामन्तरेण व्यवहारानुगुणत्वं ज्ञानान्तरनिरपेक्षप्रकाशत्वमित्वेव-विधपञ्चमपक्षविकल्पद्वयनिरसनपरत्ववर्णनमपि क्लिष्टम् । न हि "तस्मात् स्वात्मानं प्रति स्वसत्तयैव सिध्यन्नजडोऽहमर्थ एवात्मा' इति भाष्यं ज्ञानकर्मतामन्तरेण व्यवहारानुगुणत्वरूपपञ्चमपक्षविकल्पस्य दूषणीभवितुमर्हति । तस्मिन् हि पक्षेऽहमर्थे एव व्य- भिचार उद्भाव्यः, न त्वहमर्थ एवात्मेति । ज्ञानकर्मतामन्तरेण व्यवहारानुगुणत्वस्याहमर्थ इव संविद्यपि सत्त्वेनाहमर्थोऽप्यात्मेत्येव वक्तुमुचिततया "अहमर्थ एवात्मा' सति वक्तुमचितत्वात् । ततश्च स्वसत्ताप्रयुक्तप्रकाशत्वं वा, अव्यभिचरितप्रकाशमत्ताकत्वं वा, तत्त्वे सति स्वस्मै भासमानत्वं, वा, अन्यसंबन्धानपेक्षप्रकाशत्वं वेति । चतुर्धा विकल्पोऽभिमतः । भाष्येऽपि तथैव प्रतीयत इति वदन्ति । प्रत्यक्षबाधः सर्वसाधारणं दूषणमिति । "अहम्' इति भासमानस्यैवात्मत्वेन तस्य ज्ञानाश्रयतया ज्ञानभेदनैव प्रतीतेरिति भावः । यद्वा "अहं जानामि' इति तस्याहमर्थधर्मत्वग्राहिप्रमाणबाध इत्यर्थः । अनैकान्त्यांवरोधयोरन्यतरेणेति । स्वदर्शने पक्षत्रयवृत्ति-त्वरूपमनैकान्त्यम्; परदर्शने पक्षविपक्षमात्रवृत्तित्वरूपविरोध इत्यर्थः । न व्यभिचरति प्रकाशो यस्य सत्ता-मिति । अत्र केचित् - न व्यभिचरति प्रकाशं यस्य सत्तेति पाठः समीचीनः, तस्यैवार्थस्योचितत्वात् । सत्ताया एव प्रका-शव्याप्यत्वस्य विवक्षितत्वात्, भाष्यस्थाव्यभिचरितशब्दस्य कर्मणि क्तप्रत्ययान्तत्वेन कर्तरि क्तप्रत्ययोन्तत्वाभवादिति वदन्ति । परस्मै भासमानत्वमुपपादयतीति । "अहं सुखी' इत्यत्राहमथस्र्य सुखशेषित्वभानात् सुखस्यैव प्रकाशरूपत्वात् सुखप्रकाश-शेषित्वलक्षणं प्रकाशफलित्वमपि "अहं सुखी' इत्यत्र भासत इति भावः । अथाहमर्थस्य भ्रान्तिसिद्धत्वमिति । न च भाष्ये ज्ञातृतयावभासते इति । ज्ञातुरेव भ्रान्तिसिद्धत्वं प्रतीयते, नाहमर्थस्येति वाच्यम् - अहमर्थस्यैव ज्ञातृत्वात् । अत एव परिहारभाष्ये अनुभविताहमर्थः प्रतीयते अनुभूतिरह मितीत्युक्तम् । भाष्ये-अनुभूतिः पर- मार्थतो निर्विषया निराश्रायेति । अत्राश्रयविषयशब्दौ भावप्रधानौ । ज्ञानाश्रयत्वज्ञानविषयत्वशून्येत्यर्थः । "सा ज्ञातृता भ्रान्ति-सिद्धा रजततेव शुक्तिशकलस्य,' अनुभूतेः स्वात्मनि कर्तृत्वायोगा'दिति पूर्वपक्षभाष्यानुरोधात् । अत एव ज्ञातृत्वस्य भ्रान्ति-सिद्धत्वोपपादने परमार्थतो विषयाश्रयशून्यविषयत्वोपपादमनुपयुक्तमिति शङ्काऽपि निरस्ता । अत्र च ज्ञानविषयत्वाशून्यत्वोप- पादनं दृष्टान्ततया, न प्रकृतोपयोगितयेति द्रष्टव्यम् । यद्वा निराश्रया तादात्म्यसंबन्धेनाध्यस्यमानज्ञातृशून्येत्यर्थः । अत एव अनुभवसामाधिकरण्येनाहमर्थः प्रतीयेतेति ग्रन्थस्वारस्यं द्रष्टव्यम् । तत्र न संबन्धमात्राध्यास इति । येनाहमर्थवैयधिकरण्येन प्रतीतिः "दपर्णे मुखम्' इतिवदुपपद्येतेति भावः । प्रभा मणिसामानाधिकरण्येनैव हि भातीति । ननु प्रभायां प्रभाश्रयमण्यध्या-सवदनुभूतावनुभूत्याश्रयाहमर्थाध्यामः कुतो न संभववेदिति चेत्-न । तत्राधिषांनप्रभातिरिक्तप्रभाश्रयाभेदाध्यासः संभवेत् । अनु- भूतौ द्वित्वाभावान्न तथा संभवतीति भावः । पदद्वयप्रवृत्तिनिमिवयोरिति । ननु मालिन्यपदप्रवृत्तिनिमिवस्य मालिन्यत्वस्य राग-पदप्रवृत्तिनिमित्तस्य रागत्वस्य च कथं दिङ्नभोवृत्तित्वम्? कथं वा "सर्वदिक्ष्वपि सैव मे' इति सर्वासु दिक्षु कामिन्यध्यासे दिव-त्वकामिनीत्वसामानाधिकरण्यमिति चेत् - न; तादृशस्थले संसर्गारोपरूपतया वैयधिकरण्येन भ्रमसंभवात् । न चात्रापि संस-र्गारोपोऽस्त्विति वाच्यम्, तथा हि सति 'दिक्षु कामिनी', "दिक्षु मालिन्यम्' इतिवत् "अनुभूतावहम्' इति प्रतीतिप्रसङ्ग इति भावः । तदधिकरणाध्यासातुदय इति । अनुभूतित्वास्फुरणस्य भ्रमहेतुत्वं वदता अनुभूत्यस्फुरणमध्यासहेतुरित्युक्तं स्यात् । तत-श्चाधिष्ठानम्फुरणरूपहेत्वभावादध्यसानुदयप्रसङ्ग इति भावः । अधिष्ठानस्फुरणस्य हेतुत्वाभावादध्यासोदयः संभवतीत्याक्षिपति-नन्वध्यासानुदयो दुर्वच इति । तदप्रकाशादध्यासोदय इति । तत्प्रकाशस्याहेतुत्वादध्यासोदय इत्यर्थः । अप्रतिपन्नस्याधिष्ठा-नत्वायोगादिति । अध्यासदशायामप्रतिपन्नस्येत्यर्थः । दूषणान्तरमाह-विषयाश्रयशून्याया इति । केचित्तु-अप्रतिपन्नस्य । सर्वथा अप्रतिपन्नस्येत्यर्थः । तदुपपादकमुवरवाक्यमिति वदन्ति । ज्ञातृत्वस्यान्तः करणधर्मत्वनिरासः ज्ञातृत्वपरश्रुतिवाक्यादिति । "परात् परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते' "सर्वं ह पश्यः पश्यति' इत्यदिवाक्यादित्यर्थः । तादृशाहंकार-ग्रन्थिस्थमिति । विकारिजडद्रव्यस्थमित्यर्थः; न तु विक्रियात्मकजडद्रव्यस्थमिति मन्तव्यम्, अविक्रियस्येति पूर्वग्रन्थानुसारात् विकारास्पदेति । भाष्यानुगुण्याच्च । दृश्यत्वादित्यर्थ इति । दृश्यत्वादिति शेष इत्यर्थः । देहात्मभेद इति । देहस्य ज्ञातृत्वाभाव इत्यर्थः । क्कचिज्ज्ञातृत्वाभावप्रयोजकस्येति । नन्वेवं ज्ञातृत्वस्य चित्त्वप्रयोज्यत्वं स्यात् । न चेष्टापात्तिः । धर्मभूतज्ञाने ज्ञातृत्व- प्रसङ्गः । न च चित्त्वमात्मत्वम्, तदभावो ज्ञातृत्वाभावप्रयोजक इति वाच्यम्, आत्मत्वज्ञातृत्वयोः प्रयोज्यप्रयोजकभावस्य क्काष्य-ग्रहादिति चेत्-न-आत्मत्वज्ञातृत्वयोः प्रयोज्यप्रयोजकभावाग्रहेऽष्यात्मत्वाभावस्य ज्ञातृत्वाभावप्रयोजकत्वदर्शनादिति भावः । वस्तुतस्तु अचेतनत्वादीत्यत्र तद्गुणसंविज्ञानत्वहुव्रीहिणा दृश्यत्वादिकमुक्तमिति ध्येयम् । पूर्वोक्तव्याप्तिस्थापनायेति । "चेत-नासाधारणधर्मत्वाच्च ज्ञातृत्वस्ये'ति पूर्वोक्तव्याप्तिस्थापनायेत्यर्थः । न हि वयं द्रष्टृत्वादीति । देहस्य जडत्वान्न द्रष्टृत्वम् । तत-श्चानात्मत्वमिति चार्वाकं प्रति न देहात्मभेदं साधयामः । अपि त्वात्मनो दृशिस्वरूपत्वात् देहस्य चातथात्वात् देहस्यानात्मत्व- मित्येव साधयाम इत्यर्थः । द्रष्टृत्वाभावस्याचेतनत्वादिप्रयोज्यत्व इति । अचेतनत्वादीत्यत्र अतद्गुणसंविज्ञानबहुव्रोहिवशात् दृश्यत्वस्य ग्रहणात् । द्रष्टृत्वाभावेऽप्यचेतत्वादिकमित्युत्तरत्रापि दृश्यत्वमेव विवक्षितम् । मृषावाद्यसाधारणेति । यदि दृश्यस्य द्रष्टृत्वम्, तर्हि दृशित्वमपि किं न स्यात्? यदि च कर्मणः क्रियात्वं न संभवतीत्युच्येत, तर्हि कर्मणः कर्तृत्वमपि न संभवति; कर्म-त्वकर्तृत्वक्रियात्वानां परस्परविरोधादिति भावः । यद्यपि सिद्धान्ते दृशेरपि दृश्यत्वमभ्युपगतम्-तथापि परमतानुसारादेवमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । रजतप्रत्ययगोचरत्वमात्रेणेति । रजतप्रत्ययस्य रजतवि#ेयत्ववत् अहंप्रत्ययोऽप्यात्मविषयः, अहंत्वमेवात्मत्वमिति स्थि-तत्वात् । ततश्चाहंप्रत्ययविषयत्वं नात्मत्वबाधकम्; प्रत्युतात्मत्वसाधकमेवेति भावः । परमात्मन्यनात्मत्वादिप्रसङ्गश्चेदिति । यदि परमात्मा कर्ता स्यात्, अनात्मा स्यादित्यापादने, तस्मान्न कर्तेति विपर्यये पर्यवसाने, कर्तृत्वादिश्रुत्या बाधप्रसङ्ग इत्यर्थः । द्वितीये परमात्मन्यसिद्धिरिति । कर्तृत्वेऽहंप्रत्ययगोचरत्वे चाभ्युपगम्यमान इत्यस्य परमात्मनः स्पन्दरूपक्रियाश्रयत्वेऽहं प्रत्योचरत्वे चाभ्युपगम्यमान इत्यर्थः पर्यवसितः ततश्च तथाभ्युपगमोऽसिद्ध इत्यर्थः; तर्के पराभ्युपगतस्यैवापादकत्वादिति भावः । प्रसरमपेक्ष्योदेयास्तमयाव्यपदेश इति भाष्ये प्रसरशब्दस्य प्रसरणार्थत्वमाश्रित्य प्रसरणान्वयव्यतिरेकाभ्यां मानस्यांशिन उदया-स्तमयव्यवहार इत्यर्थः प्रतीयते । प्रसरशब्दस्य पचाद्यजन्ततया प्रसरणकर्तृपरत्वमाश्रित्य प्रसृतांशमपेक्ष्य तन्मात्र एव प्रसरण-संकोचदशायामुदयास्तमयव्यपदेशः, न त्वंशिनीत्यष्यर्थः प्रतीयते । अतोऽर्थद्वयपरतया व्याचष्टे - प्रसरान्वयव्यतिरेकाविति । मुखान्तरेणापीति । तच्च न स्वाभाविकं रूपम् इति भाष्ये तत् स्वाभाविकं च न भवतीति च शब्दो भिन्नक्रम इति भावः । स्वाभाविकं रूपं कथमित्यत्राहेति । अत्र केचित्-निर्विकारत्वश्रुत्यः स्वाभाविकविकारनिषेधरा इत्येका व्याख्या । उपा-धिविनिर्मुक्तस्वाभाविकमुक्तस्वरूपे विकारमात्रनिषेधोपरा इत्यपरा । तत्र पूर्वव्याक्यायाम्, तच्च न स्वाभाविकम्, अपि तु कर्मकृतमिति भाष्ये तच्छब्दः कर्तृत्वपरः । ततश्च कर्तृत्वाश्रयभूतं (भूत)जीवस्वरूपं न स्वाभाविकम्, अपि त्वौपाधिकम् । स्वाभाविकरूपं तु अविक्रियमेव । विकारनिषेधश्रुतयश्च स्वाभाविकस्वरूपपरा इत्यर्थः । इमां द्वितीयव्याख्यामभिप्रेत्य स्वा- भाविकं रूपं कथमित्यत्राहेति ग्रन्थः प्रवृत्तः । पूर्वस्यां व्याख्यायां स्वाभाविकं रूपं कथम् इत्याक्षेपस्य वा अविकारित्ववचना-न्युपाधिविनिर्मुक्तस्वाभाविकरूपपराणीत्युत्तरग्रन्थस्य वा असामञ्जस्यात् व्याक्याद्वयमेवेदमित्याहुः । न कदाचिदपि जडस्या-हंकारस्येति । जडत्वस्य प्रतिद्वन्द्वितया निर्देशात् स्वरूपपरशब्दस्वारस्याच्चान्यथा व्याचष्टे - यद्वा स्वरूपशब्दो धर्मिपर इति । परोक्तज्ञातृत्वनिर्वाहनिरासः समासान्तर्गता विभक्तिरिति । छायापत्तिः प्रतिफलनम् । ततश्रच "दर्पणस्य करवालसंनिधानेन करवाला प्रतिफलनात्' इत्युक्ते यथा करवाले दर्पणस्य प्रतिफलनमित्यपि प्रतीयते, करवालस्य दर्पणे प्रतिफलनमित्यपि प्रतीयतेः एवं चित्प्रतिफलनमित्युक्ते चेति प्रतिफलनं, चेतो वा प्रतिफलनमित्यर्थद्वयमपि संभवत्येव । एतेन-"देवदत्तस्य यज्ञदत्तधनप्राप्तिः' इत्युक्ते यज्ञदत्ते देवदत्तधनप्राप्ति-रित्यर्थो यथा न लभ्यते, एवम् "अहंकारच्छायापविः संविदः' इत्युक्ते, अहंकारे संविच्छायापविरित्यर्थः कथं लभ्येतेति शङ्का गलःस्तिता । न हि व्यं छायापविशब्देन । प्रतिफलनं च षष्ठयन्तमिव सप्तम्यन्तमष्याकाङ्क्षतीति नानुपपत्तिगन्धोऽपि । अत्र केचित्-भाष्ये "केयं तच्छायापत्तिः' इति पाठो युक्तः, पूर्वत्र तच्छायापत्त्येत्युक्तेः । ततश्च तच्छब्दस्य किमहंकारपरामर्शित्वम्? उत संवित्परामर्शित्वम् इति विकल्पो युज्यते चिच्छायापत्तिरिति पाठेऽपि ज्ञातृत्वच्छायापत्तिरिति न व्याख्येयम्, भाष्ये तथाऽप्रतीतेः; ज्ञातृत्वच्छायापत्तिपक्षस्य परैरनुद्भावितत्वाच्च । अत एव ज्ञानच्छायासंपवि संपर्कौ कस्मान्न निरस्ताविति चोद्यस्यापि नावकासः । "तस्मावत्संयोगादचेतनं चेतनावदिव लिङ्गम् । गुणकर्तृत्वे च तथा कर्तेव भवत्युदासीनः ।।' इत्युक्तरीत्या चैतन्यसामानाधिकरणकृत्याश्रयत्वलक्षणज्ञातृत्वस्य चिदचित्संनिधानेन परस्परच्छायापत्त्या संभव इति चोदयति- भाष्ये जडस्वरूपस्येति । सामान्यतो ज्ञातृत्वसंभवमात्रप्रदर्शनेऽपि अन्तःकरणस्येति वा चैतन्यस्येति वा धर्मिविशेषस्यानुक्तेः चिच्छायापत्त्येत्यत्रापि षष्ठीसप्तमीसमासद्वयसंभवं चाभिप्रेत्य तत्संभव इत्यत्र ज्ञातृत्वोत्पत्तिपरत्वं निश्चित्य कस्य छायापत्त्या तदुत्पद्यत (कुत्र ज्ञानमुत्पद्यते) इति पृच्छति-केयं चिच्छायापत्तिरिति । किमहङ्कारच्छायापत्तिः संविद इति । ततश्च तया छाया-पत्त्या संविद्येव ज्ञातृत्वमित्यर्थसिद्धम् । एवमुवरत्रापि उभयत्रापि ज्ञातृत्वासंभवभाष्यस्यायमर्थः । चैतन्यसमानाधिकरणकर्तृत्वं हि ज्ञातृत्वम् । यत्र चैतन्यं न तत्र कर्तृत्वं, यत्र च कर्तृत्वं न तत्र चैतन्यमिति नोभयत्रापि छायापत्त्या वास्तवज्ञातृत्वोत्पत्तिः सिध्यतीति भावः । अत एव नोभयत्रावास्तवज्ञातृत्वमित्युत्तर-भाष्यं च स्वरसमिति वदन्ति । संपर्कश्चोपलम्भानुगुण्येनेति । प्रमात्वस्यौत्सर्गिकत्वात् रुमाकाष्ठलावण्यवदेवाभ्युपगन्तव्यम् । न त्वयःपिण्डौष्ण्यवदेवेति भावः । दण्डदेवदत्तयोरिति । अयः-पिण्डाग्न्यादिषु तथा दर्शनादित्यर्थः । अपृथगवस्थितयोः संपर्कश्चानुपपन्न इति । नन्वपृथगवस्थि-तयोर्वह्निधूमयोर्वा देहात्मनोर्वा संपर्को दृष्ट इति चेत्-मैवम्, ज्ञानाहंकारयोर्धर्मभावेनोपलम्भानुगुण्येनापृथक्सिद्धत्वे ज्ञातृत्वमपि वास्तवमेव किं न स्यादिति भावः । अनुत्पन्नस्येति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यामुत्पत्तेरभिव्यक्तिहेतुतयोत्पत्तिरभिव्यक्ति#ाब्दव्यपदेश्या भवति । अभिव्यज्यते अस्या इति व्युत्पत्त्या अपादाने क्तिनि अभिव्यक्तिशब्दस्योत्पत्तिपरत्वसंभवादिति भावः । एतदस्वरसादाह-किंचेति । प्रकाशोत्पत्तिरूपा-भिव्यक्तिरिति । ननु च तत्प्रकाशनमिति द्वितीयपक्षाभेदः स्यादिति चेत् न; द्वितीयपक्षे विषयविषयिभावो भेदगर्भः, इह तु न तथेति द्रष्टव्यम् । एतदभिप्रायेण प्रकाशनमनुभवविषयप्रकाशोत्पत्तिरिति वक्ष्यति । स्वतः सिद्धशब्दस्यानन्यप्रकाश्यत्वानन्या- त्पाद्यत्वरूपार्तद्वयसंभवादुभयश्रा व्याचष्टे-स्वतः सिद्धतया हीत्यादिना । पूर्वमिति । तत एवेति भाष्येणेत्यर्थः । अनुग्राह्रेति । अनुग्राह्रमनुग्रहसाधनम् । अनुग्रहस्य कोटिद्वयेऽप्यनन्तर्भावादिति । सर्वस्याष्यनुग्रहस्य कोटिद्वयेऽप्यनन्तर्भावादित्यर्थः । व्या-प्तिस्मरणादिरनुग्रह इति । तद्धेतुभूतव्याप्त्यनुभवादिरनुमानानुग्राहकः । न चानुग्रहः फलरम्भौन्मुख्यंधसामथ्र्योद्र्वोधनमन्यदेवेति कथं व्याप्तिस्मरणादेरेवानुग्रहरूपत्वमिति वाच्यम्, साधनव्यतिरेकेणानुग्रहसद्भावे प्रमाणाभावात् । व्याप्तिस्मरणानुगृहीतमनु-मानमित्युक्तिस्तु "अनुभवेनानुभूयते' इतिवदुपपन्नेति भावः । इन्द्रियसंबन्धहेतुत्वेनेत्युक्तमिति । वस्तुतस्तु इदमनुमानदिरण्यु-पलक्षणम् । नेन्द्रियाणि, नानुमानमिति निषेधस्य तुल्यत्वादिति द्रष्टव्यम् । अनुपङ्गेणेति । उत्तरभाष्यानुषङ्गेणेत्यर्थः । आचा-र्यैरुभयैरुक्तमपि तद्विकल्पमुखेन भाष्यभिप्रेतमित्याह-अयं तु भाष्याभिप्राय इत्यादिना । अहंकारोऽमूर्तद्रव्यमिति । अक-ठिनद्रव्यमित्यर्थः पक्षद्वयनिरासानन्तरमेवान्यपक्षनिरासस्य युक्तत्वात् न तावदित्यनेन तन्निरासोऽनुपपन्न इत्यन्यथा व्याचष्टे-यद्वाऽहंकारस्येति । भाष्ये - न केनापि कदाचित् संविदाश्रयमज्ञानमुच्छिद्येतेति । नन्वहं कारापनेयत्वयं ज्ञानस्य वदन्यं प्रति कथमज्ञानस्यानुछेदा-पादनमिति चेत्-न । अहंकारनिवर्तकत्वपक्षस्य गर्भस्त्रावेण गतत्वात् ज्ञानमात्रनिवत्र्यत्वस्यैव वक्तव्यत्वं सिद्धवत्कृत्य तत्प्रसङ्गा- दिद दूषणरपादनमिति द्रष्टव्यम् । अत एवानुभूतेरनुभाव्यत्वाभ्युपगमेऽपीत्यनुभाव्यत्वमभ्युपगम्यप्रवृत्ते ग्रन्थे विषयभावविरहिते ज्ञानमात्र इति विषयत्वाभावकथनं पूर्वोत्तरविरुद्धमिति शङ्कापि निरस्ता, न च संविदाश्रयत्वमित्यादिभाष्यस्य प्रासङ्गिकत्वा- दिति ध्येयम् । व्यतिरेकव्याप्तिर्दशिर्तेति । ज्ञानविषयत्वाभावादज्ञानवि#ेयत्वं नास्तीत्यनुमाने ज्ञानविषयत्वाज्ञानविषयत्वाभावयोः पक्षादन्यत्रावृत्तेव्यर्तिरेकव्याप्तिरिति भावः । ज्ञाननिवत्र्याज्ञानत्व इति बहुव्रीहिः । प्रतीतिव्र्यवहारानुगुण्यमिति । प्रतीतिशब्देन ज्ञानस्य परिग्रहे ज्ञानानुगुण्यस्य ज्ञानेऽभावात् प्रतीत्यनुगुणस्वभावत्वात् ज्ञानतत्साधनयोरित्यस्यासंगतिः स्यादिति भावः । प्रामाण्याप्रामाण्ययोद्र्वयोरपि परतस्त्वमिति कोऽर्थः? यथा पृथिव्याः शीत्तत्वमुष्णत्वं च परतः, स्वतस्त्वनुष्णाशीतत्वम्, एवं वा; उत ज्ञानसामान्यसामग्य्रतिरिक्तोत्पाद्यत्वे सति यावत्तद्ग्राहकसामग्राह्रत्वमिति विकल्प्य प्रथमं दूषयति-निःस्वभावत्वादिप्रसङ्गा- दिति । प्रामाण्याप्रामाण्ययोद्र्वयोरष्यभावे सर्वस्यापि वस्तुनस्तद्वत्त्वतदभाववत्त्वयोद्र्वयोरण्याभावेन तुच्छत्वमेव स्यादित्यर्थः । दूषणान्तरमाह-प्रामाण्याप्रामाण्येति । तत्संबन्धात् ज्ञाने तथात्वमिति । यथा रुमासंबन्धात् काष्ठे लावण्यम्, अनुष्णाशीत-पृथिव्यामुष्णशीतयोरग्निजलयोः संपर्कादुष्णत्वादिप्रतिभासो वा तद्वत् प्रामाण्याप्रामाण्ययोस्तत्वतिभासस्य वोपपत्तिरित्यर्थः । परतस्त्वननुपपन्नमिति । प्रामाण्याप्रामाण्ययोस्तुच्छत्वमेव स्यात्, अन्यत्राष्यभावात् अत्राष्यसत्त्वात् । उष्णत्वशीतत्वयोस्त्व- न्यत्र वृत्तिसंभवान्न तुच्छत्यमित्यर्थः । द्वितीयं दूषयति-प्रामाण्यबुभुत्सेति । गृहीतृप्रामाण्यस्यैव निश्चयरूपतया तत्रापि प्रामा-ण्यग्रहापेक्षायामनवस्थेत्यर्थः । यद्वा निःखभावत्वादिप्रसङ्गादित्यादिशब्देनानवस्थापरिग्रहः । उभयं विवृणोति-प्रामाण्यप्रा- माण्ये इत्यादिना । क्कचिदात्मस्थतयाभिव्यञ्जनमभ्युपेत्येति । दीपादिष्वनैकान्त्यप्रदशर्नमेव क्कचिदभ्युपगमसूचनमिति भावः । भाष्ये चाक्षुषतेजः-प्रतिफलनेनेति । प्रतिफलनम् प्रतिहतिः । भाष्ये वस्तुतो दोषतो वा न किंचिदिह कारणमितीति । वस्तुरूपं वा दोषरूपं वा न किंचित् करणमित्यर्थः । प्रत्यक्षप्रमायां हि वस्तुशब्दवाच्यो विषयो हेतुः अतो वस्तुनः कारणत्वमुपपद्यत इति द्रष्टव्यम् । धर्मधर्मि-भावेन वस्तुत इति । तसेः सार्वविभक्तिकत्वात् वस्तुनाउधर्मधर्मिभावेनेत्यर्थः । मूर्तस्वच्छस्थूलद्रव्यत्वमिति । मूर्तस्वच्छस्थूल-द्रव्यत्वप्रयुक्तं चाक्षुषतेजःप्रतिफलनरूपं तात्स्थ्#ेनोपलब्धौ दोषरूपं कारणमित्यर्थः । वस्तुतः कारणाभावान्न ज्ञातृत्वं विद्यत इति । धर्मधर्मिभावात्मकस्य वस्तुरूपकारणस्याभावान्न ज्ञातृत्वं प्रतीयत इत्यर्थः । अतः प्रत्यक्तवमपीति ज्ञप्तेरपि न प्रत्यक्त-वसिद्धिरिति भाष्ये अपिर्भिन्नक्रमः । प्रत्यक्तवसिद्धिरपि नेत्यन्वय इति । अनुभूतेरपि तथैवं प्रथेति वक्तव्यमिति भाष्ये तथैवे- त्यस्यो विशदावभासत्वेनेत्यर्थमभिप्रेत्यावतारयति-वि#ादावभासाभावादिति । ननु तथा -शब्दस्याहंत्वेनेत्यर्थ एवास्तु । एवं च न हि सुप्तोत्थितः इति भाष्यमपि तदुपपादकतया तच्छेषभूतमस्त्विति चेत्-सत्यम्, युक्तयन्तराविष्करणार्थमेवं व्याख्योपपत्तेः । जागरितावस्थायोमेवेति । अविशदावभासायोग्यावस्थायामप्यविशदावभासाभ्युपगमे तद्योग्यंवस्थायां तदभ्युपगन्तृणां का नः क्षतिरित्यर्थः । प्रत्यक्तवसिद्धयर्थमिति । अतोऽहंभाववियुक्तेत्यनेन विरोध इति भावः । प्रत्यभिज्ञाविशेषोऽयमिति । "सुखमहम्' इत्यंशे स्मृतिरूपः, "अस्वाष्सम्' इति स्वापांशे कालांशे च प्रत्यभिज्ञायोग्यानुपलब्धिरूपलिङ्गाद्वयप्रतिसंधानजन्यानुमितिरूपो नृसंहा- कारज्ञानविशेष इत्यर्थः । ननु-स्मृते पर्वते वह्निव्याष्यधूमवत्त्वज्ञानात् "पर्वतो वह्निमान्' इत्यनुमितिः पर्वतांशेऽष्यनुमितिरूपा; न स्मृतिरूपा । एवं स्मृते सुखरूपे आत्मनि स्वापकालयोः संबन्धानुमितिरात्मांशेऽप्यनुमितिरूपैव; न तु परामर्शरूपा । अनु-मितित्वस्याव्याष्यवृत्तित्वासंभवत् । अस्तु वाऽनुमितत्वमव्याष्यवृत्ति । तथापि "सुखमहम्' इति ज्ञानमिदानींतन्सुखरूपाहमर्थ-विषयकं कुतो न स्यात्? न हि तदंशे तत्तोल्लेखोऽस्ति, येन स्मृतित्वं स्वध्यवसानं स्यात् । स्वापवालीनानुभवस्य देशकालाद्यगो-चरत्वेन स्वापंकालीनात्मनि व्यावर्तकाकारस्य कस्याष्यभावेन तस्य पक्षीकरणासंभवेनानुमानेन कीदृशे आत्मनि स्वापसंबन्धो बोध्येत? तस्मादात्मनि स्वापदशायां यावत् धर्मान्तरसंबन्धोऽवभासत इति नाङ्गीक्रियते, तावत् "सुखमहम्' इत्यस्य स्वापकाली-न्सुखानुसंधानरूपत्वं न सूषष्दम् । तस्मादेतत्प्रघट्टकं सर्वं न सुन्दरमिति चेत्-अत्राहुः-सुषुप्तिदशायां जाग्रद्दशाविलक्षणमानुकूल्यं भासत इति सिद्धम् । तच्च न स्वरूपभूतज्ञानेन । तथात्वे जागरितदायामपि तदानुकूल्यं भासेत । ततश्च यता कैवल्यदशायां भासमानस्य विलक्षणस्यानुकूल्यस्य न स्वरूपभूतज्ञानप्रकाश्यत्वम्, एवं सुषुप्तिदशायामपि भासमानानुकूल्यं धर्मूतज्ञानेनैव भासते । जाग्रद्दशायां तु जाग्रद्भोगप्रदकर्मप्रतिबन्धवशात् तदनुकूल्यं धर्मभूतज्ञान न विषयः । सुषुप्तिदशायां तु विषय एव । ततश्च तादृशविषयलाभात् तज्ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वम् । अत एव सुखित्वं ज्ञातृत्वं च ज्ञायत इति भाष्यमपि सुसंगतम् । बहिर्विषयप्रसरे परमिन्द्रयापेक्षा । अत एव, "इन्द्रियद्वारेण व्यवस्थितमिति भाष्यमपि संगतमेव । ततश्च धर्मभूतज्ञानेनानुकूल्यविशेषवत्तया जाग्र-दादिविलक्षणस्मरणं संभवति । तस्मानुभवस्य संस्काराधायकतासंभवेन स्मरणमपि संभवति, तद्दशायां कालस्यापि धर्मभूत- ज्ञानेन विषयीकरणसंभवात्, कालस्य ज्ञानमात्रवि#ेयत्वात्, तत्कालीने आनुकूल्यविशेषवत्तया स्मृत आत्मनि ज्ञानाभावरूपस्वा- पस्य योग्यास्मरणलिङ्गगम्यत्वसंभवात्, स्वापांशस्यापि तदानुभवेऽपिबाधकाभावात्, सर्वांशे परमर्शस्य स्वरससिद्धत्वाच्चेति । वस्तुतस्तु धर्मभूतज्ञानेन व्यावर्तकाकारास्फुरणेऽपि जाग्रद्दशाविलक्षणे प्रमृष्टत्ताकस्मृतिगोचरेऽतिशयितसुखविशेष आत्मनि तदानींतनार्थास्मरणलिङ्गेन ज्ञानाभावरूपस्वापस्य वा तस्य स्वापस्येदानीमसत्त्वेन लिङ्गेन स्वापगतातीतत्वस्य वानुमाने दोषा-भावान्नानुपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् । अहमर्थात्मस्फुणसमर्थनम् तच्चेन्द्रियद्वारेण व्यवस्थितमिति भाष्यस्वारस्यविरुद्धं चेति । "क्षेत्रज्ञावस्थायां कर्मणा संकुचितस्वरूपं तत्तत्कर्मागुणतरतम- भावेन वर्तते । तच्चेन्द्रियद्वारेण व्यवस्थितम्' इति भाष्यविरुद्धमित्यर्थः । न किंचिदवेदिषसित्यज्ञानसाक्षित्वेन स्थितिं वदतेति । सुप्तोत्थितस्य न किंचिदवेदिषम्' इत्याकारकस्मरणान्यथानुपपत्तिकल्पितं सुषुप्तिकालीनं "न जानामि' इति यदज्ञानसाक्षित्वम्, तेनेत्यर्थः । ततश्च सुषुप्तिदशायां "न वेहिृ' इत्यज्ञानानुभवसंभवेऽपि "नावेदिषम्' इत्याकारकाज्ञानानुभवासंभवात् कथमेतदिति न चोदनीयम् । अज्ञानाश्रयभूताहमर्थेति । अहमर्थस्याज्ञानाश्रयत्वमप्यभ्युपगन्तव्यसम् । तद्भानमप्यभ्युपगन्तव्यमित्यर्थः । यथा प्रातश्चत्वरे गजो नास्तीति । इदं गजाभावविशिष्टतयानुभूतस्य चत्वरस्य यदा स्मरणं तदेति द्रष्टव्यम् । परमते "न किंचिदवेदिषम्' इत्यस्य सर्वांशे परामर्शरूपत्वात्तदनुसारेण दृष्टान्तस्य वक्तव्यत्वात् । उत्तरत्र तु सिद्धान्ते धम्र्यंश एव परामर्शरूपत्वात् तद्दृष्टा- न्ततया स्वमतानुगण्येन वक्ष्यमाणा "त्वत्वरे गजो नास्ति' इति योग्यानुपलब्धिलिङ्गकगजाभावानुमितिश्चत्वरांश एव परामशर्- रूपा । अतश्चत्वरमात्रं यत्र प्रागनुभूतं तादृशमेवोत्तरत्रोदाहरिष्यते, स्वमतानुगुण्यादिति द्रष्टव्यम् । परमतवत् त्वन्मतेऽपि "सुख-महमस्वाष्सम्' इति सर्वांशेऽपि परामर्शत्वमेव स्यादिति शङ्कते-अस्वाष्समिति परामर्शेनेति । अनुसंधानमस्ति चेत् स्वाप्ता एव न स्यादिति । ननुःबाह्रान्तःकरणजन्यसमरतज्ञानाभावेऽपि साक्षिणैव स्वापशब्दिताज्ञानानुभवसंभवान्न सुषुप्तिव्याघात इति चेत्-न; अज्ञानस्य साक्षिभास्यत्वे प्रमाणाभावादिति भावः । परोक्तान्यथासिद्धिमिति । सुषुप्तौ सुखानुभवानभ्युपगन्तृनैयायिकाद्युक्तान्यथासिद्धिमित्यर्थः । न तु मृषावाद्युवतेति मन्तव्यम्, मृषावादिभिः सुखानुचभवस्यैवाभ्युपेतत्वात् । न च "सुखपरमर्शो दुःखाभावनिमित्तः' इति पञ्चपादिकायामुक्तत्वात् मृषावादि- भिरपि सुखानुभवाभावोऽभ्युपेत इति वाच्यम्, तद्वयाख्यात्रा विवरणकृता तस्य परमतोपन्यासरूपत्वाविष्करणात् । वस्तुतस्तु अहमर्थसदसद्भावचिन्तनप्रकरणत्वात् यथेदानीं सुखं भवतीति भाष्यस्य "सुखं यथेदानीमहं(?) भवति तथास्वाष्सम्' इत्येव-मर्थपरतया व्याख्येयत्वात् मृषावादिमेऽपीदृशोक्तेः संभवात् तन्मत्रेपि नानुपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् । अस्थिरत्वमनुभवाभावो वेति । तदानींमहमर्थतदनुभवाभावे अहमर्थसुखित्वप्रतिसंधानानुपपत्तिवशात् "इदानीं यथा सुखम्' इत्याद्यनुभवप्रकारः पर्यवस्यतीति भावः । अहमर्थस्य निषेधविषयत्वेपि । अहमर्थानुभवस्येत्यर्थः । भाष्ये-नाहमवेदिषमिति वेदितुरिति । "नाहमवेदिषम्' इत्य- त्राहामत्यंशस्य सुषुप्त्यनुभूतार्थस्मृतिरूपतया स्मृतेश्च स्मर्यमाणस्वरूपमात्रे प्रामाण्यसंभवात् । न च नैयायिकादिमत इव तदंशे-ऽप्यनुभवत्वमस्त्विति शङ्कयम्, स्मअतित्वस्यानुभवसिद्धत्वादिति भावः । एतेन "राममहं नाद्राक्षम्' इत्यादाविव तदानींमहमर्था-भावेऽपि "नाहमवेदिषम्' इत्यहमर्थेऽतीतज्ञानसंबन्धित्वादिनिषेधेऽनुपपत्त्यभावात् कथमेतादिति शङ्का निरस्ता । वेद्यप्रतिंभाष- विषय इति । न वेदितृप्रतिभासविषया इत्यर्थः । अताष्यहमर्तनिवृतीति । अहमर्थज्ञानाभावेत्यर्थः । चत्वरनिवृत्तीति चत्वरज्ञान-निवृतीत्यर्थः । "अहमर्थानुभवाभावसाधकं परामर्शं शङ्कते' इत्यवतारिकाप्रदर्शनादित्थं द्रष्टव्यम् । यद्वा अहमर्थानुभवाभार्वो-ऽप्यहमर्थाभावपर्यवसित इति न विरोध इति द्रष्टव्यम् । अहं न ज्ञातवान् इत्यादि भाष्यं पूर्वव्याख्यानद्वयानुरोधेनः द्वेषाः विरोधप्रदर्शतपरतया व्याचष्टे-अहं न ज्ञातवानित्यादिना । विधिनिषेधयोरिति । "अहम्' इत्यस्य सौषुप्तिकाहमर्थपरामशर्रूपतयाऽहमर्थप्रमाणत्वेन तद्विधिरूपत्वम्, "मां न जानामि' इत्य-स्यज्ञाननिषेधमुखेनाहमर्तनिषेधरूपत्वं चेति भावः । भाष्ये साक्षित्वं च साक्षात् ज्ञातृत्वमिति । मुख्यज्ञातृत्वमित्यर्थः । ज्ञातृत्वस्यमुख्यत्वं द्रष्टृत्वे पर्यवस्यति । तेन साक्षाच्छब्दस्य कृद्यं (ञ्यो)ग एव गतिसंज्ञा विधानेन ज्ञाधात्वर्थान्वयः कथमिति चोद्यस्य नावकाश इति द्रष्टव्यम् । ननु अजानत इति शतुर्लडा-देशतया ज्ञानवर्त मानत्वं विवक्षितदं स्यात् । ततश्च तत्साक्षात्काररूपज्ञानात्ययोऽपि "साक्षी3 सति व्यपदेशो न स्यादित्या-शङ्क्याह-अज्ञातुरित्यर्थ इति । तृजादेः सर्वकालसाधारणत्वात् तृजादिषु वर्तमानकालोपादानमिति पूर्वपक्षं (तृजादिषु) वर्त-मानकालोपादानमध्यायक वेदाध्यायार्थमिति पूर्वपक्षं कृत्वा, "न वा कालमात्रे दर्शनादन्येषाम्' इति वार्तिककृता सिद्धान्तित्वा- दिति भावः । भाष्ये साक्षाद्द्रष्टर्येवेति । साक्षान्छब्दात् द्रष्टर्यभिधेये साक्षिशब्दं स्मरतीत्यन्वयः । अनेन सूत्रं व्याख्यातम् । एवं हि सूत्रार्थः-साक्षाच्छब्दात् द्रष्टर्यभिधेये संज्ञायं वि#ेये इनिप्रत्ययो भवतीति । जाग्रदात्मा सपक्ष इति । आत्मा अहमित्यवभासते, स्वस्मै भासमानत्वात् जाग्रदात्मवदित्यनुमानशरीरम् । न च जाग्रदात्मनः "अहम्' इति भासमानत्वमसिद्धमिति वाच्यम्, "अहम्' इति बुद्धेश्चिदचित्संबलविषयत्वस्य तैरभ्युपेतत्वात्, "अहं भूयासम्' इति प्रतीतिबलेनात्मनि परमप्रमास्पदत्वस्योपपा-दितत्वाच्च "अहम्' इति भासमानत्वं जाग्रदात्मनः सिद्धमेवेति सपक्षत्वं युज्यत एवेति मन्तव्यम् । मुक्तावहमर्थानुवृविसमर्थनम् अपि च यः परमार्थत इति भाष्यस्य, यः परमाथर्त आध्यात्मिकादिदुः-खैरात्मानम् "अहं दुःखी' इति दुःखितयानुसंघत्ते, भ्रान्त्या वा आत्मानमनुसंघत्ते "अहं भ्रान्तिमान्' इति, स एवेति योजना । भ्रान्त्येति इत्थंभूते तृतीयेत्यभिप्रयन्नाह-यः स्वात्मानं भ्रम-वन्तमनुसंघत्त इत्यादि । स एव भ्रमनिवृविसाधन इति । दुःखित्वंभ्रन्तिसिद्धमिति वदता हि दुःखित्वनिवृत्तये न प्रवृत्तिर्वयुक्त-मुचिता, दुःखित्वस्य स्वतो निवृत्तत्वात् । ततश्च "मम दुःखित्वभ्रान्तिरनुवर्तते, सा निवर्तताम्' इति प्रतिसंधाय भ्रान्तिनिवृत्ति- साधने प्रवर्तत इति वक्तव्यम् । तदपि त्वन्मते अनुभूतेर्न संभवति, भ्रान्तिमत्त्वप्रतिसंधातृत्वस्याष्यनुमूतावभावात् । अतोऽहमर्थ- स्यैव स्वभ्रान्तिनिवृत्त्यै प्रवृत्तिर्वक्तव्या; न तु स्वविनाशायेत्यर्थः । अनुमानमाहेति । मुक्तावहमिति भासमानत्व इति शेषः । अनुमानमप्यस्तीति चार्थ इति । चशब्दस्य गत्यन्तराभावादेवमन्वयो दर्शित इति द्रष्टव्यम् । तथावभासमानत्वेन इति व्या- ख्येयं पदम् । स्वस्मै भासमानत्वेनेति तद्वयाक्यानम्। अहमिति भासमानत्वेन चेति शेषः । साध्यसाधनयु#ोभयोरपि प्रदर्शनी-यत्वादिति द्रष्टव्यम् । न साध्याविशिष्टतेति । अहमिति प्रकाशत इत्यस्याहमिति वकयवहारार्हत्वं ह्रर्थः; तच्च संप्रतिपन्नमेव संसारदशायाम् "अहम्' इति व्यवह्यियमाणतया योग्यतायाः सर्वदा सत्त्वात् (इति?)सिद्धसाधनमिति न वाच्यमित्यर्थः । साध्या-विशिष्टत्वम् । साध्यस्यसाधनेनाविशिष्टत्वम्, सिद्धत्वमित्यर्थः । अहमित्येव प्रकाशत इत्येवकारेण सर्वदा व्यवहारानुगुण्यं प्रकाशे विवक्षितम् । तत्तु परसंमतं न भवतीति न सिद्धसाधनमित्यर्थः । ततश्चान्यशेषतयाऽभासमानत्वरूपस्य संप्रतिपन्नस्य स्वस्मै भासमानत्वस्य, मुक्तौ विप्रतिपन्नस्य "अहम्' इति भासमानत्वस्य चैक्याशङ्काया असंभवात् कथं साध्याविशिष्टत्वनिमि शङ्का निरस्ता । साध्यविपरीतविशेषसाधकतयेति । पक्षधर्मतावललभ्यस्य साध्यस्य मुक्तनिष्ठस्य"अहम्' इति भासमानत्वस्य विरुद्धं संसारि- त्वम् । तत्साधकतयाभिमतविशेषविरुद्धत्वं शङ्कत इत्यर्थः । बाधस्य तर्कानुगुणत्वात् दूषणान्तरमाहेत्याह-सोपाधिकत्वमाहेति । संसारित्वज्ञत्वादिहेतुः कर्मरूपाविद्यान्वयः । सोऽत्र नास्तीति भावः । धम्र्यैक्ये सतीति । संसर्गारोपो रजोजन्यः । तादात्म्यारो-पस्तमोजन्य इति भावः । केचित्तु-तद्भिन्ने तदारोपमात्रं रजसा; तद्विरोधिनि तदारोपस्तमसा; यथा धर्मप्रकाशदौ धर्मतमस्वादि- बुद्धिरित्याहुः । अज्ञत्वाद्यहेतुत्वादित्यस्याविद्यारूपोपाद्यवगमकत्वस्य क्लिष्टत्वम् पक्षान्तरमाह-अथवेति । कथं तर्हीति भाष्यमवतारयति-महाभूतान्यहंकार इति क्षेत्रान्तर्भावचनमेकमित्यादिना । उत्तरत्र परिहारादिति छेदः । अहंभावः अहमिति बुद्धिरिति । ननु करणशब्दस्य बुद्धिपरत्वसंभवात् अहंभावकरणम्, अहंभावप्रतीतिः, अहंत्वप्रतीतिरिति यावदिति कुतो नाश्रीयत इति चेत्-सत्यं तथा स्वारस्यमस्ति । तथापि अयमेवोत्कृष्टजनावमानहेतुरित्युत्तरभाष्ये "अयम्' इत्यनेनः करण-शब्दार्थः परामर्शानर्हः, तस्यानपुंसकत्वात् । तेनाभावशब्दार्थस्य परामर्शो वक्तव्यः । अत्र चाहंभावशब्दस्य यद्यहंत्वमर्थ स्यात्, तस्य गवर्शब्दितत्वायोगादसंगतिः स्यात् । अतोऽहंभावशब्देनाहंबुद्धिरेव पराभ्रष्यव्येत्यभिप्रायः । अयंशब्देनाप्रस्तुताद्दंभावो विव-क्षित इति । अयमेव त्वहंकार इति भाष्यस्य, उत्कृष्टजनावमानहेतुर्गवोपरनामायोऽहंकारः शास्त्रेषु हेयतया प्रतिपाद्यते, सोऽयमे- वेति योजनेत्यभिप्रायः । इतरथा "अयमेव त्वहंकार' इत्यनेन प्रस्तुतस्य महत्तत्त्वकार्याहंकारस्यैव परामर्शप्रसङ्गात् । अहंभाव-लक्षणाहंकारस्य प्रागसिद्धत्वात् । अयमेवाहंकार इति सिद्धवनिनर्देशासंभवाच्च । करोर्तर्बुद्धिपरत्वं युक्तमिति । "शब्ददर्दुरं करोति' इत्यत्र करोतेज्र्ञानार्थकत्वाभिधानात् । अत एव "शब्दं करोति, शाब्दिकः' इत्युपपद्यत इति द्रष्टव्यम् । अनहम्यहंबुद्धिगर्भाविमाव-हंभावाहंकारशब्दाविति बहूषु कोशेषुः पाठो दृश्यते । तत्राहंभावशब्दो लेखकस्खलनकृतः । अनात्मनि देहेऽहंभावेत्यत्राहं-भावशब्दस्य "अविद्याऽहंमतिः स्त्रियाम्' इत्यत्राहंमतिशब्दवत् । च्विप्रत्ययान्तत्वाभावात् । अत्र भावे व्युत्पत्तिः पूर्वत्र करणे व्युत्पत्तिरित्युपरितनवाक्ये अहंकारशब्दस्यैव व्युत्पत्तिप्रदशर्नाच्च । अत्र भावे व्युत्पत्तिरिति । अनात्मन्यात्मबुद्धिरूपे भ्रमे इत्यर्थः । पूर्वत्रेति । अहंकाराख्ये महतत्त्वकार्य इत्यर्थः । उपादेयगोचरतयोति । "अथातोऽहंकारादेशः' इत्यहंबुद्धेः कर्तव्य-त्वाभिधानादिति भावः । स त्वहंकारशब्द इति । अयमत्र विवेकः-अहंकारशब्दो द्विविधः । च्विप्रत्ययान्तादुत्पन्नोऽनुत्पन्नश्च । उत्पन्नश्च द्विविधः-भावसाधनः करशसाधनश्चेति । च्विप्रत्ययान्तरदुत्पन्नो भावसाधनो गर्ववाची । च्विप्रत्ययान्तादुत्पन्नः करण- वाची त्वहंकारशब्दोऽहंकारतत्त्ववाचीं । अच्व्यन्तोत्पन्नभावसाधनशब्द उपादेयभूताहंप्रत्ययवाचीति । ननु "श्रूयतां चाष्यवि- द्यायाः' इत्यस्मिन् श्लोके अनात्मन्यात्मबुद्धेः परमनुपादेत्यवमुच्यते, न त्वनात्मन्यहंबुद्धेः । अतः कथमस्योक्तार्थे प्रमाणत्वमिति शङ्कायामाह-अत्रैव पुराण इत्यादिना । अनन्तरोक्तभ्रान्तियोग इति । अनात्मन्यात्मबुद्धिरूपभ्रान्तियोगः इत्यर्थः । अविद्याया अयोग इति छेदसंभवमभिप्रेत्य तमेवार्थं विपर्ययतो व्याचष्टे-अहमर्थस्यानात्मत्वा इति । भ्रान्तेरयोग इति । आत्मभ्रान्तित्वयोगः इत्यर्थः । प्रत्यक्षविरोधे शास्त्रप्राबल्यनिरासः एतेन प्रत्यक्षान्तराणां दोषमूलत्वमनुमीयते चेदिति । केषुचित् प्रत्यक्षेषु काचादिदोषमूलत्वदर्शनेन प्रत्यक्षान्तराणां कचादिदोष-मूलत्वमनुमीयते चेदित्यर्थः । एवमुत्तरत्र सर्वत्रापि दोषपदं काचादिदोषपरं द्रष्टव्यम् । ततश्च मुख्यमृषावादिनः स्वैकदेशिनं प्रति स्वव्याधातकरीयमुक्तिः कथं स्यादिति शङ्का निरस्ता । कोऽयं दोष इति भाष्यस्य यदुक्तमित्यनेनान्वयं घटयितुमुपयं प्रदर्शयति- कोऽयं दोष इत्यनया वचनव्यक्तयेति । दोषमूलत्वेनान्यथासिद्धिसंभावनया सकलभेदप्रत्यक्षस्य शास्त्रबाद्यत्वमिति यत् दोष-रूपमूलमुक्तम्, तत् किमित्येवं "को दोष' इति वचनव्यक्तया पृष्ट इत्यर्थः । यदुक्तमिति नपुंसकस्य को दोष इति पुंलिङ्गस्य च सामानाधिकरण्यसंपादनस्याति क्लष्यत्वादन्यता व्याचष्टे-यद्वा यच्छब्दसामथ्र्यादिति । हेतुत्वेन व्याप्तेरदृष्टतयेति । भेदवा-सनात्वस्येति शेषः । भेदवासनाया विपरीतज्ञानहेतुत्वेन व्याप्तेःउसावल्येन संबन्धस्येत्यर्थः । भाष्ये श्रवणावगतनिखिलभेदोपमर्दीति । श्रवणवेलायां निखिलभेदोषमर्दित्वेन प्रकारेणावगतस्य ब्राहृात्मैकत्वविज्ञानस्याभ्या-सरूपत्वान्मननादेरित्यर्थः । न च मननस्य ब्राहृात्मैकत्वविज्ञानाभ्यासरूपत्वेऽपि ब्राहृात्मैकत्वविज्ञानस्य निखिलभेदोषमर्दि-त्वाभ्यासरूपत्वं किमथर्मिति शङ्कनीयम्, ब्राहृात्मैकत्वसिद्धयर्थं तदितरमिथ्यात्वसिद्धयै ब्राहृात्मैकत्वविज्ञानस्य भेदोपमर्दित्वस्य चिनत्यत्वात् । आरम्भणाधिकररष मननात्मकत्वचिन्तायाः क्रियमाणत्वाच्च । भेदवासनामूलत्वं तावत् संप्रतिपन्नमिति । प्रकृतिप्रत्ययादिभेदवासनामूलत्वादिति भावः । तस्याश्च दोषत्वमिति । ननु दोषस्य भ्रान्तिवल्ष्यत्वाद्वेदान्तजन्यचिन्मात्रवि-षयकज्ञानस्य प्रामात्वेन दोषजन्यत्वं कुतः कल्प्यत इति चेत्-न;वृविरूपज्ञानस्यापि ब्राहृव्यतिरिक्तवेन मिथ्यात्वात् दोषजन्य-त्वस्यावश्यकत्वात्, योग्यताभ्रमजन्यतया शास्त्रजन्यज्ञानस्यापि भ्रमत्वस्य वक्तव्यत्वाच्चेति भावः । मिथ्यात्वावगतिश्च ज्ञान-निवत्र्यत्वावगमादिति । ननु श्रवणवेलायां ब्राहृव्यतिरिक्तमिथ्यात्वस्य "नेहे नानास्ति' इति शास्त्रेणैव प्रतीतेः मिथ्यात्वावगतेश्च दोषमूलत्वेन भेदासनाय एव दोषत्वं पर्यवस्यतीति । ॠजुमार्गे सति किमनेन वक्रमार्गानयणेनेति चेत्-अत्र केचित्-ननु श्रवणवे- लायां दोषजन्यत्वं नावगतम्, आरम्भणाधिकरण एव ब्राहृव्यतिरिक्तमिथ्यात्वस्य, भेदप्रतीतेर्दोषजन्यत्वस्य च निरूप्यमाणतया आरम्भणाधिकरणस्य च मननात्मकद्वितीयाध्यायगतत्वात् श्रवणवेलायां दोषजन्यत्वाज्ञानात् शास्त्रजन्यज्ञानस्य परतया बाध-कत्वंभविष्यतीत्याशङ्कानिराकरणार्थं श्रवणावगतेत्यादि भाष्यम् । ततश्च मननस्य श्रवणावगतार्थदृढीकरणार्थतया श्रवणवेला- यामपि भेदमिथ्यात्वप्रतीत्यवश्यंभावेन तत्प्रतीतेर्दोषजन्यत्वप्रतीत्यवश्यंभावात् । अन्यथा श्रवणकालीनशास्त्रजन्यावगतेः परत्वेऽपि भेदमिथ्यात्वविषयत्वेन बाधकत्वाप्रसक्तेरिति भाव इत्याहुः । शब्दराशिव्यावृत्तिरिति । अशास्त्रभूतशब्दाराशिव्यावृत्तिरित्यर्थः । त्वयेति व्याख्येयं पदम् । स्वतःसिद्धत्वेन निर्धूतनिखिल-विशेषत्वमिति । स्वतः सिद्धत्वे प्रागभावभावेनोत्पत्त्यभावात्, "उत्पत्तिप्रतिबद्धाश्चान्ये विकारा न सन्ती'ति पूर्वमुक्तत्वादिति भावः । परमाथत्र्वविकल्पशिरसि परवाद्यतभ्युपगमरूपदूषणाय स्पष्यत्वादपरमार्थ(त्व)पक्षं दूषयति-साधकं चेदिति । यद्यपि भाष्ये कोऽयं व्यापहारिको नामेत्यादिना व्यावहारिकत्वं दूषयिष्यत सति तत्रैवेदं वक्तुमुचितम्, तथाष्यस्मिन्नपि वाक्य एषां दूष-णानां संभवमनिप्रेत्यैतदुक्तमिति द्रष्यव्यम् । युक्तये बाधो यौक्तिकबाध इति । "तेन दीव्यति' इति दीव्यत्याद्यर्थे उगिति भावः । लेखकस्वलनकृत इति । अत्र केचित्-तदभावावगाहिप्रत्यक्षादिज्ञानाबाधितस्यापि दोषजन्यज्ञानवि#ेयत्वैकशरणा अपरमार्थत्व-प्रतीतिर्भवतीत्यस्यार्थस्य प्राक् प्रस्तुतत्वात् तस्यैवात्रापि प्रतिषिपादयिषिततया ज्ञातस्वतिमिरस्य तैमिरिकजनस्य चन्द्रद्वित्वे नास्तीत्येवं बाधकप्रमारानवतारेऽपि स्वदोषप्रतिसंधानमात्रेणे चन्द्रद्वित्वं दोषजन्यज्ञानवि#ेयत्वान्तिथ्याभूतमिति मिथ्याभूतप्रति-पत्तेषामेव दर्शनात् निर्विशेषब्राहृण्यपि नास्तिताग्राहकस्य परोक्षस्यापरोक्षस्य वा प्रमाणस्य कस्यापि जनस्याप्रवृत्तावपि दोष-जन्यज्ञानविषयत्वेनैव ब्राहृमिथ्यात्वं ज्ञास्यत इत्येतत्परत्वात्, पुरुषान्तरागोचरत्वोक्तेश्च उपदेशादिलक्षरपरोक्षरूपाभावग्राहि-प्रमाणानुदयप्रतिपादनपरत्वेन साफल्याच्च, तैमिरिकजनस्य तिमिरान्वये आप्तवाक्यादिकमन्वेष्टव्यमिति क्लेशस्याष्यभावाच्च । अत एव पुरुषान्तरज्ञानेन मिथ्यात्वनिश्चय इत्युतरग्रन्थोऽपि न युक्तः । पुरुषान्तरज्ञानेन बाधोदये बाधकज्ञानेनैव मिथ्यात्व- निश्चय आपन्न इति बाधकज्ञानशून्ये कथमिव मिथ्यात्वप्रत्यय उपपदितः स्यात् । यदि पुरुषान्तगणां प्रकारान्तरेण बाधकज्ञा-नानुदयेऽपि दोषजन्यज्ञानविषयत्वैकशरणामिथ्यात्वप्रतीतिः, तर्हि ज्ञातस्वतिभिराणामेव तैमिरिकजनानां दोषजन्यज्ञानविष- यत्वेन मिथ्यात्वप्रतीतिसंभवात् पुरुषान्तरोप्यासो व्यर्थः । अतो ज्ञातस्वतिमिरस्येति पाठमाद्रियन्ते । ननु स्वविषयेण ब्राहृणा सह मिथ्यैवेति । भाष्यमयुक्तम्, दोषजन्यज्ञानवि#ेयस्यैव मिथ्यात्वस्यापादनार्हत्वाद्दोषजन्यज्ञानस्वरूपस्य मिथ्यात्वाभावादि-त्याशङ्कयाह - परमताभ्युगमादुक्तमिति । चन्द्रद्विवजनस्य विपर्यण सह मिथ्यात्वमित्यभ्युपगमादिहापि ज्ञानविषययोद्वेयोरपि मिथ्यात्वभापाद्यत इति भावः । ननु परमते चन्द्रैकत्वज्ञानमपि मिथ्यैवेति विशिष्य कतं द्विचन्द्रज्ञानस्य दोषजन्यतया मिथ्यात्व-मुच्यते? न च चन्द्रैकत्वज्ञानं व्यावहारिकम्; द्वित्वज्ञानं तु न तथेति वाच्यम्-ब्राहृप्रमान्याबाध्यत्वेन द्वयोरप्येकरूपत्वादिति चेत्- न; इदमंशावाच्छिन्नचैतन्यस्थाविद्या रजतज्ञानाभासकारेण विवतर्ते इत्युपगमेन रजतज्ञानस्याष्याभासत्वप्रदर्शनात्, प्रतिभासिक- त्वेन द्विचन्द्रज्ञानस्य चन्द्रकत्वज्ञानविलक्षणत्वात् आगन्तुकदोषजन्यत्वाच्चेति द्रष्टव्यम् । अनुमान एव प्रयोगशब्दौचित्यात् कथं तर्के प्रयोगशब्द इत्याशङ्कयाह-व्याप्तिप्रदर्शनवचनत्वादिति । अन्यतगसिद्धमिति । मन्मते अप्रसिद्धमित्यर्थः ततश्चापादकान्यतरासिद्धिर्न दोष इति दूषणमलग्रकं वेदितव्यम् । केचित्तु-तर्कत्वं विस्मृयासिद्धिदूषणो-द्भावनम्; अत एव तर्कत्वावलम्बनेनैव परिहरिष्यत इति वदन्ति । असत्यात् सत्यप्रतिपत्तिनिरासः भाष्ये सत्यैवादष्टेऽपीति । पूर्वमात् भयदिहेतुरित्यनुषज्यत इति द्रष्टव्यम् । भाष्ये वस्तुमृत एव जालादाविति । वस्तुभूत इति मुखादिप्रतिभासविशेषरम्; न जादिविशेषणम् । प्रतिभासमानत्वमेव विषयत्वमित्यर्थ इति । प्रतिभासमानत्वमेवलम्बनत्वव्य-वहारेऽपेक्षितमिति भाष्यार्थ इति भावः । तेन रूपेणासत्यतेति । न तु प्रतिभासमानत्वरूपेणापीत्यर्थः । तथा साक्षादवभासमान इति । विद्यमानतया साक्षात्क्रियमाण इत्यर्थः । अतः परेक्षज्ञानस्थलेन व्यभिचार इति दोषो निराकृतः । न ज्ञानस्य हेतुतयापे- क्षित इति । हेतुत्वं नास्ति, विषयत्वमस्ति । विद्यमानस्थले तु द्वयमप्यस्तीति वाक्यार्थः । वस्तुतो विद्यमानत्वमेवेति । प्रति-भासंमानत्वरूपेण विद्यमानस्यापि वस्तुतो विद्यमानत्वं नास्तीति भावः । अयं भावः - केचन धर्मा धर्मिसत्तासापेक्षाः । केचन तन्निरपेक्षाः । तत्र च प्रतिभासमानत्वासत्त्वातीतत्वानागतत्वादयो धर्मास्तन्निरपेक्षाः । कारणत्वरूपित्वादयो धर्मास्तत्सापेक्षाः । तत्र धर्मिसवासपेक्षैर्धर्मैर्विशिष्टतयावस्थितिरेव वस्तुतो विद्यमानत्वमिति । व्यावृत्तिश्च स्वालम्बनेनेति । न च व्यावृत्तिजनकत्वे आलम्बनस्यासत्यत्वादसत्यात् सत्यसिद्धयापत्तिरिति वाच्यम्, व्यावृत्तिधीजनकज्ञानवि#ेयत्वरूपं तदीयतानियाकस्वरूपविशेषरूपं वा व्यावतर्अकत्वं तत्र तदाऽविद्यमानस्याप्युपपद्यत इति भावः । अन्यथाक्यातिपक्षेऽपीति । नन्वविद्यमानानामेव दोषवशादालम्ब-नत्वं तत एव व्यावर्तकत्वं च संभवति, व्यावर्तकत्वस्य हेतुत्वरूपत्वाभावादिति समर्थनेनैव समीहितसिद्र्धेः किमेतन्निरूपणेनेति चेत्-सत्यम् । आलम्बनत्वमप्यत्यन्तासतो न संभवतीति प्रासङ्गिकत्वदुपपद्यत इति द्रष्टव्यम् । क्कचिदर्थात्तत्प्रतिपत्तिरिति । दर्पणप्रतिहतनयनरश्मिसंपृक्तादर्थादित्यर्थः । क्कचित्प्रतिभासादिति । स्वाप्नस्थल इति भावः । असतो निरुपाख्यस्येत्यनयोः पौनुक्तयं च(?)परिहरन् पक्षद्वयदूषणपरतया व्याचष्टे - असतः सद्व्यतिरिक्तस्येत्यर्थ इत्यादिना । भाष्ये उपायोपेययोरित्यादि । यद्यपि "अकारादिसत्याक्षरप्रतिपत्तिर्दृष्टा रेखानृताक्षरप्रतिपत्तेः' इति आरम्भणाधिकरणशांकरभाष्यं व्याकुर्वता वाचस्षतिना-"यद्यपि रेखास्वरूपं सत्यम्, तथापि तत् यथासंकेतमसत्मयम् । न हि संकेतयितारः संकेतयन्ति, "ईदृशेन रेखाभेदेनायं वर्णः प्रत्येतव्यः' इति, अपि तु ईदृशो रेखाभेद एवाकार इति । ततश्चासमीचीनात् संकेतात् समीचीनवर्णावगतिः' इत्यनृताक्षरप्रतिपत्तेः सत्याक्षरप्रतिपत्तिहेतुत्वकथनान्न साध्यसाधनयोरभेदः-तथापि पूर्वदूषण एव तात्पर्यम् । सिंहावलोकनेनेति । ननु वर्णात्मना प्रतीता रेखेति तृतीयपक्ष एव-बुद्धयंशहेतुत्वपक्षे दूषणमुक्तम्; वर्णात्मतांशे दूषणमुच्यत इत्युपपत्तौ सिंहाबलोकनं किमर्थमिति चेत्-अत्र केचित्-वर्णात्मतां-शस्य प्रथमपक्षानुप्रविष्टत्वाभिप्रायेण सिंहावलोकनोक्तिरुपपन्नेति वदन्ति । केचित्तु-संहावलोकनेनेत्येतदशविकल्पमुखेन ग्रन्थप्रवृत्तिमनभ्युपगच्छतामिदं व्याख्यानान्तरम् । अतो वाशब्दोऽध्याहर्तव्य इति मन्यन्ते । अविद्यामानवर्णात्मनेत्यत्र अविद्यामानत्वं वर्णात्मकत्वविशेषणं, वर्णस्य विद्यमानत्वेऽपि वर्णात्मताया अविद्यमानत्वमभिप्रेत्य तद्विशेषणतया व्याचष्टे-अविद्यमानवर्णात्मत्वेनेति । रेखागवयादपीति भाष्यस्यायमर्थः-रेखायामारोपितेनासत्यगवयेनसत्य-गवयप्रतीतिरिति नाभ्युपगन्तव्यम्, रेखायां गवयारोपे प्रमाणाभावात् । अपि तु गवयसदृशरेखां प्रदश्र्य "एतत्सदृशो गवयः' इति बोधयन्ति । तथैव प्रतिपद्यन्ते च । तच्च सादृश्यं सत्यमेवेति । स्फोटवादनिरासः कत्वखत्वादिभेद इति । अत्रादिपदेनोदात्तत्वानुदात्तत्वतारत्वमन्द्रत्वदीर्घत्वादयो गृह्रन्ते । शब्दो आरोपित इति । स्फोटरूपशब्दे आरोपित इत्यर्थः । खत्वादिकमुदात्तत्वादिकं च सर्वं नादगतमेव, स्फोटनादोभयव्यतिरेकेण कत्वाद्याश्रया वर्णा एव न सन्तीति हि स्फोटवादिनां प्रक्रिया । वर्णनित्यत्ववादिनां तु कत्वाद्याश्रयवर्णा नित्याः । तारत्वदीर्घत्वादिकं तु नादगतमिति विवेकः । अभिव्यक्तिविशेषः सत्य इति । अभिव्यक्तिः ज्ञानम् । अत एवोत्तरत्र कत्वाद्यालम्बनाभिव्यक्तिविशिष्टरूपेणेति । वक्ष्यति । ननु दुन्दुभ्यादिः कुतो न व्यावत्र्यत इत्यत्राह-स त्वनभिव्यक्तेति । तस्यापि गकारादित्वेन तद्भिन्नत्वाभावात् एवकारेण न व्यावृत्तिरित्यर्थः । अनुभूतार्थान्तरप्रतीतिहेतुत्वाभावेनेति । अयं भावः-संस्काराणां साचिव्यं किं पदादर्थप्रतीतौ साक्षात्? उत स्वीवर्णविषयस्मृतिद्वारा? नोभयथापि संस्कारस्य हेतुत्वं संभवति, शब्दार्थानुभवस्य शब्दार्थप्रत्ययस्य वणर्संस्काराजन्यतया तत्प्र-तीतौ न साचिव्यम् । नापि सवर्वर्णस्मृतिद्वारत्वम्; संस्काराणां स्वविषयमात्रस्मारकत्वेन समूहालम्बनस्मृत्यसंभवादिति । अत एवोत्तरत्र वक्ष्यति-युगपत्कार्यकरत्वं युक्तमिति । एकार्थावच्छिन्नवर्णममुदायत्वलक्षणपदत्वपरित्यागेनैकविभक्तयन्तानेकवर्ण-समुदायस्य पदत्वाश्रयणादन्योन्याश्रयणं निरस्तमित्याह-न चार्थैकत्वादिति । पदैकत्वादर्थैकत्वमिति । अनुगतप्रवृत्तिनिमिव-रूपार्थकल्पनस्यैकपदप्रयोगानुगत्यधीनत्वादिति भावः । उक्तं च - "एकशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वादेकसंस्थानत्वं निलेन्दीवरत्वस्य खण्डगोत्वं तु न तथा, एकशब्दाभावात्' इति । यद्वा घटव्यक्तीनां नानात्वेन स्वत ऐक्याभावाद्वावकशब्दैक्यनिबन्धनमेव वाच्यै-क्यमिति भावः । अव्याप्तिर्न स्यादिति । सुबन्धतमात्रत्वस्य वा तिङन्वमात्रत्वस्य वा पदत्वप्रयोजकत्वेऽव्याप्तिः स्यात् । विभक्ति- त्वेन द्वयोरष्येकीरणे तु न तथेति भावः । केचित्तु-एकविभक्तीत्यत्र एकपदं व्यर्थम्, विभक्तयन्तत्वमात्रस्यानतिप्रसक्तत्वात् । "नीलो घटः' इत्यादिपदसमुदायस्य प्रत्ययग्रहणपरिभाषया विक्तयन्तत्वाभावात् । न हि समुदायात् विभक्तयुत्पत्तिः, अन्यथा "सुप्तिङन्यं पदम्' इति पदत्वस्यापि प्रसङ्गात् । समासावयवपदेष्वष्यन्तर्वर्णिनीं विभक्तिमाश्रित्य पदसंज्ञासंभवान्नाव्याप्तिरित्यर्थ इति वदन्ति । सैन्धवादिशब्दनामनेकार्थयतीत्युपयुक्तकानां पदत्वं न स्यात् । अत आह-एकव्युत्पत्तिसिद्धेति । तत्र चेनेकार्थप्रति-पादकत्वं व्युत्पविभेदेनेति भावः । अतश्च वाक्यस्यापि संसर्गलक्षरविशिष्टरूपैकार्थप्रत्यायकत्वेनातिप्रसङ्गः परिह्मतः । वाक्यस्य विशिष्टरूपार्थप्रत्यायकत्वनाकाङ्क्षादिमत्पदसमभिव्याहारलभ्यम्,न व्युत्पत्तिलभ्यमिति द्रष्टव्यम् । चाक्षुषत्वज्ञाने न चक्षुरपेक्षेति । यथा चक्षुर्जन्यज्ञानविषयत्वलक्षणचाक्षुषत्वज्ञानं न चक्षुर्जन्यम् , एवं श्रोत्रग्राह्रत्वलक्षरशब्दत्वज्ञानं न श्रोत्रजन्यमित्यर्थः । चाक्षुषत्वश्रावणत्वादिज्ञानमिति । ननु श्रावणत्वस्य चाक्षुषत्वस्थानाभिषिक्तत्वेऽपि न शब्दत्वं चाक्षुषत्वस्थानाभिषिक्तम्; अपि तु रूपत्वस्थानाभिषिक्तम् । ततश्च यथा चाक्षुषत्वाद्रूपत्वं भिद्यते, एवं शब्दत्वं श्रोत्रग्रह्रत्वात् भिन्न भवितुमर्हति । इतरथा "शब्दः' श्रावणः' इति पुनरुक्तिः स्यादिति चेत्-न; चाक्षुषत्वस्यैव रूपत्वस्वरूपत्वे घटादावपि रूपत्वप्रसङ्गेन रूपत्वस्य चाक्षु-षत्वभिन्नत्वेऽपि शब्दत्वस्य श्रोत्रग्राह्रत्वरूपत्वे च(?)बाधकाभावात् । न च श्रोत्रग्राह्रत्वं कत्वादावतिप्रसक्तमिति वाच्यम्, श्रोत्रग्राह्रगुणत्वस्य शब्दत्वरूपत्वे बाधकाभावात् । केचित्तु-रूपत्वमपि चक्षुग्राह्रनुरत्वमेवेति वर्णयन्ति । व्युत्पन्नशब्दस्मरण-पूर्वकमिति । कत्वखत्वादेः श्रोत्रग्राह्रत्वलक्षणशब्दत्वव्याप्तिमवगतवतः पुंसो व्याप्तिरस्मरणादिपूर्वकमेव शब्दत्वानुमितिरित्यर्थः । शास्त्रसत्यत्वशङ्कापरहि#ारः सत्यप्रतिपविहेतुष्विति । प्रपञ्चसत्यत्ववादिमत इति शेषः । न तु स्वमतानुसारेण; स्वमते सत्यप्रतिपत्तिहेतोर्वदान्तातिरिक्तस्य कस्याष्यभावादिति द्रष्टव्यम् । भाष्ये-मिथ्याभूतशास्त्रजन्यज्ञानस्येति । असतिं शास्त्रे "अस्ति शास्त्रम्' इति भ्रान्तिजन्यायाः प्रतीतेभ्रान्तित्वावश्यंभावादित्यर्थः । पूर्वग्रन्थे "अस्ति शास्त्रम्' इति बुद्धेभ्र्रान्तित्वस्योपपादितत्वात् । इत्तरथा पूर्वोत्तरग्रन्थयोरुप-पाद्योपपादकभावाभावत् पूर्वग्रन्थवैयथ्र्यमेव स्यात् । मिथ्याभृतशासजिन्यज्ञानस्येत्यादिनैव चारिताथ्र्यादिति द्रष्टव्यम् । स्तुति-परत्वाद्यूपादित्यैक्याप्रतिपादनमित्यपसिद्धान्त इति । ननु - स्तुतितात्पर्यवती श्रुतिः प्रत्यक्षात् प्रबला । आदित्यो पूप इत्यादेः न यूपादित्यैक्ये तत्पर्यम् । स्तुतिपरस्य तत्रापि तात्पर्ये वाक्यभेदप्रसङ्गात् । अतोऽतत्परत्वात् "आदित्यो यूपः' इत्यादेर्न प्रत्यक्षबाध-कत्वम् । न चैवं देवताविग्रहादेरपि सिद्धेर्न स्यात्, तात्पर्याभावादिलि शङ्कनीयम् - असति मानान्तरविरोधे तात्पर्याभावेऽपि प्रमाण्यं प्रतीयमानार्थे उपपद्यते । देवताविग्रहादौ मानान्तरविरोधाभावात् तात्पर्याविषयस्य विग्रहादेः सिद्धावपि यूपादित्यैक्य- स्थले मानान्तरविरुद्धस्य तस्य तात्पर्याभावे न सिद्धिः । प्रपञ्चमिथ्यात्वस्थले षड्#िववतात्पर्यलिङ्गसत्त्वान्न प्रत्यक्षविरोधाद्धयमिति हि तत्सिद्धन्त इति चेत्-न । स्तुतिपरस्यार्थवादस्य स्तुतिद्वारभूताथ्र्रेवान्तरतात्पर्येऽपि वाक्यभेदाभावात् । इतरथा देवताविग्रहा-देरष्यसिद्धिप्रसङ्गात् तात्पर्यविषय एव वेदानां प्रामाण्यमिति सर्वैरपि वैदिकैरभ्युपेतत्वाच्च स्तुतिपरत्वान्न यूपादित्यैक्यप्रतिपादन-मित्ययुक्तमेव । अपि तु मानान्तरविरोधेन यूपादित्यैक्यतात्पर्यासंभवात् न यूपादित्यैक्यमित्येव परमा गतिः । ततश्च प्रपञ्चमिथ्या- त्वेऽपि मानान्तरविरोधान्न तात्पर्यमिति सिद्धमिति भावः । असंनिकृष्टेति श्लोकस्यायमर्थः - "शास्त्रं शब्दविमानादसंनिकृष्टऽर्थे' इति शास्त्रलक्षणे असंनिकृष्यादेन द्वयं व्यावत्र्यतयाभिप्रेतम्-किं तत्? ताद्रूष्येण परिच्छित्तिः, तद्विपर्ययतः परिच्छित्तिश्च । साधक-बाधकप्रमाणाभाव इति यावत् । प्रमाणान्तरागोचरत्वलक्षणमिति । प्रमाणान्तराबाधितत्वमित्यर्थः । इत्यलसप्रतिष्ठितेति भाष्ये इति शब्दस्य संनिहितशास्त्रप्राबल्यनिरासपरत्वमुचितमित्यभिप्रयन्नाह - …

… शास्त्रप्राबल्यनिरसनमिति । कुतर्केति तर्कशब्दस्वार-स्यमभिप्रयन्नाह - यत्तु प्रत्यक्षमिति । श्रुतिघट्टः तत्रापीति । दृष्टान्तोऽपीत्यर्थः । विकारो घटत्वाद्यवस्थेति । ननु पूवत्र्र मृन्मयशब्देन विकारार्थमयडन्तेन यस्य परामर्शः, तस्यै- वेहापि विकारशब्देन परामर्शो युक्तः । ततश्च पूर्वत्र मृन्मयशब्देनावस्थाश्रयस्य परामृष्टतया विकारशब्देनापि धर्मिण एव परामर्शो युक्तः; न त्ववस्थाया इति चेत् - सत्यं पूर्वत्र मृन्मयशब्देनावस्थावतः परामर्शः । इहतु न तत्परामर्शो युज्यते । तथा हि सति कार्यकारणाभेदो नोपपादितः स्यात् । न हि मृत्पिण्डेन कार्यविशेषाय घटः स्पृश्यत इत्येतावता स्पृष्टृस्प्रष्टव्ययोरभेदः सिध्यति । अतो मृन्मयविकारशब्दयोर्भिन्नार्थत्वमेव वक्तव्यम् । अत एव "मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इत्यत्राव्यवहितविकारशब्दनिर्दिष्टावस्थाया न परामर्श इति भावः । मृदयं घट इति प्रत्यभिज्ञयेति । अत्र केचित् - इतिशब्दबलात् प्रतीतेः शब्दस्य वा पराभ्रष्टव्यत्वात् मृत्तिकेति ज्ञानमेव सत्यमिति श्रुत्यर्थः । तस्य ज्ञानस्य सत्यत्वे मृद्द्रव्यत्वस्याबाधितत्वं सिद्धमित्युत्तरग्रन्थः फलितार्थकथनपरो द्रष्टव्यः । न च मृन्मयं मृत्तिकेत्येव सत्यं प्रामाणिकं प्रामाणत्#ः प्रतीयत इत्यर्थाश्रयणे को दोष इति वाच्यम्, प्रमाणतो मृविकेति प्रतीयत इति वा, मृत्तिकेत्याकारकं यत् प्रमाणं तेन प्रतीयत इति वा इतिशब्दस्य प्रमाणप्रतीत्यन्यतरान्वयो वक्तव्यः । प्रमाणतः प्रतीयत इति हि निर्देशे कृते तथान्वयप्रतीतिरुपपद्यते । सत्यशब्दात् प्रतीतौ तथा गमकत्वादशर्नादिति वदन्ति । अन्ये तु मअत्तिकेत्येव प्रमाणतः प्रतीयत इत्यत्रेव सत्यपदेऽपि तथावगतेरनुभवसिद्धतया प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात् मृन्मयं मृविकेत्येव सत्यं प्रमाणप्रति-पन्नमित्युक्तौ न दोषः । अत एव मृद्द्रव्यत्वेनैव प्रामाणिकमित्यर्थ इति टीकावाक्येऽपि न चोद्यावकाशः । तस्यापि वाक्यस्य गमकत्वादिति वदन्ति । ननु उपादानोपादेयाभेदयतिपादनमुखेनासत्कार्यवादे निराकरणीये विकार आलभ्यत इति प्रतिपादनस्यैव सप्रयोजनतया नामधेयस्याष्यालभ्यामानत्वप्रतिपादनं किमर्थमिति चेत्-सत्यम् । घटादिनामापि मृत्पिण्डस्यैवेत्युपपादनाभावे उपादानोपादेयाभेदो न प्रतितिष्ठतीति तदप्युपपादनीयमिति द्रष्टव्यम् । ननु नैयायिकादिभिरपि मृन्मये घटशरावादौ मृविकात्वस्य सत्त्वाभ्युपगमात् अनेनासत्कार्यवादनिरासः कथं फलित इति चेत्-न । "मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इति श्रुतेर्न मृविकात्वमात्रप्रति- पादने संरम्भः; किंतु "तदेवेदं मृद्द्रव्यम्' इत्यभेदप्रत्यभिज्ञाया उपादनभूतमृद्द्रव्याभेदप्रसाधनपरत्वात् । सर्वविज्ञानमुपपन्नमिति शङ्कायामिति । यद्विज्ञानेन सर्वं ज्ञातं भवति, तादृशं वस्तु किमिति भगवांस्त्वेष मे तत् व्रहीत्विति पृच्छायामित्यर्थः । भ्रान्तः शङ्कते-यद्यपि सद्विजातीयमसदिति न विजातीयत्वाकारेणेति । अयं भावः-"इदं सदेव' इत्येकारेण इदंशब्दनिर्दिष्टे जगति सृष्टेः प्राक्सद्विजातीयत्वं तदन्यत्वं तद्विरोधित्वं वा व्युदमनीयम् । न तु गर्वस्मिन् लोके विजातीयभेदनिषेधः । यथा "घटः पूर्वाह्णे सदेव' इत्युक्ते एवकारेण घटे सद्विजातीयत्वं वा सदन्यत्वं वा सद्विरोधित्वरूपं वा निषिव्यते, न तु सर्वस्मिन् लोके पटा-दिविजातीयभेद इति । ननु "सदेव' इत्यनेन सृष्यिप्राक्कालीनसत्ता प्रतीयते चेत्, ब्राहृकारशकत्वमनुपपादितं स्यात् । सच्छब्देन ब्राहृप्रतिपादने वा मानसंबन्धयोग्यत्वलक्षणसत्तायाः सदित्यनेनाप्रतिपादितत्वादसत्कार्यवादो न निराकृतः स्यादित्याशङ्क्याह - सच्छब्दो हि मानसंबन्धयोग्यतेति । प्रवृविनिमित्तस्य ब्राहृण्येव पुष्कलत्वादिति भावः । नन्विदानीमपि जगतः सदात्मत्वात् "अग्र' इति व्यर्थम् । किंच "एकमेवासीत्' इत्यनेनैवासत्कार्यव्युदाससिद्धेः "सदेवासीत्' इति व्यर्थम् किंच इदंशब्देन जगतः परामर्शे तस्य ब्राहृणैक्यासंभवात् सदासीदित्ययुक्तम् । तच्छरीरकब्राहृपरत्वं चायुक्तम्, अश्रुतवेदान्तं श्वेतकेतुं प्रति इदंशब्दस्य ब्राहृपर्यन्तबोधकत्वासंभवादिति चेत्-न; इदं जगत् सृष्टे। प्राक् सदेव सद् ब्राहृैव सत् एकमविभक्तनामरूपमासीदित्यर्थः । अधुना जगतस्तादृशसद्रूपत्वाभावादग्र इति सार्थकमेव । "एकमेवासीत्' सत्युक्ते अविभक्तनामरूपमासीदिति प्रतीतावपि तादृशब्राहृा-त्मकत्वस्यापि प्रतिषिपादयिषिततया सच्छब्दसार्थक्यम् । ननु "सदेवेदं जगत् प्राक् सृष्टेरेकम्' इति वेदार्थसंग्रहश्रुतप्रकाशिकायां व्याख्यातत्वात् कथमेवमिति चेत्-न; सिद्धस्यैवोद्देश्यविशेषणतया सदित्यस्यासिद्धत्वेन विधेयकोटावेवनिवेश्यतया तस्याष्यत्रैव तात्पर्यात् । यद्यष्यश्रुतवेदान्तेन श्वेतकेतुना न तद्वाक्योप्रकमदशायामेवं ज्ञायते, अथापि शरीरात्मभावप्रतिपादनानान्तरमिदंशब्देन जगच्छरीरकं ब्राहृ ज्ञास्यतीति बुद्धया, "सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' इत्याचार्येणोपदिष्टमित्युक्ते विरोधाभावात् । ननु घटदेरावदि पूर्वाह्णे मृदेवासीत्; पश्चात् घटादिरूपेणाभवत्; तस्मान्मृदात्मकमेव घयशरावादीति निर्देशवत् किं न स्यादिति चेत्-न-"अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य' इत्यादि वाक्यं श्रुतवतः स्वरूपेण ब्राहृपरिणामत्वशङ्काया अभावेन शरीरात्मभावस्यैव प्रतीत्या इदंशब्दे- नापि जगच्छरीरकब्राहृप्रतीतेरेव संभवात् । परतन्त्ररूपविशेषणानामिति । कालादृष्टादीनामित्यर्थः उपरितनवाक्यसंगतिमेव दर्शयति - एकमेवेत्यादिना । ब्राहृणः सर्वदा सत्त्वेनेति । सच्छब्दप्रवृविनिमिवपौष्कल्याधारभूतब्राहृाभेदस्य "सदेवेदम्' इति बोधनात् कार्यस्य कदाष्यसत्त्वशङ्काव्यावृविरि- त्यर्थः । वैशेषिकमतनिरासपरमिति । न च तथा सति, "तद्धैक आहुरसदेवेमग्र आसीत् एकमेवाद्वितीयम्' इत्यनुवादोऽनुपपन्नः, तैस्तथानभ्युपगमादिति वाच्यम् - शून्यवादनिराकरणेऽपि दोषसाम्यात् । न हि शून्यवादिनैकमद्वितीयं किंचिदभ्युपेतम्, सर्वदा सवर्शून्यत्वस्यैव तेनाभ्युपेतत्वात् । यदि च तद्वाक्यस्यैकत्वाद्वितीत्यत्वयोर्न तात्पर्यम्, तर्हि वैशेषिकस्यापि तत् तुल्यमिति भावः । वैशेषिकादिमतनिराससापेक्षत्वादिति । ननु "मृतिकेत्येव सत्यम्' इत्यत्रैव तन्निराकृतम् । इतरथा एकविज्ञानेन सर्वमानसंभवम-भ्युपगम्य, "भगवांस्त्वेव मे तद्ववीतु' इत्युपदेशप्रार्थनानुपपत्तेरिति चेत् -न; मतानुवादपूर्वकं सयुक्तिकं प्रत्याख्यातमित्यत्र तात्प- र्यात् । मृद उत्पन्नस्यमृदात्मकत्ववदिति । न च सतः कायस्र्या दुत्पन्नत्वस्यानभ्युपगतत्वात् कथमापादनमिति वाच्यम्-"जगत् पूर्वमसदासीत्; इदानीं सदासीत्' इत्युक्ते सतोऽसदुपादानकत्वमुक्तं स्यात्, यथा "घटशरावादिः पूर्वं मृदासीत्, पश्चात् घटादिरा- सीत्' इत्युक्ते तयोरुपादानोपादेयभाव उक्त एव स्यादिति निश्चित्यैतद् दूषणापादनमिति द्रष्यव्यम् । कथं निगश्रयावस्थासंभव इत्यर्थ इति । अयं भावः-यनि प्रकृत्युपादानकस्यमहदादेः प्रकअतित्वाभाववत् असदुपादानकस्यापि सतो नासव्वप्राप्तिः, सत्त्वा-वस्ताप्राप्तेरेवासंभवान्निराश्रयावस्था कथं लभ्येतेति । तदात्मकत्वेनैवेति । ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्' इति पूर्ववाक्ये ऐतदात्म्यम्उएत-दात्मकमित्यर्थः; स्वार्थे ष्यञ् । ततश्च, "तत्सत्यम्' इत्युतरत्रापि पूर्वनिर्दिष्टवेषविशिष्टस्य पराभ्रष्यव्यतया तदात्मकस्यैव जगतः सत्यत्वसिद्धिरिति भावः । ननु "एतदात्म्यम्' इत्यनेनैव जगद्व्रहृणो। शरीरशरीरिभावे कथिते "स आत्मा' इति निर्देशवैयथ्र्यमिति शङ्कां परिहरति-रामानुजं लक्ष्मणपूर्वजं चेतिवदिति । यद्वा स त आत्मा इति । अस्मिन् पीष "स आत्मा,' "तत्त्वमसि' इत्यनयोः पौनरुक्त्य परहि#ारः कथचिदनुसंधेय । तत्पर्यन्ता इति तत्त्वमसीत्यस्यार्थ इति । तत्त्वंशब्दादीनां तदर्थपर्यन्तत्वम्, "तत्त्वमसि' इत्यस्य प्रघट्टकस्य फलितार्थ इत्यर्थः; न तु "तत्त्वमसि' इत्यस्यैवार्थ इति मन्तव्यम्, "तत्त्वमसि' इत्यस्य तावदर्थकत्वाभावात् । इगुपधात्क इत्यपवादसूत्रेणेति । "इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' इत्यपवादसूत्रेणेत्यर्थः । नन्विगुपधलक्षणकप्रत्ययस्य न पचाद्यज्वाधक- त्वम्, तथा हि सति देवमेषादिरूपासिद्धिप्रसङ्गात्; पचादित्वाश्रयणस्य कप्रत्ययबाधकत्वार्थकत्वादिति चेत्-न । भावानवबो- धात् । "नन्दिग्रहिपचादिभ्यः' इति सूत्रे "सर्वधातुभ्योऽज्वक्तव्यः' इत्यौपसंख्यानिकस्योत्सृष्टस्याच्प्रत्ययस्य शङ्किततया तस्ये-गुपधलक्षणकप्रत्ययबाध्यत्वाभिधानेऽदोषात् । औपसंख्यानिकेऽष्यचि "प्रचाद्यच्' इति व्यवहारस्य ग्रन्थेषु दर्शनादिति द्रष्टव्यम् । प्रकृत्यर्थः शासनमिति । अत्र केचिच्चोदयन्ति-यत्तावदुच्यते प्रसिद्धिप्राचुयात् प्रकृत्यर्थः शासनमिति: सत्यमेव तत् । "शासनं विविच्य ज्ञापनम्' इति धातुवृत्तिकृता व्याख्यातत्वादुपदेश एव पर्यवसानम्; "उपदेशेऽजनुनासिक इति,' "स्थनिवदादेशोऽन- ल्विधौ' इत्यादिसूत्रेषु "दिशि#ुच्चारणक्रिय' इति महाभाष्योक्तेः । "अथोतोऽहंकारादेशः' इत्यादावादेश उपदेश इत्यर्थः । "इदं शास्याचार्यः' इति भाष्यस्य "इदमुपदिशति' इति ह्रर्थः । "तदशिष्यम्' इत्यादौ "अवक्तव्यम्' इति व्याख्यातम् । ततश्चादेशनं शासनमुपदेशनम् । तत्कर्मत्वं च "अनु म एतां भगवो देवतां शाधि' इति ब्राहृणः सिद्धमिति प्रकृतिप्रत्यययोरविरोधसंभवात् प्रत्ययास्वारस्यानुसरणस्यायुक्तत्वात् । न चानुशासनकर्मत्वेऽपि न शासनकर्मत्वमिति वाच्यम्, "शासु अनुशिष्टौ' इति शास-नस्यैवानुशासनरूपत्वात् । ततश्च करशत्वाध्यारोपेण घञ्समर्थनमप्यनुचितम्, आरोपस्यानुचितत्वात् । ननु करणत्वस्य ना- ध्यारोपः, तस्यापि सत्त्वादिति चेत्-न; तथा सति सिद्धान्ते प्रत्ययास्वारस्याभ्युपगमस्यायुक्तत्वात् । अत एव "असि#ि#ाछनत्ति' इत्यादौ सौकर्यातशयविवक्षया "ब्राहृदृष्यिरुत्कर्षात्' इतिन्यायंन करणे कर्तृत्वाराप्रेपि न कतर्रि करणत्वारोपसंभवः, तथा सति राजनि भृत्यत्वारोपभ्येवानर्थावहत्वात् । अत एव "साधकतमं करणम्' इति सूत्रे अधिकरणस्थाल्याः तनुकपालतया साधकत- मत्वविवक्षया "स्थाल्या पचति' इति प्रयोगमुपपाद्य, "न चैवं कर्तुरपि करणत्वविवक्षाप्रसङ्गः, भिन्नजातीयत्वात् । सकलसाध-नविनियोगकारी खल्वसौ । न हि शतधनो निष्कधनेन स्पर्धितुमर्हती'ति कर्तुः करणत्वविवक्षाभाव उपपाद्यते । किं च करणत्वे विवक्षिते "करणाधिकरणयोश्च' इति परेण ल्युटा बाधितत्वेन घञोऽप्रसङ्गः । न च "हलश्च' इत्यनेन घञः प्रसङ्गः । तत्रापि "संज्ञायाम्' इत्यनुवृत्तेः । न च त्वन्मतेऽपि कर्मणि घञ् न स्यात्, "अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' इति संज्ञायामेव घञो विधा-नादिति वाच्यम्-"अकर्तरि च "इत्यत्र चकारस्य भिन्नकमत्वामाश्रित्यासंज्ञायामप्यस्तीति पदमञ्जर्यादौ समर्थितत्वात् । "संज्ञा-ग्रहणानर्थक्यं च सर्वत्र घञो दर्शनात्' इति वार्तिककृतोक्तत्वाच्च । किं च घञः करणार्थत्वे, उपक्रम आदेशशब्देन प्रशासिताभि- धीयत इति यदभिहितं तद्विरुध्येत, प्रशासनकरणत्वस्यैवाभिहितत्वेन प्रशासनकर्तुरनभिहितत्वात् । यच्चोक्तम्-प्रशासितृत्वमसाधा-रणमिति । तदपि न, आदेशशब्देन प्रशासनकरणत्वमात्राभिधानेऽपि प्रशासितृत्वानभिधानात् । तदभिधानेऽपि निरुपाधिकप्रशा-सितृत्वस्येव मुख्योपदोयत्वस्यैव ब्राहृासाधारणत्वात् । अत एव"ब्राहृजिज्ञासा' इति सूत्रे "ब्राहृणः' इति कर्मरि षष्ठीपरिग्रहात् ब्राहृण एवाभिधानिकजिज्ञासाकमत्र्वम्, तदुपासनादीनां त्वाक्षेष्यमित्युक्तम् । किंच आदेशशब्दमात्रस्य अतिप्रसङ्गमाशङ्कय तमित्येवंविशेषणदानादवश्यं तमित्यस्यादेशविशेषकत्वमभ्युपेयम् । यदि ह्रादेशशब्दस्यैव निरुपाधिकप्रशासितृत्वमर्थः, तदा तस्य परमात्मासाधारणत्वात् तच्छब्दो विशेषको न स्यात् । यदपि चोक्तं प्रष्टव्यत्वकथनेनोपदेश्यत्वं सिद्धमिति तत्कथनस्यानपेक्षित- त्वात् प्रशासिदृत्वमेवार्थ इति-तन्न, "यद्यपि पूर्वं नाप्राक्षम्, अधुना स्वयमेव ज्ञास्यामि' इति बुदिं्ध व्युदसितुमुपदेष्टव्यत्वकथन-स्यैवापेक्षितत्वात् । अत एव, "तं त्वौपनिषदं पृच्छामि' इत्यादौ प्रष्टव्यस्योपदेश्यत्वलक्षणौपनिषदत्वकथनम् । यच्चोक्तम्-सर्व-विज्ञानप्रतिज्ञासिद्भयर्थं निमिवत्वमपेक्षितमिति । तन्न, एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाबलादुपादानत्वस्येव तदन्यथानुपपत्या निमित्तत्वस्यापि लाभसंभवेन तस्य पृथगवक्तव्यत्वात्, तदनुपपत्तेर्भवतैवोक्तत्वाच्च । वस्तुतस्तु निमित्तान्तरसद्भावे एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमनुपपन्नमित्युक्तिरष्यसंगता, नित्यविभूत्या अज्ञानेऽप्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं यथोपपद्यते, कार्यवर्गस्य ज्ञातत्वात् सर्वशब्दस्येदंकारगोचरबहुभवनसंकल्पपूर्वकसृष्टिमात्रविषयत्वात्-तथा तादृशनिमित्तान्तरसद्भावेऽप्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा कुतो न संगच्छत इति । अत्रोच्यते-"एष उपदेशः' इत्येवं पृथगपदिष्टयोः "न वायुक्रिये पृथगुपदेशात्' इति न्यायेनादेशोपदोयोर्भेदावश्यंभावात् निमन्त्र-णामन्त्रणयोरिव, वृक्षवनस्पतिशब्दयोरिव, वृक्षवनस्पतिशब्दयोरिव च, स्नेहभक्तिशब्दयोरिव च क्कचिदकविषये प्रयोगमात्रेणानु-भवभेदस्य दुरपह्यवत्वात् । "आदिशाति' इत्युक्ते हि यद्वाक्योल्लङ्घने दण्डा भवतितादृशशब्दप्रयोक्तृत्वं नियमयितृत्वमाज्ञापयि- तृत्वं प्रतीयते । आदिशतीति व्यवहारः प्रभुविषय एव । अत एव न्यासकारेणादेशोपदेशयोर्भेदो वर्णितः-"आङ्पूर्वोदिशतिर्नियोक्तृ- प्रयोजनवचनः' इति; "अन्तः प्रविष्टः शास्ता जानानम्' इत्यादौ तथैव प्रतीतेः । ततश्च प्रकृतिस्वारस्येन नियमनापरपर्यायाज्ञापन-रूपार्थे प्रतीते घञ्प्रत्ययस्य कर्तृव्यतिरिक्तकारकमात्रवाचिनो योग्यतावशात् त्वन्मते कर्माथकत्ववत् अस्मन्मतेऽपि कारकवाचिनो घञ्प्रत्ययस्य सकलकारकप्रयोक्तृकर्तृलक्षणा समाश्रीयते । प्रष्यव्यवस्तुनस्तादृग्रूपत्वात् असंजातविरोधिमुख्यप्रकृत्यर्थानुग्रहेण जघ-न्यलक्षणाय आश्रयणीयत्वात् । "पञ्चपञ्चाशतस्त्रिवृतः संवत्सराः' इत्यादावहःपरत्वस्वरसत्रिवृदादिपदमुख्यत्वानुसारेण जघन्य-संवत्सरपदस्यैव सौरचान्द्रमासाद्यनेकार्थसाधारण्येन निश्चयासमर्थस्याजहल्लक्षणाया अभ्युपेतत्वात् । तथा "प्रयाजशेषेण हर्वीष्य-भिदारयति' इत्यादौ प्रयाजशेषप्रातिपदिकानुरोधेन तृतीयायां द्वितीयार्थलक्षणाया आश्रितत्वात् । तथा "प्राणा वा ॠषयः' इत्या- दौ ॠषिशब्दानुसारेण बहुवचनश्रुतेः पाशन्यायेन गौणार्थकत्वस्य "गौण्यसंभवात् तत्प्राक्छØतेश्च' इत्यत्रोपपादितत्वाच्च । नन्वा-देशपदस्य प्रशासनापरपर्यायाज्ञापन इवोपदेशे प्रसिद्धिप्राचुर्याभावेऽप्युपदेशार्थकत्वे प्रकृतेः सर्वात्मना मुख्यार्थत्यागावात् प्रत्य- यस्य त्वन्मते कर्तृलक्षणायां मुख्यार्थत्यागात् कास्यभोजिन्यायेन जघनायद्यावापृथिव्येककपालानुरोधेन मुख्यैन्द्राग्रादीनां प्रसूनब-र्हिर्नियमाश्रयणवत्, "एकधा ब्राहृण उपहरति' इत्यव सकृत्त्वसहत्वसाधारणस्यैकधाशब्दस्य भक्षान्तरप्रापकदुर्बलचोदकानुग्रहणे सहत्वार्थत्वस्वीकारवत् "सप्तदश प्राज्ञापत्यान्' इत्यत्र प्रजातिसंबन्धविशिष्टान्वययोग्यस्यापि बहुत्वस्यैकपशुनिष्पन्नैकादशावदा-नप्रापकदुर्बलचोदकानुसारेण विशिष्टान्वयाभ्युपगमेन द्रव्यदेवतासंबन्धाक्षिप्तयागभेदाभ्युपगमवच्च जघन्यघञ्प्रत्ययानुसारेण मुख्यादिशेरुपदेशार्थकत्वमेव युक्तम् । प्रकृतेः मुख्यार्थत्यागाभावात् । प्रचुरप्रसिद्धार्थत्यागमात्रं त्ववशिष्यते । तत्तु न दोषाय । अत एव "पत्नय उपगायन्ति' इत्यादौ गीतिशब्दस्य शारीरगाने प्रसिद्धिप्राचुर्ये सत्यपि अशारीरवादित्रादिगानस्यापि गीतिशब्दप्रयो-गविषयत्वेन मुख्यार्थत्वात् संनिहितस्य दुन्दुभ्यादिगानस्यैव काण्डवीणादिभिरुपचयं कुर्वत्यः पन्त्यो नत्विर्जां निवर्तिका इति दशमे सिद्धान्तितमिति चेत्-मैवम्; गानशब्दस्य बर्हिराज्याधिकाणान्यायेन गीतिमत्रा वाचित्वात् युक्तं तत्र संनिहितदुन्दुभ्यादि-गानवाचित्वम् । इह त्वादेशशब्दस्य क्कचिदपि "शिष्यो गुरुमादिदेश' इत्यादिप्रयोगाभावेन साधारणोच्चारणाद्यर्थकत्वाभावात् उपदेशातिदेशाब्दयोरिवादेशोपदेशशब्दयोरपि भिन्नार्थकत्वेनादेशशब्दस्योपदेशार्थकत्वे मुख्यार्थत्यागास्यावर्जनीयत्वेन जघन्य- प्रत्यय एव लक्षणाया उचितत्वात् । वस्तुतस्तु "उपदेशेऽजनुनासिक इत्' इति सूत्रे "करणाधिकरणयोश्च' इति ल्युटा बाधितस्य घञः, "अकर्तरि च कारके' इत्यनेनाप्रसङ्गमाशङ्कय,"कृत्यल्युटो बहुलम्' इति घञो भाष्यकृता समर्थितत्वात् तन्न्यायेन कर्तर्यपि तेनैव सूत्रेण घञसिद्धौ लक्षणाया अप्रसङ्गात् प्रशासितृत्वार्थकत्वमेव युक्तमिति युक्तमुत्पश्यामः । तस्य तावदेव चिरमिति । तस्य सद्विद्यानिष्ठस्य । तावदेव चिरम्-तावनेव विलम्बः, यावत्प्रारब्धकृतदेहान्न विमोक्ष्यते । अथ अनन्तरं ब्राहृ संप्रत्स्यत इति तदर्थः । अथर्वादश्च लब्ध इति । "पारिप्लवार्थाः' इत्यधिकरणे विद्या संनिधिपठितानां "श्वेतकेतुर्हारुणेय आस' इत्याद्याख्यायिकानां तदर्थवादतया तच्छेषत्वस्य स्थापितत्वादिति भावः । यद्यप्ययमर्थवादो न सविशेषत्वैकान्तः, तथापि लिङ्गान्तरेण सविशेषत्वतात्पर्ये निश्चिते अर्थवादस्यापि तदेकान्तात्वं सिध्यतीति भावः । द्वितीयेंऽशे सप्तमे यमस्य स्वपुरुषं प्रति वचनम् - "कटकमकुटकर्णिकादिभेदैः कनकमभेदमपीष्यते यथैकम् । सुरपशुमनुजादिकल्पनाभिर्हरिरखिलाभिरुदीयर्ते तथैकः ।। क्षितितलपरमाणवोऽनिलान्ते पुनरपि यान्ति यथैकतां धरित्र्याम् । सुरपशुमनुजादयस्तथान्ते गुणकलुषस्य सदा(ना)तनेन तेन ।।' इति । तदर्थैकवियत्वादिति । ऐदंपर्येण प्रवृत्तत्वादिति भावः । परविद्यायाः सविशेषविषयत्वम् अव्ययत्वस्य दोषाभावरूपस्य कथं भाष्ये कल्याणगुणत्वेन निर्देश इत्याशङ्कयाह-दोषविरोधित्वं नाम गुण इत्यभिप्रायेणेति । पूर्ववदर्थ इति । सगुणब्राहृव्यावृत्तिरित्यर्थः । वकयावत्र्यानेकत्वादिति । व्यावृत्तिप्रतियोगिनामनृतजडपरिच्छिन्नानामनेकत्वेनेत्यर्थः । पदानां पर्यायत्वप्रसङ्गादिति । "प्रवृति-निमित्तभेदाभावेन' इति उत्तरंवाक्यस्थमिहापि काकाक्षिन्यायेन संबध्यते । ननु "कुच्म्भाद्यनुगता सत्ता परजातिः सत्यपदप्रवृत्ति-निमित्तम् । अन्तःकरणवृत्त्युपधानलब्धभेदचिदानन्दानुगते ज्ञानानन्दत्वे अपरजाती । एवं च सत्यज्ञानानन्दशब्दानां लक्ष्या-र्थाभेदेऽप्युक्तजातिवाचित्वान्न पर्यायता' इति कल्पतरूक्र्तेर्न पर्यायत्वमिति चेत्-न; कुम्भाद्यनुगतसत्तायाः सत्याब्दवाच्यत्वे सत्य-त्वस्यातिप्रसक्तस्य ब्राहृलक्षणत्वाभावप्रसङ्गात् । अभ्युपगम्यते च त्वया सत्यत्वस्य ब्राहृलक्षणत्वम् । सत्यमिथ्यार्थानुगतसवा-सामान्यासंभवाच्च । तस्यानृतसाधारणतयानृतव्यावढत्त्यसिद्धेश्च । कालत्रयाबाध्यत्वरूपं परमार्थिकसत्त्वं ब्राहृणि श्रौतमिति त्वत्सिद्धान्तव्याकोप्रसङ्गाच्च । धर्मिसमसवाकभेदं विना औपाधिकभेदमात्रेणाकाशत्वादेरिव ज्ञानत्वानन्दत्वयोरपि जातित्वायो- गाच्च । ज्ञानत्वादेः धर्मिसमसत्ताकभेदवदुपहितचैतन्यवृत्तित्वे शुद्धलक्षणत्वायोगाच्च । ज्ञानत्वादेः धर्मिसमसत्ताकभेदवदुपहित-चैतन्यवृत्तित्वे शुद्धलक्षणत्वायोगाच्च । एतेन सत्यादि(?) विशिष्टशबलब्राहृवाचिनां सत्यादिशब्दानां शुद्धब्राहृणि लक्षणेति न पर्यायत्वमिति निरस्तम् । अनृतास्वप्रकाशपरिच्छिन्नरूपे शबले सत्यत्वादेरयोगात् । योगे वा तस्यैवानृतास्वप्रकाशपरिच्छिन्न-व्यावृत्तिः स्यात् । न तु सत्यत्वाद्यानाश्रायस्य शुद्धस्य । तस्मात् सत्यत्वादीनां शुद्धादन्यत्रासंभवात् सत्यादिवाक्यस्य च लक्षणया अखण्डार्थत्वे शुद्धेऽपि तदसिद्धेः सत्यत्वादीनामत्यन्तासत्त्वेनतद्भेदमादायपर्यायत्वस्य दुःसमाधानत्वात् (दुःसाधत्वात्?) पर्या- यत्वं सिद्धमित्यर्थः । उपलक्षणतया विशेषणतया वेति । किं व्यावृत्तीनां वाक्यार्थीभूतब्राहृप्रतीत्युपयुक्तपदार्थप्रतीतिवि#ेयत्वमा- त्रमेव, उत वाक्यार्थप्रतीति विषयत्वमप्यस्तीति विकल्पार्थः । उपलक्ष्यात् बहिर्भूतमित्यस्याष्ययमेवार्थः । न च -अवच्छेदकत्वं विशेषणत्वोपलक्षणत्वातिरिक्तमेव । "कर्णशष्कुल्यवच्छ्न्नं नभः श्रोत्रम्' इत्यत्र कर्णशष्कुल्या विशेषणत्वे तस्या अपि श्रोत्र-त्वप्रसङ्गात्; विशेष्यान्वयिनो विशेषणान्वयित्वनियमात् । नाष्युपलक्षणत्वम्, कदाचित् कर्णशष्कुल्युपलक्षितस्यापि नभसः श्रोत्रत्वेऽतिप्रसङ्गादिति वाच्यम्-तत्राष्युलक्षणकोटावेव निवेशसंभवात् । विद्यमानकर्णसंयोगस्योपलक्षणत्वेन दोषाभावात् । उपलक्ष्यात् बहिर्भूतमिति । अयं भावः- किं स्वरूपप्रतिपत्त्यर्थं ज्ञानादिपदम्? उत ज्ञानत्वादिप्रतिपत्त्यर्थम्? नाद्यः, पूर्वं प्रतीतत्वात् । न द्वितीयः, उपलक्षणत्वव्याघातादिति । वाक्याथाभिदानदशायां सर्यैः पदैरिति । सर्वैः पदैः वाक्यार्थाभिधानदायामित्यन्वयः । यद्वा सर्वैः पदैः एकज्ञानजनकत्वेनउएकज्ञानजननेनेत्यर्थः । अतो नान्वयानुपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् । ननु युगपदभिधाने श्रुतिवाक्यादिषु बलाबलविभागनिर्णयोऽसंगत एव स्यात्; वाक्यापेक्षया पदश्रुतेः प्राबल्यम्; पदश्रुत्यपेक्षया प्रत्ययश्रुतेरिति व्यवस्था दत्तजलञ्जलिः स्यादित्यस्वरसादाह-क्रम्रणाभिधानेऽपीति । क्रमेणाभिधानानभ्युपगम इति । क्रमेणाभिधानानभ्युपगमवादिपक्ष इत्यर्थः । युगपत्प्रतिपादनेऽपि नापैतीति । उद्देश्योपादेयभावे हि तद्वाक्यज्ञातत्वाज्ञातत्वे अप्रयोजके । अपितुतद्वाक्यप्रवृत्तेः प्राक् माना-न्तरावगतमनूद्यते; अप्राप्तं हि(?) विधीयत इत्येव हि विवेक इति भावः । पौर्वापर्यस्योद्देश्योपादेयलक्षणत्वाभावे कथमुद्देश्योपादे-यविभागज्ञानमित्याशङ्कयाह-एकेन वाक्येनेति । परामर्शदशायां हि संभवत्येवेति । ननु ज्ञातत्वाज्ञातत्वलक्षणोद्देश्येपादेय-विभागज्ञानं न वाक्यार्थप्रतीतावुपयुक्तम्, येन वाक्यार्थप्रतीतेः; प्राक् परामर्शदशायां तदवगतिः समर्थनीया स्यादिति चेत्-न; "ग्रहं संमाÐष्ट' इत्यादौ ग्रहं संमृज्यात्, एकं संमृज्यात्, यत् संमृज्यात् तदेकमित्यादिवचनव्यक्तिनिरूपणाभावे निर्विचिकित्सवा-क्यार्थप्रतीतेरनुदयेन न्यायसंपादितव्यक्ति पश्चाद्वाक्यार्थबोधकम्' इतीति भावः । विशेष्यमात्रैक्यपरत्वात् समानविभक्तेरिति । अयं भावः-यदुक्तं विशिष्टक्यप्रतिपादनं नेति, तदिष्टमेव; विशिष्टैक्यप्रतिपादनस्यानभ्युपगमात् । न च विशेष्यैक्यमात्रप्रतिपादनं परस्यापीष्टमिति वाच्यम्, विशेषणान्वयस्यापि प्रातिपदिकावगतस्यात्यागात् । एकस्मिन् विशेष्ये "एकस्य द्वयम्' इति न्यायेन प्राप्तयोर्विशेषणैकत्वयोरपरित्यागादिति । व्युत्पविश्च प्रत्यक्षमूलेति । न तु स्वर्गादिशब्दव्युत्पत्तिवत् श्रुतिमूलेत्यर्थः । प्रत्यक्षं च विशेष्यैक्यमेवावगमयतीति । "दण्डी, कुण्डली' इत्यादौ विशेषणविभक्तेर्भिन्नविशेषणाश्रये एकस्मिन्नेव विशेष्ये पूवर्-पूर्ववृद्धव्यवहारं प्रत्यक्षीकृत्य तथैव व्युत्पत्तेग्र्रहात् । इतरथा विशेषणविभक्तेरभेदार्थकत्वमपि त्याज्यं स्यात् । न हि विशेणवि-भक्तिरैक्यपरेत्यत्र पूर्वपूर्ववृद्धव्यवहाराधीनव्युत्पत्तिमन्तरेणान्यन्निमिवमस्तीति भावः । विशेष्यभेदकत्वं प्रत्यक्षेण तत्रापोद्यत इति चेदिति । प्रत्यक्षागोचरे ब्राहृणि विशेषणभेदप्रयुक्तो विशेष्यभेदो दुर्वार इति भावः । धर्मिवाचकपदैक्यात् समानविभक्ति-निर्देशाच्चैक्यप्रतीतेरिति । इदमुपलक्षणम्-विशेषणभेदे विशेष्यभेद इत्युत्सर्गः, "देवदत्तः श्यामो युवा' इत्यादावदर्शनात् । "खण्डो मुण्डः' इत्यादौ विरुद्धत्वात् भेदकत्वम्, अविरुद्धं त्वभेदकमेव । विशेषणानां भेदकत्वादस्तु विशेषणानाश्रयापेक्षया, न तु विशेषणान्तराश्रयापेक्षयापि । न हि "नीलमुत्पलम्' इत्यादौ नैल्यं दीर्घादपि व्यावतर्यतीत्यपि द्रष्टव्यम् । यच्चोक्तं समान-विभक्तीति । न च समानविभकत्या ऐक्यावगमे परस्याखण्डार्थत्वभङ्गप्रसङ्गात् परस्य कथमियमाशङ्का घटतामिति वाच्यम्, "एकप्रातिपदिकाथर्मात्रनिष्ठत्वमखण्डार्थत्वम्' इत्यनेन प्रातिपदिकार्थान्तरसंबन्ध एव व्यावत्र्यते; न तु विभक्तिसंबन्धोऽपीति । मन्यमानस्य शङ्कासंभवादिति ध्येयम् । अनतिरिक्तपक्षे हेत्वसिद्धिरिति । समानाविभक्त्यवगतैक्यरूपहेत्वसिद्धिरित्यर्थः, ऐक्या-वगमविरोधू#ापहेत्वसिद्धिरित्युत्तरत्रोपसंहारादिति द्रष्टव्यम् । अशक्यासदृशान्वयप्रतियाग्युपस्थितिर्वा शक्यसंबन्धो वा लक्षणा शक्ये न संभवतीत्यभिप्रेत्याह-आलक्षणिकत्वेऽपीति । विमतं वाक्यमखण्डार्थपरमित्यादि । एतेन-"सत्यादिवाक्यमखण्डा- र्थनिष्ठं लक्षणवाक्यत्वात्, तन्मात्रप्रश्नोत्तरत्वाद्वा प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इति वाक्यवत्' इत्यनुमानं प्रमाणम् । "नीलमुत्पलम्' इत्या-दिसमानाधिकरणवाक्यानां लक्षणवाक्यत्वाभावान्नातिप्रसङ्ग इति निरस्तम्; असाधारणरूपलक्षणवाक्यत्वस्य सखण्डार्थत्वेनैव व्याप्तेः । कर्मकाण्डस्यापि तन्मात्रप्रश्नोत्तरत्वेनाखण्डार्थत्वप्रसङ्गात् ; "प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्रः' इत्यत्र व्यावर्तकासाधारणप्रश्नोत्त- रत्वेन दृष्टान्तासिद्धेन्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । यदि च भावरूपखण्डार्थप्रतिपादनासमथर्मिति प्रतिज्ञेति । ततश्च प्रतिज्ञावाक्यस्य खण्डार्थत्वाभावरूपखण्डार्थवैशिष्टयप्रतिपादनसामथ्र्येऽपि भावरूपखण्डाथप्र्रतिपादनासामथ्र्यान्न व्यभिचार इति भावः । प्रातिपदिकेनैव विशेषणान्वयस्येति । प्रातिपदिकस्मारितयोर्विशिष्टयोर्विभाकत्या ऐक्यमात्रप्रतिपादनादित्यर्थ; न तु नील-#्रातिपदिकेनोत्पलेनीलत्वान्वय इति मन्तव्यम्; तथा हि सति उत्पले नीलत्वान्वयस्य नीलप्रातिपदिकेनैव सिद्धेर्विभकत्या ऐक्य-बोधनस्य वैयथ्र्यापातादिति द्रष्टव्यम् । अनेन शङ्काद्वयं परिह्मतं भावतीति । कारणपरत्वप्रतिपादकेन सिसृक्षोरिति पदेन साक्षात्पूर्वपक्षिचोद्यनिरासः । उपादानकार- णत्वं "सदेव सोक्येदमग्र असीदेकमेव' इति प्रतिपादितमिति भाष्यखण्डेन पाश्र्वस्थचोद्यनिरास इति भावः । स्वतन्त्र वस्तु-निषेधपरमद्वितीयपदमित्यर्थः इति । अत एव शाङ्करोपनिषद्भाष्येऽपि, "आद्वतीयमिति; मृद्वयतिरेकेण मृदो यथान्यत् घटाद्या- कारेण परिणमयित् कुलालादि निमित्तकारणं दृष्टम्, तथा सद्वयतिरेकेण सतः सहकारि कारणं द्वितीयं वस्त्वन्तरं प्राप्तं प्रतिषि- ध्यते-आद्वितीयमिति । नास्य द्वितीयं वस्त्वन्तरं विद्यत इत्यद्वितीयम्' इति निमित्तान्तरनिषेधपरतयैव व्याक्यातम् । किंच "प्राक् सृष्टेरेकप्रद्वितीयं सदेवासीत्' इति सृष्यिप्राक्कालपरतया परैरेव व्याक्यातत्वेन सृष्टिप्राक्कालेऽद्वितीयत्वमात्रेण कथं मिथ्या-त्वप्रसक्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् । निर्गुणवाक्यविरोधपरिहारः किं ज्ञानत्वात् ज्ञानानाश्रयत्वमुच्यते, उत एकजातीयद्रव्ययोर्नियतधर्मधर्मिभावानुपपत्तेरिति विकल्पे, प्रथमस्य दूषणं ज्ञातुरेव ज्ञानस्वरूपत्वादिति भाष्यम्-ज्ञातुरपि ज्ञानस्वरूपत्वसंभवादिति तस्यार्थः । द्वितीयस्य तु दूषणं ज्ञानस्वरूपस्यैवेत्यादिभा- ष्यम् । ज्ञातृत्वमेव हि सर्वाः श्रुतयो वदन्तीति भाष्यं तु प्रथमविकल्पदूषणस्योपपादकं तच्छेषभूतमिति प्रथमव्याख्या । अस्याञ्च व्याख्यायाम्, ज्ञातृत्वमेव हीति भाष्यस्य ज्ञातुरेव ज्ञानस्वरूपत्वादिति व्यवहितभाष्योपपादकत्वमाश्रयणीयम्; एवकारस्य अप्यर्थत्वं च क्लिष्यमित्यस्वरसो द्रष्टव्यः । द्वितीयव्याख्यायांतु पूर्ववदेव विकल्पमुखेन प्रवृत्तत्वं समानम् । तत्र ज्ञातुरेवे-त्यादि-भाष्यस्यायमर्थः-ज्ञातृशब्दो भावप्रधानः पञ्चम्यन्तः । एवकारश्च यत् ज्ञातृत्वं त्वया ज्ञानत्वविरुद्धतयोपन्यस्तम्, तदेव ज्ञान-त्वसाधकमिति स्फोरणार्थः ज्ञानत्वाभावव्यापकाभावप्रतियोगितया ज्ञातृत्वस्य न तद्विरुद्धत्वमिति । अस्मिन् पक्षे ज्ञातृत्वमेव हि सर्वाः श्रुतयो वदन्तीति भाष्यं ज्ञातृत्वस्य श्रौतत्वप्रतिपादनद्वारा तद्दृढीकरणार्थम् । अस्यां च व्याख्यायं भावप्रधानतया-निर्देशाद्याश्रयणं क्लिष्टमित्यस्वरसो द्रष्टव्यः । तृतीय्वयाख्यायां तु ज्ञातुरेवत्यादिभाष्यस्य ज्ञातुरेव सतो ज्ञानस्वरूपत्वाविरोधादि- त्यर्थः । इदं च भाष्यं न विकल्पकोट¬ोरन्यतरनिरासकम्; अपि त्वविरोधप्रतिज्ञामात्रपरम् । किं ज्ञातुज्र्ञानानाश्रयत्वं सजाती-ययोर्धर्मधमिर्भावाभावादुच्यते, उत ज्ञानत्वात् ज्ञानानाश्रयत्वमिति विकल्प्य प्रथमं प्रतिवक्ति-ज्ञानस्वरूपसयैवेति । द्वितीयं प्रतिवक्ति-ज्ञातृत्वमेव हीति इति विवेको द्रष्टव्यः । पूर्ववदभिप्राय इति । "किं व्याप्त्या उच्यते, उतश्रुत्या' इत्यादीत्यर्थः । ज्ञातृ- त्वं यथा फलितं भवतीति । "तमीश्वराणाम्' इत्यादिश्रुतावित्यर्थः । फलितत्वप्रकारश्चोत्तरत्र स्पष्ययिण्यते । ज्ञानस्य सर्व-विषयकत्वमिति ।"यः सर्वज्ञः सर्ववित्' इत्यत्र ज्ञानस्य सर्वविषयत्वम्, "तदैक्षत' इति समष्टयुपयोगित्वम् , "सेयं देवतैक्षत'इति व्यष्टयुपयोगित्वम्, "सृजै' इत्युत्तम्पुरुषेणात्मसंबन्धित्वं च दर्शितमित्यर्थः । कामप्रदत्वं चेति । कामितार्थज्ञानाभावे तत्प्रदत्वासं-भवादिति भावः । देवतात्वं कर्माराध्यत्वम् । आराधान महनीयप्रीतिहेतुभूता क्रिया । ततश्च प्रतीरूपज्ञानवत्त्वं सिध्यति । पतित्वं शेषित्वमिति । शेषिचेतनत्वमित्यर्थः,प्रयाजादिशेषिदर्शपूर्णमासादौ पतित्वव्यवहाराभावात् । अतो ज्ञातृत्वसिद्धिरिति भावः । द्वितीयविशेषपर्यवसायित्वं सूचितमिति । ततश्च "न तस्य कार्यं करणं च' इत्याद्यंशस्यापि प्रकृतोपयोगित्वमस्तीति भावः विशे-षविधानं विशेषनिषेधश्चेति । "अपहतपाष्मा' इत्यादिना विशेषविधानमित्यर्थः । वैयत्र्यपरिहाराय संकोचश्चेत् गोबलीवर्दन्याय इति । अत्रोपावविशेषव्यतिरिक्तविषय इत्यनुषज्यते । उपात्तविशेषविषये तस्य संकाचे इति । न च-अयं छागपशुन्याय एव; उत्सर्गापवादन्याय एव हि सामान्यविशेषन्यायः । एवमेव व्यवहारदर्शनादिति वाच्यम्-सामान्यशब्दस्य विशेषातिरिक्तविषयत्व- मादायोत्सर्गापवादन्याये सामान्यविशेषन्यायशब्दप्रवृत्तिवत् सामान्यवाचिशब्दस्य विशेषपर्यवसानमादाय छागपशुन्यायेऽपि सामान्यविशेषन्यायशब्दव्यवहारे दोषाभावात् । अत्र गोबलीवर्दन्यायकथनं शिष्यानुग्रहार्थं प्रसङगात् कृतमिति द्रष्टव्यम् । ननु गुणसामान्यविधानं श्रुतिषु न दृश्यत इति कथमुच्यत, "यः कालकालो गुणी सर्वविद्यः' इत्यादौ तथा दर्शनादित्याशङ्कयाह-दोषसमभिव्याह्मतेति । दोषाभावसमभिव्याह्मतेत्यर्थः । अत्र हि कालकाल्यत्वलक्षणदोषभावरूपाकालकाल्यत्वसमभिव्या- ह्मतस्य गुणशब्दस्य गुणविशेषपरत्वेन गुणसामान्यविधानासिद्धेरभ्युपगमवाद एव शरणमिति भावः । स्मृतिवचनाभिप्रायेण सगुणवाक्यानामित्युक्तमिति । अत्र च वाशब्दोऽध्याहर्तव्यः, वचनाभिप्रायेण वा सगुणवाक्यानामित्युक्तमित्यर्थः । यद्वा कथमत्यन्तानुपलभ्यमानस्य गुणसामान्यविधानस्याभ्युपगम इत्याशङ्कयाह - वषायुतैरित्यादि । स्मृतिवचनाभिप्रायेणेति । एताभिः स्मृतिभिरेतत्तुल्यगुणसामान्यविधायकश्रुत्यनुमानेन सगुणवाक्यानामित्युक्तमित्यर्थः । दोषप्रतिपक्षवचन इति । (गुणदोष इत्यत्रैव) "गुणदोषौ' इत्यत्रेव दोषप्रतिद्वन्द्विगुरसामान्यपर उपादेयसामान्यपर इत्यर्थः । प्रकरणवशाच्छागपशुन्यायेनेति । ततश्च स्मृतिगतानामपि सामान्यवचनानां विशेषपर्यवसानस्यापेक्षितत्वादेतत्संग्रहार्थं भाष्ये सगुणनिर्गुणवाक्ययोर्विरोधाभावादिति वाच्यं समाप्तम् । अन्यतरस्य मिथ्याविषयतानोयणमपि न युक्तमिति वाक्यान्तरम् । अत्र "विरोधाभ्युपगमे' इति शेषः पूरणीयः । अपिशब्दश्च भिन्नक्रमः । अतः विरोधाभ्युपगमेऽप्यन्यतरस्य मिथ्याविषयताश्रयणं न युक्तमित्यर्थः । सिध्यतीति भावः । अतश्च पूर्वं विरोधो नास्तीति परिह्मतमित्याद्युत्तरग्रन्थोऽपि संगतः । इतरथा एकवाक्यत्वे पूर्वमिथ्युक्तेरसंभवात् । यद्वा अत्रायमभिप्राय इत्यपिशब्दोऽध्याहर्तव्यः । "पूर्वम्, इदानीम्' इति पदद्वयमप्यविवक्षितम् । वस्तुस्थितिमनुरुध्य विरोधो नास्तीत्युक्तम्; विरोध-सत्त्वेऽपि नास्माकं क्षतिरित्यर्थः । उभयोरप्यपच्छेदनियमो नास्तीति । अन्यतरमात्रापच्छेदस्यापि संभवादिति भावः । प्रया-#ेगावधिकविरोध इति । अपच्छेदद्वयनिमित्तकनैमित्तिकप्रयोगद्वयस्य युगपदनुपसंहरणीयतया शास्त्रयोर्विरोधः; अतश्च स कादा- चित्क इति भावः । अनियतविरोधपौर्वापर्यविषय इति उक्तं हि- "पौर्वापर्यं विरोधश्च पूर्वाप्रामाण्यमेव च । नियमान्नास्ति तत्रासावपच्छेदनयो भवेत ।।' इति । ननु प्रत्यक्षविरुद्धश्रुत्यनुमानं न प्रवर्तत इति विरोधाधिकरणन्यायः । स नात्र प्रवर्तते । यदि प्रत्यक्षानुमानवत् शीघ्रमन्थरगा-मित्वसामान्यात् सगुणनिर्गुणवाक्ययोस्तद्विषयत्वम्, तर्हि निगुर्णवाक्यस्य स्मृतिवदप्रामाण्यमेव स्यात् । यदि चाप्रामाण्यमिष्टम्, तर्हि अपच्छेदन्यायो वा किमिति न प्रवर्तते? अपच्छेदन्यायस्य नियतपौर्वापर्यविषयप्रवृतौ सर्वात्मनाऽप्रामाण्यप्रसङ्गभायाद्धि अपच्छेदन्यायस्याप्रवृत्तिरुच्यते । अतः श्रुतिविषये न विरोधाधिकरणान्याय इत्यस्वरसादाह-यद्वा मा भूदिति । उपक्रमाधिकर-णन्याय एवेति । "प्रजापतिर्वरुणायाश्वमनयत् । स स्वां देवतामाच्र्छत् । स पर्यदीर्यत । स एतं वारुणं चतुष्कपालमपश्यत् । तन्नि-रवपत्' इत्युपक्रम्य, उपसंहारे श्रूयते-"यावतोऽश्वान् प्रतिगृह्णीयात् तावतो वारुणांश्चतुष्कपालान्निर्वषेत्' सति । तत्र उपक्रमेऽर्थ-वादेऽश्वदातुः प्रजापतेर्वारुणेष्टिः प्रतीयते; उपसंहारे च प्रतिग्रहीतुः । द्वयोर्विरोधे सति "गुणत्वादनुवादत्वादर्तवादस्य लक्षणा । विध्युद्देशो जघन्योऽपि स्वार्थहानिं न गच्छति ।।' इति पूर्वपक्षे प्राप्ते, गुणभूतस्याप्यर्थवादस्यासंजातविरोधित्वेन प्रबलत्वाद्विध्युद्देशस्य प्रधानत्वेऽप्यलब्धात्मकत्वात् प्रधानभूतो विध्युद्देशः स्वयमलब्धात्मा लब्धात्मानमर्थवादं प्रक्रमस्थं बाधितुमसमर्थः स्वयमेव तदानुगुण्यं भजत इति, प्रतिगृह्णीयादित्यस्य प्रतिग्राहयेदित्येवं णिजर्थमन्तर्भाव्य दातुरेवेष्टिरिति सिद्धान्तितम् । ततश्च सगुणवाक्यस्य भेदग्राहिप्रत्यक्षस्य वा प्राक् प्रवृत्तत्वेनो-पक्रमाधिकरणन्याय एव प्रवर्तत इत्युपक्रमनयः । सत्तया मायमानतया वेति । ननु - "रजतम्' इति ज्ञानस्याप्रामाण्यशङ्कास्क-न्दितत्वात्तदनास्कन्दितज्ञानस्यैव विपरीतज्ञानप्रतिबन्धकत्वात् "नेदं रजतम्' इति ज्ञानोत्पत्तौ न विरोधः । न चाप्रामाण्यशङ्काया अपि विषयसंशयपर्यवसन्नतया तस्याप्यनुत्पत्तिः शङ्कनीया, अप्रामाण्यशङ्कासामग्रयाः फलबलादुवेजकत्वकल्पनादित्येतावतैव परिहारसंभवात् व्यर्थोऽयं प्रपञ्च इति चेत्, शिष्यशिक्षार्थतया प्रपञ्चनोपपत्तेः । न च सगुणत्वज्ञाने तद्विरुद्धनिर्गुणत्वमानस्योप-क्रमाधिकरणन्यायेनानुत्पादे षोडशिग्रहणप्रतीतौ तद्विरुद्धाग्रहणप्रतीतेरनुदयप्रसङ्गः; तथा अपच्छेदस्थलेऽपि पूर्वविरुद्धप्रतीत्य-नुत्पादप्रसङ्ग इति वाच्यम्-उपक्रमाधिकरणन्यायस्यैकवाक्यतास्थल एव प्रवृत्तेः; ग्रहणाग्रहणादिस्थले तु तदभावात् । न च सगुणनिर्गुणवाक्ययोरप्येकवाक्यता नास्तीति वाच्यम्- "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ।।' इत्यादावेकवाक्यत्वप्रतीतेः तत्तुल्यात्वाच्च निर्गुणवाक्यान्तस्यापि न तद्विरुद्धार्थप्रतीतिजनकत्वमिति भावः । इदं रजतमिति परा-मर्शसापेक्षत्वादिति । "इदं रजतम्' इति ज्ञानस्य, "नेदं रजतम्' इति ज्ञानोपजीव्यत्वादुपजीव्यविरोधेन कथं तद्विरुद्धोत्पत्तिरिति शङ्कार्थः । शुक्तित्वविषया ह्रुत्तरप्रमितिरिति । इदमुपलक्षणम्-रजतत्वाभावविषयत्वेऽपि "इदं रजतम्' इति ज्ञानस्य प्रतियोगि-विषयत्वमात्रांश उपजीव्यत्वेऽपि पुरोवर्तिनि रजतविषयत्वांशेऽनुपजीव्यत्वेन तदभावावगाहने दोषाभावात् । उदीयमानमिति पाठे "इण् गतौ' इति धातो रूपमिति द्रष्टव्यम् । आनन्दं ब्राहृण इत्यादितात्पर्यलिङ्गप्राचुर्यादिति । ब्राहृापेक्षयापि तद्गुणभूतानन्दवेद-नस्यैव फलवत्त्वावेदनेन श्रुतेब्र्राहृानन्दे तात्पर्यावगतेरिति भावः । आनन्दवल्लयाः सगुणविषयत्वम् पर्यवसितं युक्तमिति पाठः । पर्यवसानं युक्तमित्यर्थः । पर्यवसितुं युक्तमिति क्कचित् पाठो दृश्यते । तत्र "असु क्षेपणे' इत्यस्मात् अवपूर्वात् "वष्टिभागुरिरल्लोपमवाष्योरुपसर्गयोः' इति अवशब्दान्तलोपे तुमुन्प्रत्यये सति कथंचित् निर्वाहो द्रष्टव्यः; "षो अन्त-कर्मणि' इत्यस्मात् तुमुन्प्रत्यये तस्य कित्वाभावात् "द्यतिस्यतिमास्थाम्' इतीत्वप्राप्तेरभावात् । अत एवानन्दमयाधिकरणे वक्ष्य-त्याचार्यः, "पर्यवस्यन्तः पर्यवसातुं प्रवृत्ताः' इति । नित्यनवं यथा भवति तथेति । युवा चासावध्यायकश्चेति समासः । अध्याय- कस्य च युवत्वमध्ययनद्वारा पर्यवस्यतीति भावः । आशुतरक्रिय इति आशुतरक्रियावति वर्तमानात् आशुशब्दात् इष्ठन्प्रत्यये टिलोपे रूपम् । आशुमच्छब्दात् "विन्मतोर्लुक्' इति लुकि वा रूपं द्रष्टव्यम् । अशनक्षम इति । अशनम् आशः, ततो मत्वन्तात् इष्ठन् प्रत्ययः । आशीर्वादविषये वतर्मानादाशीशाब्दात् मत्वन्ताद्वा इष्ठनि आशिष्ठ इति रूपम् । सर्वत्र "विन्मतोर्लुक्' इति इष्ठन् प्रत्ययः; मतोश्च लुक् । पूरणगुणसुहितार्थेति । सुहितशब्दस्य तृप्तयर्थत्वात् पूरणस्यापि तृप्तिरूपत्वादिति भावः । न तु पूरणगुणे- त्यत्र पूरणशब्द इह मन्तव्यः, तस्य पूरणप्रत्ययपरत्वात् । षष्ठयनुज्ञानादिति । षष्ठीसमासनिषेधपरेणानेन सूत्रेण षष्ठयनुज्ञाना- दित्यर्थः । निवत्र्यानिष्टत्वेति । अनिष्टनिवर्तकत्वेत्यर्थः । चतुर्मुखानन्दाधिक्याभिप्राय इति । "ते ये शतम्' इत्यत्र शतशब्दोऽधि-कसंख्यापरः । अतो न परिच्छिन्नत्वमिति भावः । प्राकररिकवाक्यानां संख्याविशेषपरत्वात् "ते ये शतं प्रजापतेः' इत्यत्रापि संख्याविशेषपरत्वमेवोचितमित्यन्यथा निर्वाहमाह - यद्वा ते ये शतं स एक इत्यस्येति । कालत्रयवर्तिप्रजापत्यानन्दत्वे कथिते अपरिच्छिन्नत्वं सिध्यतीति भावः । त्रिपाद्विभूतिमत्तया चेति । ननु भगवदानन्दस्यापरिच्छितामिति वदÏन्त प्रति त्रिपाद्विभूति- मत्तया आनन्दानन्त्यकथनं कथमुपयुज्य(पद्य)तामिति चेत्, अत्र केचित् - कथमपरिच्छिन्नत्वमिति चेदित्येव पाठः । तस्य चाय-मर्थः-"ते येशतम्' इति वाक्येन कथमपरिच्छिन्नत्वं प्रतीयताम्? प्रत्युत परिच्छन्नत्वमेव प्रतीयते । अतोऽपरिच्छिन्नत्वं न सिध्ये-दित्येतावत्पर्यन्तमाक्षेपं वर्णयन्ति । अतस्तत्परिहत्र्रा चानेन श्रुतिवाक्येन परिच्छिन्नत्वासिद्धिरप्युपपादनीया । आनन्दस्यापरि-च्छिन्नत्वमप्युपपाद्यत इति वदन्ति । अपरे तु-"शतं प्रजापतेरानन्दाः' इति श्रुतिस्वारस्यविरोधेन कालत्रयवर्तिप्राजापत्यानन्द-मात्रपरतया वा शतशब्दस्याधिकसंख्यामात्रपरतयावा किमिति व्याक्यायते? यथाश्रुतार्थ एव ग्राह्र इति तटस्थशङ्कामपाकरोति - मेरोरिवाणुरितीति वदन्ति । सोऽश्नुत इत्यादिश्रुत्यर्थः ननु "ब्राहृविदाष्नोति परम्' इति ब्रााहृणे ब्राहृण एव प्राप्यत्वप्रतिपादनात् "एषोऽस्य परमानन्दः' इति ब्राहृण एव विदुषामानन्द-त्वश्रवणेन कामानां च तदभेदप्रतीतेः ब्रााहृणस्य मन्त्रविवरणरूपत्वेन प्रबलत्वात् ब्रााहृणानुसारेणैव "सह ब्राहृणा' इति मन्त्रार्थो वर्णनीयः । यथा पैङ्गिरहस्ये ब्रााहृणानुसारेण "द्वासुपर्णा' इति मन्त्रार्थवर्णनमित्याशङ्कयाह-मन्त्राणां ब्रााहृणविवरणरूपत्व-दर्शनादिति । मन्त्राणामपि ब्रााहृणविवरणरूपत्वदर्शनाद्विवरणरूपत्वरूपः प्राबल्यहेतुद्र्वयोरप्यविशिष्य इति भावः । स्फुट-प्रतीतिहेतुत्वेति । प्रायेण ब्रााहृणानां स्फुटप्रतिपत्तिहेतुत्वमस्ति; मन्त्रास्तु गहना भवन्तीत्येतावता ब्रााहृणप्राबल्योक्तिश्चेत्-इष्टमेवेत्यर्थः । नन्वानन्दमयाधिकरणे मन्त्राणां प्राबल्यं केचिद्वदन्तीति मन्त्रप्राबल्यस्यैव परोक्तत्वोपन्यासात् तद्विरोध इति चेत्- न; तस्यापि मतान्तरत्वेनाविरोधादिति द्रष्टव्यम् । विपश्चित्त्वश्रवणात् तस्य च भोक्तृत्वानुगुणत्वात् ब्राहृणो भोक्तृसाहित्यशङ्कां व्युदस्यति-विपश्चित्त्वमपि भोग्यगुणत्वेनोक्तमिति । न च तस्यापि कामशब्दनिर्दिष्टत्वात् पृथङ् निर्देशवैयथ्र्यमिति शङ्कनीयम्; गोबलीवर्दन्यायेन प्राधान्यविवक्षया पृथङ् निर्देशोपपत्तेरिति भावः । व्यतिरेकानिर्देशादिति । "कामान् सह ब्राहृणा' इति भिन्नतया निर्देशादित्यर्थः । अव्यवहितप्रयोगस्वारस्याच्चेति । "ब्राहृणा सह सोऽश्नुते सर्वान् कामान्' इति यदि स्यात् तदा स्यादपि भोक्तृ-स्तच्छब्दनिर्दिष्टस्य साहित्याश्रयत्वशङ्केति भावः । तत्परिहारायेति । इष्यापत्त्या तत्परिहारायेत्यर्थः । तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्यव्य-मितिवदिति । इदं च "तस्मिन्' इत्यस्य दहराकाशपरत्वमित्यभ्युपेत्य गुणस्यैवान्वेष्टव्यत्वमुच्यत इत्यभिप्रेत्योक्तम् । वस्तुतस्तु "तस्मिन् यदन्तः' इत्यत्र तच्छब्दस्य पुण्डरीकाकाशरूपवस्तुद्वयपरामर्शित्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् तेन ब्राहृतद्गुणयोद्र्वयोरुपास्यत्व- मिति समप्राधान्यमेव सिध्येत् न गुणानां प्राधान्यमिति द्रष्टव्यम् । यद्वा सहशब्दस्याप्राधान्यद्योतकत्वे ब्राहृणोऽप्राधान्यस्य वक्तुमयोग्यत्वात् दहरविद्यावाक्यानुरोधाच्च समत्व एव तात्पर्यमिति भावः । गुणप्राधान्यं वक्तुमित्यनेनापीति । गुणप्राधान्यं वक्तुमित्यनयोक्तया श्रुतिगतसहशब्दस्य भोग्यसाहित्यमेव भाष्यकाराभिप्रेतमिति सिध्यतीत्यर्थः । अन्यथा भोक्तृप्राधान्यं हीति । भोक्तृसाहित्यपरत्वे भोक्तृब्राहृापेक्षया भोक्तुर्जीवस्यैव प्राधान्यं सिध्येदिति भावः । यस्यामतभित्याद्याशयवर्णनम् सगुणानामेव ज्ञेयत्वं दृष्टमितीति । अत्रैवकारो भिन्नक्रमः । सगुणानां ज्ञेयत्वमेव दृष्टम्, अमेयत्वं न दृष्टमित्यर्थः पर्यवस्यति । ततश्च ज्ञेयत्वस्य व्यापकत्वं सिध्यति। ततश्च तद्वयतिरेकात् सगुणत्वव्यतिरेकापादनं संभवतीति द्रष्टव्यम् । भाष्ये-ब्राहृज्ञानासद्भा-वसद्भावाभ्यामिति । ननु "असन्नेव स भवति' इत्यसत्त्वप्रकारकज्ञानस्यैवात्मनाशहेतुत्वमुच्यते, न तु तदज्ञानस्येति चेत्-"असद्व्र-हृेति वेद चेत्' इत्यस्य "ब्राहृ वेद' इत्येतत् असच्चेदित्यन्वयः । ब्राहृ न जानाति चेदित्यर्थः । "अस्ति ब्राहृेति चेत्' इत्यत्रापि "ब्राहृ वेद' इत्येतदस्ति चेत्उब्राहृ जानाति चेदित्यर्थः । इति भगवद्भाष्यकाराभिप्रायात् । यद्वा श्रुत्यनुसारेण भाष्यार्थो वर्णनीयः । अतः केषुचिद्वाक्येषु इत्यत्र "अतः' इति व्याख्येयं पदम्; सर्वा श्रुतय इति च । ननु सर्वशाखाप्रत्ययन्यायः प्रधानस्वरूपानन्तर्गतानुक्त-#ा#ंशस्वीकारफलः । अत्र च न वाक्यान्तरविहितं मोक्षसाधनं ज्ञानमनूद्य ब्राहृविषयत्वं क्कचिद्गुणतया विहितम्; अपि तु ब्राहृज्ञानमेव विहितम्; येन तन्न्यायप्रवृत्तिरित्यस्वरसादाह-यद्वा केषुचित् ब्राहृविषयत्व इति । ज्ञानमात्रावि#ेयत्वस्यैव निर्गुणत्वाक्षेपकतया परैरुक्तत्वादुपासनाविषयत्वादिविकल्पनिरासपरत्वमस्य ग्रन्थस्यानुचितमित्यपरितोषादाह-यद्वा ज्ञानं चोपासनात्मकमिति । गुणविधानबाधितेति । बाधितापीत्यर्थः । ततश्च ज्ञेयत्वाभावरूपहेत्वसिद्धिमात्रं नेत्यर्थः । अज्ञेयत्वं बाधित्वा ज्ञेयत्वमाक्षिप- तीति । मा भूत् ज्ञेयत्वे प्रमाणान्तरगवेषणा; इदमेव सगुणत्वं ज्ञेयत्वसाधनेपर्याप्तमित्यर्थः । ननु सगुणत्वस्य सर्वप्रकरेण समर्थ- नीयस्य सिद्धौ सगुणत्वेन ज्ञेयत्वसाधनं मुधा, उत्तरसिद्धौ किं पूर्वेणेति न्यायादिति चेत्-अत्र केचित्-यद्यपि सगुणत्वमेव परम-साध्यम्; तत्रैव भाष्यतात्पर्यं च - तथापि तत्रेयं शङ्का समुच्मिषति-कथं सगुणत्वं श्रुतिसहरुामपि प्रतिपादयेत्, तद्वयापकज्ञेयत्वा-भावादिति । तस्याःपरिहारोऽभिधीयते-अज्ञेत्यव बाधित्वेत्यादिना । यथा यागस्य क्षणभङ्गुरस्य फलपर्यन्तं व्यापारशून्यस्य कथं स्वर्गसाधनत्वमित्याक्षेपे स्वर्गसाधनत्वप्रतिपादनबलादेव तत्पर्यन्तस्थायिव्यापारवत्त्वमपि कल्प्यत इत्युच्यते, एवमिति वदन्ति । तत्रैवेति व्याख्येयं पदम् । नदृष्टेरितिश्रुत्यर्थः आगन्तुकत्वाद् गुणत्वाच्चेति । आगन्तुकचैतन्यगुणयोगितया चेति । भाष्ये आगन्तुकगुणशब्दौ भावप्रधानौ; चैतन्यपदं धम्र्युपस्थापकम् । ततश्च चैतन्यस्यागन्तुकत्वगुणत्वयोगितयेत्यर्थः पर्यवस्यतीति भावः । आगन्तुकचैतन्यगुणयोगितया ज्ञातु-रज्ञानस्वरूपतामिति भाष्ये ज्ञातुरात्मनः पक्षत्वम्, अज्ञानस्वरूपत्वलक्षणजडत्वस्य साध्यत्वम्, "ज्ञोऽत एव' इति सूत्रे काणा-दाभिमतजडत्वसाधकत्वेनोपन्यसिष्यमाणस्यागन्तुकचैतन्यत्वस्य साधनत्वं च स्वरसतः प्रतीयते । तद्विहाय ज्ञानपक्षकानात्मत्व-साधकागन्तुकत्वगुणत्वरूपहेतुद्वयपरत्वं वाक्यशैलीविरुद्धमित्यपरितोषादाह-यद्वा चैतन्यं नाम विषयप्रकाश इति । स्वतश्चैतन्य-स्वभावस्यागन्तुकचैतन्यत्वं न संभवतीति भावः । जवात्मानं प्रतिषिध्य सर्वभूतात्मानं परमात्मानमेवोपास्स्वेति भाष्ये जीवा- त्मानं प्रतिषिध्येति प्रतिषेधक्रियायाः श्रुतिकर्तृकत्वादुपासनस्यच जीवकर्तृकत्वात् सामानकर्तृकत्वाभावात् कत्वाप्रत्ययानुपपविमा-शङ्कय श्रुतिकर्तृकोक्तिक्रियावाचिपदाध्याहारेण व्याचष्टे-दृष्टिश्रुतिमतिनिदिध्यासनानामिति । अस्मिन् पक्षेउपास्स्वेत्ययमर्थ उक्तो भवतीत्येव युक्तम्; वाक्यपदमयुक्तमित्यस्वरसादाह-यद्वा अभिदधादीत्यनुषङ्ग इति । इति वाक्यार्थ सति वाक्यान्तर- मिति । "उपास्स्वेत्यभिदधातीति वाक्यार्थ' इत्यत्र इतिशब्दः संनिहितं न अभिदधातीत्यर्थं परामृ#ाति, अपि तूपास्स्वेत्येतदंश- मिति भावः । इतिशब्दस्य विप्रकृष्टपरत्वमदृष्टमित्यपरितोषादाह-यद्वा प्रतिषिध्य परित्यज्येति । आनन्दश्रुत्यर्थः भाष्ये-ज्ञानमेव ह्रनुकूलमानन्द इत्युच्यत इति । अत्र एवकारेण प्रतिकूलज्ञानस्यानन्दत्वं व्यवच्छिद्यते; न तु विषयस्यापि । अतो विभूत्यानन्दत्ववादस्य न विरोध इति द्रष्टव्यम् । धर्मभूतानन्दस्य हीति । न त्वानन्दमात्रस्येत्यर्थः । द्वैतनिषेधश्रुत्यर्थः ननु यदिदमुक्तमिति भाष्ये "यत्र हि' इत्यादिवाक्यखण्डः प्रथममुदाह्मतः । पूर्वपक्षोपन्यासवेलायां तु कृत्स्नं वाक्यं "मृत्योः स मृत्युमाष्नोति' इति वाक्यस्य पश्चादुदाह्मतम् । पूर्वपक्षोदाह्मतप्रकारं विहाय प्रकारान्तरेणोपादाने को हेतुरित्याशङ्कय परिहरति-यत्र हीत्यादिवाक्याभ्यामिति । पूर्वं भेदनिवृत्तिप्रतिपादनपरतयापश्चादुदाह्मतम् । इदानीं तु इवशब्दयुक्ततया भेदनिषेधप्रदर्शनपरतया, "नेह नानास्ति' इति भेदनिषेधकवाक्यखण्डेन सहोपादानमिति द्रष्टव्यम् । निषेधक्रियाऽऽवृत्ति#ार्थ इति । बहुशःउबहुषु स्थलेष्वित्यर्थः । "बह्वल्पार्थाच्छस्कारकादन्यतरस्याम्' इति कारके शसो विधानात् । अधिकरणस्यापि कारकत्वात् । ततश्चावृत्तिः फलितेति फलितार्थकथनम्; न प्रत्ययाथर्तयेति द्रष्टव्यम् । बहुभवनभ्रमरूपमिति । सार्वज्ञ्यस्य पूर्वसिद्धत्वे हि पाश्चात्त्या भ्रान्तिर्नोपपद्यते; न हि ब्राहृणि बहुभवनभ्रमात् प्राक् सर्वाज्ञ्यमस्ति, बहुभव नभ्रमस्यैव सार्वज्ञ्यरूपत्वात्, तस्य चाविद्याधीनत्वात् नाविद्याविरोधित्वमिति भावः । अतो विरोधोऽभ्युपगन्तव्य इति । ततश्च न्यायानुगृहीतश्रुत्यन्तरसिद्धार्थविरुद्धं भेदनिषेधं "नेः नानास्ति' इत्यादिकं कथंप्रतिपादयेदित्यर्थः । ननु भेदनिषेधश्रुतीनां न्यायानुगृहीतविरुद्धश्रुत्यन्तरसाद्भावेऽपि "मृत्योः स मृत्युमाप्नोति' इति भेदज्ञानानर्थत्वप्रतिपादकोदाह्मतश्रुतौ "द्वतिनोऽनथ्यदर्शिनः इति मृत्युपवृहितायां तादृशविरोधाभावान्न दोषइत्याशङ्कयाह-इह च विरोधोऽवगम्यत इति । संसारहेतुत्वं श्रूते; तत्रापि विरोधोऽवगम्यत इति योजना । ततश्च पपरविरुद्धार्थप्रतिपादनस्य सर्वत्र साम्यात् न्यायानुगृहीत एवार्थ स्वीकर्तव्यः । भेदश्रुतिश्च न्यायानुगृहीता, अभेदश्रुतिस्तद्विरुद्धेति न्यायानुगृहीतभेदश्रुतिविरुद्धाथर्कथनमभेदश्रुतेर्न संभवतीति भावः । एतेन केवलं वाक्ययोः परस्परविरोधमात्रप्रतिपादनं प्रकृतासंगतमिति शङ्का पराकृता, उक्तरीत्या प्रकृतसंगतत्वात् । उपास्तिफलभूतमुक्तिदशायामिति । अत्रोपास्तिफलभूतत्वं परंपरया द्रष्टव्यम् । अत्र सामथ्र्याज्जगत इत्यधायाहार इति । ततश्चाध्याह्मतजगच्छब्दस्य न विशेष्यपर्यन्तत्वमिति भावः । कथं तदनत्वेन तदन्तर्यामित्वसिद्धिरिति । ननुतदनमित्यनेनासिद्धावपि "अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्' इत्यादिवाक्यान्तरेण तत् सिध्यातीति चेत्-न; अस्यैव वाक्यस्य तदर्थप्रतिपादनसामथ्र्यमस्तीति शिष्यशिक्षार्थतया तद्वाक्यार्थविचारोपपत्तेः । हेतुत्रयशङ्कास्यादिति । तत्कार्यत्वं च तदन्तर्यामिकत्वोपपाद्यम्, तदात्मत्वं चैक्योपपादकम्; न तु तदन्तर्यामिकत्वमपि साक्षादैक्योपपादकमिति भावः । यद्यपि "जगतो ब्राहृकार्यतया तदन्तर्यामिकतया च तदात्मकत्वनैक्यात्' इत्युक्ते ब्राहृकार्यत्वतदन्तर्यामिकत्वयोस्तदात्मकत्वोपपादकत्वशङ्काप्रसङ्गेन वरुद्धमिति कार्यत्वं (

*paramataśrutyarthaḥ sadeveti vijātīyabhedo vyāvatryate; ekameveti sajātīyabhedaḥ; advitīyamiti svagatabheda iti | yadyapi "ekamevādvitīyam' iti vākye ekaśabdena svagatabhedanirāsaḥ, evakāreṇa sajātīyabhedavyudāsaḥ, advitīyapadena vijātīyabhedavyudāsa ityevaṃ paraivryākyā- tam …

… | uktaṃ ca - "vṛkṣasya svagato bhedaḥ patrapuṣpaphalāditaḥ vṛkṣāntarāt sajātīyaḥ, vijātīyaḥ śilāditaḥ || sadasadvastunobherdadatrayaṃ prāptaṃ niṣidhyate | aikyāvadhāraṇadvaitapratiṣedhaistribhiḥ kramāt || iti-tathāṣyasyāpi prakārasya tatra tatra vyākhyātatvāditthamupanyastam | ata eva śaṃkarabhāṣye kalpatarau ca, "sadeveti sṛṣṭeḥ prāk nāmarūpādi vyāvatryate; ekamevetyanena mahadādikaṃ svakāryapatitaṃ nāstīti niṣidhyate; advitīyamiti nimittāntaraṃ niṣidhyate' ityuktam; nādhikam | (nanu ) "vṛkṣasya svagato bhedaḥ patrapuṣpaphalāditaḥ' iti svagatabhedasya patrapuṣpādipratiyogikatvapratītyā patrapuṣpādilakṣaṇo bheda iti na pratīyate; apitu tatpratiyogikabheda eva pratīyate | atra granthe tu sajātīyarūpo vijātīyarūpo bheda ityucyate | kathamanayo raikāthryamiti na codanīyam (?)-tathāpi paravyavahāradarśanādadoṣa iti draṣṭavyam | tasyaiva prapañcanāditi | "yathorṇanābhiḥ' ityādinā bhūtayonitvasyaiva prapañcanādityarthaḥ | yasyeti | yasya brāhṛ amatamuaviṣya iti niścayaḥ, tasya tadvrahṛ matamusamyak jñātam; yasya tu viṣayatayā brāhṛ matam, na sa brāhṛ veda; avijñātamuvijñānatāṃ viṣayatvenāvijñātam; yathāvadavijā-natāṃ viṣayatvena vijñātamityarthaḥ | jñātṛtvaniṣedhaparamiti | yadyapi "na dṛṣṭeḥ' ityasya dṛṣṭeḥucakṣurjanyāyā antaḥkharaṇavṛtteḥ draṣṭāramusvarūpabhūtacaitanyena vyāptāraṃ tasyā api bhāsakaṃ tadbhāsyayā cakṣurjanyayā antaḥkaraṇavṛttyā na paśyeḥ | pratyagātmā tadgocaro na bhavatīti jñeyatvaṃ pratiṣidhyata ityeva parairartho'bhihitaḥ-tathāpi jñeyatvapratiṣedhe jñātṛtvaniṣedhasyāpi siddhimabhipretyoktaṃ jñātṛtvaniṣedhaparaṃ vākyamāheti | kecittu-mṛṣāvādyekadeśibhistathā vyākhyātam; tadanusāreṇaitaduktam; yojanānantaraṃ tu siddhānte, "kiṃ dṛṣṭeriti pañcamī ṣaṣṭhī ve' ti vikalpa- mukhena spaṣṭīkariṣyatīti na tadanupapādanaṃ doṣa iti manyante | sāmānādhikaraṇyeneti chedaḥ | sāmānādhikaraṇyaṃ hi bādhārthaṃ dṛṣṭamiti | sāmānādhikaraṇyaṃ hi caturdhā-adhyāse sāmānādhi- karaṇyam | apavāde sāmānādhikaraṇyam | viśeṣaṇaviśeṣyabhāve sāmānādhikaraṇyam; aikye sāmānādhikaraṇyaṃ ceti | adhyāse sāmānādhikaraṇyam "nāma brāhṛेtyupāsīta' ityādau | apavāde sāmānādhikaraṇyaṃ nām, "yadrajatamabhāt sā śuktiḥ' iti; pūrvotpannarajatapratītyapavādārthatvāt sāmānādhikaraṇyasya | idameva hi bādhārthasāmānādhikaraṇyamityucyate | viśeṣaṇaviśeṣyabhāve sāmānādhikaraṇyaṃ nīlamutpalamityādau | aikye sāmānādhikaraṇyaṃ kokilaḥ pika ityādau | vikāro ghaṭādisaṃsthānaṃ nāmadheyaṃ ceti | atra caḥ evārthaḥ; svārthe ca dheyapratyayaḥ; nāmadheyaṃ ca nāmamātrameva hītyarthaḥ | evaṃ hi śarīrakaśāṃkarabhāṣyam-"vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam | vācā kevalamastītyārabhyate vikāraḥ, ghaṭaḥ śarāva udañcanaṃ ceti | na tu vastuvṛttena vikāro nāma kaścidasti | nāmadheyamātraṃ hretadanṛtam; mṛttiketyeva satyam' iti | ato'yamapi granthastadanuvādatvāt tadanuguṇa eva netavyaḥ | nanu, "atha tasya bhayaṃ bhavati' iti vākyasya, (syāpi), "mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti' iti vākyānantaramupā- dānaṃ yuktam, anarthapratipādakatvasādhāraṇyādityatrāha - yadā hrevetyāderiti | ekanyāyaparihāryatvāditi | abrāhṛाtmakanānā-tvaniṣedhaparatvena parihāryatvādityarthaḥ | abhayaliṅgatvaṃ sākāratvaṃ nirākāratvaṃ ceti pāṭhaḥ | "na sthānato'pi' ityadhikaraṇe śruti- balāt saviśeṣatvanirviśeṣatvarūpaliṅgadvayasamuccaya iti pūrvapakṣasya nirastatvāditi draṣṭavyam | kecittu-ubhayaliṅgatvaṃ sākāranirā-kāratvaṃ sākāratvaṃ cetyanvayaḥ | tasminnadhikaraṇe ubhayaliṅgatvarūpasya sākāranirākāratvasyānyataraliṅgatvasamāśraya (tvatvānāśraya?) ṇe'pi kevalasākāratvapakṣasya (sākāranirākāratvapakṣasya) ca pratikṣiptatvāt tathoktam; na tūbhayaliṅgaśabdārthatayeti vadanti | durnirūpa (svarūpa ) tvāt bādhitatvādityartha iti | bādhitadeśakālanimittakatvādityarthaḥ | na tāvat svāvpāpavarakanidrāṇapuruṣa- dṛśyamānaikakoṇaviśrāntagirinadīsamudrādīnāṃ muhūrtamātraśayitapuruṣānubhūyamānavivāhaputrotpādanatadupalālanādīnāmucito deśaḥ kālo vā saṃbhavati | na vā tadutpattau jñaptau vocitaṃ nimittamasti | ato deśakālanimittānāṃ durnirūpatvena bādhetatvānmithyātva-mityarthaḥ | svāpnārthamithyātvapradarśakasūtropanyāsasya prapañcamithyātvaprasādhanadaśāyāmasaṃgatimāśaṅkayāha - svāpnārthamithyātva- miti | paramatapurāṇārthaḥ "pratyastamitabhedam' ityayaṃ ślokaḥ ṣaṣṭhāṃśe saptame'dhyāye yogaprakaraṇe keśidhvajavacanam | "jñānasvarūpam' iti ślokastu prathamāṃ-śadvitīyādhyāye namaskāraślokaḥ | "paramārthastvamevaikaḥ' itīyaṃ catuḥślokī prathamāṃśe caturthe'dhyāye romāntarasthānāṃ munīnāmādi-varāhastutau | "tasyātmaparadeheṣu' iti ślokaḥ "veṇurandhravibhedena' iti ślokaśca dvitīyāṃśe caturdaśādhyāye ādibharataślokau | "yadyanyo'sti' iti ślokastatraivāṃśe trayodaśādhyāye ādibharataślokaḥ | "so'haṃ sa ca tvam' iti ślokastatraivāṃśe ṣoḍaśāyāye ādibharatopadeśānte ślokaḥ | "vibhedajanake' iti ślokaḥ ṣaṣṭhāṃśe saptamādhyāye keśidvajasya yogaprakaraṇāntare vacanam | "jñānasva- rūpaḥ' ityādiśloko dvitīyāṃśe dvādaśādhyāye paṭhitaḥ | mithyātvalakṣaram śaktimadīśvarādisaṃkalparūpajñānanivatrye iti | śaktimān ya īśvaraḥ, tatsaṃkalparūpajñānanivatrya ityarthaḥ | śaktisahakṛtajñānanivatrya iti yāvat | jñānamātranivatryatvasya vivakṣitatvāditi | ata eva chatrapādukādivaidhuryarūpaniyamasahakṛtasetudarśananivatryapāpādau nātivyāptiḥ | prabalabhrāntijñānanivatryeti | nivṛvirhi svābhāvaḥ; sa ca kalpitākalpitasādhāraṇaḥ | tataśca bhrāntijñānena prabalena "śuktiḥ (sajataṃ?) nāsti' iti kalpanā bhavatyeveti kalpito'bhāvastajjanya iti tannivatryatvaṃ satyarajatasyopapadyate | yadvā "nāsti' iti pratīyamānatvameva nivṛttiḥ; sā ca satyarajatasyāpi saṃbhavatīti bhāvaḥ | na tu nivṛttatvamitīti | yadyapi nivṛtta-tvamityukte nivartiṣyamāṇamithyāpadārthāvyāptiḥ, tathāpi jñānajanyanivṛttipratiyogitvamiti noktamityatra tātparyāt | pratīyamāna-tvayatāvasthitajñānanivatryatvakhaṇḍadvayena khyātibādhaparyavasitena tatsādhyamasadvilakṣaṇatve sati sadvilakṣaṇatvaṃ lakṣyate; atastadeva hi lakṣaṇaṃ vivakṣitamiti svasiddhāntamāviṣkaroti - anena lakṣaṇena sadasadvailakṣaṇyaṃ phalitamityādinā | sarvajñatvādiguṇakatvena pratīte brāhṛṇi kathaṃ vā'dhyāsa iti | nanu sarvajñasyādhyāsadraṣṭṛtvena paraṃ virodhaḥ, na tvadhyāsādhiṣṭhānatvena; na ca sarvajñatvādiguṇakatvena pratipannatvaṃ kiṃcijjñatvādhyāsādhiṣṭhānatvaviruddhamiti vācyam-adhāyāsadaśāyāṃ tathā pratītyabhāvāt | tataśca kathamayamākṣepaḥ? kathaṃ vā sarvajñatvaguṇānanvayena parihāra iti cet-na; sarvajñatvādiguṇakatvasya kalpitatvena kathamadhyāsādhi-ṣṭhānatvamiti codyābhiprāyasaṃbhāvāt | avidyārūpadoṣanirūpaṇam ekasyā evāvasthādvayamiti | aṃśadvayamityarthaḥ | nātra bahuvacane tātparyamiti | yena tadvahutvaṃ prāmāṇikaṃ syāditi bhāvaḥ | aditiḥ pāśāniti | agnīṣomīyapaśau, "aditiḥ pāśān pramumoktu' iti bahuvacanāntapāśaśabdayuktamantraḥ śrūyate | sa kiṃ paśu-gaṇeṣūtkūṣyate, uta prakṛtāveva nivi#ाta iti viśaye, ekasmin pāśe bahuvacanasyānyāyyatvāt bahupāśavatsu paśugaṇeṣūtkṛṣyata iti prāpte-"prakṛtyarthasya pāśasya vibhakatyarthasya kamarṇaścāgnīṣomīya eva saṃbhāvādapradānabhūtasaṃkhyānurodhenotkarṣāsaṃbhāvāt, pāśasaṃkhyā avivakṣitā; ato nirdeśamātrārthaṃ bahuvacanamiti, "vipratipattau vikalpaḥ syāt samatvāt guṇe tvanyāyyakalpanaikadeśatvāt' iti navame (pū.mī.9-3-15) vyavasthāpitamityarthaḥ | prakṛtirucyata iti śaṅkāyāmiti | sāṃkhyamatapratyabhijñānāditi bhāvaḥ | māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyāditi | māyāṃ sadasadvilakṣaṇāmavidyāṃ prakṛtimuupādānaṃ vidyādityarthaḥ | "prakṛtiśca pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt' ityādau prakṛtiśabdasyopādanārtatvadarśanāt parairapi tathā vyākhyātatvācceti draṣṭavyam | kecittu prakṛtiṃ māyāṃ mithyābhūtāṃ vidyādityartha ityapyuddeśyopādeyabhāvaṃ varṇayanti | doṣapratipādanatatparāṇāmiti | nirviśeṣasyāpi brāhṛṇaḥ prapañcādhiṣṭhānatvaṃ doṣavaśāditi vaktuṃ pravṛttānām, "indro māyābhiḥ' ityādīnāṃ na bhedapratipādane'pi tatparatvaṃ saṃbhavatīti bhāvaḥ | sahapaṭhitasvagatanānātvamiti | tathā hi sati sajātīyavijātīyayoḥ saṃgraho na syāditi bhāvaḥ | upapādyaprameyādhikyābhāvāditi | jagadupalabdhirūpamithyātvopapāda-kaprakārabhede satyaṣyupapādanīyāṃśabhedābhāvādityarthaḥ | avidyāyā aikyajñānanivatryatvam abhayamuabhayārthamiti |athobhāve "avyayam' iti samāsaḥ | tataścatuthryāḥ "nāvyayībhāvāt' ityambhāve rūpam | yathopāsanaṃ hīti | yadyapi mṛṣāvādimate brāhṛjñānaṃ nopāsanātmakam, tathāpi tulyanyāyatayā yathājñānaṃ phalamityevamparaṃ taditi draṣṭavyam | taddhetubhūtāvidyeti | mohahetubhūtayathāvadapratipattilakṣaṇānavadānarūpetyarthaḥ | aikyaviṣayatāṃ jñāpayitumiti | pāramāryikaikyaviṣa- yatāṃ darśayitumityarthaḥ | tataśca, ātmetyevopāsīta' ityupāsanavidhivākyanirdiṣṭamaivayaṃ svarūpopadeśaparavākyapramitatvāt pāramārthi-kamiti bhāvaḥ | upadeśānuguṇamupāsako devatāṃ pratyāheti | "tattvamasi' iti chāndogyavākyagatasyaivayapratipādanaparatvādeva, "tvaṃ vā ahamasti bhagavo devate' iti jābālavākyaṃ "tadyo'haṃ sau'sau' ityaitareyavākyamapi tadanuguṇaṃ dṛśyata iti bhāvaḥ | na tu "tattva- masi' ityupadeśānantaram, "tvaṃ vā ahamasmi' iti devatāṃ prati prativacanamiti mantavyam, ubhayorapi bhinnaprakaraṇasthatvāt | ātma-tyupāsīteti | ātmeti pratipadyetetyarthaḥ | ata eva hi śāṃkarabhāṣye, "āmeti pratipattavyaḥ' ityuktam, tasya sūtrasya mṛṣāvādimate vāstavātmatvasamarthanaparatvena, "ātmetyupāsīt' ityātmatvenopāsanasamarthanaparatvābhāvāt | kecittu-vastuta ātmānameva ātme-tyupāsītetyarthaḥ ; tataśca vāstavātmatvasamarthanadvārā ātmīpāsanasya pratīkopāsanatvavyavacchedaśca sidhyati | tasya sūtrasya vāsta-vātmatvasamarthanadvārā pratīkopāsanatvavyavacchedaparatvādityāhuḥ | pratyakṣavirodhe śāstraprābalyam "nanu ca sakalabhedanivṛttiḥ pratyakṣaviruddhā' iti bhāṣyasyāyamarthaḥ-sakalabhedābhāvaḥ pratyakṣaviruddhaḥ śāstrajanyajñānena kathaṃ viṣayī- kriyate? kathaṃ śāstrapatipādyaḥ syāditi | evamuttaratrāpi draṣṭavyam | duṣṭakāraṇajanyatyatada bhāvau bādhyabādhakabhāve prayojakāviti śaṅkāyāmiti | ayamarthaḥ-kkacinmūlamūlibhāvaḥ, kkacit parokṣatvādiḥ, kkacidviparītaprābalya(daurbalya)heturāhityalakṣaṇatulyatve sati duṣṭakāraṇajanyatvatadabhāvāviti | uttaratra sarveṣāṃ prayojakānāṃ nirasiṣyamāṇatvāt | tulyatve sati duṣṭakāraṇajanyatvatada-bhāvayorbādhyabādhakabhāvaprayojakatve śaṅkite tulyatvasya prayojakatvanirākaraṇamanucitamityāśaṅkaya vyācaṣṭe-tulyatve sati duṣṭakāraṇetyādi | tulyaśabdaḥ prayukta iti | tulyatvaśabdaḥ prayukta ityarthaḥ | tulyaśabdenaikadeśopādānamiti | tulyatvasyāpi hetutvaprasattisadbhāvena tanniṣedhārthaṃ tulyatvaśabdena viśeṣaṇāṃśopādānaṃ yujyata ityarthaḥ | tulyatve satītyasya vivaraṇaṃ vipatītaprā-balyadaurbalyadaurbalyakāraṇābhāve satīti | tulyatvaśabdena viśeṣaṇamācinā viśiṣṭopasthānaṃ kliṣṭamityasvarasādāha - yadvā aprayojakatveneti | tulyatvaṃ dṛṣṭāntatayānūditamiti | kevalatulyatvamityarthaḥ | tarhi prādhānyena śaṅkitasya tulyatve sati duṣṭa-kāraṇajanyatvadabhāvarūpaprayojaksyātrānupādānāt tasyāprayojakatvaṃ na pratipāditaṃ syādityāśaṅkaya, ādiśabdena tadupādānami- tyāha - vaiṣamyāntarābhāve satīti | vividhavikalpaśabdaḥ prapañcaviśeṣaṇaṃ bhedaviśeṣaṇaṃ veti | ṣaṣṭhīsāmāsapakṣe prapañcaviśeṣaṇam; karmadhāraye tu bhedaviśeṣaṇamiti bhāvaḥ | kāryāvidyeti | uktaṃ hi vācaspatinā ādyapāde-"anirvācyāvidyādvitayasacivasya' iti | tadvayakhyāne ca, "ekā'nādirbhāvarūpā devatādhikaraṇe vakṣyate; anyā ca pūrvapūrvavibhramasaṃskāraḥ' iti | śaṃkarabhāṣye ca "evamaviruddhaḥ pratyagātmanyanātmādhyāsaḥ | tamevaṃlakṣaṇamadhyāsaṃ paṇḍitā avidyeti manyante' iti bhedadarśanasyāvidyātvamāvi- ṣkṛtam | anyaparamiti parasyābhiprāya iti | anyaparam, ato na pratyakṣabādhakamiti parasyābhiprāya ityarthaḥ | abhedaśrutiprābalyam nanu bhedābalambino bādhyatvaṃ prasajyetetyāpādanaṃ na saṃbhavati, tasyeṣṭāpādanatvādityāśaṅkaya, tasyāpi bādyatve tatprayojakaṃ duṣṭa-kāraṇajanyatvamapi syādityaniṣṭāpādanamāhetyāha - thannirdoṣamuktamiti | duṣṭakāraṇajanyatve'naṅgīkāra iti | nanu-badhyatvaṃ vaktavyam; duṣṭakaraṇajanyatvaṃ ca na saṃbhavati; ataḥ kathaṃ nirvāha iti codite, satyamityukterbāvyatvamaṅgīkriyata eva; duṣṭakāraṇaja- nyatvaṃ nāstīti yaduktaṃ tadapyaṅgīkriyate; yaduktaṃ "kathaṃ nirvāhaḥ' iti tannaṅgīkriyata ityeva vaktavyam; kathaṃ duṣṭakāraṇajanyatve'naṅgī- kāra ityuktiriti cet-na; "kathaṃ nirvāhaḥ' ityasya duṣṭakāraṇajanyatvamapi syādityatra paryavasānamiti pragupapāditatvenādoṣāt | vastutatastu jyotiṣṭomādivākye bhedevāsanārūpadoṣasya vā tātparyabhramarūpapuruṣāparādhadoṣasya vā sattvena duṣṭakāraṇajanyatvamastī- tyatra tātparyam; doṣābhāve'pyapramotpattāvapramāyasya svatastvaprasaṅgāditi bodhyam | kecittu-bhedavāsanārūpadopajanyatayā bhedapratya- kṣasya bādhyatve jyotiṣṭomādivākyajanyabhedajñānasyāpi bhedavāsanārūpadoṣajanyatayā bādhyatvaṃ syāt; na ceṣṭāpattiḥ, apauruṣeyatvena nirdoṣatvasya tvayaiva pratipāditatvādityāśayena śaṅkata ityevaṃ "nanu ca' ityādibhāṣyāvatārikāmāhuḥ | asmin pakṣe, "bhedāvala- mbinaḥ' ityādibhāṣyasvārasyamasti | granthasyānirdhāritānyatarabādhyatvaparatve tat pīḍa¬ेtetyādi draṣṭavyam | pramityutpattikramā- diti | etasya prayogaśāstratayā pratiprayogamāvṛttyaiva bodhakatvāt prayogabhedānayapramitinibandhanaṃ parairvāparyaṃ suvacamiti bhāvaḥ | eka- smin prayoge yaugapadyenāpacchede satīti | yadodgātṛpratihatrroryugapadapacchedo bhāvati, tadā kiṃ prāyaścitaṃ vartavyaṃ na veti śaṃśayaḥ | tatrobhābhyāṃ kriyamāṇo'pacchedo naikena vyapadeṣuṃ śakyate | tasmādyaugapadye nimittavidhātāt prāyaścitaṃ na kartavyamiti pūrvapakṣe prāpte, "syādevam, yadi sāpekṣaṃ kartṛtvamubhayorbhavet | ekaikasya tu yatvena nirapekṣeṇa jñāyate || vicchedastena kartṛtvaṃ dvayoḥ pratyekamasti naḥ |' (śāstradī) kālamātraṃ paramekam | ataḥ prāyaścittaṃ kartavyamiti ("kālamātraṃ tu tatraikaṃ prāyaścittamato bhavet' iti? ) vyavasthāpitaṃ ṣaṣṭhe (6-5-49) "vibhāgaśruteḥ prāyaścittaṃ yaugapadye na vidyate' satyatreti bhāvaḥ | nanu "tanna vipratiṣedhāt vikalpaḥ syāt' iti vikalpasyaiva siddhāntitatvādvirodha ityarucerāha - vikalpenānuṣṭhānaṃ veti | pūrvaśāstramuttarotpattipratibandhakaṃ kiṃ na syāditi | asaṃjāta-pratipakṣatayā prakramasya prābalyamityupakramādhikaraṇanyāyādityarthaḥ | nimittasyotpannatvāditi | nimitte hi sati tannimivamapi śāstraṃ durvārapravṛvikameva, tasyaiva tatsāmagrotvāt | tatra virodhini jāte sati yaduttaraṃ virodhyavaśyaṃ jāyate tat pūrvopamardakatayaivode- tīti svabhāvasiddham | ato vastusvabhāvāduttaraṃ śāstraṃ pūrvadhīsthopamardanādeva svārthadhīkāraṇam | pūrvaṃ tu jāyamānaṃ kasyacidvirodhi- no na bādhyatayā nāpi bādhakatayā jāyate; kiṃtu svarūpeṇaiva | tatraikasmin prayoge dvayoḥ śāstrārthayoraśakteryasyopamardaratasya bādhya- tvam, yasyopamardakatvam, tasyāvādhakatvameva yuktamiti bhāvaḥ | pūrvasiddhārthasyottaraśāstreṇānyathākaraṇaṃ na saṃbhavatīti śraddhāluṃ prati naimittikaśāstrapratibandīmāha - kiṃca yathoditeti | pūrvasiddhārthānyathākaraṇaprakaraṇatvāditi | prakaraṇaṃ prakriyā; prakāra iti yāvat | nityapūrvasiddhānatyaprayogānyathākāripūrvanaimittakaśāstratulyaśīlatvāditi bhāvaḥ | yadi tūttaraśāstraṃ pūrvaśāstraṃ na bādhena, naimittikaśāstramapi nityaśāstraṃ na bādhetetyarthaḥ | pāṭhakramasya spaṣṭatayā anupapādanīyatvādarthakramamupapādayati - trivargaphalatveneti | tattvaparasya hi mumukṣeti | nimittapaurbāparyānnaimittikaśastrapaurvāparyavadadhikāriparairvāparyāt parairvāparyamiti bhāvaḥ | mumukṣānantara-bhāvivicāritavedāntavākyajanyajñānasyānādipravṛttakarmakāṇḍādijanyanikhilabhedajñānopamardarūpaprayojanāya pravṛttatvādvedānta-vāyānāmityatra tātparyam | ataśca mṛṣāvādimate karmavicārasya prāk pravṛttiniyamābhāvāt tadbhedopamardo na syāditi dūṣaṇama- lagnakaṃ veditavyam | nanvapacchedanyāyo nāvataratīti vadantaṃ prati tatphalasya darśanādityuktirasaṅgatā; na hi tatphalabhūtanirguṇatva-pratītidaśarnaṃ parasaṃpratipannamityata āha - jakṣat krīḍan ramamāṇa ityādi iti | nirūpako hi nirguṇaparabrāhṛvedanādhikāriti | "nirviśeṣaṃ paraṃ brāhṛ sākṣātkartumanīśvarāḥ | ye mandāste'nukasṣyante saviśeṣanirūpaṇaiḥ || vaśīkṛte manasyeṣāṃ saguṇabrāhṛśīlanāt | tadevāvirbhavet sākṣādapetopādhikalpanam ||' satyukteriti bhāvaḥ | yadvā yaḥ sarvajña ityādivākyānāmapīti | asyāṃ yojanāyām, "saguṇabrāhṛोpāsanaparāṇām', "brāhṛsvarūpa-pratipādanaparāṇām' iti vākye vailakṣaṇyena nirdeśasyāsvārasyam | kiṃ ca "upāsanaparāṇām' ityasya sarveṣāmupāsanaparatvāditya-bhiprāyāśrayaṇaṃ ca kliṣṭamiti draṣṭavyam | satyajñānādi samānādhikaraṇavākyārthaḥ anyathā vdyekeṣviti hi vaktavyamiti | dvayorekasya ca bahutvopajanakatvāditi bhāvaḥ | "ekasminnarthe vṛttiḥ' ityatraikaśabdasyaika-tvasaṃkhyā-pradhānatvānyatvādivācitvasaṃbhavāllakṣaṇasya na samyaktvamityāśaṅkaya samānapadavyākhyānatvādekaśabdasya vivakṣitārtha- lābhaḥ saṃbhavatītyabhiprāyeṇa samānādhikaraṇaśabdayorarthamāha - samānamekamadhikaraṇamiti | tataśca, "bhinnapravṛttinimittānām' iti sāmānādhikaraṇyaniruktivyākhyānasamaye, "ekasminnarthe' ityasminnaṃśe vyākhyātavye samānādhikaraṇaśabdavyākhyānaṃ na saṃgatimiti śaṅkā parākṛtā | samānaśabdasāmathryādekaśabdaḥ sādhāraṇapara iti | na caivamanyonyāśraya iti vācyam; parasparasāhacaryasya "guru-bhārgavau' ityādāvarthaviśeṣapratipādakatvadaśarnāditi bhāvaḥ | na caikaśabdasyaikasaṃkhyāparatve kānupapasiṃkhyāparatve kānupapattiḥ? nīlotpalaśabdayorekatvasaṃkhyāśrayātharvṛttitvasaṃbhavāditi vācyam; "bahūnyutpalāni' iti śabdayorekatvasaṃkhyāśrayabhūtārthavaattitvā- saṃbhavena sāmānādhikaraṇyābhāvaprasaṅgat | ata eva, "samānakartṛkayoḥ pūrvakāle' ityatrāpi sāmānaśabdārthabhūtamekatvamapi sādhā-raṇatvameva; na tu saṃkhyāviśeṣarūpam; "paktvā bhukte' ityādau karturekakatvasaṃkhyāśrayatvābhāvāditi draṣṭavyam | idaṃ ca śaṅkāpari-hāravyājeta; "nanu nīlānyutpalāni' ityatra spaṣṭayiṣyate | pūrvoktārthaḥ sādhīyāniti | vivakṣitārthaviśeṣāṇāṃ śābdatvasiddheriti bhāvaḥ | tatsthā samānavibhaktirviśeṣyaikyapareti | nanvevaṃ viśeṣaṇavibhakteraikyārthakatve niṣādhasthapatyadhikaraṇavirodhaḥ; ṣaṣṭhī- tatpuruṣe luptavibhaktayarthe prātipadikalakṣaṇāvat viśeṣaṇavibhaktayarthe aikye nipādapadalakṣaṇāyā aṅgīkartavyatvāt | tasmādviśeṣaṇa-vibhakteḥ sādhutvārthakatvameva; na tvaikyārtakatvamiti cet-na; aivayasya vibhattayarthakatve'pi tatra prātipadikalakṣaṇāyāṃ pramāṇābhā- vāt | vigrahasamāsayoḥ samānārthatvaniyamābhāvāt | ṣaṣṭhītatpuruṣe saṃbandhasya śābdabodhe prakāratayā bhānasyānubhavasiddhatvena tadarthaṃ lakṣaṇāśrayaṇe'pi karmavārarya'bhedasya saṃsargamaryādayā bhānasyaivānubhavasiddhatvena na tatra lakṣaṇetyāśayāt | kecitu-"ekasminnarthe vṛttiḥ' ityasyaikārthavṛttimadvibhaktidvayavatvamityarthaḥ | tataśca viśeṣaṇavibhakterviśeṣyavibhaktayārthaivayāt viśeṣyavibhaktayarthānuvā- ditayā sādhutvamātrārthatvameva | "vibhaktayaikyabodhanaṃ vṛttiśabdena vivakṣita' mityasyāpi tatraiva tātparyam | ata eva "ghaṭasya sva- rūpam' ityādāvapi nātiprasaṅgaḥ; tatra vibhaktayorminnārthatvāt | nanvevaṃ "devadattaḥ pacati' ityatra suptiṅoḥ sāmānādhikaraṇyaṃ na syāt, tiṅo yatrādirūpātiriktārthābhidhāyitvāditi cet-naḥ tatra sāmānādhikaraṇyavyavahārasyāmukhyatvāditi vadanti | ekaśabdasya sādhāraṇārthatvamuktaṃ vismṛsya codayati - nanu nīlānyutpalānīti | samabhivpāhmatapadāntareti | samanivpāhmatapadā-ntaropasthopitākārāntarādhikaraṇavṛvitvamevaikāthavṛttitvam; na tu vyaktidvayāvṛttitvamityarthaḥ | nīlatvānadhikaraṇeṣūtpalatvaṃ vartata iti 1 nīlāvānavikaraṇeṣvevotpalatvaṃ vatarta ityarthaḥ | khalekapotikānyāyena yugapadupasthitānāmanvaya iti pakṣe āha - saṃbhave'pi viśeṣaṇānāmiti | pravṛttinimittabhedābhāvena sāmānādhikaraṇyalakṣaṇahāniśceti | atra kecit-"pravṛttinimittabhedābhāvena' ityetat paryāyatve, padāntaravaiyathrye'pi hetuḥ; ataḥ kākākṣinyāyena pūrvatrāṣyanvayo vaktavyaḥ; evamuttaratrāpi | na ca satyatvajñāna- tvādīnāṃ pravṛttinimittānāṃ bhedasya sattvāt kathaṃ paryāyatvamiti vācyam, satyatvādīnāṃ śuddhādanyatrābhāvena satyādivākyānāṃ lakṣa- ṇayā svarūpamātraparatvena śuddhe'pi tadasiddhayā pravṛvinimittabhedābhāvena paryāyatvaṃ syāditi vadanti | anye tu paryāyatvamanyūnāna-tiriktārthatvam; viśeṣaṇato viśeṣyataścānatiriktārthakatvam | tatra pravṛttinimittabhedābhāvamātraṃ na hetuḥ; bhinnaviśeṣyābhiprāyeṇa prayuktayorghaṭakumbhaśabdayoḥ pravṛttinimivabhedābhāve'pyuktaparyāyatvābhāvāt; ataḥ sāmānādhikaraṇyalakṣaṇahānāvena heturiti vadanti | ata eva jagatkāraṇatveti | yata eva satyajñānādiśabdānāmanṛtajaḍaparicchinnavirodhisvarūpopasthāpakatvam, ata eva satyajñā-nādipadaiḥ kāraṇatvaśaṅkitānṛtajaḍādibhrāntivyudāsaḥ kriyata ityarthaḥ | vyāpatryabhedena yathā na paryayatvamiti | kāṣṇyarraktimādīnāṃ bhinnatayā tattadavacchinnavyāvṛttīnāṃ (pravṛttinimittānāṃ) bhedāt yathā aparyāyatvamarthavatvaṃ cetyarthaḥ | na cānṛtajaḍaparicchinnavyā-vṛttīnāmaparyāyatvasiddhayarthaṃ bhedasyābhyupetatve kathamekārthatvaṃ cetyarthaḥ | na cānṛtajaḍaparicchinnavyāvṛttīnāmaparyāyatvasiddhayarthaṃ bheda-syābhyupetatve kathamekāthatrvaṃ sidhyediti vācyam, padārthopasthitidaśāyāṃ vyāvṛttīnāṃ bhāne'pi vākyārthapratītidaśāyāṃ tattadvayā-vṛttyupalakṣitasvarūpamātrasyaiva pratīyamānatayaikārthatvāvirodhāt | na ca vākyārthapratītidaśāyāmapi vyāvṛttivaiśiṣṭayaṃ bhāsatāmiti vācyam-śauvalyasvayūpamātravubhutsāyāmeva kāṣṇryādivyāvṛttamittyuttarasyāvatīrṇatayā asya vākyasya svarūpātiriktāthaprratipāda-katvāsaṃbhavāt | ata eva satyajñānādivākyānāṃ brāhṛsvarūpamātrapraśnottaratayā vyāvṛttivaiśiṣṭayābodhakatvam | ata eva saṃsargāgo-carapramājanakatvalakṣaṇamakhṇḍārthatvaṃ yujyata iti bhāvaḥ | kecittu-anṛta jaḍaparicchinnavyāvṛttivaiśiṣṭayaṃ satyajñādivākye bhāsata eva | na caivaṃ saṃsargāgocarapramājanakatvalakṣaṇamakhaṇḍārthatvaṃ bhajyeteti vācyam - abhinnaviśeṣaṇaviśeṣyārthatvarūpākhaṇḍārthatvasya vaiśiṣṭayagocaratve'pyavirodhāt | satyapadajanyapratītiviṣayayoreva viśeṣaṇaviśeṣyayorvastuto bhedarahitayovryāvṛttibrāhṛsvarūpayoreva jñānapadajanyapratītiviṣayaviśeṣyaviṣaṣaṇatvāt | brāhṛsvarūpāyā anṛtavyāvṛtterjaḍavyāvṛttirūpatve viśeṣaṇayovryāvṛttyorbhedābhāvāt | na caivamekapravṛttinimittakatayo paryāyatvaṃ syāditi vācyam, anyūnānatiriktātharkatvasyaiva paryāyaśabdārthatayā vyāvṛttirūpaviśeṣa-ṇaviśeṣaṇabhūtānāṃ bhinnaminnānāṃ pratiyogināṃ bhānena paryāyatvasyāprasakteriti vadanti | nanu śaktayā padajanyapadārthopasthite; śakyatāvacchedaprakārakatvāvaśyaṃbhāvāt śaktayā padajanyabrāhṛsvarūpopasthiterapi śakyatā-vacchedakībhūtasatyatvādiprakārakatvaprasaṅgena kakyasyākhaṇḍārthatvabhaṅgaprasaṅgaḥ; ato'nṛtajaḍaparicchinnavyāvṛttabrāhṛsvarūpopasthi- tirapi lakṣaṇayaiveteyabhyupagantavyamityarucetyāha - lakṣaṇābhyupagame'pīti | samānavibhaktivalādaikyatātparyaniścaya iti | idamu- palakṣaṇam | lakṣaṇavākyatvāt brāhṛsvarūpamātrapraśnopettaratvāccetyapi draṣṭavyam | sarvapadānāṃ lakṣaṇā na doṣa iti | sarvaprātipadika-#ाnāmityarthaḥ | vibhakteraikyārthāyā lakṣakatvābhāvāt | yadvā vibhaktayartasyaikatvasya saṃsargapratītau vākyasyākhaṇḍārthatvabhaṅgāttasya satyatvāditulyaśīlatvāt | na caivaṃ samānavibhaktibalādaikyatātparyaniścaya iti pūrvagranthavirodha iti vācyam-prātipadikārthamātra-praśnottarāvena brāhṛsvarūpamātre tātparyāvagamāditi tadabhimāyāditi varṇayanti | "satyajñānādaguṇāḥ pratīyante' iti paricodite sati, "netyucyate' iti vadataḥ pratītyapalāpadoṣaḥ syādityāśaṅkayāha - netyucyata iti vadato'yaṃ bhāva iti | sarvapadānāmekā-bhidhayaparyavasānamiti | ekasya padasyābhidheyam (ekābhidheyam | tatra paryavasānam?) ekaprātipadikārthamātraniṣṭhatvamityarthaḥ | na tu vākyasyetyartha iti | na tvekavākyārtaparyavasāyitvameva padānāmakhaṇḍārthatvamityarthaḥ | tathā sati sarvavākyamapyakhaṇḍārthaṃ syāditi bhāvaḥ | padānāmevaikārthaparyapasāyitvamiti | ekakāro bhinnakramaḥ | padānāmekaprātipadikārthaparyavasāyitvamevākhaṇḍā-rthatmav; na tvekapradhānārthaparyavasāyitvamātramityarthaḥ | tataśca padānāmekāryaparyavasāyitve vākyasyāpi tadamtyeva; vākyasyaikārthapayar-vasāyitve padānāmapi tadastyeva; padavyatirekeṇa vākyasyābhāvāditi śaṅkā pratyuktā | kṛtsnavākyeneti | "viśeṣaṇabhedena arta-bheda'ityaṃśena viśeṣaṇamātraparatve dūṣaṇamiti bhāvaḥ | viśeṣaṇa bhedeneti vyākhyeyaṃ padam | yugapadabhidhānapakṣe dūṣaṇamuktaṃ bhavatīti | idamupalakṣaṇam, krameṇābhidhānapakṣe viśeṣaṇāntarānvayo bodhyata iti dvitīyavikalpe'nyonyasamavāyarūpadūṣaṇamuktamiti draṣṭavyam | sāmānādhikaraṇyalakṣaṇāsiddhirityartha iti | ekavastumātraparatvarūpasāmānādhikaraṇyalakṣaṇāsiddhirityarthaḥ | codyadvayamabhipreta- miti | atra kecit-padāntaravaiyathryamātrasya paryāyatvasya caikavastumātraparatvarūpasāmānādhikaraṇye'vaśyaṃbhāvamāśaṅkaya eka-vastumātraparatve'pyaparyāyatvaṃ padāntarāvaiyathryaṃ ca saṃbhavatīti padāntaravaiyathryaparyāyatvarūpadūṣaṇadvayaprasaṅgasyaiva parihariṣyamāṇatayā dūṣaṇadvaya eva tātparyam | tataścaikavastumātraparatve paryāyatvaṃ padāntaraivayathryaṃ ca syāt | tasya kathaṃcitparihāre ekavastumātraniṣṭhatva-rūpasāmānādhikaraṇyabhaṅgaprasaṅga ityevaṃ paratayā ṭīkāgrantho'pi yojanīya iti vadanti | vyudāsastu phalita iti | ayaṃ bhāvaḥ- yadyapi satyapadopasthāpitasvayūpavyatiriktaṃ na padāntareṇa pratipādyate, athāpi satyapadenaivānṛtabhrāntivyudāsaḥ; jñānapadenaiva jaḍa-bhrāntivyudāsaḥ; anantapadenaiva ca paricchinnabhrantivyudāsaḥ; anṛtajaḍaparicchinnavyāvṛttyupasthitestatatpādādhīnatvāt; tattadvayā-vṛttipūrvakasvarūpopasthiterevānṛtajaḍaparicchinnabhrāntivyudāsakatvāt | yathā abhijñābhyāmavagatasvarūpasyaiva pratyabhijñāviṣaya- tvena viṣayakṛtaviśeṣābhāve'pi kāladvayapratisaṃdhānādilakṣaṇakāraṇakṛtrobhijñādvayānivatryabhedabhramanivartakratvalakṣaṇo viśeṣaḥ pratyabhijñāyāṃ dṛśyate,evaṃ satyapadajanyopasthiteranṛtapratisaṃdānapūrvikāyā evānṛtabhrantinivartakatvam; jaḍapratisaṃdhānapūrvikāyā eva jñānapadajanyopasthiterjaḍabhrāntinivartakatvamityevamanṛtajaḍaparicchinnavyudāsaḥ phalita iti bhāvaḥ | prayojakarūpeṇeti anekapadārthasaṃgrāhakānṛtatvādyākāreṇetyarthaḥ | (etasya kāraṇatvānuvādena) lakṣaṇaparatvāditi | lakṣaṇatvavidhiparatvādityarthaḥ | upalakṣaṇaṃ nāma candrasyeti | māyāśavalasa-guṇabrāhṛgataṃ kāraṇatyavaṃ tadanugatasya lilakṣayiṣitākhaṇḍacaitanyasya taṭasthatayopalakṣaṇam, śākhāgramivātanniṣṭhaṃ candramasaḥ | tasya prakṛṣṭaprakāśatvamiva satyajñānānandarūpaṃ svarūpalakṣaṇam | na cāvaśyamapekṣitena satyajñānānandatvarūpasvarūpalakṣaṇenaivetaravyā-vṛvisiddherjagatkāraṇatvarūpataṭasthalakṣaṇaṃ vyartharm; candrādau tu "prakṛṣṭaprakāśaḥ' ityanenaiva svarūpe pratipanne'pi taddidṛkṣayā candra-bubhutsorgagate sarvataścakṣurvikṣepe kleśaḥ syāt, sa mā bhūditi deśaviśeṣe cakṣurniyamānārthatayā taṭasthalakṣaṇamupayujyata iti vaktuṃ śakta-#्yamiti vācyam prakaraṇopapadādisaṃkocakabhāvena trividhaparicchedaparipanthiniratiśayabṛhattvavācibrāhṛśabdārthasya niṣprapañcasya lila-kṣayiṣitasya brāhṛṇaḥ "yadrajatamabhāt sā śuktiḥ' itivadadhyāropāpavādanyāyena "yatprapañcavivartopādānaṃ tadvrahṛ' iti niṣprapañcatva- sidhyarthaṃ jagadupādānatvasya brāhṛṇi vaktavyatvena taṭasthalakṣaṇasāphalyāt; svararūpaviśeṣapratipattyarthatayo svarūpalakṣaṇasyāṣyāva-śyakatvamiti hi mṛṣāvādināṃ mataniti bhāvaḥ | mukhyārthatvamuttaratrābhidhāsyata iti | ānandamayādhikaraṇa iti śeṣaḥ | sā cātra lakṣaṇāvṛttirvivakṣiteti | idaṃ tu "tātparyādā- gatā' iti pakṣe bodhyam, lakṣarāvījasya tātparyasyaiva lakṣaṇaśatvāsaṃbhavat | anyaiśca saṃmatamityartha iti | "ktena ca pūjāyām' iti ṣaṣṭhīsamāsaniṣedhāt bhūtaktāntena, "kartṛkaraṇe kaatā bahulam' iti tṛtīyāsamāsa iti bhāvaḥ | tātparyāviruddheti | yatra kkaci- diti śeṣaḥ | na hi tātparyāviruddhasthale mukhyārthaḥ svīkṛta ityetāvatā tātparyaviruddhasthale'pi mukhyārtha eva svīkarta- vya iti nirbandho'stīti bhāvaḥ | abhyupagamahetusadbhāvādabhyupagamaḥ phalita iti | vastugatyābhyupagamābhāve'ṣyakāmenāpyabhyupa- gantavyamiti bhāvaḥ | sarvalākṣaṇikatve prābhākarodāharaṇam bhāṣye-apūvarkārya eva liṅādermukhyavṛttatvālliṅādibhiḥ kriyākāryaṃ lakṣaṇayā pratipādyata iti | "svargakāmo yajeta' ityādau hi svargakāmarūpaniyojyaṃ prati kriyā liṅśabdena kāyartayā bodhayitumaśakyā | kāmī hi kāmyādanyāt kāmyāvyavahitasādhanameva kāryatayā avaiti; na tu vyavahitasādhanam | kriyārūpasādhanaṃ tu asthāyitvena kāmyāvyavahitasādhanatvābhāvānna kāminiyojyā-nvayayogyam | tasmāt phalapayanrtasthāyyapūrvameva liṅo vācyamiti siddhe, loke kriyārūpe kārye prayujyamānā liṅ lākṣaṇikyeva, nānārthatvasyānyāyyatvāditi hi prābhākarairabhyupagamyata iti bhāvaḥ | tadanvitābhidhāyināmiti | nimīlanapadalākṣaṇikārthānvi-tābhidhāyināmityarthaḥ | tatkāryasamarpakapadalākṣaṇikatva iti | lākṣaṇikatve prāpnuvati taddhetunānyeṣāmapi lākṣaṇikatvamityarthaḥ; na tu hetu | hetumadbhāva iti bhramitavyam, tasyāprasakteḥ | na hi padāntaralākṣaṇikatvaṃ padāntaralākṣarikatve prayojakam; apitu mukhyā-rthāsaṃbhava eva | tataśca kriyātiriktakāryarūpamukhyārthāsaṃbhavena kriyātiriktakāryapratipādakaliṅaḥ kriyākāryapratipādane lakṣaṇāvaditara-padānāmapi kriyātiriktakāryānvitarūpamukhyārthāsaṃbhavena tadarthapratipādakānāṃ kriyānvitārthapratipādane lakṣaṇāvaśyaṃbhāva iti bhāvaḥ | ata eva vakṣyati - viśiṣṭasthāyikāryaikadeśaparatvaprahāṇasyeyāda | kiṃ liṅādiḥ kāryamātraparaḥ syāditi | nanu loke kārya-tvāśrayasya kriyāsvarūpasya prakṛtyupāttatvāt kāryatvamātra eva liṅādeḥ śaktiḥ; yathā ekavacanādīnāmekatvādisaṃkhyāmātravā#ि#ाca- tvam; na tu tadāśrayavācitvam, tasya prakṛtyupāttatvāt | tataśca liṅādeḥ kāryatvamevārthaḥ | tataśca prakṛtyupāttakriyāyāḥ pratyayopātta-kāryatvasya ca dharmadharmibhāvenānvaya iti laukikavākyamaryādā | vede tu kāryatvāśrayasyāpūrvasyānyato lābhāsaṃbhavāt kāryatvaviśi-ṣṭakāryasvarūpābhidhāyitvaṃ vaktavyam | tataśca yadi viśiṣṭābhidhāyī liṅādiḥ, tato'pūrvamevābhidadhyāt, na kriyām | atha viśeṣa-ṇābhidhāyī, tataḥ kriyāgatamevābhidadhyāt, nāpūrvagatam | ato lokavedasādhāraṇasyārthasyaikasyālābhā (bhāvā) dubhayatrāpi śakti-kalpane gauravāllaukikapadānupāreṇa vaidikapadasyāmukhyārthatvasyānyāyyatvāt kāryameva mukhyo'rthaḥ; loke tu lakṣaṇayā kāyatrvaṃ prati-pādyata ityevaṃ liṅāderlakṣaṇāyā āvaśyakatve'pītareṣāṃ laukikapadānāṃ lakṣaṇāyāṃ hetvabhāvāt | na hi vaidikasya liṅāderlauki-kaliṅādigatavyutpattiviruddhavyutpattyantarakalpanavat tadatiriktavaidikapadeṣu laukikapadagatavyutpattivi#ुddhavyutpattyantaramasti; kāryā-nvitābhidhāyitvasya liṅādivyatiriktalaukikapadeṣviva liṅādivyatiriktavaidikapadeṣvaṣyaviśiṣṭatvāt | iyāṃstu viśeṣaḥ-loke kriyārūpaṃ kāryam; vede tu tadatiriktam | kāryānvitābhidhāyitvaṃ tu sarvasādhāraṇam | yadi vyaktibhedamātreṇa vyutpattyantaram, tadā "gāmānaya', "gāṃ bādhāna' ityādīnāmapi prāthamikavyutpativiruddhavyutpattyantaraṃ, kalpanīyaṃ syāditi cet-satyam, sarvatra kāryā-bhidhāyyevāyaṃ liṅādiśabdo'stu | sa yadā kriyāparo bhavati, tadā tatsvarūpasya prakṛtita eva prāptatvādviśeṣaṇaparo bhavati | tadyathā-"daṇḍī praiṣānanvāha' iti viśiṣṭābhidhāyyapi daṇḍiśabdo viśeṣaṇaparo bhavati; nāpi lakṣaṇā | tataśca kāryavacanaḥ śabdo yadā kriyāyāṃ prayujyate, tadā kāryatvarūpaviśeṣaṇaparatvaṃ śrutivṛtta eva san pratipadyate | naitāvatā lakṣaṇā bhavatītyubhayatrāpi mukhyatvameva | yastu vadati-nanvevaṃ sati kāryasāmānyavācitve kāmāvikāre'pi samānapadopātto dhātvarthaṃ eva kāryatayā abhidheyaḥ syādityapūrvā-bhidhānamutsādet; tena yadaiva kāminiyojyasaṃbandhādapūrvāmidhāyitvamavagatam, tadaiva tannivārhārthaṃ kriyālākṣaṇikatvamadhyavasita- miti-sa evamanuśāsitavyaḥ-hanta tarhi kiṃ nāśrauṣīḥ, "yo hi pāṣāṇān bhakṣayati,īṣatkā(kā)rāstasya mudgaśaṣkulāḥ' iti; yo hi niyojyasaṃbandho liṅśabdaṃ kāryatvavācinamavagatamapi tata uddhṛvyāpūrvaṃ nayati, sa kathaṃ kāryasāmānyavācitamapūrvaṃ netuṃ na kṣamate | tasmāt kartavyatāsāmānyavācī sannapi yatra phalakāmasya niyojyatvaṃ tatra tadvalenāpūrvamabhidhatte; anyatra samānapadopādā- nāt kriyām | ataḥ kāryasāmānyavācitvālliṅśabdasyāpūrvakriyayoḥ sādhāraṇatvānna kkāpi lakṣaṇā samāśrayaṇīyā syāt | eva- mapi laukikavākye lakṣaṇāṃ liṅāderabhyupagacchatā taditarapadānāṃ kuto lakṣaṇā nābhyupagamyeti sarvapadalakṣarāvādināṃ mṛṣāvadinā- māśayaḥ | uktairupapattisahitaiḥ śrutivākyairiti | ata kecit -ata ityasya "uktebhyo hetubhyaḥ' ityusaṃhārarūpatvameva | anyathā "upapatti-sahitavākyairidamevārtajātaṃ pratipādayanto vedāntāḥ' ityanvayasya kliṣṭatvaṃ syāt, vākyānāṃ vedāntānāṃ ca bhedāmāpāditi vadanti | pratyakṣasya sanmātraprahitvam avyavahitaṃ vṛttaṃ parityajya vyavahitavṛttakīrtanamanucitamityāśaṅkayāha - śāstrapratyakṣavirodha iti | saṃgatipradarśanārthaṃ vyavahitakīrtana- miti bhāvaḥ | virodhābhyupagame'pītyartha iti | na ca caśabdasyāṣyarthatve pūrvoktasamucchayārthatvavirodha iti vācyam, aperapi samuccha-yārtatvasaṃbhavena virodhābhāvāt | nanu "virodha eva na dṛśyate' ityayuktam, virodhapratipatterdurapahnavatvāt hetuvaiyathryāccetyāśaṅkayāha - avirodhaṃ pratijātīta iti | "nirviśeṣasanmātragrāhitvāt' ityasya vyadhikaraṇatayā ahetutvaśaṅkāṃ nivartayati - hetumāheti | pratyakṣaṃ na śāstraviruddhaṃ nirviśeṣasanmātragrāhitvāditi bhāṣyābhiprāya iti bhāvaḥ | pratītebhrāntirūpatvasaṃbhavāditi | sanmātragrāhi-pratyakṣe vilakṣaṇaviṣayaviṣayakratvapratīterityarthaḥ | na tu bhedapratīterityarthaḥ; tathā hi sati sanmātragrāhipratyakṣavādavirodhāpatteḥ; tacchaṅkāyā vilakṣaṇetyādibhāṣyagranthānivṛtteśca; bhranterapi vilakṣaṇavyavahārahetutvāt | "tayobhrinnakālajñānaphalatvāt pratyakṣa- jñānasya caikakṣaṇavṛttitvāt' iti bhāṣyasyāyamarthaḥ-pratyakṣajñānaṃ kiṃ yugapadeva vyavahāradvayamutpādayati, uta krameṇa? nādya ityāha - tayoriti | bhinnakālaṃ yat jñānaṃ pratiyogismaraṇādirūpaṃ tatphalatvādityarthaḥ | ekasmin kāle pratiyogijñānasāpekṣanirapekṣayo-drvayovryavahārayorutpavyasaṃbhavādityarthaḥ | dvitīyaṃ dūṣayati - pratyakṣajñānasya ceti | na ca paścādutpannapratyakṣajñānāntareṇa bhedavya-vahāro'stviti vācyam, paścādutpannasya pratyakṣatve pramāṇābhāvāditi bhāvaḥ | kiṃ yugapadubhayagrāhīti | yugapadvayavahāradvayo-tpādakamityarthaḥ; bhāṣyānurodhāt, "yagapadvā krameṇa vā mūlaṃ syāt' ityuttaragranthānuguṇyācceti draṣṭavyam | asādhāraṇavyapahāre'pi ghaṭasya paṭādvayāvṛttatayā pratītau apekṣitāyāmiti śeṣaḥ | pratyakṣasya svarūpamātraviṣayatve kathaṃ bhedavyavahārasaṃbhava iti | sva-rūpamātraviṣayatve ghaṭādisvarūpāviṣayatve kathaṃ ghaṭādirūpabhedavyavahārasaṃbhava ityarthaḥ | bhedadūṣaṇam nanu ghaṭādisvarūpamātragrahaṇasya pratiyogijñānādisāpekṣatvābhāvāt ghaṭadisvarūpasya pratyakṣaviṣayatve kā'nupapattiriti cet, ucyate-indriyavyāpārānantaraṃ pratīyamāno ghaṭādiḥ sarvato bhinna eva pratīyate tatra taditarabhede saṃśayaviṣaryayādarśanāt | tatra ca bheda- sya pratiyogisahopalambhaniyamavato na pratyakṣeṇa grahaṇasaṃbhavaḥ, deśakāla divyavadhānenāsaṃnikṛṣṭānāmapi pratiyogitāṃ saṃbhavāt | tasmāt pratyakṣāyogyasya pratiyoginaḥ pratibhāso bhrāntirūpa iti tadekavittivedyasya bhedasya bhedaikavittivedyasya ghaṭādeśca bhramaikaviṣaya-tvāt pratyakṣaṃ nirviśeṣasanmātragrāhreva; na ghaṭādisvarūpagrāhīti mṛṣāvādināmāśayāt | sarvasmādbhedavyavahāraprasaktirnāniṣṭā svarūpabhedavādinaḥ, svarūpagrahaṇānantaraṃ pratiyoginaḥ smaraṇe sati vyavahārasyeṣṭatvādityā- śaṅkaya vyācaṣṭe - pratiyoginirapekṣabhedavyavahāraprasakteriti | svarūpagrahaṇasya śabdacyutpattīti | atiriktabhedapakṣe'pi bheda-svarūpagrahaṇasyetyarthaḥ | tathā pratiyogigrahaṇa(smaraṇa)mapīti | svarūpānatiriktabhedapakṣe'pīti śeṣaḥ | atiriktabhedavādinaiyā-yikādipakṣe vyutpannaśabdasmaraṇādirbhedavyavahāra eva kāraṇam, na tu bhedajñāne; tathāsmanmate pratiyogigrahaṇādikamapi bhedavyavahāra eveti bhāvaḥ | svarūpabhūtaṃ bhedāntaramiti | na ca svarūpabhūtatvabhedāntaratvayorvirodha iti śaṅkanīyam, kālpanikabhedamādāya bhedā-ntaratvadharmadharmibhāvopapatteriti bhāvaḥ | nanu vyaktayantarānabhyupagamānnānavasthetyarucerāha - kiṃ ca śabdāntareṇa dharma ityuktamiti | kalpitabhādamādāya dharmavarmibhāvopapādane ghaṭasyāpi ghaṭāśrayatvaprasaṅgaḥ | ata kalpitabhedamādāya dharmadharmibhāva upapadyata iti vadatā svarūpapakṣaṃ parityajyadharmapakṣa evāvalambitaḥ syādityarthaḥ | ghaṭasya bhedavyavahāre kṛta iti | anugatasya bhedākhyadharmasyābhāvāt bheda-śabdo yasyāṃ vyaktau gṛhītasaṃgatikastatraiva prayujyeta, nānyatretyanugatavyavahārocchedaprasaṅga ityarthaḥ | dharmaścet pūrvadoṣa iti | vyāvṛtta-dharmatve'nugatavyavahāroccheda ityarthaḥ | sanmātramaṅgīkṛtaṃ syāditi | tasyaivānuvṛttasvarūpatvādityāśayaḥ | dharmapakṣe pūrvapaditi | na ca prameyatve prameyatvavat anuvṛvabhedarūpadharmasya svaparanirvāhakatvānnānavasthādoṣa iti vācyam, tasyāṣyasaṃpratipatteriti bhāvaḥ | tatkha-ṇḍasyāpi tathā syāditi | dvidhābhūtasyāpi dvidhābhāvaḥ svāditi bhāvaḥ | bhāṣye - tasyāpi bhedastadvarmastasyāpīti | "bhedasta- ddharmaḥ' iti śeṣaḥ | tataśca tasyāpi bhedastaddharmaḥ. tasyāpi bhedastaddharma satyanavastetyarthaḥ | bhāṣye - bhedaṃ ca tasyāpi bhedastaddharma ityatra ṣaṣṭhayantatacchabdena "bhede ca' ityavyavahitapūrvanirdiṣṭasya bhedarūpadharmaniṣṭhasya svarūpapratiyogikasya dvitīyabhedasya grahaṇasaṃbhave vyavahitasya pratamabhedasya grahaṇamanyāthyam, tathāhi sati "bhedastaddharmaḥ' ityukterevocitatvena "tasya bhedaḥ' iti nirdeśasya vyarthatvā-ccatyaparitoṣādāha - yadvā dharmasya svarūpādyo bheda iti | prathamapakṣe "tasyāpi bhedastaddharmaḥ' iti vākyakhaṇḍena bhedadharmikabhedānta-rasiddhimātram; dvitīyapakṣe "tasyāpi bhedastaddharmaḥ' iti vākyakhaṇḍena bhedadharmikabhedāntarasiddhimātram; dvitīyapakṣe "tasyāpi bhedastaddharma' ityanena bhedadharmikabhede'pi bheddhasiddhiriti viśeṣaḥ | jātyādidharmaviśiṣṭavastugrahaṇe satītyatra bhāṣye ādiśabdena dharmitvapratiyogitvadharmavarmitvānāṃ grahaṇamityāha - tridhā ca tadityādinā | ghaṭasya paṭāt bhedajñāne hi trīṇi kāraṇāni - ghaṭa- paṭarūpadharmipratiyogijñānamekam; bhedatadāśrayarūpadharmadharmijñānaṃ dvitīyam | viśiṣṭajñāne viśeṣaṇaviśeṣyajñānasya hetutvāt ghaṭasya paṭavyāvṛtta(tva)ghaṭatvāśrayatvajñānaṃ tṛtīyamiti paryavasito'rthaḥ | na ca dharmipratiyogijñānasyābhāvajñānahetutva'pi dharmitvaprati-yogitvaprakārakajñānasyāhetutvāt kathamanyonyāśrayaḥ? dharmitvapratiyogitvaprakārakajñāne paraṃ bhedajñānāpekṣā, na dharmipratiyogijñāna iti vācyam, bhedajñānāt prāk pratiyogitvatvādiviśiṣṭapratiyogitvādiprakarakajñānābhāve pratiyogitvādiviśiṣṭapratiyogivi-śeṣaṇakabhedapratyayābhāvena pratiyogitvaprakārakajñānasya hetutvāt | ata eva bhodatadāśrayayorapi dharmavarmiṇordharmavarmitvena jñānābhave viparītadharmadharmibhāvapratītiprasaṅgena tena rūpeṇa dhamijrñānamapekṣitamityatra tātparyāt | atha bādhakapramāṇamupanyasyatīti | na kevalaṃ sādhakābhāvaḥ; bāvakamaṣyastīti kiṃ caśabdārtha ityarthaḥ | na ca "bhedaḥ svarūpaṃ dharmo vā' ityādibādhakaṃ prāgaṣyupanyastamiti vācyam, tasya tarkarūpatvena pramāṇatvābhāvādityatra tātparyāt | viparītopādhisadbhāpā- cceti | sādhyaviparyayarūpasatyatvaprayojakābādhitatvasattvādityarthaḥ | kiṃ saṃvādaphalabhūtā, uta bādhaphalabhūteti | paṭasattvagrāhi pramāṇaṃ saṃvādaḥ; tadasattvagrāhi pramāṇaṃ bādhaḥ | bhāvagrāhi pramāṇaṃ saṃvādaḥ; abhāvagrāhi pramāṇaṃ bādhaḥ | phalatvaṃ ca viṣayatvameva | ghaṭādau dṛṣṭā paṭavyāvṛttiḥ paṭasattvagrāhipramāṇarūpasaṃvādaphalabhūtā, uta paṭābhāvapratītilakṣarabāvaphalabhūtā veti bhavanta eva vimṛśa-ntvityarthaḥ |"paṭavyāvṛtteḥ paṭasattārūpatve hi saṃvādaphalatvaśaṅkāpi syāt; abhāvarūpatveca bādhitatvamakāmenāpi (akāme'pi?) sidhyatīti bhāvaḥ | nanu "ghaṭo'sti' iti paṭābhāvasiddhimātreṇa paṭādīnāṃ kathaṃ bādhitatvasiddhirityāśaṅkaya bādhaphalūtābhāvyā-vavyatirekeṇa bādhitvasyābhāvāt bādhaphalabhūto'bhāva eva bādhitatvamityabhiprāyeṇāha - yajjau bhūdalanādīnāmabhāpa iti | sadanubhūtyoraikyam bhedasya bhrāntisiddhatvamapinā samuccīyata iti | na pramāṇapadavīmanusarati ubhrantisiddhaḥ iti hi tasyārtho varṇitaḥ | tataśca viṣaya-viṣayibhāvo bhedaśca bhrāntisiddha ityartha iti bhāvaḥ | yadyaṣyapinā bhedaḥ samuccīyata iti vivakṣitārthasiddhaḥ, tathāpi phalitamādāya tatho-ktamiti draṣṭavyam | bhāṣye-tasmāt sadanubhūtireveti | nanu ghaṭādikamapi sadanubhūtibhyāmabhinnameva syāt, bhedasya durnirūpatvāditi cet-na, etasyābhyuccayamātratvenaitadatiprasaṅgasyādoṣatvāt | anūbhūteḥ svayamprakāśatvam kiṃcaśabdasamuccitāpanyasyeti | yadi pratyanumānanirāsaḥ kiṃ caśabdena samuccīyate, tadā "anubhavāpekṣā ca' iti caśabdenānumānā- ntaraṃ samuccīyate | yadi cānumānāntaraṃ kiṃcaśabdena samuccīyate, tadā anena caśabdena pratyanumānanirāsaḥ samuccīyata ityarthaḥ | ka evaṃ niyāmaka ityatrāheti | jñānasya sattayā prakāśakakoṭiniveśaḥ kuta iti śaṅkānivārakaṃ prāguktopasaṃhāraparaṃ …

