4. Bhāvaprakāśa (part 4 of 4)

मूर्च्छाभ्रमनिद्रातन्द्रासंन्यासाधिकारः

अथैकोनविंशो मूर्च्छाभ्रमनिद्रा तन्द्रा संन्यासाधिकारः

athaikonaviṃśo mūrcchābhramanidrā tandrā saṃnyāsādhikāraḥ

क्षीणस्य बहुदोषस्य विरुद्धाहारसेविनः वेगाघातादभीघाताद्धीनसत्त्वस्य वा पुनः

kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ vegāghātādabhīghātāddhīnasattvasya vā punaḥ

करणायतनेषूग्रो बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च निविशन्ते यदा दोषास्तदा मूर्च्छन्ति मानवाः

karaṇāyataneṣūgro bāhyeṣvābhyantareṣu ca niviśante yadā doṣāstadā mūrcchanti mānavāḥ

संज्ञावहासु नाडीषु पिहितास्वनिलादिभिः तमोऽभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकृत्

saṃjñāvahāsu nāḍīṣu pihitāsvanilādibhiḥ tamo'bhyupaiti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt

सुखदुःव्यपोहाच्च नरः पतति काष्ठवत् मोहो मूर्च्छेति तामाहुः षड्विधा सा प्रकीर्त्तिता

sukhaduḥvyapohācca naraḥ patati kāṣṭhavat moho mūrccheti tāmāhuḥ ṣaḍvidhā sā prakīrttitā

वातादिभिः शोणितेन मद्येन च विषेण च षट्स्वप्येतासु पित्तन्तु प्रभुत्वेनावतिष्ठते

vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca ṣaṭsvapyetāsu pittantu prabhutvenāvatiṣṭhate

हृत्पीडा जृम्भणं ग्लानिः संज्ञानाशो बलक्षयः सर्वासां पूर्वरूर्पाणि यथास्वं तां विभावयेत्

hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ saṃjñānāśo balakṣayaḥ sarvāsāṃ pūrvarūrpāṇi yathāsvaṃ tāṃ vibhāvayet

नीलं वा यदि वा कृष्णमाकाशमथ वाऽरुणम् पश्यंस्तमः प्रविशति शीघ्रञ्च प्रतिबुध्यते

nīlaṃ vā yadi vā kṛṣṇamākāśamatha vā'ruṇam paśyaṃstamaḥ praviśati śīghrañca pratibudhyate

वेपथुश्चाङ्गमर्दश्च प्रपीडा हृदयस्य च कार्श्यं श्यावारुणा च्छाया मूर्च्छाये वातसम्भवे

vepathuścāṅgamardaśca prapīḍā hṛdayasya ca kārśyaṃ śyāvāruṇā cchāyā mūrcchāye vātasambhave

रक्तं हरितवर्णं वा वियत्पीतमथापि वा पश्यंस्तमः प्रविशति सस्वेदः प्रतिबुध्यते

raktaṃ haritavarṇaṃ vā viyatpītamathāpi vā paśyaṃstamaḥ praviśati sasvedaḥ pratibudhyate

सपिपासः ससन्तापो रक्तपीताकुलेक्षणः सम्भिन्नवर्चाः पीताभो मूर्च्छाये पित्तसम्भवे

sapipāsaḥ sasantāpo raktapītākulekṣaṇaḥ sambhinnavarcāḥ pītābho mūrcchāye pittasambhave

मेघसङ्काशमाकाशं तमोभिर्वा घनैर्वृतम् पश्यंस्तमः प्रविशति चिराच्च प्रतिबुध्यते

meghasaṅkāśamākāśaṃ tamobhirvā ghanairvṛtam paśyaṃstamaḥ praviśati cirācca pratibudhyate

गुरुभिः प्रावृतैरङ्गैर्यथैवार्द्रेण चर्मणा सप्रसेकःसहृल्लासो मूर्च्छाये कफसम्भवे

gurubhiḥ prāvṛtairaṅgairyathaivārdreṇa carmaṇā saprasekaḥsahṛllāso mūrcchāye kaphasambhave

सर्वाकृतिः सन्निपातादपस्मार इवागतः स जन्तुं पातयत्याशु विना बीभत्सचेष्टितैः

sarvākṛtiḥ sannipātādapasmāra ivāgataḥ sa jantuṃ pātayatyāśu vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ

पृथिव्यम्भस्तमोरूपं रक्तगन्धस्तदन्वयः तस्माद्र क्तस्य गन्धेन मूर्च्छन्ति भुवि मानवाः द्र व्यस्वभावमित्येके दृष्ट्वा यदभिमुह्यति

pṛthivyambhastamorūpaṃ raktagandhastadanvayaḥ tasmādra ktasya gandhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ dra vyasvabhāvamityeke dṛṣṭvā yadabhimuhyati

स्तब्धाङ्गदृष्टिस्त्वसृजा गूढोच्छ्वासश्च मूर्च्छितः

stabdhāṅgadṛṣṭistvasṛjā gūḍhocchvāsaśca mūrcchitaḥ

गुणास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विषमद्ययोः त एव तस्मात्ताभ्यान्तु मोहौ स्यातां यथेरितौ

guṇāstīvrataratvena sthitāstu viṣamadyayoḥ ta eva tasmāttābhyāntu mohau syātāṃ yatheritau

मद्येन प्रलपञ्छेते नष्टविभ्रान्तमानसः गात्राणि विक्षिपन्भूमौ जरां यावन्न याति तत्

madyena pralapañchete naṣṭavibhrāntamānasaḥ gātrāṇi vikṣipanbhūmau jarāṃ yāvanna yāti tat

वेपथुस्वप्नतृष्णाः स्युस्तमश्च विषमूर्च्छिते वेदितव्यं तीव्रतरं ययास्वं विषलक्षणैः

vepathusvapnatṛṣṇāḥ syustamaśca viṣamūrcchite veditavyaṃ tīvrataraṃ yayāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ

मूर्च्छा पित्ततमःप्राया रजःपित्तानिलाद् भ्रमः तमोवातकफात्तन्द्रा निद्रा श्लेष्मतमोभवा

mūrcchā pittatamaḥprāyā rajaḥpittānilād bhramaḥ tamovātakaphāttandrā nidrā śleṣmatamobhavā

इन्द्रि यार्थेष्वसंवित्तिर्गौरवं जृम्भणं क्लमः निद्रा ऽत्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रां विनिर्दिशेत्

indri yārtheṣvasaṃvittirgauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ nidrā 'ttasyeva yasyehā tasya tandrāṃ vinirdiśet

योऽनायासः श्रमो देहे प्रवृद्धः श्वाससङ्गतः क्लमः स इति विज्ञेय इन्द्रि यार्थप्रबाधकः

yo'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsasaṅgataḥ klamaḥ sa iti vijñeya indri yārthaprabādhakaḥ

यदा तु मनसि क्लान्ते कर्मात्मानः क्लमान्विताः विषयेभ्यो निवर्त्तन्ते तदा स्वपिति मानवः

yadā tu manasi klānte karmātmānaḥ klamānvitāḥ viṣayebhyo nivarttante tadā svapiti mānavaḥ

वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः संन्यस्यन्त्यबलं जन्तुं प्राणायतनमाश्रिताः

vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ saṃnyasyantyabalaṃ jantuṃ prāṇāyatanamāśritāḥ

स ना संन्याससंन्यस्तः काष्ठीभूतो मृतोपमः प्राणैर्विमुच्यते शीघ्रं मुक्त्वा सद्यः फलां क्रियाम्

sa nā saṃnyāsasaṃnyastaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ prāṇairvimucyate śīghraṃ muktvā sadyaḥ phalāṃ kriyām

दोषेषु मदमूर्च्छाया गतवेगेषु देहिनः स्वयमप्युपशाम्यन्ति संन्यासो नौषधैर्विना

doṣeṣu madamūrcchāyā gatavegeṣu dehinaḥ svayamapyupaśāmyanti saṃnyāso nauṣadhairvinā

सेकावगाहा मणयःसहाराः शीताः प्रदेहा व्यजनानिलाश्च शीतानि पानानि च गन्धवन्ति सर्वासु मूर्च्छास्वनिवारितानि

sekāvagāhā maṇayaḥsahārāḥ śītāḥ pradehā vyajanānilāśca śītāni pānāni ca gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni

सिद्धानिवर्गे मधुरे पयांसि सदाडिमा जाङ्गलजा रसाश्च तथा यवो लोहितशालयश्च मूर्च्छासु पथ्याः ससतीनमुद्राः

siddhānivarge madhure payāṃsi sadāḍimā jāṅgalajā rasāśca tathā yavo lohitaśālayaśca mūrcchāsu pathyāḥ sasatīnamudrāḥ

कोलमज्जोषणोशीरकेसरं शीतवारिणा पीतं मूर्च्छां जयेल्लीढ्वा कृष्णां वा मधुसंयुताम्

kolamajjoṣaṇośīrakesaraṃ śītavāriṇā pītaṃ mūrcchāṃ jayellīḍhvā kṛṣṇāṃ vā madhusaṃyutām

शीतेन तोयेन बिसं मृणालं कृष्णां च पथ्यां मधुनाऽवलिह्यात् कुर्याच्च नासावदनावरोधं क्षीरं पिबेद्वाऽप्यथ मानुषीणाम्

śītena toyena bisaṃ mṛṇālaṃ kṛṣṇāṃ ca pathyāṃ madhunā'valihyāt kuryācca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ pibedvā'pyatha mānuṣīṇām

द्रा क्षासितादाडिमलाजवन्ति कह्लारनीलोत्पलपद्मवन्ति पिबेत्कषायाणि च शीतलानि पिबेज्ज्वरं यानि शमं नयन्ति

drā kṣāsitādāḍimalājavanti kahlāranīlotpalapadmavanti pibetkaṣāyāṇi ca śītalāni pibejjvaraṃ yāni śamaṃ nayanti

शिरीषबीजगोमूत्रकृष्णामरिचसैन्धवैः अञ्जनं स्यात्प्रबोधाय सरसोनशिलावचैः

śirīṣabījagomūtrakṛṣṇāmaricasaindhavaiḥ añjanaṃ syātprabodhāya sarasonaśilāvacaiḥ

अञ्जनं सम्यगारब्धं मधुसिन्धुशिलोषणैः प्रमोहद्रो हि भवति भाषितं भिषजां वरैः

añjanaṃ samyagārabdhaṃ madhusindhuśiloṣaṇaiḥ pramohadro hi bhavati bhāṣitaṃ bhiṣajāṃ varaiḥ

मधूकसारसिन्धूत्थवचोषणकणाः समाः श्लक्ष्णं पिष्ट्वाऽम्भसा नस्यं कुर्यात्संज्ञाप्रबोधनम्

madhūkasārasindhūtthavacoṣaṇakaṇāḥ samāḥ ślakṣṇaṃ piṣṭvā'mbhasā nasyaṃ kuryātsaṃjñāprabodhanam

रक्तजायान्तु मूर्च्छायां हितः शीतक्रियाविधिः मद्यजायां पिवेन्मद्यं निद्रां सेवेत वा सुखम् विषजायां विषघ्नानि भेषजानि प्रयोजयेत्

raktajāyāntu mūrcchāyāṃ hitaḥ śītakriyāvidhiḥ madyajāyāṃ pivenmadyaṃ nidrāṃ seveta vā sukham viṣajāyāṃ viṣaghnāni bheṣajāni prayojayet

प्रभूतदोषस्तमसोऽतिरेकात्सम्मूर्छितो नैव विबुध्यते यः संन्यस्तसंज्ञः स हि दुश्चिकित्स्यो नरो भिषग्भिः परिकीर्तितोऽसौ

prabhūtadoṣastamaso'tirekātsammūrchito naiva vibudhyate yaḥ saṃnyastasaṃjñaḥ sa hi duścikitsyo naro bhiṣagbhiḥ parikīrtito'sau

अञ्जनान्यवपीडाश्च धूमाः प्रधमनानि च सूचीभिस्तोदनं शस्तं दाहः पीडा नखान्तरे

añjanānyavapīḍāśca dhūmāḥ pradhamanāni ca sūcībhistodanaṃ śastaṃ dāhaḥ pīḍā nakhāntare

लुञ्चनं केशलोम्नाञ्च दन्तैर्दशनमेव च आत्मगुप्ताऽवघर्षश्च हितस्तस्य प्रबोधने

luñcanaṃ keśalomnāñca dantairdaśanameva ca ātmaguptā'vagharṣaśca hitastasya prabodhane

कणामधुयुतं सूतं मूर्च्छायां प्राशयेद्भिषक् शीतसेकावगाहादीन्सर्वाङ्गे पीडनं हठात्

kaṇāmadhuyutaṃ sūtaṃ mūrcchāyāṃ prāśayedbhiṣak śītasekāvagāhādīnsarvāṅge pīḍanaṃ haṭhāt

ताम्रचूर्णसमोशीरं केशरं शीतवारिणा पीतं मूर्च्छां द्रुतं हन्याद् वृक्षमिन्द्रा शनिर्यथा

tāmracūrṇasamośīraṃ keśaraṃ śītavāriṇā pītaṃ mūrcchāṃ drutaṃ hanyād vṛkṣamindrā śaniryathā

पिबेद् दुरालभाक्वाथं सघृतं भ्रमशान्तये पथ्याक्वाथेन संसिद्धं घृतं धात्रीरसेन वा

pibed durālabhākvāthaṃ saghṛtaṃ bhramaśāntaye pathyākvāthena saṃsiddhaṃ ghṛtaṃ dhātrīrasena vā

ताम्रं दुरालभाक्वाथः पीतन्तु घृतसंयुतम् निवारयेद् भ्रमं शीघ्रं तं यथा शम्भुभाषितम्

tāmraṃ durālabhākvāthaḥ pītantu ghṛtasaṃyutam nivārayed bhramaṃ śīghraṃ taṃ yathā śambhubhāṣitam

तुरङ्गलालालवणोत्तमेन्दुमनः शिलामागधिकामधूनि

turaṅgalālālavaṇottamendumanaḥ śilāmāgadhikāmadhūni

नियोज्य तान्यक्ष्णि विमिश्रितानि तन्द्रां सनिद्रां विनिवारयन्ति

niyojya tānyakṣṇi vimiśritāni tandrāṃ sanidrāṃ vinivārayanti

सैन्धवं श्वेतमरिचं सर्षपाः कुष्ठमेव च बस्तमूत्रेण सम्पिष्टं नस्यं तन्द्रा निवारणम्

saindhavaṃ śvetamaricaṃ sarṣapāḥ kuṣṭhameva ca bastamūtreṇa sampiṣṭaṃ nasyaṃ tandrā nivāraṇam

शुण्ठीकणोग्रालवणोत्तमानि नस्येन तन्द्रा विजयोल्वणानि क्षुद्रा ऽमृतापौष्करनागराणि भार्गीशिवाभ्यां क्वथितानि पानात्

śuṇṭhīkaṇogrālavaṇottamāni nasyena tandrā vijayolvaṇāni kṣudrā 'mṛtāpauṣkaranāgarāṇi bhārgīśivābhyāṃ kvathitāni pānāt

इत्येकोनविंशो मूर्च्छाभ्रमनिद्रा तन्द्रा सन्यासाधिकारः समाप्तः

ityekonaviṃśo mūrcchābhramanidrā tandrā sanyāsādhikāraḥ samāptaḥ

रक्तपित्ताधिकारः

अथ नवमो रक्तपित्ताधिकारः

atha navamo raktapittādhikāraḥ

घर्मव्यायामशोकाध्वव्यवायैरतिसेवितैः तीक्ष्णोष्णक्षारलवणैरम्लैः कटुभिरेव च पित्तं विदग्धं स्वगुणैर्विदहत्याशु शोणितम्

gharmavyāyāmaśokādhvavyavāyairatisevitaiḥ tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇairamlaiḥ kaṭubhireva ca pittaṃ vidagdhaṃ svaguṇairvidahatyāśu śoṇitam

ततः प्रवर्त्तते रक्तमूर्ध्वं चाधो द्विधाऽपि वा

tataḥ pravarttate raktamūrdhvaṃ cādho dvidhā'pi vā

ऊर्ध्वं नासाऽक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्त्तते

ūrdhvaṃ nāsā'kṣikarṇāsyairmeḍhrayonigudairadhaḥ kupitaṃ romakūpaiśca samastaistatpravarttate

सदनं शीतकामित्वं कण्ठधूमायनं वमिः लौहगन्धस्य निश्वासो भवत्यस्मिन्भविष्यति

sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ lauhagandhasya niśvāso bhavatyasminbhaviṣyati

सान्द्रं सपाण्डु सस्नेहं पिच्छिलं च कफान्वितम् श्यावारुणं सफेनं च तनु रूक्षञ्च वातिकम्

sāndraṃ sapāṇḍu sasnehaṃ picchilaṃ ca kaphānvitam śyāvāruṇaṃ saphenaṃ ca tanu rūkṣañca vātikam

रक्तपित्तंकषायाभं कृष्णं गोमूत्रसन्निभम् मेचकाङ्गारधूमाभमञ्जनाभञ्च पैत्तिकम्

raktapittaṃkaṣāyābhaṃ kṛṣṇaṃ gomūtrasannibham mecakāṅgāradhūmābhamañjanābhañca paittikam

संसृष्टलिङ्गसंसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम् ऊर्ध्वगं कफसंसृष्टमधोगं मारुतानुगम् द्विमार्गं कफवाताभ्यामुभाभ्यां तत्प्रवर्त्तते

saṃsṛṣṭaliṅgasaṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamadhogaṃ mārutānugam dvimārgaṃ kaphavātābhyāmubhābhyāṃ tatpravarttate

दौर्बल्यश्वासकासज्वरवमथुमदाः पाण्डुतादाहमूर्च्छा भुक्ते घोरो विदाहस्त्वधृतिरपि सदा हृद्यतुल्या च पीडा तृष्णा कोष्ठस्य भेदः शिरसि च तपनं पूयनिष्ठीवनञ्च द्वेषो भक्तेऽविपाको विकृतिरपिभवेद्र क्तपित्तोपसर्गाः

daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāḥ pāṇḍutādāhamūrcchā bhukte ghoro vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā ca pīḍā tṛṣṇā koṣṭhasya bhedaḥ śirasi ca tapanaṃ pūyaniṣṭhīvanañca dveṣo bhakte'vipāko vikṛtirapibhavedra ktapittopasargāḥ

एकदोषानुगं साध्यं द्विदोषं याप्यमुच्यते यत्त्रिदोषमसाध्यं स्यान्मन्दाग्नेरतिवेगवत्

ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ dvidoṣaṃ yāpyamucyate yattridoṣamasādhyaṃ syānmandāgnerativegavat

ऊर्ध्वं साध्यमधो याप्यमसाध्यं युगपद्गतम् व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यानश्नतस्तु यत्

ūrdhvaṃ sādhyamadho yāpyamasādhyaṃ yugapadgatam vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyānaśnatastu yat

एकमार्गं बलवतो नातिवेगं नवोत्थितम् रक्तपित्तं सुखे काले साध्यं स्यान्निरुपद्र्रवम्

ekamārgaṃ balavato nātivegaṃ navotthitam raktapittaṃ sukhe kāle sādhyaṃ syānnirupadrravam

मांसप्रक्षालनाभं क्वथितमिव च यत्कर्दमाम्भोनिभं वा मेदः पूयास्रकल्पं यकृदिव यदि वा पक्वजम्बूफलाभम् यत्कृष्णं यच्च नीलं भृशमपि कुणपं यत्र चोक्ता विकारा स्तद्वर्ज्यं रक्तपित्तं सुरपतिधनुषा यच्च तुल्यं विभाति

māṃsaprakṣālanābhaṃ kvathitamiva ca yatkardamāmbhonibhaṃ vā medaḥ pūyāsrakalpaṃ yakṛdiva yadi vā pakvajambūphalābham yatkṛṣṇaṃ yacca nīlaṃ bhṛśamapi kuṇapaṃ yatra coktā vikārā stadvarjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yacca tulyaṃ vibhāti