… tasmāditi padamiti bhāvaḥ | asmaduktahetyoḥ sopādhikatvanirāsācceti; jñānaṃ paraprakāśyaṃ, vastutvāt bhāsamānatvādveti hetvoḥ svasattayā prakāśa-mānatvābhāvasya parodbhāvitopādhernirāsādityarthaḥ | svarūpai bhāsatvāditi | yā mātatā yatpuruṣavedyā sā tadīyajñānajanyeti vyā- ptyā svīyameva jñānamanumīyate, nānyadīyamiti bhāvaḥ || asādhāraṇyapratikṣepaḥ phalita iti | puruṣaviśeṣāsādhāraṇyetyarthaḥ | ayamarthaḥ,"anubhūtivyatirekī viṣayadharmaḥ' ityuttaragranthe spaṣṭaḥ | ye punardvitvādikaṃ nābhyupagacchantīti | yādṛśādapekṣābuddhiviṣayāddvitvādyutpattiḥ, tādṛśāpekṣābuddhiviṣayavastuviśeṣopalambha eva dvitvādivyavahāraṃ janayati, na dvitvādirūpaṃ kiṃcitastīti siddhāntimate pratibandī na saṃbhavatyevetyarthaḥ | ātmamanaḥsaṃyoge vya-bhicāraḥ syāditi | kṣaṇike ātmamanaḥ saṃyogaviśeṣa ityarthaḥ | dṛṣṭāntaśca sādhanavikala iti | sukhaduḥkhadīnāmantaḥkaraṇarmamatvā- diti bhāvaḥ | tadabubhutsitagrāhraṃ dṛṣṭamiti | abubhutsitagrāhram u "idamahaṃ na budhyeyam' iti viparītecchāyāṃ satyāmapi bhrāhra-mityarthaḥ | tasyāṣbubhutsitagrāhratvānmānasapratyakṣavedyatvaṃ syāditi | tasyāpi mānasapratyakṣavedyatvenābubhutsitagrāhratvānmāna-sajñānāntaraviṣayatvamavaśyaṃbhāvātyarthaḥ | jñāte satīccheti | jñāne sati bubhutsetyarthaḥ | sāmānyato vidite viśeṣataścāviditi eva bubhutsāyā udayāditi bhāvaḥ | abubhutsitagrāhratvapakṣe'nuvyavasāyadhārāprasaṅgamukatvā bubhutsitagrahṛtvapakṣapi bubhutsāntaritajñāna-paraṃparāmāha - kiṃ ca māna seti | jñānaṃ bubhutsitagrāhraṃ sukhādi tu neti cediti | tataśca sukhādiṣu pratītivyāptisaṃbhave'pi jñānasya na pratītivyāptatvam; bubha #ुtsābhāve tatpratīteranutpatteḥ | na ca bubhutsāyā anyonyāśrayagrastatayā na hetutvamiti vācyam, nānāśabdasaṃkīṇarvīṇāśabdaśravaṇādau bubhutsāhetutvasya darśanāditi bhāvaḥ | yadā pratyakṣeṇa gṛhrata iti | pratyakṣāgrāhratvaṃ hetuviśe-ṣaṇamiti bhāvaḥ | pakṣo hetuśceti | pratyakṣagrāhraṃ jñānaṃ mānasagrāhram, pratyakṣagrāhratve sati kṣaṇikātmaviśeṣaguṇatvāditi vaktavyam syāt | na ca tathoktam | ata iyaṃ vivakṣā na saṃmateti bhāvaḥ | svayamprakāśatvaprayogaśikṣaṇam tadvayavahārahetutvāditi | sa cāsau vyavahārastadvayāhāraḥ; na tu tasya vyavahāra iti bhramitavyam | tathā hi sati dvitīyahetau kṛtsna-syāpi praviṣṭatvādvibhāgo na syāt | na ca dharmaśca vyavahāraśca dharmavyavahārau, tau ca tau dharmavyavahārau ca taddharmavyavahārāvityuktāveva vibhāgāt, dvitīyahetau na kṛtsnānupraveśa iti vācyam-tatpadasyaiva dharmapadasthānīyatvāt | anubhūtisāmagrīvyatirikteti | na cānubhūtitvasyānubhūtivyatiriktatatsāmagrīsāpekṣatvenānyādhīnatvaṃ syāditi vācyam -anubhūtisāmagrayaivānubhūtitvasyāṣyutpattāvanu-bhūtitvasyānubhūtyanyādhīnatvābhāvāt | satyāmaṣyanubhūtāvitaravyatirekeṇānubhūtitvavyatireke hranubhūtitvasyetarādhīnatvam | anubhūti-sāmagrīmātreṇaivānūbhūtitvasyāpi siddhāvitarādhīnatvābhāvāt | ata eva jñānasāmagrīmātrajanyasya prāmāṇyasya svatastvamiti bhāvaḥ | yadvā anubhūtisāmagrīvyatiriktetyasya sajātīyāntarānapekṣatvamityarthaḥ | atretthaṃ hranumānaṃ prayoktavyam-anubhūtiḥ svavaśyaṃbhāviprakāṣṭayajanane sajātīyāpekṣāniyamaśūnyā, svasaṃbandhādarthāntare prākaṭayahetu-tvāt; yaḥ svasaṃbandhādarthāntare prākaṭa¬hetutvāt; yaḥ svasaṃbandhādarthāntare yaddharmahetuḥ sa svasminnavaśyaṃbhāvitaddharma janane sajātīyā-pekṣāniyamaśūnyaḥ | evaṃ dvitīyamapyanumānam | yathā-tadgehaṃ tadā maitrābhāvavat, tadā maitravattayānupalabhyamānatvāt; yat yadā yadvattayā nopalabhyate, tat tadā tadabhāvavaditi sāmānyavyāptivat(ptiḥ?) | nanu paratra svotpādyadharmasya svadharmatve kathamanūbhūtestadvattvaṃ syat? anubhūtau svotpādyaparagatadharmābhāvādityāśaṅkayāha - svasādhyadharmātyantasajātīyetyartha iti | dhamarśabdasya paratra svotpādyavarma- paratve pramāṇaṃ darśayati- arthāntare taddharmahetutvāditi hetūkteriti | arthāntara iti hetau darśanāt sādhye'pi paratreti vaktavyam | dharmahetutvādityukte'nubhūtihetukadharma evī grāhraḥ | tataśca yo dharmo hetau nirdiṣṭaḥ, sa eva sādhyadharmaśabdena grāhraḥ; tasyaiva dharmasye-hāsaṃbhavāt tatsajātīyadharmavattvaṃ sādhyamiti bhāvaḥ | svasminnavaśyaṃ bhāvīti | nanu prākaṭa¬sya nāvaśyaṃbhāvitvamanubhūtau paraprakā-śavādināṃ pareṇābhyupetam, abhyupagame tvanavastha bhītyā svaprakāśatvasyaivābhyupagantavyatvaprasaṅgāditi cet-na; utpanne jñāne saṃśayā-dyadarśanena prākaṭa¬ṃ svāvaśyaṃbhāvī yabhi(nu)mānenadṛśaprayogopapatteḥ | parajñānasyānumeyatvadarśanādvādhaprasaṅgāditi | itarānapekṣaprāka-ṭa¬padbhāve'pi paratra svotpādyadharmasajātīyeṣu sarveṣyapītarāpekṣābhāvasyabhāvādvādhaḥ syāditi bhāvaḥ | nanvīdṛśānumānavādino mate jñānasyānumeyatvānabhyupagamāt kathamanūmeyatvamādāya bādha dhatyāśaṅkayāha - na hi jñānāntagagocaratvamiti | sajātīyānapekṣo heturanūbhūtiritīti | anubhūtirananyādhīnavyavahāretyukte hetuhetumadbhāvalakṣaṇasaṃbandhenānanyādhīnaghaṭādivyavahāravattvamanūbhūtāvastīti siddhasādhanamiti bhāvaḥ | anaikāntyaṃ syāditi | hetau tacchabdābhāve svotpādyasajātīyadharmasyaivānanyādhīntvamityarthasya sādhye-'pyalābhena cākṣuṣatvahātoḥ rūpasya svāvaśyaṃbhāvidvitvādijanane svātyantasajātīyerasāpekṣatvāt vyabhicāra ityarthaḥ | nanu svasaṃbandhaḥ svanirūpya(ṣita)saṃbandhaḥ; tataśca yo'gnisaṃbandhaḥ na sa svanirūpitaḥ | yadyapi saṃbandha ekaḥ, athāṣyagninirūpitaḥ saṃbandho ghaṭe,ghaṭanirūpitaḥ saṃbandho'gnāviti vyavahārānusāreṇa svapratiyogikatvaveṣeṇa svasmin svasaṃbandhasya vṛttyabhāvāt | ata eva hi "na hi svayaṃ svasaṃyuktaḥ' iti vyavaharanti | kiṃ ca rūpāntarotpattāvagnisāpekṣatvrepi svasajātīyaghaṭānapekṣaṇānna vyabhicāra ityarucerāha - kiṃcārthāntaraśabda iti | nirdiṣṭajātīyādvijātīyapara iti | āṃvaśyaka iti śeṣaḥ | na hi ghaṭaḥ svasaṃyuktatvādā- viti | na ca paṭādau ghaṭasaṃyutatvamāpādayato ghaṭasya svasya ghaṭasaṃyuktatve ghaṭāntarāpekṣaṇāt punarapi vyabhicāra iti vācyam, svāva-śyaṃbhāvipadenaiva tadvāraṇāt | na hi ghaṭajātīyasya ghaṭasaṃyuktatvamavaśyaṃbhāvi | nanu-svasaṃbandhādacetane cetanasaṃyuktatvamāpādayataśceta- nasya svāvaśyaṃbhāvicetanasaṃyuktatve sajātīyasāpekṣatvadarśanādvayavicāraḥ tadavastha eva; tatā cetananiyāmyatvamacetane āpādayataḥ cetanasya svaniyāmyatve cetanāntarāpekṣaṇāt vyabhicāraśca | na cāvaśyaṃbhāvipadenaiva tannirāsa iti vācyam, paramātmano'pi bhakta-niyāmyatvāt | tathā svasaṃbandhena kṣatriye śiṣyatvamāpādayati brāाhṛṇe svasmin śiṣyatvasya brāाhṛṇāntarasāpekṣatvena vyabhicāraḥ | na ca brāाhṛṇānāṃ śiṣyatvaṃ nāvaśyaṃbhāvi, upanayanāt prāgapi maraṇasaṃbhavāditi vācyam-dṛṣṭānte rūpādāvapi cākṣuṣatvaṃ nāvaśyaṃbhā- vīti vaktuṃ śakyatvāt | anubhūterapi prākaṭa¬ṃ nāvaśyaṃbhāvīti vaktuṃ śakyatvācca | tasmādapratiṣṭhitamidamanumānamiti cet |- atra kecit-yat svavyatirikte sarvasmin yadvayavahāre pravṛttinimivam, tata svasmin tadvayavahāre netarāpekṣamiti paryavasito'rthaḥ | tataścānubhūtivyatirikte sarvatra "anubhūyate, prakāśate' ityādivyavahāre pravṛvinimittabhūtānubhūtiḥ svasyām (smin?) "anubhūyate, prakāśate' ityādivyavahāre netarāpekṣā sattāvaditi sattāsthānīyānubhūtireketyabhi-mānavatāmīdṛśanumānamityāhuḥ | putre putratvatadvayavahārahetāviti | na ca putrasyāpi pitṛtvenārthāntarapadenaiva tadvāraṇamiti vācyam-ṣaṇḍaputrasya pitṛtvānadhikaraṇa- syāpi saṃbhavāditi bhāvaḥ | svasaṃbandhatulyakāleti | svaṃsaṃbandhatulyatvaṃ svasaṃbandhānavārakālāvṛttitvam | tataśca jñānasaṃbandhānanta-rotpannaprākaṭyrepi tadastīti bodhyam | na hi pitrādipravāsanidhanayoriti | nanu pravāsanidhanayorapi janyajanakabhāvaḥ saṃbandho- 'styeva, tapāye'pi pitṛṣutratvayoranapāyāt | proṣite prete ca saṃyogaḥ paraṃ nāsti | tādṛśasaṃyogābhāva ekagrāmagate'pyastyeveti pravā-sanidhanopanyāso vyartha eveti cet-na; pañcāgnividyoktaprakāreṇa caramadhātvādirūpasya putrasya pituśca yaḥ saṃbandhaḥ sa putratvotpādakaḥ |"retaḥsibhyogo'tha' iti sūtroktastu nāticirasthāyī | ata eva, "piturutpādanakriyā utpattikṣaṇa evotpādyasaṃbandhakarī, nānyadā' ityuktaṃ nayaviveka iti bhāvaḥ | uktamarthaṃ saṃkalayya darśayati-etaduktaṃ bhavatīti |anubhūtiḥ svajanyaparagatadharmātyantasajātīyadharmabhāktave svātyantasajātī-pāpekṣāniyamarahiteti | anubhūtirapekṣārahitetyukte svarūpasya karaṇasāpekṣatvena bādhaḥ syāt; tatparihārārthaṃ dharmabhaktava ityuktam | tathātve rūpasya cakṣuṣatve cakṣurādyapekṣatvena sādhyavikalatā syāt; tatparihārārthaṃ sajātīyāpekṣārahitetyuktam | tathāpi cakṣurādīnāṃ sattājātyā sajātīyatvena sādhyavaikalyaṃ tadavasthamityata uktam atyantasajātīyeti | tathāpi parajñānasya jñānāntarasāpekṣavyava-hārānuguṇyatayā aṃśe bādhaḥ syādityata uktam apekṣāniyamarahiteti | tathāṣyanubhūtitvasyānubhūtyantarānapekṣatayā tena siddhāsā- dhyatā syāditi tatparihārārthaṃ paragatetyuktam | paragatadharmasyānubhūtiniṣṭhatvābhāvād bādhaḥ syāditi paragatadharmasajātīyetyuktam | paragatadharmasajātīyadharmabhāktave'yantasajātīyānapekṣatvena siddhasādhyatā syāt; tatparihārāya svajanyeti viśeṣaṇam | svavijātīye svāvaśyaṃ bhāvidharmasajātīyasvasaṃbandhatulyakāladharmahetutvāditi | dharmahetuvādityukte ghaṭādibhiranaikāntyaṃ syāt, teṣāṃ sva-pākajarūpahetutvāt | paretyi#ुkte'pi dravyāntare saṃyuktatvajanake, svasya saṃyuktatve dravyāntarasāpekṣe dravye vyabhicāraḥ syādityata uktaṃ svavijātīyeti | tathāpi siddhāntimate vijātīye śarīre śarīratvamāpādayati svasya śarīratve svasajātīyaparamātmasāpekṣe cetane vyabhicāraḥ syāt; tatparihārāya svāśyaṃbhāvīti | anena svasajātīyavyāpakatvamabhipretam | tathāpi putragataputratvahetau svasya putra- tve pitrantarasāpī#े pitari, kāṣṭhadvaidhībhāvahetau svasya dvaidhībhāve paraśvantarasāpekṣe paraśau vyabhicāraḥ syāt; ataḥ svasaṃbandhatulya- kāleti ca viśeṣaṇam | anumānāntare caivameva padaprayojanaṃ draṣṭavyam | "anubhūtiriti vyavahāre cetyarthaḥ ' ityayaṃ granthaḥ lekha-kaskhalanakṛtaḥ, paratra "prakāśate' iti vyavahārasyaivotpādyatvena anubhūtiḥ' iti vyavahārasyānutpadyatvāditi draṣṭavyam | sopādhi-kamiti | saṃbandhaviśeṣa evopādhirityarthaḥ | nirāsako hīti | dīpasya hi svaprakāśatvaṃ svīyatamonirāsakatvaṃ vā syāt, sva-viṣayajñānātpādakatvarūpaṃ vā syāt | jñānasya svaprakāśatvaṃ ca svaviṣayavyavahārotpādakatvameva | atra na kkāpi virodhaṃ paśyāma iti bhāvaḥ | yadi hi svasyaiva kāryatvaṃ kartṛtvaṃ ca syāt, tadā hi paraṃ virodhaḥ | svaviṣayavyavahāro vā, svaviṣayajñānaṃ vā, sva-saṃbandhitamonirāso votpādyaḥ, svayaṃ ca kartetyuktau hi ko virodhaḥ? tatra cākārāntareṇa cediti | tatrāṣyākārāntaraṃ cet, avi- rodha eva | tathā(?) "tadātmānaṃ svayamakuruta' ityādau sthūlacidacidviśiṣṭarūpeṇa karmatvaṃ sūkṣmacidācidviśiṣṭaveṣeṇa kartṛtva-mityasyārthasya darśanāditi bhāvaḥ | ajñātasyaiva jñānasyeti | anavabhāsamānasyaivetyarthaḥ | "tasmādavabhāsamānasyaiva' ityupa-saṃhāragranthānusārāditi draṣṭavyam | jñānakarmatāpūvarkatvavirahaḥ prasajyate cediti | jñānaṃ prati karmakārakatvapūrvatvaniyamābhaṅga iṣṭa iti bhāvaḥ | na ca tadvayavahārastatkarmakajñānapūrvaka iti niya āvaśyakaḥ, anyathā anyajñānādanyasya vyavahāraprasaṅga iti vācyam-vyavahāro jñānapūrvaka ityeva sāmānyavyāptiḥ; jaḍasthale'tiprasaṅgabhaṅgāya tadviṣayajñānasya tadviṣayavyavahārahetutvamiti niyāmakāntaramapi kalpyate; na jñānasthale'pīti bhāvaḥ | seyaṃ svayaṃprakāśānubhūtirityatra tacchabdena saiva satītyuktaṃ, sadaikyaṃ parāmṛśyate, idaṃśabdena prākaṭa¬ाnumānanirākaraṇasiddhaṃ pramau-ṇāntarāviṣayatvaṃ parāmṛśyata iti vyācaṣṭe-seyamiti | sadaikyaparāmarśasya vakṣyamāṇānupayuktatvādanyathā vyācaṣṭe-yadvā svayaṃ prakā-śatveti | dvitīyaḥ kalpo grāhrābhāvāddūṣita iti | anumityādau grāhrasyāvāraṇatvena tadabhāvena dūṣaṇāsaṃbhavāditi bhāvaḥ | ato bhāvarūpavikāreti | nāśastu na bhāvarūpo vikāraḥ tasyābhāvarūpatvāditi bhāvaḥ | nanu bhāvarūpavikārarāhitve sādhye anubhūternāśarāhityaṃ na sidhyatītyasvarasādāha - yadvā bhāvasya vikāra itīti | bhāvatve satyanutpannatvaṃ vikārāntarābhāve prayojakamiti phalitamiti | yadyaṣyutpattyabhāvāt bhāvasya vikārā na santītyukte'nutpannatvaviśeṣaṇatvam | tāvatāpi prāgabhāve vyabhicāravāraṇāsaṃbhavācca | prāgabhāvasyābhāvarūpatayā bhāvasaṃbandhivikārābhāvāt -tathāpi bhāvavikāritvābhāvasya viśiṣṭā- bhāvasya vikāritvarūpaviśeṣyābhāvaparyavasānārthaṃ bhāvatve satyanutpannatvādityanumānāntaramāvaśyakamityabhipretyaitaduktamiti dhyeyam | anubhūternityatvādisamarthanam vyāpakajanmanivṛttyeti | nānātvanivṛttyaiva janmanivṛtteruktatvāditi bhāvaḥ | atra vyāptigrahasthalābhāvaścādhikadūṣaṇaṃ draṣṭavyam | yathāvasthitānvaye'pi paryavasānabalādvayāpakatvasidiṃ्dha darśayati - yadvā yatheti | anubhūtirna vyāvṛttirūpadharmabhāgiti | idamanu-mānadvayaṃ nityatvādidharmarāhityarūpadvitīyapakṣānumānayoraṣyupalakṣaṇaṃ draṣṭavyam | "yato nirdhūtanikhila' ityasya jñātrasadbhāvasamarthana-mukhena saṃvidātmatvahetvaṃ svarasataḥ pratīyata ityabhipretya vyācaṣṭe-sakalabhedaniṣedheneti | nirdhūtanikhilabhedatvasyātmatve'dvārakahetu-saṃbhavamabhipretya vyācaṣṭe-yadvā vedāntairātmana iti | "āśrayo jñātā' ityanayoḥ paunaruktayamāśaṅkaya jñātṛśabdavivaraṇarūpatvānna paunaruktayamityabhipretyāha-svarūpātirikta āśrayo hīti | tarhi jñātrabhāvasya ko heturityāśaṅkāyāṃ svarūpātiriktapadena jñātra- bhāve heturukta iti daśaryati-saṃvitsvarūpātiriktatvādeveti | "svaprakāśarūpā saiṣātmā' iti bhāṣyaprathamavyākhyāyāmajaḍatvā- cceti bhāṣyasya paunaruktayaṃ paraharati-svayaṃprakāśatvaṃ svatantrasādhakaṃ cetyāheti | pūrvaṃ saṃvidātmanoḥ svayaṃprakāśatvasya pramāṇa-siddhatvāt, svayaṃprakāśasya prāgabhāvādyabhāvenānutpannatvāt, anutpannasya ca nānātvāyogāt, saṃvidātmanorna bheda iti nānā-tvābhāvasādhanadvārā saṃvidātmatvasādhakatvaṃ svayaṃprakāśatvasyoktam; idānīṃ vyāptibalena saṃvidātmatvasādhakatvamucyata iti bhāvaḥ | kartarikta iti | āpnotergatyarthakatvāt, akamarkatvavivakṣayā vā, "gatyarthākarmaka' iti kartarikta iti bhāvaḥ | ātmano jñātṛtvābhāvasamarthanam nanu "ahaṃ jānāmi' ityahamarthe jñātṛtvasya pratyakṣasiddhatvrepi nātmano jñātṛtvaṃ pratyakṣasiddhamityāśaṅkyāha - ātmano'haṃpratyaya-gocaratvasya svānubhavapratyakṣasiddhatveneti | yadvā jñātṛtve pratīyamāna iti | aṃśavācinā śakalaśabdenāyamarthaḥ smāryata iti bhāvaḥ | jñātṛtvaṃ hīti bhāṣyaṃ pūrvoktahetorasiddhiśaṅkāparihāraparamityabhiprāyeṇa kartṛtvāyogamupapādayati-jñātṛtvaṃ hīti | asmin vyākhyāne svātmaśabdasvārasyābhāvāt upapādanasāpekṣakartṛtvāyogaṃ hetumabhidhāya tadupapādanātpūvarmeva, tataḥ kimiti śaṅkāparahi#ाrānaucityāccānyathā vyācaṣṭe-yadvā jñātṛtvaṃ nāmetyadinā |svarūpabhūtajñānāśrayatvavivakṣāyāṃ kartṛtvaśabdaḥ kathaṃ ghaṭata ityāśaṅkyāha - kartṛtvamāśrayatvamiti | svātmani kartṛtvāyogahetorupapādananirapekṣatvrepi vikalpitaśirontaranirākaraṇāt prāk,tataḥ kimiti śaṅkāparihārasyānucitatvāt, "ato manuṣyo'ham' ityādibhāṣyaṃ hetvantaraparatayā vyācaṣṭe-jñātṛtvaṃ bhrāntapuru- ṣeti | asmin pakṣe ataḥ- śabdasya pūrvoktaparāmarśino na svārasyamiti draṣṭavyam | jaḍatvavikriyātmakatvasāmyāditi | jaḍatva-vikāritvasāmyādityarthaḥ | vikāridravyāhaṃkāreti, avikriyeti, sākṣiṇi ceti bhāṣye darśanāt | anyathā vikriyādravyāhaṃ- kāreti, avikriyāyāṃ sākṣiṇīti ca bhāṣaṇīyaṃ syāt | na ca jñātṛtvasya vikārarūpasya kathaṃ vikāritvamiti vācyam, vikā-ratvavikāritvayoravirodhāt | yadyaṣyāśrayāśrayibhāve sāmyamaprayojakam, dravyaguṇajātivyaktayādau tathā'bhāvāt | tathāpi jaḍaṃ jaḍaśaśritameva dṛṣṭam; vikāri ca vikāryāśritameva dṛṣṭamiti bhāvaḥ | kecittu, "vikāridravyāhaṃkāragranthisthamavikriye sākṣiṇi' iti bhāṣyaparyālocanāyām, nivirkāre vikārasyāvasthānaṃ na saṃbhavatītyeva pratīyate; na samayorevāśrayāśrayibhāva sati manyante | "nāha khalbayamevaṃ saṃpratyātmānaṃ jñānātyayamahamasmīti; no evemāni bhūtāni' iti suṣuptiviṣayiṇī śrutiḥ | ayaṃ suṣuptaḥ, "aya-mahamasmi' ityevaṃ na jānāti khalvityarthaḥ | śarīrapratibandyā nirasteti | śarīrasya kartṛtve'pyātmano bhoktatvadarśanāditi bhāvaḥ | vastutastu bhoktṛtvamapyātmano nāstyeva | nanvevaṃ saṃsāramokṣayorvaiyadhikaraṇyaprasaṅgaḥ, mokṣasya cinmātragatatvāt, bandhasya kartṛtvādirūpasyāntaḥkaraṇagatatvāditi cet-na; kartṛtvabhoktṛtvādiviśiṣṭāntaḥkaraṇādhyāsādhiṣṭhānabhāva eva cinmātragataḥ saṃsāra ityabhyupagamena doṣābhāvāt | "ahaṃpratyayagocarāt' iti bhāṣyaṃ dṛṣṭānte śarīre'nātmatvāsiddhiśaṅkāyā atimandatvādaparituṣyannāha - yadvā aprāmāṇikāhaṃpratyayagocaratvena hīti | asmin pakṣe "pramāṇikānāṃ prasiddhameva' iti bhāṣyastha evakāro yathāśabdārthaḥ | athavā tathāśabdabalāt yathāśabdo'dhyāhartavyaḥ | asmin pakṣe "ahaṃpratyayagocarāt' iti bhāṣyasthapratyayāpadasya bhrāntirartha iti draṣṭavyam | kecittu - "jñāturapi vilakṣaṇatvena pramā-ṇasiddhatvāttathābhyupagantavyamityarthaḥ' ityasyānantaraṃ yadveti padaṃ kośeṣu dṛśyate | na tasya samyavatvaṃ paśyāmaḥ; "aprāmāṇikāhaṃ-pratyayagocara' ti granthasya tathāhamarthāditi bhāṣyagatasyāhamarthāditi padasyāvatārikārūpatvasyaiva yuktatvāt | tataścārhapratyayagoca-rāditi pratīkagrahaṇamapi na yuktam | ahamarthādityeva pratīkagrahaṇaṃ yuktam | na caitatpūrvagranthasthasyā ahaṃpratyayagocarādityasya grahaṇaṃ yuktam, dehātiriktatvasamarthanapare tasmin vākye devātiriktatvaṃ siddhavatkṛtya śaṅkayā anuthiteritayāhuḥ | jñātṛraṣyātmānaṃ pramāṇa-bādhitaṃ cediti | prāmāṇikāhaṃpratyayagocarasyāpīti śeṣaḥ | "avikriye sākṣiṇi' ityādinā pūrvamātmani jñātṛtvāsaṃbhavasyokta- tvāt, uttaratra tatkṛto'yaṃ jānāmyahamiti bhramaḥ' ityatmani jñātṛtvabhramopapattervakṣyamāṇatvācca pūrvāparanuguṇyenātmani jñātṛtvāva-bhāsanopapādanaparatayā, "evamavikriyānubhavasvarūpasyaiva' ityādi bhāṣyaṃ vyācaṣṭe-avikriyātmana iti | svavarākyasvārasyānu-rodhenānyathā vyācaṣṭe-yadvā jñātṛtvamiti | evaṃ jñātṛtvasyāpāramārthikatvamuktamiti | "yato'haṃ jānāmi' iti bhāṣyasyā, ahamarthasyaiva jñātṛtayā cinmātrātmano yato jñātṛ- tvaṃ na pāramārthiko dharma ityartha iti bhāvaḥ | viśeṣyapara ityapaunaruktayamiti | dharmisvarūpapara ityarthaḥ | bhrāntyā vivartata iti kathaṃ nirdeśaḥ? bhrāntyā pratīyata iti hi vivartaśabdārthaḥ | tataśca paunaruktayamityāśaṅkyāha - karikaḷabhavannirdeśa iti | "kapole jāna-kyāḥ karikalabhadantadyutimuṣi' itivaditi bhāvaḥ | mahāsiddhāntaḥ pratijānāti-tadidamitīti | vaktumutkaṇṭhata ityarthaḥ | "saṃpratibhyāmanādhyāne' ityādhyāne pratiṣedhādātmanepadaṃ na bhavati | ādhyā-namutkaṇṭhā | atra ca pratipūrvasya jānāterutkaṇṭhārthatvasya vivakṣitatvāt | pratijānīte | iti pāṭhaḥ sugama eva | kecittu, "parama-puruṣaśabdenopeyam' ityādigranthe "pratijānāti' iti pāṭho yuktaḥ, arthaucatyāt; tatra paramapuruṣādiśabdaiḥ smaraṇamātrasya yuktatvāt | iha tu, "pratijānīte' ityeva yuktam | lekhakadoṣavaśādidaṃ vyatyastamiti vadanti | pramāṇaprameyaviśeṣasaṃbandha iti | pramāṇaviśeṣa upaniṣat; prameyaviśeṣaḥ paramapuruṣaḥ; tayoḥ pratipādyapratipādakabhāvaḥ saṃbandhaḥ "taṃ tvaupaniṣadaṃ puruṣam' iti śrutyaiva spaṣṭīkṛta ityarthaḥ | atra bhaktayā śuddhabhāvaṃ gata iti | na ca "bhaktayā śāstrādvehiृ' ityevānvayo'stu, na tu "bhaktayā śuddhabhāvaṃ gataḥ' iti bhakterbhāvaśuddhi-hetutayeti vācyam-śāstrādityanenaiva hetvākāṅkṣāśāntyā tatra bhakterhetutvenānanvayāt; bhāvaśuddherhetusākāṅkṣatvācca "bhaktayā śuddhabhāvaṃ gataḥ' ityevānvaya iti bhāvaḥ | anādipāpavasanetyādikamaupaniṣadetyādipūrvaviśeṣaṇahetutvena vyākhyāyedānīṃ kāryatvena vyācaṣṭe-yadvā samyagjñāneti | dunirrāsatvamiti | duḥkhena nirāso yasyeti bahuvrīhiḥ | dunirrasatvamiti pāṭhaḥ sugama eva | yadvā tattaddvādyabhi-mateti | ayaṃ bhāvaḥ-sakalābhimataṃ pramāṇaṃ sakalapramāṇam; yena yena yadabhimataṃ tat sarvamityarthaḥ | ata eva bhāṣye vakṣyati-"pramāṇa-saṃkhyāvivāde'pi sarvābhyupagatapramāṇānāmayameva viṣayaḥ' iti | pratyakṣādi ca sakalapramāṇaṃ ceti dvandvaḥ | na tu karmadhāraya iti bhrami-tavyam; tathotve'rthāpattyādyasaṃgrahāpatteḥ | ādiśabdādanumānamiti prāgukteḥ | yadvā ādipadenāsaṃkocenārthāpattyādipramāṇāntara- syāpi parigrahārthaḥ sakalaśabda iti | pramāṇānāṃ saviśeṣayatvam tadvayāvṛttyarthamidaṃśabdaḥ iti | #ृṅgagrāhikayā saṃpratipannaṃ kiṃcinnirdiśya, idaṃ pramāṇamiti na śakyate darśayitumiti bhāvaḥ | eka-vacanānusāreṇānyathā vyācaṣṭe-yadvā na kācidapīti | atra kecit - yadveti padaṃ lekhakaskhalanakṛtam, tadrāhityenaiva granthasvārasya-mastīti manyante | gandho'nubhūyata iti | anubhūterviśeṣaṇatvena bhānāt sarvasyāpyarthasyānubhūtirūpaviśeṣaṇaviśiṣṭatmeva, na nirviśeṣatvamityarthaḥ | nanu "yastu svānubhavaḥ pramāṇatvenopanyastaḥ' ityevaṃ tuśabdena svānubhavalakṣaṇapramāṇaviśeṣe pradarśanīye tuśabdena samayaviśeṣapradarśanamasaṃgatamityāśaṅkaya samayavaiṣamyapradarśanasyāpi mūlabhūtasvānubhavalakṣarapramāṇavaiṣamyapradarśanaparyavasannatvānna doṣa ityāha - tuśabdena samayaṃ viśiṃṣanniti | nanu viśiṣṭo viṣayaḥ svayameva cet, viśiṣṭo viṣayo yasyeti bahuvrīhinirdeśaḥ kathamityā-śaṅkayāha - śilāputrakasya śarīramitivadayaṃ nirdeśa iti | svānubhavasiddhamityanenaikāthryāditi | anubhavāntaravyudāsaparagranthai-kāthryādaupacārikatvasyaiva vaktuṃ yuktatvādityarthaḥ | nanu svānubhavaśabdasyāṣyanuvyavasāyarūpajñānāntaraparatvasaṃbhavat kathaṃ tadaikā-thryenoktārthaparatvaniścaya ityatrāha - na cānubhavaśabdo'nuvyavasāyapara ityādinā | atītaviṣayatayeti | vartamānajñānasya svaprakā-śatayā anuvyavasāyasya vartamānaviṣayatvāsaṃbhavenātītaviṣayatvaniyamādatītaviṣayakasya pratyakṣatvānupapatterityarthaḥ | pramuṣitasaṃskā-ramiti | anudvuddhasaṃskāramityarthaḥ | anyaditi | udvuddhasaṃskāramityarthaḥ | na ca ghaṭānubhavasaṃskārāt ghaṭasyaiva smṛtiviṣayatvam, na ghaṭajñānasyeti vācyam-tasya svaprakāśatayā tajjanyasmṛterevānubhavasmṛtitvopapatteḥ | nanvanumitisāmagrī smṛtisāmagyrapekṣayā bala- vatī | anumitmāsattve tu tatastarām | tataścāpramuṣitasaṃskārasyāpi jñānasyānumiti viṣayatvaṃ saṃbhavatyeveticet-na; "svānubhava-pratyakṣasiddham' iti tadgoṣṭhīsamayasya tathāṣyanirvāhādityāśayāt | parokṣatvaṃ viṣayadvāreti | anumityādijñānasyāpi svavṛtti- vartamānasya sarvasyāparokṣatvāditi bhāvaḥ | pakṣāviśiṣṭo hetuḥ syāditi | pakṣābhinno hetuḥ syādityarthaḥ | tataśca svarūpāsiddho hetuḥ syāditi bhāvaḥ | pakṣavyāpako hi heturiti | pakṣavṛttirheturityarthaḥ | kiṃcānyasyeti | svasaṃbandhādarthāntare tadvayavahārahetoreva svavyāvṛttirūpatvāditi bhāvaḥ | vyadhikaraṇāsiddhīti | svarūpāsiddhītyarthaḥ | tataśca "svāsādhāraṇaiḥ' ityanena svavṛttitve sati vyāpyatvamiti sidhyati | tataśca sattātirekitvaṃ svāsādhāraṇatvopayuktamityatra tātparyam | ato na "sattārirekibhiḥ' ityasya ve#ैyathryaṃ śaṅkanīyam | dhītvasvaprakāśatve sidhyata ityartha iti | dhītve sādhite tena svaprakāśatvaṃ sidhyatītyarthaḥ | nanu dhītvaṃ svaprakāśatā ca jñāturviṣayaprakāśanasvabhāvatayopalabdheriti bhāṣye dhītvasvaprakāśatvayoḥ sākṣāt sādhikā (sva)viṣayaprakāśanatayopalabdhiriti pratīyate | tasyādhītvasādhakatvaṃ dhītvasya ca svaprakāśatāsādhakatvamiti vyākhyāne bhāṣyasvārasyaṃ nāstītyaparitoṣādanyathā vyācaṣṭe-yadvā dhītvaṃ dhīsvarūpamātramiti | dhīsvarūpaṃ tasya svaprakāśatvaṃ ca viṣayaprakāśanasvabhāvatayopalabdheḥ siddhamiti bhāṣyārtha ityuktaṃ bhavati | ātmasphuraṇamiti |ātmasvarūpasphuraṇamityarthaḥ | bhāṣye-svābhimatatadvidābhedaiśceti | "anutpannatvānnityatvam; nitya-tvādātmano nānātvamapi na sahate' ityevaṃ pareṇa sādhanāditi bhāvaḥ | pūrvaṃ saviśeṣatvanirāsakahetubhiḥ saviśeṣatvamuktamiti | "ataḥ kaiścidviśeṣairviśiṣṭasya' iti bhāṣyeṇetyarthaḥ | tataḥ katipayeti | "jñāturviṣayaprakāśanasvabhāvatayopalabdheḥ' iti bhāṣyeṇetyarthaḥ | kecittu-"svābhimatatadvidhābhedaiḥ' iti bhāṣyeṇetyarthaḥ sati vyācakṣate | śabdapratyakṣayoḥ saviśeṣaviṣayatvam svaprakāśavṛvi nirūpyeti | pūrvasmin pakṣe svaprakāśavṛttiḥ pratijñātasarvapramāṇasaviśeṣaviṣayatvānanupraviṣṭā; dvitīyapakṣe tu sāpi tatra niveśiteti vivekaḥ | antaraṅgatvenobhayavādisaṃmatasyeti | pūrvasmin pakṣe paroktaṃ balīyastvaṃ na siddhāntisaṃmatam; sisi-ddhāntisaṃmataḥ saviśeṣavastūbodhakatvātiśayo na parasaṃmataḥ | asmin pakṣe antaraṅgatvākāra ubhayasaṃmataḥ iti vivekaḥ | nanu nirviśeṣaśabdeneti | "nirvaśeṣaṃ vastu nāsti' ityatra nivirśeṣaśabdenetyarthaḥ | niṣedho'nupapanna iti | pratīteḥ sarvasyā api pramārūpatvādityabhimānaḥ | bhrāntipramitivibhāgāditi pramitiviṣayaniṣedhe hi doṣaḥ, na bhrāntiviṣayaniṣedhe iti bhāvaḥ | nirviśeṣaśabdajaniteti | pramāṇābhāvasaprasaktā bhranti "nirviśeṣaṃ nāsti' iti pramāṇena bādhyata ityarthaḥ | bhrāntitve hetumāha-mitho'nvayānarhārthagocareti | parasparānanvitārthānvayaviṣayatvameva bhrāntitvamiti bhāvaḥ | kecittu-nanu nirviśeṣaśabdena nirvi- śeṣaṃ vastviti granthamanyathā vyācakṣate-"na nirviśeṣavastuni śabdaḥ pramāṇam' iti bhāṣyavākyasthanirviśeṣaśabdenetyartha iti | asmin pakṣe nirviśeṣavastunaḥ śabdena pratipādane niṣedho'nupapanna iti granthaḥ svarasyaḥ | tathā, naivam, bhrantipramitivibhā- gāt | nirviśeṣaśabdajanitā mitho'nvayānarhārthagācarā bhrāntiḥ pramitijanakaiḥ śabdaiḥ ityasyāyamarthaḥ-nirviśeṣaśabdajanita paramparanvayāyogyadharmadharmiviṣayakanirviśeṣaśābdatvabhrāntiḥ "nivirśeṣaṃ na śābdam' iti śabdapramāṇakatvābhāvapramitijanakaiḥ śabdairbādhyate, bhrāntitvena māṣyate | bhramatvabuddhirhi bādha iti | adhikaraṇatadasādhāraṇeti | adhikaraṇatvataḥ adhikaraṇāsā-dhāraṇaniṣedhyapratipakṣāt dharmataścetyarthaḥ | viśeṣābhāvādhikaraṇasya nirviśeṣaśabdārthasya brāhṛṇaḥ pareṇāṣyaṅgīkṛtatvādadhikaraṇaśabdo bhāvapradhāna eva | tadasādhāraṇabhūto niṣedhyapratipakṣadharmaḥ tadasādhāraṇaniṣadhpratipakṣadharmaḥ | adhikaraṇālaṇānniṣedhakaśabdasyānanvaya eva syāditi | viśeṣābhāvādhikaraṇatvarūpanirviśeṣaśabdapravṛttinimittābhāve nirviśeṣaśabdasyāpārthakatvameva syādityarthaḥ | dūṣaṇāntaramāha - na hi nirvibhaktika iti | tataśca vibhaktayarthasaṃkhyānvayo'pi syāditi bhāvaḥ | padāntarānanvita iti | tataśca nirviśeṣayaṃ vastvasti' ityukte vastutvāstitvānvayāvaśyaṃbhāva iti bhāvaḥ | anyapadārthābhidhānamiti | "anekamanyapadārthe' ityanuśāsanādanyasvarūpārthāmidhānamavarjanīyamiti bhāvaḥ | idamupalakṣaṇam | matvarthe bahu#ेvrīheranuśiṣṭatvāt matvarthātmakasaṃbandha-rūpaviśeṣābhidhānamavarjanīyamityapi draṣṭavyam | tatpuruṣapadaprayogaṃ ceti | "nirgato viśeṣat' ityevaṃ "nirādayaḥ krāntādyarthe pañca- myā' iti samānena nirgamanakriyāśrayatvasya pratītyavaśyaṃbhāvāditi bhāvaḥ | nirvikalpakasavikalpakanirūpaṇam nirvikalpakānubhūtārthasyeti | savikalpakānubhūyamānārthapratisaṃdhānahetutvena nirvikalpakasya nirūpaṇīyatayā tasya savikalpaka-jñānasādhyatvāt savikalpakaṃ prathamaṃ nirūpitamiti bhāvaḥ | paścāduddiṣṭasya savikalpakasya buddhisthatvaṃ cakārāt samuccīyata ityapi draṣṭavyam | savikalpakasvarūpaṃ pradarśitamiti | paścāduddiṣṭamapi prāgiti śeṣaḥ | kalpanāmapi vyudasyati-trikoṇeti iti granthā-nantaram, "yadvā anupapatiṃ्ta vyudasyati-trikoṇeti' iti pāṭhaḥ sugamaḥ | adhyāhmataśaṅkāvākyena grahaṇāyogāditi pañcamyā anvaya iti | sarvaviśeṣaviyuktasya grahaṇaṃ kalpyamiti śaṅkāvākyaprāptapratikṣepakatveneteyarthaḥ | kasyacidapi padārthasya grahaṇāyogānna sava-rviśeṣaviyuktasya grahaṇaṃ kalpyamityadhyāhmatakalpyapadenānvaya iti bhāvaḥ | tamevānvayaṃ darśayati-dṛṣṭavyāptītyādinā | prathama-dvitīyapiṇḍayoriti | prathamadvitīyapiṇḍagrahaṇayorirthaḥ | gotvānuvṛvipratītyapratītyoriti | cakṣuṣā pṛthivīgrahaṇe'pi na gandha-grahaṇam, gandhasya cakṣurayogyatvāt; iha tu na tatheti bhāvaḥ | apṛthavisaddhatvena tannāstīti pariharatīti | "saṃsthānena vinā saṃsthāninaḥ pratītyabhāvāt' ityasya bhāṣyasya saṃsthānena vinā saṃsthānino'bhāvādityevārthaḥ | pratītyabhāvakathanaṃ tadupapādanāyeti bhāvaḥ | saṃsthānarūpaśabdenābhipreto'rtha iti | apṛthaksiddhatvameva saṃsthānaśabdenābhipretamiti bhāvaḥ | yadvā "ittham' ityanena vivṛto bhavatīti yojanāṃ | prakāraprakāribhāvena grahaṇopapatteriti | jātivyaktimātrayoriti śeṣaḥ | jātyādayo viśeṣyaṃ ceti | atra viśeṣaṇamātrameva gṛhrate, na viśeṣyamiti kaścit pakṣaḥ | viśeṣaṇavat viśeṣyaṃ ca gṛhrate eva; vaiśiṣṭayamātraṃ na gṛhrata itya- paraḥ | nanu viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasya sapratiyogikatvāditi | daṇḍaviśiṣyajñāte daṇḍe puruṣapratiyogikaviśeṣaṇatvaṃ bhāsate; puruṣe ca daṇḍapratiyogikaviśeṣyatvam | tataśca viśiṣṭajñānaviṣayābhūtasya viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasya sapratiyogikatvāt tajjñānaṃ pūrvamapekṣitamiti bhāvaḥ | na ca nirvikalpakavādinā viśeṣaṇajñānasyaiva hetutvamabhipretam; na viśeṣyamānasyahati vācyam; asya matāntaratvenādoṣāt | tasyāpi svabhāvasya svaviśeṣyabhūtamiti | jātyāderviśeṣaratvasvabhāvalakṣaṇaviśeṣaṇatvavaiśiṣṭayaṃ na pratha-mato'vagatam, yena prathamato viśiṣṭapratītyabhyupagamaḥ syāditi bhāvaḥ | viśeṣaṇatvaṃ na prathamamiti viśeṣaṇatvavaiśiṣṭayamityarthaḥ | kiṃtu svarūpamātramiti cediti | parasparāviśiṣṭāni vyaktijātitadviśeṣaṇatvāni pratipannānītyarthaḥ | tāvatāpi viśeṣaṇaviśe-ṣyabhāvavyatyāsasaṃbhavāditi bhāvaḥ | viśeṣaṇatatsvabhāvayoriti | parasparānanvitatayā gṛhītayorviśeṣaṇatatsvabhāvayorviśiṣṭa-pratītidaśāyāṃ vyatyāsaḥ prasajyeta | atastasyāpi dharmāntarabhāne'trānavastheti bhāvaḥ | yadi vyatyāsaviśiṣṭapratītiprāthamyaprasaṅga-parihārāyeti | jātyādisvarūpasyaiva viśeṣaṇatvarūpatayā vastusvabhāvādeva na vyatyāsaprasaktiḥ | dharmāntarasyābhāvāt vaiśiṣṭayā-prasakterna viśiṣṭapratītiprāthamyaprasaṅgaḥ, nāṣyanavastheti bhāvaḥ | viśeṣaṇatayā viśeṣyatayā ca syāditi | na ca viśeṣaṇatvasya sva-rūparūpasya prāggṛhītatve'pi viśeṣaṇatāvaiśiṣṭayasyābhānānna viśeṣaṇatayā pratītiprasaṅga iti vācyam-tadvaiśiṣṭayasyāpi svarūparū-patayā tasyāpi bhānāvaśyaṃbhāvādityatra tātparyāt | bhinnasāmagrīvedyavastugocaratvamupādhiḥ syāditi | nanu nirvikalpakavādimate viśiṣṭajñāne viśeṣaṇajñānaghaṭitā sāmagrī; viśeṣaṇajñāne tu na tatheti bhinnasāmagrīvedyatvasyopādheḥ dūṣitatvādityabhimānāt | pakṣavyavacchedyatvasiddheriti; pakṣavyavacchedyatvasya siddhiryena, sa pakṣavyavacchedyatvasiddhiḥ; pakṣamātravyāvartakasyetyarthaḥ | yadvā pakṣe sādhyavyavacchedasya siddherityarthaḥ | bādhonnītapakṣetaratvasyevānukūlatarke satyupādhitvasaṃbhavāditi bhāvaḥ | tarkabalādupādhitvasvīkāre dṛṣṭāntadvayamāha-yathā pradhvaṃsābhāvetyādinā | ayaṃ bhāvaḥ-yathā sādhanāvacchinnasādhyavyāpake bhāvarūpatve sati ādimattvarūpe ārdri#ेndhanasayogarūpopādhau ca bhāvatvādrratvarūpaviśaṣaṣaṇayoḥ sādhyavyāpakatvānupayuktayorapyanukūlatarkavaśādupādhikoṭipraveśaḥ, evaṃ bhinnasāmagrīvedyatvamityatra sādhyavyāpakatvānupayuktasyāpi bhinnetyasyopādhiviśeṣaṇatvaṃ saṃbhavatītyapi draṣṭavyam | sarvatrāgni- matīti | ādrrendhanaśūnyasthale'pītyarthaḥ | nanu janyaviśiṣṭajñānatvasya bādhakaṃ vinā kāryamātravṛttidharmatvena kāryatāvacchedakatvāt tadavacchinne'nugatakāraṇatvasya vaktavyatvāt janyaviśeṣaṇajñānasya hetutvasiddhau jāgarādya-savikalpakajñānahetutayā kāraṇabhūtaṃ viśeṣaṇajñānaṃ sidhyannirvikalpakameva sidhyatīti cet-na; viśiṣṭamānatvaṃ hi viśeṣaṇaviśeṣyasaṃbandhaviṣayakajñānatvam; tacca viśeṣaṇaviśeṣyatatsaṃbandhabhānasāmagyraivopapannam; na tu kāryatāvacchedakaṃ, nīlaghaṭatvavadarthavaśasaṃpannatvāt | nanu viśiṣṭajñāne viśeṣaṇajñānahetutvamavaśyāśrayaṇīyam; itarathā jātivyaktayorindriyasaṃnikarṣe'viśiṣṭe'pi katācijjātiviśeṣaṇikā vyaktiviśe-ṣyikā pratītirjāyate kadācicca tadvaiparītyeneti sarvasiddhavyavasthā bhajyeta | viśeṣaṇajñānakāraṇatve'bhyupagate tu yasya prāgavagati;, tadviśeṣaṇakaṃ viśiṣṭajñānamutpadyata iti vyavasthā suvaceti cet-na; yatrobhayaviṣayakaṃ nirvikalpakaṃ tatra dvayorapi prāgavagatatvāviśe-ṣādviśeṣaṇaviśeṣyabhāvavyavasthāpakasya kasyāṣyabhāvādavyavasthāprasaktiratadavasthaiva syāt | yadi ca tatrādṛṣṭaṃ vyavastāpakam | tadeva sarvatra vyavasthāpakamastu; kiṃ viśeṣaṇajñānakāraṇatvābhyupagamena? nanū gotvapratyāsattijanyaṃjñānaṃ gotvaprakārakameva, na vyaktiprakāra-kamiti siddham | tatra yadi viśeṣaṇajñānaṃ viśiṣṭajñāne kāraṇaṃ na bhavet, tadā sāmānyapratyāsatijanyaṃ jñānaṃ pūrvānavagatavyaktiviśe-ṣaṇakamapi kadācit syāt, pūrvāvagatameva viśeṣaṇamiti niyamābhāvāditi cet-na; sāmānyapratyāsatijanyasakalavyaktiviṣaya-kajñānasyaivābhāvāt | tasmādviśiṣṭajñānasya viśeṣaṇaviśeṣyatadvaiśiṣṭayabhānasāmagyraivopapannatvānna viśeṣaṇajñānatvaṃ kāraṇatāvacche- dakam | yadi hranumityananumitirūpajñānadvayavannirvikalpakasavikalpakarūpajñānadvayaṃ prāmāṇikaṃ syāt, tadā sāmānyasāmagrīta eva viśiṣṭajñānotpattaśai sarvamapi jñānaṃ viśiṣṭajñānaṃ syāditi bhayena viśeṣasāmagrī kalpyeta | na ca tadasti, nirvikalpakasyādyāṣya- siddheḥ; sarvasyāpi jñānasya savikalpakatvāt | "idamittham' iti hi sarvāpi dhīḥ | anyathā niṣprakārakadhīvannirviṣayāpi dhīḥ syāt | icchā'pi kācinnirviṣayā'tīndriyā ca syāt | evaṃ dveṣādayo'pītyalamaticarcayā | tadetaḥsarvamabhisaṃdhāyopasaṃharati-ato yathoktasvarūpe eva nirvikalpakamabavikalpakaṃ iti | dvitīyāditvena piṇḍagrahaṇeṣviti | ayaṃ bhāvaḥ-anuvṛttagrahaṇarahiteṣu prathametaragrahaṇeṣu savikalpakatvābhāvāpādanaṃ tu na saṃbhavati, prathametaratvena grahaṇe'nuvṛvigrahaṇanaiyatyāditi | bhedābhedavādanirāsaḥ atra sahopalambhaniyamasamānādhikaraṇapratyayau bhedābhedasādhakāviti | nanu kevalabhede kevalabhede ca sāmānādhikaraṇyānupalambhā- dastu sāmānādhikaraṇyaṃ bhedābhedasādhakam | kathaṃ sahopalambhaniyamo bhedābhedasādhakaḥ? na tāvat sahopalambhaniyama ekajñāna- viṣayatvam, tasyaikye'pi dṛṣṭatvāt | nāṣyekakālīnopalambhadvayaviṣayatvam, jātivyavatyostadabhāvāt | nāpyupalambhasāmagrī-dvayayaugapadyaniyamaḥ, upalambhaikyena sāmagrayā apyekatvāt | na ca ghaṭapaṭasamūhālambane upalambhaikye'pi sāmagrīdvitvaṃ dṛṣṭamiti vācyam-ghaṭendriyasaṃnikarṣo ghaṭajñānasāmagrī, paṭendriyasaṃnikarṣaḥ paṭajñānasāmagrītyanyatra sāmagrībhedanidhāraṇasaṃbhavāt tatra tathā; iha tathā abhāvāt | na ca jātīndriyasaṃnikarṣo jātijñānasāmagrī; vyaktīndriyasaṃnikarṣo vyaktijñānasāmagrītibhedaḥ saṃbhavatīti vācyam, bhedasya vā abhedasya vā'dhyāṣyasiddheḥ, bhedasiddhau ca tadadhīnasya sahopalambhaniyamasya na bhedasādhakatvam, apitvabheda-mātrasādhakatvamityeva syāt | kiṃca ekaśabdānuviddhapratyayasya "purovatryekaḥ' ityevaṃrūpasya jātivyaktayaikyasādhakatve'pi prathama- piṇḍe bhedāgrahaṇasya kathamabhedasādhakatvam? na hi prathamato'gṛhītāṃ sarvamasadityasti | na hi viśeṣādarśanadaśāyāmapratītatvāda-sattvamiti kācidyuktirastīti cet-ucyate-sahopalambhaniyamo hrekopalambhaviṣayatvameva | taccaikyasādhakameva | taddvārā bhedābheda-sādhakam | uttaratra tadanuguṇavākyānāṃ bahūnāmupalambhāt | nanvevamekaśabdānuviddhapratyayaprathamapiṇḍagrahaṇābhedagrahaṇayoraṣyabhedadvārā bhedābhedasādhakatvasaṃbhavāt pṛthakkyṛ, tayorabhedasādhakatvamityuktarayuktā syāt,(?) trayāṇamaṣyekīkaraṇasyaiva yuktatvāditi cet-satyaṃmabhedadvārā bhedābhedasādhakatvāṃśe (?) trayāṇāmaṣyaikarāśyam | apitu tayoryuktayorabhyuccayayuktitvamiti tayorekarāśīkaraṇam | ata eva na tadviṣayadūṣaṇasyāṣyavakāśaḥ, tayorabhyuccayamātratvāditi | svaparyavasiteti | svaniṣṭhetyarthaḥ | pārarantryasvabhāvaśūnyeti yāvat | nanu sahopalambhaniyamasya bhedābhedasādhane nāsādhāraṇatvam, bhedābhedavataḥ sapakṣasyaivābhāvena tadvayāvṛttirūpāsādhāraṇatvā- prasaktaḥ | ata eva pṛthivyāmitarabhede sādhye jaladitrayodaśabhedavataḥ sapakṣarayābhāvānnāsādhāraṇyamityasvarasādāha - kiṃ ca viruddha eveti | dvitvasādhakasahopalambhaniyama iti | dvitvasādhakasya sahopalambhasya niyama ityarthaḥ | ubhayatra viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ samānaḥ' iti bhāṣyamubhayatra viśeṣaṇaviśeṣyabhāve vipratipavyabhāvenaḥ mandaprayojanamityāśaṅkaya śaṅkāviśeṣanirāsaparatayā vyācaṣṭe- yadyevaṃ jātikuṇḍalādirityādinā | bhāṣyasthaṃ samānapadaṃ vyācaṣṭe-ubhayasaṃpratipatteriti | evaṃ tātparyavarṇanasya kliṣṭatvādanyathā vyācaṣṭa-yadvā pṛthaksaṃsthānasaṃsthitānāmiti | sahopalambhaniyamonānyatreti vyavasthāsidhdyarthamiti | sahopalambhaprayojakā-pṛthsiddhatvaniyama ityarthaḥ tataśca sahopalambhavyavasthāyā apṛthaksiddhatvena prāk samarthitatvāt kathamasyāḥ śaṅkāyā utthānamiti na codanīyam | iyāṃstviti bhāṣye tuśabda evakārārtha ityaṅgākṛtyānyayoganyavacchedaparatayā vyācaṣṭe-imāneveti | tuśabdasyāvadhāra-ṇārthatvamasvarasamityanyathā vyācaṣṭe-yadvā viśeṣaṇaviśeṣyamāvaprasakteti | ghaṭe paṭasyābhāva iti | tādātmyasaṃbandheneti śeṣaḥ | yadvā paṭasyābhāvaḥ paṭatvābhāva ityarthaḥ | bheda iti | paṭādbheda ityarthaḥ | anumānādeḥ nirviśeṣaviṣayatvanirāsaḥ vastugatasvabhāvaviśeṣaistadeva vastu nirviśeṣamiti bhāṣye sarvapramāṇaviṣayasya saviśeṣasya vastunaḥ svabhāvaviśeṣairnirviśeṣatayā niṣkarṣe nirviśeṣatvāsiddhirvāgvirvirodhaścocyata iti pratīyate | taccāyuktam, anuktopālambhatvāt | syānubhavaviṣaye hi parairniṣkarṣa ukta ityāṃśaṅkaya svānubhavaviṣayaniṣkarṣa eva dūṣaṇamanenocyata ityāha -pramāṇānītyādinā | tāni tarkaparāhatānīti | ato nirapavādasvānubhavasiddhaṃ nirviśeṣamiti śeṣaḥ | smaraṇamātrasya mandaprayojanatvamāśaṅkayānyathā vyācaṣṭe-yadvā pūrvaṃ svānubhava- siddha iti | sanmātragrāhipratyakṣabhaṅgaḥ bhedadūṣaṇanirāsaśca na kevalaṃ saviśeṣeti | yadyapi "yadukta tadapi nirastam ityukte paroktena pūrvanirastenārthāntareṇaiva samuccayo vaktumucitaḥ; na tu savi-śeṣaviṣayatvopapādananirviśeṣaviṣayatvopapādanānupapattyoḥ; tathāpi "iṣṭaṃ ca siddham, aniṣṭaṃ ca nirastam' ityādau tathāpi darśanā-devamuktamiti draṣṭavyam | nirviśeṣaviṣayatvopapādanānupapattiśceti | sanmātragrāhipratyakṣasya dūrotsāritatvānnirviśeṣayaviṣaya-tvopapādanānupapattiḥ phaliteti phalitānupapattyā samuccayaḥ | etadambaramādāha-na kevalaṃ bhinnaviṣayatvaṃ sthāpitamiti | prati-yogismaraṇakṛtavilambe satyapīti | ekakṣaṇamātravartinaḥ sad grāhipratyakṣasya pratiyogismaraṇasāpekṣabhedollekhavyavahārasāmathryaṃ nāstīti pūrvapakṣe yaduktam, tatra bhedasyātiriktatvapakṣe'pi bhedasya durnirasatayā pratyakṣasya kṣaṇamātrasthāyitvaniyamaṃ parityajya bhedo(davyavahārā)llekhārthamanekakṣaṇasthitiraṣyanyathānupapattyā kalpyā | yadi hi tādṛśakliṣṭakalpanamantareṇaiva jātyādereva bhedatvaṃ sughaṭam, tadā paroktayukterdūgetsāritatvaṃ kimu vaktavyamicāśayaḥ | prathamacaśabdasyeti | nanu-ataḥśabdaparāmṛṣṭasvaparanirvāhakatva-syānavasthādiparihāre nirapekṣahetutayā ataḥ śabdānvitacaśabdapratipādyasamuccetavyāntarābhāvāt "na ca' ityādivat ca śabdo vākyālaṅkāra iti cet-na; caśabdaṃ bhinnakramamāśriyānavasthā ca anyonyāśrayaṇaṃ ca(dūṣaṇāntarañca) nāstītyabhyupagamenādoṣāt | anavasthāparihārasiddhāviti | yadyapi saṃvedanarūpādivadanavastābhītyā svaparanirvāhakatvasiddhiriti vadantaṃ prati nāsyāḥ śaṅkāyā utthānam, tathāpi tadanādareṇeyaṃ pravṛtteti draṣṭavyam | kāraṇanirūpaṇāyāpahnavamarhatīti | kāraṇanirūpaṇaṃ prasajedityevaṃ bhītyā-sphuṭāvadhāritaṃ kāryaṃ nāpahnavamarhatīti bhāvaḥ | prapañcasya bādhyatvajñānamiti | bādhyatvarūpabhedaviṣayajñānamityarthaḥ | pañcamaṃ pakṣaṃ pratikṣipati-na ca bādhyaviṣayatvamiti | tathā satīti | bhedasya sarvasya bādhyatve prapañcabādhyatvarūpabhedasyāpi bādhyatayā prapañca-satyatvameva syādityarthaḥ | "svaśāstra nirṇaye satya iti | bādhyatvātmakabhedalakṣaṇaśāstrārthe satye sati bhedasya durnirūpatvayuktera-pravṛttestulyanyāyatayā prāmārikasya bhedāntarasyāpi satyatvaṃ syādityarthaḥ | svaśāstrāthasrya bhedamithyātvasyāsatyatve tadviruddhasatya-tvonmajjanaprasaṅga ityarthaḥ | kecittu svaśāstrārthanirṇaye satye satyeva loke niṇaryā asa yāḥsyuḥ | tasyaipāsatyatve lokanirṇayasatyatvaṃ kuto na bhavedityarya iti vadanti | śabdasvabhāvāyattatvānnāthardūṣaṇatvamiti | yathaikasyaivārthasya svaśabdollekhane nirapekṣasyāpi kaṭhitatvaladhutvādiśabdollekhane sāpekṣatvam, yathā vā jñānānandādyabhedo brāhṛsvarūpamiti vadatastava mate brāhṛśabdollekhane nirapekṣa-syāpi abhedaśabdollekhane sāpekṣatvam , tathehāpi ghaṭaśabdollekhane nirapekṣasyāpi bhedaśabdollekhane sāpekṣatvamityastu; ekasyaiva gama-nasya gacchati, calati' śabdollekhābhyāṃ, prayatnasya ca "karoti, prayatate' śabdollekhābhyāṃ karmasāpekṣatvanirapekṣatvayoḥ śabdasva-bhāvaprayuktatvadarśanādi#ि#ीta bhāvaḥ | tadavacchedakamahiṣādipadārtheti | vyāvṛtyavacchedaketyarthaḥ | mahiṣādipratiyogikavyāvṛttibuddhi hetutvapravṛttinimittapuraskāreṇa bhedaśabdo gotvaṃ darśayatīyarthaḥ | taṭasthopādhibhedāditi | ghaṭakopādhibhedādityarthaḥ | katraicchau prayogāprayogāviti | mahiṣādipadārthāntarapuraskāreṇa gotve jñāte'pi prayogāprayogāvaicchāvityarthaḥ | na tu gotvajñānamātreṇeti mantavyam, tāvatā bhedavyavahārāsaṃbhavāditi draṣṭavyam | tadyogakāryavyāvṛttīti | bhedarūpadharmāntarayogavāryā yā vyāvṛttidhīsta-ddhedatvādityarthaḥ | abhede'pi tulyā iti | "bhedaḥ svarūpaṃ dharmo vetyādibhedavibhīṣikā | akāramātrapradaleṣe syādibhedavibhīṣikā ||' ityukteriti bhāvaḥ | brāhṛाdvitīyamityādipadānāṃ paryāyatvaṃ ca syāditi | dvitīyapadasya bhedaparatvenādvitīyamityasyābhedārthakatva- miti bhāvaḥ | jñātatayaiva paramarśaprasaṅga ityartha iti | na ca - pratyayamātrasya sanmātragrāhitvādajñātatayā'pi …

… "paramarśasaṃbhavaḥ; kiṃca sanmātrāṃśe jñātatvāpādanamiṣṭameva; aṃśāntare tu na jñātatvamiti kathaṃ tadāpādanasaṃbhava iti vācyam-pūrvoktadūṣaṇe tātparyāt | samavetaśabdo viśeṣaṇaukasvabhāvapara iti | siddhānte savamāyānabhyupagamāditi bhāvaḥ | ttattatsaṃsthānavattayeti | asādhāraṇadharmavattayetyarthaḥ | kālaviśiṣṭatayeti ; kālasya sarvendriyagrahratvāditi bhāvaḥ | savikalpake tu deśādīnāṃ bahūnāṃ viśeṣaṇatvamiti | yadyapi siddhānte nirvakalpake'pi deśādayropi viśeṣaṇaṃ bhavantyeva, tathāṣyanuvṛttatvādeniÐrvakalpake bhānaṃ nāstītyatra tātparyāt(ryam?) | gandhasthale deśagrahaṇasya prathamato'bhāvamabhipretya tathoktamityāpi kecit | jāteḥ saṃsthānarūpatvasamarthanam saṃsthānātirekiṇo'nekeṣvekākārabuddhibodhyasyeti bhāṣye saṃsthānātiriktaikākārabuddhibodhyaniṣedhasya paryavasāne dvedhā ghaṭate | saṃsthānasyaivaikākārabuddhibodhyatvādvā tadatiriktasyaikākārabuddhibodhyasyāprāmāṇikatvādvetyabhipretya dvedhāpi vyācaṣṭe-ayaṃ sāstrā-dimānityādinā | nāmāntareṇeti | atirekavādadrapīti | bhāṣyasya matadvayasaṃpratipannasaṃsthānasyānyatarasaṃpratipannajātyaikyaṃ na yuktamiti tātparyamiti bhāvaḥ | kecittu-ubhayasaṃpratipannenopapattau nātiriktaṃ kalpyamityeva atirekavāde'pīti | bhāṣye svarasataḥ pratīyata iti varṇayanti | parairavayavino'samavāyikāraṇatvena saṃsthānaṃ svīkṛtamiti | yadyapi dravyaviśeṣaviṣaya evedam; na sarvatra-tathāpi kkacijjātyapalāpe tayaiva rītyā'nyatrāpi tadapalāpaḥ sidhyatīti bhāvaḥ | jātimātrocchedaśca syāditi | siddhānte'pyākṛ-tirūpajāteḥ kkacidabhyupagamāt sa na syādityarthaḥ | jātyajātisādhāraṇamiti | avayavasaṃyogaviśeṣaśauklayādisādhāraṇamityarthaḥ | nanu svāsādhāraṇamityatra svaśabdaḥ kimityādi | yadyapi svaśabdasya prakṛtavāciśabdatvāt yo yasyāsādhāraṇo dharmaḥ sa tasya saṃsthānam, yathā "asādhāraṇadharmo lakṣaṇam' ityatra | saṃsthānaśabdo hi siddhānte lakṣaṇaśabdāparaparyāya eva | ato na vikalpāva-kāśaḥ-athāpi śiṣyabuddhiviśadīkaraṇāyāyaṃ prapañca iti draṣṭavyam | ekaśabdapravṛttinimittatvābhāvāditīti | na ca gṛṣṭidhenuvaśa-#ाvaṣkayaṇyādiśabdavat khaṇḍayovācakamapi kiṃcitpadaṃ kiṃ na syāditi vācyam, anupalabdheriti bhāvaḥ | kastarhi jātirūpasaṃ-sthānānāmiti | avayavasaṃyogaviśeṣarūpasaṃsthānānāṃ śauklayādibhyaḥ saṃsthānebhyaḥ kathaṃ bhedaḥ? ubhayorapi saṃsthānatvasyāviśiṣṭa- tvena, "jātivācina utpalaśabdasya prādhānyam; guṇavācino nīlādiśabdasya guṇatvam | tataśca nīlādiśabdasya viśeṣaṇatvameva | ata eva, "viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa bahulam' ita samāso "nīlotpalam' ityeva; na tu "utpalanīlam' iti' iti vyavasthā kathaṃ syā-dityākṣepābhiprāyaḥ | jātirūpasaṃsthānalakṣaṇamiha vivakṣitaṃ cediti | nanu "yo yadasādhāraṇo dharmaḥ, sa tasya saṃsthānam' iti saṃstānasāmānyalakṣaṇosthite jātitve sati asādhāraṇadharmatvaṃ jātirūpasaṃsthānalakṣaṇaṃ bhaviṣyatīti ko'sau vicāraḥ? kiṃca śauklayādisaṃsthāneṣvapi prakṛtākāreṇa susadṛśavyaktayaḥ samastā iti vivakṣā āvaśyakī, śaukalyāderapi prakṛtākāreṇa susadṛśa-vyaktayasādhāraṇadharmatvasyāvaśyavaktavyatvāt | saṃsthānarūpā ghaṭatvādijātayaḥ prativyakti bhinnāḥ; saṃsthārūpāḥ śauklayādayaśca prati-vyakti bhinnāḥ | sausādṛśyenaikīkaraṇaṃ jātyajātisādhāraṇameva | ko viśeṣa iti cet-bhāvānavabodhāt | "saṃsthānaṃ nāma svā-sādhāraṇaṃ rūpa' miti bhāṣyasya jātyajātisādhāraṇasaṃsthānasvarūpanirvacanaparatvamiti pūrvamuktaṃ pakṣaṃ parityajya jātirūpasaṃsthā- nasyaiva lakṣaṇamucyata iti vyākhyāyāmityarthaḥ | nanvevaṃ vyākhyāyāṃ pūrvapakṣe kimasvarasavījamiti cet, ucyate-"vastusaṃstānarūpa-jātyādilakṣaṇabhedaviśiṣṭameva pratyakṣa' miti bhāṣye saṃsthānaśabdasyāsādhāraṇadharmarūpasaṃsthānaparatvavivakṣāyāṃ naiyāyikādīnāmapi jāterasādhāraṇadharmatvaṃ siddhameveti saṃsthānameva jātiriti prasādhanaṃ vyarthaṃ syāt | saṃsthānasyobhayasaṃpratipannatvāditi | bhāṣye'ṣya-sādhāraṇadharmasyobhayasaṃpratipannatvācceti na yujyate | ataḥ prāṃktanasaṃsthānaśabdānāmavayavasaṃyogaviśeṣaparatvaṃ siddham | atastadavai-rūpyāyedamapi tathaiva vaktumucitamityākṛtirūpasaṃsthānamātraparatayā "saṃsthānaṃ nāme'ti bhāṣyayojanāyāmityarthaḥ | ata ākṛti- rūpo dharmaviśeṣaḥ saṃsthānamiti na kāṣyanupapattiriti draṣṭavyam | deśataḥ kālataśca nopapadyata iti | gakāradeśānantaradeśatvalakṣaṇaṃ vā gakārottarakālatvalakṣaṇaṃ vā ānupūvryamaukārasya nopapadyate, varṇānāṃ nityatvādvibhutvācceti bhāvaḥ | tasyā uccāraṇanibandha-natvāditi | gakāroccāraṇānantaroccāraṇaviṣayatvamevaukārasyānupūvryamityarthaḥ | vṛvivikalpādidaurghaṭa¬miti | sādṛśyamekadeśena vartate cet, sādṛśyaparyāptyadhikaraṇatvābhāvāt dvitvaparyāptyanadhikaraṇa ekasmin "dvau' iti śabdasyāprayogavat sādṛśyaparyāptya-nadhikaraṇe "sādṛśaḥ' iti prayogo na syāt; sāvayavatvaprasaṅgaśca | kārtsn#ेna vartate cet, sādṛśyasya dviṣṭhatvaṃ na syāditi dūṣa-ṇānāmanavakāśa ityarthaḥ | gavāsusadṛśa ityeva prayogaḥ syāditi | evakāraḥ cārthaḥ | iti ca prayogaḥ syādityarthaḥ | gauriti | gau-rityeva prayogo na syādityarthaḥ | yadvā gośabdasya vyaktiviśeṣa eva gṛhītasaṃketatayā "tatsadṛśaḥ' ityeva prayogaḥ syādityarthaḥ | idaṃ ca vyutpattidaśāyām, "evamākṛtikāyā, sā gauḥ' iti grahaṇābhāvamabhipretyottam | anugatadharmābhāve sāmānyadharmapuraskāreṇa vahnidhūma-yovryāptigraho na syādityāśaṅkyāha - vyāptigrahaṇaṃ ceti | sausādṛśyenaikīkṛtena saṃsthānalakṣarapariṇa sarveṣāṃ kroḍīkārasaṃbhavā- diti bhāvaḥ | pratipannasaṃsthānavirodhyākāragramasyaiveti | yadyapi pratipannasya śuktadītvasya rajatatvaṃ virodhyeva, tathāpi tasya viro-vitvāsphuraṇādbhrama iti bhāvaḥ | śauklayaṃ hi śuklasyāsādhāraṇamiti | tataśca śauklsyāśuklabhedarūpasya darśanādaśuklatvādhyāsaḥ paraṃ nivartate; na tvaṭhuktayadhyāsa!, aśuktabhedasya śuktitvasyāgrahāditi bhāvaḥ | saṃsthāpanasya bhedarūpatvasamarthanam pūrvaṃ pratiyogyapekṣayeti | "jātyādereva pratiyogyapekṣayā' iti bhāṣyagrantheneti bhāvaḥ | yadyapi "jātyādereva pratiyogyapekṣayā' iti granthe bhedavyavahāre pratiyogismaraṇasāpekṣatvamiti noktam | apitu jātyādereva svaparabhedatvam-athāpi so'pyarthastatra vivakṣita iti bhāvaḥ | tarhi bhedavyavahāra iti | yadyapi prāk "pratiyogyapekṣayā bhedavyavahāraḥ' ityuktamab, tathāpi niṣpratiyogikagotvādereva bhedatve tadayuktameva syāditi tadaṣyākṣiṣyate'nena bhāṣyagrantheneti vākyasyābhiprāyāt | nanu sakaletarasajātīyabuddhivyavahārayo- riti kathamuktiḥ? itareṣāṃ mahiṣādīnāṃ svasajātīyatvāsaṃbhavena "itare ca te sajātīyāśca' ityuttyasaṃbhavādityāśaṅkyāha - nirdi-ṣṭasāmānyānantareti | nirdiṣyasāmānyaṃ gotvasāmānyam; tadanantaraparasāmānyaṃ tatsākṣādvayāpakaṃ paśutvādi | bhāṣye sajātīya- grahaṇaṃ vijātīyāderapyupalakṣaṇam | sajātīyabhramanirvatakatve kathite vijātīyabhramanivartakatvaṃ kiṃpananryāyasiddhamityabhipretya sajā-tīyagrahaṇaṃ kṛtamiti draṣṭavyam | paranirvāhakatvābhāva iti | yadyapi "gotvādireva hi sakaletaravyāvṛttiḥ' iti bhāṣye gotvādau ghaṭādivyāvṛttirūpavasamarthanamātramabhipretam | na tu svanirvāhakatvāt paranirvāhakatvam, paranirvāhakatvābhāve svanirvāhakatvā-saṃbhavādityetatparyantam |kiṃca "svasaṃbandhādarthāntara-' ityanumānānurodhenasvaniḥ rvāhakatvābhāve paranirvāhakatvāsaṃbhavādityeva pradarśanīyam-tathāpi tāvatparyantavivakṣāmabhipretya tathoktamitata draṣṭavyam | ato dharmāṇāmiti | nanu rūpādidharmasyāpi na sarvathā bhramavirodhitvam, tatrāpi guṇyabhedabhramādidarśanāt; tadavalambya matabhedapravṛtteradyāpi darśanāt "paṭadravyasya rūpāvyatirekabhramaḥ' iti svayamuktatvācca dharmiṇo'pītaradharmāpekṣayā svadharmavyāvartakatvācca ghaṭasyāpi svāśrayabhūtalādivyāvartakatvācca brāhṛṇo'pi svaviṣaya-jñānavyāvartakatvācca kathamiyaṃ vyavasteti cet-na; rūpādidharmeṣu vyāvartakadharmāntarasattve'pyaniṣṭābhāvāt, prāmāṇikatve'(nā)nanta-vastvabhyupagamasyāṣyadoṣatvācca | ata eva bhedatvasaṃbhava ityevoktam; na tu "tasyaiva bhedatvasaṃbhava' itīti draṣṭavm | dharmāṇāṃ sva-rūpasyaiveti |dharmasvarūpameva svāśrayasya ghaṭasya svaviruddhadharmāntarāśrayadhagryantarāpekṣayā bheda ityarthaḥ | viśeṣaṇāpekṣayā viśeṣyasya svarūpameva bheda iti | na ca "dharmisvarūpasya svagatadharmāpekṣayā bhramavirodhī bhedo dharmāntarānvayaḥ' iti pūrvagranthavirodha iti vācyam-"viśeṣyasya svarūpam' ityasya viśeṣyasya svarūpamasādhāraṇadharma ityarthāt sparśādiviśeṣaṇāntarameva rūpādiviśeṣaṇād bheda ityarthaparyavasānāt | kasya ko vā'sādhāraṇaśabda ityata āha-sa ca śabdo vyutpattisiddha iti | asyārthasyāyamasādhāraṇaśabda ityetallokavyutpatisiddhamityarthaḥ | pratiyogitayrābhimatārthāntaikyadhīvirodhi vā svarūpamiti | asmin pakṣe vastu(brāhmna)sva-rūpasyāvirodhitayā svarūpatvaṃ na syādityasvaraso bodhyaḥ | mithyatvānumānabhaṅgaḥ vastvantarasyopādhitvāditi | deśakālāntarāṇāmupādhibhūtānāṃ sadbhāvāt pratipannopādhau bādhitatvaṃ tatrāpyastīti bhāvaḥ | anu-tibādhakajñāneṣu bhrāntiṣviti vyadhikaraṇe saptamyau | anuditabādhakajñāneṣu puruṣeṣūtpannāsu bhrantiṣvityarthaḥ | ato'nuditabādha-kajñānāsvityanuktiḥ | codayitṛpuruṣajñāneneti | yastu codayitā puruṣaḥ. tajjñānenetyarthaḥ | bhramatvabuddhereva bādharūpatvāditi bhāvaḥ | viśeṣaṇaviśeṣyāṃśasiddhariti | pratipannopadhirviśeṣaṇam; bādhitatvaṃ viśeṣyam | aprāmāṇikadharmaparaṃparāpādineneti | yathā utpatterutpattāvanavasthā; anutpattābutpattirnityā syādityatra utpattyutpatteratyantāsaṃbhāvitāyā āpādanāt | iha tu mithyātvamithyātvasyātyantāprāmārikatvābhāvāt | brāhṛṇi mithyātvamithyātvasya saṃpratipannatvāditi bhāvaḥ | idamupalakṣaram- "dharmasya tadatadrūpavikalpā(kalpanā)nupapattitaḥ | dharmiṇastadviśiṣṭatvabhaṅgo nityasamo bhavet ||' iti tallakṣaṇam | na cātra mithyātvasya satyatve dharmiṇo mithyātvavaiśiṣṭayabhaṅga uktaḥ, kiṃ tvadvaitahāniḥ | pratyuta bhedaḥ kiṃ bhinne vartate, utābhinna iti tvaduktereva bhinnadiviśiṣṭamātranirāsakatvena svavyādhātājjātitvam | ukte hi, "etāmeva jātimavaṣṭabhya śuṣkatarka-vādināṃ bauddhacārvākavedāntināṃ bālavyāmohahetavaḥ kaṇṭhakolāhalāḥ' iti | mudgare naṣṭe'pīti | na ca naṣṭasyāpi mudgarasya ghaṭasyeva pāramāthryamastīti vācyam-na hi pāramāthryābhāve sa dṛṣṭāntaḥ | yathā nāśakanāśe nāśyānunmajjanam, evaṃ prapañcasatyatvabādhakasya mithyātvasādhakahetorbādhe'pi bādhyānunmajjanamityetāvatā sāmyena dṛṣṭāntatvāt | bādhakajñānasya mithyātve'pīti | bādhakajñā-naviṣayasya dṛśyatvādihetorbādhe'pītyarthaḥ | sādhanapāramāthryāpāramāthryavicārasyaiva prastutatvāditi draṣṭavyam | kārakajñāpakayorvaiṣa-myāditi | nanu nāśakasyāpi bādhitatve nāśo'satya eva | na hi mudgarasya mithyātve nāśasya satyatvamasti | ataḥ sāmyameveti cet-na; bādhakabādhe bādhyasatyatvaṃ syāditi mayokte nāśakārakanāśe kāryasya nāśasyānāśo dṛṣṭa iti tvadvacanamatyantāsaṃgatamiti tattātparyāt | vṛntaviṣayabhramaratvabhramabādhrepīti | kasyāścidbhramaryāḥ palāśapuṣya utpanno dāvabhramaḥ palāśavṛntaviṣayabhramarabuddhayā nivṛttaḥ, so'pi yatra vṛntaviṣayabhramarabhramo viśeṣadarśanāntareṇa nivṛttaḥ, tādṛśabhrasthala ityarthaḥ | vakṣyati-"bhramarī bhramarabhrameṇa vṛnte yadadāvabhramamāśliṣat palāśam' iti | paramārthabhṛtavaantabādhyatvadarśanāditi | idamupalakṣaṇam-palāśapuṣpabādhyatvādityapi draṣṭa- vyam | tataśca tvanmata iti | dāvajñānāntarotpavipratibandhakatvalakṣaṇameva dāvabādhakatvaṃ bhramarapāramārthikatvabhramasya | evaṃ ca prapañce dṛśyatvamithyātvādityāpirūpasādhyasādhanapāramāthryabhramasya prapañcasatyatvajñānāntarotpattipratibandhakatvalakṣaṇaṃ bādhakatvaṃ vaktavyam | tataśca tasyāpi bhramasya nivartakāntaramapi kiṃciddharmapāramāthryajñānameveti bhramaparaṃparānuvṛttireva syāt; niḥśeṣāvidyānivṛttirna syā- diti bhāvaḥ | nanvevaṃ dāvādibhramasthala iva prakaate bhramasya bhramanivartakatve niḥśeśāvidyānivṛttirna syādityeva suvacam; kimarthame-tāvān sarambha iti cet-satyam, tattatpadārthasvarūpaśikṣārthatvenādoṣāt | bhrāntirūpotarottareti | sādhanadharmāṇāmapāramāthryā- diti bhāvaḥ | svayaṃ nāśa iti | nanu (jñānāntareṇa jñānena) nāśe'pi ghaṭādināśāntaravat kālpanikatvaṃ siddhameveti, niḥśeṣā-vidyānivṛttirna syāditi doṣaḥ samāna iti cet-iṣṭāpaviriti kecit | anye tu jñānajanyāyā avidyānivṛttebrrāhṛsvarūpatva-pañcamaprakāratvapakṣāvalambanena parihārasya kathaṃcit kṛtatvena jñānāttiriktajanyanāśasya svakāraṇe pravilayarūpatayā parairabhyupagata- tvena kāraṇabhūtāvidyāyā anuvṛttiḥ syādeveti bhāva iti vadanti | tathāpi sanmātrasyeti | idamupalakṣaṇam-nabhaso'pyadhyasta-nīlimapuraskāreṇa cakṣuṣā grahaṇasaṃbhavāt pañcīkaraṇaprakriyayā rūpavattvasaṃbhavena cākṣuṣatvādekavitivedyatvaṃ sidhyatīti bhāvaḥ | dṛśyatvaniyamarūpahetubhaṅgaḥ nanu dṛśyatvaniyamo'treti | svavyavahāre svātirekisaṃvidapekṣāniyatadṛśyatvamityarthaḥ | sadanubhūtyorvedābhāvāditi | svaprakāśā-nubhūtyabhinnatvena svaprakāśatvaṃ vaktavyamityarthaḥ | svaprakāśatvena dṛśyatvaniyamāsiddheriti | yadi dṛśyatvahetunaiva bhedamithyātvaṃ sādhyate, tadā sadanubhūttibhedamithyātvādhīnaṃ dṛśyatvahetusāmīcīnyam, sadrūpe brāhṛṇi vyabhicārābhāvāt; sāmīcīnye sati bhedamithyātvamityanyonyāśraya ityarthaḥ | yadyanubamānāntareṇeti | jaḍatvaparicchinnatvādinetyarthaḥ | tahrrasmin siddhasādhyateti | dṛśyatvahetorityarthaḥ | dṛśyataikasvabhāvatvamiti | svaprakāśatāśūnyatvamityarthaḥ | paramārthabhūtāśceti | nityatvādīnāmapāramāthrye-'nityatvādikaṃ prasajyeteti bhāvaḥ | vyāvartamānatvahetubhaṅgaḥ anṛtāditibhyo vyāvṛttatvenābhyupagamāditi | nanu yadyaṣyanṛtavyāvṛttatvamanṛtavilakṣaṇatvamaṅgīkṛtam, tathāpyanuvartamānatvaprati-dvandvivyāvartamānatvaṃ nāṅgīkṛtamiti cet-na; vilakṣaṇatvarūpavyāvartamānatve satyananuvṛttatvarūpavyāvṛttatvamapi sidhyatīti bhāvātaḥ | tatasvakāryakaramiti | vyabhicārajñānasaṃpādanamukhenānumitipratibandhakamityarthaḥ | anubhūtitvavaditi | svarūpānati-riktānubhūtitvasya svaprakāśatvarūpasādhyasādhakatvāditi bhāvaḥ | aparamārthaśabdaśceti | atra ke cit-aparamārthaśabdapadaṃ lakṣa- ṇayā brāhṛśabdaparam | tataśca "brāhṛṇo jaḍavyāvṛttatvamaparamārthaḥ' ityatra brāhṛśabdo vyarthaḥ, vyāvṛttatvamātrasyāparamāthryāt | ata eva "ghaṭādāvapi' ityuttaragranthasvārasyamapīti vadanti | anye tu-paramārtha ityuttayā na ko'pi parihāraḥ kṛtaḥ vyāvartamānatvāntara- syāpi tādṛvatvena paramārthavyāvartamānatvasya hetūkaraṇāsaṃbhavāt vailakṣaṇyāsiddheriti bhāvaṃ varṇayanti | tahrrasiddho heturiti | nanvaparamārthabhūtavyāvartamānatvasya hetūkṛtatayā tasya nāsiddhiḥ | vyāvartamānatvasya tatrāsattva evāparamārthavyāvartamānatvasiddhiḥ | itarathā paramārthavyāvartamānatvameva syāditi cet-na; tathā sati aparamārthavyāvartamānatvaṃ vyāvṛttiśūnyatvamiti syāt | tataśca vyāvṛttiśūnyatvameva hetuḥ syāt, na tu vyāvṛttiriti bhāvaḥ | pratipannopādhau bādhitasyaiveti | atra pratipannopādhau bādhitasyaiva vyāvṛttirmithyātvasādhiketi yojanā, "na tvagṛhītatvamātram' ityuttaragranthānusārāt | pakṣāntaramāha-atra #ेvyāvṛtiviśeṣo vyā-vṛttiśabdokta iti | bādhitasyaiva mithyātvasādhakavyāvṛttiviśeṣaḥ saṃbhavatītyevaṃ yojaneti bhāvaḥ | niṣedhadhībodha iti | niṣedha- dhījanyā pūrvajñāne bhramatvabuddhirbādhaḥ | niṣedharūpatvaṃ bādhakatvamiti | pūrvajñānaviṣayābhāvāvagāhi jñānaṃ bādhakamityarthaḥ | sarva-sapakṣānanuyāyitveneti | na caivaṃ pratipannopādhau niṣedhapratiyogitvarūpamithyātvasyāmāvena kathaṃ teṣāṃ sapakṣatvamiti vācyam-jñāna-nivatryatvarūpamithyātvasya sattvāt sapakṣatvamastīti tadamiprāyasaṃbhavāt | itarathā sāvyopādhyoraikyaprasaṅgāt | upādhikavacchedaka iti | āśraya ityarthaḥ | na tu sādhyavyāpakādilakṣaṇa iti bhramitavyamiti bhāvaḥ | deśakālabhrame vastvantarabupādhiriti | deśabhrame kālādivryāvahārike vastvantare'dhyasyata, prātibhāsikaṃ rajatamiva śuktiśakala ityuktau nānyonyāśrayaḥ | na hi rajatasya śukti-śakale'dhyāso'nyatra śuktiśakalādhyāsasāpekṣaḥ | ato nānyonyāśrayaśaṅkā | nāpi "bhramavyaktibhedāt3 iti pari#ाhāraśca yujyate, anavasthādi'bharutpatipratibandhaprasaṅgaditi cet-maivam; bhramavyaktibhedāt ityasya pratibhāsikavyāvahārikavyaktibhedāt prātibhā-sikasya vyavahārike'dhyāsopapattāvanyonyāśrayānavasthādyabhāvādityeva tadamiprāyāt | yadavacchedakāvacchinnamiti | na ca yatra yat pratipannam, tatra tasyābhāvo mithyātvaprayojaka ityevāstviti vācyama-saṃyogādyatiprasiṅgāpāraṇāya yadveśakālāvacchinnami-tyasyāvaśyakatvāt | kriyāntarāvacchinnasyeti | ayaṃ bhāvaḥ- nātra kālasyādhyāsaḥ, yenopādhyantarasadasadbhāvaśaṅkā syāt | api tu kāle sāyaṃtvarūpādityakriyāsaṃbandhāvyāsaḥ | na ca-sāyaṃtvena pratītasya na sāyaṃtvabhramādhiṣṭhānatvam, ātmāśrayaprasa- ṅgāt; nāpi divātvena pratīsya, virodhāditi vācyam-tadubhayavilakṣaṇagodohanādikriyāsaṃbandhitvena pratīte kāle sāyaṃ- tvādhyāsa upapadyata iti | niyamaḥ kriyata | iti | astitvanāstitvayoḥ prāptau niyamaḥ kriyata ityarthaḥ | ghaṭaśabdapratipanna-'stitvarūpadharmāntarasaṃbandho bādhyate; itarathā "nīlo ghaṭaḥ' "śuklaḥ paṭaḥ' ityadāvapi vikalpāvatāraprasaṅga iti bhāvaḥ | anuvartamānatvadūṣaṇam prathame śirasi siddhasādhanatvaṃ dūṣaṇamuktamiti | atra kecit-sanmātraṃ sarvāsu pratipattiṣvanuvartamānaṃ dṛśyata iti tat ramārthaḥ' iti sanmātraśabditasattāsāmānyasanayānuvartamānatayā pāsmāthryamupakṣiptaṃ pūrvapakṣe | tatra sattāsāmānyasyānuvartamānatayā pāramāthryo-papādanaṃ siddhasādhanameva | viśeṣaṇāṃ vyārtamānatayā'pāramāthryopapādanaṃ hraniṣṭamiti bhāṣye spaṣṭo'rthaḥ pratīyate | na tatra vikalpa mukhena granthāvataraṇaṃ yujyate | tathāhi sati sacchabdasya pramāṇasaṃbandhārhasyaiva vastutvena siddhānteno'pi saṃmatatvāt | kiṃca nanu sadeṣa paramārtha iti hi granthakārābhiprāyaḥ ityākṣepa samādhāne aṣyamānavijṛbhrimate | anuvartamānatvaṃ satyāramāthyarsādhakam; vyāvartamānatvamitarāpāramāthryasādhakam | dvābhyāṃ ca hetubhyaṃ sanmātraśabditasattārūpasāmānyasyaiva pāramāthyarm, netareṣāmityukta- tayā anuvartamānatvahetusādhyatayā parābhimatasya sattāparamāthryasya svamate'pi sattvena siddhasādhanasya, siddhatayākṣepasya vā, vika- lpamukhena sāmādhānasya vā aprasakteriti manyante-tadidamasāram; adhiṣṭhānatayānuvartamānasya parābhimatasya sacchabditasyāpi pāra- māthryaṃ siddhāntisaṃmatamiti śaṅkāvyudāsārthaṃ vikalpamukhenaiva granthasyāvatāraṇīyatvāt | na caivam-ato na sanmrātrameva vastuḥ' ityu-ttarabhāṣyasaṅgatiriti vācyam, "na sanmātrameva vastu' ityatra "sādhanārham' iti śeṣaḥ pūraṇīyaḥ | pramāṇasaṃbandhārhavastunaḥ pāramāthyasya siddhatvena tasya sādhanānarhatvādityāśayāt | yaduktam, "nanu sadeva paramārtha iti hi granthakārābhiprāyaḥ' ityākṣepasamādhānayora-sthānavijṛsbhitatvamiti - tanna; "sadeva paramārtha iti hi granthakārābhiprāyaḥ' ityatra, "vaṇirta' iti śeṣaḥ | tataśca yadyanuvartamāna- tvāt satta paramārtha ityucyeta, tadā hi siddhasādhanaśaṅkā syāt | anuvatarmānatvāt sadeva paramārtha ityetāvatsādhyatam; ato na siddhasādhanamityākṣepasaṃbhavāt | vyadhikaraṇāsiddhateti | anubhūtivyatiriktamaparamārthaḥ, anubhūteranuvartamānatvādityukte hetoḥ pakṣā-vṛttivādasiddhiḥ syādityarthaḥ | tṛtīrye'śataḥ(śe) siddhasādhyateti | anubhūtirūpasattadvayatiriktau paramārthāparamārthau, anuvarta-mānatvādityuktāvityarthaḥ | āśrayāsiddhimevopapādayati-sacchabdavācyasyeti | vyāvṛttaśabdavadupapanna itīti | itarathā "ghaṭo vyāvṛttaḥ', "paṭo vyāvṛttaḥ' ityanugatavyavahārādvayāvṛttiśabditamanuvṛttapadārthāntaraṃ sarvādhyāsādhiṣṭhānabhūtamupeyaṃ syāt | tathā "svapuṣpamasat', "nṛ#ृṅgamasat' ityanuvṛttavyavahārādanuvṛtte'sati vyāvṛttanṛ#ृṅgādikaṃ kalpyamiti syāditi bhāvaḥ | tadasaṃbhave paroktamanumānamiti | anubhāvyatvāsaṃbhavasādhanaṃ paroktamityarthaḥ | śabdārthasaṃbandhagrahaṇāyogāditi | prayojyavṛddhasya gavānayanapravṛttyā tadīyakāryatājñānamanumāya tatra padaśaktegrrāhratvāditi bhāvaḥ | atītānubhavavyāvṛttyarthamiti | atītānubhave tallakṣaṇātivyāptinivṛttyarthamityarthaḥ | atītadaśāyāṃ prakāśasyāvartamānatayā śānajabhihitaprakāśavartamānatvasyābhāvāt sattayaiva prakāśamānatvasya tatrāsaṃbhavaḥ prasajyeteti tadvayāvṛttyarthamityarthaḥ | yadyaṣyatītānubhavasyeti | ayamartha-atītānubhavasthale svasattāyā evābhāvāt prakāśāvyabhicārisvasattākatvamastyeva; atītadaśāyāmavasthāviśeṣaviśiṣṭasvarūpasyaivābhāvāllakṣaṇasya nāvyāptiḥ - tathāpyarthaviśeṣavyutpādanāya vartamānadaśāyāmityuktamiti | ayamatrānvayaḥ-jñānāntaramantareṇa prakaśānupapatteḥ prāptasyātītānubhave lakṣaṇābhāvasya sattayeti padenaivārthādvayavacchedasiddhervartamānadaśāyāmiti nirarthakamiti | neti upādhitvanirāsāya pakṣe tatprasa- ñjaya-tīti | ananubhūtitvalakṣaṇasādhyavyāpakasyājñānāvirodhitvasyānupādhitvasphoraṇāya-sādhanavyāpakatvaṃ pakṣavṛttitvaprasañjatena darśayatītyarthaḥ | anubhūteranubhāvyatve'nanubhūtitvasyeti | anubhūtiranubhāvyatve āpādyamānasyānanubhūtitvasyetyarthaḥ | samīpasthaiṃ- riti | upetyupasargavaśāt samīpasthairityarthalābha iti bhāvaḥ | saṃvidanutpattyādinirasanam tadānīmityabhāvaviśeṣaṇamiti | tadānīṃ tanābhāvamityarthaḥ | bhinnakālīnābhāvāvagāhane virodhasyābhāvāt; "na hranubhūtiḥ sva-samakālavartinameva' ityuttarabhāṣyasyāprasaktapratiṣedhatvāpātāditi bhāvaḥ | neti pratijñā'dhyāhartavyeti | uktavikalpapakṣānuguṇā pratijñetyarthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ-anubhūteḥ svasamakālavartigrahaṇaniyamo na grāhrasāmānyaprayukta iti vā, na grāhamānubhūtisvabhāvaprayukta iti vā pratijñeti | grāhraviśeṣapakṣaṃ dūṣayituṃ śaṅkate-atha manyata itīti | idamupalakṣaṇam-kiṃ grāhrānubhūtyabhāvasvabhāvāditi dvitīyapakṣasyāpīti draṣṭavyam | darśanapūrvikaiva syāditi | adarśane tvādṛśa itthaṃ na vadet | ato dṛṣṭvaiva vadasīti darśanaṃ siddhava- tkṛtya, tacca darśanaṃ kketyupālabhata iti bhāvaḥ | pratyakṣaśabdasya viṣayasādhāraṇyādāha - prathyakṣaśabdena pratyakṣajñānamucyata iti | idaṃ ca indriyajanmana iti padasamabhivyāhāralabhyam | yadvā karmendriyajanmano gamanādilakṣaṇasya pratyakṣaviṣayasya vyāvṛttyarthaṃ pratyakṣajñānamucyata ityuktam | pramāṇapramāṇajñānayoḥ kathaṃ vaiṣamyamiti | ayaṃ bhāvaḥ-sarveṣāṃ jñānānaṃ svasamakālavartigrāhitvaniyamānabhyupagame'pi pramāṇajñā- nānāṃ svasamakālavartigrāhitvaniyamo'bhyupeyaḥ; itarathā pramāṇāpramāṇavyavasthā na syāt | prameyāvinābhāvasadasadbhāvābhyāṃ hi pramāṇāpramāṇavyavasthā upapādyā | yadi prameyamantareṇāpi pramāṇamutpadyeta, tadā kathaṃ tasya tadavinābhāvaḥ? ataḥ svasamakālavarti-tvaniyamo'bhyupeyaḥ | ataḥ svasamakālavartigrāhitvamevoṣeyamiti | jñānamātrasyeti | pramāṇajñānamātrasyetyarthaḥ | tatraiva niyamasya śaṅkitatvāditi draṣṭavyam | vartamānaviṣayālābhādasamakālarvigrāhiṇāmiti | atra sāmakālavartigrāhiśabdena nañaḥsamāsaḥ | vartamānaviṣayasyālābhena samakālavartiviṣayagrahaṇāsaṃbhavādasamakālavartinaśca viṣayatvābhāvasya tvayā'bhyupetatvānnirviṣayāṇā- meṣāṃ prameyasyaivābhāvena prameyāvinābhāvaḥ kathaṃ syādityarthaḥ | tatsiddhaḥ kathamityapekṣāyāmiti | bhinnakālavartigrahaṇrepi bhinna-kālavartināprameyeṇa vinā kālāntare vartamānānāmeṣāṃ kataṃ tadavinābhāvaḥ sidhyedityarthaḥ | pramāṇasyārthasaṃbandha ityanvaya iti | svasamakālavartinā arthasaṃbandho'vinābhāvo netya vayaḥ | mithyātvasya pramāṇaṃ pratyanīkaṃ bhavatīti | pramāṇagataṃ prameyamithyā-tvapratyanīkatvameva prameyeṇāvinābhāvasaṃbandha ityarthaḥ | vyavahitasya samakālavartitvaniyamābhāvasyātaḥśabdena parāmarśādaṣyanantarani-rdiṣṭasya pramāṇatayābhimateṣu kālāntaravartigrahaṇadaśarnasya hetutayā parāmarśo nyāyya ityasvarasādāha-evaṃ vārtha iti | pūrvasmin pakṣe pramāṇasya prameyāvinābhāvaḥ samākalgrāhitvabādhakaḥ; asmān pakṣe tasya sādhakatvanirāsaraṇamiti bhidā | gavaye gosādṛśya-lakṣaṇādupamānādgavigavayasādṛśyapratītirūpopamitirjāyata sati kecit | ga sādṛśyaviśiṣṭapiṇḍajñāna t "ayamattau gavayaśabda- vācyaḥ piṇḍaḥ' iti saṃjñāsaṃjñisaṃbandhapramitirūpopabhitirjāyati ityanye | matadvayamapyanubhāṣate-upamānasya pratipannetyādinā | cedyadiśabdayoraikāthryāt paunaruktayamāśaṅkyāha - yadiśabda iti | cacchabdo yadyartha iti | cecchabdaḥ cedartha vetyarthaḥ | ata eva tathā cet | iti vakṣyati | tathāśabdādhvāhāramabhipretyāha-tathā cedityartha iti | bhāvarūpāvasthāntaropalabdhiriti | yathā ghaṭa-syābhāvaḥ piṇḍatvādirūpaṃ bhāvarūpamasthāntaram, evaṃ ghaṭajñānānupalabdhinārma ghaṭajñānopalabdhitvāvasthāparityāgena bhāvarūpaṃ paṭādivastvantaropalabdhirūpamevetyarthaḥ | kkacit saṃkoco'pi | ata eva vakṣayati jñānasya saṃkoco'vasthāntaraṃ veti | tataśca bhāva- rūpā yā avasthāntaropalabdhirvastvantaropalabdhiḥ; saiva ghaṭajñānādyanupalabdhiriti bhāvaḥ | atra kecit-"jñānasya yogyānupalabdhi- rnāma bhāvarūpāvasthāntaropalabdhiḥ | piṇḍatvādyupalabdhireva hi ghaṭasya yogyānupalabdhiḥ' iti | granthaparyālocanāyām, tathottaratra, atītakālāvacchinnajñānābhāvo nāma jñānasya saṃkoco'rthāntarajñānaṃ vā' iti granthasya, "atītakālāvachinno gajjñānābhāvo nāma jñānasya saṃkoco'rthāntarajñānaṃ vā3 iti granthasya, "atītakālāvachinno gajajñānasya yorayānupalabdhiḥ' iti granthasya ca paryālo-canāyāṃ ghaṭābhāvopalabdhireva ghaṭānupalabdhiḥ, gajajñānābhāttopalabdhireva gajajñānānupalabdhiriti pratīyate | na ca tadyujyate, ghaṭā-bhāvopalambhasya ghaṭāpalambhābhāvasya ca bhinnatvāt | kiṃca ghaṭābhāvopalambhasyaiva ghaṭopalambhābhāvatve ghaṭānupalabdhyā liṅgena ghaṭā-bhāvo'numīyata ityetadvirucyeta | na hrabhāvopalabdhyā'bhāvo'numīya iti śakyate vaktumiti codayanti-tanna; uktarītyā abhāvo-palambhasya tadanupalabdhirūpatvābhāvena jñānasaṃkoco vā avasthāntaraṃ vānupalabdhiḥ' ityatraiva tātparyāt | pūrvagranthasya prāgabhāvasamarthanaparatvaduttaragranthasyānityatvasamarthanaparatvādekaviṣayatvābhāvāt kiṃcetyayuktamityāśaṅkya, uttaragranthānu- sāreṇa pūvagranthasyāpyanityatvaparatvamabhiprayannāha-jñānasya svāvabhāseti | atha viṣayaprakāśanirūpaṇamukheneti | viṣayaprakāśa-kādācitkatvanirūpaṇamukhenetyarthaḥ | ato na sādhyāviśiṣṭateti | ayaṃ bhāvaḥ-tadapratītiśca saṃvedanasya kālaparicchitayā pratī-teriti vākye saṃvedanasyāpratītiḥ sādhyatayā pratīyate; pratīteḥ kālaparicchinnatvaṃ hetutayā pratīyate; kālaparicchinnatvat kālāntare-'sattvat apratītiḥ pratītyabhāva ityukte sādhyāviśeṣa ityarthaḥ | idaṃ copalakṣaṇam-saṃvedanasya tadapratītirityananvayaśca | na ca saṃve-danasyetyasya kālaparicchinnatayetyanenānvaya iti vācyam, pratīterityanenānvitasya kālaparicchinnatayetyasya nirākāṅkṣatvāt | tasmādasya bhāṣyasya saṃvedanasya tadapratītiḥ ghaṭādisattāviṣayavyavahārānuguṇyābhāvaḥ pratīteḥ kālaparicchinnatvādityartha iti bhāvaḥ | kecittu-kālaparicchinnatayā pratīterityatra pratīterityatadavivakṣitam; saṃvedanasya kālaparicchinnatvādityevārthaḥ | evaṃ ca na tadapratītiriti sādhyāviśeṣa iti varṇayanti | arthāpatyantaramāheti | nanu pratyakṣajñānaṃ svaviṣayasya svasamakālavatirtāvaga-makasvabhāvamiti siddham | ghaṭapratyakṣe "idānīṃ ghaṭo'sti, na vā' sati tatkāle saṃdehādarśanāt | tataśca pratyakṣaṃ svayaṃ sarvakālavarti- tvena bhātaṃ cet, svaviṣayamapi sarvakālavartittayā bhāsayet svaviṣaye ghaṭādau kālāparicchinnatvalakṣaṇasārvakālikatvāvabhāsābhā- vāt jñāne'pi kālānavacchinnatvalakṣaṇasārvakālikatvena kratītirnāsti | apitu kālāvācchannatvalakṣaṇānityatvenaiva jñānasya pratītiḥ | na ca jñāne nityatvamāne hi viṣaye'pi tathātvaprasaṅgaḥ; nityānityatvaudāsītyenaiva pratītisambhavāt iti vācyam, svaprakāśajñāne nityatvadharmābhānenityatvarūpadharmabhānāvaśyaṃbhāvādityekagranthatayā yojayituṃ śakyatvāt iti cet-satyaṃ sā yo- janā pratīyate, yuktirna samīcīnā | jñānanityatve viṣayasyāpi tathātvamityukte īśvarapratyakṣe'tathātvāt (sva)vyavahārānuguṇya-kādācitkatvameva vaktavyamavaśiṣyate | ata eva vakṣyati "anugrāhakatayoktau bhavataḥ' iti | pūrvāparāvadhidvayāsvayaṃprakāśatvā-devānityatvasyāprakāśe avadhidvayarāhityarūpanityatvasyāṣyaprakāśaḥ suvaca eva | kālāparicchinnatvalakṣaṇanityatvapakṣe'pi kālaparicchedasyāsvayaṃprakāśatvādeva tadabhāvalakṣaṇanityatvasya na prakāśopapattirityasvarasādāha - yadvā ghaṭādinityatvaprasaṅga iti | anugataṃ nityatvalakṣaṇamiti | sarvakālasaṃbandhitvalakṣaṇanityatvasya kālasādhāraṇyābhāvāditi bhāvaḥ | liṅgādeḥ pratyakṣajñānaviṣayatvāditi | idamupalakṣaṇam | "adhunedamatītam' iti jñānaṃ svādhārakālavṛttidhvaṃsaṃpratiyogitvalakṣaṇamatītatva-matītavastuni viṣayīkaroti | idamidānīṃmatītam' iti śabdaprayogasthale'pi "idānīm' iti śabdaprayogādhārakālavṛttidhvasa-pratiyogitvalakṣaṇamatītatvameva bhāsate | tataśca jñānasya nityatve sarvasyāpi kālasya tajjñānādhārakālatayā atītānāgatavyava-sthānupapattiḥ | na caivamīśvarajñārne'tītatvollekhādyanupapattiḥ syāditi vācyam, tatrāpyavastābhedena jñānabhedamādāyaivātītatvolle- khasya samarthanīyatvādityapi draṣṭavyam | vastutastu anumityādīnāṃ nityatve ajanyajñānatvena pratyakṣatvameva syāt | tataśca tadviṣayāṇāmapi nityatvameva syāditi dūṣaṇe tātparyamityāhuḥ | nirviṣayasaṃvidasphūrtiḥ anubhavānabhyāsaścāsmaraṇamātrahetutayā hi prasiddhā iti | asmaraṇaniyamahetuyā prasiddhā ityarthaḥ | anubhavānabhyāsaśceti ca- śabdāt prāyaṇanārakleśādiḥ saṃgṛhrate | ete nikhilasaṃskāratiraskṛtikaradehavigamādītyatrādipadagrāhrā ityarthaḥ | "tadanyadhīratātparyaṃ paṭutvaviraho dhiyaḥ | duḥkhādi tīvramunmādo'nabhyāso dīrghakālatāḥ || etaiścādṛṣṭavaiguṇyaṃ kalpyaṃ saṃskārarodhiṣuḥ | eteṣvasatsvaramaraṇāt jñānābhāvo'numīyateḥ ||' iti sidhyati (?) (siddhiḥ?) | ato niyamaśabda iti | asmaraṇaniyamahetubhūtadehavigamāderabhāva ityukteḥ asmaraṇaniyamādi- tyeva vaktumucitam, na tvasmaraṇamiti | asmaraṇaniyamahetubhūtavyāsaṅgādyabhāvo yadyucyate, tadā asmaraṇamiti vaktuṃ yujyate | asmaraṇaniyamahetubhūtadehavigamādyabhāvakīrtanādasmaraṇaniyamādityeva vaktumucitamityarthaḥ | yadvā anubhavānabhyāsaśceti caśabdā-dviṣayānataravyāsaṅga ucyate | tataścaite asmaraṇamātrahetavaḥ | tataścāsmaraṇaniyamahetudevigamaprasūtinārakakleśādyabhāve'pi viṣayānta-ravyāsaṅgādyasmaraṇamātrahetuvaśādanubhūtasyāṣyasmaraṇasaṃbhāvāt tadvayāvṛttyarthaṃ niyamaśabda ityarthaḥ | uktatiraskārakābhāve iti | uktatiraskārakarūpapratibandhakarahitānubhavo yatra tatra smaraṇamityapratibaddhānubhavasya smaraṇaṃ vyāpakam | ataśca smaraṇarūpavyāpakā-bhāvenāpratibaddhānubhavābhāve sādhye dehavigamādipratibandhakābhavarūpasya viśeṣaṇasya siddhatayā viśeṣaṇavati viśeṣṭābhāvaḥ sidhyan, viśeṣyarūpānubhavābhāvamādāya paryavasyatīti bhāvaḥ | na tvanubhavasyoktariraskārabhāvāyuktasmaraṇa vyāpakamiti bhramitavyam, tathā vyāpterasaṃbhavāt | anuṣaṅga iti | na kevalamasmaraṇaniyamādanubhavābhāva iti prathamāntasānubhavābhāvaśabdasya ṣaṣṭhayantatayā vipa-riṇaminānuṣaṅga ityarthaḥ | ahaṃkāraśabdasya mahattattvajanyāhaṃkāratattvabhrānti vyudasyati-ahaṃpratyayeti | ahamiti pratyayo yasya so'haṃpratyayaḥ-antaḥkaraṇam | ata eva vakṣyati, "jñātṛjñeyayorapi smaraṇaṃ pratyakāraṇatvamakāmenāpi svīkāryam' iti | na tu jñātṛviṣayakajñānajñeyayoriti draṣṭavyam | nanvahamarthasyānuvṛttau prakāśaprasaṅga ityatrāha-prakāśata iti | atra caśabdo'dhyāhartavyaḥ; anuvartate prakāśate ca; tato heturasiddha ityarthaḥ | na tvanuvartate ityasya prakāśata iti vivaraṇam yathāśrute'nupapattyabhāvāt | tadālambya vyāghāttābhiprāyeṇeti | anubhavaśabdamātramālambyākṣipatīti bhāvaḥ | kevalaiva saṃvidātmānubhava iti bhāṣye -ātmā-nubhava iti saptamyantatayā vaiyadhikaraṇyena vyākhyānasya kliṣṭatvādanyathā vyācaṣṭe-kevalaivetyāderevaṃ cārtha iti | dharmisphuraṇarūpā yā saṃviditi | nanu sphuraṇasya saṃvidrūpatve sphuraṇasya vyavahārānuguṇyarūpasaṃviddharmatvapratipādakottaragranthavirodha iti cet-na | dharma-dharmiṇorabhedopacāreṇa sphuraṇe saṃvicchabdaprayogopapattiriheti draṣṭavyam | vyavahārānuguṇyamiti | tataśca sāśrayatvaṃ siddhamiti bhāvaḥ | nanu saṃvinnivirśeṣatvavādinaṃ prati vyavahārānuguṇyāparaparyāyabhāsamānatvarūpasya saṃviddharmasphuraṇasya saṃviśeṣatvasādhanama-nucitamiti cet-na |asmasphuraṇarūpā saṃvinnirviśeṣeti vadatā ātmasvarūpasaṃvidatiriktasya sphuraṇasya nirviśeṣatvamabhyupetya sphuraṇasya sphurata ātmanaścābhedāsaṃbhavādityabhyupetya tathoktayutpapatteḥ | na hi pareṇa ātmarūpā saṃvinnirviśeṣetyuktam | api-tvātmasphuraṇarūpaivetyuktam | ata ātmasphuraṇasya saṃviśeṣatvopapādanaṃ yujyata iti draṣṭavyam | smartavyāsmaraṇaliṅgeneti | ane-nādarāviśayaviṣayatvamucyate | tena tṛṇādivyāvṛttiḥ | jāyamānena ceti śeṣaḥ | tataśca smartavyāsmaraṇaliṅgajanyena tasmin kāle "na kiṃcidavediṣam' ityanubhūtirūpaparāmarśena svābhāvo'pi gṛhrata ityarthaḥ | taddhi uktidūṣaṇamiti | anubhūtāvanutpannavena nityatve hi pareṇa pratijñātam | tadvihāya bhāvatvaviśiṣṭānutpannatvena sādhyata iti hetvantaraparigrahe pratijñāntaramiti yad dūṣaṇam, tat uktidūṣaṇam | vyabhicārastu artha (vastu) dūṣaṇam | atastadeva tarkakuśalate-tyudbhāvanārhamiti bhāvaḥ | asya viśeṣaṇasya vyāpatryābhāvāditi | evaṃ hi vadatā pāramārthikavikārabhāvaḥ sādhya ityuktaṃ bhavati | tataśca pāramārthikavikārarūpasādhyābhāvasyotpattirūpasya sādhanābhāvasya ca vyāptigrahasthānasyābhāvādvayāṣyatvāsiddhiritvarthaḥ | etaścottaratra spaṣṭam | anubhūtyavibhāgatvanirāsaḥ tasyāparamāthrye viśeṣaṇaṣaiyathryāditi | anutpannatvāt paramārthavibhāgaśūnyā' ityatra paramārtaviśeṣaṇasya pūrvoktarītyā vyāṣya-tvāsiddhisaṃpādakatvādityarthaḥ | na tu, "mithyābhūta' iti viśeṣaṇasyeti mantavyam, tasyāviśeṣaṇatvāt | tuḷyanyāyatayā darśa-nabhedo'pi siddha ityartha iti | nanu-"dṛśyabhedasamartanena darśanabhedo'pi samarthita eva, chedyabhedāt chedanabhedavat'ti karmabhedasya kriyā-bhedahetutve pratīyamāne kimiti tat parityajya tulyanyāyatayoti vyākyānamiti cet-satyam, ekasmin samūhālambane dṛśyabheda-sattve'pi darśanabhadābhāvāt tasya pravānayuktivyasaṃbhavāt, chedyabhedāt chadanabhadavadityasya śaṅkāntaraparihārārtatvarūpayuktayantāpadbhā- vāccaivaṃ vyākhyātamiti draṣṭavyam | saṃyogoderapi saṃbandhivyaṅgyatvamātreṇeti | saṃbandhivyaṅgyabhedavattvamātreṇetyarthaḥ | sabandhī hi dvedheti | bhedavyañjakaḥ saṃbandhītyarthaḥ; tasyaiva prastutatvāt | itarathā prakṛtānupayuktatvaprasaṅgāt | saṃbandhivyaṅgyabhedamapi vastu dvivi- dham, sambandhyadhīnasattākramatādṛśaṃ ceti | pūrvasya tu svato bheda eva, uttarastvaupādhika iti bhāvaḥ | sādhyavyāvṛttāvapi sādhanāvyāvṛttatvalakṣaṇāniyatatvamātramiti | sādhyābhāvavadgāmitvalakṣaṇāniyatatvamātrameṣa | na tu pakṣatra-yavṛttitvalakṣaṇam | vyatirevayanumāne sapakṣasyābhāvāt anaikāntikamityasyāniyatamiti vyākhyānaṃ yujyata iti bhāvaḥ | na tu parābhyupagamāditi | nanu, "ānando viṣayanubhavo nityatvaṃ ceti santi dharmāḥ | te cāpṛthaktave'pi pṛgivāvabhāsante3 iti parai-nityatvādīnāṃ bhāvarūpāṇāmeva brāhṛsvarūpatvamabhyupetamiti cet-na | tatra nityatvādeḥ kālānavacchinnatvādirūpatvasaṃbhavāditi bhāvaḥ | ubhayatrānugataprakāśaśabdārthamāheti | ubhayatra cidacitorityarthaḥ | "jñānaṃ prakāśate, ghaṭaḥ prakāśate' iti vyavahārasā-myādubhayasāvāraṇyamiti bhāvaḥ | svavyapahārasāmagyrantarbhūtajñānavattvamiti | svavyavahārānuguṇjñānaviṣayatvamityarthaḥ | na cāsmin pakṣe'nugam#ḥ; jñānāvedyatvatadanyānyatvenānugamasaṃbhavāt | etadasvarasādevāha - yadvā evaṃ cāhuriti | sarvatra vyavahāra-pratisaṃbandhitvamevānugataṃ prakāśaśabdārthaḥ | tattu dvedhā-kkacit jñānaviṣayatvāt, kkacitadabhedāditi bhāvaḥ | atra cidaciśeṣapadārtha- sādhāraṇaṃ vyavahārānuguṇyamiti bhāṣyaṃ cidacidaśeṣapadārthaniṣṭhaṃ svavyavahārānuguṇyamiti vyākhyāya cidacidaśeṣapadārthaviṣayaka-vyavahārānuguṇyaṃ cidgatameva prakāśaśabdāthar sati vyācaṣṭe-yadvā jñānagataprakāśeti | vyavahārapratisaṃbandhityaṃ prati hetutvarūpamiti | vyavahārahetutvarūpamityarthaḥ | vyavahartavyatvamubhayasādhāraṇam | vyavahārahetutvaṃ tu jñānāsādhāraṇamiti bhāvaḥ | pratyaktavānukūlatveti | pratyavatvānukūlatvaikatvaviśiṣṭasvavyavahāraṃ pratītyarthaḥ | sadakāraṇakatvaṃ ca nityatvaṃ prasiddhamiti | sattve sati akāraṇakatvamityarthaḥ | sattve satīti viśeṣaṇamasati prāgabhāve cāti-vyāptivāraṇārthamiti draṣṭavyam | asti cet pakṣāpāt syāditi | asmātpakṣapātaḥ syādityarthaḥ | pratītiścet kasyaciditi | sāśrayā sakarmikā ca vaktavyetyarthaḥ | nanu bhāṣyānuguṇyena siddhiścet kasyacit kiṃcit pratīti vaktavye, pratītiśvediti vadataḥ ko'piprāya iti cet-ucyate-siddherakamarkatayā siddhiścet sakarmikā syādityukterayogāt | kiṃca siddhiścet kasyacit kaṃ (kiṃ) citpratītyukte ghaṭasya siddhirdevadattaṃ pratīti vaktavyam | ghaṭo davadattaṃ prati sidheyatīti hi vaktumucitam | na tu devadatto ghaṭaṃ prati sidhyatīti | tataśca "kasyacit puruṣasya kiṃcidarthajātaṃ prati siddhirūpatayā' ityuttarabhāṣyavirodhāpattiḥ | ataḥ siddhi#ाbdaḥ pratī-timātrapara iti pradarśanārthaṃ sakarmakapratītiśabdo vyavahmata iti draṣṭavyam | nanu bhāṣye saṃviccet kasyacit kiṃcit pratyeva bhavatīti vaktuṃ suśakatvāt sidhyati cedityevaṃ praṇāḍa¬ा pratīteḥ siddhitvasamarthanapuraskāreṇa dūṣaṇe na hetuṃ paśyāma iti cet-na-tasyo-ktimātrabhedarūpatvenādoṣāt | kasyacidityuktajñātrapekṣāpratikṣepaṃ śaṅkata iti | kasyeti nirdiṣṭasiddhipratisaṃbandhyapekṣāpratikṣepaṃ śaṅkata ityarthaḥ | ātmānaṃ pratītyuttaragranthānusārāt ātmana iti caturthīmabhipretyāha-ātmānaṃ pratīti | yadyapi kasya siddhi-pratisaṃbandhina ityapekṣāyāmātmana ityukte ātmāsiddhepratisaṃbandhītyarthalābha t tadarthamātmānaṃ pratīti na vyākhyeyam | kiṃca kasyetyasyottaraṃ ṣaṣṭayantameva bhavitumarhati, na dvitīyāntam-tathāpi spaṣṭārtamuktamiti draṣṭavyam | ātmaśabdaḥ svavācīti | ātmaśabdasya jñātṛtvalakṣaṇasiddhapratisaṃbandhiparatve kaḥ siddhipratisaṃbandhīti praśnasya siddhipratisaṃbandhītyuttaramasaṃgataṃ syāt | ato'nyapratidvandvipara iti bhāvaḥ | na cārthajātaṃ prati siddhirūpasya kathamātmānaṃ pratyapi siddhirūpatvamiti vācyam, ekasya pratisaṃbandhitayā pratiśabdārthībhūtalakṣaṇatvam, aparasya viṣayatayā lakṣaṇatvamiti "ātmānaṃ prati, athajātaṃ prati' iti ca suva- camiti draṣṭavyam | siddhipratisaṃbandhyātmā ka iti | ātmaśabdasya svaparatvena vyākhyātatayā tadaṃśasyākṣeptumaśakyatvāt siddhi-tisaṃbindhatvamātmaśabdanirdiṣṭasya svasya kathamityarthaḥ | svasyaiva svapratisaṃbandhitve virodhāditi bhāvaḥ | na tvātmatvamaṣyākṣeṣya-koṭipraviṣṭamiti draṣṭavyam | saṃvidātmatvanirāsaḥ saṃvidātmabhāvasyeti | a#ि#ाtmaśabdaḥ siddhipratisaṃbandhiparaḥ; na tu svaparaḥ; anyatvapratisaṃbandhitvasyopapādananirapekṣatvāditi draṣṭa- vyam | dharmadharmibhāveti | ato niṣprakārakajñānasya nāvakāśa iti bhāvaḥ | iha kimartha iti | kimutpattivācī, uta jñaptivācī- tyarthaḥ | karturapi pratyabhijñāviṣayatvāditi | nanu "pūrvaṃ mayānubhūto yaḥ, sa evāyam3 iti pratyabhijñāyā pūrvānubhūtavi#ेyābhedasya puro-vartini siddhāvapi kathamanenānubhavitrabhedasiddhiḥ? tadānīmanubhavituśca madarthasya, idānīmanubhavituśca madarthasyābhedāviṣayatvena bhede'pyasyāḥ pratīteḥ saṃbhavāt | na cānyānubhūte'nyasmaraṇāsaṃbhavādabhedasiddhiriti vācyam, tahrrabhedastayā yuktayā sidhyatu; na tu pratyabhijñāpratyakṣeṇa | yadi ca tāvanmātra eva saṃraṃbhastarhi vakṣyamāṇāyāḥ pratyabhijñāśrāyatvayuktereva pramāṇīkaraṇasaṃbhavāt pratyabhi-jñāviṣayatvasya pramāṇīkaraṇamayuktamiti cet-na; 2yaḥ pūrvaṃ mayānubhūtaḥ, sa evāyamarthastenaiva mayānubhūyate, iti pratyabhijñāyāḥ pramā-ṇīkaraṇasaṃbhavādityatra tātparyāt | utpattisthitī siddhe iti | "jānāmi' iti jñānānukūlakṛtimattvapratīterutpattipratītiḥ, laṭā dhātvarthavartamānatvapratīteḥ sthitipratītiriti bhāvaḥ | nanu "jānāmi' ityādau dhātvarthāśrayatvameva pratīyate; na tu tadanukūla-kṛtimattvam | ata eva nityajñānāśrayasyāpi paramātmanaḥ "vedāhaṃ samatītāni' iti jñānāśrayatvapratītiriti yadyaparitoṣaḥ, tarhi "mama jñānamutpannam' iti pratītirutpattau pramāṇīkaraṇīyā | jñātureva mametyuktiriti | tṛcaḥ kartṛtvārthakatvenānantarakālotpanna-tvapratīteriti bhāvaḥ | nirodho nāma paṭasaṃviditi | yadyaṣyutpatteḥ prathamakṣaṇayogitvarūpatvavat vināśasya caramakṣaṇayogivamapi suvacam-tathāṣyuttarottarāvasthāsabandhasyaiva pūrvapūrvāvasthāvināśatvamiti draṣṭavyam | ātmā hi pratisaṃdhatta iti | na tvantaḥkaraṇamiti śeṣaḥ | anubhūterātmatve anubhavitrabhedapratisaṃdhānamanubhūteḥ kathaṃ syāditi bhāvaḥ | ubhayābhyupetā saṃvideveti | bhāṣye jñāturubhayānamimatatvaṃ pratīyate | mṛṣāvādibhiśca tadabhyupagamāttadīyaśaṅkāparihāraparatvamayuktamiti jñātṛsvarūpānabhyupagantṛbauddhaikadeśimataṃ prasaṅgānnirākarotītyāha-bauddhaikadeśibhiriti | upalabdhiparāhatatvātsaṃvidātmatvamanu-papannamiti | saṃvida evātmatvam, tadvayatiriktasyātmatvābhāva ityetasya tadvayatīriktopalabdhiparāhitatvādityarthaḥ | ata eva- astu jñāturapyupalambhaḥ | naitāvatā saṃvidatmatvamamupa'labdhiparāhatam | na hi saṃvidanātmeti kaścidupalambho'stīti codyaṃ parākṛtaṃ veditavyam | etādṛśakliṣṭārthāśrayaṇaprasaṅgaparihārāya mṛṣāvadiśaṅkāparihāraparatayā vyācaṣṭe-yadvā saṃvidaḥ paramārthatveneti | ahamarthātmatvasamarthanam asmatpratyayatvena parābhyupagata iti | mṛṣāvādimatrepi "aham' iti pratyayarūpe'smatpratyaye cidacidaṃśadvayabhānābhyupagamādyayāśrute- 'pi na doṣa iti draṣṭavyam | anvayitrayamiti | yadyapi …

… "anubhūtirātmā pratyaktavāt', "anubhūtiḥ pratīcī svayaṃprakāśatvāt', anubhūtiḥ svaprakāśā, abhubhūtitvāt' iti vyatirekikrayavat "ahamartho nātmā parāktavāt' "ahamarthaḥ parāk jñānādhīnaprakā- śatvāt' "ahamartho jñānādhīnaprakāśaḥ cidyayatiriktatvāt' ityevamuttarotarasya pūrvapūrvasādhakatayopanyāsa eva suśliṣṭaḥ-tathāpi sādhanakamavaicitrapradarśanārthamevamuktamiti draṣṭavyam | bhāṣye-cinmātrātirekī yuṣmadartha eveti | yuṣmadartha eva anātmaivetyarthaḥ | "sa ātmā' ityasya pratinirdorūpatvāditi draṣṭavyam | itarānumānacatuṣṭayamiti | "anubhūteścittvāt svaprāśatvam', "ahamarthasya cittvādasvaprakāśatvam' ityanumānadvayaṃ vihāya, "anubhūteḥ svaprakāśatvāt pratyavatvam', "pratyaktavāccātmatvam' ityanumānadvayasya ca, "ahamarthasyāsvaprakāśatvāt paroktavam', "tataścānātmatvam' ityanumānadvayasya ca dūṣaṇamāhetyarthaḥ | nanu "ahaṃ jānāmi' ityatra jñānaśeṣitvalakṣaṇapratyaktavasya kathaṃ bhānamityāśaṅkayāha-dharmitayāvabhāsādeveti | nanu "aham' ityatra cidaṃśropi bhāsata iti vadantaṃ prati nedamuttaram, aṃśadvaye'pi vṛttijñānāśratvapratīteriti cet-na; "aham' ityatrāṃśadvayānupalambhāt | upa- lambhe ca citropyahamarthatayā ahamarthānātmatvoktirvirudhyeteti bhāvaḥ | pratyaktavaṃ viparītasādhakaṃ cetyāheti | ahamarthātmatvasādhakamityarthaḥ | svaṃprakāśatvahetoḥ satpratipakṣatvaṃ ceti | tulyabalatvā- bhāvāt bādhitārthatvamityatra tātparyam | itarathā pratyaktavahetorasiddhidāḍhar¬miti pūrvagranthavirodhāt | yadvā viśeṣaḥ(ṣa) darśanābhi- prāyeṇa satpratipakṣatoktiriti draṣṭavyam | saṃvitpratyattavahetorasiddhiśca siddheti | pūrvamahamarthavyatiriktatvāhatunā asiddhiruktāḥ; adhunā ahaṃpratyayāviṣayatvahetuteti bhedaḥ | yadvā saṃvitpratyaktavasādhakasvaprakāśatvahetonryāṣyatvāsiddhiśca siddhetyarthaḥ | ato na paunaruktayaprasaṅga iti draṣṭavyam | yatsaṃbandhitvena duḥkhajñānamiti | udvegaheturbhavatīti śeṣaḥ na hi śāstraṃ śravaṇādinirapekṣamiti | yadyapi kṛtasāṅgādhyayanasya śabdo'rthapratyāyako bhavatyeva, tathāpyanuṣṭhānaparyavasāyipramitijanakatvaṃ śāstrasya śravaṇādisāpekṣam | śravaṇaṃ ca bubhutsādhīnam | sa ca puruṣārthatvaparyavasāyitvāvīneti bhāvaḥ | jñātavyasyeti | mumukṣujñātavyasyetyarthaḥ | ahamarthasya niyatvakathanamapīti | yadyapi, 'nātmā śruteḥ' ityatrāhamarthasya nityatvaṃ na sādhitam, api tvātmanaḥ-tathāpi tasyātmatvaṃ siddhi-mityābhimānena tathoktamiti draṣṭavyam | jñānasvarūpatvajñānaguṇakatve tadvayatiriktavādahamartha iti | bhāṣye na cāsau jñātāhamarthaḥ ityatra jñāteti hetugarmaṃ viśeṣaṇam | vakṣyati ca-na hi dīpādeḥ sva-prabhāvalanirbhāsitatvenāprakāśatvamiti | tataśca svadharmabhūtajñānaprabhāvalanirbhāsyatayā kathaṃ jñātṛrananyaprakāśatvamityākṣiṣyā-nātmatvasādhakahetoranyādhīnaprakāśatvasyāsiddhimabhiprāyannāhetyarthaḥ | tacca kathamityatrāheti | prakāśāśrayasya tasyānubhūtyādi-śabditasakarmakasakartṛkajñānarūpaprakāśatvaṃ kathamityākṣepabhiprāyaḥ | caitanyaṃ jñānatvamiti | vyavahārānuguṇatvamityarthaḥ | ātmani jñānābdasyasvaprakāśatvābhiprāyatvāt, ātmani prayujyamāno jñānaśabdaḥ svaprakāśe rūḍha ityuktatvācca vyavahārānuguṇatvalakṣaṇa-svaprakāśatvameva jñānaśabdeneha vivakṣitam | taccātubhūtisaṃvidādiśabdānabhilāpanīyasyāṣyakarmakasyakartṛkasya yujyata iti bhāvaḥ | ahamarthasya caitanyasvabhāvatva iti | "annāyaṃ puruṣaḥ svayaṃ jyotiḥ' ityādivākyairananyādhīnaprakāśatvalakṣaṇacaitanyasvabhāvatve pramāṇaṃ darśayiṣyan, prakāśaguṇakasya kathamananyādhīnaprakāśatvaṃ sajātīyānvayadarśanarūpayogyatāyā abhāvādityāśaṅkaya prakā-śatvasvabhāvasya prakāśaguṇakatvaṃ dīpādau dṛṣṭati#ि yogyatāṃ pradarśayatītyarthaḥ | na tu svaprakāśatvalakṣaṇacaitanyasvabhāvatvamiti manta- vyam | etena-"ahamarthasya caitanyasvabhāvatve śrutipramāṇaṃ vakṣyan' iti granthaparyālocanāyāṃ caitanyasvabhāvatvamevānanyādhīnaprakāśa-tvamiti pratīyate | "yaḥ prakāśasvabhāvaḥ so'nanyādhīnaprakāśaḥ' iti tarkasyānanyādīnaprakāśatvapratipādakaśrutyatugrāhakatvasyaiva yuktatayā caitanyasvabhāvatvānanyādhīnaprakāśatvayoraikyāvaśyaṃbhāvāt | tataścāhamartho'nanyādhīnaprakāśaḥ svaprakāśatvāditi sādhyasādhanayoraviśeṣaḥ, dvayorapi caitanyasvābhāvatvarūpatvāt-iti śaṅkā parāstā, caitanyasbhāvatvasyaikarūpatvābhāvāt | kecittu-ahamartho'nanyādhīnaprakāśaḥ svayaṃprakāśatvāditi pūrvoktānumāne vyāÏpta darśayatītyāpi vyācakṣate | na ca-"tatra svayaṃprakāśatvaṃ hetuḥ, iha tu prakāśasvabhāva ityucyata' iti vairūpyaṃ śaṅkayam, dvayoraṣyekatvāt | svapayaṃ prakāśatvādityasyāpi prakāśasvabhāvatvāditye- vārtha iti | tasminnapi vyākhyāne na doṣaḥ | ātmadīpeti | atra samāhāragarbho dvandvaḥ | ataścatuṣrvapi na dvivacananirdeśānupapatti- riti draṣyavyam | yādṛśamiti sākṣātparaṃ-paraudāsīnyena vyavahārānuguṇatvamityarthaḥ | yadvā ātpadīpayordharmabhūtajñānaprabhayorityarthaḥ | tādṛśamiti | dīpatatprabhayoraujjāpalyam, ātmadharmabhūtajñānayoḥ sphuraṇamityarthaḥ | sādhyavaikalyanāśaṅkayeti | idamupalakṣaṇam - sādhanavaikalyamityapi draṣṭavyam | rūpitatsamavetārtheti | da ca rupitatsamavetārthayoḥ rūpapekṣeyā-dhamryantaratvāttena kataṃ tadvāraṇamiti vācyam, dhamryantaraśabdasya svāśrayetaradravyārthakatvasyottaragranthe spaṣṭatvāt | caitanyasvābhāvatetyādi bhāṣyamiti | yadyapi "yaḥ prakāśaspabhāvaḥ' ityārabhya tarkarūpatvaṃ prāgupanyastam, tathāpi caitanyasvabhāvatetyārabhya tarkarūpatve'pi virodhābhāvādevamuktamiti draṣṭavyam | jñānadharmakatvajñānasvarūpatokteriti | hetusādhyayoḥ pradarśanāditi bhāvaḥ | nanu karpūrādīnāṃ dvaropalabdhagandhānāmiti (dūyopalabdhagandhānāmiti) hetugarbhaviśeṣaṇam | karpūrādīnāṃ dvaropalabdhagandhatvādi- tyarthaḥ | ataśca yat kaiściduktam-"dvaropalabdhagandhānāmityetat prakṣiptam | tathāhi sati samudgasaṃpuṭādīti granthasyāprasaktapratiṣedhatā-prasaṅgāt' iti-tannirastam | atra samudgasaṃpuṭayoḥ sāmānyaviśeṣarūpeṇārthabhedasattvānna paunarukatyaśaṅkā | ubhayayādisaṃpratipannānā-meveti | upalabhyamānagandhaśrayaṇāmeṣāmevāvayavānāṃ niścalatayāvasthitimātrameva laghu; na tu-teṣāmavayavānāṃ saṃyogaviśeṣarūpa upaniṣātaḥ, taddhetukadhamryantarotpattiḥ, taduttarakṣaṇe viśaraṇam, tadadhīnadharmināśaḥ, punarapi taduvarakṣaṇe puñjībhāvena dhamryantarotpatti-rityādikalpanam | ato na gauravamiti bhāvaḥ | akṛtiriti | nivryāpāraḥ, niścala ityarthaḥ | vāyutejaḥprabhṛtibhiḥ saṃbandhāditi | raśmimattve teja saṃbandha eva prayojaka iti draṣṭavyam | gatvagaṇāṃ raśmīnāmiti | kapālaṃ nirmidya salile praviṣṭānāmapi tato-'cirādūdhvarnirgamanameva syāt; na tu tatra viśrama iti bhāvaḥ | agnyavayavasaṃkrāntyaivauṣṇayopalambha iti | viśaraṇamantareṇai-vāgnisahacaritāgnyavayavasaṃkrāntyaivauṣṇyopalambhaṃ ityarthaḥ; "ātapatapteṣvapi na kiraṇaviśaraṇādavayavasaṃkrama' ityuttaragranthānusā- rāt | kecittu-agnitapte viśīrṇāvayavasaṃkramaṇamabhyupetam | ata eva hi siddhaṃ naḥ samīhitam, teṣāmeva viśīrṇāvayavānāṃ prabhā-tvāvagamādityāśaṅkaya niṣidhyate "salilādau saṅkramantaḥ' ityuttaragrantheneti varṇayanti | tadupāttamuktāgnyavayavakāryamiti pratī- yata iti | atra kecit - sauryaraśmīnāṃ saṃtāpahetutvasyāgnyavayavadvārakatve'gnīnāṃ saṃtāpanahetutvamādityaraśmyavayavānupraveśakṛta- miti kiṃ na syāt? ubhayorapi parasparānupraveśasya prāmāṇikatvāt | tasmādaṣyubhayoraṣyuṣṇatvāviśeṣāt saṃtāpahetutvameva vaktavyam | na tvanyatarasyānyataradvārakatvam | na hi "vāyurdhūliṃ varṣati śoṣayati' ityukte śoṣaṇasyāpi kiṃcid dvāratayāpekṣitam | na cāgnīnāṃ divāpi tāpahetutvadarśanāt | tadā sūryaraśmyavayavānupraaveśābhāvāt svata evāgnestāpahetutvamiti vaktuṃ śakyam, "raśmyanusārī' iti sūyoktanyāyena rātrau sūryaraśmīnāṃ saṃtāpahetutvasya siddhatayā tadānīmagnyanupraveśābhāvāt saṃtāpahetutvaṃ na syāditi sāmyāt | agnyavayavādīnāmanupraveśa t saurakiraṇānāmanupraveśe doṣābhāvāccetyapi draṣṭavyam (vadanti?) | nanu ṣloṣaṇadravībhūteti | atra kecit-ayaṃ granthaḥ ūdhrvamudgagyeti ūdhrvagamanatiryaggamanasvabhāvavirodhapradaśarkabhāṣyasyāvatārikā; na tu viśaraṇapiṇḍībhāvasvabhāvavirodhapradarśaksya | na hi viśaraṇasvabhāveti pūrvabhāṣyasya tatpūrvamevāvatāritatvāt | ataśca ūdhrvamudgamyetīti pratīkagrahaṇaṃ yuktamiti vadanti | ṝjurdaśa eva chāyāyogādavagamyata iti | yadi prabhāya ṝjuprasaraṇaniyamo na syāt, tadā dīpaprabhāvyavadhāyakastambhāntaritānvakārasthale prabhāyā vakramārgeṇa vāyunītapāṃsūnāmiva gamanaprasaṅgena tatratyāndha-kāre'ṣyārjavaṃ na syādityarthaḥ | nanu tirodhāyakapadārthaṃ prati ṝjupradeśa eva chāyāyoge niyamo nāsti; tathā hi sati vyavadhāyakasya padārthasya dīpasaṃnikṛṣṭatve pṛthvagrā sūkṣmasūlā chāyā nopalabhyetetyatrāha - chāyāvaipulyamiti | chāyāpṛthvagranvaṃ nirupyamānaraśmīnāṃ pṛthvagrasūkṣamamūlatvanibandhanamityarthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ- yāvaddeśaprasaraṇaśīlāgravanto raśmayo nirudhyante tāvaddeśaprasṛtā chāyā bhavatīti | utpattivināśasāmagrībhpāmiti | ayamihanumānakramaḥ - dvitīyādivatryavayavāgnisaṃyogo dīpotpādakaḥ vatryavayavāgnisayaṃyogatvāt, prathamavatryavayavāgnisaṃyogāt | prathamavartikāvayavanāśo dīpanāśahetuḥ, vartikāvayavanāśatvāt caramavartikāvayavanāśavaditi | bhāṣye auṣṇayādhikyamityādyupalabdhivyavasthāṣyamiti | idamupalakṣaṇam-auṣrayādhikyaṃ na prabhādharmaḥ, apitūdbhūtasparśānāṃ tatsahacari- tānāṃ tejovayavānāṃ dharma ityapi suvacamiti draṣṭavyam | anena pakṣyamāṇaśrutivākya iti | nanu jñānādivyapadeśasya svapraśāśatva- mādāya nirvāhaḥ | svaprakāśatvasya tu caitanyasvabhāvatvamādāya nirvāhaḥ; caitanyambabhāvatā hi svaprakāśateyupapādanāt; ato'nyo-nyāśraya iti cet-na; caitanyasvabhāvatvamityatra caitanyalakṣaṇajñānatvaṃ vyavahārānuguṇatvamātrameva, na tu saṃvidanubhūtyavagatyādiśabda-pravṛttinimittatvamabhipretyeti pūrvoktatvādadoṣāt | vyatirekaśabdena niḥśeṣagrahaṇaṃ kṛtamiti | antaraṅgaḥ kṛtsnaḥ saindhavaghana ityapekṣayā bahiraṅgavyatiriktaḥ, kṛtsnaḥ saindavadhana ityukte, asaṃkucitasarvāntaraṅgapratītiranubhavasiddheti bhāvaḥ | svasaṃbandhitayā pratītamiti | svasaṃbandhāpratītau svasaṃbandhitayā apratītamityanvayaḥ | jñānāntaravedyatvaṃ syāditi | jñātṛjñāna-saṃbandhaviṣayakajñānasya saṃbandhibhūtajñātṛjñānaviṣayakatvāvaśyaṃbhāvāditi bhāvaḥ | nanvevaṃ jñānatvavaiśiṣṭayamātmani ca pratyakatvā-nukūlatvaikatvavaiśiṣṭayaṃ kathaṃ bhāyāt? vaiśiṣṭayānuyoginaḥ svasya svaviṣayatvāsaṃbhavādityapi vaktuṃ śakyamiti cet, tasyāṣyākṣepa-syeṣṭatvāt | saṃbandhaviṣayakajñānena saha jñātṛsaṃbandhasyāpīti | jñātṛvyavasāyasaṃbandhaviṣayakānuvyavasasāyena saha jña tuḥ saṃbandha- syāpi vedyatvāyānuvyavasāyānuvyavasāyaḥ svīkatavrya ityarthaḥ | ahamartho hi viśeṣyataikasvabhāvaḥ svātmanāmupasthāpayatīti | na ca pratyavatvānukūlatvaikatvabhinnātmadharmagrahe ātmanaḥ sāmathryābhāvāt kathaṃ viśeṣyatvasya grahaṇamiti vācyam, viśeṣyatvasya svabhāvānatiriktatvena grahaṇasaṃbhāvāt | na ca viśeṣaṇatvaviśeṣyatvasvabhāvagrahaṇe'pi parasparanirūpitatvāgrahāt kathaṃ viśiṣṭavya- vahāra iti vācyam, parasparanirūpitatvāsaṃsargāgrahasyaiva saṃsargagrahakāryajanakatvāt, tasyāpi tadubhayasvarūpatvādvā grahaṇopapatteḥ | nanu pratyakpadajanyopasthiterātmaviṣayatvaṃ vaktavyam, tatra prakāśadvayasyābhyupagantavyatvāt | tatrāvedyatvalakṣaṇasya svaprakāśatva-syāsmadi#ेṣṭatvābhāvāt prakāśadvayasattve na doṣa ityeva parihartavyamiti cet-satyam, "ghaṭamahaṃ jānāmi' iti jñānaṃ cakṣurindriyaja- nyam; na tu naiyāyikamata ivānuvyavasāyarūpaṃ manojanyam | na hi cakṣurjanyajñāna ātmano viṣayatvaṃ saṃbhavati | ato'hamityeva dharmī sphurati | ghaṭajñānāṃśaḥ svaprakāśatayā bhāsata ityeva vaktumucitamati bhāvaḥ | jaḍatvaprayuktam hi tatreti | jaḍasthalīyasahā- vabhāsa evaikajñānagamyatvaprayojaka ityarthaḥ | vyutpattinimittamastviti | yathā "vāsasvī devadattapadavācyaḥ' ityatra vāso devadattapadavyutpavidaśāyāṃ nimittameva, na tu śakyako-ṭipraviṣṭam - tathetyarthaḥ | dharmabhūtajñāne sāvakāśo'smanmata iti | nanu paramatrepi "jñāyate'nena' iti vyutpattyā antaḥkaraṇavṛtti-jrñānamiti vṛttijñāne saṃbandhiśabdaḥ sāvakāśa iti ceta-na | jaḍāyāmantaḥkaraṇavṛttau jñānatvokterasaṃgatatvāt; bhāvapratyayāntajñāna-padavācya eva saṃbandhitvavyavahārācceti bhāvaḥ | uta svasmai svayaṃprakāśamānatvamiti | atra kecit-svasmai bhāsamānatvamiti tṛtīye vikalpe saṃvidi asiddhayā dūṣite sati svasmai svayaṃbhāsamānatvamiti catutharvikalpasyotthānāsaṃbhavena, "tasmāt svātmānaṃ prati svasattayaiva sidhyan ajaḍo'hamartha evātmā' iti bhāṣyasya catutharvikalpadūṣaṇatvaṃ na yuktam | tasmādityādibhāṣyasya pūrvaprastutavikalpadūṣaṇopasaṃhāre svarasasya pakṣāntarapratikṣepaka-paratayā vyākhyānamapi kliṣṭam | tathā tasyaiva bhāṣyasya jñānakarmatāmantareṇa vyavahārānuguṇatvaṃ jñānāntaranirapekṣaprakāśatvamitveva-vidhapañcamapakṣavikalpadvayanirasanaparatvavarṇanamapi kliṣṭam | na hi "tasmāt svātmānaṃ prati svasattayaiva sidhyannajaḍo'hamartha evātmā' iti bhāṣyaṃ jñānakarmatāmantareṇa vyavahārānuguṇatvarūpapañcamapakṣavikalpasya dūṣaṇībhavitumarhati | tasmin hi pakṣe'hamarthe eva vya- bhicāra udbhāvyaḥ, na tvahamartha evātmeti | jñānakarmatāmantareṇa vyavahārānuguṇatvasyāhamartha iva saṃvidyapi sattvenāhamartho'pyātmetyeva vaktumucitatayā "ahamartha evātmā' sati vaktumacitatvāt | tataśca svasattāprayuktaprakāśatvaṃ vā, avyabhicaritaprakāśamattākatvaṃ vā, tattve sati svasmai bhāsamānatvaṃ, vā, anyasaṃbandhānapekṣaprakāśatvaṃ veti | caturdhā vikalpo'bhimataḥ | bhāṣye'pi tathaiva pratīyata iti vadanti | pratyakṣabādhaḥ sarvasādhāraṇaṃ dūṣaṇamiti | "aham' iti bhāsamānasyaivātmatvena tasya jñānāśrayatayā jñānabhedanaiva pratīteriti bhāvaḥ | yadvā "ahaṃ jānāmi' iti tasyāhamarthadharmatvagrāhipramāṇabādha ityarthaḥ | anaikāntyāṃvarodhayoranyatareṇeti | svadarśane pakṣatrayavṛtti-tvarūpamanaikāntyam; paradarśane pakṣavipakṣamātravṛttitvarūpavirodha ityarthaḥ | na vyabhicarati prakāśo yasya sattā-miti | atra kecit - na vyabhicarati prakāśaṃ yasya satteti pāṭhaḥ samīcīnaḥ, tasyaivārthasyocitatvāt | sattāyā eva prakā-śavyāpyatvasya vivakṣitatvāt, bhāṣyasthāvyabhicaritaśabdasya karmaṇi ktapratyayāntatvena kartari ktapratyayontatvābhavāditi vadanti | parasmai bhāsamānatvamupapādayatīti | "ahaṃ sukhī' ityatrāhamathasrya sukhaśeṣitvabhānāt sukhasyaiva prakāśarūpatvāt sukhaprakāśa-śeṣitvalakṣaṇaṃ prakāśaphalitvamapi "ahaṃ sukhī' ityatra bhāsata iti bhāvaḥ | athāhamarthasya bhrāntisiddhatvamiti | na ca bhāṣye jñātṛtayāvabhāsate iti | jñātureva bhrāntisiddhatvaṃ pratīyate, nāhamarthasyeti vācyam - ahamarthasyaiva jñātṛtvāt | ata eva parihārabhāṣye anubhavitāhamarthaḥ pratīyate anubhūtiraha mitītyuktam | bhāṣye-anubhūtiḥ para- mārthato nirviṣayā nirāśrāyeti | atrāśrayaviṣayaśabdau bhāvapradhānau | jñānāśrayatvajñānaviṣayatvaśūnyetyarthaḥ | "sā jñātṛtā bhrānti-siddhā rajatateva śuktiśakalasya,' anubhūteḥ svātmani kartṛtvāyogā'diti pūrvapakṣabhāṣyānurodhāt | ata eva jñātṛtvasya bhrānti-siddhatvopapādane paramārthato viṣayāśrayaśūnyaviṣayatvopapādamanupayuktamiti śaṅkā'pi nirastā | atra ca jñānaviṣayatvāśūnyatvopa- pādanaṃ dṛṣṭāntatayā, na prakṛtopayogitayeti draṣṭavyam | yadvā nirāśrayā tādātmyasaṃbandhenādhyasyamānajñātṛśūnyetyarthaḥ | ata eva anubhavasāmādhikaraṇyenāhamarthaḥ pratīyeteti granthasvārasyaṃ draṣṭavyam | tatra na saṃbandhamātrādhyāsa iti | yenāhamarthavaiyadhikaraṇyena pratītiḥ "daparṇe mukham' itivadupapadyeteti bhāvaḥ | prabhā maṇisāmānādhikaraṇyenaiva hi bhātīti | nanu prabhāyāṃ prabhāśrayamaṇyadhyā-savadanubhūtāvanubhūtyāśrayāhamarthādhyāmaḥ kuto na saṃbhavavediti cet-na | tatrādhiṣāṃnaprabhātiriktaprabhāśrayābhedādhyāsaḥ saṃbhavet | anu- bhūtau dvitvābhāvānna tathā saṃbhavatīti bhāvaḥ | padadvayapravṛttinimivayoriti | nanu mālinyapadapravṛttinimivasya mālinyatvasya rāga-padapravṛttinimittasya rāgatvasya ca kathaṃ diṅnabhovṛttitvam? kathaṃ vā "sarvadikṣvapi saiva me' iti sarvāsu dikṣu kāminyadhyāse diva-tvakāminītvasāmānādhikaraṇyamiti cet - na; tādṛśasthale saṃsargāroparūpatayā vaiyadhikaraṇyena bhramasaṃbhavāt | na cātrāpi saṃsa-rgāropo'stviti vācyam, tathā hi sati 'dikṣu kāminī', "dikṣu mālinyam' itivat "anubhūtāvaham' iti pratītiprasaṅga iti bhāvaḥ | tadadhikaraṇādhyāsātudaya iti | anubhūtitvāsphuraṇasya bhramahetutvaṃ vadatā anubhūtyasphuraṇamadhyāsaheturityuktaṃ syāt | tata-ścādhiṣṭhānamphuraṇarūpahetvabhāvādadhyasānudayaprasaṅga iti bhāvaḥ | adhiṣṭhānasphuraṇasya hetutvābhāvādadhyāsodayaḥ saṃbhavatītyākṣipati-nanvadhyāsānudayo durvaca iti | tadaprakāśādadhyāsodaya iti | tatprakāśasyāhetutvādadhyāsodaya ityarthaḥ | apratipannasyādhiṣṭhā-natvāyogāditi | adhyāsadaśāyāmapratipannasyetyarthaḥ | dūṣaṇāntaramāha-viṣayāśrayaśūnyāyā iti | kecittu-apratipannasya | sarvathā apratipannasyetyarthaḥ | tadupapādakamuvaravākyamiti vadanti | jñātṛtvasyāntaḥ karaṇadharmatvanirāsaḥ jñātṛtvaparaśrutivākyāditi | "parāt paraṃ puriśayaṃ puruṣamīkṣate' "sarvaṃ ha paśyaḥ paśyati' ityadivākyādityarthaḥ | tādṛśāhaṃkāra-granthisthamiti | vikārijaḍadravyasthamityarthaḥ; na tu vikriyātmakajaḍadravyasthamiti mantavyam, avikriyasyeti pūrvagranthānusārāt vikārāspadeti | bhāṣyānuguṇyācca | dṛśyatvādityartha iti | dṛśyatvāditi śeṣa ityarthaḥ | dehātmabheda iti | dehasya jñātṛtvābhāva ityarthaḥ | kkacijjñātṛtvābhāvaprayojakasyeti | nanvevaṃ jñātṛtvasya cittvaprayojyatvaṃ syāt | na ceṣṭāpāttiḥ | dharmabhūtajñāne jñātṛtva- prasaṅgaḥ | na ca cittvamātmatvam, tadabhāvo jñātṛtvābhāvaprayojaka iti vācyam, ātmatvajñātṛtvayoḥ prayojyaprayojakabhāvasya kkāṣya-grahāditi cet-na-ātmatvajñātṛtvayoḥ prayojyaprayojakabhāvāgrahe'ṣyātmatvābhāvasya jñātṛtvābhāvaprayojakatvadarśanāditi bhāvaḥ | vastutastu acetanatvādītyatra tadguṇasaṃvijñānatvahuvrīhiṇā dṛśyatvādikamuktamiti dhyeyam | pūrvoktavyāptisthāpanāyeti | "ceta-nāsādhāraṇadharmatvācca jñātṛtvasye'ti pūrvoktavyāptisthāpanāyetyarthaḥ | na hi vayaṃ draṣṭṛtvādīti | dehasya jaḍatvānna draṣṭṛtvam | tata-ścānātmatvamiti cārvākaṃ prati na dehātmabhedaṃ sādhayāmaḥ | api tvātmano dṛśisvarūpatvāt dehasya cātathātvāt dehasyānātmatva- mityeva sādhayāma ityarthaḥ | draṣṭṛtvābhāvasyācetanatvādiprayojyatva iti | acetanatvādītyatra atadguṇasaṃvijñānabahuvrohivaśāt dṛśyatvasya grahaṇāt | draṣṭṛtvābhāve'pyacetatvādikamityuttaratrāpi dṛśyatvameva vivakṣitam | mṛṣāvādyasādhāraṇeti | yadi dṛśyasya draṣṭṛtvam, tarhi dṛśitvamapi kiṃ na syāt? yadi ca karmaṇaḥ kriyātvaṃ na saṃbhavatītyucyeta, tarhi karmaṇaḥ kartṛtvamapi na saṃbhavati; karma-tvakartṛtvakriyātvānāṃ parasparavirodhāditi bhāvaḥ | yadyapi siddhānte dṛśerapi dṛśyatvamabhyupagatam-tathāpi paramatānusārādevamuktamiti draṣṭavyam | rajatapratyayagocaratvamātreṇeti | rajatapratyayasya rajatavi#ेyatvavat ahaṃpratyayo'pyātmaviṣayaḥ, ahaṃtvamevātmatvamiti sthi-tatvāt | tataścāhaṃpratyayaviṣayatvaṃ nātmatvabādhakam; pratyutātmatvasādhakameveti bhāvaḥ | paramātmanyanātmatvādiprasaṅgaścediti | yadi paramātmā kartā syāt, anātmā syādityāpādane, tasmānna karteti viparyaye paryavasāne, kartṛtvādiśrutyā bādhaprasaṅga ityarthaḥ | dvitīye paramātmanyasiddhiriti | kartṛtve'haṃpratyayagocaratve cābhyupagamyamāna ityasya paramātmanaḥ spandarūpakriyāśrayatve'haṃ pratyocaratve cābhyupagamyamāna ityarthaḥ paryavasitaḥ tataśca tathābhyupagamo'siddha ityarthaḥ; tarke parābhyupagatasyaivāpādakatvāditi bhāvaḥ | prasaramapekṣyodeyāstamayāvyapadeśa iti bhāṣye prasaraśabdasya prasaraṇārthatvamāśritya prasaraṇānvayavyatirekābhyāṃ mānasyāṃśina udayā-stamayavyavahāra ityarthaḥ pratīyate | prasaraśabdasya pacādyajantatayā prasaraṇakartṛparatvamāśritya prasṛtāṃśamapekṣya tanmātra eva prasaraṇa-saṃkocadaśāyāmudayāstamayavyapadeśaḥ, na tvaṃśinītyaṣyarthaḥ pratīyate | ato'rthadvayaparatayā vyācaṣṭe - prasarānvayavyatirekāviti | mukhāntareṇāpīti | tacca na svābhāvikaṃ rūpam iti bhāṣye tat svābhāvikaṃ ca na bhavatīti ca śabdo bhinnakrama iti bhāvaḥ | svābhāvikaṃ rūpaṃ kathamityatrāheti | atra kecit-nirvikāratvaśrutyaḥ svābhāvikavikāraniṣedharā ityekā vyākhyā | upā-dhivinirmuktasvābhāvikamuktasvarūpe vikāramātraniṣedhoparā ityaparā | tatra pūrvavyākyāyām, tacca na svābhāvikam, api tu karmakṛtamiti bhāṣye tacchabdaḥ kartṛtvaparaḥ | tataśca kartṛtvāśrayabhūtaṃ (bhūta)jīvasvarūpaṃ na svābhāvikam, api tvaupādhikam | svābhāvikarūpaṃ tu avikriyameva | vikāraniṣedhaśrutayaśca svābhāvikasvarūpaparā ityarthaḥ | imāṃ dvitīyavyākhyāmabhipretya svā- bhāvikaṃ rūpaṃ kathamityatrāheti granthaḥ pravṛttaḥ | pūrvasyāṃ vyākhyāyāṃ svābhāvikaṃ rūpaṃ katham ityākṣepasya vā avikāritvavacanā-nyupādhivinirmuktasvābhāvikarūpaparāṇītyuttaragranthasya vā asāmañjasyāt vyākyādvayamevedamityāhuḥ | na kadācidapi jaḍasyā-haṃkārasyeti | jaḍatvasya pratidvandvitayā nirdeśāt svarūpaparaśabdasvārasyāccānyathā vyācaṣṭe - yadvā svarūpaśabdo dharmipara iti | paroktajñātṛtvanirvāhanirāsaḥ samāsāntargatā vibhaktiriti | chāyāpattiḥ pratiphalanam | tataśraca "darpaṇasya karavālasaṃnidhānena karavālā pratiphalanāt' ityukte yathā karavāle darpaṇasya pratiphalanamityapi pratīyate, karavālasya darpaṇe pratiphalanamityapi pratīyateḥ evaṃ citpratiphalanamityukte ceti pratiphalanaṃ, ceto vā pratiphalanamityarthadvayamapi saṃbhavatyeva | etena-"devadattasya yajñadattadhanaprāptiḥ' ityukte yajñadatte devadattadhanaprāpti-rityartho yathā na labhyate, evam "ahaṃkāracchāyāpaviḥ saṃvidaḥ' ityukte, ahaṃkāre saṃvicchāyāpavirityarthaḥ kathaṃ labhyeteti śaṅkā galaḥstitā | na hi vyaṃ chāyāpaviśabdena | pratiphalanaṃ ca ṣaṣṭhayantamiva saptamyantamaṣyākāṅkṣatīti nānupapattigandho'pi | atra kecit-bhāṣye "keyaṃ tacchāyāpattiḥ' iti pāṭho yuktaḥ, pūrvatra tacchāyāpattyetyukteḥ | tataśca tacchabdasya kimahaṃkāraparāmarśitvam? uta saṃvitparāmarśitvam iti vikalpo yujyate cicchāyāpattiriti pāṭhe'pi jñātṛtvacchāyāpattiriti na vyākhyeyam, bhāṣye tathā'pratīteḥ; jñātṛtvacchāyāpattipakṣasya parairanudbhāvitatvācca | ata eva jñānacchāyāsaṃpavi saṃparkau kasmānna nirastāviti codyasyāpi nāvakāsaḥ | "tasmāvatsaṃyogādacetanaṃ cetanāvadiva liṅgam | guṇakartṛtve ca tathā karteva bhavatyudāsīnaḥ ||' ityuktarītyā caitanyasāmānādhikaraṇakṛtyāśrayatvalakṣaṇajñātṛtvasya cidacitsaṃnidhānena parasparacchāyāpattyā saṃbhava iti codayati- bhāṣye jaḍasvarūpasyeti | sāmānyato jñātṛtvasaṃbhavamātrapradarśane'pi antaḥkaraṇasyeti vā caitanyasyeti vā dharmiviśeṣasyānukteḥ cicchāyāpattyetyatrāpi ṣaṣṭhīsaptamīsamāsadvayasaṃbhavaṃ cābhipretya tatsaṃbhava ityatra jñātṛtvotpattiparatvaṃ niścitya kasya chāyāpattyā tadutpadyata (kutra jñānamutpadyate) iti pṛcchati-keyaṃ cicchāyāpattiriti | kimahaṅkāracchāyāpattiḥ saṃvida iti | tataśca tayā chāyā-pattyā saṃvidyeva jñātṛtvamityarthasiddham | evamuvaratrāpi ubhayatrāpi jñātṛtvāsaṃbhavabhāṣyasyāyamarthaḥ | caitanyasamānādhikaraṇakartṛtvaṃ hi jñātṛtvam | yatra caitanyaṃ na tatra kartṛtvaṃ, yatra ca kartṛtvaṃ na tatra caitanyamiti nobhayatrāpi chāyāpattyā vāstavajñātṛtvotpattiḥ sidhyatīti bhāvaḥ | ata eva nobhayatrāvāstavajñātṛtvamityuttara-bhāṣyaṃ ca svarasamiti vadanti | saṃparkaścopalambhānuguṇyeneti | pramātvasyautsargikatvāt rumākāṣṭhalāvaṇyavadevābhyupagantavyam | na tvayaḥpiṇḍauṣṇyavadeveti bhāvaḥ | daṇḍadevadattayoriti | ayaḥ-piṇḍāgnyādiṣu tathā darśanādityarthaḥ | apṛthagavasthitayoḥ saṃparkaścānupapanna iti | nanvapṛthagavasthi-tayorvahnidhūmayorvā dehātmanorvā saṃparko dṛṣṭa iti cet-maivam, jñānāhaṃkārayordharmabhāvenopalambhānuguṇyenāpṛthaksiddhatve jñātṛtvamapi vāstavameva kiṃ na syāditi bhāvaḥ | anutpannasyeti | anvayavyatirekābhyāmutpatterabhivyaktihetutayotpattirabhivyakti#ाbdavyapadeśyā bhavati | abhivyajyate asyā iti vyutpattyā apādāne ktini abhivyaktiśabdasyotpattiparatvasaṃbhavāditi bhāvaḥ | etadasvarasādāha-kiṃceti | prakāśotpattirūpā-bhivyaktiriti | nanu ca tatprakāśanamiti dvitīyapakṣābhedaḥ syāditi cet na; dvitīyapakṣe viṣayaviṣayibhāvo bhedagarbhaḥ, iha tu na tatheti draṣṭavyam | etadabhiprāyeṇa prakāśanamanubhavaviṣayaprakāśotpattiriti vakṣyati | svataḥ siddhaśabdasyānanyaprakāśyatvānanyā- tpādyatvarūpārtadvayasaṃbhavādubhayaśrā vyācaṣṭe-svataḥ siddhatayā hītyādinā | pūrvamiti | tata eveti bhāṣyeṇetyarthaḥ | anugrāhreti | anugrāhramanugrahasādhanam | anugrahasya koṭidvaye'pyanantarbhāvāditi | sarvasyāṣyanugrahasya koṭidvaye'pyanantarbhāvādityarthaḥ | vyā-ptismaraṇādiranugraha iti | taddhetubhūtavyāptyanubhavādiranumānānugrāhakaḥ | na cānugrahaḥ phalarambhaunmukhyaṃdhasāmathryodrvodhanamanyadeveti kathaṃ vyāptismaraṇāderevānugraharūpatvamiti vācyam, sādhanavyatirekeṇānugrahasadbhāve pramāṇābhāvāt | vyāptismaraṇānugṛhītamanu-mānamityuktistu "anubhavenānubhūyate' itivadupapanneti bhāvaḥ | indriyasaṃbandhahetutvenetyuktamiti | vastutastu idamanumānadiraṇyu-palakṣaṇam | nendriyāṇi, nānumānamiti niṣedhasya tulyatvāditi draṣṭavyam | anupaṅgeṇeti | uttarabhāṣyānuṣaṅgeṇetyarthaḥ | ācā-ryairubhayairuktamapi tadvikalpamukhena bhāṣyabhipretamityāha-ayaṃ tu bhāṣyābhiprāya ityādinā | ahaṃkāro'mūrtadravyamiti | aka-ṭhinadravyamityarthaḥ pakṣadvayanirāsānantaramevānyapakṣanirāsasya yuktatvāt na tāvadityanena tannirāso'nupapanna ityanyathā vyācaṣṭe-yadvā'haṃkārasyeti | bhāṣye - na kenāpi kadācit saṃvidāśrayamajñānamucchidyeteti | nanvahaṃ kārāpaneyatvayaṃ jñānasya vadanyaṃ prati kathamajñānasyānuchedā-pādanamiti cet-na | ahaṃkāranivartakatvapakṣasya garbhastrāveṇa gatatvāt jñānamātranivatryatvasyaiva vaktavyatvaṃ siddhavatkṛtya tatprasaṅgā- dida dūṣaṇarapādanamiti draṣṭavyam | ata evānubhūteranubhāvyatvābhyupagame'pītyanubhāvyatvamabhyupagamyapravṛtte granthe viṣayabhāvavirahite jñānamātra iti viṣayatvābhāvakathanaṃ pūrvottaraviruddhamiti śaṅkāpi nirastā, na ca saṃvidāśrayatvamityādibhāṣyasya prāsaṅgikatvā- diti dhyeyam | vyatirekavyāptirdaśirteti | jñānaviṣayatvābhāvādajñānavi#ेyatvaṃ nāstītyanumāne jñānaviṣayatvājñānaviṣayatvābhāvayoḥ pakṣādanyatrāvṛttevyartirekavyāptiriti bhāvaḥ | jñānanivatryājñānatva iti bahuvrīhiḥ | pratītivryavahārānuguṇyamiti | pratītiśabdena jñānasya parigrahe jñānānuguṇyasya jñāne'bhāvāt pratītyanuguṇasvabhāvatvāt jñānatatsādhanayorityasyāsaṃgatiḥ syāditi bhāvaḥ | prāmāṇyāprāmāṇyayodrvayorapi paratastvamiti ko'rthaḥ? yathā pṛthivyāḥ śīttatvamuṣṇatvaṃ ca parataḥ, svatastvanuṣṇāśītatvam, evaṃ vā; uta jñānasāmānyasāmagyratiriktotpādyatve sati yāvattadgrāhakasāmagrāhratvamiti vikalpya prathamaṃ dūṣayati-niḥsvabhāvatvādiprasaṅgā- diti | prāmāṇyāprāmāṇyayodrvayoraṣyabhāve sarvasyāpi vastunastadvattvatadabhāvavattvayodrvayoraṇyābhāvena tucchatvameva syādityarthaḥ | dūṣaṇāntaramāha-prāmāṇyāprāmāṇyeti | tatsaṃbandhāt jñāne tathātvamiti | yathā rumāsaṃbandhāt kāṣṭhe lāvaṇyam, anuṣṇāśīta-pṛthivyāmuṣṇaśītayoragnijalayoḥ saṃparkāduṣṇatvādipratibhāso vā tadvat prāmāṇyāprāmāṇyayostatvatibhāsasya vopapattirityarthaḥ | paratastvananupapannamiti | prāmāṇyāprāmāṇyayostucchatvameva syāt, anyatrāṣyabhāvāt atrāṣyasattvāt | uṣṇatvaśītatvayostva- nyatra vṛttisaṃbhavānna tucchatyamityarthaḥ | dvitīyaṃ dūṣayati-prāmāṇyabubhutseti | gṛhītṛprāmāṇyasyaiva niścayarūpatayā tatrāpi prāmā-ṇyagrahāpekṣāyāmanavasthetyarthaḥ | yadvā niḥkhabhāvatvādiprasaṅgādityādiśabdenānavasthāparigrahaḥ | ubhayaṃ vivṛṇoti-prāmāṇyaprā- māṇye ityādinā | kkacidātmasthatayābhivyañjanamabhyupetyeti | dīpādiṣvanaikāntyapradaśarnameva kkacidabhyupagamasūcanamiti bhāvaḥ | bhāṣye cākṣuṣatejaḥ-pratiphalaneneti | pratiphalanam pratihatiḥ | bhāṣye vastuto doṣato vā na kiṃcidiha kāraṇamitīti | vasturūpaṃ vā doṣarūpaṃ vā na kiṃcit karaṇamityarthaḥ | pratyakṣapramāyāṃ hi vastuśabdavācyo viṣayo hetuḥ ato vastunaḥ kāraṇatvamupapadyata iti draṣṭavyam | dharmadharmi-bhāvena vastuta iti | taseḥ sārvavibhaktikatvāt vastunāudharmadharmibhāvenetyarthaḥ | mūrtasvacchasthūladravyatvamiti | mūrtasvacchasthūla-dravyatvaprayuktaṃ cākṣuṣatejaḥpratiphalanarūpaṃ tātsth#ेnopalabdhau doṣarūpaṃ kāraṇamityarthaḥ | vastutaḥ kāraṇābhāvānna jñātṛtvaṃ vidyata iti | dharmadharmibhāvātmakasya vasturūpakāraṇasyābhāvānna jñātṛtvaṃ pratīyata ityarthaḥ | ataḥ pratyaktavamapīti jñapterapi na pratyakta-vasiddhiriti bhāṣye apirbhinnakramaḥ | pratyaktavasiddhirapi netyanvaya iti | anubhūterapi tathaivaṃ pratheti vaktavyamiti bhāṣye tathaive- tyasyo viśadāvabhāsatvenetyarthamabhipretyāvatārayati-vi#ाdāvabhāsābhāvāditi | nanu tathā -śabdasyāhaṃtvenetyartha evāstu | evaṃ ca na hi suptotthitaḥ iti bhāṣyamapi tadupapādakatayā taccheṣabhūtamastviti cet-satyam, yuktayantarāviṣkaraṇārthamevaṃ vyākhyopapatteḥ | jāgaritāvasthāyomeveti | aviśadāvabhāsāyogyāvasthāyāmapyaviśadāvabhāsābhyupagame tadyogyaṃvasthāyāṃ tadabhyupagantṛṇāṃ kā naḥ kṣatirityarthaḥ | pratyaktavasiddhayarthamiti | ato'haṃbhāvaviyuktetyanena virodha iti bhāvaḥ | pratyabhijñāviśeṣo'yamiti | "sukhamaham' ityaṃśe smṛtirūpaḥ, "asvāṣsam' iti svāpāṃśe kālāṃśe ca pratyabhijñāyogyānupalabdhirūpaliṅgādvayapratisaṃdhānajanyānumitirūpo nṛsaṃhā- kārajñānaviśeṣa ityarthaḥ | nanu-smṛte parvate vahnivyāṣyadhūmavattvajñānāt "parvato vahnimān' ityanumitiḥ parvatāṃśe'ṣyanumitirūpā; na smṛtirūpā | evaṃ smṛte sukharūpe ātmani svāpakālayoḥ saṃbandhānumitirātmāṃśe'pyanumitirūpaiva; na tu parāmarśarūpā | anu-mititvasyāvyāṣyavṛttitvāsaṃbhavat | astu vā'numitatvamavyāṣyavṛtti | tathāpi "sukhamaham' iti jñānamidānīṃtansukharūpāhamartha-viṣayakaṃ kuto na syāt? na hi tadaṃśe tattollekho'sti, yena smṛtitvaṃ svadhyavasānaṃ syāt | svāpavālīnānubhavasya deśakālādyago-caratvena svāpaṃkālīnātmani vyāvartakākārasya kasyāṣyabhāvena tasya pakṣīkaraṇāsaṃbhavenānumānena kīdṛśe ātmani svāpasaṃbandho bodhyeta? tasmādātmani svāpadaśāyāṃ yāvat dharmāntarasaṃbandho'vabhāsata iti nāṅgīkriyate, tāvat "sukhamaham' ityasya svāpakālī-nsukhānusaṃdhānarūpatvaṃ na sūṣaṣdam | tasmādetatpraghaṭṭakaṃ sarvaṃ na sundaramiti cet-atrāhuḥ-suṣuptidaśāyāṃ jāgraddaśāvilakṣaṇamānukūlyaṃ bhāsata iti siddham | tacca na svarūpabhūtajñānena | tathātve jāgaritadāyāmapi tadānukūlyaṃ bhāseta | tataśca yatā kaivalyadaśāyāṃ bhāsamānasya vilakṣaṇasyānukūlyasya na svarūpabhūtajñānaprakāśyatvam, evaṃ suṣuptidaśāyāmapi bhāsamānānukūlyaṃ dharmūtajñānenaiva bhāsate | jāgraddaśāyāṃ tu jāgradbhogapradakarmapratibandhavaśāt tadanukūlyaṃ dharmabhūtajñāna na viṣayaḥ | suṣuptidaśāyāṃ tu viṣaya eva | tataśca tādṛśaviṣayalābhāt tajjñānasya svaprakāśatvam | ata eva sukhitvaṃ jñātṛtvaṃ ca jñāyata iti bhāṣyamapi susaṃgatam | bahirviṣayaprasare paramindrayāpekṣā | ata eva, "indriyadvāreṇa vyavasthitamiti bhāṣyamapi saṃgatameva | tataśca dharmabhūtajñānenānukūlyaviśeṣavattayā jāgra-dādivilakṣaṇasmaraṇaṃ saṃbhavati | tasmānubhavasya saṃskārādhāyakatāsaṃbhavena smaraṇamapi saṃbhavati, taddaśāyāṃ kālasyāpi dharmabhūta- jñānena viṣayīkaraṇasaṃbhavāt, kālasya jñānamātravi#ेyatvāt, tatkālīne ānukūlyaviśeṣavattayā smṛta ātmani jñānābhāvarūpasvā- pasya yogyāsmaraṇaliṅgagamyatvasaṃbhavāt, svāpāṃśasyāpi tadānubhave'pibādhakābhāvāt, sarvāṃśe paramarśasya svarasasiddhatvācceti | vastutastu dharmabhūtajñānena vyāvartakākārāsphuraṇe'pi jāgraddaśāvilakṣaṇe pramṛṣṭattākasmṛtigocare'tiśayitasukhaviśeṣa ātmani tadānīṃtanārthāsmaraṇaliṅgena jñānābhāvarūpasvāpasya vā tasya svāpasyedānīmasattvena liṅgena svāpagatātītatvasya vānumāne doṣā-bhāvānnānupapattiriti draṣṭavyam | ahamarthātmasphuṇasamarthanam taccendriyadvāreṇa vyavasthitamiti bhāṣyasvārasyaviruddhaṃ ceti | "kṣetrajñāvasthāyāṃ karmaṇā saṃkucitasvarūpaṃ tattatkarmāguṇataratama- bhāvena vartate | taccendriyadvāreṇa vyavasthitam' iti bhāṣyaviruddhamityarthaḥ | na kiṃcidavediṣasityajñānasākṣitvena sthitiṃ vadateti | suptotthitasya na kiṃcidavediṣam' ityākārakasmaraṇānyathānupapattikalpitaṃ suṣuptikālīnaṃ "na jānāmi' iti yadajñānasākṣitvam, tenetyarthaḥ | tataśca suṣuptidaśāyāṃ "na vehiृ' ityajñānānubhavasaṃbhave'pi "nāvediṣam' ityākārakājñānānubhavāsaṃbhavāt kathametaditi na codanīyam | ajñānāśrayabhūtāhamartheti | ahamarthasyājñānāśrayatvamapyabhyupagantavyasam | tadbhānamapyabhyupagantavyamityarthaḥ | yathā prātaścatvare gajo nāstīti | idaṃ gajābhāvaviśiṣṭatayānubhūtasya catvarasya yadā smaraṇaṃ tadeti draṣṭavyam | paramate "na kiṃcidavediṣam' ityasya sarvāṃśe parāmarśarūpatvāttadanusāreṇa dṛṣṭāntasya vaktavyatvāt | uttaratra tu siddhānte dhamryaṃśa eva parāmarśarūpatvāt taddṛṣṭā- ntatayā svamatānugaṇyena vakṣyamāṇā "tvatvare gajo nāsti' iti yogyānupalabdhiliṅgakagajābhāvānumitiścatvarāṃśa eva parāmaśar- rūpā | ataścatvaramātraṃ yatra prāganubhūtaṃ tādṛśamevottaratrodāhariṣyate, svamatānuguṇyāditi draṣṭavyam | paramatavat tvanmate'pi "sukha-mahamasvāṣsam' iti sarvāṃśe'pi parāmarśatvameva syāditi śaṅkate-asvāṣsamiti parāmarśeneti | anusaṃdhānamasti cet svāptā eva na syāditi | nanuḥbāhrāntaḥkaraṇajanyasamaratajñānābhāve'pi sākṣiṇaiva svāpaśabditājñānānubhavasaṃbhavānna suṣuptivyāghāta iti cet-na; ajñānasya sākṣibhāsyatve pramāṇābhāvāditi bhāvaḥ | paroktānyathāsiddhimiti | suṣuptau sukhānubhavānabhyupagantṛnaiyāyikādyuktānyathāsiddhimityarthaḥ | na tu mṛṣāvādyuvateti mantavyam, mṛṣāvādibhiḥ sukhānucabhavasyaivābhyupetatvāt | na ca "sukhaparamarśo duḥkhābhāvanimittaḥ' iti pañcapādikāyāmuktatvāt mṛṣāvādi- bhirapi sukhānubhavābhāvo'bhyupeta iti vācyam, tadvayākhyātrā vivaraṇakṛtā tasya paramatopanyāsarūpatvāviṣkaraṇāt | vastutastu ahamarthasadasadbhāvacintanaprakaraṇatvāt yathedānīṃ sukhaṃ bhavatīti bhāṣyasya "sukhaṃ yathedānīmahaṃ(?) bhavati tathāsvāṣsam' ityeva-marthaparatayā vyākhyeyatvāt mṛṣāvādime'pīdṛśokteḥ saṃbhavāt tanmatrepi nānupapattiriti draṣṭavyam | asthiratvamanubhavābhāvo veti | tadānīṃmahamarthatadanubhavābhāve ahamarthasukhitvapratisaṃdhānānupapattivaśāt "idānīṃ yathā sukham' ityādyanubhavaprakāraḥ paryavasyatīti bhāvaḥ | ahamarthasya niṣedhaviṣayatvepi | ahamarthānubhavasyetyarthaḥ | bhāṣye-nāhamavediṣamiti vedituriti | "nāhamavediṣam' itya- trāhāmatyaṃśasya suṣuptyanubhūtārthasmṛtirūpatayā smṛteśca smaryamāṇasvarūpamātre prāmāṇyasaṃbhavāt | na ca naiyāyikādimata iva tadaṃśe-'pyanubhavatvamastviti śaṅkayam, smaatitvasyānubhavasiddhatvāditi bhāvaḥ | etena "rāmamahaṃ nādrākṣam' ityādāviva tadānīṃmahamarthā-bhāve'pi "nāhamavediṣam' ityahamarthe'tītajñānasaṃbandhitvādiniṣedhe'nupapattyabhāvāt kathametāditi śaṅkā nirastā | vedyapratiṃbhāṣa- viṣaya iti | na veditṛpratibhāsaviṣayā ityarthaḥ | atāṣyahamartanivṛtīti | ahamarthajñānābhāvetyarthaḥ | catvaranivṛttīti catvarajñāna-nivṛtītyarthaḥ | "ahamarthānubhavābhāvasādhakaṃ parāmarśaṃ śaṅkate' ityavatārikāpradarśanāditthaṃ draṣṭavyam | yadvā ahamarthānubhavābhārvo-'pyahamarthābhāvaparyavasita iti na virodha iti draṣṭavyam | ahaṃ na jñātavān ityādi bhāṣyaṃ pūrvavyākhyānadvayānurodhenaḥ dveṣāḥ virodhapradarśataparatayā vyācaṣṭe-ahaṃ na jñātavānityādinā | vidhiniṣedhayoriti | "aham' ityasya sauṣuptikāhamarthaparāmaśarrūpatayā'hamarthapramāṇatvena tadvidhirūpatvam, "māṃ na jānāmi' itya-syajñānaniṣedhamukhenāhamartaniṣedharūpatvaṃ ceti bhāvaḥ | bhāṣye sākṣitvaṃ ca sākṣāt jñātṛtvamiti | mukhyajñātṛtvamityarthaḥ | jñātṛtvasyamukhyatvaṃ draṣṭṛtve paryavasyati | tena sākṣācchabdasya kṛdyaṃ (ñyo)ga eva gatisaṃjñā vidhānena jñādhātvarthānvayaḥ kathamiti codyasya nāvakāśa iti draṣṭavyam | nanu ajānata iti śaturlaḍā-deśatayā jñānavarta mānatvaṃ vivakṣitadaṃ syāt | tataśca tatsākṣātkārarūpajñānātyayo'pi "sākṣī3 sati vyapadeśo na syādityā-śaṅkyāha-ajñāturityartha iti | tṛjādeḥ sarvakālasādhāraṇatvāt tṛjādiṣu vartamānakālopādānamiti pūrvapakṣaṃ (tṛjādiṣu) varta-mānakālopādānamadhyāyaka vedādhyāyārthamiti pūrvapakṣaṃ kṛtvā, "na vā kālamātre darśanādanyeṣām' iti vārtikakṛtā siddhāntitvā- diti bhāvaḥ | bhāṣye sākṣāddraṣṭaryeveti | sākṣānchabdāt draṣṭaryabhidheye sākṣiśabdaṃ smaratītyanvayaḥ | anena sūtraṃ vyākhyātam | evaṃ hi sūtrārthaḥ-sākṣācchabdāt draṣṭaryabhidheye saṃjñāyaṃ vi#ेye inipratyayo bhavatīti | jāgradātmā sapakṣa iti | ātmā ahamityavabhāsate, svasmai bhāsamānatvāt jāgradātmavadityanumānaśarīram | na ca jāgradātmanaḥ "aham' iti bhāsamānatvamasiddhamiti vācyam, "aham' iti buddheścidacitsaṃbalaviṣayatvasya tairabhyupetatvāt, "ahaṃ bhūyāsam' iti pratītibalenātmani paramapramāspadatvasyopapā-ditatvācca "aham' iti bhāsamānatvaṃ jāgradātmanaḥ siddhameveti sapakṣatvaṃ yujyata eveti mantavyam | muktāvahamarthānuvṛvisamarthanam api ca yaḥ paramārthata iti bhāṣyasya, yaḥ paramātharta ādhyātmikādiduḥ-khairātmānam "ahaṃ duḥkhī' iti duḥkhitayānusaṃghatte, bhrāntyā vā ātmānamanusaṃghatte "ahaṃ bhrāntimān' iti, sa eveti yojanā | bhrāntyeti itthaṃbhūte tṛtīyetyabhiprayannāha-yaḥ svātmānaṃ bhrama-vantamanusaṃghatta ityādi | sa eva bhramanivṛvisādhana iti | duḥkhitvaṃbhrantisiddhamiti vadatā hi duḥkhitvanivṛttaye na pravṛttirvayukta-mucitā, duḥkhitvasya svato nivṛttatvāt | tataśca "mama duḥkhitvabhrāntiranuvartate, sā nivartatām' iti pratisaṃdhāya bhrāntinivṛtti- sādhane pravartata iti vaktavyam | tadapi tvanmate anubhūterna saṃbhavati, bhrāntimattvapratisaṃdhātṛtvasyāṣyanumūtāvabhāvāt | ato'hamartha- syaiva svabhrāntinivṛttyai pravṛttirvaktavyā; na tu svavināśāyetyarthaḥ | anumānamāheti | muktāvahamiti bhāsamānatva iti śeṣaḥ | anumānamapyastīti cārtha iti | caśabdasya gatyantarābhāvādevamanvayo darśita iti draṣṭavyam | tathāvabhāsamānatvena iti vyā- khyeyaṃ padam | svasmai bhāsamānatveneti tadvayākyānam| ahamiti bhāsamānatvena ceti śeṣaḥ | sādhyasādhanayu#ोbhayorapi pradarśanī-yatvāditi draṣṭavyam | na sādhyāviśiṣṭateti | ahamiti prakāśata ityasyāhamiti vakayavahārārhatvaṃ hrarthaḥ; tacca saṃpratipannameva saṃsāradaśāyām "aham' iti vyavahyiyamāṇatayā yogyatāyāḥ sarvadā sattvāt (iti?)siddhasādhanamiti na vācyamityarthaḥ | sādhyā-viśiṣṭatvam | sādhyasyasādhanenāviśiṣṭatvam, siddhatvamityarthaḥ | ahamityeva prakāśata ityevakāreṇa sarvadā vyavahārānuguṇyaṃ prakāśe vivakṣitam | tattu parasaṃmataṃ na bhavatīti na siddhasādhanamityarthaḥ | tataścānyaśeṣatayā'bhāsamānatvarūpasya saṃpratipannasya svasmai bhāsamānatvasya, muktau vipratipannasya "aham' iti bhāsamānatvasya caikyāśaṅkāyā asaṃbhavāt kathaṃ sādhyāviśiṣṭatvanimi śaṅkā nirastā | sādhyaviparītaviśeṣasādhakatayeti | pakṣadharmatāvalalabhyasya sādhyasya muktaniṣṭhasya"aham' iti bhāsamānatvasya viruddhaṃ saṃsāri- tvam | tatsādhakatayābhimataviśeṣaviruddhatvaṃ śaṅkata ityarthaḥ | bādhasya tarkānuguṇatvāt dūṣaṇāntaramāhetyāha-sopādhikatvamāheti | saṃsāritvajñatvādihetuḥ karmarūpāvidyānvayaḥ | so'tra nāstīti bhāvaḥ | dhamryaikye satīti | saṃsargāropo rajojanyaḥ | tādātmyāro-pastamojanya iti bhāvaḥ | kecittu-tadbhinne tadāropamātraṃ rajasā; tadvirodhini tadāropastamasā; yathā dharmaprakāśadau dharmatamasvādi- buddhirityāhuḥ | ajñatvādyahetutvādityasyāvidyārūpopādyavagamakatvasya kliṣṭatvam pakṣāntaramāha-athaveti | kathaṃ tarhīti bhāṣyamavatārayati-mahābhūtānyahaṃkāra iti kṣetrāntarbhāvacanamekamityādinā | uttaratra parihārāditi chedaḥ | ahaṃbhāvaḥ ahamiti buddhiriti | nanu karaṇaśabdasya buddhiparatvasaṃbhavāt ahaṃbhāvakaraṇam, ahaṃbhāvapratītiḥ, ahaṃtvapratītiriti yāvaditi kuto nāśrīyata iti cet-satyaṃ tathā svārasyamasti | tathāpi ayamevotkṛṣṭajanāvamānaheturityuttarabhāṣye "ayam' ityanenaḥ karaṇa-śabdārthaḥ parāmarśānarhaḥ, tasyānapuṃsakatvāt | tenābhāvaśabdārthasya parāmarśo vaktavyaḥ | atra cāhaṃbhāvaśabdasya yadyahaṃtvamartha syāt, tasya gavarśabditatvāyogādasaṃgatiḥ syāt | ato'haṃbhāvaśabdenāhaṃbuddhireva parābhraṣyavyetyabhiprāyaḥ | ayaṃśabdenāprastutāddaṃbhāvo viva-kṣita iti | ayameva tvahaṃkāra iti bhāṣyasya, utkṛṣṭajanāvamānaheturgavoparanāmāyo'haṃkāraḥ śāstreṣu heyatayā pratipādyate, so'yame- veti yojanetyabhiprāyaḥ | itarathā "ayameva tvahaṃkāra' ityanena prastutasya mahattattvakāryāhaṃkārasyaiva parāmarśaprasaṅgāt | ahaṃbhāva-lakṣaṇāhaṃkārasya prāgasiddhatvāt | ayamevāhaṃkāra iti siddhavaninardeśāsaṃbhavācca | karortarbuddhiparatvaṃ yuktamiti | "śabdadarduraṃ karoti' ityatra karotejrñānārthakatvābhidhānāt | ata eva "śabdaṃ karoti, śābdikaḥ' ityupapadyata iti draṣṭavyam | anahamyahaṃbuddhigarbhāvimāva-haṃbhāvāhaṃkāraśabdāviti bahūṣu kośeṣuḥ pāṭho dṛśyate | tatrāhaṃbhāvaśabdo lekhakaskhalanakṛtaḥ | anātmani dehe'haṃbhāvetyatrāhaṃ-bhāvaśabdasya "avidyā'haṃmatiḥ striyām' ityatrāhaṃmatiśabdavat | cvipratyayāntatvābhāvāt | atra bhāve vyutpattiḥ pūrvatra karaṇe vyutpattirityuparitanavākye ahaṃkāraśabdasyaiva vyutpattipradaśarnācca | atra bhāve vyutpattiriti | anātmanyātmabuddhirūpe bhrame ityarthaḥ | pūrvatreti | ahaṃkārākhye mahatattvakārya ityarthaḥ | upādeyagocaratayoti | "athāto'haṃkārādeśaḥ' ityahaṃbuddheḥ kartavya-tvābhidhānāditi bhāvaḥ | sa tvahaṃkāraśabda iti | ayamatra …

… vivekaḥ-ahaṃkāraśabdo dvividhaḥ | cvipratyayāntādutpanno'nutpannaśca | utpannaśca dvividhaḥ-bhāvasādhanaḥ karaśasādhanaśceti | cvipratyayāntaradutpanno bhāvasādhano garvavācī | cvipratyayāntādutpannaḥ karaṇa- vācī tvahaṃkāraśabdo'haṃkāratattvavācīṃ | acvyantotpannabhāvasādhanaśabda upādeyabhūtāhaṃpratyayavācīti | nanu "śrūyatāṃ cāṣyavi- dyāyāḥ' ityasmin śloke anātmanyātmabuddheḥ paramanupādetyavamucyate, na tvanātmanyahaṃbuddheḥ | ataḥ kathamasyoktārthe pramāṇatvamiti śaṅkāyāmāha-atraiva purāṇa ityādinā | anantaroktabhrāntiyoga iti | anātmanyātmabuddhirūpabhrāntiyogaḥ ityarthaḥ | avidyāyā ayoga iti chedasaṃbhavamabhipretya tamevārthaṃ viparyayato vyācaṣṭe-ahamarthasyānātmatvā iti | bhrānterayoga iti | ātmabhrāntitvayogaḥ ityarthaḥ | pratyakṣavirodhe śāstraprābalyanirāsaḥ etena pratyakṣāntarāṇāṃ doṣamūlatvamanumīyate cediti | keṣucit pratyakṣeṣu kācādidoṣamūlatvadarśanena pratyakṣāntarāṇāṃ kacādidoṣa-mūlatvamanumīyate cedityarthaḥ | evamuttaratra sarvatrāpi doṣapadaṃ kācādidoṣaparaṃ draṣṭavyam | tataśca mukhyamṛṣāvādinaḥ svaikadeśinaṃ prati svavyādhātakarīyamuktiḥ kathaṃ syāditi śaṅkā nirastā | ko'yaṃ doṣa iti bhāṣyasya yaduktamityanenānvayaṃ ghaṭayitumupayaṃ pradarśayati- ko'yaṃ doṣa ityanayā vacanavyaktayeti | doṣamūlatvenānyathāsiddhisaṃbhāvanayā sakalabhedapratyakṣasya śāstrabādyatvamiti yat doṣa-rūpamūlamuktam, tat kimityevaṃ "ko doṣa' iti vacanavyaktayā pṛṣṭa ityarthaḥ | yaduktamiti napuṃsakasya ko doṣa iti puṃliṅgasya ca sāmānādhikaraṇyasaṃpādanasyāti klaṣyatvādanyatā vyācaṣṭe-yadvā yacchabdasāmathryāditi | hetutvena vyāpteradṛṣṭatayeti | bhedavā-sanātvasyeti śeṣaḥ | bhedavāsanāyā viparītajñānahetutvena vyāpteḥusāvalyena saṃbandhasyetyarthaḥ | bhāṣye śravaṇāvagatanikhilabhedopamardīti | śravaṇavelāyāṃ nikhilabhedoṣamarditvena prakāreṇāvagatasya brāhṛाtmaikatvavijñānasyābhyā-sarūpatvānmananāderityarthaḥ | na ca mananasya brāhṛाtmaikatvavijñānābhyāsarūpatve'pi brāhṛाtmaikatvavijñānasya nikhilabhedoṣamardi-tvābhyāsarūpatvaṃ kimatharmiti śaṅkanīyam, brāhṛाtmaikatvasiddhayarthaṃ taditaramithyātvasiddhayai brāhṛाtmaikatvavijñānasya bhedopamarditvasya cinatyatvāt | ārambhaṇādhikararaṣa mananātmakatvacintāyāḥ kriyamāṇatvācca | bhedavāsanāmūlatvaṃ tāvat saṃpratipannamiti | prakṛtipratyayādibhedavāsanāmūlatvāditi bhāvaḥ | tasyāśca doṣatvamiti | nanu doṣasya bhrāntivalṣyatvādvedāntajanyacinmātravi-ṣayakajñānasya prāmātvena doṣajanyatvaṃ kutaḥ kalpyata iti cet-na;vṛvirūpajñānasyāpi brāhṛvyatiriktavena mithyātvāt doṣajanya-tvasyāvaśyakatvāt, yogyatābhramajanyatayā śāstrajanyajñānasyāpi bhramatvasya vaktavyatvācceti bhāvaḥ | mithyātvāvagatiśca jñāna-nivatryatvāvagamāditi | nanu śravaṇavelāyāṃ brāhṛvyatiriktamithyātvasya "nehe nānāsti' iti śāstreṇaiva pratīteḥ mithyātvāvagateśca doṣamūlatvena bhedāsanāya eva doṣatvaṃ paryavasyatīti | ṝjumārge sati kimanena vakramārgānayaṇeneti cet-atra kecit-nanu śravaṇave- lāyāṃ doṣajanyatvaṃ nāvagatam, ārambhaṇādhikaraṇa eva brāhṛvyatiriktamithyātvasya, bhedapratīterdoṣajanyatvasya ca nirūpyamāṇatayā ārambhaṇādhikaraṇasya ca mananātmakadvitīyādhyāyagatatvāt śravaṇavelāyāṃ doṣajanyatvājñānāt śāstrajanyajñānasya paratayā bādha-katvaṃbhaviṣyatītyāśaṅkānirākaraṇārthaṃ śravaṇāvagatetyādi bhāṣyam | tataśca mananasya śravaṇāvagatārthadṛḍhīkaraṇārthatayā śravaṇavelā- yāmapi bhedamithyātvapratītyavaśyaṃbhāvena tatpratīterdoṣajanyatvapratītyavaśyaṃbhāvāt | anyathā śravaṇakālīnaśāstrajanyāvagateḥ paratve'pi bhedamithyātvaviṣayatvena bādhakatvāprasakteriti bhāva ityāhuḥ | śabdarāśivyāvṛttiriti | aśāstrabhūtaśabdārāśivyāvṛttirityarthaḥ | tvayeti vyākhyeyaṃ padam | svataḥsiddhatvena nirdhūtanikhila-viśeṣatvamiti | svataḥ siddhatve prāgabhāvabhāvenotpattyabhāvāt, "utpattipratibaddhāścānye vikārā na santī'ti pūrvamuktatvāditi bhāvaḥ | paramāthatrvavikalpaśirasi paravādyatabhyupagamarūpadūṣaṇāya spaṣyatvādaparamārtha(tva)pakṣaṃ dūṣayati-sādhakaṃ cediti | yadyapi bhāṣye ko'yaṃ vyāpahāriko nāmetyādinā vyāvahārikatvaṃ dūṣayiṣyata sati tatraivedaṃ vaktumucitam, tathāṣyasminnapi vākya eṣāṃ dūṣa-ṇānāṃ saṃbhavamanipretyaitaduktamiti draṣyavyam | yuktaye bādho yauktikabādha iti | "tena dīvyati' iti dīvyatyādyarthe ugiti bhāvaḥ | lekhakasvalanakṛta iti | atra kecit-tadabhāvāvagāhipratyakṣādijñānābādhitasyāpi doṣajanyajñānavi#ेyatvaikaśaraṇā aparamārthatva-pratītirbhavatītyasyārthasya prāk prastutatvāt tasyaivātrāpi pratiṣipādayiṣitatayā jñātasvatimirasya taimirikajanasya candradvitve nāstītyevaṃ bādhakapramārānavatāre'pi svadoṣapratisaṃdhānamātreṇe candradvitvaṃ doṣajanyajñānavi#ेyatvāntithyābhūtamiti mithyābhūtaprati-patteṣāmeva darśanāt nirviśeṣabrāhṛṇyapi nāstitāgrāhakasya parokṣasyāparokṣasya vā pramāṇasya kasyāpi janasyāpravṛttāvapi doṣa-janyajñānaviṣayatvenaiva brāhṛmithyātvaṃ jñāsyata ityetatparatvāt, puruṣāntarāgocaratvokteśca upadeśādilakṣaraparokṣarūpābhāvagrāhi-pramāṇānudayapratipādanaparatvena sāphalyācca, taimirikajanasya timirānvaye āptavākyādikamanveṣṭavyamiti kleśasyāṣyabhāvācca | ata eva puruṣāntarajñānena mithyātvaniścaya ityutaragrantho'pi na yuktaḥ | puruṣāntarajñānena bādhodaye bādhakajñānenaiva mithyātva- niścaya āpanna iti bādhakajñānaśūnye kathamiva mithyātvapratyaya upapaditaḥ syāt | yadi puruṣāntagaṇāṃ prakārāntareṇa bādhakajñā-nānudaye'pi doṣajanyajñānaviṣayatvaikaśaraṇāmithyātvapratītiḥ, tarhi jñātasvatibhirāṇāmeva taimirikajanānāṃ doṣajanyajñānaviṣa- yatvena mithyātvapratītisaṃbhavāt puruṣāntaropyāso vyarthaḥ | ato jñātasvatimirasyeti pāṭhamādriyante | nanu svaviṣayeṇa brāhṛṇā saha mithyaiveti | bhāṣyamayuktam, doṣajanyajñānavi#ेyasyaiva mithyātvasyāpādanārhatvāddoṣajanyajñānasvarūpasya mithyātvābhāvādi-tyāśaṅkayāha - paramatābhyugamāduktamiti | candradvivajanasya viparyaṇa saha mithyātvamityabhyupagamādihāpi jñānaviṣayayodveyorapi mithyātvabhāpādyata iti bhāvaḥ | nanu paramate candraikatvajñānamapi mithyaiveti viśiṣya kataṃ dvicandrajñānasya doṣajanyatayā mithyātva-mucyate? na ca candraikatvajñānaṃ vyāvahārikam; dvitvajñānaṃ tu na tatheti vācyam-brāhṛpramānyābādhyatvena dvayorapyekarūpatvāditi cet- na; idamaṃśāvācchinnacaitanyasthāvidyā rajatajñānābhāsakāreṇa vivatarte ityupagamena rajatajñānasyāṣyābhāsatvapradarśanāt, pratibhāsika- tvena dvicandrajñānasya candrakatvajñānavilakṣaṇatvāt āgantukadoṣajanyatvācceti draṣṭavyam | anumāna eva prayogaśabdaucityāt kathaṃ tarke prayogaśabda ityāśaṅkayāha-vyāptipradarśanavacanatvāditi | anyatagasiddhamiti | manmate aprasiddhamityarthaḥ tataścāpādakānyatarāsiddhirna doṣa iti dūṣaṇamalagrakaṃ veditavyam | kecittu-tarkatvaṃ vismṛyāsiddhidūṣaṇo-dbhāvanam; ata eva tarkatvāvalambanenaiva parihariṣyata iti vadanti | asatyāt satyapratipattinirāsaḥ bhāṣye satyaivādaṣṭe'pīti | pūrvamāt bhayadiheturityanuṣajyata iti draṣṭavyam | bhāṣye vastumṛta eva jālādāviti | vastubhūta iti mukhādipratibhāsaviśeṣaram; na jādiviśeṣaṇam | pratibhāsamānatvameva viṣayatvamityartha iti | pratibhāsamānatvamevalambanatvavya-vahāre'pekṣitamiti bhāṣyārtha iti bhāvaḥ | tena rūpeṇāsatyateti | na tu pratibhāsamānatvarūpeṇāpītyarthaḥ | tathā sākṣādavabhāsamāna iti | vidyamānatayā sākṣātkriyamāṇa ityarthaḥ | ataḥ parekṣajñānasthalena vyabhicāra iti doṣo nirākṛtaḥ | na jñānasya hetutayāpe- kṣita iti | hetutvaṃ nāsti, viṣayatvamasti | vidyamānasthale tu dvayamapyastīti vākyārthaḥ | vastuto vidyamānatvameveti | prati-bhāsaṃmānatvarūpeṇa vidyamānasyāpi vastuto vidyamānatvaṃ nāstīti bhāvaḥ | ayaṃ bhāvaḥ - kecana dharmā dharmisattāsāpekṣāḥ | kecana tannirapekṣāḥ | tatra ca pratibhāsamānatvāsattvātītatvānāgatatvādayo dharmāstannirapekṣāḥ | kāraṇatvarūpitvādayo dharmāstatsāpekṣāḥ | tatra dharmisavāsapekṣairdharmairviśiṣṭatayāvasthitireva vastuto vidyamānatvamiti | vyāvṛttiśca svālambaneneti | na ca vyāvṛttijanakatve ālambanasyāsatyatvādasatyāt satyasiddhayāpattiriti vācyam, vyāvṛttidhījanakajñānavi#ेyatvarūpaṃ tadīyatāniyākasvarūpaviśeṣarūpaṃ vā vyāvatarakatvaṃ tatra tadā'vidyamānasyāpyupapadyata iti bhāvaḥ | anyathākyātipakṣe'pīti | nanvavidyamānānāmeva doṣavaśādālamba-natvaṃ tata eva vyāvartakatvaṃ ca saṃbhavati, vyāvartakatvasya hetutvarūpatvābhāvāditi samarthanenaiva samīhitasidrdheḥ kimetannirūpaṇeneti cet-satyam | ālambanatvamapyatyantāsato na saṃbhavatīti prāsaṅgikatvadupapadyata iti draṣṭavyam | kkacidarthāttatpratipattiriti | darpaṇapratihatanayanaraśmisaṃpṛktādarthādityarthaḥ | kkacitpratibhāsāditi | svāpnasthala iti bhāvaḥ | asato nirupākhyasyetyanayoḥ paunuktayaṃ ca(?)pariharan pakṣadvayadūṣaṇaparatayā vyācaṣṭe - asataḥ sadvyatiriktasyetyartha ityādinā | bhāṣye upāyopeyayorityādi | yadyapi "akārādisatyākṣarapratipattirdṛṣṭā rekhānṛtākṣarapratipatteḥ' iti ārambhaṇādhikaraṇaśāṃkarabhāṣyaṃ vyākurvatā vācasṣatinā-"yadyapi rekhāsvarūpaṃ satyam, tathāpi tat yathāsaṃketamasatmayam | na hi saṃketayitāraḥ saṃketayanti, "īdṛśena rekhābhedenāyaṃ varṇaḥ pratyetavyaḥ' iti, api tu īdṛśo rekhābheda evākāra iti | tataścāsamīcīnāt saṃketāt samīcīnavarṇāvagatiḥ' ityanṛtākṣarapratipatteḥ satyākṣarapratipattihetutvakathanānna sādhyasādhanayorabhedaḥ-tathāpi pūrvadūṣaṇa eva tātparyam | siṃhāvalokaneneti | nanu varṇātmanā pratītā rekheti tṛtīyapakṣa eva-buddhayaṃśahetutvapakṣe dūṣaṇamuktam; varṇātmatāṃśe dūṣaṇamucyata ityupapattau siṃhābalokanaṃ kimarthamiti cet-atra kecit-varṇātmatāṃ-śasya prathamapakṣānupraviṣṭatvābhiprāyeṇa siṃhāvalokanoktirupapanneti vadanti | kecittu-saṃhāvalokanenetyetadaśavikalpamukhena granthapravṛttimanabhyupagacchatāmidaṃ vyākhyānāntaram | ato vāśabdo'dhyāhartavya iti manyante | avidyāmānavarṇātmanetyatra avidyāmānatvaṃ varṇātmakatvaviśeṣaṇaṃ, varṇasya vidyamānatve'pi varṇātmatāyā avidyamānatvamabhipretya tadviśeṣaṇatayā vyācaṣṭe-avidyamānavarṇātmatveneti | rekhāgavayādapīti bhāṣyasyāyamarthaḥ-rekhāyāmāropitenāsatyagavayenasatya-gavayapratītiriti nābhyupagantavyam, rekhāyāṃ gavayārope pramāṇābhāvāt | api tu gavayasadṛśarekhāṃ pradaśrya "etatsadṛśo gavayaḥ' iti bodhayanti | tathaiva pratipadyante ca | tacca sādṛśyaṃ satyameveti | sphoṭavādanirāsaḥ katvakhatvādibheda iti | atrādipadenodāttatvānudāttatvatāratvamandratvadīrghatvādayo gṛhrante | śabdo āropita iti | sphoṭarūpaśabde āropita ityarthaḥ | khatvādikamudāttatvādikaṃ ca sarvaṃ nādagatameva, sphoṭanādobhayavyatirekeṇa katvādyāśrayā varṇā eva na santīti hi sphoṭavādināṃ prakriyā | varṇanityatvavādināṃ tu katvādyāśrayavarṇā nityāḥ | tāratvadīrghatvādikaṃ tu nādagatamiti vivekaḥ | abhivyaktiviśeṣaḥ satya iti | abhivyaktiḥ jñānam | ata evottaratra katvādyālambanābhivyaktiviśiṣṭarūpeṇeti | vakṣyati | nanu dundubhyādiḥ kuto na vyāvatryata ityatrāha-sa tvanabhivyakteti | tasyāpi gakārāditvena tadbhinnatvābhāvāt evakāreṇa na vyāvṛttirityarthaḥ | anubhūtārthāntarapratītihetutvābhāveneti | ayaṃ bhāvaḥ-saṃskārāṇāṃ sācivyaṃ kiṃ padādarthapratītau sākṣāt? uta svīvarṇaviṣayasmṛtidvārā? nobhayathāpi saṃskārasya hetutvaṃ saṃbhavati, śabdārthānubhavasya śabdārthapratyayasya vaṇarsaṃskārājanyatayā tatpra-tītau na sācivyam | nāpi savarvarṇasmṛtidvāratvam; saṃskārāṇāṃ svaviṣayamātrasmārakatvena samūhālambanasmṛtyasaṃbhavāditi | ata evottaratra vakṣyati-yugapatkāryakaratvaṃ yuktamiti | ekārthāvacchinnavarṇamamudāyatvalakṣaṇapadatvaparityāgenaikavibhaktayantānekavarṇa-samudāyasya padatvāśrayaṇādanyonyāśrayaṇaṃ nirastamityāha-na cārthaikatvāditi | padaikatvādarthaikatvamiti | anugatapravṛttinimiva-rūpārthakalpanasyaikapadaprayogānugatyadhīnatvāditi bhāvaḥ | uktaṃ ca - "ekaśabdapravṛttinimittatvādekasaṃsthānatvaṃ nilendīvaratvasya khaṇḍagotvaṃ tu na tathā, ekaśabdābhāvāt' iti | yadvā ghaṭavyaktīnāṃ nānātvena svata aikyābhāvādvāvakaśabdaikyanibandhanameva vācyai-kyamiti bhāvaḥ | avyāptirna syāditi | subandhatamātratvasya vā tiṅanvamātratvasya vā padatvaprayojakatve'vyāptiḥ syāt | vibhakti- tvena dvayoraṣyekīraṇe tu na tatheti bhāvaḥ | kecittu-ekavibhaktītyatra ekapadaṃ vyartham, vibhaktayantatvamātrasyānatiprasaktatvāt | "nīlo ghaṭaḥ' ityādipadasamudāyasya pratyayagrahaṇaparibhāṣayā viktayantatvābhāvāt | na hi samudāyāt vibhaktayutpattiḥ, anyathā "suptiṅanyaṃ padam' iti padatvasyāpi prasaṅgāt | samāsāvayavapadeṣvaṣyantarvarṇinīṃ vibhaktimāśritya padasaṃjñāsaṃbhavānnāvyāptirityartha iti vadanti | saindhavādiśabdanāmanekārthayatītyupayuktakānāṃ padatvaṃ na syāt | ata āha-ekavyutpattisiddheti | tatra cenekārthaprati-pādakatvaṃ vyutpavibhedeneti bhāvaḥ | ataśca vākyasyāpi saṃsargalakṣaraviśiṣṭarūpaikārthapratyāyakatvenātiprasaṅgaḥ parihmataḥ | vākyasya viśiṣṭarūpārthapratyāyakatvanākāṅkṣādimatpadasamabhivyāhāralabhyam,na vyutpattilabhyamiti draṣṭavyam | cākṣuṣatvajñāne na cakṣurapekṣeti | yathā cakṣurjanyajñānaviṣayatvalakṣaṇacākṣuṣatvajñānaṃ na cakṣurjanyam , evaṃ śrotragrāhratvalakṣaraśabdatvajñānaṃ na śrotrajanyamityarthaḥ | cākṣuṣatvaśrāvaṇatvādijñānamiti | nanu śrāvaṇatvasya cākṣuṣatvasthānābhiṣiktatve'pi na śabdatvaṃ cākṣuṣatvasthānābhiṣiktam; api tu rūpatvasthānābhiṣiktam | tataśca yathā cākṣuṣatvādrūpatvaṃ bhidyate, evaṃ śabdatvaṃ śrotragrahratvāt bhinna bhavitumarhati | itarathā "śabdaḥ' śrāvaṇaḥ' iti punaruktiḥ syāditi cet-na; cākṣuṣatvasyaiva rūpatvasvarūpatve ghaṭādāvapi rūpatvaprasaṅgena rūpatvasya cākṣu-ṣatvabhinnatve'pi śabdatvasya śrotragrāhratvarūpatve ca(?)bādhakābhāvāt | na ca śrotragrāhratvaṃ katvādāvatiprasaktamiti vācyam, śrotragrāhraguṇatvasya śabdatvarūpatve bādhakābhāvāt | kecittu-rūpatvamapi cakṣugrāhranuratvameveti varṇayanti | vyutpannaśabdasmaraṇa-pūrvakamiti | katvakhatvādeḥ śrotragrāhratvalakṣaṇaśabdatvavyāptimavagatavataḥ puṃso vyāptirasmaraṇādipūrvakameva śabdatvānumitirityarthaḥ | śāstrasatyatvaśaṅkāparahi#ाraḥ satyapratipavihetuṣviti | prapañcasatyatvavādimata iti śeṣaḥ | na tu svamatānusāreṇa; svamate satyapratipattihetorvadāntātiriktasya kasyāṣyabhāvāditi draṣṭavyam | bhāṣye-mithyābhūtaśāstrajanyajñānasyeti | asatiṃ śāstre "asti śāstram' iti bhrāntijanyāyāḥ pratītebhrāntitvāvaśyaṃbhāvādityarthaḥ | pūrvagranthe "asti śāstram' iti buddhebhrrāntitvasyopapāditatvāt | ittarathā pūrvottaragranthayorupa-pādyopapādakabhāvābhāvat pūrvagranthavaiyathryameva syāt | mithyābhṛtaśāsajinyajñānasyetyādinaiva cāritāthryāditi draṣṭavyam | stuti-paratvādyūpādityaikyāpratipādanamityapasiddhānta iti | nanu - stutitātparyavatī śrutiḥ pratyakṣāt prabalā | ādityo pūpa ityādeḥ na yūpādityaikye tatparyam | stutiparasya tatrāpi tātparye vākyabhedaprasaṅgāt | ato'tatparatvāt "ādityo yūpaḥ' ityāderna pratyakṣabādha-katvam | na caivaṃ devatāvigrahāderapi siddherna syāt, tātparyābhāvādili śaṅkanīyam - asati mānāntaravirodhe tātparyābhāve'pi pramāṇyaṃ pratīyamānārthe upapadyate | devatāvigrahādau mānāntaravirodhābhāvāt tātparyāviṣayasya vigrahādeḥ siddhāvapi yūpādityaikya- sthale mānāntaraviruddhasya tasya tātparyābhāve na siddhiḥ | prapañcamithyātvasthale ṣaḍ#िvavatātparyaliṅgasattvānna pratyakṣavirodhāddhayamiti hi tatsiddhanta iti cet-na | stutiparasyārthavādasya stutidvārabhūtāthrrevāntaratātparye'pi vākyabhedābhāvāt | itarathā devatāvigrahā-deraṣyasiddhiprasaṅgāt tātparyaviṣaya eva vedānāṃ prāmāṇyamiti sarvairapi vaidikairabhyupetatvācca stutiparatvānna yūpādityaikyapratipādana-mityayuktameva | api tu mānāntaravirodhena yūpādityaikyatātparyāsaṃbhavāt na yūpādityaikyamityeva paramā gatiḥ | tataśca prapañcamithyā- tve'pi mānāntaravirodhānna tātparyamiti siddhamiti bhāvaḥ | asaṃnikṛṣṭeti ślokasyāyamarthaḥ - "śāstraṃ śabdavimānādasaṃnikṛṣṭa'rthe' iti śāstralakṣaṇe asaṃnikṛṣyādena dvayaṃ vyāvatryatayābhipretam-kiṃ tat? tādrūṣyeṇa paricchittiḥ, tadviparyayataḥ paricchittiśca | sādhaka-bādhakapramāṇābhāva iti yāvat | pramāṇāntarāgocaratvalakṣaṇamiti | pramāṇāntarābādhitatvamityarthaḥ | ityalasapratiṣṭhiteti bhāṣye iti śabdasya saṃnihitaśāstraprābalyanirāsaparatvamucitamityabhiprayannāha - śāstraprābalyanirasanamiti | kutarketi tarkaśabdasvāra-syamabhiprayannāha - yattu pratyakṣamiti | śrutighaṭṭaḥ tatrāpīti | dṛṣṭānto'pītyarthaḥ | vikāro ghaṭatvādyavastheti | nanu pūvatrra mṛnmayaśabdena vikārārthamayaḍantena yasya parāmarśaḥ, tasyai- vehāpi vikāraśabdena parāmarśo yuktaḥ | tataśca pūrvatra mṛnmayaśabdenāvasthāśrayasya parāmṛṣṭatayā vikāraśabdenāpi dharmiṇa eva parāmarśo yuktaḥ; na tvavasthāyā iti cet - satyaṃ pūrvatra mṛnmayaśabdenāvasthāvataḥ parāmarśaḥ | ihatu na tatparāmarśo yujyate | tathā hi sati kāryakāraṇābhedo nopapāditaḥ syāt | na hi mṛtpiṇḍena kāryaviśeṣāya ghaṭaḥ spṛśyata ityetāvatā spṛṣṭṛspraṣṭavyayorabhedaḥ sidhyati | ato mṛnmayavikāraśabdayorbhinnārthatvameva vaktavyam | ata eva "mṛttiketyeva satyam' ityatrāvyavahitavikāraśabdanirdiṣṭāvasthāyā na parāmarśa iti bhāvaḥ | mṛdayaṃ ghaṭa iti pratyabhijñayeti | atra kecit - itiśabdabalāt pratīteḥ śabdasya vā parābhraṣṭavyatvāt mṛttiketi jñānameva satyamiti śrutyarthaḥ | tasya jñānasya satyatve mṛddravyatvasyābādhitatvaṃ siddhamityuttaragranthaḥ phalitārthakathanaparo draṣṭavyaḥ | na ca mṛnmayaṃ mṛttiketyeva satyaṃ prāmāṇikaṃ prāmāṇat#ḥ pratīyata ityarthāśrayaṇe ko doṣa iti vācyam, pramāṇato mṛviketi pratīyata iti vā, mṛttiketyākārakaṃ yat pramāṇaṃ tena pratīyata iti vā itiśabdasya pramāṇapratītyanyatarānvayo vaktavyaḥ | pramāṇataḥ pratīyata iti hi nirdeśe kṛte tathānvayapratītirupapadyate | satyaśabdāt pratītau tathā gamakatvādaśarnāditi vadanti | anye tu maattiketyeva pramāṇataḥ pratīyata ityatreva satyapade'pi tathāvagateranubhavasiddhatayā pratyākhyātumaśakyatvāt mṛnmayaṃ mṛviketyeva satyaṃ pramāṇaprati-pannamityuktau na doṣaḥ | ata eva mṛddravyatvenaiva prāmāṇikamityartha iti ṭīkāvākye'pi na codyāvakāśaḥ | tasyāpi vākyasya gamakatvāditi vadanti | nanu upādānopādeyābhedayatipādanamukhenāsatkāryavāde nirākaraṇīye vikāra ālabhyata iti pratipādanasyaiva saprayojanatayā nāmadheyasyāṣyālabhyāmānatvapratipādanaṃ kimarthamiti cet-satyam | ghaṭādināmāpi mṛtpiṇḍasyaivetyupapādanābhāve upādānopādeyābhedo na pratitiṣṭhatīti tadapyupapādanīyamiti draṣṭavyam | nanu naiyāyikādibhirapi mṛnmaye ghaṭaśarāvādau mṛvikātvasya sattvābhyupagamāt anenāsatkāryavādanirāsaḥ kathaṃ phalita iti cet-na | "mṛttiketyeva satyam' iti śruterna mṛvikātvamātraprati- pādane saṃrambhaḥ; kiṃtu "tadevedaṃ mṛddravyam' ityabhedapratyabhijñāyā upādanabhūtamṛddravyābhedaprasādhanaparatvāt | sarvavijñānamupapannamiti śaṅkāyāmiti | yadvijñānena sarvaṃ jñātaṃ bhavati, tādṛśaṃ vastu kimiti bhagavāṃstveṣa me tat vrahītviti pṛcchāyāmityarthaḥ | bhrāntaḥ śaṅkate-yadyapi sadvijātīyamasaditi na vijātīyatvākāreṇeti | ayaṃ bhāvaḥ-"idaṃ sadeva' ityekāreṇa idaṃśabdanirdiṣṭe jagati sṛṣṭeḥ prāksadvijātīyatvaṃ tadanyatvaṃ tadvirodhitvaṃ vā vyudamanīyam | na tu garvasmin loke vijātīyabhedaniṣedhaḥ | yathā "ghaṭaḥ pūrvāhṇe sadeva' ityukte evakāreṇa ghaṭe sadvijātīyatvaṃ vā sadanyatvaṃ vā sadvirodhitvarūpaṃ vā niṣivyate, na tu sarvasmin loke paṭā-divijātīyabheda iti | nanu "sadeva' ityanena sṛṣyiprākkālīnasattā pratīyate cet, brāhṛkāraśakatvamanupapāditaṃ syāt | sacchabdena brāhṛpratipādane vā mānasaṃbandhayogyatvalakṣaṇasattāyāḥ sadityanenāpratipāditatvādasatkāryavādo na nirākṛtaḥ syādityāśaṅkyāha - sacchabdo hi mānasaṃbandhayogyateti | pravṛvinimittasya brāhṛṇyeva puṣkalatvāditi bhāvaḥ | nanvidānīmapi jagataḥ sadātmatvāt "agra' iti vyartham | kiṃca "ekamevāsīt' ityanenaivāsatkāryavyudāsasiddheḥ "sadevāsīt' iti vyartham kiṃca idaṃśabdena jagataḥ parāmarśe tasya brāhṛṇaikyāsaṃbhavāt sadāsīdityayuktam | taccharīrakabrāhṛparatvaṃ cāyuktam, aśrutavedāntaṃ śvetaketuṃ prati idaṃśabdasya brāhṛparyantabodhakatvāsaṃbhavāditi cet-na; idaṃ jagat sṛṣṭe| prāk sadeva sad brāhṛैva sat ekamavibhaktanāmarūpamāsīdityarthaḥ | adhunā jagatastādṛśasadrūpatvābhāvādagra iti sārthakameva | "ekamevāsīt' satyukte avibhaktanāmarūpamāsīditi pratītāvapi tādṛśabrāhṛा-tmakatvasyāpi pratiṣipādayiṣitatayā sacchabdasārthakyam | nanu "sadevedaṃ jagat prāk sṛṣṭerekam' iti vedārthasaṃgrahaśrutaprakāśikāyāṃ vyākhyātatvāt kathamevamiti cet-na; siddhasyaivoddeśyaviśeṣaṇatayā sadityasyāsiddhatvena vidheyakoṭāvevaniveśyatayā tasyāṣyatraiva tātparyāt | yadyaṣyaśrutavedāntena śvetaketunā na tadvākyoprakamadaśāyāmevaṃ jñāyate, athāpi śarīrātmabhāvapratipādanānāntaramidaṃśabdena jagaccharīrakaṃ brāhṛ jñāsyatīti buddhayā, "sadeva somyedamagra āsīt' ityācāryeṇopadiṣṭamityukte virodhābhāvāt | nanu ghaṭaderāvadi pūrvāhṇe mṛdevāsīt; paścāt ghaṭādirūpeṇābhavat; tasmānmṛdātmakameva ghayaśarāvādīti nirdeśavat kiṃ na syāditi cet-na-"anena jīvenātmanā'nupraviśya' ityādi vākyaṃ śrutavataḥ svarūpeṇa brāhṛpariṇāmatvaśaṅkāyā abhāvena śarīrātmabhāvasyaiva pratītyā idaṃśabde- nāpi jagaccharīrakabrāhṛpratītereva saṃbhavāt | paratantrarūpaviśeṣaṇānāmiti | kālādṛṣṭādīnāmityarthaḥ uparitanavākyasaṃgatimeva darśayati - ekamevetyādinā | brāhṛṇaḥ sarvadā sattveneti | sacchabdapravṛvinimivapauṣkalyādhārabhūtabrāhṛाbhedasya "sadevedam' iti bodhanāt kāryasya kadāṣyasattvaśaṅkāvyāvṛviri- tyarthaḥ | vaiśeṣikamatanirāsaparamiti | na ca tathā sati, "taddhaika āhurasadevemagra āsīt ekamevādvitīyam' ityanuvādo'nupapannaḥ, taistathānabhyupagamāditi vācyam - śūnyavādanirākaraṇe'pi doṣasāmyāt | na hi śūnyavādinaikamadvitīyaṃ kiṃcidabhyupetam, sarvadā savarśūnyatvasyaiva tenābhyupetatvāt | yadi ca tadvākyasyaikatvādvitītyatvayorna tātparyam, tarhi vaiśeṣikasyāpi tat tulyamiti bhāvaḥ | vaiśeṣikādimatanirāsasāpekṣatvāditi | nanu "mṛtiketyeva satyam' ityatraiva tannirākṛtam | itarathā ekavijñānena sarvamānasaṃbhavama-bhyupagamya, "bhagavāṃstveva me tadvavītu' ityupadeśaprārthanānupapatteriti cet -na; matānuvādapūrvakaṃ sayuktikaṃ pratyākhyātamityatra tātpa- ryāt | mṛda utpannasyamṛdātmakatvavaditi | na ca sataḥ kāyasryā dutpannatvasyānabhyupagatatvāt kathamāpādanamiti vācyam-"jagat pūrvamasadāsīt; idānīṃ sadāsīt' ityukte sato'sadupādānakatvamuktaṃ syāt, yathā "ghaṭaśarāvādiḥ pūrvaṃ mṛdāsīt, paścāt ghaṭādirā- sīt' ityukte tayorupādānopādeyabhāva ukta eva syāditi niścityaitad dūṣaṇāpādanamiti draṣyavyam | kathaṃ nigaśrayāvasthāsaṃbhava ityartha iti | ayaṃ bhāvaḥ-yani prakṛtyupādānakasyamahadādeḥ prakaatitvābhāvavat asadupādānakasyāpi sato nāsavvaprāptiḥ, sattvā-vastāprāpterevāsaṃbhavānnirāśrayāvasthā kathaṃ labhyeteti | tadātmakatvenaiveti | aitadātmyamidaṃ sarvam' iti pūrvavākye aitadātmyamueta-dātmakamityarthaḥ; svārthe ṣyañ | tataśca, "tatsatyam' ityutaratrāpi pūrvanirdiṣṭaveṣaviśiṣṭasya parābhraṣyavyatayā tadātmakasyaiva jagataḥ satyatvasiddhiriti bhāvaḥ | nanu "etadātmyam' ityanenaiva jagadvrahṛṇo| śarīraśarīribhāve kathite "sa ātmā' iti nirdeśavaiyathryamiti śaṅkāṃ pariharati-rāmānujaṃ lakṣmaṇapūrvajaṃ cetivaditi | yadvā sa ta ātmā iti | asmin pīṣa "sa ātmā,' "tattvamasi' ityanayoḥ paunaruktya parahi#ाraḥ kathacidanusaṃdheya | tatparyantā iti tattvamasītyasyārtha iti | tattvaṃśabdādīnāṃ tadarthaparyantatvam, "tattvamasi' ityasya praghaṭṭakasya phalitārtha ityarthaḥ; na tu "tattvamasi' ityasyaivārtha iti mantavyam, "tattvamasi' ityasya tāvadarthakatvābhāvāt | igupadhātka ityapavādasūtreṇeti | "igupadhajñāprīkiraḥ kaḥ' ityapavādasūtreṇetyarthaḥ | nanvigupadhalakṣaṇakapratyayasya na pacādyajvādhaka- tvam, tathā hi sati devameṣādirūpāsiddhiprasaṅgāt; pacāditvāśrayaṇasya kapratyayabādhakatvārthakatvāditi cet-na | bhāvānavabo- dhāt | "nandigrahipacādibhyaḥ' iti sūtre "sarvadhātubhyo'jvaktavyaḥ' ityaupasaṃkhyānikasyotsṛṣṭasyācpratyayasya śaṅkitatayā tasye-gupadhalakṣaṇakapratyayabādhyatvābhidhāne'doṣāt | aupasaṃkhyānike'ṣyaci "pracādyac' iti vyavahārasya grantheṣu darśanāditi draṣṭavyam | prakṛtyarthaḥ śāsanamiti | atra keciccodayanti-yattāvaducyate prasiddhiprācuyāt prakṛtyarthaḥ śāsanamiti: satyameva tat | "śāsanaṃ vivicya jñāpanam' iti dhātuvṛttikṛtā vyākhyātatvādupadeśa eva paryavasānam; "upadeśe'janunāsika iti,' "sthanivadādeśo'na- lvidhau' ityādisūtreṣu "diśi#ुccāraṇakriya' iti mahābhāṣyokteḥ | "athoto'haṃkārādeśaḥ' ityādāvādeśa upadeśa ityarthaḥ | "idaṃ śāsyācāryaḥ' iti bhāṣyasya "idamupadiśati' iti hrarthaḥ | "tadaśiṣyam' ityādau "avaktavyam' iti vyākhyātam | tataścādeśanaṃ śāsanamupadeśanam | tatkarmatvaṃ ca "anu ma etāṃ bhagavo devatāṃ śādhi' iti brāhṛṇaḥ siddhamiti prakṛtipratyayayoravirodhasaṃbhavāt pratyayāsvārasyānusaraṇasyāyuktatvāt | na cānuśāsanakarmatve'pi na śāsanakarmatvamiti vācyam, "śāsu anuśiṣṭau' iti śāsa-nasyaivānuśāsanarūpatvāt | tataśca karaśatvādhyāropeṇa ghañsamarthanamapyanucitam, āropasyānucitatvāt | nanu karaṇatvasya nā- dhyāropaḥ, tasyāpi sattvāditi cet-na; tathā sati siddhānte pratyayāsvārasyābhyupagamasyāyuktatvāt | ata eva "asi#ि#ाchanatti' ityādau saukaryātaśayavivakṣayā "brāhṛdṛṣyirutkarṣāt' itinyāyaṃna karaṇe kartṛtvārāprepi na katarri karaṇatvāropasaṃbhavaḥ, tathā sati rājani bhṛtyatvāropabhyevānarthāvahatvāt | ata eva "sādhakatamaṃ karaṇam' iti sūtre adhikaraṇasthālyāḥ tanukapālatayā sādhakata- matvavivakṣayā "sthālyā pacati' iti prayogamupapādya, "na caivaṃ karturapi karaṇatvavivakṣāprasaṅgaḥ, bhinnajātīyatvāt | sakalasādha-naviniyogakārī khalvasau | na hi śatadhano niṣkadhanena spardhitumarhatī'ti kartuḥ karaṇatvavivakṣābhāva upapādyate | kiṃ ca karaṇatve vivakṣite "karaṇādhikaraṇayośca' iti pareṇa lyuṭā bādhitatvena ghaño'prasaṅgaḥ | na ca "halaśca' ityanena ghañaḥ prasaṅgaḥ | tatrāpi "saṃjñāyām' ityanuvṛtteḥ | na ca tvanmate'pi karmaṇi ghañ na syāt, "akartari ca kārake saṃjñāyām' iti saṃjñāyāmeva ghaño vidhā-nāditi vācyam-"akartari ca "ityatra cakārasya bhinnakamatvāmāśrityāsaṃjñāyāmapyastīti padamañjaryādau samarthitatvāt | "saṃjñā-grahaṇānarthakyaṃ ca sarvatra ghaño darśanāt' iti vārtikakṛtoktatvācca | kiṃ ca ghañaḥ karaṇārthatve, upakrama ādeśaśabdena praśāsitābhi- dhīyata iti yadabhihitaṃ tadvirudhyeta, praśāsanakaraṇatvasyaivābhihitatvena praśāsanakarturanabhihitatvāt | yaccoktam-praśāsitṛtvamasādhā-raṇamiti | tadapi na, ādeśaśabdena praśāsanakaraṇatvamātrābhidhāne'pi praśāsitṛtvānabhidhānāt | tadabhidhāne'pi nirupādhikapraśā-sitṛtvasyeva mukhyopadoyatvasyaiva brāhṛाsādhāraṇatvāt | ata eva"brāhṛjijñāsā' iti sūtre "brāhṛṇaḥ' iti karmari ṣaṣṭhīparigrahāt brāhṛṇa evābhidhānikajijñāsākamatrvam, tadupāsanādīnāṃ tvākṣeṣyamityuktam | kiṃca ādeśaśabdamātrasya atiprasaṅgamāśaṅkaya tamityevaṃviśeṣaṇadānādavaśyaṃ tamityasyādeśaviśeṣakatvamabhyupeyam | yadi hrādeśaśabdasyaiva nirupādhikapraśāsitṛtvamarthaḥ, tadā tasya paramātmāsādhāraṇatvāt tacchabdo viśeṣako na syāt | yadapi coktaṃ praṣṭavyatvakathanenopadeśyatvaṃ siddhamiti tatkathanasyānapekṣita- tvāt praśāsidṛtvamevārtha iti-tanna, "yadyapi pūrvaṃ nāprākṣam, adhunā svayameva jñāsyāmi' iti budiṃ्dha vyudasitumupadeṣṭavyatvakathana-syaivāpekṣitatvāt | ata eva, "taṃ tvaupaniṣadaṃ pṛcchāmi' ityādau praṣṭavyasyopadeśyatvalakṣaṇaupaniṣadatvakathanam | yaccoktam-sarva-vijñānapratijñāsidbhayarthaṃ nimivatvamapekṣitamiti | tanna, ekavijñānena sarvavijñānapratijñābalādupādānatvasyeva tadanyathānupapatyā nimittatvasyāpi lābhasaṃbhavena tasya pṛthagavaktavyatvāt, tadanupapatterbhavataivoktatvācca | vastutastu nimittāntarasadbhāve ekavijñānena sarvavijñānamanupapannamityuktiraṣyasaṃgatā, nityavibhūtyā ajñāne'pyekavijñānena sarvavijñānaṃ yathopapadyate, kāryavargasya jñātatvāt sarvaśabdasyedaṃkāragocarabahubhavanasaṃkalpapūrvakasṛṣṭimātraviṣayatvāt-tathā tādṛśanimittāntarasadbhāve'pyekavijñānena sarvavijñānapratijñā kuto na saṃgacchata iti | atrocyate-"eṣa upadeśaḥ' ityevaṃ pṛthagapadiṣṭayoḥ "na vāyukriye pṛthagupadeśāt' iti nyāyenādeśopadoyorbhedāvaśyaṃbhāvāt nimantra-ṇāmantraṇayoriva, vṛkṣavanaspatiśabdayoriva, vṛkṣavanaspatiśabdayoriva ca, snehabhaktiśabdayoriva ca kkacidakaviṣaye prayogamātreṇānu-bhavabhedasya durapahyavatvāt | "ādiśāti' ityukte hi yadvākyollaṅghane daṇḍā bhavatitādṛśaśabdaprayoktṛtvaṃ niyamayitṛtvamājñāpayi- tṛtvaṃ pratīyate | ādiśatīti vyavahāraḥ prabhuviṣaya eva | ata eva nyāsakāreṇādeśopadeśayorbhedo varṇitaḥ-"āṅpūrvodiśatirniyoktṛ- prayojanavacanaḥ' iti; "antaḥ praviṣṭaḥ śāstā jānānam' ityādau tathaiva pratīteḥ | tataśca prakṛtisvārasyena niyamanāparaparyāyājñāpana-rūpārthe pratīte ghañpratyayasya kartṛvyatiriktakārakamātravācino yogyatāvaśāt tvanmate karmāthakatvavat asmanmate'pi kārakavācino ghañpratyayasya sakalakārakaprayoktṛkartṛlakṣaṇā samāśrīyate | praṣyavyavastunastādṛgrūpatvāt asaṃjātavirodhimukhyaprakṛtyarthānugraheṇa jagha-nyalakṣaṇāya āśrayaṇīyatvāt | "pañcapañcāśatastrivṛtaḥ saṃvatsarāḥ' ityādāvahaḥparatvasvarasatrivṛdādipadamukhyatvānusāreṇa jaghanya-saṃvatsarapadasyaiva sauracāndramāsādyanekārthasādhāraṇyena niścayāsamarthasyājahallakṣaṇāyā abhyupetatvāt | tathā "prayājaśeṣeṇa harvīṣya-bhidārayati' ityādau prayājaśeṣaprātipadikānurodhena tṛtīyāyāṃ dvitīyārthalakṣaṇāyā āśritatvāt | tathā "prāṇā vā ṝṣayaḥ' ityā- dau ṝṣiśabdānusāreṇa bahuvacanaśruteḥ pāśanyāyena gauṇārthakatvasya "gauṇyasaṃbhavāt tatprākchaØteśca' ityatropapāditatvācca | nanvā-deśapadasya praśāsanāparaparyāyājñāpana ivopadeśe prasiddhiprācuryābhāve'pyupadeśārthakatve prakṛteḥ sarvātmanā mukhyārthatyāgāvāt pratya- yasya tvanmate kartṛlakṣaṇāyāṃ mukhyārthatyāgāt kāsyabhojinyāyena jaghanāyadyāvāpṛthivyekakapālānurodhena mukhyaindrāgrādīnāṃ prasūnaba-rhirniyamāśrayaṇavat, "ekadhā brāhṛṇa upaharati' ityava sakṛttvasahatvasādhāraṇasyaikadhāśabdasya bhakṣāntaraprāpakadurbalacodakānugrahaṇe sahatvārthatvasvīkāravat "saptadaśa prājñāpatyān' ityatra prajātisaṃbandhaviśiṣṭānvayayogyasyāpi bahutvasyaikapaśuniṣpannaikādaśāvadā-naprāpakadurbalacodakānusāreṇa viśiṣṭānvayābhyupagamena dravyadevatāsaṃbandhākṣiptayāgabhedābhyupagamavacca jaghanyaghañpratyayānusāreṇa mukhyādiśerupadeśārthakatvameva yuktam | prakṛteḥ mukhyārthatyāgābhāvāt | pracuraprasiddhārthatyāgamātraṃ tvavaśiṣyate | tattu na doṣāya | ata eva "patnaya upagāyanti' ityādau gītiśabdasya śārīragāne prasiddhiprācurye satyapi aśārīravāditrādigānasyāpi gītiśabdaprayo-gaviṣayatvena mukhyārthatvāt saṃnihitasya dundubhyādigānasyaiva kāṇḍavīṇādibhirupacayaṃ kurvatyaḥ pantyo natvirjāṃ nivartikā iti daśame siddhāntitamiti cet-maivam; gānaśabdasya barhirājyādhikāṇānyāyena gītimatrā vācitvāt yuktaṃ tatra saṃnihitadundubhyādi-gānavācitvam | iha tvādeśaśabdasya kkacidapi "śiṣyo gurumādideśa' ityādiprayogābhāvena sādhāraṇoccāraṇādyarthakatvābhāvāt upadeśātideśābdayorivādeśopadeśaśabdayorapi bhinnārthakatvenādeśaśabdasyopadeśārthakatve mukhyārthatyāgāsyāvarjanīyatvena jaghanya- pratyaya eva lakṣaṇāyā ucitatvāt | vastutastu "upadeśe'janunāsika it' iti sūtre "karaṇādhikaraṇayośca' iti lyuṭā bādhitasya ghañaḥ, "akartari ca kārake' ityanenāprasaṅgamāśaṅkaya,"kṛtyalyuṭo bahulam' iti ghaño bhāṣyakṛtā samarthitatvāt tannyāyena kartaryapi tenaiva sūtreṇa ghañasiddhau lakṣaṇāyā aprasaṅgāt praśāsitṛtvārthakatvameva yuktamiti yuktamutpaśyāmaḥ | tasya tāvadeva ciramiti | tasya sadvidyāniṣṭhasya | tāvadeva ciram-tāvaneva vilambaḥ, yāvatprārabdhakṛtadehānna vimokṣyate | atha anantaraṃ brāhṛ saṃpratsyata iti tadarthaḥ | atharvādaśca labdha iti | "pāriplavārthāḥ' ityadhikaraṇe vidyā saṃnidhipaṭhitānāṃ "śvetaketurhāruṇeya āsa' ityādyākhyāyikānāṃ tadarthavādatayā taccheṣatvasya sthāpitatvāditi bhāvaḥ | yadyapyayamarthavādo na saviśeṣatvaikāntaḥ, tathāpi liṅgāntareṇa saviśeṣatvatātparye niścite arthavādasyāpi tadekāntātvaṃ sidhyatīti bhāvaḥ | dvitīyeṃ'śe saptame yamasya svapuruṣaṃ prati vacanam - "kaṭakamakuṭakarṇikādibhedaiḥ kanakamabhedamapīṣyate yathaikam | surapaśumanujādikalpanābhirharirakhilābhirudīyarte tathaikaḥ || kṣititalaparamāṇavo'nilānte punarapi yānti yathaikatāṃ dharitryām | surapaśumanujādayastathānte guṇakaluṣasya sadā(nā)tanena tena ||' iti | tadarthaikaviyatvāditi | aidaṃparyeṇa pravṛttatvāditi bhāvaḥ | paravidyāyāḥ saviśeṣaviṣayatvam avyayatvasya doṣābhāvarūpasya kathaṃ bhāṣye kalyāṇaguṇatvena nirdeśa ityāśaṅkayāha-doṣavirodhitvaṃ nāma guṇa ityabhiprāyeṇeti | pūrvavadartha iti | saguṇabrāhṛvyāvṛttirityarthaḥ | vakayāvatryānekatvāditi | vyāvṛttipratiyogināmanṛtajaḍaparicchinnānāmanekatvenetyarthaḥ | padānāṃ paryāyatvaprasaṅgāditi | "pravṛti-nimittabhedābhāvena' iti uttaraṃvākyasthamihāpi kākākṣinyāyena saṃbadhyate | nanu "kucmbhādyanugatā sattā parajātiḥ satyapadapravṛtti-nimittam | antaḥkaraṇavṛttyupadhānalabdhabhedacidānandānugate jñānānandatve aparajātī | evaṃ ca satyajñānānandaśabdānāṃ lakṣyā-rthābhede'pyuktajātivācitvānna paryāyatā' iti kalpatarūkrterna paryāyatvamiti cet-na; kumbhādyanugatasattāyāḥ satyābdavācyatve satya-tvasyātiprasaktasya brāhṛlakṣaṇatvābhāvaprasaṅgāt | abhyupagamyate ca tvayā satyatvasya brāhṛlakṣaṇatvam | satyamithyārthānugatasavā-sāmānyāsaṃbhavācca | tasyānṛtasādhāraṇatayānṛtavyāvaḍhattyasiddheśca | kālatrayābādhyatvarūpaṃ paramārthikasattvaṃ brāhṛṇi śrautamiti tvatsiddhāntavyākoprasaṅgācca | dharmisamasavākabhedaṃ vinā aupādhikabhedamātreṇākāśatvāderiva jñānatvānandatvayorapi jātitvāyo- gācca | jñānatvādeḥ dharmisamasattākabhedavadupahitacaitanyavṛttitve śuddhalakṣaṇatvāyogācca | jñānatvādeḥ dharmisamasattākabhedavadupahita-caitanyavṛttitve śuddhalakṣaṇatvāyogācca | etena satyādi(?) viśiṣṭaśabalabrāhṛvācināṃ satyādiśabdānāṃ śuddhabrāhṛṇi lakṣaṇeti na paryāyatvamiti nirastam | anṛtāsvaprakāśaparicchinnarūpe śabale satyatvāderayogāt | yoge vā tasyaivānṛtāsvaprakāśaparicchinna-vyāvṛttiḥ syāt | na tu satyatvādyānāśrāyasya śuddhasya | tasmāt satyatvādīnāṃ śuddhādanyatrāsaṃbhavāt satyādivākyasya ca lakṣaṇayā akhaṇḍārthatve śuddhe'pi tadasiddheḥ satyatvādīnāmatyantāsattvenatadbhedamādāyaparyāyatvasya duḥsamādhānatvāt (duḥsādhatvāt?) paryā- yatvaṃ siddhamityarthaḥ | upalakṣaṇatayā viśeṣaṇatayā veti | kiṃ vyāvṛttīnāṃ vākyārthībhūtabrāhṛpratītyupayuktapadārthapratītivi#ेyatvamā- trameva, uta vākyārthapratīti viṣayatvamapyastīti vikalpārthaḥ | upalakṣyāt bahirbhūtamityasyāṣyayamevārthaḥ | na ca -avacchedakatvaṃ viśeṣaṇatvopalakṣaṇatvātiriktameva | "karṇaśaṣkulyavacchnnaṃ nabhaḥ śrotram' ityatra karṇaśaṣkulyā viśeṣaṇatve tasyā api śrotra-tvaprasaṅgāt; viśeṣyānvayino viśeṣaṇānvayitvaniyamāt | nāṣyupalakṣaṇatvam, kadācit karṇaśaṣkulyupalakṣitasyāpi nabhasaḥ śrotratve'tiprasaṅgāditi vācyam-tatrāṣyulakṣaṇakoṭāveva niveśasaṃbhavāt | vidyamānakarṇasaṃyogasyopalakṣaṇatvena doṣābhāvāt | upalakṣyāt bahirbhūtamiti | ayaṃ bhāvaḥ- kiṃ svarūpapratipattyarthaṃ jñānādipadam? uta jñānatvādipratipattyartham? nādyaḥ, pūrvaṃ pratītatvāt | na dvitīyaḥ, upalakṣaṇatvavyāghātāditi | vākyāthābhidānadaśāyāṃ saryaiḥ padairiti | sarvaiḥ padaiḥ vākyārthābhidhānadāyāmityanvayaḥ | yadvā sarvaiḥ padaiḥ ekajñānajanakatvenauekajñānajananenetyarthaḥ | ato nānvayānupapattiriti draṣṭavyam | nanu yugapadabhidhāne śrutivākyādiṣu balābalavibhāganirṇayo'saṃgata eva syāt; vākyāpekṣayā padaśruteḥ prābalyam; padaśrutyapekṣayā pratyayaśruteriti vyavasthā dattajalañjaliḥ syādityasvarasādāha-kramraṇābhidhāne'pīti | krameṇābhidhānānabhyupagama iti | krameṇābhidhānānabhyupagamavādipakṣa ityarthaḥ | yugapatpratipādane'pi nāpaitīti | uddeśyopādeyabhāve hi tadvākyajñātatvājñātatve aprayojake | apitutadvākyapravṛtteḥ prāk mānā-ntarāvagatamanūdyate; aprāptaṃ hi(?) vidhīyata ityeva hi viveka iti bhāvaḥ | paurvāparyasyoddeśyopādeyalakṣaṇatvābhāve kathamuddeśyopāde-yavibhāgajñānamityāśaṅkayāha-ekena vākyeneti | parāmarśadaśāyāṃ hi saṃbhavatyeveti | nanu jñātatvājñātatvalakṣaṇoddeśyepādeya-vibhāgajñānaṃ na vākyārthapratītāvupayuktam, yena vākyārthapratīteḥ; prāk parāmarśadaśāyāṃ tadavagatiḥ samarthanīyā syāditi cet-na; "grahaṃ saṃmāÐṣṭa' ityādau grahaṃ saṃmṛjyāt, ekaṃ saṃmṛjyāt, yat saṃmṛjyāt tadekamityādivacanavyaktinirūpaṇābhāve nirvicikitsavā-kyārthapratīteranudayena nyāyasaṃpāditavyakti paścādvākyārthabodhakam' itīti bhāvaḥ | viśeṣyamātraikyaparatvāt samānavibhakteriti | ayaṃ bhāvaḥ-yaduktaṃ viśiṣṭakyapratipādanaṃ neti, tadiṣṭameva; viśiṣṭaikyapratipādanasyānabhyupagamāt | na ca viśeṣyaikyamātrapratipādanaṃ parasyāpīṣṭamiti vācyam, viśeṣaṇānvayasyāpi prātipadikāvagatasyātyāgāt | ekasmin viśeṣye "ekasya dvayam' iti nyāyena prāptayorviśeṣaṇaikatvayoraparityāgāditi | vyutpaviśca pratyakṣamūleti | na tu svargādiśabdavyutpattivat śrutimūletyarthaḥ | pratyakṣaṃ ca viśeṣyaikyamevāvagamayatīti | "daṇḍī, kuṇḍalī' ityādau viśeṣaṇavibhakterbhinnaviśeṣaṇāśraye ekasminneva viśeṣye pūvar-pūrvavṛddhavyavahāraṃ pratyakṣīkṛtya tathaiva vyutpattegrrahāt | itarathā viśeṣaṇavibhakterabhedārthakatvamapi tyājyaṃ syāt | na hi viśeṇavi-bhaktiraikyaparetyatra pūrvapūrvavṛddhavyavahārādhīnavyutpattimantareṇānyannimivamastīti bhāvaḥ | viśeṣyabhedakatvaṃ pratyakṣeṇa tatrāpodyata iti cediti | pratyakṣāgocare brāhṛṇi viśeṣaṇabhedaprayukto viśeṣyabhedo durvāra iti bhāvaḥ | dharmivācakapadaikyāt samānavibhakti-nirdeśāccaikyapratīteriti | idamupalakṣaṇam-viśeṣaṇabhede viśeṣyabheda ityutsargaḥ, "devadattaḥ śyāmo yuvā' ityādāvadarśanāt | "khaṇḍo muṇḍaḥ' ityādau viruddhatvāt bhedakatvam, aviruddhaṃ tvabhedakameva | viśeṣaṇānāṃ bhedakatvādastu viśeṣaṇānāśrayāpekṣayā, na tu viśeṣaṇāntarāśrayāpekṣayāpi | na hi "nīlamutpalam' ityādau nailyaṃ dīrghādapi vyāvataryatītyapi draṣṭavyam | yaccoktaṃ samāna-vibhaktīti | na ca samānavibhakatyā aikyāvagame parasyākhaṇḍārthatvabhaṅgaprasaṅgāt parasya kathamiyamāśaṅkā ghaṭatāmiti vācyam, "ekaprātipadikātharmātraniṣṭhatvamakhaṇḍārthatvam' ityanena prātipadikārthāntarasaṃbandha eva vyāvatryate; na tu vibhaktisaṃbandho'pīti | manyamānasya śaṅkāsaṃbhavāditi dhyeyam | anatiriktapakṣe hetvasiddhiriti | samānāvibhaktyavagataikyarūpahetvasiddhirityarthaḥ, aikyā-vagamavirodhū#ाpahetvasiddhirityuttaratropasaṃhārāditi draṣṭavyam | aśakyāsadṛśānvayapratiyāgyupasthitirvā śakyasaṃbandho vā lakṣaṇā śakye na saṃbhavatītyabhipretyāha-ālakṣaṇikatve'pīti | vimataṃ vākyamakhaṇḍārthaparamityādi | etena-"satyādivākyamakhaṇḍā- rthaniṣṭhaṃ lakṣaṇavākyatvāt, tanmātrapraśnottaratvādvā prakṛṣṭaprakāśaścandra iti vākyavat' ityanumānaṃ pramāṇam | "nīlamutpalam' ityā-disamānādhikaraṇavākyānāṃ lakṣaṇavākyatvābhāvānnātiprasaṅga iti nirastam; asādhāraṇarūpalakṣaṇavākyatvasya sakhaṇḍārthatvenaiva vyāpteḥ | karmakāṇḍasyāpi tanmātrapraśnottaratvenākhaṇḍārthatvaprasaṅgāt ; "prakṛṣṭaprakāśaścandraḥ' ityatra vyāvartakāsādhāraṇapraśnotta- ratvena dṛṣṭāntāsiddhencetyapi draṣṭavyam | yadi ca bhāvarūpakhaṇḍārthapratipādanāsamatharmiti pratijñeti | tataśca pratijñāvākyasya khaṇḍārthatvābhāvarūpakhaṇḍārthavaiśiṣṭayapratipādanasāmathrye'pi bhāvarūpakhaṇḍāthaprratipādanāsāmathryānna vyabhicāra iti bhāvaḥ | prātipadikenaiva viśeṣaṇānvayasyeti | prātipadikasmāritayorviśiṣṭayorvibhākatyā aikyamātrapratipādanādityartha; na tu nīla-#्rātipadikenotpalenīlatvānvaya iti mantavyam; tathā hi sati utpale nīlatvānvayasya nīlaprātipadikenaiva siddhervibhakatyā aikya-bodhanasya vaiyathryāpātāditi draṣṭavyam | anena śaṅkādvayaṃ parihmataṃ bhāvatīti | kāraṇaparatvapratipādakena sisṛkṣoriti padena sākṣātpūrvapakṣicodyanirāsaḥ | upādānakāra- ṇatvaṃ "sadeva sokyedamagra asīdekameva' iti pratipāditamiti bhāṣyakhaṇḍena pāśrvasthacodyanirāsa iti bhāvaḥ | svatantra vastu-niṣedhaparamadvitīyapadamityarthaḥ iti | ata eva śāṅkaropaniṣadbhāṣye'pi, "ādvatīyamiti; mṛdvayatirekeṇa mṛdo yathānyat ghaṭādyā- kāreṇa pariṇamayit kulālādi nimittakāraṇaṃ dṛṣṭam, tathā sadvayatirekeṇa sataḥ sahakāri kāraṇaṃ dvitīyaṃ vastvantaraṃ prāptaṃ pratiṣi- dhyate-ādvitīyamiti | nāsya dvitīyaṃ vastvantaraṃ vidyata ityadvitīyam' iti nimittāntaraniṣedhaparatayaiva vyākyātam | kiṃca "prāk sṛṣṭerekapradvitīyaṃ sadevāsīt' iti sṛṣyiprākkālaparatayā paraireva vyākyātatvena sṛṣṭiprākkāle'dvitīyatvamātreṇa kathaṃ mithyā-tvaprasaktirityapi draṣṭavyam | nirguṇavākyavirodhaparihāraḥ kiṃ jñānatvāt jñānānāśrayatvamucyate, uta ekajātīyadravyayorniyatadharmadharmibhāvānupapatteriti vikalpe, prathamasya dūṣaṇaṃ jñātureva jñānasvarūpatvāditi bhāṣyam-jñāturapi jñānasvarūpatvasaṃbhavāditi tasyārthaḥ | dvitīyasya tu dūṣaṇaṃ jñānasvarūpasyaivetyādibhā- ṣyam | jñātṛtvameva hi sarvāḥ śrutayo vadantīti bhāṣyaṃ tu prathamavikalpadūṣaṇasyopapādakaṃ taccheṣabhūtamiti prathamavyākhyā | asyāñca vyākhyāyām, jñātṛtvameva hīti bhāṣyasya jñātureva jñānasvarūpatvāditi vyavahitabhāṣyopapādakatvamāśrayaṇīyam; evakārasya apyarthatvaṃ ca kliṣyamityasvaraso draṣṭavyaḥ | dvitīyavyākhyāyāṃtu …