येन चोपहतो रक्तं रक्तपित्तेन मानवः पश्येद् दृश्यं वियच्चापि तदसाध्यमसंशयम्

yena copahato raktaṃ raktapittena mānavaḥ paśyed dṛśyaṃ viyaccāpi tadasādhyamasaṃśayam

लोहितं छर्दयेद्यस्तु बहुशो लोहितेक्षणः लोहितोद्गारदर्शी च म्रियते रक्तपैत्तिकः

lohitaṃ chardayedyastu bahuśo lohitekṣaṇaḥ lohitodgāradarśī ca mriyate raktapaittikaḥ

पित्तास्रं स्तम्भयेन्नादौ प्रवृत्तं बलिनो यतः हृत्पाण्डुग्रहणीरोगप्लीहगुल्मज्वरादिकृत्

pittāsraṃ stambhayennādau pravṛttaṃ balino yataḥ hṛtpāṇḍugrahaṇīrogaplīhagulmajvarādikṛt

शालिषष्टिकनीवारकोरदूषप्रसाधिकाः श्यामाकाश्च प्रियङ्गुश्च भोजनं रक्तपित्तिनाम्

śāliṣaṣṭikanīvārakoradūṣaprasādhikāḥ śyāmākāśca priyaṅguśca bhojanaṃ raktapittinām

मसूरमुद्गचणकाः समकुष्ठाढकीफलाः प्रशस्ताः सूपयूषार्थे कल्पिता रक्तपित्तिनाम्

masūramudgacaṇakāḥ samakuṣṭhāḍhakīphalāḥ praśastāḥ sūpayūṣārthe kalpitā raktapittinām

दाडिमामलकं विद्वानम्लार्थं चापि दापयेत् पटोलनिम्बन्यग्रोधप्लक्षवेतसपल्लवाः

dāḍimāmalakaṃ vidvānamlārthaṃ cāpi dāpayet paṭolanimbanyagrodhaplakṣavetasapallavāḥ

शाकार्थं शाकसात्म्यानां तण्डुलीयादयो हिताः पारावतान्कपोतांश्च लावान् रक्ताक्षवर्त्तकान्

śākārthaṃ śākasātmyānāṃ taṇḍulīyādayo hitāḥ pārāvatānkapotāṃśca lāvān raktākṣavarttakān

शशान्कपिञ्जलानेणान्हरिणान्कालपुच्छजान् रक्तपित्तहरान्विद्याद्र्रसांस्तेषां प्रयोजयेत्

śaśānkapiñjalāneṇānhariṇānkālapucchajān raktapittaharānvidyādrrasāṃsteṣāṃ prayojayet

ईषदम्लाननम्लांश्च घृतभृष्टान्ससैन्धवान् कफानुगे यूषशाकान्दद्याद्वातानुगे रसम्

īṣadamlānanamlāṃśca ghṛtabhṛṣṭānsasaindhavān kaphānuge yūṣaśākāndadyādvātānuge rasam

पथ्यं सतीनयूषेण ससितैर्लाजसक्तुभिः

pathyaṃ satīnayūṣeṇa sasitairlājasaktubhiḥ

धान्याकधात्रीवासानां द्रा क्षापर्पटयोर्हिमः रक्तपित्तं ज्वरं दाहं तृष्णां शोषञ्च नाशयेत्

dhānyākadhātrīvāsānāṃ drā kṣāparpaṭayorhimaḥ raktapittaṃ jvaraṃ dāhaṃ tṛṣṇāṃ śoṣañca nāśayet

ह्रीबेरमुत्पलं धान्यं चन्दनं यष्टिकाऽमृता उशीरञ्च त्रिवृच्चैषां क्वाथं समधुशर्करम्

hrīberamutpalaṃ dhānyaṃ candanaṃ yaṣṭikā'mṛtā uśīrañca trivṛccaiṣāṃ kvāthaṃ samadhuśarkaram

पाययेत्तेन सद्यो हि रक्तपित्तं प्रणश्यति रक्तपित्तं जयत्युग्रं तृष्णां दाहं ज्वरं तथा

pāyayettena sadyo hi raktapittaṃ praṇaśyati raktapittaṃ jayatyugraṃ tṛṣṇāṃ dāhaṃ jvaraṃ tathā

पद्मोत्पलानां किञ्जल्कः पृश्निपर्णीप्रियङ्गुकाः जले साध्या रसे तस्मिन्पेया स्याद्र क्तपित्तिनाम्

padmotpalānāṃ kiñjalkaḥ pṛśniparṇīpriyaṅgukāḥ jale sādhyā rase tasminpeyā syādra ktapittinām

वासापत्रसमुद्भूतो रसः समधुशर्करः क्वाथो वा हरते पीतो रक्तपित्तं सुदारुणम्

vāsāpatrasamudbhūto rasaḥ samadhuśarkaraḥ kvātho vā harate pīto raktapittaṃ sudāruṇam

पिष्टानां वृषपत्राणां पुटपाकरसो हिमः समधुर्हरते रक्तपित्तं कासज्वरक्षयान्

piṣṭānāṃ vṛṣapatrāṇāṃ puṭapākaraso himaḥ samadhurharate raktapittaṃ kāsajvarakṣayān

उत्पलं कुमुदं पद्मं कह्लारं लोहितोत्पलम् मधुकञ्चेति पित्तासृक्तृष्णाच्छर्दिहरो गणः

utpalaṃ kumudaṃ padmaṃ kahlāraṃ lohitotpalam madhukañceti pittāsṛktṛṣṇācchardiharo gaṇaḥ

वासायां विद्यमानायामाशायां जीवितस्य च रक्तपित्ती क्षयी कासी किमर्थमवसीदति

vāsāyāṃ vidyamānāyāmāśāyāṃ jīvitasya ca raktapittī kṣayī kāsī kimarthamavasīdati

आटरूषक मृद्वीका पथ्याक्वाथः सशर्करः क्षौद्र्राढ्यःसकलश्वासरक्तपित्तनिबर्हणः

āṭarūṣaka mṛdvīkā pathyākvāthaḥ saśarkaraḥ kṣaudrrāḍhyaḥsakalaśvāsaraktapittanibarhaṇaḥ

दूर्वा सोत्पलकिञ्जल्कमञ्जिष्ठासैलवालुका शीता शीतमुशीरञ्च मुस्तं चन्दनपद्मकम्

dūrvā sotpalakiñjalkamañjiṣṭhāsailavālukā śītā śītamuśīrañca mustaṃ candanapadmakam

विपचेत्कार्षिकैरेतैराजं प्रस्थमितं घृतम् तण्डुलानां जलं छागीक्षीरं दद्याच्चतुर्गुणम्

vipacetkārṣikairetairājaṃ prasthamitaṃ ghṛtam taṇḍulānāṃ jalaṃ chāgīkṣīraṃ dadyāccaturguṇam

तत्पानं वमतो रक्तं नावनं नासिकागते कर्णाभ्यां यस्य गच्छेत्तु तस्य कणौ प्रपूरयेत्

tatpānaṃ vamato raktaṃ nāvanaṃ nāsikāgate karṇābhyāṃ yasya gacchettu tasya kaṇau prapūrayet

चक्षुः स्रवति रक्तञ्चेत्पूरयेत्तेन चक्षुषी मेढ्रपायुप्रवृत्ते तु वस्तिकर्मसु योजयेत्

cakṣuḥ sravati raktañcetpūrayettena cakṣuṣī meḍhrapāyupravṛtte tu vastikarmasu yojayet

रोमकूपप्रवृत्ते तु तदभ्यङ्गं प्रयोजयेत् सर्वेषु रक्तपित्तेषु तस्माच्छ्रेष्ठमिदं घृतम्

romakūpapravṛtte tu tadabhyaṅgaṃ prayojayet sarveṣu raktapitteṣu tasmācchreṣṭhamidaṃ ghṛtam

मृद्वीकां चन्दनं लोध्रं प्रियङ्गुञ्च विचूर्णयेत् चूर्णमेतत्पिबेत्क्षौद्र वासारससमन्वितम्

mṛdvīkāṃ candanaṃ lodhraṃ priyaṅguñca vicūrṇayet cūrṇametatpibetkṣaudra vāsārasasamanvitam

नासिकामुखपायुभ्यो योनिमेढ्रादिवेगितम् रक्तपित्तं स्रवद्धन्ति सिद्ध एष प्रयोगराट्

nāsikāmukhapāyubhyo yonimeḍhrādivegitam raktapittaṃ sravaddhanti siddha eṣa prayogarāṭ

यच्च शस्त्रक्षतेनेव रक्तं स्रवति वेगतः तदप्येतेन चूर्णेन तिष्ठत्येवावचूर्णितम्

yacca śastrakṣateneva raktaṃ sravati vegataḥ tadapyetena cūrṇena tiṣṭhatyevāvacūrṇitam

इक्षूणां मध्यकाण्डानि सकन्दं नीलमुत्पलम् केशरं पुण्डरीकस्य मोचामधुकपद्मकैः

ikṣūṇāṃ madhyakāṇḍāni sakandaṃ nīlamutpalam keśaraṃ puṇḍarīkasya mocāmadhukapadmakaiḥ

वटप्ररोहशुङ्गाश्च द्रा क्षा खर्जूरमेव च एतानि समभागानि कषायं सम्प्रकल्पयेत्

vaṭaprarohaśuṅgāśca drā kṣā kharjūrameva ca etāni samabhāgāni kaṣāyaṃ samprakalpayet

उषितं मधुसंयुक्तं पाययेच्छर्कराऽन्वितम् सप्रमेहं रक्तपित्तं क्षिप्रमेतन्नियच्छति

uṣitaṃ madhusaṃyuktaṃ pāyayeccharkarā'nvitam sapramehaṃ raktapittaṃ kṣiprametanniyacchati

द्रा क्षया फलिनीभिर्वा प्रियालमधुकेन वा श्वदंष्ट्रया शतावर्या रक्तजित्साधितं पयः

drā kṣayā phalinībhirvā priyālamadhukena vā śvadaṃṣṭrayā śatāvaryā raktajitsādhitaṃ payaḥ

पक्वोदुम्बरकाश्मर्यः पथ्याखर्जूरगोस्तनाः मधुना घ्नन्ति संलीढा रक्तपित्तं पृथक्पृथक्

pakvodumbarakāśmaryaḥ pathyākharjūragostanāḥ madhunā ghnanti saṃlīḍhā raktapittaṃ pṛthakpṛthak

अतिनिःसृतरक्तो वा क्षौद्र्रयुक्तं पिबेदसृक् यकृद्वा भक्षयेदाजं मांसं वा पित्तसंयुतम्

atiniḥsṛtarakto vā kṣaudrrayuktaṃ pibedasṛk yakṛdvā bhakṣayedājaṃ māṃsaṃ vā pittasaṃyutam

नासाप्रवृत्तरुधिरं घृतभृष्टं श्लक्ष्णपिष्टमामलकम् सेतुरिव तोयवेगं रुणद्धि मूर्ध्नि प्रलेपेन

nāsāpravṛttarudhiraṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ ślakṣṇapiṣṭamāmalakam seturiva toyavegaṃ ruṇaddhi mūrdhni pralepena

घ्राणप्रवृत्ते जलमाशु पेयं सशर्करं नासिकया च यो वा द्रा क्षारसं क्षीरघृतं पिबेद्वा सशर्करञ्चेक्षुरसं हिमं वा

ghrāṇapravṛtte jalamāśu peyaṃ saśarkaraṃ nāsikayā ca yo vā drā kṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pibedvā saśarkarañcekṣurasaṃ himaṃ vā

नस्ये दाडिमपुष्पस्य रसो दूर्वाभवोऽपि वा आम्रास्थिजः पलाण्डोर्वा नासिकास्राविरक्तजित्

nasye dāḍimapuṣpasya raso dūrvābhavo'pi vā āmrāsthijaḥ palāṇḍorvā nāsikāsrāviraktajit

पुराणं पीनमानीय कूष्माण्डस्य फलं बृहत् तद्बीजाधारबीजत्वक्छिराशून्यं समाचरेत्

purāṇaṃ pīnamānīya kūṣmāṇḍasya phalaṃ bṛhat tadbījādhārabījatvakchirāśūnyaṃ samācaret

ततस्तस्य तुलां नीत्वा पचेज्जलतुलाद्वये तस्मिन्नीरेऽद्धशिष्टे तु यत्नतः शीतलीकृते

tatastasya tulāṃ nītvā pacejjalatulādvaye tasminnīre'ddhaśiṣṭe tu yatnataḥ śītalīkṛte

तानि कूष्माण्डखण्डानि पीडयेद् दृढवाससा यत्नतस्तज्जलं नीत्वा पुनः पाकाय धारयेत्

tāni kūṣmāṇḍakhaṇḍāni pīḍayed dṛḍhavāsasā yatnatastajjalaṃ nītvā punaḥ pākāya dhārayet

कूष्माण्डं शोषयेद्घर्मे ताम्रपात्रे ततः क्षिपेत् क्षिप्त्वा तत्र घृतं प्रस्थं कूष्माण्डं तेन भर्जयेत्

kūṣmāṇḍaṃ śoṣayedgharme tāmrapātre tataḥ kṣipet kṣiptvā tatra ghṛtaṃ prasthaṃ kūṣmāṇḍaṃ tena bharjayet

मधुवर्णं तदालोक्य तज्जलं तत्र निक्षिपेत् सितायाश्च तुलां तत्र क्षिप्त्वा तल्लेहवत्पचेत्

madhuvarṇaṃ tadālokya tajjalaṃ tatra nikṣipet sitāyāśca tulāṃ tatra kṣiptvā tallehavatpacet

सुपक्वे पिप्पलीशुण्ठीजीराणां द्विपले पृथक् पृथक्पलार्द्धं धान्याकं पत्रैलामरिचत्वचम्

supakve pippalīśuṇṭhījīrāṇāṃ dvipale pṛthak pṛthakpalārddhaṃ dhānyākaṃ patrailāmaricatvacam

चूर्णमेषां क्षिपेत्तत्र घृतार्द्धं क्षौद्र्रमावपेत् एतत्पलमितं खादेदथ वाऽग्निबलं यथा

cūrṇameṣāṃ kṣipettatra ghṛtārddhaṃ kṣaudrramāvapet etatpalamitaṃ khādedatha vā'gnibalaṃ yathā

खण्डकूष्माण्डलेहोऽय रक्तपित्तञ्च नाशयेत् पित्तज्वरं तृषां दाहं प्रदरं कृशतां वमिम्

khaṇḍakūṣmāṇḍaleho'ya raktapittañca nāśayet pittajvaraṃ tṛṣāṃ dāhaṃ pradaraṃ kṛśatāṃ vamim

कासं श्वासञ्च हृद्र्रोगं स्वरभेदं क्षतं क्षयम् नाशयत्येव वृद्धिञ्च बृंहणो बलवर्द्धनः

kāsaṃ śvāsañca hṛdrrogaṃ svarabhedaṃ kṣataṃ kṣayam nāśayatyeva vṛddhiñca bṛṃhaṇo balavarddhanaḥ

पुराणं पीनमानीय कूष्माडस्य फलं दृढम् तद्वीजाधारबीजत्वक्छिराशून्यं समाचरेत्

purāṇaṃ pīnamānīya kūṣmāḍasya phalaṃ dṛḍham tadvījādhārabījatvakchirāśūnyaṃ samācaret

ततोऽतिसूक्ष्मखण्डानि कृत्वा तस्य तुलां पचेत् गोदुग्धस्य तुलामध्ये मन्देऽग्नौ वा पचेच्छनैः

tato'tisūkṣmakhaṇḍāni kṛtvā tasya tulāṃ pacet godugdhasya tulāmadhye mande'gnau vā pacecchanaiḥ

शर्करायास्तुलां सार्द्धां गोघृतं प्रस्थमात्रकम् प्रस्थार्द्धं माक्षिकञ्चापि कुडवं नारिकेलतः

śarkarāyāstulāṃ sārddhāṃ goghṛtaṃ prasthamātrakam prasthārddhaṃ mākṣikañcāpi kuḍavaṃ nārikelataḥ

प्रियालफलमज्जानां द्विपलं तिखुरीपलम् क्षिपेदेकं च विपचेल्लेहवत्साधु साधयेत्

priyālaphalamajjānāṃ dvipalaṃ tikhurīpalam kṣipedekaṃ ca vipacellehavatsādhu sādhayet

भिषक्सुपक्वमालोक्य ज्वलनादवतारयेद् कोष्णे तत्र क्षिपेदेषां चूर्णं तानि वदाम्यहम्

bhiṣaksupakvamālokya jvalanādavatārayed koṣṇe tatra kṣipedeṣāṃ cūrṇaṃ tāni vadāmyaham

एकोऽक्ष शतपुष्पाया अथ क्षीरी यवानिका गोक्षुरः क्षुरकः पथ्या कपिकच्छुफलानि च

eko'kṣa śatapuṣpāyā atha kṣīrī yavānikā gokṣuraḥ kṣurakaḥ pathyā kapikacchuphalāni ca

सप्तमी त्वक्च सर्वेषामक्षयुग्मं पृथक्पृथक् धान्यकं पिप्पली मुस्तमश्वगन्धा शतावरी

saptamī tvakca sarveṣāmakṣayugmaṃ pṛthakpṛthak dhānyakaṃ pippalī mustamaśvagandhā śatāvarī

तालमूली नागबला बालकं पत्रकं शटी जातीफलं लवङ्गञ्च सूक्ष्मैला बृहदेलिका

tālamūlī nāgabalā bālakaṃ patrakaṃ śaṭī jātīphalaṃ lavaṅgañca sūkṣmailā bṛhadelikā

शृङ्गाटकं पर्पटकं सर्वं पलमितं पृथक् चन्दनं नागरं धात्रीफलञ्चापि कशेरुजम्

śṛṅgāṭakaṃ parpaṭakaṃ sarvaṃ palamitaṃ pṛthak candanaṃ nāgaraṃ dhātrīphalañcāpi kaśerujam

प्रत्येकं पञ्चकर्षाणि चत्वार्येतानि निक्षिपेत् पलद्वयमुशीरस्य मसनस्योषणस्य च

pratyekaṃ pañcakarṣāṇi catvāryetāni nikṣipet paladvayamuśīrasya masanasyoṣaṇasya ca

कूष्माण्डस्यावलेहोऽय भक्षितः पलमात्रया किं वा यथावह्निबलं भुक्त्वारोगान्विनाशयेत्

kūṣmāṇḍasyāvaleho'ya bhakṣitaḥ palamātrayā kiṃ vā yathāvahnibalaṃ bhuktvārogānvināśayet

रक्तपित्तं शीतपित्तमम्लपित्तमरोचकम् बह्निमान्द्यं सदाहञ्च तृष्णां प्रदरमेव च

raktapittaṃ śītapittamamlapittamarocakam bahnimāndyaṃ sadāhañca tṛṣṇāṃ pradarameva ca

रक्तार्शोऽपि तथा छर्दि पाण्डुरोगञ्च कामलाम् उपदंशं विसर्पञ्च जीर्णञ्च विषमं ज्वरम्

raktārśo'pi tathā chardi pāṇḍurogañca kāmalām upadaṃśaṃ visarpañca jīrṇañca viṣamaṃ jvaram

लेहोऽय परमो वृष्यो बृंहणो बलबर्द्धनः स्थापनीयः प्रयत्नेन भाजने मृण्मये नवे

leho'ya paramo vṛṣyo bṛṃhaṇo balabarddhanaḥ sthāpanīyaḥ prayatnena bhājane mṛṇmaye nave

कूष्माण्डकस्य स्वरसं पलानां शतमात्रया रसतुल्यं गवां क्षीरं धात्रीचूर्णं पलाष्टकम्

kūṣmāṇḍakasya svarasaṃ palānāṃ śatamātrayā rasatulyaṃ gavāṃ kṣīraṃ dhātrīcūrṇaṃ palāṣṭakam

मृद्वग्निना पचेत्तावद्यावद्भवति पिण्डवत् धात्रीतुल्या सिता योज्या पलार्द्धं लेहयेदनु

mṛdvagninā pacettāvadyāvadbhavati piṇḍavat dhātrītulyā sitā yojyā palārddhaṃ lehayedanu

खण्डकूष्माण्डकं ह्येतद् भुक्तमभ्यासतो हरेत् रक्तपित्तमम्लपित्तं दाहं तृष्णाञ्च कामलाम्

khaṇḍakūṣmāṇḍakaṃ hyetad bhuktamabhyāsato haret raktapittamamlapittaṃ dāhaṃ tṛṣṇāñca kāmalām

शतावरी छिन्नरुहा वृषो मुण्डतिका बला तालमूली च गायत्री त्रिफलायास्त्वचस्तथा

śatāvarī chinnaruhā vṛṣo muṇḍatikā balā tālamūlī ca gāyatrī triphalāyāstvacastathā

भार्गी पुष्करमूलञ्च पृथक्पञ्च पलानि च जलद्रो णे विपक्तव्यमष्टभागावशेषितम्

bhārgī puṣkaramūlañca pṛthakpañca palāni ca jaladro ṇe vipaktavyamaṣṭabhāgāvaśeṣitam

दिव्यौषधिहतस्यापि माक्षिकेण हतस्य वा पलद्वादशकं देयं रुक्मलौहस्य चूर्णितम्

divyauṣadhihatasyāpi mākṣikeṇa hatasya vā paladvādaśakaṃ deyaṃ rukmalauhasya cūrṇitam

खण्डतुल्यं घृतं देयं पलषोडशकं बुधैः पचेत्ताम्रमये पात्रे गुडपाको मतो यथा

khaṇḍatulyaṃ ghṛtaṃ deyaṃ palaṣoḍaśakaṃ budhaiḥ pacettāmramaye pātre guḍapāko mato yathā

प्रस्थार्धं मधुना देयं शुभाश्मजतुकस्य च शृङ्गी कृष्णा विडङ्गञ्च शुण्ठ्यजाजी पलं पलम्

prasthārdhaṃ madhunā deyaṃ śubhāśmajatukasya ca śṛṅgī kṛṣṇā viḍaṅgañca śuṇṭhyajājī palaṃ palam

त्रिफला धान्यकं पत्रं कणा मरिचकेशरम् चूर्णं दत्वा सुमथितं स्निग्धे भाण्डे निधापयेत्

triphalā dhānyakaṃ patraṃ kaṇā maricakeśaram cūrṇaṃ datvā sumathitaṃ snigdhe bhāṇḍe nidhāpayet

यथाकालं प्रयुञ्जीत बिडालपदमात्रकम् गव्यक्षीरानुपानञ्च सेव्यो मांसरसः पयः

yathākālaṃ prayuñjīta biḍālapadamātrakam gavyakṣīrānupānañca sevyo māṃsarasaḥ payaḥ

गुरुवृष्यान्नपानानि स्निग्धमांसादि बृंहणम् रक्तपित्तं क्षयं कासं पार्श्वशूलं विशेषतः

guruvṛṣyānnapānāni snigdhamāṃsādi bṛṃhaṇam raktapittaṃ kṣayaṃ kāsaṃ pārśvaśūlaṃ viśeṣataḥ

वातरक्तं प्रमेहञ्च शीतपित्तं वमिं क्लमम् श्वयथुं पाण्डुरोगञ्च कुष्ठं प्लीहोदरं तथा

vātaraktaṃ pramehañca śītapittaṃ vamiṃ klamam śvayathuṃ pāṇḍurogañca kuṣṭhaṃ plīhodaraṃ tathā

आनाहं मूत्रसंस्रावमम्लपित्तं निहन्ति च चक्षुष्यं बृंहणं वृष्यं मङ्गल्यं प्रीतिवर्द्धनम्

ānāhaṃ mūtrasaṃsrāvamamlapittaṃ nihanti ca cakṣuṣyaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ maṅgalyaṃ prītivarddhanam

आरोग्यं पुत्रदं श्रेष्ठं कामाग्निबलवर्द्धनम् श्रीकरंलाघवञ्चैव खण्डकाद्यं प्रकीर्त्तितम्

ārogyaṃ putradaṃ śreṣṭhaṃ kāmāgnibalavarddhanam śrīkaraṃlāghavañcaiva khaṇḍakādyaṃ prakīrttitam

छागं पारावतं मांसं तित्तिरिः क्रकरः शशः कुरङ्गः कृष्णसारश्च मांसमेषां प्रयोजयेत्

chāgaṃ pārāvataṃ māṃsaṃ tittiriḥ krakaraḥ śaśaḥ kuraṅgaḥ kṛṣṇasāraśca māṃsameṣāṃ prayojayet

नारिकेलपयः पानं सुनिषण्णकवास्तुकम् शुष्कमूलकजीवाख्यं पटोलं बृहतीफलम्

nārikelapayaḥ pānaṃ suniṣaṇṇakavāstukam śuṣkamūlakajīvākhyaṃ paṭolaṃ bṛhatīphalam

वार्ताकुं पक्वमाम्रञ्च खर्जूरं स्वादु दाडिमम् ककारपूर्वकं यच्च मांसञ्चानूपसम्भवम्

vārtākuṃ pakvamāmrañca kharjūraṃ svādu dāḍimam kakārapūrvakaṃ yacca māṃsañcānūpasambhavam

वर्जनीयं विशेषेण खण्डकाद्यं समश्नता लोहान्तरवदत्रापि पुटनादिक्रियेष्यते न पुनर्माक्षिकेणैव शिलयैव हि मारणम्

varjanīyaṃ viśeṣeṇa khaṇḍakādyaṃ samaśnatā lohāntaravadatrāpi puṭanādikriyeṣyate na punarmākṣikeṇaiva śilayaiva hi māraṇam

शतावरीमूलकल्कं कल्कात्क्षीरं चतुर्गुणम् क्षीरतुल्यं घृतं गव्यं सितया कल्कतुल्यया

śatāvarīmūlakalkaṃ kalkātkṣīraṃ caturguṇam kṣīratulyaṃ ghṛtaṃ gavyaṃ sitayā kalkatulyayā

घृतशेषं पचेत्तत्तु पलार्द्धं लेहयेत्सदा रक्तपित्तं ह्याम्लपित्तं क्षयं श्वासञ्च नाशयेत्

ghṛtaśeṣaṃ pacettattu palārddhaṃ lehayetsadā raktapittaṃ hyāmlapittaṃ kṣayaṃ śvāsañca nāśayet

इति नवमो रक्तपित्ताधिकारः समाप्तः

iti navamo raktapittādhikāraḥ samāptaḥ

राजयक्ष्माधिकारः

अथैकादशो राजयक्ष्माधिकारः

athaikādaśo rājayakṣmādhikāraḥ

वेगरोधात्क्षयाच्चैव साहसाद्विषमाशनात् त्रिदोषो जायते यक्ष्मा गदो हेतुचतुष्टयात्

vegarodhātkṣayāccaiva sāhasādviṣamāśanāt tridoṣo jāyate yakṣmā gado hetucatuṣṭayāt

वैद्यो व्याधिमता यस्माद् व्याधेर्यत्नेन यक्ष्यते स यक्ष्मा प्रोच्यते लोके शब्दशास्त्रविशारदैः

vaidyo vyādhimatā yasmād vyādheryatnena yakṣyate sa yakṣmā procyate loke śabdaśāstraviśāradaiḥ

राज्ञश्चन्द्र्रमसो यस्मादभूदेष किलामयः तस्मात्तं राजयक्ष्मेति प्रवदन्ति मनीषिणः

rājñaścandrramaso yasmādabhūdeṣa kilāmayaḥ tasmāttaṃ rājayakṣmeti pravadanti manīṣiṇaḥ

क्रियाक्षयकरत्वात्तु क्षय इत्युच्यते बुधैः संशोषणाद्र सादीनां शोष इत्यभिधीयते

kriyākṣayakaratvāttu kṣaya ityucyate budhaiḥ saṃśoṣaṇādra sādīnāṃ śoṣa ityabhidhīyate

कफप्रधानैर्दोषैस्तु रुद्धेषु रसवर्त्मसु अतिव्यवायिनो वाऽपि क्षीणे रेतस्यनन्तराः क्षीयन्ते धातवः सर्वे ततः शुष्यति मानवः

kaphapradhānairdoṣaistu ruddheṣu rasavartmasu ativyavāyino vā'pi kṣīṇe retasyanantarāḥ kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ

श्वासाङ्गसादकफसंस्रवतालुशोषवम्यग्निसादमदपीनसकासनिद्राः शोषे भविष्यति भवन्ति स चापि जन्तुः शुक्लेक्षणो भवति मांसपरो रिरंसुः

śvāsāṅgasādakaphasaṃsravatāluśoṣavamyagnisādamadapīnasakāsanidrāḥ śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklekṣaṇo bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ

स्वप्नेषु काकशुकशल्लकिनीलकण्ठगृध्रास्तथैव कपयः कृकलासकाश्च तं वाहयन्ति स नदीर्विजलाश्च पश्येच्छुष्कांस्तरून्पवनधूमदवार्दितांश्च

svapneṣu kākaśukaśallakinīlakaṇṭhagṛdhrāstathaiva kapayaḥ kṛkalāsakāśca taṃ vāhayanti sa nadīrvijalāśca paśyecchuṣkāṃstarūnpavanadhūmadavārditāṃśca

अंसपार्श्वाभितापश्च सन्तापः करपादयोः ज्वरः सर्वाङ्गिकश्चेति लक्षणं राजयक्ष्मणः

aṃsapārśvābhitāpaśca santāpaḥ karapādayoḥ jvaraḥ sarvāṅgikaśceti lakṣaṇaṃ rājayakṣmaṇaḥ

भक्तद्वेषो ज्वरः श्वासः कासः शोणितदर्शनम् स्वरभेदश्च जायन्ते षड्रूपे राजयक्ष्मणि

bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam svarabhedaśca jāyante ṣaḍrūpe rājayakṣmaṇi

स्वरभेदोऽनिलाच्छूलं सङ्कोचश्चांसपार्श्वयोः ज्वरो दाहोऽतिसारश्च पिक्ताद्र क्तस्य चागमः

svarabhedo'nilācchūlaṃ saṅkocaścāṃsapārśvayoḥ jvaro dāho'tisāraśca piktādra ktasya cāgamaḥ

शिरसः परिपूर्णत्वमभक्तच्छन्द एव च कासः कण्ठस्य च ध्वंसो विज्ञेयः कफकोपतः

śirasaḥ paripūrṇatvamabhaktacchanda eva ca kāsaḥ kaṇṭhasya ca dhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ

एकादशभिरेभिर्वा षड्भिर्वाऽपि समन्वितम्

ekādaśabhirebhirvā ṣaḍbhirvā'pi samanvitam

त्रिभिर्वा पीडितं लिङ्गैर्ज्वरकासासृगामयैः जह्याच्छोषार्दितं जन्तुमिच्छन्सुविमलं यशः

tribhirvā pīḍitaṃ liṅgairjvarakāsāsṛgāmayaiḥ jahyācchoṣārditaṃ jantumicchansuvimalaṃ yaśaḥ

सर्वैरर्द्धैस्त्रिभिर्वाऽपि लिङ्गैर्मांसबलक्षये युक्तो वर्ज्यश्चिकित्स्यस्तु सर्वरूपोऽप्यतोऽन्यथा

sarvairarddhaistribhirvā'pi liṅgairmāṃsabalakṣaye yukto varjyaścikitsyastu sarvarūpo'pyato'nyathā

महाशनं क्षीयमाणमतीसारनिपीडितम् शूनमुष्कोदरञ्चैव यक्ष्मिणं परिवर्जयेत्

mahāśanaṃ kṣīyamāṇamatīsāranipīḍitam śūnamuṣkodarañcaiva yakṣmiṇaṃ parivarjayet

शुक्लाक्षमन्नद्वेष्टारमूर्ध्वश्वासनिपीडितम् कृच्छ्रेण बहु मेहन्तं यक्ष्मा हन्तीह मानवम्

śuklākṣamannadveṣṭāramūrdhvaśvāsanipīḍitam kṛcchreṇa bahu mehantaṃ yakṣmā hantīha mānavam

परं दिनसहस्रन्तु यदि जीवति मानवः सुभिषग्भिरुपक्रान्तस्तरुणः शोषपीडितः

paraṃ dinasahasrantu yadi jīvati mānavaḥ subhiṣagbhirupakrāntastaruṇaḥ śoṣapīḍitaḥ

ज्वरानुबन्धरहितं बलवन्तं क्रियासहम् उपक्रमेदात्मवन्तं दीप्ताग्निमकृशं नरम्

jvarānubandharahitaṃ balavantaṃ kriyāsaham upakramedātmavantaṃ dīptāgnimakṛśaṃ naram

व्यवायशोकवार्द्धक्यव्यायामाध्वप्रशोषितान् व्रणोरःक्षतसंज्ञौ च शोषिणौ लक्षणैः शृणु

vyavāyaśokavārddhakyavyāyāmādhvapraśoṣitān vraṇoraḥkṣatasaṃjñau ca śoṣiṇau lakṣaṇaiḥ śṛṇu

व्यवायशोषी शुक्रस्य क्षयलिङ्गैरुपद्रुतः पाण्डुदेहो यथापूर्वं क्षीयन्ते चास्य धातवः

vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgairupadrutaḥ pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ

प्रध्यानशीलः स्रस्ताङ्गः शोकशोष्यपि तादृशः बिना शुक्रक्षयकृतैर्विकारैरुपलक्षितः

pradhyānaśīlaḥ srastāṅgaḥ śokaśoṣyapi tādṛśaḥ binā śukrakṣayakṛtairvikārairupalakṣitaḥ

जराशोषी कृशो मन्दवीर्यबुद्धिबलेन्द्रि यः कम्पनोऽरुमान्भिन्नकांस्यपात्रहतस्वरः

jarāśoṣī kṛśo mandavīryabuddhibalendri yaḥ kampano'rumānbhinnakāṃsyapātrahatasvaraḥ

ष्ठीवति श्लेष्मणा हीनं गौरवारुचिपीडितः सम्प्रस्रुतास्यनासाक्षः शुष्करुक्षमलच्छविः

ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnaṃ gauravārucipīḍitaḥ samprasrutāsyanāsākṣaḥ śuṣkarukṣamalacchaviḥ

अध्वप्रशोषी स्रस्ताङ्ग सम्भृष्टपरुषच्छविः प्रसुप्तगात्रावयवः शुष्कक्लोमगलाननः

adhvapraśoṣī srastāṅga sambhṛṣṭaparuṣacchaviḥ prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ

व्यायामशोषी भूयिष्ठमेभिरेव समन्वितः लिङ्गैरुरःक्षतकृतैः संयुक्तश्च क्षतं विना

vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭhamebhireva samanvitaḥ liṅgairuraḥkṣatakṛtaiḥ saṃyuktaśca kṣataṃ vinā

रक्तक्षयाद्वेदनाभिस्तथैवाहारयन्त्रणात् व्रणितस्य भवेच्छोषः स चासाध्यतमः स्मृतः

raktakṣayādvedanābhistathaivāhārayantraṇāt vraṇitasya bhavecchoṣaḥ sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ

धनुषाऽयस्यतोऽत्थ भारमुद्वहतो गुरुम् युद्ध्य्मानस्य बलिभिः पततो विषमोच्चतः

dhanuṣā'yasyato'ttha bhāramudvahato gurum yuddhymānasya balibhiḥ patato viṣamoccataḥ

वृषं हयं वा धावन्तं दम्यं चान्यं निगृह्णत शिलाकाष्ठाश्मनिर्घातान् क्षिपतोनिघ्नतः परान्

vṛṣaṃ hayaṃ vā dhāvantaṃ damyaṃ cānyaṃ nigṛhṇata śilākāṣṭhāśmanirghātān kṣipatonighnataḥ parān

अधीयानस्य चात्युच्चैर्दूरं वा व्रजतो द्रुतम् महानदीं वा तरतो हयैर्वा सह धावतः

adhīyānasya cātyuccairdūraṃ vā vrajato drutam mahānadīṃ vā tarato hayairvā saha dhāvataḥ

सहसोत्पततो दूरं तूर्णञ्चापि प्रनृत्यतः तथाऽन्यै कर्मभिः क्रूरैर्भृशमभ्याहतस्य वा

sahasotpatato dūraṃ tūrṇañcāpi pranṛtyataḥ tathā'nyai karmabhiḥ krūrairbhṛśamabhyāhatasya vā

स्त्रीषु चातिप्रसक्तस्य रुक्षाल्पप्रमिताशिनः विक्षतेवक्षसि व्याधिर्बलवान् समुदीर्यते

strīṣu cātiprasaktasya rukṣālpapramitāśinaḥ vikṣatevakṣasi vyādhirbalavān samudīryate

उरो विरुज्यतेऽत्यर्थं भिद्यतेऽथ विभज्यते प्रपीड्यते तथा पार्श्वे शुष्यत्यङ्गं प्रवेपते

uro virujyate'tyarthaṃ bhidyate'tha vibhajyate prapīḍyate tathā pārśve śuṣyatyaṅgaṃ pravepate

क्रमाद्वीर्यं बलं वर्णो रुचिरग्निश्च हीयते ज्वरो व्यथा मनोदैन्यं विड्भेदोऽग्निवधस्तथा

kramādvīryaṃ balaṃ varṇo ruciragniśca hīyate jvaro vyathā manodainyaṃ viḍbhedo'gnivadhastathā

दुष्टश्यावः सुदुर्गन्धः पीतो विग्रथितो बहुः कासमानस्य चाभीक्ष्णं कफः सासृक् प्रवर्त्तते स क्षती क्षीयतेऽत्यर्थं तथा शुक्रौजसोः क्षयात्

duṣṭaśyāvaḥ sudurgandhaḥ pīto vigrathito bahuḥ kāsamānasya cābhīkṣṇaṃ kaphaḥ sāsṛk pravarttate sa kṣatī kṣīyate'tyarthaṃ tathā śukraujasoḥ kṣayāt

उरोरुक्शोणितच्छर्दिःकासो वैशेषिकः क्षते क्षीणे सरक्तमूत्रत्वं पार्श्वपृष्ठकटीग्रहः

urorukśoṇitacchardiḥkāso vaiśeṣikaḥ kṣate kṣīṇe saraktamūtratvaṃ pārśvapṛṣṭhakaṭīgrahaḥ

व्रणरोधात्क्षयाच्चैव कोष्ठात्प्रतिमलात्तथा क्षतोरस्कस्यान्नपाके निःश्वासो वाति पूतिकः

vraṇarodhātkṣayāccaiva koṣṭhātpratimalāttathā kṣatoraskasyānnapāke niḥśvāso vāti pūtikaḥ

अल्पलिङ्गस्य दीप्ताग्नेःसाध्यो बलवतो नवः परिसंवत्सरो याप्यःसर्वलिङ्गं तु वर्जयेत्

alpaliṅgasya dīptāgneḥsādhyo balavato navaḥ parisaṃvatsaro yāpyaḥsarvaliṅgaṃ tu varjayet

बलिनो बहुदोषस्य पञ्च कर्माणि कारयेत् यक्ष्मिणःक्षीणदेहस्य तत्कृतं स्याद्विषोपमम्

balino bahudoṣasya pañca karmāṇi kārayet yakṣmiṇaḥkṣīṇadehasya tatkṛtaṃ syādviṣopamam