… pūrvavadeva vikalpamukhena pravṛttatvaṃ samānam | tatra jñātureve-tyādi-bhāṣyasyāyamarthaḥ-jñātṛśabdo bhāvapradhānaḥ pañcamyantaḥ | evakāraśca yat jñātṛtvaṃ tvayā jñānatvaviruddhatayopanyastam, tadeva jñāna-tvasādhakamiti sphoraṇārthaḥ jñānatvābhāvavyāpakābhāvapratiyogitayā jñātṛtvasya na tadviruddhatvamiti | asmin pakṣe jñātṛtvameva hi sarvāḥ śrutayo vadantīti bhāṣyaṃ jñātṛtvasya śrautatvapratipādanadvārā taddṛḍhīkaraṇārtham | asyāṃ ca vyākhyāyaṃ bhāvapradhānatayā-nirdeśādyāśrayaṇaṃ kliṣṭamityasvaraso draṣṭavyaḥ | tṛtīyvayākhyāyāṃ tu jñāturevatyādibhāṣyasya jñātureva sato jñānasvarūpatvāvirodhādi- tyarthaḥ | idaṃ ca bhāṣyaṃ na vikalpakoṭa¬ोranyataranirāsakam; api tvavirodhapratijñāmātraparam | kiṃ jñātujrñānānāśrayatvaṃ sajātī-yayordharmadhamirbhāvābhāvāducyate, uta jñānatvāt jñānānāśrayatvamiti vikalpya prathamaṃ prativakti-jñānasvarūpasayaiveti | dvitīyaṃ prativakti-jñātṛtvameva hīti iti viveko draṣṭavyaḥ | pūrvavadabhiprāya iti | "kiṃ vyāptyā ucyate, utaśrutyā' ityādītyarthaḥ | jñātṛ- tvaṃ yathā phalitaṃ bhavatīti | "tamīśvarāṇām' ityādiśrutāvityarthaḥ | phalitatvaprakāraścottaratra spaṣyayiṇyate | jñānasya sarva-viṣayakatvamiti |"yaḥ sarvajñaḥ sarvavit' ityatra jñānasya sarvaviṣayatvam, "tadaikṣata' iti samaṣṭayupayogitvam , "seyaṃ devataikṣata'iti vyaṣṭayupayogitvam, "sṛjai' ityuttampuruṣeṇātmasaṃbandhitvaṃ ca darśitamityarthaḥ | kāmapradatvaṃ ceti | kāmitārthajñānābhāve tatpradatvāsaṃ-bhavāditi bhāvaḥ | devatātvaṃ karmārādhyatvam | ārādhāna mahanīyaprītihetubhūtā kriyā | tataśca pratīrūpajñānavattvaṃ sidhyati | patitvaṃ śeṣitvamiti | śeṣicetanatvamityarthaḥ,prayājādiśeṣidarśapūrṇamāsādau patitvavyavahārābhāvāt | ato jñātṛtvasiddhiriti bhāvaḥ | dvitīyaviśeṣaparyavasāyitvaṃ sūcitamiti | tataśca "na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca' ityādyaṃśasyāpi prakṛtopayogitvamastīti bhāvaḥ viśe-ṣavidhānaṃ viśeṣaniṣedhaśceti | "apahatapāṣmā' ityādinā viśeṣavidhānamityarthaḥ | vaiyatryaparihārāya saṃkocaścet gobalīvardanyāya iti | atropāvaviśeṣavyatiriktaviṣaya ityanuṣajyate | upāttaviśeṣaviṣaye tasya saṃkāce iti | na ca-ayaṃ chāgapaśunyāya eva; utsargāpavādanyāya eva hi sāmānyaviśeṣanyāyaḥ | evameva vyavahāradarśanāditi vācyam-sāmānyaśabdasya viśeṣātiriktaviṣayatva- mādāyotsargāpavādanyāye sāmānyaviśeṣanyāyaśabdapravṛttivat sāmānyavāciśabdasya viśeṣaparyavasānamādāya chāgapaśunyāye'pi sāmānyaviśeṣanyāyaśabdavyavahāre doṣābhāvāt | atra gobalīvardanyāyakathanaṃ śiṣyānugrahārthaṃ prasaṅagāt kṛtamiti draṣṭavyam | nanu guṇasāmānyavidhānaṃ śrutiṣu na dṛśyata iti kathamucyata, "yaḥ kālakālo guṇī sarvavidyaḥ' ityādau tathā darśanādityāśaṅkayāha-doṣasamabhivyāhmateti | doṣābhāvasamabhivyāhmatetyarthaḥ | atra hi kālakālyatvalakṣaṇadoṣabhāvarūpākālakālyatvasamabhivyā- hmatasya guṇaśabdasya guṇaviśeṣaparatvena guṇasāmānyavidhānāsiddherabhyupagamavāda eva śaraṇamiti bhāvaḥ | smṛtivacanābhiprāyeṇa saguṇavākyānāmityuktamiti | atra ca vāśabdo'dhyāhartavyaḥ, vacanābhiprāyeṇa vā saguṇavākyānāmityuktamityarthaḥ | yadvā kathamatyantānupalabhyamānasya guṇasāmānyavidhānasyābhyupagama ityāśaṅkayāha - vaṣāyutairityādi | smṛtivacanābhiprāyeṇeti | etābhiḥ smṛtibhiretattulyaguṇasāmānyavidhāyakaśrutyanumānena saguṇavākyānāmityuktamityarthaḥ | doṣapratipakṣavacana iti | (guṇadoṣa ityatraiva) "guṇadoṣau' ityatreva doṣapratidvandvigurasāmānyapara upādeyasāmānyapara ityarthaḥ | prakaraṇavaśācchāgapaśunyāyeneti | tataśca smṛtigatānāmapi sāmānyavacanānāṃ viśeṣaparyavasānasyāpekṣitatvādetatsaṃgrahārthaṃ bhāṣye saguṇanirguṇavākyayorvirodhābhāvāditi vācyaṃ samāptam | anyatarasya mithyāviṣayatānoyaṇamapi na yuktamiti vākyāntaram | atra "virodhābhyupagame' iti śeṣaḥ pūraṇīyaḥ | apiśabdaśca bhinnakramaḥ | ataḥ virodhābhyupagame'pyanyatarasya mithyāviṣayatāśrayaṇaṃ na yuktamityarthaḥ | sidhyatīti bhāvaḥ | ataśca pūrvaṃ virodho nāstīti parihmatamityādyuttaragrantho'pi saṃgataḥ | itarathā ekavākyatve pūrvamithyukterasaṃbhavāt | yadvā atrāyamabhiprāya ityapiśabdo'dhyāhartavyaḥ | "pūrvam, idānīm' iti padadvayamapyavivakṣitam | vastusthitimanurudhya virodho nāstītyuktam; virodha-sattve'pi nāsmākaṃ kṣatirityarthaḥ | ubhayorapyapacchedaniyamo nāstīti | anyataramātrāpacchedasyāpi saṃbhavāditi bhāvaḥ | prayā-#ेgāvadhikavirodha iti | apacchedadvayanimittakanaimittikaprayogadvayasya yugapadanupasaṃharaṇīyatayā śāstrayorvirodhaḥ; ataśca sa kādā- citka iti bhāvaḥ | aniyatavirodhapaurvāparyaviṣaya iti uktaṃ hi- "paurvāparyaṃ virodhaśca pūrvāprāmāṇyameva ca | niyamānnāsti tatrāsāvapacchedanayo bhaveta ||' iti | nanu pratyakṣaviruddhaśrutyanumānaṃ na pravartata iti virodhādhikaraṇanyāyaḥ | sa nātra pravartate | yadi pratyakṣānumānavat śīghramantharagā-mitvasāmānyāt saguṇanirguṇavākyayostadviṣayatvam, tarhi nigurṇavākyasya smṛtivadaprāmāṇyameva syāt | yadi cāprāmāṇyamiṣṭam, tarhi apacchedanyāyo vā kimiti na pravartate? apacchedanyāyasya niyatapaurvāparyaviṣayapravṛtau sarvātmanā'prāmāṇyaprasaṅgabhāyāddhi apacchedanyāyasyāpravṛttirucyate | ataḥ śrutiviṣaye na virodhādhikaraṇānyāya ityasvarasādāha-yadvā mā bhūditi | upakramādhikara-ṇanyāya eveti | "prajāpatirvaruṇāyāśvamanayat | sa svāṃ devatāmācrchat | sa paryadīryata | sa etaṃ vāruṇaṃ catuṣkapālamapaśyat | tanni-ravapat' ityupakramya, upasaṃhāre śrūyate-"yāvato'śvān pratigṛhṇīyāt tāvato vāruṇāṃścatuṣkapālānnirvaṣet' sati | tatra upakrame'rtha-vāde'śvadātuḥ prajāpatervāruṇeṣṭiḥ pratīyate; upasaṃhāre ca pratigrahītuḥ | dvayorvirodhe sati "guṇatvādanuvādatvādartavādasya lakṣaṇā | vidhyuddeśo jaghanyo'pi svārthahāniṃ na gacchati ||' iti pūrvapakṣe prāpte, guṇabhūtasyāpyarthavādasyāsaṃjātavirodhitvena prabalatvādvidhyuddeśasya pradhānatve'pyalabdhātmakatvāt pradhānabhūto vidhyuddeśaḥ svayamalabdhātmā labdhātmānamarthavādaṃ prakramasthaṃ bādhitumasamarthaḥ svayameva tadānuguṇyaṃ bhajata iti, pratigṛhṇīyādityasya pratigrāhayedityevaṃ ṇijarthamantarbhāvya dātureveṣṭiriti siddhāntitam | tataśca saguṇavākyasya bhedagrāhipratyakṣasya vā prāk pravṛttatveno-pakramādhikaraṇanyāya eva pravartata ityupakramanayaḥ | sattayā māyamānatayā veti | nanu - "rajatam' iti jñānasyāprāmāṇyaśaṅkāska-nditatvāttadanāskanditajñānasyaiva viparītajñānapratibandhakatvāt "nedaṃ rajatam' iti jñānotpattau na virodhaḥ | na cāprāmāṇyaśaṅkāyā api viṣayasaṃśayaparyavasannatayā tasyāpyanutpattiḥ śaṅkanīyā, aprāmāṇyaśaṅkāsāmagrayāḥ phalabalāduvejakatvakalpanādityetāvataiva parihārasaṃbhavāt vyartho'yaṃ prapañca iti cet, śiṣyaśikṣārthatayā prapañcanopapatteḥ | na ca saguṇatvajñāne tadviruddhanirguṇatvamānasyopa-kramādhikaraṇanyāyenānutpāde ṣoḍaśigrahaṇapratītau tadviruddhāgrahaṇapratīteranudayaprasaṅgaḥ; tathā apacchedasthale'pi pūrvaviruddhapratītya-nutpādaprasaṅga iti vācyam-upakramādhikaraṇanyāyasyaikavākyatāsthala eva pravṛtteḥ; grahaṇāgrahaṇādisthale tu tadabhāvāt | na ca saguṇanirguṇavākyayorapyekavākyatā nāstīti vācyam- "eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā | karmādhyakṣaḥ sarvabhūtādhivāsaḥ sākṣī cetā kevalo nirguṇaśca ||' ityādāvekavākyatvapratīteḥ tattulyātvācca nirguṇavākyāntasyāpi na tadviruddhārthapratītijanakatvamiti bhāvaḥ | idaṃ rajatamiti parā-marśasāpekṣatvāditi | "idaṃ rajatam' iti jñānasya, "nedaṃ rajatam' iti jñānopajīvyatvādupajīvyavirodhena kathaṃ tadviruddhotpattiriti śaṅkārthaḥ | śuktitvaviṣayā hruttarapramitiriti | idamupalakṣaṇam-rajatatvābhāvaviṣayatve'pi "idaṃ rajatam' iti jñānasya pratiyogi-viṣayatvamātrāṃśa upajīvyatve'pi purovartini rajataviṣayatvāṃśe'nupajīvyatvena tadabhāvāvagāhane doṣābhāvāt | udīyamānamiti pāṭhe "iṇ gatau' iti dhāto rūpamiti draṣṭavyam | ānandaṃ brāhṛṇa ityāditātparyaliṅgaprācuryāditi | brāhṛाpekṣayāpi tadguṇabhūtānandaveda-nasyaiva phalavattvāvedanena śrutebrrāhṛाnande tātparyāvagateriti bhāvaḥ | ānandavallayāḥ saguṇaviṣayatvam paryavasitaṃ yuktamiti pāṭhaḥ | paryavasānaṃ yuktamityarthaḥ | paryavasituṃ yuktamiti kkacit pāṭho dṛśyate | tatra "asu kṣepaṇe' ityasmāt avapūrvāt "vaṣṭibhāgurirallopamavāṣyorupasargayoḥ' iti avaśabdāntalope tumunpratyaye sati kathaṃcit nirvāho draṣṭavyaḥ; "ṣo anta-karmaṇi' ityasmāt tumunpratyaye tasya kitvābhāvāt "dyatisyatimāsthām' itītvaprāpterabhāvāt | ata evānandamayādhikaraṇe vakṣya-tyācāryaḥ, "paryavasyantaḥ paryavasātuṃ pravṛttāḥ' iti | nityanavaṃ yathā bhavati tatheti | yuvā cāsāvadhyāyakaśceti samāsaḥ | adhyāya- kasya ca yuvatvamadhyayanadvārā paryavasyatīti bhāvaḥ | āśutarakriya iti āśutarakriyāvati vartamānāt āśuśabdāt iṣṭhanpratyaye ṭilope rūpam | āśumacchabdāt "vinmatorluk' iti luki vā rūpaṃ draṣṭavyam | aśanakṣama iti | aśanam āśaḥ, tato matvantāt iṣṭhan pratyayaḥ | āśīrvādaviṣaye vatarmānādāśīśābdāt matvantādvā iṣṭhani āśiṣṭha iti rūpam | sarvatra "vinmatorluk' iti iṣṭhan pratyayaḥ; matośca luk | pūraṇaguṇasuhitārtheti | suhitaśabdasya tṛptayarthatvāt pūraṇasyāpi tṛptirūpatvāditi bhāvaḥ | na tu pūraṇaguṇe- tyatra pūraṇaśabda iha mantavyaḥ, tasya pūraṇapratyayaparatvāt | ṣaṣṭhayanujñānāditi | ṣaṣṭhīsamāsaniṣedhapareṇānena sūtreṇa ṣaṣṭhayanujñānā- dityarthaḥ | nivatryāniṣṭatveti | aniṣṭanivartakatvetyarthaḥ | caturmukhānandādhikyābhiprāya iti | "te ye śatam' ityatra śataśabdo'dhi-kasaṃkhyāparaḥ | ato na paricchinnatvamiti bhāvaḥ | prākararikavākyānāṃ saṃkhyāviśeṣaparatvāt "te ye śataṃ prajāpateḥ' ityatrāpi saṃkhyāviśeṣaparatvamevocitamityanyathā nirvāhamāha - yadvā te ye śataṃ sa eka ityasyeti | kālatrayavartiprajāpatyānandatve kathite aparicchinnatvaṃ sidhyatīti bhāvaḥ | tripādvibhūtimattayā ceti | nanu bhagavadānandasyāparicchitāmiti vadaÏnta prati tripādvibhūti- mattayā ānandānantyakathanaṃ kathamupayujya(padya)tāmiti cet, atra kecit - kathamaparicchinnatvamiti cedityeva pāṭhaḥ | tasya cāya-marthaḥ-"te yeśatam' iti vākyena kathamaparicchinnatvaṃ pratīyatām? pratyuta paricchannatvameva pratīyate | ato'paricchinnatvaṃ na sidhye-dityetāvatparyantamākṣepaṃ varṇayanti | atastatparihatrrā cānena śrutivākyena paricchinnatvāsiddhirapyupapādanīyā | ānandasyāpari-cchinnatvamapyupapādyata iti vadanti | apare tu-"śataṃ prajāpaterānandāḥ' iti śrutisvārasyavirodhena kālatrayavartiprājāpatyānanda-mātraparatayā vā śataśabdasyādhikasaṃkhyāmātraparatayāvā kimiti vyākyāyate? yathāśrutārtha eva grāhra iti taṭasthaśaṅkāmapākaroti - merorivāṇuritīti vadanti | so'śnuta ityādiśrutyarthaḥ nanu "brāhṛvidāṣnoti param' iti brāाhṛṇe brāhṛṇa eva prāpyatvapratipādanāt "eṣo'sya paramānandaḥ' iti brāhṛṇa eva viduṣāmānanda-tvaśravaṇena kāmānāṃ ca tadabhedapratīteḥ brāाhṛṇasya mantravivaraṇarūpatvena prabalatvāt brāाhṛṇānusāreṇaiva "saha brāhṛṇā' iti mantrārtho varṇanīyaḥ | yathā paiṅgirahasye brāाhṛṇānusāreṇa "dvāsuparṇā' iti mantrārthavarṇanamityāśaṅkayāha-mantrāṇāṃ brāाhṛṇavivaraṇarūpatva-darśanāditi | mantrāṇāmapi brāाhṛṇavivaraṇarūpatvadarśanādvivaraṇarūpatvarūpaḥ prābalyahetudrvayorapyaviśiṣya iti bhāvaḥ | sphuṭa-pratītihetutveti | prāyeṇa brāाhṛṇānāṃ sphuṭapratipattihetutvamasti; mantrāstu gahanā bhavantītyetāvatā brāाhṛṇaprābalyoktiścet-iṣṭamevetyarthaḥ | nanvānandamayādhikaraṇe mantrāṇāṃ prābalyaṃ kecidvadantīti mantraprābalyasyaiva paroktatvopanyāsāt tadvirodha iti cet- na; tasyāpi matāntaratvenāvirodhāditi draṣṭavyam | vipaścittvaśravaṇāt tasya ca bhoktṛtvānuguṇatvāt brāhṛṇo bhoktṛsāhityaśaṅkāṃ vyudasyati-vipaścittvamapi bhogyaguṇatvenoktamiti | na ca tasyāpi kāmaśabdanirdiṣṭatvāt pṛthaṅ nirdeśavaiyathryamiti śaṅkanīyam; gobalīvardanyāyena prādhānyavivakṣayā pṛthaṅ nirdeśopapatteriti bhāvaḥ | vyatirekānirdeśāditi | "kāmān saha brāhṛṇā' iti bhinnatayā nirdeśādityarthaḥ | avyavahitaprayogasvārasyācceti | "brāhṛṇā saha so'śnute sarvān kāmān' iti yadi syāt tadā syādapi bhoktṛ-stacchabdanirdiṣṭasya sāhityāśrayatvaśaṅketi bhāvaḥ | tatparihārāyeti | iṣyāpattyā tatparihārāyetyarthaḥ | tasmin yadantastadanveṣyavya-mitivaditi | idaṃ ca "tasmin' ityasya daharākāśaparatvamityabhyupetya guṇasyaivānveṣṭavyatvamucyata ityabhipretyoktam | vastutastu "tasmin yadantaḥ' ityatra tacchabdasya puṇḍarīkākāśarūpavastudvayaparāmarśitvasya vakṣyamāṇatvāt tena brāhṛtadguṇayodrvayorupāsyatva- miti samaprādhānyameva sidhyet na guṇānāṃ prādhānyamiti draṣṭavyam | yadvā sahaśabdasyāprādhānyadyotakatve brāhṛṇo'prādhānyasya vaktumayogyatvāt daharavidyāvākyānurodhācca samatva eva tātparyamiti bhāvaḥ | guṇaprādhānyaṃ vaktumityanenāpīti | guṇaprādhānyaṃ vaktumityanayoktayā śrutigatasahaśabdasya bhogyasāhityameva bhāṣyakārābhipretamiti sidhyatītyarthaḥ | anyathā bhoktṛprādhānyaṃ hīti | bhoktṛsāhityaparatve bhoktṛbrāhṛाpekṣayā bhokturjīvasyaiva prādhānyaṃ sidhyediti bhāvaḥ | yasyāmatabhityādyāśayavarṇanam saguṇānāmeva jñeyatvaṃ dṛṣṭamitīti | atraivakāro bhinnakramaḥ | saguṇānāṃ jñeyatvameva dṛṣṭam, ameyatvaṃ na dṛṣṭamityarthaḥ paryavasyati | tataśca jñeyatvasya vyāpakatvaṃ sidhyati| tataśca tadvayatirekāt saguṇatvavyatirekāpādanaṃ saṃbhavatīti draṣṭavyam | bhāṣye-brāhṛjñānāsadbhā-vasadbhāvābhyāmiti | nanu "asanneva sa bhavati' ityasattvaprakārakajñānasyaivātmanāśahetutvamucyate, na tu tadajñānasyeti cet-"asadvra-hṛेti veda cet' ityasya "brāhṛ veda' ityetat asaccedityanvayaḥ | brāhṛ na jānāti cedityarthaḥ | "asti brāhṛेti cet' ityatrāpi "brāhṛ veda' ityetadasti cetubrāhṛ jānāti cedityarthaḥ | iti bhagavadbhāṣyakārābhiprāyāt | yadvā śrutyanusāreṇa bhāṣyārtho varṇanīyaḥ | ataḥ keṣucidvākyeṣu ityatra "ataḥ' iti vyākhyeyaṃ padam; sarvā śrutaya iti ca | nanu sarvaśākhāpratyayanyāyaḥ pradhānasvarūpānantargatānukta-#ा#ṃśasvīkāraphalaḥ | atra ca na vākyāntaravihitaṃ mokṣasādhanaṃ jñānamanūdya brāhṛviṣayatvaṃ kkacidguṇatayā vihitam; api tu brāhṛjñānameva vihitam; yena tannyāyapravṛttirityasvarasādāha-yadvā keṣucit brāhṛviṣayatva iti | jñānamātrāvi#ेyatvasyaiva nirguṇatvākṣepakatayā parairuktatvādupāsanāviṣayatvādivikalpanirāsaparatvamasya granthasyānucitamityaparitoṣādāha-yadvā jñānaṃ copāsanātmakamiti | guṇavidhānabādhiteti | bādhitāpītyarthaḥ | tataśca jñeyatvābhāvarūpahetvasiddhimātraṃ netyarthaḥ | ajñeyatvaṃ bādhitvā jñeyatvamākṣipa- tīti | mā bhūt jñeyatve pramāṇāntaragaveṣaṇā; idameva saguṇatvaṃ jñeyatvasādhaneparyāptamityarthaḥ | nanu saguṇatvasya sarvaprakareṇa samartha- nīyasya siddhau saguṇatvena jñeyatvasādhanaṃ mudhā, uttarasiddhau kiṃ pūrveṇeti nyāyāditi cet-atra kecit-yadyapi saguṇatvameva parama-sādhyam; tatraiva bhāṣyatātparyaṃ ca - tathāpi tatreyaṃ śaṅkā samucmiṣati-kathaṃ saguṇatvaṃ śrutisaharuाmapi pratipādayet, tadvayāpakajñeyatvā-bhāvāditi | tasyāḥparihāro'bhidhīyate-ajñetyava bādhitvetyādinā | yathā yāgasya kṣaṇabhaṅgurasya phalaparyantaṃ vyāpāraśūnyasya kathaṃ svargasādhanatvamityākṣepe svargasādhanatvapratipādanabalādeva tatparyantasthāyivyāpāravattvamapi kalpyata ityucyate, evamiti vadanti | tatraiveti vyākhyeyaṃ padam | nadṛṣṭeritiśrutyarthaḥ āgantukatvād guṇatvācceti | āgantukacaitanyaguṇayogitayā ceti | bhāṣye āgantukaguṇaśabdau bhāvapradhānau; caitanyapadaṃ dhamryupasthāpakam | tataśca caitanyasyāgantukatvaguṇatvayogitayetyarthaḥ paryavasyatīti bhāvaḥ | āgantukacaitanyaguṇayogitayā jñātu-rajñānasvarūpatāmiti bhāṣye jñāturātmanaḥ pakṣatvam, ajñānasvarūpatvalakṣaṇajaḍatvasya sādhyatvam, "jño'ta eva' iti sūtre kāṇā-dābhimatajaḍatvasādhakatvenopanyasiṣyamāṇasyāgantukacaitanyatvasya sādhanatvaṃ ca svarasataḥ pratīyate | tadvihāya jñānapakṣakānātmatva-sādhakāgantukatvaguṇatvarūpahetudvayaparatvaṃ vākyaśailīviruddhamityaparitoṣādāha-yadvā caitanyaṃ nāma viṣayaprakāśa iti | svataścaitanya-svabhāvasyāgantukacaitanyatvaṃ na saṃbhavatīti bhāvaḥ | javātmānaṃ pratiṣidhya sarvabhūtātmānaṃ paramātmānamevopāssveti bhāṣye jīvā- tmānaṃ pratiṣidhyeti pratiṣedhakriyāyāḥ śrutikartṛkatvādupāsanasyaca jīvakartṛkatvāt sāmānakartṛkatvābhāvāt katvāpratyayānupapavimā-śaṅkaya śrutikartṛkoktikriyāvācipadādhyāhāreṇa vyācaṣṭe-dṛṣṭiśrutimatinididhyāsanānāmiti | asmin pakṣeupāssvetyayamartha ukto bhavatītyeva yuktam; vākyapadamayuktamityasvarasādāha-yadvā abhidadhādītyanuṣaṅga iti | iti vākyārtha sati vākyāntara- miti | "upāssvetyabhidadhātīti vākyārtha' ityatra itiśabdaḥ saṃnihitaṃ na abhidadhātītyarthaṃ parāmṛ#ाti, api tūpāssvetyetadaṃśa- miti bhāvaḥ | itiśabdasya viprakṛṣṭaparatvamadṛṣṭamityaparitoṣādāha-yadvā pratiṣidhya parityajyeti | ānandaśrutyarthaḥ bhāṣye-jñānameva hranukūlamānanda ityucyata iti | atra evakāreṇa pratikūlajñānasyānandatvaṃ vyavacchidyate; na tu viṣayasyāpi | ato vibhūtyānandatvavādasya na virodha iti draṣṭavyam | dharmabhūtānandasya hīti | na tvānandamātrasyetyarthaḥ | dvaitaniṣedhaśrutyarthaḥ nanu yadidamuktamiti bhāṣye "yatra hi' ityādivākyakhaṇḍaḥ prathamamudāhmataḥ | pūrvapakṣopanyāsavelāyāṃ tu kṛtsnaṃ vākyaṃ "mṛtyoḥ sa mṛtyumāṣnoti' iti vākyasya paścādudāhmatam | pūrvapakṣodāhmataprakāraṃ vihāya prakārāntareṇopādāne ko heturityāśaṅkaya pariharati-yatra hītyādivākyābhyāmiti | pūrvaṃ bhedanivṛttipratipādanaparatayāpaścādudāhmatam | idānīṃ tu ivaśabdayuktatayā bhedaniṣedhapradarśanaparatayā, "neha nānāsti' iti bhedaniṣedhakavākyakhaṇḍena sahopādānamiti draṣṭavyam | niṣedhakriyā''vṛtti#ाrtha iti | bahuśaḥubahuṣu sthaleṣvityarthaḥ | "bahvalpārthācchaskārakādanyatarasyām' iti kārake śaso vidhānāt | adhikaraṇasyāpi kārakatvāt | tataścāvṛttiḥ phaliteti phalitārthakathanam; na pratyayāthartayeti draṣṭavyam | bahubhavanabhramarūpamiti | sārvajñyasya pūrvasiddhatve hi pāścāttyā bhrāntirnopapadyate; na hi brāhṛṇi bahubhavanabhramāt prāk sarvājñyamasti, bahubhava nabhramasyaiva sārvajñyarūpatvāt, tasya cāvidyādhīnatvāt nāvidyāvirodhitvamiti bhāvaḥ | ato virodho'bhyupagantavya iti | tataśca nyāyānugṛhītaśrutyantarasiddhārthaviruddhaṃ bhedaniṣedhaṃ "neḥ nānāsti' ityādikaṃ kathaṃpratipādayedityarthaḥ | nanu bhedaniṣedhaśrutīnāṃ nyāyānugṛhītaviruddhaśrutyantarasādbhāve'pi "mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti' iti bhedajñānānarthatvapratipādakodāhmataśrutau "dvatino'nathyadarśinaḥ iti mṛtyupavṛhitāyāṃ tādṛśavirodhābhāvānna doṣaityāśaṅkayāha-iha ca virodho'vagamyata iti | saṃsārahetutvaṃ śrūte; tatrāpi virodho'vagamyata iti yojanā | tataśca paparaviruddhārthapratipādanasya sarvatra sāmyāt nyāyānugṛhīta evārtha svīkartavyaḥ | bhedaśrutiśca nyāyānugṛhītā, abhedaśrutistadviruddheti nyāyānugṛhītabhedaśrutiviruddhātharkathanamabhedaśruterna saṃbhavatīti bhāvaḥ | etena kevalaṃ vākyayoḥ parasparavirodhamātrapratipādanaṃ prakṛtāsaṃgatamiti śaṅkā parākṛtā, uktarītyā prakṛtasaṃgatatvāt | upāstiphalabhūtamuktidaśāyāmiti | atropāstiphalabhūtatvaṃ paraṃparayā draṣṭavyam | atra sāmathryājjagata ityadhāyāhāra iti | tataścādhyāhmatajagacchabdasya na viśeṣyaparyantatvamiti bhāvaḥ | kathaṃ tadanatvena tadantaryāmitvasiddhiriti | nanutadanamityanenāsiddhāvapi "antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānām' ityādivākyāntareṇa tat sidhyātīti cet-na; asyaiva vākyasya tadarthapratipādanasāmathryamastīti śiṣyaśikṣārthatayā tadvākyārthavicāropapatteḥ | hetutrayaśaṅkāsyāditi | tatkāryatvaṃ ca tadantaryāmikatvopapādyam, tadātmatvaṃ caikyopapādakam; na tu tadantaryāmikatvamapi sākṣādaikyopapādakamiti bhāvaḥ | yadyapi "jagato brāhṛkāryatayā tadantaryāmikatayā ca tadātmakatvanaikyāt' ityukte brāhṛkāryatvatadantaryāmikatvayostadātmakatvopapādakatvaśaṅkāprasaṅgena varuddhamiti kāryatvaṃ (*

17

अव्ययत्वस्य दोषाभावरूपस्य कथं भाष्ये कल्याणगुणत्वेन निर्देश इत्याशङ्कयाह - दोषविरोधित्वं नामगुण इति । पूवर्वदर्थ इति । सगुणब्राहृव्यावृत्तिरित्यर्थः । व्यावत्त्र्यानेकत्वेनेति - व्यावृत्तिप्रतियोगिनामनृतजडपरिच्छिन्नानामनेकत्वेनेत्यर्थः । पदानां पर्यायत्वप्रसङ्गादिति - प्रवृत्तिनिमित्तभेदाभावेनेत्युत्तर वाक्यस्थमिहापि काकाक्षिन्यायेन सम्बध्द्यते । ननु कुम्भाद्यनुगता सत्तापरजातिस्सत्यपदप्रवृत्तिनि-मित्तम्, अन्तःकरणवृत्त्युपधानलब्धभेदचिदानन्दानुगते ज्ञानानन्दत्वे अपरजाती; एवञ्च सत्यज्ञानानन्दादिशब्दानां लक्ष्यार्था- भेदेपि उक्तजातिवाचित्वान्न पर्यायतेति कल्पतरूक्तेर्न पर्यायत्वमिति चेन्न, कुम्भाद्यनुगतसत्तायाः सत्यशब्दवाच्यत्वे सत्य-त्वस्यातिप्रसक्तस्य ब्राहृलक्षणत्वाभावप्रसङ्गात् । अभ्युपगम्यते च त्वया सत्यत्वस्य ब्राहृलक्षणत्वं सत्यमिथ्यार्थानुगतसत्तासामान्य-सम्भवाच्च तस्यानृतसाधारणतयाऽनृतव्यावृत्त्यसिद्धेश्च, कालत्रयाबाध्यत्वरूपं पारमार्थिकसत्त्वं ब्राहृणि श्रौतमिति तत्सिद्धान्त-व्याकोपप्रसङ्गाच्च धर्मिसमसत्ताकभेदं विना औपाधिकभेदमात्रेणाकाशत्वादेरिव ज्ञानत्वानन्दत्वयोरपि जातित्वायोगाच्च ज्ञानत्वादेः धर्मिसमसत्ताकभेदवदुपहितचैतन्यवृत्तित्वे शुद्धलक्षणत्वायोगाच्च; एतेन सत्यादिविशिष्टशबलब्राहृवाचिनां सत्यादिशब्दानां शुद्ध- ब्राहृणि लक्षणेति न पर्यायत्वमिति निरस्तम् । अनृतास्वप्रकाशे परिच्छिन्नरूपे शबले सत्यत्वादेरयोगात् । योगे वा तस्यैवानृता-स्वप्रकाशपरिच्छिन्नव्यावृत्तिस्स्यात्, न तु सत्यत्वाद्यनाश्रयस्य शुद्धस्य; तस्मात् सत्यत्वादीनां शुद्धादन्यत्रासम्भवात्सत्यादिवा- क्यस्य च लक्षणया अखण्डार्थत्वे शुद्धेपि तदसिद्धेस्सत्यत्वादीनामत्यन्तासत्त्वेन तद्भेदमादायापर्यायत्वस्य दुस्समाधानत्वात् पर्या- यत्वं सिद्धमित्यर्थः । उपलक्षणतया विशेषणतया वेति - किं व्यावृत्तीनां वाक्यार्थीभूतब्राहृप्रतीत्युपयुक्तपदार्थप्रतीतिविषयत्व-मात्रमेव? उत वाक्यार्थप्रतीतिविषयत्वमप्यस्तीति विकल्पार्थः । उपलक्ष्याद्व्रहिर्भूतमित्यस्याप्ययमेवार्थः । न चावच्छेदकत्वं विशेष-णत्वोपलक्षणत्वातिरि-क्तमेव, कर्णशष्कुल्यवच्छिन्ननभःश्रोत्रमित्यत्र कर्णशष्कुल्याविशेषणत्वे तस्या अपि श्रोत्रत्वप्रसङ्गात् विशेष्यान्वयिनो विशेषणान्वयित्वनियमात् । नाप्युपलक्षणत्वम्, कदाचित् कर्णशष्कुल्युपलक्षितस्यापि नभसः श्रोत्रत्वेतिप्रसङ्गा- दिति वाच्यम्, तत्राप्युपलक्षणकोटावेव निवेशसम्भवात्, विद्यमानकर्णसंयोगस्य उपलक्षणत्वेन दोषाभावात् । उपलक्ष्याद्व्रहिर्भूत- मिति । अयं भावः,- किं स्वरूपप्रतिपत्त्यर्थं ज्ञानादिपदम्? उत ज्ञानत्वादिप्रतीत्यर्थम्? नाद्यः,-पूर्वप्रतीतत्वात् । न द्वितीयः,-उपलक्षणत्वव्याधातादिति । वाक्यार्थाभिधानदशायां सर्वैः पदैरिति । सर्वैः पदैः वाक्यार्थाभिधानदशायामित्यन्वयः । यद्वा, सर्वैः-एकज्ञानजनकत्वेन एकज्ञानजननेनेत्यर्थः, अतो नान्वयानुपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् । ननु युगपदभिधाने श्रुतिवाक्यादिषु बला-बलविभागनिर्णयोऽसङ्गत एव स्यात् वाक्यापेक्षया पदश्रुतेः प्राबल्यम्, पदश्रुत्यपेक्षया प्रत्ययश्रुतेरिति व्यवस्था दत्तजलाञ्जलिः स्यादित्यस्वरसादाह - क्रमेणाभिधाने-पीति । क्रमेणाभिधानानभ्युपगम इति । क्रमेणाभिधानानभ्युपगमवादिपक्ष इत्यर्थः । युगपत्प्रतिपादनेपि नापैतीति - उद्देश्यो-पादेयभावे हि तद्वाक्यज्ञातत्वाज्ञातत्वे अप्रयोजके, अपितु तद्वाक्यप्रवृत्तेः प्राक् माना-न्तरावगतमनूद्यते, अप्राप्तं हि विधीयत इत्येव हि विवेक इति भावः । पौर्वापयस्र्य उद्देश्योपादेयलक्षणत्वाभावे कथमुद्देश्योपादे-यविभागज्ञानमित्याशङ्कयाह - एकेन वाक्ये- नेति । परामर्शदशायां सम्भवत्येवेति । ननु ज्ञातत्वाज्ञातत्वलक्षणोद्देश्योपादेय-विभागज्ञानं न वाक्यार्थप्रतीतावुपयुक्तम्, येन वाक्याथप्र्रतीतेः प्राक् परामर्शदशायां तदवगतिस्समर्थनीया स्यादिति चेन्न, "ग्रहं सम्माष्र्टी'त्यादौ ग्रहं संमृज्यादेकं संमृज्यात् यत्संमृज्यात् तदेक'मित्यादिवचनव्यक्तिनिरूपणाभावे निर्विचिकित्सवाक्यार्थप्रती-तेरनुदयेन न्यायसम्पादितवचनव्यक्तिपश्चाद्वाक्यार्थबोधकमिति भावः । विशेष्यमात्रैक्यपरत्वात्समानाविभक्तेरिति । अयं भावः,-यदुक्तं विशिष्टैक्यप्रतिपादनमिति तदिष्टमेव, विशिष्टैक्यप्रतिपादनस्यानभ्युपगमात् । न च विशेष्यैक्यमात्रप्रतिपादनं परस्यापीष्ट- मिति वाच्यम्,-विशेषणान्वयस्यापि प्रातिपादिकावगतस्यात्यागात् । एकस्मिन् विशेष्ये एकस्य द्वयमिति न्यायेन प्राप्तयोर्विशेष-णैकत्वयोरपरित्यागादिति । व्युत्पत्तिश्च प्रत्यक्षमूलेति । न तु स्वर्गादिशब्दव्युत्पत्तिवच्छØतिमूलेत्यर्थः । प्रत्यक्षञ्च विशेष्यैक्य-मवगमयतीति - दण्डी कुण्डलीत्यादौ विशेष-णविभक्तेर्भिन्नविशेषणाश्रये एकस्मिन्नेव विशेष्ये पूर्वपूर्ववृद्धव्यवहारं प्रत्यक्षीकृत्य तथैव व्युत्पत्तेगर्रहात्, इतरथा विशेषणविभक्तेरभेदार्थकत्वमपि त्याज्यं स्यात्, नहि विशेषणविभक्तिरैक्यपरेत्यत्र पूर्वपूर्ववृद्धव्य-वहाराधीनव्युत्पत्तिमन्तरेणान्यन्निमित्तमस्तीति भावः । विशेष्यभेदकत्वं प्रत्यक्षेण तत्रापोद्यत इति चेदिति - प्रत्यक्षागोचरे ब्राहृणि विशेषणभेदप्रयुक्तो विशेष्यभेदो दुर्वार इत्य-भिप्रायः-धर्मिवाचिपदैक्यात् समानविभक्तिनिर्देशाच्च एक्यप्रतीतेरिति । इदमुप- लक्षणम् विशेषणभेदे विशेष्यभेद इत्युत्सर्गः, देवदत्तश्श्यामो युवेत्यादावदर्शनात्, खण्डो मुण्ड इत्यादौ विरुद्धत्वात्, भेद-कत्वमविरुद्धन्त्वभेदकमेव विशेषणानां भेदकत्ववादस्तु विशेषणानाश्रयापेक्षया, न तु विशेषणान्तराश्रयापेक्षयापि,नहि नील-मुत्पलमित्यादौ नैल्यं दीर्धादपि व्यावर्तयतीत्यपि द्रष्टव्यम् । यच्चोक्तं समानविभक्तीति - न च समानविभक्तया ऐक्यावगमे पर-स्याखण्डार्थत्वभङ्गप्रसङ्गात् परस्य कथमियमाशङ्का घटतामिति वाच्यम्, एकप्रातिपदिकार्थमात्रनिष्ठत्वमखण्डार्थत्वमित्यनेन प्रातिपदिकार्थान्तरसम्बन्ध एव व्यावत्त्र्यते, न तु विभक्तसम्बन्धोपीति मन्यमानस्य शङ्कासम्भवादिति ध्येयम् । अनतिरिक्तपक्षे हेत्-वसिद्धिरिति - समानविभक्तयवगतैक्यावगमविरोधरूपहेत्वसिद्धिरित्यर्थः । ऐक्यावगमविरोधरूपहेत्वसिद्धिरित्युत्तरत्रोपसंहा-रादिति द्रष्टव्यम् । अशक्यासदृशान्वयप्रति-योग्युपस्थितिर्वा शक्यसम्बन्धो वा लक्षणाशक्ये न सम्भवतीत्यभिप्रेत्याह - अललक्ष-णिकत्वेपीति । विमतं वाक्यमखण्डार्थमि-त्यादि - एतेन सत्यादिवाक्यमखण्डार्थनिष्ठं लक्षणवाक्यत्वात्, तन्मात्रप्रश्नोत्तरत्वाद्वा प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इति वाक्यवदित्यनुमानं प्रमाणम्, नीलमुत्पलमित्यादिसमानाधिकरणवाक्यानां लक्षणवाक्यत्वाभावात् नाति- प्रसङ्ग इति निरस्तम् । असाधारणरूपलक्षण-वाक्यत्वस्य सखण्डाथत्र्वेनैव व्याप्तेः कर्मकाण्डस्यापि तन्मात्रप्रश्नोत्तरत्वेनाखण्डा-र्थत्वप्रसङ्गात् प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्यत्र व्या-वर्तकासाधारणप्रश्नोत्तरत्वेन दृष्टान्तासिद्धेश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । यदि च भावरूपखण्डार्थ-प्रतिपादनासमर्थमिति प्रतिज्ञेति - ततश्च प्रतिज्ञावाक्यस्य खण्डार्थत्वाभावरूपखण्डार्थवैशिष्टयप्रतिपादनसामथ्र्येऽपि भाव-रूपखण्डार्थप्रतिपादनासामथ्र्यान्न व्यभिचार इति भावः-प्रातिपदिकेनैव विशेषणान्वयस्येति । प्रातिपदिकस्मारितयोर्विशष्टयो-र्विभक्तया ऐक्यमात्रप्रतिपादनादित्यर्थः । न तु नीलप्रातिपदिकेन उत्पले नीलत्वान्वय इति मन्तव्यम्, तथाहि सति उत्पले नील-त्वान्वयस्य नीलप्रातिपदिकेनैव सिद्धेर्विभक्तया ऐक्यबोधनस्य वैयथ्र्यापातादिति द्रष्टव्यम् । अनेन शङ्काद्वं य परिह्मतं -भवतीति - कारणपरत्वप्रतिपादकेन सिसृक्षोरिति पदेन साक्षात्पूर्वपक्षिचोद्यनिरासः । उपादा-नकारणत्वं "सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेव' इति प्रतिपादितमिति भाष्यखण्डेन पाश्र्वस्थचोद्यनिरास इति भावः - स्वतन्त्रवस्तु-निषेधपरमद्वितीयपदमित्यर्थ इति । अत एव शाङ्करोपनिषद्भाष्येपि अद्वितीयमिति मृद्वयतिरेकेण मृदो यथान्यद्धटाद्याकारेण परिणमयित्तकुलालादिनिमित्तृकारणं दृष्टम् , तथा सद्वयतिरेकेण सतस्सहकारिकारणं द्वितीयं प्राप्तं प्रतिषिध्यते । अद्वितीयमिति नास्य द्वितीयं वस्त्वन्तरं विद्यत इत्यद्वितीयमिति निमित्तान्तरनिषेधपरतयैव व्याख्यातम् । किञ्चप्राक् सृष्टेरेकमद्वितीयं सदेवासी- दिति सृष्टिप्राक्कालपरतया परैरेव व्याख्यातत्वेन सृष्टिप्राक्काले अद्वितीयत्वमात्रेण कथं मिथ्यात्वप्रसक्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् ।। किं ज्ञानत्वाज्ज्ञानाश्रयत्वमुच्यते? निर्गुणवाक्यविरोधपरिहारः उत एकजातीयद्रव्ययोर्नियतधर्मधर्मिभावानुपपत्तेरिति विकल्पे प्रथमस्य दूषणं ज्ञातुरेव ज्ञानस्वरूपत्वादिति भाष्यम्; ज्ञातुरपि ज्ञानस्वरूपत्वसम्भवादिति तस्यार्थः । द्वितीयस्यतु दूषणं ज्ञानस्वरूपस्यैवेत्यादि-भाष्यम् ; ज्ञातृत्वमेव हि सर्वाः श्रुतयो वदन्तीति भाष्यन्तु प्रथमविकल्पदूषणस्योपपादकम् । तच्छेषभूतम्- इति प्रथमव्याख्या, अस्यां च व्याख्यायां ज्ञातृत्वमेव हीति भाष्यस्य ज्ञातुरेव ज्ञानस्वरूपत्वादिति व्यवहितभाष्योपपादकत्व-माश्रयणीयम्, एवकारस्य अप्यर्थत्वञ्च क्लिष्टमित्यस्वरसो द्रष्टव्यः । द्वितीयव्याख्यायान्तु पूर्ववदेव विकल्पमुखेन प्रवृत्तत्वं समानम्; तत्र ज्ञातुरेवेत्यादिभाष्यस्यायथमर्थः,-ज्ञातृशब्दो भावप्रधानः पञ्चम्यतः, एवकारश्च यज्ज्ञातृत्वं त्वया ज्ञानत्वविरुद्धतयोपन्यस्तं तदेव ज्ञानत्वसाधकमिति स्फोरणार्थः । ज्ञानत्वाभावव्यापकाभावप्रतियोगितया ज्ञातृत्वस्य न तद्विरुद्धत्वमिति अस्मिन् पक्षे ज्ञातृ-त्वमेव हि सर्वाः श्रुतयो वदन्तीति भाष्यं ज्ञातृत्वस्य श्रौतत्वप्रतिपादनद्वारा तद्दृद्वीकरणार्थम्, अस्याञ्च व्याख्यायां भावप्रधानतया निर्देशाद्याश्रयणं क्लिष्टमित्यस्वरसो द्रष्टव्यः । तृतीयव्याख्यायान्तु ज्ञातुरेवेत्यादिभाष्यस्य ज्ञातुरेव सतो ज्ञानस्वरूपत्वाविरोधादि- त्यर्थः । इदञ्च भाष्यं न विकल्पकोट¬ोरन्यतरनिरासकम्, अपि त्वविरोधप्रतिज्ञामात्रपरम्, किं ज्ञातुज्र्ञानानाश्रयत्वं सजातीययो-द्र्धर्मधर्मिभावाभावादुच्यते? उत ज्ञानत्वात् ज्ञानानाश्रयत्वम्? इति विकल्प्य प्रथमं प्रतिवक्ति । ज्ञानस्वरूपस्यैवेति -द्वितीयं प्रतिवक्ति । ज्ञातृत्वमेव हीति -इति विवेको द्रष्टव्यः -पूर्ववदभिप्राय इति । किं व्याप्त्या उच्यते? उत श्रुत्येत्यादीत्यर्थः-ज्ञातृत्वं यथा फलितं भवतीति । तमी-श्वराणामित्यादिश्रुतावित्यर्थः । फलितत्वप्रकारश्च उत्तरत्र स्पष्टयिष्यते । ज्ञानस्य सर्वविषयत्व- मिति - यस्सर्वज्ञस्सर्वविदित्यत्र ज्ञानस्य सर्वविषयत्वम्, तदैक्षतेति समष्टयुपयोगित्वम्, सेयं देवतैक्षतेति व्यष्टयुपयोगित्वं सृजा इत्युत्तमपुरुषेणात्मसम्बन्धित्वञ्च दर्शितमित्यर्थः-कामप्रदत्वञ्चेति । कामितार्थज्ञानाभावे तत्प्रदत्वासम्भवादिति भावः । देवता-त्वम्,-कर्माराध्यत्वम् । आराधनामहनीयप्रीतिहेतुभूता क्रिया । ततश्च प्रीतिरूपज्ञानवत्त्वं सिध्यति । पतित्वं शेषित्वमिति-शेषि-चेतनत्वमित्यर्थः । प्रयाजादि-शेषिदर्शपूर्णमासादौ पतित्वव्यवहाराभावात्; अतो ज्ञातृत्वसिद्धिरिति भावः । द्वितीयविशेषपर्य- वसायित्वं सूचितमिति - ततश्च "न तस्य कार्यं करणञ्च' इत्याद्यशंस्यापि प्रकृतोपयोगित्वमस्तीति भावः - विशेषविधानं विशे-षनिषेधश्चेति । अपहतपाष्मेत्यादिना विशेषनिषेधः, सत्यकाम इत्यादिना विशेषविधानमित्यर्थः - वैयथ्यर्परिहाराय सङ्कोचश्चेत् गोबलीवर्दन्याय इति । अत्र उपात्तविशेषव्यतिरिक्तविषय इत्यनुषज्यते । उपात्तविशेषविषये तस्य सङ्कोच इति । न चायं छाग-पशुन्याय एव, उत्सर्गापवादन्याय एव हि सामान्यविशेषन्यायः । एवमेव हि व्यवहारदर्शनादिति वाच्यम्,-सामान्यशब्दस्य विशे-षातिरिक्तविषयत्वमादाय उत्सर्गा-पवादन्याये सामान्यविशेषन्यायशब्दप्रवृत्तिवत्सामान्यवाचिशब्दस्य विशेषपर्यवसानमादाय छागपशुन्यायेपि सामान्यविशेषन्यायशब्दव्यवहारे दोषाभावात्, अत्र गोबलीवर्दन्यायकथनं शिष्यानुग्रहार्थ प्रसङ्गात्कृतमिति द्रष्टव्यम् । ननु गुणसामान्यविधानं श्रुतिषु न दृश्यत इति कथमुच्यते? "यः कालकालो गुणी सर्वविद्य' इत्यादौ तथा दर्शनादि-त्याशङ्कयाह - दोषसमभिव्याह्मतेति । दोषभावसमभिव्याह्मतेत्यर्थः । अत्र हि कालकाल्यत्वलक्षणदोषाभावरूपा कालकाल्यत्व-समभिव्याह्मतस्य गुणशब्दस्य गुणविशेषपरत्वेन गुणसामान्यविधानासिद्धेरभ्युपगमवाद एव शरणमितिभावः - स्मृतिवचनाभि-प्र्रायेण सगुणवाक्यानामित्युक्तमिति । अत्र च वाशब्दोऽध्याहर्तव्यः, वचनाभिप्रायेण वा सगुणवाक्यानामित्युक्तमित्यर्थः । यद्वा,-कथमत्यन्तानुपलभ्यमानस्य गुणसामान्यविधानस्याभ्युपगम इत्याशङ्कयाह -वर्षायुतैरित्यादि । स्मृतिवचनाभिप्रायेणेति-एताभिः स्मृतिभिरेतत्तुल्यगुणसामान्यविधायकश्रुत्यनुमानेन सगुणवाक्यानामित्युक्तमित्यर्थः । दोषप्रतिपक्षवचन इति । गुणदोषौ इत्यत्रेव दोषप्रतिबन्दिगुणसामान्यपरः उपादेयसामान्यपर इत्यर्थः - प्रकरणवशाच्छागपशुन्यायेनेति । ततश्च स्मृतिगतानामपि सामान्यवचनानां विशेषपर्यवसानस्या-पेक्षित्वात्, एतत्सङ्ग्रहार्थं भाष्ये सगुणवाक्यानामित्युक्तिरुपपद्यत इति भावः । अत्रायमभि- प्राय इति । भाष्ये-सगुणनिर्गुणवाक्ययोर्विरोधाभावादिति वाक्यं समाप्तम् । अन्यतरस्य मिथ्याविषयताश्रयणमपि न युक्तमिति वाक्येन्तरम् । अत्र विरोधाभ्युपगमो इति शेषः पूरणीयः, अपिशब्दश्च भिन्नक्रमः, अतो विरोधाभ्युपगमेपि अन्यतरस्य मिथ्या-विषयताश्रयण न युक्तमित्यर्थस्सिद्धयतीति भावः । अतश्च पूर्वं विरोधो नास्तीति परिह्मतमित्युत्तरग्रन्थोपि सङ्गतः । इतरथा एक-वाक्यत्वे पूर्वमित्युक्तेरसम्भवात् । यद्वा, अत्रायमभिप्राय इत्यपिशब्दोऽध्याहर्तव्यः, पूर्वमिदानीमिति पदद्वयमप्यविवक्षितं वस्तु-स्थितिमनुरुध्य विरोधो नास्तीत्युक्तम्, विरोधसत्त्वेपि नास्माकं क्षतिरित्यर्थः । उभयारप्यपच्छेदनियमो नास्तीति - अन्यतर-मात्रापच्छेदस्यापि सम्भवादिति भावः । प्रयो-गावधिकविरोध इति । अपच्छेदद्वयनिमित्तिकनैमित्तकप्रयोगद्वयस्य युगपदनुप-संहरणीयतया शास्त्रयोर्विरोधः, अतश्च स कादाचित्क इति भावः । अनियतविरोधपौर्वापर्यविषय इति - उक्तं हि- "पौर्वापर्यं विरोधश्च पूर्वाप्रामाण्यमेव च । नियमान्नास्तितत्रासावपच्छेदनयो भवेत् ।।' इति । ननु प्रत्यक्षविरुद्धश्रुत्यनुमानं न प्रवर्तत इति विरोधाधिकरणन्यायः । स नात्र प्रवर्तते । यदि प्रत्यक्षानुमानवत् शीघ्रमन्थर-गामित्वसामान्यात् सगुणनिर्गुणवाक्ययोस्तद्विषयत्वम्, तहि निर्गुणवाक्यस्य स्मृतिवदप्रामाण्यमेव स्यात् । यदि चाप्रामाण्यमिष्टम्, तर्हि अपच्छेदन्यायो वा किमिति न प्रवर्तते ? अपच्छेदन्यायस्य नियतपौर्वापर्यविषयप्रवृत्तौ सर्वात्मनाऽप्रामाण्यप्रसङ्गभयाद्धि अपच्छेदन्यायस्याप्रवृत्तिरुच्यते । अतः श्रुतिविषये न विरोधाधिकरणन्याय इत्यस्वरसादाह-यद्वा मा भूदिति । उपक्रमाधिकरण-न्याय एवेति । "प्रजापतिर्वरुणायाश्वमनयत् । स स्वां देवतामाच्र्छत् । स पर्यदीर्यत । स एतं वारुणं चतुष्कपालमपश्यत् । तन्निर- वपत्' इत्युपक्रम्य, उपसंहारे श्रूयते-"यावतोऽश्वान् प्रतिगृह्णियात् तावतो वारुणांश्चातुष्कपालान्निर्वपेत्' इति । तत्र उपक्रमेऽर्थवादे-ऽश्वदातुः प्रजापतेर्वारुणोष्टिः प्रतीयते; उपसंहारे च प्रतिग्रहीतुः । द्वयोर्विरोधे सति "गुणत्वादनुवादत्वादर्थवादस्य लक्षणा । विध्युद्देशो जघन्योऽपि स्वार्थहानिं न गच्छति ।।' इति पूर्वपक्षे प्राप्ते, गुणभूतस्याप्यर्थवादस्यासंजातविरोधित्वेन प्रबलत्वाद्विध्युद्देशस्य प्रधानत्वेऽप्यलब्धात्मकत्वात् प्रधानभूतो विध्युद्देशः स्वयमलब्धात्मा लब्धात्मानमर्थवादं प्रक्रमस्थं बाधितुमसमर्थः स्वयमेव तदानुगुण्यं भजत इति, प्रतिगृह्णीयादित्यस्य प्रतिग्राहयेदित्येवं णिजर्थमन्तर्भाव्य दातुरेवेष्टिरिति सिद्धान्तितम् । ततश्च सगुणवाक्यस्य भेदग्राहिप्रत्यक्षस्य वा प्राक् प्रवृत्तत्वेनो-पक्रमाधिकरणन्याय एव प्रवर्तत इत्युपक्रमनयः । सत्तया ज्ञायमानतया वेति । ननु - "रजतम्' इति ज्ञानस्या प्रामाण्यशङ्कास्क-न्दितत्वात्तदनास्कन्दितज्ञानस्यैव विपरीतज्ञानप्रतिबन्धकत्वात् "नेदं रजतम्' इति ज्ञानोत्पत्तौ न विरोधः । न चाप्रामाण्य- शङ्काया अपि विषयसंशयपर्यवसन्नतया तस्याप्यनुत्पत्तिः शङ्कनीया, अप्रामाण्यशङ्कासामग्रयाः फलबलादुत्तेजकत्वकल्पनादित्येता- वतैव परिहारसंभवात् व्यर्थोऽयं प्रपञ्च इति चेत्, शिष्यशिक्षार्थतया प्रपञ्चनोपपत्तेः । न च सगुणत्वज्ञाने तद्विरुद्धनिर्गुणत्वज्ञान-स्योपक्रमाधिकरणन्यायेनानुत्पादे षोडशिग्रहणप्रतीतौ तद्विरुद्धाग्रहणप्रतीतेरनुदयप्रसङ्गः; तथा अपच्छदस्थलेऽपि पूर्वविरुद्धप्रती-त्यनुत्पादप्रसङ्ग इति वाच्यम्-उपक्रमाधिकरणन्यायस्यैकवाक्यतास्थल एव प्रवृत्तेः; ग्रहणाग्रहणादिस्थले तु तदभावात् । न च सगुणनिर्गुणवाक्ययोरप्येकवाक्यता नास्तीति वाच्यम्- "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ।।' इत्यादावेकवाक्यत्वप्रतीतेः तत्तुल्यत्वाच्च निर्गुणवाक्यान्तरस्यापि न तद्विरुद्धार्थप्रतीतिजनकत्वमिति भावः । इदं रजतमति परा-मशर्सापेक्षत्वादिति । इदं रजतम्' इति ज्ञानस्य, "नेदं रजतम्' इति ज्ञानोपजीव्यत्वादुपजीव्यविरोधेन कथं तद्विरुद्धोत्पत्तिरिति शङ्कार्थः । शुक्तित्वविषया ह्रुत्तरप्रमितिरिति । इदमुपलक्षणम्-रजतत्वाभावविषयत्वेऽपि "इदं रजतम्' इति ज्ञानस्य प्रतियोगि-विषयत्वमात्रांश उपजीव्यत्वेऽपि पुरोवर्तिनि रजतविषयत्वंशेऽनुपजीव्यत्वेन तदभावावगाहने दोषाभावात् । उदीयमानमिति पाठे "इण् गतौ3 इति धातो रूपमिति द्रष्टव्यम् । आनन्दं ब्राहृण इत्यादितात्पर्यलिङ्गप्राचुर्यादिति । ब्राहृापेक्षयापि तद्गुणभूतानन्दवेद- नस्यैव फलवत्त्वावेदनेन श्रुतेब्र्राहृानन्दे तात्पर्यावगतेरिति भावः । ( आनन्दवल्लयाः सगुणविषयत्वम् ) पर्यवसितं युक्तमिति पाठः । पर्यवसानं युक्तमित्यर्थः । पर्यवसितुं युक्तमिति क्वचित् पाठो दृश्यते । तत्र "असु क्षेपणे' इत्यस्मात् अवपूर्वात् "वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः' इति अवशब्दान्तलोपे तुमुन्प्रत्यये सति कथंचित् निर्वाहो द्रष्टव्यः; "षो अन्तकर्मणि' इत्यस्मात् तुमुन्प्रत्यये तस्य कित्वाभावात् "द्यतिस्यतिमास्थाम्' इतीत्वप्राप्तेरभावात् । अत एवानन्दमयाधि- करणे वक्ष्यत्याचार्यः, "पर्यवस्यन्तः पर्यवसातुं प्रवृत्ताः' इति । नित्यनवं यथा भवति तथेति । युवा चासावध्यायकश्चेति समासः । अध्यायकस्य च युवत्वमध्ययनद्वारा पर्यवस्यतीति भावः । आशुतरक्रिय इति आशुतरक्रियावति वर्तमानात् आशुशब्दात् इष्ठन्- प्रत्यये टिलोपे रूपम् । आशुमच्छब्दात् "बिन्मतोर्लुक्' इति लुकि वा रूपं द्रष्टव्यम् । अशनक्षम इति । अशनम् आशः, ततो मत्व-न्तात् इष्ठन् प्रत्ययः । आशीर्वादविषये वर्तमानादाशीश्शब्दात् मत्वन्ताद्वा इष्ठनि आशिष्ठ इति रूपम् । सर्वत्र "विन्मतोर्लुक्' इति इष्ठन् प्रत्ययः; मतोश्च लुक् । पूरणगुणसुहितार्थेति । सुहितशब्दस्य तृप्तयर्थत्वात् पूरणस्यापि तृप्तिरूपत्वादिति भावः । न तु पूरणगुणेत्यत्र पूरणशब्द इह मन्तव्यः, तस्य पूरणप्रत्ययपरत्वात् । षष्ठयनुज्ञानादिति । षष्ठीसमासनिषेधपरेणानेन सूत्रेण षष्ठयनु-ज्ञानादित्यर्थः । निवत्र्यानिष्टत्वेति । अनिष्टनिवर्तकत्वेत्यर्थः । चतुर्मुखानन्दाधिक्याभिप्राय इति । "ते ये शतम्' इत्यत्र शत-शब्दोऽधिकसंख्यापरः । अतो न परिच्छिन्नत्वमिति भावः । प्राकरणिकवाक्यानां संख्याविशेषपरत्वात् "ते ये शतं प्रजापतेः' इत्य-त्रापि संख्याविशेषपरत्वमेवोचितमित्यन्यथा निर्वाहमाह - यद्वा ते ये शतं स एक इत्यस्येति । कालत्रयवर्तिप्रजापत्यानन्दत्वे कथिते अपरिच्छिन्नत्वं सिध्यतीति भावः । त्रिपाद्विभूतिमत्तया चेति । ननु भगवदानन्दस्यापरिच्छिन्नत्वं निश्चित्य, "ते ये शतम्' इति वाक्येन प्रतिपाद्यमानं परिच्छिन्नत्वं कथं संगच्छतामिति वदन्तं प्रति त्रिपाद्विभूतिमत्तया आनन्दानन्त्यकथनं कथमुपयुज्य-(पद्य)तामिति चेत्, अत्र केचित् - कथमपरिच्छिन्नत्वमिति चेदित्येव पाठः । तस्य चायमर्थः-"ते ये शतम्' इति वाक्येन कथम-परिच्छिन्नत्वं प्रतीयताम्? प्रत्युत परिच्छन्नत्वमेव प्रतीयते । अतोऽपरिच्छिन्नत्वं न सिध्येदित्येतावत्पर्यन्तमाक्षेपं वर्णयन्ति । अत-स्तत्परिहत्र्रा चानेन श्रुतिवाक्येन परिच्छिन्नत्वासिद्धिरप्युपपादनीया । आनन्दस्यापरिच्छिन्नत्वक्रमोऽपि प्रदर्शनीय इत्यभिप्रेत्यानेन वाक्येन परि#ुच्छिन्नत्वासिद्धिमुपपाद्य प्रमाणान्तरेणापरिच्छिन्नत्वमप्युपपाद्यत इति वदन्ति । अपरे तु-"शतं प्रजापतेरानन्दाः' इति श्रुतिस्वारस्यविरोधेन कालत्रयवर्तिप्राजापत्यानन्दमात्रपरत्या वा शतशब्दस्याधिकसंख्यामात्रपरतया वा किमिति व्याख्यायते? यथाश्रुतार्थ एव ग्राह्र इति तटस्थशङ्कामपाकरोति - मेरोरिवाणुरिति वदन्ति । ( सोऽश्नुत इत्यादिश्रुत्यर्थः ) ननु "ब्राहृविदाप्नोति परम्' इति ब्रााहृणे ब्राहृण एव प्राप्यत्वप्रतिपादनात्-"एषोऽस्य परमानन्दः' इति ब्राहृण एव विदुषा-मानन्दत्वश्रवणेन कामानां च तदभेदप्रतीतेः ब्रााहृणस्य मन्त्रविवरणरूपत्वेन प्रबलत्वात् ब्रााहृणानुसारेणैव "सह ब्राहृणा' इति मन्त्रार्थो वर्णनीयः । यथा पैङ्गिरहस्ये ब्रााहृणानुसारेण "द्वा सुपर्णा' इति मन्त्रार्थवर्णनमित्याशङ्कयाह-मन्त्राणां ब्रााहृणविवरण-रूपत्वदर्शनादिति । मन्त्राणामपि ब्रााहृणविवरणरूपत्वदर्शनाद्विवरणरूपत्वरूपः प्राबल्यहेतुद्र्वयोरप्यविशिष्ट इति भावः । स्फुटप्रतीतिहेतुत्वेति । प्रायेण ब्रााहृणानां स्फुटप्रतिपत्तिहेतुत्वमस्ति; मन्त्रास्तु गहना भवन्तीत्येतावता ब्रााहृणप्राबल्योक्तिश्चेत्-इष्टमेवेत्यर्थः । नन्वानन्दमयाधिकरणे मन्त्राणां प्राबल्यं केचिद्वदन्तीति मन्त्रप्राबल्यस्यैव परोक्तत्वोपन्यासात् तद्विरोध इति चेत्-न; तस्यापि मतान्तरत्वेनाविरोधादिति द्रष्टव्यम् । विपश्चित्त्वश्रवणात् तस्य च भोक्तृत्वानुगुणत्वात् ब्राहृणो भोक्तृसाहित्यशङ्कां व्युद- स्यति - विपश्चित्त्वमपि भोग्यगुणत्वेनोक्तमिति । न च तस्यापि कामशब्दनिर्दिष्टत्वात् पृथङ् निर्देशवैयथ्र्यमिति शङ्कनीयम्; गोबलीवर्दद्रन्यायेन प्राधान्यविवक्षया पृथङ् निर्देशोपपत्तेरिति भावः । व्यतिरेकनिर्देशादिति । "कामान् सह ब्राहृणा' इति भिन्न- तया निर्देशादित्यर्थः । अव्यवहितप्रयोगस्वारस्याच्चेति । "ब्राहृणा सह सोऽश्नुते सर्वान् कामान्' इति यदि स्यात्, तदा स्यादपि भोक्तुस्तच्छब्दनिर्दिष्टस्य साहित्याश्रयत्वशङ्केति भावः । तत्परिहारायेति । इष्टापत्त्या तत्परिहारायेत्यर्थः । तस्मिन् यदन्तस्तद-न्वेष्टव्यमितिवदिति । इदं च "तस्मिन्' इत्यस्य दहराकाशपरत्वमित्यभ्युपेत्य गुणस्यैवान्वेष्टव्यत्वमुच्यत इत्यभिप्रेत्योक्तम् । वस्तु- तस्तु "तस्मिन् यदन्तः' इत्यत्र तच्छब्दस्य पुण्हरीकाकाशरूपवस्तुद्वयपरामर्शित्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् तेन ब्राहृतद्गुणयोद्र्वयोरुपास्य-त्वमिति समप्राधान्यमेव सिध्येत्, न गुणानां प्राधान्यमिति द्रष्टव्यम् । यद्वा सहशब्दस्याप्राधान्यद्योतकत्वे ब्राहृणोऽप्राधान्यस्य वक्तुमयोग्यत्वात् दहरविद्यावाक्यानुरोधाच्च समत्व एव तात्पर्यमिति भावः । गुणप्राधान्यं वक्तुमित्यनेनापीति । गुणप्राधान्यं वक्तुमित्यनयोक्तया श्रुतिगतसहशब्दस्य भोग्यसाहित्यमेव भाष्यकाराभिप्रेतमिति सिध्यतीत्यर्थः । अन्यथा भोक्तृप्राधान्यं हीति । भोक्तृसाहित्यपरत्वे भोक्तृब्राहृापेक्षया भोक्तुर्जीवस्यैव प्राधान्यं सिध्येदिति भावः । ( यस्यामतमित्याद्याशयवर्णनम् ) सगुणानामेव ज्ञेयत्वं दृष्टमितीति । अत्रैवकारो भिन्नक्रमः । सगुणानां ज्ञेयत्वमेव दृष्टम्, अज्ञेयत्वं न दृष्टमित्यर्थः पर्यव- स्यति । ततश्च ज्ञेयत्वस्य व्यापकत्वं सिध्यति । ततश्च तद्वयतिरेकात् सगुणत्वव्यतिरेकापादनं संभवतीति द्रष्टव्यम् । भाष्ये-ब्राहृज्ञा-नासद्भावसद्भावाभ्यामिति । ननु "असन्नेव स भवति' इत्यसत्त्वप्रकारकज्ञानस्यैवात्मनाशहेतुत्वमुच्यते, न तु तदज्ञानस्येति चेत्-"असद्व्रहृेति वेद चेत्' इत्यस्य "ब्राहृ वेद' इत्येतत् असच्चेदित्यन्वयः । ब्राहृ न जानाति चेदित्यर्थः । "अस्ति ब्राहृेति चेत् इत्यत्रापि "ब्राहृ वेद' इत्येतदस्ति चेत्-ब्राहृ जानाति चेदित्यर्थः इति भगवद्भाप्यकाराभिप्रायात् । यद्वा श्रुत्यनुसारेण भाष्यार्थो वर्णनीयः । अतः केषुचिद्वाक्येषु इत्यत्र "अतः' इति व्याख्येयं पदम; सर्वा श्रुतय इति च । ननु सर्वशाखाप्रत्ययन्यायः प्रधानस्वरूपानन्त-र्गतानुक्तांशस्वीकारफलः । अत्र च न वाक्यान्तरविहितं मोक्षसाधनं ज्ञानमनूद्य ब्राहृविषयत्वं क्वचिद्गुणतया विहितम्; अपि तु ब्राहृज्ञानमेव विहितम्; येन तम्न्यायप्रवृत्तिरित्यस्वरसादाह-यद्वा केषुचित् ब्राहृविषयत्व इति । ज्ञानमात्राविषयत्वस्यैव निर्गुण-त्वाक्षेपकतया परैरुक्तत्वादुपासनाविषयत्वादिविकल्पनिरासपरत्वमस्य ग्रन्थस्यानुचितमित्यपरितोषादाह-यद्वा ज्ञानं चोपासना-त्मकमिति । गुणविधानबाधितेति । बाधितापीत्यर्थः । ततश्च ज्ञेयत्वाभावरूपहेत्वसिद्धिमात्रं नेत्यर्थः । अज्ञेयत्वं बाधित्वा ज्ञेयत्वमाक्षिपतीति । मा भूत् ज्ञेयत्वे प्रमाणान्तरगवेषणा; इदमेव सगुणत्वं ज्ञेयत्वसाधने पर्याप्तमित्यर्थः । ननु सगुणत्वस्य सर्व-प्रकारेण समर्थनीयस्य सिद्धौ सगुणत्वेन ज्ञेयत्वसाधनं मुधा, उत्तरसिद्धौ किं पूर्वेणेति न्यायादिति चेत्-अत्र केचित्-यद्यपि सगुण- त्वमेव परमसाध्यम्; तत्रैव भाष्यतात्पर्यं च - तथापि तत्रेयं शङ्का समुन्मिषति-कथं सगुणत्वं श्रुतिसहरुामपि प्रतिपादयेत्, तद्वयापकज्ञेयत्वाभावादिति । तस्याः परिहारोऽभिधीयते-अज्ञेयत्वं बाधित्वेत्यादिना । यथा यागस्य क्षणभङ्गुरस्यफलपर्यन्तं व्यापारशून्यस्य कथं स्वर्गसाधनत्वमित्याक्षेपे स्वर्गसाधनत्वप्रतिपादनबलादेव तत्पर्यन्तस्थायिव्यापरावत्त्वमपि कल्प्यत इत्युच्यते, एवमिति वदन्ति । तत्रैवेति व्याख्येयं पदम् । ( नदृष्टेरितिश्रुत्यर्थः ) आगन्तुकत्वाद् गुणत्वाच्चेति । आगन्तुकचैतन्यगुणयोगितया चेति । भाष्ये आगन्तुकगुणशब्दौ भावप्रधानौ; चैत- न्यपदं धम्र्युपस्थापकम् । ततश्च चैतन्यस्यागन्तुकत्वगुणत्वयोगितयेत्यर्थः पर्यवस्यतीति भावः । आगन्तुकचैतन्यगुणयोगितया ज्ञातुरज्ञानस्वरूपतामिति भाष्ये ज्ञातुरात्मनः पक्षत्वम्, अज्ञानस्वरूपत्वलक्षणजडत्वस्य साध्यत्वम्, "ज्ञोऽत एव' इति सूत्रे काणादाभिमतजडत्वसाधकत्वेनोपन्यसिष्यमाणस्यागन्तुकचैतन्यत्वस्य साधनत्वं च स्वरसतः प्रतीयते । तद्विहाय ज्ञानपक्षकाना-त्मत्वसाधकागन्तुकत्वगुणत्वरूपहेतुद्वयपरत्वं वाक्यशैलीविरुद्धमित्यपरितोषादाह - यद्वा चैतन्यं नाम विषयप्रकाश इति । स्व-तश्चैतन्यस्वभावस्यागन्तुकचैतन्यत्वं न संभवतीति भावः । जीवात्मानं प्रतिषिध्य सर्वभूतात्मानं परमात्मानमेवोपास्स्वेति भाष्ये जीवात्मा प्रतिषिध्येति प्रतिषेधक्रियायाः श्रुतिकर्तृकत्वादुपासनस्य च जीवकर्तृकत्वात् समानकर्तृकत्वाभावात् कत्वाप्रत्य- यानुपपत्तिमाशङ्कय श्रुतिकर्तृकोक्तिक्रियावाचिपदाध्याहारेण व्याचष्टे-दृष्टिश्रुतिमतिनिदिध्यासनानामिति । अस्मिन् पक्षे उपा-स्स्वेत्ययमर्थ उक्तो भवतीत्येव युक्तम्; वाक्यपदमयुक्तमित्यस्वरसादाह-यद्वा अभिदधातीत्यनुषङ्ग इति । इति वाक्यार्थ इति वाक्यान्तरमिति । "उपास्स्वेत्यभिदधादीति वाक्यार्थ' इत्यत्र इतिशब्दः संनिहितं न अभिदधातीत्यर्थं परामृशति, अपि तूपा-स्स्वेत्येतदंशमिति भावः । इतिशब्दस्य विप्रकृष्टपरत्वमदृष्यमित्यपरितोषादाह-यद्वा प्रतिषिध्य परित्यज्येति । ( आनन्दश्रुत्यर्थः ) भाष्ये-ज्ञानमेव ह्रनुकूलमानन्द इत्युच्यत इति । अत्र एवकारेण प्रतिकूलज्ञानस्यानन्दत्वं व्यवच्छिद्यते; न तु विषयस्यापि । अतो विभूत्यानन्दत्ववादस्य न विरोध इति द्रष्टव्यम् । धर्मभूतानन्दस्य हीति । न त्वानन्दमात्रस्येत्यर्थः । ( द्वैतनिषेधश्रुत्यर्थः ) ननु यदिदमुक्तमिति भाष्ये "यत्र हि' इत्यादिवाक्यखण्डः प्रथममुदाह्मतः । पूर्वपक्षोपन्यासवेलायां तु कृत्स्नं वाक्यं "मृत्योः स मृत्युमाप्नोति' इति वाक्यस्य पश्चादुदाह्मतम् । पूर्वपक्षोदाह्मतप्रकारं विहाय प्रकारान्तरेणोपादाने को हेतुरित्याशङ्कय परिहरति- यत्र हीत्यादिवाक्याभ्यामिति । पूर्वं भेदनिवृत्तिप्रतिपादनपरतया पश्चादुदाह्मतम् । इदानीं तु इवशब्दयुक्ततया भेदनिषेधप्रदर्शन-परतया, "नेह नानास्ति' इति भेदनिषेधकवाक्यखण्डेन सहोपादानमिति द्रष्टव्यम् । निषेधक्रियाऽऽवृक्तिरर्थ इति । बहुशः-बहुषु स्थलेष्वित्यर्थः । "बह्वल्पार्थाच्छस्कारकादन्यतरस्याम्' इति कारके शसो विधानात् । अधिकरणस्यापि कारकत्वात् । ततश्चावृत्तिः फलितेति फलितार्थकथनम्; न प्रत्ययार्थतयेति द्रष्टव्यम् । बहुभवनभ्रमरूपमिति । सार्वज्ञ्यस्य पूर्वसिद्धत्वे हि पाश्चात्त्या भ्रान्ति-र्नोपपद्यते ; न हि ब्राहृणि बहुभवनभ्रमात् प्राक् सार्वज्ञ्यमस्ति, बहुभवनभ्रमस्यैव सार्वज्ञ्यरूपत्वात्, तस्य चाविद्याधीनत्वात् नावि-द्याविरोधित्वमिति भावः । अतो विरोधोऽभ्युपगन्तव्य इति । ततश्च न्यायानुगृहीतश्रुत्यन्तरसिद्धार्थविरुद्धं भेदनिषेधं "नेह ना-नास्ति' इत्यादिकं कथं प्रतिपादयेदित्यर्थः । ननु भेदनिषेधश्रुतीनां न्यायानुगृहीतविरुद्धश्रुत्यन्तरसद्भावेऽपि "मृत्योः स मृत्युमा- प्नोति' इति भेदज्ञानानर्थत्वप्रतिपादकोदाह्मतश्रुतौ "द्वैतिनोऽतथ्यदर्शिनः' इति स्मृत्यु बृंहितायां तादृशविरोधाभावान्न दोषइत्या-शङ्कयाह-इह च विरोधोऽवगम्यत इति । संसारहेतुत्वं श्रूयते; तत्रापि विरोधोऽवगम्यत इति योजना । ततश्च परस्परविरुद्धार्थ-प्रतिपादनस्य सर्वत्र साम्यात् न्यायानुगृहीत एवार्थ स्वीकर्तव्यः । भेदश्रुतिश्च न्यायानुगृहीता, अभेदश्रुतिस्तद्विरुद्धेति न्यायानु-गृहीतभेदश्रुतिविरुद्धार्थकथनमभेदश्रुतेनर् संभवतीति भावः । एतेन केवलं वाक्ययोः परस्परविरोध-मात्रप्रतिपादनं प्रकृतासंगतमिति शङ्का पराकृता, उक्तरीत्या प्रकृतासंगतत्वात् । उपास्तिफलभूतमुक्तिदशायामिति । अत्रोपास्ति-फलभूतत्वं परंपरया द्रष्टव्यम् । अत्र सामथ्र्याज्जगत इत्यध्याहार इति । ततश्चाध्याह्मतजगच्छब्दस्य न विशेष्यपर्यन्तत्वमिति भावः । कथं तदनत्वेन तदन्तर्या-मित्वसिद्धिरिति । ननु तदनमित्यनेनासिद्धावपि "अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्' इत्यादिवाक्यान्तरेण तत् सिध्यतीति चेत्-न; अस्यैव वाक्यस्य तदर्थप्रतिपादनसामथ्र्यमस्तीति शिष्यशिक्षार्थतया तद्वाक्यार्थविचारोपपत्तेः । हेतुत्रय-शङ्कास्यादिति । तत्कार्य- त्वं च तदन्तर्यामिकत्वोपपाद्यम्, तदात्मकत्वं चैक्योपपादकम्; न तु तदन्तर्यामिकत्वमपि साक्षादैक्योपपादकमिति भावः । यद्यपि "जगतो ब्राहृकार्यतया तदन्तर्यामिकतया च तदात्मकत्वेनैक्यात्' इत्युक्ते ब्राहृकार्यत्वतदन्तर्यामिकत्वयोस्तदात्मकत्वोपादकत्व-शङ्काप्रसङ्गेन विरुद्धमिति कार्यत्वं (मतिकारित्वं?) पक्षद्वयसाधारणम्-तथापि विद्यमानस्य निर्वाहमात्र-प्रदर्शनपरत्वात् तद्योज- नाया अपि वक्ष्यमाणत्वेनेष्टत्वाच्च न दोष इति द्रष्टव्यम् । ऐक्य शब्दस्यार्थभेदः स्यादिति । सकृत्प्रयुक्तपद-स्यार्थद्वयपरत्वम्, विना वृत्त्या न लभ्यत इति भावः । ततश्च जगतस्तदात्मकत्वेनेति । सकृत्प्रयुक्तस्यैकस्मिन्नेवार्थे समाश्रयणीये, अमुख्यस्य प्रकार्यैक्यस्य स्वीकर्तुमयुक्ततया अभेदरूपार्थस्य समाश्रयणीयत्वे सति जगतस्तदात्मकत्वेनैक्यादिति वक्तुमयुक्तमेव, जगद्रब्राहृणोरभेदस्य बाधितत्वादिति भावः । ततश्च-जगतस्तदात्मकत्वेनैक्यादिति वक्तुमयुक्तमिति कथमुच्यते? तत्कायत्र्वेनैक्यादिति वकुमयुक्तमिति कुतो नोच्यते, विनिगमकाभावादिति शङ्का पराकृता । जगद्विशिष्टब्राहृपर इत्युक्तत्वादिति । अध्याह्मतनिष्कर्षकजगच्छब्दार्थे-नैक्यस्यान्वयानभ्युपगमादिति भावः । ऐकशब्दस्य च नार्थभेद इति । यद्यपि जगद्विशिष्टब्राहृपर इत्यनेनैवेयमपि शङ्का पराकृते-त्यैक्यप्रपञ्चनं वृथा, तथापि शिष्यशिक्षार्थमैक्यस्वरूपं विविच्य दर्शयतीति द्रष्टव्यम् । अवस्थाद्वयापन्नचिद-चिद्विशिष्टवस्त्वैक्य-मिति । स्थूलत्वसूक्षमत्वरूपावस्थाद्वयापन्नयोन्श्रिदचिद्विशिष्टवस्तुनोरैक्यमित्यर्थः । यथा रूपस्पर्शादीति । यथा रूपस्पर्शवि- शिष्टस्य पिण्डत्वावस्थापन्नस्य रूपस्पर्शविशिष्टेन घटत्वावस्थापन्नेन्नैक्यम्-अत्र घटगतरूपस्पर्शादिस्थाने चिद-चितौ, पिण्डत्व-घटत्वादिस्थाने अवस्थाद्वयापन्नेत्युक्तम् । इयांस्तु विशेषः-ब्राहृणि चिदचिद्द्वारा अवस्थायोगित्वम्; घटादिस्थले तु (न?) रूपस्पर्शादिद्वारिकावस्थेति द्रष्टव्यम् । अत्र च बालत्वयुवत्वावस्थाद्वयापन्नशरीरविशिष्टवस्त्वैक्यमनुरूपो दृष्टान्तः । अत एव वक्ष्यति "स एवायं तरुणोऽभूत्' इति । यद्वा अवस्थाद्वयापन्नत्वं चिदचितोर्विशेषणम् । भिन्नकालीनावस्थारूपसद्वारकविशेषणाश्र-यधम्र्यैक्यमिति वक्ष्यमाणग्रन्थस्वारस्यादिति द्रष्टव्म् । वस्त्वैक्यहानिरिति । विशिष्टवस्त्वैक्यहानिरित्यर्थः । नन्वस्यां योजनायां निष्कृष्टजगद्वाचिजगच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः ; ब्राहृशब्दस्य च तज्जत्वतल्लत्वहेतुके तदभेदे साध्ये सूक्ष्मचिदचिद्वि-शिष्टपरामर्शित्वं वक्त-व्यम् । सर्वमिदं स्थूलशरीरकं तज्जत्वतल्लत्वाभ्यां सूक्ष्मशरीरकं ब्राहृेत्यर्थस्याश्रयणीयत्वात् । तदनत्वे तु हेतौ ब्राहृशब्दो ब्राहृत्वविशि-ष्टपरः; विशिष्टस्यान्तर्यामित्यात् । अतो ब्राहृशब्दवैरूप्यम् । तज्जलानित्यत्रैकस्यैव तच्छब्दस्य जन्मलययोः सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्ट-परामशि#ॅत्वम् । अनेन तु ब्राहृत्वविशिष्टविशेष्टमात्रपरामर्शित्वम् । "सर्वं खल्विदं ब्राहृ' इति जगद्विशिष्टस्य ब्राहृाभेद प्रतिज्ञाय विशे-षणभूते जगति तदनत्वलक्षण तदन्तर्यामित्वरूपहेतूपन्यासे हेतोर्वैयधिकरण्यम्, ब्राहृकार्यतया तदन्तर्यामिकतया चेति चशब्देन ब्राहृकार्यत्वतदन्तर्यामिकत्वयोस्तदात्मकत्वोपपादनत्वं च स्वरसतः प्रतीयते इत्येतत्सर्वं ह्मदि निधायाह -यद्वा कृत्स्नस्य जगत इति निष्कर्षकः शब्द इति । नन्वस्मिन् पक्षे भाष्ये तत्कार्यत्वमात्रं विवक्षितम्? उत तदुपादेयत्वम्? नाद्यः, कार्यत्वमात्रस्यापृथ-क्सिद्धत्वरूपतदात्मकत्वाप्रयोजकत्वात् । इतरथा घटस्य दण्डापृथक्सिद्धत्वरूपतदात्मकत्वप्रसङ्गात् । ब्राहृोपा-देयत्वं तु जगतो नास्त्येव, तद्भिन्नत्वात् । उपादानोपादेययोरभेदावश्यंभावात् । किंच तदुपादेयत्वं मुख्यैक्यसाधकं लोके दृष्टम् । तदन्तर्यामिकत्वं तु अमुख्यैक्यसाधकम् । अतः कथं द्वयोरेकस्मिन्नैक्ये समुच्चयेन साधकत्वमिति चेत्, उच्यते- उपादेयत्वमेवापृथक्सिद्धत्वरूपत-दात्मकत्वसाधकम् । न चोपादानोपादेययोरभेदात् उपादेयत्वं कथमपृथक्सिद्धत्वसाधकं स्यादिति वाच्यम्, मृद्धटयोरभेदेऽप्य-पृथक्सिद्धि संभवात् पृथक्सिद्धयभावमात्रस्य अभेदेऽप्यविरुद्धत्वात् । न च जगतो ब्राहृभिन्नस्य कथमुपादेयत्वमिति वाच्यम् , भाव्यवस्थायोगि ह्रुपादेयम्, पूर्वावस्थायोगि ह्रुपादानमित्यभ्युपगम्यते, भाव्यवस्थावत्त्वं च जगतोऽप्यस्ति; तद्द्वारा ब्राहृणो- प्यस्ति । अतो द्वयोरपि पूर्वावस्थावत्सूक्ष्मजगद्विशिष्टब्राहृापेक्षयोपादेयत्वम् । ननु जगतोऽप्युक्तरीत्या पूर्वावस्थात्त्वात् उत्तराव-स्थायोगि ब्राहृ प्रत्यप्युपादानत्वप्रसङ्ग इति चेत्, तस्योपादानत्वे प्रमाणाभावात् । न च पूर्वावस्थायोगित्वादन्यस्योपादानत्वस्या-भावात् कथं नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् , तदतिरिक्तधर्मविशेषस्य तल्लक्षणत्वात् । उपादानमित्यभियुक्तव्यवहारविषयत्वमेवोपादा-नत्वमित्येवंरूपस्य लक्षणस्य संभवात् । नन्वस्मिन् पक्षे "सर्वं खल्विदं ब्राहृ' इति वाक्ये ब्राहृशब्दस्य ब्राहृापृथक्सिद्धे लक्षणाप्रसङ्गः । सर्वस्यापि जगतो ब्राहृोपादेयत्वात् ब्राहृान्तर्यामिकत्वाच्च ब्राहृ पृथक्सिद्धमित्यर्थस्याश्रयणीयत्वादिति चेत्, इष्टापत्तिरिति भावः । विशिष्टान्तभार्व एवैक्यमित्यर्थ इति । ततश्च तदात्मकत्वेनैक्यादिति भाष्ये तृतीयार्थो न विवक्षितः । तदात्मकत्वप्रयोज्यस्यै क्यान्तरस्याभावात्, तदात्मकत्वमेवैक्यमित्यर्थः इति भाष्याभिप्राय इति भावः । अत्र केचित्-यथा ज्ञानाकारस्वरूपतया सर्व-जीवानामैक्यम्, एवं चिदचिद्वस्तूनां ब्राहृणश्चैक्यमेकविशिष्टान्तर्गतत्वमित्यर्थः, "एकधैवानुद्रष्टव्यम्' इत्युत्तरत्र तथार्थविवरणादि- त्येव भाष्यार्थं वर्णयन्ति । नेह नानास्तीति प्रकरणे श्रूयते इति । कठवल्लयमपि "यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह' इत्यैक्यविधि-शेषत्वमेव, "नेह नानास्ति' इति वाक्यस्येति द्रष्टव्यम् । केषुचिद्वाक्येषु तस्य कण्ठोक्तत्वादिति । भाष्यकृता केषुचिद्वाक्येषु समाभ्यधिकनिबेधस्य कण्ठोक्तत्वात् भाष्ये केषुचिद्वाक्येषु छागपशुन्यायस्य कण्ठोक्तत्वादिऽयर्थः । अत्र भेदनिषेधकतयोदाह्मत-वाक्यानां प्रकारिभेदनिषेधकत्वस्यैव प्रतिपिपादयिषितत्वात् तदुपपादकतया प्रकारभेदविधायकवाक्यमुदाह्मत्य तेन कार्यभेदप्रति-पादकवाक्यस्य प्रदर्शनं कर्तुमुचितम्; न तु कार्यभेदविधायकवाक्यमुदाह्मत्य तेन प्रकारभेदविधायकवाक्यप्रदर्शनमुचितमित्यपरि-तोषादुदाह्मतवाक्यस्यैवोभयविधभेदविधिपरत्वं दर्शयति - यद्वा छान्दोग्य इत्यादिना । इयं श्रुतिरिति । अत्र "इयम्' इति व्याख्येयं पदम् । स्वनिष्ठो द्रष्टेति । स्वनिष्ठत्वेन मन्यमानो द्रष्टा स्वनिष्ठत्वेन मन्यमानेनकरणेन स्वनिष्ठत्वेन मन्यमानं कर्म पश्यतीत्यर्थः । कर्तृकरणकर्मसु स्वनिष्ठत्वभ्रमो भवतीति पर्यवसितोऽर्थः । हेत्वन्तरमाह - अस्येत्युक्तेरिति । पुरुषविशेषं प्रत्यात्मत्वमिति वक्तु-मशक्यत्वात् साक्षात्काराभिप्राया एवः "अभूत्' इति शब्द भावः । स्वनिष्ठं किंचिदपि नास्तीत्यर्थ इति । कुत्राधि स्वनिष्ठत्वभ्रमो नास्तीत्यर्थः । अदितिः पाशानिति न्यायादिति । "अदितिः पाशान् प्रमुमोक्तु' इत्यत्र बहुवचनप्रतिपादितमपि बहुत्वं न विवक्षितम् । एवम् "अस्मिन्' (एतस्मिन्) इति विभक्तिविकारसूचितं पुनपुसकान्यतरत्वमपि न विवक्षितमित्यर्थः । तथाप्यस्वारस्यमवर्ज-नीयममिति । अत एव हि दशमे, "बार्हस्पत्यं ग्रहं गृह्णाति' इत्यत्र प्राकृतग्रहानुवादेन देवताविधाने तेषां बहुत्वादेकवचनमयुक्त- मिति उद्देश्यगतत्वेनाविवक्षायामप्यभिधानबाधोऽवर्जनीय इत्युक्तम् । किंच "प्रास्मा अÏग्न भरते' इति मन्त्रस्य सारस्वत्यामेवेष्टयं प्रातिपदिकार्थभूतलिङ्गविरोधादप्रवृत्तिरिति नवमे स्थापितत्वाच्चेति भावः । तथाप्यस्वारस्यमिति चेदिति । समभिव्याह्मतपदाप्रति-पन्नत्वादिति भावः । अभयहेतुप्रतियोगित्वादिति । पूर्ववाक्येऽभयहेतुतया यदुपन्यस्तं तद्विरुद्धस्यैव भयहेतुत्वेन प्रदर्शनौचित्या- दिति भावः । पूर्वसिद्धैक्येति । "विद्लृ लाभे' इति धातोरेव शविकरणपठितादस्य रूपस्य संभवात् । "विद ज्ञाने' इत्यस्यावग-त्यर्थस्य लुप्तवकरणपठिततया परस्मैपदितया चास्य रूपस्यासंभवत् । न च लाभार्थत्वेऽप्यैक्यमिदानीं लभत इति वक्तुं शक्यमिति शङ्कयम्, ऐक्यस्य पूर्वसिद्धत्वादिति भावः । प्रतियोगित्वाबधित्वेति । साहित्यप्रतियोगित्वविवक्षायां "घटेन सह भेदः' इति तृतीया; अवधित्वविवक्षायां "घटाद्भेद' इति पञ्जमी संबबन्धविवक्षायां "घटस्य भेदः' इति षष्ठीति भावः । ( पुराणघट्टः ) अथप्रतिपादनार्थमिति । पूर्वेणान्वयः । "यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् । असंमूढः स मत्र्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ।।' इत्ययं श्लोको दशमेऽध्याये । "मत्स्थानि सवर्भूतानि' इत्यारभ्य सार्धश्लोको नवमेऽध्याये । "अहं कृत्स्नस्य जगतः' इति सार्ध- श्लोकः सप्तमेऽध्याये । "अथवा बहुनोक्तेन किं ज्ञानेन तवार्जुन । विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ।।' इति श्लोको दशमे । "द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ।। उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाह्मतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभत्र्यव्यय ईश्वरः ।। यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ।। यो मामेवसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सवर्भावेन भारत ।। इति गुह्रतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ । एतद् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ।।' इति पञ्चदशेध्याये । अकर्मवश्य इति । इदमकर्मवश्यत्वं परमत्वं चाक्षरशब्दनिर्दिष्टे मुक्तशरीरके भगवति मुक्तद्वारा अन्वेति, "महानुदारः' इत्यादौ महत्वस्र्योदार्यद्वारान्वयदर्शनात् । न च पारम्यस्वाराज्ययोः साक्षाद्भगवत्यन्वयसंभवे सद्वारकान्वयो न युक्त इति वाच्यम्, ब्राहृत्वादीनां, सद्वारकान्वयवत् पारम्यस्वाराज्ययोरपि प्रायपाठात् सद्वारकान्वयस्यैव वक्तव्ययता संनिहिताक्षरशब्द-निर्दिष्टमुक्तस्यैव द्वारत्वौचित्यादिति भावः । यद्वा अस्मिन् प्रकरणे ब्राहृादिशब्दा न परमात्मपर्यन्ताः, अपितु भगवद्वाचितच्छब्द एव लक्षणयानच्छरीरपरः । ततश्च परमः स्वाराडक्षरोमुक्तः । स एव तच्छरीरभूत एवेत्यर्थः । पत्यन्तरराहित्यविवक्षायामिति । भगवतो विश्वपतित्वे कथितो तस्यापि पन्यन्तरमाशङ्कय, "आत्मेश्वरम्' इत्यनेन पत्यन्तरं निषिध्यते । अतः पतीश्वरशब्दयोः तुल्यार्थत्व- मिति भावः । समासमादुथ्वं न संशयितव्य (समासासाधुत्वमशङ्कनीय)मिति । उतमश्चासौ पुरुषश्चेति सामानाधिकरण्यवि-वक्षायाम् "सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः' इति समासे उत्तमपुरुष इति रूपप्रसङ्गात् । "यतश्च निर्धारणम्' "पञ्चमी विभक्ते' इति षष्ठीपञ्चमीसप्तमीपक्षेषु "पञ्चमी भयेन' इत्यादौ उत्तमशब्दाभावात् पञ्चमीसमासाप्रसङ्गात्, षष्ठीसमासस्य "न निर्धारणे' इति निषेधात्, सप्तमीसमासस्य च लक्षणाभावात् साधुत्वसंशय इति भावः । आप्ततमत्वाच्चेति । "सप्तमी' इति योगविभागात् समासो भविष्यतीति भावः । सामानाधिकरण्यविवक्षायामेवेति । "सन्महत्परमोत्तम्' इति सूत्रेण समासे हि उत्तमशब्दस्य समासशास्त्रे प्रथमानिर्दिष्टत्वात् "प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम्' इत्युपसर्जनसंज्ञायाम् "उपसर्जनं पूर्वम्' इत्युत्तमशब्दस्य पूर्वनिपातः स्यात् । "पञ्चमी' इति वा "सप्तमी' इति वा योगविभागेन समासाश्रयणे पञ्चम्यन्तस्य सप्तम्यन्तस्य वा पुरुषपदस्यैव प्रथमानिर्दिष्टत्वेनो-पसर्जनत्वात् पूर्वनिपातावश्यंभावादिति भावः । "स सर्वभूतप्रकृतिम्' इत्यारभ्य पञ्चश्लोकी षष्ठांशपञ्चमाध्यायसमाप्तौ पठिता । "शुद्धे महाविभूत्याख्ये' इत्यारभ्य सप्त- श्लोकी तस्मिन्नैवाध्याये "स सर्वभूतप्रकृतिम्' इत्यतः प्राक् पठिता । "समस्ताः शक्तयः' इत्यारभ्य त्रिश्लोकी षष्ठांशे सतमाध्याये केशिध्वजं प्रति खाण्डिक्यवचनम् । "एवंप्रकारम्' इति श्लोकः प्रथमांशसमाप्तौ । "परः पराणाम्' इत्यारभ्य पञ्चश्लोकी पुराणादौ पठ¬ते । "प्रकृतिर्या मयाख्याता' इति श्लोकद्वयं षष्ठांशे चतुर्थाध्याये प्रतिसंचरणप्रकरणे । "द्वे रूपे' इत्यारभ्य सार्धश्लोकद्वयं प्रथ-मांशसमाप्तौ । "विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता' इत्यारभ्य श्लोकत्रयं षष्ठांशे सप्तमाध्याये खाण्डिक्यवाक्यम् । "प्रधानं च पुमांश्चैव' इत्या-रभ्य "पुरुषात्मनः' इत्यन्तं द्वितीयांशे सप्तमाध्याये । "तदेतदक्षयं नित्यम्' इत्येतत् प्रथमांशसमाप्तौ । सर्वावरणपदे कर्मधारयमभिप्रेत्य व्याचष्टे - तत्सर्वमतीतं येनेति । आवरणशब्दस्य विषयसापेक्षत्वात् षष्ठीसमाप्ततया व्याचष्टे - यद्वा सर्वविषयज्ञानावरणमिति । ज्ञानमात्रे संकोचो न युक्त इति व्याचष्टे - ज्ञानशक्तयादिति । समस्तकल्याणत्वं गुणः स्वभावो यस्येति । अत्र बहुव्रीहिगर्भबहुव्रीहिमनाश्रित्य कल्याणत्वरूपो गुणः कल्याणगुणः, स आत्मा स्वभावो यस्येत्या-श्रयणेऽप्ययमर्थः सिध्यत्येवेति वदन्ति । अभिप्रायविशेषेणेति । गुणेभ्योऽपि दिव्यविग्रहस्यात्यन्ताभिमतत्वाभिप्रायेणेत्यर्थः । अभिमत्यर्हत्वमिति । अनुरूपत्वमित्यर्थः । अहार्थे निष्ठेति । "कृत्यल्युटो बहुलम्' इति बहुलग्रहणादिति भावः । अभिमत-स्याननुरूपत्वमिति । अत्राभिमतशब्दः इच्छागृहीतार्थकः, अनुरूपत्वमभिमतशब्दार्थ इति प्रागेवोक्तत्वात् । केचितु इच्छागृही-तपदस्यानुरूपत्वमर्थः, तथात्व एव ग्रन्थस्वारस्यमिति वर्णयन्ति । तत्तु न सम्यगिव, इच्छागृहीतपदस्यानुरूपत्वार्थकत्वाश्रयणा-पेक्षया अभिमत्यर्हशब्दस्यानुरूपत्वार्थाश्रयणस्य युक्तत्वात् । नित्येच्छाया इति । ततश्च नित्यविग्रहस्यापि नित्येच्छागृहीतत्वं सिद्धमिति भावः । ननु "ज्ञानबलैश्वर्य' इति निर्देष्टव्ये "तेजोबलैश्वर्य' इति निर्देशः कथमित्यत आह-नात्र क्रमविवक्षेति । सवर्-गुणसाधारणाविति । ननु "महाबुद्धिर्महावीर्यः' इत्यादौ प्रत्येकं महत्त्वेन विशेषणादस्तु सर्वत्र महत्त्वम्; तथापि नानेन वाक्येन सर्वगुणसाधारण्यं सिध्यति, महच्छब्दात् प्राङ् निर्दिष्टेषु तेजोबलैश्वर्येषु महत्त्वान्वयोपायासंभवादिति चेत् - न; न्यायसाम्येन सिद्धिरस्तीत्यत्र तात्पर्यात् । अविद्याऽस्मितेति । अस्मिताउअस्मित्वम् अहन्त्वम् । अनात्मन्यहन्त्वबुद्धिरिति यावत् । श्लोकोपात्तयोः रूपस्वरूपशब्दयोरर्थमाह - रूपं शरीरं, स्वरूपं स्वासाधारणमिति । सर्वं विन्दतीति वा सर्ववेत्तेति । अत्र "विदिर् लाभे' इत्यस्य सेट्त्वेऽपि इडभावश्छान्दस इति द्रष्टव्यम् । नित्यमुक्तविषयानेकरूपज्ञानाद्वयावृत्तिरिति । अनेक-नित्यमुक्तविषयकज्ञानाद्वयावृत्तिरित्यर्थः । यद्वा अज्ञानं ज्ञानाभाव इति । न चेतरज्ज्ञानं कथं ज्ञानाभावः स्यादिति वाच्यम्, सिद्धान्ते भावस्या भावरूपत्वे विरोधाभावात् । ज्ञानविशेषणत्वे वाक्यद्वयमिति । ब्राहृविशेषणत्वपक्षे येन ज्ञानेनास्तदोष-त्वादिविशिष्टं वस्तु संज्ञायते संदृश्यते गाम्यते वा तदेव ज्ञानम्, अन्यत्त्वज्ञानमित्येकवाक्यत्वमेव । ज्ञानविशेषणत्वपक्षे तु येन ज्ञानेन परमात्मा ज्ञायते संदृश्यते गम्यते वा, तज्ज्ञानमस्तदोषत्वादिविशिष्टम्; तदेव ज्ञानमिति वाक्यद्वयं स्यात्, इतरथा तच्छब्दद्वयवैयथ्र्यप्रसङ्गात् । न च "तदेव शुक्रं तद्ब्राहृ तदेवामृतमुच्यते' इतिवत् स्यादिति वाच्यम् - तत्राप्यगत्या वाक्यभेद-स्याभ्युपगन्तव्यत्वादिति भावः । अशब्दगोचरस्येत्यादिके पूवश्र्लोके इति । "अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्राहृणो द्विज । पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्रुपचारतः ।।' इति श्लोक इत्यर्थः । औपचारिक इत्युक्तमिति । ननु "श्रुतिवाक्योदितं ब्राहृ तद्विष्णोः परमं पदम् । तदेव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः ।। वाचको भगवच्छब्दस्तस्याद्यस्याक्षयात्मनः ।।' इति तत्पूर्वश्लोके परमात्मन एव प्रस्तुततया, "अशब्दगोचरस्यापि' इत्यत्र श्लोके तच्छब्दः कथं मुक्तात्मानं परामृशेत् इति चेत्; सत्यम्, "तत्र पूज्यपदार्थोक्तिपरिभाषासमन्वितः । शब्दोऽयं नोपचारेण ह्रन्यत्र ह्रुपचारतः ।।' इति परमात्मनि भगवच्छब्दस्यौपचारिकत्वासंभवात् पूर्वोत्तरवाक्ययोः परमात्मनो भगवच्छब्दमुख्यार्थत्वप्रतिपादनविरोधाच्च तच्छब्दस्याप्रस्तुतमुक्तपरामशित्र्वं वक्तव्यमिति भावः । प्रत्ययविशेषयुक्तस्य भरतेः स्वामिनि रूढत्वमिति । तृचूप्रत्ययविशेष-युक्तस्येत्यर्थः । भरतेः स्वामिनि रूढत्वमित्यत्र भरतेरित्येतदुपलक्षणम्; बिभर्तेर्वेत्यपि द्रष्टव्यम् । धातुमात्रस्येति । यद्यपि डप्रत्यययुक्तस्य च इत्यस्यैव स्वामिवाचित्वम्, न तु प्रत्ययविनिर्मुक्तस्य - तथापि तृच्प्रत्ययरहितस्यापीत्यत्र तात्पर्यम् । अथवा डप्रत्ययस्य साधुत्वमात्रार्थत्वमेव । अत एव "भकारोऽथद्र्वयान्वितः' "गकारार्थः' इत्युक्तमिति द्रष्टव्यम् । प्रवृत्तिनिमित्ते निष्कृष्यो-च्येते इति । अयमर्थः - अत्र भशब्दस्य संभर्तृत्वभर्तृत्वे द्वे अपि प्रवृत्तिनिमित्ततापर्याप्त्यधिकरणे, अतः अर्थद्वयान्वित इत्युक्तम् । गकारे तु नेतृत्वादीनां न प्रत्येकं पर्याप्त्यधिकरणत्वम्, अपितु मिलितानामेव । यथा कृतिसाध्यत्वेष्टसाधनत्वबलवदनिष्टाजन-कत्वानां मिलितानां विध्यर्थत्वम् । अत एव "गकारार्थः' इत्येकवचनोक्तिरिति । केचित्तु संभर्तृत्वरूपप्रवृत्तिनिमित्ते आश्रयान्निष्कृष्य इतिकरणेनोच्यते । ते च द्वे इति कृत्वा अर्थद्वयान्वितः इत्युक्तम् । गकारस्थले इतिकरणाभावेन प्रवृत्तिनिमित्तस्याश्रयान्निष्कर्षा-भावात् प्रवृत्तिनिमित्ताश्रयस्यैव ग्रहणे तस्यैकत्वात् "गकारार्थः' इत्युक्तिरिति भाव इत्याहुः । धातुलीनत्वादिति । यदि सोपसर्गा-णामेव क्रियावाचित्वम्, तर्हि सोपसर्गाणां भ्वादिषु पाठभावात् धातुसंज्ञानभावप्रसङ्गात् क्वचिदुपसर्गमन्तरेणापि तदर्थावगमाच्च धातुरेवानेकार्थाभिधायी; प्रादयस्तु प्रकरणादिवद्विशेषस्मृतिहेतवो द्योतकाः । द्योतकापेक्षा च शब्दशक्तिस्वाभाव्यात् क्वचिदेव । यथा-हरिशब्दो …

… भेकादावेव प्रकरणादिसापेक्ष इति भावः । उद्गमयिता गमयिता संगमयितेति । इदं च सृष्टिस्थितिलयक्रमेणोपात्तम्, न तु "नेता' इत्यादिश्लोकक्रमेणेति द्रष्टव्यम् । नेतेत्यनेन गमयितृशब्दार्थ उक्त इति । रक्षकत्वमुक्तमित्यर्थः । "अधिभूर्नायको नेता' इत्यादो रक्षकत्वस्यैव प्रतीतेरिति भावः । गमयिता इत्यस्य समित्युपसर्गमन्तरेणैव संहारर्थप्रकाशकत्वप्रकारं दर्शयति-यद्वा कार-णभूतमिति । केचित्तु-स्त्रष्टेत्यस्य स्त्रष्टृत्वमर्थः । गमयितेत्यस्य गमयितृत्वरूपं रक्षकत्वमर्थः । न तयोर्विवादः । नेतेत्यस्य तु द्विकर्म-कत्वात् कारणभूतं स्वात्मानं कार्यवर्गं नेतेति संहर्तृत्वमुच्यते । यद्वा एतस्यापि नेतृशब्दार्थप्रदर्शकत्वमेवेति वदन्ति । उत्पतिं प्रलयं चैवेत्यादि श्लोकस्येति । "उत्पतिं्त प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च सा वाच्यो भगवानिति ।।' इति श्लोकस्येत्यर्थः । कथं चिन्तयितु शक्यत्वमित्यत्राहेति । नन्वस्याः "समस्तशक्ति रूपाणि' इति श्लोकेन कथं परिहार इति चेत्, अत्र केचित्-देवादिसजातीयरामकृष्णादिविग्रहसजातीयतया सर्वशक्तयाश्रयपरविग्रहस्य चिन्त्यत्वं संभवतीति श्लोकाभिप्राय इति । केचित्तु-रामकृष्णाद्यवतारस्यैव योगयुकचिन्त्यत्वम्, योगयुक्तस्य परविग्रहश्चिन्त्योऽस्त्विति मन्यन्ते । केचित्तु-परविग्रहस्य समस्तशक्तित्वसर्वविग्रहकारणत्वप्रतिपादनप्रवृत्तत्वेनैतच्छङ्कानिवर्तकत्वाभावादियगवतारिका चिन्तनीयेति मन्यन्ते । लीलायाः पश्चाद्भावित्वेन प्रयोजनत्वे (नत्वात्) कथं हेतुत्वमित्याशङ्कयाह-तदभिसन्धिर्हेतुरिति । लीलाशब्दस्तदभिसन्धिलक्षक इति भावः । किं प्रयोजनमित्यत्राहेति । लीलामात्रस्य प्रयोजनत्वे असमञ्जन्यायप्रसङ्गात् लीलामात्रं न प्रयोजनं भवितुमर्हतीति भावः । परमात्मन्यतिदिशन्तं श्लोकमिति । "ननु देवदत्तो गुणशून्यः, तद्वदेव यज्ञदत्तोऽपि' इत्युक्ते यज्ञदत्ते मानान्तरावगतस्यान्नदातृत्वा-दिगुणविशेषस्यापि देवदत्ते सिद्धयदर्शनात् परमात्मनि मानान्तरसिद्धस्य धर्मान्तरस्य मुक्तात्मन्यापादने किं प्रमाणम्? तथा हि सति वैकृतवैशेषिकधर्माणामपि प्रकृतौ प्राप्तिप्रसङ्गात् । किंच "तद्भावभावमापन्नः' इत्यदीनां मुक्तात्मनि कण्ठरवेण परमात्म-साधम्र्यप्रतिपादकानां प्राकरणिकानामेव वचनानामुपन्याससंभवे परमात्मसाम्याक्षेपकस्य परमात्मनि मुक्तधर्मातिदेशकवचनस्यो-पन्यासः शिरोवेष्टनेन नासिकाग्रहणन्यायमनुसरतीति चेत्-न; असति बाधकेऽस्यापि न्याय्यत्वात् "देवदत्त इव यज्ञदत्तः पुत्रवान्' इत्युक्त्वा, "यज्ञदत्तस्य चत्वारः पुत्राः' इत्युक्ते देवदत्तस्यापि तावन्तः पुत्रा इति प्रतीतेरनुभवसिद्धत्वादिति भावः । केचित्तु-भाष्ये "एवंप्रकारम्' इति श्लोकोपन्यासः समस्तहेयराहित्यप्रमाणविवक्षयैव कृतः । तथोदाह्मतवचनार्थानुक्रमणभाष्ये, "परं ब्राहृ स्वभावतो निरस्तनिखिलदोषगन्धम्' इत्यादि वक्ष्यति । न तु "प्रत्यस्तमितभेदम्' इत्यस्यार्थकथनार्थम् । "यो मामजमनादिं च' इत्यारभ्य, "परमार्थिकमेवेति ज्ञायते' इत्यन्तस्य भाष्यसंदर्भस्य सामान्यतः स्मृतिपुराणप्रतिपाद्यार्थविशेषनिर्णयमात्रार्थप्रवृत्तत्वेन "प्रत्यस्त-मितभेदम्' इति श्लोकविशेषार्थनिर्णयमात्रप्रवृत्तत्वाभावात्, विशिष्य तेषां वचनानामन्यथाकरणस्य पूर्वात्तरपर्यालोचनयोत्तरत्र करिष्यमाणत्वादिति वदन्ति । सविशेषपरत्वं दर्शितं भवतीति । नित्यत्वव्यापकत्वादीनां प्रतिपादनादस्य श्लोकस्य सविशेष- परत्वमिति भावः । उपसंहारस्य बुद्धिस्थत्वादिति । "समस्ताः शक्तयश्चैताः' इत्यादीनां योगोपसंहारगतत्वेनोपसंहारसाम्येन तस्यैव बुद्धिस्थत्वादित्यर्थः । निव्र्थापारमनाख्येयमित्यादिनेति । "निव्र्यापारमनाख्येयं व्याप्तिमात्रमनूपमम् । आत्मसंबोधविषयं सत्तामात्रमलक्षणम् ।। प्रशन्तमनसं शुद्धं दुर्विभाव्यमवस्थितम् । विष्णोज्र्ञानमयस्योक्तं तज्ज्ञानं परमं पदम् ।। तत्र ज्ञाननिरोधेन योगिनो यान्ति ये लयम् । संसारकर्षणादेते यान्ति निबीजतां द्विज ।। एवंप्रकारममलं नित्यं व्यापकमक्षयम् । समस्तहेयरहितं विष्ण्वाख्यं परमं पदम् ।।' इति श्लोकक्रमः । एवं भगवति मुक्तगुणातिदेशः कृत इति । ननु "निव्र्यापारम्' इत्यादिकमपि परमात्मस्वरूपपरमेवास्तु । "एवं-प्रकारम्' इत्यपि नातिदेशकम् । अपितूक्तोपसंहाररूपमेवास्तु । न च पूर्वत्र "विष्णोः परमं पदम्' इति व्यतिरेकप्रतीतेः "एवंप्रकारम्' इति श्लोके, "विष्ण्वाख्यं परमं पदम्' इति प्रतिपादनात् भेदोऽवश्यं वक्तव्य इति वाच्यम्-"विष्णोः परमं पदम्' इत्यत्र पदशब्दस्य स्वरूपपरत्वेन घटस्य स्वरूपमितिवदुपपत्तेः । अन्यथा - "श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद्विष्णोः परमं पदम् । तदेव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः ।।', "तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः ।' इत्यादावगतेः । न च पूर्वश्लोकस्यापि ब्राहृविषयत्वे, "एवंप्रकारममलं नित्यं व्यापकमक्षयम्' इति व्यापकत्वादिकीर्तनवैयथ्र्यम्, व्यापकत्वादीनां "व्याप्तिमात्रमनूपमम्' इत्यादिनोक्तेरिति वाच्यम्-तस्योभाभ्यां समाधेयत्वात् । अत एव "प्रत्यस्तमितभेदम्' इत्य-स्यापि न मुक्तपरत्वम् । तत्र हि प्रकरणे वेदान्तवेद्यस्यादित्यवर्णस्य मूर्तस्य शुभाश्रयत्वमुच्यते । तत्र च मूर्तस्यैव शुभाश्रयत्वं वदता दिव्यात्मस्वरूपस्यालम्बनत्वं हि प्रथमतः प्रतिक्षेप्तव्यम्, न तु जीवस्वरूपस्य । परमात्मनो ध्येयत्वे सिद्धे परमात्मनः परिशुद्धस्वरूपे ध्येयत्वचिन्ताऽवतरति । ततश्च तन्निराकरणमन्तरेण शुद्धजीवस्वरूपध्येयत्वनिराकरणेऽपेक्षितपरित्यागोऽनपेक्षितस्वीकारश्च स्या-दिति चेत्-न अस्याक्षेपस्य अद्वैतपर्यवसितत्वेन पार्थक्येन निरसनीयत्वासंभवात् । अद्वैतविषये च पूर्वाचार्यैरेव पराकृतत्वेन इदानीं निरसनीयांशाभावादुपरम्यते । पाठक्रमाधीनोपक्रमत्वं हि मुख्यं, न त्वर्थक्रमाधीनमित्यपरितोषादाह-यद्वा प्रथमांशोपक्रम इति । महावाक्यस्वारस्यविरोध इति । "प्राणस्तथानुगमात्' इत्यत्र महावाक्यविरुद्धप्रक्रमस्य दुबर्लत्वप्रतिपादनादिति भावः । तच्छेष-भूतस्तनुगुणार्थो वर्णनीय इतीति । मुख्याया अपि दीक्षणीयायाः प्रधानसोमयागविरोधात् न पर्वकालानुग्रह इति "अङ्गगुण- विरोधे च तादथ्र्यात्' इत्यत्र निर्णीतत्वादिति भावः । उपक्रमोपक्रमभूतेति । विधिशेषभूतस्याप्यर्थवादस्य प्रक्रमस्थत्वेन प्राबल्य-मित्युपक्रमाधिकरणे निर्णीतत्वादिति भावः । प्रश्नोत्तरवरलाभेति । "सोऽहमिछामि धर्मज्ञ श्रोतुं त्वत्तो यथा जगत् । बभूव भूयश्च यथा महाभाग भविष्यति ।।', "देवतापारमाथ्र्यं च यथावद्वेत्स्यते भवान् । प्रवृते च निवृत्ते च कर्मण्यस्त्वमला मतिः ।।' इत्यादिना जगत्सृष्टितत्क्रमातत्प्रकारादिप्रश्नतदुत्तरग्रन्थनिर्माणानुगुणवरदानाद्यसंगतिप्रसङ्गात् । निर्विशेषविषयत्वे किमधिष्ठान- मिति प्रश्नः (प्रश्नस्य)निर्विशेषमधिष्ठानमित्येवोत्तरं स्यादिति भावः । तृतीयातत्पुरुषाश्रयणे आत्मशब्दस्य भावप्रधानत्वाश्रयणं क्लिष्टम् । संस्थितशब्दस्य विशिष्टत्वार्थाश्रयणं च क्लिष्टम् । सर्ववस्तुरूपविशेषणप्रतिपत्तिगौरवं चेत्यस्वरसादाह - यद्वा आत्मत्वेन संस्थिततयेति । अत्रात्मसंस्थित इत्यस्य "आत्मनि संस्थितः' इति सप्तमीतत्पुरुषः । तदर्थोपपादकः "आत्मत्वेन संस्थिततया सर्वशरीरकत्वात्' इत्यंश इति द्रष्यव्यम् । सर्वपर्यवसानभूमिः स्वनिष्ठ इति छेदः । इति वस्त्वपरिच्छेद उक्त इति ग्रन्थ उक्त-पक्षद्वयशेषः । द्विविधो हि वस्त्वपरिच्छेदः, सर्ववस्तुसामानाधिकरण्यार्हत्वं, गुणैः समाभ्यधिकराहित्यं चेत्यभिप्रेत्याह - सर्व-वस्तुसामानाधिकरण्यार्हत्वमित्यादिना समत्वाभ्यधिकत्वासंभावदित्यन्तेन । देशकालापरिच्छेदयोः, "परः पराणां, परमा- त्मा' इत्येताभ्यां सिद्धत्वात् नित्यत्वविभुत्वव्यतिरिक्तगुणैरित्युक्तम् । पञ्चकल्पनान्वितत्वमिति । संज्ञाजातिगुणक्रियावयव-लक्षणपञ्चकल्पनान्वितत्वमित्यर्थः । शब्दवाच्यास्त एव विशेषणमिति । रूपवर्णादेनिर्र्देशो रूपवर्णादिनिर्देशः । षष्ठीतत्पुरुषः । ततो निर्देशविषयो विशेषणं निर्देशविशेषणमिति मध्यमपदलोपिसमास इति भावः । अस्मिन् पक्षे निर्देशविशेषणपदं व्यथर्म्, तेन विनैव तदर्थप्रतीतेरित्यस्वरसात् द्वन्द्वमभिप्रेत्याह - यद्वा रूपवर्णादितद्वाचिशब्दरूपैरिति । अनित्येषु रूपादिषु रूपादिमत्त्वाभा- वात् नानित्यत्वव्यापकं रूपादिमत्त्वमित्यस्वरसादाह-यद्वा अनित्यत्वव्याप्येति। जायते अस्तीत्यवस्थाद्वयमिति । अत्र केचित्-इतराणि हि वस्तूनि, "अस्ति जायते' इत्यादिभिः षड्भिः शब्दैव्र्यवह्यियन्ते । ब्राहृ तु "अस्ति' इति शब्देनैव सर्वदा व्यवह्यियते । न तु तद्वयतिरिक्तैः पञ्चभिरित्युक्तेरुचितत्वादवस्थाद्वयापरिग्रहेऽपि न दोष इति वदन्ति । औणादिकप्रत्ययस्येति । "अणादयो बहुलम्' इति बहुलग्रहणादिति भावः । निरचिनोदनन्तमिति । "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्राहृ' इत्यत्रानन्तमिति श्रुतिरित्यर्थः । परमात्मशब्दस्य क्वचिज्जीवेऽपि प्रयोगदर्शनादिति । "अभेदव्यापिनो वायोस्तथासौ परमात्मनः' इत्यादौ परमात्म- शब्दस्य क्वचिज्जीवेऽपि प्रयोगदर्शनात् । "प्रकृतिर्या मयाख्याता' इति श्लोकानुपन्यासेनैव "परमात्मा च सर्वेषामाधारः परमेश्वरः' इति श्लोकोक्तौ जीवस्यापि परिग्रहप्रसङ्गात् लयाधारस्य साक्षात्परमात्मन एव परमेश्वरत्वविष्णुनामत्वादिकं प्रतिपाद-नीयमित्यभिप्रेत्य लयाधारत्वं "प्रकृतिर्या मयाख्याता' इति पूर्वश्लोके वर्णितम् । ततश्च प्रकृतिपुरुषौ यस्मिन् परमात्मनि लीयेते, स परमात्मा सर्वाधारः परमेश्वरो विष्णुनामा वेदान्तप्रतिपाद्य इति श्लोकद्वयैकवाक्यतयेति भावः । एतेन "लीयेते' इत्यनेन कथं जीव-व्यावृत्तिरिति शङ्का निरस्ता । काठिन्यवान् यो विभर्तीतिवदिति । "काठिन्यवान् यो बिभर्ति तस्मै भूम्यात्मने नमः' इत्यत्र परमात्मस्वरूपे भूमिद्वारा काठिन्यवदित्यर्थः । अर्हार्थे क्त इति । बहुलग्रहणादिति भावः । एतदस्वरसादेवाह-यद्वा बद्धस्य स्व-रूपेणेति । बद्धजातीयस्येत्यर्थः । असंकीर्णस्वभावत्वमुक्तमिति । परस्परासंकीर्णस्वभावाग्निज्योत्स्नादृष्टान्तबलेन दाष्र्टान्तिके- ऽपि तथा सिध्यतीति भावः । चिदचिदात्मकं जगदुच्यत इति । "गच्छति उ नश्यति' इति व्युत्पत्त्या जगच्छब्दस्य विनाशिमात्र-परत्वेन मुक्तपरत्वासंभवेऽपि तुल्यन्यायतया मुक्तस्यापि ग्रहणं सिध्यतीति भावः । ब्राहृशब्दानामेकप्रकारणस्थानामिति । "द्वे रूपे ब्राहृणस्तस्य', "परस्य ब्राहृणः शक्तिस्तथेदमखिलं जगत्' इत्यादीनां ब्राहृपरत्वात् "अक्षरं तत्परं ब्राहृ' इति परशब्दसामाना-धिकृतब्राहृशब्दस्य जीवेऽत्यन्तास्वारस्याच्चेति भावः । ननु क्षराक्षरशब्दाभ्यां कार्यकारणावस्थब्राहृपरामर्शे कार्यकारणभावाना-पन्नपरस्परभिन्नाग्निज्योत्स्नादृष्टान्तासंप्रतिपत्तिरित्याशङ्कयाह-जगतो ज्योत्स्नास्थानीयत्वं चेति । स चेति । व्यतिरेकनिर्देशस्वा-रस्यभङ्ग इत्यर्थः । ननु रूपशब्दः स्वरूपपरोऽस्तु; ब्राहृणो द्वे रूपे मूर्तामूर्ते इत्येवं किं न स्यात्? ततश्च न भावप्रधानत्वं विवक्ष- णीयम्, नापि षष्ठयस्वारस्यमित्याशङ्कयाह - भावप्रधानत्वाविवक्षायामिति । स्वरूपरूपगुणविभूत्यादिषु स्वरूपरूपशब्दयो-भैदेनोपात्तयोः स्वरूपशब्दास्वारस्यप्रसङ्गेन रूपशब्देन स्वरूपपरिग्रहासंभवात् भावप्रधानत्वमवश्यं विवक्षणीयम् । अतो मूर्तामूर्त-शब्दास्वारस्यमिति भावः । यद्युच्येत ब्राहृणो द्वे रूपे इति । ब्राहृणो द्वे रूपे सति प्रतिज्ञाय ब्राहृ मूर्तं चामूर्तं चेति कथिते मूर्तत्वा-मूर्तत्वे एव रूपे फलिष्यत इति भावः । धर्मिपर्यन्तक्षराक्षरेति । क्षराक्षरस्वरूपे ते मूर्तामूर्ते इति सामानाधिकरण्यं न स्यादित्यर्थः । अवस्थावद्वाचिजगच्छब्देति । "अक्षरं तत्परं ब्राहृ क्षरं सर्वमिदं जगत्' इत्यत्रावस्थावद्वाचिब्राहृजगच्छब्दयोः क्षराक्षरशब्द-सामानाधिकरण्यायोगाच्चेत्यर्थः । शक्तिशब्दस्य कार्यवाचित्वायोगाच्चेति कार्यावस्थब्राहृवाचित्वायोगाच्चेत्यर्थः । शक्तिशब्दस्य कार्यवाचित्वाभावेऽप्युपचारेण कार्यपरत्वमस्त्वित्यत आह-उपचारतोऽपीति । अपृथक्सिद्धकार्योपयोग्यद्रव्यविशेषः शक्तिशब्दस्य मुख्यार्थः । औपचारिकप्रयोगे तु कार्योपयोगिविशेषणत्वमात्रं निमित्तमित्यर्थः । केचित्तु-अत्र विशेषणपदमपृथक्सिद्धविशेषण- परम् । वाशब्दश्चाध्याहर्तव्यः । ततश्च कार्योपयोगि वा अपृथक्सिद्धविशेषणं वा शक्तिशब्देन व्यपदेशमर्हतीति व्याचक्षते । मुख्य-त्वमस्मन्मत इति । मुख्यकल्पत्वमित्यर्थः । अत एवोक्तं वेदान्तचार्यैन्र्यायसिद्धाञ्जने शक्तिनिरूपणे - "क्षेत्रज्ञाविद्यानां जगतश्च परब्राहृशक्तित्वव्यपदेशोऽपि गौण्या लक्षणया वा' इति भावनात्रित्रयान्वयकथनादिति । "ब्राहृाख्या कर्मसंज्ञा च तथा चैवोभयात्मिका । सनन्दनादयो ब्राहृन् ब्राहृभावनया युताः ।। कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावरावराः । हिरण्यगर्भादिषु च ब्राहृकर्मात्मिका द्विधा ।।' इत्युक्तप्रकारेण कर्मभावनाब्राहृभावनोभयभावनारूपभावनात्रित्रयम् । भावना वासना संस्कार इति (यावदिति) द्रष्टव्यम् । ब्राहृ-शब्दार्थवैरूप्यमिति । "तपसा चीयते ब्राहृ' इति मुण्डके, "यः सर्वज्ञः सवर्विद्यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतद्व्रहृ नाम रूपमन्नं च जायते' इत्यत्र ब्राहृशब्दः प्रधाने प्रयुक्तः । तत्रैव प्रकरणे "तपसा चीयते ब्राहृ' इत्यत्र ब्राहृशब्दः परमात्मनि प्रयुक्तः । इदं च, "अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः', "स्याच्चैकस्य ब्राहृशब्दवत्' इत्यादौ स्पष्टम् । सर्वशरीरस्थत्वस्यैकस्मिन् जीवेऽसंभावात् जीव-मात्रपरत्वे जीवानां बहुत्वात् बहुवचनं प्राप्नोतीत्याशङ्कयाह-जातावेकवचनमिति । यथा "मनुष्यः सर्वदेशगः' इत्यादाविति द्रष्ट- व्यम् । तत्तारतम्यं चेति । "अप्राणिमत्सु स्वल्पा सा स्थावरेषु ततोऽधिका । सरीसृपेषु तेभ्योऽन्याप्यधिका च पतत्रिषु ।। पतत्रिभ्यो मृगास्तेभ्यस्तच्छकत्या पशवोऽधिकाः । पशुभ्यो मनुजाश्चापि शकत्या पुंसः प्रभान्विताः ।। तेभ्योऽपि नागगन्धर्वयक्षाद्या देवता नृप । शक्रः समस्तदेवेभ्यस्ततश्चापि प्रजापतिः ।। हिरण्यगर्भश्च ततः पुंसः शकत्युपलक्षितः ।।' इत्यादिनेत्यर्थः । तद्वयावृत्त्यर्थमिति । जातित्वनिबन्धनरूपत्वव्यावृत्त्यर्थमित्यर्थः । ननु "विष्णुशकत्या' इत्यत्र विष्णुरूपशकत्ये- त्यर्थः किं न स्यादित्याशङ्कयाह-अन्यथा शक्तिः सापीति । अत्रशब्दाथर्माह - कारणादीति । जगस्य कणिका इति । जलस्य कारणत्वं कणिकानां कार्यत्वमिति भावः । प्रथमव्याख्यानुसारेण दृष्टान्तं व्याख्याय द्वितीयव्याख्यानुसारेण व्याचष्टे - संयोग-कत्ववियोजकत्वयोर्वेति । अस्मिन् पक्षे सक्तमसक्तं च विभतिर्उसंयोज्य च वियोज्य च विभर्तीत्यर्थः । प्रधानपुरुषयोरात्मन इति । "प्रधानपुरुषात्मन' इति षष्ठयन्तमेतत् विष्णोरित्यस्य विशेषणं द्रष्टव्यम् । अध्याहारदोषादाह-यद्वा प्रधानशब्दानन्तर इति । "तदेव सर्वमेवैत'दित्यत्र तच्छब्दसामानाधिकरण्यमिति । यद्यपि व्याख्येयभाष्यक्रमानुरोधेन शरीररूपतन्वंशेत्यादिभाष्यं व्या-ख्यायैव तच्छब्दसामानाधिकरणेनेत्येतद्भाष्यं व्याख्यातुमुचितम्, तथाप्युदाह्मतपुराणवचनक्रमानुसारेण तच्छब्दसामानाधिकरण्यं व्याख्यातम् । भाष्यकारेण तु शरीरतन्वादिशब्दानां शरीरत्वसाधकस्फुटप्रमाणत्वादुदाह्मतपुराणवचनक्रममतिलङ्ध्य व्याख्यातमिति द्रष्टव्यम् । ( परोदाह्मतपुराणवचनार्थः ) देवादिशरीरं चोपाधित्वेन प्रतीयत इति । जपाकुसुमादिवदात्मनिष्ठभेदादिधर्मासञ्जकत्वेनोपाधित्वम् । ननु मुक्ताना-मुपास्यत्वाभावादिति । मुक्तात्मान्तरस्य स्वाप्राप्यत्वाभावेन तस्य शुभाश्रयत्वस्य वा योगयुक्चित्तालम्बनत्वस्य वाऽप्रतिषेध्य- त्वात् उपासकस्वरूपस्य च कर्तृत्वादिबन्धाश्रयत्वस्याप्राप्यत्वेन शुभाश्रयत्वप्रसक्तेरेवाभावेन तत्प्रतिषेधेऽप्रसक्तप्रतिषेधत्वापातादयं श्लोकः परमात्मस्वरूपस्यैव योगयुङ्गमन आलम्बनत्वप्रतिषेधकः किं न स्यादित्याशङ्कय मुक्तावाविर्भविष्यतः स्वरूपस्य प्राप्यत्वेनोपा-स्यत्वप्रसक्तिसद्भावात्तस्योपासननिवृत्तयेऽयमुपदेश इत्याहेत्यर्थः । अनुसान्धानाणेपदेश इति निर्देशो "मशकेभ्यो धूमः' इतिवत् द्रष्टव्यः । तथाननुसन्धानायेति वा पाठः । केचित्तु-तथानुसन्धानाय । अनुपास्यत्वेनानुसन्धानायेत्यर्थ इति वदन्ति । अस्मिन् प्रकरणे इति व्याख्येयं पदम् । कथं विष्णोर्विग्रहैकदेश इति । विष्णोः शरीरतया विष्णुधार्यस्य तद्धारकत्वायोगादित्यर्थः । शक्ति-त्रित्रयसमावेशे एकैकस्या एव शक्तेः कृत्स्नविग्रहाश्रयत्वासंभवमभिप्रेत्य विग्रहैकदेशाश्रायत्वोक्तिः । यद्वा विग्रहरूपोऽयमेकदेशः परिच्छिन्नः तदाश्रित इत्यर्थः । ननु विष्णोः शक्तित्रयाश्रयभूतविग्रहासंभवेऽपि ब्राहृणस्तादृशो विग्रहः संभवेदिति शङ्कामपाकरोति - तदाश्रयभूतो विग्रह इति । परसंज्ञरूपगोचर इति । "तच्च विष्णोः परं रूपम्' इत्यादौ व्यतिरेकिनिर्देशेन पररूपस्य विष्णुभिन्नत्वा- वगमात् परशक्तिशब्देन पररूपस्यैव निर्देशात् "विष्णुशक्तिः' इत्यत्र षष्ठीसमास एव युक्त इति भावः । विभज्यनिर्देशः कृत इति । विभज्यस्य निर्देशो विभज्यनिर्देशः, विभक्तव्यनिर्देश इत्यर्थः । द्वितीयान्तो विभागशब्दः कर्मणि घञन्त इत्यर्थः । अयं भावः-यद्यपि पूर्ववाक्ये "मूर्तामूर्तविभागेन' इत्यत्र विभागशब्दो न कर्मार्थकः, तथापि पूर्ववाक्ये विभागशब्देन विभजनस्य प्रस्तुतत्वात् तत्कर्मण इह द्वितीयान्तविभागशब्देन परामर्शे नानुपपत्तिरिति । केचित्तु ननु विभज्यनिर्देशः मूर्तामूर्तशब्देनैव क्रियताम् । किं विभागशब्देने-त्याशङ्कयाह - मूर्तामूर्तविभागेनेत्युक्तत्वादितीति वदन्ति । अपि तु शक्यत्वा-भिप्राय इति । "कृत्याश्च', "शकि लिङ् च' इति शक्यार्थे कृत्यप्रत्ययविधानात्, "न तद्योगयुजा शक्यम्' इति च प्रतिपादनादिति भावः । बहुव्यक्तिक्रोडीकारार्थमिति । सकलव्यक्तिक्रोडीकारार्थमित्यर्थः । "परशक्तिरूपम्' इत्यत्र रूपप्रतिसंबन्धितया परमात्म-प्रतीतौ विलम्बादाह-परशकत्यात्मकं वेति । मूर्ते भगवतो रूपे इति । "मूर्ते भगवतो रूपे सर्वापाश्रयनिस्पृहा । एषा वै धारणा प्रोक्ता यच्चितं तत्र धार्यते ।।' इति वचनार्थ इत्यर्थः । अन्यत्रास्यानर्हत्वकथनमिति । श्लोकान्तरेऽस्यानर्हत्वकथनमित्यर्थः । प्रकरणसिद्धिमेवोपपादयति - अन्ये तु पुरुषव्याघ्रेत्यादिना । बद्धनामेव शुद्धिविरहः प्रतिपाद्यते, न मुक्तानामित्याशङ्कय सिंहावलोकितकेनाह - अन्ये त्विति ग्रन्थे- नेति । स्तम्बसमभिव्याहारादिति । ननु पर्यन्तपदवैयथ्र्यप्रसङ्गात् "स्तम्बपर्यन्ताः' इति वा "स्तम्बपर्यन्तम्' इति वा रूपप्रसङ्गेन "स्तम्बपर्यन्ताः' इति रूपासिद्धेश्च आङित्यस्य वाक्यस्मरणान्यतरार्थकत्वस्यैव युक्ततया "आङभिविधौ' इत्यस्यायुक्तत्वात् तत्सिद्धवत्कारेण स्तम्बसमभिव्याहारादित्युक्तिरयुक्तेति चेत्, उच्यते-आङित्यस्याभिविध्यर्थकत्वसंभवे गत्यभावकल्प्यस्य वाक्य-स्मरणार्थकत्वस्यायुक्तत्वात् आङित्यस्य ब्राहृशब्देन समासः । स्तम्बपर्यन्ता इति पृथक्पदम् । ततश्च समभिव्याह्मतस्तम्बपर्यन्तपदे स्तम्बस्याभिविधित्वदर्शनात् आब्राहृशब्देऽप्याङभिविधाविति भावः । भाष्ये-जगद्व्रहृणोः सामानाधिकरण्येनैक्यप्रतीतेरेति । "ज्योतीषि विष्णुः' इत्यादिना सर्वस्य जगतः सामानाधिकर-ण्येनैक्योपदेशादित्यर्थः । न शुक्तिकाशकलेन सामानाधिकरण्यं दृष्टमिति । "सर्व जगत् ब्राहृ' इतिवत् "सर्वं रजतं शुक्तिः' इत्युपदेशादर्शनादित्यर्थः । तथा सति निषेधवचनस्यापीति । यदि विधिवाक्यमपारमार्थिकं भेदं परमार्थिकत्वेन बोधयेत्, तर्हि निषेधवाक्यमपि वस्तुतः पारमार्थिकमेव भेदमपारमार्थिकत्वेन किमिति न प्रतिपादयेदित्यर्थः । न केवलमाकारद्वय इति । त्वया हि सामानाधिकरण्यं बाधसापेक्षमित्युच्यते, मया तु सामानाधिकरण्यस्य बाधसापेक्षत्वप्रतिषेधमात्रं न क्रियते, प्रत्युत बाधविरो-धित्वमपीत्युच्यते । अन्यरविरोधे सामानाधिकरण्यभङ्गप्रसङ्गादिति भावः । भाष्ये - जगञ्जन्मादिकारण ब्राहृेत्यवसिते सति इतिहासपुराणाभ्यामुपबृंहणं कार्यमित्ययमर्थः "इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्' इति वाक्येन ज्ञायत इति योजना । श्रुत्वोपबृंहणं कर्तव्यमिति "इतिहासपुराणाभ्याम्' इति श्लोकात् प्रतीयत इत्यर्थः । न चोपबृंहणं श्रवणानन्तर्यं नास्माद्वचनात् प्रतीयते, श्रुत्वोपबृंहयेदित्याद्यश्रवणात् "उपबृंहयेत्' इत्येतावत एव श्रवणा- दिति वाच्यम, उपबृंहणस्य श्रुतार्थविशदीकरणरूपत्वेनोपबृंहणे श्रवणानन्तर्यलाभात् । ततश्च, "अवसिते सत्यस्माद्वाक्यादुपबृंहणं कार्यमिति ज्ञायत इति कथमुच्यते? श्रवणात् प्रागप्यस्माद्वाक्यादर्थावगतिसंभवादिति शङ्का पराकृता । केचित्तु पूवस्र्माद्वाक्याद-र्थावगतिसंभवेऽप्यश्रुतवेदान्तस्य प्रवृत्त्यौपयिकोपबृंहणकर्तव्यताज्ञानस्यानुत्पत्तेः श्रवणानन्तरमेव प्रवृत्त्यौपयिकोपबृंहणकार्यता-प्रतीतिरुत्पद्यत इत्यर्थ इति मन्यन्ते । भारतादिप्रबन्धविशेषश्रवणायेति । ननु न्यायसिद्धानुवादित्वे कथमस्य वाक्यस्य भारता-दिप्रबन्धविशेषश्रवणप्रवर्तकत्वमिति चेत् - न; अनुवादकस्याप्यस्य वाक्यस्य "अक्षैर्मा दीव्यः कृषिमित् कृषस्व' इति वाक्यवत् स्वाभाविकप्रवृत्तिविषयविमुखीकरणद्वारेण प्रवृत्त्युपयोगाददोषात् । नन्वेवं तर्हीति । "मामयं प्रतरिष्यति' इति दृष्टार्थत्वप्रति-पादनमनुपपन्नमिति शङ्कार्थः । ततश्च दृष्टादृष्टरूपोभयविधप्रतिक्षेपकत्वं विरुद्धमिति न मन्तव्यम् । "किं ते कृष्वन्ति कीकटेषु गावः' इत्यादेरयमर्थः- हे मघवन् कीकटदेशेषु ते गावः किं कुर्वन्ति, न कचिदप्युपकारं कुर्वन्तीत्यर्थः । तदेवोपपादयति - आशिरंउप्रवग्यार्थं पयः न दुहन्ति, घम्र्यं प्रवग्र्यार्थं घृतं न तापयन्ति, धर्मोपयुक्तं क्षीरं न प्रयच्छन्ति तद्देशस्थानां नास्तिकत्वात् । प्रमगन्दस्य कीकटाधिपतेः राज्ञः वेदः धनं नैचाशाखं नीचाशखिनगरस्थम् आभर रन्धय वर्धय-इति । अयमर्थः द्राक् प्रतीयते । अत्र प्रमगन्दनामकराजवृत्तान्तप्रतिपादने नित्यायाः श्रुतेरनित्यार्थप्रतिपादकत्वेनाप्रामाण्यप्रसङ्गात् प्रमगन्दशब्देन प्रकृष्टं धमं मामागमिष्यतीति प्रमगन्द इति व्युत्पत्त्या वार्धुषिकः प्रतिपाद्यते । नैचाशाखशब्देन षण्डसंबन्धिधनं प्रतिपाद्यते । एवं च सति बार्धुषिकादीनां प्रवाहतो नित्यत्वात् नानित्यार्थसंयोगविरोधः । तथैव "अहल्यायै जार' इत्यत्रापि अह्नि लीयते इत्यहल्या रात्रिः, तस्या जारो जरणहेतुः सूर्यः इत्यादिरेवार्थः । अतो नानित्यार्थसंयोगविरोधः । एवं च सति शब्दसाम्यात् प्रमगन्दाहल्यादिवृत्तान्तः स्फुरतीति चेत्-सोऽविवक्षित एवेति मीमांसकानां स्थितिः । तद्वदेव वेदान्तभागेष्वपि नारायणपरब्राहृादिशब्दप्रतिपन्नार्थेषु देवता-विशेषादिष्वविवक्षितार्थत्वशङ्काव्युदासार्थमुपवृंहणं कार्यमिति प्रघट्टार्थः । "पढइ परासरसद्दं सोवि जुआ सरसकव्वदुल्ललिओ । अहृो कालस्स गई अहृेवि णिअ पइं गमिअ ।।' छायाउ पठिति पराशरशब्दं सोऽपि युवा सरसकाव्युदर्ललितः । अहो कालस्य गतिः वयमपि निजं पतिं गमिताः ।। इति पठ¬ते । इदं चासत्काव्यालापप्रवणस्योपपत्तेः कालविशेषे विष्णुपुराणपाठबद्धादरतामात्मनश्च स्वैरविहारनिवृतिं्त च स्मृत्वा विस्मितायाः कस्याश्चिद्वचनम् । अतोऽन्यार्थप्रवृत्तत्वमस्येति द्रष्टव्म् । ननु पराशरपुराणेऽपि पराशरशब्दशब्दो भवत्येव । तत्र चामूलाग्रं शिवपारम्यमेव प्रदश्र्य (दृश्य)त इति चेत् -न ; तस्मिन् विष्णुपुराण इव पराशरशब्दशब्दप्रसिद्धयभावेन श्लोकस्थ-पराशरशब्दशब्देन विष्णुपुराणस्यैव विवक्षितत्वादिति भावः । ( विष्णुपुराणप्राशस्त्यम् ) अग्नेः शिवस्येति । "संकीर्णाः सात्त्विकाश्चैव राजसास्तामसास्तथा । कल्पाश्चतुर्विधाः प्रोक्ता ब्राहृणो दिवसाश्च ते ।।' इति कल्पानामेव सात्त्विकादिविभागकथनात् "सात्त्विकेष्वथ कल्पेषु' इति दर्शनात् "तामसेषु, राजसेषु' इत्येतत्सर्वं कल्पविशे- षणम् । ततश्च तामसेषु कल्पेषु प्रकीतिर्तं ब्राहृणा अग्निशिवमाहात्म्यं, राजसेषु कल्पेषु ब्राहृणो माहात्म्यं प्रोक्तं विदुरित्यर्थः । यस्मिन् कल्पे तु इत्यस्यायमर्थः- उत्तरार्धे तस्य तस्येति श्रवणात् यस्य यस्यान्यादेः पुराणं माहात्म्यप्रतिपादकं यत् प्रोक्तं, तस्य माहात्म्यं माहात्म्यस्य प्रतिपादकं तदिति, तदिति पदमध्याहतव्र्यम्, पूर्वत्र यत्प्रोक्तमिति श्रवणात् । तस्य तस्य माहात्म्यप्रतिपादकं तत्पुराणम्, तत् तत्स्वरूपेण तस्य कल्पस्य स्वरूपमेव स्वरूपं यस्य; सात्त्विकत्वादिकं हि कल्पस्य स्वरूपम्; सत्त्वादिगुणप्रचुरेण ब्राहृणा वण्र्यत इति फलितार्थः । ततश्च तमःप्रचुरेण ब्राहृणा अग्निशिवमाहात्म्यं वण्र्यते, रजःप्रचुरेण ब्राहृमाहात्म्यं, सत्त्वप्रचुरेण विष्णुमाहात्म्यमिति फलितार्थ इति द्रष्टव्यम् । केचित्तु "यस्मिन् कल्पे तु यत्प्रोक्तम्' इत्यत्र यद्दैवतमधिकृत्य पुराणं प्रवृत्तम्, तस्य माहात्म्यं तत्स्वरूपेण वण्र्यत इत्यर्थ इति वदन्ति । अन्ये तु "तत्स्वरूपेण' इत्यत्र तदिति पृथक् पदम् । यस्म्#ि कल्पे यत्पुराणं प्रोक्तं तस्य तन्माहात्म्यं तस्य स्वरूपेण वण्र्यत इति योजना । एवं हि तस्य तस्येति षष्ठयन्तद्वयसाफल्यम् । तस्य च स्वरूपमसाधारणा- कारः सत्त्वरजस्तमांस्येव । ततश्च सत्त्वरजस्तमोभिर्वण्र्यत इत्यर्थ इति वदन्ति । ननु- "तत्रस्ते कारणात्मानो जाताः साक्षान्महेश्वरात् । ब्राहृणा सर्गे हरिस्त्राणे रुद्रः संहरणे पुनः ।। तथाप्यन्योन्यमात्सर्यादन्योन्यातिशयार्थिनः । तपसा तोषयित्वा तु पितरं परमेश्वरम् ।। कल्पान्तरेऽसृजद्व्रहृा विष्णुरुद्रौ जगन्मयः । कल्पान्तरे तथा विष्णुब्र्राहृरुद्रौ तथा हरः ।। नानेन तेषामाधिक्यं न्यूनत्वं वा कथंचन । तत्तत्कल्पान्तवृत्तान्तमधिकृत्य महर्षिभिः । तानि तानि प्रणीतानि विद्वांस्तत्र न मुह्रति ।।' इति पुराणवचनानुसारेण तत्तत्कल्पवर्तिपारमार्थिकवृत्तान्तप्रतिपादनमुखेन सकलपुराणप्रामाण्यप्रतिपादनपरमिदं वचनं किं न स्यात्? "तस्य तस्य तु माहात्म्यम्' इत्यत्र यस्मिन् कल्प इति पूर्वनिर्दिष्टकल्पपरामर्शस्योचिततया कल्पसंबन्धिमाहात्म्यमेव तत्स्वरूपेण तत्कल्पप्रवृत्तपुराणस्वरूपेण वण्यर्त इति वक्तुं शक्यत्वादिति चेत्-न; "त्रयस्ते कारणात्मनः' इति श्लोकस्य पूर्वैरनु-दाह्मतत्वेन प्रामाण्यस्य निश्चेतुमशक्यत्वात् । यस्मिन् कल्पे यत् पुराणं प्रोक्तम्, तस्य कल्पस्य माहात्म्यं तेन पुराणेन वण्र्यत इत्य- स्य विवक्षितत्वे तत्स्वरूपेण वण्र्यत इत्यस्यायुक्तत्वाच्च यथोक्त एवार्थः । अन्यथाज्ञानविपरीतज्ञानेति । अन्यथाज्ञानं धर्मान्यथाभावज्ञानम् । विपरीतज्ञानं धम्र्यन्तरज्ञानम् । केचित्तु इमे सं-सर्गारोपतादान्यारोपरूपे, धम्र्यंशे भ्रान्तेरभावादिति वदन्ति । सत्त्वं लघु प्रकाशकमिति । "गुरुवरणकमेव तमः' इत्यत्र एवकारः सर्वत्र संबध्यते, सत्त्वं लघु प्रकाशकमिष्टं साङ्खयाचार्यैः । उद्गमनहेतुः गौरवप्रतिद्वन्द्वी हि धर्मो लाघवम्, यतोऽग्नेरूध्र्वज्वलनम्, यतो वायोस्तिर्यग्गमनं च । तच्च लाघवं करणानां चक्षुरादीनां स्वस्वविषयप्रवृत्तौ हेतुः । अतः प्रकाशकं भवति । तद्धि सत्त्वं स्वयमक्रियत्वात् स्वकार्यं प्रति अवसीदति । तच्च रजसा उपष्टभ्यते प्रवत्यर्ते । अतः प्रवर्तकत्वद्रजः उपष्टम्भकम् । तत्र च हेतुश्च- लत्वं । यतः स्वयं चलस्वभावं भवति, अतश्चाचलं चलयद्रजः प्रवर्तकम् । तादृशं च रजो गुरुणा आवृण्वता च तमसा तत्र तत्र प्रवृत्तिप्रतिबन्धकेन क्वचिदेव प्रवत्र्यत इति "गुरु वरणकमेव तमः' इत्युच्यते । वरणकं नियमनहेतुरित्यर्थः । सत्त्वरजस्तमसां प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थत्वात्सत्त्वस्य प्रकाशकत्वम्, तमसश्च गुरुत्वेन करणमान्द्यहेतुत्वं च सिद्धमिति भावः । तस्मान्नास्य वचन- स्येति । वस्तुतस्तु सात्त्विके गारुडपुराणेऽस्य वचनस्योपलम्भादेतस्य तामसमात्स्यपुराणवचनस्य प्रामाण्यासिद्धावपि न क्षति- रिति द्रष्टव्म् । अनेन वचनेन सत्त्वादिमूलत्व इति । नन्वेवं द्वैताद्वैतग्राहिप्रमाणाविरोधेऽपि "जनै स्वकर्मास्तिमितात्मनिश्चयैः', "ततो हि शैलाब्धिधरादिभेदान्' इत्यादिप्रमाणानुसारात् द्वैतज्ञानस्य सर्वस्यापि दोषमूलत्वनिश्चयसंभवात् द्वैतग्राहिप्रत्यक्षस्या-द्वैतश्रुतिपरिपन्थित्वं न स्यादिति चेत्-न; तेषां वचनानां भेदेप्रत्यक्षादेर्दोषमूलत्वप्रतिपादकत्वस्याद्याप्यसिद्धेः । "न ह्रेतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति' इति । अस्यायमर्थः-"अथात आदेशो नेति नेति' इत्येवम्, इतिनेतिशब्दनिर्दिष्टादेतस्माद् ब्राहृणोऽन्यत्परं नास्तीति । कारणवाचिशिवादिशब्दानामिति । "यदा तमस्तन्न दिवा न रात्रिर्न सन्न चासच्छिव एव केवलः', "शिव एको ध्येयः' इत्यादीनाम् "आकाशादेव समुत्पद्यन्ते' इत्यादिवाक्यतुल्ययोगक्षेमत्वादिति भावः । दश साहस्त्रसंमितमिति । षट्साहस्त्रप्रति-पादकवचनविरोधस्तु वृत्तभेदादिना, आधिक्यमात्रपरतया वा, सङ्खयाया अविवक्षितत्वेन वा समाधेयः । आश्रितेत्यानृशंस्यत इति । स्वयमाश्रिता । (?) अतो रामस्य स्वस्यामनृशंसतेति सीतावचनादिति भावः । तत्रापि यतो यथेति पदयोरिति । "यतो यथा बभूव' इत्यत्रेव "यतो यथा भविष्यति' इत्यत्रापीत्यर्थः । प्रश्नान्तरव्यवधानेनेति । इदमुपलक्षणम्; "यतश्चैतच्चाराचरम्' इति चशब्दादीनामपीति द्रष्टव्यम् । आत्मतया हि व्याप्तिरिति । यद्यपि "यन्मयम्' इति मयडर्थप्राचुर्यबलेन व्यापकत्वमात्रं सिध्येत्, नात्मत्वम्, अथापि सृष्टिलयसमभिव्याहारात् स्थितिहेतोव्र्यापकस्यैव प्रष्टव्यतया आत्मत्वसिद्धिरिति भावः । ननु यस्य यथोत्प-त्तिस्थानत्वं तस्य तथा लयस्थानत्वं च सिद्धमिति लयस्थानतत्प्रकारप्रश्नावयुक्तावित्यत्राह-लयस्थानप्रश्न इति । सद्वारकत्वा-द्वारकत्वेति । सद्वारकत्वं सिद्धान्ते; अद्वारकत्वं यादवभास्करमतयोः; कार्यभ्रमनिवृत्तिरूपत्वं शंकरमत इति विभागो द्रष्टव्यः । स च कर्तृभेदशङ्कानिबन्धन इति । लोके उत्पादकसंहत्र्रोर्भेददर्शनादिति भावः । "यत्प्रमाणानि भूतानि' इत्यादिप्रश्नश्लोकानां भाष्ये कण्ठतोऽनुपादाने हेतुमाह-स्वरूपप्रश्नश्लोकद्वयमिति । स्थितिलययोरकर्मकत्वात् "स्थितिलयकर्मभूतम्' इत्युक्तिरसंगता स्यादित्याशङ्कयाह - स्थितिलयशब्दाभ्यां रक्षासंहारौ विवक्षिताविति । इदमिति पदं व्याचष्टे-सामानाधिकरण्यप्रतिपन्नमि- त्यर्थ इति । अत्र केचित्-"इदं च तादात्यम्' इति भाष्ये इदंशब्दस्य सामानाधिकरण्यपरत्वं युक्तम् । तादात्म्यशब्दश्च तत्प्रति-पादकसामानाधिकरण्यपर एव व्याख्यातुमुचितः । तदात्म्यप्रतिपादकं सामानाधिकरण्यं जगदन्तर्यामिणो जगच्छब्दार्थस्य तच्छब्दार्थस्य परमात्मनश्चैक्यनिबन्धनम्; न तु व्याप्यव्यापकयोर्जगद्व्रहृणौरैक्यनिबन्धनम् । "यन्मयम्' इति प्रश्नोत्तरत्वात् "जगच्च सः' इति सामानाधिकरण्यस्येति योजनैव स्वरसतः प्रतीयते । यदि च तादात्म्य शब्दः सामानाधिकरण्यप्रतिपन्नैक्यपरः, तदा "न तु व्याप्यव्यापकयोर्वस्त्वैक्यकृतम्' इति भाष्यस्यास्वारस्यम् । न हि तादात्म्यलक्षणस्यैक्यस्यैक्यनिबन्धनत्वशङ्कास्ति । अत-स्तादात्म्यशब्द एव सामानाधिकरण्यपरतया योजनीयः । टीकाया अपि तत्रैव तात्पर्यमिति वदन्ति । व्याप्तिमात्रेण तादात्म्यं न दृष्टमिति । "गमनं घटः' इति सामानाधिकरण्यं न दृष्टमित्यर्थः । न त्वैक्यमिति भ्रमितव्यम्, शरीरात्मनोरपि तादात्म्यलक्षणैक्या-भावादिति द्रष्टव्यम् । श्रुतिसिद्धत्वादिति भाव इति । व्याप्यत्वव्यापकत्वरूपविरुद्धधर्माध्यस्तयोरैक्यासंभवादिति भावः । ब्राहृा- ज्ञानवादिनोऽभिमतमिति । यद्यपि विकारार्थत्वमप्यभिमतं, तथापि यत इत्यनेन सिद्धत्वादिदमेव तस्याभिमतमिति भावः । ननु त्वन्मतेऽपि मयटः प्राचुर्यार्थत्वाश्रयणमात्रेणात्मत्वपर्यन्तार्थालाभात् तत्कल्पने च प्रतिपत्तिगौरवात् मयटो निरर्थकत्वमविशि-ष्टमित्यत आह-श्रुतार्थस्वीकारेणेति । असाधारणं दूषणमाहेति । अर्थवत्त्वे संभवत्यानर्थक्याश्रयणमन्याय्यमित्यस्य भेदाभेद-वादिसाधारणत्वादिति भावः । ननु "विष्णुरेवेत्युत्तरमभविष्यत' इति भाष्यमयुक्तम् । किमत्र जगत्पदं न प्रयोक्तव्यमित्यभिप्रायः? उत एवकारः प्रयोक्तव्य इति? न प्रथमः, "जगत् किम्?' इति जगद्धर्मिकप्रश्ने उत्तरस्यापि जगद्धर्मिकस्यैवोचितत्वात् । नाप्ये-वकारप्रयोगः, "सर्वं वाक्यं सावधारणम्' इति न्यायेन सिद्धेः । किंच जगद्विष्णुरेवेत्युत्तरं चासंगतम् । न हि शुक्तिरेव रूप्यमि- त्युत्तरं क्वचिद् दृष्टचरमित्याशङ्कय मिथ्यैवेत्युत्तरमभविष्यत्, न तु विरुद्धाकारद्वयसामानाधिकरण्येनेति भाष्यतात्पर्यार्थं ह्मदि निधायाह-स्वार्थिकत्वपक्ष इत्यादिना । अन्यतराकारोपस्थापक इति । सत्यत्वमिथ्यात्वयोरन्यतराकारोपस्थापक इत्यर्थः विष्णुरित्यन्यतराकारोपस्थापकशब्द इति । "विष्णुरेव' इति भाष्ये विष्णुशब्दस्य न विष्णुत्वे तात्पर्यं, किंतु सत्यत्वमिथ्या-त्वयोरन्यतराकारे तात्पर्यमित्यर्थः । प्रभूतं प्रचुरमित्यर्थ इति । यद्यपि काशिकायाम्, "प्राचुर्येण प्रस्तुतं प्रकृतम्' इति व्याख्यातम् । तद्वयाख्यात्रा हारदत्तेनापि, "यद्यपि प्रस्तुतमात्रं वक्ति प्रकृतशब्दः-तथापीह वचनग्रहणादयं विशेषो लभ्यते । वचनग्रहणं हि या- दृस्य प्रकृतस्य लोके मयङ्वचनं प्रत्यासन्नं तत्र यथा स्यादित्येवमर्थम्' इत्युक्तम्-तथाप्यस्य ततोऽपि सुन्दरत्वादिदमेव ज्याय इति ध्येयम् । शङ्कते-यन्मयमित्यस्येति । आकारद्वयोपस्थापकसामानाधिकरण्यस्योत्तरत्वायोगादिति । यद्यपि "जग- न्मिथ्या' इत्याकारद्वयोपस्थापकसामानाधिकरण्यस्योत्तरत्वं संभवति-तथापि जगत् विष्णुरेवेति सामानाधिकुरण्यस्योत्तरत्वं न संभवतीत्यत्र तात्पर्यम् । न तु तस्य शरीरात्मभावनिबन्धनत्वायोगादिति । स्वार्थिकत्वमपास्तमिति पूर्वेणान्वयः । सामानाधि-करण्यस्य शरीरात्मभावनिबन्धनत्वायोगप्रसङ्गात् स्वार्थिकत्वं नापास्तम्, येन शरीरात्मभावनिबन्धनत्वस्याद्याप्यसिद्धत्वाद-न्योन्याश्रयः स्यादित्यर्थः । अर्थविरोध इति । जडाजडयोरैक्यविरोध इत्यर्थः । यन्मयमित्युक्तप्रश्नस्योत्तरत्वानुपपत्तिश्चेति । मयटोऽर्थवत्त्वाय विकारप्राचुर्ययोरेव प्रष्टुमुचितत्वादिति भावः । ननु न मयडवैयथ्र्यं, यन्मयमिति विकारप्रश्नसंभवादित्याशङ्कयाह- यत इत्युपादानस्य पृष्टत्वादिति । "निखिलहेयप्रत्यनीकता च बाध्येत', "सर्वाशुभास्पदं च ब्राहृ भवेत्' इत्यनयोः पौनरुक्तयं परिहरति-सत्यसंकल्पेत्यादिनेति । असंकोचादेकेनैव पदेनोभयदोषप्रसङ्गोक्तिसंभवादन्यथा पौनरुक्तयं परिहरति-यद्वोभय-लिङ्ककत्वहानिरित्यादिना । ननु "स्थापयिष्यते' इत्यर्थे कथं "स्थाप्यते' इत्यस्य साधुत्वमित्यत आह-अनन्तरभावित्वादिति । "वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा' इत्यनुशासनादिति भावः । सप्तश्लोकी नमस्कारविषयामिति । "अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने । सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे ।। नमो हिरण्यगर्भाय हरये शंकराय च । वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकर्मणे ।। एकानेकस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः । अव्यक्तव्यक्तरूपाय विष्णवे मुक्तिहेतवे ।। सर्गस्थितिविनाशानां जगतो यो जगन्मयः । मूलभूतो नमस्तस्मै विष्णवे परमात्मने ।। आधारभूतं विश्वस्याप्यणीयांसमणीयसाम् । प्रणम्य सर्वभूतस्थमनन्तं पुरुषोत्तमम् ।। ज्ञानस्वरूमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः । तमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम् ।। विष्णुं ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितिसर्गे महाप्रभुम् । प्रणम्य जगतामीशमजमक्षरमव्ययम् ।।' इति सप्तश्लोकी । विस्तररूपत्वं च सिद्धमित्यर्थ इति । "अतः' इत्यस्य "संग्रहेणोक्तं विस्तरेण वक्तुम्' इत्यनेन संनिहितेनैवान्वय इति भावः । विस्तररूपत्वं सिद्धमित्यर्थ इत्युक्तिस्तु अन्वयफलितार्थाभिप्रायेति द्रष्टव्यम् । बाह्रस्थितिप्रश्नस्य चेति । मातापित्रा-दिक्रियमाणस्थितिप्रश्नस्य चेत्यर्थः । कण्ठोक्तार्थस्येति । आत्मत्वस्येत्यर्थः । वक्ष्यमाणमहाविस्तरस्येति । अत्र प्रथनस्य शब्द-द्वारकत्वात् "प्रथने वावशब्दे' इति शब्दविषये घञः प्रतिषेधात् विस्तरेत्युक्तिः । ईक्षत्यानन्दमयेति । पूर्वार्धेन ईक्षत्यानन्दमयाधि-करणार्थभूतप्रकृतिजीववैलक्षण्यमुक्तम् । "सदैकरूपरूपाय' इत्यन्तरादित्याविद्यार्थ उक्त इति भावः । नृपनभोव्यावृत्तिरिति । विष्णुपदेन नृपव्यावृत्तिः, सवर्जिष्णुपदेन नभोव्यावृत्तिश्चेत्यर्थः । सर्वजिष्णुपदस्य नियन्तरिस्वारस्याभावाद्वयाप्तिबलादेव निय-मनस्यार्थसिद्धेश्च जिष्णुपदं व्याप्यगतदोषास्पृष्टत्वपरं व्याचष्टे-यद्वा विष्णुशब्देनैवेति । कथं विष्णोः कारणत्वमिति । यद्यपि "अविकाराय' इति श्लोके जगत्कारणत्वं नोक्तम्-तथापि "विष्णोः सकाशादुद्भूतम्' इति तत्पूर्वश्लोके कारणत्वस्येरितत्वात् तथोक्तमिति द्रष्टव्यम् । विष्ण्वाख्यावतारविग्रहद्वारेति । विग्रहविशेषद्वारेत्यर्थः । देवमनुष्यादिशब्दव्यपदेशवदिति । रामादिवि- ग्रहेषु सत्त्वादिगुणपरिणामविशेषभूतमनुष्यत्वाभावेऽपि मनुष्यसंस्थानसजातीयतया "रामो मनुष्यः' इति व्यपदेशवत् भगवच्छ-क्तिभूतजीवात्मभिः अत्मत्वेन सजातीयतयौपचारिकः शक्तिशब्दस्य व्यपदेश उपपद्यत इति भावः । केचित्तु-शक्तिशब्दस्यौप-चारिकत्वममृष्यन्तो देवादिशरीरकतया देवादिशब्दवाच्यत्ववत् शक्तिभूतजगच्छरीरके तस्मिन् शक्तिशब्दव्यपदेशो मुख्य इत्य- भिप्राय इति वर्णयन्ति । "एकानेकस्वरूपाय सूक्ष्मस्थूलात्मने नमः' इति वक्तव्ये "स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः' इत्युक्तिरयुक्तेत्या- शङ्कयाह-धीस्थामिति । अनेकशब्दस्यात्यन्तसंनिहितत्वादिति भावः । अण्डान्तर्भूतसर्गादेरिति । "सर्गस्थित्यन्तकर्मणे' इत्यु-क्तत्वादित्यर्थः । अण्डबहिर्भूतेति । "विष्णुं ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितिसर्गे महाप्रभुम्' इति वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः । ननु "आधारभूतं विश्वस्य' इत्युत्तरश्लोको वा कालपरः किं न स्यादित्याशङ्कयाह - उत्तरश्लोकः समष्टिजीवपर इति । अवच्छेदकतया अवच्छे- द्यतया चेति । जगतः कालपरिच्छेद्यत्वात् कालस्यावच्छेदकत्वं निमेषादिभिः परिच्छिन्नत्वादवच्छेद्यत्वमप्यस्तीति भावः । भव- तीति भूतमिति । अकर्मकत्वात् कर्तरि क्त इत्यत्र तात्पर्यम्, न तु वर्तमानत्वेऽपीति द्रष्टव्यम् । क्षेत्रज्ञाव्यष्टिविशिष्टमिति । "ज्ञानस्वरूपम्' इति श्लोकस्यायमर्थः-ज्ञानस्वरूपम्उज्ञानस्वरूपजीवशरीरकमित्यर्थः । अत्यन्तनिर्मलत्वादिकं च जीवद्वारा विशेषणम् । यथा "महोदारः, महाप्राज्ञः' इत्यादौ महत्त्वस्यौदार्यज्ञानद्वारान्वः । न च साक्षादेवान्वयोऽस्त्विति वाच्यम्, परमा- त्मनि साक्षान्निर्मलत्वस्य "अविकाराय शुद्धाय' इत्यादिवाक्यप्रतिपन्नत्वात् सर्वज्ञे तस्मिन् भ्रान्तिदर्शनतः स्थितत्वस्य च साक्षाद संभवात् सद्वारक वक्तव्य इति । यदि निर्विशेषज्ञानस्वरूपब्राहृाधिष्ठानभ्रमप्रतिपादनपरं शास्त्रमिति भाष्ये शास्त्रपदस्य "ज्ञानस्वरूपम्' इति श्लोक-मात्रपरत्वमभिप्रेत्य तस्य परोक्तार्थपरत्वे उपसंहारविरोधप्रतिपादनपरतया यदीत्यादिभाष्यं व्याख्याय शास्त्रशब्दस्य एकश्लोक-मात्रपरत्वमनुचितमिति मत्वा प्रवर्तिष्यमाणप्रश्नोत्तरानुपपत्तिपरतया व्याचष्टे-यद्वा शास्त्रारम्भोपयोगीति । स्वयं निर्गुण इति छेदः । कर्मवश्यत्वकर्मसंबन्धार्हत्वयोः पर्यायत्वं परिहरति-अकर्मवश्यत्वं मुक्तस्यापीत्यादिना । ब्राहृण एव वस्तुत्वात् ब्राहृणः शक्तय इति निर्देष्टव्ये ब्राहृणो भावशक्तय इति निर्दशो न युक्त इत्याशङ्कयाह-निर्देशो ब्राहृतादात्म्यमिति निर्देशवदिति । ब्राहृा-त्मकमिति वक्तव्ये ब्राहृशब्दनिर्दिष्टस्य पुनरपि तच्छब्देन परामर्शवदित्यर्थः । तादात्म्यशब्दस्याभेदपरत्वात् ब्राहृतादात्म्यमित्यत्र नानुपपत्ति;, प्रकृते तु, "ब्राहृणो भावशक्तय' इत्युक्ते भावस्य ब्राहृण इत्यर्थो न लभ्यते, न हि घटस्य भावरूपमित्युक्ते भावस्य घटस्येत्यर्थो लभ्यते इति चेत्-सत्यम्, समासैकदेशस्य नान्यविशेषणत्वं, तथापि "शिवस्य भागवतः' इत्युक्ते शिवस्य भगवत्त्व-लाभवत् ब्राहृणो भावशक्तय इत्युक्ते अर्थात् ब्राहृण एव भावरूपत्वं पर्यवस्यतीति भावः । एतदस्वरसादेवाह-यद्वा ब्राहृणो भाव-शक्तय इति । अतत्पर्यन्तो मिथ्येत्यर्थ इति । त्वमेव स्वनिष्ठः । त्वदन्यः स्वनिष्ठो नास्तीत्यर्थः । ततश्च परमार्थशब्दः स्वनिष्ठपरः । परमःउउत्कृष्टोऽर्थः परमार्थः । स्वतन्त्र इति यावत् । व्याप्यत्वसहचरितं हीति । व्याप्यत्वविशेषितमित्यर्थः । शरीरलक्षण-द्योतकमिति । यस्य चेतनस्येत्युक्तशरीरलक्षणद्योतकमित्यर्थः । जगच्छरीरकेति संबुद्धिः । अतत्पर्यन्तस्येति । अतच्छरीरक- स्येत्यर्थः । परमार्थशब्दस्य परमप्रयोजनवचनसंभवे स्वनिष्ठवस्तुपरत्वमयुक्तमित्यस्वरसादाह-यद्वा एकशब्दः प्राधान्यपर इति । असहायपदव्यवच्छेद्यं हीति । नन्वन्यप्रधानासहायसंख्यासाधारणवाचिन एकशब्दस्यासहायपदव्यवच्छेद्यमर्थान्तरमपि संभवति, न तु प्रधानत्वमेवेति कथमिदमसहायपदमेकशब्दस्य प्रधानार्थकत्वं ज्ञापयेदिति चेत्-न । "असहाये' इति विशेषणस्यार्थान्तरसंभव-मात्रसूचकत्वात् । "ष्णान्ता षट्' इति सूत्रे महाभाष्ये "एकशब्दोऽयं बह्वर्थः । अस्त्यसहायवाची-एकाग्नयः एकहलः इति । अस्ति संख्यार्थः-एकः द्वौ बहव इति । अस्त्यन्यार्थे वर्तते-प्रजामेका रक्षत्यूर्जमेका' इत्युक्तेः । "एके मुख्यान्यकेवलाः' इति निघण्टू- क्तेश्चेति भावः । भाष्ये "त्वदात्मकमेवेदं सर्वमिति त्वदन्यः कोऽपि नास्ति' इत्युक्तमयुक्तम्, तदात्मकस्यैव जगतस्तदन्यत्वादि-त्याशङ्कय शेषपूरणेन व्याचष्टे-त्वदन्योऽत्वदात्मक इति । अत्वदात्मकः । स्वनिष्ठ इत्यर्थः । ननु श्लोकार्धैकदेशश्चोक्तार्थोपपादक इत्याहेत्यवतारिका न युक्ता, "अत इदमुच्यते' इत्यादिभाष्येण श्लोकार्धैकदेशशब्दविवक्षितस्य महिमशब्दमात्रस्योपपादकत्वा-कथनात्, सर्वव्याप्तेरप्युपपादकतयोपन्यासादित्याशङ्कयाह-महिम्नो व्याप्तिरूपत्वादिति । सर्वमिथ्यात्वे सर्वव्याप्तिर्नोपपद्यत इति न भाष्याभिप्रायः । अपितु सर्वव्याप्तिर्वा भवतु; यकिंचिद्वयाप्तिर्वा भवतु; अन्यत् वा भवतु । न तस्य महिमत्वप्रतिपादन-मुचितमित्यत्रैव भाष्यसंरम्भ इति भावः । प्रयुक्तपदाविवक्षाकथनमस्वरसमित्याशङ्कयाह-यद्वा व्याप्तेरुक्तार्थोपपादकत्वमिति । भाष्ये-न केवलं वस्तुतस्त्वदात्मकं जगत् इत्यत ऊध्र्वं "तत्र' इति शब्दोऽध्याहर्तव्यः । ततश्च वस्तुतो यत् त्वदात्मकं जगत् तत्रेत्यर्थः । एतेन "वस्तुतस्त्वदात्मकं जगत्' इत्यस्यांशस्य भ्रान्तिदर्शनाकारप्रदर्शकत्वासंभवात् "वस्तुतस्त्वदात्मके जगति' "वस्तुतस्त्वदात्मकस्य जगतः' इति वा षष्ठीसप्तम्यन्यतरान्ततया निर्देश एवोचितः, नान्यथेति शङ्का पराकृता । मामेभ्यः परम-व्यममित्यत्रेति छेदः । नन्वपरोक्षस्य देहात्मभ्रमस्य शास्त्रजन्यज्ञानेव परोक्षेण बाधाभ्युपगमे द्वैतग्राहिप्रत्यक्षस्यापि शास्त्रजन्य- ज्ञानेन बाधः किं न स्यादिति शङ्काम्, सादृश्यादिरूपभ्रमहेत्वभावात् कथं देहात्मभ्रम इति शङ्कां च परिहरन् देहात्मभ्रममुपपादयति-देहात्मभ्रमश्च संसर्गकृत इति । यथा "जलमुष्णम्' इति प्रत्यक्षं तेजोद्रव्यसंपर्कात् दोषसाहित्यात् शङ्कितदोषं सत् जलस्य शैत्य-स्वभावत्वग्राहकशास्त्रेण बाध्यते इत्यर्थः । (भावः) । न चैवं ब्राहृप्रपञ्चयोरप्युपादानोपादेयभावेन परस्परसंसृष्टतया ब्राहृगतसत्त्व-प्रतीतिः प्रपञ्चे किं न स्याति वाच्यम्, ब्राहृसंसगस्र्यैव दोषत्वे अद्वैतशास्त्रमसदेव अप्रमाणमेव अव्यावहारिकमेव सत्त्वेन प्रमाण- त्वेन व्यावहारिकत्वेन च गृह्रत इति शङ्कितदोषतया तदपि न बाधकं स्यात् । किं च प्रपञ्चस्य सत्त्वाभावे ब्राहृसंसर्गस्याप्यसंभवेन तस्य दोषत्वाभावादित्यन्यत्र विस्तरः । अनुभवसाधनयोगयोग्येति भाष्यम् । अनुभवसाधने ध्यानयोगे योग्यानि परिशुद्धानि मनांसि येषां ते तथोक्ताः । योग्यतायां च परिशुद्धिर्हेतुः । परिशुद्धौ च कर्मयोगो हेतुरित्येवंपरतया व्याख्याययोगयोग्येत्यत्र तृती-यातत्पुरुषो विवक्षितः । योगशब्दश्च कर्मयोगपरः । योग्यतापरिशुद्धयोश्च भेदाभावात् पूर्ववत्तयोर्हेतुहेतुमद्भावश्च न विवक्षितः । योग्यपरिशुद्धेति व्यपदेशश्च "घटजननयोग्यदृढदण्डः' इतिवदुपपन्न इत्यभिप्रयन्नाह-योगेन योग्यता परिशुद्धिरिति वार्थ इति । अखिलजगच्छब्देनाचिद्रूपं जगद्विवक्षितमिति । अत्र केचित्-पूर्वश्लोक इव चिद्रूपजगद्विवक्षायामपि न दोषः । चिद्रूपं जगत् ज्ञानात्मकं पश्यन्तीत्युक्तेऽपि दोषाभावात् । यद्वा पूर्वश्लोकेऽपि जगच्छब्दोऽचित्पर एव । ततश्चार्थस्वरूपं जगत् देवमनुष्यादि- रूपं ज्ञानस्वरूपमात्मस्वरूपं पश्यन्तः देहात्मभ्रमवन्त इत्यर्थः । ततश्च जगच्छब्दद्वयस्यापि न वैरूप्यमित्यपि वदन्ति । प्रथम-श्लोकसंक्षिप्तमित्यादि । अयमर्थः-प्रथमश्लोकं संक्षिप्तं तच्छ-लोकमात्रविषयतयोक्तमनुक्तदूषणैः सह पौनरुकत्यार्थविरोधशास्त्रता-त्पर्यविरोधैः सह विस्तरेण सर्वश्लोकसाधारणतया आहेत्यर्थः । सर्वश्लोकसाधारणमित्येतत्तु विस्तरशब्दविवरणम् । न तु संक्षे-पविस्तरशब्दयोर्दूषणस्वरूपसंक्षेपविस्तरपरत्वम् । दूषणस्वरूपं हि प्रथमश्लोके त्वमित्यादिपदानां लक्षणा, महावराहस्य स्तुति-प्रकरणविरोध इति विस्तरेणोक्तम्; उत्तरत्र तु पदानां लक्षणा, प्रकरणविरोध इति संक्षेपेण । अतो यथोक्त एवार्थः । अवान्तर-प्रकरणेति । अवान्तरप्रकरणस्योपक्रमोपसंहारादिविरोध इत्यर्थः । ( प्रकाराद्वैतप्रकार्यद्वतैविवेकः ) वक्ष्यमाणश्लोकस्थेति । "यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि' इति श्लोकस्यथान्यपरशब्दस्वभावाच्चेत्यर्थः । प्रकाराद्वैममेवेति । एकप्रकारकत्वमित्यर्थः । पुरोडाशविधिवदिति । अष्टकपालपुरोडाशद्रव्यकाग्निदेवताकयागवदित्यर्थः । पौर्णमास्यधिकरणे आग्नेयस्याष्टाकपालपुराडाशस्य विधेः प्रत्याख्यातत्वादिति द्रष्टव्यम् । प्रतिबन्धकाभावे सतीति । सुखादिप्रतिसंधानप्रतिबन्ध- काभावे सत्यपि सुखादिप्रतिसन्धानाभावो व्यवस्थेत्यर्थः । मयट् स्वार्थिक इति । "तस्यात्मपरदेहेषु' इति श्लोकस्यायमर्थः-सतो-ऽपीति "षष्ठो चानादरे' इत्यनादराधिक्ये भावलक्षणे द्योत्ये षष्ठो । आत्मपरदेहेषु सत्तामनादृत्य एकमयं समानमेकरूपं विज्ञा-नलक्षणमात्मस्वरूपमेव परमार्थो भवतीत्यर्थः । श्रीविष्णुचित्तार्यैस्तु "सतोऽपि ज्ञानम्' इति व्यतिरेकनिर्देशस्वारस्यात् ज्ञानशब्दो- ऽयं धर्मभूतज्ञानपरतया व्याख्यातः । मयट्स्वार्थिकत्वस्यास्वरसत्वादाह-यद्वा एकशब्दो भावप्रधान इति । ऐकाथ्र्यं दर्शितमिति । वचनयोरविरोधः प्रदर्शित इत्यर्थः । अविरोधप्रदर्शनप्रकारश्च, "प्रत्यस्तमितभेदम्' इति श्लोकभाष्यव्याख्यायां ग्रन्थकृता कृतो द्रष्टव्यः । एकवचनं नोपपद्यत इति । इदमुपलक्षणम् । "सतोऽप्येकमयम्' इत्येकवचनं नोपपद्यत इति द्रष्टव्यम् । देहशब्देऽप्येकवचनं स्या- दिति । ततश्च "तस्यात्मपरदेहेषु' इति बहुवचनं नोपपद्यत इति भावः । स्थानत्रय इति । "अन्यः परः' इत्येकं स्थानम् । "एषोऽहम्' इति द्वितीयम् । "अयं चान्यः' इति तृतीयम् । ननु-अहंत्व-तदन्यत्वाभ्यां वैषम्यं वक्तुं शक्यम् । न चाहंत्वमपि परमात्मन्यास्त इति वाच्यम्, तथा सति "अहं ब्राहृास्मि' इत्यादीनामहमर्थ-ब्राहृाभेदप्रत्यायकानां जीवब्राहृभेदप्रत्यायकत्वशङ्काया एवाभावेन तत्परिहाराय यत्नो न कर्तव्यः स्यात् । अहंशब्दस्यात्मशब्दा-परपर्यायतया आत्मत्वजातेः सकलजीवपरमात्मसाधारणतया अहंत्वमादीनामात्मत्वमात्रप्रवृत्तिनिमिकत्वेन "तत्त्वमसि', "अहं ब्राहृास्मि' इत्यादिवाक्यानां ब्राहृण आत्मत्वजात्याश्रयत्वप्रतिपादकत्वेन विरोधाप्रसक्तेस्तन्निराकरणाय यत्नोऽपि विफलः स्या-दित्यस्वरसादाह-पूर्वं देवादिष्विति । अन्यादृशाकार इत्युक्तमिति । "अयमेतदाकारः, अयमन्याकारः' इति निर्देष्टव्ये "अन्या-दृशाकारः' इत्युक्तेः आकारेऽपि सुसदृशत्वमात्रमेव, न त्वैक्यमस्तीति भावः । सर्वथा साम्याभ्युपगमे हीति । एकत्वाश्रयत्वेनापि साम्याभ्युपगम इत्यर्थः । भेदः षड्जादिसंज्ञित इति पाठे सत्यपीति । संज्ञाभेद इत्युक्ते यथैकस्य घटस्य घटकलशादिसंज्ञाभेदः, एवं षड्जादिसंज्ञाभेदमात्रमेव, न तु संज्ञिभेदोऽस्तीति न मन्तव्यम् । संज्ञाभेदाधीनत्वात् संज्ञिभेदस्य । "तदधीनत्वात्ताच्छब्द्यम्' इति न्यायेन भाष्ये संज्ञाभेदशब्देन संज्ञिभेद एवोपचर्यत इति भावः । ननु षड्जादिसंज्ञासंबन्धग्रहः केनचिदितरव्यावृत्ताकारेण गृहीत एव धर्मिणीति वक्तव्यम्; ततश्च संज्ञा भेदमन्तरेणापि भेद-काकारस्याभ्युपगन्तव्यत्वात् कथं तदेकभेदत्वमिति चेत्-सत्यम्; संज्ञासंबन्धो भेद्रप्रतीतौ प्रायेण हेतुरित्यत्र तात्पर्यात् । दाष्र्टा-न्तिकेऽपि तथैवेति । दृष्टान्ते भेदसिद्धेर्दाष्टान्तिकेऽपि तथैव भवत्वित्यर्थः । यत्र त्वाकाशदृष्टान्त इति । यथैकस्याकाशस्य काल- भेदेन रूपभेदवत्त्वम्, तथैकस्यैवात्मन कालभेदेन देवादिभेदवत्त्वमित्येतावानेवेह वक्तव्योऽर्थः । …

… ततश्च कस्या व्यक्तेः पूर्वत्वम्, कस्या व्यक्तेः परत्वं, कुत्र व्यक्तावुपदेशः, कुत्र वातिदेश इत्यादिविचारे न सन्नद्धव्यमिति द्रष्टव्यम् । वेदान्तिभिर्नभसो निरव-यवत्ववाद इति । अत्र निरवयवत्वेन वादो निरवयवत्ववादः । तस्य च कर्म नभः; ततश्च "उभयप्राप्तौ' इति नियमात् कर्तरि तृतीयासंभवात् तृतीयाया नानुपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् । नभस्यंशभेदाभिप्रायेणेति । न चैवं जीवानामप्याकाशवत् प्रदेशभेदमात्रत्वं स्यात्, तच्चात्मैक्यवादिनोऽपि संमतमेवेति वाच्यम्; सुखदुःखव्यवस्थाद्यनन्यथासिद्धभेदग्राहकप्रमाणेन भेदसिद्धेरित्यत्र तात्प- र्यात् । तत्रैव साम्यदृष्टान्ताभिधानादिति । न च "यथाग्निरग्नौ संक्षिप्तः समानत्वमनुव्रजेत्' इत्यत्र साम्यमात्रस्य प्रागपि सिद्धतया समानत्वमित्यस्यैक्यमेवार्थः समाश्रयणीय इति वाच्यम्, ऐक्यस्य बाधितत्वेन भेदकाकारविशेषप्रहाणेन साम्यविशेषस्यैव तदर्थ- त्वात् । अध्यायचतुष्टयोक्तमिति । द्वितीयांशत्रयोदशाध्यायप्रभृत्यध्यायचतुष्टयेनोक्तमित्यर्थः । अन्यथा तत्सामानाधिकरण्ये-नेत्यनन्तरोक्तिविरोधादिति । अन्यथाउज्ञानाकारमात्रपरामशित्र्व इत्यर्थः । तं भेदमोहमिति । देवाद्याकारहेतुकं भेदमोहमित्यर्थः । ननु "आत्मस्वरूपम्' इत्यस्यैवोपलक्ष्यवाचितया "सर्वमेतदात्मस्वरूपम्' इति सर्वशब्दस्योपादानं भाष्ये किमर्थमित्याशङ्कयाह- अहं त्वं सर्वमिति त्रयाणामपि पदानामित्यादिना । आत्मस्वरूपपदस्य श्लोकं सर्वशब्दमात्रेण सामानाधिकरण्यं दृश्यत; तत् कथमहंत्वंशब्दयोरात्मस्वरूपपदसामानाधिकरण्यमित्याशङ्कायामाह - अहंत्वमर्थसजातीयेति । अहत्वमर्थसजातीयार्थवाचि-सर्वशब्दस्यात्मस्वरूपशब्देन सामानाधिकरण्यदर्शनात् अहंत्वंशब्दयोरपि तत्सामानाधिकरण्यं फलितमिति ज्ञापनार्थं "सर्व-मेवैतदात्मस्वरूपम्' इति सर्वशब्दस्यापि सहोपादानं कृतं भाष्य इति भावः । अत्र सर्वशब्दस्याहंत्वमर्थवचनसामाथ्र्ये सत्यपि गोबलीवर्दन्यायमभिप्रेत्याहंत्वमर्थसजातीयवाचित्वोक्तिरिति द्रष्टव्यम् । इदं चोपलक्षणम् । परमते "सोऽहं स च त्वम्' इत्यत्रापि "सः' इत्यस्यात्मस्वरूपपरामर्शितयोपलक्ष्यसामानाधिकरण्यस्य परेणाभ्युपेतत्वादिति द्रष्टव्यम् । लक्षणयास्त्विति चेदिति । अहं-त्वमादिशब्दानामन्तःकरणविशिष्टात्मवाचिनां विशेष्यस्वरूपमात्रे लक्षणा; यथा "घटाकाश एव महाकाशः' इत्यत्रेति भावः । प्रक्रमस्थस्योपलक्ष्यपदस्योपलक्ष्यवाचिशब्दलक्षकत्वापेक्षयोपसंहारगतस्य "आत्मस्वरूपमित्यनेन' इत्यस्यात्मस्वरूपमित्युक्तेनार्थे-नेत्यर्थपरत्वं युक्तमित्यन्यथा व्याचष्टे-यद्वा अनेनेति पदमुपलक्ष्यविशेषणमिति । न तूपलक्ष्यवाचिपदविशेषणमिति भावः । नन्व- स्यां योजनायां "सर्वमेतदात्मस्वरूपम्' इत्यस्य स्थलनिर्देशप्रदर्शनोपक्षीणत्वात् अहंत्वंशब्दसामानाधिकरण्यहेतोः सर्वशब्द-सामानाधिकरण्यस्यानुक्तिरित्याशङ्कयाह - अस्यां योजनायामिति । यद्यपि पूर्वयोजनायामपि सर्वशब्दसामानाधिकरण्यप्रदर्शन- मर्थसिद्धमेव, तथापि शब्दपरत्वे "सर्वमेतदात्मस्वरूपम्' इत्येतत् सर्वशब्दसामानाधिकरण्यप्रदर्शनपरं भवेत् । द्वितीययोजनायां तूपलक्ष्यनिर्देशस्थलप्रदर्शनमात्रपरमिति वैषम्यम् । द्वितीययोजनायाम् "अहंत्वमादिशब्दानाम्' इत्यत्राहंत्वमादयः शब्दा येषां त इति व्युत्पत्त्या अर्थपरत्वं द्रष्टव्यम्, शब्दस्यार्थसामानाधिकरण्यासंभवात् । ननूपलक्षणत्वेऽपि सामानाधिकरण्यं लक्षणया "घटा- काशो महाकाशः' "शाखाग्रं चन्द्रमाः' इत्यादिना द्रष्टमित्याशङ्कयाह-यद्यं त्वमादिशब्दा इति । तथापि "स ;चात्मस्वरूपम्' इत्यनेनैव सामानाधिकरण्यस्य सिद्धत्वात् अहंत्वमादिसामानाधिकरण्यं व्यर्थमित्यर्थः । सिद्धान्तेऽहमादिशब्दानां प्रयोजनमाह - अहंशब्दस्यापेक्षिकेति । प्रत्यकत्वमात्रस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वे सर्वेषां स्वात्मनां स्वात्मानं प्रति प्रत्यकत्वात् परामात्मन्यप्यहंशब्दप्रयो-गप्रसङ्ग इत्याशङ्कय प्रत्यकत्वस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वेऽपि स्वतन्त्रशब्दोच्चारयितृत्वमुपाधिरित्यभिप्रेत्याह -आपेक्षिकेति । प्रकृतेति । द्वितीयांशत्रयोदशाध्यायमारभ्य प्रस्तुतत्वादित्यर्थः । अयमस्य श्लोकस्यार्थः-अहमपि ज्ञानैकाकारः स आत्मा, त्वमपि तादृशः, सर्वमेतदात्मस्वरूपमपि ज्ञानैकाकारम् । अत आत्मसु देवाद्याकारेण भेदमोहं परित्यजेति । प्रथमं किमात्मस्वरूपैक्यपरमिति । मुक्तपरैक्यं पश्चाद् दूषयिष्यत इति प्रथमशब्दाभिप्रायः । द्वा सुपर्णाविति । सुपर्ण-साम्यात् सुपर्णौ । सयुजौ उ सर्वदा सह वर्तमानौ । सत्त्वं ह्रन्तःकरणमिति छेदः । येनेतीत्थंभावे तृतीयेति । उक्तयुक्तिबलात् दुर्बलाप्युपपदविभक्तिः सोढव्येति भावः । द्वावपि कर्तृविशेषाविति । "स्वतन्त्रः कत्र्ता', "तत्प्रयोजको हेतुश्च' इति द्वयोरपि कर्तृ-संज्ञाविधानादिति भावः । चशब्देनोक्तमिति । तथाच श्रुतिरित्यत्रेति भावः । तच्च तत्र सुस्पष्टम् । ( मुक्तावप्यनैक्यम् ) निराकरणपरत्वाच्च प्रकरणस्येति । "धर्माय त्यज्यते किंनु परमार्थो धनं यदि । व्ययश्च क्रियते यस्मात् कामप्राप्त्युपलक्षणः ।। (2-14-

*avyayatvasya doṣābhāvarūpasya kathaṃ bhāṣye kalyāṇaguṇatvena nirdeśa ityāśaṅkayāha - doṣavirodhitvaṃ nāmaguṇa iti | pūvarvadartha iti | saguṇabrāhṛvyāvṛttirityarthaḥ | vyāvattryānekatveneti - vyāvṛttipratiyogināmanṛtajaḍaparicchinnānāmanekatvenetyarthaḥ | padānāṃ paryāyatvaprasaṅgāditi - pravṛttinimittabhedābhāvenetyuttara vākyasthamihāpi kākākṣinyāyena sambadhdyate | nanu kumbhādyanugatā sattāparajātissatyapadapravṛttini-mittam, antaḥkaraṇavṛttyupadhānalabdhabhedacidānandānugate jñānānandatve aparajātī; evañca satyajñānānandādiśabdānāṃ lakṣyārthā- bhedepi uktajātivācitvānna paryāyateti kalpatarūkterna paryāyatvamiti cenna, kumbhādyanugatasattāyāḥ satyaśabdavācyatve satya-tvasyātiprasaktasya brāhṛlakṣaṇatvābhāvaprasaṅgāt | abhyupagamyate ca tvayā satyatvasya brāhṛlakṣaṇatvaṃ satyamithyārthānugatasattāsāmānya-sambhavācca tasyānṛtasādhāraṇatayā'nṛtavyāvṛttyasiddheśca, kālatrayābādhyatvarūpaṃ pāramārthikasattvaṃ brāhṛṇi śrautamiti tatsiddhānta-vyākopaprasaṅgācca dharmisamasattākabhedaṃ vinā aupādhikabhedamātreṇākāśatvāderiva jñānatvānandatvayorapi jātitvāyogācca jñānatvādeḥ dharmisamasattākabhedavadupahitacaitanyavṛttitve śuddhalakṣaṇatvāyogācca; etena satyādiviśiṣṭaśabalabrāhṛvācināṃ satyādiśabdānāṃ śuddha- brāhṛṇi lakṣaṇeti na paryāyatvamiti nirastam | anṛtāsvaprakāśe paricchinnarūpe śabale satyatvāderayogāt | yoge vā tasyaivānṛtā-svaprakāśaparicchinnavyāvṛttissyāt, na tu satyatvādyanāśrayasya śuddhasya; tasmāt satyatvādīnāṃ śuddhādanyatrāsambhavātsatyādivā- kyasya ca lakṣaṇayā akhaṇḍārthatve śuddhepi tadasiddhessatyatvādīnāmatyantāsattvena tadbhedamādāyāparyāyatvasya dussamādhānatvāt paryā- yatvaṃ siddhamityarthaḥ | upalakṣaṇatayā viśeṣaṇatayā veti - kiṃ vyāvṛttīnāṃ vākyārthībhūtabrāhṛpratītyupayuktapadārthapratītiviṣayatva-mātrameva? uta vākyārthapratītiviṣayatvamapyastīti vikalpārthaḥ | upalakṣyādvrahirbhūtamityasyāpyayamevārthaḥ | na cāvacchedakatvaṃ viśeṣa-ṇatvopalakṣaṇatvātiri-ktameva, karṇaśaṣkulyavacchinnanabhaḥśrotramityatra karṇaśaṣkulyāviśeṣaṇatve tasyā api śrotratvaprasaṅgāt viśeṣyānvayino viśeṣaṇānvayitvaniyamāt | nāpyupalakṣaṇatvam, kadācit karṇaśaṣkulyupalakṣitasyāpi nabhasaḥ śrotratvetiprasaṅgā- diti vācyam, tatrāpyupalakṣaṇakoṭāveva niveśasambhavāt, vidyamānakarṇasaṃyogasya upalakṣaṇatvena doṣābhāvāt | upalakṣyādvrahirbhūta- miti | ayaṃ bhāvaḥ,- kiṃ svarūpapratipattyarthaṃ jñānādipadam? uta jñānatvādipratītyartham? nādyaḥ,-pūrvapratītatvāt | na dvitīyaḥ,-upalakṣaṇatvavyādhātāditi | vākyārthābhidhānadaśāyāṃ sarvaiḥ padairiti | sarvaiḥ padaiḥ vākyārthābhidhānadaśāyāmityanvayaḥ | yadvā, sarvaiḥ-ekajñānajanakatvena ekajñānajananenetyarthaḥ, ato nānvayānupapattiriti draṣṭavyam | nanu yugapadabhidhāne śrutivākyādiṣu balā-balavibhāganirṇayo'saṅgata eva syāt vākyāpekṣayā padaśruteḥ prābalyam, padaśrutyapekṣayā pratyayaśruteriti vyavasthā dattajalāñjaliḥ syādityasvarasādāha - krameṇābhidhāne-pīti | krameṇābhidhānānabhyupagama iti | krameṇābhidhānānabhyupagamavādipakṣa ityarthaḥ | yugapatpratipādanepi nāpaitīti - uddeśyo-pādeyabhāve hi tadvākyajñātatvājñātatve aprayojake, apitu tadvākyapravṛtteḥ prāk mānā-ntarāvagatamanūdyate, aprāptaṃ hi vidhīyata ityeva hi viveka iti bhāvaḥ | paurvāpayasrya uddeśyopādeyalakṣaṇatvābhāve kathamuddeśyopāde-yavibhāgajñānamityāśaṅkayāha - ekena vākye- neti | parāmarśadaśāyāṃ sambhavatyeveti | nanu jñātatvājñātatvalakṣaṇoddeśyopādeya-vibhāgajñānaṃ na vākyārthapratītāvupayuktam, yena vākyāthaprratīteḥ prāk parāmarśadaśāyāṃ tadavagatissamarthanīyā syāditi cenna, "grahaṃ sammāṣrṭī'tyādau grahaṃ saṃmṛjyādekaṃ saṃmṛjyāt yatsaṃmṛjyāt tadeka'mityādivacanavyaktinirūpaṇābhāve nirvicikitsavākyārthapratī-teranudayena nyāyasampāditavacanavyaktipaścādvākyārthabodhakamiti bhāvaḥ | viśeṣyamātraikyaparatvātsamānāvibhakteriti | ayaṃ bhāvaḥ,-yaduktaṃ viśiṣṭaikyapratipādanamiti tadiṣṭameva, viśiṣṭaikyapratipādanasyānabhyupagamāt | na ca viśeṣyaikyamātrapratipādanaṃ parasyāpīṣṭa- miti vācyam,-viśeṣaṇānvayasyāpi prātipādikāvagatasyātyāgāt | ekasmin viśeṣye ekasya dvayamiti nyāyena prāptayorviśeṣa-ṇaikatvayoraparityāgāditi | vyutpattiśca pratyakṣamūleti | na tu svargādiśabdavyutpattivacchaØtimūletyarthaḥ | pratyakṣañca viśeṣyaikya-mavagamayatīti - daṇḍī kuṇḍalītyādau viśeṣa-ṇavibhakterbhinnaviśeṣaṇāśraye ekasminneva viśeṣye pūrvapūrvavṛddhavyavahāraṃ pratyakṣīkṛtya tathaiva vyutpattegarrahāt, itarathā viśeṣaṇavibhakterabhedārthakatvamapi tyājyaṃ syāt, nahi viśeṣaṇavibhaktiraikyaparetyatra pūrvapūrvavṛddhavya-vahārādhīnavyutpattimantareṇānyannimittamastīti bhāvaḥ | viśeṣyabhedakatvaṃ pratyakṣeṇa tatrāpodyata iti cediti - pratyakṣāgocare brāhṛṇi viśeṣaṇabhedaprayukto viśeṣyabhedo durvāra itya-bhiprāyaḥ-dharmivācipadaikyāt samānavibhaktinirdeśācca ekyapratīteriti | idamupa- lakṣaṇam viśeṣaṇabhede viśeṣyabheda ityutsargaḥ, devadattaśśyāmo yuvetyādāvadarśanāt, khaṇḍo muṇḍa ityādau viruddhatvāt, bheda-katvamaviruddhantvabhedakameva viśeṣaṇānāṃ bhedakatvavādastu viśeṣaṇānāśrayāpekṣayā, na tu viśeṣaṇāntarāśrayāpekṣayāpi,nahi nīla-mutpalamityādau nailyaṃ dīrdhādapi vyāvartayatītyapi draṣṭavyam | yaccoktaṃ samānavibhaktīti - na ca samānavibhaktayā aikyāvagame para-syākhaṇḍārthatvabhaṅgaprasaṅgāt parasya kathamiyamāśaṅkā ghaṭatāmiti vācyam, ekaprātipadikārthamātraniṣṭhatvamakhaṇḍārthatvamityanena prātipadikārthāntarasambandha eva vyāvattryate, na tu vibhaktasambandhopīti manyamānasya śaṅkāsambhavāditi dhyeyam | anatiriktapakṣe het-vasiddhiriti - samānavibhaktayavagataikyāvagamavirodharūpahetvasiddhirityarthaḥ | aikyāvagamavirodharūpahetvasiddhirityuttaratropasaṃhā-rāditi draṣṭavyam | aśakyāsadṛśānvayaprati-yogyupasthitirvā śakyasambandho vā lakṣaṇāśakye na sambhavatītyabhipretyāha - alalakṣa-ṇikatvepīti | vimataṃ vākyamakhaṇḍārthami-tyādi - etena satyādivākyamakhaṇḍārthaniṣṭhaṃ lakṣaṇavākyatvāt, tanmātrapraśnottaratvādvā prakṛṣṭaprakāśaścandra iti vākyavadityanumānaṃ pramāṇam, nīlamutpalamityādisamānādhikaraṇavākyānāṃ lakṣaṇavākyatvābhāvāt nāti- prasaṅga iti nirastam | asādhāraṇarūpalakṣaṇa-vākyatvasya sakhaṇḍāthatrvenaiva vyāpteḥ karmakāṇḍasyāpi tanmātrapraśnottaratvenākhaṇḍā-rthatvaprasaṅgāt prakṛṣṭaprakāśaścandra ityatra vyā-vartakāsādhāraṇapraśnottaratvena dṛṣṭāntāsiddheścetyapi draṣṭavyam | yadi ca bhāvarūpakhaṇḍārtha-pratipādanāsamarthamiti pratijñeti - tataśca pratijñāvākyasya khaṇḍārthatvābhāvarūpakhaṇḍārthavaiśiṣṭayapratipādanasāmathrye'pi bhāva-rūpakhaṇḍārthapratipādanāsāmathryānna vyabhicāra iti bhāvaḥ-prātipadikenaiva viśeṣaṇānvayasyeti | prātipadikasmāritayorviśaṣṭayo-rvibhaktayā aikyamātrapratipādanādityarthaḥ | na tu nīlaprātipadikena utpale nīlatvānvaya iti mantavyam, tathāhi sati utpale nīla-tvānvayasya nīlaprātipadikenaiva siddhervibhaktayā aikyabodhanasya vaiyathryāpātāditi draṣṭavyam | anena śaṅkādvaṃ ya parihmataṃ -bhavatīti - kāraṇaparatvapratipādakena sisṛkṣoriti padena sākṣātpūrvapakṣicodyanirāsaḥ | upādā-nakāraṇatvaṃ "sadeva somyedamagra āsīdekameva' iti pratipāditamiti bhāṣyakhaṇḍena pāśrvasthacodyanirāsa iti bhāvaḥ - svatantravastu-niṣedhaparamadvitīyapadamityartha iti | ata eva śāṅkaropaniṣadbhāṣyepi advitīyamiti mṛdvayatirekeṇa mṛdo yathānyaddhaṭādyākāreṇa pariṇamayittakulālādinimittṛkāraṇaṃ dṛṣṭam , tathā sadvayatirekeṇa satassahakārikāraṇaṃ dvitīyaṃ prāptaṃ pratiṣidhyate | advitīyamiti nāsya dvitīyaṃ vastvantaraṃ vidyata ityadvitīyamiti nimittāntaraniṣedhaparatayaiva vyākhyātam | kiñcaprāk sṛṣṭerekamadvitīyaṃ sadevāsī- diti sṛṣṭiprākkālaparatayā paraireva vyākhyātatvena sṛṣṭiprākkāle advitīyatvamātreṇa kathaṃ mithyātvaprasaktirityapi draṣṭavyam || kiṃ jñānatvājjñānāśrayatvamucyate? nirguṇavākyavirodhaparihāraḥ uta ekajātīyadravyayorniyatadharmadharmibhāvānupapatteriti vikalpe prathamasya dūṣaṇaṃ jñātureva jñānasvarūpatvāditi bhāṣyam; jñāturapi jñānasvarūpatvasambhavāditi tasyārthaḥ | dvitīyasyatu dūṣaṇaṃ jñānasvarūpasyaivetyādi-bhāṣyam ; jñātṛtvameva hi sarvāḥ śrutayo vadantīti bhāṣyantu prathamavikalpadūṣaṇasyopapādakam | taccheṣabhūtam- iti prathamavyākhyā, asyāṃ ca vyākhyāyāṃ jñātṛtvameva hīti bhāṣyasya jñātureva jñānasvarūpatvāditi vyavahitabhāṣyopapādakatva-māśrayaṇīyam, evakārasya apyarthatvañca kliṣṭamityasvaraso draṣṭavyaḥ | dvitīyavyākhyāyāntu pūrvavadeva vikalpamukhena pravṛttatvaṃ samānam; tatra jñāturevetyādibhāṣyasyāyathamarthaḥ,-jñātṛśabdo bhāvapradhānaḥ pañcamyataḥ, evakāraśca yajjñātṛtvaṃ tvayā jñānatvaviruddhatayopanyastaṃ tadeva jñānatvasādhakamiti sphoraṇārthaḥ | jñānatvābhāvavyāpakābhāvapratiyogitayā jñātṛtvasya na tadviruddhatvamiti asmin pakṣe jñātṛ-tvameva hi sarvāḥ śrutayo vadantīti bhāṣyaṃ jñātṛtvasya śrautatvapratipādanadvārā taddṛdvīkaraṇārtham, asyāñca vyākhyāyāṃ bhāvapradhānatayā nirdeśādyāśrayaṇaṃ kliṣṭamityasvaraso draṣṭavyaḥ | tṛtīyavyākhyāyāntu jñāturevetyādibhāṣyasya jñātureva sato jñānasvarūpatvāvirodhādi- tyarthaḥ | idañca bhāṣyaṃ na vikalpakoṭa¬ोranyataranirāsakam, api tvavirodhapratijñāmātraparam, kiṃ jñātujrñānānāśrayatvaṃ sajātīyayo-drdharmadharmibhāvābhāvāducyate? uta jñānatvāt jñānānāśrayatvam? iti vikalpya prathamaṃ prativakti | jñānasvarūpasyaiveti -dvitīyaṃ prativakti | jñātṛtvameva hīti -iti viveko draṣṭavyaḥ -pūrvavadabhiprāya iti | kiṃ vyāptyā ucyate? uta śrutyetyādītyarthaḥ-jñātṛtvaṃ yathā phalitaṃ bhavatīti | tamī-śvarāṇāmityādiśrutāvityarthaḥ | phalitatvaprakāraśca uttaratra spaṣṭayiṣyate | jñānasya sarvaviṣayatva- miti - yassarvajñassarvavidityatra jñānasya sarvaviṣayatvam, tadaikṣateti samaṣṭayupayogitvam, seyaṃ devataikṣateti vyaṣṭayupayogitvaṃ sṛjā ityuttamapuruṣeṇātmasambandhitvañca darśitamityarthaḥ-kāmapradatvañceti | kāmitārthajñānābhāve tatpradatvāsambhavāditi bhāvaḥ | devatā-tvam,-karmārādhyatvam | ārādhanāmahanīyaprītihetubhūtā kriyā | tataśca prītirūpajñānavattvaṃ sidhyati | patitvaṃ śeṣitvamiti-śeṣi-cetanatvamityarthaḥ | prayājādi-śeṣidarśapūrṇamāsādau patitvavyavahārābhāvāt; ato jñātṛtvasiddhiriti bhāvaḥ | dvitīyaviśeṣaparya- vasāyitvaṃ sūcitamiti - tataśca "na tasya kāryaṃ karaṇañca' ityādyaśaṃsyāpi prakṛtopayogitvamastīti bhāvaḥ - viśeṣavidhānaṃ viśe-ṣaniṣedhaśceti | apahatapāṣmetyādinā viśeṣaniṣedhaḥ, satyakāma ityādinā viśeṣavidhānamityarthaḥ - vaiyathyarparihārāya saṅkocaścet gobalīvardanyāya iti | atra upāttaviśeṣavyatiriktaviṣaya ityanuṣajyate | upāttaviśeṣaviṣaye tasya saṅkoca iti | na cāyaṃ chāga-paśunyāya eva, utsargāpavādanyāya eva hi sāmānyaviśeṣanyāyaḥ | evameva hi vyavahāradarśanāditi vācyam,-sāmānyaśabdasya viśe-ṣātiriktaviṣayatvamādāya utsargā-pavādanyāye sāmānyaviśeṣanyāyaśabdapravṛttivatsāmānyavāciśabdasya viśeṣaparyavasānamādāya chāgapaśunyāyepi sāmānyaviśeṣanyāyaśabdavyavahāre doṣābhāvāt, atra gobalīvardanyāyakathanaṃ śiṣyānugrahārtha prasaṅgātkṛtamiti draṣṭavyam | nanu guṇasāmānyavidhānaṃ śrutiṣu na dṛśyata iti kathamucyate? "yaḥ kālakālo guṇī sarvavidya' ityādau tathā darśanādi-tyāśaṅkayāha - doṣasamabhivyāhmateti | doṣabhāvasamabhivyāhmatetyarthaḥ | atra hi kālakālyatvalakṣaṇadoṣābhāvarūpā kālakālyatva-samabhivyāhmatasya guṇaśabdasya guṇaviśeṣaparatvena guṇasāmānyavidhānāsiddherabhyupagamavāda eva śaraṇamitibhāvaḥ - smṛtivacanābhi-prrāyeṇa saguṇavākyānāmityuktamiti | atra ca vāśabdo'dhyāhartavyaḥ, vacanābhiprāyeṇa vā saguṇavākyānāmityuktamityarthaḥ | yadvā,-kathamatyantānupalabhyamānasya guṇasāmānyavidhānasyābhyupagama ityāśaṅkayāha -varṣāyutairityādi | smṛtivacanābhiprāyeṇeti-etābhiḥ smṛtibhiretattulyaguṇasāmānyavidhāyakaśrutyanumānena saguṇavākyānāmityuktamityarthaḥ | doṣapratipakṣavacana iti | guṇadoṣau ityatreva doṣapratibandiguṇasāmānyaparaḥ upādeyasāmānyapara ityarthaḥ - prakaraṇavaśācchāgapaśunyāyeneti | tataśca smṛtigatānāmapi sāmānyavacanānāṃ viśeṣaparyavasānasyā-pekṣitvāt, etatsaṅgrahārthaṃ bhāṣye saguṇavākyānāmityuktirupapadyata iti bhāvaḥ | atrāyamabhi- prāya iti | bhāṣye-saguṇanirguṇavākyayorvirodhābhāvāditi vākyaṃ samāptam | anyatarasya mithyāviṣayatāśrayaṇamapi na yuktamiti vākyentaram | atra virodhābhyupagamo iti śeṣaḥ pūraṇīyaḥ, apiśabdaśca bhinnakramaḥ, ato virodhābhyupagamepi anyatarasya mithyā-viṣayatāśrayaṇa na yuktamityarthassiddhayatīti bhāvaḥ | ataśca pūrvaṃ virodho nāstīti parihmatamityuttaragranthopi saṅgataḥ | itarathā eka-vākyatve pūrvamityukterasambhavāt | yadvā, atrāyamabhiprāya ityapiśabdo'dhyāhartavyaḥ, pūrvamidānīmiti padadvayamapyavivakṣitaṃ vastu-sthitimanurudhya virodho nāstītyuktam, virodhasattvepi nāsmākaṃ kṣatirityarthaḥ | ubhayārapyapacchedaniyamo nāstīti - anyatara-mātrāpacchedasyāpi sambhavāditi bhāvaḥ | prayo-gāvadhikavirodha iti | apacchedadvayanimittikanaimittakaprayogadvayasya yugapadanupa-saṃharaṇīyatayā śāstrayorvirodhaḥ, ataśca sa kādācitka iti bhāvaḥ | aniyatavirodhapaurvāparyaviṣaya iti - uktaṃ hi- "paurvāparyaṃ virodhaśca pūrvāprāmāṇyameva ca | niyamānnāstitatrāsāvapacchedanayo bhavet ||' iti | nanu pratyakṣaviruddhaśrutyanumānaṃ na pravartata iti virodhādhikaraṇanyāyaḥ | sa nātra pravartate | yadi pratyakṣānumānavat śīghramanthara-gāmitvasāmānyāt saguṇanirguṇavākyayostadviṣayatvam, tahi nirguṇavākyasya smṛtivadaprāmāṇyameva syāt | yadi cāprāmāṇyamiṣṭam, tarhi apacchedanyāyo vā kimiti na pravartate ? apacchedanyāyasya niyatapaurvāparyaviṣayapravṛttau sarvātmanā'prāmāṇyaprasaṅgabhayāddhi apacchedanyāyasyāpravṛttirucyate | ataḥ śrutiviṣaye na virodhādhikaraṇanyāya ityasvarasādāha-yadvā mā bhūditi | upakramādhikaraṇa-nyāya eveti | "prajāpatirvaruṇāyāśvamanayat | sa svāṃ devatāmācrchat | sa paryadīryata | sa etaṃ vāruṇaṃ catuṣkapālamapaśyat | tannira- vapat' ityupakramya, upasaṃhāre śrūyate-"yāvato'śvān pratigṛhṇiyāt tāvato vāruṇāṃścātuṣkapālānnirvapet' iti | tatra upakrame'rthavāde-'śvadātuḥ prajāpatervāruṇoṣṭiḥ pratīyate; upasaṃhāre ca pratigrahītuḥ | dvayorvirodhe sati "guṇatvādanuvādatvādarthavādasya lakṣaṇā | vidhyuddeśo jaghanyo'pi svārthahāniṃ na gacchati ||' iti pūrvapakṣe prāpte, guṇabhūtasyāpyarthavādasyāsaṃjātavirodhitvena prabalatvādvidhyuddeśasya pradhānatve'pyalabdhātmakatvāt pradhānabhūto vidhyuddeśaḥ svayamalabdhātmā labdhātmānamarthavādaṃ prakramasthaṃ bādhitumasamarthaḥ svayameva tadānuguṇyaṃ bhajata iti, pratigṛhṇīyādityasya pratigrāhayedityevaṃ ṇijarthamantarbhāvya dātureveṣṭiriti siddhāntitam | tataśca saguṇavākyasya bhedagrāhipratyakṣasya vā prāk pravṛttatveno-pakramādhikaraṇanyāya eva pravartata ityupakramanayaḥ | sattayā jñāyamānatayā veti | nanu - "rajatam' iti jñānasyā prāmāṇyaśaṅkāska-nditatvāttadanāskanditajñānasyaiva viparītajñānapratibandhakatvāt "nedaṃ rajatam' iti jñānotpattau na virodhaḥ | na cāprāmāṇya- śaṅkāyā api viṣayasaṃśayaparyavasannatayā tasyāpyanutpattiḥ śaṅkanīyā, aprāmāṇyaśaṅkāsāmagrayāḥ phalabalāduttejakatvakalpanādityetā- vataiva parihārasaṃbhavāt vyartho'yaṃ prapañca iti cet, śiṣyaśikṣārthatayā prapañcanopapatteḥ | na ca saguṇatvajñāne tadviruddhanirguṇatvajñāna-syopakramādhikaraṇanyāyenānutpāde ṣoḍaśigrahaṇapratītau tadviruddhāgrahaṇapratīteranudayaprasaṅgaḥ; tathā apacchadasthale'pi pūrvaviruddhapratī-tyanutpādaprasaṅga iti vācyam-upakramādhikaraṇanyāyasyaikavākyatāsthala eva pravṛtteḥ; grahaṇāgrahaṇādisthale tu tadabhāvāt | na ca saguṇanirguṇavākyayorapyekavākyatā nāstīti vācyam- "eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā | karmādhyakṣaḥ sarvabhūtādhivāsaḥ sākṣī cetā kevalo nirguṇaśca ||' ityādāvekavākyatvapratīteḥ tattulyatvācca nirguṇavākyāntarasyāpi na tadviruddhārthapratītijanakatvamiti bhāvaḥ | idaṃ rajatamati parā-maśarsāpekṣatvāditi | idaṃ rajatam' iti jñānasya, "nedaṃ rajatam' iti jñānopajīvyatvādupajīvyavirodhena kathaṃ tadviruddhotpattiriti śaṅkārthaḥ | śuktitvaviṣayā hruttarapramitiriti | idamupalakṣaṇam-rajatatvābhāvaviṣayatve'pi "idaṃ rajatam' iti jñānasya pratiyogi-viṣayatvamātrāṃśa upajīvyatve'pi purovartini rajataviṣayatvaṃśe'nupajīvyatvena tadabhāvāvagāhane doṣābhāvāt | udīyamānamiti pāṭhe "iṇ gatau3 iti dhāto rūpamiti draṣṭavyam | ānandaṃ brāhṛṇa ityāditātparyaliṅgaprācuryāditi | brāhṛाpekṣayāpi tadguṇabhūtānandaveda- nasyaiva phalavattvāvedanena śrutebrrāhṛाnande tātparyāvagateriti bhāvaḥ | ( ānandavallayāḥ saguṇaviṣayatvam ) paryavasitaṃ yuktamiti pāṭhaḥ | paryavasānaṃ yuktamityarthaḥ | paryavasituṃ yuktamiti kvacit pāṭho dṛśyate | tatra "asu kṣepaṇe' ityasmāt avapūrvāt "vaṣṭi bhāgurirallopamavāpyorupasargayoḥ' iti avaśabdāntalope tumunpratyaye sati kathaṃcit nirvāho draṣṭavyaḥ; "ṣo antakarmaṇi' ityasmāt tumunpratyaye tasya kitvābhāvāt "dyatisyatimāsthām' itītvaprāpterabhāvāt | ata evānandamayādhi- karaṇe vakṣyatyācāryaḥ, "paryavasyantaḥ paryavasātuṃ pravṛttāḥ' iti | nityanavaṃ yathā bhavati tatheti | yuvā cāsāvadhyāyakaśceti samāsaḥ | adhyāyakasya ca yuvatvamadhyayanadvārā paryavasyatīti bhāvaḥ | āśutarakriya iti āśutarakriyāvati vartamānāt āśuśabdāt iṣṭhan- pratyaye ṭilope rūpam | āśumacchabdāt "binmatorluk' iti luki vā rūpaṃ draṣṭavyam | aśanakṣama iti | aśanam āśaḥ, tato matva-ntāt iṣṭhan pratyayaḥ | āśīrvādaviṣaye vartamānādāśīśśabdāt matvantādvā iṣṭhani āśiṣṭha iti rūpam | sarvatra "vinmatorluk' iti iṣṭhan pratyayaḥ; matośca luk | pūraṇaguṇasuhitārtheti | suhitaśabdasya tṛptayarthatvāt pūraṇasyāpi tṛptirūpatvāditi bhāvaḥ | na tu pūraṇaguṇetyatra pūraṇaśabda iha mantavyaḥ, tasya pūraṇapratyayaparatvāt | ṣaṣṭhayanujñānāditi | ṣaṣṭhīsamāsaniṣedhapareṇānena sūtreṇa ṣaṣṭhayanu-jñānādityarthaḥ | nivatryāniṣṭatveti | aniṣṭanivartakatvetyarthaḥ | caturmukhānandādhikyābhiprāya iti | "te ye śatam' ityatra śata-śabdo'dhikasaṃkhyāparaḥ | ato na paricchinnatvamiti bhāvaḥ | prākaraṇikavākyānāṃ saṃkhyāviśeṣaparatvāt "te ye śataṃ prajāpateḥ' itya-trāpi saṃkhyāviśeṣaparatvamevocitamityanyathā nirvāhamāha - yadvā te ye śataṃ sa eka ityasyeti | kālatrayavartiprajāpatyānandatve kathite aparicchinnatvaṃ sidhyatīti bhāvaḥ | tripādvibhūtimattayā ceti | nanu bhagavadānandasyāparicchinnatvaṃ niścitya, "te ye śatam' iti vākyena pratipādyamānaṃ paricchinnatvaṃ kathaṃ saṃgacchatāmiti vadantaṃ prati tripādvibhūtimattayā ānandānantyakathanaṃ kathamupayujya-(padya)tāmiti cet, atra kecit - kathamaparicchinnatvamiti cedityeva pāṭhaḥ | tasya cāyamarthaḥ-"te ye śatam' iti vākyena kathama-paricchinnatvaṃ pratīyatām? pratyuta paricchannatvameva pratīyate | ato'paricchinnatvaṃ na sidhyedityetāvatparyantamākṣepaṃ varṇayanti | ata-statparihatrrā cānena śrutivākyena paricchinnatvāsiddhirapyupapādanīyā | ānandasyāparicchinnatvakramo'pi pradarśanīya ityabhipretyānena vākyena pari#ुcchinnatvāsiddhimupapādya pramāṇāntareṇāparicchinnatvamapyupapādyata iti vadanti | apare tu-"śataṃ prajāpaterānandāḥ' iti śrutisvārasyavirodhena kālatrayavartiprājāpatyānandamātraparatyā vā śataśabdasyādhikasaṃkhyāmātraparatayā vā kimiti vyākhyāyate? yathāśrutārtha eva grāhra iti taṭasthaśaṅkāmapākaroti - merorivāṇuriti vadanti | ( so'śnuta ityādiśrutyarthaḥ ) nanu "brāhṛvidāpnoti param' iti brāाhṛṇe brāhṛṇa eva prāpyatvapratipādanāt-"eṣo'sya paramānandaḥ' iti brāhṛṇa eva viduṣā-mānandatvaśravaṇena kāmānāṃ ca tadabhedapratīteḥ brāाhṛṇasya mantravivaraṇarūpatvena prabalatvāt brāाhṛṇānusāreṇaiva "saha brāhṛṇā' iti mantrārtho varṇanīyaḥ | yathā paiṅgirahasye brāाhṛṇānusāreṇa "dvā suparṇā' iti mantrārthavarṇanamityāśaṅkayāha-mantrāṇāṃ brāाhṛṇavivaraṇa-rūpatvadarśanāditi | mantrāṇāmapi brāाhṛṇavivaraṇarūpatvadarśanādvivaraṇarūpatvarūpaḥ prābalyahetudrvayorapyaviśiṣṭa iti bhāvaḥ | sphuṭapratītihetutveti | prāyeṇa brāाhṛṇānāṃ sphuṭapratipattihetutvamasti; mantrāstu gahanā bhavantītyetāvatā brāाhṛṇaprābalyoktiścet-iṣṭamevetyarthaḥ | nanvānandamayādhikaraṇe mantrāṇāṃ prābalyaṃ kecidvadantīti mantraprābalyasyaiva paroktatvopanyāsāt tadvirodha iti cet-na; tasyāpi matāntaratvenāvirodhāditi draṣṭavyam | vipaścittvaśravaṇāt tasya ca bhoktṛtvānuguṇatvāt brāhṛṇo bhoktṛsāhityaśaṅkāṃ vyuda- syati - vipaścittvamapi bhogyaguṇatvenoktamiti | na ca tasyāpi kāmaśabdanirdiṣṭatvāt pṛthaṅ nirdeśavaiyathryamiti śaṅkanīyam; gobalīvardadranyāyena prādhānyavivakṣayā pṛthaṅ nirdeśopapatteriti bhāvaḥ | vyatirekanirdeśāditi | "kāmān saha brāhṛṇā' iti bhinna- tayā nirdeśādityarthaḥ | avyavahitaprayogasvārasyācceti | "brāhṛṇā saha so'śnute sarvān kāmān' iti yadi syāt, tadā syādapi bhoktustacchabdanirdiṣṭasya sāhityāśrayatvaśaṅketi bhāvaḥ | tatparihārāyeti | iṣṭāpattyā tatparihārāyetyarthaḥ | tasmin yadantastada-nveṣṭavyamitivaditi | idaṃ ca "tasmin' ityasya daharākāśaparatvamityabhyupetya guṇasyaivānveṣṭavyatvamucyata ityabhipretyoktam | vastu- tastu "tasmin yadantaḥ' ityatra tacchabdasya puṇharīkākāśarūpavastudvayaparāmarśitvasya vakṣyamāṇatvāt tena brāhṛtadguṇayodrvayorupāsya-tvamiti samaprādhānyameva sidhyet, na guṇānāṃ prādhānyamiti draṣṭavyam | yadvā sahaśabdasyāprādhānyadyotakatve brāhṛṇo'prādhānyasya vaktumayogyatvāt daharavidyāvākyānurodhācca samatva eva tātparyamiti bhāvaḥ | guṇaprādhānyaṃ vaktumityanenāpīti | guṇaprādhānyaṃ vaktumityanayoktayā śrutigatasahaśabdasya bhogyasāhityameva bhāṣyakārābhipretamiti sidhyatītyarthaḥ | anyathā bhoktṛprādhānyaṃ hīti | bhoktṛsāhityaparatve bhoktṛbrāhṛाpekṣayā bhokturjīvasyaiva prādhānyaṃ sidhyediti bhāvaḥ | ( yasyāmatamityādyāśayavarṇanam ) saguṇānāmeva jñeyatvaṃ dṛṣṭamitīti | atraivakāro bhinnakramaḥ | saguṇānāṃ jñeyatvameva dṛṣṭam, ajñeyatvaṃ na dṛṣṭamityarthaḥ paryava- syati | tataśca jñeyatvasya vyāpakatvaṃ sidhyati | tataśca tadvayatirekāt saguṇatvavyatirekāpādanaṃ saṃbhavatīti draṣṭavyam | bhāṣye-brāhṛjñā-nāsadbhāvasadbhāvābhyāmiti | nanu "asanneva sa bhavati' ityasattvaprakārakajñānasyaivātmanāśahetutvamucyate, na tu tadajñānasyeti cet-"asadvrahṛेti veda cet' ityasya "brāhṛ veda' ityetat asaccedityanvayaḥ | brāhṛ na jānāti cedityarthaḥ | "asti brāhṛेti cet ityatrāpi "brāhṛ veda' ityetadasti cet-brāhṛ jānāti cedityarthaḥ iti bhagavadbhāpyakārābhiprāyāt | yadvā śrutyanusāreṇa bhāṣyārtho varṇanīyaḥ | ataḥ keṣucidvākyeṣu ityatra "ataḥ' iti vyākhyeyaṃ padama; sarvā śrutaya iti ca | nanu sarvaśākhāpratyayanyāyaḥ pradhānasvarūpānanta-rgatānuktāṃśasvīkāraphalaḥ | atra ca na vākyāntaravihitaṃ mokṣasādhanaṃ jñānamanūdya brāhṛviṣayatvaṃ kvacidguṇatayā vihitam; api tu brāhṛjñānameva vihitam; yena tamnyāyapravṛttirityasvarasādāha-yadvā keṣucit brāhṛviṣayatva iti | jñānamātrāviṣayatvasyaiva nirguṇa-tvākṣepakatayā parairuktatvādupāsanāviṣayatvādivikalpanirāsaparatvamasya granthasyānucitamityaparitoṣādāha-yadvā jñānaṃ copāsanā-tmakamiti | guṇavidhānabādhiteti | bādhitāpītyarthaḥ | tataśca jñeyatvābhāvarūpahetvasiddhimātraṃ netyarthaḥ | ajñeyatvaṃ bādhitvā jñeyatvamākṣipatīti | mā bhūt jñeyatve pramāṇāntaragaveṣaṇā; idameva saguṇatvaṃ jñeyatvasādhane paryāptamityarthaḥ | nanu saguṇatvasya sarva-prakāreṇa samarthanīyasya siddhau saguṇatvena jñeyatvasādhanaṃ mudhā, uttarasiddhau kiṃ pūrveṇeti nyāyāditi cet-atra kecit-yadyapi saguṇa- tvameva paramasādhyam; tatraiva bhāṣyatātparyaṃ ca - tathāpi tatreyaṃ śaṅkā samunmiṣati-kathaṃ saguṇatvaṃ śrutisaharuाmapi pratipādayet, tadvayāpakajñeyatvābhāvāditi | tasyāḥ parihāro'bhidhīyate-ajñeyatvaṃ bādhitvetyādinā | yathā yāgasya kṣaṇabhaṅgurasyaphalaparyantaṃ vyāpāraśūnyasya kathaṃ svargasādhanatvamityākṣepe svargasādhanatvapratipādanabalādeva tatparyantasthāyivyāparāvattvamapi kalpyata ityucyate, evamiti vadanti | tatraiveti vyākhyeyaṃ padam | ( nadṛṣṭeritiśrutyarthaḥ ) āgantukatvād guṇatvācceti | āgantukacaitanyaguṇayogitayā ceti | bhāṣye āgantukaguṇaśabdau bhāvapradhānau; caita- nyapadaṃ dhamryupasthāpakam | tataśca caitanyasyāgantukatvaguṇatvayogitayetyarthaḥ paryavasyatīti bhāvaḥ | āgantukacaitanyaguṇayogitayā jñāturajñānasvarūpatāmiti bhāṣye jñāturātmanaḥ pakṣatvam, ajñānasvarūpatvalakṣaṇajaḍatvasya sādhyatvam, "jño'ta eva' iti sūtre kāṇādābhimatajaḍatvasādhakatvenopanyasiṣyamāṇasyāgantukacaitanyatvasya sādhanatvaṃ ca svarasataḥ pratīyate | tadvihāya jñānapakṣakānā-tmatvasādhakāgantukatvaguṇatvarūpahetudvayaparatvaṃ vākyaśailīviruddhamityaparitoṣādāha - yadvā caitanyaṃ nāma viṣayaprakāśa iti | sva-taścaitanyasvabhāvasyāgantukacaitanyatvaṃ na saṃbhavatīti bhāvaḥ | jīvātmānaṃ pratiṣidhya sarvabhūtātmānaṃ paramātmānamevopāssveti bhāṣye jīvātmā pratiṣidhyeti pratiṣedhakriyāyāḥ śrutikartṛkatvādupāsanasya ca jīvakartṛkatvāt samānakartṛkatvābhāvāt katvāpratya- yānupapattimāśaṅkaya śrutikartṛkoktikriyāvācipadādhyāhāreṇa vyācaṣṭe-dṛṣṭiśrutimatinididhyāsanānāmiti | asmin pakṣe upā-ssvetyayamartha ukto bhavatītyeva yuktam; vākyapadamayuktamityasvarasādāha-yadvā abhidadhātītyanuṣaṅga iti | iti vākyārtha iti vākyāntaramiti | "upāssvetyabhidadhādīti vākyārtha' ityatra itiśabdaḥ saṃnihitaṃ na abhidadhātītyarthaṃ parāmṛśati, api tūpā-ssvetyetadaṃśamiti bhāvaḥ | itiśabdasya viprakṛṣṭaparatvamadṛṣyamityaparitoṣādāha-yadvā pratiṣidhya parityajyeti | ( ānandaśrutyarthaḥ ) bhāṣye-jñānameva hranukūlamānanda ityucyata iti | atra evakāreṇa pratikūlajñānasyānandatvaṃ vyavacchidyate; na tu viṣayasyāpi | ato vibhūtyānandatvavādasya na virodha iti draṣṭavyam | dharmabhūtānandasya hīti | na tvānandamātrasyetyarthaḥ | ( dvaitaniṣedhaśrutyarthaḥ ) nanu yadidamuktamiti bhāṣye "yatra hi' ityādivākyakhaṇḍaḥ prathamamudāhmataḥ | pūrvapakṣopanyāsavelāyāṃ tu kṛtsnaṃ vākyaṃ "mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti' iti vākyasya paścādudāhmatam | pūrvapakṣodāhmataprakāraṃ vihāya prakārāntareṇopādāne ko heturityāśaṅkaya pariharati- yatra hītyādivākyābhyāmiti | pūrvaṃ bhedanivṛttipratipādanaparatayā paścādudāhmatam | idānīṃ tu ivaśabdayuktatayā bhedaniṣedhapradarśana-paratayā, "neha nānāsti' iti bhedaniṣedhakavākyakhaṇḍena sahopādānamiti draṣṭavyam | niṣedhakriyā''vṛktirartha iti | bahuśaḥ-bahuṣu sthaleṣvityarthaḥ | "bahvalpārthācchaskārakādanyatarasyām' iti kārake śaso vidhānāt | adhikaraṇasyāpi kārakatvāt | tataścāvṛttiḥ phaliteti phalitārthakathanam; na pratyayārthatayeti draṣṭavyam | bahubhavanabhramarūpamiti | sārvajñyasya pūrvasiddhatve hi pāścāttyā bhrānti-rnopapadyate ; na hi brāhṛṇi bahubhavanabhramāt prāk sārvajñyamasti, bahubhavanabhramasyaiva sārvajñyarūpatvāt, tasya cāvidyādhīnatvāt nāvi-dyāvirodhitvamiti bhāvaḥ | ato virodho'bhyupagantavya iti | tataśca nyāyānugṛhītaśrutyantarasiddhārthaviruddhaṃ bhedaniṣedhaṃ "neha nā-nāsti' ityādikaṃ kathaṃ pratipādayedityarthaḥ | nanu bhedaniṣedhaśrutīnāṃ nyāyānugṛhītaviruddhaśrutyantarasadbhāve'pi "mṛtyoḥ sa mṛtyumā- pnoti' iti bhedajñānānarthatvapratipādakodāhmataśrutau "dvaitino'tathyadarśinaḥ' iti smṛtyu bṛṃhitāyāṃ tādṛśavirodhābhāvānna doṣaityā-śaṅkayāha-iha ca virodho'vagamyata iti | saṃsārahetutvaṃ śrūyate; tatrāpi virodho'vagamyata iti yojanā | tataśca parasparaviruddhārtha-pratipādanasya sarvatra sāmyāt nyāyānugṛhīta evārtha svīkartavyaḥ | bhedaśrutiśca nyāyānugṛhītā, abhedaśrutistadviruddheti nyāyānu-gṛhītabhedaśrutiviruddhārthakathanamabhedaśrutenar saṃbhavatīti bhāvaḥ | etena kevalaṃ vākyayoḥ parasparavirodha-mātrapratipādanaṃ prakṛtāsaṃgatamiti śaṅkā parākṛtā, uktarītyā prakṛtāsaṃgatatvāt | upāstiphalabhūtamuktidaśāyāmiti | atropāsti-phalabhūtatvaṃ paraṃparayā draṣṭavyam | atra sāmathryājjagata ityadhyāhāra iti | tataścādhyāhmatajagacchabdasya na viśeṣyaparyantatvamiti bhāvaḥ | kathaṃ tadanatvena tadantaryā-mitvasiddhiriti | nanu tadanamityanenāsiddhāvapi "antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānām' ityādivākyāntareṇa tat sidhyatīti cet-na; asyaiva vākyasya tadarthapratipādanasāmathryamastīti śiṣyaśikṣārthatayā tadvākyārthavicāropapatteḥ | hetutraya-śaṅkāsyāditi | tatkārya- tvaṃ ca tadantaryāmikatvopapādyam, tadātmakatvaṃ caikyopapādakam; na tu tadantaryāmikatvamapi sākṣādaikyopapādakamiti bhāvaḥ | yadyapi "jagato brāhṛkāryatayā tadantaryāmikatayā ca tadātmakatvenaikyāt' ityukte brāhṛkāryatvatadantaryāmikatvayostadātmakatvopādakatva-śaṅkāprasaṅgena viruddhamiti kāryatvaṃ (matikāritvaṃ?) pakṣadvayasādhāraṇam-tathāpi vidyamānasya nirvāhamātra-pradarśanaparatvāt tadyoja- nāyā api vakṣyamāṇatveneṣṭatvācca na doṣa iti draṣṭavyam | aikya śabdasyārthabhedaḥ syāditi | sakṛtprayuktapada-syārthadvayaparatvam, vinā vṛttyā na labhyata iti bhāvaḥ | tataśca jagatastadātmakatveneti | sakṛtprayuktasyaikasminnevārthe samāśrayaṇīye, amukhyasya prakāryaikyasya svīkartumayuktatayā abhedarūpārthasya samāśrayaṇīyatve sati jagatastadātmakatvenaikyāditi vaktumayuktameva, jagadrabrāhṛṇorabhedasya bādhitatvāditi bhāvaḥ | tataśca-jagatastadātmakatvenaikyāditi vaktumayuktamiti kathamucyate? tatkāyatrvenaikyāditi vakumayuktamiti kuto nocyate, vinigamakābhāvāditi śaṅkā parākṛtā | jagadviśiṣṭabrāhṛpara ityuktatvāditi | adhyāhmataniṣkarṣakajagacchabdārthe-naikyasyānvayānabhyupagamāditi bhāvaḥ | aikaśabdasya ca nārthabheda iti | yadyapi jagadviśiṣṭabrāhṛpara ityanenaiveyamapi śaṅkā parākṛte-tyaikyaprapañcanaṃ vṛthā, tathāpi śiṣyaśikṣārthamaikyasvarūpaṃ vivicya darśayatīti draṣṭavyam | avasthādvayāpannacida-cidviśiṣṭavastvaikya-miti | sthūlatvasūkṣamatvarūpāvasthādvayāpannayonśridacidviśiṣṭavastunoraikyamityarthaḥ | yathā rūpasparśādīti | yathā rūpasparśavi- śiṣṭasya piṇḍatvāvasthāpannasya rūpasparśaviśiṣṭena ghaṭatvāvasthāpannennaikyam-atra ghaṭagatarūpasparśādisthāne cida-citau, piṇḍatva-ghaṭatvādisthāne avasthādvayāpannetyuktam | iyāṃstu viśeṣaḥ-brāhṛṇi cidaciddvārā avasthāyogitvam; ghaṭādisthale tu (na?) rūpasparśādidvārikāvastheti draṣṭavyam | atra ca bālatvayuvatvāvasthādvayāpannaśarīraviśiṣṭavastvaikyamanurūpo dṛṣṭāntaḥ | ata eva vakṣyati "sa evāyaṃ taruṇo'bhūt' iti | yadvā avasthādvayāpannatvaṃ cidacitorviśeṣaṇam | bhinnakālīnāvasthārūpasadvārakaviśeṣaṇāśra-yadhamryaikyamiti vakṣyamāṇagranthasvārasyāditi draṣṭavm | vastvaikyahāniriti | viśiṣṭavastvaikyahānirityarthaḥ | nanvasyāṃ yojanāyāṃ niṣkṛṣṭajagadvācijagacchabdo'dhyāhartavyaḥ ; brāhṛśabdasya ca tajjatvatallatvahetuke tadabhede sādhye sūkṣmacidacidvi-śiṣṭaparāmarśitvaṃ vakta-vyam | sarvamidaṃ sthūlaśarīrakaṃ tajjatvatallatvābhyāṃ sūkṣmaśarīrakaṃ brāhṛेtyarthasyāśrayaṇīyatvāt | tadanatve tu hetau brāhṛśabdo brāhṛtvaviśi-ṣṭaparaḥ; viśiṣṭasyāntaryāmityāt | ato brāhṛśabdavairūpyam | tajjalānityatraikasyaiva tacchabdasya janmalayayoḥ sūkṣmacidacidviśiṣṭa-parāmaśi#ॅtvam | anena tu brāhṛtvaviśiṣṭaviśeṣṭamātraparāmarśitvam | "sarvaṃ khalvidaṃ brāhṛ' iti jagadviśiṣṭasya brāhṛाbheda pratijñāya viśe-ṣaṇabhūte jagati tadanatvalakṣaṇa tadantaryāmitvarūpahetūpanyāse hetorvaiyadhikaraṇyam, brāhṛkāryatayā tadantaryāmikatayā ceti caśabdena brāhṛkāryatvatadantaryāmikatvayostadātmakatvopapādanatvaṃ ca svarasataḥ pratīyate ityetatsarvaṃ hmadi nidhāyāha -yadvā kṛtsnasya jagata iti niṣkarṣakaḥ śabda iti | nanvasmin pakṣe bhāṣye tatkāryatvamātraṃ vivakṣitam? uta tadupādeyatvam? nādyaḥ, kāryatvamātrasyāpṛtha-ksiddhatvarūpatadātmakatvāprayojakatvāt | itarathā ghaṭasya daṇḍāpṛthaksiddhatvarūpatadātmakatvaprasaṅgāt | brāhṛोpā-deyatvaṃ tu jagato nāstyeva, tadbhinnatvāt | upādānopādeyayorabhedāvaśyaṃbhāvāt | kiṃca tadupādeyatvaṃ mukhyaikyasādhakaṃ loke dṛṣṭam | tadantaryāmikatvaṃ tu amukhyaikyasādhakam | ataḥ kathaṃ dvayorekasminnaikye samuccayena sādhakatvamiti cet, ucyate- upādeyatvamevāpṛthaksiddhatvarūpata-dātmakatvasādhakam | na copādānopādeyayorabhedāt upādeyatvaṃ kathamapṛthaksiddhatvasādhakaṃ syāditi vācyam, mṛddhaṭayorabhede'pya-pṛthaksiddhi saṃbhavāt pṛthaksiddhayabhāvamātrasya abhede'pyaviruddhatvāt | na ca jagato brāhṛbhinnasya kathamupādeyatvamiti vācyam , bhāvyavasthāyogi hrupādeyam, pūrvāvasthāyogi hrupādānamityabhyupagamyate, bhāvyavasthāvattvaṃ ca jagato'pyasti; taddvārā brāhṛṇo- pyasti | ato dvayorapi pūrvāvasthāvatsūkṣmajagadviśiṣṭabrāhṛाpekṣayopādeyatvam | nanu jagato'pyuktarītyā pūrvāvasthāttvāt uttarāva-sthāyogi brāhṛ pratyapyupādānatvaprasaṅga iti cet, tasyopādānatve pramāṇābhāvāt | na ca pūrvāvasthāyogitvādanyasyopādānatvasyā-bhāvāt kathaṃ nātiprasaṅga iti vācyam , tadatiriktadharmaviśeṣasya tallakṣaṇatvāt | upādānamityabhiyuktavyavahāraviṣayatvamevopādā-natvamityevaṃrūpasya lakṣaṇasya saṃbhavāt | nanvasmin pakṣe "sarvaṃ khalvidaṃ brāhṛ' iti vākye brāhṛśabdasya brāhṛाpṛthaksiddhe lakṣaṇāprasaṅgaḥ | sarvasyāpi jagato brāhṛोpādeyatvāt brāhṛाntaryāmikatvācca brāhṛ pṛthaksiddhamityarthasyāśrayaṇīyatvāditi cet, iṣṭāpattiriti bhāvaḥ | viśiṣṭāntabhārva evaikyamityartha iti | tataśca tadātmakatvenaikyāditi bhāṣye tṛtīyārtho na vivakṣitaḥ | tadātmakatvaprayojyasyai kyāntarasyābhāvāt, tadātmakatvamevaikyamityarthaḥ iti bhāṣyābhiprāya iti bhāvaḥ | atra kecit-yathā jñānākārasvarūpatayā sarva-jīvānāmaikyam, evaṃ cidacidvastūnāṃ brāhṛṇaścaikyamekaviśiṣṭāntargatatvamityarthaḥ, "ekadhaivānudraṣṭavyam' ityuttaratra tathārthavivaraṇādi- tyeva bhāṣyārthaṃ varṇayanti | neha nānāstīti prakaraṇe śrūyate iti | kaṭhavallayamapi "yadeveha tadamutra yadamutra tadanviha' ityaikyavidhi-śeṣatvameva, "neha nānāsti' iti vākyasyeti draṣṭavyam | keṣucidvākyeṣu tasya kaṇṭhoktatvāditi | bhāṣyakṛtā keṣucidvākyeṣu samābhyadhikanibedhasya kaṇṭhoktatvāt bhāṣye keṣucidvākyeṣu chāgapaśunyāyasya kaṇṭhoktatvādi'yarthaḥ | atra bhedaniṣedhakatayodāhmata-vākyānāṃ prakāribhedaniṣedhakatvasyaiva pratipipādayiṣitatvāt tadupapādakatayā prakārabhedavidhāyakavākyamudāhmatya tena kāryabhedaprati-pādakavākyasya pradarśanaṃ kartumucitam; na tu kāryabhedavidhāyakavākyamudāhmatya tena prakārabhedavidhāyakavākyapradarśanamucitamityapari-toṣādudāhmatavākyasyaivobhayavidhabhedavidhiparatvaṃ darśayati - yadvā chāndogya ityādinā | iyaṃ śrutiriti | atra "iyam' iti vyākhyeyaṃ padam | svaniṣṭho draṣṭeti | svaniṣṭhatvena manyamāno draṣṭā svaniṣṭhatvena manyamānenakaraṇena svaniṣṭhatvena manyamānaṃ karma paśyatītyarthaḥ | kartṛkaraṇakarmasu svaniṣṭhatvabhramo bhavatīti paryavasito'rthaḥ | hetvantaramāha - asyetyukteriti | puruṣaviśeṣaṃ pratyātmatvamiti vaktu-maśakyatvāt sākṣātkārābhiprāyā evaḥ "abhūt' iti śabda bhāvaḥ | svaniṣṭhaṃ kiṃcidapi nāstītyartha iti | kutrādhi svaniṣṭhatvabhramo nāstītyarthaḥ | aditiḥ pāśāniti nyāyāditi | "aditiḥ pāśān pramumoktu' ityatra bahuvacanapratipāditamapi bahutvaṃ na vivakṣitam | evam "asmin' (etasmin) iti vibhaktivikārasūcitaṃ punapusakānyataratvamapi na vivakṣitamityarthaḥ | tathāpyasvārasyamavarja-nīyamamiti | ata eva hi daśame, "bārhaspatyaṃ grahaṃ gṛhṇāti' ityatra prākṛtagrahānuvādena devatāvidhāne teṣāṃ bahutvādekavacanamayukta- miti uddeśyagatatvenāvivakṣāyāmapyabhidhānabādho'varjanīya ityuktam | kiṃca "prāsmā aÏgna bharate' iti mantrasya sārasvatyāmeveṣṭayaṃ prātipadikārthabhūtaliṅgavirodhādapravṛttiriti navame sthāpitatvācceti bhāvaḥ | tathāpyasvārasyamiti cediti | samabhivyāhmatapadāprati-pannatvāditi bhāvaḥ | abhayahetupratiyogitvāditi | pūrvavākye'bhayahetutayā yadupanyastaṃ tadviruddhasyaiva bhayahetutvena pradarśanaucityā- diti bhāvaḥ | pūrvasiddhaikyeti | "vidlṛ lābhe' iti dhātoreva śavikaraṇapaṭhitādasya rūpasya saṃbhavāt | "vida jñāne' ityasyāvaga-tyarthasya luptavakaraṇapaṭhitatayā parasmaipaditayā cāsya rūpasyāsaṃbhavat | na ca lābhārthatve'pyaikyamidānīṃ labhata iti vaktuṃ śakyamiti śaṅkayam, aikyasya pūrvasiddhatvāditi bhāvaḥ | pratiyogitvābadhitveti | sāhityapratiyogitvavivakṣāyāṃ "ghaṭena saha bhedaḥ' iti tṛtīyā; avadhitvavivakṣāyāṃ "ghaṭādbheda' iti pañjamī saṃbabandhavivakṣāyāṃ "ghaṭasya bhedaḥ' iti ṣaṣṭhīti bhāvaḥ | ( purāṇaghaṭṭaḥ ) athapratipādanārthamiti | pūrveṇānvayaḥ | "yo māmajamanādiṃ ca vetti lokamaheśvaram | asaṃmūḍhaḥ sa matryeṣu sarvapāpaiḥ pramucyate ||' ityayaṃ śloko daśame'dhyāye | "matsthāni savarbhūtāni' ityārabhya sārdhaśloko navame'dhyāye | "ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ' iti sārdha- ślokaḥ saptame'dhyāye | "athavā bahunoktena kiṃ jñānena tavārjuna | viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat ||' iti śloko daśame | "dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca | kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate || uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhmataḥ | yo lokatrayamāviśya bibhatryavyaya īśvaraḥ || yasmāt kṣaramatīto'hamakṣarādapi cottamaḥ | ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ || yo māmevasaṃmūḍho jānāti puruṣottamam | sa sarvavidbhajati …