मलायत्तं बलं पुंसां शुक्रायत्तञ्च जीवितम् ततस्माद्यत्नेनसंरक्षेद्यक्ष्मिणो मलरेतसी

malāyattaṃ balaṃ puṃsāṃ śukrāyattañca jīvitam tatasmādyatnenasaṃrakṣedyakṣmiṇo malaretasī

शालिषष्टिकगोधूमयवमुद्गादयो हिताः मद्यानि जाङ्गलाः पक्षिमृगाःपथ्या विशुष्यताम्

śāliṣaṣṭikagodhūmayavamudgādayo hitāḥ madyāni jāṅgalāḥ pakṣimṛgāḥpathyā viśuṣyatām

सपिप्पलीकं सयवं सकुलत्थं सनागरम्

sapippalīkaṃ sayavaṃ sakulatthaṃ sanāgaram

दाडिमामलकोपेतं स्निग्धमाजं रसं पिबेत् तेन षड् विनिवर्त्तन्ते विकाराः पीनसादयः

dāḍimāmalakopetaṃ snigdhamājaṃ rasaṃ pibet tena ṣaḍ vinivarttante vikārāḥ pīnasādayaḥ

द्र्रव्यतो द्विगुणं मांसं सर्वतोऽष्टगुणं जलम् पादस्थं संस्कृतञ्चाज्ये षडङ्गो यूष उच्यते

drravyato dviguṇaṃ māṃsaṃ sarvato'ṣṭaguṇaṃ jalam pādasthaṃ saṃskṛtañcājye ṣaḍaṅgo yūṣa ucyate

ककुभत्वङ्नागबला वानरिबीजं विचूर्णितम्पयसा पीतं मधुघृतयुक्तंससितं यक्ष्मादिकासहरम्

kakubhatvaṅnāgabalā vānaribījaṃ vicūrṇitampayasā pītaṃ madhughṛtayuktaṃsasitaṃ yakṣmādikāsaharam

छागमांसं पयश्छागं छागं सर्पिः सनागरम् छागोपसेवी शयनं छागमध्ये तु यक्ष्मनुत्

chāgamāṃsaṃ payaśchāgaṃ chāgaṃ sarpiḥ sanāgaram chāgopasevī śayanaṃ chāgamadhye tu yakṣmanut

मधुताप्यविडङ्गाश्मजतुलोहघृताभयाः घ्नन्ति यक्ष्माणमत्युग्रं सेव्यमाना हिताशिनः

madhutāpyaviḍaṅgāśmajatulohaghṛtābhayāḥ ghnanti yakṣmāṇamatyugraṃ sevyamānā hitāśinaḥ

शर्करामधुसंयुक्तं नवनीतं लिहन्क्षयी क्षीराशी लभते पुष्टिमतुल्ये चाज्यमाक्षिके

śarkarāmadhusaṃyuktaṃ navanītaṃ lihankṣayī kṣīrāśī labhate puṣṭimatulye cājyamākṣike

सितोपलां तुगाक्षीरी पिप्पली बहुला त्वचः अन्त्यादूर्ध्वं द्विगुणिताश्चूर्णिता मधुसर्पिषा

sitopalāṃ tugākṣīrī pippalī bahulā tvacaḥ antyādūrdhvaṃ dviguṇitāścūrṇitā madhusarpiṣā

लेहयेद्रा जरोगार्त्तं कासश्वासज्वरातुरम् पार्श्वशूलिनमल्पाग्निं सुप्तजिह्वं रुचिच्युतम् हस्तपादाङ्गदाहे च ज्वरे रक्ते तथोर्ध्वगे

lehayedrā jarogārttaṃ kāsaśvāsajvarāturam pārśvaśūlinamalpāgniṃ suptajihvaṃ rucicyutam hastapādāṅgadāhe ca jvare rakte tathordhvage

जातीफलं विडङ्गानि चित्रकं तगरं तिलाः तालीसं चन्दनं शुण्ठी लवङ्गमुपकुञ्चिका

jātīphalaṃ viḍaṅgāni citrakaṃ tagaraṃ tilāḥ tālīsaṃ candanaṃ śuṇṭhī lavaṅgamupakuñcikā

कर्पूरश्चाभया धात्री मरिचं पिप्पली तुगा एषां त्वक्षसमा भागाश्चातुर्जातकसंयुताः

karpūraścābhayā dhātrī maricaṃ pippalī tugā eṣāṃ tvakṣasamā bhāgāścāturjātakasaṃyutāḥ

पलानि सप्त भङ्गायाः सितासर्वसमा मता चूर्णमेतत्क्षयं कासं श्वासञ्च ग्रहणीगदम्

palāni sapta bhaṅgāyāḥ sitāsarvasamā matā cūrṇametatkṣayaṃ kāsaṃ śvāsañca grahaṇīgadam

अरोचकं प्रतिश्यायं तथा चानलमन्दताम् एतान् रोगान्निहन्त्येव वृक्षमिन्द्रा शनिर्यथा

arocakaṃ pratiśyāyaṃ tathā cānalamandatām etān rogānnihantyeva vṛkṣamindrā śaniryathā

बालरोगाधिकारोक्तं तैलं लाक्षादि योजयेत् अभ्यङ्गे यक्ष्मिणो नित्यं वृद्धवैद्योपदेशतः

bālarogādhikāroktaṃ tailaṃ lākṣādi yojayet abhyaṅge yakṣmiṇo nityaṃ vṛddhavaidyopadeśataḥ

वासकस्य रसप्रस्थं मानिका सितशर्करा पिप्पल्या द्विपलं तावत्सर्पिषश्च शनैः पचेत्

vāsakasya rasaprasthaṃ mānikā sitaśarkarā pippalyā dvipalaṃ tāvatsarpiṣaśca śanaiḥ pacet

तस्मिंल्लेहत्वमायाते शीते क्षौद्र पलाष्टकम् दत्वाऽवतारयेद् वैद्यो लीढो लेहोऽयमुत्तमः

tasmiṃllehatvamāyāte śīte kṣaudra palāṣṭakam datvā'vatārayed vaidyo līḍho leho'yamuttamaḥ

हन्त्येव राजयक्ष्माणं कासं श्वासञ्च दारुणम् पार्श्वशूलञ्च हृच्छूलं रक्तपित्तं ज्वरं तथा

hantyeva rājayakṣmāṇaṃ kāsaṃ śvāsañca dāruṇam pārśvaśūlañca hṛcchūlaṃ raktapittaṃ jvaraṃ tathā

व्यवायशोषिणं क्षीणं रसमांसाज्यभोजनैः सुकूलैर्मधुरैर्हृद्यैर्जीवनीयैरुपाचरेत्

vyavāyaśoṣiṇaṃ kṣīṇaṃ rasamāṃsājyabhojanaiḥ sukūlairmadhurairhṛdyairjīvanīyairupācaret

हर्षणाश्वासनैः क्षीरैःस्निग्धैर्मधुरशीतलैः दीपनैर्लघुभिश्चान्नैः शोकशोषमुपाचरेत्

harṣaṇāśvāsanaiḥ kṣīraiḥsnigdhairmadhuraśītalaiḥ dīpanairlaghubhiścānnaiḥ śokaśoṣamupācaret

व्यायामशोषिणं स्निग्धैः क्षतक्षयहितैर्हिमैः उपाचरेज्जीवनीयैर्विधिना श्लैष्मिकेण तु

vyāyāmaśoṣiṇaṃ snigdhaiḥ kṣatakṣayahitairhimaiḥ upācarejjīvanīyairvidhinā ślaiṣmikeṇa tu

आस्यासुखैर्दिवास्वप्नैः शीतैर्मधुरबृंहणैः अन्नमांसरसाहारैरध्वशोषमुपाचरेत्

āsyāsukhairdivāsvapnaiḥ śītairmadhurabṛṃhaṇaiḥ annamāṃsarasāhārairadhvaśoṣamupācaret

व्रणशोषं जयेत्स्निग्धैर्दीपनैः स्वादुशीतलैः ईषदम्लैरनम्लैर्वा यूषमांसरसादिभिः

vraṇaśoṣaṃ jayetsnigdhairdīpanaiḥ svāduśītalaiḥ īṣadamlairanamlairvā yūṣamāṃsarasādibhiḥ

उरः क्षतचिकित्सा बलाऽश्वगन्धा श्रीपर्णी बहुपुत्री पुनर्नवाः पयसा नित्यमभ्यस्ताः शमयन्ति क्षतक्षयम्

uraḥ kṣatacikitsā balā'śvagandhā śrīparṇī bahuputrī punarnavāḥ payasā nityamabhyastāḥ śamayanti kṣatakṣayam

एलापत्र्रत्वचोऽद्धाक्षाः पिप्पल्यर्द्धपलं पृथक् सितामधुकखर्जूरमृद्वीकाश्च पलोन्मिताः

elāpatrratvaco'ddhākṣāḥ pippalyarddhapalaṃ pṛthak sitāmadhukakharjūramṛdvīkāśca palonmitāḥ

सञ्चूर्ण्य मधुना युक्ता वटिकाः सम्प्रकल्पयेत् अक्षमात्रां ततश्चैकां भक्षयेत्तु दिने दिने

sañcūrṇya madhunā yuktā vaṭikāḥ samprakalpayet akṣamātrāṃ tataścaikāṃ bhakṣayettu dine dine

क्षतं क्षयं ज्वरं कासं श्वासं हिक्कां वमिं भ्रमम् मूर्च्छां मदं तृषां शोषं पार्श्वशूलमरोचकम्

kṣataṃ kṣayaṃ jvaraṃ kāsaṃ śvāsaṃ hikkāṃ vamiṃ bhramam mūrcchāṃ madaṃ tṛṣāṃ śoṣaṃ pārśvaśūlamarocakam

प्लीहानमाढ्यवातञ्च रक्तपित्तं स्वरक्षयम् एलादिगुटिका हन्ति वृष्या सन्तर्पणी परा

plīhānamāḍhyavātañca raktapittaṃ svarakṣayam elādiguṭikā hanti vṛṣyā santarpaṇī parā

द्रा क्षायाः प्रस्थमेकन्तु मधुकस्य पलाष्टकम् पचेत्तोयाढके शुद्धे पादशेषेण तेन तु

drā kṣāyāḥ prasthamekantu madhukasya palāṣṭakam pacettoyāḍhake śuddhe pādaśeṣeṇa tena tu

पलिके मधुकद्रा क्षे पिष्टे कृष्णापलद्वयम् प्रदाय सर्पिषः प्रस्थं पचेत्क्षीरे चतुर्गुणे

palike madhukadrā kṣe piṣṭe kṛṣṇāpaladvayam pradāya sarpiṣaḥ prasthaṃ pacetkṣīre caturguṇe

सिद्धे शीते पलान्यष्टौ शर्करायाः प्रदापयेत् एतद् द्रा क्षाघृतं सिद्धं क्षतक्षीणसुखावहम्

siddhe śīte palānyaṣṭau śarkarāyāḥ pradāpayet etad drā kṣāghṛtaṃ siddhaṃ kṣatakṣīṇasukhāvaham

वातं पित्तं ज्वरं श्वासं विस्फोटकहलीमकान् प्रदरं रक्तपित्तञ्च हन्यान्मांसबलप्रदम्

vātaṃ pittaṃ jvaraṃ śvāsaṃ visphoṭakahalīmakān pradaraṃ raktapittañca hanyānmāṃsabalapradam

क्षीरे धात्री च मञ्जिष्ठा क्षीरिण्याश्च तथा रसैः पचेत्समैघृतप्रस्थं मधुरैः कर्षसम्मितैः

kṣīre dhātrī ca mañjiṣṭhā kṣīriṇyāśca tathā rasaiḥ pacetsamaighṛtaprasthaṃ madhuraiḥ karṣasammitaiḥ

द्रा क्षाद्विचन्दनोशीरैः शर्करोत्पलद्मकैः मधूककुसुमानन्ताकाश्मरीतृणसंज्ञकैः

drā kṣādvicandanośīraiḥ śarkarotpaladmakaiḥ madhūkakusumānantākāśmarītṛṇasaṃjñakaiḥ

प्रस्थार्द्धं मधुनः शीते शर्कराऽद्धतुलां तथा पलार्द्धिकांश्च सञ्चूर्ण्य त्वगेलापद्मकेशरान्

prasthārddhaṃ madhunaḥ śīte śarkarā'ddhatulāṃ tathā palārddhikāṃśca sañcūrṇya tvagelāpadmakeśarān

विनीय तत्र संलिह्यान्मात्रां नित्यं सुयन्त्रितः अमृतप्राशमित्येदश्विभ्यां परिकीर्त्तितम्

vinīya tatra saṃlihyānmātrāṃ nityaṃ suyantritaḥ amṛtaprāśamityedaśvibhyāṃ parikīrttitam

क्षीरमांसाशिनां हन्ति रक्तपित्तं क्षतक्षयम् तृष्णाऽरुचिश्वासकासच्छर्दिमूर्च्छाप्रमर्दनम्

kṣīramāṃsāśināṃ hanti raktapittaṃ kṣatakṣayam tṛṣṇā'ruciśvāsakāsacchardimūrcchāpramardanam

मूत्रकृच्छ्रज्वरघ्नञ्च बल्यं स्त्रीरतिवर्द्धनम्

mūtrakṛcchrajvaraghnañca balyaṃ strīrativarddhanam

यद्यच्च तर्पणं शीतमविदाहि हितंलघु अन्नपानं निषेव्यंस्यात्क्षतक्षीणैः सुखार्थिभिः

yadyacca tarpaṇaṃ śītamavidāhi hitaṃlaghu annapānaṃ niṣevyaṃsyātkṣatakṣīṇaiḥ sukhārthibhiḥ

शोकं स्त्रियः क्रोधमसूयताञ्ज त्यजेदुदारान्विषयान्भजेच्च तथा द्विजातींस्त्रिदशान्गुरुंश्च वाचश्च पुण्याः शृणुयाद् द्विजेभ्यः

śokaṃ striyaḥ krodhamasūyatāñja tyajedudārānviṣayānbhajecca tathā dvijātīṃstridaśānguruṃśca vācaśca puṇyāḥ śṛṇuyād dvijebhyaḥ

अथ राजयक्ष्मणि रसाः रसभस्मामृतासत्वं लोहं मधुघृतान्वितम् अमृतेश्वरनामायं षड्गुञ्जोराजयक्ष्मणि

atha rājayakṣmaṇi rasāḥ rasabhasmāmṛtāsatvaṃ lohaṃ madhughṛtānvitam amṛteśvaranāmāyaṃ ṣaḍguñjorājayakṣmaṇi

त्रयॐशा मारितात्सूतादेकॐशो हेमभस्मतः एकॐशो मृतताम्रस्य शिला गन्धश्च तालकम्

trayaॐśā māritātsūtādekaॐśo hemabhasmataḥ ekaॐśo mṛtatāmrasya śilā gandhaśca tālakam

प्रत्येकंभागयुग्मं स्यादेतत्सर्वं विचूर्णयेत् वराटीः पूरयेत्तेन छागीक्षीरेण टङ्कणम्

pratyekaṃbhāgayugmaṃ syādetatsarvaṃ vicūrṇayet varāṭīḥ pūrayettena chāgīkṣīreṇa ṭaṅkaṇam

पिष्ट्वा तेन मुखं रुद्ध्वा मृद्भाण्डे ताश्च धारयेत् कूप्यां पचेद्र जपुटे स्वाङ्गशीतं समुद्धरेत्

piṣṭvā tena mukhaṃ ruddhvā mṛdbhāṇḍe tāśca dhārayet kūpyāṃ pacedra japuṭe svāṅgaśītaṃ samuddharet

रसो राजमृगाङ्कोयंचतुर्गुञ्जः क्षयापहः मरिचैरुनविंशत्याकणाभिर्दशभिस्तथा

raso rājamṛgāṅkoyaṃcaturguñjaḥ kṣayāpahaḥ maricairunaviṃśatyākaṇābhirdaśabhistathā

मधुना सर्पिषा चापि दद्यादेतं रसं भिषग् अनेन नश्यति क्षिप्रं वातश्लेष्मभवः क्षयः

madhunā sarpiṣā cāpi dadyādetaṃ rasaṃ bhiṣag anena naśyati kṣipraṃ vātaśleṣmabhavaḥ kṣayaḥ

शुद्धं सूतं द्विधा गन्धं कुर्यात्खल्वेन कज्जलीम् तयोः समं तीक्ष्णचूर्णं मर्दयेत्कन्यकाद्र्रवैः

śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ kuryātkhalvena kajjalīm tayoḥ samaṃ tīkṣṇacūrṇaṃ mardayetkanyakādrravaiḥ

द्वियाममातपे गोलं ताम्रपात्रे निधापयेत् आच्छाद्यैरण्डपत्रेण स्यादुष्णं यामयुग्मतः

dviyāmamātape golaṃ tāmrapātre nidhāpayet ācchādyairaṇḍapatreṇa syāduṣṇaṃ yāmayugmataḥ

धान्यराशौ न्यसेत्पश्चादष्टरात्रात्तमुद्धरेत् सञ्चूर्ण्य गालयेद्वस्त्रैः सत्यं वारितरं भवेत्

dhānyarāśau nyasetpaścādaṣṭarātrāttamuddharet sañcūrṇya gālayedvastraiḥ satyaṃ vāritaraṃ bhavet

त्रिकटुत्रिफलैलाभिर्जातीफललवङ्गकैः नवभागोन्मितैरेभिः समैरेष रसो भवेत्

trikaṭutriphalailābhirjātīphalalavaṅgakaiḥ navabhāgonmitairebhiḥ samaireṣa raso bhavet

निष्कद्वयमितं नित्यंमधुना सह लेहयेत् अयमग्निरसो नाम्नाकासक्षयहरः परः

niṣkadvayamitaṃ nityaṃmadhunā saha lehayet ayamagniraso nāmnākāsakṣayaharaḥ paraḥ

इत्येकादशो राजयक्ष्माधिकारः सम्पूर्णः

ityekādaśo rājayakṣmādhikāraḥ sampūrṇaḥ

वातरक्ताधिकारः

अथैकोनत्रिंशो वातरक्ताधिकारः

athaikonatriṃśo vātaraktādhikāraḥ

लवणाम्लकटुक्षारस्निग्धोष्णाजीर्णभोजनैः क्लिन्नशुष्काम्बुजानूपमांसपिण्याकमूलकैः

lavaṇāmlakaṭukṣārasnigdhoṣṇājīrṇabhojanaiḥ klinnaśuṣkāmbujānūpamāṃsapiṇyākamūlakaiḥ

कुलत्थमाषनिष्पावशाकादिपललेक्षुभिः दध्यारनालसौवीरशुक्ततक्रसुरासवैः

kulatthamāṣaniṣpāvaśākādipalalekṣubhiḥ dadhyāranālasauvīraśuktatakrasurāsavaiḥ

विरुद्धाध्यशनक्रोधदिवास्वप्नातिजागरैः प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् स्थूलानां सुखिनाञ्चापि प्रकुप्येद्वातशोणितम्

viruddhādhyaśanakrodhadivāsvapnātijāgaraiḥ prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām sthūlānāṃ sukhināñcāpi prakupyedvātaśoṇitam

हस्त्यश्वोष्ट्रैर्गच्छतश्चाश्नतश्च विदाह्यन्नं सविदाहाशनस्य

hastyaśvoṣṭrairgacchataścāśnataśca vidāhyannaṃ savidāhāśanasya

कृत्स्नं रक्तं विदहत्याशु तच्च दुष्टं शीघ्रं पादयोश्चीयते तु तत्सम्पृक्तं वायुना दूषितेन तत्प्राबल्यादुच्यते वातरक्तम्

kṛtsnaṃ raktaṃ vidahatyāśu tacca duṣṭaṃ śīghraṃ pādayoścīyate tu tatsampṛktaṃ vāyunā dūṣitena tatprābalyāducyate vātaraktam

स्वेदोत्यर्थं न वा कार्ष्ण्यं स्पर्शाज्ञत्वं क्षतेतिरुक् सन्धिशैथिल्यमालस्यं सदनं पिडिकोद्गमः

svedotyarthaṃ na vā kārṣṇyaṃ sparśājñatvaṃ kṣatetiruk sandhiśaithilyamālasyaṃ sadanaṃ piḍikodgamaḥ

जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु निस्तोदः स्फुरणं भेदो गुरुत्वं सुप्तिरेव च

jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu nistodaḥ sphuraṇaṃ bhedo gurutvaṃ suptireva ca

कण्डूः सन्धिषु रुग्दाहो भूत्वा नश्यति चासकृत् वैवर्ण्यं मण्डलोत्पत्तिर्वातासृक्पूर्वलक्षणम्

kaṇḍūḥ sandhiṣu rugdāho bhūtvā naśyati cāsakṛt vaivarṇyaṃ maṇḍalotpattirvātāsṛkpūrvalakṣaṇam

वातेऽधिकेऽधिकं तत्र शूलं स्फुरणतोदनम् शोथस्य रौक्ष्यं कृष्णत्वं श्यावता वृद्धिहानयः

vāte'dhike'dhikaṃ tatra śūlaṃ sphuraṇatodanam śothasya raukṣyaṃ kṛṣṇatvaṃ śyāvatā vṛddhihānayaḥ

धमन्यङ्गुलिसन्धीनां सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक् शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः

dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṅkoco'ṅgagraho'tiruk śītadveṣānupaśayau stambhavepathusuptayaḥ

रक्ते शोथोऽतिरुक्तोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते स्निग्धरुक्षैः शमं नैति कण्डूक्लेदसमन्वितः

rakte śotho'tiruktodastāmraścimicimāyate snigdharukṣaiḥ śamaṃ naiti kaṇḍūkledasamanvitaḥ

पित्ते विदाहः संमोहः स्वेदो मूर्च्छा मदस्तृषा स्पर्शासहत्वं रुग्दाहः शोथः पाको भृशोष्णता

pitte vidāhaḥ saṃmohaḥ svedo mūrcchā madastṛṣā sparśāsahatvaṃ rugdāhaḥ śothaḥ pāko bhṛśoṣṇatā

कफे स्तैमित्यगुरुता सुप्तिः स्निग्धत्वशीतता कण्डूर्मन्दा च रुग्द्वन्द्वसर्वलिङ्गञ्च सङ्करे

kaphe staimityagurutā suptiḥ snigdhatvaśītatā kaṇḍūrmandā ca rugdvandvasarvaliṅgañca saṅkare

पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि आखोर्विषमिव क्रुद्धं तद्देहमनुसर्पति

pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi ākhorviṣamiva kruddhaṃ taddehamanusarpati

अस्वप्नारोचकश्वासमांसकोथशिरोग्रहाः मूर्च्छा चामन्दरुक्तृष्णाज्वरमोहप्रवेपकाः

asvapnārocakaśvāsamāṃsakothaśirograhāḥ mūrcchā cāmandaruktṛṣṇājvaramohapravepakāḥ

हिक्कापाङ्गुल्यवीसर्पपाकतोदभ्रमक्लमाः अङ्गुलीवक्रतास्फोटदाहमर्मग्रहार्बुदाः

hikkāpāṅgulyavīsarpapākatodabhramaklamāḥ aṅgulīvakratāsphoṭadāhamarmagrahārbudāḥ

एतैरुपद्र वैर्वर्ज्यं मोहेनैकेन चापि तत् अकृत्स्नोपद्र वं याप्यं साध्यं स्यान्निरुपद्र वम्

etairupadra vairvarjyaṃ mohenaikena cāpi tat akṛtsnopadra vaṃ yāpyaṃ sādhyaṃ syānnirupadra vam

एकदोषानुगं साध्यं नवं याप्यं द्विदोषजम् त्रिदोषजमसाध्यं स्याद्यस्य च स्युरुपद्र वाः

ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ yāpyaṃ dvidoṣajam tridoṣajamasādhyaṃ syādyasya ca syurupadra vāḥ

आजानु स्फुटितं यच्च प्रभिन्नं प्रस्रुतञ्च यत् उपद्र वैश्च यज्जुष्टं प्राणमांसक्षयादिभिः वातरक्तमसाध्यं स्याद्याप्यं संवत्सरोत्थितम्

ājānu sphuṭitaṃ yacca prabhinnaṃ prasrutañca yat upadra vaiśca yajjuṣṭaṃ prāṇamāṃsakṣayādibhiḥ vātaraktamasādhyaṃ syādyāpyaṃ saṃvatsarotthitam

वातशोणितिनो रक्तं स्निग्धस्य बहुशो हरेत् अल्पाल्पं रक्षयेद्वायुं यथादोषं यथाबलम्

vātaśoṇitino raktaṃ snigdhasya bahuśo haret alpālpaṃ rakṣayedvāyuṃ yathādoṣaṃ yathābalam

उग्राङ्गदाहतोदेषु जलौकोभिर्विनिर्हरेत्

ugrāṅgadāhatodeṣu jalaukobhirvinirharet

शृङ्गेण वै चिमिचिमाकण्डूरुग्वेपनान्वितम् प्रच्छन्नेन शिराभिर्वा देशाद्देशान्तरं व्रजेत्

śṛṅgeṇa vai cimicimākaṇḍūrugvepanānvitam pracchannena śirābhirvā deśāddeśāntaraṃ vrajet

अङ्गेम्लाने तु न स्राव्यं रक्षेद्वातोत्तरञ्च यत् गम्भीरं श्वयथुं स्तम्भं कम्पवायुं शिराऽमयान् ग्लानिमन्यांश्च वातोत्थान्कुर्याद्वायुरसृक्क्षयात्

aṅgemlāne tu na srāvyaṃ rakṣedvātottarañca yat gambhīraṃ śvayathuṃ stambhaṃ kampavāyuṃ śirā'mayān glānimanyāṃśca vātotthānkuryādvāyurasṛkkṣayāt

खञ्जादीन् वातरोगांश्च मृत्युञ्चानवशेषितम् कुर्यात्तस्मात्प्रमाणेन स्निग्धाद्र क्तं विनिर्हरेत्

khañjādīn vātarogāṃśca mṛtyuñcānavaśeṣitam kuryāttasmātpramāṇena snigdhādra ktaṃ vinirharet

रुक्षैर्वा मृदुभिः शस्तमसकृद्वस्तिकर्म च नहि वस्तिसमं किञ्चिद्वातरक्तचिकित्सितम्

rukṣairvā mṛdubhiḥ śastamasakṛdvastikarma ca nahi vastisamaṃ kiñcidvātaraktacikitsitam

बाह्यमालेपनाभ्यङ्गपरिषेकोपनाहनैः विरेकास्थापनस्नेहपानैर्गम्भीरमाचरेत्

bāhyamālepanābhyaṅgapariṣekopanāhanaiḥ virekāsthāpanasnehapānairgambhīramācaret

दिवास्वप्नं ससन्तापं व्यायामं मैथुनं तथा कटूष्णगुर्वभिष्यन्दि लवणाम्लौ च वर्जयेत्

divāsvapnaṃ sasantāpaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā kaṭūṣṇagurvabhiṣyandi lavaṇāmlau ca varjayet

पुराणा यवगोधूमा नीवाराः शालिषष्टिकाः भोजनार्थे रसार्थे तु विष्किराः प्रतुदा हिताः

purāṇā yavagodhūmā nīvārāḥ śāliṣaṣṭikāḥ bhojanārthe rasārthe tu viṣkirāḥ pratudā hitāḥ

आढक्यश्चणका मुद्गा मसूराः सकुलत्थकाः यूषार्थे बहुसर्पिष्काः प्रशस्ता वातशोणिते

āḍhakyaścaṇakā mudgā masūrāḥ sakulatthakāḥ yūṣārthe bahusarpiṣkāḥ praśastā vātaśoṇite

सुनिषण्णकवेत्राग्रकाकमाचीशतावरी वास्तुकोपोदिकाशाकं शाकं सौवर्चलं तथा

suniṣaṇṇakavetrāgrakākamācīśatāvarī vāstukopodikāśākaṃ śākaṃ sauvarcalaṃ tathā

घृतमांसरसैर्भृष्टं शाकसात्म्याय दापयेत्

ghṛtamāṃsarasairbhṛṣṭaṃ śākasātmyāya dāpayet

सर्पिस्तैलवसामज्जपानाभ्यञ्जनवस्तिमिः सुखोष्णैरुपनाहैश्च वातोत्तरमुपाचरेत् हितो गोधूमचूर्णश्च च्छागक्षीरघृताप्लुतः

sarpistailavasāmajjapānābhyañjanavastimiḥ sukhoṣṇairupanāhaiśca vātottaramupācaret hito godhūmacūrṇaśca cchāgakṣīraghṛtāplutaḥ

लेपस्तद्वत्तिला भृष्टाः पिष्टाः पयसि निर्वृताः क्षारपिष्टातसीलेपो वर्द्धमानफलेन वा

lepastadvattilā bhṛṣṭāḥ piṣṭāḥ payasi nirvṛtāḥ kṣārapiṣṭātasīlepo varddhamānaphalena vā

उभे शताह्वे मधुकं बलां चै प्रियालकं चापि कसेरुकं च वृत्तं विदारीञ्च सितोपलाञ्चै कुर्यात्प्रदेहं पवने सरक्ते

ubhe śatāhve madhukaṃ balāṃ cai priyālakaṃ cāpi kaserukaṃ ca vṛttaṃ vidārīñca sitopalāñcai kuryātpradehaṃ pavane sarakte

रास्ना गुडूची मधुकं बले द्वे सजीवकं सर्षभकं पयश्च घृतञ्च सिद्धं मधुशेषयुक्तं रक्तानिलार्त्तिं प्रणुदेत्प्रदेहः

rāsnā guḍūcī madhukaṃ bale dve sajīvakaṃ sarṣabhakaṃ payaśca ghṛtañca siddhaṃ madhuśeṣayuktaṃ raktānilārttiṃ praṇudetpradehaḥ

वासागुडूचीचतुरङ्गुलानामेरण्डतैलेन पिबेत्कषायम् क्रमेण सर्वाङ्गजमप्यशेषं जयेदसृग्वातभवं विकारम्

vāsāguḍūcīcaturaṅgulānāmeraṇḍatailena pibetkaṣāyam krameṇa sarvāṅgajamapyaśeṣaṃ jayedasṛgvātabhavaṃ vikāram

दशमूलीशृतं क्षीरं सद्यः शूलनिवारणम् परिषेकोऽनिलप्राये तद्वत्कोष्णेन सर्पिषा

daśamūlīśṛtaṃ kṣīraṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam pariṣeko'nilaprāye tadvatkoṣṇena sarpiṣā

पटोलकटुकाभीरुत्रिफलाऽमृतसाधितम् क्वाथं पीत्वा जयेज्जन्तुः सदाहं वातशोणितम्

paṭolakaṭukābhīrutriphalā'mṛtasādhitam kvāthaṃ pītvā jayejjantuḥ sadāhaṃ vātaśoṇitam

त्रिवृद्विदारीक्षुरकक्वाथो वातास्रनाशनः अमृता कफवातघ्नी कफमेदोविशोषिणी

trivṛdvidārīkṣurakakvātho vātāsranāśanaḥ amṛtā kaphavātaghnī kaphamedoviśoṣiṇī

वातरक्तप्रशमनी कण्डूवीसर्पनाशिनी

vātaraktapraśamanī kaṇḍūvīsarpanāśinī

गुडूच्याः स्वरसं कल्कं चूर्णं वा क्वाथमेव च प्रभूतकालमासेव्य मुच्यते वातशोणितात्

guḍūcyāḥ svarasaṃ kalkaṃ cūrṇaṃ vā kvāthameva ca prabhūtakālamāsevya mucyate vātaśoṇitāt

अमृता नागर धान्यक कर्षत्रितयेन पाचनं सिद्धम् जयति सरक्तं वातं सामं कुष्ठान्यशेषाणि

amṛtā nāgara dhānyaka karṣatritayena pācanaṃ siddham jayati saraktaṃ vātaṃ sāmaṃ kuṣṭhānyaśeṣāṇi

वत्सादन्युद्भवः क्वाथः पीतो गुग्गुलुमिश्रितः समीरणसमायुक्तं शोणितं सम्प्रणाशयेत्

vatsādanyudbhavaḥ kvāthaḥ pīto guggulumiśritaḥ samīraṇasamāyuktaṃ śoṇitaṃ sampraṇāśayet

तिस्रोऽथ वा पञ्च गुडेन पथ्या जग्ध्वा पिबेच्छिन्नरुहाकषायम् तद्वातरक्तं शमयत्युदीर्णमाजानुभिन्नं च्युतमप्यवश्यम्

tisro'tha vā pañca guḍena pathyā jagdhvā pibecchinnaruhākaṣāyam tadvātaraktaṃ śamayatyudīrṇamājānubhinnaṃ cyutamapyavaśyam

गुग्गुल्वमृतवल्लीभिर्द्राक्षा लुङ्गरसेन वा त्रिफलाया रसैर्युक्ता गुटिकाः कोलसम्मिताः

guggulvamṛtavallībhirdrākṣā luṅgarasena vā triphalāyā rasairyuktā guṭikāḥ kolasammitāḥ

भक्षयेन्मधुनालोड्य शृणु कुर्वन्ति यत्फलम् पादस्फोटं महाघोरं स्फुटत्सर्वाङ्गसञ्चयम् तत्सर्वं नाशयत्याशु साध्यञ्चैव सशोणितम्

bhakṣayenmadhunāloḍya śṛṇu kurvanti yatphalam pādasphoṭaṃ mahāghoraṃ sphuṭatsarvāṅgasañcayam tatsarvaṃ nāśayatyāśu sādhyañcaiva saśoṇitam

माहिषं नवनीतं तु बलिना परिमिश्रितम् गोमूत्रमिश्रितं कृत्वा क्षीरेण लवणेन च

māhiṣaṃ navanītaṃ tu balinā parimiśritam gomūtramiśritaṃ kṛtvā kṣīreṇa lavaṇena ca

तदेकत्र समालोड्य वह्निना भावयेच्छनैः गात्रमुद्वर्त्तयेत्तेन देहस्फुटनशान्तये

tadekatra samāloḍya vahninā bhāvayecchanaiḥ gātramudvarttayettena dehasphuṭanaśāntaye

इति गुग्गुलवटिका घृतेन वातं सगुडा विबन्धं पित्तं सिताढ्या मधुना कफञ्च वातासृगुग्रं रुबुतैलमिश्रा शुण्ठ्यामवातं शमयेद् गुडूची

iti guggulavaṭikā ghṛtena vātaṃ saguḍā vibandhaṃ pittaṃ sitāḍhyā madhunā kaphañca vātāsṛgugraṃ rubutailamiśrā śuṇṭhyāmavātaṃ śamayed guḍūcī

सिंहास्यपञ्चमूलीच्छिन्नरुहैरण्डगोक्षुरक्वाथः एरण्डतैलरामठसैन्धवचूर्णान्वितः पीतः

siṃhāsyapañcamūlīcchinnaruhairaṇḍagokṣurakvāthaḥ eraṇḍatailarāmaṭhasaindhavacūrṇānvitaḥ pītaḥ

प्रशमयति वातरक्तं तथामवातं कटीशूलम् मूत्रपुरीषविबन्धं ब्रध्नविकारं सुदुर्वारम्

praśamayati vātaraktaṃ tathāmavātaṃ kaṭīśūlam mūtrapurīṣavibandhaṃ bradhnavikāraṃ sudurvāram

गन्धर्वहस्तवृषगोक्षुरकामृतानां मूलं बलेक्षुरकयोश्च पचेत्तु धीमान् वातासृगाशु विनिहन्ति चिरप्ररुढ माजानुगं स्फुटितमूर्ध्वगतन्तु धीमान्

gandharvahastavṛṣagokṣurakāmṛtānāṃ mūlaṃ balekṣurakayośca pacettu dhīmān vātāsṛgāśu vinihanti cirapraruḍha mājānugaṃ sphuṭitamūrdhvagatantu dhīmān

कफपित्तप्रशमनं कण्डूवीसर्पनाशनम् वातरक्तप्रशमनं हृद्यं गुडघृतं स्मृतम्

kaphapittapraśamanaṃ kaṇḍūvīsarpanāśanam vātaraktapraśamanaṃ hṛdyaṃ guḍaghṛtaṃ smṛtam

पिप्पलीवर्द्धमानं वा सेव्यं पथ्या गुडेन वा

pippalīvarddhamānaṃ vā sevyaṃ pathyā guḍena vā

कोकिलाक्षामृताक्वाथे पिबेत्कृष्णां यथाबलम् पथ्यभोजी त्रिसप्ताहान्मुच्यते वातशोणितात्

kokilākṣāmṛtākvāthe pibetkṛṣṇāṃ yathābalam pathyabhojī trisaptāhānmucyate vātaśoṇitāt

मधुकाद् द्विगुणं तैलं तैलादाजं पयो भवेत् तद्यथाऽग्निबलं पेयं वातरक्तरुजाऽपहम्

madhukād dviguṇaṃ tailaṃ tailādājaṃ payo bhavet tadyathā'gnibalaṃ peyaṃ vātaraktarujā'paham

अगस्ति पुष्पचूर्णेन माहिषं जनयेद्दधि तदुत्थनवनीतेन देहजं स्फुटनं जयेत्

agasti puṣpacūrṇena māhiṣaṃ janayeddadhi tadutthanavanītena dehajaṃ sphuṭanaṃ jayet

नवकार्षिकक्वाथः त्रिफलानिम्बमञ्जिष्ठा वचा कटुकरोहिणी वत्सादनी दारुनिशा कषायो नवकार्षिकः वातरक्तं तथा कुष्ठं पामानं रक्तमण्डलम्

navakārṣikakvāthaḥ triphalānimbamañjiṣṭhā vacā kaṭukarohiṇī vatsādanī dāruniśā kaṣāyo navakārṣikaḥ vātaraktaṃ tathā kuṣṭhaṃ pāmānaṃ raktamaṇḍalam

कण्डूकपालिकाकुष्ठं पानादेवापकर्षति पञ्चरक्तिकमाषेण कषायो नवकार्षिकः

kaṇḍūkapālikākuṣṭhaṃ pānādevāpakarṣati pañcaraktikamāṣeṇa kaṣāyo navakārṣikaḥ

किञ्चैवं साधिते क्वाथे योग्या मात्रा प्रदीयते कर्षादौ तु पलं यावद्दद्यात्षोडशिकं जलम्

kiñcaivaṃ sādhite kvāthe yogyā mātrā pradīyate karṣādau tu palaṃ yāvaddadyātṣoḍaśikaṃ jalam

ततस्तु कुडवं यावदष्टादशगुणं जलम् चतुर्गुणमतश्चोर्ध्वं यावत्प्रस्थादिकं भवेत्

tatastu kuḍavaṃ yāvadaṣṭādaśaguṇaṃ jalam caturguṇamataścordhvaṃ yāvatprasthādikaṃ bhavet

विरेचनैर्घृतक्षीरपानैः सेकैः सवस्तिभिः लेपनं शाल्मलीकल्कमविक्षीरेण संयुतम्

virecanairghṛtakṣīrapānaiḥ sekaiḥ savastibhiḥ lepanaṃ śālmalīkalkamavikṣīreṇa saṃyutam

रक्तोत्तरं क्षीरघृतं मधुकोशीरवारिभिः सेचनं चात्र कर्त्तव्यमविक्षीरैः क्षणं क्षणम्

raktottaraṃ kṣīraghṛtaṃ madhukośīravāribhiḥ secanaṃ cātra karttavyamavikṣīraiḥ kṣaṇaṃ kṣaṇam