… māṃ savarbhāvena bhārata || iti guhratamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha | etad buddhvā buddhimān syāt kṛtakṛtyaśca bhārata ||' iti pañcadaśedhyāye | akarmavaśya iti | idamakarmavaśyatvaṃ paramatvaṃ cākṣaraśabdanirdiṣṭe muktaśarīrake bhagavati muktadvārā anveti, "mahānudāraḥ' ityādau mahatvasryodāryadvārānvayadarśanāt | na ca pāramyasvārājyayoḥ sākṣādbhagavatyanvayasaṃbhave sadvārakānvayo na yukta iti vācyam, brāhṛtvādīnāṃ, sadvārakānvayavat pāramyasvārājyayorapi prāyapāṭhāt sadvārakānvayasyaiva vaktavyayatā saṃnihitākṣaraśabda-nirdiṣṭamuktasyaiva dvāratvaucityāditi bhāvaḥ | yadvā asmin prakaraṇe brāhṛाdiśabdā na paramātmaparyantāḥ, apitu bhagavadvācitacchabda eva lakṣaṇayānaccharīraparaḥ | tataśca paramaḥ svārāḍakṣaromuktaḥ | sa eva taccharīrabhūta evetyarthaḥ | patyantararāhityavivakṣāyāmiti | bhagavato viśvapatitve kathito tasyāpi panyantaramāśaṅkaya, "ātmeśvaram' ityanena patyantaraṃ niṣidhyate | ataḥ patīśvaraśabdayoḥ tulyārthatva- miti bhāvaḥ | samāsamāduthvaṃ na saṃśayitavya (samāsāsādhutvamaśaṅkanīya)miti | utamaścāsau puruṣaśceti sāmānādhikaraṇyavi-vakṣāyām "sanmahatparamottamotkṛṣṭāḥ pūjyamānaiḥ' iti samāse uttamapuruṣa iti rūpaprasaṅgāt | "yataśca nirdhāraṇam' "pañcamī vibhakte' iti ṣaṣṭhīpañcamīsaptamīpakṣeṣu "pañcamī bhayena' ityādau uttamaśabdābhāvāt pañcamīsamāsāprasaṅgāt, ṣaṣṭhīsamāsasya "na nirdhāraṇe' iti niṣedhāt, saptamīsamāsasya ca lakṣaṇābhāvāt sādhutvasaṃśaya iti bhāvaḥ | āptatamatvācceti | "saptamī' iti yogavibhāgāt samāso bhaviṣyatīti bhāvaḥ | sāmānādhikaraṇyavivakṣāyāmeveti | "sanmahatparamottam' iti sūtreṇa samāse hi uttamaśabdasya samāsaśāstre prathamānirdiṣṭatvāt "prathamānirdiṣṭaṃ samāsa upasarjanam' ityupasarjanasaṃjñāyām "upasarjanaṃ pūrvam' ityuttamaśabdasya pūrvanipātaḥ syāt | "pañcamī' iti vā "saptamī' iti vā yogavibhāgena samāsāśrayaṇe pañcamyantasya saptamyantasya vā puruṣapadasyaiva prathamānirdiṣṭatveno-pasarjanatvāt pūrvanipātāvaśyaṃbhāvāditi bhāvaḥ | "sa sarvabhūtaprakṛtim' ityārabhya pañcaślokī ṣaṣṭhāṃśapañcamādhyāyasamāptau paṭhitā | "śuddhe mahāvibhūtyākhye' ityārabhya sapta- ślokī tasminnaivādhyāye "sa sarvabhūtaprakṛtim' ityataḥ prāk paṭhitā | "samastāḥ śaktayaḥ' ityārabhya triślokī ṣaṣṭhāṃśe satamādhyāye keśidhvajaṃ prati khāṇḍikyavacanam | "evaṃprakāram' iti ślokaḥ prathamāṃśasamāptau | "paraḥ parāṇām' ityārabhya pañcaślokī purāṇādau paṭha¬te | "prakṛtiryā mayākhyātā' iti ślokadvayaṃ ṣaṣṭhāṃśe caturthādhyāye pratisaṃcaraṇaprakaraṇe | "dve rūpe' ityārabhya sārdhaślokadvayaṃ pratha-māṃśasamāptau | "viṣṇuśaktiḥ parā proktā' ityārabhya ślokatrayaṃ ṣaṣṭhāṃśe saptamādhyāye khāṇḍikyavākyam | "pradhānaṃ ca pumāṃścaiva' ityā-rabhya "puruṣātmanaḥ' ityantaṃ dvitīyāṃśe saptamādhyāye | "tadetadakṣayaṃ nityam' ityetat prathamāṃśasamāptau | sarvāvaraṇapade karmadhārayamabhipretya vyācaṣṭe - tatsarvamatītaṃ yeneti | āvaraṇaśabdasya viṣayasāpekṣatvāt ṣaṣṭhīsamāptatayā vyācaṣṭe - yadvā sarvaviṣayajñānāvaraṇamiti | jñānamātre saṃkoco na yukta iti vyācaṣṭe - jñānaśaktayāditi | samastakalyāṇatvaṃ guṇaḥ svabhāvo yasyeti | atra bahuvrīhigarbhabahuvrīhimanāśritya kalyāṇatvarūpo guṇaḥ kalyāṇaguṇaḥ, sa ātmā svabhāvo yasyetyā-śrayaṇe'pyayamarthaḥ sidhyatyeveti vadanti | abhiprāyaviśeṣeṇeti | guṇebhyo'pi divyavigrahasyātyantābhimatatvābhiprāyeṇetyarthaḥ | abhimatyarhatvamiti | anurūpatvamityarthaḥ | ahārthe niṣṭheti | "kṛtyalyuṭo bahulam' iti bahulagrahaṇāditi bhāvaḥ | abhimata-syānanurūpatvamiti | atrābhimataśabdaḥ icchāgṛhītārthakaḥ, anurūpatvamabhimataśabdārtha iti prāgevoktatvāt | kecitu icchāgṛhī-tapadasyānurūpatvamarthaḥ, tathātva eva granthasvārasyamiti varṇayanti | tattu na samyagiva, icchāgṛhītapadasyānurūpatvārthakatvāśrayaṇā-pekṣayā abhimatyarhaśabdasyānurūpatvārthāśrayaṇasya yuktatvāt | nityecchāyā iti | tataśca nityavigrahasyāpi nityecchāgṛhītatvaṃ siddhamiti bhāvaḥ | nanu "jñānabalaiśvarya' iti nirdeṣṭavye "tejobalaiśvarya' iti nirdeśaḥ kathamityata āha-nātra kramavivakṣeti | savar-guṇasādhāraṇāviti | nanu "mahābuddhirmahāvīryaḥ' ityādau pratyekaṃ mahattvena viśeṣaṇādastu sarvatra mahattvam; tathāpi nānena vākyena sarvaguṇasādhāraṇyaṃ sidhyati, mahacchabdāt prāṅ nirdiṣṭeṣu tejobalaiśvaryeṣu mahattvānvayopāyāsaṃbhavāditi cet - na; nyāyasāmyena siddhirastītyatra tātparyāt | avidyā'smiteti | asmitāuasmitvam ahantvam | anātmanyahantvabuddhiriti yāvat | ślokopāttayoḥ rūpasvarūpaśabdayorarthamāha - rūpaṃ śarīraṃ, svarūpaṃ svāsādhāraṇamiti | sarvaṃ vindatīti vā sarvavetteti | atra "vidir lābhe' ityasya seṭtve'pi iḍabhāvaśchāndasa iti draṣṭavyam | nityamuktaviṣayānekarūpajñānādvayāvṛttiriti | aneka-nityamuktaviṣayakajñānādvayāvṛttirityarthaḥ | yadvā ajñānaṃ jñānābhāva iti | na cetarajjñānaṃ kathaṃ jñānābhāvaḥ syāditi vācyam, siddhānte bhāvasyā bhāvarūpatve virodhābhāvāt | jñānaviśeṣaṇatve vākyadvayamiti | brāhṛviśeṣaṇatvapakṣe yena jñānenāstadoṣa-tvādiviśiṣṭaṃ vastu saṃjñāyate saṃdṛśyate gāmyate vā tadeva jñānam, anyattvajñānamityekavākyatvameva | jñānaviśeṣaṇatvapakṣe tu yena jñānena paramātmā jñāyate saṃdṛśyate gamyate vā, tajjñānamastadoṣatvādiviśiṣṭam; tadeva jñānamiti vākyadvayaṃ syāt, itarathā tacchabdadvayavaiyathryaprasaṅgāt | na ca "tadeva śukraṃ tadbrāhṛ tadevāmṛtamucyate' itivat syāditi vācyam - tatrāpyagatyā vākyabheda-syābhyupagantavyatvāditi bhāvaḥ | aśabdagocarasyetyādike pūvaśrloke iti | "aśabdagocarasyāpi tasya vai brāhṛṇo dvija | pūjāyāṃ bhagavacchabdaḥ kriyate hrupacārataḥ ||' iti śloka ityarthaḥ | aupacārika ityuktamiti | nanu "śrutivākyoditaṃ brāhṛ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam | tadeva bhagavadvācyaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ || vācako bhagavacchabdastasyādyasyākṣayātmanaḥ ||' iti tatpūrvaśloke paramātmana eva prastutatayā, "aśabdagocarasyāpi' ityatra śloke tacchabdaḥ kathaṃ muktātmānaṃ parāmṛśet iti cet; satyam, "tatra pūjyapadārthoktiparibhāṣāsamanvitaḥ | śabdo'yaṃ nopacāreṇa hranyatra hrupacārataḥ ||' iti paramātmani bhagavacchabdasyaupacārikatvāsaṃbhavāt pūrvottaravākyayoḥ paramātmano bhagavacchabdamukhyārthatvapratipādanavirodhācca tacchabdasyāprastutamuktaparāmaśitrvaṃ vaktavyamiti bhāvaḥ | pratyayaviśeṣayuktasya bharateḥ svāmini rūḍhatvamiti | tṛcūpratyayaviśeṣa-yuktasyetyarthaḥ | bharateḥ svāmini rūḍhatvamityatra bharaterityetadupalakṣaṇam; bibhartervetyapi draṣṭavyam | dhātumātrasyeti | yadyapi ḍapratyayayuktasya ca ityasyaiva svāmivācitvam, na tu pratyayavinirmuktasya - tathāpi tṛcpratyayarahitasyāpītyatra tātparyam | athavā ḍapratyayasya sādhutvamātrārthatvameva | ata eva "bhakāro'thadrvayānvitaḥ' "gakārārthaḥ' ityuktamiti draṣṭavyam | pravṛttinimitte niṣkṛṣyo-cyete iti | ayamarthaḥ - atra bhaśabdasya saṃbhartṛtvabhartṛtve dve api pravṛttinimittatāparyāptyadhikaraṇe, ataḥ arthadvayānvita ityuktam | gakāre tu netṛtvādīnāṃ na pratyekaṃ paryāptyadhikaraṇatvam, apitu militānāmeva | yathā kṛtisādhyatveṣṭasādhanatvabalavadaniṣṭājana-katvānāṃ militānāṃ vidhyarthatvam | ata eva "gakārārthaḥ' ityekavacanoktiriti | kecittu saṃbhartṛtvarūpapravṛttinimitte āśrayānniṣkṛṣya itikaraṇenocyate | te ca dve iti kṛtvā arthadvayānvitaḥ ityuktam | gakārasthale itikaraṇābhāvena pravṛttinimittasyāśrayānniṣkarṣā-bhāvāt pravṛttinimittāśrayasyaiva grahaṇe tasyaikatvāt "gakārārthaḥ' ityuktiriti bhāva ityāhuḥ | dhātulīnatvāditi | yadi sopasargā-ṇāmeva kriyāvācitvam, tarhi sopasargāṇāṃ bhvādiṣu pāṭhabhāvāt dhātusaṃjñānabhāvaprasaṅgāt kvacidupasargamantareṇāpi tadarthāvagamācca dhāturevānekārthābhidhāyī; prādayastu prakaraṇādivadviśeṣasmṛtihetavo dyotakāḥ | dyotakāpekṣā ca śabdaśaktisvābhāvyāt kvacideva | yathā-hariśabdo bhekādāveva prakaraṇādisāpekṣa iti bhāvaḥ | udgamayitā gamayitā saṃgamayiteti | idaṃ ca sṛṣṭisthitilayakrameṇopāttam, na tu "netā' ityādiślokakrameṇeti draṣṭavyam | netetyanena gamayitṛśabdārtha ukta iti | rakṣakatvamuktamityarthaḥ | "adhibhūrnāyako netā' ityādo rakṣakatvasyaiva pratīteriti bhāvaḥ | gamayitā ityasya samityupasargamantareṇaiva saṃhārarthaprakāśakatvaprakāraṃ darśayati-yadvā kāra-ṇabhūtamiti | kecittu-straṣṭetyasya straṣṭṛtvamarthaḥ | gamayitetyasya gamayitṛtvarūpaṃ rakṣakatvamarthaḥ | na tayorvivādaḥ | netetyasya tu dvikarma-katvāt kāraṇabhūtaṃ svātmānaṃ kāryavargaṃ neteti saṃhartṛtvamucyate | yadvā etasyāpi netṛśabdārthapradarśakatvameveti vadanti | utpatiṃ pralayaṃ caivetyādi ślokasyeti | "utpatiṃ्ta pralayaṃ caiva bhūtānāmāgatiṃ gatim | vetti vidyāmavidyāṃ ca sā vācyo bhagavāniti ||' iti ślokasyetyarthaḥ | kathaṃ cintayitu śakyatvamityatrāheti | nanvasyāḥ "samastaśakti rūpāṇi' iti ślokena kathaṃ parihāra iti cet, atra kecit-devādisajātīyarāmakṛṣṇādivigrahasajātīyatayā sarvaśaktayāśrayaparavigrahasya cintyatvaṃ saṃbhavatīti ślokābhiprāya iti | kecittu-rāmakṛṣṇādyavatārasyaiva yogayukacintyatvam, yogayuktasya paravigrahaścintyo'stviti manyante | kecittu-paravigrahasya samastaśaktitvasarvavigrahakāraṇatvapratipādanapravṛttatvenaitacchaṅkānivartakatvābhāvādiyagavatārikā cintanīyeti manyante | līlāyāḥ paścādbhāvitvena prayojanatve (natvāt) kathaṃ hetutvamityāśaṅkayāha-tadabhisandhirheturiti | līlāśabdastadabhisandhilakṣaka iti bhāvaḥ | kiṃ prayojanamityatrāheti | līlāmātrasya prayojanatve asamañjanyāyaprasaṅgāt līlāmātraṃ na prayojanaṃ bhavitumarhatīti bhāvaḥ | paramātmanyatidiśantaṃ ślokamiti | "nanu devadatto guṇaśūnyaḥ, tadvadeva yajñadatto'pi' ityukte yajñadatte mānāntarāvagatasyānnadātṛtvā-diguṇaviśeṣasyāpi devadatte siddhayadarśanāt paramātmani mānāntarasiddhasya dharmāntarasya muktātmanyāpādane kiṃ pramāṇam? tathā hi sati vaikṛtavaiśeṣikadharmāṇāmapi prakṛtau prāptiprasaṅgāt | kiṃca "tadbhāvabhāvamāpannaḥ' ityadīnāṃ muktātmani kaṇṭharaveṇa paramātma-sādhamryapratipādakānāṃ prākaraṇikānāmeva vacanānāmupanyāsasaṃbhave paramātmasāmyākṣepakasya paramātmani muktadharmātideśakavacanasyo-panyāsaḥ śiroveṣṭanena nāsikāgrahaṇanyāyamanusaratīti cet-na; asati bādhake'syāpi nyāyyatvāt "devadatta iva yajñadattaḥ putravān' ityuktvā, "yajñadattasya catvāraḥ putrāḥ' ityukte devadattasyāpi tāvantaḥ putrā iti pratīteranubhavasiddhatvāditi bhāvaḥ | kecittu-bhāṣye "evaṃprakāram' iti ślokopanyāsaḥ samastaheyarāhityapramāṇavivakṣayaiva kṛtaḥ | tathodāhmatavacanārthānukramaṇabhāṣye, "paraṃ brāhṛ svabhāvato nirastanikhiladoṣagandham' ityādi vakṣyati | na tu "pratyastamitabhedam' ityasyārthakathanārtham | "yo māmajamanādiṃ ca' ityārabhya, "paramārthikameveti jñāyate' ityantasya bhāṣyasaṃdarbhasya sāmānyataḥ smṛtipurāṇapratipādyārthaviśeṣanirṇayamātrārthapravṛttatvena "pratyasta-mitabhedam' iti ślokaviśeṣārthanirṇayamātrapravṛttatvābhāvāt, viśiṣya teṣāṃ vacanānāmanyathākaraṇasya pūrvāttaraparyālocanayottaratra kariṣyamāṇatvāditi vadanti | saviśeṣaparatvaṃ darśitaṃ bhavatīti | nityatvavyāpakatvādīnāṃ pratipādanādasya ślokasya saviśeṣa- paratvamiti bhāvaḥ | upasaṃhārasya buddhisthatvāditi | "samastāḥ śaktayaścaitāḥ' ityādīnāṃ yogopasaṃhāragatatvenopasaṃhārasāmyena tasyaiva buddhisthatvādityarthaḥ | nivrthāpāramanākhyeyamityādineti | "nivryāpāramanākhyeyaṃ vyāptimātramanūpamam | ātmasaṃbodhaviṣayaṃ sattāmātramalakṣaṇam || praśantamanasaṃ śuddhaṃ durvibhāvyamavasthitam | viṣṇojrñānamayasyoktaṃ tajjñānaṃ paramaṃ padam || tatra jñānanirodhena yogino yānti ye layam | saṃsārakarṣaṇādete yānti nibījatāṃ dvija || evaṃprakāramamalaṃ nityaṃ vyāpakamakṣayam | samastaheyarahitaṃ viṣṇvākhyaṃ paramaṃ padam ||' iti ślokakramaḥ | evaṃ bhagavati muktaguṇātideśaḥ kṛta iti | nanu "nivryāpāram' ityādikamapi paramātmasvarūpaparamevāstu | "evaṃ-prakāram' ityapi nātideśakam | apitūktopasaṃhārarūpamevāstu | na ca pūrvatra "viṣṇoḥ paramaṃ padam' iti vyatirekapratīteḥ "evaṃprakāram' iti śloke, "viṣṇvākhyaṃ paramaṃ padam' iti pratipādanāt bhedo'vaśyaṃ vaktavya iti vācyam-"viṣṇoḥ paramaṃ padam' ityatra padaśabdasya svarūpaparatvena ghaṭasya svarūpamitivadupapatteḥ | anyathā - "śrutivākyoditaṃ sūkṣmaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam | tadeva bhagavadvācyaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ ||', "tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ |' ityādāvagateḥ | na ca pūrvaślokasyāpi brāhṛviṣayatve, "evaṃprakāramamalaṃ nityaṃ vyāpakamakṣayam' iti vyāpakatvādikīrtanavaiyathryam, vyāpakatvādīnāṃ "vyāptimātramanūpamam' ityādinokteriti vācyam-tasyobhābhyāṃ samādheyatvāt | ata eva "pratyastamitabhedam' itya-syāpi na muktaparatvam | tatra hi prakaraṇe vedāntavedyasyādityavarṇasya mūrtasya śubhāśrayatvamucyate | tatra ca mūrtasyaiva śubhāśrayatvaṃ vadatā divyātmasvarūpasyālambanatvaṃ hi prathamataḥ pratikṣeptavyam, na tu jīvasvarūpasya | paramātmano dhyeyatve siddhe paramātmanaḥ pariśuddhasvarūpe dhyeyatvacintā'vatarati | tataśca tannirākaraṇamantareṇa śuddhajīvasvarūpadhyeyatvanirākaraṇe'pekṣitaparityāgo'napekṣitasvīkāraśca syā-diti cet-na asyākṣepasya advaitaparyavasitatvena pārthakyena nirasanīyatvāsaṃbhavāt | advaitaviṣaye ca pūrvācāryaireva parākṛtatvena idānīṃ nirasanīyāṃśābhāvāduparamyate | pāṭhakramādhīnopakramatvaṃ hi mukhyaṃ, na tvarthakramādhīnamityaparitoṣādāha-yadvā prathamāṃśopakrama iti | mahāvākyasvārasyavirodha iti | "prāṇastathānugamāt' ityatra mahāvākyaviruddhaprakramasya dubarlatvapratipādanāditi bhāvaḥ | taccheṣa-bhūtastanuguṇārtho varṇanīya itīti | mukhyāyā api dīkṣaṇīyāyāḥ pradhānasomayāgavirodhāt na parvakālānugraha iti "aṅgaguṇa- virodhe ca tādathryāt' ityatra nirṇītatvāditi bhāvaḥ | upakramopakramabhūteti | vidhiśeṣabhūtasyāpyarthavādasya prakramasthatvena prābalya-mityupakramādhikaraṇe nirṇītatvāditi bhāvaḥ | praśnottaravaralābheti | "so'hamichāmi dharmajña śrotuṃ tvatto yathā jagat | babhūva bhūyaśca yathā mahābhāga bhaviṣyati ||', "devatāpāramāthryaṃ ca yathāvadvetsyate bhavān | pravṛte ca nivṛtte ca karmaṇyastvamalā matiḥ ||' ityādinā jagatsṛṣṭitatkramātatprakārādipraśnataduttaragranthanirmāṇānuguṇavaradānādyasaṃgatiprasaṅgāt | nirviśeṣaviṣayatve kimadhiṣṭhāna- miti praśnaḥ (praśnasya)nirviśeṣamadhiṣṭhānamityevottaraṃ syāditi bhāvaḥ | tṛtīyātatpuruṣāśrayaṇe ātmaśabdasya bhāvapradhānatvāśrayaṇaṃ kliṣṭam | saṃsthitaśabdasya viśiṣṭatvārthāśrayaṇaṃ ca kliṣṭam | sarvavasturūpaviśeṣaṇapratipattigauravaṃ cetyasvarasādāha - yadvā ātmatvena saṃsthitatayeti | atrātmasaṃsthita ityasya "ātmani saṃsthitaḥ' iti saptamītatpuruṣaḥ | tadarthopapādakaḥ "ātmatvena saṃsthitatayā sarvaśarīrakatvāt' ityaṃśa iti draṣyavyam | sarvaparyavasānabhūmiḥ svaniṣṭha iti chedaḥ | iti vastvapariccheda ukta iti grantha ukta-pakṣadvayaśeṣaḥ | dvividho hi vastvaparicchedaḥ, sarvavastusāmānādhikaraṇyārhatvaṃ, guṇaiḥ samābhyadhikarāhityaṃ cetyabhipretyāha - sarva-vastusāmānādhikaraṇyārhatvamityādinā samatvābhyadhikatvāsaṃbhāvadityantena | deśakālāparicchedayoḥ, "paraḥ parāṇāṃ, paramā- tmā' ityetābhyāṃ siddhatvāt nityatvavibhutvavyatiriktaguṇairityuktam | pañcakalpanānvitatvamiti | saṃjñājātiguṇakriyāvayava-lakṣaṇapañcakalpanānvitatvamityarthaḥ | śabdavācyāsta eva viśeṣaṇamiti | rūpavarṇādenirrdeśo rūpavarṇādinirdeśaḥ | ṣaṣṭhītatpuruṣaḥ | tato nirdeśaviṣayo viśeṣaṇaṃ nirdeśaviśeṣaṇamiti madhyamapadalopisamāsa iti bhāvaḥ | asmin pakṣe nirdeśaviśeṣaṇapadaṃ vyatharm, tena vinaiva tadarthapratīterityasvarasāt dvandvamabhipretyāha - yadvā rūpavarṇāditadvāciśabdarūpairiti | anityeṣu rūpādiṣu rūpādimattvābhā- vāt nānityatvavyāpakaṃ rūpādimattvamityasvarasādāha-yadvā anityatvavyāpyeti| jāyate astītyavasthādvayamiti | atra kecit-itarāṇi hi vastūni, "asti jāyate' ityādibhiḥ ṣaḍbhiḥ śabdaivryavahyiyante | brāhṛ tu "asti' iti śabdenaiva sarvadā vyavahyiyate | na tu tadvayatiriktaiḥ pañcabhirityukterucitatvādavasthādvayāparigrahe'pi na doṣa iti vadanti | auṇādikapratyayasyeti | "aṇādayo bahulam' iti bahulagrahaṇāditi bhāvaḥ | niracinodanantamiti | "satyaṃ jñānamanantaṃ brāhṛ' ityatrānantamiti śrutirityarthaḥ | paramātmaśabdasya kvacijjīve'pi prayogadarśanāditi | "abhedavyāpino vāyostathāsau paramātmanaḥ' ityādau paramātma- śabdasya kvacijjīve'pi prayogadarśanāt | "prakṛtiryā mayākhyātā' iti ślokānupanyāsenaiva "paramātmā ca sarveṣāmādhāraḥ parameśvaraḥ' iti ślokoktau jīvasyāpi parigrahaprasaṅgāt layādhārasya sākṣātparamātmana eva parameśvaratvaviṣṇunāmatvādikaṃ pratipāda-nīyamityabhipretya layādhāratvaṃ "prakṛtiryā mayākhyātā' iti pūrvaśloke varṇitam | tataśca prakṛtipuruṣau yasmin paramātmani līyete, sa paramātmā sarvādhāraḥ parameśvaro viṣṇunāmā vedāntapratipādya iti ślokadvayaikavākyatayeti bhāvaḥ | etena "līyete' ityanena kathaṃ jīva-vyāvṛttiriti śaṅkā nirastā | kāṭhinyavān yo vibhartītivaditi | "kāṭhinyavān yo bibharti tasmai bhūmyātmane namaḥ' ityatra paramātmasvarūpe bhūmidvārā kāṭhinyavadityarthaḥ | arhārthe kta iti | bahulagrahaṇāditi bhāvaḥ | etadasvarasādevāha-yadvā baddhasya sva-rūpeṇeti | baddhajātīyasyetyarthaḥ | asaṃkīrṇasvabhāvatvamuktamiti | parasparāsaṃkīrṇasvabhāvāgnijyotsnādṛṣṭāntabalena dāṣrṭāntike- 'pi tathā sidhyatīti bhāvaḥ | cidacidātmakaṃ jagaducyata iti | "gacchati u naśyati' iti vyutpattyā jagacchabdasya vināśimātra-paratvena muktaparatvāsaṃbhave'pi tulyanyāyatayā muktasyāpi grahaṇaṃ sidhyatīti bhāvaḥ | brāhṛśabdānāmekaprakāraṇasthānāmiti | "dve rūpe brāhṛṇastasya', "parasya brāhṛṇaḥ śaktistathedamakhilaṃ jagat' ityādīnāṃ brāhṛparatvāt "akṣaraṃ tatparaṃ brāhṛ' iti paraśabdasāmānā-dhikṛtabrāhṛśabdasya jīve'tyantāsvārasyācceti bhāvaḥ | nanu kṣarākṣaraśabdābhyāṃ kāryakāraṇāvasthabrāhṛparāmarśe kāryakāraṇabhāvānā-pannaparasparabhinnāgnijyotsnādṛṣṭāntāsaṃpratipattirityāśaṅkayāha-jagato jyotsnāsthānīyatvaṃ ceti | sa ceti | vyatirekanirdeśasvā-rasyabhaṅga ityarthaḥ | nanu rūpaśabdaḥ svarūpaparo'stu; brāhṛṇo dve rūpe mūrtāmūrte ityevaṃ kiṃ na syāt? tataśca na bhāvapradhānatvaṃ vivakṣa- ṇīyam, nāpi ṣaṣṭhayasvārasyamityāśaṅkayāha - bhāvapradhānatvāvivakṣāyāmiti | svarūparūpaguṇavibhūtyādiṣu svarūparūpaśabdayo-bhaidenopāttayoḥ svarūpaśabdāsvārasyaprasaṅgena rūpaśabdena svarūpaparigrahāsaṃbhavāt bhāvapradhānatvamavaśyaṃ vivakṣaṇīyam | ato mūrtāmūrta-śabdāsvārasyamiti bhāvaḥ | yadyucyeta brāhṛṇo dve rūpe iti | brāhṛṇo dve rūpe sati pratijñāya brāhṛ mūrtaṃ cāmūrtaṃ ceti kathite mūrtatvā-mūrtatve eva rūpe phaliṣyata iti bhāvaḥ | dharmiparyantakṣarākṣareti | kṣarākṣarasvarūpe te mūrtāmūrte iti sāmānādhikaraṇyaṃ na syādityarthaḥ | avasthāvadvācijagacchabdeti | "akṣaraṃ tatparaṃ brāhṛ kṣaraṃ sarvamidaṃ jagat' ityatrāvasthāvadvācibrāhṛjagacchabdayoḥ kṣarākṣaraśabda-sāmānādhikaraṇyāyogāccetyarthaḥ | śaktiśabdasya kāryavācitvāyogācceti kāryāvasthabrāhṛvācitvāyogāccetyarthaḥ | śaktiśabdasya kāryavācitvābhāve'pyupacāreṇa kāryaparatvamastvityata āha-upacārato'pīti | apṛthaksiddhakāryopayogyadravyaviśeṣaḥ śaktiśabdasya mukhyārthaḥ | aupacārikaprayoge tu kāryopayogiviśeṣaṇatvamātraṃ nimittamityarthaḥ | kecittu-atra viśeṣaṇapadamapṛthaksiddhaviśeṣaṇa- param | vāśabdaścādhyāhartavyaḥ | tataśca kāryopayogi vā apṛthaksiddhaviśeṣaṇaṃ vā śaktiśabdena vyapadeśamarhatīti vyācakṣate | mukhya-tvamasmanmata iti | mukhyakalpatvamityarthaḥ | ata evoktaṃ vedāntacāryainryāyasiddhāñjane śaktinirūpaṇe - "kṣetrajñāvidyānāṃ jagataśca parabrāhṛśaktitvavyapadeśo'pi gauṇyā lakṣaṇayā vā' iti bhāvanātritrayānvayakathanāditi | "brāhṛाkhyā karmasaṃjñā ca tathā caivobhayātmikā | sanandanādayo brāhṛn brāhṛbhāvanayā yutāḥ || karmabhāvanayā cānye devādyāḥ sthāvarāvarāḥ | hiraṇyagarbhādiṣu ca brāhṛkarmātmikā dvidhā ||' ityuktaprakāreṇa karmabhāvanābrāhṛbhāvanobhayabhāvanārūpabhāvanātritrayam | bhāvanā vāsanā saṃskāra iti (yāvaditi) draṣṭavyam | brāhṛ-śabdārthavairūpyamiti | "tapasā cīyate brāhṛ' iti muṇḍake, "yaḥ sarvajñaḥ savarvidyasya jñānamayaṃ tapaḥ | tasmādetadvrahṛ nāma rūpamannaṃ ca jāyate' ityatra brāhṛśabdaḥ pradhāne prayuktaḥ | tatraiva prakaraṇe "tapasā cīyate brāhṛ' ityatra brāhṛśabdaḥ paramātmani prayuktaḥ | idaṃ ca, "adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ', "syāccaikasya brāhṛśabdavat' ityādau spaṣṭam | sarvaśarīrasthatvasyaikasmin jīve'saṃbhāvāt jīva-mātraparatve jīvānāṃ bahutvāt bahuvacanaṃ prāpnotītyāśaṅkayāha-jātāvekavacanamiti | yathā "manuṣyaḥ sarvadeśagaḥ' ityādāviti draṣṭa- vyam | tattāratamyaṃ ceti | "aprāṇimatsu svalpā sā sthāvareṣu tato'dhikā | sarīsṛpeṣu tebhyo'nyāpyadhikā ca patatriṣu || patatribhyo mṛgāstebhyastacchakatyā paśavo'dhikāḥ | paśubhyo manujāścāpi śakatyā puṃsaḥ prabhānvitāḥ || tebhyo'pi nāgagandharvayakṣādyā devatā nṛpa | śakraḥ samastadevebhyastataścāpi prajāpatiḥ || hiraṇyagarbhaśca tataḥ puṃsaḥ śakatyupalakṣitaḥ ||' ityādinetyarthaḥ | tadvayāvṛttyarthamiti | jātitvanibandhanarūpatvavyāvṛttyarthamityarthaḥ | nanu "viṣṇuśakatyā' ityatra viṣṇurūpaśakatye- tyarthaḥ kiṃ na syādityāśaṅkayāha-anyathā śaktiḥ sāpīti | atraśabdātharmāha - kāraṇādīti | jagasya kaṇikā iti | jalasya kāraṇatvaṃ kaṇikānāṃ kāryatvamiti bhāvaḥ | prathamavyākhyānusāreṇa dṛṣṭāntaṃ vyākhyāya dvitīyavyākhyānusāreṇa vyācaṣṭe - saṃyoga-katvaviyojakatvayorveti | asmin pakṣe saktamasaktaṃ ca vibhatirusaṃyojya ca viyojya ca vibhartītyarthaḥ | pradhānapuruṣayorātmana iti | "pradhānapuruṣātmana' iti ṣaṣṭhayantametat viṣṇorityasya viśeṣaṇaṃ draṣṭavyam | adhyāhāradoṣādāha-yadvā pradhānaśabdānantara iti | "tadeva sarvamevaita'dityatra tacchabdasāmānādhikaraṇyamiti | yadyapi vyākhyeyabhāṣyakramānurodhena śarīrarūpatanvaṃśetyādibhāṣyaṃ vyā-khyāyaiva tacchabdasāmānādhikaraṇenetyetadbhāṣyaṃ vyākhyātumucitam, tathāpyudāhmatapurāṇavacanakramānusāreṇa tacchabdasāmānādhikaraṇyaṃ vyākhyātam | bhāṣyakāreṇa tu śarīratanvādiśabdānāṃ śarīratvasādhakasphuṭapramāṇatvādudāhmatapurāṇavacanakramamatilaṅdhya vyākhyātamiti draṣṭavyam | ( parodāhmatapurāṇavacanārthaḥ ) devādiśarīraṃ copādhitvena pratīyata iti | japākusumādivadātmaniṣṭhabhedādidharmāsañjakatvenopādhitvam | nanu muktānā-mupāsyatvābhāvāditi | muktātmāntarasya svāprāpyatvābhāvena tasya śubhāśrayatvasya vā yogayukcittālambanatvasya vā'pratiṣedhya- tvāt upāsakasvarūpasya ca kartṛtvādibandhāśrayatvasyāprāpyatvena śubhāśrayatvaprasakterevābhāvena tatpratiṣedhe'prasaktapratiṣedhatvāpātādayaṃ ślokaḥ paramātmasvarūpasyaiva yogayuṅgamana ālambanatvapratiṣedhakaḥ kiṃ na syādityāśaṅkaya muktāvāvirbhaviṣyataḥ svarūpasya prāpyatvenopā-syatvaprasaktisadbhāvāttasyopāsananivṛttaye'yamupadeśa ityāhetyarthaḥ | anusāndhānāṇepadeśa iti nirdeśo "maśakebhyo dhūmaḥ' itivat draṣṭavyaḥ | tathānanusandhānāyeti vā pāṭhaḥ | kecittu-tathānusandhānāya | anupāsyatvenānusandhānāyetyartha iti vadanti | asmin prakaraṇe iti vyākhyeyaṃ padam | kathaṃ viṣṇorvigrahaikadeśa iti | viṣṇoḥ śarīratayā viṣṇudhāryasya taddhārakatvāyogādityarthaḥ | śakti-tritrayasamāveśe ekaikasyā eva śakteḥ kṛtsnavigrahāśrayatvāsaṃbhavamabhipretya vigrahaikadeśāśrāyatvoktiḥ | yadvā vigraharūpo'yamekadeśaḥ paricchinnaḥ tadāśrita ityarthaḥ | nanu viṣṇoḥ śaktitrayāśrayabhūtavigrahāsaṃbhave'pi brāhṛṇastādṛśo vigrahaḥ saṃbhavediti śaṅkāmapākaroti - tadāśrayabhūto vigraha iti | parasaṃjñarūpagocara iti | "tacca viṣṇoḥ paraṃ rūpam' ityādau vyatirekinirdeśena pararūpasya viṣṇubhinnatvā- vagamāt paraśaktiśabdena pararūpasyaiva nirdeśāt "viṣṇuśaktiḥ' ityatra ṣaṣṭhīsamāsa eva yukta iti bhāvaḥ | vibhajyanirdeśaḥ kṛta iti | vibhajyasya nirdeśo vibhajyanirdeśaḥ, vibhaktavyanirdeśa ityarthaḥ | dvitīyānto vibhāgaśabdaḥ karmaṇi ghañanta ityarthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ-yadyapi pūrvavākye "mūrtāmūrtavibhāgena' ityatra vibhāgaśabdo na karmārthakaḥ, tathāpi pūrvavākye vibhāgaśabdena vibhajanasya prastutatvāt tatkarmaṇa iha dvitīyāntavibhāgaśabdena parāmarśe nānupapattiriti | kecittu nanu vibhajyanirdeśaḥ mūrtāmūrtaśabdenaiva kriyatām | kiṃ vibhāgaśabdene-tyāśaṅkayāha - mūrtāmūrtavibhāgenetyuktatvāditīti vadanti | api tu śakyatvā-bhiprāya iti | "kṛtyāśca', "śaki liṅ ca' iti śakyārthe kṛtyapratyayavidhānāt, "na tadyogayujā śakyam' iti ca pratipādanāditi bhāvaḥ | bahuvyaktikroḍīkārārthamiti | sakalavyaktikroḍīkārārthamityarthaḥ | "paraśaktirūpam' ityatra rūpapratisaṃbandhitayā paramātma-pratītau vilambādāha-paraśakatyātmakaṃ veti | mūrte bhagavato rūpe iti | "mūrte bhagavato rūpe sarvāpāśrayanispṛhā | eṣā vai dhāraṇā proktā yaccitaṃ tatra dhāryate ||' iti vacanārtha ityarthaḥ | anyatrāsyānarhatvakathanamiti | ślokāntare'syānarhatvakathanamityarthaḥ | prakaraṇasiddhimevopapādayati - anye tu puruṣavyāghretyādinā | baddhanāmeva śuddhivirahaḥ pratipādyate, na muktānāmityāśaṅkaya siṃhāvalokitakenāha - anye tviti granthe- neti | stambasamabhivyāhārāditi | nanu paryantapadavaiyathryaprasaṅgāt "stambaparyantāḥ' iti vā "stambaparyantam' iti vā rūpaprasaṅgena "stambaparyantāḥ' iti rūpāsiddheśca āṅityasya vākyasmaraṇānyatarārthakatvasyaiva yuktatayā "āṅabhividhau' ityasyāyuktatvāt tatsiddhavatkāreṇa stambasamabhivyāhārādityuktirayukteti cet, ucyate-āṅityasyābhividhyarthakatvasaṃbhave gatyabhāvakalpyasya vākya-smaraṇārthakatvasyāyuktatvāt āṅityasya brāhṛśabdena samāsaḥ | stambaparyantā iti pṛthakpadam | tataśca samabhivyāhmatastambaparyantapade stambasyābhividhitvadarśanāt ābrāhṛśabde'pyāṅabhividhāviti bhāvaḥ | bhāṣye-jagadvrahṛṇoḥ sāmānādhikaraṇyenaikyapratītereti | "jyotīṣi viṣṇuḥ' ityādinā sarvasya jagataḥ sāmānādhikara-ṇyenaikyopadeśādityarthaḥ | na śuktikāśakalena sāmānādhikaraṇyaṃ dṛṣṭamiti | "sarva jagat brāhṛ' itivat "sarvaṃ rajataṃ śuktiḥ' ityupadeśādarśanādityarthaḥ | tathā sati niṣedhavacanasyāpīti | yadi vidhivākyamapāramārthikaṃ bhedaṃ paramārthikatvena bodhayet, tarhi niṣedhavākyamapi vastutaḥ pāramārthikameva bhedamapāramārthikatvena kimiti na pratipādayedityarthaḥ | na kevalamākāradvaya iti | tvayā hi sāmānādhikaraṇyaṃ bādhasāpekṣamityucyate, mayā tu sāmānādhikaraṇyasya bādhasāpekṣatvapratiṣedhamātraṃ na kriyate, pratyuta bādhaviro-dhitvamapītyucyate | anyaravirodhe sāmānādhikaraṇyabhaṅgaprasaṅgāditi bhāvaḥ | bhāṣye - jagañjanmādikāraṇa brāhṛेtyavasite sati itihāsapurāṇābhyāmupabṛṃhaṇaṃ kāryamityayamarthaḥ "itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet' iti vākyena jñāyata iti yojanā | śrutvopabṛṃhaṇaṃ kartavyamiti "itihāsapurāṇābhyām' iti ślokāt pratīyata ityarthaḥ | na copabṛṃhaṇaṃ śravaṇānantaryaṃ nāsmādvacanāt pratīyate, śrutvopabṛṃhayedityādyaśravaṇāt "upabṛṃhayet' ityetāvata eva śravaṇā- diti vācyama, upabṛṃhaṇasya śrutārthaviśadīkaraṇarūpatvenopabṛṃhaṇe śravaṇānantaryalābhāt | tataśca, "avasite satyasmādvākyādupabṛṃhaṇaṃ kāryamiti jñāyata iti kathamucyate? śravaṇāt prāgapyasmādvākyādarthāvagatisaṃbhavāditi śaṅkā parākṛtā | kecittu pūvasrmādvākyāda-rthāvagatisaṃbhave'pyaśrutavedāntasya pravṛttyaupayikopabṛṃhaṇakartavyatājñānasyānutpatteḥ śravaṇānantarameva pravṛttyaupayikopabṛṃhaṇakāryatā-pratītirutpadyata ityartha iti manyante | bhāratādiprabandhaviśeṣaśravaṇāyeti | nanu nyāyasiddhānuvāditve kathamasya vākyasya bhāratā-diprabandhaviśeṣaśravaṇapravartakatvamiti cet - na; anuvādakasyāpyasya vākyasya "akṣairmā dīvyaḥ kṛṣimit kṛṣasva' iti vākyavat svābhāvikapravṛttiviṣayavimukhīkaraṇadvāreṇa pravṛttyupayogādadoṣāt | nanvevaṃ tarhīti | "māmayaṃ pratariṣyati' iti dṛṣṭārthatvaprati-pādanamanupapannamiti śaṅkārthaḥ | tataśca dṛṣṭādṛṣṭarūpobhayavidhapratikṣepakatvaṃ viruddhamiti na mantavyam | "kiṃ te kṛṣvanti kīkaṭeṣu gāvaḥ' ityāderayamarthaḥ- he maghavan kīkaṭadeśeṣu te gāvaḥ kiṃ kurvanti, na kacidapyupakāraṃ kurvantītyarthaḥ | tadevopapādayati - āśiraṃupravagyārthaṃ payaḥ na duhanti, ghamryaṃ pravagryārthaṃ ghṛtaṃ na tāpayanti, dharmopayuktaṃ kṣīraṃ na prayacchanti taddeśasthānāṃ nāstikatvāt | pramagandasya kīkaṭādhipateḥ rājñaḥ vedaḥ dhanaṃ naicāśākhaṃ nīcāśakhinagarastham ābhara randhaya vardhaya-iti | ayamarthaḥ drāk pratīyate | atra pramagandanāmakarājavṛttāntapratipādane nityāyāḥ śruteranityārthapratipādakatvenāprāmāṇyaprasaṅgāt pramagandaśabdena prakṛṣṭaṃ dhamaṃ māmāgamiṣyatīti pramaganda iti vyutpattyā vārdhuṣikaḥ pratipādyate | naicāśākhaśabdena ṣaṇḍasaṃbandhidhanaṃ pratipādyate | evaṃ ca sati bārdhuṣikādīnāṃ pravāhato nityatvāt nānityārthasaṃyogavirodhaḥ | tathaiva "ahalyāyai jāra' ityatrāpi ahni līyate ityahalyā rātriḥ, tasyā jāro jaraṇahetuḥ sūryaḥ ityādirevārthaḥ | ato nānityārthasaṃyogavirodhaḥ | evaṃ ca sati śabdasāmyāt pramagandāhalyādivṛttāntaḥ sphuratīti cet-so'vivakṣita eveti mīmāṃsakānāṃ sthitiḥ | tadvadeva vedāntabhāgeṣvapi nārāyaṇaparabrāhṛाdiśabdapratipannārtheṣu devatā-viśeṣādiṣvavivakṣitārthatvaśaṅkāvyudāsārthamupavṛṃhaṇaṃ kāryamiti praghaṭṭārthaḥ | "paḍhai parāsarasaddaṃ sovi juā sarasakavvadullalio | ahṛो kālassa gaī ahṛेvi ṇia paiṃ gamia ||' chāyāu paṭhiti parāśaraśabdaṃ so'pi yuvā sarasakāvyudarlalitaḥ | aho kālasya gatiḥ vayamapi nijaṃ patiṃ gamitāḥ || iti paṭha¬te | idaṃ cāsatkāvyālāpapravaṇasyopapatteḥ kālaviśeṣe viṣṇupurāṇapāṭhabaddhādaratāmātmanaśca svairavihāranivṛtiṃ्ta ca smṛtvā vismitāyāḥ kasyāścidvacanam | ato'nyārthapravṛttatvamasyeti draṣṭavm | nanu parāśarapurāṇe'pi parāśaraśabdaśabdo bhavatyeva | tatra cāmūlāgraṃ śivapāramyameva pradaśrya (dṛśya)ta iti cet -na ; tasmin viṣṇupurāṇa iva parāśaraśabdaśabdaprasiddhayabhāvena ślokastha-parāśaraśabdaśabdena viṣṇupurāṇasyaiva vivakṣitatvāditi bhāvaḥ | ( viṣṇupurāṇaprāśastyam ) agneḥ śivasyeti | "saṃkīrṇāḥ sāttvikāścaiva rājasāstāmasāstathā | kalpāścaturvidhāḥ proktā brāhṛṇo divasāśca te ||' iti kalpānāmeva sāttvikādivibhāgakathanāt "sāttvikeṣvatha kalpeṣu' iti darśanāt "tāmaseṣu, rājaseṣu' ityetatsarvaṃ kalpaviśe- ṣaṇam | tataśca tāmaseṣu kalpeṣu prakītirtaṃ brāhṛṇā agniśivamāhātmyaṃ, rājaseṣu kalpeṣu brāhṛṇo māhātmyaṃ proktaṃ vidurityarthaḥ | yasmin kalpe tu ityasyāyamarthaḥ- uttarārdhe tasya tasyeti śravaṇāt yasya yasyānyādeḥ purāṇaṃ māhātmyapratipādakaṃ yat proktaṃ, tasya māhātmyaṃ māhātmyasya pratipādakaṃ taditi, taditi padamadhyāhatavryam, pūrvatra yatproktamiti śravaṇāt | tasya tasya māhātmyapratipādakaṃ tatpurāṇam, tat tatsvarūpeṇa tasya kalpasya svarūpameva svarūpaṃ yasya; sāttvikatvādikaṃ hi kalpasya svarūpam; sattvādiguṇapracureṇa brāhṛṇā vaṇryata iti phalitārthaḥ | tataśca tamaḥpracureṇa brāhṛṇā agniśivamāhātmyaṃ vaṇryate, rajaḥpracureṇa brāhṛmāhātmyaṃ, sattvapracureṇa viṣṇumāhātmyamiti phalitārtha iti draṣṭavyam | kecittu "yasmin kalpe tu yatproktam' ityatra yaddaivatamadhikṛtya purāṇaṃ pravṛttam, tasya māhātmyaṃ tatsvarūpeṇa vaṇryata ityartha iti vadanti | anye tu "tatsvarūpeṇa' ityatra taditi pṛthak padam | yasm#ि kalpe yatpurāṇaṃ proktaṃ tasya tanmāhātmyaṃ tasya svarūpeṇa vaṇryata iti yojanā | evaṃ hi tasya tasyeti ṣaṣṭhayantadvayasāphalyam | tasya ca svarūpamasādhāraṇā- kāraḥ sattvarajastamāṃsyeva | tataśca sattvarajastamobhirvaṇryata ityartha iti vadanti | nanu- "tatraste kāraṇātmāno jātāḥ sākṣānmaheśvarāt | brāhṛṇā sarge haristrāṇe rudraḥ saṃharaṇe punaḥ || tathāpyanyonyamātsaryādanyonyātiśayārthinaḥ | tapasā toṣayitvā tu pitaraṃ parameśvaram || kalpāntare'sṛjadvrahṛा viṣṇurudrau jaganmayaḥ | kalpāntare tathā viṣṇubrrāhṛrudrau tathā haraḥ || nānena teṣāmādhikyaṃ nyūnatvaṃ vā kathaṃcana | tattatkalpāntavṛttāntamadhikṛtya maharṣibhiḥ | tāni tāni praṇītāni vidvāṃstatra na muhrati ||' iti purāṇavacanānusāreṇa tattatkalpavartipāramārthikavṛttāntapratipādanamukhena sakalapurāṇaprāmāṇyapratipādanaparamidaṃ vacanaṃ kiṃ na syāt? "tasya tasya tu māhātmyam' ityatra yasmin kalpa iti pūrvanirdiṣṭakalpaparāmarśasyocitatayā kalpasaṃbandhimāhātmyameva tatsvarūpeṇa tatkalpapravṛttapurāṇasvarūpeṇa vaṇyarta iti vaktuṃ śakyatvāditi cet-na; "trayaste kāraṇātmanaḥ' iti ślokasya pūrvairanu-dāhmatatvena prāmāṇyasya niścetumaśakyatvāt | yasmin kalpe yat purāṇaṃ proktam, tasya kalpasya māhātmyaṃ tena purāṇena vaṇryata itya- sya vivakṣitatve tatsvarūpeṇa vaṇryata ityasyāyuktatvācca yathokta evārthaḥ | anyathājñānaviparītajñāneti | anyathājñānaṃ dharmānyathābhāvajñānam | viparītajñānaṃ dhamryantarajñānam | kecittu ime saṃ-sargāropatādānyāroparūpe, dhamryaṃśe bhrānterabhāvāditi vadanti | sattvaṃ laghu prakāśakamiti | "guruvaraṇakameva tamaḥ' ityatra evakāraḥ sarvatra saṃbadhyate, sattvaṃ laghu prakāśakamiṣṭaṃ sāṅkhayācāryaiḥ | udgamanahetuḥ gauravapratidvandvī hi dharmo lāghavam, yato'gnerūdhrvajvalanam, yato vāyostiryaggamanaṃ ca | tacca lāghavaṃ karaṇānāṃ cakṣurādīnāṃ svasvaviṣayapravṛttau hetuḥ | ataḥ prakāśakaṃ bhavati | taddhi sattvaṃ svayamakriyatvāt svakāryaṃ prati avasīdati | tacca rajasā upaṣṭabhyate pravatyarte | ataḥ pravartakatvadrajaḥ upaṣṭambhakam | tatra ca hetuśca- latvaṃ | yataḥ svayaṃ calasvabhāvaṃ bhavati, ataścācalaṃ calayadrajaḥ pravartakam | tādṛśaṃ ca rajo guruṇā āvṛṇvatā ca tamasā tatra tatra pravṛttipratibandhakena kvacideva pravatryata iti "guru varaṇakameva tamaḥ' ityucyate | varaṇakaṃ niyamanaheturityarthaḥ | sattvarajastamasāṃ prakāśapravṛttiniyamārthatvātsattvasya prakāśakatvam, tamasaśca gurutvena karaṇamāndyahetutvaṃ ca siddhamiti bhāvaḥ | tasmānnāsya vacana- syeti | vastutastu sāttvike gāruḍapurāṇe'sya vacanasyopalambhādetasya tāmasamātsyapurāṇavacanasya prāmāṇyāsiddhāvapi na kṣati- riti draṣṭavm | anena vacanena sattvādimūlatva iti | nanvevaṃ dvaitādvaitagrāhipramāṇāvirodhe'pi "janai svakarmāstimitātmaniścayaiḥ', "tato hi śailābdhidharādibhedān' ityādipramāṇānusārāt dvaitajñānasya sarvasyāpi doṣamūlatvaniścayasaṃbhavāt dvaitagrāhipratyakṣasyā-dvaitaśrutiparipanthitvaṃ na syāditi cet-na; teṣāṃ vacanānāṃ bhedepratyakṣāderdoṣamūlatvapratipādakatvasyādyāpyasiddheḥ | "na hretasmāditi netyanyatparamasti' iti | asyāyamarthaḥ-"athāta ādeśo neti neti' ityevam, itinetiśabdanirdiṣṭādetasmād brāhṛṇo'nyatparaṃ nāstīti | kāraṇavāciśivādiśabdānāmiti | "yadā tamastanna divā na rātrirna sanna cāsacchiva eva kevalaḥ', "śiva eko dhyeyaḥ' ityādīnām "ākāśādeva samutpadyante' ityādivākyatulyayogakṣematvāditi bhāvaḥ | daśa sāhastrasaṃmitamiti | ṣaṭsāhastraprati-pādakavacanavirodhastu vṛttabhedādinā, ādhikyamātraparatayā vā, saṅkhayāyā avivakṣitatvena vā samādheyaḥ | āśritetyānṛśaṃsyata iti | svayamāśritā | (?) ato rāmasya svasyāmanṛśaṃsateti sītāvacanāditi bhāvaḥ | tatrāpi yato yatheti padayoriti | "yato yathā babhūva' ityatreva "yato yathā bhaviṣyati' ityatrāpītyarthaḥ | praśnāntaravyavadhāneneti | idamupalakṣaṇam; "yataścaitaccārācaram' iti caśabdādīnāmapīti draṣṭavyam | ātmatayā hi vyāptiriti | yadyapi "yanmayam' iti mayaḍarthaprācuryabalena vyāpakatvamātraṃ sidhyet, nātmatvam, athāpi sṛṣṭilayasamabhivyāhārāt sthitihetovryāpakasyaiva praṣṭavyatayā ātmatvasiddhiriti bhāvaḥ | nanu yasya yathotpa-ttisthānatvaṃ tasya tathā layasthānatvaṃ ca siddhamiti layasthānatatprakārapraśnāvayuktāvityatrāha-layasthānapraśna iti | sadvārakatvā-dvārakatveti | sadvārakatvaṃ siddhānte; advārakatvaṃ yādavabhāskaramatayoḥ; kāryabhramanivṛttirūpatvaṃ śaṃkaramata iti vibhāgo draṣṭavyaḥ | sa ca kartṛbhedaśaṅkānibandhana iti | loke utpādakasaṃhatrrorbhedadarśanāditi bhāvaḥ | "yatpramāṇāni bhūtāni' ityādipraśnaślokānāṃ bhāṣye kaṇṭhato'nupādāne hetumāha-svarūpapraśnaślokadvayamiti | sthitilayayorakarmakatvāt "sthitilayakarmabhūtam' ityuktirasaṃgatā syādityāśaṅkayāha - sthitilayaśabdābhyāṃ rakṣāsaṃhārau vivakṣitāviti | idamiti padaṃ vyācaṣṭe-sāmānādhikaraṇyapratipannami- tyartha iti | atra kecit-"idaṃ ca tādātyam' iti bhāṣye idaṃśabdasya sāmānādhikaraṇyaparatvaṃ yuktam | tādātmyaśabdaśca tatprati-pādakasāmānādhikaraṇyapara eva vyākhyātumucitaḥ | tadātmyapratipādakaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ jagadantaryāmiṇo jagacchabdārthasya tacchabdārthasya paramātmanaścaikyanibandhanam; na tu vyāpyavyāpakayorjagadvrahṛṇauraikyanibandhanam | "yanmayam' iti praśnottaratvāt "jagacca saḥ' iti sāmānādhikaraṇyasyeti yojanaiva svarasataḥ pratīyate | yadi ca tādātmya śabdaḥ sāmānādhikaraṇyapratipannaikyaparaḥ, tadā "na tu vyāpyavyāpakayorvastvaikyakṛtam' iti bhāṣyasyāsvārasyam | na hi tādātmyalakṣaṇasyaikyasyaikyanibandhanatvaśaṅkāsti | ata-stādātmyaśabda eva sāmānādhikaraṇyaparatayā yojanīyaḥ | ṭīkāyā api tatraiva tātparyamiti vadanti | vyāptimātreṇa tādātmyaṃ na dṛṣṭamiti | "gamanaṃ ghaṭaḥ' iti sāmānādhikaraṇyaṃ na dṛṣṭamityarthaḥ | na tvaikyamiti bhramitavyam, śarīrātmanorapi tādātmyalakṣaṇaikyā-bhāvāditi draṣṭavyam | śrutisiddhatvāditi bhāva iti | vyāpyatvavyāpakatvarūpaviruddhadharmādhyastayoraikyāsaṃbhavāditi bhāvaḥ | brāhṛा- jñānavādino'bhimatamiti | yadyapi vikārārthatvamapyabhimataṃ, tathāpi yata ityanena siddhatvādidameva tasyābhimatamiti bhāvaḥ | nanu tvanmate'pi mayaṭaḥ prācuryārthatvāśrayaṇamātreṇātmatvaparyantārthālābhāt tatkalpane ca pratipattigauravāt mayaṭo nirarthakatvamaviśi-ṣṭamityata āha-śrutārthasvīkāreṇeti | asādhāraṇaṃ dūṣaṇamāheti | arthavattve saṃbhavatyānarthakyāśrayaṇamanyāyyamityasya bhedābheda-vādisādhāraṇatvāditi bhāvaḥ | nanu "viṣṇurevetyuttaramabhaviṣyata' iti bhāṣyamayuktam | kimatra jagatpadaṃ na prayoktavyamityabhiprāyaḥ? uta evakāraḥ prayoktavya iti? na prathamaḥ, "jagat kim?' iti jagaddharmikapraśne uttarasyāpi jagaddharmikasyaivocitatvāt | nāpye-vakāraprayogaḥ, "sarvaṃ vākyaṃ sāvadhāraṇam' iti nyāyena siddheḥ | kiṃca jagadviṣṇurevetyuttaraṃ cāsaṃgatam | na hi śuktireva rūpyami- tyuttaraṃ kvacid dṛṣṭacaramityāśaṅkaya mithyaivetyuttaramabhaviṣyat, na tu viruddhākāradvayasāmānādhikaraṇyeneti bhāṣyatātparyārthaṃ hmadi nidhāyāha-svārthikatvapakṣa ityādinā | anyatarākāropasthāpaka iti | satyatvamithyātvayoranyatarākāropasthāpaka ityarthaḥ viṣṇurityanyatarākāropasthāpakaśabda iti | "viṣṇureva' iti bhāṣye viṣṇuśabdasya na viṣṇutve tātparyaṃ, kiṃtu satyatvamithyā-tvayoranyatarākāre tātparyamityarthaḥ | prabhūtaṃ pracuramityartha iti | yadyapi kāśikāyām, "prācuryeṇa prastutaṃ prakṛtam' iti vyākhyātam | tadvayākhyātrā hāradattenāpi, "yadyapi prastutamātraṃ vakti prakṛtaśabdaḥ-tathāpīha vacanagrahaṇādayaṃ viśeṣo labhyate | vacanagrahaṇaṃ hi yā- dṛsya prakṛtasya loke mayaṅvacanaṃ pratyāsannaṃ tatra yathā syādityevamartham' ityuktam-tathāpyasya tato'pi sundaratvādidameva jyāya iti dhyeyam | śaṅkate-yanmayamityasyeti | ākāradvayopasthāpakasāmānādhikaraṇyasyottaratvāyogāditi | yadyapi "jaga- nmithyā' ityākāradvayopasthāpakasāmānādhikaraṇyasyottaratvaṃ saṃbhavati-tathāpi jagat viṣṇureveti sāmānādhikuraṇyasyottaratvaṃ na saṃbhavatītyatra tātparyam | na tu tasya śarīrātmabhāvanibandhanatvāyogāditi | svārthikatvamapāstamiti pūrveṇānvayaḥ | sāmānādhi-karaṇyasya śarīrātmabhāvanibandhanatvāyogaprasaṅgāt svārthikatvaṃ nāpāstam, yena śarīrātmabhāvanibandhanatvasyādyāpyasiddhatvāda-nyonyāśrayaḥ syādityarthaḥ | arthavirodha iti | jaḍājaḍayoraikyavirodha ityarthaḥ | yanmayamityuktapraśnasyottaratvānupapattiśceti | mayaṭo'rthavattvāya vikāraprācuryayoreva praṣṭumucitatvāditi bhāvaḥ | nanu na mayaḍavaiyathryaṃ, yanmayamiti vikārapraśnasaṃbhavādityāśaṅkayāha- yata ityupādānasya pṛṣṭatvāditi | "nikhilaheyapratyanīkatā ca bādhyeta', "sarvāśubhāspadaṃ ca brāhṛ bhavet' ityanayoḥ paunaruktayaṃ pariharati-satyasaṃkalpetyādineti | asaṃkocādekenaiva padenobhayadoṣaprasaṅgoktisaṃbhavādanyathā paunaruktayaṃ pariharati-yadvobhaya-liṅkakatvahānirityādinā | nanu "sthāpayiṣyate' ityarthe kathaṃ "sthāpyate' ityasya sādhutvamityata āha-anantarabhāvitvāditi | "vartamānasāmīpye vartamānavadvā' ityanuśāsanāditi bhāvaḥ | saptaślokī namaskāraviṣayāmiti | "avikārāya śuddhāya nityāya paramātmane | sadaikarūparūpāya viṣṇave sarvajiṣṇave || namo hiraṇyagarbhāya haraye śaṃkarāya ca | vāsudevāya tārāya sargasthityantakarmaṇe || ekānekasvarūpāya sthūlasūkṣmātmane namaḥ | avyaktavyaktarūpāya viṣṇave muktihetave || sargasthitivināśānāṃ jagato yo jaganmayaḥ | mūlabhūto namastasmai viṣṇave paramātmane || ādhārabhūtaṃ viśvasyāpyaṇīyāṃsamaṇīyasām | praṇamya sarvabhūtasthamanantaṃ puruṣottamam || jñānasvarūmatyantanirmalaṃ paramārthataḥ | tamevārthasvarūpeṇa bhrāntidarśanataḥ sthitam || viṣṇuṃ grasiṣṇuṃ viśvasya sthitisarge mahāprabhum | praṇamya jagatāmīśamajamakṣaramavyayam ||' iti saptaślokī | vistararūpatvaṃ ca siddhamityartha iti | "ataḥ' ityasya "saṃgraheṇoktaṃ vistareṇa vaktum' ityanena saṃnihitenaivānvaya iti bhāvaḥ | vistararūpatvaṃ siddhamityartha ityuktistu anvayaphalitārthābhiprāyeti draṣṭavyam | bāhrasthitipraśnasya ceti | mātāpitrā-dikriyamāṇasthitipraśnasya cetyarthaḥ | kaṇṭhoktārthasyeti | ātmatvasyetyarthaḥ | vakṣyamāṇamahāvistarasyeti | atra prathanasya śabda-dvārakatvāt "prathane vāvaśabde' iti śabdaviṣaye ghañaḥ pratiṣedhāt vistaretyuktiḥ | īkṣatyānandamayeti | pūrvārdhena īkṣatyānandamayādhi-karaṇārthabhūtaprakṛtijīvavailakṣaṇyamuktam | …

… "sadaikarūparūpāya' ityantarādityāvidyārtha ukta iti bhāvaḥ | nṛpanabhovyāvṛttiriti | viṣṇupadena nṛpavyāvṛttiḥ, savarjiṣṇupadena nabhovyāvṛttiścetyarthaḥ | sarvajiṣṇupadasya niyantarisvārasyābhāvādvayāptibalādeva niya-manasyārthasiddheśca jiṣṇupadaṃ vyāpyagatadoṣāspṛṣṭatvaparaṃ vyācaṣṭe-yadvā viṣṇuśabdenaiveti | kathaṃ viṣṇoḥ kāraṇatvamiti | yadyapi "avikārāya' iti śloke jagatkāraṇatvaṃ noktam-tathāpi "viṣṇoḥ sakāśādudbhūtam' iti tatpūrvaśloke kāraṇatvasyeritatvāt tathoktamiti draṣṭavyam | viṣṇvākhyāvatāravigrahadvāreti | vigrahaviśeṣadvāretyarthaḥ | devamanuṣyādiśabdavyapadeśavaditi | rāmādivi- graheṣu sattvādiguṇapariṇāmaviśeṣabhūtamanuṣyatvābhāve'pi manuṣyasaṃsthānasajātīyatayā "rāmo manuṣyaḥ' iti vyapadeśavat bhagavaccha-ktibhūtajīvātmabhiḥ atmatvena sajātīyatayaupacārikaḥ śaktiśabdasya vyapadeśa upapadyata iti bhāvaḥ | kecittu-śaktiśabdasyaupa-cārikatvamamṛṣyanto devādiśarīrakatayā devādiśabdavācyatvavat śaktibhūtajagaccharīrake tasmin śaktiśabdavyapadeśo mukhya itya- bhiprāya iti varṇayanti | "ekānekasvarūpāya sūkṣmasthūlātmane namaḥ' iti vaktavye "sthūlasūkṣmātmane namaḥ' ityuktirayuktetyā- śaṅkayāha-dhīsthāmiti | anekaśabdasyātyantasaṃnihitatvāditi bhāvaḥ | aṇḍāntarbhūtasargāderiti | "sargasthityantakarmaṇe' ityu-ktatvādityarthaḥ | aṇḍabahirbhūteti | "viṣṇuṃ grasiṣṇuṃ viśvasya sthitisarge mahāprabhum' iti vakṣyamāṇatvādityarthaḥ | nanu "ādhārabhūtaṃ viśvasya' ityuttaraśloko vā kālaparaḥ kiṃ na syādityāśaṅkayāha - uttaraślokaḥ samaṣṭijīvapara iti | avacchedakatayā avacche- dyatayā ceti | jagataḥ kālaparicchedyatvāt kālasyāvacchedakatvaṃ nimeṣādibhiḥ paricchinnatvādavacchedyatvamapyastīti bhāvaḥ | bhava- tīti bhūtamiti | akarmakatvāt kartari kta ityatra tātparyam, na tu vartamānatve'pīti draṣṭavyam | kṣetrajñāvyaṣṭiviśiṣṭamiti | "jñānasvarūpam' iti ślokasyāyamarthaḥ-jñānasvarūpamujñānasvarūpajīvaśarīrakamityarthaḥ | atyantanirmalatvādikaṃ ca jīvadvārā viśeṣaṇam | yathā "mahodāraḥ, mahāprājñaḥ' ityādau mahattvasyaudāryajñānadvārānvaḥ | na ca sākṣādevānvayo'stviti vācyam, paramā- tmani sākṣānnirmalatvasya "avikārāya śuddhāya' ityādivākyapratipannatvāt sarvajñe tasmin bhrāntidarśanataḥ sthitatvasya ca sākṣāda saṃbhavāt sadvāraka vaktavya iti | yadi nirviśeṣajñānasvarūpabrāhṛाdhiṣṭhānabhramapratipādanaparaṃ śāstramiti bhāṣye śāstrapadasya "jñānasvarūpam' iti śloka-mātraparatvamabhipretya tasya paroktārthaparatve upasaṃhāravirodhapratipādanaparatayā yadītyādibhāṣyaṃ vyākhyāya śāstraśabdasya ekaśloka-mātraparatvamanucitamiti matvā pravartiṣyamāṇapraśnottarānupapattiparatayā vyācaṣṭe-yadvā śāstrārambhopayogīti | svayaṃ nirguṇa iti chedaḥ | karmavaśyatvakarmasaṃbandhārhatvayoḥ paryāyatvaṃ pariharati-akarmavaśyatvaṃ muktasyāpītyādinā | brāhṛṇa eva vastutvāt brāhṛṇaḥ śaktaya iti nirdeṣṭavye brāhṛṇo bhāvaśaktaya iti nirdaśo na yukta ityāśaṅkayāha-nirdeśo brāhṛtādātmyamiti nirdeśavaditi | brāhṛा-tmakamiti vaktavye brāhṛśabdanirdiṣṭasya punarapi tacchabdena parāmarśavadityarthaḥ | tādātmyaśabdasyābhedaparatvāt brāhṛtādātmyamityatra nānupapatti;, prakṛte tu, "brāhṛṇo bhāvaśaktaya' ityukte bhāvasya brāhṛṇa ityartho na labhyate, na hi ghaṭasya bhāvarūpamityukte bhāvasya ghaṭasyetyartho labhyate iti cet-satyam, samāsaikadeśasya nānyaviśeṣaṇatvaṃ, tathāpi "śivasya bhāgavataḥ' ityukte śivasya bhagavattva-lābhavat brāhṛṇo bhāvaśaktaya ityukte arthāt brāhṛṇa eva bhāvarūpatvaṃ paryavasyatīti bhāvaḥ | etadasvarasādevāha-yadvā brāhṛṇo bhāva-śaktaya iti | atatparyanto mithyetyartha iti | tvameva svaniṣṭhaḥ | tvadanyaḥ svaniṣṭho nāstītyarthaḥ | tataśca paramārthaśabdaḥ svaniṣṭhaparaḥ | paramaḥuutkṛṣṭo'rthaḥ paramārthaḥ | svatantra iti yāvat | vyāpyatvasahacaritaṃ hīti | vyāpyatvaviśeṣitamityarthaḥ | śarīralakṣaṇa-dyotakamiti | yasya cetanasyetyuktaśarīralakṣaṇadyotakamityarthaḥ | jagaccharīraketi saṃbuddhiḥ | atatparyantasyeti | ataccharīraka- syetyarthaḥ | paramārthaśabdasya paramaprayojanavacanasaṃbhave svaniṣṭhavastuparatvamayuktamityasvarasādāha-yadvā ekaśabdaḥ prādhānyapara iti | asahāyapadavyavacchedyaṃ hīti | nanvanyapradhānāsahāyasaṃkhyāsādhāraṇavācina ekaśabdasyāsahāyapadavyavacchedyamarthāntaramapi saṃbhavati, na tu pradhānatvameveti kathamidamasahāyapadamekaśabdasya pradhānārthakatvaṃ jñāpayediti cet-na | "asahāye' iti viśeṣaṇasyārthāntarasaṃbhava-mātrasūcakatvāt | "ṣṇāntā ṣaṭ' iti sūtre mahābhāṣye "ekaśabdo'yaṃ bahvarthaḥ | astyasahāyavācī-ekāgnayaḥ ekahalaḥ iti | asti saṃkhyārthaḥ-ekaḥ dvau bahava iti | astyanyārthe vartate-prajāmekā rakṣatyūrjamekā' ityukteḥ | "eke mukhyānyakevalāḥ' iti nighaṇṭū- kteśceti bhāvaḥ | bhāṣye "tvadātmakamevedaṃ sarvamiti tvadanyaḥ ko'pi nāsti' ityuktamayuktam, tadātmakasyaiva jagatastadanyatvādi-tyāśaṅkaya śeṣapūraṇena vyācaṣṭe-tvadanyo'tvadātmaka iti | atvadātmakaḥ | svaniṣṭha ityarthaḥ | nanu ślokārdhaikadeśaścoktārthopapādaka ityāhetyavatārikā na yuktā, "ata idamucyate' ityādibhāṣyeṇa ślokārdhaikadeśaśabdavivakṣitasya mahimaśabdamātrasyopapādakatvā-kathanāt, sarvavyāpterapyupapādakatayopanyāsādityāśaṅkayāha-mahimno vyāptirūpatvāditi | sarvamithyātve sarvavyāptirnopapadyata iti na bhāṣyābhiprāyaḥ | apitu sarvavyāptirvā bhavatu; yakiṃcidvayāptirvā bhavatu; anyat vā bhavatu | na tasya mahimatvapratipādana-mucitamityatraiva bhāṣyasaṃrambha iti bhāvaḥ | prayuktapadāvivakṣākathanamasvarasamityāśaṅkayāha-yadvā vyāpteruktārthopapādakatvamiti | bhāṣye-na kevalaṃ vastutastvadātmakaṃ jagat ityata ūdhrvaṃ "tatra' iti śabdo'dhyāhartavyaḥ | tataśca vastuto yat tvadātmakaṃ jagat tatretyarthaḥ | etena "vastutastvadātmakaṃ jagat' ityasyāṃśasya bhrāntidarśanākārapradarśakatvāsaṃbhavāt "vastutastvadātmake jagati' "vastutastvadātmakasya jagataḥ' iti vā ṣaṣṭhīsaptamyanyatarāntatayā nirdeśa evocitaḥ, nānyatheti śaṅkā parākṛtā | māmebhyaḥ parama-vyamamityatreti chedaḥ | nanvaparokṣasya dehātmabhramasya śāstrajanyajñāneva parokṣeṇa bādhābhyupagame dvaitagrāhipratyakṣasyāpi śāstrajanya- jñānena bādhaḥ kiṃ na syāditi śaṅkām, sādṛśyādirūpabhramahetvabhāvāt kathaṃ dehātmabhrama iti śaṅkāṃ ca pariharan dehātmabhramamupapādayati-dehātmabhramaśca saṃsargakṛta iti | yathā "jalamuṣṇam' iti pratyakṣaṃ tejodravyasaṃparkāt doṣasāhityāt śaṅkitadoṣaṃ sat jalasya śaitya-svabhāvatvagrāhakaśāstreṇa bādhyate ityarthaḥ | (bhāvaḥ) | na caivaṃ brāhṛprapañcayorapyupādānopādeyabhāvena parasparasaṃsṛṣṭatayā brāhṛgatasattva-pratītiḥ prapañce kiṃ na syāti vācyam, brāhṛsaṃsagasryaiva doṣatve advaitaśāstramasadeva apramāṇameva avyāvahārikameva sattvena pramāṇa- tvena vyāvahārikatvena ca gṛhrata iti śaṅkitadoṣatayā tadapi na bādhakaṃ syāt | kiṃ ca prapañcasya sattvābhāve brāhṛsaṃsargasyāpyasaṃbhavena tasya doṣatvābhāvādityanyatra vistaraḥ | anubhavasādhanayogayogyeti bhāṣyam | anubhavasādhane dhyānayoge yogyāni pariśuddhāni manāṃsi yeṣāṃ te tathoktāḥ | yogyatāyāṃ ca pariśuddhirhetuḥ | pariśuddhau ca karmayogo heturityevaṃparatayā vyākhyāyayogayogyetyatra tṛtī-yātatpuruṣo vivakṣitaḥ | yogaśabdaśca karmayogaparaḥ | yogyatāpariśuddhayośca bhedābhāvāt pūrvavattayorhetuhetumadbhāvaśca na vivakṣitaḥ | yogyapariśuddheti vyapadeśaśca "ghaṭajananayogyadṛḍhadaṇḍaḥ' itivadupapanna ityabhiprayannāha-yogena yogyatā pariśuddhiriti vārtha iti | akhilajagacchabdenācidrūpaṃ jagadvivakṣitamiti | atra kecit-pūrvaśloka iva cidrūpajagadvivakṣāyāmapi na doṣaḥ | cidrūpaṃ jagat jñānātmakaṃ paśyantītyukte'pi doṣābhāvāt | yadvā pūrvaśloke'pi jagacchabdo'citpara eva | tataścārthasvarūpaṃ jagat devamanuṣyādi- rūpaṃ jñānasvarūpamātmasvarūpaṃ paśyantaḥ dehātmabhramavanta ityarthaḥ | tataśca jagacchabdadvayasyāpi na vairūpyamityapi vadanti | prathama-ślokasaṃkṣiptamityādi | ayamarthaḥ-prathamaślokaṃ saṃkṣiptaṃ taccha-lokamātraviṣayatayoktamanuktadūṣaṇaiḥ saha paunarukatyārthavirodhaśāstratā-tparyavirodhaiḥ saha vistareṇa sarvaślokasādhāraṇatayā āhetyarthaḥ | sarvaślokasādhāraṇamityetattu vistaraśabdavivaraṇam | na tu saṃkṣe-pavistaraśabdayordūṣaṇasvarūpasaṃkṣepavistaraparatvam | dūṣaṇasvarūpaṃ hi prathamaśloke tvamityādipadānāṃ lakṣaṇā, mahāvarāhasya stuti-prakaraṇavirodha iti vistareṇoktam; uttaratra tu padānāṃ lakṣaṇā, prakaraṇavirodha iti saṃkṣepeṇa | ato yathokta evārthaḥ | avāntara-prakaraṇeti | avāntaraprakaraṇasyopakramopasaṃhārādivirodha ityarthaḥ | ( prakārādvaitaprakāryadvataivivekaḥ ) vakṣyamāṇaślokastheti | "yadyanyo'sti paraḥ ko'pi' iti ślokasyathānyaparaśabdasvabhāvāccetyarthaḥ | prakārādvaimameveti | ekaprakārakatvamityarthaḥ | puroḍāśavidhivaditi | aṣṭakapālapuroḍāśadravyakāgnidevatākayāgavadityarthaḥ | paurṇamāsyadhikaraṇe āgneyasyāṣṭākapālapurāḍāśasya vidheḥ pratyākhyātatvāditi draṣṭavyam | pratibandhakābhāve satīti | sukhādipratisaṃdhānapratibandha- kābhāve satyapi sukhādipratisandhānābhāvo vyavasthetyarthaḥ | mayaṭ svārthika iti | "tasyātmaparadeheṣu' iti ślokasyāyamarthaḥ-sato-'pīti "ṣaṣṭho cānādare' ityanādarādhikye bhāvalakṣaṇe dyotye ṣaṣṭho | ātmaparadeheṣu sattāmanādṛtya ekamayaṃ samānamekarūpaṃ vijñā-nalakṣaṇamātmasvarūpameva paramārtho bhavatītyarthaḥ | śrīviṣṇucittāryaistu "sato'pi jñānam' iti vyatirekanirdeśasvārasyāt jñānaśabdo- 'yaṃ dharmabhūtajñānaparatayā vyākhyātaḥ | mayaṭsvārthikatvasyāsvarasatvādāha-yadvā ekaśabdo bhāvapradhāna iti | aikāthryaṃ darśitamiti | vacanayoravirodhaḥ pradarśita ityarthaḥ | avirodhapradarśanaprakāraśca, "pratyastamitabhedam' iti ślokabhāṣyavyākhyāyāṃ granthakṛtā kṛto draṣṭavyaḥ | ekavacanaṃ nopapadyata iti | idamupalakṣaṇam | "sato'pyekamayam' ityekavacanaṃ nopapadyata iti draṣṭavyam | dehaśabde'pyekavacanaṃ syā- diti | tataśca "tasyātmaparadeheṣu' iti bahuvacanaṃ nopapadyata iti bhāvaḥ | sthānatraya iti | "anyaḥ paraḥ' ityekaṃ sthānam | "eṣo'ham' iti dvitīyam | "ayaṃ cānyaḥ' iti tṛtīyam | nanu-ahaṃtva-tadanyatvābhyāṃ vaiṣamyaṃ vaktuṃ śakyam | na cāhaṃtvamapi paramātmanyāsta iti vācyam, tathā sati "ahaṃ brāhṛाsmi' ityādīnāmahamartha-brāhṛाbhedapratyāyakānāṃ jīvabrāhṛbhedapratyāyakatvaśaṅkāyā evābhāvena tatparihārāya yatno na kartavyaḥ syāt | ahaṃśabdasyātmaśabdā-paraparyāyatayā ātmatvajāteḥ sakalajīvaparamātmasādhāraṇatayā ahaṃtvamādīnāmātmatvamātrapravṛttinimikatvena "tattvamasi', "ahaṃ brāhṛाsmi' ityādivākyānāṃ brāhṛṇa ātmatvajātyāśrayatvapratipādakatvena virodhāprasaktestannirākaraṇāya yatno'pi viphalaḥ syā-dityasvarasādāha-pūrvaṃ devādiṣviti | anyādṛśākāra ityuktamiti | "ayametadākāraḥ, ayamanyākāraḥ' iti nirdeṣṭavye "anyā-dṛśākāraḥ' ityukteḥ ākāre'pi susadṛśatvamātrameva, na tvaikyamastīti bhāvaḥ | sarvathā sāmyābhyupagame hīti | ekatvāśrayatvenāpi sāmyābhyupagama ityarthaḥ | bhedaḥ ṣaḍjādisaṃjñita iti pāṭhe satyapīti | saṃjñābheda ityukte yathaikasya ghaṭasya ghaṭakalaśādisaṃjñābhedaḥ, evaṃ ṣaḍjādisaṃjñābhedamātrameva, na tu saṃjñibhedo'stīti na mantavyam | saṃjñābhedādhīnatvāt saṃjñibhedasya | "tadadhīnatvāttācchabdyam' iti nyāyena bhāṣye saṃjñābhedaśabdena saṃjñibheda evopacaryata iti bhāvaḥ | nanu ṣaḍjādisaṃjñāsaṃbandhagrahaḥ kenaciditaravyāvṛttākāreṇa gṛhīta eva dharmiṇīti vaktavyam; tataśca saṃjñā bhedamantareṇāpi bheda-kākārasyābhyupagantavyatvāt kathaṃ tadekabhedatvamiti cet-satyam; saṃjñāsaṃbandho bhedrapratītau prāyeṇa heturityatra tātparyāt | dāṣrṭā-ntike'pi tathaiveti | dṛṣṭānte bhedasiddherdāṣṭāntike'pi tathaiva bhavatvityarthaḥ | yatra tvākāśadṛṣṭānta iti | yathaikasyākāśasya kāla- bhedena rūpabhedavattvam, tathaikasyaivātmana kālabhedena devādibhedavattvamityetāvāneveha vaktavyo'rthaḥ | tataśca kasyā vyakteḥ pūrvatvam, kasyā vyakteḥ paratvaṃ, kutra vyaktāvupadeśaḥ, kutra vātideśa ityādivicāre na sannaddhavyamiti draṣṭavyam | vedāntibhirnabhaso nirava-yavatvavāda iti | atra niravayavatvena vādo niravayavatvavādaḥ | tasya ca karma nabhaḥ; tataśca "ubhayaprāptau' iti niyamāt kartari tṛtīyāsaṃbhavāt tṛtīyāyā nānupapattiriti draṣṭavyam | nabhasyaṃśabhedābhiprāyeṇeti | na caivaṃ jīvānāmapyākāśavat pradeśabhedamātratvaṃ syāt, taccātmaikyavādino'pi saṃmatameveti vācyam; sukhaduḥkhavyavasthādyananyathāsiddhabhedagrāhakapramāṇena bhedasiddherityatra tātpa- ryāt | tatraiva sāmyadṛṣṭāntābhidhānāditi | na ca "yathāgniragnau saṃkṣiptaḥ samānatvamanuvrajet' ityatra sāmyamātrasya prāgapi siddhatayā samānatvamityasyaikyamevārthaḥ samāśrayaṇīya iti vācyam, aikyasya bādhitatvena bhedakākāraviśeṣaprahāṇena sāmyaviśeṣasyaiva tadartha- tvāt | adhyāyacatuṣṭayoktamiti | dvitīyāṃśatrayodaśādhyāyaprabhṛtyadhyāyacatuṣṭayenoktamityarthaḥ | anyathā tatsāmānādhikaraṇye-netyanantaroktivirodhāditi | anyathāujñānākāramātraparāmaśitrva ityarthaḥ | taṃ bhedamohamiti | devādyākārahetukaṃ bhedamohamityarthaḥ | nanu "ātmasvarūpam' ityasyaivopalakṣyavācitayā "sarvametadātmasvarūpam' iti sarvaśabdasyopādānaṃ bhāṣye kimarthamityāśaṅkayāha- ahaṃ tvaṃ sarvamiti trayāṇāmapi padānāmityādinā | ātmasvarūpapadasya ślokaṃ sarvaśabdamātreṇa sāmānādhikaraṇyaṃ dṛśyata; tat kathamahaṃtvaṃśabdayorātmasvarūpapadasāmānādhikaraṇyamityāśaṅkāyāmāha - ahaṃtvamarthasajātīyeti | ahatvamarthasajātīyārthavāci-sarvaśabdasyātmasvarūpaśabdena sāmānādhikaraṇyadarśanāt ahaṃtvaṃśabdayorapi tatsāmānādhikaraṇyaṃ phalitamiti jñāpanārthaṃ "sarva-mevaitadātmasvarūpam' iti sarvaśabdasyāpi sahopādānaṃ kṛtaṃ bhāṣya iti bhāvaḥ | atra sarvaśabdasyāhaṃtvamarthavacanasāmāthrye satyapi gobalīvardanyāyamabhipretyāhaṃtvamarthasajātīyavācitvoktiriti draṣṭavyam | idaṃ copalakṣaṇam | paramate "so'haṃ sa ca tvam' ityatrāpi "saḥ' ityasyātmasvarūpaparāmarśitayopalakṣyasāmānādhikaraṇyasya pareṇābhyupetatvāditi draṣṭavyam | lakṣaṇayāstviti cediti | ahaṃ-tvamādiśabdānāmantaḥkaraṇaviśiṣṭātmavācināṃ viśeṣyasvarūpamātre lakṣaṇā; yathā "ghaṭākāśa eva mahākāśaḥ' ityatreti bhāvaḥ | prakramasthasyopalakṣyapadasyopalakṣyavāciśabdalakṣakatvāpekṣayopasaṃhāragatasya "ātmasvarūpamityanena' ityasyātmasvarūpamityuktenārthe-netyarthaparatvaṃ yuktamityanyathā vyācaṣṭe-yadvā aneneti padamupalakṣyaviśeṣaṇamiti | na tūpalakṣyavācipadaviśeṣaṇamiti bhāvaḥ | nanva- syāṃ yojanāyāṃ "sarvametadātmasvarūpam' ityasya sthalanirdeśapradarśanopakṣīṇatvāt ahaṃtvaṃśabdasāmānādhikaraṇyahetoḥ sarvaśabda-sāmānādhikaraṇyasyānuktirityāśaṅkayāha - asyāṃ yojanāyāmiti | yadyapi pūrvayojanāyāmapi sarvaśabdasāmānādhikaraṇyapradarśana- marthasiddhameva, tathāpi śabdaparatve "sarvametadātmasvarūpam' ityetat sarvaśabdasāmānādhikaraṇyapradarśanaparaṃ bhavet | dvitīyayojanāyāṃ tūpalakṣyanirdeśasthalapradarśanamātraparamiti vaiṣamyam | dvitīyayojanāyām "ahaṃtvamādiśabdānām' ityatrāhaṃtvamādayaḥ śabdā yeṣāṃ ta iti vyutpattyā arthaparatvaṃ draṣṭavyam, śabdasyārthasāmānādhikaraṇyāsaṃbhavāt | nanūpalakṣaṇatve'pi sāmānādhikaraṇyaṃ lakṣaṇayā "ghaṭā- kāśo mahākāśaḥ' "śākhāgraṃ candramāḥ' ityādinā draṣṭamityāśaṅkayāha-yadyaṃ tvamādiśabdā iti | tathāpi "sa ;cātmasvarūpam' ityanenaiva sāmānādhikaraṇyasya siddhatvāt ahaṃtvamādisāmānādhikaraṇyaṃ vyarthamityarthaḥ | siddhānte'hamādiśabdānāṃ prayojanamāha - ahaṃśabdasyāpekṣiketi | pratyakatvamātrasya pravṛttinimittatve sarveṣāṃ svātmanāṃ svātmānaṃ prati pratyakatvāt parāmātmanyapyahaṃśabdaprayo-gaprasaṅga ityāśaṅkaya pratyakatvasya pravṛttinimittatve'pi svatantraśabdoccārayitṛtvamupādhirityabhipretyāha -āpekṣiketi | prakṛteti | dvitīyāṃśatrayodaśādhyāyamārabhya prastutatvādityarthaḥ | ayamasya ślokasyārthaḥ-ahamapi jñānaikākāraḥ sa ātmā, tvamapi tādṛśaḥ, sarvametadātmasvarūpamapi jñānaikākāram | ata ātmasu devādyākāreṇa bhedamohaṃ parityajeti | prathamaṃ kimātmasvarūpaikyaparamiti | muktaparaikyaṃ paścād dūṣayiṣyata iti prathamaśabdābhiprāyaḥ | dvā suparṇāviti | suparṇa-sāmyāt suparṇau | sayujau u sarvadā saha vartamānau | sattvaṃ hrantaḥkaraṇamiti chedaḥ | yenetītthaṃbhāve tṛtīyeti | uktayuktibalāt durbalāpyupapadavibhaktiḥ soḍhavyeti bhāvaḥ | dvāvapi kartṛviśeṣāviti | "svatantraḥ katrtā', "tatprayojako hetuśca' iti dvayorapi kartṛ-saṃjñāvidhānāditi bhāvaḥ | caśabdenoktamiti | tathāca śrutirityatreti bhāvaḥ | tacca tatra suspaṣṭam | ( muktāvapyanaikyam ) nirākaraṇaparatvācca prakaraṇasyeti | "dharmāya tyajyate kiṃnu paramārtho dhanaṃ yadi | vyayaśca kriyate yasmāt kāmaprāptyupalakṣaṇaḥ || (2-14-*

1.1.1

पुत्रश्चेत् परमार्थः स्यात् सोऽप्यन्यस्य नरेश्वर । परार्थभूतः सोऽन्यस्य परमार्थो हि तत्पिता ।। एवं न परमार्थोऽस्ति जगत्यत्र नराधिष । परमार्थो हि कार्याणि कारणानामशेषतः ।। राज्यादिप्राप्तिरत्रोक्ता परमार्थतया यदि । परमार्था भवन्त्यत्र न भवन्ति च वै ततः ।। ॠग्यजु सामनिष्पाद्यं यज्ञकर्म मतं तव । परार्थभूतं तत्रापि श्रूयतां गदतो मम ।। यत्तु निष्पाद्यते कार्यं मृदा कारणभूतया । तत् कारणानुगमनाज्जायते नृप मृन्मयम् ।। एवं विनाशिभिद्र्रव्यैः समिदाज्यकुशादिभिः । निष्पाद्यते क्रिया या तु सा भवित्री विनाशिनी ।। अनाशी परमार्थस्तु प्राज्ञैरभ्युपगम्यते । तत्तु नाशि न संदेहो नाशिद्रव्योपपादितम् ।। तदेवाफलदं कर्म परमार्थो मतस्तव । मुक्तिसाधनभूतत्वात् परमार्थो न साधनम् ।। ध्यानं नैवात्मनो भूप परमार्थोर्थशब्दितम् । भेदकारि परेभ्यस्तत् परमार्थो न भेदवान् ।। परमात्मात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते । मिथ्यैतदन्यद् द्रव्यं हि नैति तद्द्रव्यतां यतः ।। तस्माच्छ्रेयांस्यशेषाणि नृपैतानि न संशयः । परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छÜयतां मम ।। एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।।' इति प्रकरणस्येत्यर्थः । संक्षेपविस्तराभ्यां त्विति । "इत्युक्तस्ते मया खाण्डेक्य परिपृच्छतः । संक्षेपविस्तराभ्यां तु किमन्यत् क्रियतां तव ।।' इति श्लोकः । अयं सम्यगर्थं इति । "यथाग्निसङ्गात् कनकम्' इति स्मृत्यानुगुण्यादिति भावः । "आत्मभावं नयत्येनम्' इत्यत्रात्म-शब्दस्य ध्येयब्राहृापरत्वमाकर्षकपरत्वं चेति प्रथमा व्याख्या । आत्मशब्दस्य ध्यातृपरत्वमिति द्वितीया । पक्षद्वयेऽप्याकर्षकशब्दो योगिकव्युत्पत्त्या अग्निपरः । उत्तरेषु त्रिष्वपि पक्षेष्वयस्कान्त परः । आत्मशब्दस्य ध्येयपरत्वमेव, भावशब्दश्चेष्टापर इति तृतीया व्याख्या । आत्मशब्दो लोहध्यात्रोर्दृष्टान्तदाष्र्टान्तिकयोर्निष्कृष्टस्वरूपपर इति चतुर्थी । आत्मशब्दो ध्येयाकर्षकपरः । भावशब्दश्च प्राप्तिवचन इति पञ्चमीति निष्कर्षो द्रष्टव्यः । अनुसंचरन्नित्यनेन भेदो #ेदर्शित इति । अनुशब्देन मुक्तसंचारस्य परमात्मसंचार-पाश्चात्यत्वकथनादिति भावः । समानशब्दोऽप्यैक्ये प्रयुज्यत इति । ननु वाक्शब्दपर्यायगोशब्दस्य किरणे प्रयोगो न वाक्शब्दस्य किरणार्थत्वसाधकः अप्रयोजकत्वात् । अतः परिहारग्रन्थे सामानाधिकरण्यशब्दविचारोऽपि न युक्त इति चेत्-न । समशब्दाधि-कार्थस्य समानशब्देऽद्याप्यसिद्धया तथोक्तयुपपत्तेः । मुख्यार्थत्वेऽभ्युपगतेऽपीति । हरिशब्दस्य भेकादिष्विवेति भावः । स तु साधारण्यार्थ इति । सादृश्यवाचिना शब्देन लक्षणया साधारण्यं प्रतीयत इत्यर्थः । लक्षणया तत्सिद्धप्रकारमुपपादयति-तथा- हीति । साधारण्यस्यानेकनिरूप्यत्वादनेकप्रतियोगिकेत्युक्तम् । पुत्रं प्रति मातुः, श्वशुरं प्रति स्नुषाया एकस्या एव पुत्रश्वशुरौ प्रति साधारण्याभावात् एकरूपेत्युक्तम् । ताभ्यां संबन्धि धनमिति । ततश्च समशब्दार्थीभूतसदृशसंबन्धित्वं साधारणस्यास्तीति लक्ष-णात्वजभूतमुख्यार्थसंबधिबीसत्त्वात् लक्षणोपपद्यत इति भावः । सादृश्यस्य साधारणधर्मायत्तत्वात् सादृश्यवाचिशब्दः सादृश्य-निर्वाहके साधारणे वर्तत इति निष्कर्षः । एवं दृष्टान्ते समानाधिकरणसमकालादिस्थलेऽप्यमुमर्थं शिक्षयति-तथा नीलत्वोत्पलत्वे इति । द्वाभ्यां संयोगित्वेनेति । ययोः समकालत्वमुच्यते, ताभ्यां द्वाभ्यामित्यर्थः । द्रव्यकालादिषु समसमानादिशब्दा इति । यद्यपि सामानाधिकरण्यं "समकालवर्ती' इत्युदाहरणानुसारेण काले समशब्दस्य द्रव्ये समानशब्दस्य चोपपाद्यतया द्रव्यकालादिषु समानसमशब्दा इत्येव वक्तुमुचितम्, तथाप्यल्पाच्तरत्वात् क्रमाविवक्षणाद्वा नानुपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् । युज्यत इति युगिति । अत्र केचित्-संबन्धार्थस्य "युजिर् योगे' इत्यस्य रौधादिकस्य कतर्रि युज्यत इति रूपस्याभावात् समाध्यर्थस्य च युजेः कतर्र्येत-द्रूपसंभवेऽपि तस्यार्थस्य प्रकृतासंगतेः प्रकृतासंगेतः "युजिर् योगे' इत्यस्यैव कर्मण्येतद्रूपमिति वक्तव्यम् । तत्र च " ॠत्विग्दधृक्' इत्यादिसूत्रेण क्विनो वा "सत्सूद्विषा' इत्यादिना "किष् च' इत्यनेन वा किपो वा कतर्रि विहितत्वेन कर्मण्यसंभवात् युज्यतेऽने- नेति कर्तर्येव क्विन्, पच्यते अनेनेति पाचक इतिवत् । तस्य सहशब्देन सदृशवाचिना बहुव्रीहिः । अस्ति च सहशब्दः सदृशपर्यायः । यथा-सदृशः सख्या ससखीति । तस्यास्वपदविग्रहोऽयं बहुव्रीहिः । समानं युक् गुणजात मस्येत्यर्थः । तत्र च "उपसर्जनस्य' इति सहस्य सभावः इति । अग्नित्वोपाधेः प्रहणादिति । अपृथग्भूतस्याप्यग्नित्वप्रहाणे अग्नेर्देवताया एवाभावप्रसङ्ग इत्यर्थः । ननु वाक्य्-द्वयेन विरुद्धक्रमद्वये प्रतीयमाने कथमविरोध इत्यस्वरसादाह-किचाग्नेर्वा एतानीति । दत्तमुत्तरमिति । "उपाधिश्च देहान्तः- करणादिः' इत्युक्तमित्यर्थः । प्राप्यस्य सगुणत्वायेति । न च "विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात्' इति सूत्रं निर्गुणविद्याव्यतिरिक्तविषयं किं न स्यात्? येन सर्वविद्याप्राप्यस्यैकरूपतया सर्वत्र सगुणत्वमेव सिध्येदिति वाच्यम्-संकोचे प्रमाणाभावादिति भावः । विद्याविकल्पश्च तत्रैव द्रष्टव्य इति । गुणयुक्तमेव प्राप्यमिति प्राप्यस्यैकरूप्यकथनेनाविशिष्टफलत्वाविष्करणाद्विकल्पोऽपि तस्मिन् वाक्य उक्तप्राय इति द्रष्टव्यमित्यर्थः । भाष्ये-यद्यपि सच्चित्त इत्यादिनेति । "यद्ययपि सच्चितो न निर्भुग्नदैवतं गुणगुणं मनसानुधावेत्, तथाप्यन्त-र्गुणामेव देवतां भजते । तत्रापि सगुणैव देवता प्राप्यते' इति व्याख्यातमित्यर्थः । अस्य चायमर्थः-सच्चितो न निर्भुग्नदैवतं गुणगणं मनसानुधावेत् । अपहतपाप्मत्वादिगुणं दैवताद्विभक्तं यद्यपि दहरविद्यानिष्ठ इव सच्चित्तो न स्मरेत्, तथाप्यन्तर्गुणामेव देवतां भजते । तत्रापि सगुणैव देवता प्राप्यत इति । देवतास्वरूपानुबन्धित्वात् कल्याणगुणगणस्य केनचित् परदेवताऽसाधारणेन निखिलजगत्कारणत्वादिनोपास्यामानापि देवता वस्तुस्वरूपानुबन्धिसर्वकल्याणगुणविशिष्टैवोपास्यते । अतः सगुणमेव ब्राहृ तत्रापि प्राप्यमिति सद्विद्यादहरविद्ययोर्विकल्प इत्यर्थ इति । "सोऽयं गौः' इत्यत्र विप्रतिपन्नं प्रत्याह-सोऽयं व्रीहिरित्यादेरुप-लक्षणमिति । मुख्योऽप्यस्वरस इति । जात्यंशे मुख्यत्वं व्यकत्यंशेऽमुख्यत्वमित्यर्थः । अत्यन्तामुख्यो न भवतीत्यर्थः । व्यकत्यं-शप्रहाणादस्वारस्यमिति । जातेर्जात्या सौसादृश्यवत् व्यक्तयन्तरस्य व्यकत्यन्तरेण भेदकाकारोपलम्भेन सौसादृश्याभावादि- त्यर्थः । मुख्य इत्यस्यात्यन्तामुख्यो न भवतीति व्याख्याने वीजमाह-न हि मुक्तस्येति । "स्वरूपतो गुणतश्च यन्निरवधिकातिशयं सोऽस्य मुख्योऽर्थः' इति पूर्वं भाषितत्वादिति भावः । श्लोके प्रकृतोपयुक्तं पदं दर्शयति-अस्मिन् श्लोके तथैवेति । एकप्रकरणत्वज्ञापनायेति । "विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परे ब्राहृणि पार्थिव । प्रापणीयस्तथैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः ।। क्षेत्रज्ञः करणी ज्ञानं करणं तस्य वै द्विज । निष्पाद्य मुक्तिकार्यं वै कृतकृत्वं निवर्तयत् ।। तद्भावभावमापन्नस्तथासौ परमात्मना । भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् ।। विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्राहृणो भेदमसन्तं कः करिष्यति ।।' इति हि श्लोकक्रमः । श्लोके तद्भावेत्युपमानबहुव्रीहिरिति । तद्भाव इव भावोयस्य स तद्भावः, तत्समानस्वभावः । तस्य भावस्त-द्भावभाव इति व्याख्याने द्वितीयभावशब्दस्य प्रयोजनवत्तरत्वमिति भावः । भाष्यस्थतद्भावशब्दस्य श्लोकवैरूप्येण तत्पुरुषत्वमनु-पपन्नमित्यत आह-समासे व्याचिख्यासिते सति हीति । श्लोकभाष्ययोवैरूप्यपरिहारार्थमाह-यद्वा भाष्यस्थतद्भावशब्दोऽपीति । ननु भाष्यस्थतद्भावशब्दस्य बहुव्रहित्वे, "तद्भावो ब्राहृणो भावः' इति भाष्यमयुक्तमित्याशङ्कयानेकशब्दाध्याहारपूर्वकं व्याचष्टे-तद्भावेति पदे तच्छब्दवाच्यब्राहृसंबन्धितया प्रतीयमान इति । द्वितीयभावशब्दः सत्तावाचिति । यद्यप्यस्मिन् पक्षे द्वितीयभाव-शब्दस्य परपक्ष इव वैयथ्र्यमस्ति, तथाप्यभेदस्य बाधितत्वात् पराभिमतार्थो न संभवतीत्यत्र तात्पर्यम् । अर्थान्तरप्रतीतिनिवारणा-र्थत्वेन साफल्यसंभवे स्वरूपव्याक्रियामात्रमनर्तकमित्यभिप्रेत्याह-यद्वा भेदरहितो भवतीति । अनन्तरनिर्दि#ेशो न घटत इति । भेदस्य कल्पितत्वेन कृतत्वासंभवादिति भावः । सिद्धान्ते-भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् । देवादिभेदश्चात्मन्यारोपितः तस्य मुक्त-स्याज्ञानकृतो भवेत्, कर्मकृतो भवेत् । कर्मकृतत्वेन ज्ञातो भवेदित्यर्थः । अथवा "अभवेत्' इत्यकारप्रश्लेषः, "अपचसि त्वं जाल्म' इतिवत्, "नञो नलोपस्तिङि क्षेपे' इति द्रष्टव्यम् । प्रकर्षेण जात एकस्वरूपभेद इति छेदः । हेयार्हतापत्तेः स्वाभाविकत्वप्रसङ्गा-दिति । "ब्राहृणः' इत्यस्य षष्ठयन्तत्वपक्षे देवादिभेदस्य तन्मूलकर्माविद्यादिदोषस्य च ब्राहृगतत्वेनैवाभ्युपगन्तव्यत्वात् ब्राहृावार- कस्य चाज्ञानस्य- "ज्ञानरूपं परं ब्राहृ तन्निवत्र्यं मृषात्मकम् । अज्ञानं चेत् तिरस्कुर्यात् कः प्रभुस्तन्निवर्तने ।।' इति न्यायेन निवर्तकान्तराभावात् स्वाभाविकत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । उपाध्यपगमे नश्यतीति श्लोकार्थ इति । "कः करिष्यति' इत्यस्य कः परिपालयिष्यतीत्यर्थ इति भावः । "असन्तम्' इत्यस्यानित्यवाचिन उपयोगमान्द्यादाह - उपाध्यभावादिति । अस्मिन् पक्षे "करिष्यति' इत्यत्र कृञधातोरुत्पादने स्वारस्यमस्तीत्यपि द्रष्टव्यम् । व्यवच्छेद्याभावादफलत्वमिति । ननु नैतद्वयवच्छेदकतयो-पात्तम् । अपितु कल्पकेऽज्ञाने नष्टे कल्पितत्वरूपसत्त्वं पुनर्भेदानुत्पत्तौ हेतुतयोक्तमिति चेत्-न । पूर्वोक्तदोष एव तात्पर्यात् । ह्मद्देशस्थ आत्मनीत्यर्थ इति । तद्भ्रामणार्थं तदन्तःप्रवेशस्यावश्यकत्वात्, "अन्तः प्रविष्टः शास्ता जानानां सर्वात्मा' "योऽन्तरो यमयति' इत्यादिप्रमाणादिति भावः । केचित्तु सर्वभूतशब्दस्यैव चेतनपर्यन्तत्वात् ह्मद्देशशब्देन जीवानामन्तःप्रदेश एव विवक्षित इति वदन्ति । नापि चिदचिदीश्वराणामिति भाष्यस्य मृषावाद्यभिमतैक्यनिषेधपरत्वमयुक्तम्, अचिदीश्वरयोस्तैरैक्यान-भ्युपगमादित्यभिप्रेत्य भास्कराद्यमिमतैक्यनिषेधपरतया व्याचष्टे-जगद्व्रहृणोरिति । मृषवादिमतनिरासोपसंहारे इतरमतनिरासो न युक्त इत्यमिप्रेत्य तन्मतनिरासपरतयावतारयति-अथवा मृपावादिनमेवेति । (इति पुराणप्रक्रिया । अथ सप्तविधानुपपत्तिः ) ( आश्रयानुपपत्तिः )

putraścet paramārthaḥ syāt so'pyanyasya nareśvara | parārthabhūtaḥ so'nyasya paramārtho hi tatpitā || evaṃ na paramārtho'sti jagatyatra narādhiṣa | paramārtho hi kāryāṇi kāraṇānāmaśeṣataḥ || rājyādiprāptiratroktā paramārthatayā yadi | paramārthā bhavantyatra na bhavanti ca vai tataḥ || ṝgyaju sāmaniṣpādyaṃ yajñakarma mataṃ tava | parārthabhūtaṃ tatrāpi śrūyatāṃ gadato mama || yattu niṣpādyate kāryaṃ mṛdā kāraṇabhūtayā | tat kāraṇānugamanājjāyate nṛpa mṛnmayam || evaṃ vināśibhidrravyaiḥ samidājyakuśādibhiḥ | niṣpādyate kriyā yā tu sā bhavitrī vināśinī || anāśī paramārthastu prājñairabhyupagamyate | tattu nāśi na saṃdeho nāśidravyopapāditam || tadevāphaladaṃ karma paramārtho matastava | muktisādhanabhūtatvāt paramārtho na sādhanam || dhyānaṃ naivātmano bhūpa paramārthorthaśabditam | bhedakāri parebhyastat paramārtho na bhedavān || paramātmātmanoryogaḥ paramārtha itīṣyate | mithyaitadanyad dravyaṃ hi naiti taddravyatāṃ yataḥ || tasmācchreyāṃsyaśeṣāṇi nṛpaitāni na saṃśayaḥ | paramārthastu bhūpāla saṃkṣepācchaÜyatāṃ mama || eko vyāpī samaḥ śuddho nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ ||' iti prakaraṇasyetyarthaḥ | saṃkṣepavistarābhyāṃ tviti | "ityuktaste mayā khāṇḍekya paripṛcchataḥ | saṃkṣepavistarābhyāṃ tu kimanyat kriyatāṃ tava ||' iti ślokaḥ | ayaṃ samyagarthaṃ iti | "yathāgnisaṅgāt kanakam' iti smṛtyānuguṇyāditi bhāvaḥ | "ātmabhāvaṃ nayatyenam' ityatrātma-śabdasya dhyeyabrāhṛाparatvamākarṣakaparatvaṃ ceti prathamā vyākhyā | ātmaśabdasya dhyātṛparatvamiti dvitīyā | pakṣadvaye'pyākarṣakaśabdo yogikavyutpattyā agniparaḥ | uttareṣu triṣvapi pakṣeṣvayaskānta paraḥ | ātmaśabdasya dhyeyaparatvameva, bhāvaśabdaśceṣṭāpara iti tṛtīyā vyākhyā | ātmaśabdo lohadhyātrordṛṣṭāntadāṣrṭāntikayorniṣkṛṣṭasvarūpapara iti caturthī | ātmaśabdo dhyeyākarṣakaparaḥ | bhāvaśabdaśca prāptivacana iti pañcamīti niṣkarṣo draṣṭavyaḥ | anusaṃcarannityanena bhedo #ेdarśita iti | anuśabdena muktasaṃcārasya paramātmasaṃcāra-pāścātyatvakathanāditi bhāvaḥ | samānaśabdo'pyaikye prayujyata iti | nanu vākśabdaparyāyagośabdasya kiraṇe prayogo na vākśabdasya kiraṇārthatvasādhakaḥ aprayojakatvāt | ataḥ parihāragranthe sāmānādhikaraṇyaśabdavicāro'pi na yukta iti cet-na | samaśabdādhi-kārthasya samānaśabde'dyāpyasiddhayā tathoktayupapatteḥ | mukhyārthatve'bhyupagate'pīti | hariśabdasya bhekādiṣviveti bhāvaḥ | sa tu sādhāraṇyārtha iti | sādṛśyavācinā śabdena lakṣaṇayā sādhāraṇyaṃ pratīyata ityarthaḥ | lakṣaṇayā tatsiddhaprakāramupapādayati-tathā- hīti | sādhāraṇyasyānekanirūpyatvādanekapratiyogiketyuktam | putraṃ prati mātuḥ, śvaśuraṃ prati snuṣāyā ekasyā eva putraśvaśurau prati sādhāraṇyābhāvāt ekarūpetyuktam | tābhyāṃ saṃbandhi dhanamiti | tataśca samaśabdārthībhūtasadṛśasaṃbandhitvaṃ sādhāraṇasyāstīti lakṣa-ṇātvajabhūtamukhyārthasaṃbadhibīsattvāt lakṣaṇopapadyata iti bhāvaḥ | sādṛśyasya sādhāraṇadharmāyattatvāt sādṛśyavāciśabdaḥ sādṛśya-nirvāhake sādhāraṇe vartata iti niṣkarṣaḥ | evaṃ dṛṣṭānte samānādhikaraṇasamakālādisthale'pyamumarthaṃ śikṣayati-tathā nīlatvotpalatve iti | dvābhyāṃ saṃyogitveneti | yayoḥ samakālatvamucyate, tābhyāṃ dvābhyāmityarthaḥ | dravyakālādiṣu samasamānādiśabdā iti | yadyapi sāmānādhikaraṇyaṃ "samakālavartī' ityudāharaṇānusāreṇa kāle samaśabdasya dravye samānaśabdasya copapādyatayā dravyakālādiṣu samānasamaśabdā ityeva vaktumucitam, tathāpyalpāctaratvāt kramāvivakṣaṇādvā nānupapattiriti draṣṭavyam | yujyata iti yugiti | atra kecit-saṃbandhārthasya "yujir yoge' ityasya raudhādikasya katarri yujyata iti rūpasyābhāvāt samādhyarthasya ca yujeḥ katarryeta-drūpasaṃbhave'pi tasyārthasya prakṛtāsaṃgateḥ prakṛtāsaṃgetaḥ "yujir yoge' ityasyaiva karmaṇyetadrūpamiti vaktavyam | tatra ca " ṝtvigdadhṛk' ityādisūtreṇa kvino vā "satsūdviṣā' ityādinā "kiṣ ca' ityanena vā kipo vā katarri vihitatvena karmaṇyasaṃbhavāt yujyate'ne- neti kartaryeva kvin, pacyate aneneti pācaka itivat | tasya sahaśabdena sadṛśavācinā bahuvrīhiḥ | asti ca sahaśabdaḥ sadṛśaparyāyaḥ | yathā-sadṛśaḥ sakhyā sasakhīti | tasyāsvapadavigraho'yaṃ bahuvrīhiḥ | samānaṃ yuk guṇajāta masyetyarthaḥ | tatra ca "upasarjanasya' iti sahasya sabhāvaḥ iti | agnitvopādheḥ prahaṇāditi | apṛthagbhūtasyāpyagnitvaprahāṇe agnerdevatāyā evābhāvaprasaṅga ityarthaḥ | nanu vāky-dvayena viruddhakramadvaye pratīyamāne kathamavirodha ityasvarasādāha-kicāgnervā etānīti | dattamuttaramiti | "upādhiśca dehāntaḥ- karaṇādiḥ' ityuktamityarthaḥ | prāpyasya saguṇatvāyeti | na ca "vikalpo'viśiṣṭaphalatvāt' iti sūtraṃ nirguṇavidyāvyatiriktaviṣayaṃ kiṃ na syāt? yena sarvavidyāprāpyasyaikarūpatayā sarvatra saguṇatvameva sidhyediti vācyam-saṃkoce pramāṇābhāvāditi bhāvaḥ | vidyāvikalpaśca tatraiva draṣṭavya iti | guṇayuktameva prāpyamiti prāpyasyaikarūpyakathanenāviśiṣṭaphalatvāviṣkaraṇādvikalpo'pi tasmin vākya uktaprāya iti draṣṭavyamityarthaḥ | bhāṣye-yadyapi saccitta ityādineti | "yadyayapi saccito na nirbhugnadaivataṃ guṇaguṇaṃ manasānudhāvet, tathāpyanta-rguṇāmeva devatāṃ bhajate | tatrāpi saguṇaiva devatā prāpyate' iti vyākhyātamityarthaḥ | asya cāyamarthaḥ-saccito na nirbhugnadaivataṃ guṇagaṇaṃ manasānudhāvet | apahatapāpmatvādiguṇaṃ daivatādvibhaktaṃ yadyapi daharavidyāniṣṭha iva saccitto na smaret, tathāpyantarguṇāmeva devatāṃ bhajate | tatrāpi saguṇaiva devatā prāpyata iti | devatāsvarūpānubandhitvāt kalyāṇaguṇagaṇasya kenacit paradevatā'sādhāraṇena nikhilajagatkāraṇatvādinopāsyāmānāpi devatā vastusvarūpānubandhisarvakalyāṇaguṇaviśiṣṭaivopāsyate | ataḥ saguṇameva brāhṛ tatrāpi prāpyamiti sadvidyādaharavidyayorvikalpa ityartha iti | "so'yaṃ gauḥ' ityatra vipratipannaṃ pratyāha-so'yaṃ vrīhirityāderupa-lakṣaṇamiti | mukhyo'pyasvarasa iti | jātyaṃśe mukhyatvaṃ vyakatyaṃśe'mukhyatvamityarthaḥ | atyantāmukhyo na bhavatītyarthaḥ | vyakatyaṃ-śaprahāṇādasvārasyamiti | jāterjātyā sausādṛśyavat vyaktayantarasya vyakatyantareṇa bhedakākāropalambhena sausādṛśyābhāvādi- tyarthaḥ | mukhya ityasyātyantāmukhyo na bhavatīti vyākhyāne vījamāha-na hi muktasyeti | "svarūpato guṇataśca yanniravadhikātiśayaṃ so'sya mukhyo'rthaḥ' iti pūrvaṃ bhāṣitatvāditi bhāvaḥ | śloke prakṛtopayuktaṃ padaṃ darśayati-asmin śloke tathaiveti | ekaprakaraṇatvajñāpanāyeti | "vijñānaṃ prāpakaṃ prāpye pare brāhṛṇi pārthiva | prāpaṇīyastathaivātmā prakṣīṇāśeṣabhāvanaḥ || kṣetrajñaḥ karaṇī jñānaṃ karaṇaṃ tasya vai dvija | niṣpādya muktikāryaṃ vai kṛtakṛtvaṃ nivartayat || tadbhāvabhāvamāpannastathāsau paramātmanā | bhavatyabhedī bhedaśca tasyājñānakṛto bhavet || vibhedajanake'jñāne nāśamātyantikaṃ gate | ātmano brāhṛṇo bhedamasantaṃ kaḥ kariṣyati ||' iti hi ślokakramaḥ | śloke tadbhāvetyupamānabahuvrīhiriti | tadbhāva iva bhāvoyasya sa tadbhāvaḥ, tatsamānasvabhāvaḥ | tasya bhāvasta-dbhāvabhāva iti vyākhyāne dvitīyabhāvaśabdasya prayojanavattaratvamiti bhāvaḥ | bhāṣyasthatadbhāvaśabdasya ślokavairūpyeṇa tatpuruṣatvamanu-papannamityata āha-samāse vyācikhyāsite sati hīti | ślokabhāṣyayovairūpyaparihārārthamāha-yadvā bhāṣyasthatadbhāvaśabdo'pīti | nanu bhāṣyasthatadbhāvaśabdasya bahuvrahitve, "tadbhāvo brāhṛṇo bhāvaḥ' iti bhāṣyamayuktamityāśaṅkayānekaśabdādhyāhārapūrvakaṃ vyācaṣṭe-tadbhāveti pade tacchabdavācyabrāhṛsaṃbandhitayā pratīyamāna iti | dvitīyabhāvaśabdaḥ sattāvāciti | yadyapyasmin pakṣe dvitīyabhāva-śabdasya parapakṣa iva vaiyathryamasti, tathāpyabhedasya bādhitatvāt parābhimatārtho na saṃbhavatītyatra tātparyam | arthāntarapratītinivāraṇā-rthatvena sāphalyasaṃbhave svarūpavyākriyāmātramanartakamityabhipretyāha-yadvā bhedarahito bhavatīti | anantaranirdi#ेśo na ghaṭata iti | bhedasya kalpitatvena kṛtatvāsaṃbhavāditi bhāvaḥ | siddhānte-bhedaśca tasyājñānakṛto bhavet | devādibhedaścātmanyāropitaḥ tasya mukta-syājñānakṛto bhavet, karmakṛto bhavet | karmakṛtatvena jñāto bhavedityarthaḥ | athavā "abhavet' ityakārapraśleṣaḥ, "apacasi tvaṃ jālma' itivat, "naño nalopastiṅi kṣepe' iti draṣṭavyam | prakarṣeṇa jāta ekasvarūpabheda iti chedaḥ | heyārhatāpatteḥ svābhāvikatvaprasaṅgā-diti | "brāhṛṇaḥ' ityasya ṣaṣṭhayantatvapakṣe devādibhedasya tanmūlakarmāvidyādidoṣasya ca brāhṛgatatvenaivābhyupagantavyatvāt brāhṛाvāra- kasya cājñānasya- "jñānarūpaṃ paraṃ brāhṛ tannivatryaṃ mṛṣātmakam | ajñānaṃ cet tiraskuryāt kaḥ prabhustannivartane ||' iti nyāyena nivartakāntarābhāvāt svābhāvikatvaprasaṅga ityarthaḥ | upādhyapagame naśyatīti ślokārtha iti | "kaḥ kariṣyati' ityasya kaḥ paripālayiṣyatītyartha iti bhāvaḥ | "asantam' ityasyānityavācina upayogamāndyādāha - upādhyabhāvāditi | asmin pakṣe "kariṣyati' ityatra kṛñadhātorutpādane svārasyamastītyapi draṣṭavyam | vyavacchedyābhāvādaphalatvamiti | nanu naitadvayavacchedakatayo-pāttam | apitu kalpake'jñāne naṣṭe kalpitatvarūpasattvaṃ punarbhedānutpattau hetutayoktamiti cet-na | pūrvoktadoṣa eva tātparyāt | hmaddeśastha ātmanītyartha iti | tadbhrāmaṇārthaṃ tadantaḥpraveśasyāvaśyakatvāt, "antaḥ praviṣṭaḥ śāstā jānānāṃ sarvātmā' "yo'ntaro yamayati' ityādipramāṇāditi bhāvaḥ | kecittu sarvabhūtaśabdasyaiva cetanaparyantatvāt hmaddeśaśabdena jīvānāmantaḥpradeśa eva vivakṣita iti vadanti | nāpi cidacidīśvarāṇāmiti bhāṣyasya mṛṣāvādyabhimataikyaniṣedhaparatvamayuktam, acidīśvarayostairaikyāna-bhyupagamādityabhipretya bhāskarādyamimataikyaniṣedhaparatayā vyācaṣṭe-jagadvrahṛṇoriti | mṛṣavādimatanirāsopasaṃhāre itaramatanirāso na yukta ityamipretya tanmatanirāsaparatayāvatārayati-athavā mṛpāvādinameveti | (iti purāṇaprakriyā | atha saptavidhānupapattiḥ ) ( āśrayānupapattiḥ )

1.1.5

कथं भ्रमसंभव इति । निर्विशेषे परिकल्पितशब्दोक्तभ्रमसंभव इति शङ्का स्यात् । अतो दोषपदमिति भावः । "अनृतेन हि प्रत्यूढाः' । प्रतीषं नीताः, वैपरीत्यं प्रापिता इत्यर्थः । "तद्यथा हिरण्यनिधिं निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि संचरन्तो न विन्देयुः, एवमेवेमाः संर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छत्य एतं ब्राहृलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूढाः' इति छान्दोग्यम् । भाष्ये आदिशब्देन "नासदासीत्' इत्यादिश्रुतयो विवक्षिताः । भाष्ये जीवैक्यानुपपत्त्येति । विरुद्धधर्माध्यस्तयोर्जीवपरयोरैक्यासंभवेन धर्माणां कल्पितत्वस्य वक्तव्यतया तत्कल्पिकाऽविद्याभायचुपगन्तव्येत्यर्थः । सत्त्वेऽप्यात्मनो भ्रान्तिबाधाश्रयत्वर्योर्दर्शनात् न भ्रान्तिबाधा- भ्यां सद्विलक्षणत्वसिद्धिः । असिद्धिश्च हेतोः स्यात्, भ्रान्तिबाधयोरतन्निष्ठत्वादित्यत आह-भ्रान्तिविषयत्वबाधविषयत्वेति । भाष्ये भ्रान्तिबाधयोरयोगादित्यत्र शुक्तिरूप्यस्येति शेषः पूरणीयः । उत्तरत्र तद्विवरणभाष्ये "प्रतीतिभ्रान्तिबाधैरपि न तथाभ्युप-गमनीयम्' इत्युपक्षिप्य, "शुकत्यादिषु रजतादिप्रतीतेः' इति दर्शनात् । परैरपि ख्यातिबाधानुपपत्तेः शुक्तिरूप्यविषये उपन्यासाच्च । न चाज्ञानस्य जगदुपादानत्वं सदसद्विलक्षणत्वं च प्रतिज्ञाय तद्धेतुतया शुक्तिरूप्ये प्रतीतिभ्रान्तिबाधोपपादनं कतं संगतं स्यादिति वाच्यम्, उपादानोपादेययोरभेदाभिप्रायेण तथोकत्युपपत्तेः । स्वाभिन्नकायर्जनकत्वमुपादानत्वं विवर्तपरिणामोपादानलक्षणमिति कथयद्भिरुपादानोपादेयाभेदस्याभ्युपेततय शुक्तिरूप्ये ख्यातिबाधसमर्तनस्य उपादाने तत्समर्थनपर्यवसितत्वात् । ननु भामत्या-मारम्भणाधिकरणे "न हि वयमभेदं ब्राूमः, किंतु भेदं व्यासेधामः' इत्युकतेरभेद एवोपादानोपादेययोर्नास्तीति वाच्यम्, ब्राहृसम-सत्ताकाभेदप्रतिक्षेपमात्रपरत्वात् तदुक्तेः । यद्वा प्रतीतिबाधानुपपत्त्या शुक्तिरूप्यमिथ्यात्वसिद्धौ मित्याभूतस्य मिथ्याभूतमेवो-पादानमन्वेषणीयमित्यज्ञानस्यापि सदसद्विलक्षणत्वं सिध्यतीत्यभिप्रायेण तथोकत्युपपत्तेः । केचित्तु-"अहमज्ञः' इत्यज्ञानप्रतीतेः "नेह नाना' इति श्रुत्या बाधदर्शनात् अत एव भ्रमत्वाच्च प्रतीतिभ्रान्तिबाधानामविद्याविषयत्वमेव; न शुक्तिरूप्यविषयत्वम् । उत्तरत्र शुक्तिरूप्यादिषु प्रतीतिभ्रान्तिबाधैर्मिथ्यात्वसमर्थनं युकत्यन्तरमेव; नैतद्विवरणरूपम् । "तत्र अनिर्वचनीत्वे परोक्तं हेतु विस्तरेण दूषयति' इति तत्रत्य (संक्षिप्तस्य विवरणमिति) श्रुतप्रकाशिकावाक्यमपि कथंचिन्नेयमिति वदन्ति । "ख्यातिबाधयो-श्चायोगात्' इत्यस्य खायातिबाधयोश्चायोगप्रसङ्गादित्यमुमर्थं स्फोरयति-प्रतीतिभ्रान्तिबाधान्यथानुपपत्त्येति । प्रतीतिरसद्विलक्ष-त्वसाधिका, भ्रान्तिस्तु सद्विलक्षणत्वसाधिका, बाधस्तूभयसाधारण इति विवेको द्रष्टव्यः । न च-सद्वादिनं प्रति भ्रान्तैर्हेतुत्वोप-न्यासोऽयुक्तः, तन्मते भ्रान्तित्वस्यानभ्युपगतत्वात् । बाधने भ्रान्तित्वसमर्थने च बाध एव हेतुरस्तु, किमनेन भ्रमत्वसमर्थनेनेति वाच्यम्, "अहं रजततया अभ्राम्यम्' इत्यनुभवसिद्धतया भ्रमत्वस्य सद्वादिनापेयप्रत्याख्येयतया हेतुत्वसंभवादिति भावः । सद्भाव एवमिति । परमतत्वाभावे दृष्टान्तः । ब्राहृाश्रयत्वपक्षं दूषयतीति । ब्राहृणश्चिन्मात्रत्वेन तस्याश्रयत्वे पूर्वोक्तान्योत्याश्रयदोषा- प्रसङ्गः । "आश्रयत्वविषयत्वभागिनी निर्विशेष(र्विभाग)चितिरेव केवला । पूर्वसिद्धमसो हि पश्चिमो नाश्रयो भवति नापि गोचरः ।।' इत्युक्तेरिति भावः । ज्ञानत्वेऽपि नैयायिकादिरीत्या जडत्वाभ्युपगमे स्वस्य स्वयाथात्म्यज्ञानविरोधित्वासंभवादाह-स्वप्रकाशत्वं विवक्षितमिति । विषयित्वलक्षणज्ञानत्वाभावात् स्वप्रकाशत्वं विवक्षितमिति केचिद्वदन्ति । ननु ब्राहृस्वरूपतद्विषयकज्ञानयोः साधारणं स्वरूपप्रकाशत्वं किं स्वरूपाभिन्नप्रकाशत्वम्? उत स्वरूपविषयप्रकाशत्वम्? नाद्यः, तस्य प्रमाणज्ञानेऽभावात् । न द्वितीयः, अभेदे विषयविषयिभावाभावेन स्वरूपाव्यापनादित्याशङ्कय तद्विषयव्यवहारानुगुण्यलक्षणं तद्विषयकत्वं प्रकृते विव-क्षितमित्यभिप्रयन्नाह-स्वरूपविषयज्ञानत्वे सतीत्यर्थ इति विषयवैषभ्याभावादित्यर्थ इति । विषयवैषम्याभावेन विशेषानव- गमादित्यर्थ इत्यर्थः । न तु "विशेषानवगमात्' इत्यस्य विषयवैषम्याभावोऽर्थः । तथा सति "कथं विशेषानवगमः' इत्याक्षेपानुत्थि-तेरिति द्रष्टव्यम् । अयमेको देवदत्त इति । एक् इत्यस्याभेदोऽर्थः । स तु स्पाष्टयार्थः । "अयं देवदत्तः' इत्यभिज्ञायाः "सोऽयं देव- दत्तः' इति प्रत्यभिज्ञाया इव पुरोवर्तिनि देवदत्ताभेदविषयत्वमविशिष्यम् । न ह्रभेदे द्वैविध्यमस्ति, येन विषयवैषम्यं स्यात् । तथापि प्रत्यभिज्ञाया एव भेदभ्रमनिवर्तकत्वं नामिज्ञाया इति द्रष्टव्यम् । न च प्रत्यभिज्ञायामेकस्मिन्वस्तुनि कालद्वयसंबन्धो विषयः, नाभिज्ञायामिति वाच्यम्-ऐक्यस्य कालद्वयसंबन्धस्य चाभिज्ञाभ्यामेव सिद्धेः अभिज्ञाद्वयानवगतार्थविषयकत्वाभावे-नाभिज्ञाद्वयानिवत्र्यभेदभ्रमनिवर्तकत्वं न स्यादिति भावः । द्वित्वभ्रमः । भेदभ्रमइत्यर्थः । "सत्यत्वज्ञानत्वादिरस्ति चेत् स स्व-रूपानतिरिक्त इति दर्शयितुं स्वभावशब्दः' इति समीचीनः पाठः । "सत्यत्वज्ञानत्वस्वभावोऽस्ति चेत्' इति स्वभावशब्दो धर्म- परः । सत्यत्वज्ञानत्वादिधर्मोऽस्ति चेत्-स च स्वरूपानतिरिक्त इति दर्शयितुं स्वभावशब्द इत्यर्थः । कालद्वयदेशद्वयसंबन्धित्वं ह्रैक्यमिति । न चैतदप्यभिज्ञाद्वयसिद्धमिति प्रागेवोक्तमिति वाच्यम्, अभिज्ञाद्वये सत्यप्येकस्मिन् कालद्वयसंबन्धौ मया ज्ञात इत्यनुभवाभावात् । सत्यां च प्रत्यभिमायां तथानुभवदर्शनेनानुभवस्यैवात्र साक्षित्वात् । अनुभवापलापे चोपेक्षणीयत्वप्रसङ्गादिति भावः । द्वित्वभ्रमशब्दः सर्वत्र भेदभ्रमपरः । ननु न प्रमाणज्ञानत्वं निवर्तकत्वप्रयोजकम्, अपि तु भ्रमविरोधित्वमेव । तच्च ब्राहृस्वरूपेऽपि संभवतीति शङ्कां व्युदस्यति-अधिष्ठानत्वाच्छुकत्यादिवदिति । यद्वा अनिवर्तकत्वे हेत्वन्तरमप्याह-अधिष्ठानत्वादिति । अधिष्ठानस्य भ्रमविरोधित्वं प्रमाणा-न्तरसापेक्षं, शुकत्यादौ तथा दर्शनादित्यभ्युपगम्यमाने शुकत्यादिवदेवाधिषांनस्फुरणमपि प्रमाणान्तरसापेक्षं स्यादिति प्रतिबन्द्या दूषयति-अधिष्ठानत्वस्य ज्ञानान्तरविषयत्वमिति । अधिषांनत्वनिवृविरितीति । अधिषांनत्वनिवृत्तिः प्रसज्येतेत्यर्थः । यदि शुकत्यादावधिष्ठानस्य भ्रमाविरोधित्वमापाद्यते, तर्हि तद्वदेवा ध्यासाधिषांनत्वार्थं ज्ञानान्तरवेद्यत्वप्रसङ्गः । यदि च तत्र ज्ञाना-न्तरवेद्यत्वं जडत्वप्रयुक्तम् । तर्हि भ्रमाविरोधित्वमपि जडत्वप्रयुक्तमिति न ब्राहृरि भ्रमाविरोदित्वमिति प्रघट्टार्थः । प्रथमपक्षो दूषित इति । स्वरूपज्ञानस्याज्ञानानिवर्तकत्वे साक्षिवेद्यसुखादावप्यज्ञानप्रसङ्गात् । किंच विवरणे "अन्तःकरणपरिणामे ज्ञानत्वोपचारात्' इत्युक्तत्वेनोपचारिकज्ञानविरोधिनोऽमानत्वायोगाच्च । न च यथा सौरप्रकाशाविरोधित्वम्, एवमज्ञानस्य कल्पिततया न स्वरूपमानविरोधित्वमिति वाच्यम् । सौरप्रकाशविरुद्धतत्समसत्ताकतमोऽन्तरवत् चैतन्यप्रकाशविरुद्धतत्समसत्ता-काज्ञानान्तराभावेनातात्त्विकाज्ञानस्यैव ज्ञानेन विरोधस्य वक्तव्यतया अज्ञानासंभवात् । अहमर्थधर्मभूतवृत्तिज्ञानस्यैव विरोधित्वा-भ्युपगमे ज्ञानाज्ञानयोः समानाश्रयत्वस्य वक्तव्यतया "अहमज्ञः' इति प्रतीत्यनुसारेण जीवाश्रयत्वपक्ष एवाङ्गीकृतः स्यात्, न ब्राहृ-शब्दितचिन्मात्राश्रयत्वपक्ष इत्यादिद्रष्टव्यम् । भाष्ये-प्रपञ्चसत्यत्वरूपाज्ञानविरोधित्यस्य प्रपञ्चसत्यत्वतत्प्रतिभासरूपाज्ञान-विरोधीत्यर्थः, "प्रपञ्चसत्यत्वं तत्प्रतिभासश्च विक्षेपरूपाज्ञानम्' इति टीकायामुक्तत्वादिति द्रष्टव्यम् । अज्ञानं हि ज्ञानप्रतिबन्ध-कमिति । न च ज्ञाननिवत्र्यस्याज्ञानस्य कथं ज्ञानप्रतिबन्धकत्वमिति वाच्यम्, चरमवृत्तिनिवत्र्यस्याज्ञानस्य निरतिशयानन्द-स्वरूपात्मस्फुरणप्रतिबन्धकत्वस्य तैरभ्युपेतत्वादिति द्रष्टव्यम् । पराभ्युपगमादेवमुक्तमिति । अत एव "अनिर्वाच्याविद्याद्वित-यसचिवस्य प्रभवतः' इति प्रबन्धादौ वाचस्पतिनोक्तम् । तत्र ह्रेका अनादिर्भावरूपा अविद्या देवताधिकरणोक्ता; अन्या चाध्या-सभाष्य एव प्रदर्शिता-आत्मन्यनात्माध्यासं प्रस्तुत्य "तमेतमेवंलक्षणमध्यासं पण्डिता अविद्येति मन्यन्ते' इति । तथा (अयथा) व्याख्याने हेतुमाह-न हि सत्तयेति । सत्ताया एवाभावेन सत्तया सद्वितीयत्वस्याज्ञानरूपत्वासंभवात् सद्वितीयत्वज्ञानमेवाज्ञान- मिति भावः । सद्वितीयत्वविशिष्टब्राहृगोचरज्ञान इति । सद्वीतीयत्वज्ञानरूपे ब्राहृज्ञाने निवृत्त इत्यर्थः । स्वरूपं तु स्वानुभव-सिद्धमिति भाष्यं केचिदेवमवतारयन्ति-प्रपञ्चमिथ्यात्वं शास्त्रप्रतिपाद्यं चेत्, तस्यैव शास्त्रप्रतिपाद्यतया ब्राहृणः शास्त्रात् सिद्धय-भावेनाप्रमाणिकत्वमेव स्यादित्यत्राह-स्वरूपं तु स्वानुभवसिद्धमिति । ( तिरोधानानुपपत्तिः ) तेषां तिरोधिरिति । अत्र "उपसर्गे धोः किः' इत्यस्याप्रवृत्तावपि प्रयोगबाहुल्यात् "कृत्यल्युटो बहुलम्' इति बहुलग्रह- णात् समर्थनीयम् । ज्ञानस्यात्मासाधारणकारस्येति । इदमुपलक्षणम्; प्रत्यकत्वादेरित्यपि द्रष्टव्यम् । तस्यासाधारणत्वास्फुर-णादिति । ननु-असाधारणधर्मत्वं साधारणधर्माद्वयावृत्तिः । सा च नैल्यस्य शौकल्यव्यावृत्तिरिव प्रत्यकत्वादिस्वरूपाभिन्नैव । ततश्च प्रत्यकत्वादिस्वरूपे भासमानेऽपि तदभिन्नायाः साधारणधर्मव्यावृत्तेरभासमानत्वकथनं परोक्ततिरोधानपर्यवसितमेवेति चेत्-न; प्रत्यकत्वादौ साधारणधर्माभेदभ्रमदर्शनेन प्रत्यकत्वादिगतायाः साधारणधर्मव्यावृत्तेः स्वरूपरूपत्वे प्रमाणाभावात् । नैल्यादौ तु शौकत्याभेदभ्रमस्य कदाप्यभावेन तत्र तद्वयावृत्तेः स्वरूपरूपत्वात् । तत्रापि शौकल्याभेदभ्रमसत्त्वे स्वरूपातिरिक्त-तद्वयावृत्तेरिष्टत्वादिति द्रष्टव्यम् । अस्मदवस्थास्थानीय इति । अस्मदभिमतस्वप्रकाशधर्मभूतज्ञानविकासावस्तास्थानीय इत्यर्थः । सदा स्वप्रकाश इति यावत् । स्वरूपनाश एव तिरोधानं स्यादित्यर्थः इति । ननु-अस्तु प्रकाशाभाव एव तिरोधानम् । न च प्रकाशाप्रकाशयोर्विरोधः, अप्रकाशस्यारोपिततयाऽविरुद्धत्वात् । "त्वदुक्तमर्थं न जानामि' इत्यादौ श्रुत एवार्थे अज्ञातत्वस्या-प्यनुभूयमानत्वाच्चेति चेत्-न । अधिष्ठानयाथात्म्येऽवभासमाने अप्रकाशकल्पनाया अप्यनुदयात् । वह्नावारोपितस्यावह्नित्वस्य वह्निकार्याप्रतिबन्धकत्वात् प्रकाशारोपितस्या प्रकाशस्य प्रकाशकार्याप्रतिबन्धकत्वाच्च । "त्वदुक्तमर्थं न जानामि' इत्यादौ सत्ता-वधारणात्मकज्ञानाभावविषयत्वेन प्रकाशाप्रकाशविरोधसाधकत्वाभावात् । अन्यथा "घटः प्रकाशते, न प्रकाशते च' इत्यनुभवा-पातात् । एतेन "नास्ति, न प्रकाशते' इति विपरीतव्यवहारयोग्यत्वमेवावरणमिति निरस्तम् , विपरीतव्यवहारलक्षणावरणकल्प- नाया अपि भासमानेऽधिष्ठाने असंभवात् । आनन्दस्वरूपस्य भासमानत्वेन तदंशे आवरणस्य वक्तुमशक्यत्वाच्च । न चानवच्छि-न्नानन्दाप्रकाशादावरणमस्तीति वाच्यम्, आनन्दे भेदाभावेन तदस्फुरणस्य वक्तुमशक्यत्वात् । न च संसारदशायामानन्दे भास-मानेऽप्यनवच्छेदो न भासत इति वाच्यम्, आनन्दस्य मोक्षकालीनस्य स्फुरणे सिद्धे अनवच्छेदांशस्यापुरुषार्थत्वात् तन्मते संसारमुकत्योरविशेषप्रसङ्गात् । न च निरतिशयानन्दास्फुरणस्फुरणाभ्यां संसारमुकत्योविर्शेष इति वाच्यम्, अद्वैतिमते वैषयिकान-न्दस्य ब्राहृनन्दातिरिक्तस्याभावेनोत्कर्षापकर्षायोगात् । आनन्दो भासते चेत् स एव मुक्तिकालीनानन्द इति संसारमोक्षयोरानन्दा-नुभवे न वैषम्यं मृषावादिमते सुवचम् । न च-यथा त्वन्मते जीवस्वरूपानन्दस्य, कैवल्यदशायामनुभूयमानस्य च स्वरूपरूप-त्वेनाभेदेऽपि स आनन्द आवृत एव तस्येदानीमसत्त्वव्यवहारात् सातिशयानन्दो भातीत्यभ्युपगम्यते, एवमिहापि स्यादिति वाच्यम्-तत्रानन्दस्यैकत्वेऽपि तस्मिन्नानन्दे तीव्रत्वमन्दत्वादिभेदोऽस्ति, ततश्च संसारदशायामान(न्दे म?)न्दानुकूल्यं स्वरूप-रूपज्ञानेन भासते, तद्गततीव्रानुकूल्यं तु कैवल्यदशायां धर्मभूतज्ञानेन भासत इति ह्रस्माकं प्रक्रिया । न तु तीव्रानुकूलत्वमपि स्वरूपरूपं स्वप्रकाशमित्यस्माभिरभ्युपगम्यते, येन दोषः स्यात् । तस्मात् तिरोधानं भासमानस्वरूपेऽनुपपन्नमिति भावः । (स्वरूपानुपपत्तिः ) ज्ञातृत्वादीनां परमार्थतया हीति । अनुभूतेर्निराश्रयत्वे ज्ञातुरभावादेव ज्ञातृत्वादिरप्यपरमार्थो भवतीत्यर्थः । ननु "नि-र्विषया निराश्रया' इत्येतत्परमतानुवादरूपम् । न च पर एव स्वमतदूषणावकाशमभिलषन् विशेषणं प्रयच्छति, अपितु स्वोक्ता-र्थोपयोगितयैव । प्रकृते च स्वाभिमतमिथायात्वापयोगितया तस्य विशेषणस्य साफल्यमेव वक्तुमुचितम् । न तु परदूषणायेत्यस्वर-सादाह-यद्वा विषयाश्रयभेदानाभिति । असत्त्वप्रतिभासयोरुक्तिरिति । "निर्विषया निराश्रया' इत्यसत्तवोक्तिः, "अनुभूतिः' इति तत्प्रतिभासोक्तिरिति द्रष्टव्यम् । किं स्वरूपव्यनिरिक्तेति । अधिष्ठानब्राहृस्वरूपव्यतिरिक्तेत्यर्थः । अनवच्छिन्नदृशिद्वयान-भ्युपगमादिति । अनवच्छिन्नाधिष्ठानभूतदृशिंस्वरूपापेक्षया अतिरिक्ताया दोषभूताया अपरमार्थभूताया अनवच्छिन्नदृशेरनभ्यु-पगमादित्यर्थः । अनवच्छिन्नपक्षेऽपि समानेति । दृशेरवच्छिन्नानवच्छिन्नविकल्पस्य अपरमार्थशिरोऽन्तर्गततया अपरमार्थे सर्वत्र कल्पकान्तरापेक्षाया अविशेषादित्यर्थः । काल्पनिकशब्दस्य कल्पनप्रयोजनकत्वभ्रान्ति व्युदस्यति-अपरमार्थत्वेनेत्यर्थ इति । अनुभूतेरेव दोषत्वादिति । अविद्याकल्पकदोषत्वादित्यर्थः । प्रवाहानादित्वेन परिह्मतेति । "तदधीनत्वादर्थवत्' इति सूत्रे वाच-स्पतिना बीजाङ्कुरन्यायोपन्यासादिति भावः । इदं तु स्वरूपानादित्वस्याप्युपलक्षणम् । यथा निरंशेऽप्याकाशे घटस्तटस्थ एव तमुपलक्ष्य एकदेशं संपाद्य तेन संबध्यते, तद्वदविद्यापि तटस्यैव चिन्मात्रमुपलक्ष्य एकदेशरूपजीवं संपाद्य तेद संबध्यते, तद्वद- विद्यापि तटस्थैव चिन्मात्रमुपलक्ष्य एकदेशरूपजीवं संपाद्य तत्रावतिष्ठत इति नेतरेतरानयत्वम् । "स्वेनैव कल्पिते देशे व्योग्नि यद्वद् घटादिकम् । तथा जीवाश्रयाविद्यां मन्यन्ते ज्ञानकोविदाः ।।' जीवाज्ञानयोरनादित्वे उत्पतिज्ञप्त्यप्रतिबन्धाच्चान्योन्याश्रयो न दोषः' इति जीवाश्रयाज्ञानवादिवाचस्पतिना स्वरूपानादित्व-स्याप्यभ्युपेतत्वादिति द्रष्टव्यम् । दोषस्य स्वपरनिर्वाहकत्वेनेति । नन्वेवं परिहारचातुर्विध्यात् परैरनवस्था त्रेधापरिह्मतेति पूर्वो-क्तिविरोधः इति चेत्-अत्र केचित्-जीवाज्ञानवादिना प्रवाहानादित्वदुर्घटत्वस्वपरनिर्वाहकत्वानामेवोक्तत्वेन स्वरूपानादित्वस्या-नुक्तत्वात्, ब्राहृाज्ञानवादिनापि प्रवाहानादित्वस्यानुक्तत्वाच्च त्रैविध्यमेवेति वदन्ति । परमार्थत्वप्रयुक्तेति । परमार्थे वस्तुनि या उपपविरपेक्षिता, सा परमार्थत्वप्रयुक्तोपपत्तिरित्यर्थः । अपरमार्थत्वप्रयुक्तोपपत्तीति । दोषाऽप्यपरमार्थवस्तुसामग्रीकोट¬नुप्रविष्ट इत्यर्थः । अपारमार्थिकस्य वस्तुनः पारमार्थिकवस्तुसामग्रीनिरपेक्षत्वेऽप्यपारमार्थिकवस्तुसामग्रीसापेक्षत्वमस्त्येव । स्वल्पास्येन विपुलप्रासादनिगरणस्य परमार्थिकप्रसादनिगरणहेतुनिरपेक्षत्वेऽप्यपारमार्थिकप्रादादनिगरणहेतुभूतैन्द्रजालिकमन्त्रौषधादिसा-मग्रीसापेक्षत्वदर्शनादिति भावः । अधिष्ठानाध्यस्तयोरैक्यप्रसङ्ग इति । स्वपरनिर्वाहकत्वपक्षे तस्मिन्नेवाधिष्ठाने तदेवाध्यस्त-मित्यागतम् । ततश्चाधिषांनत्वाधायस्तत्वयोः परस्परविरोधाभावात् सवमपि स्वस्वरूप एव कल्पितमिति वक्तुं शक्यतया अध्य-स्ताद्भिन्नमधिष्ठानान्तरं नापेक्षणीयं स्यादिति भावः । ( अनिर्वचनीयत्वानुपपत्तिः ) व्याप्तिविरोधादिति चेदिति । सत्त्वस्यासत्त्वाभावव्याप्तत्वादिति भावः । सदसदात्मकत्वं दृष्टमिति । भ्रान्तिबाधाभ्यां सदसदात्मकतया प्रतिपन्नत्वात् तदेव स्वीकर्तुमुचितमित्यर्थः । अथÐस्थतौ सत्त्वमसत्त्वं वा स्यादिति । वस्तुस्थिथौ पर्यालोच्य-मानायां सत्त्वासत्त्वयोरन्यतरदेव स्यादित्यर्थः । सदसद्विलक्षणत्वं दृष्टमिति चेदिति । सन्मात्ररूपत्वेऽप्युगयरूपत्वाभावादिति भावः । अन्यथाख्यानादिभिरिति । आदिपदेनाख्यातियथाथख्र्याती विवक्षिते । सत्त्वे सतीति । सत्त्वे सत्येवेत्यर्थः । भेदाग्रहेण ख्यातिबाधोपपत्तिरिति । न च भेदाग्रहस्य ख्यात्युपपादकत्वेऽपि कथं बाधोपपादकत्वमिति वाच्यम्, "वर्षकृतं दुर्भिक्षम्' इतिवदुपपत्तेः । अथवा भेदाग्रहेणेत्युपलक्षणम्-भेदाग्रहेण भेदग्रहेण च ख्यातिबाधोपपत्तिरित्यर्थः । तमर्थमुपपादयति-सत एवेत्यादिना । पुरोकत्र्यगृहीतासंसर्गभेदप्रतियोगितयानुपस्थितस्योपस्थितः ख्यातिः । तत्र गृहीतभेदप्रतियोगितया तस्य वस्तुनः प्रतीतिर्बाध इति वदन्ति । ( प्रमाणानुपपत्तिः ) तद्विवरणरूपतामेवोपपादयति-अहमज्ञ इति । अज्ञानस्वरूपकीतर्नमिति । विषयावरणरूपकार्यविनिर्मुक्ताज्ञानस्वरूपकीतर्नम्-अज्ञ इति;मामन्यं चेत्यत्र तु विषयावरणकार्यविशिष्याज्ञानकीर्तनमित्यर्थः । अत एव तिवरणव्याख्याने तत्त्वदीपने-"अहमज्ञ इत्यज्ञानस्य साश्रयत्वम्; मामन्यं च न जानामीति सविषयत्वं प्रतीयते' इत्युक्तम् । "अहमज्ञः' इति प्रतीत एवाज्ञानस्वरूपे सविष्यत्वरूपधर्मान्तरवैशिष्टयावगाहित्वेन तद्विवरणरूपत्वमिति भावः । कार्यरूपाज्ञान-व्यावृत्तिरिति । "श्रूयतां चाप्यविद्यायाः स्वरूपं कुरु(ल)नन्दन । अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या' इत्यादावनात्मन्यात्मबुद्धेरप्यविद्याऽज्ञा-नादिशब्दप्रोगविषयतया तद्वयावृत्तिरित्यर्थः । वक्ष्यति चानात्मन्यात्मबुद्धेरप्यज्ञानशब्दवाच्यत्वम् । सौषुप्तिकममानमिति । सुषु-प्त्यनुवृत्तमज्ञानमित्यर्थः । अहंबुद्धिरूपस्य कार्यज्ञानस्य सुषुप्त्यनुवृत्तत्वाभावात् तद्वयावृत्तिरित्यर्थः । ननु "मामन्यं च न जानामि' इत्यनुभवः सुषुप्त्यनुवृत्ताज्ञाने न प्रमाणीकर्तुं योगयः, सुषुप्तावहमर्थस्य तदन्यस्य वा विषयस्योल्लेखासंभवादित्याशङ्कयाह-जागरि-तावस्तायामिति । सविकल्पप्रत्यक्षरूपसाक्षिणा अहमर्थतदन्यरूपविषयावच्छिन्नाज्ञानानुभवो जाग्रद्दशायाम्; तस्यैवाज्ञानस्य निर्विषयतयानुभवः सुषुप्तावित्यर्थः । ततश्च कारणाज्ञानस्य जाग्रद्दशायाम् तत्त्वशुद्धिकारमते सर्वात्मना अप्रतीतिरिति न मन्तव्यम्, साक्षिभास्यस्याज्ञानस्याउज्ञातत्वासंभवात् । न चाज्ञानस्य निर्विषयत्वावस्था न संभवति; निर्विषयत्वेनाज्ञानानुभवश्च न संभव- तीति वाच्यम्-सुषुप्तौ प्रत्यगात्ममात्रविषयतयाऽज्ञानस्य भाने दोषाभावात् । ननु-जाग्रद्दशायां साक्षिणः "घटं न जानामि' इति विषयोल्लेखित्ववत् सुषुप्तावपि विषयोल्लेखित्वे को दोषः? न हि साक्ष्युल्लेखानुल्लेखयोर्जागरणाजागरणे उपयुज्येते; अत एव - "सर्वं वस्तु ज्ञाततया अज्ञाततया वा साक्षिचैतन्यस्य सर्वदा विषय एव' इत्युक्तं विवरण इति चेत्,-सत्यम्; जाग्रद्दशायां "घटं जानामि, पटं जानामि' इति विशिष्य विषयविशेषोलोखवत् सुषुप्तिदशायां विषयाणां विशिष्योल्लेखादर्शनेन तदनुरोधेन कस्य- चिद्धेतोः कल्पनीयत्वात् । न केवलं तत्त्वशुद्धिकारदिभिराधुनिकैरुक्तम् । संप्रदायेऽपि तथैवेत्याह-जागरितावस्तायामेवेति । अज्ञानानुभवोऽयमिति । "अहमज्ञः; मामन्यं च न जानामि' इत्ययमज्ञानानुभव इत्यर्थः । ननु "न जानामि' इत्यत्राज्ञानमात्र-मनुभूयते, न तस्य कारणत्वमपि । तत् कथं कारणाज्ञानविषयं प्रत्यक्षमित्युच्यत इत्याशङ्कयाह-न जानामीत्याच्छादकतयेति । कार्याज्ञानस्याच्छादकत्वाभावादिति भावः । भाष्ये-कारणाज्ञानविषयं प्रत्यक्षं तावदिति । "अहमज्ञः, मामन्यं च न जाना'#ि इत्यपरोक्षावभासः कारणाज्ञानविषयं प्रत्यक्षमिति योजना । ततश्च प्रत्यक्षमपरोक्षावभास इत्यनयर्रान पौनरुकत्यमिति ध्येयम् । भाष्ये स हि षष्ठप्रमाणगोचर इति । षष्ठप्रमाणमात्रगोचर इत्यर्थः । मात्रपदेन प्रत्यक्षगोचरत्वं निषिध्यते । प्रत्यक्षागोचर इत्यर्थः । अत एवोत्तरत्र "अभावस्य प्रत्यक्ष- गोचरत्वाभायुपगमेऽपि' इत्युक्तम् । भवत्वयमपि षष्ठप्रमाणविषय इति । अत्र चोदयन्ति -"अयं तु "अहं सुखी' इतिवदपरोक्षः' इत्यत्र भाष्ये "अयम्' इत्यनेनानुभवः परामृश्यते, न तु विषयः; "अहं सुखी' इतिवदितीतिकरणावमृष्टप्रत्यक्षानुभवस्य दृष्टान्तीकरणात् । न हि 'सुखा-दिवत्' इत्युक्तम् । किंचाभावः प्रत्यक्षायोग्यः । इदं तु ज्ञानं प्रत्यक्षरूपम् । अतो नानयोर्विषयविषयिभावः संभवतीत्यस्यार्थस्यैव प्रतिपादयितुमुचितत्वात् "अयम्' इति ज्ञानपरामर्श एवोचितः, न विषयपरामर्शः । ततश्च "भवत्वयमप्यनुभवः षष्ठप्रमाणजन्यः' इत्येवावतारिकया भवितव्यमिति-तन्न, उपायस्योपायान्तरादूषकत्वात् । परोक्षप्रमाणविषयः प्रागभाव इति । परोक्षैकविषय इत्यर्थः । ततश्च परोक्षप्रमाणविषयस्य वह्नयादेरपरोक्षत्वस्यापि दर्शनात् नेदं युक्तमिति शङ्काया नावकाशः । भावग्राहकप्रमाणे- नेति । प्रत्यक्षस्य संनिकृष्टार्थमात्रग्राहितया संयोगादिलक्षणस्य पञ्चविधस्य संनिकर्षस्य भावेष्वेव संभवेन भावग्रहणैकशीलस्यापि प्रत्यक्षस्य विशेषणतालक्षणसंनिकर्षान्तरपरिकल्पनेनाभावग्राहकत्वाभ्युपगमेऽपीति भावः । ततश्च-भाष्ये "प्रत्यक्षत्वाभ्युपगमेऽपि' इति स्पष्टमर्थे प्रतीयमाने, "भावग्राहकप्रमाणेनाभावस्य वेद्यत्वाभ्युपगमेऽपि इत्यवतारिकायां न सामञ्जस्यम्; किं च भावग्राहिणां शब्दानुमानादीनामभावग्राहित्वस्य सर्वसिद्धत्वाच्चेति चोद्यस्य नावकाशः । ग्राहकाभावान्न तदभावप्रतीतिरित्यर्थ इति । ग्रहणकारणीभूताधिकरणप्रतियोगिज्ञानाभावादभावज्ञानं नोत्पत्तुमर्हती-त्यर्थः; न तु ग्राहकस्याभावाज्ञानस्येत्यर्थः, उत्तरत्र "एतदुक्तं भवति' इति भाष्ये तथैव विवरणदर्शनात् । न च ग्राहकशब्दस्य ग्रहणजनकप्रतियोग्यधिकरणज्ञानपरत्वे अभावविषयकज्ञानस्य ग्राहकत्वादित्यव्यवहितशङ्काया अनुत्थानमिति वाच्यम्, आश-यानभिज्ञस्य तथा चोद्यसंभवात् । केचित्तु ग्राहकाभावात्उअभावग्राहकस्य ज्ञानस्याभावात्; न तदभावप्रतीतिःउन तदभावो- ल्लेख इत्यर्थः, "एतदुक्तं भवति' इत्येतस्य कथंचिदुपपादकत्वमात्रत्वेनाप्युपपत्तेरिति वदन्ति । ज्ञानप्रागभावस्य ग्राह्रत्व इति । अत्र प्रागित्येतदविवक्षितम्; ज्ञानाभावस्य ग्राह्रत्व इत्यर्थः । इतरथा प्रागभावस्य यावज्ज्ञानप्रतियोगिकस्यासंभवेन व्यक्ति-विशेषप्रतियोगिकस्यैव वक्तव्यतया तत्र विरोधाभावादिति द्रष्टव्यम् । अभावधर्मितयात्मनो ज्ञानमस्तीति वक्तव्यमिति । अभा-वधर्मित्वादात्मनस्तज्ज्ञानमस्तीति वक्तव्यमित्यर्थः; न तु धर्मित्वेन प्रकारेण ज्ञानमिति भ्रमितव्यम्, तेन रूपेण तज्ज्ञानस्याहेतु- त्वात् । धर्मितया प्रतियोगितयावगतिरस्ति न वेति भाष्यस्याप्ययमेवार्थः । अस्मिन् पक्ष इति । प्रत्यक्षागोचरत्वपक्षाभायुपगम इत्यर्थः । ततश्चानुमेयत्वमात्रेण कथमपरोक्षत्वविरोधः, वह्नयादावुभयदर्शनादिति शङ्का परास्ता वेदितव्या । घटाच्छादकमज्ञानं हि घटज्ञाने न विरुध्यत इति । अयमर्थः-घटज्ञाने सति घटाच्छादकमज्ञानं न हि विरुध्यते; घटा-ज्ञानविषयज्ञानधर्मिज्ञानाभ्यां च न विरुध्यते, भावाभावरूपत्वाभावात् ; उभयोरपि भावरूपत्वादित्यर्थः । भाष्यस्वारस्यात्, "भावरूपाज्ञानप्रत्यक्षवादे तु सत्यप्याश्रयप्रतियोगिज्ञाने ज्ञानाभावस्येव भावान्तरस्यापि नानुपपत्तिर्नियन्तुं शक्यते' इति पुरो-वादिपञ्चपादिकाविवरणग्रन्थानुसाराच्चोक्त एवार्थः । यथाश्रुतार्थग्रहणे साक्षाद्धटविषयज्ञानस्यैव "घटं न जानामि' इति ज्ञानविष-यत्वप्रसङ्गेन ज्ञानासिद्धिप्रसङ्गात् । वस्तुयाथात्म्यज्ञाननिवत्र्यमिति । उभयोर्भावरूपत्वऽपि तेजस्तिमिरयोरिव विरोधः सिद्ध इति भावः । भाष्ये-साक्षिचैतन्यं न वस्तुयाथात्म्यविषयमिति । साक्षिचैतन्यं वस्तुयाथात्म्यविषयकप्रमाणज्ञानं न भवतीत्यर्थः; प्रमाणज्ञानस्यैवाज्ञाननिवर्तकत्वात् । अन्यथेत्यस्याज्ञानविषयमिति संनिहितविषयत्वसंभवेऽपि विप्रकृष्टवस्तुयाथात्म्यविषयत्वान-भ्युपगमप्रतिपादकत्वमयुक्तमित्यस्वरसादाह - अज्ञानविषयत्वाभावे वेति । न हि रजतज्ञानेनेति । साधकस्य बाधकत्वायोगादि-त्यर्थः । भाष्ये-ननु चेदं भावरूपमप्यज्ञानमिति । अत्र चोदयन्ति-"नन्वज्ञानस्य व्यावर्तको विषयः कथं साक्षिचैतन्येनावभास्यते? प्रमाणयत्तत्वाद्विषयसिद्धेरिति । उच्यते-सर्वं वस्तु ज्ञाततयाऽज्ञाततया वा साक्षिचैतन्यस्य विषय एव; तत्र ज्ञाततया विषयः प्रमा-णव्यवधानमपेक्षते, अन्यस्तु सामान्याकारेण विशेषाकारेण वा अज्ञानव्यावर्तकतया सदा भास्यते' इति पञ्चपादिकविवरण-ग्रन्थानुवादरूपमिदं वाच्यम् । तस्य चायमर्थः-कथं "मामन्यं च न जानामि; त्वदुक्तमर्थं संख्यां वा शास्त्रार्थं वा न जानामि' इति विषयावच्छिन्नमज्ञानं साक्षिभास्यं स्यात्? अज्ञानावच्छेदकस्य विषयस्य साक्षिणा भानासंभवात्; साक्षिणो बहिर्विषये नैयायिकमते मनस इव स्वातन्त्र्#ासंभवात् । इतरथा प्रमाणान्तरवैयथ्र्यप्रसङ्गात् । ततश्चाज्ञानावच्छेदकस्य घटादेः प्रमाणत एव सिद्धिरेष्टव्या । प्रमाणज्ञानं चाज्ञानविरोधि; न तु साक्षिवदज्ञानसाधकम्, येनाज्ञानं न विरुन्ध्यात् । ततश्चाज्ञानानुभवो न संभवतीति शङ्काभिप्रायः । स्वतो मनोग्राह्रत्वाभावेऽपि परमाणोः,"ज्ञातः परमाणुः' इति ज्ञाततया मनोवेद्यत्ववत् तत्तदाकारवृत्त्यनुपहितेन परमाणोः, "ज्ञातः परमाणुः' इति ज्ञाततया मनोवेद्यत्ववत् तत्तदाकारवृत्त्यनुपहितेन केवलेन साक्षिणा स्वतो ग्रहणायोग्यमपि वस्तु ज्ञातत्वाज्ञातत्वान्यतराकारेण सदा भास्यत एव । इयांस्तु विशेषः-वस्तुनो ज्ञाततया भादे प्रमाणव्यवधानापेक्षा, ज्ञाततायाः प्रमाणोत्पाद्यत्वात् । अज्ञाततायास्तु स्वतःसिद्धत्वादज्ञाततया भोन न प्रमाणव्यवधानापेक्षा । ततश्च सर्वमपि वस्तु प्रमाणाप्रसर-णदशायामज्ञाततया भासत एवेति न विषयभानार्थं प्रमाणापेक्षा, येनाज्ञानस्य विरोधः स्यात् । साक्षिरूपं च घटादिविषयज्ञानं नाज्ञानविरोधि, साधकतया तस्य बाधकत्वाभावादिति प्रागेवोक्तत्वादिति परिहाराभिप्रायः । एवमेव हीदं वाक्यं व्याख्यातं तत्त्व-दीपनकृता । इह तु कथं तद्विहायान्यथानूद्यत इति । तत्रायं परिहारः-सत्यं विवरणवाक्यं तत्त्वदीपनकृता तथा व्याख्यातम् । तथापि जडस्याज्ञानविषयत्वमनभ्युपगच्छतो विवरणकारस्य मते प्रत्यगर्थावच्छिमेवाज्ञानमभूयत इत्येव वक्तव्यम्, न तु घटादिविषयम् । ततश्च शङ्कापरिहारौ प्रत्यगर्थविषयावेव वक्तव्यावित्यभिप्रेत्य भगवता भाष्यकृता तदनुसारेण शङ्कापरिहारग्रन्थौ योजनी#ा#ंवित्यभिप्रेत्य तथानूदितमिति द्रष्टव्यम् । ( भावरूपाज्ञानानुमानविचारः ) उपपादिताकारविशिष्टमिति । प्रत्यक्षेण न्यायानुगृहीतेनाज्ञानस्य भावरूपत्वं "न जानामि' इत्यनेनात्माश्रयत्वं च सिद्ध- मिति पूर्वमुक्तत्वेन स्वप्रागभाव्यतिरिक्तत्वस्वदेशगतत्वयोः सिद्धत्वादिति भावः । न हि तमो दीपगतमिति । दीपस्यैव प्रभाश्रय- त्वात् प्रभादेशस्य प्रभाश्रयत्वं नास्ति, "प्रभादेशः' इतिवत् "प्रभाश्रयः' इति व्यवहाराभावादिति भावः । वेद्यगतवित्त्यभिव्यक्ति-प्रागभाव इति । वेद्यगतवित्तिर्विषयाधिष्ठानचैतन्यम्, तन्निष्ठाभिव्यक्तिप्रागभाव इत्यर्थः । "वेद्यगतं चैतन्यमभिव्यक्तं भवति' इत्यु-त्तरग्रन्थानुसारादयमेवार्थः । अनुलोमव्यावृत्तिरिति । अत्र स्वप्रागभावं स्वोत्पादकादृष्टं विषयगतामज्ञाततां च व्युदसितुं क्रमेण विशेषणानीत्यपि वदन्ति । इत्मुत्पत्त्यनुपपत्तिरिति । दीपनिर्वापणसमसमयसौधोदरव्यापिसंतमसोत्पत्तिकारणं दुर्निरूपमित्यप्यनुपपत्तिरनुसन्धेया । निमीलने नीलप्रतिभासवदिति । अयं भावः-अस्ति तावान्निमीलितनेत्रस्य, "नीलं तमः' इति प्रतीतिः । सा तु न प्रमा, बाधि-तविषयत्वात् । तथाहि-किमत्र बाह्रं तमः प्रतीयते, उतान्तरम्? नाद्य।, बहलालोकवितते देशे बाह्रस्यान्धकारस्याभावात् । न द्वितीयः, बहिःप्रसरणशीलानां नायनरश्मीनामान्तरतमोग्राहकत्वाभावात् । इतरथा नयनान्तःस्थाञ्जनग्रहणप्रसङ्गात् । तस्मा-द्भ्रान्तिरेवेति । नीलप्रतिभानं बाधितविषयमिति । यद्यपि विवरणादौ पिहितकर्णपुटस्यान्तरशब्दोपलम्भवत् निमीलितनेत्र-स्यान्तर्मुखैर्नोचनरि#ामभिरान्तरं तमो गृह्रत इति "नीलं तमः' इति प्रतीतेर्गोलकान्तर्वतिर्तमोविषयतया प्रमात्वमेवोपपादितम् । अतस्तथैवानुवादो युक्तः-तथापि तस्य लोकविरुद्धत्वात् भ्रमत्वमभ्युपगम्येह परिहारान्तरमुपन्यस्तमिति द्रष्टव्यम् । रूपोलबिन्ध-वेलायामिति । सजातीयघटादिरूपोपलब्धिवेलायामित्यर्थः । कारणनिरूपणायापह्नवमर्हतीति । प्रयोजनार्थे चतुर्थी । प्रयोजनं च निवत्र्यमानतया, "मशकेभ्यो धूमः' इतिवत् । कारणनिरूपणाभावायापह्नवमर्हतीत्यर्थः । कारणनिरूपणं प्रसज्येतेति भया- दित्यर्थः । स्वच्छद्रव्यत्वादिति । प्रभावात् स्वच्छद्रव्यविशेंषत्वात् स्पर्शानुपलम्भ इत्यर्थः । ( अविद्याप्रत्यक्षनिरासः ) प्रतिपन्नशब्देन भासनमुच्यत इति । न तु विषयत्वपर्यन्तम् । तथाहि सति प्रत्यगर्थस्य प्रतिपन्नत्वकथनं व्याहतं स्या- दिति भावः । अभावप्रतियोगिभूताविशदज्ञानविषयत्वमिति । अत्र चोदयन्ति-"आश्रयप्रतियोगिज्ञानं त्वविशदस्वरूपंविषयम्' इति भाष्यस्य ह्रयमर्थः-यद्यपि "अहं मां न जानामि' इत्यत्राश्रयज्ञानं प्रत्यगर्थविषयम्, तथा प्रतियोगिज्ञानमपि ज्ञानविषयतया प्रत्यगर्थविषयकम्-तथापि न तद्द्वयमपि विशदप्रत्यगर्थविषयकं, प्रत्यगर्थांशे तयोरविशदत्वात् । ततश्च मां न जानामिउयथा विशदं भवति तथा न जानामि इत्यर्थः । मदर्थविषयकावधारणात्मकसाक्षात्काररूपज्ञानं नास्तीति पर्यवसितोऽर्थः । ततश्चाभाव-प्रतियोगिभूतज्ञानस्य वैशद्यं विद्यमानस्य प्रतियोगिविषयखमाश्रस्यावैशद्यं चाविरोधसिद्धये समर्थनीयम् । तद्विहाय तुरगारूढस्य तुरगविस्मरणन्यायेन प्रतियोगिभूतज्ञानस्यावैशद्यं कथं समथ्र्यत इति । अत्र ब्राूमः-सत्यं प्रतियोगिभूतज्ञानस्य वैशद्यमेव समर्थनीयम् । तथानि भाष्ये "आश्रयप्रतियोगिज्ञानं त्वविशदस्वरूपविषयम्' इत्युक्तेः साक्षाद्विषयप्रतियोगिभूतज्ञान एवाविशदत्वं समर्थनीय-मित्यत्यभिप्रेत्य तदुपपादनायायं संरम्भः कृतः । स्वविषयं निवर्तकज्ञानमिति । स्वविषयं निवर्तकज्ञानं कमर् । इदानीं ज्ञानं कर्तृ । स्वशब्देन प्रतियोगिविषयकं ज्ञानमुच्यते । निवर्तकज्ञानं प्रतियोगिभूतज्ञानमित्यर्थः । विद्यमानं हि स्वाश्रयमिति । स्ववृत्तिवर्तमान- स्यापरोक्षत्वादित्यर्थः । वर्तमानर्मापरकीयं न प्रत्यक्षम् । स्वीयमप्यतीतादिकं न प्रत्यक्षम् । स्वीयमप्यतीतादिकं न प्रत्यक्षम् । स्व-वृत्तिवर्तमानं च यज्ज्ञानं तदेव विशदमित्यर्थः । ततश्च स्वरूपतो विषयतश्चेदानीमभावप्रतियोगिभूतं ज्ञानमविशदमिति पर्यवसितो- ऽर्थः । अन्यथा प्रमाणज्ञाननिवत्र्याज्ञानेति । प्रमाणज्ञानाभावानभ्युपगमे प्रमाणज्ञानस्य सत्त्वप्रसङ्गेन तन्निवत्र्यमज्ञानं कथमनु- भूयत? प्रमाणज्ञानस्य विरोधिनः सत्त्वादित्यर्थः । तत्रायं परिहार इति । ननु "विशदतदर्थप्रतीतिर्नास्ति' इति भाष्य एवास्याः शङ्कायाः परिह्मतत्वात् किमिति टीकायां परिहारान्तरमुपन्यस्यत इति चेत्-न; विशदतदर्थप्रतिपत्तिनिषेधे विशदप्रतिपत्तेः स्मर-णावश्यंभावेन स्मृत्यारूढाया अपि विशदप्रतिपत्तेः सत्त्वमपेक्षितमिति हि शङ्काभिप्रायः; तत्र च यथाश्रुतभाष्येण परिहारासं- भवात् परिहारन्तरं टीकायामारब्धमित्यदोषः । यद्यपि भानसत्त्वे भासमानसत्त्वमपेक्षितमिति शङ्का मन्दा, अथापि सा मन्दविष-न्यायेन परिहर्तव्येति परिहार उपन्यस्त इति द्रष्टव्यम् । मेरुसाक्षात्कारः कथं निषिध्यत इति । यद्यपि स्वस्य मेरुसाक्षात्कारभावे- ऽपि परकीयमेरुसाक्षात्कारस्य पुराणादिनावगतस्य स्वात्मनि निषेधे नानुपपत्तिः, तथापि स्वीयमेरुसाक्षात्कारनिषेधस्थले स्वी-यमेरुसाक्षात्कारस्याप्रसिद्धत्वादिति शङ्काभिप्रायात् । इहांदृष्टचत्वरद्विरदेनेति । चत्वरीयो द्विरदश्चत्वरद्विरदः । नञर्थप्रतियोग्य-वच्छिन्नतयैवेति । यद्यप्यभावस्येव भावरूपाज्ञानास्यापि विरोधितया नञर्थत्वमविशिष्टम्-तथाप्यभावत्वपक्षे अभावस्य प्रतियो-ग्यवच्छिन्नत्वेन भाननियमवत् भावत्वपक्षे ज्ञानाविरोधित्वेनैव प्रतितिनियमाभावा(#ादि)इति भावः । अभावस्य नञर्थत्वसंभवा- दिति । "भावरूपाज्ञानवादिना ज्ञानाभावत्वस्य सर्वात्मनाऽनभ्युपगमेऽपि' इति शेषः । स्वरूपावच्छिन्नाज्ञानप्रतीताविति । प्रत्य-गर्थाज्ञानप्रतीतावित्यर्थः । स्वरूपभूतज्ञानादन्यतया तत्सिद्धेरिति । यद्यपि प्रमाणज्ञानादन्यतया तत्सिद्धावपि न निवत्र्यनिवर्त-कविरोधः, अन्ततो गत्वा प्रमाणज्ञानविरुद्धतया तत्सिद्धावपि न निवत्र्यनिवर्तकविरोधः । न हि प्रमाणज्ञानविरुद्धमित्युल्लिख्य-मानत्वमात्रेण विरोधिप्रमाणज्ञानमाविर्भूतमुपस्थितं स्यात्, येन विरोधो भवेत् । न हि "तेजोविरुद्दोऽन्धकारः' इत्युल्लेखमात्रेणा-न्धकारस्य तेजसा निवृत्तिर्भवति । इयं च शङ्कापिशाची "स्मृतेः स्मर्यमाणसमकालवर्तित्वनियमाभावात्' इति पूर्वमेव प्रतिक्षिप्ता च । ततश्च किं वैषम्यमभिप्रेत्य "स्वरूपज्ञानादन्यतया प्रतीतिरस्तु, न तु प्रमाणज्ञानाविरोधितया' इत्युपन्यस्यते इति चेत् । अत्र ब्राूमः-प्रमाणज्ञानास्य तदानीमसत्त्वे प्रमाणज्ञानविरुद्धतयाऽज्ञानस्योल्लेखः साक्षिणा न युक्तः, ज्ञातत्वाज्ञातत्वोपरागाभावे साक्षिणः स्वाध्यस्तविद्यमानमात्रग्राहित्वात् । तथाच प्रमाणज्ञानस्य साक्षिणोल्लेखमभ्युपगच्छता प्रमाणज्ञानस्य सत्त्वमभ्युपगन्त-व्यमिति । न हि स्वरूपभूतं ज्ञानं साश्रयं सविषयं चेति । यद्यपि स्वरूपज्ञानस्याज्ञानादिभासकस्य सविषयत्वमस्ति, तथापि साश्रयत्वाभावेन द्वित्वावच्छिन्नाभावमभ्युपेत्य तथोक्तमिति द्रष्टव्यम् । यद्वा "मामकं न जानामि' इति प्रत्यगर्थकर्मकत्वस्य ज्ञाने प्रतीते स्वरूपज्ञानस्य स्ववृत्तित्वविरोधेन प्रत्यगर्थविषयत्वाभावमभिप्रेत्य स्वरूपज्ञानस्य सविषयत्वाभावकथनमिति द्रष्टव्यम् । ननु "मामहं न जानामि' इत्यत्र न नञर्थप्रतियोगिनि ज्ञाने साश्रयत्वसविषयत्वप्रतीतिः, येनायं दोषः स्यात् । अपितु नञर्थ एवाज्ञान इत्याशङ्कय तत्रापि प्रत्यगर्थविषयत्वं तदावरणत्वम्; तच्च तद्विषयकज्ञानप्रतिबन्धकत्वमिति घट्टकुटीप्रभातवृत्तान्त इत्याह - स्व- रूपं किमाश्रयतयेत्यादिना । स्वस्मादन्येन केनापीति । स्वरूपभूतज्ञानान्यमात्रार्थकत्वस्य परेणोक्ततया तदन्येन येन केनाप्य-श्रितत्वमात्रं सिध्येदिति भावः । प्रमाणज्ञानप्रतीत्यवश्यंभावादीति । तत्प्रतीतौ प्रत्येतव्यस्य प्रमाणज्ञानस्य सत्त्वमावश्यकमिति भावः पूर्वोक्तो द्रष्टव्यः । प्रतीयते चेति व्याख्येयं पदम् । न तूभयाभ्युपगत इत्युक्तमिति । न तूभयाभ्युपेत एक इत्युक्तमित्यर्थः । "उभयाभ्युपेतो ज्ञानप्रागभाव एव "अहमज्ञो मामन्यं च न जानामि' इत्यनुभूयत इत्यभ्युपगन्तव्यम्' इति भाष्य उक्ततया न तदपलापश्चोदनीयः । न तु भ्रमवेलायामपि विद्यमानमिति । यद्यपि स्वानुभवैकस्वभावत्वस्यापि भ्रमवेलायां विद्यामानत्वमस्त्येव, अन्यथा तेन हेतुना अज्ञानानुभवप्रतिक्षेपायोगात्-तथापि तादृशस्य स्वानुभवैकस्वभावत्वस्य भ्रमवेलायां विद्यमानत्वं न पराभ्युपगतम्, अज्ञानानुभवस्वभावत्वस्याप्यभ्युपेतत्वादिति विशेषः । नैतदित्यादिना दूषयतीति । ननु-सिद्धान्तेऽपि "पराभिध्यानात्तु तिरोहितम्' इत्यादि कथमनुपपादनीयम्? अतिरोहि-तापहतपाष्मत्वाद्यवस्थस्य पुण्यापुण्यरूपपरमात्मसंकल्पेन तिरोधानं न संभवत्येव, प्रकृत्यात्मत्वस्वतन्त्रात्मत्वभ्रमशून्यावस्थायां कर्मणोऽप्रसक्तेः । अतस्तिरोधानानन्तरं पराभिध्यानस्य लब्धसत्ताकत्वम्, तस्मिश्च सति तिरोधानमित्यन्योन्याश्रय इति चेत्-न । कर्मतिरोधानयोर्बीजाङ्कुरन्यायेन प्रवाहानादितयाऽदोषात् । तन्मते अविद्याया एकत्वाभ्युपगमेन प्रवाहानादित्वानभ्युपगमादिति भावः । यौगपद्यपक्ष इति । यद्यपि हेत्वन्तरेण तिरस्कृतमिति पक्षो न यौगपद्यपक्षः, तस्य दूषितत्वात्-तथापि अनवस्था चेत्यत्र चशब्दः पूर्वोक्तयौगपद्यपक्षेऽनुभवपूर्वकस्तिरस्कारः, तिरस्कारपूवर्कोऽनुभव इति पक्षद्वयोक्तदूषणद्वयमपि सूचयतीति भावः । ज्ञानानिवत्र्यदूषणद्वस्यापीति । इदं च तिरस्कारकहेत्वन्तरस्याननुभूयमानस्यैव काचादिवत्तिरस्कारकत्वमित्यभिप्रेत्योक्तम् । यदा तु तदपि हेत्वन्तरं हेत्वन्तरतिरस्कृतेनानुभूतमेव तिरस्कारोतीत्यभ्युपगम्यते तदानवस्यैवेति द्रष्टव्यम् । अनुमतिप्रदाने (मतप्रदर्शने) वर्तत इति । पक्षन्तरपरिग्रह इत्यर्थः । यः सांशः सविशेषः इत्यादेः अज्ञानकार्यं न संभवतीत्यन्तस्य भाष्यस्यायमर्थः- अविशदप्रकाशत्वं हि अविशदत्वविशिष्टं प्रकाशत्वम् । अविशदत्वं चाप्रकाशमानत्वम् । अप्रकाशमानत्वं च धर्मद्वारा धर्मिगतम् । प्रकाशमानत्वं च साक्षाद्धर्मिगतम् । ततश्चाप्रकाशमानधर्मकत्वे सति प्रकाशमानत्व-मविशदप्रकाशत्वमित्येवावगन्तव्यम् । न त्वविशदत्वप्रकाशमानत्वयोः साक्षादेकनिष्ठत्वम्, विरोधात् । य आकारोऽविशदः, तत्र प्रकाशमानत्वस्याभावेनाविशदप्रकाशमानत्वाभावात् । यश्च प्रकाशमानः, तत्राविशदत्वलक्षणाप्रकाशमानत्वाभावात् । ततश्चाविशदत्वलक्षणमप्रकाशमनित्वं धर्मद्वारकम्, प्रकाशमानत्वमद्वारकमित्येवाभ्युपगन्तव्यम् । ततश्च "निर्धर्मके ब्राहृण्यविश-दप्रकाशमानत्वं न संभवति' इति टीकाग्रन्थस्याप्यत्रैव तात्पर्यम् । विशदस्वरूपं प्रागस्ति न वेति विकल्पे विशदस्वरूपस्य प्राग-सत्त्वे विशदस्वरूपस्यागन्तुकत्वेनानित्यत्वप्रसङ्ग एवापादनीयः । न मोक्षस्य, व्यधिकरणत्वात् । किं च मोक्षस्याविद्यानिवृत्ति-रूपत्वेनाभावरूपतया कार्यत्वेऽपि नानित्यत्वापादनं युक्तमित्याशङ्कय मोक्षस्येत्येतद्वयाचष्टे-मुक्तस्वरूपस्येति । वैशद्यं च भावरूपमिति । विशदस्वरूपं च भावरूपमित्यर्थः । तदनवभासेऽज्ञानानुभवायोगादिति । प्रमाणज्ञानानवभासे तदन्यत्वानाज्ञानानुभवायोगात् प्रमाणज्ञानस्यावभासोऽपे- क्षितः ततश्चावभास्यमानस्य प्रमाणज्ञानस्यापि पूर्वोक्तरीत्या सत्त्वमपेक्षितमिति तदन्यरूपमज्ञानं कथमवभासेतेत्यर्थः । निर्वि- कल्पकेन वा सविकल्पकेन वेति । नित्येन वा, अनित्येन वेत्यर्थः । निर्विकल्पकसविकल्पकशब्दयोनिष्प्रकारकसप्रकारकपरत्वे परमतेऽज्ञानान्तःकरणतद्वर्मादिभासकसाक्षिचैतन्यस्वरूपस्य निष्प्रकारकत्वाभावात् अखण्डार्थवाक्यजन्यस्य वृत्तिरूपज्ञानस्य निष्प्रकारकत्वदर्शनेन वृत्तिज्ञानस्य सप्रकारकत्वनियमाभावच्च निर्विकल्पकसविकल्पकशब्दाभ्यां साक्षिस्वरूपचैतन्यवृत्तिज्ञान- परिग्रहं सिद्धवत्कृत्य दूषणानुपपत्तेः नित्यानित्यज्ञाने एव निर्विकल्पकसविकल्पकशब्दाभ्यां विवक्षिते इत्येव युक्तमिति द्रष्टव्यम् । अविद्यानुमाननिरासः भाष्ये - हेतोरनैकान्त्यमिति । अप्रकाशितार्थप्रकाशत्वरूपलिङ्गजन्यायाः स्वप्रागभावेत्यादिसाध्यविषयकानुमिते-रप्यप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वं स्वीकर्तव्यम्, इतरथा तस्याः प्रकाशितप्रकाशकत्वमप्रकाशकत्वं वा स्यात् ततश्चा तस्याबनुमितौ हेतुसत्त्वादनुमितिविषयीभूताज्ञानावारकाज्ञानानभ्युपगमेन स्वविषयावरणपूर्वकत्वलक्षणसाध्याभावेन हेतोरनैकान्त्यमित्यर्थः । यद्यपि परैः परोक्षस्थलमात्र एव वृत्तिनिर्गमाभविनाज्ञानानिवर्तकत्वस्याभ्युपगमेन परोक्षवृत्तिमात्रे व्यभिचारः सुवचः, तथापि परोक्षस्थले विषयावच्छिन्नचैतन्यस्थाज्ञानानिवृतावपि प्रमातृगताज्ञाननिवृत्तेरभ्युपेतत्वात् परोक्षज्ञानमात्रे व्यभिचारो नोद्भावित इति वदन्ति । केचित्तु इदमुपलक्षणं परोक्षज्ञानमात्रस्येति मन्यन्ते । अत्र जडविषयकज्ञानमात्रे व्यभिचारश्च बोध्यः । जडावारका-ज्ञानाभावात्, जडस्याप्रसक्तप्रकाशकत्वेन परैरावरणानभ्युपगमात् । न च जडावच्छिन्नचैतन्यावारकमज्ञानं संभवतीति वाच्यम्, घटविषयकज्ञानस्य घटावच्छ्न्चैतन्यावारकाज्ञाननिवर्तकत्वस्य भिन्नविषयत्वेनासंभवात् । न च "सर्वप्रत्ययवेद्ये च ब्राहृरूपे व्यव-स्थिते' इत्युक्तरीत्या घटादिज्ञानमपि तदवच्छ्न्नचैतन्यविषयमिति वाच्यम्, "न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्च- नैनम्' इत्यादिश्रुतिविरोधात् । तथा हि सति "घटोऽस्ति' इति ज्ञाने सद्रूपब्राहृस्फुरणेन ब्राहृसाक्षात्कारादविद्यानिवृत्तिप्रसङ्गः । न च तस्य ब्राहृमात्रविषयकत्वाभावान्नाज्ञाननिवर्तकत्वमिति वाच्यम्, "दण्डी देवदत्तः' इति विशिष्टज्ञानस्य विशेष्याज्ञाननिवर्त-कत्वानापत्तेरितत्यादि दूषणं द्रष्टव्यम् । तस्य प्रमाणज्ञानस्याप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वात् इत्यस्यानन्तरं "तस्य हेतोः' इति शेषः पूरणीयः । अतः स्वविषयावरणाज्ञानान्तरसाधनत्वे सतीत्यस्य नान्वयानुपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् । तद्विरोधादेव न हेतोरनैकान्त्य-मिति । न चासल्लिङ्गजन्याय अप्यनुमितेर्विषयाबाधेन प्रमात्वसंभवान्न विरोध इति वाच्यम्, असल्लिङ्गस्य प्रमायामसामथ्र्यात् । वह्निमत्पर्वते व्यभिचारिलिङ्गजन्यानुमितेरपर्वतीयवह्निविषयतया वा पर्वतस्थापाषाणादौ वह्नित्वविषयतया वा भ्रमत्वावश्यंभा- वात्, लिङ्गोपहितलैङ्गिभानेन भ्रमत्वावश्यंभावाच्चेति भावः । तत्र वृत्त्यभावादिति । अप्रकाशिकार्थप्रकाशकत्वस्याबाध्यव्यव-हारानुगुण्यरूपप्रमात्वपर्यवसितस्य तत्रानुमितावभावादिति भावः । अज्ञानानुमितेः प्रमात्वे प्रकाशितार्थप्रकाशकत्वस्य व्यभिचा-रित्वावश्यंभावेन व्यभिचारिहेतोः प्रमाजनकत्वविरोधः, अप्रमात्वे प्रमात्वरूपहेतोव्यभिचारित्वेन सल्लिङ्गत्वावश्यंभावेन तस्या- प्रमाजनकत्वविरोध इत्यभिप्रायेण परिहरति - उच्यत इत्यादिना । अन्यतराभावेऽपि साध्यसिद्धयभावादिति । ननु ज्ञानसौष्ठव-मात्रेणापि साध्यं सिध्यतीति चेत् । सत्यम् । तदपि हेत्वनैकान्त्येन सिध्यतीत्यत्र तात्पर्यात् । अभावाद्विवेचनमात्रं क्रियत इति । न चाभावविवेकस्याप्रकाशितस्य प्रकाशकतया व्यभिचारस्तदवस्थ इति वाच्यम्, अभावविवेकावारकाज्ञानसत्त्वेन तन्निवर्तकत्व-स्यानुमितौ संभवेन व्यभिचाराभावात् । अहमर्थधर्मभूतेति । धर्मभूतज्ञानभिन्नेनेत्यर्थः । अज्ञानसिद्धावनुमानप्रामाण्यमिति । उक्तीरीत्या अस्याभावविवेचनुमितित्वेन व्यभिचाराभावादिति भावः । भावरूपाज्ञानसिद्धिरिति । भावरूपतयाऽज्ञानसिद्धिरि- त्यर्थः । ज्ञातुरपि तत्कल्पितत्वादिति । ततश्चाज्ञानकल्पिताहमर्थधर्मभूतज्ञानस्यागन्तुकस्यानाद्यज्ञानभासकत्वासंभवेन । अनाद्य-ज्ञानभासकं नित्यं साक्षिचैतन्यमभ्युपेयमिति भावः । तदुत्तीर्णसाक्षिचैतन्येनेति ननूत्तीर्णचैतन्यसिद्धौ भावरूपाज्ञानसिद्धिर्नापे- क्षिता । साक्षिसिद्धेस्तदेकोपायत्वाभावात्, धारावाहिकज्ञानसुखादिभासकत्वोनापि सिद्धिसंभवात् । किंच "मामन्यं च न जानामि' इति साक्षिचैतन्येनाज्ञानसिद्धौ साक्षिणोऽहमर्थोत्तीणत्र्वसिद्धिरपि नोपजीव्या । न हि "अयं घटः' इति ज्ञानेन घटसिद्धौ घटज्ञा- नस्य देहान्तःकरणात्मधर्मत्वादिविवेकोऽपेक्षित इति चेत्-सत्यम् । तस्याः प्रणाड¬ अपि परैरुपन्यस्तत्वात्तद्रीतिमनुसृत्यान्योन्या- यश्रय उपन्यस्त इति द्रष्टव्यम् । भाष्ये-सत्यपि दीप इति । ज्ञानमनुत्पाद्य विषयप्रकाशकत्वायोगादित्यर्थः । ततश्च ज्ञानेन सह-तस्यप्रकाशकत्वमस्तीति शङ्का निरस्ता । असिद्धिः फलति#ेति । ज्ञानस्यैव हि साक्षात् प्रकाशकत्वमिति तस्यार्थ इति भावः । इन्द्रियाणामित्यनेन तृतीयपक्ष इति । "तर्हीन्द्रियाणामप्युपकारकत्वेन तेषामप्यप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वमङ्गीकरणीयम्' इति ग्रन्थेनेति भ्रमितव्यम्, एतस्य हेत्वभावसमर्थनपरस्य तद्विरुद्धानैकान्त्यसमर्थनाभिप्रायानुपपत्तेः । "नास्माभिज्र्ञानतुल्यप्रकाश-कत्वाभ्युपगमेन' इत्येतत्पर्यन्तभाष्यग्रन्थस्य साक्षात्प्रकाशकत्वरूपपक्षव्युदासकत्वेन पक्षान्तराप्रतिक्षेपकत्वात् । ननु यदि सर्वत्र ज्ञानस्यैव प्रकाशकत्वम्, तर्हीन्द्रियस्य प्रकाशकत्वं न स्यादित्याशङ्कयेष्यापत्त्या परिहरति भाष्ये-इन्द्रियाणामपि ज्ञानोत्पत्ति-हेतुत्वमेवेति । मात्रचार्थपरिच्छेदव्युदास इति । अत्र "प्रमाणे द्वयसज्घ्नञमात्रचः' इति मात्रच्प्रत्ययः प्रमाणार्थः । विरोधिनि-रसनपर्यन्तत्वरूपं प्रकाशकत्वं न संप्रतिपन्नमित्यर्थः । ननु "क्षीरमात्रं पिब' इत्यत्रेवोत्तरपदत्वनियतव्यवच्छेदार्थकं मात्रपदम् । तथा हि सति, "विरोधिनिरसनमात्रं न संप्रतिपन्नम्' इत्युक्ते "इतरसहितं तु संप्रतिपन्नम्' इति प्रतीयेत । अतो यथोक्त एवार्थः । तद्धि साध्यं न संप्रतिपन्नमिति । ततश्च भाष्ये संप्रतिपन्नमिति शेषः पूरणीय इति भावः । नन्वपकाशितार्थप्रकाशकत्वहेतौ विक- ल्पेन दूषितेऽपि इन्द्रियादिव्यभिचारवारणार्थं भासमानत्वविशेशिततया पूर्वमुपन्यस्तो हेतुनर् दूषित इत्याशङ्कय विशेष्यदूषणादेव विशिष्टोऽपि दूषित इत्याह-भासमानत्वे सत्यप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वादिति हेतौ विशेषितेऽपीति । अनुमाने पक्षस्योभयसिद्धत्वस्यापेक्षितत्वान्नेदमनुमानरूपम्, अपितु प्रतिकूलतर्करूपमित्यभिप्रयन्नाह - अथास्यानु-मानस्येति । प्रयोगशब्दस्यानुमान एव प्रयोगप्रसिद्धिमाशङ्कयाह-तर्कस्यापि व्याप्तिमूलत्वादिति । यथाक्रममनुमानत्रयमिति । प्रतिकूलतर्कत्रयमित्यर्थः । ननु कथमेषामेतदनुमानप्रतिरोधित्वम्? प्रत्युस्वविषयावरणस्वदेशगतेतिविशेषणानुकूलत्वमेव । ताभ्यां हि विशेषणाभ्यां ज्ञानसमानाश्रयं ज्ञानसमानविषयं चा(ह्र)ज्ञानं साध्यते । तत् कथं प्रकृतानुमानविरुद्धमिति चेत्-न,अर्थानव- बोधात् । स्वदेशगतत्वस्वविषयावरणत्वस्वनिवत्र्यत्वानां साधनं चिन्मात्राश्रितत्वचिन्मात्रविषयत्वप्रतिकूलं यथाक्रममनुमानत्रयम् अज्ञानं पक्षीकृत्योच्यत इत्यर्थः । अज्ञानं न प्रमात्राश्रितं, नापि प्रमेयजडविषयकम्, अपितु चिन्मात्राश्रितं चिन्मात्रविषयकं चेति वदतः स्वदेशगतस्वविषयावरणेत्यनुमानोक्तिर्विरुद्धेति पर्यवसितोऽर्थः । ज्ञानानाश्रयत्वप्रसङ्ग इत्युक्त इति । अज्ञानं चेत्, ज्ञानं नाश्रयेदित्यर्थः । ब्राहृणो ज्ञाननिवत्र्याज्ञानत्व इति । ज्ञाननिवत्र्याज्ञानविषयत्व इत्यर्थः । उत्तरोत्तरज्ञानानां सपक्षत्वमपि ह्रुप- पद्यत इति । अपिशब्दो भिन्नक्रमः । अज्ञानानुमितिवत् उत्तरोत्तरमानानामपीत्यर्थः । अतो भाष्योक्तस्याज्ञानसाधनप्रमाणज्ञान- स्यापि दृष्टान्तत्वं न विरुध्यत इति द्रष्टव्यम् । यद्वा अज्ञानसाधकप्रमाणज्ञानस्योभयसंप्रतिपन्नत्वाभावात् उत्तरोत्तरमानानां सपक्ष-त्वमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । न वस्तुनो विनाशकमिति । प्रागभावस्याभावरूपस्यावस्तुत्वात् वस्तुत्वेऽपि ज्ञानस्य स्वप्रागभावविना-शरूपत्वेन विनाशकत्वाभावाद्वा न बाध इति भावः । व्यतिरेकव्याÏप्त द्विधा दर्शयतीति । ईश्वरयोगज्ञानादौ शक्तिविशेषोपबृंह-णविरहरूपविशेषणविरहेण मुद्गरादौ ज्ञानत्वरूपविशेष्यविरहेणेति दर्शयतीत्यर्थः । भाष्ये-अज्ञानं च दृष्टमिति । ज्ञानभिन्नं च दृष्टमित्यर्थः । पूर्वभ्रान्तिज्ञानोत्पन्नानामितीति । भ्रान्तित्वेन ज्ञायमानपूर्वज्ञानोत्पन्नानामित्यर्थः । बाध्यज्ञानोत्पन्नानामिति यावत् । न तु वस्तुसत भ्रान्तित्वं विवक्षितम्, प्रमितिजन्यभयस्यापि भ्रमरूपबाधकज्ञानेन निवृत्तिदर्शनादिति द्रष्टव्यम् । "क्षरिकत्वेन स्वय- मेव नश्यतीति भाष्यमयुक्तम्; दीपज्वालादौ व्यभिचारात्, तस्य कारणनाशनाश्यत्वेन स्वयमेव नाशाभावात् । किंच नाशका-भावेऽपि नाशे अहेतुककार्योत्पविप्रसङ्गः' इत्याशङ्कय "क्षणिकत्वात् स्वयमेव नश्यति' इत्यस्य कारणनाशाद्यनाश्यं क्षणिकं फलविनाश्यमित्यर्थ इत्याह - फलविनाश्यानि द्दीति । उक्तविशेषणेनेति । यत् क्षणिकं तत् फलविनाश्यमित्युक्ते ज्वालादौ व्यभिचारः स्यात् । समवायिकारणनाशाद्यनाश्यं क्षणिकं फलविनाश्यमित्युक्ते तु न व्यभिचार इति भावः । तथा भयाद्यपीति । तथा च भयाद्यपीत्यर्थः । तर्हि सदा भयसंततिरुपलभ्येतेति । नन्वयं दोषोऽक्षणिकत्ववादिनोऽपि समान एव, भयस्याक्षणिकत्वे सर्वदोपलब्धिप्रसङ्ग इत्यापादनसंभवादिति चेत्-सत्यम् । कस्यचित् तटस्थस्येदृशशङ्कासंभवात् । केचित्तु-बाधकज्ञानेन तेषामनाशे उत्पन्नबाधकज्ञानस्यापि पुंसो भयोपलम्भः किं न स्यादित्याशङ्कय, किं पूर्वभयोपलम्भ आपाद्यते, उतोत्तरभयोपलम्भ इति विकल्प्य, पूर्वस्य स्वत एव नष्टत्वात् उत्तरस्य च कारणाभावेनानु#ात्पत्तेर्न भयोपलम्भप्रसङ्ग इत्याह भाष्ये-क्षणिकत्वेन तेषामि-त्यादिनेति टीकातात्पर्यं वदन्ति । अनन्तरनिवृ रन्यथासिद्धिमाहेति । अत्र केचित्-"क्षरिकत्वेन तेषां स्वयमेव नाशात्' इति ग्रन्थेनैव यावद्वाधं भयस्वरूपानुवृत्तेरनन्तरनिवृत्तेश्च हेतोरन्यथासिद्धिः संभवति । किं च "कारणनिवृत्त्या पश्चादनुत्पत्तेः' इत्यने-नानन्तरनिवृत्तेरन्यथासिद्धरपि दुर्वचा, तस्य ग्रन्थस्य तदन्यथासिद्धयुपपादकत्वाभावादिति चोदयन्ति । ननु तन्निवृत्तिर्दोषनिवृ- त्त्या चेत् "नायं सर्पो रज्जुरेषा' इति ज्ञानस्योपदेशो न स्यादित्याशङ्कय रज्जुत्वमानस्य रज्जुत्वरूपविशेषादर्शनरूपदोषनिवृत्ति- द्वारा सर्पपारमाथ्र्याभिमानरूपभ्रमोत्पविप्रतिबन्धमुखेन भयानुत्पत्तिहेतुत्वमित्यभिप्रयन्नाह-नायं सर्पो …

… रज्जुरेषेति ज्ञानमिति । स्वविषयव्यवहारहेतुरिति दृष्टान्तार्थम् । यथा साक्षात् स्वविषयव्यवहारहेतुः, नैवं भ्रमनिवृत्तौ साक्षाद्भेतुरिति भावः । न च विशे-षादर्शनरूपदोषस्य तन्निवत्र्यत्वाभ्युपगमेऽपि ज्ञानस्य वस्तुनाशकत्वाभ्युपगमप्रसङ्ग इति वाच्यम्, भावस्यैव विनाश्यत्वानभ्युप- गमेन विशेषादर्शनस्य विनाश्यत्वाभ्युपगमे दोषाभावात् । न च सिद्धान्ते भावातिरिक्ताभावानुभ्युपगमाद्विशेषादर्शनमपि भाव एवेति वाच्यम्, ज्ञानं स्वप्रागभावव्यतिरिक्तविनाशकं नेत्यभ्युपगमे विरोधाभावादिति भावः । ( अनिर्वचनीयत्वानुपपत्तिः ) विद्यमानभेदाग्रहणेति । विद्यमानस्य भेदस्याग्रहणेत्यर्थः । स्वविषयान्यथात्वेति । अन्यस्यान्यात्मनाऽवभासेत्यर्थः । अत्र, अन्यस्यान्यात्मनेत्येव भ्रान्तिस्वरूपम्; इतरांशेन तत्कार्यकारणयोः कीर्तनमिति द्रष्टव्यम् । स्वविषयोल्लेखमात्रेणेति । किमनिर्वचनीयोल्लेखित्वादासां प्रतीतीनां तत्र प्रामाण्यम्, उत सतो वाऽसतो वा प्रतीतिभ्रान्तिबाधविषयत्वासंभवादनिर्वचनीयत्वं कल्प्यत इत्यर्थः । उपपत्तिनिरपेक्षाणामेवैषां घयादिविषये "अयं घटः' इति प्रत्यक्षस्येव तत्र प्रामाण्यम्, उतोपपत्तिभिर्निष्कृष्यमा-णानामेवैषामिति पर्यवसितोऽर्थः । प्रतीत्युल्लिख्यमानमिति । न च विषयत्वमपि ह्रुल्लिख्यमानत्वमेवेति प्रतीत्युल्लिख्यमानमेव प्रतीतिभ्रान्तिबाधोल्लिख्यमानमित्युक्ते प्रयोज्यप्रयोजकाभेद इति वाच्यम्, उल्लिख्यमानमेवोल्लिख्यमानतयाऽभ्युपगन्तुं युक्तमित्यर्थ-कत्वेनादोषात् । विस्तरार्थं परमातमनुवदतीति । ननु प्रतीतिभ्रान्तिबाधौरज्ञानस्यानिर्वच नीयत्वं प्रागुपन्यस्तम् । अधुना शुक्तिरूप्ये प्रतीतिभ्रान्तिबाधा उपन्यस्यन्त इति वैरूप्यात् कथमेतस्य पूर्वोक्तविस्तररूपत्वमिति चेत्-न, पूर्ववाक्यस्यापि शुक्तिरूप्यविष- यत्वेन विरोधाभावात् । नन्वेवमपि "शुक्तयादिषु रजतादिप्रतीतेः' इत्यादिभाष्यस्य पूर्वोक्तार्थविस्तररूपत्वं न संभवति । पूर्वं हि शुक्तिरूप्यादेः प्रतीतिभ्रान्तिबाधविषयत्वं सिद्धवत्कृत्य तदन्यथानुपपत्त्याऽनिर्वचनीयत्वं साधितम् । इदानीम् "अन्यस्यान्यथा-भानायोगाच्च' इत्यन्यथाख्यात्यसंभव एव प्रतिपाद्यते । कथमनयोः संकोचविस्तररूपत्वमिति चेत्-न; अन्यथाख्यातिरूपभ्रमा-संभवात् सद्भिन्नविषयत्वेन च भ्रमत्वस्योपपाद्यत्वात् तादृशभ्रमविषयत्वानुपपत्तिरेवेहापि प्रमाणीकियत इति संक्षेपविस्तररूपत्वे नानुपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् । अस्ति चेद्यथार्थैव प्रतीतिरिति । इदं च दूषणं धर्मधर्मिणोर्मिथस्तादात्म्यपक्षेऽपि समानम् । ज्ञानगतमन्यथात्वमित्यत्र किं शुक्तिज्ञानस्य रजतज्ञानत्वमन्यथात्वमित्यर्थः, उत शुक्तिज्ञानस्य रजतरूपत्वमन्यथात्वमिति विकल्प्याद्यं दूषयति-विषयोऽन्यो ज्ञामन्यदेवेति नोपपद्यत इति । अन्यविषयकज्ञानेऽन्यविषयकज्ञानत्वं नास्तीत्यर्थः । ततश्चा- सतो ज्ञानन्तरतादात्म्यस्य ख्याने असत्ख्यातिप्रसङ्गः इति भावः । द्वितीयं दूषयति-आत्मख्यातिप्रसङ्गश्चेति । न हि पुरोवर्तिनि रजतधर्मिसंबन्ध इति । न हि पुरोवर्तिनि रजताभेद इत्यर्थः । अन्यत्र संबन्धमात्रमिति । शुक्तिरजततादात्म्यस्य वा शुक्तिरज-तवैशिष्टयस्य वा असत्त्वेऽपि रजतत्ववैशिष्टयस्य वा रजततादात्म्यस्य वा सत्यरजते प्रसिद्धत्वादिति भावः । संबन्धद्वयानव-भासादिति । अन्यत्र सतः संबन्धस्यान्यत्र भाने संबन्धसंबन्धो भासत इत्यर्थः स्यात् । ततश्च संबन्धद्वयमानप्रसङ्ग इत्यर्थः । शङ्कते- संबन्धस्य संबन्धान्तरानपेक्षत्वादिति । निरन्तरं भातमिति । अगृहितासंसर्गतयैकप्रतीत्युपारूढमित्यर्थः । न हि प्रतिबन्धेति । ततश्च प्रवृत्तिबाधमात्रस्य न प्रयोजकत्वम् । अपितु प्रवृत्तिबाधसचिवस्य "नास्ति' इति प्रत्ययस्यापीति भावः । आरोप्यलिङ्गानुविधायीति । ग्रहणस्मरणात्मकत्वे "इयं रजतम्' इत्यपि स्यादिति भावः । न तु तत्पक्ष उप्यस्त इति । तन्मते ज्ञानैक्यानभ्युपगमादिति भावः । भाष्ये-विषयासद्भावपक्ष इति । माध्यमिकमते ज्ञानमपि नास्ति । यागाचारमते ज्ञाना-भिन्नतया विषयोऽप्यस्ति । एतन्मते तु ज्ञानमस्ति, विषयो नास्तीति विशेषः । विद्यमानविषयकारणकत्वेनेति । विषयजन्यत्वेनेत्यर्थः । कारणत्वे विद्यमानत्वमपि सिध्यतीत्यभिप्रेत्य विद्यमानेत्यु- क्तम् । तस्या वृत्तिज्ञानत्वेनेति । अपरोक्षवृत्तिज्ञानत्वेनेत्यर्थः । ततश्च परोक्षवृत्तिज्ञाने विषयरहितावस्थासंभवेन न दोष इति ध्येयम् । विरम्य व्यापारवचनाच्चेति । निर्वषयमुत्पन्नं सत् विषयमुत्पाद्य पश्चाद्विषयीकरोतीति क्रमिकव्यापारद्वयाश्रयणात् विरम्य व्यापार इति द्रष्टव्यम् । पुरुषगतत्वस्यापि संभवादिति । यद्यपीन्द्रियापेक्षया प्रमात्रपेक्षया दूरत्वं विषयगतमेव; न पुरुषगतम्- अथापि सामान्यतो दूरत्वमात्रस्य दाषत्वमिति वदन्तं प्रतीदं दूषणमिति द्रष्टव्यम् । उभयत्रेति । ननु विषय इव पुरुषेऽप्यविद्यावृत्ति-रूपभ्रान्त्युत्पादनेनोभयत्र कार्यमुत्पाद्यत इति शक्यं वक्तुमिति चेत्-न । उभयत्रैकरूपकार्योत्पत्तिप्रसङ्ग इत्यत्र तात्पर्यात् । तत्र कार्यकरत्वं दृष्टमिति । विषयविषयकज्ञानोत्पत्तेरिति भावः । दोषांशस्याकार्यकरत्वादिति । चउ#ूरश्म्यादेर्यथा तथा वस्तु । दोषां- शस्य तु न क्वापि भिन्नाधिकरणे कार्यजनकत्वं दृष्टम् । अतो न प्रमात्राश्रितदोषस्य विषयनिष्ठानिर्वचनीयरजतोत्पादकत्वमिति भावः । ननु दुष्टेन्द्रियसंप्रयोगस्यागन्तुकदोषस्य संभव सत्याशङ्कयाह-इन्द्रियसंयोगस्येति । दृष्टिविषादिन्यायस्येति । दृष्टौ विषं येषां ते दृष्टिविषाः केचन सर्पविशेषाः । ते हि चतुरिन्द्रियसंप्रयोगेण विषमुत्पाद्य पुरुषान् घ्नन्तीति प्रसिद्धिः । तद्वत् दुष्टेन्द्रियसंप्र-योगमात्रेण रजतमुत्पाद्यतामित्याक्षेपाभिप्रायः । तत्रैव कार्यविशषेमिति । पुरुषविशेष एव ज्ञानादिकमुत्पादयति, न तु परुषान्तर इत्यर्थः । यथा देशादिषु दोषाः प्रादुःष्युरिति संभावनायां लिङ् । प्रादुर्भावसंभवः इत्यर्थः । भाष्यं-सा किं परमार्थभूता, अपरमार्थभूता वेति । सत्यरजते शुक्तिरूप्यादौ च प्रतीयमानेत्यर्थः । न च सत्यरजते सत्या, मिथायारजते मिथ्येति किं न स्यादिति वाच्यम्, तदा रजतत्वजातेः साधारणत्वाभावेनोभयत्राप्यैकरूप्यस्य वक्तव्यत्वा- दिति भावः । व्यक्तिबाधेऽपि जातेरबाधितत्वप्रसङ्ग इति । न हि "इदं रजतम्' इति प्रतीयमानयोर्जातिव्यक्तयाकारयारेकस्य बाध्यत्वमपरस्य नेति दृष्टम् । आपणस्थरजतव्यक्तीति । रजतत्वजातिमात्रस्यापारमाथ्र्याभ्युपगमेनापणस्थरजतनि#ेठरजतत्व- जातेरपि तथाप्वावश्यंभावादिति भावः । कदाचित् बाधितत्वप्रसङ्ग इति । व्यक्तिः सती, जातिर्नास्तीति कदाचित् बुद्धिः स्यादि- त्यर्थः । क्वचिदपि परमाथर्बुद्धिशब्दहेतुत्वादर्शनादिति । यद्यपरमार्थभूताति जातिः परमार्थव्यक्तौ क्वचिद्वर्तेत, तदा व्यक्तिगतपरमार्थ-त्वैकार्थसमवायात् जाति परमार्थभूतेत्येवं परमार्थबुद्धिशब्दयोः कथंचिन्निर्वाहकत्वदर्शनात् अपरमार्थव्यक्तिस्थलेऽप्यपरमाथर्जातौ परमार्थबुद्धिशब्दयोर्निवाहः संभवेत् । यदि च क्वापि परमार्थव्यक्तिसंबन्धो न स्यात्, तर्हि क्वापि परमार्थबुद्धिशब्दनिर्वाहकत्वादर्श- नात् भ्रान्तिस्थलेऽपि तन्निर्वाहो न स्यादित्यर्थः । ( सत्ख्यातिः ) पाठक्रमेणाण्डसृष्टेः पश्चादिति । "नामरूपे व्याकरोत् । तासां त्रिवृत्तं त्रिवृतमेकैकामकरोत्' इति पाठक्रमेणेत्यर्थः । संकल्पे तु (फूलं) पूर्वभावीति । फलेच्छा पूर्वं भवति; पश्चात् तत्साधनेच्छा भवति; उपायेच्छाया इष्टसाधनताज्ञानजन्यत्वादिति भावः । किं केन कथमित्यादाविति । यद्यपीयं जिज्ञासारूपा शाब्द्याकाङ्क्षा, न तु फलोपायेच्छारूपा । अत एव हि "करोति' इत्युक्ते "किं करोति, सर्वस्वापहारं करोति, शिरश्छेदं करोति' इति भाव्ये जिज्ञासा जायते । अथापि फलोपायविषयकेच्छापि फलोपायजिज्ञासातुल्यशीलेति भावः । न च भाव्याकाङ्क्षायाः पूर्वभावित्वे समानपदोपात्तदात्वर्थस्यैव भाव्यत्वेनान्वयः स्यादिति वाच्यम्, समानप्रत्ययोपात्तविध्यवरूद्धाया भावनायाः समीहितभाव्यापेक्षितया यागस्य भाव्यतया नान्वयः, अपितु करणत्वेनेति स्वर्गकामाधिकरणे स्थितत्वादिति द्रष्टव्यम् । अस्मिन्नर्थे निदर्शनिमिति । "बहु स्यां प्रजायेय' इत्यत्र, "प्रजायेय' इति निर्दिष्ट-प्रजननापेक्षया "ब्राहु स्याम्' इति पूर्वनिर्दिष्टस्य बहुभवनस्य कार्यत्वदर्शनात् तद्वदेव "नामरूपे व्याकरवाणि । तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणि' इत्यत्र संकल्पवाक्ये पूर्वनिर्दिष्टस्य नामरूपव्याकरणस्य कार्यत्वं निश्चीयते । ततश्च "नामरूपे व्याकरोत् । तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणि' इत्यत्र संकल्पवाक्ये पूर्वनिर्दिष्टस्य नामरूपव्याकरणस्य कार्यत्वं निश्चीयते । ततश्च "नामरूपे व्याकरोत् । तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामकरोत्' इति वाक्ये पाठक्रमो बाध्य इति भावः । ननु त्रिवृत्करणनामरूपव्याकरणयोः कार्यकारणभावे यस्य विप्रतिपत्तिः, तस्य बहुभवनप्रजननयोः कार्यकारणभावः कथं संप्रतिपन्नः स्यात्? न ह्रयमर्थस्ततोऽपि सुप- #्रसिद्धः । किं च कथमस्य श्लोकार्धस्येदृशार्थसूचकत्वमिति चेत्-न । बहुभवनप्रजननयोः कार्यकारणभावस्य सुप्रसिद्धत्वात् । इत- रथा भाष्यकृता निर्दानतयोपादानासंभवात् । न च निर्दशनतयोपादानमस्मिन् श्लोकेऽसिद्धमिति वाच्यम्, व्याख्यानतो विशेष-प्रतिपत्तिसंभवात् । अस्याप्तुपनिषदीति । छान्योग्ये तेजः-प्रभृत्तिसृष्टेरेवोपात्तत्वात् आकाशवायुसृष्टेरनुक्तेः "तिस्त्रो देवताः । त्रिवृतं करवाणि' इत्युक्तिः । नैतावता पञ्चीकरणं नास्तीति मन्तव्यम्, त्रिवृत्करणस्य पञ्चीकरणोपलक्षणार्थत्वादिति भावः । अवस्थाद्वयमस्तीति । ततश्च "संहतिं विना, असमागम्य' इति पदद्वयस्य न पौनरुक्तयमिति भावः । "समेत्यान्योन्यासंयोगम्' इति संहतत्वावस्ताकथनेऽपि कृत्स्नशःसमागतत्वरूपावस्थान्तरं नोक्तमिति शङ्कां व्युदस्यति - उपात्तवचनानन्तरमिति । पुराणे- "समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परसमाश्रयाः । एकसंघातलक्ष्याश्च संप्राप्यैक्यमशेषतः ।।' इति पाठक्रमादिति भावः । सोमाभावे च पूतीकग्रहणं श्रुतिचोदितम् । सोमावयवसद्भावात् इति भाष्यस्यायमर्थः-"यदि सोमं न विन्देत् पूती-कानभिषुणुयात्' इत्यनेन सामाभावे निमित्ते नैमित्तिकतया फलचमसवत् पूतीका न विधीयन्ते, अपितु सोमावयवस्य सोमसदृश-द्रव्येषु सत्त्वात् प्रतिनिधित्वेन पूतीकानां तदतिरिक्तद्रव्याणां च प्राप्तौ पूतीकानेव गृह्णीयादिति नियमार्थं पूतीकग्रहणं श्रुतिचोदि-तमिति । ततश्च, "सोमावयवसद्भावात् पूतीकग्रहणं श्रुतिचोदितम्' इत्यस्य, चोदनायां सोमावयवसद्भावो हेतुः, अतश्चोदनानु- पपत्त्या सोमावयवसिद्धिरित्यर्थ इति न भ्रमितव्यम्, सोमावयवसद्भावे न्यायस्यैव ज्ञापमतया चोदनाया अज्ञापकत्वात् । भाष्ये-व्रीह्रभावे न नीवारग्रहणं व्रीहिभावत इति नीवारग्रहणं न्याय्यमिति न्यायविदो विदुरिति योजना । षष्ठे प्रतिनिधिपेटिकायामस्य न्यायस्य व्युत्पादितत्वादिति भावः । एतत् सर्वमभिप्रेत्याह-अयं विधिर्नियमार्थ इति । प्रतिनिधिश्रुत्यैवेति । प्रतिनिधिश्रुतेर्निय-मविधित्वसंपादकन्यायेनेत्यर्थः । एवं हि स्थितिः षष्ठे - "ब्रााहृणस्य तु सोमविद्याप्रजमृणवाक्येन संयोगात्' (6-2-31) इत्यत्र सोमयागस्य, "वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत' इति वीष्सया विष्सितवसन्तस्य निमित्तत्वावगमात् नित्यत्वं स्थापितम् । नित्ये च यथाशक्तयङ्गोपसंहारेणाप्यधिकारोऽस्तीति सर्वशक्तयधिकरणे स्थितम् । ततश्च सामेद्रव्यरूपाङ्गाभावेऽपि द्रव्यान्तरमादाय शक्याङ्गोपसंहारेण यागस्य कर्तव्यत्वं सिद्धम् । तत्र च सोमद्रव्यसदृशस्य वा तद्विसदृशस्य वा यागनिर्वर्तकतया यागाविध्याक्षेप-बलादुपादानं कर्तव्यमिति, "श्रुतिप्रमाणत्वाच्छिष्टाभावे नागमोऽन्यस्याशिष्टत्वात्' (6-3-13) इत्यत्र स्थितम् । तत्र च सदृश-द्रव्योपादाने तत्र सोमावयवानामपि सत्त्वात् सोमशास्त्रस्याप्यनुग्रहाय सोमसदृशद्रव्योपादानमेव युक्तमिति, "सामान्यं तच्चिकीर्षा हि' (6-3-27) इत्यत्र स्थापितम् । तत्र च बहुषु सोमसदृशद्रव्येषु सत्सु पूतीकविधिनिर्यमार्थः-यः सोमलताया अभावेन सामे-जातिपरिच्छिन्नान् सकलावयवान् उपादातुमशक्तस्तत्सदृशान् विकलावयवान् उपादित्सते स पूतीकानेवेति नियमार्थमिति निर्णीतं "नियमार्था पुनःश्रुतिः' इति (3-6-40) तृतीयाध्यायधिकरणे, "वचनाच्चान्याय्यमभावे' (6-3-31) इति षष्ठाधायायाधि- करणे चेति । एवं च न्यायेनैव सदृशे तदवयवस्थितिर्निर्णेया, न तु श्रुत्या । अतो यथोक्त एवार्थः । अत एवास्वरसादाह-यद्वा त्रिवृत्करणेति । उपजीव्यत्वाय तदुक्तिरिति । "अदृष्टवशाच्चाम्बुनो ग्रहणम्' इत्युक्ते रुपलक्षणत्वादिति भावः । पूर्वोत्तरज्ञानयोस्तथा-रूपत्वादिति । विद्यमानशुक्तयवयवभूयस्त्वाग्रहणरूपस्य रजतज्ञानस्य बाध्यत्वं विद्यमानभूयस्त्वग्रहस्य शुक्तिज्ञानस्य बाधकत्व-मिति भावः । न च विद्यमानभूयस्त्वप्रतियोगिभूतरजतावयवानां "नेदं रजतम्, किंतु शुक्तिः' इति ज्ञानकालोऽप्रतीतेः कथं तत्प्रति-योगिकं भूयस्त्वं भासेतेति वाच्यम्, वस्तुतो यदवयवा भूयांसः, तज्ज्ञानं बाधकम्; यदवयवा अल्पीयांसः, तज्ज्ञानं बाध्यम् । बाध्यत्वञ्च बाध्यप्रवृत्तिकत्वम्; विफलप्रवर्तकत्वमिति यावत् । अत एव "प्रवृत्तेर्बाधितत्वं विफलत्वं वा3 इति वक्ष्यति । अत एव- क्वापि शुक्तौ शुक्तिज्ञानस्य रजतज्ञानेन बाधो न स्यात्, रजतज्ञानस्य वस्तुतोऽल्पविषयत्वेन वास्तवभूयोवयवविषयत्वाभावादिति शङ्का परास्ता । शुक्तौ शुक्तिज्ञानस्य विफलप्रवृत्तित्वाभावेन बाध्यत्वाभावादिति द्रष्टव्यम् । धम्र्यन्तरनिष्ठत्वेति । रजतत्वादौ रूपे धम्र्यन्तरनिष्ठत्वभानविरहः रूपिणि शुक्तयादौ रजतत्वविरोधिधर्मान्तराश्रितत्वभानविरहोऽप्यपेक्षित इत्यर्थः । अत एव भेदग्रहणादिति । इषंभेदाग्रहः प्रवर्तकः, अनिष्टभेदाग्रहो निवर्तक इत्यभ्युपगमेन भेदाग्रहमात्रस्य प्रवर्तकत्वानभ्युपगमादिति भावः । अत्र त्विति । सिद्धान्ते त्वित्यर्थः । विजातीयभूतारब्ध इति । विजातीयभूतावयवप्रचुरारब्ध इत्यर्थः । ततश्च विजातीयपृथिव्य-वयवप्रचुरारब्धे शुक्तिशकले तद्विजातीयतेजोवयवप्रचुरारब्धरजतभ्रमौपरिकमित्यर्थः । अण्डसृष्टेः पूर्वभावित्वादिति । तदानीं रजतोदेरप्रसक्तेः; येन तस्मिश्रणं स्यादिति भावः । पाञ्चभौतिकेष्विति । सत्यरजतस्थले रजतपरिणाभविशेषयोग्यतेजोशसत्त्वात् तत्र रजतावयवारम्भसंभवात् याथाथ्यर्मुपपद्यत इति भावः । त्रिवृत्करणेन कार्यानुप्रविष्टस्येति । मरु करीचिकारूपकार्यानु- प्रविष्टस्य जलरूपस्य भूतस्य समुद्रादिरूपकार्यान्तरावयवजलसमानपरिणामसंभावात् मरुमरीचिकारूपभौतिकान्तरे समुद्रा-दिलक्षणभौतिकान्तरबुद्धियार्थाथ्र्यं यथा घटते, तथेत्यर्थः । अतः शुक्तयादौ रजताद्यवयवसद्भाव उपपद्यत इति । ननु त्रिवृ- त्करणं शुक्तौ रजतसद्भावप्रयोजकं चेत् त्रिवृत्कृततेजोंऽशस्य सर्वत्र पार्थिवे सत्त्वात् सर्वत्र रजतसादृश्यं स्यात् । तेजोवयवेषु तारतम्यासंभवात् पार्थिवेषु सर्वेष्वष्टमांशस्य तेजसः सर्वत्र सत्त्वात् सर्वत्र तद्भ्रमः स्यादिति चेत्-न । अदृष्टाधीनपरिणामविशेषस्य कार्यानुरोधेन क्वचिदेव कल्प्यत्वेनादोषात् । अणुमात्रे च शुक्तित्वं पुष्कलमिति । रजतत्वसुवर्णत्वपृथिवीत्वादिवच्छुक्तित्वादि-जातिरवयवावयनिष्ठा । न तु घटत्वपुरुषत्वादिवदवयविमात्रनिष्ठा, शुक्तशकलेऽपि "इयं शुक्तिः' इति व्यवहारात् । यदि चात्र विप्रतिपत्तिः, तर्हि शुक्तपदं रजतभ्रमाधिष्ठानरङ्गादिपरम्, रङ्गत्वस्यावयवावयाविनिष्ठत्वेऽविवादात् । ननु पुरुषत्वादेरवयविमात्रनिष्ठत्वे स्थाणौ पुरुषत्वभ्रमः कथं निर्वोढव्यः? पुरुषत्वस्य पाणिपादसंघातवृतितया पुरुषाव- यवेषु पुरुषत्वस्याभावेनान्यथाख्यात्यापत्तेः । किंच व्रीहित्वजातेरप्यवयवावयविनिष्ठत्वाभावात् व्रीहिभ्रमनिर्वाहानुपपत्तिश्च । नीवा-रादौ व्रीहित्वजातिसत्त्वे च मुख्यत्वमेव स्यात्, न प्रतिनिधित्वम् । अत एव मीमांसकैरपि, "सामान्यं तच्चिकीर्षा हि' इत्यत्र,-"व्रीहिसदृशनीवारद्रव्येषु न व्रीहित्वजातिः । नापि व्यक्तिः, नीवारत्वजातितद्वयक्तयोः व्रीहित्वजातितद्वयक्तयपेक्षया भिन्नत्वात् । तथापि सदअशद्रव्योपादाने व्रीहिशास्त्रस्य कियानप्यनुग्रहोस्ति । तथाहि-"व्रीहिभिर्यजेत् इति' व्रीहित्वजातेः साधनत्वं बोध्यते । अमूतार्ययाश्च जातेः स्वतो हेतुत्वासंभावात् व्यक्तिपरिच्छेदमुखेनेति वक्तव्यम् । व्यक्तेरपि पुरोडाशादिनिष्पत्ताववधातादिशास्त्र-पर्यालोचनया न तदव्यवद्वारा हेतुत्वं वक्तव्यम् । ततश्च व्रीहित्वजातेव्रीहितदवयवारिच्छेदमुखेनाङ्गत्वात् व्रीहित्वजातेरिव व्यक्तित-दवयवानामप्यङ्गत्वं सिद्धज्ञ् । ततश्च जातिव्यक्तयवयवा व्रीहिशास्त्रार्थाः । तत्र सदृशोपादाने जातिव्यक्तयो। शास्त्रार्थयोरलाभेऽपि तदवयवरूपशास्त्रार्थलाभेन व्रीहिशास्त्रमपि किंचिदनुगहीतं भवतीत्युक्तमिति चेत्-न । यत्र जातिरवयवावयविवृत्तिस्तत्र तत्प्रतीतेर्या-ताथ्यमस्ति । इतरत्र तु प्राभाकरोक्तरीत्या अख्यातिः । यथा पञ्चलोहारब्धे कार्ये सर्वापि लोहप्रतीतिर्यथार्थेत्यत्रैव भाष्यकृतः संरम्भः । स्वप्नं पश्यतीति पूर्ववाक्यमिति । यद्यपि "स यत्र प्रस्वपित्यस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामुपादाय स्वयं निहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्यातिषा प्रस्वपिति । अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति । न तत्र रथाः' इत्येव श्रुत्याकारः- तथापीदं वाक्यं तत्समानार्थं लौकिकमुपात्तं द्रष्टव्यम् । मुख्यार्थत्व इति । स्वाप्नानां मुदादीनां जाग्रत्सुखादिवैलक्षण्यायोगात् विषयाणामेव विलक्षणत्वादित्यर्तः । व्याघातपौनरुकत्येति । "न भवन्ति', "रथान् सृजते' इति व्याघातः "सृजते', "स हि कर्ता' इत्यनयोः पौनरुकत्यमिति भावः । शिरश्छेदादय इत्युक्तत्वादिति छेदः । दृष्टान्ते चायं भाव इति । तत्र पीतिमविशिष्टसुवर्णद्रव्यस्यापि ग्रहणमस्तीति भावः । चाक्षुपदोषसंसर्गो दुर्वच इति । पित्तानुपहतनयनानामपि स्फटिकेपीतत्वोपलब्धेरित्यर्थः । अदृष्टस्य नियामकत्वादिति । ननु समीपस्थानां स्फटिकेपीतत्वोप-लब्धेरित्यर्थः । अदृष्टस्य नियामकत्वादिति । ननु समीपस्थानां "जलं नास्ति । एतावन्तं कालमिदं जलतयाऽभ्राम्यम् । असदेव जलत्वमभात्' इत्यादिपरीक्षितप्रत्यक्षाणांका गतिः? तेषामसंसर्गाग्रहरूपत्वाभ्युपगमे मरीचिकाजलप्रत्यक्षाणामल्पीयसामेव तद्रूषत्वं किं न स्यादिति चेत्-न । मरीचिकाजलप्रत्यक्षस्य त्रिवृत्करणशास्त्रानुगृहीततस्यासंसर्गाग्रहरूपत्वमनुचितमिति भाष्य-काराभिप्राय इति केचित् । समाधत्ते-आपेक्षिको हि सव्यदक्षिणभाव इति । स्वाभिमुखे दर्पणे स्वापेक्षया विपर्यस्तसव्यदक्षिण- भावः सिद्धः स्वाभिमुखवस्तुनः स्वविरुद्धसव्यदक्षिणभावस्य संप्रतिपन्नत्वात् । तद्ग्रहणपूर्वकस्वमुखग्रहणे मुखस्य दर्पणस्य चान्तरालरूपविप्रकर्षस्याग्रहणात् दर्पणस्थत्वासंसर्गाग्रहोऽपि भवति । ( तथा दर्पणगतविपर्यस्तसव्यदक्षिणभावस्य आभि- मुख्यस्य अभिमुखस्य च असंसर्गाग्रहो भवति । ) ततश्च दर्पणस्थत्वस्वाभिमुखत्वविपर्यस्तसव्यदक्षिणभावप्रतीतीनां याथाथ्र्यं सिद्धमि(द्धयर्ता)त्यर्थः । ननु सोपाधिकभ्रमे अन्तरालाग्रहणमप्रयोजकम्, दर्पणबिम्बयोरन्तरालं पश्यतामपि पाश्र्वस्थानां बिम्बे दर्पणस्थत्वभ्रान्तिदर्शनादिति चेत्, सत्यम्-उपाधिनिवृत्तिसहितान्तरालग्रहणे भ्रमदर्शनादुपाधिनिवृत्तिसहितान्तरालग्रहणस्या-भावोऽपेक्षित इति तात्पर्यम् । दिगन्तरप्रतियोगिनो दिगन्तरस्य चेति । यस्मिन् प्रदेशे प्रत्यकत्वभ्रमो जायते, तत्र प्रत्यकत्वमवध्यन्तरापेक्षयाऽस्त्येव । स्वाश्रयदेशापेक्षया परं नास्ति । ततश्चान्यावधिकं प्रत्यकत्वे स्वाश्रयदेशावधिकत्वासंसर्गाग्रह इत्यर्थः । चन्द्रदेशौ द्वाविति प्रतीत्य-भावहेतुरिति । एकस्य चन्द्रस्य द्वौ देशाविति प्रतीत्यभावहेतुरित्यर्थः । भाष्ये-युगपद्देशद्वयेत्यत्र यौगपद्योक्तिः शौघ्य्राभिप्राया, एकस्मिन् क्षणे ज्ञानद्वयासंभवात् । भाष्ये-ग्रहणभेदेन ग्राह्रकारभेदादिति । ग्रहणभेदानोल्लिख्यमानदेशरूपग्राह्राकारभेदादि- त्यर्थः । न तु ग्रहणभेदायतं ग्राह्राकारद्वित्वमिति मन्तव्यम्, ग्राह्राकाररूपदेशद्वित्वस्य ग्रहणभेदानधीनत्वात् । तत्कृतं ग्राह्रा-कारद्वित्वं च पारमार्थिकमिति भाष्यस्याप्येवमेवार्थः । केचित्तु-तत्र सामग्रीद्वित्व ग्रहणद्वित्वपारमाथ्र्यसाधनसंरम्भात् ग्रहण- द्वित्वेन ग्राह्रकारद्वित्वसमर्थनसंरम्भाच्च ग्रहणगतद्वित्वस्य चन्द्रस्य चासंसर्गाग्रह एव; न तु देशगतद्वित्वस्येति वदन्ति । तन्न; प्राभाकरमतप्रवेशापत्त्या, प्राभाकरमतवैषम्यप्रदर्शकोत्तरटीकाग्रन्थविरोधप्रसङ्गेन चतस्योपेक्षणीयत्वात् । नेत्रवृत्तिर्द्विधाभूतेति । ननु श्लोके द्वित्वं चन्द्रं चेति द्वित्वमात्रं प्रतीयते । वित्तिगतद्वित्वमिति कुतोऽवसीयते? नेत्रवृत्तेर्वित्तिग्रहणसामथ्र्याभावेन वित्तिद्वित्वग्राहकत्वासंभवादिति चेत्-न । "द्वे तु वित्ती वितन्वती' इति वित्तिगतद्वित्वस्य प्रकृतत्वेन स्वप्रकाशत्वेन च तस्यैव ग्रहणोपपत्तेः । ( अविद्यापरत्वाभिमतश्रुत्यर्थः ) ॠताभावस्य ॠतविरोधिनश्चेति । न च घटस्य घटाभावाश्रयत्वात् ॠतस्य ॠताभावाश्रयत्वे को दोष इति वाच्यम्, भावाभावयोः सामानाधिकरण्यासम्भववत् आधाराधेयभावस्याप्यसंभवात् । न चैवं घटे घटाभावाभावे घटसत्त्वापत्तिरिति वाच्यम्, घटाभावे घटतदभावयोद्र्वयोप्यभाववत् घटे घटतदभावयोद्र्वयोरप्यभावोपपत्तेः । अत एव प्रपञ्चाभावरूपस्य ब्राहृणः प्रपञ्चाधिकरणत्वायोग्यतया ब्राहृाश्रितस्य प्रपञ्चस्य स्वाधिकरणत्वायोग्याधिकरणकत्वरूपं मिथ्यात्वमिति परे वदन्ति । अत एव रूपविरोधिनो रूपत्वस्य रूपाश्रितत्वादित्यपि शङ्का परास्ता, अत्र विनाश्यविनाशकभावलक्षणविरोधित्वस्य विवक्षि- तत्वात् । तन्मते च ज्ञानरूपब्राहृणोऽज्ञाननाशकत्वादिति भावः । शङ्कते-पुण्यमपि हीति । प्रतिबन्दीत्वेनानुसंधेय इति । यदि "नासदासीन्नो सदासीत्' इति श्रुतिबलात् तमःशब्दितप्रकृतेरनिर्वचनीयत्वम्, तर्हि "अनादि मत्परं ब्राहृ न सत्तन्नास दुच्यते' इति प्रमाणबलात् ब्राहृणोऽपि सदसद्विलक्षणत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । भाष्ये-अचित्समष्टि- भूते तमःशब्दाभिधेय इति । ननु कथं सदसच्छब्दितयोश्चिदचिद्वयष्टयोरचित्समष्टौ लय इति चेत्-न । योग्यतावशेन सूक्ष्मचिद-चिद्धरीरके लय सत्यर्थकत्वेनादोषात् । भाष्ये-सत्यं तमःशब्देनेति । ननु तमःशब्देनाभिहितस्याचित्समष्टित्वमिति सिद्धान्तिनोक्ते सत्यमित्यादिनाऽचित्समष्टिभूतायाः प्रकृतेः सूक्ष्यावस्तोच्यत इति कथमनूद्यते? पूवत्र्र तमस एवाचित्समि#ेयत्वकथनेन प्रकृतेरचि-त्समष्टित्वस्य वा तमसस्तत्सूक्ष्मावस्थात्वस्य वाऽकथनादिति चेत्-न । उभयोरपि विरोधाभावेन तथानुवादोपपत्तेः । क्रमेणो-पादानविवक्षामिति । पूर्वपक्षोपन्यासदशायां "तम आसीत्' इति वाक्यानन्तरं "मायां तु प्रकृतिम्' इति वाक्यमुपाददानस्य पूर्व-पक्षिणो विवक्षामित्यर्थः । तमःशब्दात् सांख्याभिमतप्रकृतिरुच्यत इति शङ्काव्यावृत्त्यर्थं हि, मायां प्रकृतिं विद्यात् इति वाक्यं तदनन्तरमेवोपात्तमिति भावः । ननु "अस्मान्मायी सृजेत विश्वमेतत् तस्मिश्चान्यो मायया संनिरुद्धः' इति वाक्यप्राप्तमायानुवादेन "मायां तु प्रकृतिं विद्यात्' इति वाक्येन प्रकृतिशब्दितमुपादानत्वं विधीयते, "प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्' इत्यादौ प्रकृतिशब्दस्योपादान एव प्रसिद्धेः । परैरपि तथा व्याख्यातत्वाच्च । तत एवोपादानमिथ्यात्वस्यापि सिद्धेर्मायानुवादेन प्रकृतित्वं विधीयत इत्येव परेण सुवचमिति चेत्-न । प्रकृतिशब्दस्योपादानपरत्वादपि प्रसिद्धिप्राचुर्येणाचित्समष्टिप्रकृतेरेवोपस्थित्या तस्या मायात्वरूपानिर्वचनीयत्वविधानस्यैव तन्मतेऽप्युचितत्वादिति भावः । न मायामात्रसूत्रेति । "मायामात्रं तु कार्त्स्न्#ेन' इत्या- दिसूत्रे मायाशब्दस्याश्चर्यार्थकत्वप्रतिपादकभाष्येण विचित्रार्थसर्गकारित्वप्रतिपादकस्यास्य भाष्यस्य न विरोध इत्यर्थः । बहुव-चनादवगम्यत इति । त्वदभिमताविद्याया एकत्वादिति भावः । प्रतिभासस्तु द्वित्वादिविषयत्वादिति । अविद्यमानचन्द्र-द्वित्वादिविषयत्वादित्यर्थः । ( अविद्यापरपुराणार्थः ) विशब्दस्य वैविध्यवैपरीत्यरूपार्थद्वयपरत्वसंभवमभिप्रयन्नाह-विविधं ज्ञायतेऽनेन, विपरीतं ज्ञायतेनेनेति वा करणे व्युत्पत्तिरिति । "करणाधिकरणयोश्च' इति ल्युट् । विज्ञानमविद्येत्यत्र प्रमाणमाह-यदा तु शुद्धमित्यादिना । तस्य हि व्यतिरेको वक्ष्यत इति । विज्ञानशब्दस्य "विज्ञानमेकं निजकमर्भेद' इत्यत्रेव ब्राहृम्बरूपज्ञानपरत्वे तद्वयतिरेके प्रपञ्चव्यतिरेकप्रतिपेदकस्य "यदा तु शुद्धम्' इत्यस्य श्लोकस्यासामञ्जस्यप्रसङ्गादिति भावः । ननु विज्ञानेउब्राहृणि विजृग्भितानिउकल्पितानीत्यर्थस्य वक्तुं शक्यत्वात् श्रीधरेण तथा व्याख्यातत्वाच्च कथं विज्ञानाब्दस्याविद्यार्थकत्वनिर्णय इत्याशङ्कयाह-विज्ञाने विजृम्भितानी- तीति । अस्वारस्यादिति। "सप्तमी' इति योगविभागाश्रयणेन सप्तमीसमासस्य क्लिष्टत्वादिति भावः । नपुंसकपदस्येति पाठः । नपुंसकान्तपदस्येति पाठे नपुंसकत्वद्योतकविभक्त्यन्तपदस्येत्यर्थः । पुंलिङ्गभेदशब्दविशेषणत्वायोगेनेति । "जृभिगात्रविनामे' इत्यस्याकर्मकतया "गत्यर्थाकर्मक' इति कर्तरि क्तान्तस्य वा, ण्यन्तात् कर्मणि क्तान्तस्य वा विजृम्भिताब्दस्याश्रयणे विशेष्य-निघ्नताप्रसङ्गात्, "नपुंसके भावे क्तः' इति भावक्तान्तत्वपक्ष एव नपुंसकत्वस्य युक्तत्वाच्च भावप्रत्यायन्त एव विजृम्भितशब्दः । न च भेदानां कथं विजृम्भणरूपधात्वर्थत्वमिति वाच्यम्-उपचारेण तथा प्रयोगोपपत्तेः । ततश्च भावप्रत्ययान्तत्वे सिद्धे विजृम्भण-रूपस्य भावस्य कत्र्राकाङ्क्षाया एवोत्कटत्वादधिकरणाकाङ्क्षाया अतथात्वात् षष्ठीसमास एव युक्त इति भावः । बहुवचने न तात्पर्यमिति । प्रत्यक्षादिसिद्धबहुत्वानुवादित्वादिति भावः । जडोपलक्षित इति । देहान्तःकरणादिभिः परस्परव्यावृत्ततया प्रतीते एकस्मिन् आत्मवस्तुनीत्यर्थः । जडगतभेदा न संभवन्तीत्यर्थ इति । अन्तःकरणाद्युपाधिप्रयुक्तभेदा न भवन्तीत्यर्थः । वस्तुभेद-शब्दयोः कर्मधारयमभिप्रयन्नाह-यद्वा एको वस्तुशब्द आकारपर इति । प्रथमो वस्तुशब्दो जडपर इत्यभिप्रायः । अस्मिन् पक्षे कमप्र्रतिबद्धात्मनिश्चयैः सत्यत्वेनाऽऽलक्ष्यत इत्यस्य वक्तव्यतया सत्यस्वेनेत्यंशस्याध्याहारप्रसङ्गादुत्तरार्धस्य पूर्वार्धैकवाक्यत्वा-भावाच्चापिशब्दमात्रमध्याह्मत्य व्याचष्टे-यद्वा न केवलमिति । तदुत्तरोत्तरभावीति । अनेन भाष्ये भेददर्शनं निमित्तं यस्याज्ञान- स्येति बहुव्रीहिरभिप्रेत इति भावः । अस्मिन् पक्षे कार्याज्ञानं ममकाररागद्वेषादि । तस्यापि पूर्वकर्मैवेत्यर्थ इति । न च भेददर्श-ननिमित्तकाज्ञाने भेददर्शनस्यैव हेतुत्वात् कथं कर्मणो हेतुत्वमिति वाच्यम्, मूलकारणं कर्मैवेत्यर्थात् । अस्मिन् पक्षे निजकर्म-भेदविभिन्नचित्तैः बहुधाभ्युपेतमित्यस्यायमर्थः-निजकर्मभेदेन विभिन्नचित्तैः सजातीयभेददर्शनैः । चित्तशब्दो बुद्धिपरः । बहुदा- भ्युपेतं कार्याज्ञानयुक्तमिति । अस्मिन् पक्षे बहुधाभ्युपेतमित्यस्यातिक्लिष्टत्वात् पक्षान्तरमाह-यद्वा देवादिशरीरभेदेति । सजाती-यविजातीयभेदविरहानुवाद इति । "विज्ञानमेकम्' इत्यर्धेन सजातीयविजातीयभेदविरहानुवाद इति । "विज्ञानमेकम्' इत्यर्धेन सजातीयात्मभेदस्य, "तस्मान्न विज्ञानम्' इत्यर्धेनानात्मभूतविजातीयभेदस्य च निषिद्धतया तन्निपेधानुवाद इत्यर्थः । स्वगत-भेदराहित्यमुच्यत इति । तद्वदेव पूर्वार्धप्रतिपन्नमनूद्यत इत्यर्थः । द्वितीयपक्षे भाष्यानुगुण्यमाह-एतदुभिप्रायेण हीति । दशश्लोक्यामिति । विष्णुपुराणे द्वितीयेंशे द्वादशाध्याये- "इत्येष संनिवेशोऽयं पृथिव्या ज्योतिषां तथा । द्वीपानामुदधीनां च पर्वतानां च कीर्तितः ।। वर्षाणां च नदीनां च ये त तेषु वसन्ति वै ।। तेषां स्वरूपमाख्यातं संक्षेपः श्रूयतां पुनः ।।' इत्युपक्षिष्य- "यदम्बु वैष्णवः कायस्ततो विप्र वसुंधरा । पद्माकारा समुद्भूता पर्वताब्ध्यादिसंयुता ।। ज्योतीषि विष्णुर्भुवनानि विष्णुवर्नानि विष्णुर्गिरयो दिशश्च । नद्यः समुद्राश्च स एव सर्वं यदस्ति यन्नास्ति च विप्रवर्य ।। ज्ञानस्वरूपो भगवान् यतोऽसावशेषमूतिर्र्न तु वस्तुभूतः । ततो हि शैलाब्धिरादिभेदान् जानीहि विज्ञानविजअम्भितानि ।। यदा तु शुद्धं निजरूपि सर्वकर्मक्षये ज्ञानमपास्तदोषम्। तदा हि संकल्पतरोः फलानि भवन्ति ना वस्तुषु वस्तुभेदाः ।। वस्त्वस्ति किं कुत्रचिदादिमध्यपयन्तहीनं सततैकरूपम् । यच्चान्यथात्वं द्विज याति भूयो न तत्तथा तत्र कुतो हि तत्त्वम् ।। मही घटत्वं घटतः कपालिका कपालिका चूर्णरजस्ततोऽणुः । जनैः स्वकर्मस्तिमितात्मनिश्चयैरालक्ष्यते व्रूहि किमत्र वस्तु ।। तस्मान्न विज्ञानमृतेऽस्ति किंचित् क्विचित् कदाचिद् द्विज वस्तुजातम् । विज्ञानमेकं निजकर्मभेदविभिन्नचित्तैर्बहुधाभ्युपेतम् ।। ज्ञानं विशुद्धं विमलं विशोकमशेषलोभादिनिरस्तसङ्गम् । एकं सदैकं परमः परेशः स वासुदेवो न यतोऽन्यदस्ति ।। सद्भाव एवं भावतो मयोक्तो ज्ञानं यथा सत्यमसत्यमन्यत् । एतत्तु यत् संव्यवहारभूतं तत्रापि चोक्तं भुवनाश्रितं ते ।। यज्ञः पशुर्वह्निरशेष ॠत्विक् सोमः सुरा स्वर्गमयश्च कामः । इत्यादि कर्मश्रितमार्गदृष्टं भूरादिभोगा (भेदा) श्च फलानि तेषाम् ।।' इति दशाश्लोकी पठिता । (यश्चैतद्भुवनगतमिति मूलोक्तपाठः ।) नात्र विगानमिति । यद्यपि "यदस्ति यन्नास्ति च विप्रवर्य' इत्य-त्रास्तिनास्तिशब्दयोर्भावाभावरूपेण प्रतिपन्नवस्तुपरतया योजयितुं शक्यत्वादस्तिशब्दस्यात्मपरत्वे विगानं संभवति-तथापि नास्त्यसत्यशब्दयोरचेतनपरत्वे न विवाद इत्यत्र तात्पर्यम् । अपितु कर्मपरत्वमेवेति । कर्ममूलवैविध्यानुसन्धानपरत्वमेवेत्यर्थः, उत्तरत्र तथाभिधास्यमानत्वात् । वियुक्तं सूक्ष्मरूपमिति । परस्परमुपकरणोपकरणिभाववियुक्तं प्रकृतिपुरुषयोः सूक्ष्मं रूपमुच्यत इत्यर्थः । आदिभरतचरि ह्मत्स्थमिति । "मैत्रेय तस्य चरितं कथयिष्यामि ते पुनः' इति प्रथमाध्याये उपक्षिप्तत्वादिनानीं ह्मत्स्थमिति भावः । ननु संक्षेपशब्दस्य सकलशास्त्रार्थसंक्षेपपरत्वसंभवे प्रथमाध्यायोक्तप्रतिज्ञावशेनादिभरतचरितस्य बुद्धिस्थत्वं परिकल्पय, एतस्य तत्संक्षेपत्वकल्पनं क्लिष्टम् । किंच तत्संक्षेपरूपत्वं प्रतिज्ञातं चेत्, विस्तरकथनस्य स्वतः प्राप्ततया "भगवन् सर्वमाख्यातम्' इति मैत्रेयस्यादिभरतचरितप्रश्नो न युक्त इति चेत्-न । सकलसंक्षेपरूपत्वे वक्ष्यमाणसंक्षेपरूपत्वमपि संभवतीत्यत्र तात्पर्यात् । सत्तामात्रमगोचरमिति । यद्यपि नैतानि वाक्यान्येतत्प्रकरणस्थानि, तथापि "ज्ञानस्वरूपो भगवान् यतोऽसौ' इत्यादीनामे-तत्प्रकरणस्थानं तत्समानार्थत्वं वक्तव्यमित्यभिप्रायेण तथोक्तमिति द्रष्टव्यम् । अधीतानधीतशाखार्थज्ञापनार्थमितीति । अत्रेतिः समाप्तौ । विष्णुरात्मेतीत्यस्य वाक्यस्य व्यवहितेनापि "शरीरात्मभावः' इत्यनेनान्वयसंभवे अभिप्रेत्येत्यध्याहारोऽनुचित इत्य-भिप्रेत्याह-शरीरात्मभाव इति वार्थ इति । सकलश्रुतिगततादात्म्योपदेशोपवृंहणरूपस्येत्यत्र सकलपदमनधीतशाखापरम् । तस्याश्चोपवृंहणं तदर्थविशदीकरणम् । अथवा सकलपदमधीतशाखापरम् । तस्याश्चेपवृंहणं तद्विरुद्धार्थवाक्यासत्त्वप्रतिपादन- मिति द्वेधार्थसंभवमभिप्रेत्य व्याचष्टे-अनधीतशाखास्वपीति । तादात्म्योपदेशोऽस्तीति । य इति शेषः, उत्तरत्र "तस्यायमेवार्थः' इति तच्छब्दश्रवणात् । अत्रेतिशब्दत्रयस्येति । एवमिहान्वयक्रमः-"यदम्बु वैष्णुवः कायः' इति श्लोकेन सकलश्रुतिगततादात्म्योप-वृंहणरूपस्य सामानाधिकरण्योपदेशास्य "ज्योतीषि विष्णुः' इत्यारभ्य वक्ष्यमाणस्य शरीरात्मभाव एव निबन्धनमित्यभिप्रेत्या- स्बुनो विष्णोः कार्यत्वेनाम्बुपरिणामभूतं ब्राहृाण्डमपि विष्णोः शरीरमित्याहेति । न च "विष्णुरात्मेत्यभिप्रेत्य' इति पूर्वग्रन्थविरोध इति वाच्यम्, तस्य व्याख्यानान्तरत्वेनादोषात् । केचित्तु-अनेन श्लोकेन तस्य विष्णुरात्मेत्यभिप्रेत्य शरीरात्मभाव एव सामानाधि-करण्ये निबन्धनमिति तात्पर्यत् आहेति योजयन्ति । विश्वरूपो यतोऽव्यय इति । "सर्वेन्द्रियान्तःकरणं पुरुषाख्यं हि यज्जगत् । स एव' इति सामानाधिकरण्येन निर्दिश्य कथमिदं भिन्नयोः सामानाधिकरण्यमित्यपेक्षायाम्, "सर्वभूतात्मा विश्वरूपो याते- ऽव्ययः' इति शरीरात्मभावस्य "यतः' इति पञ्चम्या कण्ठतो हेतुतयोक्तेरित्यर्थः । इदं च वेदार्थसंग्रहे भाष्यकृता सुख्यक्तमुक्तम् । पदात्रयस्यार्थ उच्यत इति । "यदस्ति यन्नास्ति च विप्रवर्य3 इति चतुर्थपादार्थस्य "अत्रास्त्यात्मकं नास्त्यात्मकं च' इत्यादिभाष्यग्रन्थेनानुवादमुखेन स्फुटीकरिष्यमाणत्वात् पादत्रयस्यार्थ उच्यत इत्युक्तम् । केचित्तु-असंकोचेन पादचतुष्टस्याप्यर्थ उच्यते, श्लोकामत्रस्य शरीरात्मभावायत्ततादात्म्योपदेशपरत्वे विप्रतिपत्त्यभावात् । इयांस्तु विशेषः-पादात्रायगतानां ज्योतिरादि-पदानां निर्णीतार्थतया न जिज्ञासा । चतुर्थपादगतास्तिनास्तिशब्दयोरनिर्णीतार्थतया तत्र जिज्ञासया तत्पादार्थमात्रस्यानुवादो-पपत्तेरिति वदन्ति । विशिष्टवाक्यार्थानुवादेनेति । पर्यवसन्नवाक्यार्थानुवादोपपत्तेरिति वदन्ति । विशिष्टवाक्यार्थानुवादेनेति । पर्यवसन्नवाक्यार्थानुवादेनेत्यर्थः । नास्त्यात्मकत्वे हेतुरयमित्याहेत्युक्तमिति । न त्वस्यास्त्यात्मकत्वे हेतुरयमित्याहेत्युक्त- मित्यर्थः । "ज्ञानस्वरूपो भगवान् यतोऽसौ' इत्यंशेन "इदमस्त्यात्मकम्, इदं नास्यात्मकम्, अस्य च नास्त्यात्मकत्वे हेतुरयम्' इत्यप्रतिपादनादाह-प्रतीकमुपादात्त इति । ननु भाष्ये-अशेपक्षत्रज्ञात्मनावस्थितस्येति कथं लभ्यते? क्षेत्रज्ञस्य प्रागनिर्दिष्टत्वात् । न च "यदस्ति यन्नास्ति च विप्रवर्य' इत्यनेनास्तिशब्देन क्षेत्रज्ञस्योपस्थापनमस्तीति वाच्यम्, "इदमस्त्यात्मकम्, इदं नास्त्या- त्मकम्' इति विभागानभिज्ञं मैत्रेयं प्रति अस्तिशब्दस्य क्षेत्रज्ञोपस्थापकत्वाभावेनाशेषभूर्तिशब्देन क्षेत्रज्ञात्मनावस्थितस्य भगवत उपस्थापने प्रमाणाभावादित्याशङ्कय, अस्तिनास्तिशब्दाभ्यामनुपस्थापनेऽपि ज्योतिरादिशब्दैः संसृष्टवचनैश्चेतनाचेतनयोरुप-स्थितिसंभवात् तत्र चाचिच्छरीरके ज्ञानस्वरूपशरीरकत्वोपदेशस्य वा "न वस्तुभूतः' इति देवादिशरीरकत्वनिषेधस्य वाऽसं- भवात् क्षेत्रज्ञशरीरक एव योग्यतावशेनाशेषमूर्तिशब्देन परामृश्यते । ततश्च क्षेत्रज्ञशरीरको भगवान् ज्ञानस्वरूपः ज्ञानशरीरको भवति, (स्वरूपशब्दः शरीरपरः ।) वस्तुस्वरूपदेवादिशरीरत्वं नास्तीति फलति । ततश्च देहात्मविवेकोऽपि फलितो भवति । यथा "अङ्गुलीयकवानसौ रजतवान्न सुवर्णवान्' इत्युक्ते "अङ्गुलीयकं रजतरूपं न सुवर्णरूपम्' इति तद्वत्-इत्यभिप्रयन्नाह-अशेषशब्देनाचितोऽपीति । वस्तुभावनिषेधोऽनुपपन्न इति । चिच्छरीरकस्य भगवतः, "न तु वस्तुभूतः' इति देवमनुष्यशै-लाब्धिधरादिवस्तुशरीरकत्वनिषेधस्य शरीरभूते अचिदंशे देवमनुष्यादिभावनिषेधपर्यवसितत्वादित्यभिप्रायः । ॠ त्विक्प्रचार-कर्मविशेषणमिति । यथा परंपरया प्रचारविशेषणमुष्णीषलौहित्यम् । परम्परयेत्यस्य प्रचारे ॠग्विजां विशेषणत्वम्, तत्र चोष्णीषस्य, तत्र च लोहित्यस्येत्यभिप्रायः । "काठिन्यवात् यो विभर्ति तस्मै भूम्यात्मने नमः' इत्यत्रात्मस्वरूपे भूमिद्वारा काठिन्यमिति भावः । भाष्ये-यत एवं तत एवेति । ननु क्षेत्रज्ञस्य ज्ञानस्वरूपत्वेन देवादिरूपत्वाभावेऽपि देवादिभेदस्य तद्विज्ञानविजृम्भितत्वमनावश्यकम्, क्षेत्रज्ञाभिन्नत्वमात्रेण तद्विज्ञानविजृम्भितत्वस्यानावश्यकत्वात् । इतरथा परमात्मनित्य-विभूत्यादेरपि तथात्वप्रसङ्गात् । न च जीवभिन्नस्यानित्यत्वेन सिद्धस्य देवादेस्तद्विज्ञानविजृम्भितत्त्वमावश्यमित वाच्यम्, देवादिभेदस्याद्याष्यनित्यत्वानिश्चयात् । निश्चये वा तस्यासत्यशब्दितत्वोपयुक्तानित्यत्वस्य सिद्धतया कर्मपरिणामरूपतया-ऽनित्यत्वप्रतिपादनार्थं प्रवृत्तस्य, "ततो हि शैलाब्धिधरादिभेदान् जानीहि विज्ञानविजृम्भितानि' इत्यस्य वैयथ्र्यप्रसङ्गात् । किंच क्षेत्रमात्मनावस्थितस्य देवादिभूतत्वाभावेन देवादिस्वरूपस्य विज्ञानविजृम्भितत्वे देवाद्यात्मनावस्थितस्य ज्ञानस्वरूपक्षेत्रज्ञभूत-त्वाभावेन क्षेत्रज्ञस्यापि विज्ञानविजृम्भितत्वप्रसङ्ग इति चेत्-न । " न तु वस्तुभूतः' इति देवादिस्वरूपस्य क्षेत्रज्ञस्वरूपावस्थि-तपरमात्मस्वाभाविकरूपत्वे प्रत्याख्याते, पुनः किंरूपमित्यपेक्षायाम्, "विज्ञानविजृम्भितानि' इत्यागन्तुकरूपत्वमुच्यत इत्य- दोषात् । अत एव भाष्ये ज्ञानमेव स्वाभाविकं रूपमिति स्वाभाविकपदं प्रयुक्तम् । देवादिभेदहेतुत्वं सद्वारकमिति । पूर्वपूर्व-वैविध्यानुसन्धानेन, कर्मणा च देवादिभेदा इत्यर्थः । कर्माविद्ययोर्बीजाङ्कुरवत् परस्परहेतुत्वसंभवात् हेतुहेतुमद्भावव्यत्यासशङ्का न कार्या । ज्ञानस्वरूपः विज्ञानविजम्भितानीत्यनेन फलितमिति । "ज्ञानस्वरूपः' इत्यनेन ज्ञानस्वरूपस्योक्ततयो परिणाम-शून्यत्वावगमात् सत्यत्वम्, "विज्ञानविजृम्भितानि' इत्यनेन परिणामित्वं च फलितम् । अत एव "निजसिद्धज्ञानैकरूपत्वेन' इति भाष्यमिति भावः । ननु "यदा तु शुद्धम्' इत्यस्य पूर्वोक्तविवरणरूपत्वेन पूर्वपक्षिसंमतस्य कथं तदेव विवृणोतीति भाष्यकृताप्य-भ्युपगम इत्याशङ्कयाविरुद्धांशे तदुपजीवनं न दोषायेत्याह-पूर्वपक्षयोजनायामिति । निदोषमित्यादिपदानामर्थविभाग इति । अपास्तदोषमित्यादिपदानामिति वक्तव्ये लाघवार्थं निर्दोषपदनुपात्तमिति द्रष्टव्यम् । यद्वा निदोषमित्यादीति छेदः । पदाना- मिति श्लोकस्थपदानामित्यर्थः । आत्मकल्पनामूलकर्मफलभूता इति । आत्मकल्पना मूलं यस्येति बहुव्रीहिः । व्यक्तिभेदेन बीजाङ्कुरन्याये दोषाभावात् । विज्ञानशब्दे संकल्पशब्देऽपीति । वैविध्यानुसन्धानस्य विज्ञानशब्दार्थस्य एकीकृत्यानुसन्धानस्य संकल्पशब्दार्थस्य च हेतुहेतुमद्भावेन करणत्वसंभवात् "विज्ञानविजृम्भितानि, संकल्पतरोः फलानि' इत्युक्तयोर्न विरोधः, अन्यतरस्योक्तावन्यतरस्यार्थसिद्धत्वादिति भावः । भोग्यशब्दार्थः स्पष्टीकृतो भवतीति । भोगार्था इत्यपक्षिप्तानामेव वस्तुभेदा-नामुत्तरवाक्ये भाग्यभूता इति परामर्शादित्यर्थः । भोगसिद्धिप्रयोजनकत्वभेवेति । "तस्य निमित्तं संयोगोत्पातौ' इत्यस्मिन्नर्थे "गोद्वयचः' इति भोगशब्दाद्यत्प्रत्ययः; न तु "ॠहलोण्र्यत्' इति ण्यदन्तम्, तथात्वे भोगस्थानादीनां भोग्यशब्देन परिग्रहाता- पत्तेरिति भावः । व्याख्येयपदव्याख्यानार्थमिति । "वस्तुषुः' इत्यादिपदस्याव्याख्यातत्वात् तदर्थमित्यर्थः । व्याख्येयं पदमुदाहरतीति । "भोक्ता भोग्यम्' इति श्रुतिगतभोग्यपदमित्यर्थः । हेतुरनुक्त इति । यद्यपि "ज्ञानस्वरूपः' इत्यनेनैवास्तिशब्दवाच्यत्वे हेतुरुक्तः, तथापि भाष्ये नोक्तः । अत एव पूर्वश्लोकव्याख्याने, "इतरदस्ति#ाब्दाभिधेयम्' इत्युक्तम्, न तु तत्र हेतुरुपन्यस्त इति भावः । प्रयो-जकशिक्षेति । अस्तिनास्तिपदप्रवृत्तिनिमित्तशिक्षेत्यर्थः । अत्राभिधेयमिति । अस्मिन् श्लोके अस्तिशब्दस्यास्तिशब्दाभिधेय एवार्थः इत्यर्थः । स्वभोग्यभूतमचिद्वस्तु प्रतिक्षणमन्यथाभूतमालक्ष्यते इति भाष्ये प्रतिक्षणमन्यथाभूतं वस्तु भोग्यत्वेनालक्ष्यते, भोग्यमचिद्वस्तु प्रतिक्षणमन्यथात्वेनालक्ष्यत इत्युद्देश्यविधेयभावभेदेनाथद्र्वयसंभवमभिप्रेत्य द्वेधापि व्याचष्टे-अस्थिर इत्या- दिना । चाक्षुपज्ञाने प्रयोगप्राचुर्यादिति । यद्यपि चक्षुषा प्रत्यक्षेणोपलक्ष्यते इत्युक्तावपि न दोषः, तथापि चाक्षुषज्ञानातिरिक्त-प्रमाणान्रसंग्रहायानुभूयत इति व्याख्यातमिति द्रष्टव्यम् । श्लोकव्याख्यानपरिसमाप्तिमिति । अस्यां योजनायामिति शेषः । अयं भावः-आलक्ष्यते अनुभाव्यते भुज्यत इति वा, भोग्यत्वेनालक्ष्यत इति वा पूर्वयोजनायामेतादृशाप्रसिद्धार्थप्रदर्शनपरतया "इत्यर्थः' इत्यस्य साफल्यं संभवेत् । अस्यां तु योजनायामालक्ष्यत इत्यस्यानुभूयत इत्यर्थे प्रसिद्धिसत्त्वेन "इत्यर्थः' इत्यस्य वैयथ्र्यात् समा-प्तिद्योतकत्वमेव । अस्मिश्च पक्षे एवंसतीत्युत्तरभाष्यं श्लोकद्वयाभिप्रायकथनपरम् । एतदेवाभिप्रेत्य वक्ष्यति-अथवा श्लोकद्वया-भिप्रायमाहेति । पूर्वयोजनायां तु "इत्यर्थः' इत्यस्य समाप्तिद्योतकत्वाभावात् "एवंसति' इत्युत्तरभाष्यं ब्राूहीत्यादिपदार्थकथनपरम् । एतदेवाभिप्रेत्येण ब्राूहीत्यादेरर्थमाहेत्यादिग्रन्थ इति । अतः श्लोकव्याख्यानसमाप्तौ ब्राूहीत्याद्यर्थकथनं विरुद्धमिति न चोदनीयम् । अस्तिशब्दार्थमित्यादि विशेषणं सामथ्यर्सिद्धतयेति । न तु "वस्त्वस्ति किम्' इति शब्दाभिधेयतया, तत्रास्तिशब्दस्य भवत्य-र्थकत्वादिति भावः । वस्तुशब्दतुल्यत्वं न शङ्कनीयमिति । "वस्तत्वस्ति किम्' इत्यत्र वस्तुशब्दस्येत्यर्थः । यद्वास्ति#ाब्दा- भिधेय इत्यनेनेति । पूर्वयोजनायामस्तिशब्दार्हमित्यध्याहारः । अस्मिन् पक्षे तु भवत्यर्थकास्तिशब्दाध्याहार इति विशेषः । पूर्वपक्षयोजनायामिति । अतश्च पूर्वपक्षे विभज्य श्लोकद्वयार्थानुक्तिर्न दोषायेति भावः । अवच्छिन्नास्तिशब्दवाच्यत्वं चेति । "तदानीमस्ति' "इदानीमस्ति' इति पदान्तरसहितास्तिशब्दवाच्यत्वं चेत्यर्थः । आकारैक्यपरत्वं स्पष्यमिति । "संखयाया विधार्थे धा' इति विधार्थभूतप्रकारे धाप्रत्ययविधानात् बहुधेत्यस्य बहुप्रकारमित्यर्थो वर्णनीयः । ततश्च तत्प्रतियोगिन एकशब्द- स्यापि प्रकारैक्यमेवार्थः । न च "एकं राशिं पञ्चधा कुरु' इत्यत्रेव "अधिकरणविचाले च' इति धाप्रत्ययोऽस्त्विति वाच्यम्, अधिकरणविचालनं हि एकस्य वस्तुनोऽनेकदाकरणम् । संख्यान्तरापादनमित्यर्थः । न हि विज्ञानस्य संख्यान्तरापादनं स्व- रसम् । तस्माद्विधार्थ एव धाप्रत्यय इति प्रकारैक्यमेवैकशब्दस्याभायुपेयमित्यर्थः । ननु "बहुधाभ्युपेतम्' इति विधार्थे धाप्रत्यय- श्रवणे पञ्चवाभुक्ते इत्यत्रेव क्रियागतं प्रकारबहुत्वं प्रतीयत इति वक्तव्यम्; न तु विज्ञानगतम्, क्रियाबहुत्वस्य धाप्रत्ययार्थत्वात् । ततश्च "बहुधाभ्युपेतम्' इत्यत्राभ्युपगमक्रियागतप्रकारबहुत्वं पर्यवस्येत्; न तु ज्ञानप्रकारबहुत्वम् । ततश्च "विज्ञानमेकम्' इत्यत्र विज्ञानप्रकारैक्यं कथं सिध्येत्? तद्वोधकाभावात् । एकत्वबहुत्वयोर्भिन्नविषयत्वादिति चेत्-न । अभ्युपगमक्रियाबहुत्वस्याभ्यु-पगम्यमानविज्ञानबहुत्वपर्यवसिततयैकत्वबहुत्वयोः समानविषयत्वात् इति भावः । औपाधिकमित्यर्थ इति । ननु देवाद्यनुसंधान-स्यौपाधिकत्वे किं प्रयोजनम्? "यदम्बु वैष्णवः कायः' इत्यादिश्लोकद्वयेनोक्तचिदचिदात्मकस्य जगतः संसृष्टत्वावस्थायां वियुक्त-त्वावस्थायां च भगवच्छरीरत्वमुपपादितम् । "ज्ञानस्वरूपो भगवान् यतोऽसौ' इत्यादिश्लोकद्धयेन चिदचिद्विवेकः, चितः सत्य-शब्दवाच्यत्वमचितोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां कर्मपरिणामतयाऽसत्यशब्दवाच्यत्वं चोपपादितम् । तदेवाचितोऽसच्छब्दवाच्यत्वं जग-दुपलब्धिप्रकारेणापि "वस्त्वस्ति किम्' इत्यादिश्लोकद्वयेनापि दृढाकृत्य, "तस्मान्न विज्ञानम्' इति श्लोकार्धे न चित एव सच्छ-ब्दवाच्यत्वं नाचित इत्युपसंह्मतमेवेति समर्थनीयान्तराभावात् "विज्ञानमेकम्' इति श्लोकार्धोपन्यासहेतुभूतशिष्यजिज्ञासाविषयभूतं किमपि न दृश्यत इति चेत्, सत्यम्; अचिद्वस्तुनोऽसत्यशब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूतपरिणामित्वोपपादककर्महेतुकत्वोपसंहाररूपतया सार्थक्यात् । कमक्षयवाचिपदानन्तरपदस्येति । कर्मक्षयवाचिपदं विशुद्धिमिति पदम् । तदनन्तरपदं विमलमिति पदम् । शरीरसं-बन्धरहितपरत्वेनेति । प्रकृतिस्पर्शरहितमित्यस्य शरीरसंबन्धरहितमित्यस्य च समानार्थत्वादिति भावः । चिदचित्साधारणा- विति । चिदचिद्विवेकपरत्वादिति भावः । अन्येष्वपि शब्देष्विति । सदसदादिशब्देष्वित्यर्थः । ननु "स्वर्गमयश्च कामः' इत्यस्य काम्यमानस्वर्गपरत्वमेव किं न स्यादित्याशङ्कय, "भूरादिभोगाच्च कामः' इत्यस्य काम्यमानस्वर्गपरत्वमेव किं न स्यादित्या- शङ्कय, "भूरादिभोगाश्च फलानि तेषाम्' इति फलस्य वक्ष्यमाणत्वात् स्वर्गेच्छापरत्वमेव युक्तमित्याह-फलस्य वक्ष्यमाणत्वा- दिति । ननु "यज्ञः पशुः' इत्यादिश्लोकस्य कथं कर्मस्वरूपप्रतिपादनपरत्वम्? पश्वदीनां यज्ञशेषतया तदनुप्रविष्टत्वेऽपि वह्नि-शब्दनिर्दिष्टदेवताया भूरादिभोगानां च फलभूतानामतच्छेषभूतानां कर्मत्वासंभवादित्याशङ्कयाह-देवतायाः फलस्य चेति । सर्वत्र व्रजति हीति । व्रजत्येवेत्यर्थः । कर्मवश्यो हीति । कर्मवश्य एवेत्यर्थः । ध्रुवमचलं सदैकरूपमिति । "यच्चैतद् भुवनगतं मया तवोक्तं सर्वत्र व्रजति हि तत्र कर्मवश्यः । ज्ञात्वैतद्ध्रुवमचलं सदैकरूपं तत् कुर्याद्विशति हि येन वासुदेवम् ।।' इति श्लोकस्थैः "धुवमचलं सदैकरूपम्' इति पदैः क्रमेण स्वरूपतो रूपतोगुणतश्चैकरूप्यमुच्यत इत्यर्थः । सदैकरूपमित्यत्र रूपत ऐकरूप्यस्योचितत्वमभिप्रयन्नाह-यद्वा स्वरूपतो गुणतो रूपतश्चेति । पूर्वेणान्वय इति सिद्धान्तोपक्रमगतप्रतिज्ञावाक्येन "नैत-देवम्' इत्यनेनान्वय इत्यर्थः । नासद्विलक्षणपरावित्यर्थ इति । यथा ब्राहृणि प्रयुज्यमानावस्तिसत्यशब्दौ न सदसद्विलक्षणपरौ, एवं प्रपञ्चेऽपि प्रयुज्य-मानौ नास्त्यसत्याब्दौ न सदसद्वैलक्ष्ण्यपरावित्यर्थः । अर्थद्वारको विरोध इति । यद्यपि सदसद्विलक्षणत्वमपि सत्त्वविरुद्धं भवति-तथापि सत्त्वाभावमेवासच्छब्दो वदेत्, नातिरिक्तमिति भावः । विनाशित्वमेव हि मिथ्यात्वमिति शङ्कायामिति । तटस्थशङ्का-यामित्यर्थः; मृषावादिनस्तादृश्याः शङ्काया अनुत्थानात् । तथा सति विवादपर्यवसानात् । विनाशित्वस्वरूपे शेधयतीति । एकेनाकारेणैकस्मिन् कालेऽनुभूतस्य कालान्तरे परिणामविशेषेणान्यथोपलब्ध्या नास्तित्वोपपादनादिति भाष्यस्य परि-णामविशेषेणान्यथोपलब्धिर्हि विनाशित्वमित्यभिप्रायं मत्वा विनाशित्वस्वरूपं शोधयतीत्यवतारिका रचिता । केचित्तु एकेना-कारेणेत्यादिभाष्यमेवमवतारयन्ति-ननु "वस्त्वस्ति किं, मही घटत्व'मित्यत्र नाशित्वमेव ह्रुपपादितम्: न नि#ेप्रमाणकत्वं ज्ञान-बाध्यत्वं वा' इत्युक्तम् । नात्र विनिगमकं पश्याम इत्याशङ्कय, "वस्त्वस्ति किम्' इत्यादिश्लोकद्वयेन कालान्तरेऽन्यथोपलब्धस्य कालान्तरेऽन्यथोपलम्भेनोपपद्यमानस्य नास्तित्वस्य प्रमाणसंबन्धानर्हत्वलक्षणतुच्छत्वरूपे प्रतिपन्नदेशकालोपाधौ निषेधप्रति-योगित्वलक्षणमिथ्यात्वरूपे वा पर्यवसानासंभवेन विनाशित्व एव पर्यवसानस्योचितत्वमभिप्रयन्नाह-एकेनाकारेणैकस्मिन् काल इतीति । अस्मिन् पक्षे विनाशित्वमेव मिथ्यात्वमिति शङ्कायाः कथं विनाशित्वं तुच्छत्वमिथ्यात्वव्यावृत्तमिति शङ्कायाश्च तटस्थ-शङ्कात्वाश्रयणक्लेशो नास्तीति च वदन्ति । विनाशगभत्र्वं नास्ति#ाब्दप्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्थ इति । नश्वरत्वं नास्तिशब्दप्रवृत्तिनि-मित्तमिति नास्त्यर्थत्वं नश्वरत्वरुाय । अतश्च अचेतनं सर्वदा नास्त्यर्थगर्भमिति भाष्यस्य सर्वदा नाशभर्गमित्यर्थ इति भावः । स्वाभाविकास्तित्वयोगित्वबुद्धिविषयत्वमिति । स्वाभाविकास्तित्वमपरमार्थ इत्यर्थः । अपरमार्थभूतस्वाभाविकास्तित्वयो- गात् अचिद्वस्तुनोऽप्यपरमार्थत्वमिति भावः । न चापरमार्थस्वाभाविकसत्यत्वस्याचिद्रूपेऽभावात् कथं तद्योगेनाचेतनेऽपरमार्थ-त्वव्यवहार इति वाच्यम्, अचेतनमसत्सत्यत्वकमिति प्रतीत्या कस्यचित् संबन्धस्य बहुव्रीह्रर्थस्य वक्तव्यत्वात् । अपरमार्थ-न्वगर्भास्त्यर्थोपेतत्वादिति । अपरमार्थस्वभाविकसत्यत्वोपेतत्वादित्यर्थः । ( निवर्तकानुपपत्तिः ) तेनात्मवयविषयत्वं चेति । तेनउनिर्विशेषवस्तुनेत्यर्थः । यद्वा निर्विशेषवस्तुविषयत्वेनेत्यर्थः । तत्र हि "अद्भयः संभूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ' इति प्रतीकोपादानं कृतमिति । ततश्च "अद्भयः संभूतः' इत्युत्तरानुवाकपठितेन "वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम्, आदित्यवर्णम्' इत्यनेन 2सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि' इत्यस्य "अम्भस्यापारे' इत्यनुवाकगतस्यैकवाक्यत्वं वक्तव्यमिति भावः । ( तत्त्वमस्यर्थः ) चतुर्धा हि परैः सामानाधिकरण्यमिति । "व्याप्तेश्च समञ्जसम्' इत्यत्र शांकरभाष्ये सामानाधिकरण्ये अध्यासापवादै-कत्वविशेषणानीति चत्वारः पक्षा उपन्यस्ताः । तत्र-"अध्यासो नाम-द्वयोर्वस्तुनोरनिवर्तितायामेवान्यतरबुद्धौ अन्यतरबुद्धिरध्य- स्यते । यथा नाम्नि ब्राहृत्वबुद्धाबध्यरतायामप्यनुवर्तत एव नामबुद्धिः, न ब्राहृबुद्धया निवर्तते । यथा वा प्रतिमादिषु विष्ण्वादिबुद्धि-रध्यासः । अपवादो नाम-यत्र कस्मिश्चिद्वस्तुनि पूर्वनिविष्टायां निश्चितायां मिथ्यात्वबुद्धौ पश्चादुपजायामाना यथार्थबुद्धिः पूर्व-निविष्टाया मिथ्यात्वबुद्धेर्निवतिर्का भवति । यथा देहेन्द्रियसंघाते आत्मबुद्धिरात्मन्येवात्मबुद्धया …

… पश्चाद्भाविन्या तत्त्वमसीत्यनया यथार्थबुद्धया निवर्तते । यथा दिग्भ्रान्तिर्दिग्याथात्म्यबुद्धया निवर्तते । एकत्वं च समानाधिकृतयोः शब्दयोद्र्वयोरनतिरिक्तार्थवृत्ति- त्वम् । तद्यथा "सिन्धुरः करी', "कोकिलः पिकः' इति । विशेषणविशेष्यभावे "नीलमुत्पलम्'-इत्युपन्यस्तम् । तस्यापीदमुप-लक्षणमिति द्रष्टव्यम् । सर्वं स्वल्विदं ब्राहृेत्यादाविति । ननु शमविधिपरत्वेन, "नाम ब्राहृ' इत्यादाविव सर्वस्मिन् ब्राहृदृष्टिविधि-परत्वाभावेन अध्यासे सामानाधिकरण्यमिति परैर्न व्यवह्मतम्; कथमेवमुच्यत इति चेत्-न । यदि न व्यवह्मतम्, तर्हि "नोदाहरण-मादर्तव्यम्' इति न्यायेन संप्रतिपन्नबुदाहरणान्तरं द्रष्टव्यम् । स्थित्यादिविशेषणविधुरेति । तिष्ठतिक्रियाय आनयनदशायाम-संभवादिति भावः । स्थित्यादिविशेषणेनेति । यत्प्रत्याय्यव्यावृत्तिमत्तया ज्ञाते तात्पर्यविषयेतरविशेषणान्वयधीः, तत्त्वस्यैव विशेषणत्वरूपत्वम्; न तु विधेयान्वयिरूपत्वमिति भावः । यथान्वयार्हमिति । विधेयसमकालतया वा विधेयभिन्नकालतया वा यथान्वयार्हमित्यर्थः । अत एव "सोऽयं देवदत्तः' इत्यादौ देशकालादीनामपि विशेषणत्वमिति भावः । एकस्यापि परित्याग इति । अत एव "संबन्धादेवमन्यत्रापि' इत्यधिकरणे व्याह्मतिविद्यायाम् "तस्योपनिषदहरित्यधिदैवतम्', "तस्योपनिषदहमि-त्यध्यात्मम' इत्यत्र तच्छब्दस्य पूर्वप्रपृतस्थानविशेषविशिष्यवचनत्वात् तत्तन्नाम्नो व्यवस्थितिः, न तु विशेष्यमात्रवचनतयाऽव्य-वस्थितत्वमिति समर्थितमिति भावः । प्रकृतत्वं दूरोत्सारितमिति । अत एव निर्विशेषप्रतीतिस्तपदेन लक्षणयैवेति परैरपीष्यत इति भावः । प्रतिसंधानानर्हत्वादिति । तत्पदजन्यप्रतिसंधानानर्हत्वादित्यर्थः । कनकं प्रतिसन्धीयत इति । न च तच्छब्दानुवि- द्धतया तदिति प्रात्यक्षिकप्रतिसंधाने सत्यपि तत्पदजन्यप्रतिसंधानविषयत्वस्यानुपपादितत्वात् कथमयमाक्षेप इति वाच्यम्, तच्छ-ब्दानुविद्धप्रतिसंधानानर्हस्य तत्पदजन्यप्रतिसंन्धानानर्हत्वमपि संभवतीति तदभिप्रायात् । शब्दस्त्विपि । वस्तुतस्तु प्रत्यक्षेण यत्रा-ङ्गुलीयकत्वप्रहाणेन तदिति कनकं प्रतिसंधीयते, तत्रापि संस्कारसाचिव्यादङ्गुलीयकत्वविशिष्यस्यैव परामर्श इत्युक्तावपि न दोषः । प्रयोजकोपलक्षणाभिप्रायेणेति । ततश्च किंचिज्ज्ञत्वादिरूपमाभिमुख्यप्रयोजकमप्यचिद्विशिष्टेत्यनेन संगृहीतमिति भावः । अन्यथाऽतीतानागतेति । प्रतीतियौगपद्यमादाय विषययौगपद्याभ्युपगमे प्रत्येतव्यस्य प्रतीतिसमकालत्वमिति नियमोऽभ्युपगतः स्यात् । ततश्चातीतानागतविषयेऽपि विषयविषयिणोः समकालत्वनिर्वाहाय विषयिणो वाऽऽतीतत्वं विषयस्य वा विद्यमानत्वं स्यादिति भावः । उक्तदृष्टान्तादिति । "शुक्तिरेव रजतम्' इति दृष्टान्तादित्यर्थः । उपलक्ष्यसामानाधिकरण्यादिति । "अन्वयमुखेनोप-लक्ष्यवस्त्वैक्यपरम्' इति प्रतिपादितात् उपलक्ष्यसामानाधिकरण्यादित्यर्थः । पाठो निरीक्षणीय इति । आश्रयशब्दस्य नित्यपुंल्लि-ङ्गत्वादिति भावः । आश्रयशब्दो विषयपर इति । विषयीकरणपर इत्यर्थः । स्वसिद्धान्तरमाह-आरेप्याकाराधिकरणभूतमधिष्ठा-नमिति वार्थ इति । भ्रम्यत इति भ्रमः. आरोप्याकारो रजतादिरेव । तस्याश्रयम् आश्रीयम् आश्रीयत इत्याश्रयम् "अकर्तरि च कारके' इत्यधिकारे कर्मणि "परच्' इत्यच्प्रत्ययः । न च "ञजवन्ताः पुंसि' इति पुंलिङ्गत्वमजन्तत्वे स्यात्, "क्तल्यू नपंसके भावे स्त्रियां क्तिन्नादयो यतः । अतो घञाद्याः पुंस्येव यथा पाकश्चयो लवः ।।' इति वाच्यम्, तस्य भावार्थघञादिविषयत्वात् । यथोक्तम्- "भावे घञाद्याः पुंस्येव कर्तृभिन्ने तु कारके । पुंनपंसकयोरेव न कथंचित् स्त्रियां क्विचित् ।।' इति । तेन कर्मादिषु कारकेषु पुंनपंसकत्वमस्तीति विशेष्यस्य नपुंसपत्वान्नपुंसकत्वमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । यथा पलाशपुष्पविष- येति । यद्यपि श्लोके भ्रमर्या वृन्तेभ्रमरभ्रमेण पलाशपुष्पविषयदावभ्रमे निवृत्ते पलाशपुष्पालश्लेषमात्रं प्रतीयते; "भ्रमरभ्रमेण' इत्य- स्य "अदावभ्रमम्' इत्यनेनैवान्वितत्वेन "आश्लिषत्' इत्यनेनान्वितत्वाभावात्, तावन्मात्रस्यैव प्रकृतोपयुक्तत्वाच्च-तथापि भ्रमर-ज्ञानस्य भ्रान्तित्वस्पष्टीकरणार्थं पलाशपुष्पाश्लेषस्य भ्रमरभ्रमनिवर्तकत्वमप्युपन्यस्तमिति द्रष्टव्यम् । भ्रमविषयनिवृत्तेरिति । निवृविरपहारः, असत्त्वमिति यावत् । पारमार्थिकधर्मतत्तिरोधानानभ्युपगमे भ्रान्तिबाधौ दुरुपपादौ इति हि भाष्यम् । तत्र बाधो हि विषयापहारः, विषयासत्त्वमिति यावत् । ततश्च भ्रान्त्यन्तरं निवर्तताम्; मा वा । दावत्वरूपविषयस्यासत्त्वरूपो बाधः पारमाथिर्कपलाशपुष्पत्वकृतः; विरोधिधर्मपारमाथ्र्यायत्तत्वात् तद्विरोधिधर्मासत्त्वस्येति भावः । भ्रान्तिबाधो नाम भ्रान्तिविनाश एवेत्यभिप्रेत्याशङ्कते-भ्रमरभ्रमेण दावत्वभ्रमनिवृत्तिरिति चेदिति । असत्ये सत्यत्वविषयभ्रमान्तरमिति । ननु-तन्निवृत्तिरपि भ्रमान्तरेण, तन्निवृत्तिरपि भ्रमान्तरेणेत्याश्रयणे भ्रमपरंपरया निःशेषाविद्यानिवृत्त्यनुपपत्तिः इत्येतावतैव ग्रन्थेन विवक्षितार्थः सिध्यतीति, "ततः किम्? दावत्वबुद्धिनिवृत्तिः' इत्यादिग्रन्थस्य नातीव प्रयोजनं पश्यामः । किं च अभ्रमरे भ्रमरत्वविषयत्वेनैव भ्रमत्वोपपादनसंभवे सत्यत्वविषयत्वपर्यन्तोपपादनस्यापि न प्रयोजनमिति चेत्-न; विरुद्धाकारसत्यत्वावगाहिज्ञानस्यैव बल- वत्त्वेन बाधकत्वमिति शिक्षणार्थत्वेनास्य ग्रन्थस्योपपत्तेः । निःशेषाविद्यानिवृत्त्यनुपपत्तिरिति । भ्रमेण भ्रमनिवृत्तिमात्रदर्शनेऽपि मोक्षे निःशेषाविद्यानिवृत्तिमभिलषता सुदूरमपि गत्वा पारमार्थिको धर्मः स्वीकरणीय इति भावः । किं च भ्रमरभ्रमनिवृव्यनन्त-रमिति । वृन्तत्वज्ञानेन भ्रमरत्वव्यतिरेकनिश्चये निवर्तकीभूतभ्रमरत्वबुद्धेरपारमाथ्र्यनिश्चयेन दावत्वबुद्धेः पारमाथ्र्यबुद्धेरवर्जनीय-त्वादिति भावः । परमार्थपलाशपुष्पत्वग्रहणेनैव प्रतिनिवृत्त इति । यद्यपि दावत्वभ्रमस्य वृन्ते भ्रमरत्व पारमाथ्र्यभ्रममात्रेणापि तद्वाधकज्ञानानुत्पत्तिस्थले निवृत्तिः संभवति, तथापि भ्रमर्याः पलाशपुष्पत्वज्ञानादेव सा भ्रान्तिर्यत्र निवृत्ता तदभिप्रायेण तथो- क्तमिति द्रष्टव्यम् । न स्यादिति चेदिति । नश्येदिति चेदित्यर्थः । ननु-न तस्यैव मिथ्यात्वं सत्यत्वं च प्रसज्यते । विनाश्य-विनाशकभावलक्षणबाधकभावस्य मिथ्यात्वसत्यत्वनिरपेक्षत्वात्, तुल्यसत्ताकयोरेव पूर्वोक्तज्ञानयोर्विनाश्यविनाशकत्वलक्षण-बाध्यबाधकत्वदशर्नात् । न च बाधकज्ञानविषयस्य सत्यत्वं बाध्यज्ञानविषयस्य मिथ्यात्वं चापेक्षितमिति चरमज्ञानविषयस्य मिथ्यात्वसत्यत्वे स्यातामिति वाच्यम्, तस्याद्याप्यसिद्धेरित्यस्वरसादाह-किंच प्रपञ्चोऽपीति । स्वयं नाशेऽपि नाशस्यावस्था-न्तररूपत्वादिति । न च परतो नाशेऽपि नाशस्यावस्थान्तरूपत्वादिति सुवचमिति वाच्यम्, ज्ञानेन निवृत्तिस्थले मूलभूताविद्याया एव निवृत्तिरिति नावस्थान्तरापत्तिलक्षणो विनाश इत्यत्र तात्पर्यात् । अत एव यत्र मुद्गरप्रहारेण घटनाशस्तत्र स्वकारणे विलय-मात्रमेव; न तु घटस्यात्यन्तनिवृत्तिः । यत्र तु शुक्तिज्ञानेन रजतनिवृत्तिः, तत्र स्वोपादानेन सह निःशेषनिवृत्तिः, न तु स्वकारणे विलय इति पराभ्युपगम इति भावः । राजकुमारसमाधिरिति । समन्वयाधिकरणभाष्य, "कश्चिद्राजकुमारः' इत्यादिना स्पष्ट- यिष्यते । उक्तं च परैरपि- "राजसूनोः स्मृतिप्राप्तौ व्याघभावो निवर्तते । यथैवमात्मनोऽज्ञस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यतः ।।' इति । सार्वज्ञ्यादिगुणकत्वस्य प्रत्यक्षाद्यगोचरत्वादिति । यद्यपि पूवर्संदर्भप्रतिपन्नस्य सार्वज्ञ्यादिगुणकस्योद्देश्यत्वं संभवति, तथापि तत्पक्षे "असि' इति मध्यमपुरुषानुपपत्तिरिति दूषणं द्रष्टव्यम् । अन्तर्यामिणः प्रत्यक्षागोचरत्वादिति । यदि चान्तर्यामी पूर्वप्राप्तः, तदोपदेशवैयथ्र्यमिति द्रष्टव्यम् । ननु "ऐतदात्म्यम्' इत्यनेन शरीरशरीरिभावस्य प्राप्तत्वेऽपि त्वंशब्दतदर्थतद्बुद्धीनां परमात्मपर्यन्तत्वरूपस्य "तत्त्वमसि' इति वाक्यप्रतिपाद्यार्थस्याप्राप्तत्वादुद्देश्योपादेयसिद्धिरित्याशङ्कय तस्यापि प्राप्तिमुपादयति-अस्मिन्नेव प्रकरण इति । इदं च त्वमादिशब्दानां परमात्मपर्यन्तत्वमिति "तत्त्वमसि' इत्यस्यार्थ इत्यभ्युपगम्योक्तमिति द्रष्टव्यम् । उद्देश्योपादेयविभागवत्त्वभ्रान्तिरेवेति । ननु "अग्निर्हिमस्य भेषजम्' इत्यादौ प्राप्त्यप्राप्तिनिबन्धनानुवाद्यत्वविधेयत्वाभावेऽपि निर्देशगतस्वातन्त्र्यपारतन्त्र्यरूपोद्देश्योपादेयविभागवत्त्वे न दोषः । न चानुवाद्यत्वविधेयत्वे एवोद्देश्यत्वोपादेयत्वे इति वक्तुं शक्यम्-"पौर्णमास्यां पौर्णमास्यां यजेत' इम्यादावनुपादेयस्यापि कालस्य विधेयत्वदर्शनादिति भावः । केचित्तु-उद्देश्योपादेयशब्दावनु-वाद्यत्वविधेयत्वपरावितिवदन्ति । प्रापकवाक्यस्थोद्देश्यवाचीति । यद्यपि त्वंशब्दस्य "ऐतदात्म्यमिदम्' इति प्रापकवाक्यस्थ-विधेयवाचकैतदात्म्यशब्दवाच्यपरमात्मपर्यन्ततया विधेयत्ववाचित्वमपीति न विनिगमकमस्ति, तथाप्यसति विनिगमके द्वयोरपि प्रयोगार्हत्वात् मध्यमपुरुषः प्रयुक्त इति भावः । तदनुरोधेन मध्यमनिर्देश इतीति । यद्यपि-मानान्तरसिद्धत्वेऽपि त्वंशब्दार्थस्य तच्छब्दाथप्र्रकृतित्वविवक्षायां प्रकृतेरेवासिक्रियाकर्तृत्वान्मध्यमपुरुषो भवति । अत एव "यदग्ने स्यामहं त्वं त्वं वा स्या अहम्' इति मन्त्रे "अहं त्वं स्यां, त्वं वा अहं स्याः' इति प्रकृत्याश्रयःपुरुषो भवतीति "युष्मद्युपपदे' इति सूत्रे प्रतिपादितम् । ततश्च त्वदात्मक एव सर्वज्ञत्वादिगुणको जगत्कर्तेत्ययमर्थः पर्यवस्यति, विवक्षानुसारित्वाच्छब्दप्रवृत्तेः मानान्तरसदसद्भावयोरप्रयोजकत्वात् । अत एव हि "आत्मेति तूपगच्छन्ति' इत्यधिकरणे आचार्याः स्वयमेव तथा वक्ष्यन्ति-तथाप्यत्रोपायान्तरमुपन्यस्तमिति द्रष्टव्यम् । सदायतना इत्यनेनाधाराधेयभाव उक्त इति । "सन्मूलाः सत्प्रतिष्ठाः' इत्यत्र सच्छब्दो विशिष्टपरः । प्रजाशब्दोऽपि कार्यावस्थ-ब्राहृपरः, केवलस्योपादानत्वासंभवात् । "सदायतनाः' इत्यत्र तु सच्छब्दो विशेष्यस्वरूपमात्रपरः । प्रजाशब्दोऽपि न ब्राहृपर्यन्तः, अपित्वचिद्विशिष्टजीवमात्रपरः ।वैरूप्यमपि प्रामाणिकत्वादभ्युपेयम् । अथवा प्रजाशब्दः सर्वत्र विशेषणमात्रपरः । अस्मिन्नपि पक्षे उपपत्तिः प्रागेव दर्शिता । सन्मूला इत्यादिवाक्यैकाथ्र्यादिति । "सर्वं खलु' इति वाक्ये इतिकरणेन हेतुत्वं स्पष्टम्; अन् इत्यस्य शरीरशरीरिभावार्थत्वमस्पष्टम् । "सदायतनाः' इत्यत्र शरीरशरीरिभावः स्पष्टः; हेतुत्वमस्पष्टम् । ततश्च नष्टाश्वदग्धरथ-न्यायेनोभयोरपि परस्पराकाङ्क्षतयार्तनिर्णायकत्वमिति भावः । शरीरात्मभावः फलित इति । आत्मत्वप्रतिपादनेन शरीरत्वमपि फलितमिति भावः । साधारण्यं स्यादिति । ततश्चा-न्यतरमात्रेऽपि पर्यवस्येदिति भावः । अयं निर्देश इति । "यस्यात्मा शरीरम्' इत्यादिनिर्देश इत्यर्थः । अधिकरणाधिकर्तव्येति । "य आत्मनि तिष्ठन्' इत्यधिकरणाधिकर्तव्यत्वमुक्तम्, "आत्मनोऽन्तरः' इति व्याप्यव्यापकभावः, "यमात्मा न वेद' इत्यज्ञप्राज्ञ-भावः, "य आत्मानमन्तरो यमयति' इति नियाम्यनियन्तृभावश्चोक्त इति भावः । पृथिव्यवादीनामिति । "ॠक्पूरब्धूः' इत्यप्रत्य-याभावः समासान्तविधेरनित्यत्वादिति द्रष्टव्यम् । अन्तर्यामिब्रााहृणेनैव चारिताथ्र्यात् "यः पृथिवीमन्तरे संचरन्' इति सुबाल-वाक्योपादनस्य प्रयोजनमाह-कारणावस्थमपीत्यादिना । जीवेन मयेति श्रवणादित्यत्राह-तदनुप्रविश्येतीति । ननु श्रुत्यन्तरे तादृशवाक्यान्तरसद्भावेऽप्यश्रुतवेदान्तान्तरस्य श्वेतकेतोः "अनेन जीवेनात्मना' इत्यनेन वाक्येन जीवब्राहृाभेदसिद्धिः कस्मान्न स्यादिति चेत्-न; अत्रापि प्रकरणे "सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः' इत्यनेन प्रजाशब्दार्थस्याचित्संसृष्टचेतनस्य सच्छरीरत्वा-दिकथनेन "सता सोम्य तदा संपन्नो भवति' इत्यादिभेदनिर्देशेन चाभेदभ्रमनिवृत्त्युपपत्तेः । नामरूपाभ्यामितीत्यर्थभावे तृती- येति । यद्यप्येकीकृतं वस्तु नामरूपाभ्यां करणाभ्यां विभिन्नतयाऽक्रियतउअज्ञाप्यत इत्येवं व्याकरणे नामरूपयोः करणत्वमपि संभवति । कारकविभक्तित्वसंभवे उपपदविभक्तित्वं चान्याय्यम्-तथाप्युपायान्तरप्रदर्शनपरत्वाददोष इति ध्येयम् । संज्ञासंज्ञि-संबन्धव्युत्पादक इति । संकेतयितरि पित्रादावित्यर्थः । गङ्गापदाग्निपदापेक्षया नामित्वाप्रसिद्धेरिति । न च-घटपदवाच्यस्यापि कलशस्य नामित्वं नास्त्येव, घटशब्दस्य संज्ञाशब्दत्वाभावादिति वाच्यम्-अत्र नामशब्दस्य घटादिशब्दसाधारणवाचकत्वमात्रार्थ-कत्वेन संज्ञाशब्दपर्यायत्वाभावादिति भावः । निष्पाद्यमानतत्तद्रूपवाचकशब्दव्युत्पादनमेवेति । तत्तद्रूपवाचकशब्दवाच्यत्वसंपा-दनमेवेत्यर्थः । ननु-अस्तु नामव्याकरणं शब्दवाच्यत्वसंपादनम्; तथापि चिदचितोरेव नामवाच्यत्वसिद्धिः; न ब्राहृणः, ब्राहृपर्य- न्तत्वे प्रमाणाभावात्;"तद्धेदं तह्र्रव्याकृतमासीत्' इत्यत्रापीदंशब्दस्य जगद्वाचितया ब्राहृवाचित्वाभावादित्याशङ्कय नामवाच्य- त्वस्य ब्राहृपर्यन्तत्वमुपपादयति-तत्र बहु स्यामित्यनेनत्यादिना । तत्रउनामव्याकरणस्य नामवाच्यत्वसंपादनरूपत्वे सतीत्यर्थः । लोकतो व्युत्पत्त्यभावपरिहार इति । लौकिकानामपूर्वे व्युत्पत्तिः कुतो नास्तीति शङ्कायाम पूर्वस्य लौकिकप्रमाणागोचरत्वेनेति यथा परिहारः क्रियते, तथेत्यर्थः । वैयधिकरण्येन प्रतिज्ञातस्य उपसंहार इति । "एतदात्म्यम्' इति बहुव्रीहिणा वैयधिकरण्येन, "इदं सर्वम्' इति सामान्येन च निर्दिष्टस्य शरीरात्मभावस्य, "तत्त्वमसि' इति सामानाधिकरण्येन विशेषे चापेसंहारः कृत इत्यर्थः । न तु निगमनवाक्यानामिति । ननु यथा "धूमवान् सर्वोऽपि वह्निमान्' इति पर्वतसाधारण्येन धूमवत्त्वावच्छेदेन वह्निमत्त्वव्याप्त्यु-पदर्शनेन ज्ञातत्वेऽपि "पर्वतो वह्निमान्' इति वाक्यस्यैतत्पर्वतत्वावच्छेदेन वह्निप्रतिपादकस्य(?) यथोद्देश्योपादेयत्वम्, एवमिह किं न स्यादिति चेत्-न; तत्रापि "इमे पर्वता वह्निमन्त' इति पुरोवर्तिपर्वतसाधारण्येन निश्चयस्थले उद्देश्योपादेयविभागाभावस्येष्ट-त्वादिति भावः । भेदश्रुतिघटकश्रुत्वविरोधार्थमिति । द्वाभ्यामपि सामानाधिकरण्यस्याविरोधार्थमित्यर्थः । तन्त्रेणोक्तिरिति । अचिद्व्र-हृणोर्भेदाभेदौ स्वाभाविकौ; चिद्व्रहृणोस्त्वभेदः स्वाभाविक, भेदस्त्वौपाधिकः; मुक्तावभेदवचनादिति भास्करमतम् । चिद्व्रहृ-णोरपि भेदाभेदौ स्वाभाविकौ, मुक्तौ भेदस्यापि निर्देशादिति यादवप्रकाशमतमिति विवेको द्रष्टव्यः । स्ववाक्येन सत्यं ज्ञान-मित्यादिनेति । आदिपदेन "सदेव सोम्येदम्' इत्यादेः प्राकरणिकवाक्यस्यापि परिग्रहः । परित्यागः फलित इत्यर्थ इति । स्वा-रसिकार्थपरित्यागा एवोपदोपरित्यागः । न हि वेदस्य तदर्थत्यागादन्यस्त्यागोऽस्तीति भावः । ब्राहृज्ञानेन जीवस्य दोषनिवृत्तेः शास्त्रसिद्धत्वान्नित्यदोषोपहितत्वं ब्राहृणो बाधितमित्यस्वरसादाह-यद्वा तत्तद्दोषसंबन्धार्हत्वमिति । यथा जीवस्य दोषसंबन्धा- र्हत्वं स्वाभाविकम्, एवं तदभिन्नब्राहृणोऽपि स्यादित्यर्थः । ननु-निर्दोषब्राहृतादात्म्योपदेशविरोधो न संभवति । तन्मते इश्वरस्यैव निर्दोषत्वम् । चिदचिदीश्वरसमुदायात्मकब्राहृद्रव्यस्य न निदो#ॅषत्वम् । येन निर्दोषब्राहृतादात्म्योपदेशविरोधः स्यादित्याशङ्कयाह-सद्व्रहृात्मादिशब्दानामिति । निर्दोषश्रुतिविरोधः फलित इति । जीवस्य ब्राहृतादात्म्ये प्रतिपाद्ये ब्राहृणो निर्दोषत्वश्रुतिर्विरुध्ये- तेति पर्यवसितोऽर्थः । हेयापहेति । "स्त्रगियं यदि जीवितापहा' इतिवत् "अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति डप्रत्यये, "क्विष् च' इति क्विपि वा रूपम् । क्विष्पक्षे बह्वादिषु पाठसामथ्र्यात् ङीषभावे "ॠन्नेभ्यः इति न ङीबिति धातुवृत्तावुक्तमिति द्रष्टव्यम् । ततश्च "अपे क्लेश-तमसोः' इति क्लेशतमसोरेवोपपदयोर्डप्रत्ययविधानमिति कथमिदं रूपमिति न चोदनीयम् । दण्डादिव्यावृत्त्यर्थमाहेति । "शरीरभावेन3 इति पदसमभिव्याहारेण "विशेषणत्व' इति भाष्यस्यापृथक्सिद्धतया विश-षणत्वमिति लभ्यते, न विशेषणत्वमात्रमिति भावः । तत्र तत्र प्रयोगविषयेष्वनुवृत्ताकरदर्शनादिति । ननु जातिगुणद्रव्येष्वपृथ-कसिद्धविशेषणत्वस्यानुगतस्य मत्वर्थप्रत्ययनिरपेक्षसामानाधिकरण्यप्रयोजकस्य संभवेऽपि देवादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य शरीर-जीवपरमात्मसाधारणस्य प्रवाहतीरानुगतगङ्गापदप्रवृत्तिनिमित्तस्येवैकस्याभावात् तच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तदेवत्वादिजात्याश्रयशरीर- स्यैव मुख्यत्वम्, अतदाश्रयात्मनि तत्संबन्धाल्लक्षणैवास्त्विति चोद्यस्य कः परिहार उक्त इति चेत्-उच्यते-देवत्वादिकमेव देवादि-शब्दस्य शरीरात्मसाधारणं प्रवृत्तिनिमित्तं "स्थूलो मनुष्यो देवः' इत्याद्यबाधितप्रयोगवशात् देहस्य देवत्वाद्याश्रयत्वाभ्युपगमवत् "देवोऽहं जानामि' इत्यबाधितप्रयोगवशात् देवत्वाश्रयत्वस्यात्मन्यप्यभ्युपगन्तव्यत्वात् । न च देहात्मविवेककृतोऽयं प्रयोग इति वाच्यम्, "नाहं देहः' इति देहेत्मविवेकवतोऽपि "नाहं देवो मनुष्य' इत्यप्रतीतेः । न च-देहद्वारा देवत्वरूपप्रवृत्तिनिमित्ताश्रयत्वे-ऽप्यात्मनः साक्षात् प्रवृत्तिनिमित्ताश्रयत्वाभावान्न तच्छब्दवाच्यत्वम् । अन्यथा घटद्वारा घटत्वाश्रयभूतलस्यापि घटशब्दवाच्यत्व- प्रसङ्ग इति वाच्यम्, तत्र "भूतले घटत्वम्' इति वा "भूतलं घटः' इति वा भूतलस्य घटत्वाश्रयत्वग्राहकस्याबाधितप्रमाणस्याभावेन तस्य घटाब्दवाच्यत्वाभावेऽपि "देवोऽहं जानामे' इत्यबाधितप्रतीतेर्देवत्वरूपप्रवृत्तिनिमित्ताश्रयत्वस्य, तत्त्वेन तच्छब्दवाच्यत्व-स्याप्यावश्यकत्वात् । अपूर्वान्तिरितस्यापि यागादेः स्वर्गसाधनत्ववत्, आस्तरणान्तरितस्यापि पर्यङ्कादेः शयानदेवदत्ताधारत्ववत् शरीरान्तरितस्याप्यात्मनो देवत्वाद्याश्रयत्वं न विरुध्यते । भूतलस्य तु घटाधारत्वमेव । न तु घटत्वाधारत्वम्, तथा अप्रतीतेरिति विशेषः । "उष्णं जलम्' इत्यादौ त्वबाधितप्रतीतिव्यवहाराभावात् नोष्णादिशब्दवाच्यत्वम् । अत एवापृथक्सिद्धविशेषणवाचि-शब्दानां विशेष्यवाचित्वे दीपाद्यपृथक्सिद्धप्राभावाचिशब्दानामपि दीपदिवाचित्वप्रसङ्ग इत्यादिश्रुद्रोपद्रवाणामपि नावकाशः, दीपादेः प्रभात्वरूपप्रवृत्तिनिमित्ताश्रयत्वाभावात् । ननु "मनुष्यादिशरीराणाम्' इति भाष्ये तत्प्रकारत्वमपृथक्सिद्धविशेषणत्वरूपतयोच्यमानं दण्डादिष्वतिप्रसक्तमित्या-शङ्कयाह-अन्यतरान्वितमिति । नन्वात्मैकाश्रयत्वतदेकार्थत्वयोरन्यतरान्वितं प्रकारत्वमपृथक्सिद्धविशेषणत्वमित्ययुक्तम्, व्यर्थ-विशेष्यत्वात् । किंच तथा सत्यात्मैकाश्रयत्यतदेकप्रयोजनत्वान्यतरप्रयुक्तमित्येवोच्यताम्; किमित्यात्मैकाश्रयत्वं तदेकप्रयोजन-त्वमिति निर्देश इत्यस्वरसादपृथक्सिद्धत्वप्रयोजकत्रयपरतया व्याचष्टे-यद्वा प्रकारत्वशब्देनेति । उत्तरत्र प्रकारत्वविवरण इति । न चात्मविशेषणतयैव प्रतीतेरिति भाष्यखण्डस्य प्रकारत्वप्रमाणोपन्यासपरत्वसंभवेन प्रकारत्वविवरणरूपत्वमसिद्धम्; अतः प्रकारत्वं प्रकारतैकस्वभावत्वमित्यर्थः किं न स्यादिति वाच्यम्-तथा हि सति तदेकाश्रयत्वतदेकप्रयोजनत्वतद्विशेषणत्वैः शरीर- स्यापि तत्प्रकारतैकस्वभावत्वावगमादिति विशेषणत्वतत्प्रकारतैकस्वभावत्वयोरुपपद्योपपादकभावेव भेदेन निर्देशकं भाष्यं विरु- ध्येत । अतो विशेषणत्वं विशेषणतयैव प्रतीतत्वं विवक्षितमिति भावः । भृत्यादिदेहेष्विति । न च भृत्यदेहस्य स्वामिप्रयोजनसाध-नत्वेऽपि स्वप्रयोजनादेरपि साधकतया नातिव्याप्तिः शक्यशङ्केति वाच्यम्, तथात्वे पत्रीपुत्रादिभोगसाधने शरीरऽसंभवापत्तेरिति भावः । ननु प्रकारत्वं प्रकारतयैव प्रतीतिरिति व्याख्यातत्वात् विशेषणतया प्रतीतेः प्रकारतया प्रतीतत्वमित्युक्ते साध्याविशेष इत्या-शङ्कयाह-पञ्चमीनिर्देशस्त्वौपचारिक इति । एतत् त्रितयमिति । त्रित्वोक्तिः "मनुष्यादिशरीराणाम्' इत्यादिभाष्यद्वितीयव्या-ख्याभिप्रायेणेति द्रष्टव्यम् । स्वरूपमिति । अत्र स्वशब्द आत्मीयवाचीति भावः । प्रयोजकान्तराभावादेकसामग्रीवेद्यत्वं प्रयो-जकमुच्यत इति । एकसामग्रीवेद्यत्वमपृथकसिद्धविशेषणत्वे प्रयोजकमिति तदभावान्नापृथक्सिद्धविशेषणत्वमित्युच्यत इत्यर्थः । एवं सत्येव "पृथग्ग्राहणयोग्यस्य' इति भाष्यावतारिकाग्रन्थैकरूप्यमुपपद्य इति द्रष्टव्यम् । एकसामग्रीवेद्यतास्वभावत्वव्या- वृत्त्यर्थ इति । अत्र केचित्-"प्रकारतैकस्वरूपत्वं दुर्घटम्' इत्यत्रैकशब्दस्येवेहापि कदाचिदप्रकारत्वव्युदासकत्वस्यैव युक्तत्वात् तस्यै- वेह कथनाच्च तदेव युक्तम् । न त्वेकसामग्रीवेद्यत्वस्वभावत्वव्यावृत्त्यर्थत्वम्, तदेकाश्रयत्वादीनामपृथक्सिद्धविशेषणत्वावगम-कत्ववदेकसामग्रीवेद्यत्वाभावावगमकत्वाभावात् । अत एव "यदि तदेकाश्रयत्वादिरेवापृथक्सिद्धविशेषणत्वे प्रयोजकः' इत्युत्त-रग्रन्थावतारिकापि न युक्ता, एकसामग्रीवेद्यत्वाभावस्योक्तरीत्या प्रागसमर्थितत्वेनैकाश्रयत्वादिरेवेत्यनुवादासंभवात् । "कथं तर्हि सहोपलम्भनियमः' इत्युप्ययुक्तम् । तस्य ह्रयमभिप्रायः-एकसमाग्रीवेद्यत्वस्यापृथक्सिद्धविशेषणत्वाप्रयोजकत्वे अपृथक्सिद्ध- विशेषणेषु जातिव्यक्तयादिष्वेकसामग्रीवेद्यत्वानवश्यम्भावेन तन्निबन्धनः सहोपलम्भनियमोऽपि न स्यादिति । एवमाक्षिपन्तं प्रति "सहोपलम्भनियमस्त्वेकसामग्रीवेद्यत्वनिबन्धनः' इति परिहारस्यायुक्तत्वात् । तदभ्युपगमेनैवाक्षेषस्य प्रवृत्तत्वात् । जात्यादौ सहोपलम्भनियम इत्यध्याहारस्यापि क्लिष्टत्वाच्च । किंच "पृथग्ग्रहणयांम्यस्य प्रकारतैकस्वरूपत्वं दुर्घटम्' इति भाष्यस्य सहोपल-म्भनियमशून्यस्य तत्प्रकारतैकस्वरूपत्वं दुर्घटमित्यर्थस्यैव स्वरसतः प्रतीतेः स एवार्थ उचितः । किं प्रकारतैकस्वरूपत्वे प्रमाणा- भावात् तन्नास्तीत्यभिप्रायः? उत प्रकारत्वस्य स्वभावत्वे यद्वस्तु यत्स्वभावविशिष्टं तद्वस्तु गृह्रमाणं तत्स्वभावयुक्तमेव गृह्रत इत्यपृथक्सिद्धत्वस्वभावत्वे तद्विशिष्टमेव गृह्रेतेत्यभिप्राय इति विकल्प्य प्रथमं दूषयति-भाष्ये जात्यादिवदिति । द्वितीयं दूषयति- भाष्ये सहोपलम्भनियमस्त्विति । सहोपलम्भनियमःउसहैव प्रकारतयोपलम्भनियम इत्यर्थः, "सहैवप्रकारतया प्रतिपादयति' इत्युत्तरभाष्यानुगुण्यात् । वस्तुग्राहकं प्रमाणं तत्तत्स्वभावविशिष्टमेव गृह्णातीति नियमाभ्युपगमे बाधकं दर्शयति-यथा चक्षउपेति । पृथिव्याः स्वाभाविकगन्धरसादिसंबन्धित्वस्याग्रहवत् शरीरगतात्मप्रकारत्वस्वभावत्वस्याप्यग्रहणोपपत्तौ प्रमाणान्तरसिद्धप्रकार-तैकस्वभावत्वत्यापह्नवानर्हत्वादिति भाव इति वदन्ति । प्रथमविकल्पे द्वितीयशिरसीति । अनुयायित्वादेकसामग्रीवेद्यत्वमपि प्रयोजकमिति द्वितीयकल्प इत्यर्थः । अनुगत-प्रयोजकसद्भावादिति । तदेकाश्रयत्वादिरूपानुगत प्रयोजकसद्भावादित्यर्थः । द्वितीयशिरसि गन्धादाविति । यद्यपि शरीरा- दिषु भिन्नसामग्रीवेद्येष्वपृथकसिद्धविशेषणत्वस्य समर्थितत्वेनापृथक्सिद्धसामान्ये प्रयोजकत्वशङ्काया अनुत्थानात् जात्यादि-गतापृथक्सिद्धसामान्ये प्रयोजकत्वशङ्काया अनुत्थानात् जात्यादिगतापृथक्सिद्धत्वविशेषे एकसामग्रीवेद्यत्वस्य प्रयोजकत्वेऽपि तस्याप्रत्याख्येयत्वाच्च तत्प्रत्याख्यानं प्रकृतानुपयुक्तम्, तथापि पराभिमानखण्डनार्थमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । एकशब्द एक-सामग्रीवेद्यत्वव्युदासपरः । एवकारः सहोपलम्भनियमव्युदासार्थ इति । अत्र केचित्-एकशब्दोऽप्रकारत्वावस्थाव्युदासपरः, एवकारः सहोपलम्भनियमैकसामग्रीवेद्यत्वव्युदासपर इत्येव युक्तमिति वदन्ति । भाष्ये-पदार्थविवेकप्रदर्शनायेति । देवादिशब्दैर्हि शरीरात्मानौ न विविच्य ज्ञापयितुं शक्यौ । शरीरादिशब्दैस्तु विविच्य ज्ञापयितुं शक्याविति भावः । वैवक्षिकनिष्कर्षका इति । विवक्षि#ायां सत्यां निष्कर्षका इत्यर्थः । विवक्षायां भव इति अध्यात्मादि- त्वात् ठञ् । जातिवाचिशब्दवदपृथक्सिद्धविशेषणवाचित्वाविशेषादिति । ननु-नीलादिशब्दानां गवादिशब्दसाम्ये गवादि-शब्दानां जातिमात्रे प्रयोगाभाववत् नीलादिशब्दानां गुणमात्रे प्रयोगो न स्यात् । प्रयुज्यते च "पटस्य शुक्लः' इतीति चेत्, मैवम्-गोशब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य गोत्वानाश्रयत्वेन गोत्वस्य गोपदप्रयोगाविषयत्वेऽपि नीलपदप्रवृत्तिनिमित्तनीलत्वाश्रयत्वेन नीलरूपस्य तच्छब्दवाच्यत्वोपपत्तेः । त्रिलिङ्गतया शब्दसाधुत्वायेति । प्रत्ययान्तत्वे तु "दण्डवान्, दण्डवती, दण्डवत्' इतिवत् शुक्लादि- शब्दानां त्रिलिङ्गत्वं सिध्यति । उक्तं च भगवता कात्यायनेन-"गुणवाचनेभ्यो मतुपो लुग् वक्तव्यः, तथा च लिङ्गवचनसिद्धिः । स्वरविशेषाय च भवति' इति । नीलादिशब्देषु अशर्आद्यजन्तत्वाश्रयणे स्वरभेदोऽपि सिद्धो भवतीत्यर्थः । लिङ्गस्वरार्थं मुतब्ला-#ेपस्मरणमिति । मतुब्लोपादिस्मरणमित्यर्थः । अतो मतुब्लोपस्य स्मरणा(स्वरा)र्थत्वोक्तिरयुक्तेति चोद्यं निरस्तम् । अत एव हि रागशाब्दस्येति । "गुणवचनेभ्यो मतुपो लुक्' इत्यत्र गुणद्वारा गुणिवचनेभ्य एव मतुब्लोपस्मरणात् रागशब्दस्य अतथात्वान्न मतुब्लोप इत्यर्थः । वस्तुतस्तु मतुब्लोपस्य वा अर्शआद्यजन्तत्वस्य वा अभेदोपचारस्य वा लक्षणाया वा आश्रयणे नीलादिशब्दानां गुणिवाचित्वभङ्गप्रसङ्गात् मतुब्लोपादिकं सिद्धान्तेऽनभिमतमेव । "लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वात्' इति त्रिलिङ्गता चोपपद्यत इति द्रष्टव्यम् । पृथिव्याद्यपेक्षयैव गन्धादिशब्दानां नियतनिष्कर्षकत्वमिति । यद्यपि "गन्धः पृथिवी', "जलं रसः' इत्यादिप्रयोगेषु गन्थरसादिशब्दानां पृथिवीजलादिपर्यन्तत्वं दृष्टम्, तत्र च तेषामौपचारिकत्वाश्रयणे "रसोऽहमप्सु' इत्यादीनां परमात्मन्यौपचा-रिकत्वं सुवचम्, रसाभेदोपचारस्यैव युक्तत्वात् । "रसोहमप्सु इत्यादौ रसशब्दस्य रसवत्परत्वे "अप्सु रसवान् इत्यस्यायुक्तत्वाच्च-तथापि बहूनां रसगन्धादिशब्दानां परमात्मनि प्रयुक्तानां मुख्यत्वे संभवति औपचारिकत्वाश्रयणमयुक्तमिति भावः । "व्यक्तीनामानन्त्येनानन्तासुव्यक्तिषुशक्तिग्रहासंभवात् व्यभिचाराच्चव्यक्तीनामशब्दार्थत्वम्, नियमलक्षणत्वात् संब- न्धस्य; अनियमे सति तदयोगात् । व्यक्तौ शक्तयभ्युप मे शक्तीनामप्यानन्त्यप्रसङ्गाच्च जातिरेव शब्दार्थः । व्यक्तिलाभस्तु लक्ष- णया आक्षेपाद्वा भविष्यती'ति भाट्टोक्तरीत्या वा, "जातेः परतन्त्रत्वलक्षणस्वभावविशिष्टतयैव भाने तद्रूपस्य व्यक्तिघणितमूर्ति- त्वेन व्यक्तिमनादाय स्वभावविशिष्टजातिबोधनासंभवात् जातिभानसामग्रयेव व्यक्तिमादाय जातिं बोधयति । यद्धि येन विना न भासते, तद्व्रोधकस्य तद्व्रोधकत्वनियमात् । न च जातिव्यक्तयोद्र्वयोरपि प्रत्याय्यत्वे व्यक्तावपि शक्तिः किं न स्यादिति वाच्यम्, जातिव्यक्तिविषयक्ज्ञानस्य शब्दजन्यत्वेऽविशिष्टेऽपि जात्यंश एव शक्तिः कल्प्यते, अनन्यलभ्यस्यैव शक्यत्वात् । व्यक्तयंशस्य नान्तरीयकतयापि लाभसंभवत् । अतो नाक्षेपाल्लक्षणया वा व्यक्तिप्रतीतिरभ्युपेये'ति प्राभाकरोक्तरीत्या वा व्यकत्युपस्थितिसं- भवेन न व्यक्तौ शक्तिः कल्पनीयेत्येतदाशङ्कय परिहरति-यद्यपि शरीरवाचिशब्दा इत्यादिना प्रघट्टकेन । अयुतसिद्धविशेषण-वाचिशब्दत्वस्य विशेष्यलक्षणाप्रतिबन्धकत्वादिति । नीलत्वादिप्रवृत्तिनिमित्ताश्रयस्य तच्छब्दलक्ष्यत्वासंभवादित्यर्थः । ननु-जातिवाचित्वमते गवादिशब्दानां गोत्वं न प्रवृत्तिनिमित्तम् । अपितु तदेव शब्दार्थः । तथा चाधेयवाचिना शब्देनाधारलक्षणायां काऽनुपपत्तिरिति चेत्-न । स्वार्थादन्येन रूपेण तीरत्वादिनोपस्थित एव तीरादौ गङ्गादिपदस्य लक्षणा दृष्टा । न चात्र व्यक्तिः स्वार्थभूतजातिं विना रूपान्तरेणोपस्थिता । किंच "गां पश्य, गौरितष्ठति' इत्यादौ सत्यपि जातेरन्वययोग्यत्वे तदनुपपत्त्यनुस- न्धानं विनैव जातिविशिष्टव्यक्तिप्रतीतेर्न तत्र लक्षणा । प्रत्युत "गौर्नित्या, गौर्जातिः' इत्यादावन्वयानुपपत्त्यैव जातिधीरिति जा- तावेव लक्षणा युक्ता । किं च शक्तिग्राहकानयनादिव्यवहारयोग्यव्यक्तिपरित्यागेन तदयोग्यजातिशब्दार्थस्वीकारोऽसंगतः । तथा "गौरनित्या, गौः शुक्ला, गौः सास्त्रादिमती, मां बधान, ;गौगच्र्छति, गामानय' इत्यादिप्रयोगप्रतीतिप्राचुर्यविषयव्यक्तिशक्ति-परित्यागश्चासंगतः । गवादिशब्दानां जातिमात्रविषयप्रयोगे त्वतलादिवैयथ्र्यं च स्यादित्यादिवक्ष्यमाणदूषणे तात्पर्यात् । जात्या-दिशब्दानामपि संबन्धातुपपत्त्यविशेषेणेति । न च जातिरित्यादिशब्दानामपि संबन्धानुपपत्तिप्रतिसंधानदशायां लक्षणैवेष्टेति वाच्यम्, जात्यादि#ाब्देषु लक्षणायाः क्वाष्यदृष्टचरत्वादिति भावः । नन्विदं सिद्धान्तेऽपि समानम् । जात्यादिशब्दानामप्यपृथ-क्सिद्धविशेषणवाचिशब्दत्वात् व्यक्तिवाचित्वं किं न स्यात्? निष्कर्षकशब्दत्वादिना वैलक्षण्यं तु तस्यापि सुवचम्, तथापि पूर्वोक्तदूषणे तात्पर्यात् । प्राभाकरमतं दूषयति-आकृतिरेव शब्दशक्तिविषय इति । पारतन्त्र्#ाबोधनं विवक्षितमिति । ननु जातिशब्देन जाते-द्र्रव्यप्रकारतैकत्वभावत्वलक्षणपारतन्त्र्यबोधनस्य विवक्षितत्वे व्यकयभिधानस्य सिद्धत्वात् विशेषणान्तरान्वयानर्हत्वलक्षणस्य वा कारकभावानर्हत्वलक्षणस्य वा पारतन्त्र्यस्याभिधानं व्यर्थम्, व्यक्तिप्रतीत्यप्रतीत्योद्र्रव्यप्रकारतैकस्वभावत्वलक्षणपारतन्त्र्#ा-भिधानानभिधानयोरेव प्रयोजकत्वादिति चेत्, सत्यम्-कस्यचिन्मन्दस्येदृशशङ्कासंभवादिति द्रष्टव्यम् । किंतु विशेषणान्तरान्व- येति । ननु "जातिं पश्य व्यापिकाम्' इत्यत्र जातिशब्दोपात्ताया जातेव्र्यापकत्वरूपविशेषणान्तरान्वयवत्, दृशिक्रियायां कमर्का-रकत्वेन चान्वयवत् "गौः शुक्लातिष्ठति' इत्यादौ गोशब्दप्रतिपन्नाया जातेर्विशेषणान्तरान्वयो वा क्रियायां कारकत्वेनान्वयो वा यद्यपि न दृष्टचरः, तथापि तादृशपारतन्त्र्यं न शब्देनाभिधीयते । विशेषणान्तरान्वयानर्हत्वस्य वा कारकभावानर्हत्वस्य वा गर्वा-दिशब्देनाप्रतीतेः । न हि गौरित्युक्ते गोत्वं कारकभावानर्हमित्यपि शब्देन प्रतीयत इति चेत्, सत्यम्-कारकभावाद्यनर्हत्वप्रयोजकः पारतन्त्र्यविशेषो गवादिशब्दात् प्रतीयत इत्यत्र तात्पर्यात् । मुख्यार्थगुणसंबन्धीति । मुख्यार्थतद्गुतगुणेति द्वन्द्वः । मुख्यार्थसंबन्धी लक्ष्यः तद्गतगुणसंबन्धी गौणः । प्रचुरप्रयोगाभावात् प्रचुरप्रयोगाभाव इति परिहारो न घटत इति । न च-"गवादिशब्दानां व्यक्तौ निरूढलक्षणायोगात् जातौ प्रचुरप्रयोगाभाव' इत्यस्य व्यक्तौ प्रचुरप्रयोगात् जातौ प्रचुरप्रयोगाभाव इति ह्रर्थः, न तु प्रचुरप्रयोगाभावा इति । ततश्चायमनुक्तोपालम्भ इति वाच्यम्-व्यक्तौ प्रचुरप्रयोगादित्यस्य जातौ प्रचुरप्रयोगाभादित्यर्थपर्यव-सितत्वेनानुक्तोपालम्भाभावात् । भावप्रत्ययानपेक्षत्वदर्शनादिति । क्वचित् भावप्रत्ययानपेक्षत्वस्यापि दर्शनादित्यर्थः । ततश्च "पटस्य शौक्लयम्' इत्यादौ क्वचित् भावप्रत्ययसापेक्षत्वदर्शनं न दोषायेति ज्ञेयम् । जातिस्थले तु न क्वचित् भावप्रत्ययानपेक्षत्वं दृश्यते; "खण्डस्य गौः, मुण्डस्य गौः' इत्यादिप्रयोगस्यजातिविषयस्य क्वाष्यदर्शनादिति भावः । निरूढलक्षणाभ्युपगममुपपा- दयति-शुक्लादिशब्दानां हीत्यादिना । निरूढिर्नाम सर्वप्रयोगानुगतिरिति चेदिति । सर्वप्रयोगानुगता लक्षणा निरूढलक्षणेत्यु- च्यते, न तु प्रचुरप्रयोगानुगतिरिति चेदित्यर्थः । अनुवृत्तो गोव्यवहार इति । इदं त्वापाततः, भावप्रत्ययानपेक्षप्रयोगस्यात्रैव दृष्टत्वं, "भावप्रत्ययानपेक्षत्वं च दुष्परिहर'मिति पूर्वग्रन्थविरोधापत्तेरिति द्रष्टव्यम् । भवतां गौरवं स्यादिति । जातिव्यकत्योः शब्दार्थत्ववादिनामित्यर्थः । प्रतिसंबन्धिभूतं द्रव्यमुपसर्जनतया प्रतीयेतीति । जातिः व्यकत्याश्रया भवितुमर्हति जातित्वादिति आक्षिप्ता व्यक्तिरुप सजर्नतया भायात्, पर्वतो वह्निमानित्यत्र वह्निवत् । पुत्रः पितेतिवदिति । पुत्रशब्दाक्षिप्तपितृवाचिना पितृ- शब्देन पुत्रशब्दस्य सामानाधिकरण्याभाववत् जातिव्यक्तिवाचिनोः "गौः खण्डः' इत्याक्षेपकाक्षेष्यवाचिशब्दयोः सामानाधि- करण्यं न संभवतीत्यर्थः । विवक्षितेति । तात्पर्यविषयेत्यर्थः । विशेष्यत्वेनेत्येतद्वयाचष्टे-प्रधानतयेति । तदवच्छेदार्थत्वात्तस्येति । पुत्रव्यावृत्त्यर्थत्वात् पितुरित्यर्थः । यद्वा प्रधानतया तदवच्छेदार्थत्वादित्यन्वयः । प्रधानत्वेन तस्यावच्छेदः संबन्धः, तदर्थत्वात् । प्रधानीकरणाथत्र्वादिति यावत् । विवक्षितार्थप्रतिसंबन्धितयेत्यत्र विवक्षितपदव्यावृत्त्यर्थ(व्यावत्र्य)माह-गङ्गायां घोष इत्यत्रेति । वस्तुतो गङ्गा संबन्ध्येव तीरं तीरत्वेनैव भासते; न तु गङ्गासंबन्धित्वेन; तथाप्वे शकत्या प्रवाहस्य लक्षणया तीरस्य च प्रतीतौ वृत्तिद्वयविरोधप्रसङ्गात् । अतः प्रवाहस्याविवक्षितत्वम् । जातेस्तु शब्दप्रतीतौ विषयत्वमस्तीति भावः । इदमुपलक्षणम्-कूलस्य लक्षणया वृत्त्योपस्थापितत्वात् प्राधान्येन भानं भवति; अक्षिप्ताया व्यक्तेः शब्दवृत्त्याऽनुपस्थितायाः प्राधान्येन भानं न संभवती- त्यत्र तात्पर्यात् । अयमिह प्रयोगक्रमोऽभिप्रेतः- यदि गोव्यक्तिः पदतात्पर्यविषयसंबन्धितया भासमानत्वे सति गोपदवाच्या न भवेत्, तर्हि गोपदजन्यप्रतीतिविशेष्या न भवेदिति । शब्दविशेषणोपश्लिष्टेति; शब्दादुपस्थितस्य शब्दादुपस्थितं प्रत्येव विशेष- णत्वं, नाक्षिप्तं प्रतीत्यर्थः । प्रकार्यैक्यं कार्यकारणैक्यं चेति । उभयोरपि तत्त्वंपदाथर्योश्चिदचित्प्रकारणत्वं तयो रैक्यं चेत्यर्थः । वाक्यभेदः शङ्कनीय इति । यद्यपि तत्त्वमसीत्यस्यानुवादरूपत्वसमर्थनान्न वाक्यभेदप्रसङ्गः, तथाप्यभ्युपेत्योक्तमिति द्रष्टव्यम् । (परमते सामानाधिकरण्यानुपपत्तिसंकलनम्) विशेषणत्वाभ्युपगमे मुख्य इति । पदान्तरवैयथ्र्यपरिहाराय सत्यादिपदलक्षितानां व्यावृत्तीनां विशेषणत्वाभ्युपगमे मुख्-यानां सत्यत्वादीनामेव विशेषणत्वमस्तु, अविशेषादित्यर्थः । यथाहमिच्छामीति । यद्यप्यहंशब्दस्यान्तःकरणोपहितेच्छादिवाचि-त्वाभावे "अहमिच्छामि' इत्यादिप्रत्ययानुपपत्तिर्न परैः प्रमाणत्वेनोपन्यस्ता, अहंशब्दस्यान्तःकरणोपहितघटादिपरत्वाभाववत् तदुपहितेच्छावाचित्वाभावस्यापि प्रमाणाभावेनैव सिद्धेः -अथापि "अहमिच्छामि' इतीच्छाया विशेषणतानुपपत्तिरपि प्रमाणी- कर्तुं शक्येत्यभिप्रेत्यैवं व्यवह्मतमिति द्रष्टव्यम् । न हि ज्ञप्तिरेव ज्ञस्या विशेष्यत इति । अहमर्थस्यैव ज्ञप्ति वे "अहं जानामि' इति प्रतिपन्नं ज्ञप्त्याश्रयत्वमहमर्थस्य न स्यादिति भावः । यदर्थविवणक्षयेति । भ्रान्तिदशायामधिष्ठानत्बुद्धेरेवाभावात् तदर्थविवक्षया न प्रयोगः; प्रबोधदशायामधिषांनत्वधीसंभवेऽपि तद्विवक्षया न प्रयोग इति भावः । यज्ञदत्तवाचित्वे मूलं भवतीति । न चैवं वद-तस्तदपीष्टमेवेति वाच्यम्, तथा सति वाच्यावाच्यव्यवस्थाभङ्गप्रसङ्गादिति भावः । सर्पशब्दस्य प्रामनारेपिनेति । प्रबोधदशाभा- विनो "रज्जुः सर्पः' इति प्रयोगस्यायमर्थः-एतावन्तं कालं सर्पपारमाथ्र्यबुद्धया रज्जुः सर्पपदप्रयोगविषयोऽभूदिति । आरोपितविष- येति । अरोपितविषयोऽधिष्ठानमित्यर्थः । द्वितीये जीवब्राहृणोरैक्यमिति । त्वंशब्देन जीवभावाधिष्ठानस्वरूपमात्रस्य विवक्षित- त्वेन जीवब्राहृणोरविवक्षितत्वादिति भावः । तदविवक्षितविशेषणेति । अविवक्षितविशेषणं जीवभावः । त्वंशब्दमुख्यार्थीभूतजीव-संबन्धिचिन्मात्रैक्यबोधनमात्रेण मुख्यार्थीभूतजीवब्राहृैक्यं मुख्यार्थीभूतजीवसंबन्धिकर्तृत्वादिबन्धमिथ्यात्वं च तद्धर्मधिष्ठानमात्र-पारमाथ्र्यं च सिध्यति चेत्, जनपदलक्ष्यार्थीभूतजनप्रह्मष्टैक्यबोधेऽपि जनपदशब्दमुख्यार्थैक्यं मुख्यार्थीभूतजनपदत्वादिधर्ममिथ्या- त्वं तद्धर्माधिषांनमात्रपारमाथ्र्यं च सिध्येदित्याह-न हि प्रह्मष्टो जनपद इति । तस्य तत्ताविधान इति । तच्छब्दार्थत्वविधान इत्यर्थः । ज्ञप्तिवैयधिकरण्वेनेति, "त्वं जानासि' इति त्वंशब्दज्ञाधात्वोर्वैयाधिकरण्येनेत्यर्थः । वाच्यैक्देशलक्षणासत्त्वेऽपि मुख्यार्तयोरभेदासिद्धौ तन्मूलतया मुख्यार्थधर्माणां मिथ्यात्वासिद्धौ च दृष्टान्तमाह-न हि दूरस्थस्येति । "पर्वतो ज्वलितः' इत्यत्र पवेतशब्दो वाच्यान्तर्गतपर्वताप्रदेशलक्षकः, ज्वलितशब्दस्तदाधारलक्षकः । ततश्च लक्षितयोरेवैक्यं स्यात् । न तु मुख्या- र्थयोः पर्वताग्न्योः, न वा पर्वतधर्माणां सानुवृक्षादीनां ज्वलितशब्दमुख्यार्थवह्निवर्माणां वह्नित्वदग्धृत्वादीनामपारमाथ्र्यं सिद्धयति । एवमिह तत्त्वंपदमुख्यार्थयोरैक्यं न सिध्येत्, न वा तद्धर्माणां किंचिज्ज्ञत्वसर्वज्ञत्वादीनांमिथ्यात्वं सिद्धयेदितित भावः । यद्यपि मुख्यार्तयोरैक्यं बोध्यत इति न परमतम्, तथापि जीवब्राहृैक्यं बोध्यत इति तन्मतप्रसिद्धिमवलम्व्योक्तमिति द्रष्टव्यम् । ईश्वर एव हि ब्राहृेति । यादवमते चिदचिदीश्वरातिरिक्तमंशि ब्राहृास्तीति । भास्करमते तु चिदचिदीश्वरातिरिक्तमंशिभूतं ब्राहृद्रव्यं नास्तीति विवेको द्रष्टव्यः । केनाष्याकारेणैक्य इति । घटपटयोद्र्रव्यत्वादनैक्येऽपि घटपटपदप्रवृत्तिनिमित्तसद्भावासद्भावलक्षणभेदे प्रतीय- माने ऐक्यस्य विभक्तिबोध्यत्वादर्शनादित्यर्थः । कार्यकारणरूपेणेति । घटशरावादिकार्यात्मना भेदः, कारणमृदात्मनात्वभेद इत्यर्थः । भिन्नत्ववदभिन्नत्व इति । भेदाभेदाभ्युपगमेऽपीत्यर्थः । पटस्यांशभेद इति । प्रयुक्तानामिति शेषः । पटाब्दाभिहित-विशेष्यस्यां-शतोऽप्यनतिरेपादिति । ननु "व्यक्तं विष्णुस्तथाऽव्यक्तं पुरुषः काल एव च' इति व्यक्ताव्यक्तपुरुषकालादिशब्दै-र्भोक्तृभोग्यनियन्त्रंशेषूपस्थितेषुपस्थितेषु ब्राहृशब्दस्य तदनतिरिक्तार्थवृत्तित्वसंभवात् सामानाधिकरण्यमुपपद्यत इति नानुपपत्ति- रिति चेत्-न; ब्राहृत्वस्य साधारण्यसंभवेऽपि "व्यक्तं विष्णुः' इत्यादौ विष्णुशब्दनिर्दिष्यस्येश्वरत्वस्य चिदचिदंशयोरभावेन "व्यक्तं विष्णुस्तथाव्यक्तम्' इति विष्णुसामामानाधिकरण्यासंभवात् । "घटो मृत्, शरावो भृत्' इति निर्दशसंभवेऽपि "घटः शरावः' इति निर्देशासंभवादिति दूषणे तात्पर्यात् । किं हस्तादीतिशब्देन हस्तापादादीन्द्रियं विवक्ष्यते, उत तदधिष्ठानगोलकमिति विकल्प्य, आद्यं दूषयति-छेदनादावपीति । इदमुपलक्षणम्-शरीरनाशेऽप्याकल्पस्थायिनामिन्द्रियाणामविनाशान्नापृथक्सिद्धविशेषणत्व- मिति द्रष्टव्यम् । द्वितीयं दूषयति-तत्तद्गोलकस्येति । स्वाभाविकभेदाभेदपक्षेऽपीत्यादेः सामानाधिकरण्यं हीत्यन्तस्य सामा-नाधिकरण्यस्यैक्यावगमकत्वेन तद्विशेषणान्वितवस्त्वैक्यावगमकत्वेऽपि वस्त्वन्तरैक्यावगमकत्वाभावात्; तथात्वे बाधितार्थत्व- प्रसङ्गाच्चेति भावः । विवक्षितैकत्वासिद्धेरिति । सदन्तरैक्यस्य विवक्षितत्वे तस्यासिद्धेः; सद्द्रव्यमात्राभेदस्य च प्रत्यक्षसिद्धत्वे-नोपदेशवैयथ्र्यमित्यर्थः । यद्यंशविशेषासाधारणाकार इति । ईश्वरत्वमित्यर्थः । तदितरांशवाचिपदसामानाधिकरण्य इति । "घटः शरावः' इतिवदिति भावः । असाधारणाकारान्तरस्येति । ब्राहृणत्वादेरित्यर्थः । (सिद्धान्त संग्रहोपन्यासः) पा रक्षण इति धातोरिति । "पातेर्डतिः' इति डतिप्रत्ययान्तत्वेनेत्यर्थः । पतिशब्दप्रयोगाच्चेति । "गृहपतिः' इति प्रयो-गादित्यर्थः । शेषिणि पतिशब्दो रूढ इति । अत एव "अन्तर्वत्पतिवतोर्नुक्' इत्यत्र भत्र्रर्थ एव नुगित्युकत्वास्वाम्यर्थत्वे "त्वया पतिमती पृथीवी' इति शेष्यर्थत्वं सिद्धवत्कृत्यैव प्रत्युदाह्मतं महाभाष्ये । "पत्पुर्नो यज्ञसंयोगे' इत्यत्रापि भगवता पतञ्जलिना "पतिशब्दोऽयमैश्वर्यवाची' इत्युक्तम् । पाणिनिनापि-"पत्यावैश्वर्ये' इत्यत्र ऐश्वर्यार्थत्वमाविष्कृतम् । जैमिनिनापि, "मेघपतित्वं स्वामिदेवतस्य समवायात्' (9-3-32) इति स्वामिवचनत्वं सिद्धवत्कृत्यैव ऊहानूहचिन्ता नवमे कृता । अतो न स्वामिवच- नत्वे विप्रतिपतिः । अत एव "विश्वस्य पतिम' इति विश्वेरत्वे कथिते स्वस्यापीश्वरान्तराङ्काव्यावृत्त्यर्थम् "आत्मेश्वरम्' इति शष्यन्तरनिषेध उपपद्यते । "धवः प्रियः पतिर्भर्ता' इति भर्तृवाच्यपि पतिशब्दोऽन्यः । "मेघपतिभ्यां मेघम्' इत्यत्र देवतायामपि प्रयोगात्, "मेघपतित्वं स्वामिदेवतस्य समवायात्' इति जैमिनिना स्वामिवाचित्वदेवतावाचित्वयोः प्रदशिर्तत्वाच्च तत्रापि कामं शक्तिरस्तु वा मा वा; स्वामीश्वरापरपर्यायशेष्यर्थत्वे न विमतिः शक्या कर्तुमिति द्रष्टव्यम् । "इभ्य आढ¬ो धनी स्वामी नायकः पतिरीशिता' इति च निघण्डुः । द्वितीयाश्रुत्या प्रोक्षणादेरिति । द्वितीयाश्रुतिप्रतिपादितसाध्यभावानां व्रीहिणां श्रुतिबलात् समीहितसाध्यापेक्षिण्या भावनयाऽन्वयबलात् समीहितसाध्यत्वलक्षणशेषित्वस्य सिद्धिवत् श्रुतिप्रतिपन्नशरीरभावस्य जगतः शरीरत्वाक्षिप्तः शेषशेषिभावः, पत्यादि#ाब्दाभावेऽपि सिध्यतीत्यर्थः । संघातपरार्थत्वादिति । "संघातपरार्थत्वात् त्रिगुणादिविषर्ययादधिष्ठानात् । पुरुषोऽस्ति भोक्तृभावात् कैवल्यार्थप्रवृत्तेश्च ।।' इति सांख्यश्लोकः । संघातस्य सर्वस्यापि शयनासनादिवत् पाराथ्र्यावश्यंभावात् देहस्यापि संघातरूपतया पाराथ्र्यं सिद्धमित्यर्थः । "अजोऽन्यः' इति श्रुत्यंशेन प्रकृतिं जहति मुक्तेऽन्यत्वप्रतितपादनमभिप्रयन्नाह-मुक्तौ भेदमाह अजामितीति । प्रधानप्रसङ्गोपेत-त्पसंम्यादिति । यद्यपि "पृथगात्मानम्' इति पूर्ववाक्ये प्रधानप्रसङ्गोपेतत्वं नास्ति, तथाप्युपरितनवाक्यस्य प्रधानप्रसङ्गोपेतत्वात् तेन संगतिरस्तीति भावः । ममेत्यनेनेति । षष्ठया व्यतिरेकनिर्देशेनेति भावः । स्वभावासंकर इति । अध्यक्षत्वादिस्वभावासंकर इत्यर्थः । लयप्रकरणात् तमसोऽपि लय एवोच्यते; ततश्च ब्राहृपरिणामवाद एवाभ्युपगतः स्यादिति शङ्कां वारयति-तमस एकी-भावमात्रमिति । कार्यानुपयुक्ततमः शरीरक इति । अक्षरव्यक्तमहदादिरूपेण परिणतस्तर्मोशोऽपरिणततमोंशश्चैक्यं प्राप्तावि- त्यर्थः । इदमपि शरीरलक्षणमिति । "यस्य चेतनस्य यत् द्रव्यम्' इत्याद्युक्तलक्षणत्रयवत् अन्तःप्रविश्य नियाम्यत्वमपि भाष्यका-राभिमतं शरीरलक्षणमित्यर्थः । अनुप्रवेशश्रवणाभावेऽपीति । "तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियत' इत्यत्रेति शेषः । सामान्यशब्दस्य विशेषपदोपस्थापिते पर्य-वसानं हि सामान्यविशेषन्यायः । अनुप्रवेशपूर्वकत्वस्य तु नामरूपव्याकरणस्वरूपानन्तर्गतत्वेन विशेषपदप्रतिपाद्यत्वाभावात् नायं सामान्यविशेषन्यायविषयो भवितुमर्हतीत्यपरितोषादाह-यद्वा सर्वशाखेति । यद्वा ग्राहकग्रहणेनेति । ग्राहकं साधिकारापूर्वम्; फलवत् परमापूर्वमित्यर्थः । "दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इति वाक्यप्रतिपन्नमपूर्वं परमापूर्वम् । तत्संनिधिसमाग्नातानां "समिधो यजति', "व्रीहिनवहन्ति' इत्यादि वाक्यानां कार्यान्विताभि-धायित्वस्वभावानां परमापूर्वलक्षणकार्यान्वितप्रयाजावधातादिलक्षणस्वार्थाभिधानमेव ग्राहकग्रहणम् । एवंरूपेण ग्राहकग्रहणेन सर्वेष्वपि द्रव्यगुणक्रियारूपेषु शेषशेषिभूतपदार्थेषु खलेकपोतवदवगतग्राहकैदमथ्र्येषु यागस्य करणतया अद्वारकशेषत्वमवसीत- यते, व्रीहिणां यागद्वारा शेषत्वं प्रोक्षणादीनां च व्रीहिद्वारा शेषत्वं करणैदमथ्र्यद्वारैदमथ्र्यग्राहक्श्रुत्यादिप्रमाणैरवसीयत इत्यर्थः । बहु स्यामिति ग्राहकग्रहणेनेति । ग्राहकस्थानीयः परमात्मा, तस्य ग्रहणं संकल्पः । अत्र किंचिद्विवृतमिति । पूर्वं विस्तरेण विवतमित्यर्थः । उभयथापि ज्ञानव्यपदेशयोग्यतामिति । यद्यपि "सत्यं ज्ञानम्' इत्यत्र ज्ञानमित्यस्य नैतावानर्थ, तथापि फलितार्थ-कथनमिति द्रष्टव्यम् । उभयमप्युपपन्नमित्यर्थ इति । अत्र "ज्ञानम्' इत्यस्य "तद्गुणासारत्वात्' इति न्यायेन ज्ञानगुणकत्वाथर्- त्वात् प्रत्युतानुगुणत्वमेवेति द्रष्टव्यम् । ब्राहृैव स्वसंकल्पादित्यादिभाष्ये "ब्राहृैव' इति ब्राहृशब्दस्य निष्कृष्टपरमात्मपरत्वस्वार-स्यानुरोधेन स्थिरत्रसरूपतयेतत् व्याचष्टे-स्थिरत्रसशरीरतयेति । अब्राहृात्मकेत्यत्रापि ब्राहृशब्दं केवलपरमात्मपरतया व्याचष्टे-ब्राहृान्तर्यामिकत्वरहितत्वमुक्तमिति । स्थिरत्रसरूपतयेत्येतत्स्वारस्यानुरोधेन ब्राहृपदं चिदचिद्विशिष्टवस्तुपरमित्यभिप्रयन् व्या- चष्टे-यद्वा स्थिरत्रसरूपतयेति । ऐक्यश्रुतीनां प्रकारैक्यपरत्वादिति । इदं तु सिंहावलोकितकेन प्रथमपक्षशेषभूतमिति द्रष्टव्यम् । भाष्ये-सर्वं तं परादादिति । सर्वं कर्तृं तं परादात्-पराकुर्यात् । निःश्वासितम्; अनायासेनोत्पन्नम्, संकल्पमात्रविजृम्भितमिति यावत् । ऐन्द्राग्नश्चेति षड¬ागा इति । ऐन्द्रौ द्वौ आग्नेयश्चेति षड¬ागा इति पाठः समीचीनः । ऐन्द्राग्नश्चेति पाठे एवमभिप्रायं केचिदूषुः-आग्नेयः पौर्णमास्याममावास्यायां च कर्तव्यः सायंप्रातःकालकत्रव्याग्निहोत्रहोमवदेक एव, कर्मभेदापादाकशब्दा-न्तरादेरनुपलम्भात् । अत एवाष्टमे, "एककर्मणि विकल्पोऽविभागो हि चोदनै कत्वात्' (8-1-26) इत्यत्र एकस्यैवाग्नेयस्य पौर्णमासीसंज्ञकत्वादमावास्यासंज्ञकत्वाच्च पौणर्मासीकाले क्रियमाणोऽमावास्यासंज्ञको भवतीति तस्मिन्नेवाग्नेये "पञ्चहोत्रामा-वास्यामभिमृशेत्' इति शास्त्रवशात् पञ्चहोतृमन्त्रप्रयोगोऽपि पौर्णमास्यां किं न स्यात्; अवैगुण्यात् इति चेत्-सत्यमाग्नेयस्यावैगु-ण्यम्; तस्योभयसंज्ञकत्वात्; तेन सह तत्कालकर्तव्यानामग्नीषोमीयादीनां हविषाममावास्यासंज्ञाभावेन वैगुण्यं पञ्चहोत्राऽभिमर्शे स्यात् । अतस्तेषामप्यनुग्रहाय क्रियमाणमभिमर्शनं चतुर्होतृकरणकमेव कर्तव्यमिति निर्णीतम् । न च पञ्चहोत्रा आग्नेयभिमृश्य चतुर्होत्रा अग्नीषोपीयादीनामभिमर्शः किं न स्यादिति शक्यशङ्कम्, "आसन्नानि हर्वीष्यभिमृशति' इत्येकस्यैव विहितत्वात् । अत्र "हविरन्तरानुग्रहवशेन परं व्यवस्था' इति दुष्टीका (आपदेवीया) दिग्रन्थपर्यालोचनया एकमेवाग्नेयाख्यं कर्म पौर्णमासी- त्रिके अमावास्यात्रिके चान्तःपतितम्; नाग्नेयकर्मभेदः । यदि भेदः स्यात्, प्रकृतौ पौर्णमासीकालकत्रव्यग्नेयाभिमर्शने पञ्चहोतृ-मन्त्रप्रसक्तरेवाभावादव्यवस्थाशङ्कातत्परिहारावसंगतौ स्याताम् । ततश्च एकमेव कर्म कालद्वययोगि, यथाग्निहोत्राख्यं कर्म सायं-प्रातःकालद्वययोगीत्येव युक्तम् । अतोऽसोमयाजिविहितैन्द्राग्नेनैव षट्त्वसंख्यापूरणं कर्तव्यमिति । अत्र "उत्पत्तिवाक्यैःउ"यदा-ग्नेयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायां च पोर्णमास्यां चाच्युतो भवति' इत्येवमादिभिः । उत्पत्तिवाक्यमिति प्रथमप्रतिपविजनकं वाक्यम् । पृथगुत्पन्नान्उपृथक्प्रतिपादितान्' इति पाठक्रमस्तु मसीचीनः । स्वर्गसाधनत्वाकारेणैकीकृत्य तत्कर्तव्यतया विदधातीत्यर्थ इति । तत्समुदायद्वयमेकीकृत्य समुच्चित्य स्वर्गसाधनत्वाकारेण कामिकर्तव्यतया विदधाति । यथा-व्यापृते षडपि यागाः स्वर्गसा- धनं भवन्ति, तथा व्यापरितव्यमिति साधनत्वेन विदधातीत्यर्थ इत्यर्थः । यद्वा, एकीकृत्य स्थितं तदिति योजना । समुदायीभूतं तत् कर्मेत्यर्थः । कारणावस्थः कार्यायस्थश्च परमात्मैक एवेति । अयमत्रान्वयक्रमः-"सदेव सोम्येदमग्र आसीत्', "ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्', "सर्वं खल्विदं ब्राहृ' इत्यादि वाक्यं कर्तृ पृथक् प्रतिपन्नं वस्तुत्रितयं सद्ब्राहृादिशब्दयुक्तवचनभङ्गया कारणवस्थः कार्या-वस्थश्चैक एवेति प्रतिपादयतीति । परमात्ममात्रवाचिभिः शब्दैरिति; अक्षरसर्वज्ञादिशब्दैरित्यर्थः । अर्थसामाथ्र्यं दर्शयति-चिद-चिता-#ेरिति । शब्दसामथ्र्यं दर्शयति-सद्वहृशब्दावित्यादिना । दृष्टान्तदाष्र्टान्तिकवैषम्यहेतुप्रतिपादनं मन्दफलम्; आत्मशब्दस्य व्यापकवाचिनः शब्दसामथ्र्यात् व्याप्योपस्थापकत्वं च नास्तीत्यपरितोषात् स्वरूपपरिणामशङ्कानिवृत्त्यर्थतया "चिदचिद्वस्तुशरी-रिणः' इति भाष्यमवतारयति-यद्वा अक्षरात् संभवतीह विश्वमिति । पृषादज्यनयादिति । यथा पृषदाज्यसंस्काराय अचोदित- मपि पात्रान्तरमुपादीयते, तद्वदित्यर्थः । दर्शपूर्णमासयोः "अष्टावुपभृति गृह्णाति' इति प्रयाजानूयाजार्थं चतुर्गृहींतद्वयमेकस्यामुप- भृति युगपद्गृहीतम्; तथैव पशौ प्राप्तम् । तत्रानूयाजानां द्रव्यविकारः श्रूयते, "पृषदाज्येनानूयाजान् यजति' इति । पृषदाज्यं दधिमि-श्रितमाज्यमेव । तत्र द्वयोरसंकरेऽवश्यंभाविनि चिन्ता-किं कालभेदेन तस्यामेवोपभति द्वयं ग्रहीतव्यम्? उत एकस्मिन्नेव काले पात्रभेदेनेति । तत्र तु "अष्टावुपभृति गृह्णति' इति पात्रैकत्वं श्रुतम् । पदार्थक्रमस्तु पदार्थानां गुणः; पाठकल्प्यश्च । अत एकस्मि- न्नेव पात्र पृषदाज्यं गृहीत्वा प्रयाजेषु हुतेषु पश्चात् पृषादाज्यं ग्रहीतव्यमिति प्राप्ते उच्यते- "उभयोग्र्रहणाङ्गत्वात् पात्रैक्यस्य क्रमस्य च । विकृतौ चानुमानेन प्राप्तौ तुल्यं बलाबलम् ।।' इति । एवं चाविशेष सति प्रयाजाज्यग्रहणेनोपस्थितस्यानूयाजाज्यग्रहणस्याकरणे न किंचित् कारणमस्तीति तदैव पात्रान्तरमुपा- दाय ग्राह्रमिति "विकारे त्वनूयाजानां पात्रभेदोऽथर्भेदात् स्यात् (4-2-16) चिन्तितम् । केचित्तु-पृषाराज्यशब्दार्थस्य दधिमि-श्राज्यस्याज्यशब्देनैवभिधानसंभावात् …

… "देवानाज्यपानावह' इत्यादिनिगदेष्वाज्यपानित्येवमविकृत एव प्रयोगः, न तु पृषदाज्यपानि-त्यूहेन प्रयोग इति दशमे (10-4-26) निर्णीतम् । तद्वदिहापि विशेष्यमात्रवाचिनोऽपि शब्दस्य चिदचिद्वशिष्टे प्रयोग उपपद्यत इति वदन्ति । (निवृत्त्यनुपपत्तिः) अर्थक्रियाकारित्वात् इत्यनेन हेतुभावानुपपत्तिरुक्ता । उत्पत्तिमत्त्वात् इत्यनेन हेतुमद्भावानुपपत्तिरुक्तेति द्रष्टव्यम् । हेतु-सापेक्षत्वं च न दृष्टमिति । प्रपञ्चस्य तु तत्सापेक्षत्वात् न मिथ्यात्वं युक्तमिति भावः । न चाङ्कुरादिसामग्य्रेव भ्रमसामग्रीति । तदभ्रमसामग्रीत्यर्थः । भिन्नविषयस्याभेदज्ञानस्येति । वस्तुतो भिन्ने विषये उत्पन्नस्याभेदज्ञानस्येत्यर्थः । "उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः' इति स्मृत्युपबृंहणीयायाः "पृथगात्मानम्' इति श्रुतेः उपबृंहणात् पश्चादुपादानं कथमित्यत्राह-स्मृतीवचसोरिति । स्मृत्योरव्य-वसायार्थमित्यर्थः । दावानलेति । यथा दावानलः इन्धानानि विनाश्य इन्धननाशे स्वयमेव नश्यति, तथेत्यर्थः । निवर्तकज्ञानं तद्विनाशश्च किमिति । ननु विनाशस्यैव दूष्यत्वप्रतीतेज्र्ञाने ब्राहृव्यतिरिक्तत्वादिविकल्पोऽभिप्रेत इति कथमुच्यत इति चेत्-न । विनाशस्य न केवलं ब्राहृव्यतिरिक्ततया मिथ्यात्वम; अपि तु निवर्तकज्ञानस्य मिथ्यात्वेन तत्प्रतियोगिकस्य विनाशस्यापि मिथ्यात्वमिति दूषणस्फोरणाय निर्वकज्ञानस्यापि ब्राहृस्वरूपव्यतिरिक्तत्वादिविकल्पोऽभिप्रेतइत्युक्तम् । अत एव भाष्ये-तत्स्वरूपतदुत्पत्ति-निनाशानां काल्पनिकत्वेनेति ज्ञानस्वरूपस्य काल्पनिकत्वमुक्तम् । नन्वेवं ज्ञानस्वरूपविनाशयोरेव काल्पनिकत्वस्य वक्तव्य- तया ज्ञानोत्पत्तिकाल्पनिकत्वोक्तिः किमर्थेति चेत्-न । दृष्टान्ततया तदुपन्यासोपपत्तेः । केचित्तु-"तत्स्वरूपतदुत्पत्तिविनाशानां काल्पनिकत्वेने'त्यस्य विनाशकल्पनोपपादकत्वात्, "तद्विनाशो ब्राहृस्वरूपमेवेति चे'दिति भाष्येऽपि विनाशस्यैव प्रतीतेश्च विना-शपरिग्रह एव युक्तः; अतो निवर्तकज्ञाने ब्राहृव्यतिरिक्तवादिविकल्पो न ह्मदयङ्गम इति वदन्ति । एवंरूपाविद्याया इत्यर्थ इति । उपादानोपादेययोरभेदोपचारादेवमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । कालभेदव्यतिकरितगृहप्राङ्गणादिप्रदेश इति । कालविशेषविशिष्टदेशवि- शेष इत्यर्थः । तवापि चोद्यं तुल्यमिति चेदिति । निःशेषकर्मस्वरूपानाशो न स्यादिति भावः । विकल्पाभिप्रायेणेति । चिन्मात्रेत्यनुकत्वा ब्राहृव्यतिरिक्तकृत्स्ननिषेधविषयज्ञानस्येत्युक्तौ ब्राहृशब्दार्थे चिन्मात्रव्यतिरि-क्तानामपि केषांचिदनुप्रवेशसंभवेन ब्राहृशब्दार्थव्यतिरिक्तकृत्स्नपारमाथ्र्यनिषेधे चिन्मात्रव्यतिरिक्तकृत्स्नपारमाथ्र्यनिषेधाभावेन तस्यनिषेध्यतया, निवर्तक्ज्ञानकर्मत्वादिति दूषणस्यालग्नकापत्तेश्चिन्मात्रेति पदमावश्यकमिति भावः । प्रथमं धर्मिप्रश्न इति । उत्त- रत्र ज्ञातृत्वधर्मविकल्पस्य करिष्यमाणत्वादेवमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । स्वरूपमित्यस्य यथाश्रुतार्थत्वे ब्राहृस्वरूपस्यैव ज्ञातृत्वे इति दूषणभाष्यासामञ्जस्यं मन्वान आह-स्वरूपं स्वाभाविकमित्यर्थ इति । भाष्ये-अध्यस्तं चेदयं अध्यासस्तन्मूलाविद्यान्तरं चेत्यादि । अध्यस्तस्य ज्ञातुनिर्वर्तकज्ञानाश्रयत्वलक्षणज्ञातृत्वस्य तत्कल्पकाविद्यायाश्च निवर्तकज्ञानानुगुणतया निवर्तकज्ञानोपजीव्यस्य तद्व्रा-ध्यत्वाभावादित्यर्थः । अत्र तस्मादित्युपसंहारभाष्यावतारिकाग्रन्थपर्यनाते ग्रन्थो लेखकदोषात् पतित इति वदन्ति । भाष्ये तस्यापि त्रिरूपत्वादिति । निवर्तकज्ञानान्तरस्य कल्पकाविद्यामातृसापेक्षत्वेन त्रिरूपत्वादित्यर्थः । प्रथमं कल्पं दूषयति भाष्ये-ब्राहृस्वरूप-स्यैव ज्ञातृत्व इति । ज्ञातृत्वस्य ब्राहृस्वाभाविकत्व इत्यर्थः । तन्नाशस्य ब्राहृस्वरूपत्वाभ्युपगमात् ;परमापुरुषार्थत्वमस्त्वित्याह भाष्ये-तन्नाशस्य ब्राहृस्वरूपत्वाभ्युपगम इति । तस्मात् साधनचतुष्टस्यस्येति । तस्मादिति व्याख्येयं पदम् । आत्मयाथात्म्यबुद्धिसंस्कारशून्याकार इति । भगव-च्छेषत्वज्ञानपूर्वकत्वराहित्यं केवलाकारः । हानमुपादनं च न संभवतीत्यर्थ इति । नित्यनैमित्तिकाद्यङ्गकं ब्राहृोपासनमनन्त-स्थिरब्राहृप्राप्तिसाधनमित्यापातप्रतीतिरनवगतकर्मविचारस्य न संभवतीत्यर्थः । न तु हानोपादानशब्दाभ्यामननुष्ठानानुष्ठाने विव- क्षिते, तादृशकर्माननुष्ठानानुष्ठानयोब्र्राहृोपासनोपयुक्तत्वेऽपि ब्राहृविचारानुपयुक्ततया ब्राहृविचारपूर्ववृत्तत्वकथनावसरेऽनुपयुक्त-त्वादिति द्रष्टव्यम् । ( जिज्ञासाधिकरणशरीरम् ) ननु "वचनं व्याहतम्' इति वदतः कोऽभिकप्रायः? विचारः कर्तव्य इति सूत्राक्षरयोजनानन्तरम्, न कर्तव्यमिति पूवर्पक्ष- प्रदर्शनमयुक्तमितति वा, उत सिद्धव्युत्पत्तेः सूत्रकारेणासूचनान्नैवं पूर्वोत्तरपक्षौ युक्ताविति वेति विकल्पमभिप्रेत्य प्रथमं दूषयति-अथातो धर्मजिज्ञासेत्यत्रेति । प्राभाकरैरध्ययनस्याचार्यकाधिकारकत्वादिति । अयं भावः-मतद्वयेऽप्यध्ययनस्यार्थज्ञानार्थत्वा-भावाद्विचारो नारम्भणीय इति पूर्वपक्षः, अर्थज्ञानार्थत्वादारम्भणीय इति सिद्धान्तश्च समान एव । भाट्टमते विश्वचिन्न्यायेनाध्य- यनस्य स्वर्गार्थत्वेनार्थज्ञानार्थत्वाभावात् धर्मविचारो नारम्भणीय इति पूवर्पक्षं कृत्वा-दृष्टे संभवत्यदृष्टकल्पानाया अन्याय्यत्वादर्थ-ज्ञानमेव फलम् । न चाध्ययनस्यार्थज्ञानसाधनत्वस्य प्राप्तत्वात् विधिवैयथ्र्यं शङ्कनीयम्, नियमार्थतयाप्युपपत्तेरिति सिद्धान्तितम् । गुरुमते तु- "आचार्यकनियोगार्थः स्वाध्यायस्तत्प्रयुक्तितः । प्रथमावगतत्वेन तद्धि युक्तं प्रयोजनम् ।। न तु वाक्यार्थविज्ञानं तद्धि पश्चात् प्रतीयते । तेनाविवक्षितार्थत्वाद् वेदस्यार्थविचारणम् ।। न कर्तव्यमतः शास्त्रं मीमांसाख्यमनर्थकम् ।।' "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इति स्वाध्यायाध्ययनस्य प्रयोजनापेक्षायां प्रथमावगतत्वेनाचार्यकनियोग एवास्य प्रयोजनम् । न त्वतज्र्ञा- नम्, पश्चाद्भावित्वात् । यद्यपि पुरुषान्तरगामित्वेन बहिरङ्गमाचार्यकम्, तथापि प्रथमावगतत्वेन तत्सिद्धरेवास्य प्रयोजनं युक्तम् । न त्वर्थज्ञानम्, पश्चाद्भावित्वात् । तेनान्यार्थत्वाद्वेदाध्ययनस्याविवक्षितोऽर्थः । अविवक्षितश्च न निर्णेतव्यः । निर्णिनीषितार्थ-प्रयोजनाभावात् । अनिर्णेतव्यश्चार्थो न विचारमर्हतीति तदात्मकं मीमांसाशास्त्रमनर्थकत्वादनारम्भणीयमिति पूर्वपक्षः । कथ-माचायर्करणविधिप्रयुक्तमध्ययनम्, न स्वविधिप्रयुक्तम्? उच्यते-न स्वाध्याय । विधावस्ति नियोज्यः । तत्र चासति न प्रयोजकता युक्ता, प्रयाजादिनियोगवत् । न ह्रनधिकारस्य स्वविषयानुष्ठापकत्वं संभवति, प्रयाजादिविधिवत् । न चाध्ययनविधेरधिकारी श्रूयते । तस्मान्नास्य प्रयोजकत्वं संभवति । "न च कल्पयितुं शक्यो नियोज्यः पितृयज्ञवत् । अकल्पितेऽपि तस्मिन् यदनुष्ठानं प्रसिद्धयति ।।' स्यादेतत्-अश्रूयमाणोऽपि नियोज्यः पितृयज्ञवत् कल्प्यत इति । तन्न, अकल्पितेऽपि तस्मिन् यतोऽनुष्ठानं प्रसिध्यति । सिद्धे तस्मिन्नासौ कल्पयितुं शक्यः, अनुपपत्त्यभावात् । अनुष्ठानाधीनसिद्धिर्हि नियोगस्तत्सिद्धयर्थमनुष्ठातारमाक्षिपन् अनधिकारिणो-ऽनुषांतृत्वायोगात् अनियोज्यस्याधिकारासंभवात् नियोज्यं कल्पयति, प्रयाजादिनियोगवत् । संभवति चेहाचार्यकरणविध्यनुष्ठा-पितेनैव विषयेणाध्ययननियोगसिद्धिरिति न नियोज्यकल्पनासंभवः । कथं पुनराचार्यकरणविधिरध्ययनं प्रयुङ्क्त;? उच्यते-उप-नीयाध्यापनादाचार्यकं भवति । न चाध्ययनमन्तरेणाध्यापनं संभवतीति तदाक्षिपति । उपनयमध्यापनसमानकर्तृकमेवावगम्यमानं तदङ्गमेव । तस्य च द्वारापेक्षायामुपनेयासतिरेव लिङ्गात् द्वारमवगम्यते । उपनेयो हि नाकिंचित्करोऽङ्गमिति तद्वयापरापेक्षाया-मुपनयनप्रकरणाधीतमध्ययनमध्यापनोपकारित्वात् तद्वयापारत्वेनाध्यवसीयते । एवं च वैधमेवाध्ययनं कुर्वन् माणवकोऽध्यापन-स्योपकारीत्यवगमात् तद्विषयमेवाध्यापनमाचार्यकसाधनमिति तद्द्वारेण सर्वस्याध्ययनाङ्गस्य तदुपकारित्वादध्ययनार्थस्य व्रतादे- स्तत एवानुष्ठानसिद्धिः । तस्मादाचार्यकरणविधिप्रयोजनकत्वादध्ययनस्याविवक्षितार्थत्वात् वेदस्य, तदर्थनिर्णयार्थं नारब्धव्यमिति । सिद्धान्तस्तु-सत्यमाचार्यकरणविधिप्रयुक्तमध्ययनम् । न तु तत्सिद्धिरेवास्य प्रयोजनम्; बहिरङ्गत्वात् । अन्तरङ्गत्वाद-ध्येतृगतमेवार्थज्ञानं प्रयोजनत्वेनाध्यवसीयते । ननु प्रथमावगतत्वेन प्रयोजनापेक्षमध्ययनमध्यापनविध्यवगतमाचार्यकमेव तावत् स्वीकरोति । स्वीकृते च तस्मिन्नपेक्षाभावात् पश्चादवगतत्वेनान्तरङ्गमप्यर्थज्ञानं न प्रयोजनीकरोति-मैवम्. प्रथमामाचार्यकस्य प्रयोजनत्वानवकल्पनात् । यद्यकल्पिते तस्मिन्ननुष्ठानमध्ययनस्य न सिध्येत्, ततः कल्पयेत । न त्वेतदस्ति, अकल्पितेऽपि तस्मि-न्ननुष्ठानलाभात् । अनुष्ठिते त्वस्मिन्नव्ययने प्रयोजनापेक्षायामन्तरङ्गत्वार्थज्ञानमेव फलमङ्गीक्रियते । ननु नियोग एव शब्दादवगतः प्रयोजनं स्यात्, नार्थज्ञानम् । न, अर्थज्ञानस्यापि प्रतीयमानस्य त्यागायोगात् । तेनोभयोरपि प्रयोजनत्वं युक्तम्, अवगतत्वादर्थ-ज्ञानस्य नियोगस्य च । तत्रार्थज्ञानरूपं प्रयोजनं न विचारमन्तरेणाध्ययनेन संपादयितुं शक्यत इत्यध्ययनविधिरेव तत्सिद्धयर्थं विचारमाक्षिपतीति तदात्मकं शास्त्रमारब्धव्यमिति व्याख्यातम् । द्वितीयं दूषयति-अक्षरयोजनायां ब्राहृविचाररम्भ इति । प्रामाण्यसंभावनानुपपन्नेति । उत्पन्नापीयमवगतिर्मूलाभावान्न समीचीना भवितुमर्हतीति प्रामाण्यसंभावना न भवतीति भावः । चोदनालक्षणोऽर्थ एव वेदप्रतिपाद्य इतीति । "अथाऽतो धर्म-जिज्ञासा' इति सूत्रे अथशब्दस्य वेदाध्ययनानन्तरमित्यर्थः । ततश्च वेदाध्ययनानन्तरं तदर्थजिज्ञासा इति सूत्रे कर्तव्ये, "धर्मजिज्ञा- सा' इति सूत्रयतो जैमिनेर्धर्म एव कृत्स्नवेदार्थ इति भावोऽवसीयते । ततश्च कृत्स्नवेदार्थस्य धर्मस्य चोदनैव प्रमाणमिति चोदनासूत्रे कथनात् कार्यप्रतिपादकमेव वाक्यं वेदार्थे धर्मे प्रमाणमित्युक्तं भवति । ततश्च कार्यमेव वेदार्थ इति फलति । ततश्चैवं वदतो जैमिनेः सिद्धार्थे व्युत्पतिरेव नास्ति । तत्प्रतिपादने प्रयोजनं च नास्तीत्याशयोऽवसीयते । तत्र निष्प्रयोजनत्वं समन्वयाधिकरणे निराकरि- ष्यते । अधुना सिद्धार्थे व्युत्पत्तिः समथ्र्यत इति भावः । इदं चोपलक्षणम्, "अम्नायस्य क्रियार्थत्वात्' इति कण्ठत एव सूत्रतत्वादि-त्यपि द्रष्टव्यम् । न च जैमिनेरेव पूर्वपक्षित्वे परस्परविरुद्धयोरैकशख्यं कथं निर्वहेदिति वाच्यम्, अन्वारुह्रोक्तिप्रतिक्षेपमात्रेण शाख्यैक्यसंभवात् । (अधिकरणपूर्वपक्षः) "ननु विषयो विशयश्चैव' इति न्यायेन "अयं विषयः । इत्थं संशयः' इति प्रदर्शनीये कथं तदप्रदर्शनं भाष्ये युक्तमित्या-शङ्कयाह-अक्षरयोजनायामित्यादिना । तत्र प्रपञ्चसत्यत्वे स्थिते सतीत्यर्थ इति । अत्र केचित् प्रपञ्चसत्यत्वस्थापनस्यच कार्ये व्युत्पत्तिसमर्थनस्य च हेतुहेतुमद्भावासंभवं मन्यमानाः तत्रेति भाष्यस्थपदस्य ब्राहृविचारारम्भकर्तव्यत्वाकतव्र्यत्वसंशये सतीत्यर्थ इति मन्यन्ते । संबन्धं गृहीत्वेति । संबन्धो युज्यत इत्यभिप्रेत्येत्यर्थः । ततश्च गामानय, गां पश्य, गां बधान इति बहुप्रयोगानु-स्यूतगोशब्दस्य सर्वक्रियानुस्यूतगोपिण्डोर्थः । व्यावर्तमानानामानय(न)#ादिशब्दानां व्यावर्तमानाः क्रिया अर्था इति संबन्धग्रह-स्यैवावापोद्धाराधीनशक्तिग्रहरूपतया कत्वाप्रत्ययार्थपौर्वापर्यानुपपत्तिरिति शङ्काया नावकाशः । ननु हर्षहेतूनामानन्त्यादित्यनेनैव विवक्षितार्थसिद्धेः कालत्रयवर्तिनामित्यनर्थकम् । प्रत्युतायुक्तं च, इदानींतनहर्षेऽतीतानागतयोर्हेतुत्वासंभवात्, हर्षहेतुज्ञानपर-त्वाश्रयणस्य क्लिष्टत्वाच्चेत्याशङ्कय पञ्चिकोक्तानुवादरूपत्वाददोष इत्यभिप्रयन्नाह-कालत्रयवर्तिनामिति पञ्चिकायामिति । ननु हर्षहेतुविशेषपरत्वानिश्चयेऽपि हर्षहेतुमात्रपरत्वं निश्चितमिति कथं व्युत्पत्त्यभाव इत्याशङ्कयाह-व्युत्पत्तिर्नामेति । व्युत्पन्नेतरपदभ्य पदान्तरार्थनिश्चयोदाहरणमिति । यद्यपि भाष्ये व्युत्पन्नेतरपदविभक्तयर्थस्येति इतरपदविभकत्यथव्र्युत्पवि-मानेवोदाह्मतः । न प्रत्येकम् । प्रत्येकं व्युत्पव्यभिप्रायत्वे केवलविभक्तिमात्रव्युत्पत्तेरप्युदाहरणं प्रदशर्नीयं स्यात्-तथापि भाष्ये पदा-न्तरस्य विभक्तेश्च व्युत्पत्तिद्वयमपि प्रयोजकतयोपात्तमिति केवलं पदान्तरव्युत्पत्तेरप्यर्थनिश्चायकत्वमभिप्रेत्य ग्रन्थकृता भाष्याभि-प्रेतत्वेनोदाह्मतमिति द्रष्टव्यम् । व्युत्पन्नकः-कूजतिशब्देनेति क्वचित्पाठः । यद्यपि समभिव्याह्मतपदान्तरस्यैव व्युत्पन्नत्वं वक्तव्यम् । "सांनिध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः' इत्युक्तरीत्या प्रसिद्धपदसमभिव्याहारलक्षणसांनिध्यस्यैव शक्तिग्राहकत्वकथनात् । अत एव "इह सहकारतरौ मधुरं पिको रौति' इत्यादौ प्रसिद्धपदसामानाधिकरण्यादिभिव्र्युत्पत्तिग्रह इति तार्किकैरप्युदाह्मतम्-तथापि "कः' इत्य- स्य "पिकः' इत्युत्तरं जानता तु निर्विचिकित्सं शब्दार्थाध्यवसानं संभवतीत्यभिप्रेत्यैवमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । व्युत्पन्नकूजतिशब्देनेति पाठस्तु सुगम एव । व्युत्पन्नेतरपदविभकत्यर्थस्य प्रकअत्यर्थनिश्चयोदाहरणमिदमिति । यद्यपि भाष्ये व्युत्पन्नेतरपदस्य पदान्तरा-र्थनिश्चयः, व्युत्पन्नविभक्तकस्य प्रकृत्यर्थनिश्चय इति यथासंख्यान्वयः स्वरसतः प्रतीयते । न च विभक्तिमात्रव्युत्पन्नस्य प्रकृत्यर्थनि-श्चयोदाहरणं नास्तीति शङ्कयम्, यज्ञदत्तं ध्नन्तं देवदत्तं पश्यति व्युत्पित्सौ, "देवदत्तो यज्ञदत्तं हन्त' इति केनचिद्वाक्ये प्रयुक्ते, सुप्ति-ङ्विभकत्यर्थज्ञानवतस्तस्य कर्तृकर्मक्रियावाचिपदत्वनिश्चयद्वारा प्रकृत्यर्थनिश्चयसंभवात्-तथाप्ययमर्थः संभवतीत्यभिप्रेत्यैवमुक्त- मिति द्रष्टव्यम् । "पिकः कूजति' इत्यादौ कूजतिपदार्थनिश्चयेऽपि पिकपदगतप्रथमार्थापरिज्ञाने कारकान्तरशङ्कया पिक-कूजति- पदयोः सामानाधिकरण्याप्रतीतेरर्थानिश्चयात् पदान्तरव्युत्पत्तिविभक्तिव्युत्पत्त्योर्मिलितयोरेव पिकपदार्थन्#िचयकत्वात् । न च "कः कूजति' इति प्रष्टुर्वाक्ये व्युत्पन्नस्य विभकत्यर्तापरिज्ञानेऽपि कूजतिपदव्युत्पत्तिमतः पिकपदार्थनिश्चयः संभवतीति वाच्यम्, "कः' इत्यत्रैव प्रथमाविभकत्यर्थनिश्चयस्यावश्यकतया विभकत्यैक्येन पिकपदविभक्तेरपि निश्चितत्वात् मिलितयोर्हेतुत्वमिति भाष्याभिप्रायः । न चैवं सति "पदान्तरार्थनिश्चयेन प्रकृत्यर्थनिश्चयेन वा' इति भाष्ये पदान्तरार्थनिश्चयोक्तिरयुक्ता स्यादिति वा- च्यम्, लोकप्रसिद्धयनुसारेण पदान्तरार्थनिश्चयेनेत्युकत्वा इत्थमेवानुशयानेन प्रकृत्यर्थनिश्चयेन वेति द्वितीयकल्पोक्तिरिति वद- न्ति । भाष्ये-पदान्तरार्थनिश्चयेन प्रकृत्यर्थनिश्चयेन वेति । पदान्तरार्थनिश्चयदर्शनेन प्रकृत्यर्थनिश्चयदशर्नेन वेत्यर्थः । ततश्च तस्यैवाभिधाक्तिनिश्चयरूपतया हेतुहेतुमद्भावासंगतिरिति न चोदनीयम् । व्युत्पन्नवाक्यस्थकतिपयपददर्शनादिति । ननु कार्य- वाचिपदसमभिव्याहारदर्शनेन तत्समुदायान्तर्गतपदान्तरस्यापि तदभिधायित्वनिश्चये घयवाचिपदान्तरसमभिव्याहारादितरपद- स्यापि तथात्वप्रसङ्गात् प्रत्युत तस्य पर्यायपदत्वशङ्कावहत्वेन तदर्थकत्वाभावनिश्चय एवहेतुत्वादिति चेत्-न । उपक्रम एव पदजा- तस्य कार्यसामान्यवाचित्वं निश्चितवतः पुंसः प्रसिद्धपदसामानाधिकरण्येनोपपाद्यमानाया वाच्यवाचकभावप्रतीतेः तद्विशेषरूप- त्वेन प्रथमावगतकार्यसामान्यवाचित्वपरित्यागासंभवात् । "तदंशविशेषनिश्चयरूपत्वात्' इति भाष्ये तच्छब्दं कार्यपरतया व्या- ख्याय संनिहितपदसमुदायपरतया व्याचष्टे-यद्वा तदंशविशेष इति । तृतीये च कारकपदेषु व्यभिचार इति । न च कारकान्वित-स्वार्थाभिधायित्वसत्त्वेऽपि कार्यार्थत्वासिद्धेरेतत्पक्षनिरासोव्यर्थ इति वाच्यम्, क्रियाया एव कारकान्वितत्वेन सर्वपदानां कारका-न्वितस्वार्थाभिधायित्वे कार्यवाचित्वस्यावर्जनीयतया तस्यापि प्रतिक्षेष्यत्वात् । ननु कारकान्वितस्वार्थाभिधायित्वे कारकाणां क्रियाविनाभूततया क्रियामात्रवाचित्वसिद्धावपि कार्याभिधायित्वास्य नावश्यंभावः, इतिहासपुराणादौ तथैवोपलब्धेरिति चेत्- सत्यम् । सिद्धान्तिना सर्वपदानां क्रियावाचित्वस्यापि प्रतिक्षेप्यतया अस्यापि पक्षस्योद्धाट¬ निरसनोपपत्तेः । अत्र केचित्-वाचस्पतिना अनेन प्रकारेण सिद्धवस्तुप्रामाण्योपपादनप्रकारः कृतो न दृ#ायते? तत्र हीत्थं वाचस्पतिवा- क्यम्-"अपि च "आम्नायस्य क्रियार्थत्वात्-'इति शास्त्रकृद्वचनम् । तत्रार्थग्रहणं यद्यभिधेयवाचि ततो भूतार्थानां द्रव्यगुणशब्दाना-मानर्थक्यमनभिधेयत्वं प्रसज्येत । न हि ते क्रियार्थाः । यद्युच्येत न क्रियार्थत्वं क्रियाभिधेयत्वम् । अपितु क्रियाप्रयोजनत्वम् । द्रव्य-गुणशब्दानां च क्रियार्थत्वेनैव भूतद्रव्यगुणाभिधानम्; न स्वनिष्ठतया । यथाहुः शास्त्रविदः-"चोदना हि भूतं भवन्तम्' इत्यादि । एतदुक्तं भवति-कार्यमर्थमवगमयन्ती चोदना (तदर्थं) भूतादिकमण्यर्थमवगमयतीति । न तावत् कार्यशेषभूत एवार्थे पदानां संग- तिग्रह इत्येतदुपपादितं भूतेऽप्यर्थे व्युत्पतिं्त दर्शयद्भिः । नापि स्वार्थमात्रपरतैव पदानाम् । तथा सति न वाक्यार्थप्रत्ययः स्यात् । न हि प्रत्येकं स्वप्रधानतया गुणप्रधानभावरहितानामेकवाक्यता दृष्टा । तस्मात् पदानां स्वार्थमभिदधतामेकप्रयोजनवत्पदार्थ-परतयैकवाक्यता । तथा च तत्तदर्थान्तरविशिष्टैकवाक्यार्थप्रत्यय उपपन्नो भवति । तथा च अर्थान्तिरसंसर्गपरतामात्रेण वाक्यार्थ-प्रत्ययोपपत्तौ न कार्यसंसर्गपरत्वनियमः पदानाम्' इति । नास्मिन् वाचस्पतिवचनसंदर्भे एते विकल्पा दृश्यन्ते । नाप्यनेन प्रका- रेण दूषणम् । अस्य हि संदर्भस्यायमर्थः-"आम्नायस्य क्रियार्थत्वात्' इत्यत्र किमभिप्रेतम्? सर्वपदानां कार्यवाचित्वम्? उत कार्या-न्विततच्छेषवाचित्वम्? नाद्यः, "द्रव्यगुणवाचिशब्देषु तदाभावात् । न द्वितीयः, सिद्धार्थेऽपि व्युत्पत्तेरुपपादनात् । नन्वेवमितरा-न्वितार्थकत्वमपि न स्यादिति चेत्-न; स्वार्थाभिधायिशब्दैर्लक्षरयेतरान्वयविशिष्टप्रतीतेरिति । अत्र च श्रुतप्रकाशिकाग्रन्थोक्त-विकल्पत्रयं न दृश्यते । दूषणप्रकारोपि नेदृशो लक्ष्यते । भूतार्थे व्युत्पविदर्शनस्थलेऽपि नायं विकलपः प्रदशिर्तः । एवं हि तत्र वा- क्यम्-।"इदमात्रकूतम्- कार्यबोधे यथा चेष्टा लिङ्गं हर्षादयस्तथा । सिद्धबोधेर्थवत्तै (भवत्वे) वं शास्त्रत्वं हितशासनात् ।। यदि हि पदानां कार्याभिधाने तदर्थस्वार्थाभिधाने वा नियमेन वृद्धव्यवहारे सामथ्र्यमवधृतं भवेत्, न भवेदहेयानुपादेयभूतब्राहमात्म-तापरत्वमुपनिषदाम्, तत्राविदितसामथ्र्यत्वात् पदानाम् । लोके तत्पूर्वकत्वाच्च वैदिकार्थप्रतीतेः । अथ तु भूतेऽप्यर्थे पदानां लोके शक्यः संगतिग्रहः, तत उपनिषदां तत्परत्वं पौर्वापर्यपर्यालोचनया अवगम्यमानमपह्नुत्य न कार्यपरत्वं शक्यं कल्पयितुम्, श्रुतकल्प-नाप्रसङ्गात् । तत्र तावदेवमकार्यार्थे न संगतिग्रहः, यदि तत्परः प्रयोगो लोके न दृश्यते, तत्प्रत्ययो वा व्युत्पन्नस्योन्नेतुं न शक्यते । न तावत् तत्परः प्रयोगो न दृश्यते लोके, कुतूहलभयादिनिवृत्त्यर्थानामकार्यपराणां पदसंदर्भाणां प्रयोगस्य लोके बहुलमुपलब्धेः । तद्यथा-"आखण्डलादिलोकपालचक्रवालाधिवसतिः सिद्धविद्याधरगन्धर्वाष्सरःपरिवारो ब्राहृलोपावतीर्णमन्दाकिनीपयःप्रवाह-पातधौतकलधौतमयशिलातलो नन्दादिप्रमदवनविहारिमणिमयशकुन्तकमनीयनिनदमनोहरः पर्वतराजः सुमेरुः' इति, "नैष भुज- ङ्गो रज्जुः' इत्यादि । नापि भूतार्थबुद्धिव्र्युत्पन्नपुरुषवर्तिनी न शक्या सुमुन्नेतुम्, हर्षादेरुन्नयनहेतोः संभवात् , तथाहि-अविदितार्य-जनभाषार्थो द्रमिडो नगरगमनोद्यतो राजमार्गाभ्यर्णं देवदत्तमन्दिरमध्यासीनः प्रतिपन्नजनकानन्दनिबन्धनपुत्रजन्मावार्ताहारेण सह नगरस्थदेवदत्ताभ्याशमागतः, पटवासोपायनापर्णपुराःसरं "दिष्टया वर्धसे । देवदत्त पुत्रस्ते जातः' इति वार्ताहारव्यवहारश्रव-णसमनन्तरमुपजातरोमाञ्चकञ्चुकं विकासिनयनोत्पलमतिस्मेरमुखमहोत्पलं विलोक्य देवदत्तमुत्पन्नप्रमोदमनुमिमेते; प्रमोदस्य च प्रागभूतस्य तद्वयाहारश्रवणसमनन्तरं भवतस्तद्धेतुकताम् । न चायमप्रतिपादयन् हषर्हेतुमर्थं हर्षाय कल्पत इति अनेन हर्षहेतुरर्थ उक्त इति प्रतिपद्यते । हर्षहेत्वन्तरस्याप्रतीतेः पुत्रजन्मनश्च तद्धेतोरवगमात् तदेव वार्ताहारेणाभ्यधायीति निश्चिनोति । एवं भय- शोकादयोप्यदुहार्याः । तथा च प्रयोजनवत्तया भूतार्थाभिधानस्य प्रेक्षावत्प्रयोगोऽप्युपपन्नः । एवं च ब्राहृज्ञानस्य परमपुरुषार्थहेतुभा- वात् अनुपदिशतामपि पुरुषप्रवृत्तिनिवृत्ति वेदान्तानां पुरुषहितशासनात् शास्त्रत्वं सिद्धं भवति' इति । अतः कथमिदमुक्तमिति न जानीम इति चोदयन्ति । तत्रेदमुत्तरम्-सत्यं युष्माभिर्न ज्ञायते । नैतावता विषयस्यासत्त्वम्, "न ह्रयं स्थाणोरपराधः, यदेनमन्धो न पश्यति' इति न्यायात्, स्थलान्तरे ग्रन्थान्तरे च प्रतिपादनसंभवात्, एषामपि वाक्यानां तात्पर्यतस्तदर्थप्रतिपादनसंभवाच्चेत्यल-मतिक्षोदेन । शब्दस्य प्रवृत्त्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानोत्पाद्यस्य शब्दे प्रवर्तकार्थावबोधित्वावगमस्य कार्यबुद्धिप्रवृत्तिव्याप्तिबल-निष्पाद्यत्वाभावात् कार्यत्वबुद्धिप्रवृत्त्योः कार्यकरणभावाग्रहेऽपि शब्दस्य प्रवृत्त्यन्वयव्यतिरेकग्रहणमात्रेण प्रवर्तकार्थाभिधायित्व- स्य ग्रहणसंभवात् इत्यभिप्रयन्नाह-उत्तरत्र सर्वपदानामिति । अन्यतरांशासिद्धयभिप्रायेणेति । केचित्तु-कृतकर्मविचारस्यावृत्ति-विधानादिना कर्मफलानित्यत्वावगमरूपविशेषणसंभवस्याप्येतदधिकरणप्रदर्शनीयतया अंशद्वयासिद्धेरपि वक्तुं शक्यत्वेन यथा- श्रुतमेव भाष्यं युक्तमिति मन्यन्ते । (अधिकरणसिद्धान्तः) सूत्रकारैः परिहारोऽभिधीयत इति । इदमुपलक्षणम्-सूत्रकृदभिमतः परिहारोऽभिधीयत इत्यपि द्रष्टव्यम् ; "एवं प्राप्ते प्रचक्ष्महे' इत्यादौ तथैव वर्णनीयत्वात् । प्रमाणेनार्थं स्वीकुवन्र्त इति । "तेन दीव्यति खनति जयति जितम्' इति दीव्यत्याद्यर्थे ठक् प्रत्यय इति भावः । ननु "अम्बातातमातुलशशिपशुनरमृगपक्षि' इत्यैकपद्येनैव निर्देष्टव्ये विभज्योपादानं किमर्थमित्याशङ्क्य विभागेनोपादानस्य प्रयोजनमाह-अम्बातातप्रभृतिरिति । भाष्ये-एनमवेहीति । क्वचित् कोशे "अवैहि' इति पाठो दृश्यते । स तु लेखकस्खलनकृतः, "एत्येधत्यूठ्सु' इत्यत्र एचीत्यनुवृत्तेरिहीत्यस्यानिष्पत्तेरिति द्रष्टव्यम् । एनं बोधख शब्दमिति । नन्वादेशाभा- वात् कथमेना । (मन्वा) देशः (ननु अन्वादेशाभावात् कथमेनादेशः) इति चेत्-न । व्युत्पादनस्थले पूर्वमम्बादिशब्दान् प्रयुक्त-वतस्तद्विषयेऽन्वादेशसंभवात् । न च "एनमवेहि' इति कथं शब्दविषये अङ्गुलीनिर्देश इति वाच्यम्, तस्य "इमं चावधारय' इति निर्दिष्टार्थमात्रविषयत्वेनाप्युपपत्तेः । भाष्ये-अवधारयेत्यभिप्रायेणेति । अभिप्रायाकारकथने, बालोऽसावमुमर्थमवधारयतु, इत्य-भिप्रायेणाङ्गुल्या निर्दिश्य'इत्येवं प्रथमपुरुषस्य वक्तुमुचितत्वात् तत्रैव तात्पर्यम् । अमी शब्दाः संकेतिता इति मन्येरन्निति । संबन्धान्तरादर्शनात् सङ्केतयितृपुरुषान्तरदर्शनाच्च' इति भाष्यानुरोधात् शङ्काद्वयव्युत्क्रमो द्रष्टव्यः । ननु-बालस्य व्युत्पत्तिग्रहात् पूवर्मम्बातातमातुलादिशब्दैस्तदर्थबुद्धयुत्पत्तौ न शक्तिग्रहो मूलम्, तस्याः तदानीमनिश्चयात् । अपितु तदर्थाभिमुखाङ्गुलिनिर्देश-साहचर्यलक्षणसंबन्धवशादेव #ाब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वमिति वक्तव्यम् । एवं च स्वस्य तदर्थबुद्धयुत्पत्तेरीदृशसंबन्धनिमित्ततां जानन् कथं वाच्यवाचकभावलक्षणसंबन्धान्तरं कल्पयेत्? किं च बालस्य धूल्यक्षराभ्यासदाशायां धूलिरेखाविशेषमङ्गुल्या "अयं ककारः, अयं खकारः' इति बहुशः शिक्षयन्ति । स च पश्चाल्लिपिविशेषदर्शने अक्षरं प्रतिपद्यते । अक्षरविशेषश्रवणे लिपिविशेषं च स्मरति । न तत्र बोध्यबोधकत्वलक्षणसंबन्धान्तरं कल्पयति । एवमिहास्त्विति चेत्, उच्यते,-अर्थविशेषमेवाङ्गुल्या निर्दिश्याम्बादिशब्दं प्रयुञ्जते; नान्यमित्यत्र किंचिन्नियामकं मृगयमाणो बालः तयोरौत्पत्तिकं संबन्धविशेषं निश्चिनोतीत्युक्तौ दोषाभावात् । लिप्यादौ तु संकेतपूर्वकत्वापरिज्ञानदशायामौत्पत्तिकं संबन्धं निश्चि#ानोतु; का नः क्षतिः? संकेतपूर्वकत्वज्ञाने तु तद्व्राध्यत इत्यदोषात् । अन्विताभिधानप्रसङ्ग इति चेदिति । द्विविधं हि वाक्यार्थप्रक्रियाभेदमाहुस्तन्त्रनिष्ठाःउअन्विताभिधानम्, अभिहितान्वय इति । "पदजातं श्रुतं सर्वं स्मारितानन्वितार्थकम् । न्यायसंपादितव्यक्ति पश्चाद्वाक्यार्थबोधकम् ।। इत्यन्विताभिधानम् । अयमत्र श्लोकार्थः-पदानि तावत् श्रूयन्ते । श्रुतानि च व्युत्पत्त्यनुसारेण पदाथस्र्वरूपाणि परस्परानन्वितानि स्मारययन्ति । स्मृतेषु पदार्थेष्वाकाङ्क्षादिपरामर्शः । ततो न्यायप्रवृत्तिः । न्यायप्रवृत्त्या वचनव्यक्तिविशेषाभिव्यक्तिः संपद्यते । ततः सम्यङ्न्यायानुगृहीतानि पदानि नानापदार्थविशिष्टैकप्रधानार्थात्मकं वाक्यार्थमभिदधतीति । अभिहितान्वयावादिनस्त्वेवमभ्यधुः- पदैः पदार्थाः पृथक् पृथगभिधीयन्ते । तच्चाभिधानं पदार्थस्मरणमात्रे पर्यवसितम्, "पदमभ्यधिकाभावात् स्मारकान्न विशिष्यते' इति वचनात् । ते चाभिहिताः पदार्थाः योग्यत्वेन परामृश्यमानाः स्वयमेव विशेषसंसंर्गात्मकं वाक्यार्थमवबोधयन्ति । न तत्र पदाव्यापारः, अर्थैरेवार्थविशेषसिद्धेः । यथा कविभिरालोच्यमानाः पदार्था एव वाक्यार्थमर्थविशेषसंसर्गात्मकवबोधयन्ति । पश्चा- देव प्रतिपन्नार्थानुरोधेन शब्दरचना । एवमर्था एवार्थविशेषं बोधयन्तीति । ततश्च "अस्यायमर्थः' इति व्युत्पत्तावेकैकस्य पदस्य ततदर्थमात्रपरतया व्युत्पत्तेस्तावन्मात्रस्यैवाभिधेयतया पदान्तरार्थान्वितार्थाभिधानं न सिध्येदिति भावः । प्रातिस्विकव्युत्पत्ते- रिति । प्रतिपदव्युत्पत्तेरित्यर्थः । अत्र तु पूर्वभाविनीति विशेष इति । अयमर्थः- यादृच्छिकव्युत्पत्तिस्थले गवानयने प्रवृत्त्युपल- म्भेन "अस्य वाक्यस्य गवानयनकार्यत्वमर्थः' इति प्रथमतोऽवगत्य तत आवापोद्धारक्रमेण "अस्य पदस्यायमर्थः' इति पदार्थत्वं निश्चिनोति । बुद्धिपूर्वकव्युत्पत्तिस्थले तु "अस्य पदस्यायमर्थः' इति पदार्थत्वबुद्धिपूर्विका वाक्यार्थावगतिरिति । शब्दैरपि परस्प-रान्वययोग्यत्वेन स्वार्थाभिधानमिति । पदानामेव पदार्थेषु संसर्गबोधनशत्त्याधानशक्तिरित्यर्थः । अत्र केचिदाचार्याः-शक्तित्रय- गौरवं नास्त्येव, पदानामेव पदार्थाभिधानशक्तेः स्वीकारत् । अर्थानां संसर्गबोधकत्वस्य संभवात्; इतरथा कविकाव्यमूलज्ञानानु-पपत्तिप्रसङ्गात् । शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधानेन शाब्दत्वस्याप्युपपत्तेः । अव्यवहितत्वस्या प्रयोजकत्वात् अभिहितान्वयपक्ष एव भाष्यकृदभिमत इति वदन्ति । बुध्यस्वेति ह्रुक्तं भवतीति । अयं भावः-येन हि यत् सिषाधयिषितं तत् तस्यार्थः, दण्डेन सिषा-धयिषितस्य घटस्य दण्डार्थत्वदर्शनात् । प्रकृते चाम्बादिपदेन बालस्य सिद्धाथर्भूताम्बादिबुद्धिर्हि प्रतिपादयितुः सिषाधयिषिता । तताश्चाम्बादिपदप्रयोजनत्वेनार्थभूताया अम्बादिबुद्धेर्बालगतायाः साध्यत्वेन सिद्धत्वाभावात् कार्यार्थत्वमेव स्यादिति । इयं च शङ्का "कार्यार्थाभिधायित्वम्' इत्यत्रार्थशब्दाभिधेययोरभिधेयप्रयोजनयोर्विवेकाग्रहनिबन्धनेति द्रष्टव्यम् । गां क्रीणीहीति । "विक्रीणीहि' इति क्वचित् कोशे पाठो दृश्यते । तत्र विशब्दो लेककस्खलनकृतः, इतरथा "परिव्यवेभ्यः क्रियः' इत्यात्मनेपदप्रस- ङ्गात् । कीणातेरेव विक्रयार्थत्वमपि संभवति, तथैव "क्रथ्यस्तदर्थे' इति सूत्रे भाष्यप्रदीपे प्रतिपादनात् । उत्तरत्रेति । देवताधिकरण इत्यर्थः । ज्ञानेच्छाकृतीनामेव सविष्यत्वेनापूर्वस्य निर्विषयस्या कथम् "उपासनाविषयका-र्याधिकृत' इत्युक्तिरित्याशङ्क्य कअतिसाध्यरूपकार्यशरीरानुप्रविष्यकृतेः सविष्यत्वात् तद्द्वार तस्य सविषयत्वमित्यभिप्रयन्नाह-उपासनावच्छिन्नेति । विसिन्वन् हि विषय उच्यत इति पाठः स मीचीनः । विपूर्वात् निनोतेः निष्पन्नत्वात् विषयशबशब्दस्य । "विशब्दो हि विशेषार्थः सिनोति(ते)र्बन्ध उच्यते । विशेषेण सिनोतीति विषयोऽतो नियामकः ।।' इत्यभियुक्तोक्तेः विशिंषन्निति पाठे तु वस्तुव्याख्यानमेतत्; न शब्दव्याख्यानमिति द्रष्टव्यम् । रात्रीरुपेयात् प्रतितिष्ठन्ति ह वा एते य एता रात्रीरुपयन्तीति हि श्रुतिरिति । अत्र यद्वक्तव्यम्, तत् पूर्वमेवोक्तम् । विधेयोपकारक इति । विधेयाया अपगोरण- निवृत्तेः निवत्र्यापगोरणगतानिष्टसाधनत्वस्य उपकारकत्वात् । अपगोरणस्यानिष्टसाधनत्वाभावे निवृत्तेरेवासंभवादिति भावः । अपगोरणशतयातनेति । अपगोरणं वधोद्यमः । शतयातना नरकविशेषः । मोक्षविरोधिफलेऽपीति । "उदरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति' इत्यादिवाक्येष्विति भावः । कार्योपयोगितयैव सिद्धेरित्युक्त इति । कार्योपयोगित्वमिति शेषः । कार्योपयो-गितया सिद्धेरित्यनेन अतुयायिहेतुः (कार्योपयोगित्वरूपः) कार्योपयोगित्वमित्युक्तमित्यन्वयः । अत एव "चतुमुपदधाति । बृहस्प-तेर्वा एतदन्नम्, यन्नीवाराः' इत्यत्रार्थवादसमर्पितो देवतासंबन्धः स्थण्डिलनिर्वृत्त्यौपयिकचरूपधानविध्यनाकाङ्क्षितत्वान्नादत्तव्य इत्युक्तं द्वितीये, "संयुक्तस्त्वर्थशब्देन' इत्यधिकरणे (2-3-7) ततश्च विध्यपेक्षितसमर्पकोऽर्थवाद आदर्तव्यः; नान्य इति भावः । (अपूर्वकार्यत्वखण्डनम्) अत्रार्थशब्देन प्राधान्यमिति । न्वर्थशब्दस्य प्राधान्यपरत्वे किं प्रमाणम्? न च "कार्यमर्थं प्रधानतया प्रतिपादयति' इति पञ्चिकावाक्यं प्रमाणमिति वाच्यम्, अर्थशब्दस्य प्राधान्यार्थत्वस्यास्मरद्वाक्यादप्रतीतेः । तत्र "कार्यरूपोऽर्थः समभिव्याह्मत-यागाद्यपेक्षया शेषितया प्रतिपाद्यत इत्यस्यैव प्रतातेः । नापि "कृतिसाध्यं प्रधानम्' इति प्रकरणशालिकावाक्यं प्रमाणम्, तत्रापि कृतिसाध्यं प्रधानम्' इति समभिव्याहारात् कृतिप्रधानत्वलाभात्, तस्यैवार्थशब्दनिर्देशार्हत्वादिति भावः । कृतिकर्मत्वं नाम प्रवर्तकत्वमित्यत्राहेति । यत्प्रकारकं ज्ञानं प्रवर्तकम्, तत प्रवतर्कत्वमित्यर्थः । भाष्ये-कृत्युद्देश्यत्वं न किंचिदुपलभ्यते इत्यत्र कृत्युद्देश्यत्वमित्यस्य प्रवर्तकत्वमित्यर्थ इति तु ग्रन्थकृतो भावः । अयं भावः-कृतिभाव भावि कृत्युद्देश्यत्वं तन्मते कार्यत्वम् । कृतिकर्मत्वम् । तच्च प्रवर्तकज्ञानप्रकार इति स्थितम् । प्रवर्तकज्ञानप्रकारश्च कअतिसाध्यत्वे सतीष्टतमत्वमिति सिद्धम् । तत्र च कअतिभावभावीत्यनेनैव सत्यन्तस्य सिद्धत्वात् प्रवर्तकत्वमित्यनेन विवक्षणीयांशस्तु इष्टतमत्वमात्रमेव । ततश्च कृतिभावभावित्वे सति प्रवर्तकत्वं नाम कृतिसाध्यत्वे सतीष्टतमत्वमिति पर्यवसितमिति । तत्र प्रेरकत्वं कृत्युद्देश्यत्वमिति । कार्ये प्रेरकत्वज्ञानात् प्रवर्तते । ततश्च प्रवर्तकज्ञानप्रकारत्वात् कृतिकर्मत्वरूपप्रवर्तकत्वरूपत्वं प्रेरकत्वस्योपपद्यत इत्यर्थः । (इति भावः) । न हि दुःख-निवृत्तिः सुखं भवतीत्यर्थ इति । अत्र केचित्-यथाश्रुतमेव युक्तम्, सुखव्यतिरिक्ताया अपि दुःखनिवृत्तेरनुकूलत्वदर्शनादिति शङ्काया यथाश्रुतेनैव निवत्र्यत्वादिति वदन्ति । अनिष्टनिवृत्तिरूपतया वेष्टत्वमिति । नन्वनिष्टनिवृत्तेरपि सुखवत् पुरुषार्थान्तर-साधनत्वज्ञानानधीनेच्छाविषयतया कुतो, न स्वत इष्टत्वम्? न च दुःखनिवृत्तित्वप्रकारकज्ञानाधीनत्वात् तदिच्छाया न स्वत इष्टत्वमिति वाच्यम्, तथा सति सुखेऽपीच्छायाः सुखत्वप्रकारकज्ञानाधीनत्वात् स्वत इष्टत्वं न स्यात् । न च इष्टान्तरहेतुत्वा-निष्टनिवृत्तित्वज्ञानमन्तरेणैवेष्टत्वं स्वत इष्टत्वं विवक्षितमिति वाच्यम्, तथा सति पारिभाषिकत्वापत्तेः । "साक्षादिषिविषयभूत-सुखदुःखनिवृविभ्यामन्यत्वात्' इत्युत्तरभाष्ये दुःखनिवृत्तेरपि साक्षादिषिविषयत्वकथनाच्चेति चेत्-अत्र केचित्-दुःखाभावे इच्छा दुःखद्वेषायत्ता । न तु स्वतः । अतो न स्वत इष्टत्वम् । न च, द्वेषो नाम सिद्धान्ते जिहासैव । सैव च निवृत्तीच्छा इति दुःखे द्वेषस्य स्वाभाविकत्वं वदता, द्वेषस्य हानेच्छारूपजिहासारूपत्वं च वदता हानलक्षणनिवृत्तेः स्वत एवेष्टत्वमभ्युपेयमिति वाच्यम्-लोके अभावेच्छायाः प्रतियोगिद्वेषाधीनतयैव दर्शनेन द्वेषस्य हेयत्वप्रकारकज्ञानविशेषरूपत्वस्यावश्यं वाच्यतया तदधीनेच्छाविषयस्य दुःखाभावस्य न स्वत इष्टत्वमिति वदन्ति । ननु-अनुकूलत्वज्ञानं हीच्छाहेतुः । अनुकूलत्वस्येष्टतमत्वरूपे इष्टतमत्वज्ञानमिच्छायां हेतुरिति पर्यवसन्नम् । इष्टतमत्वज्ञानं च उच्छाविषयत्वरूपेष्टतमत्वायत्तमित्यात्माश्रय इति चेत्-न; इच्छाविषयतानिबन्धनस्व-रूपविशेषस्यैवानुकूलाथत्र्वेनात्माश्रयाद्यभावात् । नन्वनुकूलप्रतिकूलान्वयविरहे स्वरूपेणावस्थितिः दुःखनिवृत्तिश्चेत्, प्रतिकूल-निवृत्तेरिवानुकूलनिवृत्तेरपि दुःखनिवृत्तित्वप्रसङ्ग इत्याशङ्कय प्रतिकूलनिवृत्त्यंशे दुःखनिवृत्तेः सामानाधिकरण्यमित्याह-स्वरूपे-णावस्थितिः सुखनिवृत्तिरूपेत्यादिना । दृष्टान्ताभिप्रायेण क्रियाद्युपादानमिति । अत्र केचित्-"गामानयेत्यादिष्वपि वाक्येषु न कार्यार्थे व्युत्पत्तिः' इत्युपक्रमभाष्यानुसारात् क्रियातदतिरिक्तापूर्वसाधारणकार्यत्वस्यैव निर्वचनीयत्वप्रतीतेस्तदनुरोधेन "क्रिया-देरनुकूलत्वं न संभवति' इति भाष्यस्यापि क्रियाऽक्रियासाधारण्येनानुकूलत्वनिषेधपरतया योजयितुं शक्यतया, दृष्टान्ताभिप्राये-णेत्युक्तौ न स्वारस्यं पश्यामः । अत एव "फलभावार्थव्यावर्तकं कृतिप्रधानत्वं वण्र्यते' इत्यत्रापि न मूलं पश्यामः । ततश्चेष्यत्वाति-रिक्तस्येष्टत्वाघटितस्य वा कृतिप्रधानत्वस्याभावात्, सुखदुःखनिवृत्तिभिन्नस्यापूर्वस्य स्वत इष्टत्वाभावात्, अनन्याथर्तया प्रतिप- न्नस्य त्वन्मते सुखदुःखनिवृत्तिसाधनतयापीष्टत्वाभावात् न त्वदभिमतापूर्वे कार्यत्वमित्येवं भाष्याभिप्रायापर्यवसानप्रतीतेः भावा-र्थस्वर्गव्यावृत्तं पराभिमतं कार्यत्वं निराक्रियत इत्यत्र विनिगमकं न पश्याम इत्यपि वदन्ति । "सुखार्थतयेति । न हि दण्डचक्रादि-र्घटोभवती'त्ययं ग्रन्थः "कतु इत्यत्राह-दुःखात्मकत्वात्' इति ग्रन्थात् पूर्वं पठितव्यः । न क्वापि पठितव्यो वा, अनतिप्रयोजन- त्वात् । अतो व्युत्क्रमेण प्रतीकग्रहणशङ्का न कार्या । अयोगव्यवच्छेदो विवक्षित इति । अत्यन्तायोगव्यच्छेदो विवक्षित इत्यर्थः । (शेषलक्षणम्) यथावत् प्रदश्र्यत इति । भाष्यकृतेति शेषः । अस्यार्थ उच्यत इति । मयेति शेषः । सत्तालाभो ह्रतिशय इत्युक्तमिति । न तु सत्तैवातिशय इत्युक्तमिति भावः । ननु परगतातिशयेत्यत्र परशब्दार्थस्याधिकरणकारकत्वप्रतीतेः पूर्ववर्तिन एव कारकत्वात् उत्पाद्यस्थले चोत्पत्तिरूपातिशय प्रति अपूर्ववर्तिनः कथं कारकत्वमित्याशङ्कय-अनुत्पन्नस्यापि बुद्धौ सूक्ष्मरूपेण विपरिवर्तमान- त्वेन कारकत्वं संभवति । एवमेव हि जायमानस्य जनिकर्तृत्वमप्युपपादनीयम् । एवमेव हि नवमे भाविनोऽपूर्वस्य निमित्तत्वं सम-र्थितमित्यभिप्रयन्नाह-स्वरूपस्याविद्यमानत्वेऽपीति । परातिशयः परमप्रयोजनमिति । नन्वेवं स्वर्गस्य पुरुषशेषतेवं न स्यात् । तद्धि कामवशात् विधिवशाच्चावगन्तव्यम्, अन्यार्थस्य काम्यत्वासंभवात् । न ह्रस्वार्थं किंचित् कश्चित् कामयते, तदपि परंपरया स्वार्थमेवा तथा विधिववाच्च । विधिर्हि प्रवर्तनात्मा । स्वर्गस्यात्मार्थत्वाभावे तत्साधने पुरुषस्य प्रवर्तकत्वानुपपत्तेरिति युक्तिद्वय- बलात् स्वर्गस्यात्मार्थत्वं साधनीयम् । यदि च परार्थमेव कार्यत्वं तदर्थं प्रवृत्तिश्च, तर्हि युक्तिद्वयमप्यात्मार्थत्वसाधकं न भवेदिति चेत्-न । यजेतेत्यात्मनेपदबलेन स्वर्गस्य कर्तृगामित्वावगमेन पुरुषार्थत्वप्रतीत्युपपत्तेरिति द्रष्टव्यम् । परगतातिशयाधानेच्छयोपादेयत्वमेव यस्य स्वरूपमित्यत्र एव कारस्योपादेयत्वायोगव्यवच्छेदकतया, कादाचित्कोपादे-यत्वप्रयुक्तेषु प्रकृष्टकृपास्तेहान्वितेषु नातिव्याप्तिरिति व्याख्याय, कृपास्नेहान्वितत्वकर्तृत्वादिवेषोपहितेषु शेषत्वं दृष्टतिति मत्वा, एवकारस्य परगतातिशयाधानेच्छयेत्यनेनान्वयमभिप्रेत्यान्ययोगव्यवच्छेदकतया परातिशयैकप्रयोजनकत्वरूपार्थसंभवमभिप्रेत्य- यदा यस्य यदतिशयैकप्रयोजनकत्वम्, तदा स तच्छेष इत्यभिप्रेत्य व्याचष्टे-अथवा केनचिदाकारेणेति । ननु परागतातिशया-धानेच्छयापादेयत्वमेव यस्य (धर्मः), स तच्छेष इत्येवास्तु किं निरूपकधर्मवाचिस्वरूपपदेन; व्याकत्र्याप्रसिद्धरित्यत आह-न च निरूपकशब्दस्येति । स्वरूपशब्दस्य निरूपकधर्मे व्युत्पन्नत्वान्निरूपकेत्युक्तकम्; यदतिशयैकपरमप्रयोजनत्वं यस्य धर्मः, स तच्छेष इत्युक्तऽपि न दोष इति भावः । शेषभूतवस्तुगतातिशयान्तराधायकत्वेनेति । शेषस्य शेष्यनुष्ठाष्यत्वेन शेषवस्तूत्पत्तेरपि शेषगतातिशयरूपतया शेषिणोऽपि तदाधायकत्वसंभवादिति भावः । परमप्रयोजनत्वं परमशब्दव्युदसनीयमिति । शेषगताति-शयस्येति शेषः । प्रकृष्टकृपान्वितेषु परातिशयस्य स्वरसतः परमप्रयोजनत्वावगतिमुपपाद्य स्नेहान्वितेष्वप्युपपादयति-तथा मित्रा-दिष्वित्यादिना । बन्धविशेषान्वितेष्विति । संबन्धविशेषान्वितेष्वित्यर्थः । पुरुषविशेषं प्रति न नियतं पुरुषभेदेनाप्यनियत चेति । अस्य स्त्रिग्धस्यासु स्त्रिग्धविशेषं प्रति परागतातिशयैकप्रयोजनत्वमस्तीति नियमोऽपि नास्ति । यथा भृत्यादेर्यावज्जीवं यत्किचित् प्रति पाराथ्र्यं नियतम्, एवं स्त्रिग्धव्यक्तिविशेषनियमाभावेऽप्यन्यस्मिन् स्त्रिग्धव्यक्तिविशेष उपकारकतयैवावतिष्ठत इत्यपि न नियमोऽस्तीत्यर्थः । येषां स्वातन्त्र्यबुद्धया परातिशयाधानेऽपि स्वार्थत्वबुद्धिः, तेषामलक्ष्यतया न तत्राव्याप्तिर्दोषायेत्येकं परिहारम्, यदीदृकत्वं न दृश्यते तेषां न भृत्यत्वमिति भाष्येणोकत्वा अलक्ष्यत्वाङ्गीकरणस्यायुक्तत्वं मत्वा परिहारान्तरमाह-यद्वा यद्यपि गर्भदासादय इति । वास्तवं पाराथ्र्यमेव लक्षणम् । न प्रतीयमानमिति भावः । ज्ञायमानत्वं चास्य किंचित्कार इति । लीलारसनिष्पादनं पूर्वोक्तं चशब्देन समुच्छीयते । दूषणान्तरमेव दशर्यति-एकपदेन कार्यमित्यादिना । ननु त्रिष्वन्यतममेव कृतिसाध्यत्वेन प्रतीयत इत्ययुक्तम् । यागस्य सुखदु#ा#ःभावेतरत्वात् साधनत्वप्रतीतेश्च प्रथमतोऽभावात् यागे कृतिसाध्यत्वप्रतीतिर्न स्यादित्याशङ्कय, क्रियातिरिक्तस्यापूर्वस्य साक्षात् कअर्तिविषयतया साध्यत्वासंभवात् किंविषयकृतिसाध्यमपूर्वमित्याकाङ्क्षायां यागविषयककृतिसाध्यमिति यागस्या-वच्छेदकतया विषयत्वमात्रं प्रतीयते, न साध्यत्वमितयाह-कृतेः क्रियातिरिक्तगोचरत्वादर्शनेनेति । सुखेत्यादेरेवं वार्थ इति । पूर्वस्मिन् पक्षे कृतिसाध्यत्वे इष्टत्वं प्रयोजकतया नोपन्यस्तम्, अपितु सुखदुःखाभावतत्साधनान्यतमत्वमित्युक्तम् । अÏस्मस्तु पक्षे त्रिष्वप्यनुगतमिष्यत्वमेव कृतिसाध्यत्वप्रयोजकमुच्यत इति विशेषः । संभावितप्रकारान्तरेण प्रयोजनत्वनिराकरणपरतया पौनरुकत्यपरिहारं दर्शयन् । अपिचेत्यादिभाष्यमवतारयति-पूर्वं तृतीयाकाररूपमित्यादिना । पर्यायशब्दबाहुल्यसंभवादिति । नियोगपर्यायमित्युक्ते नियोगशब्द एव पर्यायशब्द इति प्रतीयते । अपरशब्दप्रयोगे तु नियोगवाचिशब्देषु सोऽपि कश्चित् पर्याय इति प्रतीयत इति भावः । भाष्ये-पश्चात्तु भोक्ष्यत इति । परिपाकदशायां सुखत्वेनानुभूयत इत्यर्थः । नियतैहिकानिकारीर्यभिचा-रादीनि । नियतामुष्मिकाणि स्वर्गार्थानि कर्माणि । पशुपुत्राननाद्यर्थानित्वत्रैव जन्मनि कर्मणः परिपाके ऐहिकानि, इतरथा आमुष्मिकाणीत्यतोऽनियतैहिकानीति पूर्वतन्त्रे स्थितम् । ततश्च भाष्ये अनुभूयमानान्नाद्यारोगतादिव्यतिरेकेणेत्यनियतैहिक-फलानामप्युपादा(पपाद) नात्, भाष्ये नियतैहिकशब्दो नियतामुष्मिकस्वर्गादिसाधनकमर्विलक्षणमात्रपर इति नियतैहिक- शब्देन पश्वन्नाध्यर्थकमर्णामपि संग्रहं ह्मदि निधाय तेषु च कर्मसु सति प्रतिबन्धके तदानीमेवेह फलानुभवासंभवात् तदानीमनु-भूयमानान्नाद्यारोगतादिव्यतिरेकेणेति ग्रन्थासामञ्जस्यं मन्वानः सोपस्कारं व्याचष्टे-अप्रस्तुतप्रतिबन्धकस्य कर्मण इत्यथर् इति । इति शेष इत्यर्थः । अन्त्येष्यिसापेक्षेति । परिधीनीये कर्मणि "दक्षिणे हस्ते जुहूं सादयति' इत्यादिवाक्यविहितकर्मोपयुक्त-जुह्वादिपात्रप्रतिपत्तेरपि स्वर्गाद्यर्थकर्माङ्गतया सर्वाङ्गापूर्वसाध्यपरमापूर्वस्य जुह्वादिप्रतिपत्त्यनन्तरभावित्वेन ततः पूर्वमनिष्पत्तेरिति भावः । अथावादोक्तत्वात् त्यज्यत इति । अर्थवादप्रामाण्यस्य सिद्धान्तेऽप्यभ्युपगतत्वेनार्थवादोक्तत्वमात्रेण त्यागं न ब्राूम इत्यर्थः । व्युत्पत्तिर्नास्तीति विचार इति । व्युत्पत्तिर्नास्तीति पूर्वपक्ष इत्यर्थः । वैविध्येन बुद्धेः संचारणं हि विचारः । ननु ब्राहृ-विचारारम्भस्य न्यायसिद्धत्वे तद्विधायकं "परीक्ष्य लोकान्' इति वाक्य #ंव्यर्थं स्यादित्याशङ्कयाह-परीक्ष्य लोकानित्यादि वाक्य-मिति । उद्देश्योपादेयविभागवदिति । यद्यपि "तत्त्वमसि' इति वाक्यवदुद्देश्योपादेयविभागशून्यस्यापि वाक्यत्वं संभवति, तथापि सूत्ररूपवाक्यस्य तद्रूपत्वं वक्तव्यामेति भावः । विधेयं ह्रुपादेयमिति । यद्यपि देशकालादिविधौ विधेयस्यापि देशकालादेर्नोपादे-यत्वम्, तथापि प्रायिकत्वमभिप्रेत्यैतदुक्तमिति द्रष्टव्यम् । व्युत्पत्तिर्नास्तीति वाक्येनेति । पूर्वपक्षयुक्तिभिरित्यर्थः । अस्य सूत्र-स्याप्रवृत्तप्रवर्तकत्वमपि संभवति । यथा "कृष्णलं श्रपयेत्' इत्यस्य श्रपणे प्रयोजनाभावेन निवृत्तस्य प्रतिप्रसवरूपतया विधित्वमि-त्याह-अत्र हि रागतः प्रवृत्तिमत इति

*kathaṃ bhramasaṃbhava iti | nirviśeṣe parikalpitaśabdoktabhramasaṃbhava iti śaṅkā syāt | ato doṣapadamiti bhāvaḥ | "anṛtena hi pratyūḍhāḥ' | pratīṣaṃ nītāḥ, vaiparītyaṃ prāpitā ityarthaḥ | "tadyathā hiraṇyanidhiṃ nihitamakṣetrajñā uparyupari saṃcaranto na vindeyuḥ, evamevemāḥ saṃrvāḥ prajā aharahargacchatya etaṃ brāhṛlokaṃ na vindantyanṛtena hi pratyūḍhāḥ' iti chāndogyam | bhāṣye ādiśabdena "nāsadāsīt' ityādiśrutayo vivakṣitāḥ | bhāṣye jīvaikyānupapattyeti | viruddhadharmādhyastayorjīvaparayoraikyāsaṃbhavena dharmāṇāṃ kalpitatvasya vaktavyatayā tatkalpikā'vidyābhāyacupagantavyetyarthaḥ | sattve'pyātmano bhrāntibādhāśrayatvaryordarśanāt na bhrāntibādhā- bhyāṃ sadvilakṣaṇatvasiddhiḥ | asiddhiśca hetoḥ syāt, bhrāntibādhayoratanniṣṭhatvādityata āha-bhrāntiviṣayatvabādhaviṣayatveti | bhāṣye bhrāntibādhayorayogādityatra śuktirūpyasyeti śeṣaḥ pūraṇīyaḥ | uttaratra tadvivaraṇabhāṣye "pratītibhrāntibādhairapi na tathābhyupa-gamanīyam' ityupakṣipya, "śukatyādiṣu rajatādipratīteḥ' iti darśanāt | parairapi khyātibādhānupapatteḥ śuktirūpyaviṣaye upanyāsācca | na cājñānasya jagadupādānatvaṃ sadasadvilakṣaṇatvaṃ ca pratijñāya taddhetutayā śuktirūpye pratītibhrāntibādhopapādanaṃ kataṃ saṃgataṃ syāditi vācyam, upādānopādeyayorabhedābhiprāyeṇa tathokatyupapatteḥ | svābhinnakāyarjanakatvamupādānatvaṃ vivartapariṇāmopādānalakṣaṇamiti kathayadbhirupādānopādeyābhedasyābhyupetataya śuktirūpye khyātibādhasamartanasya upādāne tatsamarthanaparyavasitatvāt | nanu bhāmatyā-mārambhaṇādhikaraṇe "na hi vayamabhedaṃ brāूmaḥ, kiṃtu bhedaṃ vyāsedhāmaḥ' ityukaterabheda evopādānopādeyayornāstīti vācyam, brāhṛsama-sattākābhedapratikṣepamātraparatvāt tadukteḥ | yadvā pratītibādhānupapattyā śuktirūpyamithyātvasiddhau mityābhūtasya mithyābhūtamevo-pādānamanveṣaṇīyamityajñānasyāpi sadasadvilakṣaṇatvaṃ sidhyatītyabhiprāyeṇa tathokatyupapatteḥ | kecittu-"ahamajñaḥ' ityajñānapratīteḥ "neha nānā' iti śrutyā bādhadarśanāt ata eva bhramatvācca pratītibhrāntibādhānāmavidyāviṣayatvameva; na śuktirūpyaviṣayatvam | uttaratra śuktirūpyādiṣu pratītibhrāntibādhairmithyātvasamarthanaṃ yukatyantarameva; naitadvivaraṇarūpam | "tatra anirvacanītve paroktaṃ hetu vistareṇa dūṣayati' iti tatratya (saṃkṣiptasya vivaraṇamiti) śrutaprakāśikāvākyamapi kathaṃcinneyamiti vadanti | "khyātibādhayo-ścāyogāt' ityasya khāyātibādhayoścāyogaprasaṅgādityamumarthaṃ sphorayati-pratītibhrāntibādhānyathānupapattyeti | pratītirasadvilakṣa-tvasādhikā, bhrāntistu sadvilakṣaṇatvasādhikā, bādhastūbhayasādhāraṇa iti viveko draṣṭavyaḥ | na ca-sadvādinaṃ prati bhrāntairhetutvopa-nyāso'yuktaḥ, tanmate bhrāntitvasyānabhyupagatatvāt | bādhane bhrāntitvasamarthane ca bādha eva heturastu, kimanena bhramatvasamarthaneneti vācyam, "ahaṃ rajatatayā abhrāmyam' ityanubhavasiddhatayā bhramatvasya sadvādināpeyapratyākhyeyatayā hetutvasaṃbhavāditi bhāvaḥ | sadbhāva evamiti | paramatatvābhāve dṛṣṭāntaḥ | brāhṛाśrayatvapakṣaṃ dūṣayatīti | brāhṛṇaścinmātratvena tasyāśrayatve pūrvoktānyotyāśrayadoṣā- prasaṅgaḥ | "āśrayatvaviṣayatvabhāginī nirviśeṣa(rvibhāga)citireva kevalā | pūrvasiddhamaso hi paścimo nāśrayo bhavati nāpi gocaraḥ ||' ityukteriti bhāvaḥ | jñānatve'pi naiyāyikādirītyā jaḍatvābhyupagame svasya svayāthātmyajñānavirodhitvāsaṃbhavādāha-svaprakāśatvaṃ vivakṣitamiti | viṣayitvalakṣaṇajñānatvābhāvāt svaprakāśatvaṃ vivakṣitamiti kecidvadanti | nanu brāhṛsvarūpatadviṣayakajñānayoḥ sādhāraṇaṃ svarūpaprakāśatvaṃ kiṃ svarūpābhinnaprakāśatvam? uta svarūpaviṣayaprakāśatvam? nādyaḥ, tasya pramāṇajñāne'bhāvāt | na dvitīyaḥ, abhede viṣayaviṣayibhāvābhāvena svarūpāvyāpanādityāśaṅkaya tadviṣayavyavahārānuguṇyalakṣaṇaṃ tadviṣayakatvaṃ prakṛte viva-kṣitamityabhiprayannāha-svarūpaviṣayajñānatve satītyartha iti viṣayavaiṣabhyābhāvādityartha iti | viṣayavaiṣamyābhāvena viśeṣānava- gamādityartha ityarthaḥ | na tu "viśeṣānavagamāt' ityasya viṣayavaiṣamyābhāvo'rthaḥ | tathā sati "kathaṃ viśeṣānavagamaḥ' ityākṣepānutthi-teriti draṣṭavyam | ayameko devadatta iti | ek ityasyābhedo'rthaḥ | sa tu spāṣṭayārthaḥ | "ayaṃ devadattaḥ' ityabhijñāyāḥ "so'yaṃ deva- dattaḥ' iti pratyabhijñāyā iva purovartini devadattābhedaviṣayatvamaviśiṣyam | na hrabhede dvaividhyamasti, yena viṣayavaiṣamyaṃ syāt | tathāpi pratyabhijñāyā eva bhedabhramanivartakatvaṃ nāmijñāyā iti draṣṭavyam | na ca pratyabhijñāyāmekasminvastuni kāladvayasaṃbandho viṣayaḥ, nābhijñāyāmiti vācyam-aikyasya kāladvayasaṃbandhasya cābhijñābhyāmeva siddheḥ abhijñādvayānavagatārthaviṣayakatvābhāve-nābhijñādvayānivatryabhedabhramanivartakatvaṃ na syāditi bhāvaḥ | dvitvabhramaḥ | bhedabhramaityarthaḥ | "satyatvajñānatvādirasti cet sa sva-rūpānatirikta iti darśayituṃ svabhāvaśabdaḥ' iti samīcīnaḥ pāṭhaḥ | "satyatvajñānatvasvabhāvo'sti cet' iti svabhāvaśabdo dharma- paraḥ | satyatvajñānatvādidharmo'sti cet-sa ca svarūpānatirikta iti darśayituṃ svabhāvaśabda ityarthaḥ | kāladvayadeśadvayasaṃbandhitvaṃ hraikyamiti | na caitadapyabhijñādvayasiddhamiti prāgevoktamiti vācyam, abhijñādvaye satyapyekasmin kāladvayasaṃbandhau mayā jñāta ityanubhavābhāvāt | satyāṃ ca pratyabhimāyāṃ tathānubhavadarśanenānubhavasyaivātra sākṣitvāt | anubhavāpalāpe copekṣaṇīyatvaprasaṅgāditi bhāvaḥ | dvitvabhramaśabdaḥ sarvatra bhedabhramaparaḥ | nanu na pramāṇajñānatvaṃ nivartakatvaprayojakam, api tu bhramavirodhitvameva | tacca brāhṛsvarūpe'pi saṃbhavatīti śaṅkāṃ vyudasyati-adhiṣṭhānatvācchukatyādivaditi | yadvā anivartakatve hetvantaramapyāha-adhiṣṭhānatvāditi | adhiṣṭhānasya bhramavirodhitvaṃ pramāṇā-ntarasāpekṣaṃ, śukatyādau tathā darśanādityabhyupagamyamāne śukatyādivadevādhiṣāṃnasphuraṇamapi pramāṇāntarasāpekṣaṃ syāditi pratibandyā dūṣayati-adhiṣṭhānatvasya jñānāntaraviṣayatvamiti | adhiṣāṃnatvanivṛviritīti | adhiṣāṃnatvanivṛttiḥ prasajyetetyarthaḥ | yadi śukatyādāvadhiṣṭhānasya bhramāvirodhitvamāpādyate, tarhi tadvadevā dhyāsādhiṣāṃnatvārthaṃ jñānāntaravedyatvaprasaṅgaḥ …

… | yadi ca tatra jñānā-ntaravedyatvaṃ jaḍatvaprayuktam | tarhi bhramāvirodhitvamapi jaḍatvaprayuktamiti na brāhṛri bhramāviroditvamiti praghaṭṭārthaḥ | prathamapakṣo dūṣita iti | svarūpajñānasyājñānānivartakatve sākṣivedyasukhādāvapyajñānaprasaṅgāt | kiṃca vivaraṇe "antaḥkaraṇapariṇāme jñānatvopacārāt' ityuktatvenopacārikajñānavirodhino'mānatvāyogācca | na ca yathā sauraprakāśāvirodhitvam, evamajñānasya kalpitatayā na svarūpamānavirodhitvamiti vācyam | sauraprakāśaviruddhatatsamasattākatamo'ntaravat caitanyaprakāśaviruddhatatsamasattā-kājñānāntarābhāvenātāttvikājñānasyaiva jñānena virodhasya vaktavyatayā ajñānāsaṃbhavāt | ahamarthadharmabhūtavṛttijñānasyaiva virodhitvā-bhyupagame jñānājñānayoḥ samānāśrayatvasya vaktavyatayā "ahamajñaḥ' iti pratītyanusāreṇa jīvāśrayatvapakṣa evāṅgīkṛtaḥ syāt, na brāhṛ-śabditacinmātrāśrayatvapakṣa ityādidraṣṭavyam | bhāṣye-prapañcasatyatvarūpājñānavirodhityasya prapañcasatyatvatatpratibhāsarūpājñāna-virodhītyarthaḥ, "prapañcasatyatvaṃ tatpratibhāsaśca vikṣeparūpājñānam' iti ṭīkāyāmuktatvāditi draṣṭavyam | ajñānaṃ hi jñānapratibandha-kamiti | na ca jñānanivatryasyājñānasya kathaṃ jñānapratibandhakatvamiti vācyam, caramavṛttinivatryasyājñānasya niratiśayānanda-svarūpātmasphuraṇapratibandhakatvasya tairabhyupetatvāditi draṣṭavyam | parābhyupagamādevamuktamiti | ata eva "anirvācyāvidyādvita-yasacivasya prabhavataḥ' iti prabandhādau vācaspatinoktam | tatra hrekā anādirbhāvarūpā avidyā devatādhikaraṇoktā; anyā cādhyā-sabhāṣya eva pradarśitā-ātmanyanātmādhyāsaṃ prastutya "tametamevaṃlakṣaṇamadhyāsaṃ paṇḍitā avidyeti manyante' iti | tathā (ayathā) vyākhyāne hetumāha-na hi sattayeti | sattāyā evābhāvena sattayā sadvitīyatvasyājñānarūpatvāsaṃbhavāt sadvitīyatvajñānamevājñāna- miti bhāvaḥ | sadvitīyatvaviśiṣṭabrāhṛgocarajñāna iti | sadvītīyatvajñānarūpe brāhṛjñāne nivṛtta ityarthaḥ | svarūpaṃ tu svānubhava-siddhamiti bhāṣyaṃ kecidevamavatārayanti-prapañcamithyātvaṃ śāstrapratipādyaṃ cet, tasyaiva śāstrapratipādyatayā brāhṛṇaḥ śāstrāt siddhaya-bhāvenāpramāṇikatvameva syādityatrāha-svarūpaṃ tu svānubhavasiddhamiti | ( tirodhānānupapattiḥ ) teṣāṃ tirodhiriti | atra "upasarge dhoḥ kiḥ' ityasyāpravṛttāvapi prayogabāhulyāt "kṛtyalyuṭo bahulam' iti bahulagraha- ṇāt samarthanīyam | jñānasyātmāsādhāraṇakārasyeti | idamupalakṣaṇam; pratyakatvāderityapi draṣṭavyam | tasyāsādhāraṇatvāsphura-ṇāditi | nanu-asādhāraṇadharmatvaṃ sādhāraṇadharmādvayāvṛttiḥ | sā ca nailyasya śaukalyavyāvṛttiriva pratyakatvādisvarūpābhinnaiva | tataśca pratyakatvādisvarūpe bhāsamāne'pi tadabhinnāyāḥ sādhāraṇadharmavyāvṛtterabhāsamānatvakathanaṃ paroktatirodhānaparyavasitameveti cet-na; pratyakatvādau sādhāraṇadharmābhedabhramadarśanena pratyakatvādigatāyāḥ sādhāraṇadharmavyāvṛtteḥ svarūparūpatve pramāṇābhāvāt | nailyādau tu śaukatyābhedabhramasya kadāpyabhāvena tatra tadvayāvṛtteḥ svarūparūpatvāt | tatrāpi śaukalyābhedabhramasattve svarūpātirikta-tadvayāvṛtteriṣṭatvāditi draṣṭavyam | asmadavasthāsthānīya iti | asmadabhimatasvaprakāśadharmabhūtajñānavikāsāvastāsthānīya ityarthaḥ | sadā svaprakāśa iti yāvat | svarūpanāśa eva tirodhānaṃ syādityarthaḥ iti | nanu-astu prakāśābhāva eva tirodhānam | na ca prakāśāprakāśayorvirodhaḥ, aprakāśasyāropitatayā'viruddhatvāt | "tvaduktamarthaṃ na jānāmi' ityādau śruta evārthe ajñātatvasyā-pyanubhūyamānatvācceti cet-na | adhiṣṭhānayāthātmye'vabhāsamāne aprakāśakalpanāyā apyanudayāt | vahnāvāropitasyāvahnitvasya vahnikāryāpratibandhakatvāt prakāśāropitasyā prakāśasya prakāśakāryāpratibandhakatvācca | "tvaduktamarthaṃ na jānāmi' ityādau sattā-vadhāraṇātmakajñānābhāvaviṣayatvena prakāśāprakāśavirodhasādhakatvābhāvāt | anyathā "ghaṭaḥ prakāśate, na prakāśate ca' ityanubhavā-pātāt | etena "nāsti, na prakāśate' iti viparītavyavahārayogyatvamevāvaraṇamiti nirastam , viparītavyavahāralakṣaṇāvaraṇakalpa- nāyā api bhāsamāne'dhiṣṭhāne asaṃbhavāt | ānandasvarūpasya bhāsamānatvena tadaṃśe āvaraṇasya vaktumaśakyatvācca | na cānavacchi-nnānandāprakāśādāvaraṇamastīti vācyam, ānande bhedābhāvena tadasphuraṇasya vaktumaśakyatvāt | na ca saṃsāradaśāyāmānande bhāsa-māne'pyanavacchedo na bhāsata iti vācyam, ānandasya mokṣakālīnasya sphuraṇe siddhe anavacchedāṃśasyāpuruṣārthatvāt tanmate saṃsāramukatyoraviśeṣaprasaṅgāt | na ca niratiśayānandāsphuraṇasphuraṇābhyāṃ saṃsāramukatyovirśeṣa iti vācyam, advaitimate vaiṣayikāna-ndasya brāhṛnandātiriktasyābhāvenotkarṣāpakarṣāyogāt | ānando bhāsate cet sa eva muktikālīnānanda iti saṃsāramokṣayorānandā-nubhave na vaiṣamyaṃ mṛṣāvādimate suvacam | na ca-yathā tvanmate jīvasvarūpānandasya, kaivalyadaśāyāmanubhūyamānasya ca svarūparūpa-tvenābhede'pi sa ānanda āvṛta eva tasyedānīmasattvavyavahārāt sātiśayānando bhātītyabhyupagamyate, evamihāpi syāditi vācyam-tatrānandasyaikatve'pi tasminnānande tīvratvamandatvādibhedo'sti, tataśca saṃsāradaśāyāmāna(nde ma?)ndānukūlyaṃ svarūpa-rūpajñānena bhāsate, tadgatatīvrānukūlyaṃ tu kaivalyadaśāyāṃ dharmabhūtajñānena bhāsata iti hrasmākaṃ prakriyā | na tu tīvrānukūlatvamapi svarūparūpaṃ svaprakāśamityasmābhirabhyupagamyate, yena doṣaḥ syāt | tasmāt tirodhānaṃ bhāsamānasvarūpe'nupapannamiti bhāvaḥ | (svarūpānupapattiḥ ) jñātṛtvādīnāṃ paramārthatayā hīti | anubhūternirāśrayatve jñāturabhāvādeva jñātṛtvādirapyaparamārtho bhavatītyarthaḥ | nanu "ni-rviṣayā nirāśrayā' ityetatparamatānuvādarūpam | na ca para eva svamatadūṣaṇāvakāśamabhilaṣan viśeṣaṇaṃ prayacchati, apitu svoktā-rthopayogitayaiva | prakṛte ca svābhimatamithāyātvāpayogitayā tasya viśeṣaṇasya sāphalyameva vaktumucitam | na tu paradūṣaṇāyetyasvara-sādāha-yadvā viṣayāśrayabhedānābhiti | asattvapratibhāsayoruktiriti | "nirviṣayā nirāśrayā' ityasattavoktiḥ, "anubhūtiḥ' iti tatpratibhāsoktiriti draṣṭavyam | kiṃ svarūpavyanirikteti | adhiṣṭhānabrāhṛsvarūpavyatiriktetyarthaḥ | anavacchinnadṛśidvayāna-bhyupagamāditi | anavacchinnādhiṣṭhānabhūtadṛśiṃsvarūpāpekṣayā atiriktāyā doṣabhūtāyā aparamārthabhūtāyā anavacchinnadṛśeranabhyu-pagamādityarthaḥ | anavacchinnapakṣe'pi samāneti | dṛśeravacchinnānavacchinnavikalpasya aparamārthaśiro'ntargatatayā aparamārthe sarvatra kalpakāntarāpekṣāyā aviśeṣādityarthaḥ | kālpanikaśabdasya kalpanaprayojanakatvabhrānti vyudasyati-aparamārthatvenetyartha iti | anubhūtereva doṣatvāditi | avidyākalpakadoṣatvādityarthaḥ | pravāhānāditvena parihmateti | "tadadhīnatvādarthavat' iti sūtre vāca-spatinā bījāṅkuranyāyopanyāsāditi bhāvaḥ | idaṃ tu svarūpānāditvasyāpyupalakṣaṇam | yathā niraṃśe'pyākāśe ghaṭastaṭastha eva tamupalakṣya ekadeśaṃ saṃpādya tena saṃbadhyate, tadvadavidyāpi taṭasyaiva cinmātramupalakṣya ekadeśarūpajīvaṃ saṃpādya teda saṃbadhyate, tadvada- vidyāpi taṭasthaiva cinmātramupalakṣya ekadeśarūpajīvaṃ saṃpādya tatrāvatiṣṭhata iti netaretarānayatvam | "svenaiva kalpite deśe vyogni yadvad ghaṭādikam | tathā jīvāśrayāvidyāṃ manyante jñānakovidāḥ ||' jīvājñānayoranāditve utpatijñaptyapratibandhāccānyonyāśrayo na doṣaḥ' iti jīvāśrayājñānavādivācaspatinā svarūpānāditva-syāpyabhyupetatvāditi draṣṭavyam | doṣasya svaparanirvāhakatveneti | nanvevaṃ parihāracāturvidhyāt parairanavasthā tredhāparihmateti pūrvo-ktivirodhaḥ iti cet-atra kecit-jīvājñānavādinā pravāhānāditvadurghaṭatvasvaparanirvāhakatvānāmevoktatvena svarūpānāditvasyā-nuktatvāt, brāhṛाjñānavādināpi pravāhānāditvasyānuktatvācca traividhyameveti vadanti | paramārthatvaprayukteti | paramārthe vastuni yā upapavirapekṣitā, sā paramārthatvaprayuktopapattirityarthaḥ | aparamārthatvaprayuktopapattīti | doṣā'pyaparamārthavastusāmagrīkoṭa¬nupraviṣṭa ityarthaḥ | apāramārthikasya vastunaḥ pāramārthikavastusāmagrīnirapekṣatve'pyapāramārthikavastusāmagrīsāpekṣatvamastyeva | svalpāsyena vipulaprāsādanigaraṇasya paramārthikaprasādanigaraṇahetunirapekṣatve'pyapāramārthikaprādādanigaraṇahetubhūtaindrajālikamantrauṣadhādisā-magrīsāpekṣatvadarśanāditi bhāvaḥ | adhiṣṭhānādhyastayoraikyaprasaṅga iti | svaparanirvāhakatvapakṣe tasminnevādhiṣṭhāne tadevādhyasta-mityāgatam | tataścādhiṣāṃnatvādhāyastatvayoḥ parasparavirodhābhāvāt savamapi svasvarūpa eva kalpitamiti vaktuṃ śakyatayā adhya-stādbhinnamadhiṣṭhānāntaraṃ nāpekṣaṇīyaṃ syāditi bhāvaḥ | ( anirvacanīyatvānupapattiḥ ) vyāptivirodhāditi cediti | sattvasyāsattvābhāvavyāptatvāditi bhāvaḥ | sadasadātmakatvaṃ dṛṣṭamiti | bhrāntibādhābhyāṃ sadasadātmakatayā pratipannatvāt tadeva svīkartumucitamityarthaḥ | athaÐsthatau sattvamasattvaṃ vā syāditi | vastusthithau paryālocya-mānāyāṃ sattvāsattvayoranyataradeva syādityarthaḥ | sadasadvilakṣaṇatvaṃ dṛṣṭamiti cediti | sanmātrarūpatve'pyugayarūpatvābhāvāditi bhāvaḥ | anyathākhyānādibhiriti | ādipadenākhyātiyathāthakhryātī vivakṣite | sattve satīti | sattve satyevetyarthaḥ | bhedāgraheṇa khyātibādhopapattiriti | na ca bhedāgrahasya khyātyupapādakatve'pi kathaṃ bādhopapādakatvamiti vācyam, "varṣakṛtaṃ durbhikṣam' itivadupapatteḥ | athavā bhedāgraheṇetyupalakṣaṇam-bhedāgraheṇa bhedagraheṇa ca khyātibādhopapattirityarthaḥ | tamarthamupapādayati-sata evetyādinā | purokatryagṛhītāsaṃsargabhedapratiyogitayānupasthitasyopasthitaḥ khyātiḥ | tatra gṛhītabhedapratiyogitayā tasya vastunaḥ pratītirbādha iti vadanti | ( pramāṇānupapattiḥ ) tadvivaraṇarūpatāmevopapādayati-ahamajña iti | ajñānasvarūpakītarnamiti | viṣayāvaraṇarūpakāryavinirmuktājñānasvarūpakītarnam-ajña iti;māmanyaṃ cetyatra tu viṣayāvaraṇakāryaviśiṣyājñānakīrtanamityarthaḥ | ata eva tivaraṇavyākhyāne tattvadīpane-"ahamajña ityajñānasya sāśrayatvam; māmanyaṃ ca na jānāmīti saviṣayatvaṃ pratīyate' ityuktam | "ahamajñaḥ' iti pratīta evājñānasvarūpe saviṣyatvarūpadharmāntaravaiśiṣṭayāvagāhitvena tadvivaraṇarūpatvamiti bhāvaḥ | kāryarūpājñāna-vyāvṛttiriti | "śrūyatāṃ cāpyavidyāyāḥ svarūpaṃ kuru(la)nandana | anātmanyātmabuddhiryā' ityādāvanātmanyātmabuddherapyavidyā'jñā-nādiśabdaprogaviṣayatayā tadvayāvṛttirityarthaḥ | vakṣyati cānātmanyātmabuddherapyajñānaśabdavācyatvam | sauṣuptikamamānamiti | suṣu-ptyanuvṛttamajñānamityarthaḥ | ahaṃbuddhirūpasya kāryajñānasya suṣuptyanuvṛttatvābhāvāt tadvayāvṛttirityarthaḥ | nanu "māmanyaṃ ca na jānāmi' ityanubhavaḥ suṣuptyanuvṛttājñāne na pramāṇīkartuṃ yogayaḥ, suṣuptāvahamarthasya tadanyasya vā viṣayasyollekhāsaṃbhavādityāśaṅkayāha-jāgari-tāvastāyāmiti | savikalpapratyakṣarūpasākṣiṇā ahamarthatadanyarūpaviṣayāvacchinnājñānānubhavo jāgraddaśāyām; tasyaivājñānasya nirviṣayatayānubhavaḥ suṣuptāvityarthaḥ | tataśca kāraṇājñānasya jāgraddaśāyām tattvaśuddhikāramate sarvātmanā apratītiriti na mantavyam, sākṣibhāsyasyājñānasyāujñātatvāsaṃbhavāt | na cājñānasya nirviṣayatvāvasthā na saṃbhavati; nirviṣayatvenājñānānubhavaśca na saṃbhava- tīti vācyam-suṣuptau pratyagātmamātraviṣayatayā'jñānasya bhāne doṣābhāvāt | nanu-jāgraddaśāyāṃ sākṣiṇaḥ "ghaṭaṃ na jānāmi' iti viṣayollekhitvavat suṣuptāvapi viṣayollekhitve ko doṣaḥ? na hi sākṣyullekhānullekhayorjāgaraṇājāgaraṇe upayujyete; ata eva - "sarvaṃ vastu jñātatayā ajñātatayā vā sākṣicaitanyasya sarvadā viṣaya eva' ityuktaṃ vivaraṇa iti cet,-satyam; jāgraddaśāyāṃ "ghaṭaṃ jānāmi, paṭaṃ jānāmi' iti viśiṣya viṣayaviśeṣolokhavat suṣuptidaśāyāṃ viṣayāṇāṃ viśiṣyollekhādarśanena tadanurodhena kasya- ciddhetoḥ kalpanīyatvāt | na kevalaṃ tattvaśuddhikāradibhirādhunikairuktam | saṃpradāye'pi tathaivetyāha-jāgaritāvastāyāmeveti | ajñānānubhavo'yamiti | "ahamajñaḥ; māmanyaṃ ca na jānāmi' ityayamajñānānubhava ityarthaḥ | nanu "na jānāmi' ityatrājñānamātra-manubhūyate, na tasya kāraṇatvamapi | tat kathaṃ kāraṇājñānaviṣayaṃ pratyakṣamityucyata ityāśaṅkayāha-na jānāmītyācchādakatayeti | kāryājñānasyācchādakatvābhāvāditi bhāvaḥ | bhāṣye-kāraṇājñānaviṣayaṃ pratyakṣaṃ tāvaditi | "ahamajñaḥ, māmanyaṃ ca na jānā'#ि ityaparokṣāvabhāsaḥ kāraṇājñānaviṣayaṃ pratyakṣamiti yojanā | tataśca pratyakṣamaparokṣāvabhāsa ityanayarrāna paunarukatyamiti dhyeyam | bhāṣye sa hi ṣaṣṭhapramāṇagocara iti | ṣaṣṭhapramāṇamātragocara ityarthaḥ | mātrapadena pratyakṣagocaratvaṃ niṣidhyate | pratyakṣāgocara ityarthaḥ | ata evottaratra "abhāvasya pratyakṣa- gocaratvābhāyupagame'pi' ityuktam | bhavatvayamapi ṣaṣṭhapramāṇaviṣaya iti | atra codayanti -"ayaṃ tu "ahaṃ sukhī' itivadaparokṣaḥ' ityatra bhāṣye "ayam' ityanenānubhavaḥ parāmṛśyate, na tu viṣayaḥ; "ahaṃ sukhī' itivaditītikaraṇāvamṛṣṭapratyakṣānubhavasya dṛṣṭāntīkaraṇāt | na hi 'sukhā-divat' ityuktam | kiṃcābhāvaḥ pratyakṣāyogyaḥ | idaṃ tu jñānaṃ pratyakṣarūpam | ato nānayorviṣayaviṣayibhāvaḥ saṃbhavatītyasyārthasyaiva pratipādayitumucitatvāt "ayam' iti jñānaparāmarśa evocitaḥ, na viṣayaparāmarśaḥ | tataśca "bhavatvayamapyanubhavaḥ ṣaṣṭhapramāṇajanyaḥ' ityevāvatārikayā bhavitavyamiti-tanna, upāyasyopāyāntarādūṣakatvāt | parokṣapramāṇaviṣayaḥ prāgabhāva iti | parokṣaikaviṣaya ityarthaḥ | tataśca parokṣapramāṇaviṣayasya vahnayāderaparokṣatvasyāpi darśanāt nedaṃ yuktamiti śaṅkāyā nāvakāśaḥ | bhāvagrāhakapramāṇe- neti | pratyakṣasya saṃnikṛṣṭārthamātragrāhitayā saṃyogādilakṣaṇasya pañcavidhasya saṃnikarṣasya bhāveṣveva saṃbhavena bhāvagrahaṇaikaśīlasyāpi pratyakṣasya viśeṣaṇatālakṣaṇasaṃnikarṣāntaraparikalpanenābhāvagrāhakatvābhyupagame'pīti bhāvaḥ | tataśca-bhāṣye "pratyakṣatvābhyupagame'pi' iti spaṣṭamarthe pratīyamāne, "bhāvagrāhakapramāṇenābhāvasya vedyatvābhyupagame'pi ityavatārikāyāṃ na sāmañjasyam; kiṃ ca bhāvagrāhiṇāṃ śabdānumānādīnāmabhāvagrāhitvasya sarvasiddhatvācceti codyasya nāvakāśaḥ | grāhakābhāvānna tadabhāvapratītirityartha iti | grahaṇakāraṇībhūtādhikaraṇapratiyogijñānābhāvādabhāvajñānaṃ notpattumarhatī-tyarthaḥ; na tu grāhakasyābhāvājñānasyetyarthaḥ, uttaratra "etaduktaṃ bhavati' iti bhāṣye tathaiva vivaraṇadarśanāt | na ca grāhakaśabdasya grahaṇajanakapratiyogyadhikaraṇajñānaparatve abhāvaviṣayakajñānasya grāhakatvādityavyavahitaśaṅkāyā anutthānamiti vācyam, āśa-yānabhijñasya tathā codyasaṃbhavāt | kecittu grāhakābhāvātuabhāvagrāhakasya jñānasyābhāvāt; na tadabhāvapratītiḥuna tadabhāvo- llekha ityarthaḥ, "etaduktaṃ bhavati' ityetasya kathaṃcidupapādakatvamātratvenāpyupapatteriti vadanti | jñānaprāgabhāvasya grāhratva iti | atra prāgityetadavivakṣitam; jñānābhāvasya grāhratva ityarthaḥ | itarathā prāgabhāvasya yāvajjñānapratiyogikasyāsaṃbhavena vyakti-viśeṣapratiyogikasyaiva vaktavyatayā tatra virodhābhāvāditi draṣṭavyam | abhāvadharmitayātmano jñānamastīti vaktavyamiti | abhā-vadharmitvādātmanastajjñānamastīti vaktavyamityarthaḥ; na tu dharmitvena prakāreṇa jñānamiti bhramitavyam, tena rūpeṇa tajjñānasyāhetu- tvāt | dharmitayā pratiyogitayāvagatirasti na veti bhāṣyasyāpyayamevārthaḥ | asmin pakṣa iti | pratyakṣāgocaratvapakṣābhāyupagama ityarthaḥ | tataścānumeyatvamātreṇa kathamaparokṣatvavirodhaḥ, vahnayādāvubhayadarśanāditi śaṅkā parāstā veditavyā | ghaṭācchādakamajñānaṃ hi ghaṭajñāne na virudhyata iti | ayamarthaḥ-ghaṭajñāne sati ghaṭācchādakamajñānaṃ na hi virudhyate; ghaṭā-jñānaviṣayajñānadharmijñānābhyāṃ ca na virudhyate, bhāvābhāvarūpatvābhāvāt ; ubhayorapi bhāvarūpatvādityarthaḥ | bhāṣyasvārasyāt, "bhāvarūpājñānapratyakṣavāde tu satyapyāśrayapratiyogijñāne jñānābhāvasyeva bhāvāntarasyāpi nānupapattirniyantuṃ śakyate' iti puro-vādipañcapādikāvivaraṇagranthānusārāccokta evārthaḥ | yathāśrutārthagrahaṇe sākṣāddhaṭaviṣayajñānasyaiva "ghaṭaṃ na jānāmi' iti jñānaviṣa-yatvaprasaṅgena jñānāsiddhiprasaṅgāt | vastuyāthātmyajñānanivatryamiti | ubhayorbhāvarūpatva'pi tejastimirayoriva virodhaḥ siddha iti bhāvaḥ | bhāṣye-sākṣicaitanyaṃ na vastuyāthātmyaviṣayamiti | sākṣicaitanyaṃ vastuyāthātmyaviṣayakapramāṇajñānaṃ na bhavatītyarthaḥ; pramāṇajñānasyaivājñānanivartakatvāt | anyathetyasyājñānaviṣayamiti saṃnihitaviṣayatvasaṃbhave'pi viprakṛṣṭavastuyāthātmyaviṣayatvāna-bhyupagamapratipādakatvamayuktamityasvarasādāha - ajñānaviṣayatvābhāve veti | na hi rajatajñāneneti | sādhakasya bādhakatvāyogādi-tyarthaḥ | bhāṣye-nanu cedaṃ bhāvarūpamapyajñānamiti | atra codayanti-"nanvajñānasya vyāvartako viṣayaḥ kathaṃ sākṣicaitanyenāvabhāsyate? pramāṇayattatvādviṣayasiddheriti | ucyate-sarvaṃ vastu jñātatayā'jñātatayā vā sākṣicaitanyasya viṣaya eva; tatra jñātatayā viṣayaḥ pramā-ṇavyavadhānamapekṣate, anyastu sāmānyākāreṇa viśeṣākāreṇa vā ajñānavyāvartakatayā sadā bhāsyate' iti pañcapādikavivaraṇa-granthānuvādarūpamidaṃ vācyam | tasya cāyamarthaḥ-kathaṃ "māmanyaṃ ca na jānāmi; tvaduktamarthaṃ saṃkhyāṃ vā śāstrārthaṃ vā na jānāmi' iti viṣayāvacchinnamajñānaṃ sākṣibhāsyaṃ syāt? ajñānāvacchedakasya viṣayasya sākṣiṇā bhānāsaṃbhavāt; sākṣiṇo bahirviṣaye naiyāyikamate manasa iva svātantr#ाsaṃbhavāt | itarathā pramāṇāntaravaiyathryaprasaṅgāt | tataścājñānāvacchedakasya ghaṭādeḥ pramāṇata eva siddhireṣṭavyā | pramāṇajñānaṃ cājñānavirodhi; na tu sākṣivadajñānasādhakam, yenājñānaṃ na virundhyāt | tataścājñānānubhavo na saṃbhavatīti śaṅkābhiprāyaḥ | svato manogrāhratvābhāve'pi paramāṇoḥ,"jñātaḥ paramāṇuḥ' iti jñātatayā manovedyatvavat tattadākāravṛttyanupahitena paramāṇoḥ, "jñātaḥ paramāṇuḥ' iti jñātatayā manovedyatvavat tattadākāravṛttyanupahitena kevalena sākṣiṇā svato grahaṇāyogyamapi vastu jñātatvājñātatvānyatarākāreṇa sadā bhāsyata eva | iyāṃstu viśeṣaḥ-vastuno jñātatayā bhāde pramāṇavyavadhānāpekṣā, jñātatāyāḥ pramāṇotpādyatvāt | ajñātatāyāstu svataḥsiddhatvādajñātatayā bhona na pramāṇavyavadhānāpekṣā | tataśca sarvamapi vastu pramāṇāprasara-ṇadaśāyāmajñātatayā bhāsata eveti na viṣayabhānārthaṃ pramāṇāpekṣā, yenājñānasya virodhaḥ syāt | sākṣirūpaṃ ca ghaṭādiviṣayajñānaṃ nājñānavirodhi, sādhakatayā tasya bādhakatvābhāvāditi prāgevoktatvāditi parihārābhiprāyaḥ | evameva hīdaṃ vākyaṃ vyākhyātaṃ tattva-dīpanakṛtā | iha tu kathaṃ tadvihāyānyathānūdyata iti | tatrāyaṃ parihāraḥ-satyaṃ vivaraṇavākyaṃ tattvadīpanakṛtā tathā vyākhyātam | tathāpi jaḍasyājñānaviṣayatvamanabhyupagacchato vivaraṇakārasya mate pratyagarthāvacchimevājñānamabhūyata ityeva vaktavyam, na tu ghaṭādiviṣayam | tataśca śaṅkāparihārau pratyagarthaviṣayāveva vaktavyāvityabhipretya bhagavatā bhāṣyakṛtā tadanusāreṇa śaṅkāparihāragranthau yojanī#ा#ṃvityabhipretya tathānūditamiti draṣṭavyam | ( bhāvarūpājñānānumānavicāraḥ ) upapāditākāraviśiṣṭamiti | pratyakṣeṇa nyāyānugṛhītenājñānasya bhāvarūpatvaṃ "na jānāmi' ityanenātmāśrayatvaṃ ca siddha- miti pūrvamuktatvena svaprāgabhāvyatiriktatvasvadeśagatatvayoḥ siddhatvāditi bhāvaḥ | na hi tamo dīpagatamiti | dīpasyaiva prabhāśraya- tvāt prabhādeśasya prabhāśrayatvaṃ nāsti, "prabhādeśaḥ' itivat "prabhāśrayaḥ' iti vyavahārābhāvāditi bhāvaḥ | vedyagatavittyabhivyakti-prāgabhāva iti | vedyagatavittirviṣayādhiṣṭhānacaitanyam, tanniṣṭhābhivyaktiprāgabhāva ityarthaḥ | "vedyagataṃ caitanyamabhivyaktaṃ bhavati' ityu-ttaragranthānusārādayamevārthaḥ | anulomavyāvṛttiriti | atra svaprāgabhāvaṃ svotpādakādṛṣṭaṃ viṣayagatāmajñātatāṃ ca vyudasituṃ krameṇa viśeṣaṇānītyapi vadanti | itmutpattyanupapattiriti | dīpanirvāpaṇasamasamayasaudhodaravyāpisaṃtamasotpattikāraṇaṃ durnirūpamityapyanupapattiranusandheyā | nimīlane nīlapratibhāsavaditi | ayaṃ bhāvaḥ-asti tāvānnimīlitanetrasya, "nīlaṃ tamaḥ' iti pratītiḥ | sā tu na pramā, bādhi-taviṣayatvāt | tathāhi-kimatra bāhraṃ tamaḥ pratīyate, utāntaram? nādya|, bahalālokavitate deśe bāhrasyāndhakārasyābhāvāt | na dvitīyaḥ, bahiḥprasaraṇaśīlānāṃ nāyanaraśmīnāmāntaratamogrāhakatvābhāvāt | itarathā nayanāntaḥsthāñjanagrahaṇaprasaṅgāt | tasmā-dbhrāntireveti | nīlapratibhānaṃ bādhitaviṣayamiti | yadyapi vivaraṇādau pihitakarṇapuṭasyāntaraśabdopalambhavat nimīlitanetra-syāntarmukhairnocanari#ाmabhirāntaraṃ tamo gṛhrata iti "nīlaṃ tamaḥ' iti pratītergolakāntarvatirtamoviṣayatayā pramātvamevopapāditam | atastathaivānuvādo yuktaḥ-tathāpi tasya lokaviruddhatvāt bhramatvamabhyupagamyeha parihārāntaramupanyastamiti draṣṭavyam | rūpolabindha-velāyāmiti | sajātīyaghaṭādirūpopalabdhivelāyāmityarthaḥ | kāraṇanirūpaṇāyāpahnavamarhatīti | prayojanārthe caturthī | prayojanaṃ ca nivatryamānatayā, "maśakebhyo dhūmaḥ' itivat | kāraṇanirūpaṇābhāvāyāpahnavamarhatītyarthaḥ | kāraṇanirūpaṇaṃ prasajyeteti bhayā- dityarthaḥ | svacchadravyatvāditi | prabhāvāt svacchadravyaviśeṃṣatvāt sparśānupalambha ityarthaḥ | ( avidyāpratyakṣanirāsaḥ ) pratipannaśabdena bhāsanamucyata iti | na tu viṣayatvaparyantam | tathāhi sati pratyagarthasya pratipannatvakathanaṃ vyāhataṃ syā- diti bhāvaḥ | abhāvapratiyogibhūtāviśadajñānaviṣayatvamiti | atra codayanti-"āśrayapratiyogijñānaṃ tvaviśadasvarūpaṃviṣayam' iti bhāṣyasya hrayamarthaḥ-yadyapi "ahaṃ māṃ na jānāmi' ityatrāśrayajñānaṃ pratyagarthaviṣayam, tathā pratiyogijñānamapi jñānaviṣayatayā pratyagarthaviṣayakam-tathāpi na taddvayamapi viśadapratyagarthaviṣayakaṃ, pratyagarthāṃśe tayoraviśadatvāt | tataśca māṃ na jānāmiuyathā viśadaṃ bhavati tathā na jānāmi ityarthaḥ | madarthaviṣayakāvadhāraṇātmakasākṣātkārarūpajñānaṃ nāstīti paryavasito'rthaḥ | tataścābhāva-pratiyogibhūtajñānasya vaiśadyaṃ vidyamānasya pratiyogiviṣayakhamāśrasyāvaiśadyaṃ cāvirodhasiddhaye samarthanīyam | tadvihāya turagārūḍhasya turagavismaraṇanyāyena pratiyogibhūtajñānasyāvaiśadyaṃ kathaṃ samathryata iti | atra brāूmaḥ-satyaṃ pratiyogibhūtajñānasya vaiśadyameva samarthanīyam | tathāni bhāṣye "āśrayapratiyogijñānaṃ tvaviśadasvarūpaviṣayam' ityukteḥ sākṣādviṣayapratiyogibhūtajñāna evāviśadatvaṃ samarthanīya-mityatyabhipretya tadupapādanāyāyaṃ saṃrambhaḥ kṛtaḥ | svaviṣayaṃ nivartakajñānamiti | svaviṣayaṃ nivartakajñānaṃ kamar | idānīṃ jñānaṃ kartṛ | svaśabdena pratiyogiviṣayakaṃ jñānamucyate | nivartakajñānaṃ pratiyogibhūtajñānamityarthaḥ | vidyamānaṃ hi svāśrayamiti | svavṛttivartamāna- syāparokṣatvādityarthaḥ | vartamānarmāparakīyaṃ na pratyakṣam | svīyamapyatītādikaṃ na pratyakṣam | svīyamapyatītādikaṃ na pratyakṣam | sva-vṛttivartamānaṃ ca yajjñānaṃ tadeva viśadamityarthaḥ | tataśca svarūpato viṣayataścedānīmabhāvapratiyogibhūtaṃ jñānamaviśadamiti paryavasito- 'rthaḥ | anyathā pramāṇajñānanivatryājñāneti | pramāṇajñānābhāvānabhyupagame pramāṇajñānasya sattvaprasaṅgena tannivatryamajñānaṃ kathamanu- bhūyata? pramāṇajñānasya virodhinaḥ sattvādityarthaḥ | tatrāyaṃ parihāra iti | nanu "viśadatadarthapratītirnāsti' iti bhāṣya evāsyāḥ śaṅkāyāḥ parihmatatvāt kimiti ṭīkāyāṃ parihārāntaramupanyasyata iti cet-na; viśadatadarthapratipattiniṣedhe viśadapratipatteḥ smara-ṇāvaśyaṃbhāvena smṛtyārūḍhāyā api viśadapratipatteḥ sattvamapekṣitamiti hi śaṅkābhiprāyaḥ; tatra ca yathāśrutabhāṣyeṇa parihārāsaṃ- bhavāt parihārantaraṃ ṭīkāyāmārabdhamityadoṣaḥ | yadyapi bhānasattve bhāsamānasattvamapekṣitamiti śaṅkā mandā, athāpi sā mandaviṣa-nyāyena parihartavyeti parihāra upanyasta iti draṣṭavyam | merusākṣātkāraḥ kathaṃ niṣidhyata iti | yadyapi svasya merusākṣātkārabhāve- 'pi parakīyamerusākṣātkārasya purāṇādināvagatasya svātmani niṣedhe nānupapattiḥ, tathāpi svīyamerusākṣātkāraniṣedhasthale svī-yamerusākṣātkārasyāprasiddhatvāditi śaṅkābhiprāyāt | ihāṃdṛṣṭacatvaradviradeneti | catvarīyo dviradaścatvaradviradaḥ | nañarthapratiyogya-vacchinnatayaiveti | yadyapyabhāvasyeva bhāvarūpājñānāsyāpi virodhitayā nañarthatvamaviśiṣṭam-tathāpyabhāvatvapakṣe abhāvasya pratiyo-gyavacchinnatvena bhānaniyamavat bhāvatvapakṣe jñānāvirodhitvenaiva pratitiniyamābhāvā(#ाdi)iti bhāvaḥ | abhāvasya nañarthatvasaṃbhavā- diti | "bhāvarūpājñānavādinā jñānābhāvatvasya sarvātmanā'nabhyupagame'pi' iti śeṣaḥ | svarūpāvacchinnājñānapratītāviti | pratya-garthājñānapratītāvityarthaḥ | svarūpabhūtajñānādanyatayā tatsiddheriti | yadyapi pramāṇajñānādanyatayā tatsiddhāvapi na nivatryanivarta-kavirodhaḥ, antato gatvā pramāṇajñānaviruddhatayā tatsiddhāvapi na nivatryanivartakavirodhaḥ | na hi pramāṇajñānaviruddhamityullikhya-mānatvamātreṇa virodhipramāṇajñānamāvirbhūtamupasthitaṃ syāt, yena virodho bhavet | na hi "tejoviruddo'ndhakāraḥ' ityullekhamātreṇā-ndhakārasya tejasā nivṛttirbhavati | iyaṃ ca śaṅkāpiśācī "smṛteḥ smaryamāṇasamakālavartitvaniyamābhāvāt' iti pūrvameva pratikṣiptā ca | tataśca kiṃ vaiṣamyamabhipretya "svarūpajñānādanyatayā pratītirastu, na tu pramāṇajñānāvirodhitayā' ityupanyasyate iti cet | atra brāूmaḥ-pramāṇajñānāsya tadānīmasattve pramāṇajñānaviruddhatayā'jñānasyollekhaḥ sākṣiṇā na yuktaḥ, jñātatvājñātatvoparāgābhāve sākṣiṇaḥ svādhyastavidyamānamātragrāhitvāt | tathāca pramāṇajñānasya sākṣiṇollekhamabhyupagacchatā pramāṇajñānasya sattvamabhyupaganta-vyamiti | na hi svarūpabhūtaṃ jñānaṃ sāśrayaṃ saviṣayaṃ ceti | yadyapi svarūpajñānasyājñānādibhāsakasya saviṣayatvamasti, tathāpi sāśrayatvābhāvena dvitvāvacchinnābhāvamabhyupetya tathoktamiti draṣṭavyam | yadvā "māmakaṃ na jānāmi' iti pratyagarthakarmakatvasya jñāne pratīte svarūpajñānasya svavṛttitvavirodhena pratyagarthaviṣayatvābhāvamabhipretya svarūpajñānasya saviṣayatvābhāvakathanamiti draṣṭavyam | nanu "māmahaṃ na jānāmi' ityatra na nañarthapratiyogini jñāne sāśrayatvasaviṣayatvapratītiḥ, yenāyaṃ doṣaḥ syāt | apitu nañartha evājñāna ityāśaṅkaya tatrāpi pratyagarthaviṣayatvaṃ tadāvaraṇatvam; tacca tadviṣayakajñānapratibandhakatvamiti ghaṭṭakuṭīprabhātavṛttānta ityāha - sva- rūpaṃ kimāśrayatayetyādinā | svasmādanyena kenāpīti | svarūpabhūtajñānānyamātrārthakatvasya pareṇoktatayā tadanyena yena kenāpya-śritatvamātraṃ sidhyediti bhāvaḥ | pramāṇajñānapratītyavaśyaṃbhāvādīti | tatpratītau pratyetavyasya pramāṇajñānasya sattvamāvaśyakamiti bhāvaḥ pūrvokto draṣṭavyaḥ | pratīyate ceti vyākhyeyaṃ padam | na tūbhayābhyupagata ityuktamiti | na tūbhayābhyupeta eka ityuktamityarthaḥ | "ubhayābhyupeto jñānaprāgabhāva eva "ahamajño māmanyaṃ ca na jānāmi' ityanubhūyata ityabhyupagantavyam' iti bhāṣya uktatayā na tadapalāpaścodanīyaḥ | na tu bhramavelāyāmapi vidyamānamiti | yadyapi svānubhavaikasvabhāvatvasyāpi bhramavelāyāṃ vidyāmānatvamastyeva, anyathā tena hetunā ajñānānubhavapratikṣepāyogāt-tathāpi tādṛśasya svānubhavaikasvabhāvatvasya bhramavelāyāṃ vidyamānatvaṃ na parābhyupagatam, ajñānānubhavasvabhāvatvasyāpyabhyupetatvāditi viśeṣaḥ | naitadityādinā dūṣayatīti | nanu-siddhānte'pi "parābhidhyānāttu tirohitam' ityādi kathamanupapādanīyam? atirohi-tāpahatapāṣmatvādyavasthasya puṇyāpuṇyarūpaparamātmasaṃkalpena tirodhānaṃ na saṃbhavatyeva, prakṛtyātmatvasvatantrātmatvabhramaśūnyāvasthāyāṃ karmaṇo'prasakteḥ | atastirodhānānantaraṃ parābhidhyānasya labdhasattākatvam, tasmiśca sati tirodhānamityanyonyāśraya iti cet-na | karmatirodhānayorbījāṅkuranyāyena pravāhānāditayā'doṣāt | tanmate avidyāyā ekatvābhyupagamena pravāhānāditvānabhyupagamāditi bhāvaḥ | yaugapadyapakṣa iti | yadyapi hetvantareṇa tiraskṛtamiti pakṣo na yaugapadyapakṣaḥ, tasya dūṣitatvāt-tathāpi anavasthā cetyatra caśabdaḥ pūrvoktayaugapadyapakṣe'nubhavapūrvakastiraskāraḥ, tiraskārapūvarko'nubhava iti pakṣadvayoktadūṣaṇadvayamapi sūcayatīti bhāvaḥ | jñānānivatryadūṣaṇadvasyāpīti | idaṃ ca tiraskārakahetvantarasyānanubhūyamānasyaiva kācādivattiraskārakatvamityabhipretyoktam | yadā tu tadapi hetvantaraṃ hetvantaratiraskṛtenānubhūtameva tiraskārotītyabhyupagamyate tadānavasyaiveti draṣṭavyam | anumatipradāne (matapradarśane) vartata iti | pakṣantaraparigraha ityarthaḥ | yaḥ sāṃśaḥ saviśeṣaḥ ityādeḥ ajñānakāryaṃ na saṃbhavatītyantasya bhāṣyasyāyamarthaḥ- aviśadaprakāśatvaṃ hi aviśadatvaviśiṣṭaṃ prakāśatvam | aviśadatvaṃ cāprakāśamānatvam | aprakāśamānatvaṃ ca dharmadvārā dharmigatam | prakāśamānatvaṃ ca sākṣāddharmigatam | tataścāprakāśamānadharmakatve sati prakāśamānatva-maviśadaprakāśatvamityevāvagantavyam | na tvaviśadatvaprakāśamānatvayoḥ sākṣādekaniṣṭhatvam, virodhāt | ya ākāro'viśadaḥ, tatra prakāśamānatvasyābhāvenāviśadaprakāśamānatvābhāvāt | yaśca prakāśamānaḥ, tatrāviśadatvalakṣaṇāprakāśamānatvābhāvāt | tataścāviśadatvalakṣaṇamaprakāśamanitvaṃ dharmadvārakam, prakāśamānatvamadvārakamityevābhyupagantavyam | tataśca "nirdharmake brāhṛṇyaviśa-daprakāśamānatvaṃ na saṃbhavati' iti ṭīkāgranthasyāpyatraiva tātparyam | viśadasvarūpaṃ prāgasti na veti vikalpe viśadasvarūpasya prāga-sattve viśadasvarūpasyāgantukatvenānityatvaprasaṅga evāpādanīyaḥ | na mokṣasya, vyadhikaraṇatvāt | kiṃ ca mokṣasyāvidyānivṛtti-rūpatvenābhāvarūpatayā kāryatve'pi nānityatvāpādanaṃ yuktamityāśaṅkaya mokṣasyetyetadvayācaṣṭe-muktasvarūpasyeti | vaiśadyaṃ ca bhāvarūpamiti | viśadasvarūpaṃ ca bhāvarūpamityarthaḥ | tadanavabhāse'jñānānubhavāyogāditi | pramāṇajñānānavabhāse tadanyatvānājñānānubhavāyogāt pramāṇajñānasyāvabhāso'pe- kṣitaḥ tataścāvabhāsyamānasya pramāṇajñānasyāpi pūrvoktarītyā sattvamapekṣitamiti tadanyarūpamajñānaṃ kathamavabhāsetetyarthaḥ | nirvi- kalpakena vā savikalpakena veti | nityena vā, anityena vetyarthaḥ | nirvikalpakasavikalpakaśabdayoniṣprakārakasaprakārakaparatve paramate'jñānāntaḥkaraṇatadvarmādibhāsakasākṣicaitanyasvarūpasya niṣprakārakatvābhāvāt akhaṇḍārthavākyajanyasya vṛttirūpajñānasya niṣprakārakatvadarśanena vṛttijñānasya saprakārakatvaniyamābhāvacca nirvikalpakasavikalpakaśabdābhyāṃ sākṣisvarūpacaitanyavṛttijñāna- parigrahaṃ siddhavatkṛtya dūṣaṇānupapatteḥ nityānityajñāne eva nirvikalpakasavikalpakaśabdābhyāṃ vivakṣite ityeva yuktamiti draṣṭavyam | avidyānumānanirāsaḥ bhāṣye - hetoranaikāntyamiti | aprakāśitārthaprakāśatvarūpaliṅgajanyāyāḥ svaprāgabhāvetyādisādhyaviṣayakānumite-rapyaprakāśitārthaprakāśakatvaṃ svīkartavyam, itarathā tasyāḥ prakāśitaprakāśakatvamaprakāśakatvaṃ vā syāt tataścā tasyābanumitau hetusattvādanumitiviṣayībhūtājñānāvārakājñānānabhyupagamena svaviṣayāvaraṇapūrvakatvalakṣaṇasādhyābhāvena hetoranaikāntyamityarthaḥ | yadyapi paraiḥ parokṣasthalamātra eva vṛttinirgamābhavinājñānānivartakatvasyābhyupagamena parokṣavṛttimātre vyabhicāraḥ suvacaḥ, tathāpi parokṣasthale viṣayāvacchinnacaitanyasthājñānānivṛtāvapi pramātṛgatājñānanivṛtterabhyupetatvāt parokṣajñānamātre vyabhicāro nodbhāvita iti vadanti | kecittu idamupalakṣaṇaṃ parokṣajñānamātrasyeti manyante | atra jaḍaviṣayakajñānamātre vyabhicāraśca bodhyaḥ | jaḍāvārakā-jñānābhāvāt, jaḍasyāprasaktaprakāśakatvena parairāvaraṇānabhyupagamāt | na ca jaḍāvacchinnacaitanyāvārakamajñānaṃ saṃbhavatīti vācyam, ghaṭaviṣayakajñānasya ghaṭāvacchncaitanyāvārakājñānanivartakatvasya bhinnaviṣayatvenāsaṃbhavāt | na ca "sarvapratyayavedye ca brāhṛrūpe vyava-sthite' ityuktarītyā ghaṭādijñānamapi tadavacchnnacaitanyaviṣayamiti vācyam, "na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpamasya na cakṣuṣā paśyati kaśca- nainam' ityādiśrutivirodhāt | tathā hi sati "ghaṭo'sti' iti jñāne sadrūpabrāhṛsphuraṇena brāhṛsākṣātkārādavidyānivṛttiprasaṅgaḥ | na ca tasya brāhṛmātraviṣayakatvābhāvānnājñānanivartakatvamiti vācyam, "daṇḍī devadattaḥ' iti viśiṣṭajñānasya viśeṣyājñānanivarta-katvānāpatteritatyādi dūṣaṇaṃ draṣṭavyam | tasya pramāṇajñānasyāprakāśitārthaprakāśakatvāt ityasyānantaraṃ "tasya hetoḥ' iti śeṣaḥ pūraṇīyaḥ | ataḥ svaviṣayāvaraṇājñānāntarasādhanatve satītyasya nānvayānupapattiriti draṣṭavyam | tadvirodhādeva na hetoranaikāntya-miti | na cāsalliṅgajanyāya apyanumiterviṣayābādhena pramātvasaṃbhavānna virodha iti vācyam, asalliṅgasya pramāyāmasāmathryāt | vahnimatparvate vyabhicāriliṅgajanyānumiteraparvatīyavahniviṣayatayā vā parvatasthāpāṣāṇādau vahnitvaviṣayatayā vā bhramatvāvaśyaṃbhā- vāt, liṅgopahitalaiṅgibhānena bhramatvāvaśyaṃbhāvācceti bhāvaḥ | tatra vṛttyabhāvāditi | aprakāśikārthaprakāśakatvasyābādhyavyava-hārānuguṇyarūpapramātvaparyavasitasya tatrānumitāvabhāvāditi bhāvaḥ | ajñānānumiteḥ pramātve prakāśitārthaprakāśakatvasya vyabhicā-ritvāvaśyaṃbhāvena vyabhicārihetoḥ pramājanakatvavirodhaḥ, apramātve pramātvarūpahetovyabhicāritvena salliṅgatvāvaśyaṃbhāvena tasyā- pramājanakatvavirodha ityabhiprāyeṇa pariharati - ucyata ityādinā | anyatarābhāve'pi sādhyasiddhayabhāvāditi | nanu jñānasauṣṭhava-mātreṇāpi sādhyaṃ sidhyatīti cet | satyam | tadapi hetvanaikāntyena sidhyatītyatra tātparyāt | abhāvādvivecanamātraṃ kriyata iti | na cābhāvavivekasyāprakāśitasya prakāśakatayā vyabhicārastadavastha iti vācyam, abhāvavivekāvārakājñānasattvena tannivartakatva-syānumitau saṃbhavena vyabhicārābhāvāt | ahamarthadharmabhūteti | dharmabhūtajñānabhinnenetyarthaḥ | ajñānasiddhāvanumānaprāmāṇyamiti | uktīrītyā asyābhāvavivecanumititvena vyabhicārābhāvāditi bhāvaḥ | bhāvarūpājñānasiddhiriti | bhāvarūpatayā'jñānasiddhiri- tyarthaḥ | jñāturapi tatkalpitatvāditi | tataścājñānakalpitāhamarthadharmabhūtajñānasyāgantukasyānādyajñānabhāsakatvāsaṃbhavena | anādya-jñānabhāsakaṃ nityaṃ sākṣicaitanyamabhyupeyamiti bhāvaḥ | taduttīrṇasākṣicaitanyeneti nanūttīrṇacaitanyasiddhau bhāvarūpājñānasiddhirnāpe- kṣitā | sākṣisiddhestadekopāyatvābhāvāt, dhārāvāhikajñānasukhādibhāsakatvonāpi siddhisaṃbhavāt | kiṃca "māmanyaṃ ca na jānāmi' iti sākṣicaitanyenājñānasiddhau sākṣiṇo'hamarthottīṇatrvasiddhirapi nopajīvyā | na hi "ayaṃ ghaṭaḥ' iti jñānena ghaṭasiddhau ghaṭajñā- nasya dehāntaḥkaraṇātmadharmatvādiviveko'pekṣita iti cet-satyam | tasyāḥ praṇāḍa¬ api parairupanyastatvāttadrītimanusṛtyānyonyā- yaśraya upanyasta iti draṣṭavyam | bhāṣye-satyapi dīpa iti | jñānamanutpādya viṣayaprakāśakatvāyogādityarthaḥ | tataśca jñānena saha-tasyaprakāśakatvamastīti śaṅkā nirastā | asiddhiḥ phalati#ेti | jñānasyaiva hi sākṣāt prakāśakatvamiti tasyārtha iti bhāvaḥ | indriyāṇāmityanena tṛtīyapakṣa iti | "tarhīndriyāṇāmapyupakārakatvena teṣāmapyaprakāśitārthaprakāśakatvamaṅgīkaraṇīyam' iti grantheneti bhramitavyam, etasya hetvabhāvasamarthanaparasya tadviruddhānaikāntyasamarthanābhiprāyānupapatteḥ | "nāsmābhijrñānatulyaprakāśa-katvābhyupagamena' ityetatparyantabhāṣyagranthasya sākṣātprakāśakatvarūpapakṣavyudāsakatvena pakṣāntarāpratikṣepakatvāt | nanu yadi sarvatra jñānasyaiva prakāśakatvam, tarhīndriyasya prakāśakatvaṃ na syādityāśaṅkayeṣyāpattyā pariharati bhāṣye-indriyāṇāmapi jñānotpatti-hetutvameveti | mātracārthaparicchedavyudāsa iti | atra "pramāṇe dvayasajghnañamātracaḥ' iti mātracpratyayaḥ pramāṇārthaḥ | virodhini-rasanaparyantatvarūpaṃ prakāśakatvaṃ na saṃpratipannamityarthaḥ | nanu "kṣīramātraṃ piba' ityatrevottarapadatvaniyatavyavacchedārthakaṃ mātrapadam | tathā hi sati, "virodhinirasanamātraṃ na saṃpratipannam' ityukte "itarasahitaṃ tu saṃpratipannam' iti pratīyeta | ato yathokta evārthaḥ | taddhi sādhyaṃ na saṃpratipannamiti | tataśca bhāṣye saṃpratipannamiti śeṣaḥ pūraṇīya iti bhāvaḥ | nanvapakāśitārthaprakāśakatvahetau vika- lpena dūṣite'pi indriyādivyabhicāravāraṇārthaṃ bhāsamānatvaviśeśitatayā pūrvamupanyasto hetunar dūṣita ityāśaṅkaya viśeṣyadūṣaṇādeva viśiṣṭo'pi dūṣita ityāha-bhāsamānatve satyaprakāśitārthaprakāśakatvāditi hetau viśeṣite'pīti | anumāne pakṣasyobhayasiddhatvasyāpekṣitatvānnedamanumānarūpam, apitu pratikūlatarkarūpamityabhiprayannāha - athāsyānu-mānasyeti | prayogaśabdasyānumāna eva prayogaprasiddhimāśaṅkayāha-tarkasyāpi vyāptimūlatvāditi | yathākramamanumānatrayamiti | pratikūlatarkatrayamityarthaḥ | nanu kathameṣāmetadanumānapratirodhitvam? pratyusvaviṣayāvaraṇasvadeśagatetiviśeṣaṇānukūlatvameva | tābhyāṃ hi viśeṣaṇābhyāṃ jñānasamānāśrayaṃ jñānasamānaviṣayaṃ cā(hra)jñānaṃ sādhyate | tat kathaṃ prakṛtānumānaviruddhamiti cet-na,arthānava- bodhāt | svadeśagatatvasvaviṣayāvaraṇatvasvanivatryatvānāṃ sādhanaṃ cinmātrāśritatvacinmātraviṣayatvapratikūlaṃ yathākramamanumānatrayam ajñānaṃ pakṣīkṛtyocyata ityarthaḥ | ajñānaṃ na pramātrāśritaṃ, nāpi prameyajaḍaviṣayakam, apitu cinmātrāśritaṃ cinmātraviṣayakaṃ ceti vadataḥ svadeśagatasvaviṣayāvaraṇetyanumānoktirviruddheti paryavasito'rthaḥ | jñānānāśrayatvaprasaṅga ityukta iti | ajñānaṃ cet, jñānaṃ nāśrayedityarthaḥ | brāhṛṇo jñānanivatryājñānatva iti | jñānanivatryājñānaviṣayatva ityarthaḥ | uttarottarajñānānāṃ sapakṣatvamapi hrupa- padyata iti | apiśabdo bhinnakramaḥ | ajñānānumitivat uttarottaramānānāmapītyarthaḥ | ato bhāṣyoktasyājñānasādhanapramāṇajñāna- syāpi dṛṣṭāntatvaṃ na virudhyata iti draṣṭavyam | yadvā ajñānasādhakapramāṇajñānasyobhayasaṃpratipannatvābhāvāt uttarottaramānānāṃ sapakṣa-tvamuktamiti draṣṭavyam | na vastuno vināśakamiti | prāgabhāvasyābhāvarūpasyāvastutvāt vastutve'pi jñānasya svaprāgabhāvavinā-śarūpatvena vināśakatvābhāvādvā na bādha iti bhāvaḥ | vyatirekavyāÏpta dvidhā darśayatīti | īśvarayogajñānādau śaktiviśeṣopabṛṃha-ṇaviraharūpaviśeṣaṇaviraheṇa mudgarādau jñānatvarūpaviśeṣyaviraheṇeti darśayatītyarthaḥ | bhāṣye-ajñānaṃ ca dṛṣṭamiti | jñānabhinnaṃ ca dṛṣṭamityarthaḥ | pūrvabhrāntijñānotpannānāmitīti | bhrāntitvena jñāyamānapūrvajñānotpannānāmityarthaḥ | bādhyajñānotpannānāmiti yāvat | na tu vastusata bhrāntitvaṃ vivakṣitam, pramitijanyabhayasyāpi bhramarūpabādhakajñānena nivṛttidarśanāditi draṣṭavyam | "kṣarikatvena svaya- meva naśyatīti bhāṣyamayuktam; dīpajvālādau vyabhicārāt, tasya kāraṇanāśanāśyatvena svayameva nāśābhāvāt | kiṃca nāśakā-bhāve'pi nāśe ahetukakāryotpaviprasaṅgaḥ' ityāśaṅkaya "kṣaṇikatvāt svayameva naśyati' ityasya kāraṇanāśādyanāśyaṃ kṣaṇikaṃ phalavināśyamityartha ityāha - phalavināśyāni ddīti | uktaviśeṣaṇeneti | yat kṣaṇikaṃ tat phalavināśyamityukte jvālādau vyabhicāraḥ syāt | samavāyikāraṇanāśādyanāśyaṃ kṣaṇikaṃ phalavināśyamityukte tu na vyabhicāra iti bhāvaḥ | tathā bhayādyapīti | tathā ca bhayādyapītyarthaḥ | tarhi sadā bhayasaṃtatirupalabhyeteti | nanvayaṃ doṣo'kṣaṇikatvavādino'pi samāna eva, bhayasyākṣaṇikatve sarvadopalabdhiprasaṅga ityāpādanasaṃbhavāditi cet-satyam | kasyacit taṭasthasyedṛśaśaṅkāsaṃbhavāt | kecittu-bādhakajñānena teṣāmanāśe utpannabādhakajñānasyāpi puṃso bhayopalambhaḥ kiṃ na syādityāśaṅkaya, kiṃ pūrvabhayopalambha āpādyate, utottarabhayopalambha iti vikalpya, pūrvasya svata eva naṣṭatvāt uttarasya ca kāraṇābhāvenānu#ाtpatterna bhayopalambhaprasaṅga ityāha bhāṣye-kṣaṇikatvena teṣāmi-tyādineti ṭīkātātparyaṃ vadanti | anantaranivṛ ranyathāsiddhimāheti | atra kecit-"kṣarikatvena teṣāṃ svayameva nāśāt' iti granthenaiva yāvadvādhaṃ bhayasvarūpānuvṛtteranantaranivṛtteśca hetoranyathāsiddhiḥ saṃbhavati | kiṃ ca "kāraṇanivṛttyā paścādanutpatteḥ' ityane-nānantaranivṛtteranyathāsiddharapi durvacā, tasya granthasya tadanyathāsiddhayupapādakatvābhāvāditi codayanti | nanu tannivṛttirdoṣanivṛ- ttyā cet "nāyaṃ sarpo rajjureṣā' iti jñānasyopadeśo na syādityāśaṅkaya rajjutvamānasya rajjutvarūpaviśeṣādarśanarūpadoṣanivṛtti- dvārā sarpapāramāthryābhimānarūpabhramotpavipratibandhamukhena bhayānutpattihetutvamityabhiprayannāha-nāyaṃ sarpo rajjureṣeti jñānamiti | svaviṣayavyavahāraheturiti dṛṣṭāntārtham | yathā sākṣāt svaviṣayavyavahārahetuḥ, naivaṃ bhramanivṛttau sākṣādbheturiti bhāvaḥ | na ca viśe-ṣādarśanarūpadoṣasya tannivatryatvābhyupagame'pi jñānasya vastunāśakatvābhyupagamaprasaṅga iti vācyam, bhāvasyaiva vināśyatvānabhyupa- gamena viśeṣādarśanasya vināśyatvābhyupagame doṣābhāvāt | na ca siddhānte bhāvātiriktābhāvānubhyupagamādviśeṣādarśanamapi bhāva eveti vācyam, jñānaṃ svaprāgabhāvavyatiriktavināśakaṃ netyabhyupagame virodhābhāvāditi bhāvaḥ | ( anirvacanīyatvānupapattiḥ ) vidyamānabhedāgrahaṇeti | vidyamānasya bhedasyāgrahaṇetyarthaḥ | svaviṣayānyathātveti | anyasyānyātmanā'vabhāsetyarthaḥ | atra, anyasyānyātmanetyeva bhrāntisvarūpam; itarāṃśena tatkāryakāraṇayoḥ kīrtanamiti draṣṭavyam | svaviṣayollekhamātreṇeti | kimanirvacanīyollekhitvādāsāṃ pratītīnāṃ tatra prāmāṇyam, uta sato vā'sato vā pratītibhrāntibādhaviṣayatvāsaṃbhavādanirvacanīyatvaṃ kalpyata ityarthaḥ | upapattinirapekṣāṇāmevaiṣāṃ ghayādiviṣaye "ayaṃ ghaṭaḥ' iti pratyakṣasyeva tatra prāmāṇyam, utopapattibhirniṣkṛṣyamā-ṇānāmevaiṣāmiti paryavasito'rthaḥ | pratītyullikhyamānamiti | na ca viṣayatvamapi hrullikhyamānatvameveti pratītyullikhyamānameva pratītibhrāntibādhollikhyamānamityukte prayojyaprayojakābheda iti vācyam, ullikhyamānamevollikhyamānatayā'bhyupagantuṃ yuktamityartha-katvenādoṣāt | vistarārthaṃ paramātamanuvadatīti | nanu pratītibhrāntibādhaurajñānasyānirvaca nīyatvaṃ prāgupanyastam | adhunā śuktirūpye pratītibhrāntibādhā upanyasyanta iti vairūpyāt kathametasya pūrvoktavistararūpatvamiti cet-na, pūrvavākyasyāpi śuktirūpyaviṣa- yatvena virodhābhāvāt | nanvevamapi "śuktayādiṣu rajatādipratīteḥ' ityādibhāṣyasya pūrvoktārthavistararūpatvaṃ na saṃbhavati | pūrvaṃ hi śuktirūpyādeḥ …