सहस्रशतधौतेन घृतेन रुधिरोत्तरे लेपनं सुष्ठु शीतेन घृतसर्जरसेन वा

sahasraśatadhautena ghṛtena rudhirottare lepanaṃ suṣṭhu śītena ghṛtasarjarasena vā

शीतैर्निर्वापणैश्चापि रक्तपित्तोत्तरं जयेत् सरागे सरुजे दाहे रक्तं विस्राव्य लेपयेत्

śītairnirvāpaṇaiścāpi raktapittottaraṃ jayet sarāge saruje dāhe raktaṃ visrāvya lepayet

तिलाः प्रियालं मधुकं बिसमूलं च वेतसम् सघृतं पयसा पिष्टं प्रलेपो दाहरोगनुत्

tilāḥ priyālaṃ madhukaṃ bisamūlaṃ ca vetasam saghṛtaṃ payasā piṣṭaṃ pralepo dāharoganut

पित्तोत्तरे तुकाश्मर्यद्रा क्षाऽरग्वधचन्दनैः

pittottare tukāśmaryadrā kṣā'ragvadhacandanaiḥ

मधुकक्षीरकाकोलीयुक्तैः क्वाथं सुशीतलम् शर्करामधुसंयुक्तं वातरक्ते पिबेन्नरः

madhukakṣīrakākolīyuktaiḥ kvāthaṃ suśītalam śarkarāmadhusaṃyuktaṃ vātarakte pibennaraḥ

धारोष्णं मूत्रसंयुक्तं क्षीरं दोषानुलोमनम् पिबेद्वा सत्रिवृच्चूर्णं पित्तरक्तावृतानिले

dhāroṣṇaṃ mūtrasaṃyuktaṃ kṣīraṃ doṣānulomanam pibedvā satrivṛccūrṇaṃ pittaraktāvṛtānile

क्षीरेणैरण्डतैलं वा प्रयोगेण पिबेन्नरः बहुदोषे विरेकार्थं जीर्णे क्षीरौदनाशनः

kṣīreṇairaṇḍatailaṃ vā prayogeṇa pibennaraḥ bahudoṣe virekārthaṃ jīrṇe kṣīraudanāśanaḥ

पटोलं त्रिफला भीरु गुडूची कटुरोहिणी क्वाथः पित्ताधिके शस्तः शर्करामधुसंयुतः

paṭolaṃ triphalā bhīru guḍūcī kaṭurohiṇī kvāthaḥ pittādhike śastaḥ śarkarāmadhusaṃyutaḥ

तिक्तस्य सर्पिषःपानं बहुशश्च विरेचनम् वमनं मृदुनाऽत्यर्थं स्नेहसेको विलङ्घनम्

tiktasya sarpiṣaḥpānaṃ bahuśaśca virecanam vamanaṃ mṛdunā'tyarthaṃ snehaseko vilaṅghanam

कोष्णाः सेकाश्च शस्यन्ते वारतक्ते कफोत्तरे तैलमूत्रसुराशुक्तैः परिषेकाः सदा हिताः

koṣṇāḥ sekāśca śasyante vāratakte kaphottare tailamūtrasurāśuktaiḥ pariṣekāḥ sadā hitāḥ

गौरसर्षपकल्केन प्रदेहो वा रुजापहः

gaurasarṣapakalkena pradeho vā rujāpahaḥ

सवरुणशिग्रोः कल्को धान्याम्लेनानिलार्त्तिजिल्लेपात् भवति न वेति विकल्पो न विधेयः सिद्धयोगेऽस्मिन्

savaruṇaśigroḥ kalko dhānyāmlenānilārttijillepāt bhavati na veti vikalpo na vidheyaḥ siddhayoge'smin

कल्कः श्लेष्मोत्तरे लेपो वाजिगन्धातिलोद्भवः लेपः सर्षपनिम्बार्क हिंस्राक्षारतिलैर्हितः

kalkaḥ śleṣmottare lepo vājigandhātilodbhavaḥ lepaḥ sarṣapanimbārka hiṃsrākṣāratilairhitaḥ

श्रेष्ठः शक्तुघृतक्षारकपित्थत्वग्भिरेव च मसूरशिग्रोस्तद्बीजं हितं धान्याम्लसंयुतम् मुहूर्त्ताल्लिप्तमम्लैश्च सिञ्चैद्वातकफोत्तरे

śreṣṭhaḥ śaktughṛtakṣārakapitthatvagbhireva ca masūraśigrostadbījaṃ hitaṃ dhānyāmlasaṃyutam muhūrttālliptamamlaiśca siñcaidvātakaphottare

मुस्तामलकनिशाभिः क्वथितं तोयं समाक्षिकं पेयम् जयति सदागतिरक्तं सकफं वा सततयोगेन

mustāmalakaniśābhiḥ kvathitaṃ toyaṃ samākṣikaṃ peyam jayati sadāgatiraktaṃ sakaphaṃ vā satatayogena

हरिद्रा मृतकक्वाथं मधुना मधुरीकृतम् पिबेद्वा त्रिफलाक्वाथं वातरक्ते कफाधिके

haridrā mṛtakakvāthaṃ madhunā madhurīkṛtam pibedvā triphalākvāthaṃ vātarakte kaphādhike

हरीतकीं वा तक्रेण पाययेदुदकेन वा गृहधूमो वचा कुष्ठं शताह्वा रजनीद्वयम् प्रलेपःशूलनुद्वातरक्ते वातकफोत्तरे

harītakīṃ vā takreṇa pāyayedudakena vā gṛhadhūmo vacā kuṣṭhaṃ śatāhvā rajanīdvayam pralepaḥśūlanudvātarakte vātakaphottare

अमृताकटुकायष्टी शुण्ठीकल्कं समाक्षिकम्

amṛtākaṭukāyaṣṭī śuṇṭhīkalkaṃ samākṣikam

गोमूत्रपीतं जयति सकफं वातशोणितम् धात्रीहरिद्रा मुस्तानां कषायं वा समाक्षिकम्

gomūtrapītaṃ jayati sakaphaṃ vātaśoṇitam dhātrīharidrā mustānāṃ kaṣāyaṃ vā samākṣikam

लाङ्गल्यास्त्वमृतातुल्यं कन्दमुद्धृत्य यत्नतः योजयेत्त्रिफलालौहरजस्त्रिकटुकैः समैः

lāṅgalyāstvamṛtātulyaṃ kandamuddhṛtya yatnataḥ yojayettriphalālauharajastrikaṭukaiḥ samaiḥ

गुग्गुल्वमृतवल्लीभिर्द्राक्षालुङ्गरसेन वा त्रिफलाया रसैर्युक्ता गुटिकाः कोलसम्मिताः

guggulvamṛtavallībhirdrākṣāluṅgarasena vā triphalāyā rasairyuktā guṭikāḥ kolasammitāḥ

भक्षयेन्मधुनालोड्य शृणु कुर्वन्ति यत्फलम् पादस्फुटितं दुर्भग्नं जानुप्राप्तं च यद्भवेत्

bhakṣayenmadhunāloḍya śṛṇu kurvanti yatphalam pādasphuṭitaṃ durbhagnaṃ jānuprāptaṃ ca yadbhavet

यच्च देहोद्गतं रक्तं यच्चासाध्यं प्रकीर्त्तितम् घ्नन्त्येता भक्ष्यमाणस्य प्रबलं वातशोणितम्

yacca dehodgataṃ raktaṃ yaccāsādhyaṃ prakīrttitam ghnantyetā bhakṣyamāṇasya prabalaṃ vātaśoṇitam

बलामतिबलां मेदामात्मगुप्तां शतावरीम् काकोलद्यं क्षीरकाकोलद्यं रास्नां मृद्वीं च पेषयेत्

balāmatibalāṃ medāmātmaguptāṃ śatāvarīm kākoladyaṃ kṣīrakākoladyaṃ rāsnāṃ mṛdvīṃ ca peṣayet

घृतं चतुर्गुणं क्षीरं तैः सिद्धं वातरक्तनुत् हृत्पाण्डुरोगवीसर्पकामलादाहनाशनम्

ghṛtaṃ caturguṇaṃ kṣīraṃ taiḥ siddhaṃ vātaraktanut hṛtpāṇḍurogavīsarpakāmalādāhanāśanam

बलास्थिरा नागबला गुडूची शतावरी कल्क कषायसिद्धम् तैलं विदध्यादनुवासनेषुतद्वातरक्तं शमयत्युदीर्णम्

balāsthirā nāgabalā guḍūcī śatāvarī kalka kaṣāyasiddham tailaṃ vidadhyādanuvāsaneṣutadvātaraktaṃ śamayatyudīrṇam

त्रायन्तिका चामलकी द्विकाकोली शतावरी कसेरुका कषायेण कल्कैरेभिः पचेद् घृतम्

trāyantikā cāmalakī dvikākolī śatāvarī kaserukā kaṣāyeṇa kalkairebhiḥ paced ghṛtam

उभे परुषके द्रा क्षा काश्मर्यः ससुरद्रुमाः पृथग्विदार्याः स्वरसं तथा क्षीरं चतुर्गुणम्

ubhe paruṣake drā kṣā kāśmaryaḥ sasuradrumāḥ pṛthagvidāryāḥ svarasaṃ tathā kṣīraṃ caturguṇam

एतदायोजितं सर्पिः पारूषकमिति स्मृतम् वातरक्ते क्षते क्षीणे वीसर्पे पैत्तिके ज्वरे

etadāyojitaṃ sarpiḥ pārūṣakamiti smṛtam vātarakte kṣate kṣīṇe vīsarpe paittike jvare

शतावरीकल्कगर्भं रसे तस्याश्चतुर्गुणे क्षीरतुल्यं घृतं सिद्धं वातशोणितनाशनम्

śatāvarīkalkagarbhaṃ rase tasyāścaturguṇe kṣīratulyaṃ ghṛtaṃ siddhaṃ vātaśoṇitanāśanam

ॠषभक्षीरकाकोलीक्षीरिकाजीवकैः समैः सिद्धं त्वार्षभकं सर्पिः सक्षीरं वातरक्तनुत्

ṝṣabhakṣīrakākolīkṣīrikājīvakaiḥ samaiḥ siddhaṃ tvārṣabhakaṃ sarpiḥ sakṣīraṃ vātaraktanut

गुडूचीक्वाथकल्काभ्यां सपयस्कं घृतं शृतम् हन्ति वातं तथारक्तं कुष्ठं जयति दुस्तरम्

guḍūcīkvāthakalkābhyāṃ sapayaskaṃ ghṛtaṃ śṛtam hanti vātaṃ tathāraktaṃ kuṣṭhaṃ jayati dustaram

क्षीरं स्नेहसमं दद्याच्चतुर्भिश्च चतुर्गुणम् एकद्वित्रिद्र वद्र व्यैः कुर्यात्स्नेहाच्चतुर्गुणम्

kṣīraṃ snehasamaṃ dadyāccaturbhiśca caturguṇam ekadvitridra vadra vyaiḥ kuryātsnehāccaturguṇam

अमृतायाः कषायेण कल्केन च महौषधात् मृद्वग्निना घृतं सिद्धं वातरक्तहरं परम्

amṛtāyāḥ kaṣāyeṇa kalkena ca mahauṣadhāt mṛdvagninā ghṛtaṃ siddhaṃ vātaraktaharaṃ param

आमवाताढ्यवातादीन्कृमिकुष्ठव्रणानपि अर्शांसि गुल्मांश्च तथा नाशयेदाशु योजितम्

āmavātāḍhyavātādīnkṛmikuṣṭhavraṇānapi arśāṃsi gulmāṃśca tathā nāśayedāśu yojitam

अमृतास्वरसविपक्वं सर्पिस्तत्कल्कसाधितं पीतम् अपहरति वातरक्तमुत्तानं चावगाढं च

amṛtāsvarasavipakvaṃ sarpistatkalkasādhitaṃ pītam apaharati vātaraktamuttānaṃ cāvagāḍhaṃ ca

100

अमृतायाः पलशतं जलद्रो णावशेषितम् घृतप्रस्थं विपक्तव्यं कल्कादष्टौ पलानि च

amṛtāyāḥ palaśataṃ jaladro ṇāvaśeṣitam ghṛtaprasthaṃ vipaktavyaṃ kalkādaṣṭau palāni ca

101

चतुर्गुणेन पयसा वातासृक्कुष्ठनाशनम् कामलापाण्डुरोगघ्नं प्लीहकासज्वरापहम्

caturguṇena payasā vātāsṛkkuṣṭhanāśanam kāmalāpāṇḍurogaghnaṃ plīhakāsajvarāpaham

102

अमृता मधुकं द्रा क्षा त्रिफला नागरं बला वासारग्वधवृश्चीरदेवदारुत्रिकण्टकम्

amṛtā madhukaṃ drā kṣā triphalā nāgaraṃ balā vāsāragvadhavṛścīradevadārutrikaṇṭakam

103

कटुका रोहिणी कृष्णा काश्मर्यस्य फलानि च रास्नाक्षुरकगन्धर्ववृद्धदारघनोत्पलैः

kaṭukā rohiṇī kṛṣṇā kāśmaryasya phalāni ca rāsnākṣurakagandharvavṛddhadāraghanotpalaiḥ

104

कल्कैरेभिः समैः कृत्वा सर्पिः प्रस्थं विपाचयेत् धात्रीरसः समो देयो वारित्रिगुणसंयुतः

kalkairebhiḥ samaiḥ kṛtvā sarpiḥ prasthaṃ vipācayet dhātrīrasaḥ samo deyo vāritriguṇasaṃyutaḥ

105

सम्यक्सिद्धं च विज्ञाय भोज्ये पाने च शस्यते बहुदोषोत्थितं वातरक्तेन सह मूर्च्छितम्

samyaksiddhaṃ ca vijñāya bhojye pāne ca śasyate bahudoṣotthitaṃ vātaraktena saha mūrcchitam

106

उत्तानं चापि गम्भीरं त्रिकजङ्घोरुजानुकम् क्रोष्टुशीर्षे महामूले आमवाते सुदारुणे

uttānaṃ cāpi gambhīraṃ trikajaṅghorujānukam kroṣṭuśīrṣe mahāmūle āmavāte sudāruṇe

107

दाहरोगोपसृष्टस्य वेदनां चातिदुस्तराम् मूत्रकृच्छ्रमुदावर्त्तं प्रमेहं विषमज्वरान्

dāharogopasṛṣṭasya vedanāṃ cātidustarām mūtrakṛcchramudāvarttaṃ pramehaṃ viṣamajvarān

108

एतान्सर्वान्निहन्त्याशु वातपित्तकफोत्थितान् सर्वकालोपयोगेन वर्णायुर्बलबर्द्धनम् अश्विभ्यां निर्मितं श्रेष्ठं घृतमेतदनुत्तमम्

etānsarvānnihantyāśu vātapittakaphotthitān sarvakālopayogena varṇāyurbalabarddhanam aśvibhyāṃ nirmitaṃ śreṣṭhaṃ ghṛtametadanuttamam

109

गुडूचीस्वरसे सर्पिर्जीवनीयैश्च साधितम् कल्कैश्चतुर्गुणैः क्षीरैः सिद्धं वाप्यस्रवातनुत्

guḍūcīsvarase sarpirjīvanīyaiśca sādhitam kalkaiścaturguṇaiḥ kṣīraiḥ siddhaṃ vāpyasravātanut

110

अमृतायाः शतं प्राप्य जलद्रो णे विपाचयेत् चतुर्भागावशिष्टन्तु घृतप्रस्थं विपाचयेत्

amṛtāyāḥ śataṃ prāpya jaladro ṇe vipācayet caturbhāgāvaśiṣṭantu ghṛtaprasthaṃ vipācayet

111

क्षीरं चतुर्गुणं तत्र दापयेन्मतिमान् भिषक् कल्कञ्चात्र प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः

kṣīraṃ caturguṇaṃ tatra dāpayenmatimān bhiṣak kalkañcātra pravakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ

112

काकोली क्षीरकाकोली जीवकर्षभकौ च यत् शतावरी पयस्या च मधुकं नीलमुत्पलम्

kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakau ca yat śatāvarī payasyā ca madhukaṃ nīlamutpalam

113

अश्वकन्दस्य मूलानि स्थिरां वा कटुरोहिणीम् ऋद्धिं वृद्धिं तथा मेदे श्वदंष्ट्रां बृहतीद्वयम्

aśvakandasya mūlāni sthirāṃ vā kaṭurohiṇīm ṛddhiṃ vṛddhiṃ tathā mede śvadaṃṣṭrāṃ bṛhatīdvayam

114

गुडूचीं पिप्पलद्यं रास्नां वासकं चापि संहरेत् तदेकस्थं समैर्भागैः पाचयेन्मृदुनाग्निना

guḍūcīṃ pippaladyaṃ rāsnāṃ vāsakaṃ cāpi saṃharet tadekasthaṃ samairbhāgaiḥ pācayenmṛdunāgninā

115

पानाभ्यञ्जननस्येषु परिषेके च दापयेत् वातरक्तं सशोषाढ्यं सदाहं क्रोष्टुशीर्षकम्

pānābhyañjananasyeṣu pariṣeke ca dāpayet vātaraktaṃ saśoṣāḍhyaṃ sadāhaṃ kroṣṭuśīrṣakam

116

खञ्जोरुस्तम्भवातञ्च वातरक्तं सुदारुणम् बहूदितं वातकृच्छ्रं गृध्रसीं वातकण्टकम्

khañjorustambhavātañca vātaraktaṃ sudāruṇam bahūditaṃ vātakṛcchraṃ gṛdhrasīṃ vātakaṇṭakam

117

नाशयेद्योजितं सर्पिर्धन्वन्तरिवचो यथा

nāśayedyojitaṃ sarpirdhanvantarivaco yathā

118

क्वाथेन शतपुष्पायाः कुष्ठस्य मधुकस्य च एकैकं साधयेत्तैलं वातरक्तरुजापह्रम्

kvāthena śatapuṣpāyāḥ kuṣṭhasya madhukasya ca ekaikaṃ sādhayettailaṃ vātaraktarujāpahram

119

सारिवारिष्टकूष्माण्डपोतकीभस्मजाम्बुना गुडूचीगव्यदुग्धाभ्यां कर्मरङ्गरसेन च

sārivāriṣṭakūṣmāṇḍapotakībhasmajāmbunā guḍūcīgavyadugdhābhyāṃ karmaraṅgarasena ca

120

विपचेत्तिलजं तैलं दत्वैतानि भिषग्वरः काकोल्यौ जीवकं मेदे शताह्वाक्षीरिणीयुतैः

vipacettilajaṃ tailaṃ datvaitāni bhiṣagvaraḥ kākolyau jīvakaṃ mede śatāhvākṣīriṇīyutaiḥ

121

जिङ्गीसिक्थामृतानन्तासर्जसैन्धवचन्दनैः हन्याद्वातास्रजं घोरं स्फुटितं गलितं तथा

jiṅgīsikthāmṛtānantāsarjasaindhavacandanaiḥ hanyādvātāsrajaṃ ghoraṃ sphuṭitaṃ galitaṃ tathā

122

चर्मदलाख्यं पामादींस्त्वग्दोषञ्च विपादिकाम् कुष्ठान्यर्शांसि वीसर्प व्रणशोथं भगन्दरम्

carmadalākhyaṃ pāmādīṃstvagdoṣañca vipādikām kuṣṭhānyarśāṃsi vīsarpa vraṇaśothaṃ bhagandaram

123

न सोस्ति वातरक्तस्य विकारो योभिवर्द्धितः यं न हन्यात्प्रसह्यैतत्पिण्डतैलं महत्स्मृतम्

na sosti vātaraktasya vikāro yobhivarddhitaḥ yaṃ na hanyātprasahyaitatpiṇḍatailaṃ mahatsmṛtam