… pratītibhrāntibādhaviṣayatvaṃ siddhavatkṛtya tadanyathānupapattyā'nirvacanīyatvaṃ sādhitam | idānīm "anyasyānyathā-bhānāyogācca' ityanyathākhyātyasaṃbhava eva pratipādyate | kathamanayoḥ saṃkocavistararūpatvamiti cet-na; anyathākhyātirūpabhramā-saṃbhavāt sadbhinnaviṣayatvena ca bhramatvasyopapādyatvāt tādṛśabhramaviṣayatvānupapattirevehāpi pramāṇīkiyata iti saṃkṣepavistararūpatve nānupapattiriti draṣṭavyam | asti cedyathārthaiva pratītiriti | idaṃ ca dūṣaṇaṃ dharmadharmiṇormithastādātmyapakṣe'pi samānam | jñānagatamanyathātvamityatra kiṃ śuktijñānasya rajatajñānatvamanyathātvamityarthaḥ, uta śuktijñānasya rajatarūpatvamanyathātvamiti vikalpyādyaṃ dūṣayati-viṣayo'nyo jñāmanyadeveti nopapadyata iti | anyaviṣayakajñāne'nyaviṣayakajñānatvaṃ nāstītyarthaḥ | tataścā- sato jñānantaratādātmyasya khyāne asatkhyātiprasaṅgaḥ iti bhāvaḥ | dvitīyaṃ dūṣayati-ātmakhyātiprasaṅgaśceti | na hi purovartini rajatadharmisaṃbandha iti | na hi purovartini rajatābheda ityarthaḥ | anyatra saṃbandhamātramiti | śuktirajatatādātmyasya vā śuktiraja-tavaiśiṣṭayasya vā asattve'pi rajatatvavaiśiṣṭayasya vā rajatatādātmyasya vā satyarajate prasiddhatvāditi bhāvaḥ | saṃbandhadvayānava-bhāsāditi | anyatra sataḥ saṃbandhasyānyatra bhāne saṃbandhasaṃbandho bhāsata ityarthaḥ syāt | tataśca saṃbandhadvayamānaprasaṅga ityarthaḥ | śaṅkate- saṃbandhasya saṃbandhāntarānapekṣatvāditi | nirantaraṃ bhātamiti | agṛhitāsaṃsargatayaikapratītyupārūḍhamityarthaḥ | na hi pratibandheti | tataśca pravṛttibādhamātrasya na prayojakatvam | apitu pravṛttibādhasacivasya "nāsti' iti pratyayasyāpīti bhāvaḥ | āropyaliṅgānuvidhāyīti | grahaṇasmaraṇātmakatve "iyaṃ rajatam' ityapi syāditi bhāvaḥ | na tu tatpakṣa upyasta iti | tanmate jñānaikyānabhyupagamāditi bhāvaḥ | bhāṣye-viṣayāsadbhāvapakṣa iti | mādhyamikamate jñānamapi nāsti | yāgācāramate jñānā-bhinnatayā viṣayo'pyasti | etanmate tu jñānamasti, viṣayo nāstīti viśeṣaḥ | vidyamānaviṣayakāraṇakatveneti | viṣayajanyatvenetyarthaḥ | kāraṇatve vidyamānatvamapi sidhyatītyabhipretya vidyamānetyu- ktam | tasyā vṛttijñānatveneti | aparokṣavṛttijñānatvenetyarthaḥ | tataśca parokṣavṛttijñāne viṣayarahitāvasthāsaṃbhavena na doṣa iti dhyeyam | viramya vyāpāravacanācceti | nirvaṣayamutpannaṃ sat viṣayamutpādya paścādviṣayīkarotīti kramikavyāpāradvayāśrayaṇāt viramya vyāpāra iti draṣṭavyam | puruṣagatatvasyāpi saṃbhavāditi | yadyapīndriyāpekṣayā pramātrapekṣayā dūratvaṃ viṣayagatameva; na puruṣagatam- athāpi sāmānyato dūratvamātrasya dāṣatvamiti vadantaṃ pratīdaṃ dūṣaṇamiti draṣṭavyam | ubhayatreti | nanu viṣaya iva puruṣe'pyavidyāvṛtti-rūpabhrāntyutpādanenobhayatra kāryamutpādyata iti śakyaṃ vaktumiti cet-na | ubhayatraikarūpakāryotpattiprasaṅga ityatra tātparyāt | tatra kāryakaratvaṃ dṛṣṭamiti | viṣayaviṣayakajñānotpatteriti bhāvaḥ | doṣāṃśasyākāryakaratvāditi | cau#ूraśmyāderyathā tathā vastu | doṣāṃ- śasya tu na kvāpi bhinnādhikaraṇe kāryajanakatvaṃ dṛṣṭam | ato na pramātrāśritadoṣasya viṣayaniṣṭhānirvacanīyarajatotpādakatvamiti bhāvaḥ | nanu duṣṭendriyasaṃprayogasyāgantukadoṣasya saṃbhava satyāśaṅkayāha-indriyasaṃyogasyeti | dṛṣṭiviṣādinyāyasyeti | dṛṣṭau viṣaṃ yeṣāṃ te dṛṣṭiviṣāḥ kecana sarpaviśeṣāḥ | te hi caturindriyasaṃprayogeṇa viṣamutpādya puruṣān ghnantīti prasiddhiḥ | tadvat duṣṭendriyasaṃpra-yogamātreṇa rajatamutpādyatāmityākṣepābhiprāyaḥ | tatraiva kāryaviśaṣemiti | puruṣaviśeṣa eva jñānādikamutpādayati, na tu paruṣāntara ityarthaḥ | yathā deśādiṣu doṣāḥ prāduḥṣyuriti saṃbhāvanāyāṃ liṅ | prādurbhāvasaṃbhavaḥ ityarthaḥ | bhāṣyaṃ-sā kiṃ paramārthabhūtā, aparamārthabhūtā veti | satyarajate śuktirūpyādau ca pratīyamānetyarthaḥ | na ca satyarajate satyā, mithāyārajate mithyeti kiṃ na syāditi vācyam, tadā rajatatvajāteḥ sādhāraṇatvābhāvenobhayatrāpyaikarūpyasya vaktavyatvā- diti bhāvaḥ | vyaktibādhe'pi jāterabādhitatvaprasaṅga iti | na hi "idaṃ rajatam' iti pratīyamānayorjātivyaktayākārayārekasya bādhyatvamaparasya neti dṛṣṭam | āpaṇastharajatavyaktīti | rajatatvajātimātrasyāpāramāthryābhyupagamenāpaṇastharajatani#ेṭharajatatva- jāterapi tathāpvāvaśyaṃbhāvāditi bhāvaḥ | kadācit bādhitatvaprasaṅga iti | vyaktiḥ satī, jātirnāstīti kadācit buddhiḥ syādi- tyarthaḥ | kvacidapi paramātharbuddhiśabdahetutvādarśanāditi | yadyaparamārthabhūtāti jātiḥ paramārthavyaktau kvacidvarteta, tadā vyaktigataparamārtha-tvaikārthasamavāyāt jāti paramārthabhūtetyevaṃ paramārthabuddhiśabdayoḥ kathaṃcinnirvāhakatvadarśanāt aparamārthavyaktisthale'pyaparamātharjātau paramārthabuddhiśabdayornivāhaḥ saṃbhavet | yadi ca kvāpi paramārthavyaktisaṃbandho na syāt, tarhi kvāpi paramārthabuddhiśabdanirvāhakatvādarśa- nāt bhrāntisthale'pi tannirvāho na syādityarthaḥ | ( satkhyātiḥ ) pāṭhakrameṇāṇḍasṛṣṭeḥ paścāditi | "nāmarūpe vyākarot | tāsāṃ trivṛttaṃ trivṛtamekaikāmakarot' iti pāṭhakrameṇetyarthaḥ | saṃkalpe tu (phūlaṃ) pūrvabhāvīti | phalecchā pūrvaṃ bhavati; paścāt tatsādhanecchā bhavati; upāyecchāyā iṣṭasādhanatājñānajanyatvāditi bhāvaḥ | kiṃ kena kathamityādāviti | yadyapīyaṃ jijñāsārūpā śābdyākāṅkṣā, na tu phalopāyecchārūpā | ata eva hi "karoti' ityukte "kiṃ karoti, sarvasvāpahāraṃ karoti, śiraśchedaṃ karoti' iti bhāvye jijñāsā jāyate | athāpi phalopāyaviṣayakecchāpi phalopāyajijñāsātulyaśīleti bhāvaḥ | na ca bhāvyākāṅkṣāyāḥ pūrvabhāvitve samānapadopāttadātvarthasyaiva bhāvyatvenānvayaḥ syāditi vācyam, samānapratyayopāttavidhyavarūddhāyā bhāvanāyāḥ samīhitabhāvyāpekṣitayā yāgasya bhāvyatayā nānvayaḥ, apitu karaṇatveneti svargakāmādhikaraṇe sthitatvāditi draṣṭavyam | asminnarthe nidarśanimiti | "bahu syāṃ prajāyeya' ityatra, "prajāyeya' iti nirdiṣṭa-prajananāpekṣayā "brāhu syām' iti pūrvanirdiṣṭasya bahubhavanasya kāryatvadarśanāt tadvadeva "nāmarūpe vyākaravāṇi | tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇi' ityatra saṃkalpavākye pūrvanirdiṣṭasya nāmarūpavyākaraṇasya kāryatvaṃ niścīyate | tataśca "nāmarūpe vyākarot | tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇi' ityatra saṃkalpavākye pūrvanirdiṣṭasya nāmarūpavyākaraṇasya kāryatvaṃ niścīyate | tataśca "nāmarūpe vyākarot | tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāmakarot' iti vākye pāṭhakramo bādhya iti bhāvaḥ | nanu trivṛtkaraṇanāmarūpavyākaraṇayoḥ kāryakāraṇabhāve yasya vipratipattiḥ, tasya bahubhavanaprajananayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ kathaṃ saṃpratipannaḥ syāt? na hrayamarthastato'pi supa- #्rasiddhaḥ | kiṃ ca kathamasya ślokārdhasyedṛśārthasūcakatvamiti cet-na | bahubhavanaprajananayoḥ kāryakāraṇabhāvasya suprasiddhatvāt | ita- rathā bhāṣyakṛtā nirdānatayopādānāsaṃbhavāt | na ca nirdaśanatayopādānamasmin śloke'siddhamiti vācyam, vyākhyānato viśeṣa-pratipattisaṃbhavāt | asyāptupaniṣadīti | chānyogye tejaḥ-prabhṛttisṛṣṭerevopāttatvāt ākāśavāyusṛṣṭeranukteḥ "tistro devatāḥ | trivṛtaṃ karavāṇi' ityuktiḥ | naitāvatā pañcīkaraṇaṃ nāstīti mantavyam, trivṛtkaraṇasya pañcīkaraṇopalakṣaṇārthatvāditi bhāvaḥ | avasthādvayamastīti | tataśca "saṃhatiṃ vinā, asamāgamya' iti padadvayasya na paunaruktayamiti bhāvaḥ | "sametyānyonyāsaṃyogam' iti saṃhatatvāvastākathane'pi kṛtsnaśaḥsamāgatatvarūpāvasthāntaraṃ noktamiti śaṅkāṃ vyudasyati - upāttavacanānantaramiti | purāṇe- "sametyānyonyasaṃyogaṃ parasparasamāśrayāḥ | ekasaṃghātalakṣyāśca saṃprāpyaikyamaśeṣataḥ ||' iti pāṭhakramāditi bhāvaḥ | somābhāve ca pūtīkagrahaṇaṃ śruticoditam | somāvayavasadbhāvāt iti bhāṣyasyāyamarthaḥ-"yadi somaṃ na vindet pūtī-kānabhiṣuṇuyāt' ityanena sāmābhāve nimitte naimittikatayā phalacamasavat pūtīkā na vidhīyante, apitu somāvayavasya somasadṛśa-dravyeṣu sattvāt pratinidhitvena pūtīkānāṃ tadatiriktadravyāṇāṃ ca prāptau pūtīkāneva gṛhṇīyāditi niyamārthaṃ pūtīkagrahaṇaṃ śruticodi-tamiti | tataśca, "somāvayavasadbhāvāt pūtīkagrahaṇaṃ śruticoditam' ityasya, codanāyāṃ somāvayavasadbhāvo hetuḥ, ataścodanānu- papattyā somāvayavasiddhirityartha iti na bhramitavyam, somāvayavasadbhāve nyāyasyaiva jñāpamatayā codanāyā ajñāpakatvāt | bhāṣye-vrīhrabhāve na nīvāragrahaṇaṃ vrīhibhāvata iti nīvāragrahaṇaṃ nyāyyamiti nyāyavido viduriti yojanā | ṣaṣṭhe pratinidhipeṭikāyāmasya nyāyasya vyutpāditatvāditi bhāvaḥ | etat sarvamabhipretyāha-ayaṃ vidhirniyamārtha iti | pratinidhiśrutyaiveti | pratinidhiśruterniya-mavidhitvasaṃpādakanyāyenetyarthaḥ | evaṃ hi sthitiḥ ṣaṣṭhe - "brāाhṛṇasya tu somavidyāprajamṛṇavākyena saṃyogāt' (6-2-31) ityatra somayāgasya, "vasante vasante jyotiṣā yajeta' iti vīṣsayā viṣsitavasantasya nimittatvāvagamāt nityatvaṃ sthāpitam | nitye ca yathāśaktayaṅgopasaṃhāreṇāpyadhikāro'stīti sarvaśaktayadhikaraṇe sthitam | tataśca sāmedravyarūpāṅgābhāve'pi dravyāntaramādāya śakyāṅgopasaṃhāreṇa yāgasya kartavyatvaṃ siddham | tatra ca somadravyasadṛśasya vā tadvisadṛśasya vā yāganirvartakatayā yāgāvidhyākṣepa-balādupādānaṃ kartavyamiti, "śrutipramāṇatvācchiṣṭābhāve nāgamo'nyasyāśiṣṭatvāt' (6-3-13) ityatra sthitam | tatra ca sadṛśa-dravyopādāne tatra somāvayavānāmapi sattvāt somaśāstrasyāpyanugrahāya somasadṛśadravyopādānameva yuktamiti, "sāmānyaṃ taccikīrṣā hi' (6-3-27) ityatra sthāpitam | tatra ca bahuṣu somasadṛśadravyeṣu satsu pūtīkavidhiniryamārthaḥ-yaḥ somalatāyā abhāvena sāme-jātiparicchinnān sakalāvayavān upādātumaśaktastatsadṛśān vikalāvayavān upāditsate sa pūtīkāneveti niyamārthamiti nirṇītaṃ "niyamārthā punaḥśrutiḥ' iti (3-6-40) tṛtīyādhyāyadhikaraṇe, "vacanāccānyāyyamabhāve' (6-3-31) iti ṣaṣṭhādhāyāyādhi- karaṇe ceti | evaṃ ca nyāyenaiva sadṛśe tadavayavasthitirnirṇeyā, na tu śrutyā | ato yathokta evārthaḥ | ata evāsvarasādāha-yadvā trivṛtkaraṇeti | upajīvyatvāya taduktiriti | "adṛṣṭavaśāccāmbuno grahaṇam' ityukte rupalakṣaṇatvāditi bhāvaḥ | pūrvottarajñānayostathā-rūpatvāditi | vidyamānaśuktayavayavabhūyastvāgrahaṇarūpasya rajatajñānasya bādhyatvaṃ vidyamānabhūyastvagrahasya śuktijñānasya bādhakatva-miti bhāvaḥ | na ca vidyamānabhūyastvapratiyogibhūtarajatāvayavānāṃ "nedaṃ rajatam, kiṃtu śuktiḥ' iti jñānakālo'pratīteḥ kathaṃ tatprati-yogikaṃ bhūyastvaṃ bhāseteti vācyam, vastuto yadavayavā bhūyāṃsaḥ, tajjñānaṃ bādhakam; yadavayavā alpīyāṃsaḥ, tajjñānaṃ bādhyam | bādhyatvañca bādhyapravṛttikatvam; viphalapravartakatvamiti yāvat | ata eva "pravṛtterbādhitatvaṃ viphalatvaṃ vā3 iti vakṣyati | ata eva- kvāpi śuktau śuktijñānasya rajatajñānena bādho na syāt, rajatajñānasya vastuto'lpaviṣayatvena vāstavabhūyovayavaviṣayatvābhāvāditi śaṅkā parāstā | śuktau śuktijñānasya viphalapravṛttitvābhāvena bādhyatvābhāvāditi draṣṭavyam | dhamryantaraniṣṭhatveti | rajatatvādau rūpe dhamryantaraniṣṭhatvabhānavirahaḥ rūpiṇi śuktayādau rajatatvavirodhidharmāntarāśritatvabhānaviraho'pyapekṣita ityarthaḥ | ata eva bhedagrahaṇāditi | iṣaṃbhedāgrahaḥ pravartakaḥ, aniṣṭabhedāgraho nivartaka ityabhyupagamena bhedāgrahamātrasya pravartakatvānabhyupagamāditi bhāvaḥ | atra tviti | siddhānte tvityarthaḥ | vijātīyabhūtārabdha iti | vijātīyabhūtāvayavapracurārabdha ityarthaḥ | tataśca vijātīyapṛthivya-vayavapracurārabdhe śuktiśakale tadvijātīyatejovayavapracurārabdharajatabhramauparikamityarthaḥ | aṇḍasṛṣṭeḥ pūrvabhāvitvāditi | tadānīṃ rajatoderaprasakteḥ; yena tasmiśraṇaṃ syāditi bhāvaḥ | pāñcabhautikeṣviti | satyarajatasthale rajatapariṇābhaviśeṣayogyatejośasattvāt tatra rajatāvayavārambhasaṃbhavāt yāthāthyarmupapadyata iti bhāvaḥ | trivṛtkaraṇena kāryānupraviṣṭasyeti | maru karīcikārūpakāryānu- praviṣṭasya jalarūpasya bhūtasya samudrādirūpakāryāntarāvayavajalasamānapariṇāmasaṃbhāvāt marumarīcikārūpabhautikāntare samudrā-dilakṣaṇabhautikāntarabuddhiyārthāthryaṃ yathā ghaṭate, tathetyarthaḥ | ataḥ śuktayādau rajatādyavayavasadbhāva upapadyata iti | nanu trivṛ- tkaraṇaṃ śuktau rajatasadbhāvaprayojakaṃ cet trivṛtkṛtatejoṃ'śasya sarvatra pārthive sattvāt sarvatra rajatasādṛśyaṃ syāt | tejovayaveṣu tāratamyāsaṃbhavāt pārthiveṣu sarveṣvaṣṭamāṃśasya tejasaḥ sarvatra sattvāt sarvatra tadbhramaḥ syāditi cet-na | adṛṣṭādhīnapariṇāmaviśeṣasya kāryānurodhena kvacideva kalpyatvenādoṣāt | aṇumātre ca śuktitvaṃ puṣkalamiti | rajatatvasuvarṇatvapṛthivītvādivacchuktitvādi-jātiravayavāvayaniṣṭhā | na tu ghaṭatvapuruṣatvādivadavayavimātraniṣṭhā, śuktaśakale'pi "iyaṃ śuktiḥ' iti vyavahārāt | yadi cātra vipratipattiḥ, tarhi śuktapadaṃ rajatabhramādhiṣṭhānaraṅgādiparam, raṅgatvasyāvayavāvayāviniṣṭhatve'vivādāt | nanu puruṣatvāderavayavimātraniṣṭhatve sthāṇau puruṣatvabhramaḥ kathaṃ nirvoḍhavyaḥ? puruṣatvasya pāṇipādasaṃghātavṛtitayā puruṣāva- yaveṣu puruṣatvasyābhāvenānyathākhyātyāpatteḥ | kiṃca vrīhitvajāterapyavayavāvayaviniṣṭhatvābhāvāt vrīhibhramanirvāhānupapattiśca | nīvā-rādau vrīhitvajātisattve ca mukhyatvameva syāt, na pratinidhitvam | ata eva mīmāṃsakairapi, "sāmānyaṃ taccikīrṣā hi' ityatra,-"vrīhisadṛśanīvāradravyeṣu na vrīhitvajātiḥ | nāpi vyaktiḥ, nīvāratvajātitadvayaktayoḥ vrīhitvajātitadvayaktayapekṣayā bhinnatvāt | tathāpi sadaaśadravyopādāne vrīhiśāstrasya kiyānapyanugrahosti | tathāhi-"vrīhibhiryajet iti' vrīhitvajāteḥ sādhanatvaṃ bodhyate | amūtāryayāśca jāteḥ svato hetutvāsaṃbhāvāt vyaktiparicchedamukheneti vaktavyam | vyakterapi puroḍāśādiniṣpattāvavadhātādiśāstra-paryālocanayā na tadavyavadvārā hetutvaṃ vaktavyam | tataśca vrīhitvajātevrīhitadavayavāricchedamukhenāṅgatvāt vrīhitvajāteriva vyaktita-davayavānāmapyaṅgatvaṃ siddhajñ | tataśca jātivyaktayavayavā vrīhiśāstrārthāḥ | tatra sadṛśopādāne jātivyaktayo| śāstrārthayoralābhe'pi tadavayavarūpaśāstrārthalābhena vrīhiśāstramapi kiṃcidanugahītaṃ bhavatītyuktamiti cet-na | yatra jātiravayavāvayavivṛttistatra tatpratīteryā-tāthyamasti | itaratra tu prābhākaroktarītyā akhyātiḥ | yathā pañcalohārabdhe kārye sarvāpi lohapratītiryathārthetyatraiva bhāṣyakṛtaḥ saṃrambhaḥ | svapnaṃ paśyatīti pūrvavākyamiti | yadyapi "sa yatra prasvapityasya lokasya sarvāvato mātrāmupādāya svayaṃ nihatya svayaṃ nirmāya svena bhāsā svena jyātiṣā prasvapiti | atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotirbhavati | na tatra rathāḥ' ityeva śrutyākāraḥ- tathāpīdaṃ vākyaṃ tatsamānārthaṃ laukikamupāttaṃ draṣṭavyam | mukhyārthatva iti | svāpnānāṃ mudādīnāṃ jāgratsukhādivailakṣaṇyāyogāt viṣayāṇāmeva vilakṣaṇatvādityartaḥ | vyāghātapaunarukatyeti | "na bhavanti', "rathān sṛjate' iti vyāghātaḥ "sṛjate', "sa hi kartā' ityanayoḥ paunarukatyamiti bhāvaḥ | śiraśchedādaya ityuktatvāditi chedaḥ | dṛṣṭānte cāyaṃ bhāva iti | tatra pītimaviśiṣṭasuvarṇadravyasyāpi grahaṇamastīti bhāvaḥ | cākṣupadoṣasaṃsargo durvaca iti | pittānupahatanayanānāmapi sphaṭikepītatvopalabdherityarthaḥ | adṛṣṭasya niyāmakatvāditi | nanu samīpasthānāṃ sphaṭikepītatvopa-labdherityarthaḥ | adṛṣṭasya niyāmakatvāditi | nanu samīpasthānāṃ "jalaṃ nāsti | etāvantaṃ kālamidaṃ jalatayā'bhrāmyam | asadeva jalatvamabhāt' ityādiparīkṣitapratyakṣāṇāṃkā gatiḥ? teṣāmasaṃsargāgraharūpatvābhyupagame marīcikājalapratyakṣāṇāmalpīyasāmeva tadrūṣatvaṃ kiṃ na syāditi cet-na | marīcikājalapratyakṣasya trivṛtkaraṇaśāstrānugṛhītatasyāsaṃsargāgraharūpatvamanucitamiti bhāṣya-kārābhiprāya iti kecit | samādhatte-āpekṣiko hi savyadakṣiṇabhāva iti | svābhimukhe darpaṇe svāpekṣayā viparyastasavyadakṣiṇa- bhāvaḥ siddhaḥ svābhimukhavastunaḥ svaviruddhasavyadakṣiṇabhāvasya saṃpratipannatvāt | tadgrahaṇapūrvakasvamukhagrahaṇe mukhasya darpaṇasya cāntarālarūpaviprakarṣasyāgrahaṇāt darpaṇasthatvāsaṃsargāgraho'pi bhavati | ( tathā darpaṇagataviparyastasavyadakṣiṇabhāvasya ābhi- mukhyasya abhimukhasya ca asaṃsargāgraho bhavati | ) tataśca darpaṇasthatvasvābhimukhatvaviparyastasavyadakṣiṇabhāvapratītīnāṃ yāthāthryaṃ siddhami(ddhayartā)tyarthaḥ | nanu sopādhikabhrame antarālāgrahaṇamaprayojakam, darpaṇabimbayorantarālaṃ paśyatāmapi pāśrvasthānāṃ bimbe darpaṇasthatvabhrāntidarśanāditi cet, satyam-upādhinivṛttisahitāntarālagrahaṇe bhramadarśanādupādhinivṛttisahitāntarālagrahaṇasyā-bhāvo'pekṣita iti tātparyam | digantarapratiyogino digantarasya ceti | yasmin pradeśe pratyakatvabhramo jāyate, tatra pratyakatvamavadhyantarāpekṣayā'styeva | svāśrayadeśāpekṣayā paraṃ nāsti | tataścānyāvadhikaṃ pratyakatve svāśrayadeśāvadhikatvāsaṃsargāgraha ityarthaḥ | candradeśau dvāviti pratītya-bhāvaheturiti | ekasya candrasya dvau deśāviti pratītyabhāvaheturityarthaḥ | bhāṣye-yugapaddeśadvayetyatra yaugapadyoktiḥ śaughyrābhiprāyā, ekasmin kṣaṇe jñānadvayāsaṃbhavāt | bhāṣye-grahaṇabhedena grāhrakārabhedāditi | grahaṇabhedānollikhyamānadeśarūpagrāhrākārabhedādi- tyarthaḥ | na tu grahaṇabhedāyataṃ grāhrākāradvitvamiti mantavyam, grāhrākārarūpadeśadvitvasya grahaṇabhedānadhīnatvāt | tatkṛtaṃ grāhrā-kāradvitvaṃ ca pāramārthikamiti bhāṣyasyāpyevamevārthaḥ | kecittu-tatra sāmagrīdvitva grahaṇadvitvapāramāthryasādhanasaṃrambhāt grahaṇa- dvitvena grāhrakāradvitvasamarthanasaṃrambhācca grahaṇagatadvitvasya candrasya cāsaṃsargāgraha eva; na tu deśagatadvitvasyeti vadanti | tanna; prābhākaramatapraveśāpattyā, prābhākaramatavaiṣamyapradarśakottaraṭīkāgranthavirodhaprasaṅgena catasyopekṣaṇīyatvāt | netravṛttirdvidhābhūteti | nanu śloke dvitvaṃ candraṃ ceti dvitvamātraṃ pratīyate | vittigatadvitvamiti kuto'vasīyate? netravṛttervittigrahaṇasāmathryābhāvena vittidvitvagrāhakatvāsaṃbhavāditi cet-na | "dve tu vittī vitanvatī' iti vittigatadvitvasya prakṛtatvena svaprakāśatvena ca tasyaiva grahaṇopapatteḥ | ( avidyāparatvābhimataśrutyarthaḥ ) ṝtābhāvasya ṝtavirodhinaśceti | na ca ghaṭasya ghaṭābhāvāśrayatvāt ṝtasya ṝtābhāvāśrayatve ko doṣa iti vācyam, bhāvābhāvayoḥ sāmānādhikaraṇyāsambhavavat ādhārādheyabhāvasyāpyasaṃbhavāt | na caivaṃ ghaṭe ghaṭābhāvābhāve ghaṭasattvāpattiriti vācyam, ghaṭābhāve ghaṭatadabhāvayodrvayopyabhāvavat ghaṭe ghaṭatadabhāvayodrvayorapyabhāvopapatteḥ | ata eva prapañcābhāvarūpasya brāhṛṇaḥ prapañcādhikaraṇatvāyogyatayā brāhṛाśritasya prapañcasya svādhikaraṇatvāyogyādhikaraṇakatvarūpaṃ mithyātvamiti pare vadanti | ata eva rūpavirodhino rūpatvasya rūpāśritatvādityapi śaṅkā parāstā, atra vināśyavināśakabhāvalakṣaṇavirodhitvasya vivakṣi- tatvāt | tanmate ca jñānarūpabrāhṛṇo'jñānanāśakatvāditi bhāvaḥ | śaṅkate-puṇyamapi hīti | pratibandītvenānusaṃdheya iti | yadi "nāsadāsīnno sadāsīt' iti śrutibalāt tamaḥśabditaprakṛteranirvacanīyatvam, tarhi "anādi matparaṃ brāhṛ na sattannāsa ducyate' iti pramāṇabalāt brāhṛṇo'pi sadasadvilakṣaṇatvaprasaṅga ityarthaḥ | bhāṣye-acitsamaṣṭi- bhūte tamaḥśabdābhidheya iti | nanu kathaṃ sadasacchabditayościdacidvayaṣṭayoracitsamaṣṭau laya iti cet-na | yogyatāvaśena sūkṣmacida-ciddharīrake laya satyarthakatvenādoṣāt | bhāṣye-satyaṃ tamaḥśabdeneti | nanu tamaḥśabdenābhihitasyācitsamaṣṭitvamiti siddhāntinokte satyamityādinā'citsamaṣṭibhūtāyāḥ prakṛteḥ sūkṣyāvastocyata iti kathamanūdyate? pūvatrra tamasa evācitsami#ेyatvakathanena prakṛteraci-tsamaṣṭitvasya vā tamasastatsūkṣmāvasthātvasya vā'kathanāditi cet-na | ubhayorapi virodhābhāvena tathānuvādopapatteḥ | krameṇo-pādānavivakṣāmiti | pūrvapakṣopanyāsadaśāyāṃ "tama āsīt' iti vākyānantaraṃ "māyāṃ tu prakṛtim' iti vākyamupādadānasya pūrva-pakṣiṇo vivakṣāmityarthaḥ | tamaḥśabdāt sāṃkhyābhimataprakṛtirucyata iti śaṅkāvyāvṛttyarthaṃ hi, māyāṃ prakṛtiṃ vidyāt iti vākyaṃ tadanantaramevopāttamiti bhāvaḥ | nanu "asmānmāyī sṛjeta viśvametat tasmiścānyo māyayā saṃniruddhaḥ' iti vākyaprāptamāyānuvādena "māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyāt' iti vākyena prakṛtiśabditamupādānatvaṃ vidhīyate, "prakṛtiśca pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt' ityādau prakṛtiśabdasyopādāna eva prasiddheḥ | parairapi tathā vyākhyātatvācca | tata evopādānamithyātvasyāpi siddhermāyānuvādena prakṛtitvaṃ vidhīyata ityeva pareṇa suvacamiti cet-na | prakṛtiśabdasyopādānaparatvādapi prasiddhiprācuryeṇācitsamaṣṭiprakṛterevopasthityā tasyā māyātvarūpānirvacanīyatvavidhānasyaiva tanmate'pyucitatvāditi bhāvaḥ | na māyāmātrasūtreti | "māyāmātraṃ tu kārtsn#ेna' ityā- disūtre māyāśabdasyāścaryārthakatvapratipādakabhāṣyeṇa vicitrārthasargakāritvapratipādakasyāsya bhāṣyasya na virodha ityarthaḥ | bahuva-canādavagamyata iti | tvadabhimatāvidyāyā ekatvāditi bhāvaḥ | pratibhāsastu dvitvādiviṣayatvāditi | avidyamānacandra-dvitvādiviṣayatvādityarthaḥ | ( avidyāparapurāṇārthaḥ ) viśabdasya vaividhyavaiparītyarūpārthadvayaparatvasaṃbhavamabhiprayannāha-vividhaṃ jñāyate'nena, viparītaṃ jñāyateneneti vā karaṇe vyutpattiriti | "karaṇādhikaraṇayośca' iti lyuṭ | vijñānamavidyetyatra pramāṇamāha-yadā tu śuddhamityādinā | tasya hi vyatireko vakṣyata iti | vijñānaśabdasya "vijñānamekaṃ nijakamarbheda' ityatreva brāhṛmbarūpajñānaparatve tadvayatireke prapañcavyatirekapratipedakasya "yadā tu śuddham' ityasya ślokasyāsāmañjasyaprasaṅgāditi bhāvaḥ | nanu vijñāneubrāhṛṇi vijṛgbhitāniukalpitānītyarthasya vaktuṃ śakyatvāt śrīdhareṇa tathā vyākhyātatvācca kathaṃ vijñānābdasyāvidyārthakatvanirṇaya ityāśaṅkayāha-vijñāne vijṛmbhitānī- tīti | asvārasyāditi| "saptamī' iti yogavibhāgāśrayaṇena saptamīsamāsasya kliṣṭatvāditi bhāvaḥ | napuṃsakapadasyeti pāṭhaḥ | napuṃsakāntapadasyeti pāṭhe napuṃsakatvadyotakavibhaktyantapadasyetyarthaḥ | puṃliṅgabhedaśabdaviśeṣaṇatvāyogeneti | "jṛbhigātravināme' ityasyākarmakatayā "gatyarthākarmaka' iti kartari ktāntasya vā, ṇyantāt karmaṇi ktāntasya vā vijṛmbhitābdasyāśrayaṇe viśeṣya-nighnatāprasaṅgāt, "napuṃsake bhāve ktaḥ' iti bhāvaktāntatvapakṣa eva napuṃsakatvasya yuktatvācca bhāvapratyāyanta eva vijṛmbhitaśabdaḥ | na ca bhedānāṃ kathaṃ vijṛmbhaṇarūpadhātvarthatvamiti vācyam-upacāreṇa tathā prayogopapatteḥ | tataśca bhāvapratyayāntatve siddhe vijṛmbhaṇa-rūpasya bhāvasya katrrākāṅkṣāyā evotkaṭatvādadhikaraṇākāṅkṣāyā atathātvāt ṣaṣṭhīsamāsa eva yukta iti bhāvaḥ | bahuvacane na tātparyamiti | pratyakṣādisiddhabahutvānuvāditvāditi bhāvaḥ | jaḍopalakṣita iti | dehāntaḥkaraṇādibhiḥ parasparavyāvṛttatayā pratīte ekasmin ātmavastunītyarthaḥ | jaḍagatabhedā na saṃbhavantītyartha iti | antaḥkaraṇādyupādhiprayuktabhedā na bhavantītyarthaḥ | vastubheda-śabdayoḥ karmadhārayamabhiprayannāha-yadvā eko vastuśabda ākārapara iti | prathamo vastuśabdo jaḍapara ityabhiprāyaḥ | asmin pakṣe kamaprratibaddhātmaniścayaiḥ satyatvenā''lakṣyata ityasya vaktavyatayā satyasvenetyaṃśasyādhyāhāraprasaṅgāduttarārdhasya pūrvārdhaikavākyatvā-bhāvāccāpiśabdamātramadhyāhmatya vyācaṣṭe-yadvā na kevalamiti | taduttarottarabhāvīti | anena bhāṣye bhedadarśanaṃ nimittaṃ yasyājñāna- syeti bahuvrīhirabhipreta iti bhāvaḥ | asmin pakṣe kāryājñānaṃ mamakārarāgadveṣādi | tasyāpi pūrvakarmaivetyartha iti | na ca bhedadarśa-nanimittakājñāne bhedadarśanasyaiva hetutvāt kathaṃ karmaṇo hetutvamiti vācyam, mūlakāraṇaṃ karmaivetyarthāt | asmin pakṣe nijakarma-bhedavibhinnacittaiḥ bahudhābhyupetamityasyāyamarthaḥ-nijakarmabhedena vibhinnacittaiḥ sajātīyabhedadarśanaiḥ | cittaśabdo buddhiparaḥ | bahudā- bhyupetaṃ kāryājñānayuktamiti | asmin pakṣe bahudhābhyupetamityasyātikliṣṭatvāt pakṣāntaramāha-yadvā devādiśarīrabhedeti | sajātī-yavijātīyabhedavirahānuvāda iti | "vijñānamekam' ityardhena sajātīyavijātīyabhedavirahānuvāda iti | "vijñānamekam' ityardhena sajātīyātmabhedasya, "tasmānna vijñānam' ityardhenānātmabhūtavijātīyabhedasya ca niṣiddhatayā tannipedhānuvāda ityarthaḥ | svagata-bhedarāhityamucyata iti | tadvadeva pūrvārdhapratipannamanūdyata ityarthaḥ | dvitīyapakṣe bhāṣyānuguṇyamāha-etadubhiprāyeṇa hīti | daśaślokyāmiti | viṣṇupurāṇe dvitīyeṃśe dvādaśādhyāye- "ityeṣa saṃniveśo'yaṃ pṛthivyā jyotiṣāṃ tathā | dvīpānāmudadhīnāṃ ca parvatānāṃ ca kīrtitaḥ || varṣāṇāṃ ca nadīnāṃ ca ye ta teṣu vasanti vai || teṣāṃ svarūpamākhyātaṃ saṃkṣepaḥ śrūyatāṃ punaḥ ||' ityupakṣiṣya- "yadambu vaiṣṇavaḥ kāyastato vipra vasuṃdharā | padmākārā samudbhūtā parvatābdhyādisaṃyutā || jyotīṣi viṣṇurbhuvanāni viṣṇuvarnāni viṣṇurgirayo diśaśca | nadyaḥ samudrāśca sa eva sarvaṃ yadasti yannāsti ca vipravarya || jñānasvarūpo bhagavān yato'sāvaśeṣamūtirrna tu vastubhūtaḥ | tato hi śailābdhirādibhedān jānīhi vijñānavijaambhitāni || yadā tu śuddhaṃ nijarūpi sarvakarmakṣaye jñānamapāstadoṣam| tadā hi saṃkalpataroḥ phalāni bhavanti nā vastuṣu vastubhedāḥ || vastvasti kiṃ kutracidādimadhyapayantahīnaṃ satataikarūpam | yaccānyathātvaṃ dvija yāti bhūyo na tattathā tatra kuto hi tattvam || mahī ghaṭatvaṃ ghaṭataḥ kapālikā kapālikā cūrṇarajastato'ṇuḥ | janaiḥ svakarmastimitātmaniścayairālakṣyate vrūhi kimatra vastu || tasmānna vijñānamṛte'sti kiṃcit kvicit kadācid dvija vastujātam | vijñānamekaṃ nijakarmabhedavibhinnacittairbahudhābhyupetam || jñānaṃ viśuddhaṃ vimalaṃ viśokamaśeṣalobhādinirastasaṅgam | ekaṃ sadaikaṃ paramaḥ pareśaḥ sa vāsudevo na yato'nyadasti || sadbhāva evaṃ bhāvato mayokto jñānaṃ yathā satyamasatyamanyat | etattu yat saṃvyavahārabhūtaṃ tatrāpi coktaṃ bhuvanāśritaṃ te || yajñaḥ paśurvahniraśeṣa ṝtvik somaḥ surā svargamayaśca kāmaḥ | ityādi karmaśritamārgadṛṣṭaṃ bhūrādibhogā (bhedā) śca phalāni teṣām ||' iti daśāślokī paṭhitā | (yaścaitadbhuvanagatamiti mūloktapāṭhaḥ |) nātra vigānamiti | yadyapi "yadasti yannāsti ca vipravarya' itya-trāstināstiśabdayorbhāvābhāvarūpeṇa pratipannavastuparatayā yojayituṃ śakyatvādastiśabdasyātmaparatve vigānaṃ saṃbhavati-tathāpi nāstyasatyaśabdayoracetanaparatve na vivāda ityatra tātparyam | apitu karmaparatvameveti | karmamūlavaividhyānusandhānaparatvamevetyarthaḥ, uttaratra tathābhidhāsyamānatvāt | viyuktaṃ sūkṣmarūpamiti | parasparamupakaraṇopakaraṇibhāvaviyuktaṃ prakṛtipuruṣayoḥ sūkṣmaṃ rūpamucyata ityarthaḥ | ādibharatacari hmatsthamiti | "maitreya tasya caritaṃ kathayiṣyāmi te punaḥ' iti prathamādhyāye upakṣiptatvādinānīṃ hmatsthamiti bhāvaḥ | nanu saṃkṣepaśabdasya sakalaśāstrārthasaṃkṣepaparatvasaṃbhave prathamādhyāyoktapratijñāvaśenādibharatacaritasya buddhisthatvaṃ parikalpaya, etasya tatsaṃkṣepatvakalpanaṃ kliṣṭam | kiṃca tatsaṃkṣeparūpatvaṃ pratijñātaṃ cet, vistarakathanasya svataḥ prāptatayā "bhagavan sarvamākhyātam' iti maitreyasyādibharatacaritapraśno na yukta iti cet-na | sakalasaṃkṣeparūpatve vakṣyamāṇasaṃkṣeparūpatvamapi saṃbhavatītyatra tātparyāt | sattāmātramagocaramiti | yadyapi naitāni vākyānyetatprakaraṇasthāni, tathāpi "jñānasvarūpo bhagavān yato'sau' ityādīnāme-tatprakaraṇasthānaṃ tatsamānārthatvaṃ vaktavyamityabhiprāyeṇa tathoktamiti draṣṭavyam | adhītānadhītaśākhārthajñāpanārthamitīti | atretiḥ samāptau | viṣṇurātmetītyasya vākyasya vyavahitenāpi "śarīrātmabhāvaḥ' ityanenānvayasaṃbhave abhipretyetyadhyāhāro'nucita itya-bhipretyāha-śarīrātmabhāva iti vārtha iti | sakalaśrutigatatādātmyopadeśopavṛṃhaṇarūpasyetyatra sakalapadamanadhītaśākhāparam | tasyāścopavṛṃhaṇaṃ tadarthaviśadīkaraṇam | athavā sakalapadamadhītaśākhāparam | tasyāścepavṛṃhaṇaṃ tadviruddhārthavākyāsattvapratipādana- miti dvedhārthasaṃbhavamabhipretya vyācaṣṭe-anadhītaśākhāsvapīti | tādātmyopadeśo'stīti | ya iti śeṣaḥ, uttaratra "tasyāyamevārthaḥ' iti tacchabdaśravaṇāt | atretiśabdatrayasyeti | evamihānvayakramaḥ-"yadambu vaiṣṇuvaḥ kāyaḥ' iti ślokena sakalaśrutigatatādātmyopa-vṛṃhaṇarūpasya sāmānādhikaraṇyopadeśāsya "jyotīṣi viṣṇuḥ' ityārabhya vakṣyamāṇasya śarīrātmabhāva eva nibandhanamityabhipretyā- sbuno viṣṇoḥ kāryatvenāmbupariṇāmabhūtaṃ brāhṛाṇḍamapi viṣṇoḥ śarīramityāheti | na ca "viṣṇurātmetyabhipretya' iti pūrvagranthavirodha iti vācyam, tasya vyākhyānāntaratvenādoṣāt | kecittu-anena ślokena tasya viṣṇurātmetyabhipretya śarīrātmabhāva eva sāmānādhi-karaṇye nibandhanamiti tātparyat āheti yojayanti | viśvarūpo yato'vyaya iti | "sarvendriyāntaḥkaraṇaṃ puruṣākhyaṃ hi yajjagat | sa eva' iti sāmānādhikaraṇyena nirdiśya kathamidaṃ bhinnayoḥ sāmānādhikaraṇyamityapekṣāyām, "sarvabhūtātmā viśvarūpo yāte- 'vyayaḥ' iti śarīrātmabhāvasya "yataḥ' iti pañcamyā kaṇṭhato hetutayokterityarthaḥ | idaṃ ca vedārthasaṃgrahe bhāṣyakṛtā sukhyaktamuktam | padātrayasyārtha ucyata iti | "yadasti yannāsti ca vipravarya3 iti caturthapādārthasya "atrāstyātmakaṃ nāstyātmakaṃ ca' ityādibhāṣyagranthenānuvādamukhena sphuṭīkariṣyamāṇatvāt pādatrayasyārtha ucyata ityuktam | kecittu-asaṃkocena pādacatuṣṭasyāpyartha ucyate, ślokāmatrasya śarīrātmabhāvāyattatādātmyopadeśaparatve vipratipattyabhāvāt | iyāṃstu viśeṣaḥ-pādātrāyagatānāṃ jyotirādi-padānāṃ nirṇītārthatayā na jijñāsā | caturthapādagatāstināstiśabdayoranirṇītārthatayā tatra jijñāsayā tatpādārthamātrasyānuvādo-papatteriti vadanti | viśiṣṭavākyārthānuvādeneti | paryavasannavākyārthānuvādopapatteriti vadanti | viśiṣṭavākyārthānuvādeneti | paryavasannavākyārthānuvādenetyarthaḥ | nāstyātmakatve heturayamityāhetyuktamiti | na tvasyāstyātmakatve heturayamityāhetyukta- mityarthaḥ | "jñānasvarūpo bhagavān yato'sau' ityaṃśena "idamastyātmakam, idaṃ nāsyātmakam, asya ca nāstyātmakatve heturayam' ityapratipādanādāha-pratīkamupādātta iti | nanu bhāṣye-aśepakṣatrajñātmanāvasthitasyeti kathaṃ labhyate? kṣetrajñasya prāganirdiṣṭatvāt | na ca "yadasti yannāsti ca vipravarya' ityanenāstiśabdena kṣetrajñasyopasthāpanamastīti vācyam, "idamastyātmakam, idaṃ nāstyā- tmakam' iti vibhāgānabhijñaṃ maitreyaṃ prati astiśabdasya kṣetrajñopasthāpakatvābhāvenāśeṣabhūrtiśabdena kṣetrajñātmanāvasthitasya bhagavata upasthāpane pramāṇābhāvādityāśaṅkaya, astināstiśabdābhyāmanupasthāpane'pi jyotirādiśabdaiḥ saṃsṛṣṭavacanaiścetanācetanayorupa-sthitisaṃbhavāt tatra cāciccharīrake jñānasvarūpaśarīrakatvopadeśasya vā "na vastubhūtaḥ' iti devādiśarīrakatvaniṣedhasya vā'saṃ- bhavāt kṣetrajñaśarīraka eva yogyatāvaśenāśeṣamūrtiśabdena parāmṛśyate | tataśca kṣetrajñaśarīrako bhagavān jñānasvarūpaḥ jñānaśarīrako bhavati, (svarūpaśabdaḥ śarīraparaḥ |) vastusvarūpadevādiśarīratvaṃ nāstīti phalati | tataśca dehātmaviveko'pi phalito bhavati | yathā "aṅgulīyakavānasau rajatavānna suvarṇavān' ityukte "aṅgulīyakaṃ rajatarūpaṃ na suvarṇarūpam' iti tadvat-ityabhiprayannāha-aśeṣaśabdenācito'pīti | vastubhāvaniṣedho'nupapanna iti | ciccharīrakasya bhagavataḥ, "na tu vastubhūtaḥ' iti devamanuṣyaśai-lābdhidharādivastuśarīrakatvaniṣedhasya śarīrabhūte acidaṃśe devamanuṣyādibhāvaniṣedhaparyavasitatvādityabhiprāyaḥ | ṝ tvikpracāra-karmaviśeṣaṇamiti | yathā paraṃparayā pracāraviśeṣaṇamuṣṇīṣalauhityam | paramparayetyasya pracāre ṝgvijāṃ viśeṣaṇatvam, tatra coṣṇīṣasya, tatra ca lohityasyetyabhiprāyaḥ | "kāṭhinyavāt yo vibharti tasmai bhūmyātmane namaḥ' ityatrātmasvarūpe bhūmidvārā kāṭhinyamiti bhāvaḥ | bhāṣye-yata evaṃ tata eveti | nanu kṣetrajñasya jñānasvarūpatvena devādirūpatvābhāve'pi devādibhedasya tadvijñānavijṛmbhitatvamanāvaśyakam, kṣetrajñābhinnatvamātreṇa tadvijñānavijṛmbhitatvasyānāvaśyakatvāt | itarathā paramātmanitya-vibhūtyāderapi tathātvaprasaṅgāt | na ca jīvabhinnasyānityatvena siddhasya devādestadvijñānavijṛmbhitattvamāvaśyamita vācyam, devādibhedasyādyāṣyanityatvāniścayāt | niścaye vā tasyāsatyaśabditatvopayuktānityatvasya siddhatayā karmapariṇāmarūpatayā-'nityatvapratipādanārthaṃ pravṛttasya, "tato hi śailābdhidharādibhedān jānīhi vijñānavijṛmbhitāni' ityasya vaiyathryaprasaṅgāt | kiṃca kṣetramātmanāvasthitasya devādibhūtatvābhāvena devādisvarūpasya vijñānavijṛmbhitatve devādyātmanāvasthitasya jñānasvarūpakṣetrajñabhūta-tvābhāvena kṣetrajñasyāpi vijñānavijṛmbhitatvaprasaṅga iti cet-na | " na tu vastubhūtaḥ' iti devādisvarūpasya kṣetrajñasvarūpāvasthi-taparamātmasvābhāvikarūpatve pratyākhyāte, punaḥ kiṃrūpamityapekṣāyām, "vijñānavijṛmbhitāni' ityāgantukarūpatvamucyata itya- doṣāt | ata eva bhāṣye jñānameva svābhāvikaṃ rūpamiti svābhāvikapadaṃ prayuktam | devādibhedahetutvaṃ sadvārakamiti | pūrvapūrva-vaividhyānusandhānena, karmaṇā ca devādibhedā ityarthaḥ | karmāvidyayorbījāṅkuravat parasparahetutvasaṃbhavāt hetuhetumadbhāvavyatyāsaśaṅkā na kāryā | jñānasvarūpaḥ vijñānavijambhitānītyanena phalitamiti | "jñānasvarūpaḥ' ityanena jñānasvarūpasyoktatayo pariṇāma-śūnyatvāvagamāt satyatvam, "vijñānavijṛmbhitāni' ityanena pariṇāmitvaṃ ca phalitam | ata eva "nijasiddhajñānaikarūpatvena' iti bhāṣyamiti bhāvaḥ | nanu "yadā tu śuddham' ityasya pūrvoktavivaraṇarūpatvena pūrvapakṣisaṃmatasya kathaṃ tadeva vivṛṇotīti bhāṣyakṛtāpya-bhyupagama ityāśaṅkayāviruddhāṃśe tadupajīvanaṃ na doṣāyetyāha-pūrvapakṣayojanāyāmiti | nidoṣamityādipadānāmarthavibhāga iti | apāstadoṣamityādipadānāmiti vaktavye lāghavārthaṃ nirdoṣapadanupāttamiti draṣṭavyam | yadvā nidoṣamityādīti chedaḥ | padānā- miti ślokasthapadānāmityarthaḥ | ātmakalpanāmūlakarmaphalabhūtā iti | ātmakalpanā mūlaṃ yasyeti bahuvrīhiḥ | vyaktibhedena bījāṅkuranyāye doṣābhāvāt | vijñānaśabde saṃkalpaśabde'pīti | vaividhyānusandhānasya vijñānaśabdārthasya ekīkṛtyānusandhānasya saṃkalpaśabdārthasya ca hetuhetumadbhāvena karaṇatvasaṃbhavāt "vijñānavijṛmbhitāni, saṃkalpataroḥ phalāni' ityuktayorna virodhaḥ, anyatarasyoktāvanyatarasyārthasiddhatvāditi bhāvaḥ | bhogyaśabdārthaḥ spaṣṭīkṛto bhavatīti | bhogārthā ityapakṣiptānāmeva vastubhedā-nāmuttaravākye bhāgyabhūtā iti parāmarśādityarthaḥ | bhogasiddhiprayojanakatvabheveti | "tasya nimittaṃ saṃyogotpātau' ityasminnarthe "godvayacaḥ' iti bhogaśabdādyatpratyayaḥ; na tu "ṝhaloṇryat' iti ṇyadantam, tathātve bhogasthānādīnāṃ bhogyaśabdena parigrahātā- patteriti bhāvaḥ | vyākhyeyapadavyākhyānārthamiti | "vastuṣuḥ' ityādipadasyāvyākhyātatvāt tadarthamityarthaḥ | vyākhyeyaṃ padamudāharatīti | "bhoktā bhogyam' iti śrutigatabhogyapadamityarthaḥ | heturanukta iti | yadyapi "jñānasvarūpaḥ' ityanenaivāstiśabdavācyatve heturuktaḥ, tathāpi bhāṣye noktaḥ | ata eva pūrvaślokavyākhyāne, "itaradasti#ाbdābhidheyam' ityuktam, na tu tatra heturupanyasta iti bhāvaḥ | prayo-jakaśikṣeti | astināstipadapravṛttinimittaśikṣetyarthaḥ | atrābhidheyamiti | asmin śloke astiśabdasyāstiśabdābhidheya evārthaḥ ityarthaḥ | svabhogyabhūtamacidvastu pratikṣaṇamanyathābhūtamālakṣyate iti bhāṣye pratikṣaṇamanyathābhūtaṃ vastu bhogyatvenālakṣyate, bhogyamacidvastu pratikṣaṇamanyathātvenālakṣyata ityuddeśyavidheyabhāvabhedenāthadrvayasaṃbhavamabhipretya dvedhāpi vyācaṣṭe-asthira ityā- dinā | cākṣupajñāne prayogaprācuryāditi | yadyapi cakṣuṣā pratyakṣeṇopalakṣyate ityuktāvapi na doṣaḥ, tathāpi cākṣuṣajñānātirikta-pramāṇānrasaṃgrahāyānubhūyata iti vyākhyātamiti draṣṭavyam | ślokavyākhyānaparisamāptimiti | asyāṃ yojanāyāmiti śeṣaḥ | ayaṃ bhāvaḥ-ālakṣyate anubhāvyate bhujyata iti vā, bhogyatvenālakṣyata iti vā pūrvayojanāyāmetādṛśāprasiddhārthapradarśanaparatayā "ityarthaḥ' ityasya sāphalyaṃ saṃbhavet | asyāṃ tu yojanāyāmālakṣyata ityasyānubhūyata ityarthe prasiddhisattvena "ityarthaḥ' ityasya vaiyathryāt samā-ptidyotakatvameva | asmiśca pakṣe evaṃsatītyuttarabhāṣyaṃ ślokadvayābhiprāyakathanaparam | etadevābhipretya vakṣyati-athavā ślokadvayā-bhiprāyamāheti | pūrvayojanāyāṃ tu "ityarthaḥ' ityasya samāptidyotakatvābhāvāt "evaṃsati' ityuttarabhāṣyaṃ brāूhītyādipadārthakathanaparam | etadevābhipretyeṇa brāूhītyāderarthamāhetyādigrantha iti | ataḥ ślokavyākhyānasamāptau brāूhītyādyarthakathanaṃ viruddhamiti na codanīyam | astiśabdārthamityādi viśeṣaṇaṃ sāmathyarsiddhatayeti | na tu "vastvasti kim' iti śabdābhidheyatayā, tatrāstiśabdasya bhavatya-rthakatvāditi bhāvaḥ | vastuśabdatulyatvaṃ na śaṅkanīyamiti | "vastatvasti kim' ityatra vastuśabdasyetyarthaḥ | yadvāsti#ाbdā- bhidheya ityaneneti | pūrvayojanāyāmastiśabdārhamityadhyāhāraḥ | asmin pakṣe tu bhavatyarthakāstiśabdādhyāhāra iti viśeṣaḥ | pūrvapakṣayojanāyāmiti | ataśca pūrvapakṣe vibhajya ślokadvayārthānuktirna doṣāyeti bhāvaḥ | avacchinnāstiśabdavācyatvaṃ ceti | "tadānīmasti' "idānīmasti' iti padāntarasahitāstiśabdavācyatvaṃ cetyarthaḥ | ākāraikyaparatvaṃ spaṣyamiti | "saṃkhayāyā vidhārthe dhā' iti vidhārthabhūtaprakāre dhāpratyayavidhānāt bahudhetyasya bahuprakāramityartho varṇanīyaḥ | tataśca tatpratiyogina ekaśabda- syāpi prakāraikyamevārthaḥ | na ca "ekaṃ rāśiṃ pañcadhā kuru' ityatreva "adhikaraṇavicāle ca' iti dhāpratyayo'stviti vācyam, adhikaraṇavicālanaṃ hi ekasya vastuno'nekadākaraṇam | saṃkhyāntarāpādanamityarthaḥ | na hi vijñānasya saṃkhyāntarāpādanaṃ sva- rasam | tasmādvidhārtha eva dhāpratyaya iti prakāraikyamevaikaśabdasyābhāyupeyamityarthaḥ | nanu "bahudhābhyupetam' iti vidhārthe dhāpratyaya- śravaṇe pañcavābhukte ityatreva kriyāgataṃ prakārabahutvaṃ pratīyata iti vaktavyam; na tu vijñānagatam, kriyābahutvasya dhāpratyayārthatvāt | tataśca "bahudhābhyupetam' ityatrābhyupagamakriyāgataprakārabahutvaṃ paryavasyet; na tu jñānaprakārabahutvam | tataśca "vijñānamekam' ityatra vijñānaprakāraikyaṃ kathaṃ sidhyet? tadvodhakābhāvāt | ekatvabahutvayorbhinnaviṣayatvāditi cet-na | abhyupagamakriyābahutvasyābhyu-pagamyamānavijñānabahutvaparyavasitatayaikatvabahutvayoḥ samānaviṣayatvāt iti bhāvaḥ | aupādhikamityartha iti | nanu devādyanusaṃdhāna-syaupādhikatve kiṃ prayojanam? "yadambu vaiṣṇavaḥ kāyaḥ' ityādiślokadvayenoktacidacidātmakasya jagataḥ saṃsṛṣṭatvāvasthāyāṃ viyukta-tvāvasthāyāṃ ca bhagavaccharīratvamupapāditam | "jñānasvarūpo bhagavān yato'sau' ityādiślokaddhayena cidacidvivekaḥ, citaḥ satya-śabdavācyatvamacito'nvayavyatirekābhyāṃ karmapariṇāmatayā'satyaśabdavācyatvaṃ copapāditam | tadevācito'sacchabdavācyatvaṃ jaga-dupalabdhiprakāreṇāpi "vastvasti kim' ityādiślokadvayenāpi dṛḍhākṛtya, "tasmānna vijñānam' iti ślokārdhe na cita eva saccha-bdavācyatvaṃ nācita ityupasaṃhmatameveti samarthanīyāntarābhāvāt "vijñānamekam' iti ślokārdhopanyāsahetubhūtaśiṣyajijñāsāviṣayabhūtaṃ kimapi na dṛśyata iti cet, satyam; acidvastuno'satyaśabdapravṛttinimittabhūtapariṇāmitvopapādakakarmahetukatvopasaṃhārarūpatayā sārthakyāt | kamakṣayavācipadānantarapadasyeti | karmakṣayavācipadaṃ viśuddhimiti padam | tadanantarapadaṃ vimalamiti padam | śarīrasaṃ-bandharahitaparatveneti | prakṛtisparśarahitamityasya śarīrasaṃbandharahitamityasya ca samānārthatvāditi bhāvaḥ | cidacitsādhāraṇā- viti | cidacidvivekaparatvāditi bhāvaḥ | anyeṣvapi śabdeṣviti | sadasadādiśabdeṣvityarthaḥ | nanu "svargamayaśca kāmaḥ' ityasya kāmyamānasvargaparatvameva kiṃ na syādityāśaṅkaya, "bhūrādibhogācca kāmaḥ' ityasya kāmyamānasvargaparatvameva kiṃ na syādityā- śaṅkaya, "bhūrādibhogāśca phalāni teṣām' iti phalasya vakṣyamāṇatvāt svargecchāparatvameva yuktamityāha-phalasya vakṣyamāṇatvā- diti | nanu "yajñaḥ paśuḥ' ityādiślokasya kathaṃ karmasvarūpapratipādanaparatvam? paśvadīnāṃ yajñaśeṣatayā tadanupraviṣṭatve'pi vahni-śabdanirdiṣṭadevatāyā bhūrādibhogānāṃ ca phalabhūtānāmataccheṣabhūtānāṃ karmatvāsaṃbhavādityāśaṅkayāha-devatāyāḥ phalasya ceti | sarvatra vrajati hīti | vrajatyevetyarthaḥ | karmavaśyo hīti | karmavaśya evetyarthaḥ | dhruvamacalaṃ sadaikarūpamiti | "yaccaitad bhuvanagataṃ mayā tavoktaṃ sarvatra vrajati hi tatra karmavaśyaḥ | jñātvaitaddhruvamacalaṃ sadaikarūpaṃ tat kuryādviśati hi yena vāsudevam ||' iti ślokasthaiḥ "dhuvamacalaṃ sadaikarūpam' iti padaiḥ krameṇa svarūpato rūpatoguṇataścaikarūpyamucyata ityarthaḥ | sadaikarūpamityatra rūpata aikarūpyasyocitatvamabhiprayannāha-yadvā svarūpato guṇato rūpataśceti | pūrveṇānvaya iti siddhāntopakramagatapratijñāvākyena "naita-devam' ityanenānvaya ityarthaḥ | nāsadvilakṣaṇaparāvityartha iti | yathā brāhṛṇi prayujyamānāvastisatyaśabdau na sadasadvilakṣaṇaparau, evaṃ prapañce'pi prayujya-mānau nāstyasatyābdau na sadasadvailakṣṇyaparāvityarthaḥ | arthadvārako virodha iti | yadyapi sadasadvilakṣaṇatvamapi sattvaviruddhaṃ bhavati-tathāpi sattvābhāvamevāsacchabdo vadet, nātiriktamiti bhāvaḥ | vināśitvameva hi mithyātvamiti śaṅkāyāmiti | taṭasthaśaṅkā-yāmityarthaḥ; mṛṣāvādinastādṛśyāḥ śaṅkāyā anutthānāt | tathā sati vivādaparyavasānāt | vināśitvasvarūpe śedhayatīti | ekenākāreṇaikasmin kāle'nubhūtasya kālāntare pariṇāmaviśeṣeṇānyathopalabdhyā nāstitvopapādanāditi bhāṣyasya pari-ṇāmaviśeṣeṇānyathopalabdhirhi vināśitvamityabhiprāyaṃ matvā vināśitvasvarūpaṃ śodhayatītyavatārikā racitā | kecittu ekenā-kāreṇetyādibhāṣyamevamavatārayanti-nanu "vastvasti kiṃ, mahī ghaṭatva'mityatra nāśitvameva hrupapāditam: na ni#ेpramāṇakatvaṃ jñāna-bādhyatvaṃ vā' ityuktam | nātra vinigamakaṃ paśyāma ityāśaṅkaya, "vastvasti kim' ityādiślokadvayena kālāntare'nyathopalabdhasya kālāntare'nyathopalambhenopapadyamānasya nāstitvasya pramāṇasaṃbandhānarhatvalakṣaṇatucchatvarūpe pratipannadeśakālopādhau niṣedhaprati-yogitvalakṣaṇamithyātvarūpe vā paryavasānāsaṃbhavena vināśitva eva …

… paryavasānasyocitatvamabhiprayannāha-ekenākāreṇaikasmin kāla itīti | asmin pakṣe vināśitvameva mithyātvamiti śaṅkāyāḥ kathaṃ vināśitvaṃ tucchatvamithyātvavyāvṛttamiti śaṅkāyāśca taṭastha-śaṅkātvāśrayaṇakleśo nāstīti ca vadanti | vināśagabhatrvaṃ nāsti#ाbdapravṛttinimittamityartha iti | naśvaratvaṃ nāstiśabdapravṛttini-mittamiti nāstyarthatvaṃ naśvaratvaruाya | ataśca acetanaṃ sarvadā nāstyarthagarbhamiti bhāṣyasya sarvadā nāśabhargamityartha iti bhāvaḥ | svābhāvikāstitvayogitvabuddhiviṣayatvamiti | svābhāvikāstitvamaparamārtha ityarthaḥ | aparamārthabhūtasvābhāvikāstitvayo- gāt acidvastuno'pyaparamārthatvamiti bhāvaḥ | na cāparamārthasvābhāvikasatyatvasyācidrūpe'bhāvāt kathaṃ tadyogenācetane'paramārtha-tvavyavahāra iti vācyam, acetanamasatsatyatvakamiti pratītyā kasyacit saṃbandhasya bahuvrīhrarthasya vaktavyatvāt | aparamārtha-nvagarbhāstyarthopetatvāditi | aparamārthasvabhāvikasatyatvopetatvādityarthaḥ | ( nivartakānupapattiḥ ) tenātmavayaviṣayatvaṃ ceti | tenaunirviśeṣavastunetyarthaḥ | yadvā nirviśeṣavastuviṣayatvenetyarthaḥ | tatra hi "adbhayaḥ saṃbhūto hiraṇyagarbha ityaṣṭau' iti pratīkopādānaṃ kṛtamiti | tataśca "adbhayaḥ saṃbhūtaḥ' ityuttarānuvākapaṭhitena "vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntam, ādityavarṇam' ityanena 2sarve nimeṣā jajñire vidyutaḥ puruṣādadhi' ityasya "ambhasyāpāre' ityanuvākagatasyaikavākyatvaṃ vaktavyamiti bhāvaḥ | ( tattvamasyarthaḥ ) caturdhā hi paraiḥ sāmānādhikaraṇyamiti | "vyāpteśca samañjasam' ityatra śāṃkarabhāṣye sāmānādhikaraṇye adhyāsāpavādai-katvaviśeṣaṇānīti catvāraḥ pakṣā upanyastāḥ | tatra-"adhyāso nāma-dvayorvastunoranivartitāyāmevānyatarabuddhau anyatarabuddhiradhya- syate | yathā nāmni brāhṛtvabuddhābadhyaratāyāmapyanuvartata eva nāmabuddhiḥ, na brāhṛbuddhayā nivartate | yathā vā pratimādiṣu viṣṇvādibuddhi-radhyāsaḥ | apavādo nāma-yatra kasmiścidvastuni pūrvaniviṣṭāyāṃ niścitāyāṃ mithyātvabuddhau paścādupajāyāmānā yathārthabuddhiḥ pūrva-niviṣṭāyā mithyātvabuddhernivatirkā bhavati | yathā dehendriyasaṃghāte ātmabuddhirātmanyevātmabuddhayā paścādbhāvinyā tattvamasītyanayā yathārthabuddhayā nivartate | yathā digbhrāntirdigyāthātmyabuddhayā nivartate | ekatvaṃ ca samānādhikṛtayoḥ śabdayodrvayoranatiriktārthavṛtti- tvam | tadyathā "sindhuraḥ karī', "kokilaḥ pikaḥ' iti | viśeṣaṇaviśeṣyabhāve "nīlamutpalam'-ityupanyastam | tasyāpīdamupa-lakṣaṇamiti draṣṭavyam | sarvaṃ svalvidaṃ brāhṛेtyādāviti | nanu śamavidhiparatvena, "nāma brāhṛ' ityādāviva sarvasmin brāhṛdṛṣṭividhi-paratvābhāvena adhyāse sāmānādhikaraṇyamiti parairna vyavahmatam; kathamevamucyata iti cet-na | yadi na vyavahmatam, tarhi "nodāharaṇa-mādartavyam' iti nyāyena saṃpratipannabudāharaṇāntaraṃ draṣṭavyam | sthityādiviśeṣaṇavidhureti | tiṣṭhatikriyāya ānayanadaśāyāma-saṃbhavāditi bhāvaḥ | sthityādiviśeṣaṇeneti | yatpratyāyyavyāvṛttimattayā jñāte tātparyaviṣayetaraviśeṣaṇānvayadhīḥ, tattvasyaiva viśeṣaṇatvarūpatvam; na tu vidheyānvayirūpatvamiti bhāvaḥ | yathānvayārhamiti | vidheyasamakālatayā vā vidheyabhinnakālatayā vā yathānvayārhamityarthaḥ | ata eva "so'yaṃ devadattaḥ' ityādau deśakālādīnāmapi viśeṣaṇatvamiti bhāvaḥ | ekasyāpi parityāga iti | ata eva "saṃbandhādevamanyatrāpi' ityadhikaraṇe vyāhmatividyāyām "tasyopaniṣadaharityadhidaivatam', "tasyopaniṣadahami-tyadhyātmama' ityatra tacchabdasya pūrvaprapṛtasthānaviśeṣaviśiṣyavacanatvāt tattannāmno vyavasthitiḥ, na tu viśeṣyamātravacanatayā'vya-vasthitatvamiti samarthitamiti bhāvaḥ | prakṛtatvaṃ dūrotsāritamiti | ata eva nirviśeṣapratītistapadena lakṣaṇayaiveti parairapīṣyata iti bhāvaḥ | pratisaṃdhānānarhatvāditi | tatpadajanyapratisaṃdhānānarhatvādityarthaḥ | kanakaṃ pratisandhīyata iti | na ca tacchabdānuvi- ddhatayā taditi prātyakṣikapratisaṃdhāne satyapi tatpadajanyapratisaṃdhānaviṣayatvasyānupapāditatvāt kathamayamākṣepa iti vācyam, taccha-bdānuviddhapratisaṃdhānānarhasya tatpadajanyapratisaṃndhānānarhatvamapi saṃbhavatīti tadabhiprāyāt | śabdastvipi | vastutastu pratyakṣeṇa yatrā-ṅgulīyakatvaprahāṇena taditi kanakaṃ pratisaṃdhīyate, tatrāpi saṃskārasācivyādaṅgulīyakatvaviśiṣyasyaiva parāmarśa ityuktāvapi na doṣaḥ | prayojakopalakṣaṇābhiprāyeṇeti | tataśca kiṃcijjñatvādirūpamābhimukhyaprayojakamapyacidviśiṣṭetyanena saṃgṛhītamiti bhāvaḥ | anyathā'tītānāgateti | pratītiyaugapadyamādāya viṣayayaugapadyābhyupagame pratyetavyasya pratītisamakālatvamiti niyamo'bhyupagataḥ syāt | tataścātītānāgataviṣaye'pi viṣayaviṣayiṇoḥ samakālatvanirvāhāya viṣayiṇo vā''tītatvaṃ viṣayasya vā vidyamānatvaṃ syāditi bhāvaḥ | uktadṛṣṭāntāditi | "śuktireva rajatam' iti dṛṣṭāntādityarthaḥ | upalakṣyasāmānādhikaraṇyāditi | "anvayamukhenopa-lakṣyavastvaikyaparam' iti pratipāditāt upalakṣyasāmānādhikaraṇyādityarthaḥ | pāṭho nirīkṣaṇīya iti | āśrayaśabdasya nityapuṃlli-ṅgatvāditi bhāvaḥ | āśrayaśabdo viṣayapara iti | viṣayīkaraṇapara ityarthaḥ | svasiddhāntaramāha-ārepyākārādhikaraṇabhūtamadhiṣṭhā-namiti vārtha iti | bhramyata iti bhramaḥ. āropyākāro rajatādireva | tasyāśrayam āśrīyam āśrīyata ityāśrayam "akartari ca kārake' ityadhikāre karmaṇi "parac' ityacpratyayaḥ | na ca "ñajavantāḥ puṃsi' iti puṃliṅgatvamajantatve syāt, "ktalyū napaṃsake bhāve striyāṃ ktinnādayo yataḥ | ato ghañādyāḥ puṃsyeva yathā pākaścayo lavaḥ ||' iti vācyam, tasya bhāvārthaghañādiviṣayatvāt | yathoktam- "bhāve ghañādyāḥ puṃsyeva kartṛbhinne tu kārake | puṃnapaṃsakayoreva na kathaṃcit striyāṃ kvicit ||' iti | tena karmādiṣu kārakeṣu puṃnapaṃsakatvamastīti viśeṣyasya napuṃsapatvānnapuṃsakatvamuktamiti draṣṭavyam | yathā palāśapuṣpaviṣa- yeti | yadyapi śloke bhramaryā vṛntebhramarabhrameṇa palāśapuṣpaviṣayadāvabhrame nivṛtte palāśapuṣpālaśleṣamātraṃ pratīyate; "bhramarabhrameṇa' itya- sya "adāvabhramam' ityanenaivānvitatvena "āśliṣat' ityanenānvitatvābhāvāt, tāvanmātrasyaiva prakṛtopayuktatvācca-tathāpi bhramara-jñānasya bhrāntitvaspaṣṭīkaraṇārthaṃ palāśapuṣpāśleṣasya bhramarabhramanivartakatvamapyupanyastamiti draṣṭavyam | bhramaviṣayanivṛtteriti | nivṛvirapahāraḥ, asattvamiti yāvat | pāramārthikadharmatattirodhānānabhyupagame bhrāntibādhau durupapādau iti hi bhāṣyam | tatra bādho hi viṣayāpahāraḥ, viṣayāsattvamiti yāvat | tataśca bhrāntyantaraṃ nivartatām; mā vā | dāvatvarūpaviṣayasyāsattvarūpo bādhaḥ pāramāthirkapalāśapuṣpatvakṛtaḥ; virodhidharmapāramāthryāyattatvāt tadvirodhidharmāsattvasyeti bhāvaḥ | bhrāntibādho nāma bhrāntivināśa evetyabhipretyāśaṅkate-bhramarabhrameṇa dāvatvabhramanivṛttiriti cediti | asatye satyatvaviṣayabhramāntaramiti | nanu-tannivṛttirapi bhramāntareṇa, tannivṛttirapi bhramāntareṇetyāśrayaṇe bhramaparaṃparayā niḥśeṣāvidyānivṛttyanupapattiḥ ityetāvataiva granthena vivakṣitārthaḥ sidhyatīti, "tataḥ kim? dāvatvabuddhinivṛttiḥ' ityādigranthasya nātīva prayojanaṃ paśyāmaḥ | kiṃ ca abhramare bhramaratvaviṣayatvenaiva bhramatvopapādanasaṃbhave satyatvaviṣayatvaparyantopapādanasyāpi na prayojanamiti cet-na; viruddhākārasatyatvāvagāhijñānasyaiva bala- vattvena bādhakatvamiti śikṣaṇārthatvenāsya granthasyopapatteḥ | niḥśeṣāvidyānivṛttyanupapattiriti | bhrameṇa bhramanivṛttimātradarśane'pi mokṣe niḥśeṣāvidyānivṛttimabhilaṣatā sudūramapi gatvā pāramārthiko dharmaḥ svīkaraṇīya iti bhāvaḥ | kiṃ ca bhramarabhramanivṛvyananta-ramiti | vṛntatvajñānena bhramaratvavyatirekaniścaye nivartakībhūtabhramaratvabuddherapāramāthryaniścayena dāvatvabuddheḥ pāramāthryabuddheravarjanīya-tvāditi bhāvaḥ | paramārthapalāśapuṣpatvagrahaṇenaiva pratinivṛtta iti | yadyapi dāvatvabhramasya vṛnte bhramaratva pāramāthryabhramamātreṇāpi tadvādhakajñānānutpattisthale nivṛttiḥ saṃbhavati, tathāpi bhramaryāḥ palāśapuṣpatvajñānādeva sā bhrāntiryatra nivṛttā tadabhiprāyeṇa tatho- ktamiti draṣṭavyam | na syāditi cediti | naśyediti cedityarthaḥ | nanu-na tasyaiva mithyātvaṃ satyatvaṃ ca prasajyate | vināśya-vināśakabhāvalakṣaṇabādhakabhāvasya mithyātvasatyatvanirapekṣatvāt, tulyasattākayoreva pūrvoktajñānayorvināśyavināśakatvalakṣaṇa-bādhyabādhakatvadaśarnāt | na ca bādhakajñānaviṣayasya satyatvaṃ bādhyajñānaviṣayasya mithyātvaṃ cāpekṣitamiti caramajñānaviṣayasya mithyātvasatyatve syātāmiti vācyam, tasyādyāpyasiddherityasvarasādāha-kiṃca prapañco'pīti | svayaṃ nāśe'pi nāśasyāvasthā-ntararūpatvāditi | na ca parato nāśe'pi nāśasyāvasthāntarūpatvāditi suvacamiti vācyam, jñānena nivṛttisthale mūlabhūtāvidyāyā eva nivṛttiriti nāvasthāntarāpattilakṣaṇo vināśa ityatra tātparyāt | ata eva yatra mudgaraprahāreṇa ghaṭanāśastatra svakāraṇe vilaya-mātrameva; na tu ghaṭasyātyantanivṛttiḥ | yatra tu śuktijñānena rajatanivṛttiḥ, tatra svopādānena saha niḥśeṣanivṛttiḥ, na tu svakāraṇe vilaya iti parābhyupagama iti bhāvaḥ | rājakumārasamādhiriti | samanvayādhikaraṇabhāṣya, "kaścidrājakumāraḥ' ityādinā spaṣṭa- yiṣyate | uktaṃ ca parairapi- "rājasūnoḥ smṛtiprāptau vyāghabhāvo nivartate | yathaivamātmano'jñasya tattvamasyādivākyataḥ ||' iti | sārvajñyādiguṇakatvasya pratyakṣādyagocaratvāditi | yadyapi pūvarsaṃdarbhapratipannasya sārvajñyādiguṇakasyoddeśyatvaṃ saṃbhavati, tathāpi tatpakṣe "asi' iti madhyamapuruṣānupapattiriti dūṣaṇaṃ draṣṭavyam | antaryāmiṇaḥ pratyakṣāgocaratvāditi | yadi cāntaryāmī pūrvaprāptaḥ, tadopadeśavaiyathryamiti draṣṭavyam | nanu "aitadātmyam' ityanena śarīraśarīribhāvasya prāptatve'pi tvaṃśabdatadarthatadbuddhīnāṃ paramātmaparyantatvarūpasya "tattvamasi' iti vākyapratipādyārthasyāprāptatvāduddeśyopādeyasiddhirityāśaṅkaya tasyāpi prāptimupādayati-asminneva prakaraṇa iti | idaṃ ca tvamādiśabdānāṃ paramātmaparyantatvamiti "tattvamasi' ityasyārtha ityabhyupagamyoktamiti draṣṭavyam | uddeśyopādeyavibhāgavattvabhrāntireveti | nanu "agnirhimasya bheṣajam' ityādau prāptyaprāptinibandhanānuvādyatvavidheyatvābhāve'pi nirdeśagatasvātantryapāratantryarūpoddeśyopādeyavibhāgavattve na doṣaḥ | na cānuvādyatvavidheyatve evoddeśyatvopādeyatve iti vaktuṃ śakyam-"paurṇamāsyāṃ paurṇamāsyāṃ yajeta' imyādāvanupādeyasyāpi kālasya vidheyatvadarśanāditi bhāvaḥ | kecittu-uddeśyopādeyaśabdāvanu-vādyatvavidheyatvaparāvitivadanti | prāpakavākyasthoddeśyavācīti | yadyapi tvaṃśabdasya "aitadātmyamidam' iti prāpakavākyastha-vidheyavācakaitadātmyaśabdavācyaparamātmaparyantatayā vidheyatvavācitvamapīti na vinigamakamasti, tathāpyasati vinigamake dvayorapi prayogārhatvāt madhyamapuruṣaḥ prayukta iti bhāvaḥ | tadanurodhena madhyamanirdeśa itīti | yadyapi-mānāntarasiddhatve'pi tvaṃśabdārthasya tacchabdāthaprrakṛtitvavivakṣāyāṃ prakṛterevāsikriyākartṛtvānmadhyamapuruṣo bhavati | ata eva "yadagne syāmahaṃ tvaṃ tvaṃ vā syā aham' iti mantre "ahaṃ tvaṃ syāṃ, tvaṃ vā ahaṃ syāḥ' iti prakṛtyāśrayaḥpuruṣo bhavatīti "yuṣmadyupapade' iti sūtre pratipāditam | tataśca tvadātmaka eva sarvajñatvādiguṇako jagatkartetyayamarthaḥ paryavasyati, vivakṣānusāritvācchabdapravṛtteḥ mānāntarasadasadbhāvayoraprayojakatvāt | ata eva hi "ātmeti tūpagacchanti' ityadhikaraṇe ācāryāḥ svayameva tathā vakṣyanti-tathāpyatropāyāntaramupanyastamiti draṣṭavyam | sadāyatanā ityanenādhārādheyabhāva ukta iti | "sanmūlāḥ satpratiṣṭhāḥ' ityatra sacchabdo viśiṣṭaparaḥ | prajāśabdo'pi kāryāvastha-brāhṛparaḥ, kevalasyopādānatvāsaṃbhavāt | "sadāyatanāḥ' ityatra tu sacchabdo viśeṣyasvarūpamātraparaḥ | prajāśabdo'pi na brāhṛparyantaḥ, apitvacidviśiṣṭajīvamātraparaḥ |vairūpyamapi prāmāṇikatvādabhyupeyam | athavā prajāśabdaḥ sarvatra viśeṣaṇamātraparaḥ | asminnapi pakṣe upapattiḥ prāgeva darśitā | sanmūlā ityādivākyaikāthryāditi | "sarvaṃ khalu' iti vākye itikaraṇena hetutvaṃ spaṣṭam; an ityasya śarīraśarīribhāvārthatvamaspaṣṭam | "sadāyatanāḥ' ityatra śarīraśarīribhāvaḥ spaṣṭaḥ; hetutvamaspaṣṭam | tataśca naṣṭāśvadagdharatha-nyāyenobhayorapi parasparākāṅkṣatayārtanirṇāyakatvamiti bhāvaḥ | śarīrātmabhāvaḥ phalita iti | ātmatvapratipādanena śarīratvamapi phalitamiti bhāvaḥ | sādhāraṇyaṃ syāditi | tataścā-nyataramātre'pi paryavasyediti bhāvaḥ | ayaṃ nirdeśa iti | "yasyātmā śarīram' ityādinirdeśa ityarthaḥ | adhikaraṇādhikartavyeti | "ya ātmani tiṣṭhan' ityadhikaraṇādhikartavyatvamuktam, "ātmano'ntaraḥ' iti vyāpyavyāpakabhāvaḥ, "yamātmā na veda' ityajñaprājña-bhāvaḥ, "ya ātmānamantaro yamayati' iti niyāmyaniyantṛbhāvaścokta iti bhāvaḥ | pṛthivyavādīnāmiti | "ṝkpūrabdhūḥ' ityapratya-yābhāvaḥ samāsāntavidheranityatvāditi draṣṭavyam | antaryāmibrāाhṛṇenaiva cāritāthryāt "yaḥ pṛthivīmantare saṃcaran' iti subāla-vākyopādanasya prayojanamāha-kāraṇāvasthamapītyādinā | jīvena mayeti śravaṇādityatrāha-tadanupraviśyetīti | nanu śrutyantare tādṛśavākyāntarasadbhāve'pyaśrutavedāntāntarasya śvetaketoḥ "anena jīvenātmanā' ityanena vākyena jīvabrāhṛाbhedasiddhiḥ kasmānna syāditi cet-na; atrāpi prakaraṇe "sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ' ityanena prajāśabdārthasyācitsaṃsṛṣṭacetanasya saccharīratvā-dikathanena "satā somya tadā saṃpanno bhavati' ityādibhedanirdeśena cābhedabhramanivṛttyupapatteḥ | nāmarūpābhyāmitītyarthabhāve tṛtī- yeti | yadyapyekīkṛtaṃ vastu nāmarūpābhyāṃ karaṇābhyāṃ vibhinnatayā'kriyatauajñāpyata ityevaṃ vyākaraṇe nāmarūpayoḥ karaṇatvamapi saṃbhavati | kārakavibhaktitvasaṃbhave upapadavibhaktitvaṃ cānyāyyam-tathāpyupāyāntarapradarśanaparatvādadoṣa iti dhyeyam | saṃjñāsaṃjñi-saṃbandhavyutpādaka iti | saṃketayitari pitrādāvityarthaḥ | gaṅgāpadāgnipadāpekṣayā nāmitvāprasiddheriti | na ca-ghaṭapadavācyasyāpi kalaśasya nāmitvaṃ nāstyeva, ghaṭaśabdasya saṃjñāśabdatvābhāvāditi vācyam-atra nāmaśabdasya ghaṭādiśabdasādhāraṇavācakatvamātrārtha-katvena saṃjñāśabdaparyāyatvābhāvāditi bhāvaḥ | niṣpādyamānatattadrūpavācakaśabdavyutpādanameveti | tattadrūpavācakaśabdavācyatvasaṃpā-danamevetyarthaḥ | nanu-astu nāmavyākaraṇaṃ śabdavācyatvasaṃpādanam; tathāpi cidacitoreva nāmavācyatvasiddhiḥ; na brāhṛṇaḥ, brāhṛparya- ntatve pramāṇābhāvāt;"taddhedaṃ tahrravyākṛtamāsīt' ityatrāpīdaṃśabdasya jagadvācitayā brāhṛvācitvābhāvādityāśaṅkaya nāmavācya- tvasya brāhṛparyantatvamupapādayati-tatra bahu syāmityanenatyādinā | tatraunāmavyākaraṇasya nāmavācyatvasaṃpādanarūpatve satītyarthaḥ | lokato vyutpattyabhāvaparihāra iti | laukikānāmapūrve vyutpattiḥ kuto nāstīti śaṅkāyāma pūrvasya laukikapramāṇāgocaratveneti yathā parihāraḥ kriyate, tathetyarthaḥ | vaiyadhikaraṇyena pratijñātasya upasaṃhāra iti | "etadātmyam' iti bahuvrīhiṇā vaiyadhikaraṇyena, "idaṃ sarvam' iti sāmānyena ca nirdiṣṭasya śarīrātmabhāvasya, "tattvamasi' iti sāmānādhikaraṇyena viśeṣe cāpesaṃhāraḥ kṛta ityarthaḥ | na tu nigamanavākyānāmiti | nanu yathā "dhūmavān sarvo'pi vahnimān' iti parvatasādhāraṇyena dhūmavattvāvacchedena vahnimattvavyāptyu-padarśanena jñātatve'pi "parvato vahnimān' iti vākyasyaitatparvatatvāvacchedena vahnipratipādakasya(?) yathoddeśyopādeyatvam, evamiha kiṃ na syāditi cet-na; tatrāpi "ime parvatā vahnimanta' iti purovartiparvatasādhāraṇyena niścayasthale uddeśyopādeyavibhāgābhāvasyeṣṭa-tvāditi bhāvaḥ | bhedaśrutighaṭakaśrutvavirodhārthamiti | dvābhyāmapi sāmānādhikaraṇyasyāvirodhārthamityarthaḥ | tantreṇoktiriti | acidvra-hṛṇorbhedābhedau svābhāvikau; cidvrahṛṇostvabhedaḥ svābhāvika, bhedastvaupādhikaḥ; muktāvabhedavacanāditi bhāskaramatam | cidvrahṛ-ṇorapi bhedābhedau svābhāvikau, muktau bhedasyāpi nirdeśāditi yādavaprakāśamatamiti viveko draṣṭavyaḥ | svavākyena satyaṃ jñāna-mityādineti | ādipadena "sadeva somyedam' ityādeḥ prākaraṇikavākyasyāpi parigrahaḥ | parityāgaḥ phalita ityartha iti | svā-rasikārthaparityāgā evopadoparityāgaḥ | na hi vedasya tadarthatyāgādanyastyāgo'stīti bhāvaḥ | brāhṛjñānena jīvasya doṣanivṛtteḥ śāstrasiddhatvānnityadoṣopahitatvaṃ brāhṛṇo bādhitamityasvarasādāha-yadvā tattaddoṣasaṃbandhārhatvamiti | yathā jīvasya doṣasaṃbandhā- rhatvaṃ svābhāvikam, evaṃ tadabhinnabrāhṛṇo'pi syādityarthaḥ | nanu-nirdoṣabrāhṛtādātmyopadeśavirodho na saṃbhavati | tanmate iśvarasyaiva nirdoṣatvam | cidacidīśvarasamudāyātmakabrāhṛdravyasya na nido#ॅṣatvam | yena nirdoṣabrāhṛtādātmyopadeśavirodhaḥ syādityāśaṅkayāha-sadvrahṛाtmādiśabdānāmiti | nirdoṣaśrutivirodhaḥ phalita iti | jīvasya brāhṛtādātmye pratipādye brāhṛṇo nirdoṣatvaśrutirvirudhye- teti paryavasito'rthaḥ | heyāpaheti | "stragiyaṃ yadi jīvitāpahā' itivat "anyebhyo'pi dṛśyate' iti ḍapratyaye, "kviṣ ca' iti kvipi vā rūpam | kviṣpakṣe bahvādiṣu pāṭhasāmathryāt ṅīṣabhāve "ṝnnebhyaḥ iti na ṅībiti dhātuvṛttāvuktamiti draṣṭavyam | tataśca "ape kleśa-tamasoḥ' iti kleśatamasorevopapadayorḍapratyayavidhānamiti kathamidaṃ rūpamiti na codanīyam | daṇḍādivyāvṛttyarthamāheti | "śarīrabhāvena3 iti padasamabhivyāhāreṇa "viśeṣaṇatva' iti bhāṣyasyāpṛthaksiddhatayā viśa-ṣaṇatvamiti labhyate, na viśeṣaṇatvamātramiti bhāvaḥ | tatra tatra prayogaviṣayeṣvanuvṛttākaradarśanāditi | nanu jātiguṇadravyeṣvapṛtha-kasiddhaviśeṣaṇatvasyānugatasya matvarthapratyayanirapekṣasāmānādhikaraṇyaprayojakasya saṃbhave'pi devādiśabdapravṛttinimittasya śarīra-jīvaparamātmasādhāraṇasya pravāhatīrānugatagaṅgāpadapravṛttinimittasyevaikasyābhāvāt tacchabdapravṛttinimittadevatvādijātyāśrayaśarīra- syaiva mukhyatvam, atadāśrayātmani tatsaṃbandhāllakṣaṇaivāstviti codyasya kaḥ parihāra ukta iti cet-ucyate-devatvādikameva devādi-śabdasya śarīrātmasādhāraṇaṃ pravṛttinimittaṃ "sthūlo manuṣyo devaḥ' ityādyabādhitaprayogavaśāt dehasya devatvādyāśrayatvābhyupagamavat "devo'haṃ jānāmi' ityabādhitaprayogavaśāt devatvāśrayatvasyātmanyapyabhyupagantavyatvāt | na ca dehātmavivekakṛto'yaṃ prayoga iti vācyam, "nāhaṃ dehaḥ' iti dehetmavivekavato'pi "nāhaṃ devo manuṣya' ityapratīteḥ | na ca-dehadvārā devatvarūpapravṛttinimittāśrayatve-'pyātmanaḥ sākṣāt pravṛttinimittāśrayatvābhāvānna tacchabdavācyatvam | anyathā ghaṭadvārā ghaṭatvāśrayabhūtalasyāpi ghaṭaśabdavācyatva- prasaṅga iti vācyam, tatra "bhūtale ghaṭatvam' iti vā "bhūtalaṃ ghaṭaḥ' iti vā bhūtalasya ghaṭatvāśrayatvagrāhakasyābādhitapramāṇasyābhāvena tasya ghaṭābdavācyatvābhāve'pi "devo'haṃ jānāme' ityabādhitapratīterdevatvarūpapravṛttinimittāśrayatvasya, tattvena tacchabdavācyatva-syāpyāvaśyakatvāt | apūrvāntiritasyāpi yāgādeḥ svargasādhanatvavat, āstaraṇāntaritasyāpi paryaṅkādeḥ śayānadevadattādhāratvavat śarīrāntaritasyāpyātmano devatvādyāśrayatvaṃ na virudhyate | bhūtalasya tu ghaṭādhāratvameva | na tu ghaṭatvādhāratvam, tathā apratīteriti viśeṣaḥ | "uṣṇaṃ jalam' ityādau tvabādhitapratītivyavahārābhāvāt noṣṇādiśabdavācyatvam | ata evāpṛthaksiddhaviśeṣaṇavāci-śabdānāṃ viśeṣyavācitve dīpādyapṛthaksiddhaprābhāvāciśabdānāmapi dīpadivācitvaprasaṅga ityādiśrudropadravāṇāmapi nāvakāśaḥ, dīpādeḥ prabhātvarūpapravṛttinimittāśrayatvābhāvāt | nanu "manuṣyādiśarīrāṇām' iti bhāṣye tatprakāratvamapṛthaksiddhaviśeṣaṇatvarūpatayocyamānaṃ daṇḍādiṣvatiprasaktamityā-śaṅkayāha-anyatarānvitamiti | nanvātmaikāśrayatvatadekārthatvayoranyatarānvitaṃ prakāratvamapṛthaksiddhaviśeṣaṇatvamityayuktam, vyartha-viśeṣyatvāt | kiṃca tathā satyātmaikāśrayatyatadekaprayojanatvānyataraprayuktamityevocyatām; kimityātmaikāśrayatvaṃ tadekaprayojana-tvamiti nirdeśa ityasvarasādapṛthaksiddhatvaprayojakatrayaparatayā vyācaṣṭe-yadvā prakāratvaśabdeneti | uttaratra prakāratvavivaraṇa iti | na cātmaviśeṣaṇatayaiva pratīteriti bhāṣyakhaṇḍasya prakāratvapramāṇopanyāsaparatvasaṃbhavena prakāratvavivaraṇarūpatvamasiddham; ataḥ prakāratvaṃ prakārataikasvabhāvatvamityarthaḥ kiṃ na syāditi vācyam-tathā hi sati tadekāśrayatvatadekaprayojanatvatadviśeṣaṇatvaiḥ śarīra- syāpi tatprakārataikasvabhāvatvāvagamāditi viśeṣaṇatvatatprakārataikasvabhāvatvayorupapadyopapādakabhāveva bhedena nirdeśakaṃ bhāṣyaṃ viru- dhyeta | ato viśeṣaṇatvaṃ viśeṣaṇatayaiva pratītatvaṃ vivakṣitamiti bhāvaḥ | bhṛtyādideheṣviti | na ca bhṛtyadehasya svāmiprayojanasādha-natve'pi svaprayojanāderapi sādhakatayā nātivyāptiḥ śakyaśaṅketi vācyam, tathātve patrīputrādibhogasādhane śarīra'saṃbhavāpatteriti bhāvaḥ | nanu prakāratvaṃ prakāratayaiva pratītiriti vyākhyātatvāt viśeṣaṇatayā pratīteḥ prakāratayā pratītatvamityukte sādhyāviśeṣa ityā-śaṅkayāha-pañcamīnirdeśastvaupacārika iti | etat tritayamiti | tritvoktiḥ "manuṣyādiśarīrāṇām' ityādibhāṣyadvitīyavyā-khyābhiprāyeṇeti draṣṭavyam | svarūpamiti | atra svaśabda ātmīyavācīti bhāvaḥ | prayojakāntarābhāvādekasāmagrīvedyatvaṃ prayo-jakamucyata iti | ekasāmagrīvedyatvamapṛthakasiddhaviśeṣaṇatve prayojakamiti tadabhāvānnāpṛthaksiddhaviśeṣaṇatvamityucyata ityarthaḥ | evaṃ satyeva "pṛthaggrāhaṇayogyasya' iti bhāṣyāvatārikāgranthaikarūpyamupapadya iti draṣṭavyam | ekasāmagrīvedyatāsvabhāvatvavyā- vṛttyartha iti | atra kecit-"prakārataikasvarūpatvaṃ durghaṭam' ityatraikaśabdasyevehāpi kadācidaprakāratvavyudāsakatvasyaiva yuktatvāt tasyai- veha kathanācca tadeva yuktam | na tvekasāmagrīvedyatvasvabhāvatvavyāvṛttyarthatvam, tadekāśrayatvādīnāmapṛthaksiddhaviśeṣaṇatvāvagama-katvavadekasāmagrīvedyatvābhāvāvagamakatvābhāvāt | ata eva "yadi tadekāśrayatvādirevāpṛthaksiddhaviśeṣaṇatve prayojakaḥ' ityutta-ragranthāvatārikāpi na yuktā, ekasāmagrīvedyatvābhāvasyoktarītyā prāgasamarthitatvenaikāśrayatvādirevetyanuvādāsaṃbhavāt | "kathaṃ tarhi sahopalambhaniyamaḥ' ityupyayuktam | tasya hrayamabhiprāyaḥ-ekasamāgrīvedyatvasyāpṛthaksiddhaviśeṣaṇatvāprayojakatve apṛthaksiddha- viśeṣaṇeṣu jātivyaktayādiṣvekasāmagrīvedyatvānavaśyambhāvena tannibandhanaḥ sahopalambhaniyamo'pi na syāditi | evamākṣipantaṃ prati "sahopalambhaniyamastvekasāmagrīvedyatvanibandhanaḥ' iti parihārasyāyuktatvāt | tadabhyupagamenaivākṣeṣasya pravṛttatvāt | jātyādau sahopalambhaniyama ityadhyāhārasyāpi kliṣṭatvācca | kiṃca "pṛthaggrahaṇayāṃmyasya prakārataikasvarūpatvaṃ durghaṭam' iti bhāṣyasya sahopala-mbhaniyamaśūnyasya tatprakārataikasvarūpatvaṃ durghaṭamityarthasyaiva svarasataḥ pratīteḥ sa evārtha ucitaḥ | kiṃ prakārataikasvarūpatve pramāṇā- bhāvāt tannāstītyabhiprāyaḥ? uta prakāratvasya svabhāvatve yadvastu yatsvabhāvaviśiṣṭaṃ tadvastu gṛhramāṇaṃ tatsvabhāvayuktameva gṛhrata ityapṛthaksiddhatvasvabhāvatve tadviśiṣṭameva gṛhretetyabhiprāya iti vikalpya prathamaṃ dūṣayati-bhāṣye jātyādivaditi | dvitīyaṃ dūṣayati- bhāṣye sahopalambhaniyamastviti | sahopalambhaniyamaḥusahaiva prakāratayopalambhaniyama ityarthaḥ, "sahaivaprakāratayā pratipādayati' ityuttarabhāṣyānuguṇyāt | vastugrāhakaṃ pramāṇaṃ tattatsvabhāvaviśiṣṭameva gṛhṇātīti niyamābhyupagame bādhakaṃ darśayati-yathā cakṣaupeti | pṛthivyāḥ svābhāvikagandharasādisaṃbandhitvasyāgrahavat śarīragatātmaprakāratvasvabhāvatvasyāpyagrahaṇopapattau pramāṇāntarasiddhaprakāra-taikasvabhāvatvatyāpahnavānarhatvāditi bhāva iti vadanti | prathamavikalpe dvitīyaśirasīti | anuyāyitvādekasāmagrīvedyatvamapi prayojakamiti dvitīyakalpa ityarthaḥ | anugata-prayojakasadbhāvāditi | tadekāśrayatvādirūpānugata prayojakasadbhāvādityarthaḥ | dvitīyaśirasi gandhādāviti | yadyapi śarīrā- diṣu bhinnasāmagrīvedyeṣvapṛthakasiddhaviśeṣaṇatvasya samarthitatvenāpṛthaksiddhasāmānye prayojakatvaśaṅkāyā anutthānāt jātyādi-gatāpṛthaksiddhasāmānye prayojakatvaśaṅkāyā anutthānāt jātyādigatāpṛthaksiddhatvaviśeṣe ekasāmagrīvedyatvasya prayojakatve'pi tasyāpratyākhyeyatvācca tatpratyākhyānaṃ prakṛtānupayuktam, tathāpi parābhimānakhaṇḍanārthamuktamiti draṣṭavyam | ekaśabda eka-sāmagrīvedyatvavyudāsaparaḥ | evakāraḥ sahopalambhaniyamavyudāsārtha iti | atra kecit-ekaśabdo'prakāratvāvasthāvyudāsaparaḥ, evakāraḥ sahopalambhaniyamaikasāmagrīvedyatvavyudāsapara ityeva yuktamiti vadanti | bhāṣye-padārthavivekapradarśanāyeti | devādiśabdairhi śarīrātmānau na vivicya jñāpayituṃ śakyau | śarīrādiśabdaistu vivicya jñāpayituṃ śakyāviti bhāvaḥ | vaivakṣikaniṣkarṣakā iti | vivakṣi#ाyāṃ satyāṃ niṣkarṣakā ityarthaḥ | vivakṣāyāṃ bhava iti adhyātmādi- tvāt ṭhañ | jātivāciśabdavadapṛthaksiddhaviśeṣaṇavācitvāviśeṣāditi | nanu-nīlādiśabdānāṃ gavādiśabdasāmye gavādi-śabdānāṃ jātimātre prayogābhāvavat nīlādiśabdānāṃ guṇamātre prayogo na syāt | prayujyate ca "paṭasya śuklaḥ' itīti cet, maivam-gośabdapravṛttinimittasya gotvānāśrayatvena gotvasya gopadaprayogāviṣayatve'pi nīlapadapravṛttinimittanīlatvāśrayatvena nīlarūpasya tacchabdavācyatvopapatteḥ | triliṅgatayā śabdasādhutvāyeti | pratyayāntatve tu "daṇḍavān, daṇḍavatī, daṇḍavat' itivat śuklādi- śabdānāṃ triliṅgatvaṃ sidhyati | uktaṃ ca bhagavatā kātyāyanena-"guṇavācanebhyo matupo lug vaktavyaḥ, tathā ca liṅgavacanasiddhiḥ | svaraviśeṣāya ca bhavati' iti | nīlādiśabdeṣu aśarādyajantatvāśrayaṇe svarabhedo'pi siddho bhavatītyarthaḥ | liṅgasvarārthaṃ mutablā-#ेpasmaraṇamiti | matublopādismaraṇamityarthaḥ | ato matublopasya smaraṇā(svarā)rthatvoktirayukteti codyaṃ nirastam | ata eva hi rāgaśābdasyeti | "guṇavacanebhyo matupo luk' ityatra guṇadvārā guṇivacanebhya eva matublopasmaraṇāt rāgaśabdasya atathātvānna matublopa ityarthaḥ | vastutastu matublopasya vā arśaādyajantatvasya vā abhedopacārasya vā lakṣaṇāyā vā āśrayaṇe nīlādiśabdānāṃ guṇivācitvabhaṅgaprasaṅgāt matublopādikaṃ siddhānte'nabhimatameva | "liṅgamaśiṣyaṃ lokāśrayatvāt' iti triliṅgatā copapadyata iti draṣṭavyam | pṛthivyādyapekṣayaiva gandhādiśabdānāṃ niyataniṣkarṣakatvamiti | yadyapi "gandhaḥ pṛthivī', "jalaṃ rasaḥ' ityādiprayogeṣu gantharasādiśabdānāṃ pṛthivījalādiparyantatvaṃ dṛṣṭam, tatra ca teṣāmaupacārikatvāśrayaṇe "raso'hamapsu' ityādīnāṃ paramātmanyaupacā-rikatvaṃ suvacam, rasābhedopacārasyaiva yuktatvāt | "rasohamapsu ityādau rasaśabdasya rasavatparatve "apsu rasavān ityasyāyuktatvācca-tathāpi bahūnāṃ rasagandhādiśabdānāṃ paramātmani prayuktānāṃ mukhyatve saṃbhavati aupacārikatvāśrayaṇamayuktamiti bhāvaḥ | "vyaktīnāmānantyenānantāsuvyaktiṣuśaktigrahāsaṃbhavāt vyabhicārāccavyaktīnāmaśabdārthatvam, niyamalakṣaṇatvāt saṃba- ndhasya; aniyame sati tadayogāt | vyaktau śaktayabhyupa me śaktīnāmapyānantyaprasaṅgācca jātireva śabdārthaḥ | vyaktilābhastu lakṣa- ṇayā ākṣepādvā bhaviṣyatī'ti bhāṭṭoktarītyā vā, "jāteḥ paratantratvalakṣaṇasvabhāvaviśiṣṭatayaiva bhāne tadrūpasya vyaktighaṇitamūrti- tvena vyaktimanādāya svabhāvaviśiṣṭajātibodhanāsaṃbhavāt jātibhānasāmagrayeva vyaktimādāya jātiṃ bodhayati | yaddhi yena vinā na bhāsate, tadvrodhakasya tadvrodhakatvaniyamāt | na ca jātivyaktayodrvayorapi pratyāyyatve vyaktāvapi śaktiḥ kiṃ na syāditi vācyam, jātivyaktiviṣayakjñānasya śabdajanyatve'viśiṣṭe'pi jātyaṃśa eva śaktiḥ kalpyate, ananyalabhyasyaiva śakyatvāt | vyaktayaṃśasya nāntarīyakatayāpi lābhasaṃbhavat | ato nākṣepāllakṣaṇayā vā vyaktipratītirabhyupeye'ti prābhākaroktarītyā vā vyakatyupasthitisaṃ- bhavena na vyaktau śaktiḥ kalpanīyetyetadāśaṅkaya pariharati-yadyapi śarīravāciśabdā ityādinā praghaṭṭakena | ayutasiddhaviśeṣaṇa-vāciśabdatvasya viśeṣyalakṣaṇāpratibandhakatvāditi | nīlatvādipravṛttinimittāśrayasya tacchabdalakṣyatvāsaṃbhavādityarthaḥ | nanu-jātivācitvamate gavādiśabdānāṃ gotvaṃ na pravṛttinimittam | apitu tadeva śabdārthaḥ | tathā cādheyavācinā śabdenādhāralakṣaṇāyāṃ kā'nupapattiriti cet-na | svārthādanyena rūpeṇa tīratvādinopasthita eva tīrādau gaṅgādipadasya lakṣaṇā dṛṣṭā | na cātra vyaktiḥ svārthabhūtajātiṃ vinā rūpāntareṇopasthitā | kiṃca "gāṃ paśya, gauritaṣṭhati' ityādau satyapi jāteranvayayogyatve tadanupapattyanusa- ndhānaṃ vinaiva jātiviśiṣṭavyaktipratīterna tatra lakṣaṇā | pratyuta "gaurnityā, gaurjātiḥ' ityādāvanvayānupapattyaiva jātidhīriti jā- tāveva lakṣaṇā yuktā | kiṃ ca śaktigrāhakānayanādivyavahārayogyavyaktiparityāgena tadayogyajātiśabdārthasvīkāro'saṃgataḥ | tathā "gauranityā, gauḥ śuklā, gauḥ sāstrādimatī, māṃ badhāna, ;gaugacrchati, gāmānaya' ityādiprayogapratītiprācuryaviṣayavyaktiśakti-parityāgaścāsaṃgataḥ | gavādiśabdānāṃ jātimātraviṣayaprayoge tvatalādivaiyathryaṃ ca syādityādivakṣyamāṇadūṣaṇe tātparyāt | jātyā-diśabdānāmapi saṃbandhātupapattyaviśeṣeṇeti | na ca jātirityādiśabdānāmapi saṃbandhānupapattipratisaṃdhānadaśāyāṃ lakṣaṇaiveṣṭeti vācyam, jātyādi#ाbdeṣu lakṣaṇāyāḥ kvāṣyadṛṣṭacaratvāditi bhāvaḥ | nanvidaṃ siddhānte'pi samānam | jātyādiśabdānāmapyapṛtha-ksiddhaviśeṣaṇavāciśabdatvāt vyaktivācitvaṃ kiṃ na syāt? niṣkarṣakaśabdatvādinā vailakṣaṇyaṃ tu tasyāpi suvacam, tathāpi pūrvoktadūṣaṇe tātparyāt | prābhākaramataṃ dūṣayati-ākṛtireva śabdaśaktiviṣaya iti | pāratantr#ाbodhanaṃ vivakṣitamiti | nanu jātiśabdena jāte-drravyaprakārataikatvabhāvatvalakṣaṇapāratantryabodhanasya vivakṣitatve vyakayabhidhānasya siddhatvāt viśeṣaṇāntarānvayānarhatvalakṣaṇasya vā kārakabhāvānarhatvalakṣaṇasya vā pāratantryasyābhidhānaṃ vyartham, vyaktipratītyapratītyodrravyaprakārataikasvabhāvatvalakṣaṇapāratantr#ा-bhidhānānabhidhānayoreva prayojakatvāditi cet, satyam-kasyacinmandasyedṛśaśaṅkāsaṃbhavāditi draṣṭavyam | kiṃtu viśeṣaṇāntarānva- yeti | nanu "jātiṃ paśya vyāpikām' ityatra jātiśabdopāttāyā jātevryāpakatvarūpaviśeṣaṇāntarānvayavat, dṛśikriyāyāṃ kamarkā-rakatvena cānvayavat "gauḥ śuklātiṣṭhati' ityādau gośabdapratipannāyā jāterviśeṣaṇāntarānvayo vā kriyāyāṃ kārakatvenānvayo vā yadyapi na dṛṣṭacaraḥ, tathāpi tādṛśapāratantryaṃ na śabdenābhidhīyate | viśeṣaṇāntarānvayānarhatvasya vā kārakabhāvānarhatvasya vā garvā-diśabdenāpratīteḥ | na hi gaurityukte gotvaṃ kārakabhāvānarhamityapi śabdena pratīyata iti cet, satyam-kārakabhāvādyanarhatvaprayojakaḥ pāratantryaviśeṣo gavādiśabdāt pratīyata ityatra tātparyāt | mukhyārthaguṇasaṃbandhīti | mukhyārthatadgutaguṇeti dvandvaḥ | mukhyārthasaṃbandhī lakṣyaḥ tadgataguṇasaṃbandhī gauṇaḥ | pracuraprayogābhāvāt pracuraprayogābhāva iti parihāro na ghaṭata iti | na ca-"gavādiśabdānāṃ vyaktau nirūḍhalakṣaṇāyogāt jātau pracuraprayogābhāva' ityasya vyaktau pracuraprayogāt jātau pracuraprayogābhāva iti hrarthaḥ, na tu pracuraprayogābhāvā iti | tataścāyamanuktopālambha iti vācyam-vyaktau pracuraprayogādityasya jātau pracuraprayogābhādityarthaparyava-sitatvenānuktopālambhābhāvāt | bhāvapratyayānapekṣatvadarśanāditi | kvacit bhāvapratyayānapekṣatvasyāpi darśanādityarthaḥ | tataśca "paṭasya śauklayam' ityādau kvacit bhāvapratyayasāpekṣatvadarśanaṃ na doṣāyeti jñeyam | jātisthale tu na kvacit bhāvapratyayānapekṣatvaṃ dṛśyate; "khaṇḍasya gauḥ, muṇḍasya gauḥ' ityādiprayogasyajātiviṣayasya kvāṣyadarśanāditi bhāvaḥ | nirūḍhalakṣaṇābhyupagamamupapā- dayati-śuklādiśabdānāṃ hītyādinā | nirūḍhirnāma sarvaprayogānugatiriti cediti | sarvaprayogānugatā lakṣaṇā nirūḍhalakṣaṇetyu- cyate, na tu pracuraprayogānugatiriti cedityarthaḥ | anuvṛtto govyavahāra iti | idaṃ tvāpātataḥ, bhāvapratyayānapekṣaprayogasyātraiva dṛṣṭatvaṃ, "bhāvapratyayānapekṣatvaṃ ca duṣparihara'miti pūrvagranthavirodhāpatteriti draṣṭavyam | bhavatāṃ gauravaṃ syāditi | jātivyakatyoḥ śabdārthatvavādināmityarthaḥ | pratisaṃbandhibhūtaṃ dravyamupasarjanatayā pratīyetīti | jātiḥ vyakatyāśrayā bhavitumarhati jātitvāditi ākṣiptā vyaktirupa sajarnatayā bhāyāt, parvato vahnimānityatra vahnivat | putraḥ pitetivaditi | putraśabdākṣiptapitṛvācinā pitṛ- śabdena putraśabdasya sāmānādhikaraṇyābhāvavat jātivyaktivācinoḥ "gauḥ khaṇḍaḥ' ityākṣepakākṣeṣyavāciśabdayoḥ sāmānādhi- karaṇyaṃ na saṃbhavatītyarthaḥ | vivakṣiteti | tātparyaviṣayetyarthaḥ | viśeṣyatvenetyetadvayācaṣṭe-pradhānatayeti | tadavacchedārthatvāttasyeti | putravyāvṛttyarthatvāt piturityarthaḥ | yadvā pradhānatayā tadavacchedārthatvādityanvayaḥ | pradhānatvena tasyāvacchedaḥ saṃbandhaḥ, tadarthatvāt | pradhānīkaraṇāthatrvāditi yāvat | vivakṣitārthapratisaṃbandhitayetyatra vivakṣitapadavyāvṛttyartha(vyāvatrya)māha-gaṅgāyāṃ ghoṣa ityatreti | vastuto gaṅgā saṃbandhyeva tīraṃ tīratvenaiva bhāsate; na tu gaṅgāsaṃbandhitvena; tathāpve śakatyā pravāhasya lakṣaṇayā tīrasya ca pratītau vṛttidvayavirodhaprasaṅgāt | ataḥ pravāhasyāvivakṣitatvam | jātestu śabdapratītau viṣayatvamastīti bhāvaḥ | idamupalakṣaṇam-kūlasya lakṣaṇayā vṛttyopasthāpitatvāt prādhānyena bhānaṃ bhavati; akṣiptāyā vyakteḥ śabdavṛttyā'nupasthitāyāḥ prādhānyena bhānaṃ na saṃbhavatī- tyatra tātparyāt | ayamiha prayogakramo'bhipretaḥ- yadi govyaktiḥ padatātparyaviṣayasaṃbandhitayā bhāsamānatve sati gopadavācyā na bhavet, tarhi gopadajanyapratītiviśeṣyā na bhavediti | śabdaviśeṣaṇopaśliṣṭeti; śabdādupasthitasya śabdādupasthitaṃ pratyeva viśeṣa- ṇatvaṃ, nākṣiptaṃ pratītyarthaḥ | prakāryaikyaṃ kāryakāraṇaikyaṃ ceti | ubhayorapi tattvaṃpadātharyościdacitprakāraṇatvaṃ tayo raikyaṃ cetyarthaḥ | vākyabhedaḥ śaṅkanīya iti | yadyapi tattvamasītyasyānuvādarūpatvasamarthanānna vākyabhedaprasaṅgaḥ, tathāpyabhyupetyoktamiti draṣṭavyam | (paramate sāmānādhikaraṇyānupapattisaṃkalanam) viśeṣaṇatvābhyupagame mukhya iti | padāntaravaiyathryaparihārāya satyādipadalakṣitānāṃ vyāvṛttīnāṃ viśeṣaṇatvābhyupagame mukh-yānāṃ satyatvādīnāmeva viśeṣaṇatvamastu, aviśeṣādityarthaḥ | yathāhamicchāmīti | yadyapyahaṃśabdasyāntaḥkaraṇopahitecchādivāci-tvābhāve "ahamicchāmi' ityādipratyayānupapattirna paraiḥ pramāṇatvenopanyastā, ahaṃśabdasyāntaḥkaraṇopahitaghaṭādiparatvābhāvavat tadupahitecchāvācitvābhāvasyāpi pramāṇābhāvenaiva siddheḥ -athāpi "ahamicchāmi' itīcchāyā viśeṣaṇatānupapattirapi pramāṇī- kartuṃ śakyetyabhipretyaivaṃ vyavahmatamiti draṣṭavyam | na hi jñaptireva jñasyā viśeṣyata iti | ahamarthasyaiva jñapti ve "ahaṃ jānāmi' iti pratipannaṃ jñaptyāśrayatvamahamarthasya na syāditi bhāvaḥ | yadarthavivaṇakṣayeti | bhrāntidaśāyāmadhiṣṭhānatbuddherevābhāvāt tadarthavivakṣayā na prayogaḥ; prabodhadaśāyāmadhiṣāṃnatvadhīsaṃbhave'pi tadvivakṣayā na prayoga iti bhāvaḥ | yajñadattavācitve mūlaṃ bhavatīti | na caivaṃ vada-tastadapīṣṭameveti vācyam, tathā sati vācyāvācyavyavasthābhaṅgaprasaṅgāditi bhāvaḥ | sarpaśabdasya prāmanārepineti | prabodhadaśābhā- vino "rajjuḥ sarpaḥ' iti prayogasyāyamarthaḥ-etāvantaṃ kālaṃ sarpapāramāthryabuddhayā rajjuḥ sarpapadaprayogaviṣayo'bhūditi | āropitaviṣa- yeti | aropitaviṣayo'dhiṣṭhānamityarthaḥ | dvitīye jīvabrāhṛṇoraikyamiti | tvaṃśabdena jīvabhāvādhiṣṭhānasvarūpamātrasya vivakṣita- tvena jīvabrāhṛṇoravivakṣitatvāditi bhāvaḥ | tadavivakṣitaviśeṣaṇeti | avivakṣitaviśeṣaṇaṃ jīvabhāvaḥ | tvaṃśabdamukhyārthībhūtajīva-saṃbandhicinmātraikyabodhanamātreṇa mukhyārthībhūtajīvabrāhṛैkyaṃ mukhyārthībhūtajīvasaṃbandhikartṛtvādibandhamithyātvaṃ ca taddharmadhiṣṭhānamātra-pāramāthryaṃ ca sidhyati cet, janapadalakṣyārthībhūtajanaprahmaṣṭaikyabodhe'pi janapadaśabdamukhyārthaikyaṃ mukhyārthībhūtajanapadatvādidharmamithyā- tvaṃ taddharmādhiṣāṃnamātrapāramāthryaṃ ca sidhyedityāha-na hi prahmaṣṭo janapada iti | tasya tattāvidhāna iti | tacchabdārthatvavidhāna ityarthaḥ | jñaptivaiyadhikaraṇveneti, "tvaṃ jānāsi' iti tvaṃśabdajñādhātvorvaiyādhikaraṇyenetyarthaḥ | vācyaikdeśalakṣaṇāsattve'pi mukhyārtayorabhedāsiddhau tanmūlatayā mukhyārthadharmāṇāṃ mithyātvāsiddhau ca dṛṣṭāntamāha-na hi dūrasthasyeti | "parvato jvalitaḥ' ityatra pavetaśabdo vācyāntargataparvatāpradeśalakṣakaḥ, jvalitaśabdastadādhāralakṣakaḥ | tataśca lakṣitayorevaikyaṃ syāt | na tu mukhyā- rthayoḥ parvatāgnyoḥ, na vā parvatadharmāṇāṃ sānuvṛkṣādīnāṃ jvalitaśabdamukhyārthavahnivarmāṇāṃ vahnitvadagdhṛtvādīnāmapāramāthryaṃ siddhayati | evamiha tattvaṃpadamukhyārthayoraikyaṃ na sidhyet, na vā taddharmāṇāṃ kiṃcijjñatvasarvajñatvādīnāṃmithyātvaṃ siddhayeditita bhāvaḥ | yadyapi mukhyārtayoraikyaṃ bodhyata iti na paramatam, tathāpi jīvabrāhṛैkyaṃ bodhyata iti tanmataprasiddhimavalamvyoktamiti draṣṭavyam | īśvara eva hi brāhṛेti | yādavamate cidacidīśvarātiriktamaṃśi brāhṛाstīti | bhāskaramate tu cidacidīśvarātiriktamaṃśibhūtaṃ brāhṛdravyaṃ nāstīti viveko draṣṭavyaḥ | kenāṣyākāreṇaikya iti | ghaṭapaṭayodrravyatvādanaikye'pi ghaṭapaṭapadapravṛttinimittasadbhāvāsadbhāvalakṣaṇabhede pratīya- māne aikyasya vibhaktibodhyatvādarśanādityarthaḥ | kāryakāraṇarūpeṇeti | ghaṭaśarāvādikāryātmanā bhedaḥ, kāraṇamṛdātmanātvabheda ityarthaḥ | bhinnatvavadabhinnatva iti | bhedābhedābhyupagame'pītyarthaḥ | paṭasyāṃśabheda iti | prayuktānāmiti śeṣaḥ | paṭābdābhihita-viśeṣyasyāṃ-śato'pyanatirepāditi | nanu "vyaktaṃ viṣṇustathā'vyaktaṃ puruṣaḥ kāla eva ca' iti vyaktāvyaktapuruṣakālādiśabdai-rbhoktṛbhogyaniyantraṃśeṣūpasthiteṣupasthiteṣu brāhṛśabdasya tadanatiriktārthavṛttitvasaṃbhavāt sāmānādhikaraṇyamupapadyata iti nānupapatti- riti cet-na; brāhṛtvasya sādhāraṇyasaṃbhave'pi "vyaktaṃ viṣṇuḥ' ityādau viṣṇuśabdanirdiṣyasyeśvaratvasya cidacidaṃśayorabhāvena "vyaktaṃ viṣṇustathāvyaktam' iti viṣṇusāmāmānādhikaraṇyāsaṃbhavāt | "ghaṭo mṛt, śarāvo bhṛt' iti nirdaśasaṃbhave'pi "ghaṭaḥ śarāvaḥ' iti nirdeśāsaṃbhavāditi dūṣaṇe tātparyāt | kiṃ hastādītiśabdena hastāpādādīndriyaṃ vivakṣyate, uta tadadhiṣṭhānagolakamiti vikalpya, ādyaṃ dūṣayati-chedanādāvapīti | idamupalakṣaṇam-śarīranāśe'pyākalpasthāyināmindriyāṇāmavināśānnāpṛthaksiddhaviśeṣaṇatva- miti draṣṭavyam | dvitīyaṃ dūṣayati-tattadgolakasyeti | svābhāvikabhedābhedapakṣe'pītyādeḥ sāmānādhikaraṇyaṃ hītyantasya sāmā-nādhikaraṇyasyaikyāvagamakatvena tadviśeṣaṇānvitavastvaikyāvagamakatve'pi vastvantaraikyāvagamakatvābhāvāt; tathātve bādhitārthatva- prasaṅgācceti bhāvaḥ | vivakṣitaikatvāsiddheriti | sadantaraikyasya vivakṣitatve tasyāsiddheḥ; saddravyamātrābhedasya ca pratyakṣasiddhatve-nopadeśavaiyathryamityarthaḥ | yadyaṃśaviśeṣāsādhāraṇākāra iti | īśvaratvamityarthaḥ | taditarāṃśavācipadasāmānādhikaraṇya iti | "ghaṭaḥ śarāvaḥ' itivaditi bhāvaḥ | asādhāraṇākārāntarasyeti | brāhṛṇatvāderityarthaḥ | (siddhānta saṃgrahopanyāsaḥ) pā rakṣaṇa iti dhātoriti | "pāterḍatiḥ' iti ḍatipratyayāntatvenetyarthaḥ | patiśabdaprayogācceti | "gṛhapatiḥ' iti prayo-gādityarthaḥ | śeṣiṇi patiśabdo rūḍha iti | ata eva "antarvatpativatornuk' ityatra bhatrrartha eva nugityukatvāsvāmyarthatve "tvayā patimatī pṛthīvī' iti śeṣyarthatvaṃ siddhavatkṛtyaiva pratyudāhmataṃ mahābhāṣye | "patpurno yajñasaṃyoge' ityatrāpi bhagavatā patañjalinā "patiśabdo'yamaiśvaryavācī' ityuktam | pāṇinināpi-"patyāvaiśvarye' ityatra aiśvaryārthatvamāviṣkṛtam | jaiminināpi, "meghapatitvaṃ svāmidevatasya samavāyāt' (9-3-32) iti svāmivacanatvaṃ siddhavatkṛtyaiva ūhānūhacintā navame kṛtā | ato na svāmivaca- natve vipratipatiḥ | ata eva "viśvasya patima' iti viśveratve kathite svasyāpīśvarāntarāṅkāvyāvṛttyartham "ātmeśvaram' iti śaṣyantaraniṣedha upapadyate | "dhavaḥ priyaḥ patirbhartā' iti bhartṛvācyapi patiśabdo'nyaḥ | "meghapatibhyāṃ megham' ityatra devatāyāmapi prayogāt, "meghapatitvaṃ svāmidevatasya samavāyāt' iti jaimininā svāmivācitvadevatāvācitvayoḥ pradaśirtatvācca tatrāpi kāmaṃ śaktirastu vā mā vā; svāmīśvarāparaparyāyaśeṣyarthatve na vimatiḥ śakyā kartumiti draṣṭavyam | "ibhya āḍha¬ो dhanī svāmī nāyakaḥ patirīśitā' iti ca nighaṇḍuḥ | dvitīyāśrutyā prokṣaṇāderiti | dvitīyāśrutipratipāditasādhyabhāvānāṃ vrīhiṇāṃ śrutibalāt samīhitasādhyāpekṣiṇyā bhāvanayā'nvayabalāt samīhitasādhyatvalakṣaṇaśeṣitvasya siddhivat śrutipratipannaśarīrabhāvasya jagataḥ śarīratvākṣiptaḥ śeṣaśeṣibhāvaḥ, patyādi#ाbdābhāve'pi sidhyatītyarthaḥ | saṃghātaparārthatvāditi | "saṃghātaparārthatvāt triguṇādiviṣaryayādadhiṣṭhānāt | puruṣo'sti bhoktṛbhāvāt kaivalyārthapravṛtteśca ||' iti sāṃkhyaślokaḥ | saṃghātasya sarvasyāpi śayanāsanādivat pārāthryāvaśyaṃbhāvāt dehasyāpi saṃghātarūpatayā pārāthryaṃ siddhamityarthaḥ | "ajo'nyaḥ' iti śrutyaṃśena prakṛtiṃ jahati mukte'nyatvapratitapādanamabhiprayannāha-muktau bhedamāha ajāmitīti | pradhānaprasaṅgopeta-tpasaṃmyāditi | yadyapi "pṛthagātmānam' iti pūrvavākye pradhānaprasaṅgopetatvaṃ nāsti, tathāpyuparitanavākyasya pradhānaprasaṅgopetatvāt tena saṃgatirastīti bhāvaḥ | mametyaneneti | ṣaṣṭhayā vyatirekanirdeśeneti bhāvaḥ | svabhāvāsaṃkara iti | adhyakṣatvādisvabhāvāsaṃkara ityarthaḥ | layaprakaraṇāt tamaso'pi laya evocyate; tataśca brāhṛpariṇāmavāda evābhyupagataḥ syāditi śaṅkāṃ vārayati-tamasa ekī-bhāvamātramiti | kāryānupayuktatamaḥ śarīraka iti | akṣaravyaktamahadādirūpeṇa pariṇatastarmośo'pariṇatatamoṃśaścaikyaṃ prāptāvi- tyarthaḥ | idamapi śarīralakṣaṇamiti | "yasya cetanasya yat dravyam' ityādyuktalakṣaṇatrayavat antaḥpraviśya niyāmyatvamapi bhāṣyakā-rābhimataṃ śarīralakṣaṇamityarthaḥ | anupraveśaśravaṇābhāve'pīti | "tannāmarūpābhyāṃ vyākriyata' ityatreti śeṣaḥ | sāmānyaśabdasya viśeṣapadopasthāpite parya-vasānaṃ hi sāmānyaviśeṣanyāyaḥ | anupraveśapūrvakatvasya tu nāmarūpavyākaraṇasvarūpānantargatatvena viśeṣapadapratipādyatvābhāvāt nāyaṃ sāmānyaviśeṣanyāyaviṣayo …

… bhavitumarhatītyaparitoṣādāha-yadvā sarvaśākheti | yadvā grāhakagrahaṇeneti | grāhakaṃ sādhikārāpūrvam; phalavat paramāpūrvamityarthaḥ | "darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta' iti vākyapratipannamapūrvaṃ paramāpūrvam | tatsaṃnidhisamāgnātānāṃ "samidho yajati', "vrīhinavahanti' ityādi vākyānāṃ kāryānvitābhi-dhāyitvasvabhāvānāṃ paramāpūrvalakṣaṇakāryānvitaprayājāvadhātādilakṣaṇasvārthābhidhānameva grāhakagrahaṇam | evaṃrūpeṇa grāhakagrahaṇena sarveṣvapi dravyaguṇakriyārūpeṣu śeṣaśeṣibhūtapadārtheṣu khalekapotavadavagatagrāhakaidamathryeṣu yāgasya karaṇatayā advārakaśeṣatvamavasīta- yate, vrīhiṇāṃ yāgadvārā śeṣatvaṃ prokṣaṇādīnāṃ ca vrīhidvārā śeṣatvaṃ karaṇaidamathryadvāraidamathryagrāhakśrutyādipramāṇairavasīyata ityarthaḥ | bahu syāmiti grāhakagrahaṇeneti | grāhakasthānīyaḥ paramātmā, tasya grahaṇaṃ saṃkalpaḥ | atra kiṃcidvivṛtamiti | pūrvaṃ vistareṇa vivatamityarthaḥ | ubhayathāpi jñānavyapadeśayogyatāmiti | yadyapi "satyaṃ jñānam' ityatra jñānamityasya naitāvānartha, tathāpi phalitārtha-kathanamiti draṣṭavyam | ubhayamapyupapannamityartha iti | atra "jñānam' ityasya "tadguṇāsāratvāt' iti nyāyena jñānaguṇakatvāthar- tvāt pratyutānuguṇatvameveti draṣṭavyam | brāhṛैva svasaṃkalpādityādibhāṣye "brāhṛैva' iti brāhṛśabdasya niṣkṛṣṭaparamātmaparatvasvāra-syānurodhena sthiratrasarūpatayetat vyācaṣṭe-sthiratrasaśarīratayeti | abrāhṛाtmaketyatrāpi brāhṛśabdaṃ kevalaparamātmaparatayā vyācaṣṭe-brāhṛाntaryāmikatvarahitatvamuktamiti | sthiratrasarūpatayetyetatsvārasyānurodhena brāhṛpadaṃ cidacidviśiṣṭavastuparamityabhiprayan vyā- caṣṭe-yadvā sthiratrasarūpatayeti | aikyaśrutīnāṃ prakāraikyaparatvāditi | idaṃ tu siṃhāvalokitakena prathamapakṣaśeṣabhūtamiti draṣṭavyam | bhāṣye-sarvaṃ taṃ parādāditi | sarvaṃ kartṛṃ taṃ parādāt-parākuryāt | niḥśvāsitam; anāyāsenotpannam, saṃkalpamātravijṛmbhitamiti yāvat | aindrāgnaśceti ṣaḍa¬ाgā iti | aindrau dvau āgneyaśceti ṣaḍa¬ाgā iti pāṭhaḥ samīcīnaḥ | aindrāgnaśceti pāṭhe evamabhiprāyaṃ kecidūṣuḥ-āgneyaḥ paurṇamāsyāmamāvāsyāyāṃ ca kartavyaḥ sāyaṃprātaḥkālakatravyāgnihotrahomavadeka eva, karmabhedāpādākaśabdā-ntarāderanupalambhāt | ata evāṣṭame, "ekakarmaṇi vikalpo'vibhāgo hi codanai katvāt' (8-1-26) ityatra ekasyaivāgneyasya paurṇamāsīsaṃjñakatvādamāvāsyāsaṃjñakatvācca pauṇarmāsīkāle kriyamāṇo'māvāsyāsaṃjñako bhavatīti tasminnevāgneye "pañcahotrāmā-vāsyāmabhimṛśet' iti śāstravaśāt pañcahotṛmantraprayogo'pi paurṇamāsyāṃ kiṃ na syāt; avaiguṇyāt iti cet-satyamāgneyasyāvaigu-ṇyam; tasyobhayasaṃjñakatvāt; tena saha tatkālakartavyānāmagnīṣomīyādīnāṃ haviṣāmamāvāsyāsaṃjñābhāvena vaiguṇyaṃ pañcahotrā'bhimarśe syāt | atasteṣāmapyanugrahāya kriyamāṇamabhimarśanaṃ caturhotṛkaraṇakameva kartavyamiti nirṇītam | na ca pañcahotrā āgneyabhimṛśya caturhotrā agnīṣopīyādīnāmabhimarśaḥ kiṃ na syāditi śakyaśaṅkam, "āsannāni harvīṣyabhimṛśati' ityekasyaiva vihitatvāt | atra "havirantarānugrahavaśena paraṃ vyavasthā' iti duṣṭīkā (āpadevīyā) digranthaparyālocanayā ekamevāgneyākhyaṃ karma paurṇamāsī- trike amāvāsyātrike cāntaḥpatitam; nāgneyakarmabhedaḥ | yadi bhedaḥ syāt, prakṛtau paurṇamāsīkālakatravyagneyābhimarśane pañcahotṛ-mantraprasaktarevābhāvādavyavasthāśaṅkātatparihārāvasaṃgatau syātām | tataśca ekameva karma kāladvayayogi, yathāgnihotrākhyaṃ karma sāyaṃ-prātaḥkāladvayayogītyeva yuktam | ato'somayājivihitaindrāgnenaiva ṣaṭtvasaṃkhyāpūraṇaṃ kartavyamiti | atra "utpattivākyaiḥu"yadā-gneyo'ṣṭākapālo'māvāsyāyāṃ ca porṇamāsyāṃ cācyuto bhavati' ityevamādibhiḥ | utpattivākyamiti prathamapratipavijanakaṃ vākyam | pṛthagutpannānupṛthakpratipāditān' iti pāṭhakramastu masīcīnaḥ | svargasādhanatvākāreṇaikīkṛtya tatkartavyatayā vidadhātītyartha iti | tatsamudāyadvayamekīkṛtya samuccitya svargasādhanatvākāreṇa kāmikartavyatayā vidadhāti | yathā-vyāpṛte ṣaḍapi yāgāḥ svargasā- dhanaṃ bhavanti, tathā vyāparitavyamiti sādhanatvena vidadhātītyartha ityarthaḥ | yadvā, ekīkṛtya sthitaṃ taditi yojanā | samudāyībhūtaṃ tat karmetyarthaḥ | kāraṇāvasthaḥ kāryāyasthaśca paramātmaika eveti | ayamatrānvayakramaḥ-"sadeva somyedamagra āsīt', "aitadātmyamidaṃ sarvam', "sarvaṃ khalvidaṃ brāhṛ' ityādi vākyaṃ kartṛ pṛthak pratipannaṃ vastutritayaṃ sadbrāhṛाdiśabdayuktavacanabhaṅgayā kāraṇavasthaḥ kāryā-vasthaścaika eveti pratipādayatīti | paramātmamātravācibhiḥ śabdairiti; akṣarasarvajñādiśabdairityarthaḥ | arthasāmāthryaṃ darśayati-cida-citā-#ेriti | śabdasāmathryaṃ darśayati-sadvahṛśabdāvityādinā | dṛṣṭāntadāṣrṭāntikavaiṣamyahetupratipādanaṃ mandaphalam; ātmaśabdasya vyāpakavācinaḥ śabdasāmathryāt vyāpyopasthāpakatvaṃ ca nāstītyaparitoṣāt svarūpapariṇāmaśaṅkānivṛttyarthatayā "cidacidvastuśarī-riṇaḥ' iti bhāṣyamavatārayati-yadvā akṣarāt saṃbhavatīha viśvamiti | pṛṣādajyanayāditi | yathā pṛṣadājyasaṃskārāya acodita- mapi pātrāntaramupādīyate, tadvadityarthaḥ | darśapūrṇamāsayoḥ "aṣṭāvupabhṛti gṛhṇāti' iti prayājānūyājārthaṃ caturgṛhīṃtadvayamekasyāmupa- bhṛti yugapadgṛhītam; tathaiva paśau prāptam | tatrānūyājānāṃ dravyavikāraḥ śrūyate, "pṛṣadājyenānūyājān yajati' iti | pṛṣadājyaṃ dadhimi-śritamājyameva | tatra dvayorasaṃkare'vaśyaṃbhāvini cintā-kiṃ kālabhedena tasyāmevopabhati dvayaṃ grahītavyam? uta ekasminneva kāle pātrabhedeneti | tatra tu "aṣṭāvupabhṛti gṛhṇati' iti pātraikatvaṃ śrutam | padārthakramastu padārthānāṃ guṇaḥ; pāṭhakalpyaśca | ata ekasmi- nneva pātra pṛṣadājyaṃ gṛhītvā prayājeṣu huteṣu paścāt pṛṣādājyaṃ grahītavyamiti prāpte ucyate- "ubhayogrrahaṇāṅgatvāt pātraikyasya kramasya ca | vikṛtau cānumānena prāptau tulyaṃ balābalam ||' iti | evaṃ cāviśeṣa sati prayājājyagrahaṇenopasthitasyānūyājājyagrahaṇasyākaraṇe na kiṃcit kāraṇamastīti tadaiva pātrāntaramupā- dāya grāhramiti "vikāre tvanūyājānāṃ pātrabhedo'tharbhedāt syāt (4-2-16) cintitam | kecittu-pṛṣārājyaśabdārthasya dadhimi-śrājyasyājyaśabdenaivabhidhānasaṃbhāvāt "devānājyapānāvaha' ityādinigadeṣvājyapānityevamavikṛta eva prayogaḥ, na tu pṛṣadājyapāni-tyūhena prayoga iti daśame (10-4-26) nirṇītam | tadvadihāpi viśeṣyamātravācino'pi śabdasya cidacidvaśiṣṭe prayoga upapadyata iti vadanti | (nivṛttyanupapattiḥ) arthakriyākāritvāt ityanena hetubhāvānupapattiruktā | utpattimattvāt ityanena hetumadbhāvānupapattirukteti draṣṭavyam | hetu-sāpekṣatvaṃ ca na dṛṣṭamiti | prapañcasya tu tatsāpekṣatvāt na mithyātvaṃ yuktamiti bhāvaḥ | na cāṅkurādisāmagyreva bhramasāmagrīti | tadabhramasāmagrītyarthaḥ | bhinnaviṣayasyābhedajñānasyeti | vastuto bhinne viṣaye utpannasyābhedajñānasyetyarthaḥ | "uttamaḥ puruṣastvanyaḥ' iti smṛtyupabṛṃhaṇīyāyāḥ "pṛthagātmānam' iti śruteḥ upabṛṃhaṇāt paścādupādānaṃ kathamityatrāha-smṛtīvacasoriti | smṛtyoravya-vasāyārthamityarthaḥ | dāvānaleti | yathā dāvānalaḥ indhānāni vināśya indhananāśe svayameva naśyati, tathetyarthaḥ | nivartakajñānaṃ tadvināśaśca kimiti | nanu vināśasyaiva dūṣyatvapratītejrñāne brāhṛvyatiriktatvādivikalpo'bhipreta iti kathamucyata iti cet-na | vināśasya na kevalaṃ brāhṛvyatiriktatayā mithyātvama; api tu nivartakajñānasya mithyātvena tatpratiyogikasya vināśasyāpi mithyātvamiti dūṣaṇasphoraṇāya nirvakajñānasyāpi brāhṛsvarūpavyatiriktatvādivikalpo'bhipretaityuktam | ata eva bhāṣye-tatsvarūpatadutpatti-nināśānāṃ kālpanikatveneti jñānasvarūpasya kālpanikatvamuktam | nanvevaṃ jñānasvarūpavināśayoreva kālpanikatvasya vaktavya- tayā jñānotpattikālpanikatvoktiḥ kimartheti cet-na | dṛṣṭāntatayā tadupanyāsopapatteḥ | kecittu-"tatsvarūpatadutpattivināśānāṃ kālpanikatvene'tyasya vināśakalpanopapādakatvāt, "tadvināśo brāhṛsvarūpameveti ce'diti bhāṣye'pi vināśasyaiva pratīteśca vinā-śaparigraha eva yuktaḥ; ato nivartakajñāne brāhṛvyatiriktavādivikalpo na hmadayaṅgama iti vadanti | evaṃrūpāvidyāyā ityartha iti | upādānopādeyayorabhedopacārādevamuktamiti draṣṭavyam | kālabhedavyatikaritagṛhaprāṅgaṇādipradeśa iti | kālaviśeṣaviśiṣṭadeśavi- śeṣa ityarthaḥ | tavāpi codyaṃ tulyamiti cediti | niḥśeṣakarmasvarūpānāśo na syāditi bhāvaḥ | vikalpābhiprāyeṇeti | cinmātretyanukatvā brāhṛvyatiriktakṛtsnaniṣedhaviṣayajñānasyetyuktau brāhṛśabdārthe cinmātravyatiri-ktānāmapi keṣāṃcidanupraveśasaṃbhavena brāhṛśabdārthavyatiriktakṛtsnapāramāthryaniṣedhe cinmātravyatiriktakṛtsnapāramāthryaniṣedhābhāvena tasyaniṣedhyatayā, nivartakjñānakarmatvāditi dūṣaṇasyālagnakāpatteścinmātreti padamāvaśyakamiti bhāvaḥ | prathamaṃ dharmipraśna iti | utta- ratra jñātṛtvadharmavikalpasya kariṣyamāṇatvādevamuktamiti draṣṭavyam | svarūpamityasya yathāśrutārthatve brāhṛsvarūpasyaiva jñātṛtve iti dūṣaṇabhāṣyāsāmañjasyaṃ manvāna āha-svarūpaṃ svābhāvikamityartha iti | bhāṣye-adhyastaṃ cedayaṃ adhyāsastanmūlāvidyāntaraṃ cetyādi | adhyastasya jñātunirvartakajñānāśrayatvalakṣaṇajñātṛtvasya tatkalpakāvidyāyāśca nivartakajñānānuguṇatayā nivartakajñānopajīvyasya tadvrā-dhyatvābhāvādityarthaḥ | atra tasmādityupasaṃhārabhāṣyāvatārikāgranthaparyanāte grantho lekhakadoṣāt patita iti vadanti | bhāṣye tasyāpi trirūpatvāditi | nivartakajñānāntarasya kalpakāvidyāmātṛsāpekṣatvena trirūpatvādityarthaḥ | prathamaṃ kalpaṃ dūṣayati bhāṣye-brāhṛsvarūpa-syaiva jñātṛtva iti | jñātṛtvasya brāhṛsvābhāvikatva ityarthaḥ | tannāśasya brāhṛsvarūpatvābhyupagamāt ;paramāpuruṣārthatvamastvityāha bhāṣye-tannāśasya brāhṛsvarūpatvābhyupagama iti | tasmāt sādhanacatuṣṭasyasyeti | tasmāditi vyākhyeyaṃ padam | ātmayāthātmyabuddhisaṃskāraśūnyākāra iti | bhagava-ccheṣatvajñānapūrvakatvarāhityaṃ kevalākāraḥ | hānamupādanaṃ ca na saṃbhavatītyartha iti | nityanaimittikādyaṅgakaṃ brāhṛोpāsanamananta-sthirabrāhṛprāptisādhanamityāpātapratītiranavagatakarmavicārasya na saṃbhavatītyarthaḥ | na tu hānopādānaśabdābhyāmananuṣṭhānānuṣṭhāne viva- kṣite, tādṛśakarmānanuṣṭhānānuṣṭhānayobrrāhṛोpāsanopayuktatve'pi brāhṛvicārānupayuktatayā brāhṛvicārapūrvavṛttatvakathanāvasare'nupayukta-tvāditi draṣṭavyam | ( jijñāsādhikaraṇaśarīram ) nanu "vacanaṃ vyāhatam' iti vadataḥ ko'bhikaprāyaḥ? vicāraḥ kartavya iti sūtrākṣarayojanānantaram, na kartavyamiti pūvarpakṣa- pradarśanamayuktamitati vā, uta siddhavyutpatteḥ sūtrakāreṇāsūcanānnaivaṃ pūrvottarapakṣau yuktāviti veti vikalpamabhipretya prathamaṃ dūṣayati-athāto dharmajijñāsetyatreti | prābhākarairadhyayanasyācāryakādhikārakatvāditi | ayaṃ bhāvaḥ-matadvaye'pyadhyayanasyārthajñānārthatvā-bhāvādvicāro nārambhaṇīya iti pūrvapakṣaḥ, arthajñānārthatvādārambhaṇīya iti siddhāntaśca samāna eva | bhāṭṭamate viśvacinnyāyenādhya- yanasya svargārthatvenārthajñānārthatvābhāvāt dharmavicāro nārambhaṇīya iti pūvarpakṣaṃ kṛtvā-dṛṣṭe saṃbhavatyadṛṣṭakalpānāyā anyāyyatvādartha-jñānameva phalam | na cādhyayanasyārthajñānasādhanatvasya prāptatvāt vidhivaiyathryaṃ śaṅkanīyam, niyamārthatayāpyupapatteriti siddhāntitam | gurumate tu- "ācāryakaniyogārthaḥ svādhyāyastatprayuktitaḥ | prathamāvagatatvena taddhi yuktaṃ prayojanam || na tu vākyārthavijñānaṃ taddhi paścāt pratīyate | tenāvivakṣitārthatvād vedasyārthavicāraṇam || na kartavyamataḥ śāstraṃ mīmāṃsākhyamanarthakam ||' "svādhyāyo'dhyetavyaḥ' iti svādhyāyādhyayanasya prayojanāpekṣāyāṃ prathamāvagatatvenācāryakaniyoga evāsya prayojanam | na tvatajrñā- nam, paścādbhāvitvāt | yadyapi puruṣāntaragāmitvena bahiraṅgamācāryakam, tathāpi prathamāvagatatvena tatsiddharevāsya prayojanaṃ yuktam | na tvarthajñānam, paścādbhāvitvāt | tenānyārthatvādvedādhyayanasyāvivakṣito'rthaḥ | avivakṣitaśca na nirṇetavyaḥ | nirṇinīṣitārtha-prayojanābhāvāt | anirṇetavyaścārtho na vicāramarhatīti tadātmakaṃ mīmāṃsāśāstramanarthakatvādanārambhaṇīyamiti pūrvapakṣaḥ | katha-mācāyarkaraṇavidhiprayuktamadhyayanam, na svavidhiprayuktam? ucyate-na svādhyāya | vidhāvasti niyojyaḥ | tatra cāsati na prayojakatā yuktā, prayājādiniyogavat | na hranadhikārasya svaviṣayānuṣṭhāpakatvaṃ saṃbhavati, prayājādividhivat | na cādhyayanavidheradhikārī śrūyate | tasmānnāsya prayojakatvaṃ saṃbhavati | "na ca kalpayituṃ śakyo niyojyaḥ pitṛyajñavat | akalpite'pi tasmin yadanuṣṭhānaṃ prasiddhayati ||' syādetat-aśrūyamāṇo'pi niyojyaḥ pitṛyajñavat kalpyata iti | tanna, akalpite'pi tasmin yato'nuṣṭhānaṃ prasidhyati | siddhe tasminnāsau kalpayituṃ śakyaḥ, anupapattyabhāvāt | anuṣṭhānādhīnasiddhirhi niyogastatsiddhayarthamanuṣṭhātāramākṣipan anadhikāriṇo-'nuṣāṃtṛtvāyogāt aniyojyasyādhikārāsaṃbhavāt niyojyaṃ kalpayati, prayājādiniyogavat | saṃbhavati cehācāryakaraṇavidhyanuṣṭhā-pitenaiva viṣayeṇādhyayananiyogasiddhiriti na niyojyakalpanāsaṃbhavaḥ | kathaṃ punarācāryakaraṇavidhiradhyayanaṃ prayuṅkta;? ucyate-upa-nīyādhyāpanādācāryakaṃ bhavati | na cādhyayanamantareṇādhyāpanaṃ saṃbhavatīti tadākṣipati | upanayamadhyāpanasamānakartṛkamevāvagamyamānaṃ tadaṅgameva | tasya ca dvārāpekṣāyāmupaneyāsatireva liṅgāt dvāramavagamyate | upaneyo hi nākiṃcitkaro'ṅgamiti tadvayāparāpekṣāyā-mupanayanaprakaraṇādhītamadhyayanamadhyāpanopakāritvāt tadvayāpāratvenādhyavasīyate | evaṃ ca vaidhamevādhyayanaṃ kurvan māṇavako'dhyāpana-syopakārītyavagamāt tadviṣayamevādhyāpanamācāryakasādhanamiti taddvāreṇa sarvasyādhyayanāṅgasya tadupakāritvādadhyayanārthasya vratāde- stata evānuṣṭhānasiddhiḥ | tasmādācāryakaraṇavidhiprayojanakatvādadhyayanasyāvivakṣitārthatvāt vedasya, tadarthanirṇayārthaṃ nārabdhavyamiti | siddhāntastu-satyamācāryakaraṇavidhiprayuktamadhyayanam | na tu tatsiddhirevāsya prayojanam; bahiraṅgatvāt | antaraṅgatvāda-dhyetṛgatamevārthajñānaṃ prayojanatvenādhyavasīyate | nanu prathamāvagatatvena prayojanāpekṣamadhyayanamadhyāpanavidhyavagatamācāryakameva tāvat svīkaroti | svīkṛte ca tasminnapekṣābhāvāt paścādavagatatvenāntaraṅgamapyarthajñānaṃ na prayojanīkaroti-maivam. prathamāmācāryakasya prayojanatvānavakalpanāt | yadyakalpite tasminnanuṣṭhānamadhyayanasya na sidhyet, tataḥ kalpayeta | na tvetadasti, akalpite'pi tasmi-nnanuṣṭhānalābhāt | anuṣṭhite tvasminnavyayane prayojanāpekṣāyāmantaraṅgatvārthajñānameva phalamaṅgīkriyate | nanu niyoga eva śabdādavagataḥ prayojanaṃ syāt, nārthajñānam | na, arthajñānasyāpi pratīyamānasya tyāgāyogāt | tenobhayorapi prayojanatvaṃ yuktam, avagatatvādartha-jñānasya niyogasya ca | tatrārthajñānarūpaṃ prayojanaṃ na vicāramantareṇādhyayanena saṃpādayituṃ śakyata ityadhyayanavidhireva tatsiddhayarthaṃ vicāramākṣipatīti tadātmakaṃ śāstramārabdhavyamiti vyākhyātam | dvitīyaṃ dūṣayati-akṣarayojanāyāṃ brāhṛvicārarambha iti | prāmāṇyasaṃbhāvanānupapanneti | utpannāpīyamavagatirmūlābhāvānna samīcīnā bhavitumarhatīti prāmāṇyasaṃbhāvanā na bhavatīti bhāvaḥ | codanālakṣaṇo'rtha eva vedapratipādya itīti | "athā'to dharma-jijñāsā' iti sūtre athaśabdasya vedādhyayanānantaramityarthaḥ | tataśca vedādhyayanānantaraṃ tadarthajijñāsā iti sūtre kartavye, "dharmajijñā- sā' iti sūtrayato jaiminerdharma eva kṛtsnavedārtha iti bhāvo'vasīyate | tataśca kṛtsnavedārthasya dharmasya codanaiva pramāṇamiti codanāsūtre kathanāt kāryapratipādakameva vākyaṃ vedārthe dharme pramāṇamityuktaṃ bhavati | tataśca kāryameva vedārtha iti phalati | tataścaivaṃ vadato jaimineḥ siddhārthe vyutpatireva nāsti | tatpratipādane prayojanaṃ ca nāstītyāśayo'vasīyate | tatra niṣprayojanatvaṃ samanvayādhikaraṇe nirākari- ṣyate | adhunā siddhārthe vyutpattiḥ samathryata iti bhāvaḥ | idaṃ copalakṣaṇam, "amnāyasya kriyārthatvāt' iti kaṇṭhata eva sūtratatvādi-tyapi draṣṭavyam | na ca jaiminereva pūrvapakṣitve parasparaviruddhayoraikaśakhyaṃ kathaṃ nirvahediti vācyam, anvāruhroktipratikṣepamātreṇa śākhyaikyasaṃbhavāt | (adhikaraṇapūrvapakṣaḥ) "nanu viṣayo viśayaścaiva' iti nyāyena "ayaṃ viṣayaḥ | itthaṃ saṃśayaḥ' iti pradarśanīye kathaṃ tadapradarśanaṃ bhāṣye yuktamityā-śaṅkayāha-akṣarayojanāyāmityādinā | tatra prapañcasatyatve sthite satītyartha iti | atra kecit prapañcasatyatvasthāpanasyaca kārye vyutpattisamarthanasya ca hetuhetumadbhāvāsaṃbhavaṃ manyamānāḥ tatreti bhāṣyasthapadasya brāhṛvicārārambhakartavyatvākatavryatvasaṃśaye satītyartha iti manyante | saṃbandhaṃ gṛhītveti | saṃbandho yujyata ityabhipretyetyarthaḥ | tataśca gāmānaya, gāṃ paśya, gāṃ badhāna iti bahuprayogānu-syūtagośabdasya sarvakriyānusyūtagopiṇḍorthaḥ | vyāvartamānānāmānaya(na)#ाdiśabdānāṃ vyāvartamānāḥ kriyā arthā iti saṃbandhagraha-syaivāvāpoddhārādhīnaśaktigraharūpatayā katvāpratyayārthapaurvāparyānupapattiriti śaṅkāyā nāvakāśaḥ | nanu harṣahetūnāmānantyādityanenaiva vivakṣitārthasiddheḥ kālatrayavartināmityanarthakam | pratyutāyuktaṃ ca, idānīṃtanaharṣe'tītānāgatayorhetutvāsaṃbhavāt, harṣahetujñānapara-tvāśrayaṇasya kliṣṭatvāccetyāśaṅkaya pañcikoktānuvādarūpatvādadoṣa ityabhiprayannāha-kālatrayavartināmiti pañcikāyāmiti | nanu harṣahetuviśeṣaparatvāniścaye'pi harṣahetumātraparatvaṃ niścitamiti kathaṃ vyutpattyabhāva ityāśaṅkayāha-vyutpattirnāmeti | vyutpannetarapadabhya padāntarārthaniścayodāharaṇamiti | yadyapi bhāṣye vyutpannetarapadavibhaktayarthasyeti itarapadavibhakatyathavryutpavi-mānevodāhmataḥ | na pratyekam | pratyekaṃ vyutpavyabhiprāyatve kevalavibhaktimātravyutpatterapyudāharaṇaṃ pradaśarnīyaṃ syāt-tathāpi bhāṣye padā-ntarasya vibhakteśca vyutpattidvayamapi prayojakatayopāttamiti kevalaṃ padāntaravyutpatterapyarthaniścāyakatvamabhipretya granthakṛtā bhāṣyābhi-pretatvenodāhmatamiti draṣṭavyam | vyutpannakaḥ-kūjatiśabdeneti kvacitpāṭhaḥ | yadyapi samabhivyāhmatapadāntarasyaiva vyutpannatvaṃ vaktavyam | "sāṃnidhyataḥ siddhapadasya vṛddhāḥ' ityuktarītyā prasiddhapadasamabhivyāhāralakṣaṇasāṃnidhyasyaiva śaktigrāhakatvakathanāt | ata eva "iha sahakāratarau madhuraṃ piko rauti' ityādau prasiddhapadasāmānādhikaraṇyādibhivryutpattigraha iti tārkikairapyudāhmatam-tathāpi "kaḥ' itya- sya "pikaḥ' ityuttaraṃ jānatā tu nirvicikitsaṃ śabdārthādhyavasānaṃ saṃbhavatītyabhipretyaivamuktamiti draṣṭavyam | vyutpannakūjatiśabdeneti pāṭhastu sugama eva | vyutpannetarapadavibhakatyarthasya prakaatyarthaniścayodāharaṇamidamiti | yadyapi bhāṣye vyutpannetarapadasya padāntarā-rthaniścayaḥ, vyutpannavibhaktakasya prakṛtyarthaniścaya iti yathāsaṃkhyānvayaḥ svarasataḥ pratīyate | na ca vibhaktimātravyutpannasya prakṛtyarthani-ścayodāharaṇaṃ nāstīti śaṅkayam, yajñadattaṃ dhnantaṃ devadattaṃ paśyati vyutpitsau, "devadatto yajñadattaṃ hanta' iti kenacidvākye prayukte, supti-ṅvibhakatyarthajñānavatastasya kartṛkarmakriyāvācipadatvaniścayadvārā prakṛtyarthaniścayasaṃbhavāt-tathāpyayamarthaḥ saṃbhavatītyabhipretyaivamukta- miti draṣṭavyam | "pikaḥ kūjati' ityādau kūjatipadārthaniścaye'pi pikapadagataprathamārthāparijñāne kārakāntaraśaṅkayā pika-kūjati- padayoḥ sāmānādhikaraṇyāpratīterarthāniścayāt padāntaravyutpattivibhaktivyutpattyormilitayoreva pikapadārthan#िcayakatvāt | na ca "kaḥ kūjati' iti praṣṭurvākye vyutpannasya vibhakatyartāparijñāne'pi kūjatipadavyutpattimataḥ pikapadārthaniścayaḥ saṃbhavatīti vācyam, "kaḥ' ityatraiva prathamāvibhakatyarthaniścayasyāvaśyakatayā vibhakatyaikyena pikapadavibhakterapi niścitatvāt militayorhetutvamiti bhāṣyābhiprāyaḥ | na caivaṃ sati "padāntarārthaniścayena prakṛtyarthaniścayena vā' iti bhāṣye padāntarārthaniścayoktirayuktā syāditi vā- cyam, lokaprasiddhayanusāreṇa padāntarārthaniścayenetyukatvā itthamevānuśayānena prakṛtyarthaniścayena veti dvitīyakalpoktiriti vada- nti | bhāṣye-padāntarārthaniścayena prakṛtyarthaniścayena veti | padāntarārthaniścayadarśanena prakṛtyarthaniścayadaśarnena vetyarthaḥ | tataśca tasyaivābhidhāktiniścayarūpatayā hetuhetumadbhāvāsaṃgatiriti na codanīyam | vyutpannavākyasthakatipayapadadarśanāditi | nanu kārya- vācipadasamabhivyāhāradarśanena tatsamudāyāntargatapadāntarasyāpi tadabhidhāyitvaniścaye ghayavācipadāntarasamabhivyāhārāditarapada- syāpi tathātvaprasaṅgāt pratyuta tasya paryāyapadatvaśaṅkāvahatvena tadarthakatvābhāvaniścaya evahetutvāditi cet-na | upakrama eva padajā- tasya kāryasāmānyavācitvaṃ niścitavataḥ puṃsaḥ prasiddhapadasāmānādhikaraṇyenopapādyamānāyā vācyavācakabhāvapratīteḥ tadviśeṣarūpa- tvena prathamāvagatakāryasāmānyavācitvaparityāgāsaṃbhavāt | "tadaṃśaviśeṣaniścayarūpatvāt' iti bhāṣye tacchabdaṃ kāryaparatayā vyā- khyāya saṃnihitapadasamudāyaparatayā vyācaṣṭe-yadvā tadaṃśaviśeṣa iti | tṛtīye ca kārakapadeṣu vyabhicāra iti | na ca kārakānvita-svārthābhidhāyitvasattve'pi kāryārthatvāsiddheretatpakṣanirāsovyartha iti vācyam, kriyāyā eva kārakānvitatvena sarvapadānāṃ kārakā-nvitasvārthābhidhāyitve kāryavācitvasyāvarjanīyatayā tasyāpi pratikṣeṣyatvāt | nanu kārakānvitasvārthābhidhāyitve kārakāṇāṃ kriyāvinābhūtatayā kriyāmātravācitvasiddhāvapi kāryābhidhāyitvāsya nāvaśyaṃbhāvaḥ, itihāsapurāṇādau tathaivopalabdheriti cet- satyam | siddhāntinā sarvapadānāṃ kriyāvācitvasyāpi pratikṣepyatayā asyāpi pakṣasyoddhāṭa¬ nirasanopapatteḥ | atra kecit-vācaspatinā anena prakāreṇa siddhavastuprāmāṇyopapādanaprakāraḥ kṛto na dṛ#ाyate? tatra hītthaṃ vācaspativā- kyam-"api ca "āmnāyasya kriyārthatvāt-'iti śāstrakṛdvacanam | tatrārthagrahaṇaṃ yadyabhidheyavāci tato bhūtārthānāṃ dravyaguṇaśabdānā-mānarthakyamanabhidheyatvaṃ prasajyeta | na hi te kriyārthāḥ | yadyucyeta na kriyārthatvaṃ kriyābhidheyatvam | apitu kriyāprayojanatvam | dravya-guṇaśabdānāṃ ca kriyārthatvenaiva bhūtadravyaguṇābhidhānam; na svaniṣṭhatayā | yathāhuḥ śāstravidaḥ-"codanā hi bhūtaṃ bhavantam' ityādi | etaduktaṃ bhavati-kāryamarthamavagamayantī codanā (tadarthaṃ) bhūtādikamaṇyarthamavagamayatīti | na tāvat kāryaśeṣabhūta evārthe padānāṃ saṃga- tigraha ityetadupapāditaṃ bhūte'pyarthe vyutpatiṃ्ta darśayadbhiḥ | nāpi svārthamātraparataiva padānām | tathā sati na vākyārthapratyayaḥ syāt | na hi pratyekaṃ svapradhānatayā guṇapradhānabhāvarahitānāmekavākyatā dṛṣṭā | tasmāt padānāṃ svārthamabhidadhatāmekaprayojanavatpadārtha-paratayaikavākyatā | tathā ca tattadarthāntaraviśiṣṭaikavākyārthapratyaya upapanno bhavati | tathā ca arthāntirasaṃsargaparatāmātreṇa vākyārtha-pratyayopapattau na kāryasaṃsargaparatvaniyamaḥ padānām' iti | nāsmin vācaspativacanasaṃdarbhe ete vikalpā dṛśyante | nāpyanena prakā- reṇa dūṣaṇam | asya hi saṃdarbhasyāyamarthaḥ-"āmnāyasya kriyārthatvāt' ityatra kimabhipretam? sarvapadānāṃ kāryavācitvam? uta kāryā-nvitataccheṣavācitvam? nādyaḥ, "dravyaguṇavāciśabdeṣu tadābhāvāt | na dvitīyaḥ, siddhārthe'pi vyutpatterupapādanāt | nanvevamitarā-nvitārthakatvamapi na syāditi cet-na; svārthābhidhāyiśabdairlakṣarayetarānvayaviśiṣṭapratīteriti | atra ca śrutaprakāśikāgranthokta-vikalpatrayaṃ na dṛśyate | dūṣaṇaprakāropi nedṛśo lakṣyate | bhūtārthe vyutpavidarśanasthale'pi nāyaṃ vikalapaḥ pradaśirtaḥ | evaṃ hi tatra vā- kyam-|"idamātrakūtam- kāryabodhe yathā ceṣṭā liṅgaṃ harṣādayastathā | siddhabodherthavattai (bhavatve) vaṃ śāstratvaṃ hitaśāsanāt || yadi hi padānāṃ kāryābhidhāne tadarthasvārthābhidhāne vā niyamena vṛddhavyavahāre sāmathryamavadhṛtaṃ bhavet, na bhavedaheyānupādeyabhūtabrāhamātma-tāparatvamupaniṣadām, tatrāviditasāmathryatvāt padānām | loke tatpūrvakatvācca vaidikārthapratīteḥ | atha tu bhūte'pyarthe padānāṃ loke śakyaḥ saṃgatigrahaḥ, tata upaniṣadāṃ tatparatvaṃ paurvāparyaparyālocanayā avagamyamānamapahnutya na kāryaparatvaṃ śakyaṃ kalpayitum, śrutakalpa-nāprasaṅgāt | tatra tāvadevamakāryārthe na saṃgatigrahaḥ, yadi tatparaḥ prayogo loke na dṛśyate, tatpratyayo vā vyutpannasyonnetuṃ na śakyate | na tāvat tatparaḥ prayogo na dṛśyate loke, kutūhalabhayādinivṛttyarthānāmakāryaparāṇāṃ padasaṃdarbhāṇāṃ prayogasya loke bahulamupalabdheḥ | tadyathā-"ākhaṇḍalādilokapālacakravālādhivasatiḥ siddhavidyādharagandharvāṣsaraḥparivāro brāhṛlopāvatīrṇamandākinīpayaḥpravāha-pātadhautakaladhautamayaśilātalo nandādipramadavanavihārimaṇimayaśakuntakamanīyaninadamanoharaḥ parvatarājaḥ sumeruḥ' iti, "naiṣa bhuja- ṅgo rajjuḥ' ityādi | nāpi bhūtārthabuddhivryutpannapuruṣavartinī na śakyā sumunnetum, harṣāderunnayanahetoḥ saṃbhavāt , tathāhi-aviditārya-janabhāṣārtho dramiḍo nagaragamanodyato rājamārgābhyarṇaṃ devadattamandiramadhyāsīnaḥ pratipannajanakānandanibandhanaputrajanmāvārtāhāreṇa saha nagarasthadevadattābhyāśamāgataḥ, paṭavāsopāyanāparṇapurāḥsaraṃ "diṣṭayā vardhase | devadatta putraste jātaḥ' iti vārtāhāravyavahāraśrava-ṇasamanantaramupajātaromāñcakañcukaṃ vikāsinayanotpalamatismeramukhamahotpalaṃ vilokya devadattamutpannapramodamanumimete; pramodasya ca prāgabhūtasya tadvayāhāraśravaṇasamanantaraṃ bhavatastaddhetukatām | na cāyamapratipādayan haṣarhetumarthaṃ harṣāya kalpata iti anena harṣaheturartha ukta iti pratipadyate | harṣahetvantarasyāpratīteḥ putrajanmanaśca taddhetoravagamāt tadeva vārtāhāreṇābhyadhāyīti niścinoti | evaṃ bhaya- śokādayopyaduhāryāḥ | tathā ca prayojanavattayā bhūtārthābhidhānasya prekṣāvatprayogo'pyupapannaḥ | evaṃ ca brāhṛjñānasya paramapuruṣārthahetubhā- vāt anupadiśatāmapi puruṣapravṛttinivṛtti vedāntānāṃ puruṣahitaśāsanāt śāstratvaṃ siddhaṃ bhavati' iti | ataḥ kathamidamuktamiti na jānīma iti codayanti | tatredamuttaram-satyaṃ yuṣmābhirna jñāyate | naitāvatā viṣayasyāsattvam, "na hrayaṃ sthāṇoraparādhaḥ, yadenamandho na paśyati' iti nyāyāt, sthalāntare granthāntare ca pratipādanasaṃbhavāt, eṣāmapi vākyānāṃ tātparyatastadarthapratipādanasaṃbhavāccetyala-matikṣodena | śabdasya pravṛttyanvayavyatirekānuvidhāyitvajñānotpādyasya śabde pravartakārthāvabodhitvāvagamasya kāryabuddhipravṛttivyāptibala-niṣpādyatvābhāvāt kāryatvabuddhipravṛttyoḥ kāryakaraṇabhāvāgrahe'pi śabdasya pravṛttyanvayavyatirekagrahaṇamātreṇa pravartakārthābhidhāyitva- sya grahaṇasaṃbhavāt ityabhiprayannāha-uttaratra sarvapadānāmiti | anyatarāṃśāsiddhayabhiprāyeṇeti | kecittu-kṛtakarmavicārasyāvṛtti-vidhānādinā karmaphalānityatvāvagamarūpaviśeṣaṇasaṃbhavasyāpyetadadhikaraṇapradarśanīyatayā aṃśadvayāsiddherapi vaktuṃ śakyatvena yathā- śrutameva bhāṣyaṃ yuktamiti manyante | (adhikaraṇasiddhāntaḥ) sūtrakāraiḥ parihāro'bhidhīyata iti | idamupalakṣaṇam-sūtrakṛdabhimataḥ parihāro'bhidhīyata ityapi draṣṭavyam ; "evaṃ prāpte pracakṣmahe' ityādau tathaiva varṇanīyatvāt | pramāṇenārthaṃ svīkuvanrta iti | "tena dīvyati khanati jayati jitam' iti dīvyatyādyarthe ṭhak pratyaya iti bhāvaḥ | nanu "ambātātamātulaśaśipaśunaramṛgapakṣi' ityaikapadyenaiva nirdeṣṭavye vibhajyopādānaṃ kimarthamityāśaṅkya vibhāgenopādānasya prayojanamāha-ambātātaprabhṛtiriti | bhāṣye-enamavehīti | kvacit kośe "avaihi' iti pāṭho dṛśyate | sa tu lekhakaskhalanakṛtaḥ, "etyedhatyūṭhsu' ityatra ecītyanuvṛtterihītyasyāniṣpatteriti draṣṭavyam | enaṃ bodhakha śabdamiti | nanvādeśābhā- vāt kathamenā | (manvā) deśaḥ (nanu anvādeśābhāvāt kathamenādeśaḥ) iti cet-na | vyutpādanasthale pūrvamambādiśabdān prayukta-vatastadviṣaye'nvādeśasaṃbhavāt | na ca "enamavehi' iti kathaṃ śabdaviṣaye aṅgulīnirdeśa iti vācyam, tasya "imaṃ cāvadhāraya' iti nirdiṣṭārthamātraviṣayatvenāpyupapatteḥ | bhāṣye-avadhārayetyabhiprāyeṇeti | abhiprāyākārakathane, bālo'sāvamumarthamavadhārayatu, itya-bhiprāyeṇāṅgulyā nirdiśya'ityevaṃ prathamapuruṣasya vaktumucitatvāt tatraiva tātparyam | amī śabdāḥ saṃketitā iti manyeranniti | saṃbandhāntarādarśanāt saṅketayitṛpuruṣāntaradarśanācca' iti bhāṣyānurodhāt śaṅkādvayavyutkramo draṣṭavyaḥ | nanu-bālasya vyutpattigrahāt pūvarmambātātamātulādiśabdaistadarthabuddhayutpattau na śaktigraho mūlam, tasyāḥ tadānīmaniścayāt | apitu tadarthābhimukhāṅgulinirdeśa-sāhacaryalakṣaṇasaṃbandhavaśādeva #ाbdasyārthapratyāyakatvamiti vaktavyam | evaṃ ca svasya tadarthabuddhayutpatterīdṛśasaṃbandhanimittatāṃ jānan kathaṃ vācyavācakabhāvalakṣaṇasaṃbandhāntaraṃ kalpayet? kiṃ ca bālasya dhūlyakṣarābhyāsadāśāyāṃ dhūlirekhāviśeṣamaṅgulyā "ayaṃ kakāraḥ, ayaṃ khakāraḥ' iti bahuśaḥ śikṣayanti | sa ca paścāllipiviśeṣadarśane akṣaraṃ pratipadyate | akṣaraviśeṣaśravaṇe lipiviśeṣaṃ ca smarati | na tatra bodhyabodhakatvalakṣaṇasaṃbandhāntaraṃ kalpayati | evamihāstviti cet, ucyate,-arthaviśeṣamevāṅgulyā nirdiśyāmbādiśabdaṃ prayuñjate; nānyamityatra kiṃcinniyāmakaṃ mṛgayamāṇo bālaḥ tayorautpattikaṃ saṃbandhaviśeṣaṃ niścinotītyuktau doṣābhāvāt | lipyādau tu saṃketapūrvakatvāparijñānadaśāyāmautpattikaṃ saṃbandhaṃ niści#ाnotu; kā naḥ kṣatiḥ? saṃketapūrvakatvajñāne tu tadvrādhyata ityadoṣāt | anvitābhidhānaprasaṅga iti cediti | dvividhaṃ hi vākyārthaprakriyābhedamāhustantraniṣṭhāḥuanvitābhidhānam, abhihitānvaya iti | "padajātaṃ śrutaṃ sarvaṃ smāritānanvitārthakam | nyāyasaṃpāditavyakti paścādvākyārthabodhakam || ityanvitābhidhānam | ayamatra ślokārthaḥ-padāni tāvat śrūyante | śrutāni ca vyutpattyanusāreṇa padāthasrvarūpāṇi parasparānanvitāni smārayayanti | smṛteṣu padārtheṣvākāṅkṣādiparāmarśaḥ | tato nyāyapravṛttiḥ | nyāyapravṛttyā vacanavyaktiviśeṣābhivyaktiḥ saṃpadyate | tataḥ samyaṅnyāyānugṛhītāni padāni nānāpadārthaviśiṣṭaikapradhānārthātmakaṃ vākyārthamabhidadhatīti | abhihitānvayāvādinastvevamabhyadhuḥ- padaiḥ padārthāḥ pṛthak pṛthagabhidhīyante | taccābhidhānaṃ padārthasmaraṇamātre paryavasitam, "padamabhyadhikābhāvāt smārakānna viśiṣyate' iti vacanāt | te cābhihitāḥ padārthāḥ yogyatvena parāmṛśyamānāḥ svayameva viśeṣasaṃsaṃrgātmakaṃ vākyārthamavabodhayanti | na tatra padāvyāpāraḥ, arthairevārthaviśeṣasiddheḥ | yathā kavibhirālocyamānāḥ padārthā eva vākyārthamarthaviśeṣasaṃsargātmakavabodhayanti | paścā- deva pratipannārthānurodhena śabdaracanā | evamarthā evārthaviśeṣaṃ bodhayantīti | tataśca "asyāyamarthaḥ' iti vyutpattāvekaikasya padasya tatadarthamātraparatayā vyutpattestāvanmātrasyaivābhidheyatayā padāntarārthānvitārthābhidhānaṃ na sidhyediti bhāvaḥ | prātisvikavyutpatte- riti | pratipadavyutpatterityarthaḥ | atra tu pūrvabhāvinīti viśeṣa iti | ayamarthaḥ- yādṛcchikavyutpattisthale gavānayane pravṛttyupala- mbhena "asya vākyasya gavānayanakāryatvamarthaḥ' iti prathamato'vagatya tata āvāpoddhārakrameṇa "asya padasyāyamarthaḥ' iti padārthatvaṃ niścinoti | buddhipūrvakavyutpattisthale tu "asya padasyāyamarthaḥ' iti padārthatvabuddhipūrvikā vākyārthāvagatiriti | śabdairapi paraspa-rānvayayogyatvena svārthābhidhānamiti | padānāmeva padārtheṣu saṃsargabodhanaśattyādhānaśaktirityarthaḥ | atra kecidācāryāḥ-śaktitraya- gauravaṃ nāstyeva, padānāmeva padārthābhidhānaśakteḥ svīkārat | arthānāṃ saṃsargabodhakatvasya saṃbhavāt; itarathā kavikāvyamūlajñānānu-papattiprasaṅgāt | śabdānvayavyatirekānuvidhānena śābdatvasyāpyupapatteḥ | avyavahitatvasyā prayojakatvāt abhihitānvayapakṣa eva bhāṣyakṛdabhimata iti vadanti | budhyasveti hruktaṃ bhavatīti | ayaṃ bhāvaḥ-yena hi yat siṣādhayiṣitaṃ tat tasyārthaḥ, daṇḍena siṣā-dhayiṣitasya ghaṭasya daṇḍārthatvadarśanāt | prakṛte cāmbādipadena bālasya siddhātharbhūtāmbādibuddhirhi pratipādayituḥ siṣādhayiṣitā | tatāścāmbādipadaprayojanatvenārthabhūtāyā ambādibuddherbālagatāyāḥ sādhyatvena siddhatvābhāvāt kāryārthatvameva syāditi | iyaṃ ca śaṅkā "kāryārthābhidhāyitvam' ityatrārthaśabdābhidheyayorabhidheyaprayojanayorvivekāgrahanibandhaneti draṣṭavyam | gāṃ krīṇīhīti | "vikrīṇīhi' iti kvacit kośe pāṭho dṛśyate | tatra viśabdo lekakaskhalanakṛtaḥ, itarathā "parivyavebhyaḥ kriyaḥ' ityātmanepadaprasa- ṅgāt | kīṇātereva vikrayārthatvamapi saṃbhavati, tathaiva "krathyastadarthe' iti sūtre bhāṣyapradīpe pratipādanāt | uttaratreti | devatādhikaraṇa ityarthaḥ | jñānecchākṛtīnāmeva saviṣyatvenāpūrvasya nirviṣayasyā katham "upāsanāviṣayakā-ryādhikṛta' ityuktirityāśaṅkya kaatisādhyarūpakāryaśarīrānupraviṣyakṛteḥ saviṣyatvāt taddvāra tasya saviṣayatvamityabhiprayannāha-upāsanāvacchinneti | visinvan hi viṣaya ucyata iti pāṭhaḥ sa mīcīnaḥ | vipūrvāt ninoteḥ niṣpannatvāt viṣayaśabaśabdasya | "viśabdo hi viśeṣārthaḥ sinoti(te)rbandha ucyate | viśeṣeṇa sinotīti viṣayo'to niyāmakaḥ ||' ityabhiyuktokteḥ viśiṃṣanniti pāṭhe tu vastuvyākhyānametat; na śabdavyākhyānamiti draṣṭavyam | rātrīrupeyāt pratitiṣṭhanti ha vā ete ya etā rātrīrupayantīti hi śrutiriti | atra yadvaktavyam, tat pūrvamevoktam | vidheyopakāraka iti | vidheyāyā apagoraṇa- nivṛtteḥ nivatryāpagoraṇagatāniṣṭasādhanatvasya upakārakatvāt | apagoraṇasyāniṣṭasādhanatvābhāve nivṛtterevāsaṃbhavāditi bhāvaḥ | apagoraṇaśatayātaneti | apagoraṇaṃ vadhodyamaḥ | śatayātanā narakaviśeṣaḥ | mokṣavirodhiphale'pīti | "udaramantaraṃ kurute, atha tasya bhayaṃ bhavati' ityādivākyeṣviti bhāvaḥ | kāryopayogitayaiva siddherityukta iti | kāryopayogitvamiti śeṣaḥ | kāryopayo-gitayā siddherityanena atuyāyihetuḥ (kāryopayogitvarūpaḥ) kāryopayogitvamityuktamityanvayaḥ | ata eva "catumupadadhāti | bṛhaspa-tervā etadannam, yannīvārāḥ' ityatrārthavādasamarpito devatāsaṃbandhaḥ sthaṇḍilanirvṛttyaupayikacarūpadhānavidhyanākāṅkṣitatvānnādattavya ityuktaṃ dvitīye, "saṃyuktastvarthaśabdena' ityadhikaraṇe (2-3-7) tataśca vidhyapekṣitasamarpako'rthavāda ādartavyaḥ; nānya iti bhāvaḥ | (apūrvakāryatvakhaṇḍanam) atrārthaśabdena prādhānyamiti | nvarthaśabdasya prādhānyaparatve kiṃ pramāṇam? na ca "kāryamarthaṃ pradhānatayā pratipādayati' iti pañcikāvākyaṃ pramāṇamiti vācyam, arthaśabdasya prādhānyārthatvasyāsmaradvākyādapratīteḥ | tatra "kāryarūpo'rthaḥ samabhivyāhmata-yāgādyapekṣayā śeṣitayā pratipādyata ityasyaiva pratāteḥ | nāpi "kṛtisādhyaṃ pradhānam' iti prakaraṇaśālikāvākyaṃ pramāṇam, tatrāpi kṛtisādhyaṃ pradhānam' iti samabhivyāhārāt kṛtipradhānatvalābhāt, tasyaivārthaśabdanirdeśārhatvāditi bhāvaḥ | kṛtikarmatvaṃ nāma pravartakatvamityatrāheti | yatprakārakaṃ jñānaṃ pravartakam, tata pravatarkatvamityarthaḥ | bhāṣye-kṛtyuddeśyatvaṃ na kiṃcidupalabhyate ityatra kṛtyuddeśyatvamityasya pravartakatvamityartha iti tu granthakṛto bhāvaḥ | ayaṃ bhāvaḥ-kṛtibhāva bhāvi kṛtyuddeśyatvaṃ tanmate kāryatvam | kṛtikarmatvam | tacca pravartakajñānaprakāra iti sthitam | pravartakajñānaprakāraśca kaatisādhyatve satīṣṭatamatvamiti siddham | tatra ca kaatibhāvabhāvītyanenaiva satyantasya siddhatvāt pravartakatvamityanena vivakṣaṇīyāṃśastu iṣṭatamatvamātrameva | tataśca kṛtibhāvabhāvitve sati pravartakatvaṃ nāma kṛtisādhyatve satīṣṭatamatvamiti paryavasitamiti | tatra prerakatvaṃ kṛtyuddeśyatvamiti | kārye prerakatvajñānāt pravartate | tataśca pravartakajñānaprakāratvāt kṛtikarmatvarūpapravartakatvarūpatvaṃ prerakatvasyopapadyata ityarthaḥ | (iti bhāvaḥ) | na hi duḥkha-nivṛttiḥ sukhaṃ bhavatītyartha iti | atra kecit-yathāśrutameva yuktam, sukhavyatiriktāyā api duḥkhanivṛtteranukūlatvadarśanāditi śaṅkāyā yathāśrutenaiva nivatryatvāditi vadanti | aniṣṭanivṛttirūpatayā veṣṭatvamiti | nanvaniṣṭanivṛtterapi sukhavat puruṣārthāntara-sādhanatvajñānānadhīnecchāviṣayatayā kuto, na svata iṣṭatvam? na ca duḥkhanivṛttitvaprakārakajñānādhīnatvāt tadicchāyā na svata iṣṭatvamiti vācyam, tathā sati sukhe'pīcchāyāḥ sukhatvaprakārakajñānādhīnatvāt svata iṣṭatvaṃ na syāt | na ca iṣṭāntarahetutvā-niṣṭanivṛttitvajñānamantareṇaiveṣṭatvaṃ svata iṣṭatvaṃ vivakṣitamiti vācyam, tathā sati pāribhāṣikatvāpatteḥ | "sākṣādiṣiviṣayabhūta-sukhaduḥkhanivṛvibhyāmanyatvāt' ityuttarabhāṣye duḥkhanivṛtterapi sākṣādiṣiviṣayatvakathanācceti cet-atra kecit-duḥkhābhāve icchā duḥkhadveṣāyattā | na tu svataḥ | ato na svata iṣṭatvam | na ca, dveṣo nāma siddhānte jihāsaiva | saiva ca nivṛttīcchā iti duḥkhe dveṣasya svābhāvikatvaṃ vadatā, dveṣasya hānecchārūpajihāsārūpatvaṃ ca vadatā hānalakṣaṇanivṛtteḥ svata eveṣṭatvamabhyupeyamiti vācyam-loke abhāvecchāyāḥ pratiyogidveṣādhīnatayaiva darśanena dveṣasya heyatvaprakārakajñānaviśeṣarūpatvasyāvaśyaṃ vācyatayā tadadhīnecchāviṣayasya duḥkhābhāvasya na svata iṣṭatvamiti vadanti | nanu-anukūlatvajñānaṃ hīcchāhetuḥ | anukūlatvasyeṣṭatamatvarūpe iṣṭatamatvajñānamicchāyāṃ heturiti paryavasannam | iṣṭatamatvajñānaṃ ca ucchāviṣayatvarūpeṣṭatamatvāyattamityātmāśraya iti cet-na; icchāviṣayatānibandhanasva-rūpaviśeṣasyaivānukūlāthatrvenātmāśrayādyabhāvāt | nanvanukūlapratikūlānvayavirahe svarūpeṇāvasthitiḥ duḥkhanivṛttiścet, pratikūla-nivṛtterivānukūlanivṛtterapi duḥkhanivṛttitvaprasaṅga ityāśaṅkaya pratikūlanivṛttyaṃśe duḥkhanivṛtteḥ sāmānādhikaraṇyamityāha-svarūpe-ṇāvasthitiḥ sukhanivṛttirūpetyādinā | dṛṣṭāntābhiprāyeṇa kriyādyupādānamiti | atra kecit-"gāmānayetyādiṣvapi vākyeṣu na kāryārthe vyutpattiḥ' ityupakramabhāṣyānusārāt kriyātadatiriktāpūrvasādhāraṇakāryatvasyaiva nirvacanīyatvapratītestadanurodhena "kriyā-deranukūlatvaṃ na saṃbhavati' iti bhāṣyasyāpi kriyā'kriyāsādhāraṇyenānukūlatvaniṣedhaparatayā yojayituṃ śakyatayā, dṛṣṭāntābhiprāye-ṇetyuktau na svārasyaṃ paśyāmaḥ | ata eva "phalabhāvārthavyāvartakaṃ kṛtipradhānatvaṃ vaṇryate' ityatrāpi na mūlaṃ paśyāmaḥ | tataśceṣyatvāti-riktasyeṣṭatvāghaṭitasya vā kṛtipradhānatvasyābhāvāt, sukhaduḥkhanivṛttibhinnasyāpūrvasya svata iṣṭatvābhāvāt, ananyāthartayā pratipa- nnasya tvanmate sukhaduḥkhanivṛttisādhanatayāpīṣṭatvābhāvāt na tvadabhimatāpūrve kāryatvamityevaṃ bhāṣyābhiprāyāparyavasānapratīteḥ bhāvā-rthasvargavyāvṛttaṃ parābhimataṃ kāryatvaṃ nirākriyata ityatra vinigamakaṃ na paśyāma ityapi vadanti | "sukhārthatayeti | na hi daṇḍacakrādi-rghaṭobhavatī'tyayaṃ granthaḥ "katu ityatrāha-duḥkhātmakatvāt' iti granthāt pūrvaṃ paṭhitavyaḥ | na kvāpi paṭhitavyo vā, anatiprayojana- tvāt | ato vyutkrameṇa pratīkagrahaṇaśaṅkā na kāryā | ayogavyavacchedo vivakṣita iti | atyantāyogavyacchedo vivakṣita ityarthaḥ | (śeṣalakṣaṇam) yathāvat pradaśryata iti | bhāṣyakṛteti śeṣaḥ | asyārtha ucyata iti | mayeti śeṣaḥ | sattālābho hratiśaya ityuktamiti | na tu sattaivātiśaya ityuktamiti bhāvaḥ | nanu paragatātiśayetyatra paraśabdārthasyādhikaraṇakārakatvapratīteḥ pūrvavartina eva kārakatvāt utpādyasthale cotpattirūpātiśaya prati apūrvavartinaḥ kathaṃ kārakatvamityāśaṅkaya-anutpannasyāpi buddhau sūkṣmarūpeṇa viparivartamāna- tvena kārakatvaṃ saṃbhavati | evameva hi jāyamānasya janikartṛtvamapyupapādanīyam | evameva hi navame bhāvino'pūrvasya nimittatvaṃ sama-rthitamityabhiprayannāha-svarūpasyāvidyamānatve'pīti | parātiśayaḥ paramaprayojanamiti | nanvevaṃ svargasya puruṣaśeṣatevaṃ na syāt | taddhi kāmavaśāt vidhivaśāccāvagantavyam, anyārthasya kāmyatvāsaṃbhavāt | na hrasvārthaṃ kiṃcit kaścit kāmayate, tadapi paraṃparayā svārthamevā tathā vidhivavācca | vidhirhi pravartanātmā | svargasyātmārthatvābhāve tatsādhane puruṣasya pravartakatvānupapatteriti yuktidvaya- balāt svargasyātmārthatvaṃ sādhanīyam | yadi ca parārthameva kāryatvaṃ tadarthaṃ pravṛttiśca, tarhi yuktidvayamapyātmārthatvasādhakaṃ na bhavediti cet-na | yajetetyātmanepadabalena svargasya kartṛgāmitvāvagamena puruṣārthatvapratītyupapatteriti draṣṭavyam | paragatātiśayādhānecchayopādeyatvameva yasya svarūpamityatra eva kārasyopādeyatvāyogavyavacchedakatayā, kādācitkopāde-yatvaprayukteṣu prakṛṣṭakṛpāstehānviteṣu nātivyāptiriti vyākhyāya, kṛpāsnehānvitatvakartṛtvādiveṣopahiteṣu śeṣatvaṃ dṛṣṭatiti matvā, evakārasya paragatātiśayādhānecchayetyanenānvayamabhipretyānyayogavyavacchedakatayā parātiśayaikaprayojanakatvarūpārthasaṃbhavamabhipretya- yadā yasya yadatiśayaikaprayojanakatvam, tadā sa taccheṣa ityabhipretya vyācaṣṭe-athavā kenacidākāreṇeti | nanu parāgatātiśayā-dhānecchayāpādeyatvameva yasya (dharmaḥ), sa taccheṣa ityevāstu kiṃ nirūpakadharmavācisvarūpapadena; vyākatryāprasiddharityata āha-na ca nirūpakaśabdasyeti | svarūpaśabdasya nirūpakadharme vyutpannatvānnirūpaketyuktakam; yadatiśayaikaparamaprayojanatvaṃ yasya dharmaḥ, sa taccheṣa ityukta'pi na doṣa iti bhāvaḥ | śeṣabhūtavastugatātiśayāntarādhāyakatveneti | śeṣasya śeṣyanuṣṭhāṣyatvena śeṣavastūtpatterapi śeṣagatātiśayarūpatayā śeṣiṇo'pi tadādhāyakatvasaṃbhavāditi bhāvaḥ | paramaprayojanatvaṃ paramaśabdavyudasanīyamiti | śeṣagatāti-śayasyeti śeṣaḥ | prakṛṣṭakṛpānviteṣu parātiśayasya svarasataḥ paramaprayojanatvāvagatimupapādya snehānviteṣvapyupapādayati-tathā mitrā-diṣvityādinā | bandhaviśeṣānviteṣviti | saṃbandhaviśeṣānviteṣvityarthaḥ | puruṣaviśeṣaṃ prati na niyataṃ puruṣabhedenāpyaniyata ceti | asya strigdhasyāsu strigdhaviśeṣaṃ prati parāgatātiśayaikaprayojanatvamastīti niyamo'pi nāsti | yathā bhṛtyāderyāvajjīvaṃ yatkicit prati pārāthryaṃ niyatam, evaṃ strigdhavyaktiviśeṣaniyamābhāve'pyanyasmin strigdhavyaktiviśeṣa upakārakatayaivāvatiṣṭhata ityapi na niyamo'stītyarthaḥ | yeṣāṃ svātantryabuddhayā parātiśayādhāne'pi svārthatvabuddhiḥ, teṣāmalakṣyatayā na tatrāvyāptirdoṣāyetyekaṃ parihāram, yadīdṛkatvaṃ na dṛśyate teṣāṃ na bhṛtyatvamiti bhāṣyeṇokatvā alakṣyatvāṅgīkaraṇasyāyuktatvaṃ matvā …

… parihārāntaramāha-yadvā yadyapi garbhadāsādaya iti | vāstavaṃ pārāthryameva lakṣaṇam | na pratīyamānamiti bhāvaḥ | jñāyamānatvaṃ cāsya kiṃcitkāra iti | līlārasaniṣpādanaṃ pūrvoktaṃ caśabdena samucchīyate | dūṣaṇāntarameva daśaryati-ekapadena kāryamityādinā | nanu triṣvanyatamameva kṛtisādhyatvena pratīyata ityayuktam | yāgasya sukhadu#ा#ḥbhāvetaratvāt sādhanatvapratīteśca prathamato'bhāvāt yāge kṛtisādhyatvapratītirna syādityāśaṅkaya, kriyātiriktasyāpūrvasya sākṣāt kaartiviṣayatayā sādhyatvāsaṃbhavāt kiṃviṣayakṛtisādhyamapūrvamityākāṅkṣāyāṃ yāgaviṣayakakṛtisādhyamiti yāgasyā-vacchedakatayā viṣayatvamātraṃ pratīyate, na sādhyatvamitayāha-kṛteḥ kriyātiriktagocaratvādarśaneneti | sukhetyāderevaṃ vārtha iti | pūrvasmin pakṣe kṛtisādhyatve iṣṭatvaṃ prayojakatayā nopanyastam, apitu sukhaduḥkhābhāvatatsādhanānyatamatvamityuktam | aÏsmastu pakṣe triṣvapyanugatamiṣyatvameva kṛtisādhyatvaprayojakamucyata iti viśeṣaḥ | saṃbhāvitaprakārāntareṇa prayojanatvanirākaraṇaparatayā paunarukatyaparihāraṃ darśayan | apicetyādibhāṣyamavatārayati-pūrvaṃ tṛtīyākārarūpamityādinā | paryāyaśabdabāhulyasaṃbhavāditi | niyogaparyāyamityukte niyogaśabda eva paryāyaśabda iti pratīyate | aparaśabdaprayoge tu niyogavāciśabdeṣu so'pi kaścit paryāya iti pratīyata iti bhāvaḥ | bhāṣye-paścāttu bhokṣyata iti | paripākadaśāyāṃ sukhatvenānubhūyata ityarthaḥ | niyataihikānikārīryabhicā-rādīni | niyatāmuṣmikāṇi svargārthāni karmāṇi | paśuputrānanādyarthānitvatraiva janmani karmaṇaḥ paripāke aihikāni, itarathā āmuṣmikāṇītyato'niyataihikānīti pūrvatantre sthitam | tataśca bhāṣye anubhūyamānānnādyārogatādivyatirekeṇetyaniyataihika-phalānāmapyupādā(papāda) nāt, bhāṣye niyataihikaśabdo niyatāmuṣmikasvargādisādhanakamarvilakṣaṇamātrapara iti niyataihika- śabdena paśvannādhyarthakamarṇāmapi saṃgrahaṃ hmadi nidhāya teṣu ca karmasu sati pratibandhake tadānīmeveha phalānubhavāsaṃbhavāt tadānīmanu-bhūyamānānnādyārogatādivyatirekeṇeti granthāsāmañjasyaṃ manvānaḥ sopaskāraṃ vyācaṣṭe-aprastutapratibandhakasya karmaṇa ityathar iti | iti śeṣa ityarthaḥ | antyeṣyisāpekṣeti | paridhīnīye karmaṇi "dakṣiṇe haste juhūṃ sādayati' ityādivākyavihitakarmopayukta-juhvādipātrapratipatterapi svargādyarthakarmāṅgatayā sarvāṅgāpūrvasādhyaparamāpūrvasya juhvādipratipattyanantarabhāvitvena tataḥ pūrvamaniṣpatteriti bhāvaḥ | athāvādoktatvāt tyajyata iti | arthavādaprāmāṇyasya siddhānte'pyabhyupagatatvenārthavādoktatvamātreṇa tyāgaṃ na brāूma ityarthaḥ | vyutpattirnāstīti vicāra iti | vyutpattirnāstīti pūrvapakṣa ityarthaḥ | vaividhyena buddheḥ saṃcāraṇaṃ hi vicāraḥ | nanu brāhṛ-vicārārambhasya nyāyasiddhatve tadvidhāyakaṃ "parīkṣya lokān' iti vākya #ṃvyarthaṃ syādityāśaṅkayāha-parīkṣya lokānityādi vākya-miti | uddeśyopādeyavibhāgavaditi | yadyapi "tattvamasi' iti vākyavaduddeśyopādeyavibhāgaśūnyasyāpi vākyatvaṃ saṃbhavati, tathāpi sūtrarūpavākyasya tadrūpatvaṃ vaktavyāmeti bhāvaḥ | vidheyaṃ hrupādeyamiti | yadyapi deśakālādividhau vidheyasyāpi deśakālādernopāde-yatvam, tathāpi prāyikatvamabhipretyaitaduktamiti draṣṭavyam | vyutpattirnāstīti vākyeneti | pūrvapakṣayuktibhirityarthaḥ | asya sūtra-syāpravṛttapravartakatvamapi saṃbhavati | yathā "kṛṣṇalaṃ śrapayet' ityasya śrapaṇe prayojanābhāvena nivṛttasya pratiprasavarūpatayā vidhitvami-tyāha-atra hi rāgataḥ pravṛttimata iti*

1.1.5

प्रथमे सूत्रे उद्देशः कृत इति - अत्रायं विवेकः, प्रथमद्वितीयपक्षयोः तृतीयचतुर्थाधिकरणे लक्ष्यलक्षणस्वभावनिबन्धनपरीक्ष्य-त्वशङ्कानिवर्तकत्वेनैका पेटिका । तत्रापि "यतो वा इमानि' इत्यादिवाक्ये जगत्कारणानुवादेन ब्राहृत्वं विधीयत इति पक्षानुसारेण प्रथमः पक्षः । यतो वा इमानीतिवाक्ये कारणत्वानुवादेन लक्षणत्वं विधेयमितिपक्षानुसारेण द्वितीयः पक्षः । न्यायशास्त्रस्योद्देश-लक्षणपरीक्षारूपत्वस्य आवश्यकत्वेपि अस्य शास्त्रस्य तदनावश्यकत्वात् प्रथमद्वितीयाधिकरणयोर्नोद्देशलक्षणार्थप्रवृत्तत्वम्, अपि तु व्युत्पत्त्यभावप्रतिपत्तिदौस्थ्यमानान्तरदिद्धत्वाफलत्वनिबन्धनानारम्भशङ्कानिवर्तत्वेन चतुर्णामप्यधिकरणानामेकपेटिकात्वमिति तृतीयः पक्षः । क्षेत्रज्ञमात्रमिति - जीवसामान्यमित्यर्थः । सविद्याद्वारेणेति - न्यायतौल्यात्तेषां पक्षसमत्त्वमिति भावः । उपनिषदन्तरगतगतिसामान्यादेब्र्राहृविषयत्वं सिद्धवत्कृत्य तस्य

prathame sūtre uddeśaḥ kṛta iti - atrāyaṃ vivekaḥ, prathamadvitīyapakṣayoḥ tṛtīyacaturthādhikaraṇe lakṣyalakṣaṇasvabhāvanibandhanaparīkṣya-tvaśaṅkānivartakatvenaikā peṭikā | tatrāpi "yato vā imāni' ityādivākye jagatkāraṇānuvādena brāhṛtvaṃ vidhīyata iti pakṣānusāreṇa prathamaḥ pakṣaḥ | yato vā imānītivākye kāraṇatvānuvādena lakṣaṇatvaṃ vidheyamitipakṣānusāreṇa dvitīyaḥ pakṣaḥ | nyāyaśāstrasyoddeśa-lakṣaṇaparīkṣārūpatvasya āvaśyakatvepi asya śāstrasya tadanāvaśyakatvāt prathamadvitīyādhikaraṇayornoddeśalakṣaṇārthapravṛttatvam, api tu vyutpattyabhāvapratipattidausthyamānāntaradiddhatvāphalatvanibandhanānārambhaśaṅkānivartatvena caturṇāmapyadhikaraṇānāmekapeṭikātvamiti tṛtīyaḥ pakṣaḥ | kṣetrajñamātramiti - jīvasāmānyamityarthaḥ | savidyādvāreṇeti - nyāyataulyātteṣāṃ pakṣasamattvamiti bhāvaḥ | upaniṣadantaragatagatisāmānyādebrrāhṛviṣayatvaṃ siddhavatkṛtya tasya

1.1.5

हेतुतयोपन्यासाच्च सद्विद्यावाक्यस्यैव विषयत्वमित्याह - तदनुग्राहकत्वेनेति । सिद्धान्तानुग्राहकत्वेनेत्यर्थः । नचैवं वेदान्तन्तरा-णामपि पक्षतुल्य इति । पूर्वग्रन्थविरोध इति वाच्यम् तस्योत्तरत्र समाधास्यमानत्वादिति द्रष्टव्यम् । उपादानत्वोचितेति - विकारि-त्वादिति भावः । नन्वचेतनत्वशङ्कायाः प्रतिक्षेप्यत्वेपि ब्राहृपदादियुक्तवाक्यस्य विषयत्वमस्वित्यत आह - सद्ब्राहृात्मादीति । सत्त्वस्य ब्राहृत्वापेक्षया साधारणतया तस्यैव विचारो युक्त इति भावः । विशेषे तु प्रतिपन्ने हीति - प्रथमत एवाकाशेन्द्रियादि-पदावलम्बने पूर्वपक्षे निरस्ते सदादिसामान्यशब्दावलम्बनपूर्वपक्षो दण्डापूपन्यायपराहतस्स्यात्, अत एतस्यैव पूर्वप्रवृत्तत्वमुचित- मिति भावः । अतस्संशयसद्भावमाहेति - सच्छब्दयुक्तवाक्य एवेति शेषः । केचित्तु संदिग्धे हि न्यायप्रवृत्तिः, अतो न्यायावतारार्थं संशयसद्भावमाहेत्येकग्रन्थतया योजयन्ति - विप्रतिपत्तिरपीति । परोक्तमित्यनेन स्वोक्तस्याप्याक्षेपाद्विरुद्धाथप्र्रतिपादकवचनद्वयरूप-विप्रतिपत्तिरुपन्यस्ता भवति, अत्र परोक्तमित्यनेन त्रिगुणात्मकत्वस्य सूचितत्वात् कार्यसालक्षण्यरूपहेतुरनुगृहीतो भवति । स्वो-क्तमित्यनेन चेतनत्वस्य सूचनान्मुख्येक्षितृत्वस्यानुग्रहो भवतीति भावः । पादशेषसाधारणो विचार इति - नन्वयं विचारोऽध्याय-मात्रसाधारण एवेति कथं पादशेषमात्रसाधारणत्वमुच्यत इति चेन्न; सर्वाण्यपि वेदान्तवाक्यानि प्रधानादिप्रतिपादनपराणि ? उत तद्विलक्षणत्वपराणीति तदर्थात् प्रथमपादे चिदचिद्विलक्षणास्तित्वस्य सिद्धत्वेन त्रिपाद्या अन्ययोगव्यवच्छेदार्थत्वेन कतिपयवाक्य-मात्रविषयत्वादिति द्रष्टव्यम् । ब्राहृपरत्वविरोधीति - साधको नवेत्यर्थः । ततश्चात्मशब्दस्य तेजःप्रभृतिशब्दब्राहृपरत्वविरोधि-

hetutayopanyāsācca sadvidyāvākyasyaiva viṣayatvamityāha - tadanugrāhakatveneti | siddhāntānugrāhakatvenetyarthaḥ | nacaivaṃ vedāntantarā-ṇāmapi pakṣatulya iti | pūrvagranthavirodha iti vācyam tasyottaratra samādhāsyamānatvāditi draṣṭavyam | upādānatvociteti - vikāri-tvāditi bhāvaḥ | nanvacetanatvaśaṅkāyāḥ pratikṣepyatvepi brāhṛpadādiyuktavākyasya viṣayatvamasvityata āha - sadbrāhṛाtmādīti | sattvasya brāhṛtvāpekṣayā sādhāraṇatayā tasyaiva vicāro yukta iti bhāvaḥ | viśeṣe tu pratipanne hīti - prathamata evākāśendriyādi-padāvalambane pūrvapakṣe niraste sadādisāmānyaśabdāvalambanapūrvapakṣo daṇḍāpūpanyāyaparāhatassyāt, ata etasyaiva pūrvapravṛttatvamucita- miti bhāvaḥ | atassaṃśayasadbhāvamāheti - sacchabdayuktavākya eveti śeṣaḥ | kecittu saṃdigdhe hi nyāyapravṛttiḥ, ato nyāyāvatārārthaṃ saṃśayasadbhāvamāhetyekagranthatayā yojayanti - vipratipattirapīti | paroktamityanena svoktasyāpyākṣepādviruddhāthaprratipādakavacanadvayarūpa-vipratipattirupanyastā bhavati, atra paroktamityanena triguṇātmakatvasya sūcitatvāt kāryasālakṣaṇyarūpaheturanugṛhīto bhavati | svo-ktamityanena cetanatvasya sūcanānmukhyekṣitṛtvasyānugraho bhavatīti bhāvaḥ | pādaśeṣasādhāraṇo vicāra iti - nanvayaṃ vicāro'dhyāya-mātrasādhāraṇa eveti kathaṃ pādaśeṣamātrasādhāraṇatvamucyata iti cenna; sarvāṇyapi vedāntavākyāni pradhānādipratipādanaparāṇi ? uta tadvilakṣaṇatvaparāṇīti tadarthāt prathamapāde cidacidvilakṣaṇāstitvasya siddhatvena tripādyā anyayogavyavacchedārthatvena katipayavākya-mātraviṣayatvāditi draṣṭavyam | brāhṛparatvavirodhīti - sādhako navetyarthaḥ | tataścātmaśabdasya tejaḥprabhṛtiśabdabrāhṛparatvavirodhi-

1.1.5

त्वस्य पूर्वपक्षिणाप्यनभ्युपेतत्वात्कथमियमुक्तिरितिशङ्का परास्ता । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । अन्यतरशिरस इति - अनयोर्भध्ये किं वा शिरो युक्तिमत्तया निर्धारणार्हमित्याकाङ्क्षां दर्शयतीत्यर्थः । सुखदुःखमोहान्वयहेतुत्वदर्शनादिति - यथा एकास्त्री रूपयौवनकुल-शीलसम्पन्ना स्वामिन सुखाकरोति, तत्कस्य ह्रेतोः ? स्वामिन् प्रति तस्यास्सुखरूपसमुद्भवान् सैव स्त्री सपत्नी प्रति दुःखाकरोति तत्कस्य ह्रेतोः ? तां प्रति तस्याः दुःखरूपसमुद्भवात्, एवं तामविन्दत्पुरुषान्तरं सैव मोहयति, तत्कस्य ह्रेतोः ? तत्प्रति तस्या

tvasya pūrvapakṣiṇāpyanabhyupetatvātkathamiyamuktiritiśaṅkā parāstā | evamuttaratrāpi draṣṭavyam | anyataraśirasa iti - anayorbhadhye kiṃ vā śiro yuktimattayā nirdhāraṇārhamityākāṅkṣāṃ darśayatītyarthaḥ | sukhaduḥkhamohānvayahetutvadarśanāditi - yathā ekāstrī rūpayauvanakula-śīlasampannā svāmina sukhākaroti, tatkasya hretoḥ ? svāmin prati tasyāssukharūpasamudbhavān saiva strī sapatnī prati duḥkhākaroti tatkasya hretoḥ ? tāṃ prati tasyāḥ duḥkharūpasamudbhavāt, evaṃ tāmavindatpuruṣāntaraṃ saiva mohayati, tatkasya hretoḥ ? tatprati tasyā

1.1.5

मोहरूपसमुद्भवात्, अतस्सर्वे पदार्थास्सुखदुःखमोहान्वयहेतुत्वात् सुखदुःखमोहरूपाः, अतस्तादृशसत्त्वरजस्तमोमूलका इत्यर्थः । तत एव च कार्यकारणयोरनन्यत्वमिति भाष्ये तत इत्यस्याभिधीयत इत्युक्ताभिधानपरतया व्याख्याय सदेवेति श्रुतिपरतया व्याचष्टे- यद्वा इदमग्रे आसीदिति । अत्रायं प्रयोगो वेदितव्य इत्यस्यानन्तरं प्रयोगस्वरूपप्रतिपादकग्रन्थो लेखकदोषात् पतितः । स तावदित्थम्; इदं जगदेकोपादानविज्ञानविज्ञातम्, कार्यत्वात् सम्पतिपन्नैकमृत्पिण्डारब्धकार्यवदिति । भाष्ये -यस्मिन् शब्द एव प्रमाणं न भवतीति

moharūpasamudbhavāt, atassarve padārthāssukhaduḥkhamohānvayahetutvāt sukhaduḥkhamoharūpāḥ, atastādṛśasattvarajastamomūlakā ityarthaḥ | tata eva ca kāryakāraṇayorananyatvamiti bhāṣye tata ityasyābhidhīyata ityuktābhidhānaparatayā vyākhyāya sadeveti śrutiparatayā vyācaṣṭe- yadvā idamagre āsīditi | atrāyaṃ prayogo veditavya ityasyānantaraṃ prayogasvarūpapratipādakagrantho lekhakadoṣāt patitaḥ | sa tāvadittham; idaṃ jagadekopādānavijñānavijñātam, kāryatvāt sampatipannaikamṛtpiṇḍārabdhakāryavaditi | bhāṣye -yasmin śabda eva pramāṇaṃ na bhavatīti

1.1.5

अत्र केचित्, अत्र एवकारो भिन्नक्रमः । शब्दः प्रमाणमेव न भवतीत्यर्थः । साङ्खयमते श्रुतेरनुमानसिद्धानुवादितया श्रुतेरप्रमाणत्वात् अशब्दत्वमस्त्येव । उक्तं च वाचस्पतिना, "प्रधानं जगदुपादानकारणमनुमानसिद्धमनुवदन्त्युपनिषद इति साङ्खयाः' इति । अत एव टीकायां प्रमाणान्तरप्राप्तं शास्त्रं न प्रतिपादयतीति चेदित्यादि चोद्यपरिहारयोरपि नावकाशः, श्रुतेः प्रमाणत्वाभ्युपगमेपि अशब्द-शब्दात् शब्दभिन्नप्रमाणवचनात् अर्श आद्यचि आनुमानिकमित्यर्थलाभात् । टीकायामप्यानुमानिकादिशब्दवदिति परमतदूषणे वक्ष्यमाणत्वाच्च । शब्द एव प्रमाणं न भवतीत्यवधारणगर्भतया व्याख्यानमतिक्लिष्टम् । तथासति घटपटवति भूतले अघटमिति प्रयो-गोपपत्तेरिति वदन्ति । अन्ये तु एकमात्रकर्तृकत्वरहिते रथगोपुरादौ एककर्तृकं नेति प्रयोगदर्शनात् शब्दमात्रप्रमाणकत्वाभावमादाय अशब्दत्वोक्तयुपपत्तिः । नच तन्मते शब्दस्यानुमानसिद्धानुवादितया शब्दप्रामाणानभ्युपगमात् टीकाकृदाक्षेपपरिहारयोरस्थानविजृ-म्भितत्वमिति युक्तं वक्तुम् अनुवादितयैव पूर्वपक्षः प्रवर्तयितव्य इति निर्बन्धाभावात् । श्रुत्यनुमाने परस्परसहकारिणी प्रतिपादयत इति पूर्वपक्षसम्भवादिति वदन्ति । तस्यानुपपन्नताञ्च ज्ञापयितुमिति पूवर्पक्ष्यभिमतं शब्दातिरिक्तप्रमाणकत्वलक्षणशब्दत्वं प्रदर्शयता सूत्रकृता पूर्वपक्षिणो व्या-हतवादित्वमाविष्कृतं भवतीति भावः । वाक्यनिरूपणपरत्वादिति - समन्वयलक्षणस्य सवस्र्यापि वाक्यप्रतिपाद्यत्वविचाररूप-त्वादितिभावः । व्यधिकरणासिद्धीति - हेतोस्स्वरूपासिद्धिव्युदास इत्यर्थः । इक्स्तिपाविति - धातुनिर्देशे धात्वनुकरण इत्यर्थः । शित्वाच्छप् । शित्वसामथ्र्याच्च कर्तृवाचिन्यपि सार्वधातुके शबित्याहुः । ईक्षतेरिति हि वक्तव्यमिति - ननु ईक्षतेर्गुरुत्वात् "गुरोश्च हल' इतिअङि ईक्षेत्येव भाव्यम्, ननु स्त्रियां क्तिन्नितिक्तिन्, स्त्र्यधिकारे च "वासरूप'विध्यभावात् सति च क्तिनि ईक्षतेरिति रूपा-

atra kecit, atra evakāro bhinnakramaḥ | śabdaḥ pramāṇameva na bhavatītyarthaḥ | sāṅkhayamate śruteranumānasiddhānuvāditayā śruterapramāṇatvāt aśabdatvamastyeva | uktaṃ ca vācaspatinā, "pradhānaṃ jagadupādānakāraṇamanumānasiddhamanuvadantyupaniṣada iti sāṅkhayāḥ' iti | ata eva ṭīkāyāṃ pramāṇāntaraprāptaṃ śāstraṃ na pratipādayatīti cedityādi codyaparihārayorapi nāvakāśaḥ, śruteḥ pramāṇatvābhyupagamepi aśabda-śabdāt śabdabhinnapramāṇavacanāt arśa ādyaci ānumānikamityarthalābhāt | ṭīkāyāmapyānumānikādiśabdavaditi paramatadūṣaṇe vakṣyamāṇatvācca | śabda eva pramāṇaṃ na bhavatītyavadhāraṇagarbhatayā vyākhyānamatikliṣṭam | tathāsati ghaṭapaṭavati bhūtale aghaṭamiti prayo-gopapatteriti vadanti | anye tu ekamātrakartṛkatvarahite rathagopurādau ekakartṛkaṃ neti prayogadarśanāt śabdamātrapramāṇakatvābhāvamādāya aśabdatvoktayupapattiḥ | naca tanmate śabdasyānumānasiddhānuvāditayā śabdaprāmāṇānabhyupagamāt ṭīkākṛdākṣepaparihārayorasthānavijṛ-mbhitatvamiti yuktaṃ vaktum anuvāditayaiva pūrvapakṣaḥ pravartayitavya iti nirbandhābhāvāt | śrutyanumāne parasparasahakāriṇī pratipādayata iti pūrvapakṣasambhavāditi vadanti | tasyānupapannatāñca jñāpayitumiti pūvarpakṣyabhimataṃ śabdātiriktapramāṇakatvalakṣaṇaśabdatvaṃ pradarśayatā sūtrakṛtā pūrvapakṣiṇo vyā-hatavāditvamāviṣkṛtaṃ bhavatīti bhāvaḥ | vākyanirūpaṇaparatvāditi - samanvayalakṣaṇasya savasryāpi vākyapratipādyatvavicārarūpa-tvāditibhāvaḥ | vyadhikaraṇāsiddhīti - hetossvarūpāsiddhivyudāsa ityarthaḥ | ikstipāviti - dhātunirdeśe dhātvanukaraṇa ityarthaḥ | śitvācchap | śitvasāmathryācca kartṛvācinyapi sārvadhātuke śabityāhuḥ | īkṣateriti hi vaktavyamiti - nanu īkṣatergurutvāt "gurośca hala' itiaṅi īkṣetyeva bhāvyam, nanu striyāṃ ktinnitiktin, stryadhikāre ca "vāsarūpa'vidhyabhāvāt sati ca ktini īkṣateriti rūpā-

1.1.5

प्रसङ्गः । तितुत्रेतीटो निषेधात् स्कोरिति कलोपे ईष्टेरित्येव रूपं तदा स्यादिति चेन्न, इतिशब्दः प्रकारार्थः । गुरोश्च हल इति अङि ईक्षेति रूपं स्यात् । स्त्रियां क्तिन्नबादिभ्य इति क्तिन्नत्वेन प्रयोगोऽस्तीति चेत्, आप्तिदीप्त्यादिवत् अत्रापि अङपवादः किं्त स्यात् ? "आङबादयः प्रयोगतोऽनुसर्तव्या' इति वृत्तिकारेणोक्तेः । क्तिनि च इ#ेक्षतेरिति प्रयोगोऽस्तीति चेत् "तितु त्रेष्वगृहादीना'मित्युक्त-त्वान्निगृहीत्यादिवदत्रापीट् स्यात्, अन्यथा ईष्टिरिति स्यात् न कथञ्चिदपीक्षतेरिति स्यादिति । विवक्षितार्थे स्वारस्यं सूचितमिति ईक्षणादित्यर्थस्वरूपानुपादानेन ईक्षतेरिति शब्दरूपोपादानस्य धातुस्वारस्यसूचकत्वादिति भावः । सूत्रविवक्षितमिति - ततश्च सौत्रमीक्षतिपदं षष्ठयन्तम्, श्रवणादिति चाध्याहर्तव्यमिति भाष्यकाराभिप्राय इति न भ्रमितव्यमिति भावः । चेतनमात्रादपीति जीवसामान्यादपीत्यर्थः । तस्य सङ्कल्पप्रतिबन्धेति - अप्रतिबद्धसङ्कल्पत्वमेव सत्यसङ्कल्पत्वमिति भावः । चिदचितोश्शरीरत्वं

prasaṅgaḥ | titutretīṭo niṣedhāt skoriti kalope īṣṭerityeva rūpaṃ tadā syāditi cenna, itiśabdaḥ prakārārthaḥ | gurośca hala iti aṅi īkṣeti rūpaṃ syāt | striyāṃ ktinnabādibhya iti ktinnatvena prayogo'stīti cet, āptidīptyādivat atrāpi aṅapavādaḥ kiṃ्ta syāt ? "āṅabādayaḥ prayogato'nusartavyā' iti vṛttikāreṇokteḥ | ktini ca i#ेkṣateriti prayogo'stīti cet "titu treṣvagṛhādīnā'mityukta-tvānnigṛhītyādivadatrāpīṭ syāt, anyathā īṣṭiriti syāt na kathañcidapīkṣateriti syāditi | vivakṣitārthe svārasyaṃ sūcitamiti īkṣaṇādityarthasvarūpānupādānena īkṣateriti śabdarūpopādānasya dhātusvārasyasūcakatvāditi bhāvaḥ | sūtravivakṣitamiti - tataśca sautramīkṣatipadaṃ ṣaṣṭhayantam, śravaṇāditi cādhyāhartavyamiti bhāṣyakārābhiprāya iti na bhramitavyamiti bhāvaḥ | cetanamātrādapīti jīvasāmānyādapītyarthaḥ | tasya saṅkalpapratibandheti - apratibaddhasaṅkalpatvameva satyasaṅkalpatvamiti bhāvaḥ | cidacitośśarīratvaṃ

1.1.6

कथमिति - इदमुपलक्षणम् । विलक्षणयोः कार्यकारणभावः कथमित्यपि द्रष्टव्यम् । न विलक्षणत्वादित्यस्य तच्छङ्कानिराकरण-प्रवृत्तत्वात् तदभावान्न तद्विवक्षेति भाव इति - नच "तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ' इति कार्यलिङ्गोपन्यासादनुमानविवक्षा प्रतीयत एवेति आनुमानिकमेवेह प्रधानमिह प्रतिपाद्यम्, श्रुत्येकसमधिगम्ये ब्राहृणि लिङ्गोपन्यासासम्भवादिति वाच्यम्, उपन्यस्त-प्रतिज्ञादृष्टान्तानुसारिहेत्वनुपन्यासात् ब्राहृण्यपि श्रुत्यनुग्राहकानुमानप्रवृत्त्यविरोधाच्च । श्वेताश्वतरे "कालस्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्यम् । संयोग एषां न त्वात्मभावादात्माप्यनीशस्सुखदुःखहेतोः' इति मन्त्रेण कालस्वभावकर्ममहाभूत-प्रकृतिपुरुषातिरिक्तब्राहृण्येव कार्यलिङ्गानुमानोपन्यासदशर्नाच्च । नचैवं श्रुतेर्निरपेक्षत्वहानिः, श्रुतितात्पर्यनिर्णयाय मीमांसाशास्त्रग्रथि-तन्यायकलापापेक्षावच्छØतिदर्शितस्वानुग्राहकानुमानापेक्षायामपि निर्णीते तात्पर्येऽर्थसम्वादाय प्रमाणान्तरानपेक्षणात्, उपक्रमोपसं-हाराद्यन्तर्गतोपपत्तिरूपतयानुमानस्य तात्पर्यनिर्णयार्थमपेक्षायास्सम्प्रतिपन्नत्वात्, न चासम्भवाशङ्काव्यावृत्त्यर्थो मृत्पिण्डादिदृष्टान्त एव उपन्यसनीयो नानुमानमिति वाच्यम्, नहि "द्रष्टुर्दृष्टेविर्परिलोपो विद्यते' अविनाशित्वादात्मनः' इत्यादौ अनुमानरूपोपत्तेरपि

kathamiti - idamupalakṣaṇam | vilakṣaṇayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ kathamityapi draṣṭavyam | na vilakṣaṇatvādityasya tacchaṅkānirākaraṇa-pravṛttatvāt tadabhāvānna tadvivakṣeti bhāva iti - naca "tejasā somya śuṅgena sanmūlamanviccha' iti kāryaliṅgopanyāsādanumānavivakṣā pratīyata eveti ānumānikameveha pradhānamiha pratipādyam, śrutyekasamadhigamye brāhṛṇi liṅgopanyāsāsambhavāditi vācyam, upanyasta-pratijñādṛṣṭāntānusārihetvanupanyāsāt brāhṛṇyapi śrutyanugrāhakānumānapravṛttyavirodhācca | śvetāśvatare "kālasvabhāvo niyatiryadṛcchā bhūtāni yoniḥ puruṣa iti cintyam | saṃyoga eṣāṃ na tvātmabhāvādātmāpyanīśassukhaduḥkhahetoḥ' iti mantreṇa kālasvabhāvakarmamahābhūta-prakṛtipuruṣātiriktabrāhṛṇyeva kāryaliṅgānumānopanyāsadaśarnācca | nacaivaṃ śruternirapekṣatvahāniḥ, śrutitātparyanirṇayāya mīmāṃsāśāstragrathi-tanyāyakalāpāpekṣāvacchaØtidarśitasvānugrāhakānumānāpekṣāyāmapi nirṇīte tātparye'rthasamvādāya pramāṇāntarānapekṣaṇāt, upakramopasaṃ-hārādyantargatopapattirūpatayānumānasya tātparyanirṇayārthamapekṣāyāssampratipannatvāt, na cāsambhavāśaṅkāvyāvṛttyartho mṛtpiṇḍādidṛṣṭānta eva upanyasanīyo nānumānamiti vācyam, nahi "draṣṭurdṛṣṭevirparilopo vidyate' avināśitvādātmanaḥ' ityādau anumānarūpopatterapi

1.1.6

दर्शनेन तदसङ्ग्रहायोगात् । ननु तर्हि किमर्थं हेतुवन्निगदादिकरणे "शूर्पेण जुहोति तेन ह्रन्नं क्रियते' इत्यत्र हेतुत्वान्वयनिरास इति चेन्न, अन्नकरणस्य हेतुत्वेनान्वये यद्यदन्नकरणं तेन तेन होतव्यमिति व्याप्त्याक्षेपे दर्वीपिठरादीनामपि होमसाधनत्वानुमानादानु-मानिकैः दर्वीपीठरादिभिः प्रत्यक्षश्रुतस्य शूर्पस्य "अन्याय्यो विकल्पस्सयात्' इति तदर्थं हेत्वन्वयनिरासः । नतु हेत्वन्वये तस्य सा-पेक्षत्वेन प्रामाण्यं स्यादिति तद्य्वावृत्त्यर्थम्; अत एव तत्रैवाधिकरणे न्यायसुधायामातिथ्येष्टौ "चतुर्गृहीतान्याज्यानि भवन्ति नह्रन्यत्रानूयाजा इज्यन्ते' इत्यत्र चतुर्गृहीतान्तरपरिसङ्खयायामनूयाजाभावस्य हेतूकरणात्, यत्र यत्रानूयाजाभावस्तत्र सर्वत्र चतुर्गृही-तान्तराभाव इति सिध्यतीत्युक्तम् । अप्रामाण्यनिरासार्थं हेत्वन्वयनिराकरणमिति - निबन्धनकारनिर्बन्धमात्रम्, अतः प्रधानानु-मापकत्वेन साङ्खयाभिमतहेतोरिहानुपन्यासान्न प्रधानपरत्वमित्यत्र तात्पर्यम् । सर्वविज्ञानं धर्मैक्यादिति - धर्मैक्याद्वा भवेत् अति-रिक्तवस्तुनोऽभावाद्वा भवेदिति वाक्यार्थः । घटपटादिष्विति - अन्यस्माद्य्वतिरेकेणान्वयेन घटपटादिषु धर्मैक्यस्य समानाकारयोगस्य चाभावादित्यन्वयः । अन्यस्माद्य्वतिरेकेणान्वयेनेत्यनेन वस्त्वन्तरासत्त्वलक्षणवस्त्वन्तरव्यतिरेकस्याभाव उपन्यस्तो भवति । व्यतिरेके-णान्वयेन व्यतिरिक्ततया सद्भावेनेति हि तदर्थः । अमुख्येक्षणस्यापि चेतनगतत्वात् चेतनत्वसाधनतया यदीक्षणमुक्तमित्यस्यैवोद्भावनार्हत्वाच्च चेतनगतमित्यस्य चेतनत्वसाधक-मित्यर्थ इति व्याचष्टे - चेतनत्वानुगुणमिति । ऐकरूप्याय प्रधानगतपदमपि तथाचष्टे - अचेतनत्वानुगुणमित्यर्थ इति । अग्रय-प्रायन्यायो बाधकाभावे हीति - श्रेष्ठप्रायलेख्ये लिखितस्य श्रेष्ठत्वम् अग्रयप्रायन्यायः । ननु बाधकाभावे ह्रग्रयप्रायन्यायः, अस्ति चात्र बाधकम् ईक्षणश्रुतेरेव बाधकत्वात् सन्निधिलक्षणाग्रयप्रायन्यायस्येक्षणश्रुतिविरोधे दुर्बलत्वात् "विशये प्रायदर्शना'दितिन्यायेन सन्देह एव प्रायपाठन्यायावतारात्, प्रकृते चेक्षणश्रुतिसत्त्वेन सन्देहाभावादिति चेन्न; सत्त्वादिमयस्य तादृ#ाकारणारब्धत्वं वक्तव्यमित्यनुमा-नविरोधेनेक्षणश्रुतेर्निष्परिपन्थित्वाभावेन प्रकृते संशयस्यैवावतारे प्रायपाठेन निर्णयसम्भवादिति तात्पर्यात् । अनेनैव न्यायेनेति - अग्रयप्रायन्यायेनेत्यर्थः । "हन्ताहमिमास्तिरुाो देवताः अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' "इमास्तिरुाो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरोत्' "यथा तु खलु सोम्येमास्तिरुाो देवताः' इति तेजोबन्नेषु गौणदेवताशब्दानां

darśanena tadasaṅgrahāyogāt | nanu tarhi kimarthaṃ hetuvannigadādikaraṇe "śūrpeṇa juhoti tena hrannaṃ kriyate' ityatra hetutvānvayanirāsa iti cenna, annakaraṇasya hetutvenānvaye yadyadannakaraṇaṃ tena tena hotavyamiti vyāptyākṣepe darvīpiṭharādīnāmapi homasādhanatvānumānādānu-mānikaiḥ darvīpīṭharādibhiḥ pratyakṣaśrutasya śūrpasya "anyāyyo vikalpassayāt' iti tadarthaṃ hetvanvayanirāsaḥ | natu hetvanvaye tasya sā-pekṣatvena prāmāṇyaṃ syāditi tadyvāvṛttyartham; ata eva tatraivādhikaraṇe nyāyasudhāyāmātithyeṣṭau "caturgṛhītānyājyāni bhavanti nahranyatrānūyājā ijyante' ityatra caturgṛhītāntaraparisaṅkhayāyāmanūyājābhāvasya hetūkaraṇāt, yatra yatrānūyājābhāvastatra sarvatra caturgṛhī-tāntarābhāva iti sidhyatītyuktam | aprāmāṇyanirāsārthaṃ hetvanvayanirākaraṇamiti - nibandhanakāranirbandhamātram, ataḥ pradhānānu-māpakatvena sāṅkhayābhimatahetorihānupanyāsānna pradhānaparatvamityatra tātparyam | sarvavijñānaṃ dharmaikyāditi - dharmaikyādvā bhavet ati-riktavastuno'bhāvādvā bhavediti vākyārthaḥ | ghaṭapaṭādiṣviti - anyasmādyvatirekeṇānvayena ghaṭapaṭādiṣu dharmaikyasya samānākārayogasya cābhāvādityanvayaḥ | anyasmādyvatirekeṇānvayenetyanena vastvantarāsattvalakṣaṇavastvantaravyatirekasyābhāva upanyasto bhavati | vyatireke-ṇānvayena vyatiriktatayā sadbhāveneti hi tadarthaḥ | amukhyekṣaṇasyāpi cetanagatatvāt cetanatvasādhanatayā yadīkṣaṇamuktamityasyaivodbhāvanārhatvācca cetanagatamityasya cetanatvasādhaka-mityartha iti vyācaṣṭe - cetanatvānuguṇamiti | aikarūpyāya pradhānagatapadamapi tathācaṣṭe - acetanatvānuguṇamityartha iti | agraya-prāyanyāyo bādhakābhāve hīti - śreṣṭhaprāyalekhye likhitasya śreṣṭhatvam agrayaprāyanyāyaḥ | nanu bādhakābhāve hragrayaprāyanyāyaḥ, asti cātra bādhakam īkṣaṇaśrutereva bādhakatvāt sannidhilakṣaṇāgrayaprāyanyāyasyekṣaṇaśrutivirodhe durbalatvāt "viśaye prāyadarśanā'ditinyāyena sandeha eva prāyapāṭhanyāyāvatārāt, prakṛte cekṣaṇaśrutisattvena sandehābhāvāditi cenna; sattvādimayasya tādṛ#ाkāraṇārabdhatvaṃ vaktavyamityanumā-navirodhenekṣaṇaśruterniṣparipanthitvābhāvena prakṛte saṃśayasyaivāvatāre prāyapāṭhena nirṇayasambhavāditi tātparyāt | anenaiva nyāyeneti - agrayaprāyanyāyenetyarthaḥ | "hantāhamimāstiruाो devatāḥ anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi' "imāstiruाो devatā anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākarot' "yathā tu khalu somyemāstiruाो devatāḥ' iti tejobanneṣu gauṇadevatāśabdānāṃ

1.1.7

बहूनां सत्त्वात् प्रायत्वमुपपद्यत इति द्रष्टव्यम्; अतो यदत्र तूलिकायां "यद्यप्यचेतनविषय एक एव देवताशब्दः श्रूयते तथापि बहु-वचनान्ततया कृतैकशेषत्वाच्छब्दत्रयमस्तीति प्रायत्वमिति भावः' इत्युक्तम्, तस्य न सम्यक्तवमिति ध्येयम् । (सू) गौणश्चेन्नात्मशब्दात् आत्मशब्दोपीति "ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् स आत्मा' इत्यात्मशब्दाभिप्रायेण मृदात्मको घटः घटस्य मृदात्मेति द्वयमपि निर्दि-ष्टमिति द्रष्टव्यम् । स्वरूपैक्यं सम्भवतीत्यर्थ इति - सिद्धान्ते तु शरीरप्रतिबनधित्वलक्षणमात्मत्वं सम्भव-तीति भावः । अपिशब्दं समुच्चयपरतया व्याख्याय विरोधपरतयापि व्याचष्टे - अतदात्मकत्वेन त्वदभिमतानामपीति वेति । भाष्ये-मुख्य एवेक्षणव्यपदेश इति । ननु तेजोबन्नेषु सृष्टेषु "अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' इति सङ्कल्पपूर्वकपर-

bahūnāṃ sattvāt prāyatvamupapadyata iti draṣṭavyam; ato yadatra tūlikāyāṃ "yadyapyacetanaviṣaya eka eva devatāśabdaḥ śrūyate tathāpi bahu-vacanāntatayā kṛtaikaśeṣatvācchabdatrayamastīti prāyatvamiti bhāvaḥ' ityuktam, tasya na samyaktavamiti dhyeyam | (sū) gauṇaścennātmaśabdāt ātmaśabdopīti "aitadātmyamidaṃ sarvam sa ātmā' ityātmaśabdābhiprāyeṇa mṛdātmako ghaṭaḥ ghaṭasya mṛdātmeti dvayamapi nirdi-ṣṭamiti draṣṭavyam | svarūpaikyaṃ sambhavatītyartha iti - siddhānte tu śarīrapratibanadhitvalakṣaṇamātmatvaṃ sambhava-tīti bhāvaḥ | apiśabdaṃ samuccayaparatayā vyākhyāya virodhaparatayāpi vyācaṣṭe - atadātmakatvena tvadabhimatānāmapīti veti | bhāṣye-mukhya evekṣaṇavyapadeśa iti | nanu tejobanneṣu sṛṣṭeṣu "anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi' iti saṅkalpapūrvakapara-

1.1.7

मात्मानुप्रवेशः कथं तत्पूर्वकालीनतेजोजलकर्तृकेक्षणमुख्यत्वं साधयेदिति चेन्न । नोदाहरणमादर्तव्यमिति न्यायेन परमात्मन आत्म-त्वप्रतिपादकानां प्रमाणानां सत्त्वाच्छरीरवाचिशब्दानां शरीरिपर्यन्तत्वस्य चाकृत्यधिकरणसिद्धत्वादित्यर्थः । इति सूत्राभिप्राय इतीति - सूत्रे अनेकाभिप्रायत्वस्यालङ्कारत्वादिति भावः । मुख्यामुख्यार्थानुग्राहकेष्विति - यद्यपि मुख्यार्थानुग्राहकप्रायपाठस्य सन्निधिरू-पस्य मुख्यानुग्राहकात्मश्रुत्यपेक्षया दुर्बलत्वान्न प्रायपाठानुसारेण ईक्षणस्य गौणत्वमित्येव भाष्ये प्रतीयते, नतु मुख्यार्थानुग्राहकत्वेनै-वानुरोद्धव्यत्वम्, तथापि तस्यापि न्यायस्य व्युत्पादनं सम्भवतीत्यत्र तात्पर्यम् ।। अवान्तरसाध्यविषयत्वशङ्कामिति - गौणत्वाभावरूपावान्तरसाध्यविषयत्वशङ्कामित्यर्थः । कारणत्वौपयिकेक्षणधर्मनिरू-पणेनेति - ननु प्रधानस्यैव जगत्कारणत्वमितिवदन्तं प्रतीक्षणाभावात् मुमुक्षुध्येयत्वाभावान्न जगत्कारणत्वमित्युक्ते न समीचीन- मुत्तरं स्यात् परेण ईक्षणमुमुक्षुध्येयत्वयोर्जगत्कारणत्वव्यापकत्वानभ्युपगमेन तद्य्वतिरेकेण कारणत्वव्यतिरेकसाधनासम्भवात्, ततश्च न प्रधानं सद्विद्याप्रत्तिपाद्यम् उपक्रमगतेक्षणस्य तत्रासम्भवादुपसंहारश्रुतानामपि तत्रासमवायान्न वाक्यसन्दर्भप्रतिपाद्यत्वमित्ये-वोपन्यसनीयमिति चेन्न; अस्यापि ग्रन्थस्य तत्रैव तात्पर्यात् । ततन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् अनुसन्धानार्थत्वं कथमवगतमिति - ततश्च सदात्मकत्वानुसन्धानमुपदिश्येत्युक्तमितिभावः । ननु तत्त्वमसीति सदात्मकत्वानुसन्धानमुपदिश्येति भाष्यस्यायमर्थः,

mātmānupraveśaḥ kathaṃ tatpūrvakālīnatejojalakartṛkekṣaṇamukhyatvaṃ sādhayediti cenna | nodāharaṇamādartavyamiti nyāyena paramātmana ātma-tvapratipādakānāṃ pramāṇānāṃ sattvāccharīravāciśabdānāṃ śarīriparyantatvasya cākṛtyadhikaraṇasiddhatvādityarthaḥ | iti sūtrābhiprāya itīti - sūtre anekābhiprāyatvasyālaṅkāratvāditi bhāvaḥ | mukhyāmukhyārthānugrāhakeṣviti - yadyapi mukhyārthānugrāhakaprāyapāṭhasya sannidhirū-pasya mukhyānugrāhakātmaśrutyapekṣayā durbalatvānna prāyapāṭhānusāreṇa īkṣaṇasya gauṇatvamityeva bhāṣye pratīyate, natu mukhyārthānugrāhakatvenai-vānuroddhavyatvam, tathāpi tasyāpi nyāyasya vyutpādanaṃ sambhavatītyatra tātparyam || avāntarasādhyaviṣayatvaśaṅkāmiti - gauṇatvābhāvarūpāvāntarasādhyaviṣayatvaśaṅkāmityarthaḥ | kāraṇatvaupayikekṣaṇadharmanirū-paṇeneti - nanu pradhānasyaiva jagatkāraṇatvamitivadantaṃ pratīkṣaṇābhāvāt mumukṣudhyeyatvābhāvānna jagatkāraṇatvamityukte na samīcīna- muttaraṃ syāt pareṇa īkṣaṇamumukṣudhyeyatvayorjagatkāraṇatvavyāpakatvānabhyupagamena tadyvatirekeṇa kāraṇatvavyatirekasādhanāsambhavāt, tataśca na pradhānaṃ sadvidyāprattipādyam upakramagatekṣaṇasya tatrāsambhavādupasaṃhāraśrutānāmapi tatrāsamavāyānna vākyasandarbhapratipādyatvamitye-vopanyasanīyamiti cenna; asyāpi granthasya tatraiva tātparyāt | tatanniṣṭhasya mokṣopadeśāt anusandhānārthatvaṃ kathamavagatamiti - tataśca sadātmakatvānusandhānamupadiśyetyuktamitibhāvaḥ | nanu tattvamasīti sadātmakatvānusandhānamupadiśyeti bhāṣyasyāyamarthaḥ,

1.1.8

तत्त्वमसीतिप्रतिपन्नस्य सदात्मकत्वस्यानुसन्धानमाचार्यवान् पुरुषो वेदेत्युपदिश्येत्यर्थ इति वक्तव्यम्, अन्यथा तत्त्वमसीत्यनेन सदात्मकत्वोपदेशेपि सदात्मकत्वानुसन्धानोपदेशासम्भवात्, ततश्चैवमर्थे कथिते अनयोश्श-ङ्कापरिहारयोरनुत्थितिरितिचेत् सत्यम्; वेदशब्दप्रतिपन्नस्यानुसन्धानस्योपासनारूपत्वसमर्थनार्थतया साफल्यसम्भवात् । उपक्रमोपसंहाराभ्यां सफलार्थवादैरुपासनतात्पर्यं वाक्यसन्दभस्र्य प्रतिपादयति - उच्यत इत्यादिना विजज्ञावितिपदमावतिर्तमिति अनेनाभ्यासरूपमुपासनतात्पर्यलिङ्गमुपपादितं भवति । नच द्विरुक्तेरध्यायपरिसमाप्तिद्योतनार्थत्वान्न तस्य द्विरुक्तेरभ्यासतया तात्पर्यलिङ्गत्वमितिवाच्यम्; अध्यायपरिसमाप्तिद्योत-कत्वेपि अभ्यासरूपत्वानपायात् । ननु त्रिवृदेकैका भवति, तन्मे विजानीहि स्वप्नान्तमेव सोम्य विजानीह भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति तद्धास्य विजज्ञावितिप्रकरणगतानां विज्ञानशब्दानां शाब्दज्ञानपर त्वमेव, नोपासनपरत्वम् नहि तद्धास्य विजज्ञा-वित्यस्योपासाञ्चक्र इत्यर्थः । येनेदं युक्तं स्यादित्यस्वरसादाह - मध्येऽपि आचा- र्यवान् पुरुषो वेदेति । अनुसन्धेयत्वे लिङ्गमिति - आचार्यवत्ताफलत्वेनोपासनस्य स्तुतिरुपासनतात्पर्ये लिङ्गमित्यर्थः । ननु "यदा स वाङ्मनसि सम्पद्यते' इत्यस्य वस्तुतो देहोत्क्रमण-विषयत्वेपि तत्र देहस्यानुपात्तत्वादित्यस्वरसादाह - अन्यत्र च अस्माच्छरी-रात्समुत्थायेति । शरीरमित्यवगम्यत इति - शरीरा-रम्भकं प्रारब्धकर्मेत्यर्थः । "भोगेन त्वितरे क्षबयित्वा' इति सूत्रभाष्ये "तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये' इति भोगेन तयोः

tattvamasītipratipannasya sadātmakatvasyānusandhānamācāryavān puruṣo vedetyupadiśyetyartha iti vaktavyam, anyathā tattvamasītyanena sadātmakatvopadeśepi sadātmakatvānusandhānopadeśāsambhavāt, tataścaivamarthe kathite anayośśa-ṅkāparihārayoranutthitiriticet satyam; vedaśabdapratipannasyānusandhānasyopāsanārūpatvasamarthanārthatayā sāphalyasambhavāt | upakramopasaṃhārābhyāṃ saphalārthavādairupāsanatātparyaṃ vākyasandabhasrya pratipādayati - ucyata ityādinā vijajñāvitipadamāvatirtamiti anenābhyāsarūpamupāsanatātparyaliṅgamupapāditaṃ bhavati | naca dvirukteradhyāyaparisamāptidyotanārthatvānna tasya dvirukterabhyāsatayā tātparyaliṅgatvamitivācyam; adhyāyaparisamāptidyota-katvepi abhyāsarūpatvānapāyāt | nanu trivṛdekaikā bhavati, tanme vijānīhi svapnāntameva somya vijānīha bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatviti taddhāsya vijajñāvitiprakaraṇagatānāṃ vijñānaśabdānāṃ śābdajñānapara tvameva, nopāsanaparatvam nahi taddhāsya vijajñā-vityasyopāsāñcakra ityarthaḥ | yenedaṃ yuktaṃ syādityasvarasādāha - madhye'pi ācā- ryavān puruṣo vedeti | anusandheyatve liṅgamiti - ācāryavattāphalatvenopāsanasya stutirupāsanatātparye liṅgamityarthaḥ | nanu "yadā sa vāṅmanasi sampadyate' ityasya vastuto dehotkramaṇa-viṣayatvepi tatra dehasyānupāttatvādityasvarasādāha - anyatra ca asmāccharī-rātsamutthāyeti | śarīramityavagamyata iti - śarīrā-rambhakaṃ prārabdhakarmetyarthaḥ | "bhogena tvitare kṣabayitvā' iti sūtrabhāṣye "tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye' iti bhogena tayoḥ

1.1.10

कर्मणोर्विमोक्ष इति वक्ष्यमाणत्वात् । वसिष्ठावान्तरतपःप्रभृतीनां विद्यायोनिदेहपातानन्तरमपि ब्राहृसम्पत्त्यभावाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । विमोक्ष्ये सम्पत्स्ये इत्यत्र पुरुषव्यत्ययश्छान्दसः । विमोक्ष्यते सम्पत्स्यते इत्यर्थः । अचेतनसम्पत्तिरित्यत्र सम्पत्तिशब्दस्य तत्स्वरू-पतासम्पत्तिपरत्वशङ्कां व्यावर्तयितुं व्याचष्टे - अचित्प्राप्तिरिति । सम्पत्तिशब्दस्य प्राप्तिपरत्वनिश्चायकं किमित्यत आह - सम्पत्ति-शब्दस्येति । तापत्रयाभिहतिहेतुत्वप्रतिपादनात् अचित्प्राप्तेरेव तापत्रयाभिहतिहेतुत्वाच्च सम्पत्तिशब्दस्य प्राप्तिवाचित्वं निश्चीयत इत्यर्थः । प्रतिसूत्रं वा सर्वान्ते वा समुच्चयपरशब्दे कायर्मध्ये च शब्दप्रयोगः किं निबन्धन इति शङ्कां परिहरति - एवं तदैक्षतेत्यादिना । उपरिगतवाक्यगतहेतुसमुच्चयार्थो मध्ये मध्ये चशब्दप्रयोग इत्यर्थः । एवं विभज्य समुच्चयप्रतिपादने प्रयोजनमान्द्यात् अन्यथा चशब्द-प्रयोजनमाह - यद्वा उपादेयतोक्तयेत्यादिना । चिदंशस्याकार्यतया च ज्ञानसम्भवादित्यत्राहेति - प्रधाने ज्ञाते तदकार्यत्वेन चिदं-शस्य ज्ञानं सम्भवति, प्रधानापरिज्ञाने तदकार्यत्वेन चिदंशस्य ज्ञानासम्भवात्, प्रधानज्ञानस्य तदकार्यत्वप्रकारकचिद्विशेष्यकज्ञानहेतुतया तज्ज्ञाने तदकार्यत्वेन

karmaṇorvimokṣa iti vakṣyamāṇatvāt | vasiṣṭhāvāntaratapaḥprabhṛtīnāṃ vidyāyonidehapātānantaramapi brāhṛsampattyabhāvāccetyapi draṣṭavyam | vimokṣye sampatsye ityatra puruṣavyatyayaśchāndasaḥ | vimokṣyate sampatsyate ityarthaḥ | acetanasampattirityatra sampattiśabdasya tatsvarū-patāsampattiparatvaśaṅkāṃ vyāvartayituṃ vyācaṣṭe - acitprāptiriti | sampattiśabdasya prāptiparatvaniścāyakaṃ kimityata āha - sampatti-śabdasyeti | tāpatrayābhihatihetutvapratipādanāt acitprāptereva tāpatrayābhihatihetutvācca sampattiśabdasya prāptivācitvaṃ niścīyata ityarthaḥ | pratisūtraṃ vā sarvānte vā samuccayaparaśabde kāyarmadhye ca śabdaprayogaḥ kiṃ nibandhana iti śaṅkāṃ pariharati - evaṃ tadaikṣatetyādinā | uparigatavākyagatahetusamuccayārtho madhye madhye caśabdaprayoga ityarthaḥ | evaṃ vibhajya samuccayapratipādane prayojanamāndyāt anyathā caśabda-prayojanamāha - yadvā upādeyatoktayetyādinā | cidaṃśasyākāryatayā ca jñānasambhavādityatrāheti - pradhāne jñāte tadakāryatvena cidaṃ-śasya jñānaṃ sambhavati, pradhānāparijñāne tadakāryatvena cidaṃśasya jñānāsambhavāt, pradhānajñānasya tadakāryatvaprakārakacidviśeṣyakajñānahetutayā tajjñāne tadakāryatvena

1.1.10

चिज्ज्ञानमप्युपपद्यत इति भावः । "स्वप्नान्तं मे सोम्य विजानीहि' इति । स्वप्नान्तस्सुषुप्तिः मे उपदिशतो मम वचनात् जानीहीत्यर्थः। अर्थान्तरत्वशङ्कामिति - सता सोम्येत्यत्र सच्छब्दस्य ब्राहृणोऽर्थान्तरभूतजीवपरत्वशङ्कामित्यर्थः । धातुस्वभावभेदादित्यभिप्राय इति - सता सम्पन्न इति कमर्णिनिष्ठान्तप्रयोगवत् सता अपीत इति न वक्तुं शक्यत इत्यादिधातुस्वभावायत्तमिति भावः

cijjñānamapyupapadyata iti bhāvaḥ | "svapnāntaṃ me somya vijānīhi' iti | svapnāntassuṣuptiḥ me upadiśato mama vacanāt jānīhītyarthaḥ| arthāntaratvaśaṅkāmiti - satā somyetyatra sacchabdasya brāhṛṇo'rthāntarabhūtajīvaparatvaśaṅkāmityarthaḥ | dhātusvabhāvabhedādityabhiprāya iti - satā sampanna iti kamarṇiniṣṭhāntaprayogavat satā apīta iti na vaktuṃ śakyata ityādidhātusvabhāvāyattamiti bhāvaḥ

1.1.10

ननु स्वसच्छब्दयोरेकार्थपर्यव- सायित्वे अन्यतरवैयथ्र्यमित्याशङ्कयाह - जीवेनात्मनेति । यथा अनेन जीवेनात्मनेत्यत्रात्मशब्देन स्वरूपेणोपस्थितस्य परमात्मनो जीवशरीरकत्वप्रतिपत्त्यर्थत्वाज्जीवशब्दस्य नान्यतरवैफल्यम्; एवं सच्छब्देन स्वेन रूपेणोपस्थितस्य परमात्मनो जीवशरीरत्वज्ञापकत्वात् स्वशब्दस्य पदद्वयसाफल्यमिति भावः । स्वेन रूपेणेति - परमात्मरूपेणेत्यर्थः । कार्यकारण-योरनन्यत्वादित्यादिना । नापि निष्कृष्टब्राहृपर इति - स्वशब्द इतिशेषः । स्वरूपेण धारणस्य महाप्रलयेति तुल्यत्वादिति

nanu svasacchabdayorekārthaparyava- sāyitve anyataravaiyathryamityāśaṅkayāha - jīvenātmaneti | yathā anena jīvenātmanetyatrātmaśabdena svarūpeṇopasthitasya paramātmano jīvaśarīrakatvapratipattyarthatvājjīvaśabdasya nānyataravaiphalyam; evaṃ sacchabdena svena rūpeṇopasthitasya paramātmano jīvaśarīratvajñāpakatvāt svaśabdasya padadvayasāphalyamiti bhāvaḥ | svena rūpeṇeti - paramātmarūpeṇetyarthaḥ | kāryakāraṇa-yorananyatvādityādinā | nāpi niṣkṛṣṭabrāhṛpara iti - svaśabda itiśeṣaḥ | svarūpeṇa dhāraṇasya mahāpralayeti tulyatvāditi

1.1.10

स्वरूपमात्रबलेनधारकत्वे उच्यमाने महाप्रलयेपि शरीरधारकत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । देहस्य जीवं प्रति अपृथक्सिद्धिः देहलक्षणञ्च न घटत इति । ननु जीवस्य देहे सत्त्वेनापृथक्सिद्धौ काऽनुपपत्तिरितिचेन्न; जीवस्वरूपापृथक्सिद्धिर्नापृथक्सिद्धिः, तथा सति सौभरिशरीरेषु सर्वेषु जीवस्वरूपापृथक्सिद्धयसम्भवात् शरीरत्वानापत्तेः, अपि तु धर्मभूतज्ञानव्याप्तत्वम्, अत एव "यदेकां शाखां जीवो जहाति अथ सा शुष्यति' इति यत्प्रदेशे धर्मभूतज्ञानव्याप्त्यभावः, तदम्शस्य शोषप्रतिपादनात् जीवधर्मभूतज्ञानापृथक्सिद्धिरित्यर्थः । जीवस्य देहा-परित्यागादिति - ज्ञानव्याप्तेस्सत्त्वादित्यर्थः । बहिर्निर्गमने इन्द्रियादिसापेक्षतया बहिर्निर्गमनाभावेपि देहधारणोपयुक्तज्ञानप्राप्ति-मात्रसत्त्वादितिभावः । धारणयोग्यत्वाच्चेति - धार्यमाणत्वादित्यर्थः । ननु कारणावस्थान्वयिन्यन्तर्भावो लयश्चेत् यावतो लयस्थानत्वं न तावत उपादानत्वम्, यदंशस्योपादानत्वं न तस्य लयाधारत्वम् तदंश एव तस्यान्तर्भावासम्भवादित्याशङ्कयाविरोधमाह - एकस्य परमात्मन इत्यादिना । व्याख्यानान्तरव्यावृत्त्यर्थमिति स्वभाष्यस्य महर्षिप्रणीतव्याख्यानानुरोधित्वलक्षणवैलक्षण्यसूचनार्थं

svarūpamātrabalenadhārakatve ucyamāne mahāpralayepi śarīradhārakatvaprasaṅga ityarthaḥ | dehasya jīvaṃ prati apṛthaksiddhiḥ dehalakṣaṇañca na ghaṭata iti | nanu jīvasya dehe sattvenāpṛthaksiddhau kā'nupapattiriticenna; jīvasvarūpāpṛthaksiddhirnāpṛthaksiddhiḥ, tathā sati saubhariśarīreṣu sarveṣu jīvasvarūpāpṛthaksiddhayasambhavāt śarīratvānāpatteḥ, api tu dharmabhūtajñānavyāptatvam, ata eva "yadekāṃ śākhāṃ jīvo jahāti atha sā śuṣyati' iti yatpradeśe dharmabhūtajñānavyāptyabhāvaḥ, tadamśasya śoṣapratipādanāt jīvadharmabhūtajñānāpṛthaksiddhirityarthaḥ | jīvasya dehā-parityāgāditi - jñānavyāptessattvādityarthaḥ | bahirnirgamane indriyādisāpekṣatayā bahirnirgamanābhāvepi dehadhāraṇopayuktajñānaprāpti-mātrasattvāditibhāvaḥ | dhāraṇayogyatvācceti - dhāryamāṇatvādityarthaḥ | nanu kāraṇāvasthānvayinyantarbhāvo layaścet yāvato layasthānatvaṃ na tāvata upādānatvam, yadaṃśasyopādānatvaṃ na tasya layādhāratvam tadaṃśa eva tasyāntarbhāvāsambhavādityāśaṅkayāvirodhamāha - ekasya paramātmana ityādinā | vyākhyānāntaravyāvṛttyarthamiti svabhāṣyasya maharṣipraṇītavyākhyānānurodhitvalakṣaṇavailakṣaṇyasūcanārthaṃ

1.1.12

मध्ये मध्ये वृत्तिकारं कीर्तयतीत्यर्थः । असम्पत्तिशब्दस्य निर्ग-मनपरत्वमस्वरसमित्यन्यथा व्याचष्टे - यद्वा परमात्मनीति । वृत्ति-कारस्य भाव इति - ततश्च स्वाप्ययादितिसूत्रस्य सोप्यर्थ इति वृत्तिग्रन्थसम्वादेन सूचनं तदुदाहरणस्यानन्यथासिद्धं फलमिति

madhye madhye vṛttikāraṃ kīrtayatītyarthaḥ | asampattiśabdasya nirga-manaparatvamasvarasamityanyathā vyācaṣṭe - yadvā paramātmanīti | vṛtti-kārasya bhāva iti - tataśca svāpyayāditisūtrasya sopyartha iti vṛttigranthasamvādena sūcanaṃ tadudāharaṇasyānanyathāsiddhaṃ phalamiti

1.1.12

भावः ।। ननु भाष्ये-"आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्' इति श्रुत्य-न्तरैकाथ्र्यात् चेतनकारणत्वं वक्तव्यमित्युपसंहारे कर्तव्ये सर्वेश्वर एव कारणमिति विशिष्योपसंहारः कथमचेतनव्यावृत्तिमात्रस्यैव प्रकृतेपेक्षितत्वादित्याशङ्कयाह - पूर्वसूत्रे प्राज्ञेनेत्यादि । भाष्ये-

bhāvaḥ || nanu bhāṣye-"ātmā vā idameka evāgra āsīt' iti śrutya-ntaraikāthryāt cetanakāraṇatvaṃ vaktavyamityupasaṃhāre kartavye sarveśvara eva kāraṇamiti viśiṣyopasaṃhāraḥ kathamacetanavyāvṛttimātrasyaiva prakṛtepekṣitatvādityāśaṅkayāha - pūrvasūtre prājñenetyādi | bhāṣye-

1.1.12

निश्वसितमेतद्यदृगवेद इति । ऋग्वेदादिनिखिलप्रपञ्चोनिश्वासवदनायासे उत्पन्न इत्यर्थः ।। नन्वेतत्सूत्रविषयवाक्यत्वेनेति - अत्र केचित्, पूर्वसूत्रे चेतनत्वावगमकगतिसामान्यं विवक्षितम् । इह तु बहूनां परमात्मासा-धारणानां श्रवणमुच्यत इति विशेषः । अयमेव विशेषः पूर्वसूत्रोदाह्मत श्रुतिभ्यः अत्रोदाह्मत श्रुतीनाम्, इतरथा एतदुपनिषद्गतानां गतिसामान्यादित्यनेनापरिग्रहे हेत्वभावादिति वदन्ति ननु श्रुत्यन्तरोदाहरणे प्रथमोक्तनामरूपव्याकरणप्रतिपादकश्रुत्यन्तरे प्रथोदा-हर्तव्ये "न तस्य कश्चित्पतिः' इति गुणान्तरवाक्यस्य कथं पूर्वमुपादानमित्याशङ्कयाह - नात्र क्रमविवक्षेति ।। ब्राहृाज्ञानवादिनोऽन-नुगु-णत्वं पूर्वमुक्तमिति - जन्मादिसूत्रे एवमुत्तरेषामपि सूत्राणामित्येदिनोक्तमित्यर्थः । प्रामाणिकस्याप्रामाणिकत्वाभिमानादिति - प्रामाणिकस्याप्यपसिद्धान्तता दृष्टा, अप्रामाणिकत्वा-भिमानादित्यन्वयः । अपसिद्धान्तता-असिद्धान्तत्वमित्यर्थः । यथा ब्राहृोपादानत्वस्य शास्त्रान्तरसिद्धत्वाभाव इति भावः । सूत्रकार-श्रुत्योर्निर्देश इति - श्रुतिनिर्देशात्सविशेषत्वं

niśvasitametadyadṛgaveda iti | ṛgvedādinikhilaprapañconiśvāsavadanāyāse utpanna ityarthaḥ || nanvetatsūtraviṣayavākyatveneti - atra kecit, pūrvasūtre cetanatvāvagamakagatisāmānyaṃ vivakṣitam | iha tu bahūnāṃ paramātmāsā-dhāraṇānāṃ śravaṇamucyata iti viśeṣaḥ | ayameva viśeṣaḥ pūrvasūtrodāhmata śrutibhyaḥ atrodāhmata śrutīnām, itarathā etadupaniṣadgatānāṃ gatisāmānyādityanenāparigrahe hetvabhāvāditi vadanti nanu śrutyantarodāharaṇe prathamoktanāmarūpavyākaraṇapratipādakaśrutyantare prathodā-hartavye "na tasya kaścitpatiḥ' iti guṇāntaravākyasya kathaṃ pūrvamupādānamityāśaṅkayāha - nātra kramavivakṣeti || brāhṛाjñānavādino'na-nugu-ṇatvaṃ pūrvamuktamiti - janmādisūtre evamuttareṣāmapi sūtrāṇāmityedinoktamityarthaḥ | prāmāṇikasyāprāmāṇikatvābhimānāditi - prāmāṇikasyāpyapasiddhāntatā dṛṣṭā, aprāmāṇikatvā-bhimānādityanvayaḥ | apasiddhāntatā-asiddhāntatvamityarthaḥ | yathā brāhṛोpādānatvasya śāstrāntarasiddhatvābhāva iti bhāvaḥ | sūtrakāra-śrutyornirdeśa iti - śrutinirdeśātsaviśeṣatvaṃ

1.1.12

प्रामाणिकं सूत्रकृतोक्तत्वादसिद्धान्तत्वशङ्कापि नास्तीत्यर्थः । अपिशब्दाभिप्राय इति - ज्ञातृत्वसमुच्चयार्थोपिशब्द इति भावः । अत एव "निर्विशेषचिन्मात्र' इत्यादिभाष्यस्यायमर्थः, जिज्ञास्यब्राहृणः पारमार्थिकेक्षणगुणयोगित्वस्थापनात् निर्विशेषब्राहृवादस्सूत्रकृता निरस्तः । न च जिज्ञास्यब्राहृणो गुणयोगेपि परस्य ब्राहृणो न तथात्वमिति वाच्यम्; वेदान्तवेद्यब्राहृण एव जिज्ञास्यत्वं प्रतिज्ञाय तस्य चेतनत्वलक्षणेक्षितृत्वं प्रतिपाद्य तद्वारा प्रधानव्यावृत्तिप्रतिपादनात् । नच चिद्रूपलक्षणचेतनत्वलक्षणमीक्षितृत्वं प्रधानव्यावर्तकतयोच्यत इति वाच्यम्, चेतनशब्दस्यातदर्थत्वात् ततश्च चेतनत्वलक्षणेक्षितृत्वसिद्धौ प्रधानव्यावृत्तिरेव न सिध्येदिति व्यावर्तकसिद्धौ व्यावृत्त्यसिद्धेरिति । वेदान्तवेद्यमिति भाष्यस्य पूर्ववाक्योक्ताक्षेपपरिहारपरत्वं स्वरसमिति व्याचष्टे - यद्वा स्वरूपमेव साक्षित्वमिति । द्रव्यत्वाभ्युपगमात् द्रव्यभिन्नगुणवचनत्वं नेत्यत आह - गुणशब्दो धर्म पर इति । तत्क्षमत्वमभ्युपगम्येति - तदुपायरूपत्वाभावेपि

prāmāṇikaṃ sūtrakṛtoktatvādasiddhāntatvaśaṅkāpi nāstītyarthaḥ | apiśabdābhiprāya iti - jñātṛtvasamuccayārthopiśabda iti bhāvaḥ | ata eva "nirviśeṣacinmātra' ityādibhāṣyasyāyamarthaḥ, jijñāsyabrāhṛṇaḥ pāramārthikekṣaṇaguṇayogitvasthāpanāt nirviśeṣabrāhṛvādassūtrakṛtā nirastaḥ | na ca jijñāsyabrāhṛṇo guṇayogepi parasya brāhṛṇo na tathātvamiti vācyam; vedāntavedyabrāhṛṇa eva jijñāsyatvaṃ pratijñāya tasya cetanatvalakṣaṇekṣitṛtvaṃ pratipādya tadvārā pradhānavyāvṛttipratipādanāt | naca cidrūpalakṣaṇacetanatvalakṣaṇamīkṣitṛtvaṃ pradhānavyāvartakatayocyata iti vācyam, cetanaśabdasyātadarthatvāt tataśca cetanatvalakṣaṇekṣitṛtvasiddhau pradhānavyāvṛttireva na sidhyediti vyāvartakasiddhau vyāvṛttyasiddheriti | vedāntavedyamiti bhāṣyasya pūrvavākyoktākṣepaparihāraparatvaṃ svarasamiti vyācaṣṭe - yadvā svarūpameva sākṣitvamiti | dravyatvābhyupagamāt dravyabhinnaguṇavacanatvaṃ netyata āha - guṇaśabdo dharma para iti | tatkṣamatvamabhyupagamyeti - tadupāyarūpatvābhāvepi

1.1.12

तत्क्षमत्वसम्भावनामभ्युपगम्येत्यर्थः । ननु "यत्तु कालान्तरेणापि नान्यसञ्ज्ञामुपैति वै । परिणामादिसम्भूतं तद्वस्तु नृप तच्च किम् ' इति वस्तुत्वस्य परमात्ममात्रनिष्ठस्य न प्रमाणविषयत्वप्रयोज्यत्वं प्रमाणविषयेष्वप्यचिद्वस्तुषु तादृशवस्तुत्वाभावादित्याशङ्कयाह - वस्तुत्वं चिद-चित्साधारणमिति ।। परैस्त्वित्यादि - जीवं निर्दिश्य सच्छब्दवाच्यस्येति । अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्येति वाक्य इति शेषः । अनेन जीवेनात्मना मम स्वरूपेणानेन जीवेनेति सच्छब्दितायाः देवताया वाक्यमिदमितिभावः । ननु गौणश्चेन्न जीवशब्दादित्युक्तेपि न स्वारस्यम् जीव-स्यात्मत्वव्यपदेशादित्यस्यार्थस्यासिद्धेरित्यस्वरसादाह - स्वरूपपर आत्मशब्दस्सापेक्ष इति । अत एव यद्योन्यां गायति तदुत्तरयो-र्गायतीत्यत्रोत्तरशब्दस्य ग्रन्थविशेषसञ्ज्ञारूपेण रूढत्वात्तस्यैव ग्रहणम्, नतु योन्युत्तरयोः । सम्बन्धिशब्दत्वेन सापेक्षत्वे विलम्बितप्रतीतिकत्वादित्युक्तम् । "नैमित्तिकं तूत्तरात्वमानन्तर्यात्प्रतीयते ' इत्यत्र नावमिकाधिकरणे । ममात्मा भद्रसेन इतिवत् "अनेन जीवेनात्मने'ति आत्मशब्दो गौण इत्याशङ्कय तन्निराकरणार्थं "तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात्' इति सूत्रमिति परैव्र्याख्यातम्;

tatkṣamatvasambhāvanāmabhyupagamyetyarthaḥ | nanu "yattu kālāntareṇāpi nānyasañjñāmupaiti vai | pariṇāmādisambhūtaṃ tadvastu nṛpa tacca kim ' iti vastutvasya paramātmamātraniṣṭhasya na pramāṇaviṣayatvaprayojyatvaṃ pramāṇaviṣayeṣvapyacidvastuṣu tādṛśavastutvābhāvādityāśaṅkayāha - vastutvaṃ cida-citsādhāraṇamiti || paraistvityādi - jīvaṃ nirdiśya sacchabdavācyasyeti | anena jīvenātmanānupraviśyeti vākya iti śeṣaḥ | anena jīvenātmanā mama svarūpeṇānena jīveneti sacchabditāyāḥ devatāyā vākyamidamitibhāvaḥ | nanu gauṇaścenna jīvaśabdādityuktepi na svārasyam jīva-syātmatvavyapadeśādityasyārthasyāsiddherityasvarasādāha - svarūpapara ātmaśabdassāpekṣa iti | ata eva yadyonyāṃ gāyati taduttarayo-rgāyatītyatrottaraśabdasya granthaviśeṣasañjñārūpeṇa rūḍhatvāttasyaiva grahaṇam, natu yonyuttarayoḥ | sambandhiśabdatvena sāpekṣatve vilambitapratītikatvādityuktam | "naimittikaṃ tūttarātvamānantaryātpratīyate ' ityatra nāvamikādhikaraṇe | mamātmā bhadrasena itivat "anena jīvenātmane'ti ātmaśabdo gauṇa ityāśaṅkaya tannirākaraṇārthaṃ "tanniṣṭhasya mokṣopadeśāt' iti sūtramiti paraivryākhyātam;

1.1.13

तद्दूषयति - चिदचिदात्मकेति । परमसाध्यस्यहेतुवाचीति युक्तमिति - अत एवास्वारस्यात् शङ्करभाष्येपि "अथवा पूर्वसूत्र एवे'- त्यादिना परमसाध्य एव हेतुतया तृतीयसूत्रं योजितमिति द्रष्टव्यम् । यथा सोम्य मधु मधुकृत इत्यादि - मधुकृतो मक्षिकाः । मधु निस्तिष्ठन्ति निष्पादयन्ति नानात्ययानाम्-नानादिक्कानां वृक्षाणां रसान् समवहारम्-समावृत्य । एकताम्-एकभावं, मधुत्वेन रसं गमयन्ति मधुत्वमापादयन्ति, ते रसाः मधुत्वेनैकीभूताः तत्र-मधुनि, विवेकं न लभन्ते-अयमस्य वकुलस्य रसः, न चूतस्य रसः,

taddūṣayati - cidacidātmaketi | paramasādhyasyahetuvācīti yuktamiti - ata evāsvārasyāt śaṅkarabhāṣyepi "athavā pūrvasūtra eve'- tyādinā paramasādhya eva hetutayā tṛtīyasūtraṃ yojitamiti draṣṭavyam | yathā somya madhu madhukṛta ityādi - madhukṛto makṣikāḥ | madhu nistiṣṭhanti niṣpādayanti nānātyayānām-nānādikkānāṃ vṛkṣāṇāṃ rasān samavahāram-samāvṛtya | ekatām-ekabhāvaṃ, madhutvena rasaṃ gamayanti madhutvamāpādayanti, te rasāḥ madhutvenaikībhūtāḥ tatra-madhuni, vivekaṃ na labhante-ayamasya vakulasya rasaḥ, na cūtasya rasaḥ,

1.1.13

एवं सतैकीभूता अपि प्रजा विवेकं न लभन्त इत्यर्थः ।। इति ईक्षत्यधिकरणम् ।। प्रत्यगात्मन्यवतरन्ती बुद्धिरिति - कारणत्वबुद्धिरित्यर्थः । ननु नास्मिन्नधिकरणे जगत्कारणं जीव इति पूर्वपक्षीकृत्य तदतिरिक्तं ब्राहृेति सिद्धान्त्यते अपि त्वानन्दमयो जीवः परमात्मा वा ? इति विचार्यानन्दमयो जीव इति पूर्वपक्षं कृत्वा ब्राहृेति सिद्धान्त्यते, इतरथा जगत्कारणं जीव इति पूर्वपक्षे जीवासम्भावितधर्मप्रतिपादकसकलश्रुत्युपन्यासस्यैव युक्ततया आनन्दवल्लीमात्रार्थनिर्णाय-कन्यायग्रथनस्यायुक्तत्वप्रसङ्गात् "श्रुतत्वाच्च' इति पूर्वाधिकरणगुणसूत्रोदाह्मतश्रुतिप्रतिपादितजीवासम्भावितधर्मैरेव जीवातिरिक्त-ब्राहृसिद्धेश्च "अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात्' "अधिकं तु भेदनिर्देशात्' इत्यादिभिः कृतकरत्वाच्च अतः आनन्दवल्ली-प्रतिपाद्यानन्दमयः किं जीवः, उत परं ब्राहृ ? इत्येव चिन्तनीयम् नच कारणविषयत्वाभावे समन्वयाध्यायासङ्गतिस्स्यादिति वाच्यम् त्रिपादीविचारवदुपपत्तेः । नच तत्रापि कारणत्वचिन्तात्मकत्वमेवेति वाच्यम् तत्तद्गुणाकरत्वं ब्राहृणः प्रतिपाद्यत इति भाष्योक्तेः । "अधिकरणगुणैस्तद्गुणानुद्गृणाति' इत्यधिकरणसारावल्युक्तेश्च । नतु सामान्यतो जगत्कारणं जीवो वा ब्राहृ वेति चिन्तनीयमिति चेत् सत्यम्, तथैव चिन्त्यते; किन्त्वानन्दमयस्य जीवत्वे जीवातिरिक्तब्राहृकारणत्ववादे किञ्चिच्छ्रद्धावैकल्यं जायेतापीत्येतदभिप्रेत्या-योगव्यवच्छेदोक्तयुपपत्तेः । अत एव ज्योतिरधिकरणे निरूपितमित्याशङ्कय संशयहेत्वभावादिति परिह्मत्य पुनस्तर्हि चिदद्विलक्षण-कारणास्तित्वविषयस्य प्रथमपादस्यानारम्भस्यादिति परिचोद्य बहूनां वेदान्तवाक्यानां प्रकृतिपुरुषकारणमात्रपरत्वे पुरुषसूक्तेपि संशयप्रसङ्गान्न वैयथ्र्यमस्तीति परिहरिष्यति । अन्ये तु अन्ययोग्यवच्छेददार्थायां त्रिपाद्याम् आनुमानिकमप्येकेषामिति चेत्, इत्य-पिशब्देन प्रधानमपि जगत्कारणं भवत्विति प्रदर्शयता सूत्रकृता पूर्वत्रप्रधानाधिकमेव जगत्कारणं ब्राहृेति प्रथमपादपूवर्पक्ष्याशय उन्नीयते अत एव कल्पतरुग्रन्थे आनुमानिकाधिकरणे पूर्वत्र हि प्रधानाद्येव सर्ववेदान्तार्थ इति प्रत्यवस्थितं निषेधेन इह तु तदभ्यु- पेत्य प्रधानाद्यपि कारणमिति प्रत्यवस्थीयते सूत्रकारोप्यपिशब्दं प्रयुञ्जानो ब्राहृाभ्युपगमेन क्वाचित्कोयं विचार इति सूत्रयामासेत्यु-क्तमिति वदन्ति । कारणवाक्यविचारपरे अस्मिन्नधिकरणे "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशस्सम्भूतः' इत्यारभ्य श्रूयत इति वक्तव्ये भाष्यकृता किमिति "स वा एष' इत्यादिकमुदाह्मतमित्याशङ्कयाह - कारणविषयस्येति । आत्मशब्दव्याख्यानोपक्रमभूतमिति - ततश्चात्म-

evaṃ sataikībhūtā api prajā vivekaṃ na labhanta ityarthaḥ || iti īkṣatyadhikaraṇam || pratyagātmanyavatarantī buddhiriti - kāraṇatvabuddhirityarthaḥ | nanu nāsminnadhikaraṇe jagatkāraṇaṃ jīva iti pūrvapakṣīkṛtya tadatiriktaṃ brāhṛेti siddhāntyate api tvānandamayo jīvaḥ paramātmā vā ? iti vicāryānandamayo jīva iti pūrvapakṣaṃ kṛtvā brāhṛेti siddhāntyate, itarathā jagatkāraṇaṃ jīva iti pūrvapakṣe jīvāsambhāvitadharmapratipādakasakalaśrutyupanyāsasyaiva yuktatayā ānandavallīmātrārthanirṇāya-kanyāyagrathanasyāyuktatvaprasaṅgāt "śrutatvācca' iti pūrvādhikaraṇaguṇasūtrodāhmataśrutipratipāditajīvāsambhāvitadharmaireva jīvātirikta-brāhṛsiddheśca "adhikopadeśāttu bādarāyaṇasyaivaṃ taddarśanāt' "adhikaṃ tu bhedanirdeśāt' ityādibhiḥ kṛtakaratvācca ataḥ ānandavallī-pratipādyānandamayaḥ kiṃ jīvaḥ, uta paraṃ brāhṛ ? ityeva cintanīyam naca kāraṇaviṣayatvābhāve samanvayādhyāyāsaṅgatissyāditi vācyam tripādīvicāravadupapatteḥ | naca tatrāpi kāraṇatvacintātmakatvameveti vācyam tattadguṇākaratvaṃ brāhṛṇaḥ pratipādyata iti bhāṣyokteḥ | "adhikaraṇaguṇaistadguṇānudgṛṇāti' ityadhikaraṇasārāvalyukteśca | natu sāmānyato jagatkāraṇaṃ jīvo vā brāhṛ veti cintanīyamiti cet satyam, tathaiva cintyate; kintvānandamayasya jīvatve jīvātiriktabrāhṛkāraṇatvavāde kiñcicchraddhāvaikalyaṃ jāyetāpītyetadabhipretyā-yogavyavacchedoktayupapatteḥ | ata eva jyotiradhikaraṇe nirūpitamityāśaṅkaya saṃśayahetvabhāvāditi parihmatya punastarhi cidadvilakṣaṇa-kāraṇāstitvaviṣayasya prathamapādasyānārambhasyāditi paricodya bahūnāṃ vedāntavākyānāṃ prakṛtipuruṣakāraṇamātraparatve puruṣasūktepi saṃśayaprasaṅgānna vaiyathryamastīti parihariṣyati | anye tu anyayogyavacchedadārthāyāṃ tripādyām ānumānikamapyekeṣāmiti cet, itya-piśabdena pradhānamapi jagatkāraṇaṃ bhavatviti pradarśayatā sūtrakṛtā pūrvatrapradhānādhikameva jagatkāraṇaṃ brāhṛेti prathamapādapūvarpakṣyāśaya unnīyate ata eva kalpatarugranthe ānumānikādhikaraṇe pūrvatra hi pradhānādyeva sarvavedāntārtha iti pratyavasthitaṃ niṣedhena iha tu tadabhyu- petya pradhānādyapi kāraṇamiti pratyavasthīyate sūtrakāropyapiśabdaṃ prayuñjāno brāhṛाbhyupagamena kvācitkoyaṃ vicāra iti sūtrayāmāsetyu-ktamiti vadanti | kāraṇavākyavicārapare asminnadhikaraṇe "tasmādvā etasmādātmana ākāśassambhūtaḥ' ityārabhya śrūyata iti vaktavye bhāṣyakṛtā kimiti "sa vā eṣa' ityādikamudāhmatamityāśaṅkayāha - kāraṇaviṣayasyeti | ātmaśabdavyākhyānopakramabhūtamiti - tataścātma-

1.1.13

शब्दव्याख्यानानां मध्ये स वा एष इत्यस्योपक्रमभूतत्वात् विषयभूतकारणवाक्योपक्रमत्वाभावेपि प्रकृतेत्युक्तिरुपपन्नेति भावः । चेत-नत्वादावभ्युपगम इति - सर्वज्ञशब्दप्रतिपन्नश्चेतनत्वेऽभ्युपगमः सर्वेश्वरशब्दप्रतिपन्नजीवातिरेकेनाभ्युपगम इत्यर्थः । ततश्च जीवाति-रिक्तत्वादेः प्रागनुक्तत्वात्, अनुक्तांशे कथं सत्यशब्दप्रयोग इति न चोदनीयम्, इदमुपलक्षणम् उक्तांशेऽङ्गीकारः । उक्तस्य वास्तवत्वांशे त्वनङ्गीकारः, सत्यमुक्तमिति ग्रन्थस्वारस्यादित्यपि द्रष्टव्यम् । अस्वारस्यसूचक इति - क्रियासङ्गतैवकारस्यात्यन्तायोगव्यवच्छे-दार्थपरत्वादिति भावः । ननु साङ्खयमते जीवस्य प्रत्ययार्थीभूत कर्तृत्वाभावात् ईक्षित:त्वं अनुपपन्नं इत्याशङ्कय प्रत्ययार्थानुपपत्तावपि पृकृत्यर्थोपपत्तिरितभिप्रयन्नाह - साक्षित्वमेवेति । नन्वस्मिन्नधिकरणे जीवब्राहृाभेदः पूर्वपक्ष्यभिमतः । तद्भेदस्तु सिद्धान्त्यभिमत इति भाष्यकृता जीवब्राहृाभेदद्वेषानुबन्धवशात्परं व्याख्यायते न त्वेवं सूत्रकृदभिप्रायः, तादृशाभिप्रायज्ञापकाभावादित्यत आह - भेदव्यप-देशाच्चेतीति । जीवव्यतिरेकासिद्धेरिति जीवभिन्नत्वासिद्धेरित्यर्तः । नैकरूपज्ञानस्येति - ज्ञानसङ्कोचयोविकासरूपावस्थायोगि-

śabdavyākhyānānāṃ madhye sa vā eṣa ityasyopakramabhūtatvāt viṣayabhūtakāraṇavākyopakramatvābhāvepi prakṛtetyuktirupapanneti bhāvaḥ | ceta-natvādāvabhyupagama iti - sarvajñaśabdapratipannaścetanatve'bhyupagamaḥ sarveśvaraśabdapratipannajīvātirekenābhyupagama ityarthaḥ | tataśca jīvāti-riktatvādeḥ prāganuktatvāt, anuktāṃśe kathaṃ satyaśabdaprayoga iti na codanīyam, idamupalakṣaṇam uktāṃśe'ṅgīkāraḥ | uktasya vāstavatvāṃśe tvanaṅgīkāraḥ, satyamuktamiti granthasvārasyādityapi draṣṭavyam | asvārasyasūcaka iti - kriyāsaṅgataivakārasyātyantāyogavyavacche-dārthaparatvāditi bhāvaḥ | nanu sāṅkhayamate jīvasya pratyayārthībhūta kartṛtvābhāvāt īkṣita:tvaṃ anupapannaṃ ityāśaṅkaya pratyayārthānupapattāvapi pṛkṛtyarthopapattiritabhiprayannāha - sākṣitvameveti | nanvasminnadhikaraṇe jīvabrāhṛाbhedaḥ pūrvapakṣyabhimataḥ | tadbhedastu siddhāntyabhimata iti bhāṣyakṛtā jīvabrāhṛाbhedadveṣānubandhavaśātparaṃ vyākhyāyate na tvevaṃ sūtrakṛdabhiprāyaḥ, tādṛśābhiprāyajñāpakābhāvādityata āha - bhedavyapa-deśāccetīti | jīvavyatirekāsiddheriti jīvabhinnatvāsiddherityartaḥ | naikarūpajñānasyeti - jñānasaṅkocayovikāsarūpāvasthāyogi-

1.1.13

त्वादिति भावः । प्राप्यत्वानुगुणेति - अचिद्वियुक्तस्वरूपस्य प्राप्यत्वे आनन्दमयतया पुरुषार्थत्वमित्यभिप्रायः । ज्ञायतेऽनेनेति व्युत्पत्त्येति - मनोबुद्धयहङ्कारभेदेन अन्तः करणत्रैविध्यस्य साङ्खयाभिमतत्वात्, साङ्खयमते बुद्धिशब्दस्यान्तः करणपरत्वेन तत्र विज्ञानशब्दस्य भावव्युत्पत्तिसम्भवादिति भावः । विकारपरत्वाभावाच्चेति - ननु पूर्वपक्षिणा विकारपरत्वप्रत्याख्यानं "विकार-शब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात्' इति सूत्रविरुद्धम् । तस्मिन् सूत्रे विकारार्थत्वस्यैव पूर्वपक्षहेतुतयोपन्यासात्, मयट्प्रत्ययस्वार्थिकत्व-विकारार्थत्वयोः पूर्वपक्षसाधकत्वस्य तदर्थचिन्ताग्रन्थं एव प्रदर्शितत्वेन स्वोक्तिविरोधाच्चेति चेत् अत्राहुः,-अस्मिन्नधिकरणे पूवर्पक्षो द्विविधः, साङ्खयपक्षावलम्बी पुच्छब्राहृावलम्बी च तत्रानन्दमय इत्यत्र मयट्प्रत्ययस्स्वार्थिकः, सच प्राप्यमुक्तस्वरूपपरः, नतु

tvāditi bhāvaḥ | prāpyatvānuguṇeti - acidviyuktasvarūpasya prāpyatve ānandamayatayā puruṣārthatvamityabhiprāyaḥ | jñāyate'neneti vyutpattyeti - manobuddhayahaṅkārabhedena antaḥ karaṇatraividhyasya sāṅkhayābhimatatvāt, sāṅkhayamate buddhiśabdasyāntaḥ karaṇaparatvena tatra vijñānaśabdasya bhāvavyutpattisambhavāditi bhāvaḥ | vikāraparatvābhāvācceti - nanu pūrvapakṣiṇā vikāraparatvapratyākhyānaṃ "vikāra-śabdānneti cenna prācuryāt' iti sūtraviruddham | tasmin sūtre vikārārthatvasyaiva pūrvapakṣahetutayopanyāsāt, mayaṭpratyayasvārthikatva-vikārārthatvayoḥ pūrvapakṣasādhakatvasya tadarthacintāgranthaṃ eva pradarśitatvena svoktivirodhācceti cet atrāhuḥ,-asminnadhikaraṇe pūvarpakṣo dvividhaḥ, sāṅkhayapakṣāvalambī pucchabrāhṛाvalambī ca tatrānandamaya ityatra mayaṭpratyayassvārthikaḥ, saca prāpyamuktasvarūpaparaḥ, natu

1.1.13

विकारार्थो नवा प्राचुर्यार्थः,प्राप्यस्वरूपस्य निर्विकारत्वात्, अतो द्वितीयपूर्वपक्षवादिनः सिद्धान्तिनो वा नावकाश इति प्रथमः । मयट्प्रत्ययो विकारार्थः, नतु स्वार्थिकः प्राचुर्यार्थो वा ततश्च विकारवाचिमयट्प्रत्ययानुरोधेन सुखाकारवृत्तिप्रतिबिम्बिततया तदुपहिततया वा आनन्दविकारत्वेन वा आनन्दमयो जीव एवेत्यपरः । तत्र प्रथमे विकारशब्दान्नेतिचेदित्याक्षेपस्तटस्थकर्तृकः । द्वितीये तु पूर्वपक्षिकर्तृक इति विवेकः, एवञ्च विकारपरत्वाभावाच्चेतिग्रन्थः प्रथमपक्षाभिप्रायेणेति द्रष्टव्यम् । केचित्तु विकारपरत्वाभावाच्चेति विज्ञानमयशब्दस्येत्यर्थः । विकारपरत्वाभावादित्युपलक्षणम् प्राचुर्यार्थकत्वाभावादित्यपि द्रष्टव्यम् विकारप्राचुर्यान्यरार्थत्वे हि विज्ञानमयशब्दस्य जीवपरत्वाशङ्का स्यादिति वदन्ति । प्रतिष्ठातद्वद्भावेनेति - प्रतिष्ठारूपस्य ब्राहृणस्तद्वदानन्दमयेन ऐक्यासम्भवादिति भावः । पुरुषविध इति - "तस्य पुरुषविधताम् अन्वयं पुरुषविधः' इति श्रुतिवाक्ये तस्य विज्ञानमयस्य पुरुषविधत्वमनुकृत्य अयमानन्दमयः पुरुषविधः, तदनुकारी पुरुष इत्यर्थः । व्यतिरेकनिर्देशस्वारस्यं सिध्यतीति - आत्मशब्दस्य मध्यभागपरत्वानादरेण स्वरूपपरत्वाङ्गीकारे घटस्य स्वरूपमि त्यादिव-दस्वारस्यं स्यादिति भावः । का नः क्षतिरित्यभिप्रायेण प्रतिवक्ति - ततः किमिति । पुच्छब्राहृत्वस्योभयाभ्युपेतत्वे शान्तो विवाद इत्यभिप्रायेण पृच्छति - किन्तर्हीति । त्वया पुच्छस्यैव ब्राहृत्वं नानन्दमयस्योच्यते, अस्माभिस्तु उभयोरप्यैक्याद्ब्राहृत्व-

vikārārtho navā prācuryārthaḥ,prāpyasvarūpasya nirvikāratvāt, ato dvitīyapūrvapakṣavādinaḥ siddhāntino vā nāvakāśa iti prathamaḥ | mayaṭpratyayo vikārārthaḥ, natu svārthikaḥ prācuryārtho vā tataśca vikāravācimayaṭpratyayānurodhena sukhākāravṛttipratibimbitatayā tadupahitatayā vā ānandavikāratvena vā ānandamayo jīva evetyaparaḥ | tatra prathame vikāraśabdānneticedityākṣepastaṭasthakartṛkaḥ | dvitīye tu pūrvapakṣikartṛka iti vivekaḥ, evañca vikāraparatvābhāvāccetigranthaḥ prathamapakṣābhiprāyeṇeti draṣṭavyam | kecittu vikāraparatvābhāvācceti vijñānamayaśabdasyetyarthaḥ | vikāraparatvābhāvādityupalakṣaṇam prācuryārthakatvābhāvādityapi draṣṭavyam vikāraprācuryānyarārthatve hi vijñānamayaśabdasya jīvaparatvāśaṅkā syāditi vadanti | pratiṣṭhātadvadbhāveneti - pratiṣṭhārūpasya brāhṛṇastadvadānandamayena aikyāsambhavāditi bhāvaḥ | puruṣavidha iti - "tasya puruṣavidhatām anvayaṃ puruṣavidhaḥ' iti śrutivākye tasya vijñānamayasya puruṣavidhatvamanukṛtya ayamānandamayaḥ puruṣavidhaḥ, tadanukārī puruṣa ityarthaḥ | vyatirekanirdeśasvārasyaṃ sidhyatīti - ātmaśabdasya madhyabhāgaparatvānādareṇa svarūpaparatvāṅgīkāre ghaṭasya svarūpami tyādiva-dasvārasyaṃ syāditi bhāvaḥ | kā naḥ kṣatirityabhiprāyeṇa prativakti - tataḥ kimiti | pucchabrāhṛtvasyobhayābhyupetatve śānto vivāda ityabhiprāyeṇa pṛcchati - kintarhīti | tvayā pucchasyaiva brāhṛtvaṃ nānandamayasyocyate, asmābhistu ubhayorapyaikyādbrāhṛtva-

1.1.13

मुच्यत इति विवेक इति भावः । अर्थात्परिहरन्निति - ब्राहृशब्दस्यानन्दमयविषयत्वमसिद्धमिति परिहरन्निति भावः । सद्भावेप्या-शङ्कावाद इति - नहि घटं प्रमेयं वेद चेदित्याशङ्कावादो युज्यत इति भावः । किमत्र क्रियत इतीति - रूपणस्यापि इतरव्यावृत्त-स्वरूपप्रतिपत्त्यर्थत्वादित्याशयः । प्रधानप्रतिपाद्यत्वाभावादिति - ननु सर्वपर्यायसाधारण्यं न प्राधान्यविरोधि, अन्तर्यामिब्रााहृणे

mucyata iti viveka iti bhāvaḥ | arthātpariharanniti - brāhṛśabdasyānandamayaviṣayatvamasiddhamiti pariharanniti bhāvaḥ | sadbhāvepyā-śaṅkāvāda iti - nahi ghaṭaṃ prameyaṃ veda cedityāśaṅkāvādo yujyata iti bhāvaḥ | kimatra kriyata itīti - rūpaṇasyāpi itaravyāvṛtta-svarūpapratipattyarthatvādityāśayaḥ | pradhānapratipādyatvābhāvāditi - nanu sarvaparyāyasādhāraṇyaṃ na prādhānyavirodhi, antaryāmibrāाhṛṇe

1.1.13

"यः पृथिव्यां तिष्ठन्' इत्यादौ सर्वपर्यायसाधारण्येपि सर्वत्र यच्छब्दनिर्दिष्टस्यैव प्राधान्यं प्रतीयते, तद्वदिहापि पञ्चस्वापि पर्यायेषु "तस्यैष एव शारीर आत्मे'ति आत्मशब्दनिर्दिष्टस्यैव प्राधान्यम्, ततश्च पुच्छब्राहृण एवात्मशब्दनिर्दिष्टत्वात् तस्यैव "सोऽकाम-यते'तिपुल्लिङ्गतच्छब्देन परामर्शस्सम्भवतीति चेदुच्यते; "तस्यैष एव शारीर आत्मे'त्यत्र एष इति पुल्लिङ्गस्यानन्दमय एव स्वर-सत्वात्तद्वाक्येपि न ब्राहृणः परामशर् इति भावः । प्रधानपरामर्शित्वस्वारस्यच्चेति - "तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षे'त्यत्र आनीयमानेनापि दध्ना व्याप्यमानस्यापि पयसः प्राधान्यात् तस्यैव तच्छब्देन परामर्शो युक्तः, न त्वप्रधानस्य सन्निहितस्यापि दध्नः, अतः पय एव घनीभूतमामिक्षेति पूर्वतन्त्रे चतुर्थाष्टमयोव्यर्वस्थापितत्वादिति भावः । विज्ञानं ब्राहृेति व्यजानादिति - भृगुवल्लयामिति भावः । स्थानप्रमाणेनानन्दमयमात्मानमितयत्रेति - ननु भृगुवल्लयाम्नातानन्दस्थानसाम्यादपि अन्नमयादिषु पञ्चस्वपि मयट्प्रत्य-यसारूप्येणानन्दमयस्थानसाम्यस्यैव प्रबलतया ततोपि भृगुवल्लयाम्नातानन्दमयस्य ब्राहृत्वसिद्धिरि चेत् मैवम्; आनन्दवल्लयाम्नाता-नन्दमयस्याद्याप्यब्राहृत्वानिश्चयात् अनिश्चितस्थानसाम्यस्याप्रयोजकतया निश्चितब्राहृभावानन्दस्थानसाम्यस्यैवार्थनिर्णायकत्वात् "एतमानन्दमयमात्मान'मिति प्रकृतानन्दपरामर्शकैतच्छब्दश्रुतिबलादपीति भावः । उक्तं हि या तु भार्गवीति - शाङ्करभाष्य इति शेषः

"yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan' ityādau sarvaparyāyasādhāraṇyepi sarvatra yacchabdanirdiṣṭasyaiva prādhānyaṃ pratīyate, tadvadihāpi pañcasvāpi paryāyeṣu "tasyaiṣa eva śārīra ātme'ti ātmaśabdanirdiṣṭasyaiva prādhānyam, tataśca pucchabrāhṛṇa evātmaśabdanirdiṣṭatvāt tasyaiva "so'kāma-yate'tipulliṅgatacchabdena parāmarśassambhavatīti ceducyate; "tasyaiṣa eva śārīra ātme'tyatra eṣa iti pulliṅgasyānandamaya eva svara-satvāttadvākyepi na brāhṛṇaḥ parāmaśar iti bhāvaḥ | pradhānaparāmarśitvasvārasyacceti - "tapte payasi dadhyānayati sā vaiśvadevyāmikṣe'tyatra ānīyamānenāpi dadhnā vyāpyamānasyāpi payasaḥ prādhānyāt tasyaiva tacchabdena parāmarśo yuktaḥ, na tvapradhānasya sannihitasyāpi dadhnaḥ, ataḥ paya eva ghanībhūtamāmikṣeti pūrvatantre caturthāṣṭamayovyarvasthāpitatvāditi bhāvaḥ | vijñānaṃ brāhṛेti vyajānāditi - bhṛguvallayāmiti bhāvaḥ | sthānapramāṇenānandamayamātmānamitayatreti - nanu bhṛguvallayāmnātānandasthānasāmyādapi annamayādiṣu pañcasvapi mayaṭpratya-yasārūpyeṇānandamayasthānasāmyasyaiva prabalatayā tatopi bhṛguvallayāmnātānandamayasya brāhṛtvasiddhiri cet maivam; ānandavallayāmnātā-nandamayasyādyāpyabrāhṛtvāniścayāt aniścitasthānasāmyasyāprayojakatayā niścitabrāhṛbhāvānandasthānasāmyasyaivārthanirṇāyakatvāt "etamānandamayamātmāna'miti prakṛtānandaparāmarśakaitacchabdaśrutibalādapīti bhāvaḥ | uktaṃ hi yā tu bhārgavīti - śāṅkarabhāṣya iti śeṣaḥ

1.1.13

निर्हरणादिरूपमिति - आदिपदेन परमात्मपक्षेत्रसाद्यत्वं विवक्षितम् । ननु परमात्मपक्षे कथं शोध्यत्वम् ? प्रागशुद्धिमतो हि शुद्धि-राधेया । नच नित्यशुद्धस्य ब्राहृणः प्रागशुद्धिरस्तीति चेत् नात्र शुध्द्यशुद्धिशब्दाभ्यां कोपप्रसादौ विवक्षितौ ब्राहृणः कोपरूपाशुद्धि-सद्भावेपि अपहतपाप्मत्वलक्षणनित्यशुद्धत्वस्याविरोधात् इतरथा गङ्गाजलं कतकैश्शोध्यतामित्युक्तिरपि नोपपद्येत नित्यशुद्धस्य गङ्गाजलस्य प्रागशुध्यभावात् यदि च नित्यशुद्धस्यापि गङ्गाजलस्य कर्दमसम्बन्धादिकृतकालुष्यरूपाशुद्धिरभ्युपेयते तर्हि प्रकृतेपि दीयतां दृष्टिः । ब्राहृविषयस्येति - अन्नमयादिपर्यायेषु प्रधानानां तत्तत्पर्यायगतश्लोकविषयत्वदर्शनेन स्वपर्यायगतश्लोकाविषयस्य तस्य प्राधान्यादिति भावः । प्रकरणस्य स्वस्मादनतिरिक्तैरिति - न च मनोमयशिरः पक्षपुच्छानामृक्सामयजुरथर्वाङ्गिरसां मनोमया-दतिरिक्तत्वदर्शनेन प्रकरणस्य स्वस्मादनतिरिक्तैः स्वावयवैरेव शिरःपक्षादिरूपणपरत्वमसिद्धमिति वाच्यम्; तत्र ऋक्सामादि-

nirharaṇādirūpamiti - ādipadena paramātmapakṣetrasādyatvaṃ vivakṣitam | nanu paramātmapakṣe kathaṃ śodhyatvam ? prāgaśuddhimato hi śuddhi-rādheyā | naca nityaśuddhasya brāhṛṇaḥ prāgaśuddhirastīti cet nātra śudhdyaśuddhiśabdābhyāṃ kopaprasādau vivakṣitau brāhṛṇaḥ koparūpāśuddhi-sadbhāvepi apahatapāpmatvalakṣaṇanityaśuddhatvasyāvirodhāt itarathā gaṅgājalaṃ katakaiśśodhyatāmityuktirapi nopapadyeta nityaśuddhasya gaṅgājalasya prāgaśudhyabhāvāt yadi ca nityaśuddhasyāpi gaṅgājalasya kardamasambandhādikṛtakāluṣyarūpāśuddhirabhyupeyate tarhi prakṛtepi dīyatāṃ dṛṣṭiḥ | brāhṛviṣayasyeti - annamayādiparyāyeṣu pradhānānāṃ tattatparyāyagataślokaviṣayatvadarśanena svaparyāyagataślokāviṣayasya tasya prādhānyāditi bhāvaḥ | prakaraṇasya svasmādanatiriktairiti - na ca manomayaśiraḥ pakṣapucchānāmṛksāmayajuratharvāṅgirasāṃ manomayā-datiriktatvadarśanena prakaraṇasya svasmādanatiriktaiḥ svāvayavaireva śiraḥpakṣādirūpaṇaparatvamasiddhamiti vācyam; tatra ṛksāmādi-

1.1.13

शब्दानां तत्तद्विषयकमनोव्यापारपरत्वेन तेषामपि मनोमयादनतिरिक्तत्वात् - आनन्दमये पर्यवसितत्वादिति । ननु "श्रुतं ह्रेव मे भगवद्दृशेभ्यस्तरति शोकमात्मवित्' इत्यात्मजिज्ञासयोपसेदुषे नारदाय नामादिषूत्तरोत्तरमर्थान्तरोपदेशे "अस्ति भगवो नाम्नो भूय इति वाग्वा नाम्नो भूयसी' इत्यादिप्रश्नप्रतिवचनपरम्परायाः प्राण एव समापनेपि विनैव तादृशप्रश्नप्रतिवचने प्रकृतस्य "एष तु वा अति वदति यस्सत्येनातिवदति' इत्यादेस्तु शब्दश्रुत्या आत्मनः प्राण इति प्राणोत्पत्तिलिङ्गेन च प्राणादर्थान्तरोपदेशपरत्वमिति तत्रैवा-त्मोपदेशपर्यवसानमभ्युपगम्यते, न तु प्राचीने प्राणे; एवमिहापि पूर्वोपन्यस्तप्रमाणैः प्रधानतयाऽवगते पुच्छब्राहृण्येवोपक्रान्तोपदेश-पर्यवसानमभ्युपगन्तुं युक्तमिति चेन्न भूमविद्यायां प्राणोपदेशे नामादिष्वनुक्तस्यातिवादस्योक्तया तत्तत्पर्यन्त एवात्मोपदेशं मत्वा शिष्ये भूयः प्रश्नमकुर्वति स्वयमेवाचार्यः तथा अर्थान्तरसत्त्वमुपचिक्षेपेति युज्यते । इह तूत्तरोत्तरमात्मोपदेशे दृष्टायाः "तस्माद्वा एतस्मात्' इति शैल्याः ब्राहृणि परित्यागे कारणाभावादिति भावः । पुच्छवद्विषयत्वादिति - न च "यतो वाचो निवन्र्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्राहृणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति' इति मनोमयपर्यायगतस्य श्लोकस्य ब्राहृविषयस्य मनोमयविषयत्वाभावात् प्रकरण-स्थश्लोकानां पुच्छवद्विषयत्वमसिद्धमिति वाच्यम्; यतो ब्राहृानन्दाद्वाचाप्राप्य निवर्तन्ते तं ब्राहृानन्दं कल्याणगुणजातं ब्राहृणा सह परिशुद्धेन मनसा विद्वान् न बिभेतीत्यर्थकतया तस्यापि श्लोकस्य पुच्छवन्मनोमयप्रशंसापरत्वसम्भवात् । नचैवम्; "अमसन्नेव स भवति' इति श्लोकस्यापि स आनन्दमयो जीवः असद्ब्राहृेति वेद चेत् असन्नेव भवति । अस्ति ब्राहृेति वेद चेत् सन् भवतीति पुच्छव-दानन्दमयविषयत्वमस्त्विति वाच्यम्; स इत्यस्यानन्दमयविषयत्वे तत्स्तावकत्वाभावेन तत्परत्वाभावप्रसङ्गात् ।। सिद्धान्तः । ननु "ईक्षतेर्नाशब्दम्' "नेतरोनुपपत्तेः' "भेदव्यपदेशाच्चान्यः' इति सौत्रपदानुकर्ष इहाभिप्रेतश्चेत् तदेव पदं प्रयुज्यताम्, किं पर-मात्मशब्दनिर्देशेनेत्याशङ्कयाह - अन्तरात्मपरम्परेति । परमशब्देन निरतिशयत्वप्रतिपादनादिति भावः । साध्यांशे हेत्वाका-ङ्क्षामिति - परमात्मपदानन्तरमेव कुतश्शब्दप्रयोगात्परमात्मत्वरूपसाध्यांश एव हेत्वाकाङ्क्षा प्रदर्शिता भवति, न तु व्यवहिते आन-न्दमयत्व इति भावः । यद्यप्यानन्दमयः परमात्मा अभ्यासिदित्येतावत्युक्तेपि अभ्यासादित्यस्योक्तरीत्या समनन्तरनिर्दिष्टपरमात्मत्व एव हेतुत्वेनान्वय इति सुवचम्, तथाप्युपायान्तरस्योपायान्तरादूषकत्वात् स्थितस्य गतेवक्र्तव्यत्वाच्च तथोक्तमिति द्रष्टव्यम् । स्ववाक्यस्थत्वाच्चेति - अन्योऽन्तर आत्मानन्दमय इत्यस्य विषयवाक्यतया तत्स्थत्वादानन्दमयो भेदव्यपदेशादित्येव सूत्रव्यमिति भावः । अनुग्राहकयुक्तयपेक्ष इति - मुक्तेपि तादृशानन्दोऽस्त्वितिशङ्काया असम्भावितत्वरूपयुक्तयन्तरेण निवर्तनीयत्वात् "विकार-

śabdānāṃ tattadviṣayakamanovyāpāraparatvena teṣāmapi manomayādanatiriktatvāt - ānandamaye paryavasitatvāditi | nanu "śrutaṃ hreva me bhagavaddṛśebhyastarati śokamātmavit' ityātmajijñāsayopaseduṣe nāradāya nāmādiṣūttarottaramarthāntaropadeśe "asti bhagavo nāmno bhūya iti vāgvā nāmno bhūyasī' ityādipraśnaprativacanaparamparāyāḥ prāṇa eva samāpanepi vinaiva tādṛśapraśnaprativacane prakṛtasya "eṣa tu vā ati vadati yassatyenātivadati' ityādestu śabdaśrutyā ātmanaḥ prāṇa iti prāṇotpattiliṅgena ca prāṇādarthāntaropadeśaparatvamiti tatraivā-tmopadeśaparyavasānamabhyupagamyate, na tu prācīne prāṇe; evamihāpi pūrvopanyastapramāṇaiḥ pradhānatayā'vagate pucchabrāhṛṇyevopakrāntopadeśa-paryavasānamabhyupagantuṃ yuktamiti cenna bhūmavidyāyāṃ prāṇopadeśe nāmādiṣvanuktasyātivādasyoktayā tattatparyanta evātmopadeśaṃ matvā śiṣye bhūyaḥ praśnamakurvati svayamevācāryaḥ tathā arthāntarasattvamupacikṣepeti yujyate | iha tūttarottaramātmopadeśe dṛṣṭāyāḥ "tasmādvā etasmāt' iti śailyāḥ brāhṛṇi parityāge kāraṇābhāvāditi bhāvaḥ | pucchavadviṣayatvāditi - na ca "yato vāco nivanrtante | aprāpya manasā saha | ānandaṃ brāhṛṇo vidvān | na bibheti kadācaneti' iti manomayaparyāyagatasya ślokasya brāhṛviṣayasya manomayaviṣayatvābhāvāt prakaraṇa-sthaślokānāṃ pucchavadviṣayatvamasiddhamiti vācyam; yato brāhṛाnandādvācāprāpya nivartante taṃ brāhṛाnandaṃ kalyāṇaguṇajātaṃ brāhṛṇā saha pariśuddhena manasā vidvān na bibhetītyarthakatayā tasyāpi ślokasya pucchavanmanomayapraśaṃsāparatvasambhavāt | nacaivam; "amasanneva sa bhavati' iti ślokasyāpi sa ānandamayo jīvaḥ asadbrāhṛेti veda cet asanneva bhavati | asti brāhṛेti veda cet san bhavatīti pucchava-dānandamayaviṣayatvamastviti vācyam; sa ityasyānandamayaviṣayatve tatstāvakatvābhāvena tatparatvābhāvaprasaṅgāt || siddhāntaḥ | nanu "īkṣaternāśabdam' "netaronupapatteḥ' "bhedavyapadeśāccānyaḥ' iti sautrapadānukarṣa ihābhipretaścet tadeva padaṃ prayujyatām, kiṃ para-mātmaśabdanirdeśenetyāśaṅkayāha - antarātmaparampareti | paramaśabdena niratiśayatvapratipādanāditi bhāvaḥ | sādhyāṃśe hetvākā-ṅkṣāmiti - paramātmapadānantarameva kutaśśabdaprayogātparamātmatvarūpasādhyāṃśa eva hetvākāṅkṣā pradarśitā bhavati, na tu vyavahite āna-ndamayatva iti bhāvaḥ | yadyapyānandamayaḥ paramātmā abhyāsidityetāvatyuktepi abhyāsādityasyoktarītyā samanantaranirdiṣṭaparamātmatva eva hetutvenānvaya iti suvacam, tathāpyupāyāntarasyopāyāntarādūṣakatvāt sthitasya gatevakrtavyatvācca tathoktamiti draṣṭavyam | svavākyasthatvācceti - anyo'ntara ātmānandamaya ityasya viṣayavākyatayā tatsthatvādānandamayo bhedavyapadeśādityeva sūtravyamiti bhāvaḥ | anugrāhakayuktayapekṣa iti - muktepi tādṛśānando'stvitiśaṅkāyā asambhāvitatvarūpayuktayantareṇa nivartanīyatvāt "vikāra-

1.1.13

शब्दान्नेतिचेत्' इत्यादिसूत्रद्वयसापेक्षत्वाच्चेत्यर्थः । निरतिशयदशाशिरस्कत्वेनाभ्यस्यमान इत्यस्य हेतुगर्भत्वं स्फोरयति - शत-गुणितोत्तरक्रमेणेति । स एको ब्राहृण इति वाक्यस्य प्राजापत्यानन्दपरत्वं वर्णयतां पक्षे सूत्रविरोधं दशर्यति - स एको ब्राहृण आनन्द इति वाक्यस्येति । स यश्चायं पुरुष इतीति - "ब्राहृविदाप्नोति पर'मित्यारभ्य "स एको ब्राहृण आनन्द' इत्येवमन्तेनो-क्तानन्तस्वरूपरूपगुणविभवस्य ब्राहृण एव सयश्चायमिति तच्छब्देन परामर्शादिति भावः । भगवदानन्दप्रसङ्गसापेक्षत्वादिति - इतरथा अस्य श्लोकस्यापि प्राजापत्यानन्दपरत्वप्रसङ्गादिति भावः । श्रौतार्थं विहाय फलितार्थकथने बीजमाह - तच्च हेतोर्वैयधि-करण्यशङ्काव्युदासाथर्मिति । सदृशवस्त्वेकदेशतयेति - यद्यपि "स एको ब्राहृण आनन्दः' इतिशतगुणितचतुर्मुखानन्दसादृश्यं

śabdānneticet' ityādisūtradvayasāpekṣatvāccetyarthaḥ | niratiśayadaśāśiraskatvenābhyasyamāna ityasya hetugarbhatvaṃ sphorayati - śata-guṇitottarakrameṇeti | sa eko brāhṛṇa iti vākyasya prājāpatyānandaparatvaṃ varṇayatāṃ pakṣe sūtravirodhaṃ daśaryati - sa eko brāhṛṇa ānanda iti vākyasyeti | sa yaścāyaṃ puruṣa itīti - "brāhṛvidāpnoti para'mityārabhya "sa eko brāhṛṇa ānanda' ityevamanteno-ktānantasvarūparūpaguṇavibhavasya brāhṛṇa eva sayaścāyamiti tacchabdena parāmarśāditi bhāvaḥ | bhagavadānandaprasaṅgasāpekṣatvāditi - itarathā asya ślokasyāpi prājāpatyānandaparatvaprasaṅgāditi bhāvaḥ | śrautārthaṃ vihāya phalitārthakathane bījamāha - tacca hetorvaiyadhi-karaṇyaśaṅkāvyudāsātharmiti | sadṛśavastvekadeśatayeti - yadyapi "sa eko brāhṛṇa ānandaḥ' itiśataguṇitacaturmukhānandasādṛśyaṃ

1.1.13

ब्राहृानन्दस्यैव कथ्यते, नतु तदेकदेशस्य तथापि "यतो वाचो निवर्तन्ते' इति वाक्यस्यार्थमभिप्रेत्य तथोक्तमिति द्रष्टव्यम् । अ-भ्यासशब्दस्य ब्राहृानन्दे औपचारिकत्वाश्रयणमयुक्तमित्यस्वरसादाह - यद्वा मुहुर्मुरुक्तिरिति । ननु निरतिशयानन्दांशेन मुहुर्मुहुरुक्तिः, आनन्दमात्रे मुहुर्मुहुरुक्तिस्तु आनन्दमात्रतात्पर्ये लिङ्गम्, नतु निरतिशयानन्दतात्पर्ये आनन्दमात्रञ्च जीवव्या-वर्तकमिति चेन्न, "स एको ब्राहृण आनन्दः' "यतो वाचो निवर्तन्ते' इति मनोमयानन्दमयपर्यायोक्तिद्वयस्यापि निरतिशयान-न्दविषयतया निरतिशयानन्दस्य मुहुर्मुहुरुक्तयुपपत्तेः - निवर्तकत्वं विवक्षितमिति । अनन्याधीननिवृत्तिर्विवक्षितेत्यर्थः । उत्तर-ग्रन्थानुसारादिति द्रष्टव्यम् - निरतिशयत्वश्रवणविरोधेनेति । हेत्वधीनत्वे हेतोरेव तदपेक्षया अतिशयिततया हेत्वधीनस्य वस्तु-नस्सातिशयत्वमेव स्यात् यदपेक्षया अतिशयितं नास्ति तस्यैव निरतिशयत्वादित्यर्थः । ननु परमात्मानन्दस्यानन्याधीनत्वेन तस्यैवानन्दस्य "स एको ब्राहृण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य' इति श्रवणात् मुक्तेष्वनन्याधीनत्वमेवेत्याशङ्कयानन्द-स्यैकरूपत्वेपि ब्राहृणि स आनन्दो निर्हेतुकः । मुक्ते तु सहेतुकः, तत्राकामहतस्येति हेत्वन्तरस्य पृथङ्#िनर्देशादित्याह - श्रोत्रि- यस्य चाकामहतस्येतीति । इति श्रुत्यन्तरमिति - तत्रत्याकामहतशब्दस्याप्येवमेवार्थ इति भावः । तस्य वाक्यस्य तादृशतर्क-सूचकत्वमुपपादयति - अत्र हीति । अवयवशक्तया दर्शितमिति - मयट्प्रत्ययस्य प्राचुर्यार्थत्वादिति भावः । भाष्ये-न बुद्धिमात्रमिति । ननु बुद्धिशब्दस्यान्तः करणपरतयैव टीकाकृता व्याख्यातत्वात्, न बुद्धिरित्यनेनैव तत्प्रतिक्षेपसम्भवात्

brāhṛाnandasyaiva kathyate, natu tadekadeśasya tathāpi "yato vāco nivartante' iti vākyasyārthamabhipretya tathoktamiti draṣṭavyam | a-bhyāsaśabdasya brāhṛाnande aupacārikatvāśrayaṇamayuktamityasvarasādāha - yadvā muhurmuruktiriti | nanu niratiśayānandāṃśena muhurmuhuruktiḥ, ānandamātre muhurmuhuruktistu ānandamātratātparye liṅgam, natu niratiśayānandatātparye ānandamātrañca jīvavyā-vartakamiti cenna, "sa eko brāhṛṇa ānandaḥ' "yato vāco nivartante' iti manomayānandamayaparyāyoktidvayasyāpi niratiśayāna-ndaviṣayatayā niratiśayānandasya muhurmuhuruktayupapatteḥ - nivartakatvaṃ vivakṣitamiti | ananyādhīnanivṛttirvivakṣitetyarthaḥ | uttara-granthānusārāditi draṣṭavyam - niratiśayatvaśravaṇavirodheneti | hetvadhīnatve hetoreva tadapekṣayā atiśayitatayā hetvadhīnasya vastu-nassātiśayatvameva syāt yadapekṣayā atiśayitaṃ nāsti tasyaiva niratiśayatvādityarthaḥ | nanu paramātmānandasyānanyādhīnatvena tasyaivānandasya "sa eko brāhṛṇa ānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya' iti śravaṇāt mukteṣvananyādhīnatvamevetyāśaṅkayānanda-syaikarūpatvepi brāhṛṇi sa ānando nirhetukaḥ | mukte tu sahetukaḥ, tatrākāmahatasyeti hetvantarasya pṛthaṅ#िnardeśādityāha - śrotri- yasya cākāmahatasyetīti | iti śrutyantaramiti - tatratyākāmahataśabdasyāpyevamevārtha iti bhāvaḥ | tasya vākyasya tādṛśatarka-sūcakatvamupapādayati - atra hīti | avayavaśaktayā darśitamiti - mayaṭpratyayasya prācuryārthatvāditi bhāvaḥ | bhāṣye-na buddhimātramiti | nanu buddhiśabdasyāntaḥ karaṇaparatayaiva ṭīkākṛtā vyākhyātatvāt, na buddhirityanenaiva tatpratikṣepasambhavāt

1.1.13

मात्रपदवैयथ्र्यम् यदि च बुद्धिशब्दस्य ज्ञप्तिपरत्वं तदैव हि केवल ज्ञप्तिपर्यवसायज्ञापनाय मात्रपदं सफलं स्यात् यदि च मात्रपदमनु-जिघृक्षितं तदा तदनन्तरभूताञ्च बुद्धिमिति पूर्वपक्षभाष्यस्थो बुद्धिशब्दो ज्ञप्तिपरतयैव व्याख्येयः । नान्तःकरणपरतयेति चेदुच्यते न बुद्धिमात्रमित्येतत् तन्त्र वृत्त्यैकशेषाणामन्यतमाश्रयणे नान्तःकरणस्य ज्ञप्तेश्च व्युदासकं ततश्च ज्ञप्तिव्युदासपक्षे तद्वत्येव पर्यवसानम्, नतु तन्मात्र इति प्रतिपादनाय मात्रपदं सार्थकम् । केचित्तु सवत्र्र बुद्धिशब्दो ज्ञप्तिपर एव, नतु करणव्युत्पत्त्यान्तःकरणपर इत्याहुः । मयट्प्रत्ययेन व्यतिरेकप्रतीतेरितिभाष्यस्य स्वार्थिकत्वाश्रयणे मयट्प्रत्ययवैयथ्र्यप्रसङ्गादित्येतत्पर्यन्तोऽभिप्राय इति दर्शयति - प्रत्य-यवैयथ्र्यं विशदयतीति । नीलादिशब्दानामपि सङ्ग्रहार्थं व्याचष्टे - अयुतसिद्धधर्मवाचिशब्दा इति । सूत्रन्यायाभ्यामिति याव-दात्मभावित्वाच्चेति शारीरकसूत्रन्यायाभ्यामित्यर्थः । प्रथम पक्षे कर्तृपरत्वं कल्पनीयमिति - अत्यन्तागतिकबाहुलकत्र्रर्थत्वम- इति वा कत्र्तरि ल्युडाश्रीयते । नन्द्यादित्वं वाऽऽश्रित्य "नन्दिग्रहि' इत्यादिना कत्र्तरि ल्युः । अत एव च "विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेऽपि च' इति यज्ञादिकर्तृत्वं विज्ञानस्य श्रूयते । बुद्धिमात्रस्य हि न कर्तृत्वं सम्भवति । अचेतनेषु हि चेतनोपकरणभूतेषु विज्ञानमयात्प्राचीनेष्वन्नमयादिषु न चेतनधर्मभूतं कर्तृत्वं श्रूयते । अत एव चेतनमचेतनं च स्वासाधारणैर्निलयनत्वानिलयनत्वादिभिर्धमर्विशेषैर्विभज्य निर्दिशद्वाक्यम् "वि- ज्ञानं चाविज्ञानं च' इति विज्ञानशब्देन तद्गुणं चेतनं वदति । तथाऽन्तर्यामिब्रााहृणे "यो विज्ञाने तिष्ठन्' इत्यस्य

mātrapadavaiyathryam yadi ca buddhiśabdasya jñaptiparatvaṃ tadaiva hi kevala jñaptiparyavasāyajñāpanāya mātrapadaṃ saphalaṃ syāt yadi ca mātrapadamanu-jighṛkṣitaṃ tadā tadanantarabhūtāñca buddhimiti pūrvapakṣabhāṣyastho buddhiśabdo jñaptiparatayaiva vyākhyeyaḥ | nāntaḥkaraṇaparatayeti ceducyate na buddhimātramityetat tantra vṛttyaikaśeṣāṇāmanyatamāśrayaṇe nāntaḥkaraṇasya jñapteśca vyudāsakaṃ tataśca jñaptivyudāsapakṣe tadvatyeva paryavasānam, natu tanmātra iti pratipādanāya mātrapadaṃ sārthakam | kecittu savatrra buddhiśabdo jñaptipara eva, natu karaṇavyutpattyāntaḥkaraṇapara ityāhuḥ | mayaṭpratyayena vyatirekapratīteritibhāṣyasya svārthikatvāśrayaṇe mayaṭpratyayavaiyathryaprasaṅgādityetatparyanto'bhiprāya iti darśayati - pratya-yavaiyathryaṃ viśadayatīti | nīlādiśabdānāmapi saṅgrahārthaṃ vyācaṣṭe - ayutasiddhadharmavāciśabdā iti | sūtranyāyābhyāmiti yāva-dātmabhāvitvācceti śārīrakasūtranyāyābhyāmityarthaḥ | prathama pakṣe kartṛparatvaṃ kalpanīyamiti - atyantāgatikabāhulakatrrarthatvama- iti vā katrtari lyuḍāśrīyate | nandyāditvaṃ vā''śritya "nandigrahi' ityādinā katrtari lyuḥ | ata eva ca "vijñānaṃ yajñaṃ tanute karmāṇi tanute'pi ca' iti yajñādikartṛtvaṃ vijñānasya śrūyate | buddhimātrasya hi na kartṛtvaṃ sambhavati | acetaneṣu hi cetanopakaraṇabhūteṣu vijñānamayātprācīneṣvannamayādiṣu na cetanadharmabhūtaṃ kartṛtvaṃ śrūyate | ata eva cetanamacetanaṃ ca svāsādhāraṇairnilayanatvānilayanatvādibhirdhamarviśeṣairvibhajya nirdiśadvākyam "vi- jñānaṃ cāvijñānaṃ ca' iti vijñānaśabdena tadguṇaṃ cetanaṃ vadati | tathā'ntaryāmibrāाhṛṇe "yo vijñāne tiṣṭhan' ityasya

1.1.13

वश्याश्रयणीयमिति भावः । गणान्तर्भाव इति - नन्द्यादिगणे अस्यापठितत्वादिति भावः । प्रत्यक्षानुगुण्यादित्यादि - आत्मनो विज्ञानमयत्वस्य जानामीति प्रत्यक्षसिद्धत्वात्, "योऽयं विज्ञानमय' इति श्रुतिसिद्धत्वात् विज्ञानं यज्ञं तनुत इत्येतदपेक्षया विज्ञा-नमयशब्दस्य प्रथमश्रुतत्वेनासञ्जातविरोधित्वात् ज्ञायतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या विज्ञानशब्दस्यान्तःकरणपरत्वेपि प्रकृतिप्रत्ययास्वारस्यात्, जीवपरत्वे द्वयोरपि स्वारस्यापरित्यागात् विज्ञानमयशब्दानुरोधेनैव विज्ञानशब्दो नेय इति भावः । चेतनपरत्वादेवेत्यर्थ इति । व्यप-देशाच्च क्रियायामिति सूत्रे विज्ञानं यज्ञं तनुत इति वाक्यस्य जीवकर्तृत्वे प्रमाणतया परैः उपन्यासादिति भावः । बोद्धुरेव हि कर्तृ-त्वमिति - जानामि करोमीति प्रत्यक्षेण "एष हि द्रष्टा श्रोता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः' इत्यादिश्रुतिभिः "कर्ता शास्त्रा-र्थवत्त्वात्' इत्यादिसूत्रैश्चेत्यर्थः । ननु न कर्तृत्वं चेतनैकान्तम्, अचेतनानामपि कर्तृत्वसम्भवात् "शुक्रं यजमानोऽन्वारमत' इत्यादि-विहितशुक्रान्वारम्भणादौ अस्थियागपक्षे अचेतनानामस्थ्नां स्वातन्त्र्यलक्षणकर्तृत्वासम्भवात् शुक्रान्वारम्भणादिकमकर्तव्यमिति पूर्वपक्षं कृत्वा काष्ठानामपि ज्वलनादौ कर्तृत्वसम्भवेन कर्तृत्वस्य चैतन्यानपेक्षत्वेन अस्थ्नां कर्तृत्वं सम्भवतीति दशमे सिद्धान्तित-त्वादित्यभि-प्रेत्याशङ्कते - ननु सर्वेषामिति । विज्ञानशब्दास्वारस्यमुभयोरविशिष्टमिति - विज्ञानं यज्ञं तनुते इत्यत्र विज्ञानशब्द इत्यर्थः । नतु विज्ञानमयशब्दगतविज्ञानशब्दे । सिद्धान्ते तत्रत्यविज्ञानशब्दस्य ज्ञप्तिपरत्वेनास्वारस्याभावादिति द्रष्टव्यम् । स च प्रकरणानु-वृत्तश्चेदिति - विज्ञानमयात्प्राचीनेष्वन्नमयादिषु-इति भाष्ये सर्वेष्वितिपदमध्याहर्तव्यमिति भावः

vaśyāśrayaṇīyamiti bhāvaḥ | gaṇāntarbhāva iti - nandyādigaṇe asyāpaṭhitatvāditi bhāvaḥ | pratyakṣānuguṇyādityādi - ātmano vijñānamayatvasya jānāmīti pratyakṣasiddhatvāt, "yo'yaṃ vijñānamaya' iti śrutisiddhatvāt vijñānaṃ yajñaṃ tanuta ityetadapekṣayā vijñā-namayaśabdasya prathamaśrutatvenāsañjātavirodhitvāt jñāyate'neneti vyutpattyā vijñānaśabdasyāntaḥkaraṇaparatvepi prakṛtipratyayāsvārasyāt, jīvaparatve dvayorapi svārasyāparityāgāt vijñānamayaśabdānurodhenaiva vijñānaśabdo neya iti bhāvaḥ | cetanaparatvādevetyartha iti | vyapa-deśācca kriyāyāmiti sūtre vijñānaṃ yajñaṃ tanuta iti vākyasya jīvakartṛtve pramāṇatayā paraiḥ upanyāsāditi bhāvaḥ | boddhureva hi kartṛ-tvamiti - jānāmi karomīti pratyakṣeṇa "eṣa hi draṣṭā śrotā mantā boddhā kartā vijñānātmā puruṣaḥ' ityādiśrutibhiḥ "kartā śāstrā-rthavattvāt' ityādisūtraiścetyarthaḥ | nanu na kartṛtvaṃ cetanaikāntam, acetanānāmapi kartṛtvasambhavāt "śukraṃ yajamāno'nvāramata' ityādi-vihitaśukrānvārambhaṇādau asthiyāgapakṣe acetanānāmasthnāṃ svātantryalakṣaṇakartṛtvāsambhavāt śukrānvārambhaṇādikamakartavyamiti pūrvapakṣaṃ kṛtvā kāṣṭhānāmapi jvalanādau kartṛtvasambhavena kartṛtvasya caitanyānapekṣatvena asthnāṃ kartṛtvaṃ sambhavatīti daśame siddhāntita-tvādityabhi-pretyāśaṅkate - nanu sarveṣāmiti | vijñānaśabdāsvārasyamubhayoraviśiṣṭamiti - vijñānaṃ yajñaṃ tanute ityatra vijñānaśabda ityarthaḥ | natu vijñānamayaśabdagatavijñānaśabde | siddhānte tatratyavijñānaśabdasya jñaptiparatvenāsvārasyābhāvāditi draṣṭavyam | sa ca prakaraṇānu-vṛttaścediti - vijñānamayātprācīneṣvannamayādiṣu-iti bhāṣye sarveṣvitipadamadhyāhartavyamiti bhāvaḥ

1.1.13

अनुप्रवेशश्रवणादिति - अनुप्रवेशकर्मत्वश्रवणादित्यर्थः । व्याप्यत्वश्रवणादिति यावत् । आत्मान्तरस्थितिश्रवणादिति - नच 'स्वे महिम्नि प्रतिष्ठितः, इतिवत् भेदस्यौपचारिकत्वमिति वाच्यम् "उभयेपि हि भेदेनैनमधीयते' इति सूत्रे विज्ञानशब्दस्य जीवपरत्वमेव, नतु परमात्मपरत्वम् अभेदेभेदोपचारक्लेशस्यानाश्रयणीयत्वादिति परैरेवोक्तत्वादिति द्रष्टव्यम् । सर्वत्र प्रयुक्तस्येति - "विज्ञानं चावि-ज्ञानञ्च' विज्ञानं यज्ञं तनुते' इत्येवम्भूते सर्वत्र वाक्ये प्रयुक्तस्य विज्ञानशब्दस्य कर्तृवाचिप्रत्ययान्तत्वे नपुंसके "भावे क्तः' 'ल्युट् च' इतिविहितभावार्थल्युडन्तस्यैव नपुंसकतया तदतिरिक्तार्थस्य ल्युडन्तस्य विशेष्यनिध्नतया नपुंसकत्वनियमाभावेनात्मविषयस्य विज्ञा-नशब्दस्य पुल्लिङ्गत्वापत्तिरिति भावः । श्लोकस्य ज्ञातृपरत्वाभावेपीति - वस्तुशब्दस्येहानुपात्ततया तदभिप्रायेण नपुंसकलिङ्गनिर्देशो न युक्तः । अतएव सारस्वत्यां मेष्यां पशुशब्दाभिप्रायेण "प्रास्मा अÏग्न भरत' इति निर्देशो युक्त इति पूर्वपक्षं कृत्वा पशुशब्दस्य प्रागनु-पात्ततया सारस्वत्याश्च मेष्या वस्तुतस्स्त्#ीत्वात् प्रास्या इत्येवं स्त्रीलिङ्गनिर्देशः कर्तव्य इति पूवतन्त्रे नवमे स्थितत्वात् वस्तुशब्दाभिप्रायेण नपुंसकलिङ्गनिर्देशोऽनुपपन्नः, किन्तु "अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः' इत्यात्मशब्देन प्राङ्#िनर्देशात् पुल्लिङ्गनिर्देश एवोचितः, अतो विज्ञानं यज्ञं तनुत इति नपुंसकविज्ञानशब्दे ज्ञप्तेः परामर्श इत्यभ्युपगमेपीत्यर्तः । तन्मयस्तद्विकार इति पदद्वयस्य प्रयोजनमाह - तन्मय इतीति । विरुद्धधर्माध्यासप्रतिपत्त्येति - विरुद्धधर्माश्रयत्वप्रतिपत्त्येत्यर्थः । सहेतुकमविरुद्धमिति - हेयप्रत्यनीकत्वदोषा-

anupraveśaśravaṇāditi - anupraveśakarmatvaśravaṇādityarthaḥ | vyāpyatvaśravaṇāditi yāvat | ātmāntarasthitiśravaṇāditi - naca 'sve mahimni pratiṣṭhitaḥ, itivat bhedasyaupacārikatvamiti vācyam "ubhayepi hi bhedenainamadhīyate' iti sūtre vijñānaśabdasya jīvaparatvameva, natu paramātmaparatvam abhedebhedopacārakleśasyānāśrayaṇīyatvāditi parairevoktatvāditi draṣṭavyam | sarvatra prayuktasyeti - "vijñānaṃ cāvi-jñānañca' vijñānaṃ yajñaṃ tanute' ityevambhūte sarvatra vākye prayuktasya vijñānaśabdasya kartṛvācipratyayāntatve napuṃsake "bhāve ktaḥ' 'lyuṭ ca' itivihitabhāvārthalyuḍantasyaiva napuṃsakatayā tadatiriktārthasya lyuḍantasya viśeṣyanidhnatayā napuṃsakatvaniyamābhāvenātmaviṣayasya vijñā-naśabdasya pulliṅgatvāpattiriti bhāvaḥ | ślokasya jñātṛparatvābhāvepīti - vastuśabdasyehānupāttatayā tadabhiprāyeṇa napuṃsakaliṅganirdeśo na yuktaḥ | ataeva sārasvatyāṃ meṣyāṃ paśuśabdābhiprāyeṇa "prāsmā aÏgna bharata' iti nirdeśo yukta iti pūrvapakṣaṃ kṛtvā paśuśabdasya prāganu-pāttatayā sārasvatyāśca meṣyā vastutasst#ीtvāt prāsyā ityevaṃ strīliṅganirdeśaḥ kartavya iti pūvatantre navame sthitatvāt vastuśabdābhiprāyeṇa napuṃsakaliṅganirdeśo'nupapannaḥ, kintu "anyo'ntara ātmā vijñānamayaḥ' ityātmaśabdena prāṅ#िnardeśāt pulliṅganirdeśa evocitaḥ, ato vijñānaṃ yajñaṃ tanuta iti napuṃsakavijñānaśabde jñapteḥ parāmarśa ityabhyupagamepītyartaḥ | tanmayastadvikāra iti padadvayasya prayojanamāha - tanmaya itīti | viruddhadharmādhyāsapratipattyeti - viruddhadharmāśrayatvapratipattyetyarthaḥ | sahetukamaviruddhamiti - heyapratyanīkatvadoṣā-

1.1.13

श्रयत्वयोरविरोधसमर्थनं प्रथमशिरःपरिग्रहं हेतूपन्यासपूर्वकं परमुखेन शङ्कत इत्यर्थः । हेयसम्बन्धप्रतिभासो मिथ्यारूप इति-भाष्यं व्याचष्टे- हेयं दुःखं मिथ्याप्रतिभास इति । ननु प्रतिभासो मिथ्यारूप इत्ययुक्तम्, साक्षिरूपस्याविद्यावृत्तिरूपस्य वा स्वरू-पतस्सत्यत्वेन मिथ्यात्वाभावादित्याशङ्कयाह - भ्रान्तिज्ञानमिति । तत्कार्यदुःखप्रतिभासाश्रयत्वं चैव हि हेयसम्बन्धः इति भाष्य-मयुक्तम् तथा हि सति दुःखाश्रयात्वस्य हेयसमबन्धरूपत्वं न स्यादित्याशङ्कयात्रत्यस्यैवकारस्य हेयसम्बन्धत्वरूपविशेषणान्विततया

śrayatvayoravirodhasamarthanaṃ prathamaśiraḥparigrahaṃ hetūpanyāsapūrvakaṃ paramukhena śaṅkata ityarthaḥ | heyasambandhapratibhāso mithyārūpa iti-bhāṣyaṃ vyācaṣṭe- heyaṃ duḥkhaṃ mithyāpratibhāsa iti | nanu pratibhāso mithyārūpa ityayuktam, sākṣirūpasyāvidyāvṛttirūpasya vā svarū-patassatyatvena mithyātvābhāvādityāśaṅkayāha - bhrāntijñānamiti | tatkāryaduḥkhapratibhāsāśrayatvaṃ caiva hi heyasambandhaḥ iti bhāṣya-mayuktam tathā hi sati duḥkhāśrayātvasya heyasamabandharūpatvaṃ na syādityāśaṅkayātratyasyaivakārasya heyasambandhatvarūpaviśeṣaṇānvitatayā

1.1.13

तदयोगव्यवच्छेदकत्वमेव नान्ययोगव्यवच्छेदकत्वमित्यभिप्रयन्नाह - न केवलं दुःखमेवेति । "क्षणिकस्य यागादेः श्रुतकालान्तर-भाविस्वर्गसाधनतोपपत्तये तावत्पर्यन्तस्थायी अपूर्वलक्षणो व्यापारः परिकल्प्यते, न तु विनष्टस्यासत एव यागस्य कार्यजनकत्वमिति वा तस्यैव फलपर्यन्तस्थायित्वमिति वा कल्प्यते तस्य सर्वप्रमाणविरुद्धत्वात्' इत्यपूर्वाधिकरणे निर्णीतत्वादिति भाष्याभिप्राय इत्यभिप्रयन्नाह - परिहरतीति । अप्राण्यं प्रसजेदित्यर्थ इति - काकदन्तमीमांसासदृश्यां कर्ममीमांसायां कस्याप्यप्रवृत्त्या मीमां-सारूपाङ्गसहकृतस्य च वेदस्याप्रत्यायकत्वात् प्रमितिजनकत्वरूपं प्रामाण्यं न स्यादित्यर्थः । तद्विषयान्तर्गतमिति । ज्ञानान्र्तगत-

tadayogavyavacchedakatvameva nānyayogavyavacchedakatvamityabhiprayannāha - na kevalaṃ duḥkhameveti | "kṣaṇikasya yāgādeḥ śrutakālāntara-bhāvisvargasādhanatopapattaye tāvatparyantasthāyī apūrvalakṣaṇo vyāpāraḥ parikalpyate, na tu vinaṣṭasyāsata eva yāgasya kāryajanakatvamiti vā tasyaiva phalaparyantasthāyitvamiti vā kalpyate tasya sarvapramāṇaviruddhatvāt' ityapūrvādhikaraṇe nirṇītatvāditi bhāṣyābhiprāya ityabhiprayannāha - pariharatīti | aprāṇyaṃ prasajedityartha iti - kākadantamīmāṃsāsadṛśyāṃ karmamīmāṃsāyāṃ kasyāpyapravṛttyā mīmāṃ-sārūpāṅgasahakṛtasya ca vedasyāpratyāyakatvāt pramitijanakatvarūpaṃ prāmāṇyaṃ na syādityarthaḥ | tadviṣayāntargatamiti | jñānānrtagata-

1.1.13

त्वोक्तया विषयान्तर्गतत्वं लक्ष्यत इति भावः । सर्वमितिशेष इति - सर्वज्ञानविषयभूतवस्तुजातं सर्वं यद्येकज्ञानविषयान्तर्गतमित्यर्थः । न हि ज्ञातत्वविशिष्टकारेणेति - एकत्वावस्थस्यैव सर्वत्वाभावादिति भावः । सर्वत्वविशिष्टकारेणेति - सर्वत्मुत्पलमित्यादिग्रन्थस्य सच्छब्दवाच्यस्य ब्राहृणः स्वव्यतिरिक्तनिमित्तान्तरानपेक्षत्वम्, सृष्टिकाले अहमेवानन्तस्थिरत्रसरूपेण "बहु स्याम्' इत्यनन्यसाधारण सङ्कल्पविशेषः, यथासंकल्पमनन्तविचित्रतत्त्वानां विलक्षणक्रमविशेषविशिष्टा सृष्टिः, समस्तेष्वचेतनेषु वस्तुषु स्वात्मकजीवानुप्रवेशेनैवानन्तनामरूपव्याकरणम्, स्वव्यतिरिक्तस्य समस्तस्य स्व-मूलत्वम्, स्वायतनत्वम्, स्वप्रवत्र्यत्वम्, स्वेनैव जीवनम्, स्वप्रतिष्ठत्वमित्याद्यनन्तविशेषाः शास्त्रैकसमधि-गम्याः प्रतिपादिताः । तत्सम्बन्धितया प्रकरणान्तरेष्वप्यहतपाप्मत्वादिनिरस्तनिखिलदोषतासर्वज्ञतासर्वेश्वर-त्वसत्यकामत्वसत्यसङ्कल्पत्वसर्वानन्दकरणनिरतिशयानन्दयोगादयः सकलेतरप्रमाणाविषयाः सहरुाशः प्रतिपादिताः । एवमनन्यगोचरानन्तविशेषविशिष्टप्रकृतब्राहृपरामर्शितच्छब्दस्य निर्विशेषवस्तुमात्रोपदेशप-रत्वम् असङ्गतत्वेनोन्मत्तप्रलपितायेत । त्वंपदञ्च संसारित्वविशिष्टजीववाचि । तस्यापि निर्विशेषस्वरूपोपस्थापनपरत्वे स्वार्थः परित्यक्तः स्यात् । निर्विशेषप्रकाशस्वरूपस्य च वस्तुनो ह्रविद्यया तिरोधानं स्वरूपनाशप्रसङ्गादिभिर्न संभवतीति पूर्वमेवोक्तम् । एवञ्च सति समानाधिकरणवृत्तयोः तत् त्वमिति द्वयोरपि पदयोर्मुख्यार्थपरित्यागेन लक्षणा च समाश्रयणीया । अथोच्यत - समानाधिकरणवृत्तानामेकार्थप्रतिपादनपरतया विशेषणांशे तात्पर्यासंभवादेव विशेषणनि-वृत्तेर्वस्तुमात्रैकत्वप्रतिपादनान्न लक्षणाप्रसङ्गः । यथा "नीलमुत्पलम्' इति पदद्वयस्य विशेष्यैकत्वप्रतिपादनपरत्वेन नील-त्वोतपलत्वरूपविशेषणद्वयं न विवक्ष्यते । तद्विवक्षायां हि नीलत्वविशिष्टाकारेणोत्पलत्वविशिष्टाकारस्यै-कत्वप्रतिपादनं प्रसज्येत । तत्तु न सम्भवति । न हि नैल्यविशिष्टाकारेण तद्वस्तूत्पलपदेन विशेष्यते, जाति-गुणयोरन्योन्यसमवायप्रसङ्गात् अतो नीलत्वोत्पलत्वोपलक्षितवस्त्वेकत्वमात्रं सामानाधिकरण्येन प्रतिपाद्यते । तथा "सोऽयं देवदत्तः' इत्यतीतकालविप्रकृष्टदेशविशिष्टस्य तेनैव रूपेण सन्निहितदेशवत्र्तमानकालविशिष्टतया प्रतिपादनानुपपत्तेरुभयदेशकालोपलक्षितस्वरूपमात्रैक्यं सामानाधिकरण्येन प्रतिपाद्यते । यद्यपि नीलमित्या-द्येकपदश्रवणे प्रतीयमानं विशेषणं सामानाधिकरण्यवेलायां विरोधान्न प्रतिपाद्यते । तथापि वाच्येऽर्थे प्रधानांशस्य प्रतिपादनान्न लक्षणा, अपि तु विशेषणांशस्याविवक्षामात्रम् । सर्वत्र सामानाधिकरण्यस्यैष

tvoktayā viṣayāntargatatvaṃ lakṣyata iti bhāvaḥ | sarvamitiśeṣa iti - sarvajñānaviṣayabhūtavastujātaṃ sarvaṃ yadyekajñānaviṣayāntargatamityarthaḥ | na hi jñātatvaviśiṣṭakāreṇeti - ekatvāvasthasyaiva sarvatvābhāvāditi bhāvaḥ | sarvatvaviśiṣṭakāreṇeti - sarvatmutpalamityādigranthasya sacchabdavācyasya brāhṛṇaḥ svavyatiriktanimittāntarānapekṣatvam, sṛṣṭikāle ahamevānantasthiratrasarūpeṇa "bahu syām' ityananyasādhāraṇa saṅkalpaviśeṣaḥ, yathāsaṃkalpamanantavicitratattvānāṃ vilakṣaṇakramaviśeṣaviśiṣṭā sṛṣṭiḥ, samasteṣvacetaneṣu vastuṣu svātmakajīvānupraveśenaivānantanāmarūpavyākaraṇam, svavyatiriktasya samastasya sva-mūlatvam, svāyatanatvam, svapravatryatvam, svenaiva jīvanam, svapratiṣṭhatvamityādyanantaviśeṣāḥ śāstraikasamadhi-gamyāḥ pratipāditāḥ | tatsambandhitayā prakaraṇāntareṣvapyahatapāpmatvādinirastanikhiladoṣatāsarvajñatāsarveśvara-tvasatyakāmatvasatyasaṅkalpatvasarvānandakaraṇaniratiśayānandayogādayaḥ sakaletarapramāṇāviṣayāḥ saharuाśaḥ pratipāditāḥ | evamananyagocarānantaviśeṣaviśiṣṭaprakṛtabrāhṛparāmarśitacchabdasya nirviśeṣavastumātropadeśapa-ratvam asaṅgatatvenonmattapralapitāyeta | tvaṃpadañca saṃsāritvaviśiṣṭajīvavāci | tasyāpi nirviśeṣasvarūpopasthāpanaparatve svārthaḥ parityaktaḥ syāt | nirviśeṣaprakāśasvarūpasya ca vastuno hravidyayā tirodhānaṃ svarūpanāśaprasaṅgādibhirna saṃbhavatīti pūrvamevoktam | evañca sati samānādhikaraṇavṛttayoḥ tat tvamiti dvayorapi padayormukhyārthaparityāgena lakṣaṇā ca samāśrayaṇīyā | athocyata - samānādhikaraṇavṛttānāmekārthapratipādanaparatayā viśeṣaṇāṃśe tātparyāsaṃbhavādeva viśeṣaṇani-vṛttervastumātraikatvapratipādanānna lakṣaṇāprasaṅgaḥ | yathā "nīlamutpalam' iti padadvayasya viśeṣyaikatvapratipādanaparatvena nīla-tvotapalatvarūpaviśeṣaṇadvayaṃ na vivakṣyate | tadvivakṣāyāṃ hi nīlatvaviśiṣṭākāreṇotpalatvaviśiṣṭākārasyai-katvapratipādanaṃ prasajyeta | tattu na sambhavati | na hi nailyaviśiṣṭākāreṇa tadvastūtpalapadena viśeṣyate, jāti-guṇayoranyonyasamavāyaprasaṅgāt ato nīlatvotpalatvopalakṣitavastvekatvamātraṃ sāmānādhikaraṇyena pratipādyate | tathā "so'yaṃ devadattaḥ' ityatītakālaviprakṛṣṭadeśaviśiṣṭasya tenaiva rūpeṇa sannihitadeśavatrtamānakālaviśiṣṭatayā pratipādanānupapatterubhayadeśakālopalakṣitasvarūpamātraikyaṃ sāmānādhikaraṇyena pratipādyate | yadyapi nīlamityā-dyekapadaśravaṇe pratīyamānaṃ viśeṣaṇaṃ sāmānādhikaraṇyavelāyāṃ virodhānna pratipādyate | tathāpi vācye'rthe pradhānāṃśasya pratipādanānna lakṣaṇā, api tu viśeṣaṇāṃśasyāvivakṣāmātram | sarvatra sāmānādhikaraṇyasyaiṣa

1.1.13

पक्षविषयसङ्ग्रहविधिविस्ताररूपत्वात्पौनरुक्तयशङ्कापि परिह्मता भवतीति भावः । भाष्ये-नहि नैल्यविशिष्टाकारेणेति । इदमुपलक्षणम्, नहि उत्पलत्वविशिष्टाकारेण तद्वस्तुनैल्येन विशेष्यते जातिगुणयोरन्योन्यसमवायप्रसङ्गादित्युत्तरभाष्यानुसारादिति द्रष्टव्यम् । विशेषणान्वये स्फुटेपीति -विशेषणान्वयेऽस्फुटतात्पर्यभावमुदाहरणमुक्तवा स्फुटतात्पर्यभावमुदाहरणान्तरमाहेति पर्यवसितोऽर्थः । तत्र विशेषणान्वयस्यास्फुटत्वादिति - एकस्मिन्नीलत्वदशायामेव उत्पलत्वान्वयादिति भावः । अशक्ये क्वचिद्य्वापाराभावादिति अशक्यविषयकव्यापारस्यैव लक्षणत्वात्, प्रकृते च तदभावान्न लक्षणेति भावः । अशक्यव्यापाराभावमेवोपपादयति - व्यापार-विषयांशेपीति । शक्ये व्यापाराभावादितिपाठे-शक्यैकदेशे क्वचिद्य्वापाराभावमात्रेण न शक्यांशेपि लक्षणेत्यर्थः । ननु नीलमुत्पल-

pakṣaviṣayasaṅgrahavidhivistārarūpatvātpaunaruktayaśaṅkāpi parihmatā bhavatīti bhāvaḥ | bhāṣye-nahi nailyaviśiṣṭākāreṇeti | idamupalakṣaṇam, nahi utpalatvaviśiṣṭākāreṇa tadvastunailyena viśeṣyate jātiguṇayoranyonyasamavāyaprasaṅgādityuttarabhāṣyānusārāditi draṣṭavyam | viśeṣaṇānvaye sphuṭepīti -viśeṣaṇānvaye'sphuṭatātparyabhāvamudāharaṇamuktavā sphuṭatātparyabhāvamudāharaṇāntaramāheti paryavasito'rthaḥ | tatra viśeṣaṇānvayasyāsphuṭatvāditi - ekasminnīlatvadaśāyāmeva utpalatvānvayāditi bhāvaḥ | aśakye kvacidyvāpārābhāvāditi aśakyaviṣayakavyāpārasyaiva lakṣaṇatvāt, prakṛte ca tadabhāvānna lakṣaṇeti bhāvaḥ | aśakyavyāpārābhāvamevopapādayati - vyāpāra-viṣayāṃśepīti | śakye vyāpārābhāvāditipāṭhe-śakyaikadeśe kvacidyvāpārābhāvamātreṇa na śakyāṃśepi lakṣaṇetyarthaḥ | nanu nīlamutpala-

1.1.13

मानयेत्यत्र उत्पले नीलत्ववैशिष्टयप्रतीतिः न समानाधिकरणवाक्यायत्ता अपितु प्रत्यक्षादेवेतिशङ्कां व्युदसितुं भाष्यकृता विन्ध्या-टव्यामिति परोक्षोदाहरणमुपन्यस्तमित्यभिप्रयन्नाह - प्रत्यक्षविषयं परो - व्यावृत्तिपरत्वकल्पनं परस्यानुपपन्नमिति भावः

mānayetyatra utpale nīlatvavaiśiṣṭayapratītiḥ na samānādhikaraṇavākyāyattā apitu pratyakṣādevetiśaṅkāṃ vyudasituṃ bhāṣyakṛtā vindhyā-ṭavyāmiti parokṣodāharaṇamupanyastamityabhiprayannāha - pratyakṣaviṣayaṃ paro - vyāvṛttiparatvakalpanaṃ parasyānupapannamiti bhāvaḥ

51

अथैकपञ्चाशत्तम उपदंशाधिकारः

athaikapañcāśattama upadaṃśādhikāraḥ

1

हस्ताभिघातान्नख दन्तघातादधावनादत्युपसेवनाद्वा योनिप्रदोषाच्च भवन्ति शिश्ने पञ्चोपदंशा विविधापचारैः

hastābhighātānnakha dantaghātādadhāvanādatyupasevanādvā yonipradoṣācca bhavanti śiśne pañcopadaṃśā vividhāpacāraiḥ

2

सतोदभेदस्फुरणैः सकृष्णैः स्फोटैर्व्यवस्येत्पवनोपदंशम् पीतैर्बहुक्लेदयुतैः सदाहैः पित्तेन रक्तैः पिशितावभासैः

satodabhedasphuraṇaiḥ sakṛṣṇaiḥ sphoṭairvyavasyetpavanopadaṃśam pītairbahukledayutaiḥ sadāhaiḥ pittena raktaiḥ piśitāvabhāsaiḥ

3

स्फोटैः सकृष्णै रुधिरं स्रवन्तं रक्तात्मकं पित्तसमानलिङ्गम् सकण्डुरैः शोथयुतैर्महद्भिः शुक्लैर्घनैः स्रावयुतैः कफेन नानाविधस्रावरुजोपपन्नमसाध्यमाहुस्त्रिमलोपदंशम्

sphoṭaiḥ sakṛṣṇai rudhiraṃ sravantaṃ raktātmakaṃ pittasamānaliṅgam sakaṇḍuraiḥ śothayutairmahadbhiḥ śuklairghanaiḥ srāvayutaiḥ kaphena nānāvidhasrāvarujopapannamasādhyamāhustrimalopadaṃśam

4

प्रशीर्णमांसं कृमिभिःप्रजग्धं मुष्कावशेषं परिवर्जनीयम्

praśīrṇamāṃsaṃ kṛmibhiḥprajagdhaṃ muṣkāvaśeṣaṃ parivarjanīyam

5

सञ्जातमात्रे न करोति मूढः क्रियां नरो यो विषये प्रसक्तः कालेन शोथकृमिदाहपाकैः प्रशीर्णशिश्नो म्रियते स तेन

sañjātamātre na karoti mūḍhaḥ kriyāṃ naro yo viṣaye prasaktaḥ kālena śothakṛmidāhapākaiḥ praśīrṇaśiśno mriyate sa tena

6

उपदंशेषु साध्येषु स्निग्धस्विन्नस्य देहिनः मेढ्रमध्ये शिरां विध्यात्पातयेद्वा जलौकसः

upadaṃśeṣu sādhyeṣu snigdhasvinnasya dehinaḥ meḍhramadhye śirāṃ vidhyātpātayedvā jalaukasaḥ

7

हरेदुभयतश्चापि दोषानत्यर्थमूर्च्छितान् सद्यो निर्हृतदोषस्य रुक्शोथावुपशाम्यतः

haredubhayataścāpi doṣānatyarthamūrcchitān sadyo nirhṛtadoṣasya rukśothāvupaśāmyataḥ

8

यदि वा दुर्बलोजन्तुर्न वा प्राप्तविरेचनः निरूहेण हरेत्तस्य दोषानत्यर्थमूर्च्छितान् पाको रक्ष्यः प्रयत्नेन शिश्नक्षयकरो हि सः

yadi vā durbalojanturna vā prāptavirecanaḥ nirūheṇa harettasya doṣānatyarthamūrcchitān pāko rakṣyaḥ prayatnena śiśnakṣayakaro hi saḥ

9

प्रपौण्डरीकयष्ट्याह्वसरलागुरुदारुभिः सरास्नाकुष्ठपृथ्वीकैर्वातिके लेपसेचने

prapauṇḍarīkayaṣṭyāhvasaralāgurudārubhiḥ sarāsnākuṣṭhapṛthvīkairvātike lepasecane

10

निचुलैरण्डबीजानि यवगोधूमसक्तवः एतैश्च वातजं स्निग्धैः सुखोष्णैः सम्प्रलेपयेत्

niculairaṇḍabījāni yavagodhūmasaktavaḥ etaiśca vātajaṃ snigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet

11

गैरिकाञ्चनमञ्जिष्ठा मधुकोशीरपद्मकैः सचन्दनोत्पलैः स्निग्धः पैत्तिकं सम्प्रलेपयेत्

gairikāñcanamañjiṣṭhā madhukośīrapadmakaiḥ sacandanotpalaiḥ snigdhaḥ paittikaṃ sampralepayet

12

पद्मोत्पलमृणालैश्च ससर्जार्जुनवेतसैः सर्पिः स्निग्धैः समधुकैः पैत्तिकं सम्प्रलेपयेत्

padmotpalamṛṇālaiśca sasarjārjunavetasaiḥ sarpiḥ snigdhaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ sampralepayet

13

सेचयेच्च घृतक्षीरशर्करेक्षुमधूदकैः अथवाऽपि सुशीतेन कषायेण वटादिना

secayecca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ athavā'pi suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā

14

शालाजकर्णाश्वकर्णधवत्वग्भिः कफोत्थितम् सुरापिष्टाभिरुष्णाभिः सतैलाभिः प्रलेपयेत्

śālājakarṇāśvakarṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitam surāpiṣṭābhiruṣṇābhiḥ satailābhiḥ pralepayet

15

आरग्वधादिक्वाथेन परिषेकञ्च दापयेत्

āragvadhādikvāthena pariṣekañca dāpayet

16

निम्बार्जुनाश्वत्थकदम्बशालजम्बूवटोदुम्बरवेतसैश्च प्रक्षालनालेपकृतानिकुर्याच्चूर्णं सपित्तास्रभवोपदंशे

nimbārjunāśvatthakadambaśālajambūvaṭodumbaravetasaiśca prakṣālanālepakṛtānikuryāccūrṇaṃ sapittāsrabhavopadaṃśe

17

त्वचो दारुहरिद्रा याः शङ्खनाभी रसाञ्जनम् लाक्षागोमयनिर्यासस्तैलं क्षौद्रं घृतं पयः

tvaco dāruharidrā yāḥ śaṅkhanābhī rasāñjanam lākṣāgomayaniryāsastailaṃ kṣaudraṃ ghṛtaṃ payaḥ

18

एभिस्तु पिष्टैस्तुल्यांशैरुपदंशं प्रलेपयेत् व्रणाश्च तेन शाम्यन्ति श्वयथुर्दाह एव च

ebhistu piṣṭaistulyāṃśairupadaṃśaṃ pralepayet vraṇāśca tena śāmyanti śvayathurdāha eva ca

19

उपदंशद्वयेऽप्येतां प्रत्याख्यायाचरेत्क्रियाम् तयोरेव च या योग्या वीक्ष्य दोषबलाबलम्

upadaṃśadvaye'pyetāṃ pratyākhyāyācaretkriyām tayoreva ca yā yogyā vīkṣya doṣabalābalam

20

शस्त्रेणोल्लेखयेत्क्वापि पाकमागतमाशु वै तमपोह्य तिलैः सर्पिः क्षौद्र युक्तैः प्रलेपयेत्

śastreṇollekhayetkvāpi pākamāgatamāśu vai tamapohya tilaiḥ sarpiḥ kṣaudra yuktaiḥ pralepayet

21

वटप्ररोहार्जुनजम्बुपथ्या लोध्रं हरिद्रा च हिताः प्रलेपे तथोपदंशेष्ववरोहणार्थं चूर्णञ्च कार्यं विमलाञ्जनेन

vaṭaprarohārjunajambupathyā lodhraṃ haridrā ca hitāḥ pralepe tathopadaṃśeṣvavarohaṇārthaṃ cūrṇañca kāryaṃ vimalāñjanena

22

त्रिफलायाः कषायेण भृङ्गराजरसेन वा व्रणप्रक्षालनं कार्यमुपदंशप्रशान्तये

triphalāyāḥ kaṣāyeṇa bhṛṅgarājarasena vā vraṇaprakṣālanaṃ kāryamupadaṃśapraśāntaye

23

जयाजपाऽश्वमारार्कशम्पाकानां दलैः क्रमात् कृतं प्रक्षालनं क्वाथं मेढ्रपाके प्रयोजयेत्

jayājapā'śvamārārkaśampākānāṃ dalaiḥ kramāt kṛtaṃ prakṣālanaṃ kvāthaṃ meḍhrapāke prayojayet

24

शम्पाकनिम्बत्रिफलाकिरातक्वाथं पिबेद्वा खदिरासनाभ्याम् सगुग्गुलुं वा त्रिफलायुतं वा सर्वोपदंशापहरःप्रयोगः

śampākanimbatriphalākirātakvāthaṃ pibedvā khadirāsanābhyām sagugguluṃ vā triphalāyutaṃ vā sarvopadaṃśāpaharaḥprayogaḥ

25

नीलोत्पलानि कुमुदं पद्मसौगन्धिकानि च उपदंशेषु चूर्णानि प्रदेहोऽय प्रशस्यते

nīlotpalāni kumudaṃ padmasaugandhikāni ca upadaṃśeṣu cūrṇāni pradeho'ya praśasyate

26

बन्धूकदलचूर्णेन दाडिमत्वग्रजोऽथवा गुण्डनं वृषणे शस्तं लेपः पूगफलेन वा

bandhūkadalacūrṇena dāḍimatvagrajo'thavā guṇḍanaṃ vṛṣaṇe śastaṃ lepaḥ pūgaphalena vā

27

सौराष्ट्री गैरिकं तुत्थं पुष्पकासीससैन्धवम् लोध्रं रसाञ्जनञ्चापि हरितालं मनः शिला

saurāṣṭrī gairikaṃ tutthaṃ puṣpakāsīsasaindhavam lodhraṃ rasāñjanañcāpi haritālaṃ manaḥ śilā

28

हरेणुकैले तु तथा समं संहृत्य चूर्णयेत् तच्चूर्णं क्षौद्र संयुक्तमुपदंशेषु पूजितम्

hareṇukaile tu tathā samaṃ saṃhṛtya cūrṇayet taccūrṇaṃ kṣaudra saṃyuktamupadaṃśeṣu pūjitam

29

पुटदग्धं कृतं भस्म हरितालं मनःशिला उपदंशविसर्पाणामेतद्धानिकरं परम्

puṭadagdhaṃ kṛtaṃ bhasma haritālaṃ manaḥśilā upadaṃśavisarpāṇāmetaddhānikaraṃ param

30

दहेत्कटाहे त्रिफलां तां मसीं मधुसैन्धवम् उपदंशे प्रलेपोऽय सद्यो रोपयति व्रणम्

dahetkaṭāhe triphalāṃ tāṃ masīṃ madhusaindhavam upadaṃśe pralepo'ya sadyo ropayati vraṇam

31

तिरीटाञ्जनवज्राक्षकोविदारेभकेशरैः लेपनं पुरुषव्याधौ जलपिष्टैः प्रशस्यते

tirīṭāñjanavajrākṣakovidārebhakeśaraiḥ lepanaṃ puruṣavyādhau jalapiṣṭaiḥ praśasyate

32

रसाञ्जनं शिरीषेण पथ्यया वा समन्वितम् सक्षौद्रं लेपनं योज्यं सर्वाङ्गगगदापहम्

rasāñjanaṃ śirīṣeṇa pathyayā vā samanvitam sakṣaudraṃ lepanaṃ yojyaṃ sarvāṅgagagadāpaham

33

भार्गीसम्भवशिखरिजमूलं भद्र श्रियं सुसम्पिष्टम् मनःशिला वै मधुना शमयत्युपदंशमचिरेण

bhārgīsambhavaśikharijamūlaṃ bhadra śriyaṃ susampiṣṭam manaḥśilā vai madhunā śamayatyupadaṃśamacireṇa

34

शतधौतं प्रयत्नेन लिङ्गोत्थमवचूर्णयेत् रोगं कासीसचूर्णेन पुरुषः सुखमाप्नुयात्

śatadhautaṃ prayatnena liṅgotthamavacūrṇayet rogaṃ kāsīsacūrṇena puruṣaḥ sukhamāpnuyāt

35

करवीरस्य मूलेन परिपिष्टेन वारिणा असाध्याऽपि व्रजत्यस्तं लिङ्गोत्था रुक्प्रलेपनात्

karavīrasya mūlena paripiṣṭena vāriṇā asādhyā'pi vrajatyastaṃ liṅgotthā rukpralepanāt

36

वरानिम्बार्जुनाश्वत्थखदिरासनवासकैः चूर्णितैर्गुग्गुलुसमैर्वटका अक्षसंमिताः

varānimbārjunāśvatthakhadirāsanavāsakaiḥ cūrṇitairguggulusamairvaṭakā akṣasaṃmitāḥ

37

कर्त्तव्या नाशयन्त्याशु सर्वांल्लिङ्गसमुत्थितान् उपदंशानसृग्दोषांस्तथा दुष्टव्रणानपि

karttavyā nāśayantyāśu sarvāṃlliṅgasamutthitān upadaṃśānasṛgdoṣāṃstathā duṣṭavraṇānapi

38

करञ्जनिम्बार्जुनशालजम्बूवटादिभिः कल्ककषायसिद्धम् सर्पिर्निहन्यादुपदंशदोषं सदाहपाकस्रुतिरागयुक्तम्

karañjanimbārjunaśālajambūvaṭādibhiḥ kalkakaṣāyasiddham sarpirnihanyādupadaṃśadoṣaṃ sadāhapākasrutirāgayuktam

39

भूनिम्बनिम्बत्रिफलापटोलकरञ्जधात्रीखदिरासनानाम् सतोयकल्कैर्घृतमाशु पक्वं सर्वोपदंशापहरं प्रदिष्टम्

bhūnimbanimbatriphalāpaṭolakarañjadhātrīkhadirāsanānām satoyakalkairghṛtamāśu pakvaṃ sarvopadaṃśāpaharaṃ pradiṣṭam

40

घृतानि यानि वक्ष्यामि कुष्ठे नाडीव्रणे व्रणे उपदंशे प्रयोज्यानि सेकाभ्यञ्जनभोजनैः

ghṛtāni yāni vakṣyāmi kuṣṭhe nāḍīvraṇe vraṇe upadaṃśe prayojyāni sekābhyañjanabhojanaiḥ

41

आगारधूमो रजनी सुराकिट्टं च तैस्त्रिभिः यथोत्तरैः पचेत्तैलं कण्डूशोथरुजाऽपहम् शोधनं रोपणं चैव ह्युपदंशहरं परम्

āgāradhūmo rajanī surākiṭṭaṃ ca taistribhiḥ yathottaraiḥ pacettailaṃ kaṇḍūśotharujā'paham śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva hyupadaṃśaharaṃ param

42

गोजीविडङ्गयष्टीभिः सर्वगन्धैश्च संयुतम् एतत्सर्वोपदंशेषु तैलं रोपणमिष्यते

gojīviḍaṅgayaṣṭībhiḥ sarvagandhaiśca saṃyutam etatsarvopadaṃśeṣu tailaṃ ropaṇamiṣyate

43

जम्बुवेतसपत्राणि धात्रीपत्रं तथैव च नक्तमालस्य पत्राणि तद्वत्पद्मोत्पलानि च

jambuvetasapatrāṇi dhātrīpatraṃ tathaiva ca naktamālasya patrāṇi tadvatpadmotpalāni ca

44

एला चातिविषाऽम्रास्थि मधुकञ्च प्रियङ्गवः लाक्षा कालीयकं लोध्रं चन्दनं त्रिवृताह्वया

elā cātiviṣā'mrāsthi madhukañca priyaṅgavaḥ lākṣā kālīyakaṃ lodhraṃ candanaṃ trivṛtāhvayā

45

एतान्येकीकृतान्येव बस्तमूत्रेण पेषयेत् अक्षमात्रैरिमैर्द्र व्यैस्तैलप्रस्थं विपाचयेत्

etānyekīkṛtānyeva bastamūtreṇa peṣayet akṣamātrairimairdra vyaistailaprasthaṃ vipācayet

46

सर्वव्रणहरं तैलमेतत्सिद्धं न संशयः उपदंशहरं श्रेष्ठं मुनिभिः परिकीर्तितम्

sarvavraṇaharaṃ tailametatsiddhaṃ na saṃśayaḥ upadaṃśaharaṃ śreṣṭhaṃ munibhiḥ parikīrtitam

47

यस्य लिङ्गस्य मांसं तु शीर्यते मुष्कशेषतः

yasya liṅgasya māṃsaṃ tu śīryate muṣkaśeṣataḥ

48

तिक्तकोशातकीलाबुबीजं नागरसाधितम् तैलं हन्त्यविशेषेण व्रणं दुष्टमनेकधा

tiktakośātakīlābubījaṃ nāgarasādhitam tailaṃ hantyaviśeṣeṇa vraṇaṃ duṣṭamanekadhā

49

सेवेन्नित्यं यवान्नञ्च पानीयं कौपमेव च अर्शसां च्छिन्नदग्धानां क्रियां चात्र प्रयोजयेत्

sevennityaṃ yavānnañca pānīyaṃ kaupameva ca arśasāṃ cchinnadagdhānāṃ kriyāṃ cātra prayojayet

51

इत्येकपञ्चाशत्तम उपदंशाधिकारः समाप्तः

ityekapañcāśattama upadaṃśādhikāraḥ samāptaḥ

64

अथ चतुःषष्टितमः कर्णरोगाधिकारः

atha catuḥṣaṣṭitamaḥ karṇarogādhikāraḥ

1

कर्णशूलः कर्णनादो बाधिर्यं क्ष्वेड एव च कर्ण स्रावकर्णकण्डूः कर्णगूथस्तथैव च

karṇaśūlaḥ karṇanādo bādhiryaṃ kṣveḍa eva ca karṇa srāvakarṇakaṇḍūḥ karṇagūthastathaiva ca

2

प्रतिनाहो जन्तुकर्णो विद्र धिर्द्विविधस्तथा कर्णपाकःपूतिकर्णस्तथैवार्शश्चतुर्विधः

pratināho jantukarṇo vidra dhirdvividhastathā karṇapākaḥpūtikarṇastathaivārśaścaturvidhaḥ

3

तथाऽबुदं सप्तविधं शोफश्चापि चतुर्विधः एते कर्णगता रोगा अष्टाविंशतिरीरिताः

tathā'budaṃ saptavidhaṃ śophaścāpi caturvidhaḥ ete karṇagatā rogā aṣṭāviṃśatirīritāḥ

4

समीरणः श्रोत्रगतोऽन्यथा चरन्समन्ततः शूलमतीव कर्णयोः करोति दोषैश्च यथास्वमावृतः स कर्णशूलः कथितो दुराचरः

samīraṇaḥ śrotragato'nyathā caransamantataḥ śūlamatīva karṇayoḥ karoti doṣaiśca yathāsvamāvṛtaḥ sa karṇaśūlaḥ kathito durācaraḥ

5

मूर्च्छा दाहो ज्वरः कासः श्वासोऽथ वमथुस्तथा उपद्र वाः कर्णशूले भवन्त्येते मरिष्यतः

mūrcchā dāho jvaraḥ kāsaḥ śvāso'tha vamathustathā upadra vāḥ karṇaśūle bhavantyete mariṣyataḥ

6

कर्णश्रोत्रस्थिते वाते शृणोति विविधान्स्वनान् भेरीमृदङ्गशङ्खानां कर्णनादः स उच्यते

karṇaśrotrasthite vāte śṛṇoti vividhānsvanān bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ karṇanādaḥ sa ucyate

7

यदा शब्दवहं वायुः स्रोत आवृत्य तिष्ठति शुद्धः श्लेष्मान्वितो वाऽपि बाधिर्य तेन जायते

yadā śabdavahaṃ vāyuḥ srota āvṛtya tiṣṭhati śuddhaḥ śleṣmānvito vā'pi bādhirya tena jāyate

8

बाधिर्यं बालवृद्धोत्थं चिरोत्थञ्च विवर्जयेत्

bādhiryaṃ bālavṛddhotthaṃ cirotthañca vivarjayet

9

वायुः पित्तादिभिर्युक्तो वेणुघोषसमं स्वनम् करोति कर्णयोः क्ष्वेडं कर्णक्ष्वेडः स उच्यते

vāyuḥ pittādibhiryukto veṇughoṣasamaṃ svanam karoti karṇayoḥ kṣveḍaṃ karṇakṣveḍaḥ sa ucyate

10

शिरोऽभिघातादथ वा निमज्जतो जले प्रपातादथ वाऽपि विद्र धेः स्रवेद्धि पूयं श्रवणोऽनिलार्दितः स कर्णसंस्राव इति प्रकीर्त्तितः

śiro'bhighātādatha vā nimajjato jale prapātādatha vā'pi vidra dheḥ sraveddhi pūyaṃ śravaṇo'nilārditaḥ sa karṇasaṃsrāva iti prakīrttitaḥ

11

मारुतः कफसंयुक्तः कर्णे कण्डूं करोति हि

mārutaḥ kaphasaṃyuktaḥ karṇe kaṇḍūṃ karoti hi

12

पित्तोष्मशोषितः श्लेष्मा कुरुते कर्णगूथकम्

pittoṣmaśoṣitaḥ śleṣmā kurute karṇagūthakam

13

स कर्णगूथो द्र वतां यदा गतो विलायितो घ्राणमुखं प्रपद्यते तदा स कर्णप्रतिनाहसंज्ञितो भवेद्विकारः शिरसाऽद्धभेदकृत्

sa karṇagūtho dra vatāṃ yadā gato vilāyito ghrāṇamukhaṃ prapadyate tadā sa karṇapratināhasaṃjñito bhavedvikāraḥ śirasā'ddhabhedakṛt

14

यदा तु मूर्च्छन्त्यथवा तु जन्तवः सृजन्त्यपत्त्यान्यथवाऽपि मक्षिकाः तदञ्जनत्वाच्छ्रवणे निरुच्यते भिषग्भिराद्यैः कृमिकर्णको गदः

yadā tu mūrcchantyathavā tu jantavaḥ sṛjantyapattyānyathavā'pi makṣikāḥ tadañjanatvācchravaṇe nirucyate bhiṣagbhirādyaiḥ kṛmikarṇako gadaḥ

15

पतङ्गाः शतपद्यश्च कर्णस्रोतः प्रविश्य हि अरतिं व्याकुलत्वञ्च भृशं कुर्वन्ति वेदनाम् कर्णो निस्तुद्यते तस्य तथा च फर्फरायते कीटे चरति रुक्तीव्रा निस्पन्दे मन्दवेदना

pataṅgāḥ śatapadyaśca karṇasrotaḥ praviśya hi aratiṃ vyākulatvañca bhṛśaṃ kurvanti vedanām karṇo nistudyate tasya tathā ca pharpharāyate kīṭe carati ruktīvrā nispande mandavedanā

16

क्षताभिघातप्रभवस्तु विद्र धिर्भवेत्तथा दोषकृतोऽपरः पुनः स रक्तपीतारुणमस्रमास्रवेत्प्रतोदधूमायनदाहचोषवान्

kṣatābhighātaprabhavastu vidra dhirbhavettathā doṣakṛto'paraḥ punaḥ sa raktapītāruṇamasramāsravetpratodadhūmāyanadāhacoṣavān

17

कर्णपाकस्तु पित्तेन कोथविक्लेदकृद्भवेत्

karṇapākastu pittena kothavikledakṛdbhavet

18

कर्णविद्र धपाकेन कर्णे वा वारिपूरणात् पूयं स्रवति यः पूति स ज्ञेयः पूतिकर्णकः

karṇavidra dhapākena karṇe vā vāripūraṇāt pūyaṃ sravati yaḥ pūti sa jñeyaḥ pūtikarṇakaḥ

19

कर्णशोथार्बुदार्शांसि जानीयादुक्तलक्षणैः

karṇaśothārbudārśāṃsi jānīyāduktalakṣaṇaiḥ

20

नादोऽतिरुक्कर्णमलस्य शोथः स्रावस्तनुश्चावणञ्च वातात्

nādo'tirukkarṇamalasya śothaḥ srāvastanuścāvaṇañca vātāt

21

शोथः सरागो दरणं विदाहः सपूतिपीतस्रवणञ्च पित्तात्

śothaḥ sarāgo daraṇaṃ vidāhaḥ sapūtipītasravaṇañca pittāt

22

वैश्रुत्यकण्डूस्थिरशोथशुक्ल स्निग्धा स्रुतिः स्वल्परुजा कफाच्च

vaiśrutyakaṇḍūsthiraśothaśukla snigdhā srutiḥ svalparujā kaphācca

23

सर्वाणि रूपाणि च सन्निपातात्स्रावश्च तत्राधिकदोषवर्णः

sarvāṇi rūpāṇi ca sannipātātsrāvaśca tatrādhikadoṣavarṇaḥ

24

अथ कर्णपालीरोगाः सौकुमार्याच्चिरोत्सृष्टे सहसैवातिवर्धिते कर्णे शोथो भवेत्पाल्यां सरुजः परिपोटवान् कृष्णारुणनिभः स्तब्धः स वातात्परिपोटकः

atha karṇapālīrogāḥ saukumāryāccirotsṛṣṭe sahasaivātivardhite karṇe śotho bhavetpālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān kṛṣṇāruṇanibhaḥ stabdhaḥ sa vātātparipoṭakaḥ

25

गुर्वाभरण संयोगात्ताडनाद्घर्षणादपि शोथः पाल्यां भवेच्छ्यावो दाहपाकरुजाऽन्वितः रक्तो वा रक्तपित्ताभ्यामुत्पातः सगदः स्मृतः

gurvābharaṇa saṃyogāttāḍanādgharṣaṇādapi śothaḥ pālyāṃ bhavecchyāvo dāhapākarujā'nvitaḥ rakto vā raktapittābhyāmutpātaḥ sagadaḥ smṛtaḥ

26

कर्णं बलाद्वर्द्धयतः पाल्यां वायुः प्रकुप्यति कफं संगृह्य कुरुते शोथं स्तब्धमवेदनम् उन्मन्थकः सकण्डूको विकारः कफवातजः

karṇaṃ balādvarddhayataḥ pālyāṃ vāyuḥ prakupyati kaphaṃ saṃgṛhya kurute śothaṃ stabdhamavedanam unmanthakaḥ sakaṇḍūko vikāraḥ kaphavātajaḥ

27

संवर्ध्यमाने दुर्विद्धे कण्डूदाहरुजाऽन्वितः शोथो भवति पाकश्च त्रिदोषो दुःखवर्द्धनः

saṃvardhyamāne durviddhe kaṇḍūdāharujā'nvitaḥ śotho bhavati pākaśca tridoṣo duḥkhavarddhanaḥ

28

कफासृक्कृमयः क्रुद्धाः सर्षपाभा विसारिणः कुर्वन्ति पिडकां पाल्यां कण्डूदाहसमन्विताम् कफासृक्कृमिसम्भूतः स विसर्पन्नितस्ततः लिह्यात्सशष्कुलद्यं पालद्यं परिलेही च स स्मृतः

kaphāsṛkkṛmayaḥ kruddhāḥ sarṣapābhā visāriṇaḥ kurvanti piḍakāṃ pālyāṃ kaṇḍūdāhasamanvitām kaphāsṛkkṛmisambhūtaḥ sa visarpannitastataḥ lihyātsaśaṣkuladyaṃ pāladyaṃ parilehī ca sa smṛtaḥ

29

कर्णशूले कर्णनादे बाधिर्ये क्ष्वेड एव च चतुर्ष्वपि च रोगेषु सामान्यं भेषजं स्मृतम् शृङ्गवेरं सहमधु सैन्धवं तैलमेव च कदुष्णं कर्णयोर्धार्यमेतत्स्याद् वेदनाऽपहम्

karṇaśūle karṇanāde bādhirye kṣveḍa eva ca caturṣvapi ca rogeṣu sāmānyaṃ bheṣajaṃ smṛtam śṛṅgaveraṃ sahamadhu saindhavaṃ tailameva ca kaduṣṇaṃ karṇayordhāryametatsyād vedanā'paham

30

लशुनार्द्र कशिग्रूणां वारुण्या मूलकस्य च कदल्याः स्वरसः श्रेष्ठः कदुष्णः कर्णपूरणे

laśunārdra kaśigrūṇāṃ vāruṇyā mūlakasya ca kadalyāḥ svarasaḥ śreṣṭhaḥ kaduṣṇaḥ karṇapūraṇe

31

अर्काङ्कुरानम्लपिष्टान्स तैललवणान्वितान् सन्निदध्यात्सुधाकाण्डे कोरिते मृत्स्नयाऽवृते

arkāṅkurānamlapiṣṭānsa tailalavaṇānvitān sannidadhyātsudhākāṇḍe korite mṛtsnayā'vṛte

32

पुटपाकक्रमात्स्विन्नं पीडयेदारसागमात् सुखोष्णं तद्र सं कर्णे प्रक्षिपेच्छूलशान्तये

puṭapākakramātsvinnaṃ pīḍayedārasāgamāt sukhoṣṇaṃ tadra saṃ karṇe prakṣipecchūlaśāntaye

33

अर्कस्य पत्रं परिणामपीतमाज्येन लिप्तं शिखियोगतप्तम् आपीड्य तस्याम्बु सुखोष्णमेव कर्णे निषिक्तं हरते हि शूलम्

arkasya patraṃ pariṇāmapītamājyena liptaṃ śikhiyogataptam āpīḍya tasyāmbu sukhoṣṇameva karṇe niṣiktaṃ harate hi śūlam

34

तीव्रशूलातुरे कर्णे सशब्दे क्लेदवाहिनि छागमूत्रं प्रशंसन्ति कोष्णं सैन्धवसंयुतम्

tīvraśūlāture karṇe saśabde kledavāhini chāgamūtraṃ praśaṃsanti koṣṇaṃ saindhavasaṃyutam

35

तैलं श्वेतार्कमूलेन मन्देऽग्नौ विधिना कृतम् हरेदाशु त्रिदोषोत्थं कर्णशूलप्रपूरणात्

tailaṃ śvetārkamūlena mande'gnau vidhinā kṛtam haredāśu tridoṣotthaṃ karṇaśūlaprapūraṇāt

36

हिङ्गुसैन्धवशुण्ठीभिस्तैलं सर्षपसम्भवम् विपक्वं हरतेऽवश्यं कर्णशूलं प्रपूरणात्

hiṅgusaindhavaśuṇṭhībhistailaṃ sarṣapasambhavam vipakvaṃ harate'vaśyaṃ karṇaśūlaṃ prapūraṇāt

37

कर्णशूले कर्णनादे बाधिर्ये क्ष्वेड एव च पूरणं कटुतैलेन हितं वातघ्नमौषधम्

karṇaśūle karṇanāde bādhirye kṣveḍa eva ca pūraṇaṃ kaṭutailena hitaṃ vātaghnamauṣadham

38

शिखरिक्षारजवारि तत्कृतकल्केन साधितं तैलम् अपहरति कर्णनादं बाधिर्यं चापि पूरणतः

śikharikṣārajavāri tatkṛtakalkena sādhitaṃ tailam apaharati karṇanādaṃ bādhiryaṃ cāpi pūraṇataḥ

40

गवां मूत्रेण बिल्वानि पिष्ट्वा तैलं विपाचयेत् सजलञ्च सदुग्धञ्च तद्बाधिर्यहरं परम् इति बिल्व तैलम् कर्णस्रावे पूतिकर्णे तथैव कृमिकर्णके सामान्यं कर्म कुर्वीत योगान्वैशेषिकानपि

gavāṃ mūtreṇa bilvāni piṣṭvā tailaṃ vipācayet sajalañca sadugdhañca tadbādhiryaharaṃ param iti bilva tailam karṇasrāve pūtikarṇe tathaiva kṛmikarṇake sāmānyaṃ karma kurvīta yogānvaiśeṣikānapi

41

स्वर्जिकाचूर्णसंयुक्तं बीजपूररसं क्षिपेत् कर्णस्रावरुजो दाहास्ते नश्यन्ति न संशयः

svarjikācūrṇasaṃyuktaṃ bījapūrarasaṃ kṣipet karṇasrāvarujo dāhāste naśyanti na saṃśayaḥ

42

आम्रजम्बूप्रवालानि मधुकस्य वटस्य च एभिस्तु साधितं तैलं पूतिकर्णगदं हरेत्

āmrajambūpravālāni madhukasya vaṭasya ca ebhistu sādhitaṃ tailaṃ pūtikarṇagadaṃ haret

43

जातीपत्ररसैस्तैलं विपक्वं पूतिकर्णजित् पिष्टं रसाञ्जनं नार्याः क्षीरेण क्षौद्र संयुतम् प्रशस्यते चिरोत्थे तत्स्रावके पूतिकर्णके

jātīpatrarasaistailaṃ vipakvaṃ pūtikarṇajit piṣṭaṃ rasāñjanaṃ nāryāḥ kṣīreṇa kṣaudra saṃyutam praśasyate cirotthe tatsrāvake pūtikarṇake

44

कुष्ठहिङ्गुबचा दारुशताह्वाविश्वसैन्धवैः पूतिकर्णापहं तैलं बस्तमूत्रेण साधितम्

kuṣṭhahiṅgubacā dāruśatāhvāviśvasaindhavaiḥ pūtikarṇāpahaṃ tailaṃ bastamūtreṇa sādhitam

45

शम्बूकस्य तु मांसेन कटुतैलं विपाचयेत् तस्य पूरणमात्रेण कर्णनाडी प्रशाम्यति

śambūkasya tu māṃsena kaṭutailaṃ vipācayet tasya pūraṇamātreṇa karṇanāḍī praśāmyati

46

चूर्णेन गन्धकशिलारजनीभवेन मुष्ट्यंशकेन कटुतैलपलाष्टकन्तु धत्तूरपत्ररसतुल्यमिदं विपक्वं नाडीं जयेच्चिरभवामपि कर्णजाताम्

cūrṇena gandhakaśilārajanībhavena muṣṭyaṃśakena kaṭutailapalāṣṭakantu dhattūrapatrarasatulyamidaṃ vipakvaṃ nāḍīṃ jayeccirabhavāmapi karṇajātām

47

कृमिकर्णविनाशाय कृमिघ्नीं कारयेत्क्रियाम् वार्त्ताकुधूमश्च हितःसार्षपः स्नेह एव च

kṛmikarṇavināśāya kṛmighnīṃ kārayetkriyām vārttākudhūmaśca hitaḥsārṣapaḥ sneha eva ca

48

पूरणं हरितालेन गव्यमूत्रयुतेन च धूपने कर्णदौर्गन्ध्ये गुग्गुलुः श्रेष्ठ उच्यते

pūraṇaṃ haritālena gavyamūtrayutena ca dhūpane karṇadaurgandhye gugguluḥ śreṣṭha ucyate

49

चिकित्सा कर्णशोथानां तथा कर्णार्शसामपि कर्णार्बुदानां कुर्वीत शोथार्शोऽबुदवद्भिषक्

cikitsā karṇaśothānāṃ tathā karṇārśasāmapi karṇārbudānāṃ kurvīta śothārśo'budavadbhiṣak

50

पालीसंशोषणे कुर्याद्वातकर्णरुजः क्रियाः स्वेदयेद्यत्नतस्तां च स्विन्नां संवर्धयेत्तिलैः

pālīsaṃśoṣaṇe kuryādvātakarṇarujaḥ kriyāḥ svedayedyatnatastāṃ ca svinnāṃ saṃvardhayettilaiḥ

51

शतावरीवाजिगन्धापय स्यैरण्डबीजकैः तैलं विपक्वं सक्षीरं पालद्यं संवर्द्धयेत्सुखम्

śatāvarīvājigandhāpaya syairaṇḍabījakaiḥ tailaṃ vipakvaṃ sakṣīraṃ pāladyaṃ saṃvarddhayetsukham

52

जीवनीयस्य कल्केन तैलं दुग्धेन पाचयेत् चिकित्सेत्तेन तैलेन हृतास्रं परिपोटकम्

jīvanīyasya kalkena tailaṃ dugdhena pācayet cikitsettena tailena hṛtāsraṃ paripoṭakam

53

शीतलेपैर्जलौकोभिरुत्पातं समुपाचरेत् हलिनीसुरसाभ्यां च गोधाकङ्कवसाऽन्वितम्

śītalepairjalaukobhirutpātaṃ samupācaret halinīsurasābhyāṃ ca godhākaṅkavasā'nvitam

54

तैलञ्च पक्वमभ्यङ्गादुन्मन्थं नाशयेद् ध्रुवम् दुःखवर्द्धनकं सिक्त्वा जम्ब्वाम्रबिल्वपत्रजैः

tailañca pakvamabhyaṅgādunmanthaṃ nāśayed dhruvam duḥkhavarddhanakaṃ siktvā jambvāmrabilvapatrajaiḥ

55

क्वाथैस्तैलेन सुस्निग्धं तच्चूर्णैश्चावधूलयेत् बहुशो गोमयैस्तप्तैः स्वेदितं परिलेहितम् घनसारैः समालिम्पेदजामूत्रेण कल्कितैः

kvāthaistailena susnigdhaṃ taccūrṇaiścāvadhūlayet bahuśo gomayaistaptaiḥ sveditaṃ parilehitam ghanasāraiḥ samālimpedajāmūtreṇa kalkitaiḥ

64

इति चतुःषष्टितमः कर्णरोगाधिकारः समाप्तः

iti catuḥṣaṣṭitamaḥ karṇarogādhikāraḥ samāptaḥ

54

अथ चतुष्पञ्चाशत्तमः कुष्ठरोगाधिकारः

atha catuṣpañcāśattamaḥ kuṣṭharogādhikāraḥ

1

विरोधीन्यन्नपानानि द्र वस्निग्धगुरूणि च भजतामागतां छर्दिं वेगांश्चान्यान्प्रतिघ्नताम्

virodhīnyannapānāni dra vasnigdhagurūṇi ca bhajatāmāgatāṃ chardiṃ vegāṃścānyānpratighnatām

2

व्यायाममग्नितापञ्चाप्यतिभुक्त्वा निषेविणाम् शीतोष्णलङ्घनाहारान्क्रमं मुक्त्वा निषेविणाम्

vyāyāmamagnitāpañcāpyatibhuktvā niṣeviṇām śītoṣṇalaṅghanāhārānkramaṃ muktvā niṣeviṇām

3

घर्मश्रमभयार्त्तानां द्रुतं शीताम्बुसेविनाम् अजीर्णाध्यशिनां चापि पञ्चकर्मापचारिणाम्

gharmaśramabhayārttānāṃ drutaṃ śītāmbusevinām ajīrṇādhyaśināṃ cāpi pañcakarmāpacāriṇām

4

नवान्नदधिमत्स्यादिलवणाम्लनिषेविणाम् माषमूलकपिष्टान्नतिलक्षीरगुडाशिनाम्

navānnadadhimatsyādilavaṇāmlaniṣeviṇām māṣamūlakapiṣṭānnatilakṣīraguḍāśinām

5

व्यवायं चाप्यजीर्णेऽन्ने दिवानिद्रां निषेविणाम् विप्रान्गुरून्धर्षयतां पापं कर्म च कुर्वताम्

vyavāyaṃ cāpyajīrṇe'nne divānidrāṃ niṣeviṇām viprāngurūndharṣayatāṃ pāpaṃ karma ca kurvatām

6

वातादयस्त्रयो दोषास्त्वग्रक्तं मांसमम्बु च दूषयन्ति स कुष्ठानां सप्तको द्र व्यसङ्ग्रहः अतः कुष्ठानि जायन्ते सप्तधैकादशैव च

vātādayastrayo doṣāstvagraktaṃ māṃsamambu ca dūṣayanti sa kuṣṭhānāṃ saptako dra vyasaṅgrahaḥ ataḥ kuṣṭhāni jāyante saptadhaikādaśaiva ca

7

पूर्वं त्रिकं तथा सिध्मं ततः काकणकं तथा पुण्डरीकर्क्षजिह्वके महाकुष्ठानि सप्त च

pūrvaṃ trikaṃ tathā sidhmaṃ tataḥ kākaṇakaṃ tathā puṇḍarīkarkṣajihvake mahākuṣṭhāni sapta ca

8

एककुष्ठं स्मृतं पूर्वं गजचर्म ततः स्मृतम् ततश्चर्मदलं प्रोक्तं ततश्चापि विचर्चिका

ekakuṣṭhaṃ smṛtaṃ pūrvaṃ gajacarma tataḥ smṛtam tataścarmadalaṃ proktaṃ tataścāpi vicarcikā

9

विपादिकाऽभिधा सैव पामा कच्छूस्ततः परम् दद्रुविस्फोटकिटिभालसकानि च वेष्टितम्

vipādikā'bhidhā saiva pāmā kacchūstataḥ param dadruvisphoṭakiṭibhālasakāni ca veṣṭitam

10

क्षुद्र कुष्ठानि चैतानि कथितानि भिषग्वरैः

kṣudra kuṣṭhāni caitāni kathitāni bhiṣagvaraiḥ

11

कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथग्द्वन्द्वैः समागतैः सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकत्वतः

kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samāgataiḥ sarveṣvapi tridoṣeṣu vyapadeśo'dhikatvataḥ

12

अतिश्लक्ष्णः खरस्पर्शः स्वेदास्वेदविवर्णता दाहःकण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोठोन्नतिः क्लमः

atiślakṣṇaḥ kharasparśaḥ svedāsvedavivarṇatā dāhaḥkaṇḍūstvaci svāpastodaḥ koṭhonnatiḥ klamaḥ

13

व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तेऽल्पेऽपि कोपनम् रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम्

vraṇānāmadhikaṃ śūlaṃ śīghrotpattiścirasthitiḥ rūḍhānāmapi rūkṣatvaṃ nimitte'lpe'pi kopanam romaharṣo'sṛjaḥ kārṣṇyaṃ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam

14

दूषयन्ति श्लथीकृत्य निश्चलत्वादितस्ततः त्वचः कुर्वन्ति वैवर्ण्यं दोषाः कुष्ठमुशन्ति तम्

dūṣayanti ślathīkṛtya niścalatvāditastataḥ tvacaḥ kurvanti vaivarṇyaṃ doṣāḥ kuṣṭhamuśanti tam

15

वातेन कुष्ठं कापालं पित्तेनौदुम्बरं कफात् मण्डलाख्यं विचर्ची च ॠक्षाख्यं वातपित्ततः

vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ pittenaudumbaraṃ kaphāt maṇḍalākhyaṃ vicarcī ca ṝkṣākhyaṃ vātapittataḥ

16

चर्मैककुष्ठकिटिभसिध्मालसविपादिकाः वातश्लेष्मोद्भवाः पित्तकफाद्दद्रुशतारुषी

carmaikakuṣṭhakiṭibhasidhmālasavipādikāḥ vātaśleṣmodbhavāḥ pittakaphāddadruśatāruṣī

17

पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा सर्वैरेवोल्वणैर्दोषैराहुः काकणकं बुधाः

puṇḍarīkaṃ savisphoṭaṃ pāmā carmadalaṃ tathā sarvairevolvaṇairdoṣairāhuḥ kākaṇakaṃ budhāḥ

18

कृष्णारुणकपालाभं यद्रू क्षं परुषं तनु कापालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम्

kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ yadrū kṣaṃ paruṣaṃ tanu kāpālaṃ todabahulaṃ tatkuṣṭhaṃ viṣamaṃ smṛtam

19

उदुम्बरफलाभासं कुष्ठमौदुम्बरं वदेत् रुग्दाहरागकण्डूभिः परीतं रोमपिञ्जरम्

udumbaraphalābhāsaṃ kuṣṭhamaudumbaraṃ vadet rugdāharāgakaṇḍūbhiḥ parītaṃ romapiñjaram

20

श्वेतरक्तं स्थिरं स्त्यानं स्निग्धमुत्सन्नमण्डलम् कृच्छ्रमन्योऽन्यसंसक्तं कुष्ठं मण्डलमुच्यते

śvetaraktaṃ sthiraṃ styānaṃ snigdhamutsannamaṇḍalam kṛcchramanyo'nyasaṃsaktaṃ kuṣṭhaṃ maṇḍalamucyate

21

श्वेतताम्रञ्च तनु यद्र जो घृष्टं विमुञ्चति प्रायेणोरसि तत्सिध्ममलाबुकुसुमोपमम्

śvetatāmrañca tanu yadra jo ghṛṣṭaṃ vimuñcati prāyeṇorasi tatsidhmamalābukusumopamam

22

यत्काकणन्तिकावर्णमपाकं तीव्रवेदनम् त्रिदोषलिङ्गं तत्कुष्ठं काकणं नैव सिध्यति

yatkākaṇantikāvarṇamapākaṃ tīvravedanam tridoṣaliṅgaṃ tatkuṣṭhaṃ kākaṇaṃ naiva sidhyati

23

तच्छ्वेतं रक्तपर्यन्तं पुण्डरीकदलोपमम् सरागञ्चैव सोत्सेधं पुण्डरीकं कफोल्वणम्

tacchvetaṃ raktaparyantaṃ puṇḍarīkadalopamam sarāgañcaiva sotsedhaṃ puṇḍarīkaṃ kapholvaṇam

24

कर्कशं रक्तपर्यन्तमन्तः श्यावं सवेदनम् यदृक्षजिह्वासंस्थानमृक्षजिह्वं तदुच्यते

karkaśaṃ raktaparyantamantaḥ śyāvaṃ savedanam yadṛkṣajihvāsaṃsthānamṛkṣajihvaṃ taducyate

25

अस्वेदनं महावास्तु यन्मत्स्यशकलोपमम् तदेककुष्ठं चर्माख्यं बहलं गजचर्मवत्

asvedanaṃ mahāvāstu yanmatsyaśakalopamam tadekakuṣṭhaṃ carmākhyaṃ bahalaṃ gajacarmavat

26

रक्तं सशूलं कण्डूमत्सस्फोटं दलयत्यपि तच्चर्मदलमाख्यातं स्पर्शस्यासहनञ्च यत्

raktaṃ saśūlaṃ kaṇḍūmatsasphoṭaṃ dalayatyapi taccarmadalamākhyātaṃ sparśasyāsahanañca yat

27

सकण्डूः पिडका श्यावा बहुस्रावा विचर्चिका

sakaṇḍūḥ piḍakā śyāvā bahusrāvā vicarcikā

28

वैपादिकं पाणिपादस्फुटनं तीव्रवेदनम्

vaipādikaṃ pāṇipādasphuṭanaṃ tīvravedanam

29

सूक्ष्मा बह्व्यः स्राववत्यः प्रदाहाः पामेत्युक्ताः पिडकाः कण्डुमत्यः

sūkṣmā bahvyaḥ srāvavatyaḥ pradāhāḥ pāmetyuktāḥ piḍakāḥ kaṇḍumatyaḥ

30

सैव स्फोटस्तीव्रदाहैरुपेता ज्ञेया पाण्योः कच्छुरुग्रा स्फिचोश्च

saiva sphoṭastīvradāhairupetā jñeyā pāṇyoḥ kacchurugrā sphicośca

31

सकण्डूरागपिडकं दद्रुर्मण्डलमुद्गतम्

sakaṇḍūrāgapiḍakaṃ dadrurmaṇḍalamudgatam

32

स्फोटाः श्यावारुणाभासा विस्फोटाः स्युस्तनुत्वचः

sphoṭāḥ śyāvāruṇābhāsā visphoṭāḥ syustanutvacaḥ

33

श्यामं किणखरस्पर्शं परुषं किटिभं स्मृतम्

śyāmaṃ kiṇakharasparśaṃ paruṣaṃ kiṭibhaṃ smṛtam

34

कण्डूमद्भिः सरागैश्च गण्डैरलसकं चितम्

kaṇḍūmadbhiḥ sarāgaiśca gaṇḍairalasakaṃ citam

35

रक्तश्यावं सदाहार्त्ति शतारुःस्याद् बहुव्रणम्

raktaśyāvaṃ sadāhārtti śatāruḥsyād bahuvraṇam

36

त्वक्स्थे वैवर्ण्यमङ्गेषु कुष्ठे रौक्ष्यञ्च जायते त्वक्स्वापो रोमहर्षश्च स्वेदस्यातिप्रवर्त्तनम्

tvaksthe vaivarṇyamaṅgeṣu kuṣṭhe raukṣyañca jāyate tvaksvāpo romaharṣaśca svedasyātipravarttanam

37

कण्डूर्विपूयकश्चैव कुष्ठे शोणितसम्भवे

kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhe śoṇitasambhave

38

बाहुल्यं वक्त्रशोषश्च कार्कश्यं पिडकोद्गमः तोदः स्फोटः स्थिरत्वञ्च कुष्ठे मांससमाश्रिते

bāhulyaṃ vaktraśoṣaśca kārkaśyaṃ piḍakodgamaḥ todaḥ sphoṭaḥ sthiratvañca kuṣṭhe māṃsasamāśrite

39

कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां सम्भेदः क्षतसर्पणम् मेदः स्थानगते लिङ्गं प्रागुक्तानि तथैव च

kauṇyaṃ gatikṣayo'ṅgānāṃ sambhedaḥ kṣatasarpaṇam medaḥ sthānagate liṅgaṃ prāguktāni tathaiva ca

40

नासाभङ्गोऽक्षिरागश्च क्षतेषु कृमिसम्भवः स्वरोपघातः पीडा च भवेत्कुष्ठेऽस्थिमज्जगे

nāsābhaṅgo'kṣirāgaśca kṣateṣu kṛmisambhavaḥ svaropaghātaḥ pīḍā ca bhavetkuṣṭhe'sthimajjage

41

दम्पत्योः कुष्ठबाहुल्याद् दुष्टशोणितशुक्रयोः यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितम्

dampatyoḥ kuṣṭhabāhulyād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥ yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi kuṣṭhitam

42

खरं श्यावारुणं रूक्षं वातकुष्ठं सवेदनम् पित्तात्प्रकुथितं दाहरागस्रावान्वितं मतम् कफोत्क्लेदि घनं स्निग्धं सकण्डूशैत्यगौरवम् द्विलिङ्गं द्वन्द्वजं कुष्ठं त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्

kharaṃ śyāvāruṇaṃ rūkṣaṃ vātakuṣṭhaṃ savedanam pittātprakuthitaṃ dāharāgasrāvānvitaṃ matam kaphotkledi ghanaṃ snigdhaṃ sakaṇḍūśaityagauravam dviliṅgaṃ dvandvajaṃ kuṣṭhaṃ triliṅgaṃ sānnipātikam

43

साध्यं त्वग्रक्तमांसस्थं वातश्लेष्माधिकञ्च यत् मेदोगं द्वन्द्वजं याप्यं वर्ज्यं मज्जास्थिसंश्रितम् कृमिकृद् दाहमन्दाग्निसंयुक्तं यत् त्रिदोषजम्

sādhyaṃ tvagraktamāṃsasthaṃ vātaśleṣmādhikañca yat medogaṃ dvandvajaṃ yāpyaṃ varjyaṃ majjāsthisaṃśritam kṛmikṛd dāhamandāgnisaṃyuktaṃ yat tridoṣajam

44

प्रभिन्नं प्रस्रुताङ्गञ्च रक्तनेत्रं हतस्वरम् पञ्चकर्मगुणातीतं कुष्ठं हन्तीह कुष्ठिनम्

prabhinnaṃ prasrutāṅgañca raktanetraṃ hatasvaram pañcakarmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hantīha kuṣṭhinam

45

कुष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं चारुणं भवेत् निर्दिष्टमपरिस्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम्

kuṣṭhaikasambhavaṃ śvitraṃ kilāsaṃ cāruṇaṃ bhavet nirdiṣṭamaparisrāvi tridhātūdbhavasaṃśrayam

46

वाताद्रू क्षारुणं पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत् सदाहं रोमविध्वंसि कफाच्छ्वेतं घनं गुरु सकण्डूकं क्रमाद्र क्तमांसमेदःसु चादिशेत् वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम्

vātādrū kṣāruṇaṃ pittāttāmraṃ kamalapatravat sadāhaṃ romavidhvaṃsi kaphācchvetaṃ ghanaṃ guru sakaṇḍūkaṃ kramādra ktamāṃsamedaḥsu cādiśet varṇenaivedṛgubhayaṃ kṛcchraṃ taccottarottaram

47

अशुक्लरोमाबहलमसंश्लिष्टमथो नवम् अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यमतोऽन्यथा

aśuklaromābahalamasaṃśliṣṭamatho navam anagnidagdhajaṃ sādhyaṃ śvitraṃ varjyamato'nyathā

48

गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातमप्यचिरन्तनम् वर्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धिमिच्छता

guhyapāṇitalauṣṭheṣu jātamapyacirantanam varjanīyaṃ viśeṣeṇa kilāsaṃ siddhimicchatā

49

प्रसङ्गाद्गात्रसंस्पर्शान्निश्वासात्सहभोजनात् एकशय्याऽसनाच्चापिवस्त्रमाल्यानुलेपनात् कण्डूकुष्ठोपदंशाश्च भूतोन्मादव्रणज्वराः औपसर्गिकरोगाश्च सङ्क्रामन्ति नरान्नरम्

prasaṅgādgātrasaṃsparśānniśvāsātsahabhojanāt ekaśayyā'sanāccāpivastramālyānulepanāt kaṇḍūkuṣṭhopadaṃśāśca bhūtonmādavraṇajvarāḥ aupasargikarogāśca saṅkrāmanti narānnaram

50

म्रियते यदि कुष्ठेन पुनर्जातस्य तद्भवेत् अतो निन्दितरोगोऽय कुष्ठं कष्टं प्रकीर्त्तितम्

mriyate yadi kuṣṭhena punarjātasya tadbhavet ato ninditarogo'ya kuṣṭhaṃ kaṣṭaṃ prakīrttitam

51

वातोत्तरेषु सर्पिर्वमनं श्लेष्मोत्तरेषु कुष्ठेषु पित्तोत्तरेषु लेपः सेको रक्तस्य मोचनं श्रेष्ठम्

vātottareṣu sarpirvamanaṃ śleṣmottareṣu kuṣṭheṣu pittottareṣu lepaḥ seko raktasya mocanaṃ śreṣṭham

52

पथ्याकरञ्जसिद्धार्थनिशाऽवल्गुजसैन्धवैः विडङ्गसहितैः पिष्टैर्लेपो मूत्रेण कुष्ठनुत्

pathyākarañjasiddhārthaniśā'valgujasaindhavaiḥ viḍaṅgasahitaiḥ piṣṭairlepo mūtreṇa kuṣṭhanut

53

सोमराजीभवं चूर्णं शृङ्गबेरसमन्वितम् उद्वर्त्तनमिदं हन्ति कुष्ठमुग्रं कृतास्पदम्

somarājībhavaṃ cūrṇaṃ śṛṅgaberasamanvitam udvarttanamidaṃ hanti kuṣṭhamugraṃ kṛtāspadam

54

रसायनं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यदुदाहृतम् मार्कण्डेयप्रभृतिभिर्यत्प्रयुक्तं महर्षिभिः

rasāyanaṃ pravakṣyāmi brahmaṇā yadudāhṛtam mārkaṇḍeyaprabhṛtibhiryatprayuktaṃ maharṣibhiḥ

55

पुष्पकाले तु पुष्पाणि फलकाले फलानि च संगृह्य पिचुमर्दस्य त्वङ्मूलानि दलानि च

puṣpakāle tu puṣpāṇi phalakāle phalāni ca saṃgṛhya picumardasya tvaṅmūlāni dalāni ca

56

द्विरंशानि समाहृत्य भागिकानि प्रकल्पयेत् त्रिफला त्र्यूषणं ब्राह्मी श्वदंष्ट्राऽरुष्कराग्नयः

dviraṃśāni samāhṛtya bhāgikāni prakalpayet triphalā tryūṣaṇaṃ brāhmī śvadaṃṣṭrā'ruṣkarāgnayaḥ

57

विडङ्गसारवाराहीलोहचूर्णामृताः समाः निशाद्वयावल्गुजकं व्याधिघातः सशर्करः

viḍaṅgasāravārāhīlohacūrṇāmṛtāḥ samāḥ niśādvayāvalgujakaṃ vyādhighātaḥ saśarkaraḥ

58

कुष्ठमिन्द्र यवाः पाठाः चूर्णमेषां तु संयुतम् खादिरासननिम्बानां घनक्वाथेन भावयेत् सप्तधा पञ्चनिम्बं तु मार्कवस्यरसेन च स्निग्धः शुद्धतनुर्धीमान्योजयेत्तच्छुभे दिने

kuṣṭhamindra yavāḥ pāṭhāḥ cūrṇameṣāṃ tu saṃyutam khādirāsananimbānāṃ ghanakvāthena bhāvayet saptadhā pañcanimbaṃ tu mārkavasyarasena ca snigdhaḥ śuddhatanurdhīmānyojayettacchubhe dine

59

मधुना तिक्तहविषा खदिरासनवारिणा लेह्यमुष्णाम्भसा वाऽपि कालवृद्ध्या पलं भवेत् जीर्णे तस्मिन्समश्नीयात्स्निग्धं लघु हितञ्च यत्

madhunā tiktahaviṣā khadirāsanavāriṇā lehyamuṣṇāmbhasā vā'pi kālavṛddhyā palaṃ bhavet jīrṇe tasminsamaśnīyātsnigdhaṃ laghu hitañca yat

60

विचर्चिकौदुम्बर पुण्डरीककापालदद्रू किटिभालसादि शतारुविस्फोटविसर्पमालाः कफप्रकोपं त्रिविधं किलासम्

vicarcikaudumbara puṇḍarīkakāpāladadrū kiṭibhālasādi śatāruvisphoṭavisarpamālāḥ kaphaprakopaṃ trividhaṃ kilāsam

61

भगन्दरश्लीपदवातरक्तजडान्ध नाडीव्रणशीर्षरोगान् सर्वान्प्रमेहान्प्रदरांश्च सर्वान्दंष्ट्राविषं मूलविषं निहन्ति

bhagandaraślīpadavātaraktajaḍāndha nāḍīvraṇaśīrṣarogān sarvānpramehānpradarāṃśca sarvāndaṃṣṭrāviṣaṃ mūlaviṣaṃ nihanti

62

स्थूलोदरः सिंहकृशोदरः स्यात्सुश्लिष्टसन्धिर्मधुनोपयोगात् सदोपयोगादपि ये दशन्ति सर्पादयो यान्ति विनाशमाशु

sthūlodaraḥ siṃhakṛśodaraḥ syātsuśliṣṭasandhirmadhunopayogāt sadopayogādapi ye daśanti sarpādayo yānti vināśamāśu

63

जीवेच्चिरं व्याधिजराविमुक्तः शुभे रतश्चन्द्र समानकान्तिः

jīvecciraṃ vyādhijarāvimuktaḥ śubhe rataścandra samānakāntiḥ

64

शशिलेखा पञ्चपलं तावद्गिरिजस्य गुग्गुलोस्तु दश ताप्यस्य पलत्रितयं द्वे लोहस्रावणीकयोश्च पले

śaśilekhā pañcapalaṃ tāvadgirijasya guggulostu daśa tāpyasya palatritayaṃ dve lohasrāvaṇīkayośca pale

65

त्रिफलाकरञ्जपल्लवखदिरगुडूचीत्रिवृद्दन्त्यः मुस्ताविडङ्गरजनीकुटजत्वङ्निम्बवह्निसंपाकाः

triphalākarañjapallavakhadiraguḍūcītrivṛddantyaḥ mustāviḍaṅgarajanīkuṭajatvaṅnimbavahnisaṃpākāḥ

66

एतै रचितां वटिकां मधुसंमिश्रां गिलेत्प्रातः गोमूत्रेण च कुष्ठं नुदत्यसृग्वातमचिरेण

etai racitāṃ vaṭikāṃ madhusaṃmiśrāṃ giletprātaḥ gomūtreṇa ca kuṣṭhaṃ nudatyasṛgvātamacireṇa

67

श्वित्राणि पाण्डुरोगं विषमानुदरप्रमेहगुल्मांश्च नाशयति वलीपलितं योगः स्वायम्भुवो नाम्ना

śvitrāṇi pāṇḍurogaṃ viṣamānudarapramehagulmāṃśca nāśayati valīpalitaṃ yogaḥ svāyambhuvo nāmnā

68

चित्रकं त्रिफला व्योषमजाजी कारवी वचा सैन्धवातिविषाकुष्ठं चव्यैला च यवासकम्

citrakaṃ triphalā vyoṣamajājī kāravī vacā saindhavātiviṣākuṣṭhaṃ cavyailā ca yavāsakam

69

विडङ्गान्यजमोदा च मुस्ता चामरदारु च यावन्त्येतानि सर्वाणि तावन्मानन्तु गुग्गुलोः

viḍaṅgānyajamodā ca mustā cāmaradāru ca yāvantyetāni sarvāṇi tāvanmānantu gugguloḥ

70

सङ्कुट्य सर्पिषा सार्द्धं गुटिकां कारयेद्भिषक् प्रातर्भोजनकाले च खादेदग्निबलं यथा

saṅkuṭya sarpiṣā sārddhaṃ guṭikāṃ kārayedbhiṣak prātarbhojanakāle ca khādedagnibalaṃ yathā

71

हन्त्यष्टादश कुष्ठानि कृमिदुष्टव्रणानि च ग्रहण्यर्शोविकारांश्च मुखामयगलग्रहान्

hantyaṣṭādaśa kuṣṭhāni kṛmiduṣṭavraṇāni ca grahaṇyarśovikārāṃśca mukhāmayagalagrahān

72

गृध्रसीमथ भग्नञ्च गुल्मं चापि नियच्छति व्याधीन्कोष्ठगतांश्चापि जयेद्विष्णुरिवासुरान्

gṛdhrasīmatha bhagnañca gulmaṃ cāpi niyacchati vyādhīnkoṣṭhagatāṃścāpi jayedviṣṇurivāsurān

73

वातरक्ताधिकारोक्तः पुरः कैशोरकाभिधः कुष्ठानां वातरक्तानां नाशनं परमौषधम्

vātaraktādhikāroktaḥ puraḥ kaiśorakābhidhaḥ kuṣṭhānāṃ vātaraktānāṃ nāśanaṃ paramauṣadham

75

भल्लातकप्रस्थयुगं छित्वा द्रो णजले क्षिपेत् प्रस्थद्वयंगुडूच्याश्च क्षुण्णं तत्राम्भसि क्षिपेत् चतुर्थांशावशेषं तु कषायमवतारयेत् वस्त्रपूते कषाये तु वक्ष्यमाणं विनिक्षिपेत्

bhallātakaprasthayugaṃ chitvā dro ṇajale kṣipet prasthadvayaṃguḍūcyāśca kṣuṇṇaṃ tatrāmbhasi kṣipet caturthāṃśāvaśeṣaṃ tu kaṣāyamavatārayet vastrapūte kaṣāye tu vakṣyamāṇaṃ vinikṣipet

76

शरावमात्रकंसर्पिर्दुग्धं स्यादाढकं तथा सितां प्रस्थमितां दद्यात्प्रस्थार्द्धं माक्षिकं क्षिपेत्

śarāvamātrakaṃsarpirdugdhaṃ syādāḍhakaṃ tathā sitāṃ prasthamitāṃ dadyātprasthārddhaṃ mākṣikaṃ kṣipet

77

सर्वाण्येकत्र भाण्डे तु पचेन्मृद्वग्निना शनैः सर्वद्र वे घनीभूते पावकादवतारयेत्

sarvāṇyekatra bhāṇḍe tu pacenmṛdvagninā śanaiḥ sarvadra ve ghanībhūte pāvakādavatārayet

78

तत्र क्षेप्याणि चूर्णानि ब्रूमो बिल्वविषामृताः वाकुची चाथ दद्र घ्नुः पिचुमर्दो हरीतकी

tatra kṣepyāṇi cūrṇāni brūmo bilvaviṣāmṛtāḥ vākucī cātha dadra ghnuḥ picumardo harītakī

79

अक्षो धात्री च मञ्जिष्ठा मरिचं नागरं कणा यवानी सैन्धवं मुस्तं त्वगेला नागकेशरम्

akṣo dhātrī ca mañjiṣṭhā maricaṃ nāgaraṃ kaṇā yavānī saindhavaṃ mustaṃ tvagelā nāgakeśaram

80

पर्पटं पत्रकं बालमुशीरं चन्दनं तथा गोक्षुरस्य च बीजानि कर्चूरो रक्तचन्दनम्

parpaṭaṃ patrakaṃ bālamuśīraṃ candanaṃ tathā gokṣurasya ca bījāni karcūro raktacandanam

81

पृथक्पलार्द्धमानानां चूर्णमेषामिह क्षिपेत् पलमात्रमितं प्रातः समश्नीयाज्जलेन हि

pṛthakpalārddhamānānāṃ cūrṇameṣāmiha kṣipet palamātramitaṃ prātaḥ samaśnīyājjalena hi

82

नाशयेदवलेहोऽय पथ्यान्यन्नानि खादतः कुष्ठानि वातरक्तानि सर्वाण्यर्शांसि सेवितः

nāśayedavaleho'ya pathyānyannāni khādataḥ kuṣṭhāni vātaraktāni sarvāṇyarśāṃsi sevitaḥ

83

व्यायाममातपं वह्निमम्लं मांसं दधि स्त्रियम् तैलाभ्यङ्गं तथाध्वानं नरो भल्लातकी त्यजेत्

vyāyāmamātapaṃ vahnimamlaṃ māṃsaṃ dadhi striyam tailābhyaṅgaṃ tathādhvānaṃ naro bhallātakī tyajet

84

निम्बगोपारुणाः कट्वी त्रायन्ती त्रिफला घनम् पर्पटावल्गुजानन्तावचाखदिरचन्दनम्

nimbagopāruṇāḥ kaṭvī trāyantī triphalā ghanam parpaṭāvalgujānantāvacākhadiracandanam

85

पाठाशुण्ठीशटीभार्गीवासाभूनिम्बवत्सकम् श्यामेन्द्र वारुणीमूर्वाविडङ्गेन्द्र यवानलम्

pāṭhāśuṇṭhīśaṭībhārgīvāsābhūnimbavatsakam śyāmendra vāruṇīmūrvāviḍaṅgendra yavānalam

86

हस्तिकर्णामृताद्रे कापटोलरजनीद्वयम् कणारग्वधसप्ताह्वत्रिवृद्वेत्रोच्चटाफलम्

hastikarṇāmṛtādre kāpaṭolarajanīdvayam kaṇāragvadhasaptāhvatrivṛdvetroccaṭāphalam

87

मञ्जिष्ठा लाङ्गली रास्ना नक्तमालं पुनर्नवा दन्तीबीजकसारञ्च भृङ्गराजं कुरण्टकम्

mañjiṣṭhā lāṅgalī rāsnā naktamālaṃ punarnavā dantībījakasārañca bhṛṅgarājaṃ kuraṇṭakam

88

अङ्कोटकञ्च शाखोटं द्विपलांशं पृथक्पृथक् गृह्णीयात्तानि सर्वाणि जलद्रो णे पचेच्छनैः

aṅkoṭakañca śākhoṭaṃ dvipalāṃśaṃ pṛthakpṛthak gṛhṇīyāttāni sarvāṇi jaladro ṇe pacecchanaiḥ

89

अष्टमांशावशेषन्तु कषायमवतारयेत् विधाय वाससा पूतं स्थापयेद्भाजने दृढे

aṣṭamāṃśāvaśeṣantu kaṣāyamavatārayet vidhāya vāsasā pūtaṃ sthāpayedbhājane dṛḍhe

90

भल्लातकसहस्राणि च्छित्वा तु त्र्यर्मणाम्भसि पचेदष्टावशेषं तत्कषायमवतारयेत्

bhallātakasahasrāṇi cchitvā tu tryarmaṇāmbhasi pacedaṣṭāvaśeṣaṃ tatkaṣāyamavatārayet

91

तच्च वस्त्रेण संशोध्य द्वौ कषायौ विमिश्रयेत् गुडं शतपलं दत्वा लेहवत्तत्पचेच्छनैः

tacca vastreṇa saṃśodhya dvau kaṣāyau vimiśrayet guḍaṃ śatapalaṃ datvā lehavattatpacecchanaiḥ

92

त्रिकटु त्रिफला मुस्तं विडङ्गं चित्रकं तथा सैन्धवं चन्दनं कुष्ठं दीप्यकञ्च पलं पृथक् सौगन्ध्यार्थं क्षिपेत्तत्र चातुर्जातं पलं पलम्

trikaṭu triphalā mustaṃ viḍaṅgaṃ citrakaṃ tathā saindhavaṃ candanaṃ kuṣṭhaṃ dīpyakañca palaṃ pṛthak saugandhyārthaṃ kṣipettatra cāturjātaṃ palaṃ palam

93

महाभल्लातको ह्येष महादेवेन भाषितः प्राणिनां हितकामेन जयेच्छीघ्रं प्रयोजितः

mahābhallātako hyeṣa mahādevena bhāṣitaḥ prāṇināṃ hitakāmena jayecchīghraṃ prayojitaḥ

94

श्वित्रमौदुम्बरं दद्रुमृक्षजिह्वन्तु काकणम् पुण्डरीकं सचर्माख्यं विस्फोटं रक्तमण्डलम्

śvitramaudumbaraṃ dadrumṛkṣajihvantu kākaṇam puṇḍarīkaṃ sacarmākhyaṃ visphoṭaṃ raktamaṇḍalam

95

कण्डूं कपालकं कुष्ठं पामानञ्च विपादिकाम् वातरक्तं षडर्शांसि पाण्डुरोगव्रणान्कृमीन्

kaṇḍūṃ kapālakaṃ kuṣṭhaṃ pāmānañca vipādikām vātaraktaṃ ṣaḍarśāṃsi pāṇḍurogavraṇānkṛmīn

96

रक्तपित्तमुदावर्त्तं कासं श्वासं भगन्दरम् सदाभ्यासेन पलितमामवातं सुदुस्तरम्

raktapittamudāvarttaṃ kāsaṃ śvāsaṃ bhagandaram sadābhyāsena palitamāmavātaṃ sudustaram

97

निर्यन्त्रणस्तु कथितो विहाराहारमैथुने कुरुते परमां कान्तिं प्रदीप्तं जठरानलम्

niryantraṇastu kathito vihārāhāramaithune kurute paramāṃ kāntiṃ pradīptaṃ jaṭharānalam

98

अनुपानं प्रयोक्तव्यं छिन्नातोयं पयोऽथवा भोजने तु सदा त्याज्यमुष्णमम्लं विशेषतः

anupānaṃ prayoktavyaṃ chinnātoyaṃ payo'thavā bhojane tu sadā tyājyamuṣṇamamlaṃ viśeṣataḥ

99

मञ्जिष्ठा त्रिफला तिक्ता वचादारुनिशाऽमयाः निम्बश्चैषां कृतः क्थाथः सर्वकुष्ठं विनाशयेत्

mañjiṣṭhā triphalā tiktā vacādāruniśā'mayāḥ nimbaścaiṣāṃ kṛtaḥ kthāthaḥ sarvakuṣṭhaṃ vināśayet

100

वातरक्तं तथा कण्डूं पामां वै रक्तमण्डलम् दद्रूं विसर्पं विस्फोटं पानाभ्यासेन नाशयेत्

vātaraktaṃ tathā kaṇḍūṃ pāmāṃ vai raktamaṇḍalam dadrūṃ visarpaṃ visphoṭaṃ pānābhyāsena nāśayet

101

मञ्जिष्ठा वाकुची चक्रमर्दश्च पिचुमर्दकः हरीतकी हरिद्रा च धात्री वासा शतावरी

mañjiṣṭhā vākucī cakramardaśca picumardakaḥ harītakī haridrā ca dhātrī vāsā śatāvarī

102

बला नागबला यष्टीमधुकं क्षुरकोपि च पटोलस्य लतोशीरं गुडूची रक्तचन्दनम्

balā nāgabalā yaṣṭīmadhukaṃ kṣurakopi ca paṭolasya latośīraṃ guḍūcī raktacandanam

103

मञ्जिष्ठादिरयं क्वाथः कुष्ठानां नाशनः परः वातरक्तस्य संहर्त्ता कण्डूमण्डलनाशनः

mañjiṣṭhādirayaṃ kvāthaḥ kuṣṭhānāṃ nāśanaḥ paraḥ vātaraktasya saṃharttā kaṇḍūmaṇḍalanāśanaḥ

104

मञ्जिष्ठाकुटजामृताघन वचामुण्डीहरिद्रा द्वयं क्षुद्रा रिष्टपटोलतिक्तकटु काभार्गीविडङ्गाग्निकम् मूर्वादारुकलिङ्गभृङ्गम गधात्रायान्तपाठावरी गायत्री त्रिफलाकिरातकमहानिम्बासनारग्वधाः

mañjiṣṭhākuṭajāmṛtāghana vacāmuṇḍīharidrā dvayaṃ kṣudrā riṣṭapaṭolatiktakaṭu kābhārgīviḍaṅgāgnikam mūrvādārukaliṅgabhṛṅgama gadhātrāyāntapāṭhāvarī gāyatrī triphalākirātakamahānimbāsanāragvadhāḥ

105

श्यामावल्गुजचन्दनं वरुणकं दन्तीकशाखोटकं वासासर्पटसारिवा प्रतिविषानन्ताविशालाजलम् मञ्जिष्ठाप्रथमं कषायमिति यः संसेवते तस्य तु त्वग्दोषाः सुचिरेण यान्ति विलयं कुष्ठानि चाष्टादश

śyāmāvalgujacandanaṃ varuṇakaṃ dantīkaśākhoṭakaṃ vāsāsarpaṭasārivā prativiṣānantāviśālājalam mañjiṣṭhāprathamaṃ kaṣāyamiti yaḥ saṃsevate tasya tu tvagdoṣāḥ sucireṇa yānti vilayaṃ kuṣṭhāni cāṣṭādaśa

106

नाशं गच्छति वातरक्तमखिला नश्यन्ति रक्तामयाः वीसर्पस्त्वचि शून्यता नयनजा रोगाः प्रशाम्यन्ति च

nāśaṃ gacchati vātaraktamakhilā naśyanti raktāmayāḥ vīsarpastvaci śūnyatā nayanajā rogāḥ praśāmyanti ca

107

मरिचं त्रिवृता मुस्तं हरितालं मनः शिला देवदारु हरिद्रे द्वे मांसी कुष्ठं सचन्दनम्

maricaṃ trivṛtā mustaṃ haritālaṃ manaḥ śilā devadāru haridre dve māṃsī kuṣṭhaṃ sacandanam

108

विशाला करवीरञ्च क्षीरमर्कसमुद्भवम् गोमयस्य रसं कुर्यात्प्रत्येकं कर्षसम्मितम्

viśālā karavīrañca kṣīramarkasamudbhavam gomayasya rasaṃ kuryātpratyekaṃ karṣasammitam

109

विषस्यार्द्धपलं देयं तैलं प्रस्थमितं कटु पचेच्चतुर्गुणे नीरे गोमूत्रे द्विगुणे तथा

viṣasyārddhapalaṃ deyaṃ tailaṃ prasthamitaṃ kaṭu paceccaturguṇe nīre gomūtre dviguṇe tathā

110

मरिचाद्यमिदं तैलमभ्यङ्गात्कुष्ठनाशनम् एतस्याभ्यङ्गतः श्वित्रं विवर्णं तत्क्षणाद्भवेत्

maricādyamidaṃ tailamabhyaṅgātkuṣṭhanāśanam etasyābhyaṅgataḥ śvitraṃ vivarṇaṃ tatkṣaṇādbhavet

111

तैलमेतज्जयेत्कण्डूं पामां सिध्मविचर्चिकाम् पुण्डरीकं तथा दद्रुं शून्यतां नित्यसेविनाम्

tailametajjayetkaṇḍūṃ pāmāṃ sidhmavicarcikām puṇḍarīkaṃ tathā dadruṃ śūnyatāṃ nityasevinām

112

मरिचं त्रिवृता दन्ती क्षीरमार्कं शकृद्र सः देवदारु हरिद्रे द्वे मांसी कुष्ठं सचन्दनम्

maricaṃ trivṛtā dantī kṣīramārkaṃ śakṛdra saḥ devadāru haridre dve māṃsī kuṣṭhaṃ sacandanam

113

विशाला करवीरञ्च हरितालं मनःशिला चित्रकं लाङ्गली मुस्तं विडङ्गं चक्रमर्दकः

viśālā karavīrañca haritālaṃ manaḥśilā citrakaṃ lāṅgalī mustaṃ viḍaṅgaṃ cakramardakaḥ

114

शिरीषःकुटजो निम्बः सप्तपर्णोऽमृता स्नुही श्यामाको नक्तमालश्च खदिरो वाकुची वचा

śirīṣaḥkuṭajo nimbaḥ saptaparṇo'mṛtā snuhī śyāmāko naktamālaśca khadiro vākucī vacā

115

ज्योतिष्मती च पलिका विषं द्विपलिकं भवेत् आढकं कटुतैलस्य गोमूत्रञ्च चतुर्गुणम्

jyotiṣmatī ca palikā viṣaṃ dvipalikaṃ bhavet āḍhakaṃ kaṭutailasya gomūtrañca caturguṇam

116

मृत्पात्रे लोहपात्रे च शनैर्मृद्वग्निना पचेत् मरिचाद्यमिदं तैलं महन्मुनिभिरीरितम्

mṛtpātre lohapātre ca śanairmṛdvagninā pacet maricādyamidaṃ tailaṃ mahanmunibhirīritam

117

भिषगेतेन तैलेन म्रक्षयेत्कौष्ठिकान्व्रणान् पामाविचर्चिकादद्रू कण्डूविस्फोटकानि च

bhiṣagetena tailena mrakṣayetkauṣṭhikānvraṇān pāmāvicarcikādadrū kaṇḍūvisphoṭakāni ca

118

वलयः पलितं छाया नीलं व्यङ्गं तथैव च अभ्यङ्गेन प्रणश्यन्ति सौकुमार्यञ्च जायते

valayaḥ palitaṃ chāyā nīlaṃ vyaṅgaṃ tathaiva ca abhyaṅgena praṇaśyanti saukumāryañca jāyate

119

प्रथमे वयसि स्त्रीणां यासां नस्यं प्रदीयते तासामपि जरां प्राप्य न स्यातां स्खलितौ स्तनौ

prathame vayasi strīṇāṃ yāsāṃ nasyaṃ pradīyate tāsāmapi jarāṃ prāpya na syātāṃ skhalitau stanau

120

बलीवर्दस्तुरङ्गो वा गजो वा वायुपीडितः त्रिभिरभ्यञ्जनैरस्य भवेन्मारुतविक्रमः

balīvardasturaṅgo vā gajo vā vāyupīḍitaḥ tribhirabhyañjanairasya bhavenmārutavikramaḥ

121

तालताप्यशिलासूतटङ्कणाः सिन्धुसंयुताः गन्धको द्विगुणः सूताच्छङ्खचूर्णञ्च तत्समम्

tālatāpyaśilāsūtaṭaṅkaṇāḥ sindhusaṃyutāḥ gandhako dviguṇaḥ sūtācchaṅkhacūrṇañca tatsamam

122

जम्बीराद्भिर्दिनं घृष्ट्वा त्रिंशदंशं विषं क्षिपेत् अस्य माषद्वयं खादेन्महिषीघृतसंयुतम्

jambīrādbhirdinaṃ ghṛṣṭvā triṃśadaṃśaṃ viṣaṃ kṣipet asya māṣadvayaṃ khādenmahiṣīghṛtasaṃyutam

123

मध्वाज्यैर्वाकुचीबीजकर्षं लिह्यात्ततः परम् तालकेश्वरनामाऽय सर्वकुष्ठहरो रसः

madhvājyairvākucībījakarṣaṃ lihyāttataḥ param tālakeśvaranāmā'ya sarvakuṣṭhaharo rasaḥ

124

रसो वलिस्ताम्रमयः पुरोग्निः शिलाजतु स्याद्विषतिन्दुकश्च वरा च तुल्यं गगनञ्च सर्वैः करञ्जबीजं सचतुष्टयञ्च

raso valistāmramayaḥ purogniḥ śilājatu syādviṣatindukaśca varā ca tulyaṃ gaganañca sarvaiḥ karañjabījaṃ sacatuṣṭayañca

125

सम्मर्द्य सर्वं मधुना घृतेन घृतस्य पात्रे निहितं प्रयत्नात् कर्षं भजेत्प्रत्यहमस्य पथ्यं शाल्योदनं दुग्धमधुत्रयञ्च

sammardya sarvaṃ madhunā ghṛtena ghṛtasya pātre nihitaṃ prayatnāt karṣaṃ bhajetpratyahamasya pathyaṃ śālyodanaṃ dugdhamadhutrayañca

126

विशीर्णकर्णाङ्गुलिनासिकोऽपि भवेदनेन स्मरतुल्यमूर्त्तिः दारापरित्याग इह प्रदिष्टो जलौदनं तत्र निबद्धमूले

viśīrṇakarṇāṅgulināsiko'pi bhavedanena smaratulyamūrttiḥ dārāparityāga iha pradiṣṭo jalaudanaṃ tatra nibaddhamūle

127

कुष्ठं मूलकबीजं प्रियङ्गवः सर्षपास्तथा रजनी एतत्केशरषष्ठं निहन्ति चिरकालजं सिध्मम्

kuṣṭhaṃ mūlakabījaṃ priyaṅgavaḥ sarṣapāstathā rajanī etatkeśaraṣaṣṭhaṃ nihanti cirakālajaṃ sidhmam

128

शिखरीरसेन पिष्टं मूलकबीजं प्रलेपतः सिध्मम् क्षारेण वा कदल्या रजनीमिश्रेण नाशयति

śikharīrasena piṣṭaṃ mūlakabījaṃ pralepataḥ sidhmam kṣāreṇa vā kadalyā rajanīmiśreṇa nāśayati

129

दार्वीमूलकबीजानि तालकं सुरदारु च ताम्बूलपत्रं सर्वाणि कार्षिकाणि पृथक्पृथक्

dārvīmūlakabījāni tālakaṃ suradāru ca tāmbūlapatraṃ sarvāṇi kārṣikāṇi pṛthakpṛthak

130

शङ्खचूर्णन्तु शाणं स्यात्सर्वाण्येकत्र वारिणा प्रलेपयेत्प्रलेपोऽय सिध्मनाशन उत्तमः

śaṅkhacūrṇantu śāṇaṃ syātsarvāṇyekatra vāriṇā pralepayetpralepo'ya sidhmanāśana uttamaḥ

131

सलिले चाम्रपेशी तु किञ्चित्सैन्धवसंयुता ताम्रपात्रे विनिर्घृष्टा लेपाच्चर्मदलापहा

salile cāmrapeśī tu kiñcitsaindhavasaṃyutā tāmrapātre vinirghṛṣṭā lepāccarmadalāpahā

132

सलिलेन तु शुष्काणि घृष्ट्वा धात्रीफलानि च कराभ्यां सुखमाप्नोति नरश्चर्मदलान्वितः

salilena tu śuṣkāṇi ghṛṣṭvā dhātrīphalāni ca karābhyāṃ sukhamāpnoti naraścarmadalānvitaḥ

133

जीरकस्य पलं पिष्टं सिन्दूरार्द्धपलं तथा कटुतैलं पचेदाभ्यां सर्वपामाहरं परम्

jīrakasya palaṃ piṣṭaṃ sindūrārddhapalaṃ tathā kaṭutailaṃ pacedābhyāṃ sarvapāmāharaṃ param

134

मञ्जिष्ठात्रिफलालाक्षालाङ्गली रात्रिगन्धकैः चूर्णितैस्तैलमादित्यपाकं पामाहरं परम्

mañjiṣṭhātriphalālākṣālāṅgalī rātrigandhakaiḥ cūrṇitaistailamādityapākaṃ pāmāharaṃ param

135

सैन्धवं चक्रमर्दश्च सर्षपाः पिप्पली तथा आरनालेन संपिष्टाः पामाकण्डूहराः पराः

saindhavaṃ cakramardaśca sarṣapāḥ pippalī tathā āranālena saṃpiṣṭāḥ pāmākaṇḍūharāḥ parāḥ

136

अर्कपत्ररसे पक्वं हरिद्रा कल्कसंयुतम् नाशयेत्सार्षपं तैलं पामाकच्छूविचर्चिकाः

arkapatrarase pakvaṃ haridrā kalkasaṃyutam nāśayetsārṣapaṃ tailaṃ pāmākacchūvicarcikāḥ

137

मनः शिलाऽल कासीसं गन्धाश्म सिन्धुजन्म च स्वर्णक्षीरी शिलाभेदी शुण्ठी कुष्ठञ्च मागधी

manaḥ śilā'la kāsīsaṃ gandhāśma sindhujanma ca svarṇakṣīrī śilābhedī śuṇṭhī kuṣṭhañca māgadhī

138

लाङ्गली करवीरञ्च दद्रुघ्नः कृमिहाऽनलः दन्ती निम्बदलं चैभिः पृथक्कर्षमितैर्भिषक्

lāṅgalī karavīrañca dadrughnaḥ kṛmihā'nalaḥ dantī nimbadalaṃ caibhiḥ pṛthakkarṣamitairbhiṣak

139

कल्लीकृत्य पचेत्तैलं कटु प्रस्थद्वयोन्मितम् अर्कसेहुण्डदुग्धेन पृथक्पलमितेन च

kallīkṛtya pacettailaṃ kaṭu prasthadvayonmitam arkasehuṇḍadugdhena pṛthakpalamitena ca

140

गोमूत्रस्याढकेनापि शनैर्मृद्वग्निना पचेत् अभ्यङ्गेन हरेदेतत्कच्छू दुःसाध्यतामपि

gomūtrasyāḍhakenāpi śanairmṛdvagninā pacet abhyaṅgena haredetatkacchū duḥsādhyatāmapi

141

पामानञ्च तथा कण्डूं त्वग्व्याधिरुधिरामयान् कण्डूराक्षसनामेदं तैलं हारीतभाषितम्

pāmānañca tathā kaṇḍūṃ tvagvyādhirudhirāmayān kaṇḍūrākṣasanāmedaṃ tailaṃ hārītabhāṣitam

142

कृतमालस्य पत्राणि नक्तमालदलानि च द्रो णपुष्पीपलाशानि सर्षपा राजिका निशा

kṛtamālasya patrāṇi naktamāladalāni ca dro ṇapuṣpīpalāśāni sarṣapā rājikā niśā

143

कुटजो मधुकं मुस्तं नागरं रक्तचन्दनम् धांत्री यवानिका दारु कल्क एष प्रकल्पितः

kuṭajo madhukaṃ mustaṃ nāgaraṃ raktacandanam dhāṃtrī yavānikā dāru kalka eṣa prakalpitaḥ

144

उद्वर्त्तनादयं कल्कः कटुतैलसमन्वितः कच्छूं पामां हरत्येव शीतपित्तादिकान्गदान्

udvarttanādayaṃ kalkaḥ kaṭutailasamanvitaḥ kacchūṃ pāmāṃ haratyeva śītapittādikāngadān

145

कुष्ठं कृमिघ्नो दद्रुघ्नो निशासैन्धवसर्षपाः अम्लपिष्टः प्रलेपोऽय दद्रुकुष्ठनिषूदनः

kuṣṭhaṃ kṛmighno dadrughno niśāsaindhavasarṣapāḥ amlapiṣṭaḥ pralepo'ya dadrukuṣṭhaniṣūdanaḥ

146

दूर्वाभयासैन्धवचक्रमर्दकुठेरकाः काञ्जिकतक्रपिष्टाः त्रिभिः प्रलेपैरपि बद्धमूलां दद्रू ञ्च कुष्ठञ्च विनाशयन्ति

dūrvābhayāsaindhavacakramardakuṭherakāḥ kāñjikatakrapiṣṭāḥ tribhiḥ pralepairapi baddhamūlāṃ dadrū ñca kuṣṭhañca vināśayanti

147

गण्डलिकाख्यं तृणमपि सिद्धार्थकश्च स्नुहीपत्रम् त्रयमपि समभागं स्यादेषां द्विगुणस्तु दद्र्रुघ्नः

gaṇḍalikākhyaṃ tṛṇamapi siddhārthakaśca snuhīpatram trayamapi samabhāgaṃ syādeṣāṃ dviguṇastu dadrrughnaḥ

148

अष्टगुणे गोतक्रे तानि प्रकृतानि सन्दध्यात् दिवसत्रितयादूर्ध्वं सम्यङ्निष्पेषयेत्तानि

aṣṭaguṇe gotakre tāni prakṛtāni sandadhyāt divasatritayādūrdhvaṃ samyaṅniṣpeṣayettāni

149

वन्योपलेन घृष्ट्वा च दद्रुमालेपयेत्तेन सप्ताहाल्लेपोऽय दद्र्रूमचिराद्विनाशयति

vanyopalena ghṛṣṭvā ca dadrumālepayettena saptāhāllepo'ya dadrrūmacirādvināśayati

150

बिभीतकत्वङ्मलयूजटानां क्वाथेन पीतं गुडसंयुतेन आवल्गुजं बीजमपाकरोति श्वित्राणि कृच्छ्राण्यपि पुण्डरीकम्

bibhītakatvaṅmalayūjaṭānāṃ kvāthena pītaṃ guḍasaṃyutena āvalgujaṃ bījamapākaroti śvitrāṇi kṛcchrāṇyapi puṇḍarīkam

151

कुडवमवल्गुणबीजं हरितालचतुर्थभागसम्मिश्रम्

kuḍavamavalguṇabījaṃ haritālacaturthabhāgasammiśram

152

मनः शिलां तोलकार्द्धं गुञ्जाफलमग्निमूलञ्च मूत्रेण गवां पिष्टं सवर्णताकारकं श्वित्रे

manaḥ śilāṃ tolakārddhaṃ guñjāphalamagnimūlañca mūtreṇa gavāṃ piṣṭaṃ savarṇatākārakaṃ śvitre

153

श्वेतं कुष्ठं व्रजत्यस्तं पक्षार्द्धेनाधिकेन वा गिरिकर्ण्यास्तु कृष्णाया मूलेन परिलेपितम्

śvetaṃ kuṣṭhaṃ vrajatyastaṃ pakṣārddhenādhikena vā girikarṇyāstu kṛṣṇāyā mūlena parilepitam

154

क्वाथः सवाकुचीचूर्णो धात्रीखदिरसारयोः शङ्खेन्दुकुन्दधवलं श्वित्रं संसेवितो हरेत्

kvāthaḥ savākucīcūrṇo dhātrīkhadirasārayoḥ śaṅkhendukundadhavalaṃ śvitraṃ saṃsevito haret

155

मथितेन पिबेच्चूर्णं काकोदुम्बर्यवल्गुजम् तैलाक्तो घर्मसेवी स्यात्तक्राशी श्वित्रहृद्भवेत्

mathitena pibeccūrṇaṃ kākodumbaryavalgujam tailākto gharmasevī syāttakrāśī śvitrahṛdbhavet

156

चतुष्पलं सोमराज्याः खदिरस्य पलं तथा पटोलमूलं त्रिफला त्रायमाणा दुरालभा

catuṣpalaṃ somarājyāḥ khadirasya palaṃ tathā paṭolamūlaṃ triphalā trāyamāṇā durālabhā

157

कल्कार्थं कटुकं चापि कार्षिकान्सूक्ष्मपेषितान् पलद्वयं कौशिकस्य शुद्धस्यात्र प्रदापयेत्

kalkārthaṃ kaṭukaṃ cāpi kārṣikānsūkṣmapeṣitān paladvayaṃ kauśikasya śuddhasyātra pradāpayet

158

सिद्धं सर्पिरिदं श्वित्रं हन्यादम्भ इवानलम् अष्टादशानां कुष्ठानां परमं चैतदौषधम्

siddhaṃ sarpiridaṃ śvitraṃ hanyādambha ivānalam aṣṭādaśānāṃ kuṣṭhānāṃ paramaṃ caitadauṣadham

159

सोमराजीघृतं नाम निर्मितं ब्रह्मणा पुरा लोकानामुपकाराय श्वित्रकुष्ठादिरोगिणाम्

somarājīghṛtaṃ nāma nirmitaṃ brahmaṇā purā lokānāmupakārāya śvitrakuṣṭhādirogiṇām

54

इति चतुष्पञ्चाशत्तमः कुष्ठाधिकारः समाप्तः

iti catuṣpañcāśattamaḥ kuṣṭhādhikāraḥ samāptaḥ

61

अथैकषष्टितमः क्षुद्र रोगाधिकारः

athaikaṣaṣṭitamaḥ kṣudra rogādhikāraḥ

1

क्रोधशोकश्रमकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः पित्तञ्च केशान्पचति पलितं तेन जायते

krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ pittañca keśānpacati palitaṃ tena jāyate

2

लोहचूर्णस्य कर्षं तु दशार्द्धं चूतमज्जतः धात्रीपलद्वयं पथ्ये द्वे तथैकं बिभीतकम्

lohacūrṇasya karṣaṃ tu daśārddhaṃ cūtamajjataḥ dhātrīpaladvayaṃ pathye dve tathaikaṃ bibhītakam

3

पिष्ट्वा लोहमये भाण्डे स्थापयेन्निशि वासयेत् लेपोऽयमचिराद्धन्ति पलितं नात्र संशयः

piṣṭvā lohamaye bhāṇḍe sthāpayenniśi vāsayet lepo'yamacirāddhanti palitaṃ nātra saṃśayaḥ

4

काश्मर्या मूलमादौ सहचरकुसुमं केतकस्यापि मूलं लौहं चूर्ण सभृङ्गं त्रिफलपलयुतं तैलमेभिः पचेद्यः कृत्वा लौहस्य भाण्डे क्षितितलनिहितं स्थापयेन्मासमेकं केशाः काशप्रकाशा अपि मधुपनिभा अस्य योगाद्भवन्ति

kāśmaryā mūlamādau sahacarakusumaṃ ketakasyāpi mūlaṃ lauhaṃ cūrṇa sabhṛṅgaṃ triphalapalayutaṃ tailamebhiḥ pacedyaḥ kṛtvā lauhasya bhāṇḍe kṣititalanihitaṃ sthāpayenmāsamekaṃ keśāḥ kāśaprakāśā api madhupanibhā asya yogādbhavanti

5

त्रिफला नीलिकापत्रं भृङ्गराजोऽयसो रजः अविमूत्रेण संपिष्टं लेपात्कृष्णीकरं परम्

triphalā nīlikāpatraṃ bhṛṅgarājo'yaso rajaḥ avimūtreṇa saṃpiṣṭaṃ lepātkṛṣṇīkaraṃ param

6

रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम् प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः

romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrcchitam pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ

7

रुणद्धि रोमकूपांस्तु ततोऽन्येषामसम्भवः तदिन्द्र लुप्तं खालित्यं रुह्येति च विभावयेत्

ruṇaddhi romakūpāṃstu tato'nyeṣāmasambhavaḥ tadindra luptaṃ khālityaṃ ruhyeti ca vibhāvayet

8

तिक्तपटोलीपत्रस्वरसैर्घृष्ट्वा शमं याति चिरकालजाऽपि रुह्या नियतं दिवसत्रयेणापि

tiktapaṭolīpatrasvarasairghṛṣṭvā śamaṃ yāti cirakālajā'pi ruhyā niyataṃ divasatrayeṇāpi

9

गोक्षुरस्तिलपुष्पाणि तुल्ये च मधुसर्पिषी शिरः प्रलेपितं तेन केशैः समुपचीयते

gokṣurastilapuṣpāṇi tulye ca madhusarpiṣī śiraḥ pralepitaṃ tena keśaiḥ samupacīyate

10

हस्तिदन्तमसीं कृत्वा छागीदुग्धं रसाञ्जनम् लोमान्येतेन जायन्ते लेपात्पाणितलेष्वपि

hastidantamasīṃ kṛtvā chāgīdugdhaṃ rasāñjanam lomānyetena jāyante lepātpāṇitaleṣvapi

11

यष्टीन्दीवरमृद्वीकातैलाज्यक्षीरलेपनैः इन्द्र लुप्तं शमं याति केशाः स्युश्च घना दृढाः

yaṣṭīndīvaramṛdvīkātailājyakṣīralepanaiḥ indra luptaṃ śamaṃ yāti keśāḥ syuśca ghanā dṛḍhāḥ

12

जातीकरञ्जवरुण करवीराग्निपाचितम् तैलमभ्यञ्जनाद्धन्यादिन्द्र लुप्तं न संशयः

jātīkarañjavaruṇa karavīrāgnipācitam tailamabhyañjanāddhanyādindra luptaṃ na saṃśayaḥ

13

स्नुहीपयः पयोऽकस्य लाङ्गली मार्कवो विषम् अजामूत्रं सगोमूत्रं रक्तिका सेन्द्र वारुणी

snuhīpayaḥ payo'kasya lāṅgalī mārkavo viṣam ajāmūtraṃ sagomūtraṃ raktikā sendra vāruṇī

14

सिद्धार्थकस्तीक्ष्णगन्धा सम्यगेभिर्विपाचितम् तैलं भवति नियमात्खालित्यव्याधिनाशनम्

siddhārthakastīkṣṇagandhā samyagebhirvipācitam tailaṃ bhavati niyamātkhālityavyādhināśanam

15

दारुणा कण्डुरा रूक्षा केशभूमिः प्रजायते मारुतश्लेष्मकोपेन विद्याद्दारुणकन्तु तत्

dāruṇā kaṇḍurā rūkṣā keśabhūmiḥ prajāyate mārutaśleṣmakopena vidyāddāruṇakantu tat

16

कार्यो दारुणके मूर्ध्नि प्रलेपोमधुसंयुतः प्रियालबीजमधुककुष्ठमाषैः ससैन्धवैः

kāryo dāruṇake mūrdhni pralepomadhusaṃyutaḥ priyālabījamadhukakuṣṭhamāṣaiḥ sasaindhavaiḥ

17

आम्रबीजं तथा पथ्या द्वयं स्यान्मात्रया समम् दुग्धेन पिष्टं तल्लेपो दारुणं हन्ति दारुणम् दुग्धेन खाखसं बीजं प्रलेपाद्दारुणं हरेत्

āmrabījaṃ tathā pathyā dvayaṃ syānmātrayā samam dugdhena piṣṭaṃ tallepo dāruṇaṃ hanti dāruṇam dugdhena khākhasaṃ bījaṃ pralepāddāruṇaṃ haret

18

गुञ्जाफलैः शृतं तैलम्भृङ्गराजरसेन च कण्डूदारुणहृत्कुष्ठकापालव्याधिनाशनम्

guñjāphalaiḥ śṛtaṃ tailambhṛṅgarājarasena ca kaṇḍūdāruṇahṛtkuṣṭhakāpālavyādhināśanam

19

अरुंषि बहुवक्त्राणि बहुक्लेदीनि मूर्द्धनि कफासृक्कृमिकोपेन तानि विद्यादरुंषिकाम्

aruṃṣi bahuvaktrāṇi bahukledīni mūrddhani kaphāsṛkkṛmikopena tāni vidyādaruṃṣikām

20

नीलोत्पलस्य किञ्जल्को धात्रीफलसमन्वितः यष्टीमधुकयुक्तश्च लेपाद्धन्यादरूषिकाम्

nīlotpalasya kiñjalko dhātrīphalasamanvitaḥ yaṣṭīmadhukayuktaśca lepāddhanyādarūṣikām

21

त्रिफलाऽयोरजोयष्टीमार्कवोत्पलसारिवाः सैन्धवं पक्वमेतैस्तु तैलं हन्यादरुंषिकाम्

triphalā'yorajoyaṣṭīmārkavotpalasārivāḥ saindhavaṃ pakvametaistu tailaṃ hanyādaruṃṣikām

22

पिडकामुत्तमाङ्गस्थां वृत्तामुग्ररुजाज्वराम् सर्वात्मिकां सर्वलिङ्गां जानीयादिरिवेल्लिकाम्

piḍakāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarām sarvātmikāṃ sarvaliṅgāṃ jānīyādirivellikām

23

पैत्तिकस्य विसर्पस्य याचिकित्सा प्रकीर्त्तिता तयैव भिषगेताञ्च चिकित्सेदिरिवेल्लकाम्

paittikasya visarpasya yācikitsā prakīrttitā tayaiva bhiṣagetāñca cikitsedirivellakām

24

कर्णस्याभ्यन्तरे जातां पिडकामुग्रवेदनाम् स्थिरां पनसिकां तान्तु विद्याद्वातकफोत्थिताम्

karṇasyābhyantare jātāṃ piḍakāmugravedanām sthirāṃ panasikāṃ tāntu vidyādvātakaphotthitām

25

भिषक् पनसिकां पूर्वं स्वेदयेदथ लेपयेत्

bhiṣak panasikāṃ pūrvaṃ svedayedatha lepayet

26

कल्कैर्मनः शिलाकुष्ठनिशातालकदारुभिः पक्वां विज्ञाय तां भित्त्वा व्रणवत्समुपाचरेत्

kalkairmanaḥ śilākuṣṭhaniśātālakadārubhiḥ pakvāṃ vijñāya tāṃ bhittvā vraṇavatsamupācaret

27

वातश्लेष्मसमुद्भूतः श्वयथुर्हनुसन्धिजः स्थिरो मन्दरुजः स्निग्धः ज्ञेयः पाषाणगर्दभः

vātaśleṣmasamudbhūtaḥ śvayathurhanusandhijaḥ sthiro mandarujaḥ snigdhaḥ jñeyaḥ pāṣāṇagardabhaḥ

28

पाषाणगर्दभं पूर्वं स्वेदयेत्कुशलो भिषक् ततः पनसिकाप्रोक्तैः कल्कैरुष्णैः प्रलेपयेत्

pāṣāṇagardabhaṃ pūrvaṃ svedayetkuśalo bhiṣak tataḥ panasikāproktaiḥ kalkairuṣṇaiḥ pralepayet

29

गतश्लैष्मिकशोथघ्नैः कल्कैरन्यैश्च लेपयेत् परिपाकगतं भित्वा व्रणवत्तमुपाचरेत्

gataślaiṣmikaśothaghnaiḥ kalkairanyaiśca lepayet paripākagataṃ bhitvā vraṇavattamupācaret

30

जलौकोभिर्हृते रक्ते स शाम्यति विनौषधम् एतत्स्थलेषु बहुषु प्रेक्षितं लिखितं ततः

jalaukobhirhṛte rakte sa śāmyati vinauṣadham etatsthaleṣu bahuṣu prekṣitaṃ likhitaṃ tataḥ

31

शाल्मलीकण्टकप्रख्याः कफमारुतरक्तजाः जायन्ते पिडका यूनां ज्ञेयास्ता मुखदूषिकाः

śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ kaphamārutaraktajāḥ jāyante piḍakā yūnāṃ jñeyāstā mukhadūṣikāḥ

32

अथ मुखदूषिकाचिकित्सा अङ्गुलस्य चतुर्थांशो मुखलेपो विधीयते मध्यमस्तु त्रिभागः स्यादुत्तमोऽद्धाङ्गुलो भवेत्

atha mukhadūṣikācikitsā aṅgulasya caturthāṃśo mukhalepo vidhīyate madhyamastu tribhāgaḥ syāduttamo'ddhāṅgulo bhavet

33

स्थितिकालोऽपि तस्योक्तो यावत्कल्को न शुष्यति शुष्कस्तु गुणहीनः स्यात्तथा दूषयति त्वचम्

sthitikālo'pi tasyokto yāvatkalko na śuṣyati śuṣkastu guṇahīnaḥ syāttathā dūṣayati tvacam

34

लोध्रधान्यवचालेपस्तारुण्यपिडकाऽपहः तद्वद्ग्रोरोचनायुक्तं मरिचं मुखलेपितम्

lodhradhānyavacālepastāruṇyapiḍakā'pahaḥ tadvadgrorocanāyuktaṃ maricaṃ mukhalepitam

35

सिद्धार्थकवचालोध्रसैन्धवैश्च प्रलेपनम् वमनञ्च निहन्त्याशु पिडकां यौवनोद्भवाम्

siddhārthakavacālodhrasaindhavaiśca pralepanam vamanañca nihantyāśu piḍakāṃ yauvanodbhavām

36

केवलाः पयसा पिष्टास्तीक्ष्णाः शाल्मलिकण्टकाः आलिप्तं त्र्यहमेतेन भवेत्पद्मोपमं मुखम्

kevalāḥ payasā piṣṭāstīkṣṇāḥ śālmalikaṇṭakāḥ āliptaṃ tryahametena bhavetpadmopamaṃ mukham

37

क्रोधायासप्रकुपितो वायुः पित्तेन संयुतः मुखमागत्य सहसा मण्डलं प्रसृजत्यतः नीरुजं तनुकं श्यावं मुखे व्यङ्गं तमादिशेत्

krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ mukhamāgatya sahasā maṇḍalaṃ prasṛjatyataḥ nīrujaṃ tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṅgaṃ tamādiśet

38

कृष्णमेवङ्गुणं वक्त्रे गात्रे वा नीलिकां विदुः

kṛṣṇamevaṅguṇaṃ vaktre gātre vā nīlikāṃ viduḥ

39

शिरोवेधैः प्रलेपैश्च तथाऽभ्यङ्गैरुपाचरेत् व्यङ्गं च नीलिकां वाऽपि न्यच्छञ्च तिलकालकम्

śirovedhaiḥ pralepaiśca tathā'bhyaṅgairupācaret vyaṅgaṃ ca nīlikāṃ vā'pi nyacchañca tilakālakam

40

वटङ्कुरा मसूराश्च प्रलेपाद्व्यङ्गनाशनम् व्यङ्गे मञ्जिष्ठया लेपः प्रशस्तो मधुयुक्तया

vaṭaṅkurā masūrāśca pralepādvyaṅganāśanam vyaṅge mañjiṣṭhayā lepaḥ praśasto madhuyuktayā

41

अथवा लेपनं शस्तं शशस्य रुधिरेण च व्यङ्गहृद्वरुणत्वक्स्यादजामूत्रेण पेषिता

athavā lepanaṃ śastaṃ śaśasya rudhireṇa ca vyaṅgahṛdvaruṇatvaksyādajāmūtreṇa peṣitā

42

जातीफलस्य लेपस्तु हरेद्व्यङ्गञ्च नीलिकाम् अर्कक्षीरहरिद्रा भ्यां मर्दयित्वा प्रलेपनात् मुखकार्ष्ण्यं शमं याति चिरकालोद्भवं ध्रुवम्

jātīphalasya lepastu haredvyaṅgañca nīlikām arkakṣīraharidrā bhyāṃ mardayitvā pralepanāt mukhakārṣṇyaṃ śamaṃ yāti cirakālodbhavaṃ dhruvam

44

मसूरैः क्षीरसम्पिष्टैर्लिप्तमास्यं घृतान्वितैः सप्तरात्राद्भवेत्सत्यं पुण्डरीकदलोपमम् वटस्य पाण्डुपत्राणि मालती रक्तचन्दनम्

masūraiḥ kṣīrasampiṣṭairliptamāsyaṃ ghṛtānvitaiḥ saptarātrādbhavetsatyaṃ puṇḍarīkadalopamam vaṭasya pāṇḍupatrāṇi mālatī raktacandanam

45

कुष्ठं कालीयकं लोध्रमेभिर्लैपं प्रयोजयेत् युवानपिडकानां तु व्यङ्गानां तु विनाशनम् स्यादेतेन मुखञ्चापि वर्जितं नीलिकादिभिः

kuṣṭhaṃ kālīyakaṃ lodhramebhirlaipaṃ prayojayet yuvānapiḍakānāṃ tu vyaṅgānāṃ tu vināśanam syādetena mukhañcāpi varjitaṃ nīlikādibhiḥ

46

कुङ्कुमं चन्दनं लोघ्रं पतङ्गं रक्तचन्दनम् कालीयकमुशीरञ्च मञ्जिष्ठा मधुयष्टिका

kuṅkumaṃ candanaṃ loghraṃ pataṅgaṃ raktacandanam kālīyakamuśīrañca mañjiṣṭhā madhuyaṣṭikā

47

पत्रकं पद्मकं पद्मं कुष्ठं गोरोचना निशा लाक्षा दारुहरिद्रा च गैरिकं नागकेशरम्

patrakaṃ padmakaṃ padmaṃ kuṣṭhaṃ gorocanā niśā lākṣā dāruharidrā ca gairikaṃ nāgakeśaram

48

पलाशकुसुमञ्चापि प्रियङ्गुश्च वटाङ्कुराः मालती च मधूच्छिष्टं सर्षपः सुरभिर्वचा

palāśakusumañcāpi priyaṅguśca vaṭāṅkurāḥ mālatī ca madhūcchiṣṭaṃ sarṣapaḥ surabhirvacā

49

चतुर्गुणपयः पिष्टैरेतैरक्षमितैः पृथक् पचेन्मन्दाग्नि वैद्यस्तैलं प्रस्थद्वयोन्मितम्

caturguṇapayaḥ piṣṭairetairakṣamitaiḥ pṛthak pacenmandāgni vaidyastailaṃ prasthadvayonmitam

50

वदनाभ्यञ्जनादेतद्व्यङ्गं नीलिकया सह तिलकं माषकं न्यच्छं नाशयेन्मुखमदूषिकाम्

vadanābhyañjanādetadvyaṅgaṃ nīlikayā saha tilakaṃ māṣakaṃ nyacchaṃ nāśayenmukhamadūṣikām

51

पद्मिनीकण्टकञ्चापि हरेज्जतुमणिं तथा विदध्याद्वदनं पूर्णचन्द्र मण्डलसुन्दरम्

padminīkaṇṭakañcāpi harejjatumaṇiṃ tathā vidadhyādvadanaṃ pūrṇacandra maṇḍalasundaram

52

ग्रीवांसकक्षाकरपाददेशे सन्धौ गले वा त्रिभिरेव दोषैः ग्रन्थिः स वल्मीकवदक्रियाणां जातः क्रमेणैवगतः प्रवृद्धिम्

grīvāṃsakakṣākarapādadeśe sandhau gale vā tribhireva doṣaiḥ granthiḥ sa valmīkavadakriyāṇāṃ jātaḥ krameṇaivagataḥ pravṛddhim

53

मुखैरनेकैः स्रुतितोदवद्भिर्विसर्पवत्सर्पति चोन्नताग्रैः वल्मीकमाहुर्भिषजो विकारं निष्प्रत्यनीकं चिरजं विशेषात्

mukhairanekaiḥ srutitodavadbhirvisarpavatsarpati connatāgraiḥ valmīkamāhurbhiṣajo vikāraṃ niṣpratyanīkaṃ cirajaṃ viśeṣāt

54

पाणिपादोपरिष्टात्तु च्छिद्रै र्बहुभिरावृतम् वल्मीकं यत्सशोफं स्याद्वर्ज्यं तद्धि विजानता

pāṇipādopariṣṭāttu cchidrai rbahubhirāvṛtam valmīkaṃ yatsaśophaṃ syādvarjyaṃ taddhi vijānatā

55

शस्त्रेणोत्कृत्य वल्मीकं क्षाराग्निभ्यां प्रसाधयेत् विधानेनार्बुदोक्तेन शोधयित्वा च रोपयेत्

śastreṇotkṛtya valmīkaṃ kṣārāgnibhyāṃ prasādhayet vidhānenārbudoktena śodhayitvā ca ropayet

56

वल्मीकं तु भवेद्यस्य नातिवृद्धममर्मजम् तत्र संशोधनं कृत्वा शोणितं मोक्षयेद्भिषक्

valmīkaṃ tu bhavedyasya nātivṛddhamamarmajam tatra saṃśodhanaṃ kṛtvā śoṇitaṃ mokṣayedbhiṣak

57

कुलत्थकानां मूलैश्च गुडूच्या लवणेन च आरेवतस्य मूलैश्च दन्तीमूलैस्तथैव च

kulatthakānāṃ mūlaiśca guḍūcyā lavaṇena ca ārevatasya mūlaiśca dantīmūlaistathaiva ca

58

श्यामामूलैःसपललैः सक्तुमिश्रैः प्रलेपयेत् सुस्निग्धैश्च सुखोष्णैश्च भिषक्तमुपनाहयेत्

śyāmāmūlaiḥsapalalaiḥ saktumiśraiḥ pralepayet susnigdhaiśca sukhoṣṇaiśca bhiṣaktamupanāhayet

59

पक्वं तदा विजानीयाद्गतीः सर्वायथाक्रमम् अभिज्ञाय गतिं छित्वा प्रदिह्यान्मतिमान्भिषक्

pakvaṃ tadā vijānīyādgatīḥ sarvāyathākramam abhijñāya gatiṃ chitvā pradihyānmatimānbhiṣak

60

संशोध्यदुष्टमांसानि क्षारेण प्रतिसारयेत् व्रणं विशुद्धं विज्ञाय रोपयेन्मतिमान्भिषक्

saṃśodhyaduṣṭamāṃsāni kṣāreṇa pratisārayet vraṇaṃ viśuddhaṃ vijñāya ropayenmatimānbhiṣak

61

मनः शिलालभल्लातसूक्ष्मैलाऽगुरुचन्दनैः जातीपल्लवतक्रैश्च निम्बतैलं विपाचयेत्

manaḥ śilālabhallātasūkṣmailā'gurucandanaiḥ jātīpallavatakraiśca nimbatailaṃ vipācayet

62

वल्मीकं नाशयेत्तद्धि बहुच्छिद्रं बहुव्रणम्

valmīkaṃ nāśayettaddhi bahucchidraṃ bahuvraṇam

63

बाहुकक्षांऽसपार्श्वेषु कृष्णस्फोटां सवेदनाम् पित्तप्रकोपसम्भूतां कक्षां तामिति निर्दिशेत्

bāhukakṣāṃ'sapārśveṣu kṛṣṇasphoṭāṃ savedanām pittaprakopasambhūtāṃ kakṣāṃ tāmiti nirdiśet

64

एकान्तु तादृशीं दृष्ट्वा पिडकां स्फोटसन्निभाम् त्वग्जातां पित्तकोपेन गन्ध मालां प्रचक्षते

ekāntu tādṛśīṃ dṛṣṭvā piḍakāṃ sphoṭasannibhām tvagjātāṃ pittakopena gandha mālāṃ pracakṣate

65

कक्षाञ्च गन्ध मालाञ्च चिकित्सेच्च चिकित्सकः पैत्तिकस्य विसर्पस्य क्रियया पूर्वमुक्तया

kakṣāñca gandha mālāñca cikitsecca cikitsakaḥ paittikasya visarpasya kriyayā pūrvamuktayā

66

कक्षाभागेषु विस्फोटा जायन्ते मांसदारणाः अन्तर्दाहज्वरकरा दीप्तपावकसन्निभाः

kakṣābhāgeṣu visphoṭā jāyante māṃsadāraṇāḥ antardāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ

67

सप्ताहाद्वा दशाहाद्वा पक्षाद्वा घ्नन्ति मानवम् तामग्निरोहिणीं विद्यादसाध्यां सान्निपातिकीम्

saptāhādvā daśāhādvā pakṣādvā ghnanti mānavam tāmagnirohiṇīṃ vidyādasādhyāṃ sānnipātikīm

68

पित्तवीसर्पविधिना साधयेदग्निरोहिणीम् रोहिण्यां लङ्घनं कुर्याद्र क्तमोक्षणरूक्षणम् शरीरस्य च संशुद्धिं तान्तु वृद्धां परित्यजेत्

pittavīsarpavidhinā sādhayedagnirohiṇīm rohiṇyāṃ laṅghanaṃ kuryādra ktamokṣaṇarūkṣaṇam śarīrasya ca saṃśuddhiṃ tāntu vṛddhāṃ parityajet

69

विदारीकन्दवद् वृत्तां कक्षावङ्क्षणसन्धिषु रक्तां विदारिकां विद्यात्सर्वजां सर्वलक्षणाम्

vidārīkandavad vṛttāṃ kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu raktāṃ vidārikāṃ vidyātsarvajāṃ sarvalakṣaṇām

70

विदारिकायां प्रथमं जलौकायोजनं हितम् पाटनञ्च विपक्वायां ततो व्रणविधिः स्मृतः

vidārikāyāṃ prathamaṃ jalaukāyojanaṃ hitam pāṭanañca vipakvāyāṃ tato vraṇavidhiḥ smṛtaḥ

71

नखमांसमधिष्ठाय वातःपित्तञ्च देहिनाम् करोति दाहपाकौ च तं व्याधिं चिप्पमादिशेत्

nakhamāṃsamadhiṣṭhāya vātaḥpittañca dehinām karoti dāhapākau ca taṃ vyādhiṃ cippamādiśet

72

अभिघातात्प्रदुष्टो यो नखो रूक्षःसितः खरः भवेत्तं कुनखं विद्यात्कुलीरं वाभिधानतः

abhighātātpraduṣṭo yo nakho rūkṣaḥsitaḥ kharaḥ bhavettaṃ kunakhaṃ vidyātkulīraṃ vābhidhānataḥ

73

चिप्पं रुधिरमोक्षेण शोधनेनाप्युपाचरेत् गतोष्माणमथैनन्तु सेचयेदुष्णवारिणा

cippaṃ rudhiramokṣeṇa śodhanenāpyupācaret gatoṣmāṇamathainantu secayeduṣṇavāriṇā

74

शस्त्रेणापि यथायोग्यमुच्छिद्य स्रावयेत्ततः व्रणोक्तेन विधानेन रोपयेत्तं विचक्षणः

śastreṇāpi yathāyogyamucchidya srāvayettataḥ vraṇoktena vidhānena ropayettaṃ vicakṣaṇaḥ

75

स्वरसेन हरिद्रा याः पात्रे कृत्वायसेऽभयाम् घृष्ट्वा तज्जेन कल्केन लिम्पेच्चिप्पं पुनः पुनः

svarasena haridrā yāḥ pātre kṛtvāyase'bhayām ghṛṣṭvā tajjena kalkena limpeccippaṃ punaḥ punaḥ

76

काश्मर्याः सप्तभिः पत्रैः कोमलैः परिवेष्टितः अङ्गुलीवेष्टकः पुंसां ध्रुवमाशु प्रशाम्यति

kāśmaryāḥ saptabhiḥ patraiḥ komalaiḥ pariveṣṭitaḥ aṅgulīveṣṭakaḥ puṃsāṃ dhruvamāśu praśāmyati

77

श्लेष्मविद्र धिकल्पेन कुनखं समुपाचरेत्

śleṣmavidra dhikalpena kunakhaṃ samupācaret

78

नखकोटिप्रविष्टेन टङ्कणेन न शाम्यति कुनखश्चेत्तदा शैलः सलिले प्लवतेऽपि च

nakhakoṭipraviṣṭena ṭaṅkaṇena na śāmyati kunakhaścettadā śailaḥ salile plavate'pi ca

79

मर्दनात्पीडनाद्वापि तथैवाप्यभिघाततः मेढ्रचर्म यदा वायुर्भजते सर्वतश्चरन्

mardanātpīḍanādvāpi tathaivāpyabhighātataḥ meḍhracarma yadā vāyurbhajate sarvataścaran

80

तदा वातोपसृष्टन्तु तच्चर्म परिवर्त्तते सवेदनं सदाहं च पाकञ्च व्रजति क्वचित्

tadā vātopasṛṣṭantu taccarma parivarttate savedanaṃ sadāhaṃ ca pākañca vrajati kvacit

81

मणेरधस्तात्कोषस्तु ग्रन्थिरूपेण लम्बते सरुजां वातसम्भूतां विद्यात्तां परिवर्त्तिकाम् सकण्डूः कठिना चापि सैव श्लेष्मसमन्विता

maṇeradhastātkoṣastu granthirūpeṇa lambate sarujāṃ vātasambhūtāṃ vidyāttāṃ parivarttikām sakaṇḍūḥ kaṭhinā cāpi saiva śleṣmasamanvitā

82

परिवर्त्तिं घृताभ्यक्तां सुस्विन्नामुपनाहयेत् त्रिरात्रं पञ्चरात्रञ्च वातघ्नैः शाल्वणादिभिः

parivarttiṃ ghṛtābhyaktāṃ susvinnāmupanāhayet trirātraṃ pañcarātrañca vātaghnaiḥ śālvaṇādibhiḥ

83

ततोऽभ्यज्य शनैश्चर्म पाटयेत्पीडयेन्मणिम् प्रविष्टे चर्मणि मणौ स्वेदयेदुपनाहनैः

tato'bhyajya śanaiścarma pāṭayetpīḍayenmaṇim praviṣṭe carmaṇi maṇau svedayedupanāhanaiḥ

84

दद्याद्वातहरान्वस्तीन् स्निग्धान्यन्नानि भोजयेत्

dadyādvātaharānvastīn snigdhānyannāni bhojayet

85

अल्पीयःखां यदा हर्षाद् बलाद्गच्छेत्स्त्रियं नरः हस्ताभिघातादथवा चर्मण्युद्वर्त्तिते बलात्

alpīyaḥkhāṃ yadā harṣād balādgacchetstriyaṃ naraḥ hastābhighātādathavā carmaṇyudvarttite balāt

86

मर्दनात्पीडनाद्वापि शुक्रवेगाभिघाततः यस्यावपाट्यते चर्म तं विद्यादवपाटिकाम्

mardanātpīḍanādvāpi śukravegābhighātataḥ yasyāvapāṭyate carma taṃ vidyādavapāṭikām