124

सारिवासर्जमञ्जिष्ठायष्टीसिक्थैः पयोन्वितैः तैलं पक्वं प्रयोक्तव्यं पिण्डाख्यं वातशोणिते

sārivāsarjamañjiṣṭhāyaṣṭīsikthaiḥ payonvitaiḥ tailaṃ pakvaṃ prayoktavyaṃ piṇḍākhyaṃ vātaśoṇite

125

सारिवासर्जयष्ट्याह्वमधुसिक्थैः पयोन्वितैः सिद्धमेरण्डजं तैलं वातरक्तरुजापहम् अपूतमथितस्यास्य पिण्डतैलस्य योगतः

sārivāsarjayaṣṭyāhvamadhusikthaiḥ payonvitaiḥ siddhameraṇḍajaṃ tailaṃ vātaraktarujāpaham apūtamathitasyāsya piṇḍatailasya yogataḥ

126

पद्मकेशरयष्ट्याह्वफेनिलैः पद्मकोत्पलैः पृथक्पञ्चपलैर्दत्तं बलाकिंशुकचन्दनैः

padmakeśarayaṣṭyāhvaphenilaiḥ padmakotpalaiḥ pṛthakpañcapalairdattaṃ balākiṃśukacandanaiḥ

127

जले शृतं पचेत्तैलं प्रस्थं सौवीरसम्मितम् लोध्रकाकोलिकोशीरजीवकर्षभकेशरैः

jale śṛtaṃ pacettailaṃ prasthaṃ sauvīrasammitam lodhrakākolikośīrajīvakarṣabhakeśaraiḥ

128

मदयन्तिलतापत्रपद्मकेशरपद्मकैः प्रपौण्डरीककालीयमेदामांसीप्रियङ्गुभिः

madayantilatāpatrapadmakeśarapadmakaiḥ prapauṇḍarīkakālīyamedāmāṃsīpriyaṅgubhiḥ

129

कुङ्कुमैर्द्विगुणैः कर्षैर्मञ्जिष्ठायाः पलेन च महापद्ममिदं तैलं वातासृग्ज्वरनाशनम्

kuṅkumairdviguṇaiḥ karṣairmañjiṣṭhāyāḥ palena ca mahāpadmamidaṃ tailaṃ vātāsṛgjvaranāśanam

130

पद्मकोशीरयष्ट्याह्वरजनीक्वाथसाधितम्

padmakośīrayaṣṭyāhvarajanīkvāthasādhitam

131

स्यात्पिष्टैः सर्जमञ्जिष्ठावीराकाकोलिचन्दनैः खुड्डाकपद्मकमिदं तैलं वातास्रपित्तनुत्

syātpiṣṭaiḥ sarjamañjiṣṭhāvīrākākolicandanaiḥ khuḍḍākapadmakamidaṃ tailaṃ vātāsrapittanut

132

तुलां पचेज्जलद्रो णे गुडूच्याः पादशेषितम् क्षीरद्रो णन्तु ताभ्यां च पचेत्तैलाढकं शनैः

tulāṃ pacejjaladro ṇe guḍūcyāḥ pādaśeṣitam kṣīradro ṇantu tābhyāṃ ca pacettailāḍhakaṃ śanaiḥ

133

कल्कैर्मधुकमञ्जिष्ठाजीवनीयगणोत्थितैः कुष्ठैलाऽगुरुमृद्वीका मांसी व्याघ्रनखं नखी

kalkairmadhukamañjiṣṭhājīvanīyagaṇotthitaiḥ kuṣṭhailā'gurumṛdvīkā māṃsī vyāghranakhaṃ nakhī

134

हरेणुः श्रावणी व्योषं शताह्वा शृङ्गिसारिवे त्वक्पत्रागुरुविक्रान्ताः स्थिरा तामलकी तथा

hareṇuḥ śrāvaṇī vyoṣaṃ śatāhvā śṛṅgisārive tvakpatrāguruvikrāntāḥ sthirā tāmalakī tathā

135

नतकेशरह्रीबेरं पद्मकोत्पलचन्दनम् सिद्धं कर्षसमैर्भागैः पानाभ्यङ्गानुवासनैः

natakeśarahrīberaṃ padmakotpalacandanam siddhaṃ karṣasamairbhāgaiḥ pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ

136

सेव्यं वातास्रजान्हन्ति स्रोतोधात्वन्तराश्रितान् धन्यं पुंसवनं स्त्रीणां गर्भदं वातपित्तनुत्

sevyaṃ vātāsrajānhanti srotodhātvantarāśritān dhanyaṃ puṃsavanaṃ strīṇāṃ garbhadaṃ vātapittanut

137

स्वेदकण्डूरुजाऽयामशिरः कम्पामयार्दितान् हन्याद् ब्रणकृतान्दोषान्गुडूचीतैलमुत्तमम्

svedakaṇḍūrujā'yāmaśiraḥ kampāmayārditān hanyād braṇakṛtāndoṣānguḍūcītailamuttamam

138

गुडूची मधुकं ह्रस्वपञ्चमूलं पुनर्नवाम् रास्नामेरण्डमूलञ्च जीवनीयानि लाभतः

guḍūcī madhukaṃ hrasvapañcamūlaṃ punarnavām rāsnāmeraṇḍamūlañca jīvanīyāni lābhataḥ

139

पलानां शतिकैर्भागैर्बलापञ्चशतं भवेत् कोलं बिल्वं यवान्माषान् कुलत्थांश्चाढकोन्मितान्

palānāṃ śatikairbhāgairbalāpañcaśataṃ bhavet kolaṃ bilvaṃ yavānmāṣān kulatthāṃścāḍhakonmitān

140

काश्मर्याणाञ्च शुष्काणां द्रो णं द्रो णशतेऽम्भसः साधयेज्जर्जरं पूतं चतुर्द्रोणञ्च शेषयेत्

kāśmaryāṇāñca śuṣkāṇāṃ dro ṇaṃ dro ṇaśate'mbhasaḥ sādhayejjarjaraṃ pūtaṃ caturdroṇañca śeṣayet

141

तैलद्रो णं पचेत्तेन दत्वा पञ्चगुणं पयः पिष्ट्वा त्रिपलिकञ्चैव चन्दनोशीरकेशरम्

tailadro ṇaṃ pacettena datvā pañcaguṇaṃ payaḥ piṣṭvā tripalikañcaiva candanośīrakeśaram

142

पत्रैलाऽगुरुकुष्ठानि तगरं मधुयष्टिकाम् मञ्जिष्ठाऽद्धपलञ्चैव तत्सिद्धं सर्वयौगिकम्

patrailā'gurukuṣṭhāni tagaraṃ madhuyaṣṭikām mañjiṣṭhā'ddhapalañcaiva tatsiddhaṃ sarvayaugikam

143

वातरक्ते क्षते क्षीणे भारार्त्ते क्षीणरेतसि वेपनोत्क्षिप्तभग्नानां सर्वैकाङ्गजरोगिणाम्

vātarakte kṣate kṣīṇe bhārārtte kṣīṇaretasi vepanotkṣiptabhagnānāṃ sarvaikāṅgajarogiṇām

144

योनिदोषमपस्मारमुन्मादं विषमज्वरम् हन्यात्पुंसवनञ्चैव तैलाग्र्यममृताह्वयम्

yonidoṣamapasmāramunmādaṃ viṣamajvaram hanyātpuṃsavanañcaiva tailāgryamamṛtāhvayam

145

मृणालोत्पलशालूक सारिवोदीच्यकेशरैः चन्दनद्वयभूनिम्ब पद्मबीजकसेरुकैः

mṛṇālotpalaśālūka sārivodīcyakeśaraiḥ candanadvayabhūnimba padmabījakaserukaiḥ

146

पटोलकटुकानन्ता गुन्द्रा पर्पटवासकैः पिष्ट्वा तैलं घृतं पक्वं तृणमूलरसेन वा

paṭolakaṭukānantā gundrā parpaṭavāsakaiḥ piṣṭvā tailaṃ ghṛtaṃ pakvaṃ tṛṇamūlarasena vā

147

क्षीरद्विगुणसंयुक्तं वस्तिकर्मसु योजितम् नस्याभ्यञ्जनपानैर्वा हन्यात्पित्तगदानिदम्

kṣīradviguṇasaṃyuktaṃ vastikarmasu yojitam nasyābhyañjanapānairvā hanyātpittagadānidam

148

कनकशिखरिमानक्षारसंसिद्धतोये कुसुमलवणयुक्तैः सर्जनिर्यासचूर्णैः विधिशृततिलतैलं कल्कयुक्तं निहन्ति प्रचुर तरमिदानीमिन्द्र लुप्तास्रवातम्

kanakaśikharimānakṣārasaṃsiddhatoye kusumalavaṇayuktaiḥ sarjaniryāsacūrṇaiḥ vidhiśṛtatilatailaṃ kalkayuktaṃ nihanti pracura taramidānīmindra luptāsravātam

149

शुद्धां पचेन्नागबलातुलान्तु जलार्मणे पादकषायसिद्धम् विस्राव्य तैलाढकमत्र देयमजापयस्तैलविमिश्रितन्तु

śuddhāṃ pacennāgabalātulāntu jalārmaṇe pādakaṣāyasiddham visrāvya tailāḍhakamatra deyamajāpayastailavimiśritantu

150

नतं सयष्टीमधुकञ्चकल्कं दत्वा पृथक्पञ्चपलं विपक्वम् तद्वातरक्तं शमयत्युदीर्णं वस्तिप्रदानेन हि सप्तरात्रात् दशाहयोगेन करोत्यरोगं पीतञ्च तैलोत्तममश्विनोक्तम्

nataṃ sayaṣṭīmadhukañcakalkaṃ datvā pṛthakpañcapalaṃ vipakvam tadvātaraktaṃ śamayatyudīrṇaṃ vastipradānena hi saptarātrāt daśāhayogena karotyarogaṃ pītañca tailottamamaśvinoktam

151

जीवकर्षभकौ मेदे ॠष्यप्रोक्ता शतावरी मधुकं मधुपर्णी च काकोलीद्वयमेव च

jīvakarṣabhakau mede ṝṣyaproktā śatāvarī madhukaṃ madhuparṇī ca kākolīdvayameva ca

152

मुद्गमाषाख्यपर्णी च दशमूलं पुनर्नवा बलाऽमृता विदारी च साश्वगन्धाऽश्मभेदकौ

mudgamāṣākhyaparṇī ca daśamūlaṃ punarnavā balā'mṛtā vidārī ca sāśvagandhā'śmabhedakau

153

कुर्यात्कल्कं कषायञ्च ताभ्यां तैलं घृतं पचेत् लाभतश्च वसामज्जामांसं प्रतुदविष्किरात्

kuryātkalkaṃ kaṣāyañca tābhyāṃ tailaṃ ghṛtaṃ pacet lābhataśca vasāmajjāmāṃsaṃ pratudaviṣkirāt

154

चतुर्गुणेन पयसा संसिद्धं वातशोणितम् सर्वदेहाश्रितान्हन्ति व्याधीन्घोरांश्च वातजान्

caturguṇena payasā saṃsiddhaṃ vātaśoṇitam sarvadehāśritānhanti vyādhīnghorāṃśca vātajān

155

बलाकषायकल्काभ्यां तैलं क्षीरचतुर्गुणम् शतपाकं भवेदेतद्वातासृग्वातपित्तनुत्

balākaṣāyakalkābhyāṃ tailaṃ kṣīracaturguṇam śatapākaṃ bhavedetadvātāsṛgvātapittanut

156

धन्यं पुंसवनञ्चैव नराणां शुक्रवर्द्धनम् रेतोयोनिविकारघ्नमेतद्वातविकारनुत्

dhanyaṃ puṃsavanañcaiva narāṇāṃ śukravarddhanam retoyonivikāraghnametadvātavikāranut

157

मधुयष्ट्याः पलशतं कषाये पादशेषिते तैलाढकं समक्षीरं पचेत्कल्कैः पलोन्मितैः

madhuyaṣṭyāḥ palaśataṃ kaṣāye pādaśeṣite tailāḍhakaṃ samakṣīraṃ pacetkalkaiḥ palonmitaiḥ

158

शतपुष्पावरी मूर्वापयस्यागुरुचन्दनैः स्थिरहंसपदीमांसी द्विमेदामधुपर्णिभिः

śatapuṣpāvarī mūrvāpayasyāgurucandanaiḥ sthirahaṃsapadīmāṃsī dvimedāmadhuparṇibhiḥ

159

काकोलीक्षीर काकोलीतामलक्यृद्धिपद्मकैः जीवकर्षभजीवन्तीत्वक्पत्र नखबालकैः

kākolīkṣīra kākolītāmalakyṛddhipadmakaiḥ jīvakarṣabhajīvantītvakpatra nakhabālakaiḥ

160

प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठा सारिवेन्दुवितुन्नकैः वातासृक्पित्तदाहार्त्तिज्वरघ्नं बलवर्णकृत्

prapauṇḍarīkamañjiṣṭhā sārivenduvitunnakaiḥ vātāsṛkpittadāhārttijvaraghnaṃ balavarṇakṛt

161

मधुयष्ट्याः पलं पिष्ट्वा तैलप्रस्थं चतुर्गुणे क्षीरे साध्यं शतं वारांस्तदेव मधुकान्वितम्

madhuyaṣṭyāḥ palaṃ piṣṭvā tailaprasthaṃ caturguṇe kṣīre sādhyaṃ śataṃ vārāṃstadeva madhukānvitam

162

सिद्धं देयं त्रिदोषे स्याद्वातास्रश्वासकासनुत् धन्यं पुंसवनञ्चैव कामलादाहनाशनम्

siddhaṃ deyaṃ tridoṣe syādvātāsraśvāsakāsanut dhanyaṃ puṃsavanañcaiva kāmalādāhanāśanam

163

बलाकषायकल्काभ्यां तैलं क्षीरसमं पचेत् सहस्रशतपाकं वा वातासृग्वातरोगनुत्

balākaṣāyakalkābhyāṃ tailaṃ kṣīrasamaṃ pacet sahasraśatapākaṃ vā vātāsṛgvātaroganut

164

रसायनमिदं श्रेष्ठमिन्द्रि याणां प्रसादनम् जीवनं बृंहणं स्वर्यं शुक्रासृग्दोषनाशनम्

rasāyanamidaṃ śreṣṭhamindri yāṇāṃ prasādanam jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ svaryaṃ śukrāsṛgdoṣanāśanam

165

पुनर्नवामूलशतं विशुद्धं रुवूकमूलञ्च तथा प्रयोज्य दत्वा पलं षोडशकञ्च शुण्ठ्याः सङ्कुट्य सम्यग्विपचेद्घटेऽपाम्

punarnavāmūlaśataṃ viśuddhaṃ ruvūkamūlañca tathā prayojya datvā palaṃ ṣoḍaśakañca śuṇṭhyāḥ saṅkuṭya samyagvipacedghaṭe'pām

166

पलानि चाष्टावथ कौशिकस्यतेनाष्टशेषेण पुनः पचेत एरण्डतैलं कुडवञ्च दद्याद्दत्वा त्रिवृच्चूर्णपलानि पञ्च

palāni cāṣṭāvatha kauśikasyatenāṣṭaśeṣeṇa punaḥ paceta eraṇḍatailaṃ kuḍavañca dadyāddatvā trivṛccūrṇapalāni pañca

167

निकुम्भचूर्णस्य पलं गुडूच्याः पलद्वयं चार्द्धपलं पलं वा पलत्रयत्र्यूषणचित्रकाणि सिन्धूत्थभल्लातविडङ्गकानि

nikumbhacūrṇasya palaṃ guḍūcyāḥ paladvayaṃ cārddhapalaṃ palaṃ vā palatrayatryūṣaṇacitrakāṇi sindhūtthabhallātaviḍaṅgakāni

168

कर्षं तथा माक्षिकधातुचूर्णं पुनर्नवायाः पलमेव चूर्णम् चूर्णानि दत्वा ह्यवतार्य शीतं खादेन्नरः कर्षसमप्रमाणम्

karṣaṃ tathā mākṣikadhātucūrṇaṃ punarnavāyāḥ palameva cūrṇam cūrṇāni datvā hyavatārya śītaṃ khādennaraḥ karṣasamapramāṇam

169

वातासृजं वृद्धिगदं च सप्त जयत्यवश्यं त्वथ गृध्रसीं च जङ्घोरुपृष्ठत्रिकवस्तिजं च तथामवातं प्रबलं च हन्ति

vātāsṛjaṃ vṛddhigadaṃ ca sapta jayatyavaśyaṃ tvatha gṛdhrasīṃ ca jaṅghorupṛṣṭhatrikavastijaṃ ca tathāmavātaṃ prabalaṃ ca hanti

170

यावशूकसुरदारुसैन्धवं मुस्तकत्रुटिवचायवानिकाः व्योषदीप्यकनिशाफलत्रिकं जीरकद्वयविडङ्गचित्रकम्

yāvaśūkasuradārusaindhavaṃ mustakatruṭivacāyavānikāḥ vyoṣadīpyakaniśāphalatrikaṃ jīrakadvayaviḍaṅgacitrakam

171

कार्षिकं सुमसृणं सुयोजितं संयुतं पुरपलैश्च पञ्चभिः शर्करां पुरसमां सुपेषयेत्तप्तसर्पिषि विनिक्षिपेत्ततः

kārṣikaṃ sumasṛṇaṃ suyojitaṃ saṃyutaṃ purapalaiśca pañcabhiḥ śarkarāṃ purasamāṃ supeṣayettaptasarpiṣi vinikṣipettataḥ

172

वातरक्तमुदरं भगन्दरं प्लीहयक्ष्मविषमज्वरं गरम् श्वित्रकुष्ठमखिलव्रणानयं चित्तविभ्रमगदांश्च दारुणान्

vātaraktamudaraṃ bhagandaraṃ plīhayakṣmaviṣamajvaraṃ garam śvitrakuṣṭhamakhilavraṇānayaṃ cittavibhramagadāṃśca dāruṇān

173

गृध्रसीं च गुदजाग्निमन्दतां हन्ति कोष्ठजनितं महागदम् वज्रमिन्द्र सुकरादिव च्युतं गुप्तशैलकुलमुत्तमं द्रुतम्

gṛdhrasīṃ ca gudajāgnimandatāṃ hanti koṣṭhajanitaṃ mahāgadam vajramindra sukarādiva cyutaṃ guptaśailakulamuttamaṃ drutam

174

अन्नपानपरिहारवर्जितं सर्वकालसुखदं निरत्ययम् सेव्यमानमिदमश्विनिर्मितं गुग्गुलोर्हि वटिका रसायनम्

annapānaparihāravarjitaṃ sarvakālasukhadaṃ niratyayam sevyamānamidamaśvinirmitaṃ guggulorhi vaṭikā rasāyanam

175

चत्वारो माषका हीने मध्यमेऽष्टौ च माषकाः श्रेष्ठा द्वादशकाः प्रोक्ताः कोष्ठं विज्ञाय पाययेत्

catvāro māṣakā hīne madhyame'ṣṭau ca māṣakāḥ śreṣṭhā dvādaśakāḥ proktāḥ koṣṭhaṃ vijñāya pāyayet

176

स्रंसनत्वाद् गुरुत्वाद्वा गुग्गुलोः करणक्रमः

sraṃsanatvād gurutvādvā gugguloḥ karaṇakramaḥ

177

प्रस्थमेकं गुडूच्याश्च अर्द्धप्रस्थं च गुग्गुलोः प्रत्येकं त्रिफलायास्तु तत्प्रमाणं विनिर्दिशेत् सर्वमेकत्र सङ्कुट्य क्वाथयेन्नल्वणेऽम्भसि

prasthamekaṃ guḍūcyāśca arddhaprasthaṃ ca gugguloḥ pratyekaṃ triphalāyāstu tatpramāṇaṃ vinirdiśet sarvamekatra saṅkuṭya kvāthayennalvaṇe'mbhasi