87

वातेन कर्कशा रूक्षा सूक्ष्मा कृष्णा रुगन्विता पित्तेन पीता रक्ता वा दाहतृष्णासमन्विता श्लेष्मणा कठिना स्निग्धा कण्डूमत्स्वल्पवेदना

vātena karkaśā rūkṣā sūkṣmā kṛṣṇā ruganvitā pittena pītā raktā vā dāhatṛṣṇāsamanvitā śleṣmaṇā kaṭhinā snigdhā kaṇḍūmatsvalpavedanā

88

स्नेहस्वेदैरिमां वैद्यश्चिकित्सेदवपाटिकाम्

snehasvedairimāṃ vaidyaścikitsedavapāṭikām

90

वातोपसृष्टे मेढ्रे तु चर्म संश्रयते मणिम् मणिश्चर्मोपनद्धस्तु मूत्रस्रोतो रुणद्धि च निरुद्धप्रकशे तस्मिन्मन्दधारमवेदनम् मूत्रं प्रवर्त्तते जन्तोर्मणिर्विव्रियते न च

vātopasṛṣṭe meḍhre tu carma saṃśrayate maṇim maṇiścarmopanaddhastu mūtrasroto ruṇaddhi ca niruddhaprakaśe tasminmandadhāramavedanam mūtraṃ pravarttate jantormaṇirvivriyate na ca

91

निरुद्धप्रकशं विद्यात्सरुजं वातसम्भवम्

niruddhaprakaśaṃ vidyātsarujaṃ vātasambhavam

92

निरुद्धप्रकशे नाडीं लौहीमुभयतोमुखीम् दारवीं जतुकृतां वा घृताक्तां सम्प्रवेशयेत्

niruddhaprakaśe nāḍīṃ lauhīmubhayatomukhīm dāravīṃ jatukṛtāṃ vā ghṛtāktāṃ sampraveśayet

93

परिषिञ्चेद्वसां मज्जां शिशुमारवराहयोः चक्रतैलं तथा योज्यं वातघ्नद्र व्यसंयुतम्

pariṣiñcedvasāṃ majjāṃ śiśumāravarāhayoḥ cakratailaṃ tathā yojyaṃ vātaghnadra vyasaṃyutam

94

त्र्यहात्स्थूलतरां सम्यङ् नाडीं मार्गे प्रवेशयेत् स्रोतो विवर्द्धयेदेवं स्निग्धमन्नञ्च भोजयेत् भित्वा वा सेवनीं मुक्त्वा सद्यः क्षतवदाचरेत्

tryahātsthūlatarāṃ samyaṅ nāḍīṃ mārge praveśayet sroto vivarddhayedevaṃ snigdhamannañca bhojayet bhitvā vā sevanīṃ muktvā sadyaḥ kṣatavadācaret

95

वेगसन्धारणाद्वायुर्विहतो गुदसंश्रितः निरुणद्धि महत्स्रोतः सूक्ष्मद्वारं करोति च

vegasandhāraṇādvāyurvihato gudasaṃśritaḥ niruṇaddhi mahatsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca

96

मार्गस्य सौक्ष्म्यात्कृच्छ्रेण पुरीषं तस्य गच्छति सन्निरुद्ध गुदं व्याधिमेतं विद्यात्सुदुस्तरम्

mārgasya saukṣmyātkṛcchreṇa purīṣaṃ tasya gacchati sanniruddha gudaṃ vyādhimetaṃ vidyātsudustaram

97

सन्निरुद्धगुदे तैलैः सेको वातहरैर्हितः तथा निरुद्धप्रकशक्रियाऽपि कथिताऽथवा

sanniruddhagude tailaiḥ seko vātaharairhitaḥ tathā niruddhaprakaśakriyā'pi kathitā'thavā

98

स्नानोत्सादनहीनस्य मलो वृषणसंस्थितः प्रक्लिद्यते यदा स्वेदात्कण्डूं जनयते तदा

snānotsādanahīnasya malo vṛṣaṇasaṃsthitaḥ praklidyate yadā svedātkaṇḍūṃ janayate tadā

99

ततः कण्डूयनात्क्षिप्रं स्फोटः स्रावश्च जायते प्राहुर्वृषणकच्छूं तां श्लेष्मरक्तप्रकोपजाम्

tataḥ kaṇḍūyanātkṣipraṃ sphoṭaḥ srāvaśca jāyate prāhurvṛṣaṇakacchūṃ tāṃ śleṣmaraktaprakopajām

100

सर्जाह्वकुष्ठसैन्धवसितसिद्धार्थैः प्रकल्पितो योगः उद्वर्त्तनेन नियतं शमयति वृषणस्य कण्डूतिम्

sarjāhvakuṣṭhasaindhavasitasiddhārthaiḥ prakalpito yogaḥ udvarttanena niyataṃ śamayati vṛṣaṇasya kaṇḍūtim

101

भिषग्वृषणकच्छूं तु चिकित्सेत्पामरोगवत् अहिपूतननिर्दिष्टक्रिययाऽपि च तां हरेत्

bhiṣagvṛṣaṇakacchūṃ tu cikitsetpāmarogavat ahipūtananirdiṣṭakriyayā'pi ca tāṃ haret

102

शकृन्मूत्रसमायुक्तेऽधौतेऽपाने शिशोर्भवेत् स्विन्ने वाऽस्नाप्यमानस्य कण्डू रक्तकफोद्भवा

śakṛnmūtrasamāyukte'dhaute'pāne śiśorbhavet svinne vā'snāpyamānasya kaṇḍū raktakaphodbhavā

103

कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटः स्रावश्च जायते एकीभूतं व्रणैर्घोरं तं विद्यादहिपूतनम्

kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭaḥ srāvaśca jāyate ekībhūtaṃ vraṇairghoraṃ taṃ vidyādahipūtanam

104

तत्र संशोधनैः पूर्वं धात्रीस्तन्यं विशोधयेत् त्रिफलाखदिरक्वाथैर्व्रणानां क्षालनं हितम् शङ्खसौवीरयष्ट्याह्वैर्लेपः कार्योऽहिपूतने

tatra saṃśodhanaiḥ pūrvaṃ dhātrīstanyaṃ viśodhayet triphalākhadirakvāthairvraṇānāṃ kṣālanaṃ hitam śaṅkhasauvīrayaṣṭyāhvairlepaḥ kāryo'hipūtane

105

प्रवाहिकाऽतिसाराभ्यां निर्गच्छति गुदं बहिः रूक्षदुर्बलदेहस्य गुदभ्रंशं तमादिशेत्

pravāhikā'tisārābhyāṃ nirgacchati gudaṃ bahiḥ rūkṣadurbaladehasya gudabhraṃśaṃ tamādiśet

106

गुदभ्रंशे गुदं स्विन्नं स्नेहेनाक्तं प्रवेशयेत् प्रविष्टं रोधयेद्यत्नाद्गव्यसच्छिद्र चर्मणा

gudabhraṃśe gudaṃ svinnaṃ snehenāktaṃ praveśayet praviṣṭaṃ rodhayedyatnādgavyasacchidra carmaṇā

107

पद्मिन्याः कोमलं पत्रं यः खादेच्छर्कराऽन्वितम् एतन्निश्चित्य निर्दिष्टं न तस्य गुदनिर्गमः

padminyāḥ komalaṃ patraṃ yaḥ khādeccharkarā'nvitam etanniścitya nirdiṣṭaṃ na tasya gudanirgamaḥ

108

मूषकाणां वसाभिर्वा गुदभ्रंशे प्रलेपनम् सुस्विन्नं मूषिकामांसेनाथवा स्वेदयेद् गुदम्

mūṣakāṇāṃ vasābhirvā gudabhraṃśe pralepanam susvinnaṃ mūṣikāmāṃsenāthavā svedayed gudam

109

वृक्षाम्लानलचङ्गेरीबिल्वपाठायवाग्रजम् तक्रेण शीलयेत् पायुभ्रंशार्त्तोऽनलदीपनम्

vṛkṣāmlānalacaṅgerībilvapāṭhāyavāgrajam takreṇa śīlayet pāyubhraṃśārtto'naladīpanam

110

मूषका दशमूलानि गृह्णीयादुभयं समम् तयोः क्वाथेन कल्केन पचेत्तैलं यथोदितम्

mūṣakā daśamūlāni gṛhṇīyādubhayaṃ samam tayoḥ kvāthena kalkena pacettailaṃ yathoditam

111

अभ्यङ्गात्तस्य तैलस्य गुदभ्रंशो विनश्यति विनश्यति तथाऽनेन गुदशूलं भगन्दरम्

abhyaṅgāttasya tailasya gudabhraṃśo vinaśyati vinaśyati tathā'nena gudaśūlaṃ bhagandaram

112

सदाहो रक्तपर्यन्तस्त्वपाकी तीव्रवेदनः कण्डूमाञ्ज्वरकारी च स स्याच्छूकरदंष्ट्रकः

sadāho raktaparyantastvapākī tīvravedanaḥ kaṇḍūmāñjvarakārī ca sa syācchūkaradaṃṣṭrakaḥ

113

भृङ्गराजकमूलस्य रजन्या सहितस्य च चूर्णन्तु सहसा लेपाद्वाराहद्विजनाशनम्

bhṛṅgarājakamūlasya rajanyā sahitasya ca cūrṇantu sahasā lepādvārāhadvijanāśanam

114

राजीवमूलकल्कःपीते गव्येन सर्पिषा प्रातः शमयति शूकरदंष्ट्रं दंष्ट्रोद्भूतंज्वरं घोरम्

rājīvamūlakalkaḥpīte gavyena sarpiṣā prātaḥ śamayati śūkaradaṃṣṭraṃ daṃṣṭrodbhūtaṃjvaraṃ ghoram

115

रजनी मार्कवं मूलं पिष्टं शीतेन वारिणा तल्लेपाद्धन्ति वीसर्पवाराहदशनाह्वयम्

rajanī mārkavaṃ mūlaṃ piṣṭaṃ śītena vāriṇā tallepāddhanti vīsarpavārāhadaśanāhvayam

116

गम्भीरामल्पशोथां च सवर्णामुपरिस्थिताम् पाकस्यानुशयीं तान्तु विद्यादन्तः प्रपाकिनीम्

gambhīrāmalpaśothāṃ ca savarṇāmuparisthitām pākasyānuśayīṃ tāntu vidyādantaḥ prapākinīm

117

हरेदनुशयीं वैद्यः क्रियया श्लेष्मविद्र धेः

haredanuśayīṃ vaidyaḥ kriyayā śleṣmavidra dheḥ

118

क्लिन्नाङ्गुल्यन्तरौ पादौ कण्डूदाहसमन्वितौ दुष्टकर्दमसंस्पर्शादलसं तं विभावयेत्

klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍūdāhasamanvitau duṣṭakardamasaṃsparśādalasaṃ taṃ vibhāvayet

119

पादौ सिक्त्वाऽरनालेन लेपनं त्वलसे हितम् पटोलकुनटीनिम्बरोचनामरिचैस्तिलैः

pādau siktvā'ranālena lepanaṃ tvalase hitam paṭolakunaṭīnimbarocanāmaricaistilaiḥ

120

क्षुद्रा स्वरससिद्धेन कटुतैलेन लेपयेत् ततः कासीसकुनटीतिलचूर्णैर्विचूर्णयेत्

kṣudrā svarasasiddhena kaṭutailena lepayet tataḥ kāsīsakunaṭītilacūrṇairvicūrṇayet

121

करञ्जबीजं रजनी कासीसं पद्मकं मधु रोचना हरितालञ्च लेपोऽयमलसे हितः

karañjabījaṃ rajanī kāsīsaṃ padmakaṃ madhu rocanā haritālañca lepo'yamalase hitaḥ

122

परिक्रमणशीलस्य वायुरत्यर्थरूक्षयोः पादयोः कुरुते दारीं सरुजां तलसंश्रिताम्

parikramaṇaśīlasya vāyuratyartharūkṣayoḥ pādayoḥ kurute dārīṃ sarujāṃ talasaṃśritām

123

पाददार्यां शिरां प्राज्ञो मोचयेत्तलशोधिनीम् स्नेहस्वेदोपपन्नौ तु पादौ वा लेपयेन्मुहुः मधूच्छिष्ठवसामज्जाघृतैः क्षारविमिश्रितैः

pādadāryāṃ śirāṃ prājño mocayettalaśodhinīm snehasvedopapannau tu pādau vā lepayenmuhuḥ madhūcchiṣṭhavasāmajjāghṛtaiḥ kṣāravimiśritaiḥ

124

सर्जाह्वसिन्धूद्भवयोश्चूर्णं घृतमधुप्लुतम् निर्मथ्य कटुतैलाक्तं हितं पादप्रमार्जने

sarjāhvasindhūdbhavayoścūrṇaṃ ghṛtamadhuplutam nirmathya kaṭutailāktaṃ hitaṃ pādapramārjane

125

मधुसिक्थकगैरिकवृतगुडमहिषाक्षशालनिर्यासैः गैरिकसहितैर्लेपः पाकस्फुटनापहः सिद्धः

madhusikthakagairikavṛtaguḍamahiṣākṣaśālaniryāsaiḥ gairikasahitairlepaḥ pākasphuṭanāpahaḥ siddhaḥ

126

उन्मत्तकस्य बीजेन मानकक्षारवारिणा विपक्वं कटुतैलन्तु हन्याद्दारीं न संशयः

unmattakasya bījena mānakakṣāravāriṇā vipakvaṃ kaṭutailantu hanyāddārīṃ na saṃśayaḥ

127

शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः ग्रन्थिः कोलवदुत्सन्नो जायते कदरस्तु सः

śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ granthiḥ kolavadutsanno jāyate kadarastu saḥ

128

दहेत्कदरमुद्धृत्य तैलेन दहनेन वा

dahetkadaramuddhṛtya tailena dahanena vā

129

कृष्णानि तिलमात्राणि नीरुजानि तमानिच वातपित्तकफोद्रे कात्तान्विद्यात्तिलकालकान्

kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni tamānica vātapittakaphodre kāttānvidyāttilakālakān

130

अवेदनं स्थिरञ्चैव यत्तु गात्रे प्रदृश्यते माषवत्कृष्णमुत्सन्नमनिलान्मशकं दिशेत्

avedanaṃ sthirañcaiva yattu gātre pradṛśyate māṣavatkṛṣṇamutsannamanilānmaśakaṃ diśet

131

वित्वचस्तनवः स्फोटाः सूक्ष्माग्राः श्यावपिण्डिकाः भवन्ति कफपित्ताभ्यां क्षिप्रं नाशं प्रयान्ति च

vitvacastanavaḥ sphoṭāḥ sūkṣmāgrāḥ śyāvapiṇḍikāḥ bhavanti kaphapittābhyāṃ kṣipraṃ nāśaṃ prayānti ca

132

सममुत्सन्नमरुजं मण्डलं कफरक्तजम् सहजं लक्ष्म चैकेषां लक्ष्यो जतुमणिश्च सः

samamutsannamarujaṃ maṇḍalaṃ kapharaktajam sahajaṃ lakṣma caikeṣāṃ lakṣyo jatumaṇiśca saḥ

133

कृष्णः स्निग्धो जतुमणिर्ज्ञेयः श्लेष्मोत्तरैस्त्रिभिः अरुजं त्वपरे रक्तं लक्ष्मेत्याहुर्भिषग्वराः

kṛṣṇaḥ snigdho jatumaṇirjñeyaḥ śleṣmottaraistribhiḥ arujaṃ tvapare raktaṃ lakṣmetyāhurbhiṣagvarāḥ

134

चर्मकीलं जतुमणिं मशकांस्तिकालकान् उत्कृत्य शस्त्रेण दहेत्क्षाराग्निभ्यामशेषतः

carmakīlaṃ jatumaṇiṃ maśakāṃstikālakān utkṛtya śastreṇa dahetkṣārāgnibhyāmaśeṣataḥ

135

महद्वा यदि वा चाल्पं श्यावं वा यदि वाऽसितम् नीरुजं मण्डलं गात्रे न्यच्छं तदभिधीयते

mahadvā yadi vā cālpaṃ śyāvaṃ vā yadi vā'sitam nīrujaṃ maṇḍalaṃ gātre nyacchaṃ tadabhidhīyate

136

शिरावेधैः प्रलेपैश्च तथाऽभ्यङ्गैरुपाचरेत् न्यच्छं लिम्पेत्पयः पित्तैः कल्कैः क्षीरतरूद्भवैः

śirāvedhaiḥ pralepaiśca tathā'bhyaṅgairupācaret nyacchaṃ limpetpayaḥ pittaiḥ kalkaiḥ kṣīratarūdbhavaiḥ

137

त्रिभुवनविजयापत्रं मूलं स्थविरस्य शिंशपा चैभिः उद्वर्त्तनं विरचितं न्यच्छव्यङ्गापहं सिद्धम्

tribhuvanavijayāpatraṃ mūlaṃ sthavirasya śiṃśapā caibhiḥ udvarttanaṃ viracitaṃ nyacchavyaṅgāpahaṃ siddham

138

कण्टकैराचितं वृत्तं कण्डूमत्पाण्डु मण्डलम् पद्मिनीकण्टकप्रख्यैस्तदाख्यं कफवातजम्

kaṇṭakairācitaṃ vṛttaṃ kaṇḍūmatpāṇḍu maṇḍalam padminīkaṇṭakaprakhyaistadākhyaṃ kaphavātajam

139

पद्मिनीकण्टके रोगे छर्दयेन्निम्बवारिणा तेनैव सिद्धं सक्षौद्रं सर्पिः पातुं प्रदापयेत्

padminīkaṇṭake roge chardayennimbavāriṇā tenaiva siddhaṃ sakṣaudraṃ sarpiḥ pātuṃ pradāpayet

140

निम्बारग्वधकल्कैर्वा मुहुरुद्वर्त्तनं हितम्

nimbāragvadhakalkairvā muhurudvarttanaṃ hitam

141

चतुर्गुणेन निम्बोत्थपत्रक्वाथेन गोघृतम् पचेत्ततस्तु निम्बस्य कृतमालस्य पत्रजैः

caturguṇena nimbotthapatrakvāthena goghṛtam pacettatastu nimbasya kṛtamālasya patrajaiḥ

142

कल्कैर्भूयः पचेत्सिद्धं तत्पिबेत्पलसम्मितम् पद्मिनीकण्टकाद्रो गान्मुक्तो भवति नान्यथा

kalkairbhūyaḥ pacetsiddhaṃ tatpibetpalasammitam padminīkaṇṭakādro gānmukto bhavati nānyathā

143

स्निग्धा सवर्णा ग्रथिता नीरुजा मुद्गसन्निभा कफवातोत्थिता ज्ञेया बालानामजगल्लिका

snigdhā savarṇā grathitā nīrujā mudgasannibhā kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikā

144

तत्राजगल्लिकां सामां जलौकोभिरुपाचरेत् शुक्तिसौराष्ट्रिकाक्षारकल्कैश्चालेपयेन्मुहुः कठिनां क्षारयोगेन द्रा वयेदजगल्लिकाम्

tatrājagallikāṃ sāmāṃ jalaukobhirupācaret śuktisaurāṣṭrikākṣārakalkaiścālepayenmuhuḥ kaṭhināṃ kṣārayogena drā vayedajagallikām

145

यवाकारा प्रकठिना ग्रथिता मांससंश्रया पिडका श्लेष्मवाताभ्यां यवप्रख्येति सोच्यते

yavākārā prakaṭhinā grathitā māṃsasaṃśrayā piḍakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti socyate

146

घनामवक्रां पिडकामुन्नतां परिमण्डलाम् अन्त्रालजीमल्पपूयां तां विद्यात्कफवातजाम्

ghanāmavakrāṃ piḍakāmunnatāṃ parimaṇḍalām antrālajīmalpapūyāṃ tāṃ vidyātkaphavātajām

147

अन्त्रालजीयवप्रख्ये पूर्वं स्वेदैरुपाचरेत् मनःशिलादेवदारुकुष्ठकल्कैः प्रलेपयेत् पक्वां व्रणविधानेन तथोक्तेन प्रसाधयेत्

antrālajīyavaprakhye pūrvaṃ svedairupācaret manaḥśilādevadārukuṣṭhakalkaiḥ pralepayet pakvāṃ vraṇavidhānena tathoktena prasādhayet

188

विवृतास्यां महादाहां पक्वोदुम्बरसन्निभाम् विवृतामिति तां विद्यात्पित्तोत्थां परिमण्डलम्

vivṛtāsyāṃ mahādāhāṃ pakvodumbarasannibhām vivṛtāmiti tāṃ vidyātpittotthāṃ parimaṇḍalam

151

पद्मकर्णिकवन्मध्ये पिडकां पिडकाचिताम् इन्द्र विद्धान्तु तां विद्याद्वातपित्तोत्थितां भिषक् मण्डलं वृतमुत्सन्नं सरक्तं पिडकाचितम् रुजाकरीं गर्दभिकां तां विद्याद्वातपित्तजाम् विसर्पवत्सर्पति यः शोथस्तनुरपाकवान् दाहज्वरकरः पित्तात्सज्ञेयो जालगर्दभः

padmakarṇikavanmadhye piḍakāṃ piḍakācitām indra viddhāntu tāṃ vidyādvātapittotthitāṃ bhiṣak maṇḍalaṃ vṛtamutsannaṃ saraktaṃ piḍakācitam rujākarīṃ gardabhikāṃ tāṃ vidyādvātapittajām visarpavatsarpati yaḥ śothastanurapākavān dāhajvarakaraḥ pittātsajñeyo jālagardabhaḥ

152

विवृतामिन्द्र विद्धाञ्च गर्दभीं जालगर्दभम् पैत्तिकस्य विसर्पस्य क्रिययासाधयेद् भिषक् पाके तु रोपयेदाज्यैः पक्वैर्मधुरभेषजैः

vivṛtāmindra viddhāñca gardabhīṃ jālagardabham paittikasya visarpasya kriyayāsādhayed bhiṣak pāke tu ropayedājyaiḥ pakvairmadhurabheṣajaiḥ

153

ग्रथिताः पञ्च वा षड् वा दारुणाः कच्छपोन्नताः कफानिलाभ्यां पिडकाः सा स्मृता कच्छपी बुधैः

grathitāḥ pañca vā ṣaḍ vā dāruṇāḥ kacchaponnatāḥ kaphānilābhyāṃ piḍakāḥ sā smṛtā kacchapī budhaiḥ

154

कच्छपीं स्वेदयेत्पूर्वं तत एव प्रलेपयेत्

kacchapīṃ svedayetpūrvaṃ tata eva pralepayet

155

कल्कीकृतैर्निशा कुष्टसितातालकदारुभिः तां पक्वां साधयेच्छीघ्रं भिषग्व्रणचिकित्सया

kalkīkṛtairniśā kuṣṭasitātālakadārubhiḥ tāṃ pakvāṃ sādhayecchīghraṃ bhiṣagvraṇacikitsayā

156

प्राप्य मांसशिरास्नायुमेदः श्लेष्मा तथाऽनिलः ग्रन्थिं करोत्यसौ भिन्नो मधुसर्पिर्वसानिभम्

prāpya māṃsaśirāsnāyumedaḥ śleṣmā tathā'nilaḥ granthiṃ karotyasau bhinno madhusarpirvasānibham

157

स्रवति स्रावमत्यर्थं तत्र वृद्धिं गतोऽनिलः मांसं विशोष्य ग्रथितां शर्करां जनयत्यतः

sravati srāvamatyarthaṃ tatra vṛddhiṃ gato'nilaḥ māṃsaṃ viśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ janayatyataḥ

158

दुर्गन्धं क्लिन्नमत्यर्थं नानावर्णं ततः शिराः स्रवन्ति सहसा रक्तं तां विद्याच्छर्कराऽबुदम्

durgandhaṃ klinnamatyarthaṃ nānāvarṇaṃ tataḥ śirāḥ sravanti sahasā raktaṃ tāṃ vidyāccharkarā'budam

159

मेदोऽबुदविधानेन साधयेच्छर्कराऽबुदम्

medo'budavidhānena sādhayeccharkarā'budam

160

शक्तस्य चाप्यनुत्साहः कर्मण्यालस्यमुच्यते अस्वास्थ्यं चिन्तयाऽत्यर्थमरतिः कथ्यते बुधैः

śaktasya cāpyanutsāhaḥ karmaṇyālasyamucyate asvāsthyaṃ cintayā'tyarthamaratiḥ kathyate budhaiḥ

161

उत्क्लिश्यान्नं न निर्गच्छेत्प्रसेकः ष्ठीवनोरितम् हृदयं पीड्यते चास्य तमुत्क्लेशं विनिर्दिशेत्

utkliśyānnaṃ na nirgacchetprasekaḥ ṣṭhīvanoritam hṛdayaṃ pīḍyate cāsya tamutkleśaṃ vinirdiśet

162

वक्त्रे मधुरता तन्द्रा हृदयोद्वेष्टनं भ्रमः न चान्नं रोचते यस्मै ग्लानिं तस्य विनिर्दिशेत् ग्लानिरोजःक्षयाद् दुःखादजीर्णाच्च श्रमाद्भवेत्

vaktre madhuratā tandrā hṛdayodveṣṭanaṃ bhramaḥ na cānnaṃ rocate yasmai glāniṃ tasya vinirdiśet glānirojaḥkṣayād duḥkhādajīrṇācca śramādbhavet

163

उदानकोपादाहारसुस्थितत्वाच्च यद्भवेत् पवनस्योर्ध्वगमनं तमुद्गारं प्रचक्षते

udānakopādāhārasusthitatvācca yadbhavet pavanasyordhvagamanaṃ tamudgāraṃ pracakṣate

164

आटोपो गुडगुडाशब्दः प्रोक्तो जठरसम्भवः तमःस्थस्येव यज्ज्ञानं तत्तमः कथ्यते बुधैः

āṭopo guḍaguḍāśabdaḥ prokto jaṭharasambhavaḥ tamaḥsthasyeva yajjñānaṃ tattamaḥ kathyate budhaiḥ

61

इत्येक षष्टितमः क्षुद्ररोगाधिकारः समाप्तः

ityeka ṣaṣṭitamaḥ kṣudrarogādhikāraḥ samāptaḥ

49

चतुर्थो भागः अथैकोनपञ्चाशत्तमो नाडीव्रणाधिकारः

caturtho bhāgaḥ athaikonapañcāśattamo nāḍīvraṇādhikāraḥ

1

यः शोथमाममिति पक्वमुपेक्षतेऽज्ञो यो वा व्रणं प्रचुरपूयमसाधुवृत्तः अभ्यन्तरं प्रविशति प्रविदार्य तस्य स्थानानि पूर्वविहितानि ततः स पूयः तस्यातिमात्रगमनाद् गतिरिष्यते तु नाडीव यद्वहति तेन मता च नाडी

yaḥ śothamāmamiti pakvamupekṣate'jño yo vā vraṇaṃ pracurapūyamasādhuvṛttaḥ abhyantaraṃ praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvavihitāni tataḥ sa pūyaḥ tasyātimātragamanād gatiriṣyate tu nāḍīva yadvahati tena matā ca nāḍī

2

दोषैस्त्रिभिर्भवति सा पृथगेकशश्च सम्मूर्च्छितैरपि च शल्यनिमित्ततोऽन्या

doṣaistribhirbhavati sā pṛthagekaśaśca sammūrcchitairapi ca śalyanimittato'nyā

3

तत्रानिलात्परुषसूक्ष्ममुखी सशूला फेनानुविद्धमधिकं स्रवति क्षपासु

tatrānilātparuṣasūkṣmamukhī saśūlā phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāsu

4

पित्तात्तु तृड्ज्वरकरी परिदाहयुक्ता पीतं स्रवत्यधिकमुष्णमहःसु चापि

pittāttu tṛḍjvarakarī paridāhayuktā pītaṃ sravatyadhikamuṣṇamahaḥsu cāpi

5

ज्ञेया कफाद् बहुघना सितपिच्छिलास्रां स्तब्धा सकण्डुररुजा रजनीप्रवृद्धा

jñeyā kaphād bahughanā sitapicchilāsrāṃ stabdhā sakaṇḍurarujā rajanīpravṛddhā

6

दाहज्वरश्वसनमूर्च्छनवक्त्रशोषा यस्यां भवन्त्यभिहितानि च लक्षणानि तामादिशेत्पवनपित्तकफप्रकोपाद् घोरां गतिं त्वसुहरामिव कालरात्रिम्

dāhajvaraśvasanamūrcchanavaktraśoṣā yasyāṃ bhavantyabhihitāni ca lakṣaṇāni tāmādiśetpavanapittakaphaprakopād ghorāṃ gatiṃ tvasuharāmiva kālarātrim

7

नष्टं कथञ्चिदणुमार्गमुदीरितेषु स्थानेषु शल्यमचिरेण गतिं करोति सा फेनिलं मथितमुष्णमसृग्विमिश्रं स्रावं करोति सहसा सरुजञ्च नित्यम्

naṣṭaṃ kathañcidaṇumārgamudīriteṣu sthāneṣu śalyamacireṇa gatiṃ karoti sā phenilaṃ mathitamuṣṇamasṛgvimiśraṃ srāvaṃ karoti sahasā sarujañca nityam

8

नाडी त्रिदोषप्रभवा न सिध्येदन्त्याश्चतस्रः खलु यत्नसाध्याः

nāḍī tridoṣaprabhavā na sidhyedantyāścatasraḥ khalu yatnasādhyāḥ

9

अथ नाडीव्रणचिकित्सा तत्रानिलोत्थामुपनाह्य पूर्वमशेषतः पूयगतिं विदार्य तिलैरपामार्गफलैः सुपिष्टैः ससैन्धवैः सम्परिपूर्य बन्धेत् प्रक्षालने वाऽपि सदा व्रणस्य योज्यं महद्यत्खलु पञ्चमूलम्

atha nāḍīvraṇacikitsā tatrānilotthāmupanāhya pūrvamaśeṣataḥ pūyagatiṃ vidārya tilairapāmārgaphalaiḥ supiṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ samparipūrya bandhet prakṣālane vā'pi sadā vraṇasya yojyaṃ mahadyatkhalu pañcamūlam

10

हिंस्रां हरिद्रां कटुकां बलाञ्च गोजिह्विकाञ्चापि सबिल्वमूलाम् संहृत्य तैलं विपचेद् व्रणस्य संशोधनं पूरणरोपणञ्च

hiṃsrāṃ haridrāṃ kaṭukāṃ balāñca gojihvikāñcāpi sabilvamūlām saṃhṛtya tailaṃ vipaced vraṇasya saṃśodhanaṃ pūraṇaropaṇañca

11

पित्तात्मिकां प्रागुपनाह्य धीमानुत्कारिकाभिः सपयोघृताभिः निपात्य शस्त्रं तिलनागदन्तीयष्ट्याह्वकल्कैः परिपूरयेच्च प्रक्षालने चापि ससोमनिम्बा निशा प्रयोज्या कुशलेन नित्यम्

pittātmikāṃ prāgupanāhya dhīmānutkārikābhiḥ sapayoghṛtābhiḥ nipātya śastraṃ tilanāgadantīyaṣṭyāhvakalkaiḥ paripūrayecca prakṣālane cāpi sasomanimbā niśā prayojyā kuśalena nityam

12

श्यामात्रिभण्डी त्रिफलासुसिद्धं हरिद्र या तिल्वकवृक्षकेण घृतं सदुग्धं व्रणतर्पणेन हन्याद्गतिं कोष्ठगताऽपि या स्यात्

śyāmātribhaṇḍī triphalāsusiddhaṃ haridra yā tilvakavṛkṣakeṇa ghṛtaṃ sadugdhaṃ vraṇatarpaṇena hanyādgatiṃ koṣṭhagatā'pi yā syāt

13

नाडीं कफोत्थामुपनाह्य पूर्वं कुलत्थसिद्धार्थकसक्तुकिण्वैः मृदूकृतामेष्यगतिं विदित्वा निपातयेच्छस्त्रमशेषकारि

nāḍīṃ kaphotthāmupanāhya pūrvaṃ kulatthasiddhārthakasaktukiṇvaiḥ mṛdūkṛtāmeṣyagatiṃ viditvā nipātayecchastramaśeṣakāri

14

दद्याद् व्रणे निम्बतिलाग्निदन्तीसुराष्ट्रजाः सैन्धवसम्प्रयुक्ताः प्रक्षालने चापि करञ्जनिम्बजात्यर्कपीलुस्वरसाः प्रयोज्याः

dadyād vraṇe nimbatilāgnidantīsurāṣṭrajāḥ saindhavasamprayuktāḥ prakṣālane cāpi karañjanimbajātyarkapīlusvarasāḥ prayojyāḥ

15

स्वर्जिकासिन्धुदन्त्यग्नियूथिका जलनीलिका खरमञ्जरिबीजेषु तैलं गोमूत्रसाधितम् दुष्टव्रणप्रशमनं कफनाडीव्रणापहम्

svarjikāsindhudantyagniyūthikā jalanīlikā kharamañjaribījeṣu tailaṃ gomūtrasādhitam duṣṭavraṇapraśamanaṃ kaphanāḍīvraṇāpaham

16

सैन्धवार्कमरिचज्वलनाख्यैर्मार्कवेण रजनीद्वयसिद्धम् तैलमेतदचिरेण निहन्याद् दूरगामपि कफानिलनाडीम्

saindhavārkamaricajvalanākhyairmārkaveṇa rajanīdvayasiddham tailametadacireṇa nihanyād dūragāmapi kaphānilanāḍīm

17

नाडीं तु शल्यप्रभवां विदार्य निष्कास्य शल्यं प्रतिशोध्य मार्गम् बन्धेद् व्रणं क्षौद्र घृतप्रगाढैस्तिलैस्ततो रोपणमस्य कुर्यात्

nāḍīṃ tu śalyaprabhavāṃ vidārya niṣkāsya śalyaṃ pratiśodhya mārgam bandhed vraṇaṃ kṣaudra ghṛtapragāḍhaistilaistato ropaṇamasya kuryāt

18

कुम्भीकखर्जूरकपित्थबिल्ववनस्पतीनाञ्च शलाटुवर्गे कृत्वा कषायं विपचेत्तु तैलमावाप्य मुस्तं सरलां प्रियङ्गुम्

kumbhīkakharjūrakapitthabilvavanaspatīnāñca śalāṭuvarge kṛtvā kaṣāyaṃ vipacettu tailamāvāpya mustaṃ saralāṃ priyaṅgum

19

सौगन्धिकं मोचरसाहिपुष्पं लोध्राणि दत्वा खलु धातकीञ्च एतेन शल्यप्रभवा हि नाडी रोहेद् व्रणो वा सुखमाशु चैव

saugandhikaṃ mocarasāhipuṣpaṃ lodhrāṇi datvā khalu dhātakīñca etena śalyaprabhavā hi nāḍī rohed vraṇo vā sukhamāśu caiva

20

इति कुम्भीकाद्यतैलम् स्नुह्यर्कदुग्धदार्वीणां वर्त्तिं कृत्वा प्रपूरयेत् एष सर्वशरीरस्थां नाडीं हन्यात्प्रयोगराट्

iti kumbhīkādyatailam snuhyarkadugdhadārvīṇāṃ varttiṃ kṛtvā prapūrayet eṣa sarvaśarīrasthāṃ nāḍīṃ hanyātprayogarāṭ

21

आरग्वधनिशाकाला चूर्णाज्यक्षौद्र संयुता सूत्रवर्त्तिव्रणे योज्या शोधनी गतिनाशिनी

āragvadhaniśākālā cūrṇājyakṣaudra saṃyutā sūtravarttivraṇe yojyā śodhanī gatināśinī

22

वर्त्तीकृतं माक्षिकसम्प्रयुक्तं नाडीघ्नमुक्तं लवणोत्तमं वा दुष्टव्रणे यद्विहितं तु तैलं तत्सेव्यमानं गतिमाशु हन्ति

varttīkṛtaṃ mākṣikasamprayuktaṃ nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamaṃ vā duṣṭavraṇe yadvihitaṃ tu tailaṃ tatsevyamānaṃ gatimāśu hanti

23

जात्यर्कसम्पाक करञ्जदन्ती सिन्धूत्थसौवर्चलयावशूकैः वर्त्तिः कृता हन्त्यचिरेण नाडीं स्नुक्क्षीरपिष्टा तु सचित्रकेण

jātyarkasampāka karañjadantī sindhūtthasauvarcalayāvaśūkaiḥ varttiḥ kṛtā hantyacireṇa nāḍīṃ snukkṣīrapiṣṭā tu sacitrakeṇa

24

बिभीतकाम्रास्थि वटप्रवाल हरेणुकाशङ्खिनिबीजमिश्रा वाराहविट्सूक्ष्ममसी प्रदेया नाडीषु तैलेन च मिश्रयित्वा

bibhītakāmrāsthi vaṭapravāla hareṇukāśaṅkhinibījamiśrā vārāhaviṭsūkṣmamasī pradeyā nāḍīṣu tailena ca miśrayitvā

25

मेषरोममसीतुम्ब्या कटुतैलं विपाचितम् नाडीव्रणं चिरोद्भूतं जयेत्तु तूलसङ्गमात्

meṣaromamasītumbyā kaṭutailaṃ vipācitam nāḍīvraṇaṃ cirodbhūtaṃ jayettu tūlasaṅgamāt

26

कर्चूरकस्य स्वरसे कटुतैलं विपाचयेत् सिन्दूरकल्कितं नाडीदुष्टव्रणविसर्पनुत्

karcūrakasya svarase kaṭutailaṃ vipācayet sindūrakalkitaṃ nāḍīduṣṭavraṇavisarpanut

27

कर्चूरकरसे तैलं पुरसिन्दूरकल्कितम् पामादुष्टव्रणं नाडीं हन्यात्सर्वव्रणान्तकृत्

karcūrakarase tailaṃ purasindūrakalkitam pāmāduṣṭavraṇaṃ nāḍīṃ hanyātsarvavraṇāntakṛt

28

भल्लातकार्कमरिचैर्लवणोत्तमेन सिद्धं विडङ्गरजनीद्वयचित्रकैश्च स्यान्मार्कवस्य च रसेन निहन्ति तैलं नाडीं कफानिलकृतामपचीं व्रणांश्च

bhallātakārkamaricairlavaṇottamena siddhaṃ viḍaṅgarajanīdvayacitrakaiśca syānmārkavasya ca rasena nihanti tailaṃ nāḍīṃ kaphānilakṛtāmapacīṃ vraṇāṃśca

29

स्वर्जिका सैन्धवं दन्ती नीलीमूलं फलं तथा मूत्रे चतुर्गुणे सिद्धं तैलं नाडीव्रणापहम् सर्वो व्रणक्रमः कार्यः शोधनारोपणादिकः

svarjikā saindhavaṃ dantī nīlīmūlaṃ phalaṃ tathā mūtre caturguṇe siddhaṃ tailaṃ nāḍīvraṇāpaham sarvo vraṇakramaḥ kāryaḥ śodhanāropaṇādikaḥ

30

गुग्गुलुत्रिफलाव्योषैः समांशैराज्ययोजितैः अक्षप्रमाणां गुटिकां खादेदेकामतन्द्रि तः

guggulutriphalāvyoṣaiḥ samāṃśairājyayojitaiḥ akṣapramāṇāṃ guṭikāṃ khādedekāmatandri taḥ

31

नाडीं दुष्टव्रणं शूलमुदावर्त्तं भगन्दरम् गुल्मञ्च गुदजान्हन्यात्पक्षिराट् पन्नगानिव

nāḍīṃ duṣṭavraṇaṃ śūlamudāvarttaṃ bhagandaram gulmañca gudajānhanyātpakṣirāṭ pannagāniva

32

या द्विव्रणीये विहितास्तु वत्तर्यस्ताः सर्वनाडीषु भिषग्विदध्यात्

yā dvivraṇīye vihitāstu vattaryastāḥ sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt

33

कृशदुर्बलभीरूणां नाडीं मर्माश्रितामपि क्षारसूत्रेण तां छिन्द्यान्न शस्त्रेण कदाचन

kṛśadurbalabhīrūṇāṃ nāḍīṃ marmāśritāmapi kṣārasūtreṇa tāṃ chindyānna śastreṇa kadācana

34

एषण्या गतिमन्विष्य क्षारसूत्रानुसारिणीम् सूचीं निदध्याद्गत्यन्ते प्रोन्नाम्याशु विनिर्हरेत्

eṣaṇyā gatimanviṣya kṣārasūtrānusāriṇīm sūcīṃ nidadhyādgatyante pronnāmyāśu vinirharet

35

सूत्रस्यान्तं समानीय गाढं बन्धनमाचरेत् ततः क्षारबलं वीक्ष्य सूत्रमन्यत्प्रवेशयेत्

sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍhaṃ bandhanamācaret tataḥ kṣārabalaṃ vīkṣya sūtramanyatpraveśayet

36

क्षाराक्तं मतिमान्वैद्यो यावन्न च्छिद्यते गतिः भगन्दरेष्वेष विधिः कार्यो वैद्येन जानता

kṣārāktaṃ matimānvaidyo yāvanna cchidyate gatiḥ bhagandareṣveṣa vidhiḥ kāryo vaidyena jānatā

37

अर्बुदादिषु चोत्क्षिप्य मूले सूत्रं निधापयेत् सूचीभिर्यववक्त्राभिराचितं वा समन्ततः मूले सूत्रेण बध्नीयाच्छिन्ने चोपचरेद् व्रणम्

arbudādiṣu cotkṣipya mūle sūtraṃ nidhāpayet sūcībhiryavavaktrābhirācitaṃ vā samantataḥ mūle sūtreṇa badhnīyācchinne copacared vraṇam

49

इत्येकोनपञ्चाशत्तमो नाडीव्रणाधिकारः समाप्तः

ityekonapañcāśattamo nāḍīvraṇādhikāraḥ samāptaḥ

65

अथ पञ्चषष्टितमो नासारोगाधिकारः

atha pañcaṣaṣṭitamo nāsārogādhikāraḥ

1

आदौ च पीनसः प्रोक्तः पूतिनस्यस्ततः परम् नासापाकोऽत्र गणितः पूयशोणितमेव च

ādau ca pīnasaḥ proktaḥ pūtinasyastataḥ param nāsāpāko'tra gaṇitaḥ pūyaśoṇitameva ca

2

क्षवथुर्भ्रंशथुर्दीप्तिः प्रतीनाहः परिस्रवः नासाशोषः प्रतिश्यायाः पञ्च सप्तार्बुदानि च

kṣavathurbhraṃśathurdīptiḥ pratīnāhaḥ parisravaḥ nāsāśoṣaḥ pratiśyāyāḥ pañca saptārbudāni ca

3

चत्वार्यर्शांसि चत्वारः शोथाश्चत्वारि तानि च रक्तपित्तानि नासायां चतुस्त्रिंशद्गदाः स्मृताः

catvāryarśāṃsi catvāraḥ śothāścatvāri tāni ca raktapittāni nāsāyāṃ catustriṃśadgadāḥ smṛtāḥ

4

आनह्यते शुष्यति यस्य नासा प्रक्लेदमायाति तु धूप्यते च न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येदिह पीनसेन

ānahyate śuṣyati yasya nāsā prakledamāyāti tu dhūpyate ca na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ vyavasyediha pīnasena

5

तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात्प्रतिश्यायसमानलिङ्गम्

taṃ cānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyātpratiśyāyasamānaliṅgam

6

दोषैर्विदग्धैर्गलतालुमूले सन्दूषितो यस्य समीरणस्तु निरेति पूतिर्मुखनासिकाभ्यां तं पूतिनस्यं प्रवदन्ति रोगम्

doṣairvidagdhairgalatālumūle sandūṣito yasya samīraṇastu nireti pūtirmukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtinasyaṃ pravadanti rogam

7

घ्राणाश्रितं पित्तमरूषि कुर्याद्यस्मिन्विकारे बलवांश्च पाकः तं नासिकापाकमिति व्यवस्येद्विक्लेदकोथावथवाऽपि यत्र

ghrāṇāśritaṃ pittamarūṣi kuryādyasminvikāre balavāṃśca pākaḥ taṃ nāsikāpākamiti vyavasyedvikledakothāvathavā'pi yatra

8

दोषैर्विदग्धैरथवाऽपि जन्तोर्ललाटदेशेऽभिहतस्य तैस्तैः नासा स्रवेत्पूयमसृग्विमिश्रं तं पूयरक्तं प्रवदन्ति रोगम्

doṣairvidagdhairathavā'pi jantorlalāṭadeśe'bhihatasya taistaiḥ nāsā sravetpūyamasṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogam

9

घ्राणाश्रिते मर्मणि सम्प्रदुष्टो यस्यानिलो नासिकया निरेति कफानुयातो बहुशोऽतिशब्दस्तं रोगमाहुः क्षवथुं गदज्ञाः

ghrāṇāśrite marmaṇi sampraduṣṭo yasyānilo nāsikayā nireti kaphānuyāto bahuśo'tiśabdastaṃ rogamāhuḥ kṣavathuṃ gadajñāḥ

10

तीक्ष्णोपयोगादतिजिघ्रतो वा भावान्कटूनर्कनिरीक्षणाद्वा सूत्रादिभिर्वा तरुणास्थिमर्मण्युद्घर्षतेऽन्य क्षवथुर्निरेति

tīkṣṇopayogādatijighrato vā bhāvānkaṭūnarkanirīkṣaṇādvā sūtrādibhirvā taruṇāsthimarmaṇyudgharṣate'nya kṣavathurnireti

11

प्रभ्रश्यते नासिकया तु यस्य सान्द्रो विदग्धो लवणः कफस्तु प्राक्सञ्चितो मूर्धनि पित्ततप्ते तं भ्रंशथुं व्याधिमुदाहारन्ति

prabhraśyate nāsikayā tu yasya sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphastu prāksañcito mūrdhani pittatapte taṃ bhraṃśathuṃ vyādhimudāhāranti

12

घ्राणे भृशं दाहसमन्विते तु विनिःसरेद् धूम इवेह वायुः नासा प्रदीप्तेव च यस्य जन्तोर्व्याधिन्तु तं दीप्तिमुदाहरन्ति

ghrāṇe bhṛśaṃ dāhasamanvite tu viniḥsared dhūma iveha vāyuḥ nāsā pradīpteva ca yasya jantorvyādhintu taṃ dīptimudāharanti

13

उच्छ्वासमार्गन्तु कफः सवातो रुन्ध्यात्प्रतीनाहमुदाहरेत्तम्

ucchvāsamārgantu kaphaḥ savāto rundhyātpratīnāhamudāharettam

14

घ्राणाद्घनः पीतसितस्तनुर्वा दोषः स्रवेत्स्रावमुदाहरेत्तम्

ghrāṇādghanaḥ pītasitastanurvā doṣaḥ sravetsrāvamudāharettam

15

घ्राणाश्रिते श्लेष्मणि मारुतेन पित्तेन गाढं परिशोषिते च कृच्छ्राच्छ्वसित्यूर्ध्वमधश्च जन्तुर्यस्मिन्स नासापरिशोष उक्तः

ghrāṇāśrite śleṣmaṇi mārutena pittena gāḍhaṃ pariśoṣite ca kṛcchrācchvasityūrdhvamadhaśca janturyasminsa nāsāpariśoṣa uktaḥ

16

सन्धारणाजीर्णरसोऽतिभाष्यक्रोधर्त्तुवैषम्यशिरोऽभितापैः सञ्जागरातिस्वपनाम्बुशीतावश्यायकैर्मैथुनवाष्पसेकैः संस्त्यानदोषे शिरसि प्रवृद्धो वायुः प्रतिश्यायमुदीरयेत्तु

sandhāraṇājīrṇaraso'tibhāṣyakrodharttuvaiṣamyaśiro'bhitāpaiḥ sañjāgarātisvapanāmbuśītāvaśyāyakairmaithunavāṣpasekaiḥ saṃstyānadoṣe śirasi pravṛddho vāyuḥ pratiśyāyamudīrayettu

17

चयं गता मूर्द्धनि मारुतादयः पृथक्समस्ताश्च तथैव शोणितम् प्रकुप्यमाणा विविधैः प्रकोपणैस्ततः प्रतिश्यायकरा भवन्ति हि

cayaṃ gatā mūrddhani mārutādayaḥ pṛthaksamastāśca tathaiva śoṇitam prakupyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇaistataḥ pratiśyāyakarā bhavanti hi

18

क्षवप्रवृत्तिः शिरसोऽभिपूर्णता स्तम्भोऽङ्गमर्दः परिहृष्टरोमता उपद्र वाश्चाप्यपरे पृथग्विधा नृणां प्रतिश्यायपुरःसराः स्मृताः

kṣavapravṛttiḥ śiraso'bhipūrṇatā stambho'ṅgamardaḥ parihṛṣṭaromatā upadra vāścāpyapare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ

19

आनद्धाऽपिहिता नासा तनुस्रावप्रसेकिनी गलताल्वोष्टशोषश्च निस्तोदः शंङ्खयोस्तथा क्षवप्रवृत्तिरत्यर्थं वक्त्रवैरस्यमेव च भवेत्स्वरोपघातश्च प्रतिश्यायेऽनिलात्मके

ānaddhā'pihitā nāsā tanusrāvaprasekinī galatālvoṣṭaśoṣaśca nistodaḥ śaṃṅkhayostathā kṣavapravṛttiratyarthaṃ vaktravairasyameva ca bhavetsvaropaghātaśca pratiśyāye'nilātmake

20

उष्णः सपीतकः स्रावो घ्राणात्स्रवति पैत्तिके कृशोऽतिपाण्डुः सन्तप्तो भवेदुष्णाभिपीडितः

uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇātsravati paittike kṛśo'tipāṇḍuḥ santapto bhaveduṣṇābhipīḍitaḥ

21

घ्राणात्कफकृते श्वेतः कफः शीतः स्रवेद् बहुः

ghrāṇātkaphakṛte śvetaḥ kaphaḥ śītaḥ sraved bahuḥ

22

शुक्लावभासः शूनाक्षो भवेद् गुरुशिरा नरः गलताल्वोष्ठशिरसां कण्डूभिरतिपीडितः

śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhaved guruśirā naraḥ galatālvoṣṭhaśirasāṃ kaṇḍūbhiratipīḍitaḥ

23

भूत्वा भूत्वा प्रतिश्यायो योऽकस्मात्सन्निवर्त्तते सम्पक्वो वाऽप्यपक्वो वा स च सर्वभवः स्मृतः

bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo'kasmātsannivarttate sampakvo vā'pyapakvo vā sa ca sarvabhavaḥ smṛtaḥ

24

प्रक्लिद्यते मुहुर्नासा पुनश्च परिशुष्यति पुनरानह्यते वाऽपि पुनर्विव्रियते तथा

praklidyate muhurnāsā punaśca pariśuṣyati punarānahyate vā'pi punarvivriyate tathā

25

निश्वासो वाऽपि दुर्गन्धो नरो गन्धान्न वेत्ति च एवं दुष्टं प्रतिश्यायं जानीयात्कृच्छ्रसाधनम्

niśvāso vā'pi durgandho naro gandhānna vetti ca evaṃ duṣṭaṃ pratiśyāyaṃ jānīyātkṛcchrasādhanam

26

रक्तजे तु प्रतिश्याये रक्तस्रावः प्रवर्त्तते पित्तप्रतिश्यायकृतैर्लिङ्गैश्चापि समन्वितः

raktaje tu pratiśyāye raktasrāvaḥ pravarttate pittapratiśyāyakṛtairliṅgaiścāpi samanvitaḥ

27

ताम्राक्षश्च भवेज्जन्तुरुरोघातप्रपीडितः दुर्गन्धोच्छ्वासवक्त्रश्च गन्धानपि न वेत्ति सः

tāmrākṣaśca bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ durgandhocchvāsavaktraśca gandhānapi na vetti saḥ

28

सर्व एव प्रतिश्याया नरस्याप्रतिकारिणः दुष्टतां यान्ति कालेन तदाऽसाध्या भवन्ति च

sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ duṣṭatāṃ yānti kālena tadā'sādhyā bhavanti ca

29

मूर्च्छन्ति कृमयश्चात्र श्वेताः स्निग्धास्तथाऽणवः कृमिजन्यशिरोरोगैस्तुल्यं तेनात्र लक्षणम्

mūrcchanti kṛmayaścātra śvetāḥ snigdhāstathā'ṇavaḥ kṛmijanyaśirorogaistulyaṃ tenātra lakṣaṇam

30

बाधिर्यमान्ध्यमघ्रत्वं घोरांश्च नयनामयान् शोषाग्निमान्द्यकासांश्च वृद्धाः कुर्वन्ति पीनसाः

bādhiryamāndhyamaghratvaṃ ghorāṃśca nayanāmayān śoṣāgnimāndyakāsāṃśca vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ

31

अर्बुदं सप्तधा शोथाश्चत्वारोऽशश्चतुर्विधम् चतुर्विधं रक्तपित्तमुक्तं घ्राणेऽपि तद्विदुः

arbudaṃ saptadhā śothāścatvāro'śaścaturvidham caturvidhaṃ raktapittamuktaṃ ghrāṇe'pi tadviduḥ

32

शिरोगुरुत्वमरुचिर्नासास्रावस्तनुः स्वरः क्षामःष्ठीवति चाभीक्ष्णमामपीनसलक्षणम्

śirogurutvamarucirnāsāsrāvastanuḥ svaraḥ kṣāmaḥṣṭhīvati cābhīkṣṇamāmapīnasalakṣaṇam

33

आमालिङ्गान्वितः श्लेष्मा घनः खेषु निमज्जति स्वरवर्णविशुद्धिश्च पक्वपीनसलक्षणम्

āmāliṅgānvitaḥ śleṣmā ghanaḥ kheṣu nimajjati svaravarṇaviśuddhiśca pakvapīnasalakṣaṇam

34

सर्वेषु सर्वकालं पीनसरोगेषु जातमात्रेषु मरिचं गुडेन दध्ना भुञ्जीत नरः सुखं लभते

sarveṣu sarvakālaṃ pīnasarogeṣu jātamātreṣu maricaṃ guḍena dadhnā bhuñjīta naraḥ sukhaṃ labhate

35

कट्फलं पौष्करं शृङ्गी व्योषं यासश्च कारवी एषांचूर्णं कषायं वा दद्यादार्द्र कजैः रसैः

kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī vyoṣaṃ yāsaśca kāravī eṣāṃcūrṇaṃ kaṣāyaṃ vā dadyādārdra kajaiḥ rasaiḥ

36

पीनसे स्वरभेदे च तमके च हलीमके सन्निपाते कफे कासे ज्वरे श्वासे च शस्यते

pīnase svarabhede ca tamake ca halīmake sannipāte kaphe kāse jvare śvāse ca śasyate

37

कलिङ्गहिङ्गुमरिचलाक्षासुरसकट्फलैः कुष्ठोग्राशिग्रुजन्तुघ्नैरवपीडः प्रशस्यते

kaliṅgahiṅgumaricalākṣāsurasakaṭphalaiḥ kuṣṭhogrāśigrujantughnairavapīḍaḥ praśasyate

38

व्योषचित्रकतालीसतिन्तिडीकाम्लवेतसम् सचव्याजाजितुल्यांशमेलात्वक्पत्रपादिकम्

vyoṣacitrakatālīsatintiḍīkāmlavetasam sacavyājājitulyāṃśamelātvakpatrapādikam

39

व्योषादिकमिदं चूर्णं पुराणगुडमिश्रितम् पीनसश्वासकासघ्नं रुचिस्वरकरं परम्

vyoṣādikamidaṃ cūrṇaṃ purāṇaguḍamiśritam pīnasaśvāsakāsaghnaṃ rucisvarakaraṃ param

40

व्याघ्रीदन्तीवचाशिग्रुसुरसाव्योषसिन्धुजैः सिद्धं तैलं नासि क्षिप्तं पूतिनासागदापहम्

vyāghrīdantīvacāśigrusurasāvyoṣasindhujaiḥ siddhaṃ tailaṃ nāsi kṣiptaṃ pūtināsāgadāpaham

41

शिग्रुसिंहीनिकुम्भानां बीजैः सव्योषसैन्धवैः बिल्वपत्ररसैः सिद्धं तैलं स्यात्पूतिनस्यनुत्

śigrusiṃhīnikumbhānāṃ bījaiḥ savyoṣasaindhavaiḥ bilvapatrarasaiḥ siddhaṃ tailaṃ syātpūtinasyanut

42

घृतगुग्गुलुमिश्रस्य सिक्थकस्य प्रयत्नतः धूमं क्षवथुरोगघ्नं भ्रंशथुघ्नञ्च निर्दिशेत्

ghṛtaguggulumiśrasya sikthakasya prayatnataḥ dhūmaṃ kṣavathurogaghnaṃ bhraṃśathughnañca nirdiśet

43

शुण्ठीकुष्ठकणाबिल्वद्रा क्षाकल्ककषायवत् तैलं पक्वमथाज्यं वा नस्यात्क्षवथुनाशनम्

śuṇṭhīkuṣṭhakaṇābilvadrā kṣākalkakaṣāyavat tailaṃ pakvamathājyaṃ vā nasyātkṣavathunāśanam

44

नस्यं हितं निम्बरसाञ्जनाभ्यां दीप्ते शिरः स्वेदनमल्पशस्तु नस्ये कृते क्षीरजलावसेकाञ्छ्वसन्ति भुञ्जीत च मुद्गयूषैः

nasyaṃ hitaṃ nimbarasāñjanābhyāṃ dīpte śiraḥ svedanamalpaśastu nasye kṛte kṣīrajalāvasekāñchvasanti bhuñjīta ca mudgayūṣaiḥ

45

नासास्रावे घ्राणयोश्चूर्णमुक्तं नाड्या देयं येऽवपीडाश्च पथ्याः तीक्ष्णान्धूमान्देवदार्वग्निकाभ्यां मांसं त्वाजं पथ्यमत्रादिशन्ति

nāsāsrāve ghrāṇayoścūrṇamuktaṃ nāḍyā deyaṃ ye'vapīḍāśca pathyāḥ tīkṣṇāndhūmāndevadārvagnikābhyāṃ māṃsaṃ tvājaṃ pathyamatrādiśanti

46

प्रतिश्यायेषु सर्वेषु गृहं वातविवर्जितम् वस्त्रेण गुरुणा तेन शिरसो वेष्टनं हितम्

pratiśyāyeṣu sarveṣu gṛhaṃ vātavivarjitam vastreṇa guruṇā tena śiraso veṣṭanaṃ hitam

47

विडङ्गं सैन्धवं हिङ्गु गुग्गुलुः समनःशिलः बचैतच्चूर्णमाघ्रातं प्रतिश्यायं विनाशयेत्

viḍaṅgaṃ saindhavaṃ hiṅgu gugguluḥ samanaḥśilaḥ bacaitaccūrṇamāghrātaṃ pratiśyāyaṃ vināśayet

48

घृततैलसमायुक्तं शक्तुधूमं पिबेन्नरः सधूमः त्यात्प्रतिश्यायकासहिक्काहरः परः

ghṛtatailasamāyuktaṃ śaktudhūmaṃ pibennaraḥ sadhūmaḥ tyātpratiśyāyakāsahikkāharaḥ paraḥ

49

प्रतिश्याये पिबेद्धूमं सर्वगन्धसमायुतम् चातुर्जातकचूर्णं वा घ्रेयं वा कृष्णजीरकम्

pratiśyāye pibeddhūmaṃ sarvagandhasamāyutam cāturjātakacūrṇaṃ vā ghreyaṃ vā kṛṣṇajīrakam

50

पुटपक्वं जयापत्रं तैलंसैन्धवसंयुतम् प्रतिश्यायेषु सर्वेषु शीलितं परमौषधम्

puṭapakvaṃ jayāpatraṃ tailaṃsaindhavasaṃyutam pratiśyāyeṣu sarveṣu śīlitaṃ paramauṣadham

51

पिप्पल्यः शिग्रुबीजानि विडङ्गमरिचानि च अवपीडः प्रशस्तोऽय प्रतिश्यायनिवारणे

pippalyaḥ śigrubījāni viḍaṅgamaricāni ca avapīḍaḥ praśasto'ya pratiśyāyanivāraṇe

52

शिरसोऽभ्यञ्जनैः स्वेदैर्नस्यैर्मन्दोष्णभोजनैः वमनैर्घृतपानैश्च तान्यथास्वमुपाचरेत्

śiraso'bhyañjanaiḥ svedairnasyairmandoṣṇabhojanaiḥ vamanairghṛtapānaiśca tānyathāsvamupācaret

53

कृमिघ्ना ये क्रमाः प्रोक्तास्तान्वै कृमिषु योजयेत् नावनानि कृमिघ्नानि भेषजानि च बुद्धिमान्

kṛmighnā ye kramāḥ proktāstānvai kṛmiṣu yojayet nāvanāni kṛmighnāni bheṣajāni ca buddhimān

54

रक्तपित्तानि शोथांश्च तथाऽशास्यर्बुदानि च नासिकायां स्युरेतेषां स्वं स्वं कुर्याच्चिकित्सितम्

raktapittāni śothāṃśca tathā'śāsyarbudāni ca nāsikāyāṃ syureteṣāṃ svaṃ svaṃ kuryāccikitsitam

55

गृहधूमकणा दारुक्षारनक्ताह्वसैन्धवैः सिद्धं शिखरिबीजैश्च तैलं नासाऽशसां हितम्

gṛhadhūmakaṇā dārukṣāranaktāhvasaindhavaiḥ siddhaṃ śikharibījaiśca tailaṃ nāsā'śasāṃ hitam

65

इति पञ्चषष्टितमो नासारोगाधिकारः समाप्तः

iti pañcaṣaṣṭitamo nāsārogādhikāraḥ samāptaḥ

63

अथ त्रिषष्टितमो नेत्ररोगाधिकारः

atha triṣaṣṭitamo netrarogādhikāraḥ

1

विद्याद्द्व्यङ्गुलबाहुल्यं स्वाङ्गुष्ठोदरसम्मितम् द्व्यङ्गुलंसर्वतः सार्द्धं भिषङ् नयनमण्डलम्

vidyāddvyaṅgulabāhulyaṃ svāṅguṣṭhodarasammitam dvyaṅgulaṃsarvataḥ sārddhaṃ bhiṣaṅ nayanamaṇḍalam

2

पक्ष्मवर्त्मश्वेतकृष्णदृष्टीनां मण्डलानि तु अनुपूर्वन्तु ते मध्याश्चत्वारोऽन्त्या यथोत्तरम्

pakṣmavartmaśvetakṛṣṇadṛṣṭīnāṃ maṇḍalāni tu anupūrvantu te madhyāścatvāro'ntyā yathottaram

3

द्वादश व्याधयो दृष्टौ तत्रैवान्यौ गदावुभौ कृष्णमार्गे तु चत्वारो दशैकः शुक्लभागजाः

dvādaśa vyādhayo dṛṣṭau tatraivānyau gadāvubhau kṛṣṇamārge tu catvāro daśaikaḥ śuklabhāgajāḥ

4

वर्त्मन्येको विंशतिश्च पक्ष्मजौ द्वौ प्रकीर्त्तितौ नव सन्धिषु सर्वस्मिन्नेत्रे सप्तदशोदिताः एवं नेत्रे समस्ताः स्युरष्टसप्ततिरामयाः

vartmanyeko viṃśatiśca pakṣmajau dvau prakīrttitau nava sandhiṣu sarvasminnetre saptadaśoditāḥ evaṃ netre samastāḥ syuraṣṭasaptatirāmayāḥ

5

वाताद्दश तथा पित्तात्कफाच्चैव त्रयोदश

vātāddaśa tathā pittātkaphāccaiva trayodaśa

6

रक्तात्षोडश विज्ञेयाः सर्वजाः पञ्चविशतिः बाह्यौ पुनर्द्वौ नयने रोगाः षट्सप्ततिः स्मृताः

raktātṣoḍaśa vijñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviśatiḥ bāhyau punardvau nayane rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ

7

उष्णाभितप्तस्यजलप्रवेशाद् दूरेक्षणात्स्वप्नविपर्ययाच्च स्वेदाद्र जोधूमनिषेवणाच्च छर्देर्विघाताद्वमनातियोगात्

uṣṇābhitaptasyajalapraveśād dūrekṣaṇātsvapnaviparyayācca svedādra jodhūmaniṣevaṇācca chardervighātādvamanātiyogāt

8

शुक्तारनालाम्बुकुलत्थमाषाद्विण्मूत्रवातागमनिग्रहाच्च प्रसक्तसंरोदनशोकतापाच्छिरोऽभिघातादतिशीघ्रयानात्

śuktāranālāmbukulatthamāṣādviṇmūtravātāgamanigrahācca prasaktasaṃrodanaśokatāpācchiro'bhighātādatiśīghrayānāt

9

तथा ॠतूनाञ्च विपर्ययेण क्लेशाभितापादतिमैथुनाच्च बाष्पग्रहात्सूक्ष्मनिरीक्षणाच्च नेत्रे विकारं जनयति दोषाः

tathā ṝtūnāñca viparyayeṇa kleśābhitāpādatimaithunācca bāṣpagrahātsūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikāraṃ janayati doṣāḥ

10

शिराऽनुसारिभिर्दोषैर्विगुणैरूर्ध्वमाश्रितैः जायन्ते नेत्रभागेषु रोगाः परमदारुणाः

śirā'nusāribhirdoṣairviguṇairūrdhvamāśritaiḥ jāyante netrabhāgeṣu rogāḥ paramadāruṇāḥ

11

मसूरदलमात्रां तु पञ्चभूतप्रसादजाम् खद्योतविस्फुलिङ्गाभां सिद्धां तेजोभिरव्ययैः

masūradalamātrāṃ tu pañcabhūtaprasādajām khadyotavisphuliṅgābhāṃ siddhāṃ tejobhiravyayaiḥ

12

आवृतां पटलेनाक्ष्णोर्बाह्येन विवराकृतिम् शीतसात्म्यां नृणां दृष्टिमाहुर्नयनचिन्तकाः

āvṛtāṃ paṭalenākṣṇorbāhyena vivarākṛtim śītasātmyāṃ nṛṇāṃ dṛṣṭimāhurnayanacintakāḥ

13

तेजोजलाश्रितं बाह्यं तेष्वन्यत्पिशिताश्रितम् मेदस्तृतीयं पटलमाश्रितं त्वस्थ्नि चापरम् पञ्चमांशसमं दृष्टेस्तेषां बाहुल्यमिष्यते

tejojalāśritaṃ bāhyaṃ teṣvanyatpiśitāśritam medastṛtīyaṃ paṭalamāśritaṃ tvasthni cāparam pañcamāṃśasamaṃ dṛṣṭesteṣāṃ bāhulyamiṣyate

14

प्रथमे पटले यस्य दोषो दृष्टेर्व्यवस्थितः अव्यक्तानि स्वरूपाणि कदाचिदथ पश्यति

prathame paṭale yasya doṣo dṛṣṭervyavasthitaḥ avyaktāni svarūpāṇi kadācidatha paśyati

15

दृष्टिर्भृशं विह्वलति द्वितीयं पटले गते मक्षिकामशकान् केशाञ्चालकानीव पश्यति

dṛṣṭirbhṛśaṃ vihvalati dvitīyaṃ paṭale gate makṣikāmaśakān keśāñcālakānīva paśyati

16

मण्डलानि पताकाश्च मरीचीन्कुण्डलानि च परिप्लवांश्च विविधान्वर्षमभ्रं तमांसि च

maṇḍalāni patākāśca marīcīnkuṇḍalāni ca pariplavāṃśca vividhānvarṣamabhraṃ tamāṃsi ca

17

दूरस्थानि च रूपाणि मन्यते च समीपतः समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात्

dūrasthāni ca rūpāṇi manyate ca samīpataḥ samīpasthāni dūre ca dṛṣṭergocaravibhramāt

18

यत्नवानपि चात्यर्थं सूचीच्छिद्रं न पश्यति

yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīcchidraṃ na paśyati

19

ऊर्ध्वं पश्यति नाधस्तात्तृतीयं पटलं गते सुमहान्त्यपि रूपाणि च्छादितानीव चाम्बरैः

ūrdhvaṃ paśyati nādhastāttṛtīyaṃ paṭalaṃ gate sumahāntyapi rūpāṇi cchāditānīva cāmbaraiḥ

20

कर्णनासाऽक्षिरूपाणि विकृतानि च पश्यति यथादोषञ्च रज्येत दृष्टिर्दोषे बलीयसि

karṇanāsā'kṣirūpāṇi vikṛtāni ca paśyati yathādoṣañca rajyeta dṛṣṭirdoṣe balīyasi

21

अधःस्थे तु समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते पार्श्वस्थिते पुनर्दोषे पार्श्वस्थानि न पश्यति

adhaḥsthe tu samīpasthaṃ dūrasthaṃ coparisthite pārśvasthite punardoṣe pārśvasthāni na paśyati

22

समन्ततः स्थिते दोषे संकुलानीव पश्यति दृष्टिमध्यस्थिते दोषे महद्ध्रस्वं च पश्यति

samantataḥ sthite doṣe saṃkulānīva paśyati dṛṣṭimadhyasthite doṣe mahaddhrasvaṃ ca paśyati

23

दोषे दृष्टिस्थिते तिर्यगेकं वा मन्यते द्विधा द्विधास्थिते द्विधा पश्येद्बहुधा चानवस्थिते

doṣe dṛṣṭisthite tiryagekaṃ vā manyate dvidhā dvidhāsthite dvidhā paśyedbahudhā cānavasthite

24

तिमिराख्यः स यो दोषश्चतुर्थं पटलं गतः रुणद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाश इति क्वचित्

timirākhyaḥ sa yo doṣaścaturthaṃ paṭalaṃ gataḥ ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiṃ liṅganāśa iti kvacit

25

अस्मिन्नपि तमोभूते नातिरूढे महागदे चन्द्रा दित्यौ सनक्षत्रावन्तरिक्षे च विद्युतः

asminnapi tamobhūte nātirūḍhe mahāgade candrā dityau sanakṣatrāvantarikṣe ca vidyutaḥ

26

निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णूनीव पश्यति स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिकाकाचसंज्ञितः

nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūnīva paśyati sa eva liṅganāśastu nīlikākācasaṃjñitaḥ

27

दृष्ट्याश्रयाः षट् च षडेव रोगाः षड् लिङ्गनाशा हि भवन्ति तत्र वातेन पित्तेन कफेन सर्वे रक्तात्परिम्लाय्यभिधश्च षष्ठः

dṛṣṭyāśrayāḥ ṣaṭ ca ṣaḍeva rogāḥ ṣaḍ liṅganāśā hi bhavanti tatra vātena pittena kaphena sarve raktātparimlāyyabhidhaśca ṣaṣṭhaḥ

28

तथा नरः पित्तविदग्धदृष्टिः कफेन वाऽन्यस्त्वथ धूमदर्शी यो ह्रस्वजात्यो नकुलान्ध्यसंज्ञो गम्भीरसंज्ञश्च तथैव दृष्टिः

tathā naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ kaphena vā'nyastvatha dhūmadarśī yo hrasvajātyo nakulāndhyasaṃjño gambhīrasaṃjñaśca tathaiva dṛṣṭiḥ

29

वातेन खलु रूपाणि भ्रमन्तीव च पश्यति आविलान्यरुणाभानि व्याविद्धानीव मानवः

vātena khalu rūpāṇi bhramantīva ca paśyati āvilānyaruṇābhāni vyāviddhānīva mānavaḥ

30

पित्तेनादित्यखद्योत शक्रचापतडिद्गुणान् नृत्यतश्चैव शिखिनः सर्वं नीलञ्च पश्यति

pittenādityakhadyota śakracāpataḍidguṇān nṛtyataścaiva śikhinaḥ sarvaṃ nīlañca paśyati

31

गौरचामरगौराणि श्वेताभ्रप्रतिमानिच पश्येदसूक्ष्माण्यत्यर्थं व्यभ्रे चैवाभ्रसंप्लवम्

gauracāmaragaurāṇi śvetābhrapratimānica paśyedasūkṣmāṇyatyarthaṃ vyabhre caivābhrasaṃplavam

32

कफेन पश्येद्रू पाणि स्निग्धानि च सितानि च सलिलप्लावितानीव जालकानीव मानवः

kaphena paśyedrū pāṇi snigdhāni ca sitāni ca salilaplāvitānīva jālakānīva mānavaḥ

33

सन्निपातेन चित्राणि विप्लुतानि च पश्यति बहुधाऽपि द्विधा वाऽपि सर्वाण्येव समन्ततः हीनाधिकाङ्गान्यथ वा ज्योतींष्यपि च पश्यति

sannipātena citrāṇi viplutāni ca paśyati bahudhā'pi dvidhā vā'pi sarvāṇyeva samantataḥ hīnādhikāṅgānyatha vā jyotīṃṣyapi ca paśyati

34

पश्ये द्र क्तेनरक्तानि तमांसि विविधानि च हरितान्यथ कृष्णानि पीतान्यपि च मानवः

paśye dra ktenaraktāni tamāṃsi vividhāni ca haritānyatha kṛṣṇāni pītānyapi ca mānavaḥ

35

रक्तेन मूर्च्छितं पित्तंपरिम्लायिनमाचरेत्

raktena mūrcchitaṃ pittaṃparimlāyinamācaret

36

तेन पीता दिशः पश्येदुद्यन्तमिव भास्करम् विकीर्यमाणान्खद्योतैर्वृक्षांस्तेजोभिरेव हि

tena pītā diśaḥ paśyedudyantamiva bhāskaram vikīryamāṇānkhadyotairvṛkṣāṃstejobhireva hi

37

वातादिजनितैर्नेत्रवर्णैरपि च षड्विधः लिङ्गनाशो निगदितो वर्णो वातादिजो यथा

vātādijanitairnetravarṇairapi ca ṣaḍvidhaḥ liṅganāśo nigadito varṇo vātādijo yathā

38

रागोऽरुणो मारुतजः प्रदिष्टो म्लायी च नीलश्च तथैव पित्तात् कफात्सितः शोणितजः सरक्तः समस्तदोषप्रभवो विचित्रः

rāgo'ruṇo mārutajaḥ pradiṣṭo mlāyī ca nīlaśca tathaiva pittāt kaphātsitaḥ śoṇitajaḥ saraktaḥ samastadoṣaprabhavo vicitraḥ

39

अरुणं मण्डलं वाताच्चञ्चलं परुषं तथा पित्ततो मण्डलं नीलं कांस्याभं वा सपीतकम्

aruṇaṃ maṇḍalaṃ vātāccañcalaṃ paruṣaṃ tathā pittato maṇḍalaṃ nīlaṃ kāṃsyābhaṃ vā sapītakam

40

श्लेष्मणा बहलं स्निग्धं शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम्

śleṣmaṇā bahalaṃ snigdhaṃ śaṅkhakundendupāṇḍuram

41

चलत्पद्मपलाशस्थः शुक्लो बिन्दुरिवाम्भसः मृद्यमाने तु नयने मण्डलं तद्विसर्पति

calatpadmapalāśasthaḥ śuklo bindurivāmbhasaḥ mṛdyamāne tu nayane maṇḍalaṃ tadvisarpati

42

मण्डलं तु भवेच्चित्रं लिङ्गनाशे त्रिदोषजे प्रवालपद्मपत्राभं मण्डलं शोणितात्मकम्

maṇḍalaṃ tu bhaveccitraṃ liṅganāśe tridoṣaje pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakam

43

रक्तजं मण्डलं दृष्टौ स्थूलकाचारुणप्रभम् परिम्लायिनि रोगे स्यान्म्लानं नीलमथापि वा दोषक्षयात्स्वयं तत्र कदाचित्स्यात्तु दर्शनम्

raktajaṃ maṇḍalaṃ dṛṣṭau sthūlakācāruṇaprabham parimlāyini roge syānmlānaṃ nīlamathāpi vā doṣakṣayātsvayaṃ tatra kadācitsyāttu darśanam

44

यथास्वं दोषलिङ्गानि सर्वेष्वेव भवन्ति हि

yathāsvaṃ doṣaliṅgāni sarveṣveva bhavanti hi

45

पित्तेन दुष्टेन गतेन दृष्टिं पीता भवेद्यस्य नरस्य दृष्टिः पीतानि रूपाणि च तेन पश्येत्स वै नरः पित्तविदग्धदृष्टिः

pittena duṣṭena gatena dṛṣṭiṃ pītā bhavedyasya narasya dṛṣṭiḥ pītāni rūpāṇi ca tena paśyetsa vai naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ

46

प्राप्ते तृतीयं पटलं तु दोषे दिवा न पश्येन्निशि वीक्षते सः रात्रौ स शीतानुगृहीतदृष्टिः पित्ताल्पभावात्सकलानि पश्येत्

prāpte tṛtīyaṃ paṭalaṃ tu doṣe divā na paśyenniśi vīkṣate saḥ rātrau sa śītānugṛhītadṛṣṭiḥ pittālpabhāvātsakalāni paśyet

47

तथा नरः श्लेष्मविदग्धदृष्टिस्तान्येव शुक्लानि हि मन्यते तु त्रिषु स्थितोऽल्प पटलेषु दोषो नक्तान्ध्यमापादयति प्रसह्य दिवा स सूर्यानुगृहीतदृष्टिः पश्येत्तु रूपाणि कफाल्पभावात्

tathā naraḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭistānyeva śuklāni hi manyate tu triṣu sthito'lpa paṭaleṣu doṣo naktāndhyamāpādayati prasahya divā sa sūryānugṛhītadṛṣṭiḥ paśyettu rūpāṇi kaphālpabhāvāt

48

शोकज्वरायासशिरोऽभितापैरभ्याहता यस्य नरस्य दृष्टिः धूमांस्तु यःपश्यति सर्वभावात्स धूमदर्शीति नरः प्रदिष्टः

śokajvarāyāsaśiro'bhitāpairabhyāhatā yasya narasya dṛṣṭiḥ dhūmāṃstu yaḥpaśyati sarvabhāvātsa dhūmadarśīti naraḥ pradiṣṭaḥ

49

यो वासरे पश्यति कष्टतोऽथ रूपं महच्चापि निरीक्षतेऽल्पम् रात्रौ पुनर्यः प्रकृतानि पश्येत्स ह्रस्वजात्यो मुनिभिः प्रदिष्टः

yo vāsare paśyati kaṣṭato'tha rūpaṃ mahaccāpi nirīkṣate'lpam rātrau punaryaḥ prakṛtāni paśyetsa hrasvajātyo munibhiḥ pradiṣṭaḥ

50

विद्योतते यस्य नरस्य दृष्टिर्दोषाभिपन्ना नकुलस्य यद्वत् चित्राणि रूपाणि दिवा च पश्येत्स वै विकारो नकुलान्ध्यसंज्ञः

vidyotate yasya narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat citrāṇi rūpāṇi divā ca paśyetsa vai vikāro nakulāndhyasaṃjñaḥ

51

दृष्टिर्विरूपा श्वसनोपसृष्टा सङ्कोचमभ्यन्तरतः प्रयाति रुजाऽवगाढा च तमक्षिरोगे गम्भीरिकेति प्रवदन्ति धीराः

dṛṣṭirvirūpā śvasanopasṛṣṭā saṅkocamabhyantarataḥ prayāti rujā'vagāḍhā ca tamakṣiroge gambhīriketi pravadanti dhīrāḥ

52

बाह्यौ पुनर्द्वाविह सम्प्रदिष्टौ निमित्ततश्चाप्यनिमित्ततश्च निमित्ततस्तत्र शिरोऽभितापाज्ज्ञेयस्त्वभिष्यन्दनिदर्शनैः सः

bāhyau punardvāviha sampradiṣṭau nimittataścāpyanimittataśca nimittatastatra śiro'bhitāpājjñeyastvabhiṣyandanidarśanaiḥ saḥ

53

सुरर्षिगन्धर्वमहोरगाणां सन्दर्शनेनापि च भास्करस्य हन्येत दृष्टिर्मनुजस्य यस्य स लिङ्गनाशस्त्वनिमित्तसञ्ज्ञः

surarṣigandharvamahoragāṇāṃ sandarśanenāpi ca bhāskarasya hanyeta dṛṣṭirmanujasya yasya sa liṅganāśastvanimittasañjñaḥ

54

तत्राक्षि विस्पष्टमिवावभाति वैदूर्यवर्णा विमला च दृष्टिः विदीर्यते सीदति हीयते वा नृणामभीघातहता तु दृष्टिः

tatrākṣi vispaṣṭamivāvabhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭiḥ vidīryate sīdati hīyate vā nṛṇāmabhīghātahatā tu dṛṣṭiḥ

55

इति दृष्टिगत रोगाः अथ कृष्णमण्डलजा रोगाः यत्सव्रणं शुक्लमथाव्रणञ्च पाकात्ययश्चाप्यजका तथैव चत्वार एते नयनामयास्तु कृष्णप्रदेशे नियता भवन्ति

iti dṛṣṭigata rogāḥ atha kṛṣṇamaṇḍalajā rogāḥ yatsavraṇaṃ śuklamathāvraṇañca pākātyayaścāpyajakā tathaiva catvāra ete nayanāmayāstu kṛṣṇapradeśe niyatā bhavanti

56

निमग्नरूपं तु भवेद्धि कृष्णे सूच्येव विद्धं प्रतिभाति यद्वै स्रावं स्रवेदुष्णमतीव चापि तत्सव्रणं शुक्लमुदाहरन्ति

nimagnarūpaṃ tu bhaveddhi kṛṣṇe sūcyeva viddhaṃ pratibhāti yadvai srāvaṃ sraveduṣṇamatīva cāpi tatsavraṇaṃ śuklamudāharanti

57

दृष्टेः समीपे न भवेत्तु यच्च न चावगाढं न च संस्रवेद्यत् अवेदनं यन्न च युग्मशुक्लं तत्सिद्धिमायाति कदाचिदेव

dṛṣṭeḥ samīpe na bhavettu yacca na cāvagāḍhaṃ na ca saṃsravedyat avedanaṃ yanna ca yugmaśuklaṃ tatsiddhimāyāti kadācideva

58

स्यन्दात्मकं कृष्णगतन्तु शुक्लं शङ्खेन्दुकुन्दप्रतिमावभासम् वैहायसाभ्रप्रतनुप्रकाशमथाव्रणं साध्यतमं वदन्ति

syandātmakaṃ kṛṣṇagatantu śuklaṃ śaṅkhendukundapratimāvabhāsam vaihāyasābhrapratanuprakāśamathāvraṇaṃ sādhyatamaṃ vadanti

59

गम्भीरजातं बहलञ्च शुक्लं चिरोत्थितञ्चापि वदन्ति कृच्छ्रम्

gambhīrajātaṃ bahalañca śuklaṃ cirotthitañcāpi vadanti kṛcchram

60

विच्छिन्नमध्यं पिशितावृतञ्च चलं शिरासूतमदृष्टिकृच्च द्वित्वग्गतं लोहितमन्ततश्च चिरोत्थितञ्चापि विवर्जनीयम्

vicchinnamadhyaṃ piśitāvṛtañca calaṃ śirāsūtamadṛṣṭikṛcca dvitvaggataṃ lohitamantataśca cirotthitañcāpi vivarjanīyam

61

उष्णाश्रुपातः पिडका च कृष्णे यस्मिन्भवेन्मुद्गनिभञ्च शुक्लम् तदप्यसाध्यं प्रवदन्ति केचिदन्ये तु तत्तित्तिरिपक्षतुल्यम्

uṣṇāśrupātaḥ piḍakā ca kṛṣṇe yasminbhavenmudganibhañca śuklam tadapyasādhyaṃ pravadanti kecidanye tu tattittiripakṣatulyam

62

श्वेतः समाक्रामति सर्वतो हि दोषेण यस्यासितमण्डले तु तमक्षिपाकात्ययमक्षिकोपं सर्वात्मकं वर्जयितव्यमाहुः

śvetaḥ samākrāmati sarvato hi doṣeṇa yasyāsitamaṇḍale tu tamakṣipākātyayamakṣikopaṃ sarvātmakaṃ varjayitavyamāhuḥ

63

अजापुरीषप्रतिमो रुजावान् सलोहितो लोहितपिच्छिलाश्रुः विगृह्य कृष्णं प्रचयोऽभ्युपैति तं चाजकाजातमिति व्यवस्येत्

ajāpurīṣapratimo rujāvān salohito lohitapicchilāśruḥ vigṛhya kṛṣṇaṃ pracayo'bhyupaiti taṃ cājakājātamiti vyavasyet

64

इति कृष्णमण्डलजा रोगाः अथ नेत्रशुक्लभागजा रोगाः प्रस्तारिशुक्लक्षतजाधिमांसस्नाय्वर्मसंज्ञाः खलु पञ्च रोगाः स्याच्छुक्तिका चार्जुनपिष्टकौ च जालं शिराणां पिडकाश्च याः स्युः रोगा बलासग्रथितेन सार्द्धमेकादशाक्ष्णोः खलु शुक्लभागे

iti kṛṣṇamaṇḍalajā rogāḥ atha netraśuklabhāgajā rogāḥ prastāriśuklakṣatajādhimāṃsasnāyvarmasaṃjñāḥ khalu pañca rogāḥ syācchuktikā cārjunapiṣṭakau ca jālaṃ śirāṇāṃ piḍakāśca yāḥ syuḥ rogā balāsagrathitena sārddhamekādaśākṣṇoḥ khalu śuklabhāge

65

प्रस्तार्यर्म तनु स्तीर्णं श्यावं रक्तनिभं सितम्

prastāryarma tanu stīrṇaṃ śyāvaṃ raktanibhaṃ sitam

66

सुश्वेतं मृदु शुक्लार्म शुक्ले तद् वर्द्धते चिरात्

suśvetaṃ mṛdu śuklārma śukle tad varddhate cirāt

67

पद्माभं मृदु रक्तार्म यन्मांसं चीयते सिते

padmābhaṃ mṛdu raktārma yanmāṃsaṃ cīyate site

68

पृथु मृद्वधिमांसार्म बहलञ्च यकृन्निभम्

pṛthu mṛdvadhimāṃsārma bahalañca yakṛnnibham

69

स्थिरं प्रसारि मांसाढ्यं शुष्कं स्नाय्वर्म पञ्चमम्

sthiraṃ prasāri māṃsāḍhyaṃ śuṣkaṃ snāyvarma pañcamam

70

श्यावाः स्युः पिशितनिभाश्च बिन्दवो ये शुक्लाभाः सितनिचिताः स शुक्तिसञ्ज्ञः

śyāvāḥ syuḥ piśitanibhāśca bindavo ye śuklābhāḥ sitanicitāḥ sa śuktisañjñaḥ

71

एको यः शशरुधिरप्रभस्तु बिन्दुः शुक्लस्थो भवति तमर्जुनं वदन्ति

eko yaḥ śaśarudhiraprabhastu binduḥ śuklastho bhavati tamarjunaṃ vadanti

72

श्लेष्ममारुतकोपेन शुक्ले मांसं समुन्नतम् पिष्टवत्पिष्टकं विद्धि मलाक्तादर्शसन्निभम्

śleṣmamārutakopena śukle māṃsaṃ samunnatam piṣṭavatpiṣṭakaṃ viddhi malāktādarśasannibham

73

जालाभः कठिनशिरोऽरुणः शिराणां सन्तानो भवति शिराऽदिजालसञ्ज्ञः

jālābhaḥ kaṭhinaśiro'ruṇaḥ śirāṇāṃ santāno bhavati śirā'dijālasañjñaḥ

74

शुक्लस्थाः सितपिडकाःशिरावृता यास्ता विद्यादसितसमीपजाः शिराजाः

śuklasthāḥ sitapiḍakāḥśirāvṛtā yāstā vidyādasitasamīpajāḥ śirājāḥ

75

कांस्याभोऽमृदुरथ वारिबिन्दुकल्पो विज्ञेयो नयनसिते बलाससञ्ज्ञः

kāṃsyābho'mṛduratha vāribindukalpo vijñeyo nayanasite balāsasañjñaḥ

76

इति शुक्ल भागजा रोगा अथ वर्त्मजा रोगाः उत्सङ्गिन्यथ कुम्भीका पोथकी वर्त्मशर्करा तथाऽशोवर्त्म शुष्कार्शस्तथैवाञ्जनदूषिका

iti śukla bhāgajā rogā atha vartmajā rogāḥ utsaṅginyatha kumbhīkā pothakī vartmaśarkarā tathā'śovartma śuṣkārśastathaivāñjanadūṣikā

77

अभ्यन्तरमुखी ताम्रा बाह्यतो वर्त्मसंश्रया सोत्सङ्गोत्सङ्गपिडका सर्वजा स्थूलकण्डुरा

abhyantaramukhī tāmrā bāhyato vartmasaṃśrayā sotsaṅgotsaṅgapiḍakā sarvajā sthūlakaṇḍurā

78

वर्त्मान्ते पिडकाध्माता भिद्यन्ते च स्रवन्ति च कुम्भीकाबीजसदृशाः कुम्भीकाः सन्निपातजाः

vartmānte piḍakādhmātā bhidyante ca sravanti ca kumbhīkābījasadṛśāḥ kumbhīkāḥ sannipātajāḥ

79

स्राविण्यः कण्डुरा गुर्व्यो रक्तसर्षपसन्निभाः रुजावत्यश्च पिडकाः पोथक्य इति कीर्त्तिताः

srāviṇyaḥ kaṇḍurā gurvyo raktasarṣapasannibhāḥ rujāvatyaśca piḍakāḥ pothakya iti kīrttitāḥ

80

पिडकाभिः सुसूक्ष्माभिर्घनाभिरभिसंवृता पिडका या खरा स्थूला वर्त्मस्था वर्त्मशर्करा

piḍakābhiḥ susūkṣmābhirghanābhirabhisaṃvṛtā piḍakā yā kharā sthūlā vartmasthā vartmaśarkarā

81

एर्वारुबीजप्रतिमाः पिडका मन्दवेदनाः श्लक्ष्णाः खराश्च वर्त्मस्थास्तदर्शोवर्त्म कीत्तर्यते

ervārubījapratimāḥ piḍakā mandavedanāḥ ślakṣṇāḥ kharāśca vartmasthāstadarśovartma kīttaryate

82

दीर्घाङ्कुरः खरः स्तब्धो दारुणोऽभ्यन्तरोद्भवः व्याधिरेषोऽभिविख्यातः शुष्कार्शो नाम नामतः

dīrghāṅkuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo'bhyantarodbhavaḥ vyādhireṣo'bhivikhyātaḥ śuṣkārśo nāma nāmataḥ

83

दाहतोदवती ताम्रा पिडका वर्त्मसम्भवा मृद्वी मन्दरुजा सूक्ष्मा ज्ञेया साऽञ्जनदूषिका

dāhatodavatī tāmrā piḍakā vartmasambhavā mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā sā'ñjanadūṣikā

84

वर्त्मोपचीयते यस्य पिडकाभिः समन्ततः सवर्णाभिः स्थिराभिश्च विद्याद्वहलवर्त्म तत्

vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ savarṇābhiḥ sthirābhiśca vidyādvahalavartma tat

85

कण्डूरेणाल्पतोदेन वर्त्मशोफेन मानवः न समं छादयेदक्षि यत्रासौ वर्त्मबन्धकः

kaṇḍūreṇālpatodena vartmaśophena mānavaḥ na samaṃ chādayedakṣi yatrāsau vartmabandhakaḥ

86

मृद्वल्पवेदनं ताम्रं यद्वर्त्म सममेव च अकस्माच्च भवेद्र क्तं क्लिष्टवर्त्मेति तद्विदुः

mṛdvalpavedanaṃ tāmraṃ yadvartma samameva ca akasmācca bhavedra ktaṃ kliṣṭavartmeti tadviduḥ

87

क्लिष्टं पुनः पित्तयुतं शोणितं विदहेद्यदा तदा क्लिन्नत्वमापन्नमुच्यते वर्त्मकर्दमः

kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ śoṇitaṃ vidahedyadā tadā klinnatvamāpannamucyate vartmakardamaḥ

88

यद्वर्त्म बाह्यतोऽन्तश्च श्यावं शूनं सवेदनम् सकण्डूकं परिक्लेदि श्याववर्त्मेति तन्मतम्

yadvartma bāhyato'ntaśca śyāvaṃ śūnaṃ savedanam sakaṇḍūkaṃ parikledi śyāvavartmeti tanmatam

89

अरुजं बाह्यतः शूनं वर्त्म यस्य नरस्य हि प्रक्लिन्नवर्त्म तद्विद्यात्क्लिन्नमत्यर्थमन्ततः

arujaṃ bāhyataḥ śūnaṃ vartma yasya narasya hi praklinnavartma tadvidyātklinnamatyarthamantataḥ

90

यस्य धौतान्यधौतानि सम्बध्यन्ते पुनः पुनः वर्त्मान्यपरिपक्वानि विद्यादक्लिन्नवर्त्म तत्

yasya dhautānyadhautāni sambadhyante punaḥ punaḥ vartmānyaparipakvāni vidyādaklinnavartma tat

91

विमुक्तसन्धि निश्चेष्टं वर्त्म यस्य न मील्यते एतद्वातहतं विद्यात्सरुजं यदि वारुजम्

vimuktasandhi niśceṣṭaṃ vartma yasya na mīlyate etadvātahataṃ vidyātsarujaṃ yadi vārujam

92

वर्त्मान्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूतमवेदनम् आचक्षीतार्बुदमिति सरक्तमवलम्बि च

vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanam ācakṣītārbudamiti saraktamavalambi ca

93

निमेषिणीः शिरा वायुः प्रविष्टो वर्त्मसंश्रयाः सञ्चालयति वर्त्मानि निमेषः स न सिध्यति

nimeṣiṇīḥ śirā vāyuḥ praviṣṭo vartmasaṃśrayāḥ sañcālayati vartmāni nimeṣaḥ sa na sidhyati

94

वर्त्मस्थो यो विवर्द्धेत लोहितो मृदुरङ्कुरः तद्र क्तजं शोणितार्शश्छिन्नं वाऽपि विवर्द्धते

vartmastho yo vivarddheta lohito mṛduraṅkuraḥ tadra ktajaṃ śoṇitārśaśchinnaṃ vā'pi vivarddhate

95

अपाकी कठिनः स्थूलो ग्रन्थिवर्त्मभवोऽरुजः सकण्डूः पिच्छिलः कोलप्रमाणो लगणः स्मृतः

apākī kaṭhinaḥ sthūlo granthivartmabhavo'rujaḥ sakaṇḍūḥ picchilaḥ kolapramāṇo lagaṇaḥ smṛtaḥ

96

त्रयो दोषा बहिः शोथं कुर्युश्छिद्रा णि वर्त्मनोः प्रस्रवन्त्यन्तरुदकं बिसवद्बिसवर्त्म तत्

trayo doṣā bahiḥ śothaṃ kuryuśchidrā ṇi vartmanoḥ prasravantyantarudakaṃ bisavadbisavartma tat

97

वाताद्या वर्त्मसंकोचं जनयन्ति मला यदा तदा द्र ष्टुं न शक्नोति कुञ्चनं नाम तद्विदुः

vātādyā vartmasaṃkocaṃ janayanti malā yadā tadā dra ṣṭuṃ na śaknoti kuñcanaṃ nāma tadviduḥ

98

इति वर्त्मजा रोगाः अथ पक्ष्मरोगाः पक्ष्मकोपः पक्ष्मशातो रोगौ द्वौ पक्ष्मसंश्रयौ

iti vartmajā rogāḥ atha pakṣmarogāḥ pakṣmakopaḥ pakṣmaśāto rogau dvau pakṣmasaṃśrayau

99

प्रचालितानि वातेन पक्ष्माण्यक्षि विशन्ति हि घृष्यन्त्यक्षि मुहुस्तानि संरम्भं जनयन्ति च असिते सितभागे च मूलकोशात्पतन्त्यपि पक्ष्मकोपः स विज्ञेयो व्याधिः परमदारुणः

pracālitāni vātena pakṣmāṇyakṣi viśanti hi ghṛṣyantyakṣi muhustāni saṃrambhaṃ janayanti ca asite sitabhāge ca mūlakośātpatantyapi pakṣmakopaḥ sa vijñeyo vyādhiḥ paramadāruṇaḥ

100

यत्पक्ष्मदेहलद्यं मुक्त्वा वर्त्मनोऽन्त प्रजायते घर्षेत्पक्ष्मासिते श्वेते पक्ष्मकोपः च उच्यते

yatpakṣmadehaladyaṃ muktvā vartmano'nta prajāyate gharṣetpakṣmāsite śvete pakṣmakopaḥ ca ucyate

101

वर्त्मपक्ष्माशयगतं पित्तं लोमानि शातयेत् कण्डूं दाहं च कुरुते पक्ष्मशातं तमादिशेत्

vartmapakṣmāśayagataṃ pittaṃ lomāni śātayet kaṇḍūṃ dāhaṃ ca kurute pakṣmaśātaṃ tamādiśet

102

इति पक्ष्म रोगौ अथ सन्धिजा रोगाः पक्ष्मवर्त्मगतः सन्धिर्वर्त्मशुक्ल गतोऽपरः शुक्लकृष्ण गतश्चान्यः कृष्ण दृष्टिगतोऽपि च मतः कनीनक गतः षष्ठश्चापाङ्ग संश्रितः

iti pakṣma rogau atha sandhijā rogāḥ pakṣmavartmagataḥ sandhirvartmaśukla gato'paraḥ śuklakṛṣṇa gataścānyaḥ kṛṣṇa dṛṣṭigato'pi ca mataḥ kanīnaka gataḥ ṣaṣṭhaścāpāṅga saṃśritaḥ

103

पूयालसः सोपनाहः स्रावाश्चत्वार एव च पर्वणिकाऽलजी जन्तुग्रन्थिः सन्धौ नवामयाः

pūyālasaḥ sopanāhaḥ srāvāścatvāra eva ca parvaṇikā'lajī jantugranthiḥ sandhau navāmayāḥ

104

पक्वः शोथः सन्धिजः संस्रवेद्यः सान्द्रं पूयं पूति पूयालसाख्यः

pakvaḥ śothaḥ sandhijaḥ saṃsravedyaḥ sāndraṃ pūyaṃ pūti pūyālasākhyaḥ

105

ग्रन्थिर्नाल्पो दृष्टिसन्धावपाकी कण्डूप्रायो नीरुजश्चोपनाहः

granthirnālpo dṛṣṭisandhāvapākī kaṇḍūprāyo nīrujaścopanāhaḥ

106

गत्वा सन्धीनश्रुमार्गेण दोषाः कुर्युः स्रावांल्लक्षणैः स्वैरुपेतान् तं हि स्रावं नेत्रनाडीति चैके लिङ्गं तस्या कीर्त्तयिष्ये चतुर्द्धा

gatvā sandhīnaśrumārgeṇa doṣāḥ kuryuḥ srāvāṃllakṣaṇaiḥ svairupetān taṃ hi srāvaṃ netranāḍīti caike liṅgaṃ tasyā kīrttayiṣye caturddhā

107

हारिद्रा भं पीतमुष्णं जलं वा पित्तस्रावः संस्रवेत्सन्धिमध्यात्

hāridrā bhaṃ pītamuṣṇaṃ jalaṃ vā pittasrāvaḥ saṃsravetsandhimadhyāt

108

श्वेतं सान्द्रं पिच्छिलं यः स्रवेत्तु श्लेष्मस्रावोऽसौ विकारः प्रदिष्टः

śvetaṃ sāndraṃ picchilaṃ yaḥ sravettu śleṣmasrāvo'sau vikāraḥ pradiṣṭaḥ

109

शोथः सन्धौ संस्रवेद्यस्तु पक्वः पूयं स्रावः सर्वजः सम्मतः स्यात्

śothaḥ sandhau saṃsravedyastu pakvaḥ pūyaṃ srāvaḥ sarvajaḥ sammataḥ syāt

110

रक्तास्रावः शोणिताद्यो विकारो गच्छेदुष्णं तत्र रक्तं प्रभूतम्

raktāsrāvaḥ śoṇitādyo vikāro gaccheduṣṇaṃ tatra raktaṃ prabhūtam

111

ताम्रा तन्वी दाहपाकोपपन्ना रक्ताज्ज्ञेया पर्वणी वृत्तशोका जाता सन्धौ कृष्णशुक्लेऽलजी स्यात्तस्मिन्नेव व्याहृता पूर्वलिङ्गैः

tāmrā tanvī dāhapākopapannā raktājjñeyā parvaṇī vṛttaśokā jātā sandhau kṛṣṇaśukle'lajī syāttasminneva vyāhṛtā pūrvaliṅgaiḥ

112

जन्तुग्रन्थिर्वर्त्मनः पक्ष्मणश्च कण्डूं कुर्युर्जन्तवः सन्धिजाताः नानारूपा वर्त्मशुक्लान्तसन्धौ गच्छन्त्यन्तर्लोचनं दूषयन्तः

jantugranthirvartmanaḥ pakṣmaṇaśca kaṇḍūṃ kuryurjantavaḥ sandhijātāḥ nānārūpā vartmaśuklāntasandhau gacchantyantarlocanaṃ dūṣayantaḥ

113

इति सन्धिजा रोगाः अथ समस्तनेत्रजा रोगाः स्यन्दाश्चतुष्का इह सम्प्रदिष्टाश्चत्वार एवेह तथाऽधिमन्थाः पाकः सशोथः स च शोथहीनो हताधिमन्थोऽनिलपर्ययश्च

iti sandhijā rogāḥ atha samastanetrajā rogāḥ syandāścatuṣkā iha sampradiṣṭāścatvāra eveha tathā'dhimanthāḥ pākaḥ saśothaḥ sa ca śothahīno hatādhimantho'nilaparyayaśca

114

शुष्काक्षिपाकस्त्विह कीर्त्तितश्च तथाऽन्यतो वात उदीरितश्च दृष्टिस्तथाऽम्लाध्युषिता शिराणामुत्पातहर्षौ च समस्तनेत्रे

śuṣkākṣipākastviha kīrttitaśca tathā'nyato vāta udīritaśca dṛṣṭistathā'mlādhyuṣitā śirāṇāmutpātaharṣau ca samastanetre

115

एवं समस्तनेत्रे स्युरामया दश सप्त च तेषामिह पृथग्वक्ष्ये यथावल्लक्षणान्यपि

evaṃ samastanetre syurāmayā daśa sapta ca teṣāmiha pṛthagvakṣye yathāvallakṣaṇānyapi

116

वातात्पित्तात्कफाद्र क्ता दभिष्यन्दश्चतुर्विधः प्रायेण जायते घोरःसर्वनेत्रामयाकरः

vātātpittātkaphādra ktā dabhiṣyandaścaturvidhaḥ prāyeṇa jāyate ghoraḥsarvanetrāmayākaraḥ

117

निस्तोदनस्तम्भनरोमहर्षसंघर्षपारुष्यशिरोऽभितापाः विशुष्कभावः शिशिराश्रुता च वाताभिपन्ने नयने भवन्ति

nistodanastambhanaromaharṣasaṃgharṣapāruṣyaśiro'bhitāpāḥ viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti

118

दाहः प्रपाकः शिशिराभिनन्दा धूमायनं वाष्पसमुद्भवश्च उष्णाश्रुता पीतकनेत्रता च पित्ताभिपन्ने नयने भवन्ति

dāhaḥ prapākaḥ śiśirābhinandā dhūmāyanaṃ vāṣpasamudbhavaśca uṣṇāśrutā pītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti

119

उष्णाभिनन्दा गुरुताऽक्षिशोथः कण्डूपदेहावतिशीतता च स्रावो मुहुः पिच्छिल एव चापि कफाभिपन्ने नयने भवन्ति

uṣṇābhinandā gurutā'kṣiśothaḥ kaṇḍūpadehāvatiśītatā ca srāvo muhuḥ picchila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti

120

ताम्राश्रुता लोहितनेत्रता च राज्यः समन्तादतिलोहिताश्च पित्तस्य लिङ्गानि च यानि तानि रक्ताभिपन्ने नयने भवन्ति

tāmrāśrutā lohitanetratā ca rājyaḥ samantādatilohitāśca pittasya liṅgāni ca yāni tāni raktābhipanne nayane bhavanti

121

वृद्धैरेतैरभिष्यन्दैर्नराणाम क्रियावताम् तावन्तस्त्वधिमन्थाः स्युर्नयने तीव्रवेदनाः

vṛddhairetairabhiṣyandairnarāṇāma kriyāvatām tāvantastvadhimanthāḥ syurnayane tīvravedanāḥ

122

उत्पाट्यत इवात्यर्थं तथा निर्मथ्यतेऽपि च शिरसोऽद्ध तु तं विद्यादधिमन्थं स्वलक्षणैः

utpāṭyata ivātyarthaṃ tathā nirmathyate'pi ca śiraso'ddha tu taṃ vidyādadhimanthaṃ svalakṣaṇaiḥ

123

हन्याद् दृष्टिं श्लैष्मिकः सप्तरात्राद्योऽधीमन्थो रक्तजः पञ्चरात्रात् षड्रात्राद्वा वातिको वै निहन्यान्मिथ्याऽचारात्पैत्तिकः सद्य एव

hanyād dṛṣṭiṃ ślaiṣmikaḥ saptarātrādyo'dhīmantho raktajaḥ pañcarātrāt ṣaḍrātrādvā vātiko vai nihanyānmithyā'cārātpaittikaḥ sadya eva

124

कण्डूपदेहाश्रुयुतः पक्वोदुम्बरसन्निभः संरम्भी पच्यते यस्तु नेत्रपाकः सशोथकः शोथहीनानि लिङ्गानि नेत्रपाके त्वशोथजे

kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakvodumbarasannibhaḥ saṃrambhī pacyate yastu netrapākaḥ saśothakaḥ śothahīnāni liṅgāni netrapāke tvaśothaje

125

उपेक्षणादक्षि यदाऽधिमन्थो वाताधिकः शोषयति प्रसह्य रुजाभिरुग्राभिरसाध्य एष हताधिमन्थः खलु नाम रोगः

upekṣaṇādakṣi yadā'dhimantho vātādhikaḥ śoṣayati prasahya rujābhirugrābhirasādhya eṣa hatādhimanthaḥ khalu nāma rogaḥ

126

वारंवारञ्च पर्येति भ्रुवौ नेत्रे च मारुतः रुजाश्च विविधास्तीव्राः स ज्ञेयो वातपर्ययः

vāraṃvārañca paryeti bhruvau netre ca mārutaḥ rujāśca vividhāstīvrāḥ sa jñeyo vātaparyayaḥ

127

यत्कूणितं दारुणरूक्षवर्त्म सन्दह्यते चाविलदर्शनं यत् सुदारुणं यत्प्रतिबोधने च शुष्काक्षिपाकोपहतं तदक्षि

yatkūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma sandahyate cāviladarśanaṃ yat sudāruṇaṃ yatpratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣi

128

यस्यावटूकर्णशिरोहनुस्थो मन्यागतो वाऽप्यनिलोऽन्यतो वा कुर्याद्रुजोऽति भ्रुवि लोचने च तमन्यतोवातमुदाहरन्ति

yasyāvaṭūkarṇaśirohanustho manyāgato vā'pyanilo'nyato vā kuryādrujo'ti bhruvi locane ca tamanyatovātamudāharanti

129

श्यावं लोहितपर्यन्तं सर्वमक्षि प्रपच्यते सदाहशोथं सास्रावमम्लाध्युषितमम्लतः

śyāvaṃ lohitaparyantaṃ sarvamakṣi prapacyate sadāhaśothaṃ sāsrāvamamlādhyuṣitamamlataḥ

130

अवेदना वाऽपि सवेदना वा यस्याक्षिराज्यो हि भवन्ति ताम्राः मुहुर्विरज्यन्ति च याः समन्ताद् व्याधिः शिरोत्पात इति प्रदिष्टः

avedanā vā'pi savedanā vā yasyākṣirājyo hi bhavanti tāmrāḥ muhurvirajyanti ca yāḥ samantād vyādhiḥ śirotpāta iti pradiṣṭaḥ

131

मोहाच्छिरोत्पात उपेक्षितस्तु जायेत रोगः स शिराप्रहर्षः ताम्राक्षिता स्रावयति प्रगाढं तथा न शक्नोत्यभिवीक्षितुञ्च

mohācchirotpāta upekṣitastu jāyeta rogaḥ sa śirāpraharṣaḥ tāmrākṣitā srāvayati pragāḍhaṃ tathā na śaknotyabhivīkṣituñca

132

उदीर्णवेदनं नेत्रं रागशोथसमन्वितम् घर्षनिस्तोदशूलाश्रुयुक्तमामान्वितं विदुः

udīrṇavedanaṃ netraṃ rāgaśothasamanvitam gharṣanistodaśūlāśruyuktamāmānvitaṃ viduḥ

133

मन्दवेदनताकण्डू संरम्भाश्रुप्रशान्तताः प्रसन्नवर्णता चाक्ष्णोर्निरामेक्षणलक्षणम्

mandavedanatākaṇḍū saṃrambhāśrupraśāntatāḥ prasannavarṇatā cākṣṇornirāmekṣaṇalakṣaṇam

134

इति समस्तनेत्रजा रोगाः द्वे पादमध्ये पृथुसन्निवेशे शिरोगते ते बहुधा हि नेत्रे ताः प्रोक्षणोत्सादनलेपनादीन्पादप्रयुक्तान्नयनं नयन्ति

iti samastanetrajā rogāḥ dve pādamadhye pṛthusanniveśe śirogate te bahudhā hi netre tāḥ prokṣaṇotsādanalepanādīnpādaprayuktānnayanaṃ nayanti

135

मलोष्मसंघट्टनपीडनाद्यैस्ता दूषयन्ते नयनानि दुष्टाः भजेत्सदा दृष्टिहितानि तस्मादुपानदभ्यञ्जनधावनानि

maloṣmasaṃghaṭṭanapīḍanādyaistā dūṣayante nayanāni duṣṭāḥ bhajetsadā dṛṣṭihitāni tasmādupānadabhyañjanadhāvanāni

136

चक्षुष्याः शालयो मुद्गा यवा मांसन्तु जाङ्गलम् पक्षिमांसं विशेषेण वास्तूकं तण्डूलीयकम् पटोलकर्कोटककारवेल्लफलानि सर्पिः परिपाचितानि तथैव वार्त्ताकफलं नवीनमक्ष्णोर्हितः स्वादुरथापि तिक्तः कट्वम्लगुरु तीक्ष्णोष्णमाषनिष्पावमैथुनम् मद्यवल्लूरपिण्याकमत्स्य शाकविरूढजम् विदाहीन्यन्नपानानि नहितान्यक्षिरोगिणे सेक आश्च्योतनं पिण्डी विडालस्तर्पणं तथा पुटपाकोऽञ्जनं चैभिः कल्कैर्नेत्रमुपाचरेत्

cakṣuṣyāḥ śālayo mudgā yavā māṃsantu jāṅgalam pakṣimāṃsaṃ viśeṣeṇa vāstūkaṃ taṇḍūlīyakam paṭolakarkoṭakakāravellaphalāni sarpiḥ paripācitāni tathaiva vārttākaphalaṃ navīnamakṣṇorhitaḥ svādurathāpi tiktaḥ kaṭvamlaguru tīkṣṇoṣṇamāṣaniṣpāvamaithunam madyavallūrapiṇyākamatsya śākavirūḍhajam vidāhīnyannapānāni nahitānyakṣirogiṇe seka āścyotanaṃ piṇḍī viḍālastarpaṇaṃ tathā puṭapāko'ñjanaṃ caibhiḥ kalkairnetramupācaret

137

सेकस्तु सूक्ष्मधाराभिः सर्वस्मिन्नयने हितः मीलिताक्षस्य मर्त्यस्य प्रदेयश्चतुरङ्गुलः

sekastu sūkṣmadhārābhiḥ sarvasminnayane hitaḥ mīlitākṣasya martyasya pradeyaścaturaṅgulaḥ

138

स चापि स्नेहनो वाते पित्ते रक्ते च रोपणः लेखनस्तु कफे कार्यस्तस्य मात्राऽभिधीयते

sa cāpi snehano vāte pitte rakte ca ropaṇaḥ lekhanastu kaphe kāryastasya mātrā'bhidhīyate

139

षड्भिर्वाचां शतैः स्नेहे चतुर्भिस्तैस्तु रोपणे तैस्त्रिभिर्लोचने कार्यः सेको नेत्रप्रसादने

ṣaḍbhirvācāṃ śataiḥ snehe caturbhistaistu ropaṇe taistribhirlocane kāryaḥ seko netraprasādane

140

निमेषोन्मेषणं पुंसामङ्गुल्या च्छोटिकाऽथवा गुर्वक्षरोच्चारणं वा वाङ्मात्रेयं स्मृता बुधैः

nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṅgulyā cchoṭikā'thavā gurvakṣaroccāraṇaṃ vā vāṅmātreyaṃ smṛtā budhaiḥ

141

सेकस्तु दिवसे कार्यो रात्रावत्यन्तिके गदे एरण्डदलमूलत्वक्छृतमाजं पयो हितम् सुखोष्णं नेत्रयोः सिक्तं वाताभिष्यन्दनाशनम्

sekastu divase kāryo rātrāvatyantike gade eraṇḍadalamūlatvakchṛtamājaṃ payo hitam sukhoṣṇaṃ netrayoḥ siktaṃ vātābhiṣyandanāśanam

142

पथ्याऽक्षामलखाखसवल्कलकल्केन सूक्ष्मवस्त्रेण कृत्वा पोटलिकां तामहिफेनोत्थद्र वेण संयुक्ताम्

pathyā'kṣāmalakhākhasavalkalakalkena sūkṣmavastreṇa kṛtvā poṭalikāṃ tāmahiphenotthadra veṇa saṃyuktām

143

निदधीत लोचने स्यात्सर्वाभिष्यन्दसंक्षयः शीघ्रम् योगोऽयमृषिभिरुक्तो जगदुपकाराय कारुणिकैः

nidadhīta locane syātsarvābhiṣyandasaṃkṣayaḥ śīghram yogo'yamṛṣibhirukto jagadupakārāya kāruṇikaiḥ

144

भुक्त्वा पाणितलं घृष्ट्वा चक्षुषोर्यदि दीयते अचिरेणैव तद्वारि तिमिराणि व्यपोहति

bhuktvā pāṇitalaṃ ghṛṣṭvā cakṣuṣoryadi dīyate acireṇaiva tadvāri timirāṇi vyapohati

145

स्नानं कृष्णतिलैश्चापि चक्षुष्यमनिलापहम् आमलैः सततं स्नानं परं दृष्टिबलावहम्

snānaṃ kṛṣṇatilaiścāpi cakṣuṣyamanilāpaham āmalaiḥ satataṃ snānaṃ paraṃ dṛṣṭibalāvaham

146

त्रिफलायाः कषायस्तु धावनान्नेत्ररोगजित् कवलान्मुखरोगघ्नः पानतः कामलाऽपहः

triphalāyāḥ kaṣāyastu dhāvanānnetrarogajit kavalānmukharogaghnaḥ pānataḥ kāmalā'pahaḥ

147

क्वाथक्षीरद्र्रवस्नेहबिन्दूनां यत्तु पातनम् द्व्यङ्गुलोन्मीलिते नेत्रे प्रोक्तमाश्च्योतनं हि तत्

kvāthakṣīradrravasnehabindūnāṃ yattu pātanam dvyaṅgulonmīlite netre proktamāścyotanaṃ hi tat

148

विन्दवोऽष्टौ लेखनेषु रोपणे दश विन्दवः स्नेहने द्वादश प्रोक्तास्ते शीते कोष्णरूपिणः

vindavo'ṣṭau lekhaneṣu ropaṇe daśa vindavaḥ snehane dvādaśa proktāste śīte koṣṇarūpiṇaḥ

149

उष्णे तु शीतरूपाः स्यु सर्वत्रैवैष निश्चयः वाते तिक्तं तथा स्निग्धं पित्ते मधुरशीतलम्

uṣṇe tu śītarūpāḥ syu sarvatraivaiṣa niścayaḥ vāte tiktaṃ tathā snigdhaṃ pitte madhuraśītalam

150

कफे तिक्तोष्णरूक्षं स्यात्क्रमादाश्च्योतनं हितम् आश्च्योतनानां सर्वेषां मात्रा स्याद्वाक्छतोन्मिता

kaphe tiktoṣṇarūkṣaṃ syātkramādāścyotanaṃ hitam āścyotanānāṃ sarveṣāṃ mātrā syādvākchatonmitā

151

बिल्वादिपञ्चमूलेन बृहत्येरण्डशिग्रुभिः क्वाथ आश्च्योतने कोष्णो वाताभिष्यन्दनाशनः

bilvādipañcamūlena bṛhatyeraṇḍaśigrubhiḥ kvātha āścyotane koṣṇo vātābhiṣyandanāśanaḥ

152

त्रिफलाऽश्च्योतनं नेत्रे सर्वाभिष्यन्दनाशनम्

triphalā'ścyotanaṃ netre sarvābhiṣyandanāśanam

153

उक्तभेषजकल्कस्य पिण्डी च कोलमात्रया वस्त्रखण्डेन सम्बद्धाऽभिष्यन्दव्रणनाशिनी

uktabheṣajakalkasya piṇḍī ca kolamātrayā vastrakhaṇḍena sambaddhā'bhiṣyandavraṇanāśinī

154

स्निग्धोष्णा पिण्डिका वाते पित्ते सा शीतला मता रूक्षोष्णा श्लेष्मणि प्रोक्ता विधिरुक्तो बुधैरयम्

snigdhoṣṇā piṇḍikā vāte pitte sā śītalā matā rūkṣoṣṇā śleṣmaṇi proktā vidhirukto budhairayam

155

एरण्डपत्रमूलत्वङ्निर्मिता वातनाशिनी धात्रीविरचिता पित्ते शिग्रुपत्रकृता कफे

eraṇḍapatramūlatvaṅnirmitā vātanāśinī dhātrīviracitā pitte śigrupatrakṛtā kaphe

156

निम्बपत्रकृतापिण्डी पित्तश्लेष्महरी भवेत् शुण्ठीनिम्बदलैः पिण्डी सुखोष्णा स्वल्पसैन्धवा

nimbapatrakṛtāpiṇḍī pittaśleṣmaharī bhavet śuṇṭhīnimbadalaiḥ piṇḍī sukhoṣṇā svalpasaindhavā

157

धार्या नेत्रेऽनिलकफे शोथकण्डूव्यथाहरी त्रिफलापिण्डिका नेत्रे वातपित्तकफापहा

dhāryā netre'nilakaphe śothakaṇḍūvyathāharī triphalāpiṇḍikā netre vātapittakaphāpahā

158

पथ्याऽक्षामलखाखसवल्कलकल्कोऽहिफेनजलयुक्तः तेन विरचिता पिण्डी शमयति सकलानभिष्यन्दान्

pathyā'kṣāmalakhākhasavalkalakalko'hiphenajalayuktaḥ tena viracitā piṇḍī śamayati sakalānabhiṣyandān

159

विडालको बहिर्लेपो नेत्रे पक्ष्मविवर्जिते तस्य मात्रा परिज्ञेया मुखालेपविधानवत्

viḍālako bahirlepo netre pakṣmavivarjite tasya mātrā parijñeyā mukhālepavidhānavat

160

अङ्गुलस्य चतुर्थांशो मुखलेपः कनिष्ठकः मध्यमस्तु त्रिभागः स्यादुत्तमोऽद्धाङ्गुलो भवेत्

aṅgulasya caturthāṃśo mukhalepaḥ kaniṣṭhakaḥ madhyamastu tribhāgaḥ syāduttamo'ddhāṅgulo bhavet

161

स्थितिकालेऽपि तस्योक्तो यावत्कल्को न शुष्यति शुष्कस्तु गुणहीनः स्यात्तथा दूषयति त्वचम्

sthitikāle'pi tasyokto yāvatkalko na śuṣyati śuṣkastu guṇahīnaḥ syāttathā dūṣayati tvacam

162

यष्टिगैरिकसिन्धूत्थदार्वीतार्क्ष्यैः समांशकैः जलपिष्टैर्बहिर्लेपः सर्वनेत्रामयापहः

yaṣṭigairikasindhūtthadārvītārkṣyaiḥ samāṃśakaiḥ jalapiṣṭairbahirlepaḥ sarvanetrāmayāpahaḥ

163

रसाञ्जनेन वा लेपः पथ्याबिल्वदलैरपि वचाहरिद्रा विश्वैर्वा तथा नागरगैरिकैः

rasāñjanena vā lepaḥ pathyābilvadalairapi vacāharidrā viśvairvā tathā nāgaragairikaiḥ

164

वातातपरजोहीने वेश्मन्युत्तानशायिनः आधारौ माषचूर्णेन क्लिन्नेन परिमण्डलौ

vātātaparajohīne veśmanyuttānaśāyinaḥ ādhārau māṣacūrṇena klinnena parimaṇḍalau

165

समौ दृढावसन्धानौ कर्त्तव्यौ नेत्रकोशयोः पूरयेद् घृतमण्डेन विलीनेन सुखोदकैः

samau dṛḍhāvasandhānau karttavyau netrakośayoḥ pūrayed ghṛtamaṇḍena vilīnena sukhodakaiḥ

166

सर्पिषा शतधौतेन क्षीरजेन घृतेन वा निमग्नान्यक्षिपक्ष्माणि यावत्स्युस्तावदेव हि

sarpiṣā śatadhautena kṣīrajena ghṛtena vā nimagnānyakṣipakṣmāṇi yāvatsyustāvadeva hi

167

पूरयेन्मीलिते नेत्रे तत उन्मीलयेच्छनैः भिषग्भिरेष कथितः पुराणैस्तर्पणो विधिः

pūrayenmīlite netre tata unmīlayecchanaiḥ bhiṣagbhireṣa kathitaḥ purāṇaistarpaṇo vidhiḥ

168

यद्रू क्षं परिशुष्कञ्च नेत्रं कुटिलमाविलम् शीर्णपक्ष्मशिरोत्पातकृच्छ्रोन्मीलनसंयुतम्

yadrū kṣaṃ pariśuṣkañca netraṃ kuṭilamāvilam śīrṇapakṣmaśirotpātakṛcchronmīlanasaṃyutam

169

तिमिरार्जुन शुक्राद्यैरभिष्यन्दाधिमन्थकैः शुष्काक्षिपाकशोथाभ्यां युक्तं पवनपर्ययैः तन्नेत्रं तर्पयेत्सम्यङ् नेत्ररोगविशारदः

timirārjuna śukrādyairabhiṣyandādhimanthakaiḥ śuṣkākṣipākaśothābhyāṃ yuktaṃ pavanaparyayaiḥ tannetraṃ tarpayetsamyaṅ netrarogaviśāradaḥ

170

तर्पणं धारयेद्वर्त्मरोगे वाचां शतं बुधः

tarpaṇaṃ dhārayedvartmaroge vācāṃ śataṃ budhaḥ

171

स्वस्थे कफे सन्धिरोगे वाचां पञ्चशतानि च षट्शतानि कफे कृष्णरोगे सप्तशतानि हि

svasthe kaphe sandhiroge vācāṃ pañcaśatāni ca ṣaṭśatāni kaphe kṛṣṇaroge saptaśatāni hi

172

दृष्टिगे च शतान्यष्टावधिमन्थे सहस्रकम् सहस्रं वातरोगेषु धार्यमेवं हि तर्पणम्

dṛṣṭige ca śatānyaṣṭāvadhimanthe sahasrakam sahasraṃ vātarogeṣu dhāryamevaṃ hi tarpaṇam

173

ततश्चापाङ्गतः स्नेहं स्रावयित्वाऽक्षिशोधयेत् स्विन्नेन यवपिष्टेन स्नेहवीर्येरितं ततः

tataścāpāṅgataḥ snehaṃ srāvayitvā'kṣiśodhayet svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritaṃ tataḥ

174

यथास्वं धूमपानेन कफमस्य विरेचयेत् एकाहं वा त्र्यहं वाऽपि पञ्चाहं वाऽपि तर्पयेत्

yathāsvaṃ dhūmapānena kaphamasya virecayet ekāhaṃ vā tryahaṃ vā'pi pañcāhaṃ vā'pi tarpayet

175

तर्पणे तृप्तिलिङ्गानि नेत्रस्यैतानि लक्षयेत्

tarpaṇe tṛptiliṅgāni netrasyaitāni lakṣayet

176

सुखसुप्तावबोधत्वं वैशद्यं दृष्टिपाटवम् निर्वृतिर्व्याधिशान्तिश्च क्रियालाघवमेव च

sukhasuptāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ dṛṣṭipāṭavam nirvṛtirvyādhiśāntiśca kriyālāghavameva ca

177

गुर्वाविलमतिस्निग्धमश्रु कण्डूपदेहवत् घर्षतोदयुतं नेत्रमतितर्पितमादिशेत्

gurvāvilamatisnigdhamaśru kaṇḍūpadehavat gharṣatodayutaṃ netramatitarpitamādiśet

178

आस्रावशोफरोगाढ्यमसहं रूपदर्शने आविलं परुषं रूक्षं नेत्रं स्याद्धीनतर्पितम्

āsrāvaśopharogāḍhyamasahaṃ rūpadarśane āvilaṃ paruṣaṃ rūkṣaṃ netraṃ syāddhīnatarpitam

179

अनयोर्दोषबाहुल्यात् प्रयत्नेन चिकित्सिते रुक्षस्निग्धोपचाराभ्यामनयोःस्यात्प्रतिक्रिया

anayordoṣabāhulyāt prayatnena cikitsite rukṣasnigdhopacārābhyāmanayoḥsyātpratikriyā

180

दुर्दिनात्युष्णशीतेषु चिन्तायां सम्भ्रमेषु च अशान्तोपद्र वे वाऽक्ष्णि तर्पणं न प्रशस्यते

durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāṃ sambhrameṣu ca aśāntopadra ve vā'kṣṇi tarpaṇaṃ na praśasyate

181

द्वे बिल्वे स्निग्धमांसस्य परं द्र व्यपलं मतम् द्र व्यस्य कुडवोन्मानं सर्वमेकत्र पेषयेत्

dve bilve snigdhamāṃsasya paraṃ dra vyapalaṃ matam dra vyasya kuḍavonmānaṃ sarvamekatra peṣayet

182

तदेकत्र समालोड्य पत्रैः सुपरिवेष्टितम् पुटपाकविधानेन तत्पक्त्वा तद्र सं बुधः

tadekatra samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitam puṭapākavidhānena tatpaktvā tadra saṃ budhaḥ

183

तर्पणोक्तेन विधिना यथावद्विनियोजयेत् दृष्टिमध्ये निषेक्तव्यो नित्यमुत्तानशायिनः

tarpaṇoktena vidhinā yathāvadviniyojayet dṛṣṭimadhye niṣektavyo nityamuttānaśāyinaḥ

184

तेजांस्यनिलमाकाशमातपं भास्करस्य च नेक्षेत तर्पिते नेत्रे यश्च वा पुटपाकवान्

tejāṃsyanilamākāśamātapaṃ bhāskarasya ca nekṣeta tarpite netre yaśca vā puṭapākavān

185

अथ सम्पक्वदोषस्य प्राप्तमञ्जनमाचरेत् अञ्जनं क्रियते येन तद् द्र व्यं चाञ्जनं मतम्

atha sampakvadoṣasya prāptamañjanamācaret añjanaṃ kriyate yena tad dra vyaṃ cāñjanaṃ matam

186

वटिकारसचूर्णानि त्रिविधान्यञ्जनानि हि कुर्याच्छलाकयाऽङगुल्या हीनानि स्युर्यथोत्तरम्

vaṭikārasacūrṇāni trividhānyañjanāni hi kuryācchalākayā'ṅagulyā hīnāni syuryathottaram

187

स्नेहनं रोपणं चापि लेखनं तत्त्रिधा पृथक् मधुरं स्नेहसम्पन्नमञ्जनं स्नेहनं मतम्

snehanaṃ ropaṇaṃ cāpi lekhanaṃ tattridhā pṛthak madhuraṃ snehasampannamañjanaṃ snehanaṃ matam

188

कषायतिक्तरसयुक्सस्नेहं रोपणं स्मृतम् अञ्जनं क्षारतिक्ताम्लरसैर्लेखनमुच्यते

kaṣāyatiktarasayuksasnehaṃ ropaṇaṃ smṛtam añjanaṃ kṣāratiktāmlarasairlekhanamucyate

189

हरेणुमात्रां कुर्वीत वटीं तीक्ष्णाञ्जने भिषक् प्रमाणं मध्यमे सार्द्धद्विगुणं तु मृदौ भवेत्

hareṇumātrāṃ kurvīta vaṭīṃ tīkṣṇāñjane bhiṣak pramāṇaṃ madhyame sārddhadviguṇaṃ tu mṛdau bhavet

190

रसक्रिया तूत्तमा स्यात् त्रिविडङ्गमिता मता मध्यमा द्विविडङ्गा सा हीना त्वेकविडङ्गिका

rasakriyā tūttamā syāt triviḍaṅgamitā matā madhyamā dviviḍaṅgā sā hīnā tvekaviḍaṅgikā

191

शलाकाः स्नेहने चूर्णे चतस्रः प्राहुरञ्जने रोपणे तासु तिस्रः स्युस्ते उभे लेखने स्मृते

śalākāḥ snehane cūrṇe catasraḥ prāhurañjane ropaṇe tāsu tisraḥ syuste ubhe lekhane smṛte

192

मुखयोः कुञ्चिता श्लक्ष्णां शलाकाऽष्टाङ्गुलोन्मिता अश्मजा धातुजा वा स्यात्कलायपरिमण्डला

mukhayoḥ kuñcitā ślakṣṇāṃ śalākā'ṣṭāṅgulonmitā aśmajā dhātujā vā syātkalāyaparimaṇḍalā

193

सुवर्णरजतोद्भूता शलाका स्नेहने स्मृता तीव्रलोहाश्मसञ्जाता शलाका लेखने मता अङ्गुली तु मृदुत्वेन रोपणे कथिता बुधैः

suvarṇarajatodbhūtā śalākā snehane smṛtā tīvralohāśmasañjātā śalākā lekhane matā aṅgulī tu mṛdutvena ropaṇe kathitā budhaiḥ

194

त्रिफालाभृङ्गशुण्ठीनां रसैः शुद्धश्च सर्पिषा

triphālābhṛṅgaśuṇṭhīnāṃ rasaiḥ śuddhaśca sarpiṣā

195

गोमूत्रमध्वजाक्षीरैः सिक्तो नागः प्रतापितः तच्छलाका हरत्येव सकलान्नेत्रजान्गदान्

gomūtramadhvajākṣīraiḥ sikto nāgaḥ pratāpitaḥ tacchalākā haratyeva sakalānnetrajāngadān

196

कृष्णभागादधः कुर्याद्यावन्नयनमञ्जनम् हेमन्ते शिशिरे चापि मध्याह्नेऽञ्जनमिष्यते

kṛṣṇabhāgādadhaḥ kuryādyāvannayanamañjanam hemante śiśire cāpi madhyāhne'ñjanamiṣyate

197

पूर्वाह्णे वाऽपराह्णे वा ग्रीष्मे शरदि चेष्यते वर्षास्वदभ्रे नात्युष्णे वसन्ते तु सदैव हि

pūrvāhṇe vā'parāhṇe vā grīṣme śaradi ceṣyate varṣāsvadabhre nātyuṣṇe vasante tu sadaiva hi

198

प्रातः सायन्तु तत्कुर्यान्न च कुर्यात्सदैव हि

prātaḥ sāyantu tatkuryānna ca kuryātsadaiva hi

199

श्रान्ते प्ररुदिते भीते पीतमद्ये नवज्वरे अजीर्णे वेगघाते च नाञ्जनं सम्प्रशस्यते

śrānte prarudite bhīte pītamadye navajvare ajīrṇe vegaghāte ca nāñjanaṃ sampraśasyate

200

पथ्याऽक्षधात्रीबीजानि एकद्वित्रिगुणानि च पिष्ट्वाऽम्बुना वटीं कुर्यादञ्जनं द्विहरेणुकम् नेत्रस्रावं हरत्याशु वातरक्तरुजं तथा

pathyā'kṣadhātrībījāni ekadvitriguṇāni ca piṣṭvā'mbunā vaṭīṃ kuryādañjanaṃ dvihareṇukam netrasrāvaṃ haratyāśu vātaraktarujaṃ tathā

201

रसाञ्जनं हरिद्रे द्वे मालतीनिम्बपल्लवाः गोशकृद्र ससंयुक्ता वटी नक्तान्ध्यनाशिनी एतस्याश्चाञ्जने मात्रा प्रोक्ता सार्द्धं हरेणुका

rasāñjanaṃ haridre dve mālatīnimbapallavāḥ gośakṛdra sasaṃyuktā vaṭī naktāndhyanāśinī etasyāścāñjane mātrā proktā sārddhaṃ hareṇukā

202

शङ्खनाभिर्बिभीतस्य मज्जा पथ्या मनः शिला पिप्पली मरिचं कुष्ठं वचा चेति समांशकम्

śaṅkhanābhirbibhītasya majjā pathyā manaḥ śilā pippalī maricaṃ kuṣṭhaṃ vacā ceti samāṃśakam

203

छागीक्षीरेण संपिष्य वटीं कुर्याद्यवोन्मिताम् हरेणुमात्रं संघृष्य जलेनाञ्जनमाचरेत्

chāgīkṣīreṇa saṃpiṣya vaṭīṃ kuryādyavonmitām hareṇumātraṃ saṃghṛṣya jalenāñjanamācaret

204

तिमिरं मांसवृद्धिञ्च काचं पटलमर्बुदम् रात्र्यन्ध्यं वार्षिकं पुष्पं वटी चन्द्रो दया जयेत्

timiraṃ māṃsavṛddhiñca kācaṃ paṭalamarbudam rātryandhyaṃ vārṣikaṃ puṣpaṃ vaṭī candro dayā jayet

205

पलाशपुष्पस्वरसैर्बहुशः परिभावितम् करञ्जबीजं तद्वर्त्तिर्दृष्टेः पुष्पं विनाशयेत्

palāśapuṣpasvarasairbahuśaḥ paribhāvitam karañjabījaṃ tadvarttirdṛṣṭeḥ puṣpaṃ vināśayet

206

कतकस्य फलं पिष्ट्वा मधुना नेत्रमञ्जयेत् ईषत्कर्पूरसहितं तत्स्यान्नेत्रप्रसादनम्

katakasya phalaṃ piṣṭvā madhunā netramañjayet īṣatkarpūrasahitaṃ tatsyānnetraprasādanam

207

रसाञ्जनं सर्जरसो जातीपुष्पं मनःशिला समुद्र फेनं लवणं गैरिकं मरिचं तथा

rasāñjanaṃ sarjaraso jātīpuṣpaṃ manaḥśilā samudra phenaṃ lavaṇaṃ gairikaṃ maricaṃ tathā

208

एतत्समांशं मधुना पिष्टं प्रक्लिन्नवर्त्मनि अञ्जनं क्लेदकण्डूघ्नं पक्ष्मणाञ्च प्ररोहणम्

etatsamāṃśaṃ madhunā piṣṭaṃ praklinnavartmani añjanaṃ kledakaṇḍūghnaṃ pakṣmaṇāñca prarohaṇam

209

दुग्धेन कण्डूं क्षौद्रे ण नेत्रस्रावञ्च सर्पिषा पुष्प तैलेन तिमिरं काञ्जिकेन निशाऽन्धताम्

dugdhena kaṇḍūṃ kṣaudre ṇa netrasrāvañca sarpiṣā puṣpa tailena timiraṃ kāñjikena niśā'ndhatām

210

पुनर्नवा हरत्याशु भास्करस्तिमिरं यथा

punarnavā haratyāśu bhāskarastimiraṃ yathā

211

बब्बूलदलनिक्वाथो लेहीभूतस्तदञ्जनात् नेत्रस्रावो व्रजेच्छोषं मधुयुक्तान्न संशयः

babbūladalanikvātho lehībhūtastadañjanāt netrasrāvo vrajecchoṣaṃ madhuyuktānna saṃśayaḥ

212

वटक्षीरेण संयुक्तं मुख्यकर्पूरजं रजः क्षिप्रमञ्जनतो हन्ति कुसुमं तु द्विमासिकम्

vaṭakṣīreṇa saṃyuktaṃ mukhyakarpūrajaṃ rajaḥ kṣipramañjanato hanti kusumaṃ tu dvimāsikam

213

क्षौद्रा श्वलालासंघृष्टैर्मरिचैर्नेत्रमञ्जयेत् अतिनिद्रा शमं याति तमः सूर्योदयादिव

kṣaudrā śvalālāsaṃghṛṣṭairmaricairnetramañjayet atinidrā śamaṃ yāti tamaḥ sūryodayādiva

214

अग्नितप्तं हि सौवीरं निषिञ्चेत्त्रिफलारसैः सप्तवेलं तथा स्तन्यैः स्त्रीणां सिक्तं विचूर्णितम्

agnitaptaṃ hi sauvīraṃ niṣiñcettriphalārasaiḥ saptavelaṃ tathā stanyaiḥ strīṇāṃ siktaṃ vicūrṇitam

215

अञ्जयेत्तेन नयने प्रत्यहं चक्षुषो हितम् सर्वानक्षिविकारांस्तु हन्यादेतन्न संशयः

añjayettena nayane pratyahaṃ cakṣuṣo hitam sarvānakṣivikārāṃstu hanyādetanna saṃśayaḥ

216

शिलायां रसकं पिष्ट्वा सम्यगाप्लाव्य वारिणा गृह्णीयात्तज्जलं सर्वं त्यजेच्चूर्णमधोगतम्

śilāyāṃ rasakaṃ piṣṭvā samyagāplāvya vāriṇā gṛhṇīyāttajjalaṃ sarvaṃ tyajeccūrṇamadhogatam

217

शुष्कञ्च तज्जलं सर्व पर्पटीसन्निभं भवेत् विचूर्ण्य भावयेत्सम्यक्त्रिवेलं त्रिफलारसैः

śuṣkañca tajjalaṃ sarva parpaṭīsannibhaṃ bhavet vicūrṇya bhāvayetsamyaktrivelaṃ triphalārasaiḥ

218

कर्पूरस्य रजस्तत्र दशमांशेन निक्षिपेत् अञ्जयन्नेयने तेन नेत्राखिलगदच्छिदा

karpūrasya rajastatra daśamāṃśena nikṣipet añjayanneyane tena netrākhilagadacchidā

219

दक्षाण्डत्वक्छिलाकाचशङ्खचन्दनसैन्धवैः चूर्णितैरञ्जनं प्रोक्तं पुष्पादीनां निकृन्तनम्

dakṣāṇḍatvakchilākācaśaṅkhacandanasaindhavaiḥ cūrṇitairañjanaṃ proktaṃ puṣpādīnāṃ nikṛntanam

220

मुक्ताकर्पूरकाचागुरुमरिचकणासैन्धवं सैलवालं शुण्ठीकक्लोलकांस्यत्रपुरजनिशिलाशङ्खनाभ्यभ्रतुत्थम् दक्षाण्डत्वक्च साक्षं क्षतजमथ शिवा क्लीतकं राजवर्त्त जातीपुष्पं तुलस्याः कुसुममभिनवं बीजकं स्यात्तथैव

muktākarpūrakācāgurumaricakaṇāsaindhavaṃ sailavālaṃ śuṇṭhīkaklolakāṃsyatrapurajaniśilāśaṅkhanābhyabhratuttham dakṣāṇḍatvakca sākṣaṃ kṣatajamatha śivā klītakaṃ rājavartta jātīpuṣpaṃ tulasyāḥ kusumamabhinavaṃ bījakaṃ syāttathaiva

221

पूतीकनिम्बार्जुनभद्र मुस्तं सताम्रसारं रसगर्भयुक्तम् प्रत्येकमेषां खलु माषकैकं यत्नेन पिष्येन्मधुनाऽतिसूक्ष्मम्

pūtīkanimbārjunabhadra mustaṃ satāmrasāraṃ rasagarbhayuktam pratyekameṣāṃ khalu māṣakaikaṃ yatnena piṣyenmadhunā'tisūkṣmam

222

भवन्ति रोगा नयनाश्रिता ये नितान्तमात्रोपचिताश्च तेषाम् विधीयते शान्तिरवश्यमेव मुक्ताऽदिनाऽनेन महाञ्जनेन

bhavanti rogā nayanāśritā ye nitāntamātropacitāśca teṣām vidhīyate śāntiravaśyameva muktā'dinā'nena mahāñjanena

223

कणा सलवणोषणा सहरसाञ्जना साञ्जना सरित्पतिकफः सिता सितपुनर्नवासम्भवा रजन्यरुणचन्दनं मधुकतुत्थपथ्याशिला ह्यरिष्टदलशावरस्फटिकशङ्खनाभीन्दवः

kaṇā salavaṇoṣaṇā saharasāñjanā sāñjanā saritpatikaphaḥ sitā sitapunarnavāsambhavā rajanyaruṇacandanaṃ madhukatutthapathyāśilā hyariṣṭadalaśāvarasphaṭikaśaṅkhanābhīndavaḥ

224

इमानि तु विचूर्णयेन्निबिडवाससा शोधयेत् तथाऽयसि विमर्दयेत्समधु ताम्रखण्डेन तत् इदं मुनिभिरीरितं नयनशोणनामाञ्जनं करोति तिमिरक्षयं पटलपुष्पनाशं बलात्

imāni tu vicūrṇayennibiḍavāsasā śodhayet tathā'yasi vimardayetsamadhu tāmrakhaṇḍena tat idaṃ munibhirīritaṃ nayanaśoṇanāmāñjanaṃ karoti timirakṣayaṃ paṭalapuṣpanāśaṃ balāt

225

हरीतकी वचा कुष्ठं पिप्पली मरिचानि च बिभीतकस्य मज्जा च शङ्खनाभिर्मनः शिला

harītakī vacā kuṣṭhaṃ pippalī maricāni ca bibhītakasya majjā ca śaṅkhanābhirmanaḥ śilā

226

सर्वमेतत्समं कृत्वा गव्यक्षीरेण पेषयेत् नाशयेत्तिमिरं कण्डूपटलान्यर्बुदानि च

sarvametatsamaṃ kṛtvā gavyakṣīreṇa peṣayet nāśayettimiraṃ kaṇḍūpaṭalānyarbudāni ca

227

अपि त्रिवार्षिकं शुक्लं मासेनैकेन नाशयेत् अधिकानि च मांसानि रात्रावन्धत्वमेव च

api trivārṣikaṃ śuklaṃ māsenaikena nāśayet adhikāni ca māṃsāni rātrāvandhatvameva ca

228

रजनी निम्बपत्राणि पिप्पली मरिचानि च विडङ्गं भद्र मुस्तं च सप्तमीत्वभया स्मृता

rajanī nimbapatrāṇi pippalī maricāni ca viḍaṅgaṃ bhadra mustaṃ ca saptamītvabhayā smṛtā

229

अजामूत्रेण सम्पिष्य च्छायायां शोषयेद्वटीम् वारिणा तिमिरं हन्ति गोमूत्रेण तु पिष्टकम्

ajāmūtreṇa sampiṣya cchāyāyāṃ śoṣayedvaṭīm vāriṇā timiraṃ hanti gomūtreṇa tu piṣṭakam

230

मधुना पटलं हन्ति नारीक्षीरेण पुष्पकम् एषा चन्द्र प्रभा वर्त्तिः स्वयं रुद्रे ण निर्मिता

madhunā paṭalaṃ hanti nārīkṣīreṇa puṣpakam eṣā candra prabhā varttiḥ svayaṃ rudre ṇa nirmitā

231

कणा च्छागयकृन्मध्ये पक्त्वा तद्र सपेषिता अचिराद्धन्ति नक्तान्ध्यं तद्वत्सक्षौद्र मूषणम्

kaṇā cchāgayakṛnmadhye paktvā tadra sapeṣitā acirāddhanti naktāndhyaṃ tadvatsakṣaudra mūṣaṇam

232

त्रिफलाया रसं प्रस्थं प्रस्थं भृङ्गरजस्य च वृषस्य च रसं प्रस्थं शतावर्याश्च तत्समम्

triphalāyā rasaṃ prasthaṃ prasthaṃ bhṛṅgarajasya ca vṛṣasya ca rasaṃ prasthaṃ śatāvaryāśca tatsamam

233

गुडूच्या आमलक्याश्च रसं छागीपयस्तथा प्रस्थं प्रस्थं समाहृत्य सर्वैरेभिर्घृतं पचेत्

guḍūcyā āmalakyāśca rasaṃ chāgīpayastathā prasthaṃ prasthaṃ samāhṛtya sarvairebhirghṛtaṃ pacet

234

कल्कः कणा सिता द्रा क्षा त्रिफला नीलमुत्पलम् मधुकं क्षीरकाकोली मधुपर्णी निदिग्धिका

kalkaḥ kaṇā sitā drā kṣā triphalā nīlamutpalam madhukaṃ kṣīrakākolī madhuparṇī nidigdhikā

235

तत्साधु सिद्धं विज्ञाय शुभे भाण्डे निधापयेत् ऊर्द्ध्वं पानमधःपानं मध्ये पानं च शस्यते

tatsādhu siddhaṃ vijñāya śubhe bhāṇḍe nidhāpayet ūrddhvaṃ pānamadhaḥpānaṃ madhye pānaṃ ca śasyate

236

यावन्तो नेत्ररोगाः स्युस्तान्पानादपकर्षति सरक्ते रक्तदुष्टे च रक्ते वा विस्रुते तथा

yāvanto netrarogāḥ syustānpānādapakarṣati sarakte raktaduṣṭe ca rakte vā visrute tathā

237

नक्तान्ध्ये तिमिरे काचे नीलिकापटलार्बुदे अभिष्यन्देऽधिमन्थे च पक्ष्मकोषे सुदारुणे

naktāndhye timire kāce nīlikāpaṭalārbude abhiṣyande'dhimanthe ca pakṣmakoṣe sudāruṇe

238

नेत्ररोगेषु सर्वेषु दोषत्रयकृतेष्वपि परं हितमिदं प्रोक्तं त्रिफलाऽद्य महाघृतम्

netrarogeṣu sarveṣu doṣatrayakṛteṣvapi paraṃ hitamidaṃ proktaṃ triphalā'dya mahāghṛtam

239

शतमेकं हरीतक्या द्विगुणञ्च बिभीतकम् चतुर्गुणं त्वामलकं वृषमार्कवयोः समम्

śatamekaṃ harītakyā dviguṇañca bibhītakam caturguṇaṃ tvāmalakaṃ vṛṣamārkavayoḥ samam

240

चतुर्गुणोदकं दत्वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत् भागं चतुर्थं संरक्ष्य क्वाथं तमवतारयेत्

caturguṇodakaṃ datvā śanairmṛdvagninā pacet bhāgaṃ caturthaṃ saṃrakṣya kvāthaṃ tamavatārayet

241

शर्करा मधुकं द्रा क्षा मधुयष्टी निदिग्धिका काकोली क्षीरकाकोली त्रिफला नागकेशरम्

śarkarā madhukaṃ drā kṣā madhuyaṣṭī nidigdhikā kākolī kṣīrakākolī triphalā nāgakeśaram

242

पिप्पली नन्दनं मुस्तं त्रायमाणा तथोत्पलम् घृतप्रस्थं समं क्षीरं कल्कैरेतैः शनैः पचेत्

pippalī nandanaṃ mustaṃ trāyamāṇā tathotpalam ghṛtaprasthaṃ samaṃ kṣīraṃ kalkairetaiḥ śanaiḥ pacet

243

हन्यात्सतिमिरं काचं नक्तान्ध्यं शुल्कमेव च तथा स्रावं च कण्डूञ्च श्वयथुं च कषायताम्

hanyātsatimiraṃ kācaṃ naktāndhyaṃ śulkameva ca tathā srāvaṃ ca kaṇḍūñca śvayathuṃ ca kaṣāyatām

244

कलुषत्वं च नेत्रस्य बिन्द्वर्मपटलानि च बहुनाऽत्र किमुक्तेन सर्वान्नेत्रामयान्हरेत्

kaluṣatvaṃ ca netrasya bindvarmapaṭalāni ca bahunā'tra kimuktena sarvānnetrāmayānharet

245

यस्य चोपहता दृष्टिः सूर्याग्निभ्यां प्रपश्यतः तस्यैतद् भेषजं प्रोक्तं मुनिभिः परमं हितम्

yasya copahatā dṛṣṭiḥ sūryāgnibhyāṃ prapaśyataḥ tasyaitad bheṣajaṃ proktaṃ munibhiḥ paramaṃ hitam

246

मार्जितं दर्पणं यद्वत्परां निर्मलतां व्रजेत् तद्वदेतेन पीतेन नेत्रं निर्मलतामियात् वारिद्रो णद्वयं चात्र बृषमार्कवयोस्तुले

mārjitaṃ darpaṇaṃ yadvatparāṃ nirmalatāṃ vrajet tadvadetena pītena netraṃ nirmalatāmiyāt vāridro ṇadvayaṃ cātra bṛṣamārkavayostule

247

वासविश्वाऽमृतादार्वीरक्तचन्दनचित्रकैः भूनिम्बनिम्बकटुकापटोलत्रिफलाऽम्बुदैः

vāsaviśvā'mṛtādārvīraktacandanacitrakaiḥ bhūnimbanimbakaṭukāpaṭolatriphalā'mbudaiḥ

247

निशाकलिङ्गकुटजः क्वाथः सर्वाक्षिरोगहा वैस्वर्यं पीनसं श्वासं कासं नाशयति ध्रुवम्

niśākaliṅgakuṭajaḥ kvāthaḥ sarvākṣirogahā vaisvaryaṃ pīnasaṃ śvāsaṃ kāsaṃ nāśayati dhruvam

63

इति त्रिषष्टितमो नेत्ररोगाधिकारः समाप्तः

iti triṣaṣṭitamo netrarogādhikāraḥ samāptaḥ

59

अथैकोनषष्टितमः फिरङ्गरोगाधिकारः

athaikonaṣaṣṭitamaḥ phiraṅgarogādhikāraḥ

1

फिरङ्गसंज्ञके देशे बाहुल्येनैव यद्भवेत् तस्मात्फिरङ्ग इत्युक्तो व्याधिर्व्याधिविशारदैः

phiraṅgasaṃjñake deśe bāhulyenaiva yadbhavet tasmātphiraṅga ityukto vyādhirvyādhiviśāradaiḥ

2

गन्धरोगः फिरङ्गोऽय जायते देहिनां ध्रुवम् फिरङ्गिणोऽङ्गसंसर्गात्फिरङ्गिण्याः प्रसङ्गतः

gandharogaḥ phiraṅgo'ya jāyate dehināṃ dhruvam phiraṅgiṇo'ṅgasaṃsargātphiraṅgiṇyāḥ prasaṅgataḥ

3

व्याधिरागन्तुजो ह्येष दोषाणामत्र सङ्क्रमः भवेत्तं लक्षयेत्तेषां लक्षणैर्भिषजां वरः

vyādhirāgantujo hyeṣa doṣāṇāmatra saṅkramaḥ bhavettaṃ lakṣayetteṣāṃ lakṣaṇairbhiṣajāṃ varaḥ

4

फिरङ्गस्त्रिविधो ज्ञेयो बाह्य आभ्यन्तरस्तथा बहिरन्तर्भवश्चापि तेषां लिङ्गानि च ब्रुवे

phiraṅgastrividho jñeyo bāhya ābhyantarastathā bahirantarbhavaścāpi teṣāṃ liṅgāni ca bruve

5

तत्र बाह्यः फिरङ्गः स्याद्विस्फोटसदृशोऽल्परुक् स्फुटितोव्रणवद्वेद्यः सुखसाध्योऽपि स स्मृतः

tatra bāhyaḥ phiraṅgaḥ syādvisphoṭasadṛśo'lparuk sphuṭitovraṇavadvedyaḥ sukhasādhyo'pi sa smṛtaḥ

6

सन्धिष्वाभ्यन्तरः स स्यादामवात इव व्यथाम् शोथञ्च जनयेदेष कष्टसाध्यो बुधैः स्मृतः

sandhiṣvābhyantaraḥ sa syādāmavāta iva vyathām śothañca janayedeṣa kaṣṭasādhyo budhaiḥ smṛtaḥ

7

कार्श्यं बलक्षयो नासाभङ्गो बह्नेश्च मन्दता अस्थिशोषोऽस्थिवक्रत्वं फिरङ्गोपद्र वा अमी

kārśyaṃ balakṣayo nāsābhaṅgo bahneśca mandatā asthiśoṣo'sthivakratvaṃ phiraṅgopadra vā amī

9

बहिर्भवो भवेत्साध्यो नवीनो निरुपद्र वः आभ्यन्तरस्तु कष्टेन साध्यः स्यादयमामयः बहिरन्तर्भवो जीर्णः क्षीणस्योपद्र वैर्युतः व्याप्तो व्याधिरसाध्योऽयमित्याहुर्मुनयः पुरा

bahirbhavo bhavetsādhyo navīno nirupadra vaḥ ābhyantarastu kaṣṭena sādhyaḥ syādayamāmayaḥ bahirantarbhavo jīrṇaḥ kṣīṇasyopadra vairyutaḥ vyāpto vyādhirasādhyo'yamityāhurmunayaḥ purā

10

अथ फिरङ्गरोगस्य चिकित्सा फिरङ्गसंज्ञकं रोगं रसः कर्पूरसंज्ञकः अवश्यं नाशयेदेतदूचुः पूर्वाश्चिकित्सकाः

atha phiraṅgarogasya cikitsā phiraṅgasaṃjñakaṃ rogaṃ rasaḥ karpūrasaṃjñakaḥ avaśyaṃ nāśayedetadūcuḥ pūrvāścikitsakāḥ

11

लिख्यते रसकर्पूरप्राशने विधिरुत्तमः अनेन विधिना खादेन्मुखे शोथं न विन्दति

likhyate rasakarpūraprāśane vidhiruttamaḥ anena vidhinā khādenmukhe śothaṃ na vindati

12

गोधूमचूर्णं सन्नीय विदध्यात्सूक्ष्मकूपिकाम् तन्मध्ये निक्षिपेत्सूतं चतुर्गुञ्जामितं भिषक्

godhūmacūrṇaṃ sannīya vidadhyātsūkṣmakūpikām tanmadhye nikṣipetsūtaṃ caturguñjāmitaṃ bhiṣak

13

ततस्तु गुटिकां कुर्याद्यथा न दृश्यते बहिः सूक्ष्मचूर्णे लवङ्गस्य तां वटीमवधूलयेत्

tatastu guṭikāṃ kuryādyathā na dṛśyate bahiḥ sūkṣmacūrṇe lavaṅgasya tāṃ vaṭīmavadhūlayet

14

दन्तस्पर्शो यथा न स्यात्तथा तामम्भसा गिलेत् ताम्बूलं भक्षयेत्पश्चाच्छाकाम्ललवणांस्त्यजेत् श्रममातपमध्वानं विशेषात्स्त्रीनिषेवणम्

dantasparśo yathā na syāttathā tāmambhasā gilet tāmbūlaṃ bhakṣayetpaścācchākāmlalavaṇāṃstyajet śramamātapamadhvānaṃ viśeṣātstrīniṣevaṇam

15

पारदष्टङ्कमानः स्यात्खदिरष्टङ्कसंमितः आकारकरभश्चापि ग्राह्यष्टङ्कद्वयोन्मितः

pāradaṣṭaṅkamānaḥ syātkhadiraṣṭaṅkasaṃmitaḥ ākārakarabhaścāpi grāhyaṣṭaṅkadvayonmitaḥ

16

टङ्कत्रयोन्मितं क्षौद्रं खल्वे सर्वं विनिक्षिपेत् संमर्द्य तस्य सर्वस्य कुर्यात्सप्तवटीर्भिषक्

ṭaṅkatrayonmitaṃ kṣaudraṃ khalve sarvaṃ vinikṣipet saṃmardya tasya sarvasya kuryātsaptavaṭīrbhiṣak

17

स रोगी भक्षयेत्प्रातरेकैकामम्बुना वटीम् वर्जयेदम्ललवणं फिरङ्गस्तस्य नश्यति

sa rogī bhakṣayetprātarekaikāmambunā vaṭīm varjayedamlalavaṇaṃ phiraṅgastasya naśyati

18

पारदः कर्षमात्रः स्यात्तावानेव हि गन्धकः तण्डुलाश्चाक्षमात्राः स्युरेषां कुर्वीत कज्जलीम्

pāradaḥ karṣamātraḥ syāttāvāneva hi gandhakaḥ taṇḍulāścākṣamātrāḥ syureṣāṃ kurvīta kajjalīm

19

तस्याःसप्त वटीः कुर्यात्ताभिर्धूमं प्रयोजयेत् दिनानि सप्त तेन स्यात्फिरङ्गान्तो न संशयः

tasyāḥsapta vaṭīḥ kuryāttābhirdhūmaṃ prayojayet dināni sapta tena syātphiraṅgānto na saṃśayaḥ

20

पीतपुष्पबलापत्ररसैष्टङ्कमितं रसम् हस्ताभ्यां मर्दयेत्तावद्यावत्सूतो न दृश्यते

pītapuṣpabalāpatrarasaiṣṭaṅkamitaṃ rasam hastābhyāṃ mardayettāvadyāvatsūto na dṛśyate

21

ततः संस्वेदयेद्धस्तावेवं वासरसप्तकम् त्यजेल्लवणमम्लञ्च फिरङ्गस्तस्य नश्यति

tataḥ saṃsvedayeddhastāvevaṃ vāsarasaptakam tyajellavaṇamamlañca phiraṅgastasya naśyati

22

चूर्णयेन्निम्बपत्राणि पथ्या निम्बाष्टमांशिका धात्री च तावती रात्रिर्निम्बषोडशभागिका

cūrṇayennimbapatrāṇi pathyā nimbāṣṭamāṃśikā dhātrī ca tāvatī rātrirnimbaṣoḍaśabhāgikā

23

शाणमानमिदं चूर्णमश्नीयादम्भसा सह फिरङ्गं नाशयत्येव बाह्यमाभ्यन्तरं तथा

śāṇamānamidaṃ cūrṇamaśnīyādambhasā saha phiraṅgaṃ nāśayatyeva bāhyamābhyantaraṃ tathā

24

चोपचीनीभवं चूर्णं शाणमानं समाक्षिकम् फिरङ्गव्याधिनाशाय भक्षयेल्लंवणं त्यजेत्

copacīnībhavaṃ cūrṇaṃ śāṇamānaṃ samākṣikam phiraṅgavyādhināśāya bhakṣayellaṃvaṇaṃ tyajet

25

लवणं यदि वा त्यक्तुं न शक्नोति यदा जनः सैन्धवं स हि भुञ्जीत मधुरं परमं हितम्

lavaṇaṃ yadi vā tyaktuṃ na śaknoti yadā janaḥ saindhavaṃ sa hi bhuñjīta madhuraṃ paramaṃ hitam

26

पारदः कर्षमात्रः स्यात्तावन्मात्रं तु गन्धकम् तावन्मात्रस्तु खदिरस्तेषां कुर्यात्तु कज्जलीम्

pāradaḥ karṣamātraḥ syāttāvanmātraṃ tu gandhakam tāvanmātrastu khadirasteṣāṃ kuryāttu kajjalīm

27

रजनी केशरं त्रुट्यौ जीरयुग्मं यवानिका चन्दनद्वितयं कृष्णा वांशी मांसी च पत्रकम्

rajanī keśaraṃ truṭyau jīrayugmaṃ yavānikā candanadvitayaṃ kṛṣṇā vāṃśī māṃsī ca patrakam

28

अर्द्धकर्षमितं सर्वं चूर्णयित्वा च निक्षिपेत् तत्सर्वं मधुसर्पिर्भ्यां द्विपलाभ्यां पृथक्पृथक्

arddhakarṣamitaṃ sarvaṃ cūrṇayitvā ca nikṣipet tatsarvaṃ madhusarpirbhyāṃ dvipalābhyāṃ pṛthakpṛthak

29

मर्दयेदथ तत्खादेदर्द्धकर्षमितं नरः व्रणः फिरङ्गरोगोत्थस्तस्यावश्यं विनश्यति

mardayedatha tatkhādedarddhakarṣamitaṃ naraḥ vraṇaḥ phiraṅgarogotthastasyāvaśyaṃ vinaśyati

30

अन्योऽपि चिरजातोऽपि प्रशाम्यति महाव्रणः एतद्भक्षयतः शोथो मुखस्यान्तर्न जायते

anyo'pi cirajāto'pi praśāmyati mahāvraṇaḥ etadbhakṣayataḥ śotho mukhasyāntarna jāyate

31

वर्जयेदत्र लवणमेकविंशतिवासरान्

varjayedatra lavaṇamekaviṃśativāsarān

59

इत्येकोनषष्टितमः फिरङ्गरोगाधिकारः समाप्तः

ityekonaṣaṣṭitamaḥ phiraṅgarogādhikāraḥ samāptaḥ

71

अथैकसप्ततितमो बालरोगाधिकारः

athaikasaptatitamo bālarogādhikāraḥ

1

बालग्रहा अनाचारात्पीडयन्ति शिशुं यतः तस्मात्तदुपसर्गेभ्यो रक्षेद्बालं प्रयत्नतः

bālagrahā anācārātpīḍayanti śiśuṃ yataḥ tasmāttadupasargebhyo rakṣedbālaṃ prayatnataḥ

2

स्कन्दग्रहस्तु प्रथमः स्कन्दापस्मार एव च शकुनी रेवती चैव पूतना चान्धपूतना

skandagrahastu prathamaḥ skandāpasmāra eva ca śakunī revatī caiva pūtanā cāndhapūtanā

3

पूतना शीतपूर्वा च तथैव मुखमण्डिका नवमो नैगमेयश्च प्रोक्ता बालग्रहा अमी

pūtanā śītapūrvā ca tathaiva mukhamaṇḍikā navamo naigameyaśca proktā bālagrahā amī

4

नव स्कन्दादयः प्रोक्ता बालानां ये ग्रहा अमी श्रीमन्तो दिव्यवपुषो नारीपुरुषविग्रहाः

nava skandādayaḥ proktā bālānāṃ ye grahā amī śrīmanto divyavapuṣo nārīpuruṣavigrahāḥ

5

एते स्कन्दस्य रक्षाऽथ कृत्तिकोमाऽग्निशूलिभिः सृष्टाः शरवणस्थस्य रक्षितस्य स्वतेजसा

ete skandasya rakṣā'tha kṛttikomā'gniśūlibhiḥ sṛṣṭāḥ śaravaṇasthasya rakṣitasya svatejasā

6

स्कन्दः सृष्टो भगवता देवेन त्रिपुरारिणा बिभर्ति चापरां संज्ञां कुमार इति स ग्रहः

skandaḥ sṛṣṭo bhagavatā devena tripurāriṇā bibharti cāparāṃ saṃjñāṃ kumāra iti sa grahaḥ

7

स्कन्दापस्मारसंज्ञो यः सोऽग्निना तत्समद्युतिः स च स्कन्दसखो नाम्ना विशाख इति चोच्यते

skandāpasmārasaṃjño yaḥ so'gninā tatsamadyutiḥ sa ca skandasakho nāmnā viśākha iti cocyate

8

ग्रहाः स्त्रीविग्रहा एते नानारूपाः प्रकीर्त्तिताः गङ्गोमाकृत्तिकानां ते भागा राजसतामसाः

grahāḥ strīvigrahā ete nānārūpāḥ prakīrttitāḥ gaṅgomākṛttikānāṃ te bhāgā rājasatāmasāḥ

9

नैगमेयस्तु पार्वत्या सृष्टो मेषाननो ग्रहः कुमारधारी देवस्य गुहस्यात्मसमोऽस्ति वै

naigameyastu pārvatyā sṛṣṭo meṣānano grahaḥ kumāradhārī devasya guhasyātmasamo'sti vai

10

ततो भगवता स्कन्दे सुरसेनापतौ कृते उपतस्थुर्ग्रहा एते दीप्तशक्तिधरं गुहम्

tato bhagavatā skande surasenāpatau kṛte upatasthurgrahā ete dīptaśaktidharaṃ guham

11

ऊचुः प्राञ्जलयश्चैनं वत्तिर्नो दीयतामिति तेषामर्थे ततः स्कन्दः शिवं देवमचोदयत्

ūcuḥ prāñjalayaścainaṃ vattirno dīyatāmiti teṣāmarthe tataḥ skandaḥ śivaṃ devamacodayat

12

ततो ग्रहांस्तानुवाच भगवान्भगनेत्रहृत् तैर्यग्योनिं मानुषं च दैवञ्च त्रितयं जगत्

tato grahāṃstānuvāca bhagavānbhaganetrahṛt tairyagyoniṃ mānuṣaṃ ca daivañca tritayaṃ jagat

13

परस्परोपकारेण वर्त्तते धार्यते तथा देवा नरान्प्रीणयन्ति तैर्यग्योनींस्तथैव च

parasparopakāreṇa varttate dhāryate tathā devā narānprīṇayanti tairyagyonīṃstathaiva ca

14

यथाकालं प्रवृत्तैस्तु ऊष्मवर्षहिमानिलैः इज्याऽञ्जलिनमस्कारैर्जपहोमैस्तथैव च

yathākālaṃ pravṛttaistu ūṣmavarṣahimānilaiḥ ijyā'ñjalinamaskārairjapahomaistathaiva ca

15

सम्यक्प्रयुक्तैश्च नराः प्रीणयन्त्यपि देवताः भागधेयविभक्तञ्च शेषं किञ्चिन्न विद्यते

samyakprayuktaiśca narāḥ prīṇayantyapi devatāḥ bhāgadheyavibhaktañca śeṣaṃ kiñcinna vidyate

16

तद्युष्माकं शुभा वृत्तिर्बालेष्वेव भविष्यति

tadyuṣmākaṃ śubhā vṛttirbāleṣveva bhaviṣyati

17

कुलेषु येषु नेज्यन्ते देवाः पितर एव च ब्राह्मणः साधवो वाऽपि गुरवोऽतिथयस्तथा

kuleṣu yeṣu nejyante devāḥ pitara eva ca brāhmaṇaḥ sādhavo vā'pi guravo'tithayastathā

18

निवृत्तशौचाचारेषु तथा कुत्सितवृत्तिषु निवृत्तभिक्षाबलिषु भग्नकांस्यगृहेषु वा

nivṛttaśaucācāreṣu tathā kutsitavṛttiṣu nivṛttabhikṣābaliṣu bhagnakāṃsyagṛheṣu vā

19

ते वै बालांश्च तांस्तान् हि ग्रहा हिंसन्त्यशङ्किताः तत्र वो विपुला वृत्तिः पूजा चैव भविष्यति

te vai bālāṃśca tāṃstān hi grahā hiṃsantyaśaṅkitāḥ tatra vo vipulā vṛttiḥ pūjā caiva bhaviṣyati

20

एवं ग्रहाः समुत्पन्ना बालान् हिंसन्ति चाप्यतः ग्रहोपसृष्टा बालाः स्युर्दुश्चिकित्स्यतमास्ततः

evaṃ grahāḥ samutpannā bālān hiṃsanti cāpyataḥ grahopasṛṣṭā bālāḥ syurduścikitsyatamāstataḥ

21

क्षणादुद्विजते बालः क्षणात् त्रस्यति रोदिति नखैर्दन्तैर्दारयति धात्रीमात्मानमेव च

kṣaṇādudvijate bālaḥ kṣaṇāt trasyati roditi nakhairdantairdārayati dhātrīmātmānameva ca

22

ऊर्ध्वं निरीक्षते दन्तान्खादेत्कूजति जृम्भते भ्रुवौ क्षिपति दष्टौष्ठः फेनं वमति चासकृत्

ūrdhvaṃ nirīkṣate dantānkhādetkūjati jṛmbhate bhruvau kṣipati daṣṭauṣṭhaḥ phenaṃ vamati cāsakṛt

23

क्षामोऽति निशि जागर्त्ति शूनाङ्गो भिन्नविट्स्वरः मत्स्यशोणितगन्धश्च न चाश्नाति यथा पुरा

kṣāmo'ti niśi jāgartti śūnāṅgo bhinnaviṭsvaraḥ matsyaśoṇitagandhaśca na cāśnāti yathā purā

24

दुर्बलो मलिनाङ्गश्च नष्टसंज्ञः प्रजायते सामान्यग्रहजुष्टस्य लक्षणं समुदाहृतम्

durbalo malināṅgaśca naṣṭasaṃjñaḥ prajāyate sāmānyagrahajuṣṭasya lakṣaṇaṃ samudāhṛtam

25

स्रस्ताङ्गः क्षतजसगन्धिकस्तनद्विड् वक्रास्यो हतचलितैकपक्ष्मनेत्रः उद्विग्नः ससलिलचक्षुरल्परोदी स्कन्दार्त्तो भवति च गाढमुष्टिवर्चाः

srastāṅgaḥ kṣatajasagandhikastanadviḍ vakrāsyo hatacalitaikapakṣmanetraḥ udvignaḥ sasalilacakṣuralparodī skandārtto bhavati ca gāḍhamuṣṭivarcāḥ

26

निःसंज्ञो भवति पुनर्लभेत संज्ञां संस्तब्धः करचरणैश्च नृत्यतीव विण्मूत्रे सृजति चिरेण जृम्भमाणः फेनं वा सृजति च तत्सखाभिजुष्टः

niḥsaṃjño bhavati punarlabheta saṃjñāṃ saṃstabdhaḥ karacaraṇaiśca nṛtyatīva viṇmūtre sṛjati cireṇa jṛmbhamāṇaḥ phenaṃ vā sṛjati ca tatsakhābhijuṣṭaḥ

27

स्रस्ताङ्गो भयचकितो विहङ्गगन्धिः सास्रवव्रणपरिपीडितः समन्तात् स्फोटैश्च प्रचिततनुः सदाहपाकैर्विज्ञेयो भवति शिशुः क्षतः शकुन्या

srastāṅgo bhayacakito vihaṅgagandhiḥ sāsravavraṇaparipīḍitaḥ samantāt sphoṭaiśca pracitatanuḥ sadāhapākairvijñeyo bhavati śiśuḥ kṣataḥ śakunyā

28

रक्तास्यो हरितमलोऽतिपाण्डुदेहः श्यावो वा मुखकरपाकवेदनाऽत्त गृह्णाति व्यथिततनुश्च कर्णनासं रेवत्या भृशमभिपीडितः कुमारः

raktāsyo haritamalo'tipāṇḍudehaḥ śyāvo vā mukhakarapākavedanā'tta gṛhṇāti vyathitatanuśca karṇanāsaṃ revatyā bhṛśamabhipīḍitaḥ kumāraḥ

29

विट्स्रावी स्वपिति न वासरे न रात्रौ विड्भिन्नं विसृजति काकतुल्यगन्धः छर्द्यार्त्तो हृषिततनूरुहः कुमारस्तृष्णालुर्भवति च पूतनागृहीतः

viṭsrāvī svapiti na vāsare na rātrau viḍbhinnaṃ visṛjati kākatulyagandhaḥ chardyārtto hṛṣitatanūruhaḥ kumārastṛṣṇālurbhavati ca pūtanāgṛhītaḥ

30

योद्वेष्टि स्तनमतिसारकासहिक्काछर्दीभिर्ज्वरसहिताभिरर्द्यमानः दुर्वर्णः सततमथापि योऽस्रगन्धिस्तं ब्रूयाद्भिषगथ चान्धपूतनाऽत्तम्

yodveṣṭi stanamatisārakāsahikkāchardībhirjvarasahitābhirardyamānaḥ durvarṇaḥ satatamathāpi yo'sragandhistaṃ brūyādbhiṣagatha cāndhapūtanā'ttam

31

आक्रन्दत्यभिचकितं सुवेपमानः संलीनो भवति व्यथाऽन्त्रकूजयुक्तः स्रस्ताङ्गो भृशमतिशीर्यते च शीतात् तं ब्रूयाद्भिषगथ शीतपूतनाऽत्तम्

ākrandatyabhicakitaṃ suvepamānaḥ saṃlīno bhavati vyathā'ntrakūjayuktaḥ srastāṅgo bhṛśamatiśīryate ca śītāt taṃ brūyādbhiṣagatha śītapūtanā'ttam

32

म्लानाङ्गः सरुधिरपाणिपादवक्त्रो बह्वाशी कलुषशिरावृतोदरो यः सोद्वेगो भवति च मूत्रतुल्यगन्धिः स ज्ञेयः शिशुरथ वक्त्रमण्डिकाऽत्त

mlānāṅgaḥ sarudhirapāṇipādavaktro bahvāśī kaluṣaśirāvṛtodaro yaḥ sodvego bhavati ca mūtratulyagandhiḥ sa jñeyaḥ śiśuratha vaktramaṇḍikā'tta

33

यः फेनं वमति विनम्यते च मध्ये सोद्वेगो विहसति चोर्ध्वमीक्षमाणः कूजेच्च प्रततमथो वसासगन्धिर्निःसंज्ञो भवति स नैगमेयजुष्टः

yaḥ phenaṃ vamati vinamyate ca madhye sodvego vihasati cordhvamīkṣamāṇaḥ kūjecca pratatamatho vasāsagandhirniḥsaṃjño bhavati sa naigameyajuṣṭaḥ

34

सहामुण्डितिकोदीच्यक्वाथस्नानं ग्रहापहम्

sahāmuṇḍitikodīcyakvāthasnānaṃ grahāpaham

35

सप्तच्छदामय निशाचन्दनैश्चानुलेपनम् सर्पत्वग्लशुनं मूर्वा सर्षपारिष्टपल्लवाः

saptacchadāmaya niśācandanaiścānulepanam sarpatvaglaśunaṃ mūrvā sarṣapāriṣṭapallavāḥ

36

विडालविडजालोम मेषशृङ्गी वचा मधु धूपः शिशोर्ज्वरघ्नोऽयमशेषग्रहनाशनः बालशान्तीष्टकर्माणि कार्याणि ग्रहशान्तये

viḍālaviḍajāloma meṣaśṛṅgī vacā madhu dhūpaḥ śiśorjvaraghno'yamaśeṣagrahanāśanaḥ bālaśāntīṣṭakarmāṇi kāryāṇi grahaśāntaye

37

वचा कुष्ठं तथा ब्राह्मी सिद्धार्थकमथापिच सारिवा सैन्धवं चैव पिप्पली घृतमष्टमम् सिद्धं घृतमिदं मेध्यं पिबेत्प्रातर्दिने दिने दृढस्मृतिः क्षिप्रमेधाः कुमारो बुद्धिमान्भवेत्

vacā kuṣṭhaṃ tathā brāhmī siddhārthakamathāpica sārivā saindhavaṃ caiva pippalī ghṛtamaṣṭamam siddhaṃ ghṛtamidaṃ medhyaṃ pibetprātardine dine dṛḍhasmṛtiḥ kṣipramedhāḥ kumāro buddhimānbhavet

38

न पिशाचा न रक्षांसि न भूता न च मातरः न भवन्ति कुमाराणां पिबतामष्टमङ्गलम्

na piśācā na rakṣāṃsi na bhūtā na ca mātaraḥ na bhavanti kumārāṇāṃ pibatāmaṣṭamaṅgalam

39

विशिष्टग्रहजुष्टबालकचिकित्सा स्कन्दग्रहोपसृष्टस्य कुमारस्य प्रशान्तये वातघ्नद्रुमपत्राणां क्वाथेन परिषेचनम्

viśiṣṭagrahajuṣṭabālakacikitsā skandagrahopasṛṣṭasya kumārasya praśāntaye vātaghnadrumapatrāṇāṃ kvāthena pariṣecanam

40

देवदारुणि रास्नायां मधुरेषु गणेषु च सिद्धं सर्पिश्च सक्षीरं पातुमस्मै प्रदापयेत्

devadāruṇi rāsnāyāṃ madhureṣu gaṇeṣu ca siddhaṃ sarpiśca sakṣīraṃ pātumasmai pradāpayet

41

सर्षपाः सर्पनिर्मोको वचा काकादनी घृतम् उष्ट्राजाविगवां चापि रोमाण्युद्धूपनं भवेत्

sarṣapāḥ sarpanirmoko vacā kākādanī ghṛtam uṣṭrājāvigavāṃ cāpi romāṇyuddhūpanaṃ bhavet

42

सोमवल्लीमिन्द्र वृक्षं वन्दाकं बिल्वजं शमीम् मृगादन्याश्च मूलानि ग्रथितानि विधारयेत्

somavallīmindra vṛkṣaṃ vandākaṃ bilvajaṃ śamīm mṛgādanyāśca mūlāni grathitāni vidhārayet

43

रक्तानि माल्यानि तथा पताका रक्ताश्च गन्धान् विविधांश्च भक्ष्यान् घण्टां च देवाय बलि निवेद्य सकुक्कुटं स्कन्दगृहे हिताय

raktāni mālyāni tathā patākā raktāśca gandhān vividhāṃśca bhakṣyān ghaṇṭāṃ ca devāya bali nivedya sakukkuṭaṃ skandagṛhe hitāya

44

स्नानं त्रिरात्रं निशि चत्वरेषु कुर्यात्परं शालियवैर्नवैस्तु अं गायत्रिपूताभिरथाद्भिरग्निं प्रज्वालयेदाहुतिभिश्च धीमान्

snānaṃ trirātraṃ niśi catvareṣu kuryātparaṃ śāliyavairnavaistu aṃ gāyatripūtābhirathādbhiragniṃ prajvālayedāhutibhiśca dhīmān

45

रक्षामतः प्रवक्ष्यामि बालानां पापनाशिनीम् अहन्यहनि कर्त्तव्या या भिषग्भिरतन्द्रि तैः

rakṣāmataḥ pravakṣyāmi bālānāṃ pāpanāśinīm ahanyahani karttavyā yā bhiṣagbhiratandri taiḥ

46

तपसां तेजसां चैव यशसां वपुषां तथा निधानं योऽव्ययो देवः स ते स्कन्दः प्रसीदतु

tapasāṃ tejasāṃ caiva yaśasāṃ vapuṣāṃ tathā nidhānaṃ yo'vyayo devaḥ sa te skandaḥ prasīdatu

47

ग्रहः सेनापतिर्देवो देवसेनापतिर्विभुः देवसेनारिपुहरः पातु त्वां भगवान्गुहः

grahaḥ senāpatirdevo devasenāpatirvibhuḥ devasenāripuharaḥ pātu tvāṃ bhagavānguhaḥ

48

देवदेवस्य महतः पावकस्य च यः सुतः गङ्गोमाकृत्तिकानां च स ते शर्म प्रयच्छतु

devadevasya mahataḥ pāvakasya ca yaḥ sutaḥ gaṅgomākṛttikānāṃ ca sa te śarma prayacchatu

49

रक्तमाल्याम्बरधरो रक्तचन्दनभूषितः रक्तदिव्यवपुर्देवः पातु त्वां क्रौञ्चसूदनः

raktamālyāmbaradharo raktacandanabhūṣitaḥ raktadivyavapurdevaḥ pātu tvāṃ krauñcasūdanaḥ

50

बिल्वः शिरीषो गोलोमी सुरसाऽदिश्च यो गणः परिषेके प्रयोक्तव्यः स्कन्दापस्मारशान्तये

bilvaḥ śirīṣo golomī surasā'diśca yo gaṇaḥ pariṣeke prayoktavyaḥ skandāpasmāraśāntaye

51

सुरसा श्वेतसुरसा पाठा फज्जी फणिज्जकः सौगन्धिकं भूस्तृणको राजिका श्वेतबर्बरी

surasā śvetasurasā pāṭhā phajjī phaṇijjakaḥ saugandhikaṃ bhūstṛṇako rājikā śvetabarbarī

52

कट्फलं खरपुष्पा च कासमर्दश्च शल्लकी विडङ्गमथ निर्गुण्डी कर्णिकार उदुम्बरः

kaṭphalaṃ kharapuṣpā ca kāsamardaśca śallakī viḍaṅgamatha nirguṇḍī karṇikāra udumbaraḥ

53

बला च काकमाची च तथा च विषमुष्टिका कफकृमिहरः ख्यातः सुरसाऽदिरयं गणः

balā ca kākamācī ca tathā ca viṣamuṣṭikā kaphakṛmiharaḥ khyātaḥ surasā'dirayaṃ gaṇaḥ

54

अष्टमूत्रविपक्वं च तैलमभ्यञ्जने हितम्

aṣṭamūtravipakvaṃ ca tailamabhyañjane hitam

55

गोऽजाविमहिषाश्वानां खरोष्ट्रकरिणां तथा मूत्राष्टकमिदं ख्यातं सर्वशास्त्रेषु सम्मतम्

go'jāvimahiṣāśvānāṃ kharoṣṭrakariṇāṃ tathā mūtrāṣṭakamidaṃ khyātaṃ sarvaśāstreṣu sammatam

56

क्षीरवृक्षकषायेण काकोल्यादिगणेन च विपक्तव्यं घृतं पश्चाद्दातव्यं पयसा सह

kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa kākolyādigaṇena ca vipaktavyaṃ ghṛtaṃ paścāddātavyaṃ payasā saha

57

काकोली क्षीरकाकोली जीवकर्षभकौ तथा ॠद्धिर्वृद्धिस्तथा मेदा महामेदा गुडूचिका

kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakau tathā ṝddhirvṛddhistathā medā mahāmedā guḍūcikā

58

मुद्गपणी माषपर्णी पद्मकं वंशलोचना शृङ्गी प्रपौण्डरीकञ्च जीवन्ती मधुयष्टिका

mudgapaṇī māṣaparṇī padmakaṃ vaṃśalocanā śṛṅgī prapauṇḍarīkañca jīvantī madhuyaṣṭikā

59

द्रा क्षा चेति गणो नाम्ना काकोल्यादिरुदीरितः स्तन्यकृद् बृंहणो वृष्यः पित्तरक्तमलापहः

drā kṣā ceti gaṇo nāmnā kākolyādirudīritaḥ stanyakṛd bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ pittaraktamalāpahaḥ

60

उत्सादनं वचा हिङ्गुयुक्तमत्र प्रकीर्त्तितम् गृध्रोलूकपुरीषाणि केशा हस्तिनखो घृतम्

utsādanaṃ vacā hiṅguyuktamatra prakīrttitam gṛdhrolūkapurīṣāṇi keśā hastinakho ghṛtam

61

वृषभस्य च रोमाणि योज्यान्युद्धूपने सदा अनन्तां कुक्कुटीं बिम्बीं मर्कटीञ्चापि धारयेत्

vṛṣabhasya ca romāṇi yojyānyuddhūpane sadā anantāṃ kukkuṭīṃ bimbīṃ markaṭīñcāpi dhārayet

62

पक्वापक्वानि मांसानि प्रसन्ना रुधिरं पयः मुद्गौदनं निवेद्याथ स्कन्दापस्मारिणे वटे

pakvāpakvāni māṃsāni prasannā rudhiraṃ payaḥ mudgaudanaṃ nivedyātha skandāpasmāriṇe vaṭe

63

चतुष्पथे कारयेच्च स्नानं तेन ततः पठेत्

catuṣpathe kārayecca snānaṃ tena tataḥ paṭhet

64

स्कन्दापस्मारसंज्ञो यः स्कन्दस्य दयितः सखा विशाखः स शिशोरस्य शिवायास्तु शुभाननः

skandāpasmārasaṃjño yaḥ skandasya dayitaḥ sakhā viśākhaḥ sa śiśorasya śivāyāstu śubhānanaḥ

65

शकुनिग्रहजुष्टस्य कार्यं वैद्येन जानता वेतसाम्रकपित्थानां क्वाथेन परिषेचनम्

śakunigrahajuṣṭasya kāryaṃ vaidyena jānatā vetasāmrakapitthānāṃ kvāthena pariṣecanam

66

ह्रीवेरमधुकोशीरसारिवोत्पलपद्मकैः लोध्रप्रियङ्गुमञ्जिष्ठागैरिकैः प्रदिहेच्छिशुम्

hrīveramadhukośīrasārivotpalapadmakaiḥ lodhrapriyaṅgumañjiṣṭhāgairikaiḥ pradihecchiśum

67

स्कन्दग्रहोक्ता धूपाश्च हिता अत्र भवन्ति हि स्कन्दापस्मारशमनं घृतमत्रापि पूजितम्

skandagrahoktā dhūpāśca hitā atra bhavanti hi skandāpasmāraśamanaṃ ghṛtamatrāpi pūjitam

68

शतावरीमृगैर्वारुनागदन्तीनिदिग्धिकाम् लक्ष्मणां सहदेवीं च बृहतीं चापि धारयेत्

śatāvarīmṛgairvārunāgadantīnidigdhikām lakṣmaṇāṃ sahadevīṃ ca bṛhatīṃ cāpi dhārayet

69

तिलतण्डुलकं माल्यं हरितालं मनः शिला बलिरेष करञ्जेतु निवेद्यो नियतात्मना

tilataṇḍulakaṃ mālyaṃ haritālaṃ manaḥ śilā balireṣa karañjetu nivedyo niyatātmanā

70

निकुञ्जे च प्रयोक्तव्यं स्नानमस्य यथाविधि श्वेताशिरीषगन्धाश्मधवगुग्गुलुसर्षपैः

nikuñje ca prayoktavyaṃ snānamasya yathāvidhi śvetāśirīṣagandhāśmadhavaguggulusarṣapaiḥ

71

सिद्धमभ्यञ्जने तैलं धारणं पूर्वमेव तु शुकुनिग्रहशान्त्यर्थं प्रदेहं कारयेद्धितम्

siddhamabhyañjane tailaṃ dhāraṇaṃ pūrvameva tu śukunigrahaśāntyarthaṃ pradehaṃ kārayeddhitam

72

कुर्याच्च विविधां पूजां शकुन्याः कुसुमैः शुभैः निकुम्भोक्तेन विधिना स्नापयेत्तं ततः पठेत्

kuryācca vividhāṃ pūjāṃ śakunyāḥ kusumaiḥ śubhaiḥ nikumbhoktena vidhinā snāpayettaṃ tataḥ paṭhet

73

अन्तरिक्षचरा देवी सर्वालङ्कारभूषिता अधोमुखी सूक्ष्मतुण्डा शकुनी ते प्रसीदतु

antarikṣacarā devī sarvālaṅkārabhūṣitā adhomukhī sūkṣmatuṇḍā śakunī te prasīdatu

74

दुर्दर्शना महामाया पिङ्गाङ्गी भैरवस्वरा लम्बोदरी शङ्कुकर्णी शकुनी ते प्रसीदतु

durdarśanā mahāmāyā piṅgāṅgī bhairavasvarā lambodarī śaṅkukarṇī śakunī te prasīdatu

75

अश्वगन्धाऽजशृङ्गी च सारिवाऽथ पुनर्नवा सहा विदारी ह्येतासां क्वाथेन परिषेचनम्

aśvagandhā'jaśṛṅgī ca sārivā'tha punarnavā sahā vidārī hyetāsāṃ kvāthena pariṣecanam

76

तैलमभ्यञ्जने कार्यं कुष्ठे सर्जरसे तथा पलङ्कषायां नलदे तथा गौरकदम्बके

tailamabhyañjane kāryaṃ kuṣṭhe sarjarase tathā palaṅkaṣāyāṃ nalade tathā gaurakadambake

77

धवाश्वकर्णककुभशल्लकीतिन्दुकेषु च काकोल्यादौ गणे चापि सिद्धं सर्पिः पिबेच्छिशुः

dhavāśvakarṇakakubhaśallakītindukeṣu ca kākolyādau gaṇe cāpi siddhaṃ sarpiḥ pibecchiśuḥ

78

कुलत्थं शङ्खचूर्णञ्च प्रदेहः साश्वगन्धिकः गृध्रोलूकपुरीषाणि यवान् यवफलो घृतम् सन्ध्ययोरुभयोः कार्यमेतदुद्धूपनं शिशोः

kulatthaṃ śaṅkhacūrṇañca pradehaḥ sāśvagandhikaḥ gṛdhrolūkapurīṣāṇi yavān yavaphalo ghṛtam sandhyayorubhayoḥ kāryametaduddhūpanaṃ śiśoḥ

79

शुक्लाः सुमनसो लाजाः पयः शाल्योदनं दधि बलिर्निवेद्यो गोतीर्थे रेवत्यै प्रयतात्मना

śuklāḥ sumanaso lājāḥ payaḥ śālyodanaṃ dadhi balirnivedyo gotīrthe revatyai prayatātmanā

80

स्नानं धात्रीकुमाराभ्यां सङ्गमे कारयेद्भिषक् नानाशस्त्रधरा देवी चित्रमाल्यानुलेपना

snānaṃ dhātrīkumārābhyāṃ saṅgame kārayedbhiṣak nānāśastradharā devī citramālyānulepanā

81

चॄलत्कुण्डलिनी श्यामा रेवती ते प्रसीदतु उपासते यां सततं देव्यो विविधभूषणाः

cṝlatkuṇḍalinī śyāmā revatī te prasīdatu upāsate yāṃ satataṃ devyo vividhabhūṣaṇāḥ

82

लम्बा कराला विनता तथैव बहुपुत्रिका रेवती शुष्कनासा च तुभ्यं देवी प्रसीदतु

lambā karālā vinatā tathaiva bahuputrikā revatī śuṣkanāsā ca tubhyaṃ devī prasīdatu

83

कपोतवङ्का श्योनाको वरुणः पारिभद्र कः आस्फोता चैव योज्याः स्युर्बालानां परिषेचने

kapotavaṅkā śyonāko varuṇaḥ pāribhadra kaḥ āsphotā caiva yojyāḥ syurbālānāṃ pariṣecane

84

नवा पयस्या गोलोमी हरितालं मनः शिला कुष्ठं सर्जरसश्चैव तैलार्थे कल्क इष्यते

navā payasyā golomī haritālaṃ manaḥ śilā kuṣṭhaṃ sarjarasaścaiva tailārthe kalka iṣyate

85

हितं घृतं तुगाक्षीर्या संसिद्धं मधुकेन च कुष्ठंतालीसखदिराः स्पन्दनोऽजुन एव च

hitaṃ ghṛtaṃ tugākṣīryā saṃsiddhaṃ madhukena ca kuṣṭhaṃtālīsakhadirāḥ spandano'juna eva ca

86

पनसः ककुभश्चापि मज्जानो बदरस्य च कुंक्कुटास्थि घृतं चापि धूपनं सह सर्षपैः

panasaḥ kakubhaścāpi majjāno badarasya ca kuṃkkuṭāsthi ghṛtaṃ cāpi dhūpanaṃ saha sarṣapaiḥ

87

काकादनीं चित्रफलां बिम्बीं गुञ्जाञ्च धारयेत्

kākādanīṃ citraphalāṃ bimbīṃ guñjāñca dhārayet

88

मत्स्यौदनं बलि दद्यात्कृशरां पललं तथा शरावसम्पुटे कृत्वा तस्य शून्ये गृहे भिषक्

matsyaudanaṃ bali dadyātkṛśarāṃ palalaṃ tathā śarāvasampuṭe kṛtvā tasya śūnye gṛhe bhiṣak

89

उत्सृष्टान्नाभिषिक्तस्य शिशोः स्नपनमिष्यते कुष्ठतालीसखदिरं चन्दनं स्पन्दनं तथा

utsṛṣṭānnābhiṣiktasya śiśoḥ snapanamiṣyate kuṣṭhatālīsakhadiraṃ candanaṃ spandanaṃ tathā

90

देवदारु वचा हिङ्गु कुष्ठं गिरिकदम्बकम् एला हरेणवश्चापि योज्या उद्धूपने सदा

devadāru vacā hiṅgu kuṣṭhaṃ girikadambakam elā hareṇavaścāpi yojyā uddhūpane sadā

91

मलिनाम्बरसंवीता मलिना रूक्षमूर्द्धजा शून्यागारस्थिता देवी दारकं पातु पूतना

malināmbarasaṃvītā malinā rūkṣamūrddhajā śūnyāgārasthitā devī dārakaṃ pātu pūtanā

92

तिक्तद्रुमाणां पत्रेषु क्वाथः कार्योऽभिषेचने

tiktadrumāṇāṃ patreṣu kvāthaḥ kāryo'bhiṣecane

93

निम्बः पटोलः क्षुद्रा च गुडूची वासकस्तथा विसर्पकुष्ठनुत्ख्यातो गणोऽय पञ्चतिक्तकः

nimbaḥ paṭolaḥ kṣudrā ca guḍūcī vāsakastathā visarpakuṣṭhanutkhyāto gaṇo'ya pañcatiktakaḥ

94

पिप्पली पिप्प्पलीमूलं चित्रको मधुको मधु शालिपर्णी बृहत्यौ च घृतार्थं च समाहरेत् सर्वगन्धः प्रदेहश्च गात्रे चाक्ष्णोश्च शीतलैः

pippalī pipppalīmūlaṃ citrako madhuko madhu śāliparṇī bṛhatyau ca ghṛtārthaṃ ca samāharet sarvagandhaḥ pradehaśca gātre cākṣṇośca śītalaiḥ

95

पुरीषं कौक्कुटं केशाश्चर्म सर्पभवं तथा जीर्णं चाभीक्ष्णशो वासो धूपनायोपकल्पयेत्

purīṣaṃ kaukkuṭaṃ keśāścarma sarpabhavaṃ tathā jīrṇaṃ cābhīkṣṇaśo vāso dhūpanāyopakalpayet

96

कुक्कुटीं मर्कटीं बिम्बीमनन्तां चापि धारयेत् मांसं सामं तथा पक्वं शोणितं च चतुष्पथे

kukkuṭīṃ markaṭīṃ bimbīmanantāṃ cāpi dhārayet māṃsaṃ sāmaṃ tathā pakvaṃ śoṇitaṃ ca catuṣpathe

97

निवेद्यमन्तश्च गृहे शिशो रक्षानिमित्ततः शिशोश्च स्नपनं कुर्यात्सर्वगन्धोदकैः शुभः कराला पिङ्गला मुण्डा कषायाम्बरसंवृता देवी बालमिमं प्रीता रक्ष त्वं गन्धपूतने

nivedyamantaśca gṛhe śiśo rakṣānimittataḥ śiśośca snapanaṃ kuryātsarvagandhodakaiḥ śubhaḥ karālā piṅgalā muṇḍā kaṣāyāmbarasaṃvṛtā devī bālamimaṃ prītā rakṣa tvaṃ gandhapūtane

98

गोमूत्रं चाश्वमूत्रञ्च मुस्तां चामरदारु च कुष्ठञ्च सर्वगन्धांश्च तैलार्थमवधारयेत्

gomūtraṃ cāśvamūtrañca mustāṃ cāmaradāru ca kuṣṭhañca sarvagandhāṃśca tailārthamavadhārayet

99

रोहिणीनिम्बखदिरपलाशककुभत्वचः निक्वाथ्य तस्मिन्निक्वाथे सक्षीरे विपचेद् घृतम्

rohiṇīnimbakhadirapalāśakakubhatvacaḥ nikvāthya tasminnikvāthe sakṣīre vipaced ghṛtam

100

गृध्रोलूकपुरीषाणि बस्तगन्धामहित्वचम् निम्बपत्राणि च तथा धूपनार्थं समाहरेत्

gṛdhrolūkapurīṣāṇi bastagandhāmahitvacam nimbapatrāṇi ca tathā dhūpanārthaṃ samāharet

101

धारयेदपि गुञ्जां च बलां काकादनीं तथा नद्यां मुद्गौदनैश्चापि तर्पयेच्छीतपूतनाम्

dhārayedapi guñjāṃ ca balāṃ kākādanīṃ tathā nadyāṃ mudgaudanaiścāpi tarpayecchītapūtanām

102

जलाशयान्ते बालस्य स्नपनं चोपदिश्यते

jalāśayānte bālasya snapanaṃ copadiśyate

103

देव्यै देयश्चोपहारो वारुणी रुधिरं तथा मुद्गौदनाशिनी देवी सुराशोणितपायिनी जलाशयरता नित्यं पातु त्वां शीतपूतना

devyai deyaścopahāro vāruṇī rudhiraṃ tathā mudgaudanāśinī devī surāśoṇitapāyinī jalāśayaratā nityaṃ pātu tvāṃ śītapūtanā

104

कपित्थं बिल्वतर्कारीवासा गन्धर्वहस्तकः कुबेराक्षी च योज्याः स्युर्बालानां परिषेचने

kapitthaṃ bilvatarkārīvāsā gandharvahastakaḥ kuberākṣī ca yojyāḥ syurbālānāṃ pariṣecane

105

स्वरसैर्भृङ्गवृक्षाणां तथैव हयगन्धया तैलं वसां च संयोज्य पचेदभ्यञ्जनं शिशोः

svarasairbhṛṅgavṛkṣāṇāṃ tathaiva hayagandhayā tailaṃ vasāṃ ca saṃyojya pacedabhyañjanaṃ śiśoḥ

106

बचा सर्जरसं कुष्ठं सर्पिश्चोद्धूपने हितम् वर्णकं चूर्णकं माल्यमञ्जनं पारदं तथा

bacā sarjarasaṃ kuṣṭhaṃ sarpiścoddhūpane hitam varṇakaṃ cūrṇakaṃ mālyamañjanaṃ pāradaṃ tathā

107

मनः शिलां चोपहरेद् गोष्ठमध्ये बलि ततः

manaḥ śilāṃ copahared goṣṭhamadhye bali tataḥ

108

पायसं सपुरोडाशं तद्वल्यर्थमुपाहरेत् मन्त्रपूताभिरद्भिश्च तत्रैव स्नपनं हितम्

pāyasaṃ sapuroḍāśaṃ tadvalyarthamupāharet mantrapūtābhiradbhiśca tatraiva snapanaṃ hitam

109

अलङ्कृता कामवती सुभगा कामरूपिणी गोष्ठमध्यालया या तु पातु त्वां मुखमण्डिका

alaṅkṛtā kāmavatī subhagā kāmarūpiṇī goṣṭhamadhyālayā yā tu pātu tvāṃ mukhamaṇḍikā

110

बिल्वाग्निमन्थपूतीकैः कार्यं स्यात्परिषेचितम्

bilvāgnimanthapūtīkaiḥ kāryaṃ syātpariṣecitam

111

प्रियङ्गुसरलानन्ताशतपुष्पाकुटन्नटैः पचेत्तैलं सगोमूत्रं दधिमस्त्वम्लकाञ्जिकैः

priyaṅgusaralānantāśatapuṣpākuṭannaṭaiḥ pacettailaṃ sagomūtraṃ dadhimastvamlakāñjikaiḥ

112

वचां वयस्यां जटिलां गोलोमीञ्चापि धारयेत्

vacāṃ vayasyāṃ jaṭilāṃ golomīñcāpi dhārayet

113

उत्सादनं हितञ्चात्र स्कन्दापस्मारनाशनम् मर्कटोलूकगृध्राणां पुरीषाणि प्रधूपनम् धूमः सुप्तजने कार्यो बालस्य हितमिच्छता तिलतण्डुलकं माल्यं भक्ष्यांश्च विविधानपि कौमारभृत्ये मेषाय प्लक्षमूले निवेदयेत्

utsādanaṃ hitañcātra skandāpasmāranāśanam markaṭolūkagṛdhrāṇāṃ purīṣāṇi pradhūpanam dhūmaḥ suptajane kāryo bālasya hitamicchatā tilataṇḍulakaṃ mālyaṃ bhakṣyāṃśca vividhānapi kaumārabhṛtye meṣāya plakṣamūle nivedayet

114

अधस्तात्क्षीरवृक्षस्य स्नपनञ्चोपदिश्यते

adhastātkṣīravṛkṣasya snapanañcopadiśyate

115

अजाननश्चलाक्षिभ्रूः कामरूपी महायशाः बालपालयिता देवो नैगमेयोऽभिरक्षतु

ajānanaścalākṣibhrūḥ kāmarūpī mahāyaśāḥ bālapālayitā devo naigameyo'bhirakṣatu

116

धात्र्यास्तु गुरुभिर्भोज्यैर्विषमैर्दोषलैस्तथा दोषा देहे प्रकुप्यन्ति ततः स्तन्यं प्रदुष्यति

dhātryāstu gurubhirbhojyairviṣamairdoṣalaistathā doṣā dehe prakupyanti tataḥ stanyaṃ praduṣyati

117

मिथ्याऽहारविहारिण्या दुष्टा वातादयस्त्रयः दूषयन्ति पयस्तेन जायन्ते व्याधयः शिशोः

mithyā'hāravihāriṇyā duṣṭā vātādayastrayaḥ dūṣayanti payastena jāyante vyādhayaḥ śiśoḥ

118

वातदुष्टं शिशुः स्तन्यं पिबन्वातगदातुरः क्षामस्वरः कृशाङ्गः स्याद् बद्धविण्मूत्रमारुतः

vātaduṣṭaṃ śiśuḥ stanyaṃ pibanvātagadāturaḥ kṣāmasvaraḥ kṛśāṅgaḥ syād baddhaviṇmūtramārutaḥ

119

स्विन्नो भिन्नमलो बालः कामलापित्तरोगवान् तृष्णालुरुष्णसर्वाङ्गः पित्तदुष्टं पयः पिबन्

svinno bhinnamalo bālaḥ kāmalāpittarogavān tṛṣṇāluruṣṇasarvāṅgaḥ pittaduṣṭaṃ payaḥ piban

120

श्लेष्मदुष्टं पिबन्क्षीरं लालालुः श्लेष्मरोगवान् निद्रा ऽदितो जडः शूनो रक्ताक्षश्छर्दनः शिशुः

śleṣmaduṣṭaṃ pibankṣīraṃ lālāluḥ śleṣmarogavān nidrā 'dito jaḍaḥ śūno raktākṣaśchardanaḥ śiśuḥ

121

द्वन्द्वजे द्वन्द्वजं रूपं सर्वजे सर्वलक्षणम्

dvandvaje dvandvajaṃ rūpaṃ sarvaje sarvalakṣaṇam

122

ज्वराद्या व्याधयः सर्वे महतां ये पुरेरिताः बालानामपि ते तद्वत् बोद्धव्या भिषगुत्तमैः

jvarādyā vyādhayaḥ sarve mahatāṃ ye pureritāḥ bālānāmapi te tadvat boddhavyā bhiṣaguttamaiḥ

123

बालानामेव ये रोगा भवन्ति महतां न च तालुकण्टकमुख्यांस्तानवधारय यत्नतः

bālānāmeva ye rogā bhavanti mahatāṃ na ca tālukaṇṭakamukhyāṃstānavadhāraya yatnataḥ

124

तालुमांसे कफः क्रुद्धः कुरुते तालुकण्टकम् तेन तालुप्रदेशस्य निम्नता मूर्ध्नि जायते

tālumāṃse kaphaḥ kruddhaḥ kurute tālukaṇṭakam tena tālupradeśasya nimnatā mūrdhni jāyate

125

तालुपातः स्तनद्वेषः कृच्छ्रात्पानं शकृद्द्र वम् तृडक्षिकण्ठास्यरुजा ग्रीवादुर्बलता वमिः

tālupātaḥ stanadveṣaḥ kṛcchrātpānaṃ śakṛddra vam tṛḍakṣikaṇṭhāsyarujā grīvādurbalatā vamiḥ

126

वीसर्पस्तु शिशोः प्राणनाशनः शीर्षवस्तिजः पद्मवर्णो महापद्मरोगो दोषत्रयोद्भवः शङ्खाभ्यां हृदयं याति हृदयाच्च गुदं व्रजेत्

vīsarpastu śiśoḥ prāṇanāśanaḥ śīrṣavastijaḥ padmavarṇo mahāpadmarogo doṣatrayodbhavaḥ śaṅkhābhyāṃ hṛdayaṃ yāti hṛdayācca gudaṃ vrajet

127

कुकूणकं क्षीरदोषाच्छिशूनामेव वर्त्मनि जायते सरुजं नेत्रं कण्डूरं प्रस्रवेद् बहु

kukūṇakaṃ kṣīradoṣācchiśūnāmeva vartmani jāyate sarujaṃ netraṃ kaṇḍūraṃ prasraved bahu

128

शिशुः कुर्याल्ललाटाक्षिकूटनासाप्रघर्षणम् शक्तो नार्कप्रभां द्र ष्टुं न चाक्ष्युन्मीलनक्षमः

śiśuḥ kuryāllalāṭākṣikūṭanāsāpragharṣaṇam śakto nārkaprabhāṃ dra ṣṭuṃ na cākṣyunmīlanakṣamaḥ

129

वातेनाध्मापिता नाभिः सरुजा तुण्डिरुच्यते बालस्य गुदपाकाख्यो ब्याधिः पित्तेन जायते

vātenādhmāpitā nābhiḥ sarujā tuṇḍirucyate bālasya gudapākākhyo byādhiḥ pittena jāyate

130

शकृन्मूत्रसमायुक्तेऽधौतेऽपाने शिशोर्भवेत् स्विन्ने वास्नाप्यमानस्य कण्डू रक्तकफोद्भवा

śakṛnmūtrasamāyukte'dhaute'pāne śiśorbhavet svinne vāsnāpyamānasya kaṇḍū raktakaphodbhavā

131

कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटाः स्रावश्च जायते एकीभूतं व्रणं घोरं तं विद्यादहिपूतनम्

kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭāḥ srāvaśca jāyate ekībhūtaṃ vraṇaṃ ghoraṃ taṃ vidyādahipūtanam

132

स्निग्धा सवर्णा ग्रथिता नीरुजा मुद्गसन्निभा कफवातोत्थिता ज्ञेया बालानामजगल्लिका

snigdhā savarṇā grathitā nīrujā mudgasannibhā kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikā

133

मातुः कुमारो गर्भिण्याःस्तन्यं प्रायः पिबन्नपि कासाग्निसादवमथुतन्द्रा कार्श्यारुचिभ्रमैः

mātuḥ kumāro garbhiṇyāḥstanyaṃ prāyaḥ pibannapi kāsāgnisādavamathutandrā kārśyārucibhramaiḥ

134

युज्यते कोष्ठवृद्ध्या च तमाहुः पारिगर्भिकम् रोगं परिभवाख्यं च तत्र युञ्जीत दीपनम्

yujyate koṣṭhavṛddhyā ca tamāhuḥ pārigarbhikam rogaṃ paribhavākhyaṃ ca tatra yuñjīta dīpanam

135

दन्तोद्भेदः शिशोः सर्वरोगाणां कारणं स्मृतम् विशेषाज्वरविड्भेदकासच्छर्दिशिरोरुजाम्

dantodbhedaḥ śiśoḥ sarvarogāṇāṃ kāraṇaṃ smṛtam viśeṣājvaraviḍbhedakāsacchardiśirorujām

136

अभिष्यन्दस्य पोथक्या विसर्पस्य च जायते

abhiṣyandasya pothakyā visarpasya ca jāyate

137

भैषज्यं पूर्वमुद्दिष्टं महतां यज्ज्वरादिषु तदेव कार्यं बालानां किन्तु दाहादिकं विना

bhaiṣajyaṃ pūrvamuddiṣṭaṃ mahatāṃ yajjvarādiṣu tadeva kāryaṃ bālānāṃ kintu dāhādikaṃ vinā

138

त एव दोषा दूष्याश्च ज्वराद्या व्याधयश्च ते अतस्तदेव भैषज्यं मात्रा तत्र कनीयसी

ta eva doṣā dūṣyāśca jvarādyā vyādhayaśca te atastadeva bhaiṣajyaṃ mātrā tatra kanīyasī

139

बालस्य कनीयसी मात्रामाह विश्वामित्रः विडङ्गफलमात्रं तु जातमात्रस्य भेषजम् अनेनैव प्रमाणेन मासि मासि प्रवर्द्धयेत्

bālasya kanīyasī mātrāmāha viśvāmitraḥ viḍaṅgaphalamātraṃ tu jātamātrasya bheṣajam anenaiva pramāṇena māsi māsi pravarddhayet

140

प्रथमे मासि बालाय देया भैषज्यरक्तिका अवलेह्या तु कर्त्तव्या मधुक्षीरसिताघृतैः

prathame māsi bālāya deyā bhaiṣajyaraktikā avalehyā tu karttavyā madhukṣīrasitāghṛtaiḥ

141

एकैकां वर्द्धयेत्तावद्यावत्संवत्सरो भवेत् तदूर्ध्वं माषवृद्धिः स्याद्यावत्षोडश वत्सराः

ekaikāṃ varddhayettāvadyāvatsaṃvatsaro bhavet tadūrdhvaṃ māṣavṛddhiḥ syādyāvatṣoḍaśa vatsarāḥ

142

ततः स्थिरा भवेत्तावद्यावद्वर्षाणि सप्ततिः ततो बालकवन्मात्रा ह्रासनीया शनैः शनैः

tataḥ sthirā bhavettāvadyāvadvarṣāṇi saptatiḥ tato bālakavanmātrā hrāsanīyā śanaiḥ śanaiḥ

143

चूर्णकल्कावलेहानामियं मात्रा प्रकीर्त्तिता कषायस्य पुनः सैव विज्ञातव्या चतुर्गुणा

cūrṇakalkāvalehānāmiyaṃ mātrā prakīrttitā kaṣāyasya punaḥ saiva vijñātavyā caturguṇā

144

क्षीरपस्य शिशोर्देयमौषधं क्षीरसर्पिषा धात्र्यास्तु केवलं देयं न क्षीरेणापि सर्पिषा

kṣīrapasya śiśordeyamauṣadhaṃ kṣīrasarpiṣā dhātryāstu kevalaṃ deyaṃ na kṣīreṇāpi sarpiṣā

145

येषां गदानां ये योगाः प्रवक्ष्यन्तेऽगदङ्कराः तेषु तत्कल्पसंलिप्तौ पाययेत्तं शिशुं स्तनौ

yeṣāṃ gadānāṃ ye yogāḥ pravakṣyante'gadaṅkarāḥ teṣu tatkalpasaṃliptau pāyayettaṃ śiśuṃ stanau

146

अङ्गप्रत्यङ्गदेशे तु रुजा यत्रास्य जायते मुहुर्मुहुः स्पृशति तं स्पृश्यमानेन रोदिति

aṅgapratyaṅgadeśe tu rujā yatrāsya jāyate muhurmuhuḥ spṛśati taṃ spṛśyamānena roditi

147

निमीलिताक्षो मूर्द्धस्थे रोगे नो धारयेच्छिरः वस्तिस्थे मूत्रसङ्गार्त्तः क्षुधा तृडपि गच्छति

nimīlitākṣo mūrddhasthe roge no dhārayecchiraḥ vastisthe mūtrasaṅgārttaḥ kṣudhā tṛḍapi gacchati

148

विण्मूत्रसङ्गवैकल्याच्छर्द्याध्मानान्त्रकूजनैः कोष्ठे व्याधीन्विजानीयात्सर्वत्रस्थांश्च रोदनैः

viṇmūtrasaṅgavaikalyācchardyādhmānāntrakūjanaiḥ koṣṭhe vyādhīnvijānīyātsarvatrasthāṃśca rodanaiḥ

149

सर्वं निवार्यते बाले स्तन्यं नैव निवार्यते मात्रया लङ्घयेद्धात्रीं शिशोरेतद्धि लङ्घनम्

sarvaṃ nivāryate bāle stanyaṃ naiva nivāryate mātrayā laṅghayeddhātrīṃ śiśoretaddhi laṅghanam

150

भद्र मुस्ताऽभयानिम्बपटोलमधुकैः कृतः क्वाथः कोष्णः शिशोरेष निःशेषज्वरनाशनः

bhadra mustā'bhayānimbapaṭolamadhukaiḥ kṛtaḥ kvāthaḥ koṣṇaḥ śiśoreṣa niḥśeṣajvaranāśanaḥ

151

वनकृष्णाऽरुणाशृङ्गीचूर्णं क्षौद्रे ण संयुतम् शिशोर्ज्वरातिसारघ्नं कासं श्वासं वमिं हरेत्

vanakṛṣṇā'ruṇāśṛṅgīcūrṇaṃ kṣaudre ṇa saṃyutam śiśorjvarātisāraghnaṃ kāsaṃ śvāsaṃ vamiṃ haret

153

बिल्वं च पुष्पाणि च धातकीनां जलं सलोध्रं गजपिप्पलद्यं च क्वाथावलेहौ मधुना विमिश्रौ बालेषु योज्यावतिसारितेषु समङ्गाधातकीलोध्रसारिवाभिः शृतं जलम् दुर्धरेऽपि शिशोर्देयमतीसारे समाक्षिकम्

bilvaṃ ca puṣpāṇi ca dhātakīnāṃ jalaṃ salodhraṃ gajapippaladyaṃ ca kvāthāvalehau madhunā vimiśrau bāleṣu yojyāvatisāriteṣu samaṅgādhātakīlodhrasārivābhiḥ śṛtaṃ jalam durdhare'pi śiśordeyamatīsāre samākṣikam

154

विडङ्गान्यजमोदा च पिप्पलीतण्डुलानि च एषामालोड्य चूर्णानि सुखं तप्तेन वारिणा आमे प्रवृत्तेऽतीसारे कुमारं पाययेद्भिषक्

viḍaṅgānyajamodā ca pippalītaṇḍulāni ca eṣāmāloḍya cūrṇāni sukhaṃ taptena vāriṇā āme pravṛtte'tīsāre kumāraṃ pāyayedbhiṣak

155

मोचारसः समङ्गा च धातकी पद्मकेशरम् पिष्टैरेतैर्यवागूः स्याद्र क्तातीसारनाशिनी

mocārasaḥ samaṅgā ca dhātakī padmakeśaram piṣṭairetairyavāgūḥ syādra ktātīsāranāśinī

156

नागरातिविषामुस्तबालकेन्द्र यवैः शृतम् कुमारं पाययेत्प्रातः सर्वातीसारनाशनम्

nāgarātiviṣāmustabālakendra yavaiḥ śṛtam kumāraṃ pāyayetprātaḥ sarvātīsāranāśanam

157

लाजा सयष्टी मधुका शर्करा क्षौद्र मेव च तण्डुलोदकयोगेन क्षिप्रं हन्ति प्रवाहिकाम्

lājā sayaṣṭī madhukā śarkarā kṣaudra meva ca taṇḍulodakayogena kṣipraṃ hanti pravāhikām

158

रजनी सरलो दारु बृहती गजपिप्पली पृश्निपर्णी शताह्वा च लीढं माक्षिकसर्पिषा

rajanī saralo dāru bṛhatī gajapippalī pṛśniparṇī śatāhvā ca līḍhaṃ mākṣikasarpiṣā

159

दीपनं ग्रहणी हन्ति मारुतार्त्तिं सकामलाम् ज्वरातीसारपाण्डघ्नुं बालानां सर्वरोगनुत्

dīpanaṃ grahaṇī hanti mārutārttiṃ sakāmalām jvarātīsārapāṇḍaghnuṃ bālānāṃ sarvaroganut

160

मुस्तकातिविषावासाकणाशृङ्गीरसं लिहेत् मधुना मुच्यते बालः कासैः पञ्चभिरुत्थितैः

mustakātiviṣāvāsākaṇāśṛṅgīrasaṃ lihet madhunā mucyate bālaḥ kāsaiḥ pañcabhirutthitaiḥ

161

व्याघ्रीसुमनसं जातीकेशरैरवलेहिका मधुना चिरसञ्जाताञ्छिशोः कासान्व्यपोहति

vyāghrīsumanasaṃ jātīkeśarairavalehikā madhunā cirasañjātāñchiśoḥ kāsānvyapohati

162

धान्यं च शर्करायुक्तं तण्डुलोदकसंयुतम् पानमेतत्प्रदातव्यं कासश्वासापहं शिशोः

dhānyaṃ ca śarkarāyuktaṃ taṇḍulodakasaṃyutam pānametatpradātavyaṃ kāsaśvāsāpahaṃ śiśoḥ

163

द्रा क्षावासाऽभयाकृष्णाचूर्णं क्षौद्रे ण सर्पिषा लीढं श्वासं निहन्त्याशु कासञ्च तमकं तथा

drā kṣāvāsā'bhayākṛṣṇācūrṇaṃ kṣaudre ṇa sarpiṣā līḍhaṃ śvāsaṃ nihantyāśu kāsañca tamakaṃ tathā

164

चूर्णं कटुकरोहिण्या मधुनासह योजयेत् हिक्कां प्रशमयेत्क्षिप्रं छर्दिं चापि चिरोत्थिताम्

cūrṇaṃ kaṭukarohiṇyā madhunāsaha yojayet hikkāṃ praśamayetkṣipraṃ chardiṃ cāpi cirotthitām

165

आम्रास्थिलाजसिन्धूत्थं सक्षौद्रं छर्दिनुद्भवेत्

āmrāsthilājasindhūtthaṃ sakṣaudraṃ chardinudbhavet

166

छर्द्यां पीतं तु मेध्यन्तु स्तन्येन मधुसर्पिषा द्विवार्त्ताकीफलरसं पञ्चकोलञ्च लेहयेत्

chardyāṃ pītaṃ tu medhyantu stanyena madhusarpiṣā dvivārttākīphalarasaṃ pañcakolañca lehayet

167

पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरम्

pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgaram

168

घृतेन सिन्धुविश्वैलाहिङ्गुभार्गीरजो लिहन् आनाहं वातिकं शूलं हन्यात्तोयेन वा शिशुः

ghṛtena sindhuviśvailāhiṅgubhārgīrajo lihan ānāhaṃ vātikaṃ śūlaṃ hanyāttoyena vā śiśuḥ

169

कणोषणासिताक्षौद्र सूक्ष्मैलासैन्धवैः कृतः मूत्रग्रहे प्रयोक्तव्यः शिशूनां लेह उत्तमः

kaṇoṣaṇāsitākṣaudra sūkṣmailāsaindhavaiḥ kṛtaḥ mūtragrahe prayoktavyaḥ śiśūnāṃ leha uttamaḥ

170

यदा तु दुर्बलो बालः खादन्नपि च वह्निमान् विदारीकन्दगोधूमयवचूर्णं घृतप्लुतम् खादयेत्तदनु क्षीरं शृतं समधुशर्करम्

yadā tu durbalo bālaḥ khādannapi ca vahnimān vidārīkandagodhūmayavacūrṇaṃ ghṛtaplutam khādayettadanu kṣīraṃ śṛtaṃ samadhuśarkaram

171

मुस्तं कूष्माण्डबीजानि भद्र दारुकलिङ्गकान् पिष्ट्वा तोयेन संलिप्तं लेपोऽय शोथहृच्छिशोः

mustaṃ kūṣmāṇḍabījāni bhadra dārukaliṅgakān piṣṭvā toyena saṃliptaṃ lepo'ya śothahṛcchiśoḥ

172

पटोलत्रिफलाऽरिष्टहरिद्रा क्वथितं पिबेत् क्षतवीसर्पविस्फोटज्वराणां शान्तये शिशुः

paṭolatriphalā'riṣṭaharidrā kvathitaṃ pibet kṣatavīsarpavisphoṭajvarāṇāṃ śāntaye śiśuḥ

173

सारिवातिललोध्राणां कषायो मधुकस्य च संस्राविणि मुखे शस्तो धावनार्थं शिशोः सदा

sārivātilalodhrāṇāṃ kaṣāyo madhukasya ca saṃsrāviṇi mukhe śasto dhāvanārthaṃ śiśoḥ sadā

174

अश्वत्थत्वग्दलक्षौद्रै र्मुखपाके प्रलेपनम्

aśvatthatvagdalakṣaudrai rmukhapāke pralepanam

175

पिप्पलीत्रिफलाचूर्णं घृतक्षौद्र परिप्लुतम् बालो रोदिति यस्तस्मै लीढं दद्यात्सुखावहम्

pippalītriphalācūrṇaṃ ghṛtakṣaudra pariplutam bālo roditi yastasmai līḍhaṃ dadyātsukhāvaham

176

हरीतकी वचा कुष्ठं कल्कं माक्षिकसंयुतम् पीत्वा कुमारः स्तन्येन मुच्यते तालुकण्टकात्

harītakī vacā kuṣṭhaṃ kalkaṃ mākṣikasaṃyutam pītvā kumāraḥ stanyena mucyate tālukaṇṭakāt

177

फलत्रिकं लोध्रपुनर्नवे च सशृङ्गबेरं बृहतीद्वयं च आलेपनं श्लेष्महरं सुखोष्णं कुकूणके कार्यमुदाहरन्ति

phalatrikaṃ lodhrapunarnave ca saśṛṅgaberaṃ bṛhatīdvayaṃ ca ālepanaṃ śleṣmaharaṃ sukhoṣṇaṃ kukūṇake kāryamudāharanti

178

मृत्पिण्डेनाग्नितप्तेन क्षीरसिक्तेन सोष्मणा स्वेदयेदुत्थितां नाभिं शोथस्तेनोपशाम्यति

mṛtpiṇḍenāgnitaptena kṣīrasiktena soṣmaṇā svedayedutthitāṃ nābhiṃ śothastenopaśāmyati

179

नाभिपाके निशालोध्रप्रियंगुमधुकैः शृतम् तैलमभ्यञ्जने शस्तमेभिश्चाप्यवधूलनम्

nābhipāke niśālodhrapriyaṃgumadhukaiḥ śṛtam tailamabhyañjane śastamebhiścāpyavadhūlanam

180

दग्धेन छागशकृता नाभिपाकेऽवचूर्णनम् त्वक्चूर्णैः क्षीरिणा वाऽपि कुर्याच्चन्दनरेणुना

dagdhena chāgaśakṛtā nābhipāke'vacūrṇanam tvakcūrṇaiḥ kṣīriṇā vā'pi kuryāccandanareṇunā

181

गुदपाके तु बालानां पित्तघ्नीं कारयेत् क्रियाम् रसाञ्जनं विशेषेण पानालेपनयोर्हितम् शङ्खयष्ट्यञ्जनैश्चूर्णं शिशूनां गुदपाकनुत्

gudapāke tu bālānāṃ pittaghnīṃ kārayet kriyām rasāñjanaṃ viśeṣeṇa pānālepanayorhitam śaṅkhayaṣṭyañjanaiścūrṇaṃ śiśūnāṃ gudapākanut

182

शङ्खसौवीरयष्ट्याह्वैर्लेपो देयोऽहिपूतने

śaṅkhasauvīrayaṣṭyāhvairlepo deyo'hipūtane

183

पारिगर्भिकरोगे तु युज्यते वह्निदीपनम्

pārigarbhikaroge tu yujyate vahnidīpanam

184

दन्तपालद्यं तु मधुना चूर्णेन प्रतिसारयेत् धातकीपुष्पपिप्पल्योर्धात्रीफलरसेन वा

dantapāladyaṃ tu madhunā cūrṇena pratisārayet dhātakīpuṣpapippalyordhātrīphalarasena vā

185

दन्तोत्थानभवा रोगाः पीडयन्ति न बालकम् जाते दन्ते हि शाम्यन्ति यतस्तद्धेतुका गदाः

dantotthānabhavā rogāḥ pīḍayanti na bālakam jāte dante hi śāmyanti yatastaddhetukā gadāḥ

186

सौवर्णं सुकृतं चूर्णं कुष्ठं मधु घृतं वचा मत्स्याक्षकं शङ्खपुष्पी मधु सर्पिः सकाञ्चनम् अर्कपुष्पी मधु घृतं चूर्णितं कनकं वचा सहेमचूर्णं कैटर्यं श्वेता दूर्वा घृतं मधु

sauvarṇaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ kuṣṭhaṃ madhu ghṛtaṃ vacā matsyākṣakaṃ śaṅkhapuṣpī madhu sarpiḥ sakāñcanam arkapuṣpī madhu ghṛtaṃ cūrṇitaṃ kanakaṃ vacā sahemacūrṇaṃ kaiṭaryaṃ śvetā dūrvā ghṛtaṃ madhu

187

चत्वारोऽभिहिताः प्राशा अर्द्धश्लोकसमापनाः कुमाराणां वपुर्मेधाबलपुष्टिकराः स्मृताः

catvāro'bhihitāḥ prāśā arddhaślokasamāpanāḥ kumārāṇāṃ vapurmedhābalapuṣṭikarāḥ smṛtāḥ

188

लाक्षारसे समे तैलं मस्तुन्यथ चतुर्गुणे रास्नाचन्दनकुष्टाह्वावाजिगन्धानिशायुतैः

lākṣārase same tailaṃ mastunyatha caturguṇe rāsnācandanakuṣṭāhvāvājigandhāniśāyutaiḥ

189

शताह्वादारुयष्ट्याह्व मूर्वातिक्ताहरेणुभिः संसिद्धं ज्वररक्षोघ्नं बलवर्णकरं शिशोः

śatāhvādāruyaṣṭyāhva mūrvātiktāhareṇubhiḥ saṃsiddhaṃ jvararakṣoghnaṃ balavarṇakaraṃ śiśoḥ

50

अथ पञ्चाशत्तमो भगन्दराधिकारः

atha pañcāśattamo bhagandarādhikāraḥ

1

कटीकपालनिस्तोददाह कण्डूरुजाऽदयः भवन्ति पूर्वरूपाणि भविष्यति भगन्दरे

kaṭīkapālanistodadāha kaṇḍūrujā'dayaḥ bhavanti pūrvarūpāṇi bhaviṣyati bhagandare

2

गुदस्य द्व्यङ्गुले क्षेत्रे पार्श्वतः पिडकाऽत्तिकृत् भिन्नो भगन्दरो ज्ञेयः स च पञ्चविधो भवेत्

gudasya dvyaṅgule kṣetre pārśvataḥ piḍakā'ttikṛt bhinno bhagandaro jñeyaḥ sa ca pañcavidho bhavet

3

भगन्दरशब्दस्य निरुक्तिमाह भोजः भगं परिसमन्ताच्च गुदं वस्तिं तथैव च भगवद् दारयेद्यस्मात्तस्मादेष भगन्दरः

bhagandaraśabdasya niruktimāha bhojaḥ bhagaṃ parisamantācca gudaṃ vastiṃ tathaiva ca bhagavad dārayedyasmāttasmādeṣa bhagandaraḥ

4

कषायरुक्षैरतिकोपितोऽनिलस्त्वपानदेशे पिडकां करोति याम् उपेक्षणात्पाकमुपैति दारुणं रुजा च भिन्नाऽरुणफेनवाहिनी तत्रागमो मूत्रपुरीषरेतसां व्रणैरनेकैः शतपोनकं वदेत्

kaṣāyarukṣairatikopito'nilastvapānadeśe piḍakāṃ karoti yām upekṣaṇātpākamupaiti dāruṇaṃ rujā ca bhinnā'ruṇaphenavāhinī tatrāgamo mūtrapurīṣaretasāṃ vraṇairanekaiḥ śataponakaṃ vadet

5

प्रकोपनैः पित्तमतिप्रकोपितं करोति रक्तां पिडकां गुदे गताम् तदाशुपाकाऽहिमपूतिवाहिनीं भगन्दरं चोष्ट्रशिरोधरं वदेत्

prakopanaiḥ pittamatiprakopitaṃ karoti raktāṃ piḍakāṃ gude gatām tadāśupākā'himapūtivāhinīṃ bhagandaraṃ coṣṭraśirodharaṃ vadet

6

कण्डूयनो घनस्रावी कठिनो मन्दवेदनः श्वेतावभासः कफजः परिस्रावी भगन्दरः

kaṇḍūyano ghanasrāvī kaṭhino mandavedanaḥ śvetāvabhāsaḥ kaphajaḥ parisrāvī bhagandaraḥ

7

बहुवर्णरुजास्रावा पिडका गोस्तनोपमा शम्बूकावर्त्तगतिकः शम्बूकावर्त्तको मतः

bahuvarṇarujāsrāvā piḍakā gostanopamā śambūkāvarttagatikaḥ śambūkāvarttako mataḥ

8

क्षताद्गतिः पायुगता विवर्द्धते ह्यपेक्षणात्स्युः कृमयो विदार्य ते प्रकुर्वते मार्गमनेकधा मुखैर्व्रणैस्तमुन्मार्गिभगन्दरं वदेत्

kṣatādgatiḥ pāyugatā vivarddhate hyapekṣaṇātsyuḥ kṛmayo vidārya te prakurvate mārgamanekadhā mukhairvraṇaistamunmārgibhagandaraṃ vadet

9

घोराः साधयितुं दुःखाः सर्व एव भगन्दराः तेष्वसाध्यस्त्रिदोषोत्थः क्षतजश्चविशेषतः

ghorāḥ sādhayituṃ duḥkhāḥ sarva eva bhagandarāḥ teṣvasādhyastridoṣotthaḥ kṣatajaścaviśeṣataḥ

10

वातमूत्रपुरीषाणि शुक्रञ्च कृमयस्तथा भगन्दरात्स्रवन्तस्तु नाशयन्ति तमातुरम्

vātamūtrapurīṣāṇi śukrañca kṛmayastathā bhagandarātsravantastu nāśayanti tamāturam

11

अथास्य पिडकामेव तथा यत्नादुपाचरेत् शुद्ध्य्स्रस्रुतिसेकाद्यैर्यथा पाकं न गच्छति

athāsya piḍakāmeva tathā yatnādupācaret śuddhysrasrutisekādyairyathā pākaṃ na gacchati

12

वटपत्रेष्टका शुण्ठीसगुडूचीपुनर्नवाः सुपिष्टः पिडकाऽवस्थे लेपः शस्तो भगन्दरे

vaṭapatreṣṭakā śuṇṭhīsaguḍūcīpunarnavāḥ supiṣṭaḥ piḍakā'vasthe lepaḥ śasto bhagandare

13

पिडकानाम पक्वानामपतर्पणपूर्वकम् कर्म कुर्याद्विरेकान्तं भिन्नानां वक्ष्यते क्रिया

piḍakānāma pakvānāmapatarpaṇapūrvakam karma kuryādvirekāntaṃ bhinnānāṃ vakṣyate kriyā

14

एषणीपाटनक्षारवह्निदाहादिकं क्रमम् विधाय व्रणवत्कार्यं यथादोषं यथाक्रमम्

eṣaṇīpāṭanakṣāravahnidāhādikaṃ kramam vidhāya vraṇavatkāryaṃ yathādoṣaṃ yathākramam

15

पयः पिष्टैस्तिलारिष्टमधुकैश्च सुशीतलैः भगन्दरे प्रशस्तोऽय सरक्ते वेदनावति

payaḥ piṣṭaistilāriṣṭamadhukaiśca suśītalaiḥ bhagandare praśasto'ya sarakte vedanāvati

16

सुमना वटपत्राणि गुडूची विश्वभेषजम् ससैन्धवस्तक्रपिष्टो लेपो हन्ति भगन्दरम्

sumanā vaṭapatrāṇi guḍūcī viśvabheṣajam sasaindhavastakrapiṣṭo lepo hanti bhagandaram

17

त्रिवृत्तिला नागदन्ती मञ्जिष्ठा सह सर्पिषा उत्सादनं भवेदेतत्सैन्धवक्षौद्र संयुतम्

trivṛttilā nāgadantī mañjiṣṭhā saha sarpiṣā utsādanaṃ bhavedetatsaindhavakṣaudra saṃyutam

18

खदिराम्बुरतो भूत्वा कषायं त्रैफलं पिबेत् महिषाक्षविडङ्गानां भगन्दरविनाशनम्

khadirāmburato bhūtvā kaṣāyaṃ traiphalaṃ pibet mahiṣākṣaviḍaṅgānāṃ bhagandaravināśanam

19

शम्बूकमांसं भुञ्जीत प्रकारैर्व्यञ्जनादिभिः अजीर्णवर्जी मासेन मुच्यते तु भगन्दरात्

śambūkamāṃsaṃ bhuñjīta prakārairvyañjanādibhiḥ ajīrṇavarjī māsena mucyate tu bhagandarāt

20

न्यग्रोधादिर्गणो यस्तु हितः शोधनरोपणः तैलं घृतं वा तत् पक्वं भगन्दरविनाशनम्

nyagrodhādirgaṇo yastu hitaḥ śodhanaropaṇaḥ tailaṃ ghṛtaṃ vā tat pakvaṃ bhagandaravināśanam

21

तिला ज्योतिष्मती कुष्ठं लाङ्गली गिरिकर्णिका शताह्वात्रिवृतादन्त्यः शोधनाश्च भगन्दरे

tilā jyotiṣmatī kuṣṭhaṃ lāṅgalī girikarṇikā śatāhvātrivṛtādantyaḥ śodhanāśca bhagandare

22

तिलाभयालोध्रमरिष्टपत्रं निशे बला लोध्रमगारधूमम् भगन्दरे चाप्युपदंशजे च द्रुष्टव्रणे रोपणशोधनाय

tilābhayālodhramariṣṭapatraṃ niśe balā lodhramagāradhūmam bhagandare cāpyupadaṃśaje ca druṣṭavraṇe ropaṇaśodhanāya

23

स्नुह्यर्कदुग्धदार्वीभिर्वर्त्तिं कृत्वा विचक्षणः भगन्दरगतिं ज्ञात्वा पूरयेत्तां प्रयत्नतः

snuhyarkadugdhadārvībhirvarttiṃ kṛtvā vicakṣaṇaḥ bhagandaragatiṃ jñātvā pūrayettāṃ prayatnataḥ

24

एषा सर्वशरीरस्थां नाडीं हन्यान्नसंशयः त्रिफलारससंयुक्तं विडालास्थिप्रलेपनम्

eṣā sarvaśarīrasthāṃ nāḍīṃ hanyānnasaṃśayaḥ triphalārasasaṃyuktaṃ viḍālāsthipralepanam

25

भगन्दरं निहन्त्याशु दुष्टव्रणहरं परम् त्रिवृत्तेजोवतीदन्तीकल्को नाडीव्रणापहः

bhagandaraṃ nihantyāśu duṣṭavraṇaharaṃ param trivṛttejovatīdantīkalko nāḍīvraṇāpahaḥ

26

ज्योतिष्मती लाङ्गलकी श्यामा दन्ती त्रिवृत्तिलाः कुष्ठं शताह्वा गोलोमी तिल्वको गिरिकर्णिका

jyotiṣmatī lāṅgalakī śyāmā dantī trivṛttilāḥ kuṣṭhaṃ śatāhvā golomī tilvako girikarṇikā

27

कासीसकाञ्चनक्षीर्यौ वर्गः शोधन इष्यते

kāsīsakāñcanakṣīryau vargaḥ śodhana iṣyate

28

मधुतैलयुता विडङ्गसारत्रिफलामागधिकाकणाश्च लीढाः कृमिकुष्ठभगन्दरप्रमेहक्षयनाडीव्रणरोपणा भवन्ति

madhutailayutā viḍaṅgasāratriphalāmāgadhikākaṇāśca līḍhāḥ kṛmikuṣṭhabhagandarapramehakṣayanāḍīvraṇaropaṇā bhavanti

29

चित्रकार्कौ त्रिवृत्पाठे मलयूहयमारकौ सुधां वचां लाङ्गलकीं हरितालं सुवर्चिकाम्

citrakārkau trivṛtpāṭhe malayūhayamārakau sudhāṃ vacāṃ lāṅgalakīṃ haritālaṃ suvarcikām

30

ज्योतिष्मतीञ्च संहृत्य तैलं धीमान्विपाचयेत् एतद्विष्यन्दनं नाम तैलं दद्याद्भगन्दरे शोधनं रोपणञ्चैव सवर्णकरणं तथा

jyotiṣmatīñca saṃhṛtya tailaṃ dhīmānvipācayet etadviṣyandanaṃ nāma tailaṃ dadyādbhagandare śodhanaṃ ropaṇañcaiva savarṇakaraṇaṃ tathā

31

निशाऽकक्षीर सिन्धूत्थपुराश्वहरवत्सकैः सिद्धमभ्यञ्जनं तैलं भगन्दरहरं परम्

niśā'kakṣīra sindhūtthapurāśvaharavatsakaiḥ siddhamabhyañjanaṃ tailaṃ bhagandaraharaṃ param

32

करवीरनिशा दन्तीलाङ्गलीलवणाग्निभिः मातुलुङ्गकवत्साह्वैः पचेत्तैलं भगन्दरे

karavīraniśā dantīlāṅgalīlavaṇāgnibhiḥ mātuluṅgakavatsāhvaiḥ pacettailaṃ bhagandare

33

त्रिफलापुरकृष्णानां त्रिपञ्चकांशयोजिता गुटिका शोथगुल्मार्शोभगन्दरवतां हिता

triphalāpurakṛṣṇānāṃ tripañcakāṃśayojitā guṭikā śothagulmārśobhagandaravatāṃ hitā

34

नाड्यन्तरे व्रणान्कुर्याद्भिषक् तु शतपोनके ततस्तेष्ववरूढेषु शेषा नाडीरुपाचरेत्

nāḍyantare vraṇānkuryādbhiṣak tu śataponake tatasteṣvavarūḍheṣu śeṣā nāḍīrupācaret

35

व्याधौ तत्र बहुच्छिद्रे भिषजा तु विजानता अर्द्धलाङ्गलकच्छेदः कार्यो लाङ्गलकोऽपि वा

vyādhau tatra bahucchidre bhiṣajā tu vijānatā arddhalāṅgalakacchedaḥ kāryo lāṅgalako'pi vā

36

सर्वतोभद्र को वाऽपि कार्यो गोतीर्थकोऽपि वा

sarvatobhadra ko vā'pi kāryo gotīrthako'pi vā

37

द्वाभ्यां समाभ्यां पार्श्वाभ्यां छेदो लाङ्गलको मतः ह्रस्वमेकतरं यत्तु सोऽद्धलाङ्गलकः स्मृतः

dvābhyāṃ samābhyāṃ pārśvābhyāṃ chedo lāṅgalako mataḥ hrasvamekataraṃ yattu so'ddhalāṅgalakaḥ smṛtaḥ

38

सेवनीं वर्जयित्वा तु चतुर्द्धा दारिते गुदे सर्वतोभद्र कं छेदमाहुश्छेदविदो जनाः पार्श्वादागतशस्त्रेण च्छेदो गोतीर्थको मतः

sevanīṃ varjayitvā tu caturddhā dārite gude sarvatobhadra kaṃ chedamāhuśchedavido janāḥ pārśvādāgataśastreṇa cchedo gotīrthako mataḥ

39

सर्वानास्रावमार्गांस्तु दहेद्वैद्यस्तथाऽग्निना अथोष्ट्रग्रीवमेषिण्या छित्वा क्षारं निपातयेत्

sarvānāsrāvamārgāṃstu dahedvaidyastathā'gninā athoṣṭragrīvameṣiṇyā chitvā kṣāraṃ nipātayet

40

उत्कृत्यास्रावमार्गन्तु परिस्राविणि बुद्धिमान् क्षारेण वा स्रावगतिं दहेद्धुतवहेन वा

utkṛtyāsrāvamārgantu parisrāviṇi buddhimān kṣāreṇa vā srāvagatiṃ daheddhutavahena vā

41

गतिमन्विष्य शस्त्रेण च्छिन्द्यात्खर्जूरपत्रकम्

gatimanviṣya śastreṇa cchindyātkharjūrapatrakam