178

पादशेषं परिस्राव्य कषायं ग्राहयेद्भिषक् पुनः पचेत्कषायन्तु यावत्सान्द्र त्वमागतम्

pādaśeṣaṃ parisrāvya kaṣāyaṃ grāhayedbhiṣak punaḥ pacetkaṣāyantu yāvatsāndra tvamāgatam

179

दन्तीव्योषविडङ्गानि गुडूची त्रिफलात्वचः ततश्चार्द्धपलं चूर्णं गृह्णीयाच्च प्रतिप्रति

dantīvyoṣaviḍaṅgāni guḍūcī triphalātvacaḥ tataścārddhapalaṃ cūrṇaṃ gṛhṇīyācca pratiprati

180

कर्षन्तु त्रिवृतायाश्च सर्वमेकत्र चूर्णयेत् तस्मिन्सुसिद्धं विज्ञाय कवोष्णे प्रक्षिपेद् बुधः

karṣantu trivṛtāyāśca sarvamekatra cūrṇayet tasminsusiddhaṃ vijñāya kavoṣṇe prakṣiped budhaḥ

181

ततश्चाग्निबलं मत्वा खादेत्कर्षप्रमाणतः वातरक्तं तथा कुष्ठं गुदजान्यग्निसादनम्

tataścāgnibalaṃ matvā khādetkarṣapramāṇataḥ vātaraktaṃ tathā kuṣṭhaṃ gudajānyagnisādanam

182

दुष्टव्रणं प्रमेहांश्च आमवातं भगन्दरम् नाड्याढ्यवातं श्वयथुं सर्वानेतान्व्यपोहति

duṣṭavraṇaṃ pramehāṃśca āmavātaṃ bhagandaram nāḍyāḍhyavātaṃ śvayathuṃ sarvānetānvyapohati

183

त्रिप्रस्थममृतायाश्च प्रस्थमेकन्तु गुग्गुलोः प्रत्येकं त्रिफलाप्रस्थं वर्षाभूप्रस्थमेव च

triprasthamamṛtāyāśca prasthamekantu gugguloḥ pratyekaṃ triphalāprasthaṃ varṣābhūprasthameva ca

184

सर्वमेकत्र सङ्कुट्य साधयेन्नल्वणेऽम्भसि पुनः पचेत्पादशेषं यावत्सान्द्र त्वमागतम्

sarvamekatra saṅkuṭya sādhayennalvaṇe'mbhasi punaḥ pacetpādaśeṣaṃ yāvatsāndra tvamāgatam

185

दन्तीचित्रकमूलानां कणाविश्व फलत्रिकम् गुडुचीत्वग्विडङ्गानां प्रत्येकार्धपलं मतम्

dantīcitrakamūlānāṃ kaṇāviśva phalatrikam guḍucītvagviḍaṅgānāṃ pratyekārdhapalaṃ matam

186

त्रिवृताकर्षमेकन्तु सर्वमेकत्र चूर्णयेत् सिद्धे चोष्णे क्षिपेत्तत्र अमृतागुग्गुलुं परम्

trivṛtākarṣamekantu sarvamekatra cūrṇayet siddhe coṣṇe kṣipettatra amṛtāgugguluṃ param

187

अतो यथाबलं खादेदम्लपित्ती विशेषतः वातरक्तं तथा कुष्ठं गुदजान्यग्निसादनम्

ato yathābalaṃ khādedamlapittī viśeṣataḥ vātaraktaṃ tathā kuṣṭhaṃ gudajānyagnisādanam

188

दुष्टव्रणं प्रमेहांश्च आमवातं भगन्दरम् नाड्याढ्यवातं श्वयथुं हन्यात्सर्वामयांस्तथा

duṣṭavraṇaṃ pramehāṃśca āmavātaṃ bhagandaram nāḍyāḍhyavātaṃ śvayathuṃ hanyātsarvāmayāṃstathā

189

अश्विभ्यां निर्मिताश्चायममृताऽख्यो हि गुग्गुलुः

aśvibhyāṃ nirmitāścāyamamṛtā'khyo hi gugguluḥ

190

गुडरामठशुण्ठीनां मांसकूष्माण्डयोरपि गुडूच्या गुग्गुलोश्चैव प्रस्थः षोडशभिः पलैः

guḍarāmaṭhaśuṇṭhīnāṃ māṃsakūṣmāṇḍayorapi guḍūcyā gugguloścaiva prasthaḥ ṣoḍaśabhiḥ palaiḥ

191

स्निग्धः काञ्चनसङ्कांशः पक्वजम्बूफलोपमः नूतनो गुग्गुलुः प्रोक्तः सुगन्धिर्यस्तु पिच्छिलः

snigdhaḥ kāñcanasaṅkāṃśaḥ pakvajambūphalopamaḥ nūtano gugguluḥ proktaḥ sugandhiryastu picchilaḥ

192

शुष्को दुर्गन्धिकश्चैव वर्णान्यत्वमुपागतः पुराणः स तु विज्ञेयो न स देयस्तु रोगिणे

śuṣko durgandhikaścaiva varṇānyatvamupāgataḥ purāṇaḥ sa tu vijñeyo na sa deyastu rogiṇe

193

कृमिरिपुदहनव्योष त्रिफलाऽमरदारुचव्यभूनिम्बाः मागधिमूलं मुस्तं शटीवचाधातुमाक्षिकञ्चैव लवणक्षारनिशायुक्कुस्तुम्बुरुगजकणाः सहातिविषाः

kṛmiripudahanavyoṣa triphalā'maradārucavyabhūnimbāḥ māgadhimūlaṃ mustaṃ śaṭīvacādhātumākṣikañcaiva lavaṇakṣāraniśāyukkustumburugajakaṇāḥ sahātiviṣāḥ

194

कर्षांशिकान्येव समानि कुर्यात्पलाष्टकं चाश्मजतु प्रदद्यात् निष्पत्रशुद्धस्य पुरस्य धीमान्पलद्वयं लौहरजस्तथैव

karṣāṃśikānyeva samāni kuryātpalāṣṭakaṃ cāśmajatu pradadyāt niṣpatraśuddhasya purasya dhīmānpaladvayaṃ lauharajastathaiva

195

सिताचतुष्कं पलमत्र वांश्या निकुम्भकुम्भत्रिसुगन्धियुक्तम् पृथक्पलं चूर्णमथावपेच्च चन्द्र्रप्रभेयं गुटिका विधेया

sitācatuṣkaṃ palamatra vāṃśyā nikumbhakumbhatrisugandhiyuktam pṛthakpalaṃ cūrṇamathāvapecca candrraprabheyaṃ guṭikā vidheyā

196

ज्वरातिसारग्रहणीविकारांश्चार्शांसि निर्णाशयते षडेव भगन्दरान्कामलपाण्डुरोगान्विनष्टवह्नेः कुरुते च दीप्तिम्

jvarātisāragrahaṇīvikārāṃścārśāṃsi nirṇāśayate ṣaḍeva bhagandarānkāmalapāṇḍurogānvinaṣṭavahneḥ kurute ca dīptim

197

हन्त्यामयान्पित्तकफानिलोत्थान्नाडीगते मर्मगते व्रणे च क्षतक्षये गृध्रसियक्ष्मरोगे मेहे गजाख्ये प्रबले प्रयोज्य

hantyāmayānpittakaphānilotthānnāḍīgate marmagate vraṇe ca kṣatakṣaye gṛdhrasiyakṣmaroge mehe gajākhye prabale prayojya

198

शुक्रक्षये चाश्मरिमूत्रकृच्छ्रे शुक्रप्रवाहेऽप्युदरामये च शम्भुं समभ्यर्च्य कृतप्रसादं प्राप्ता गुटी चन्द्र मसा प्रशस्ता

śukrakṣaye cāśmarimūtrakṛcchre śukrapravāhe'pyudarāmaye ca śambhuṃ samabhyarcya kṛtaprasādaṃ prāptā guṭī candra masā praśastā

वातरक्ताधिकारः (cont. 2)

199

न पानभोज्ये परिहारवादो न शीतवातातपमैथुनेषु भक्तस्य पूर्वं सततं प्रयोज्या तक्रानुपानाऽप्यथ मस्तुपाना

na pānabhojye parihāravādo na śītavātātapamaithuneṣu bhaktasya pūrvaṃ satataṃ prayojyā takrānupānā'pyatha mastupānā

200

अजारसो जाङ्गलजो रसो वा परोऽथ वा शीतजलानुपानम्

ajāraso jāṅgalajo raso vā paro'tha vā śītajalānupānam

201

शुक्रदोषान्निहन्त्यष्टौ प्रमेहांश्चापि विंशतिम् वलीपलितनिर्मुक्तो वृद्धोऽपि तरुणायते

śukradoṣānnihantyaṣṭau pramehāṃścāpi viṃśatim valīpalitanirmukto vṛddho'pi taruṇāyate

202

गिरिजतुगुग्गुलुलौहान्येकीकृत्याथ भावयेद् बहुशः क्वाथैस्तद्व्याधिहरैस्तदनु च चूर्णीकृतं मिलितम् कृमिरिप्वादिकचूर्णैर्गिरिजतुसमधान्यपटोलयूषेण

girijatuguggululauhānyekīkṛtyātha bhāvayed bahuśaḥ kvāthaistadvyādhiharaistadanu ca cūrṇīkṛtaṃ militam kṛmiripvādikacūrṇairgirijatusamadhānyapaṭolayūṣeṇa

203

वरमहिषलोचनोदरसन्निभवर्णस्य गुग्गुलोः प्रस्थम् प्रक्षिप्य तोयराशौ त्रिफलाञ्च यथोक्तपरिमाणम्

varamahiṣalocanodarasannibhavarṇasya gugguloḥ prastham prakṣipya toyarāśau triphalāñca yathoktaparimāṇam

204

द्वात्रिंशच्छिन्नरुहापलानि देयानि यत्नेन विपचेत्तदप्रमत्तो दर्व्या सङ्घट्टयेन्मुहुर्यावत्

dvātriṃśacchinnaruhāpalāni deyāni yatnena vipacettadapramatto darvyā saṅghaṭṭayenmuhuryāvat

205

अर्द्धक्षयितं तोयं जातं ज्वलनस्य सम्पर्कात् अवतार्य वस्त्रपूतं पुनरपि संसाधयेदयः पात्रे

arddhakṣayitaṃ toyaṃ jātaṃ jvalanasya samparkāt avatārya vastrapūtaṃ punarapi saṃsādhayedayaḥ pātre

206

सान्द्री भूते तस्मिन्नवतार्य हिमोपलप्रख्ये त्रिफलाचूर्णार्द्धपलं त्रिकटोश्चूर्णं षडक्षपरिमाणम्

sāndrī bhūte tasminnavatārya himopalaprakhye triphalācūrṇārddhapalaṃ trikaṭoścūrṇaṃ ṣaḍakṣaparimāṇam

207

कृमिरिपुचूर्णार्द्धपलं कर्षं कर्षं त्रिवृद्दन्त्योः पलमेकन्तु गुडूच्या दत्वा सञ्चूर्ण्य यत्नेन

kṛmiripucūrṇārddhapalaṃ karṣaṃ karṣaṃ trivṛddantyoḥ palamekantu guḍūcyā datvā sañcūrṇya yatnena

208

उपयुज्य चानुपानं यूषं क्षीरं सुगन्धि सलिलञ्च इच्छाऽहारविहारी भेषजमुपयुज्य सर्वकालमिदम्

upayujya cānupānaṃ yūṣaṃ kṣīraṃ sugandhi salilañca icchā'hāravihārī bheṣajamupayujya sarvakālamidam

209

तनुरोधी वातशोणितमेकद्वित्र्युल्बणं चिरोत्थमपि भग्नस्रुतपरिशुष्कं स्फुटितं दीर्णमाजानु यच्चापि

tanurodhī vātaśoṇitamekadvitryulbaṇaṃ cirotthamapi bhagnasrutapariśuṣkaṃ sphuṭitaṃ dīrṇamājānu yaccāpi

210

व्रणकासकुष्ठगुल्मश्वयथुं गरपाण्डुमेहांश्च नाशयत्याशु मन्दाग्निञ्च विबन्धं प्रमेहपिडकाश्च नाशयत्याशु

vraṇakāsakuṣṭhagulmaśvayathuṃ garapāṇḍumehāṃśca nāśayatyāśu mandāgniñca vibandhaṃ pramehapiḍakāśca nāśayatyāśu

211

सततं निषेव्यमाणः कालवशाद्धन्ति सर्वगदान् अभिभूय जरादोषं करोति कैशोरकं रूपम्

satataṃ niṣevyamāṇaḥ kālavaśāddhanti sarvagadān abhibhūya jarādoṣaṃ karoti kaiśorakaṃ rūpam

212

प्रत्येकं त्रिफलाप्रस्थो जलञ्चाढकमाढकम् गुडवद् गुग्गुलोः पाकः सन्धेयस्तु विशेषतः

pratyekaṃ triphalāprastho jalañcāḍhakamāḍhakam guḍavad gugguloḥ pākaḥ sandheyastu viśeṣataḥ

213

त्रिफलाऽतिविषादारुदार्वीमुस्तापरुषकैः खदिरासननक्ताह्वगुडूचीनृपपादपैः

triphalā'tiviṣādārudārvīmustāparuṣakaiḥ khadirāsananaktāhvaguḍūcīnṛpapādapaiḥ

214

भूनिम्बनिम्बकटुकाकलिङ्गकुलकैः समैः क्वाथं कृत्वा ततः पूतं शृतमष्टगुणेऽम्भसि

bhūnimbanimbakaṭukākaliṅgakulakaiḥ samaiḥ kvāthaṃ kṛtvā tataḥ pūtaṃ śṛtamaṣṭaguṇe'mbhasi

216

गुडूच्यास्तत्र सुकृतं चूर्णमर्द्धं तु वारिणि क्षिप्त्वा सुनूतने भाण्डे वासयेद्र जनीगतम् सोमोपेतेन पूतेन कौशिकं परिभावयेत् षड्गुडेन तु सप्ताहं शिलाजतुसमन्वितम्

guḍūcyāstatra sukṛtaṃ cūrṇamarddhaṃ tu vāriṇi kṣiptvā sunūtane bhāṇḍe vāsayedra janīgatam somopetena pūtena kauśikaṃ paribhāvayet ṣaḍguḍena tu saptāhaṃ śilājatusamanvitam

217

शुक्तस्य तु पलान्यष्टौ समावाप्य विचक्षणः ताप्यचूर्णं पलञ्चैकं द्वे पले मधुसर्पिषोः

śuktasya tu palānyaṣṭau samāvāpya vicakṣaṇaḥ tāpyacūrṇaṃ palañcaikaṃ dve pale madhusarpiṣoḥ

218

एकीकृत्य समं सर्वं लिह्यात्तु त्रिफलाऽम्बुना तनुना मुद्गयूषेण जाङ्गलानां रसेन वा

ekīkṛtya samaṃ sarvaṃ lihyāttu triphalā'mbunā tanunā mudgayūṣeṇa jāṅgalānāṃ rasena vā

219

जीर्णेऽजीर्णे तु भुञ्जीत पुराणं शालिषष्टिकम्

jīrṇe'jīrṇe tu bhuñjīta purāṇaṃ śāliṣaṣṭikam

220

यथारोगं यथासात्म्यं रसैर्यूषैश्च संस्कृतैः त्रिसप्ताहप्रयोगेण वातरक्तं सुदारुणम्

yathārogaṃ yathāsātmyaṃ rasairyūṣaiśca saṃskṛtaiḥ trisaptāhaprayogeṇa vātaraktaṃ sudāruṇam

221

निहन्ति वीर्यतः क्षिप्रं कुष्ठरोगान्व्रणानपि छिन्नं भिन्नञ्च सन्धत्ते त्रिफलाऽख्यो हि गुग्गुलुः

nihanti vīryataḥ kṣipraṃ kuṣṭharogānvraṇānapi chinnaṃ bhinnañca sandhatte triphalā'khyo hi gugguluḥ

222

पलत्रयं कषायस्य त्रिफलायाः सुचूर्णितम् सौगन्धिकं पलञ्चैकं कौशिकस्य पलत्रयम्

palatrayaṃ kaṣāyasya triphalāyāḥ sucūrṇitam saugandhikaṃ palañcaikaṃ kauśikasya palatrayam

223

कुडवं चित्रतैलस्य सर्वमादाय यत्नतः पाचयेत्पाकविद्वैद्यः पात्रे लोहमये दृढे

kuḍavaṃ citratailasya sarvamādāya yatnataḥ pācayetpākavidvaidyaḥ pātre lohamaye dṛḍhe

225

हन्ति वातं तथा पित्तं श्लेष्माणं खञ्जपङ्गुताम् श्वासं सुदुर्जयं हन्ति कासं पञ्चविधं तथा कुष्ठानिवातरक्तञ्च गुल्मशूलोदराणि च आमवातं जयत्येतदपि वैद्यविवर्जितम्

hanti vātaṃ tathā pittaṃ śleṣmāṇaṃ khañjapaṅgutām śvāsaṃ sudurjayaṃ hanti kāsaṃ pañcavidhaṃ tathā kuṣṭhānivātaraktañca gulmaśūlodarāṇi ca āmavātaṃ jayatyetadapi vaidyavivarjitam

226

सर्वदाऽस्योपयोगेन जरापलितनाशनम् सर्पिस्तैलरसोपेतमश्नीयाच्छालिषष्टिकम्

sarvadā'syopayogena jarāpalitanāśanam sarpistailarasopetamaśnīyācchāliṣaṣṭikam

227

सिंहनादइति ख्यातो रोगवारणदर्पहा वह्नेर्दीप्तिकरं पुसां भाषितो दण्डपाणिना

siṃhanādaiti khyāto rogavāraṇadarpahā vahnerdīptikaraṃ pusāṃ bhāṣito daṇḍapāṇinā

228

अत्राहुस्त्रिफलाक्वाथं पृथक् त्रिपलसम्मितम् किञ्चिन्निर्याति चैरण्डस्नेहे पाकोऽधिके खरः

atrāhustriphalākvāthaṃ pṛthak tripalasammitam kiñcinniryāti cairaṇḍasnehe pāko'dhike kharaḥ

229

अष्टौ पलान्यत्र पलङ्कषायाः प्रस्थः पृथक् शुद्धफलत्रयस्य दत्वा पचेद् द्रो णयुगे जलस्य पादावशेषं पुनरेव वैद्यः

aṣṭau palānyatra palaṅkaṣāyāḥ prasthaḥ pṛthak śuddhaphalatrayasya datvā paced dro ṇayuge jalasya pādāvaśeṣaṃ punareva vaidyaḥ

230

दन्तीत्रिवृत्त्र् यूषणवारुणीनां बिडङ्गमुस्तत्रिफलाऽमृतानाम् कटूग्रगन्धालुकमाणकानां सगन्धकानाञ्च सपारदानाम्

dantītrivṛttr yūṣaṇavāruṇīnāṃ biḍaṅgamustatriphalā'mṛtānām kaṭūgragandhālukamāṇakānāṃ sagandhakānāñca sapāradānām

231

पलार्द्धमानं प्रमितं सुचूर्णं दद्याद्विपक्वं पुनरेव तत्र फलानि सञ्चूर्ण्य च कानकानिसहस्रसङ्ख्याकलितानि पश्चात्

palārddhamānaṃ pramitaṃ sucūrṇaṃ dadyādvipakvaṃ punareva tatra phalāni sañcūrṇya ca kānakānisahasrasaṅkhyākalitāni paścāt

232

खादेद्धि माषद्वितयं प्रतप्तं तोयादिकं देयमतोऽनुपाने आमानिलं सन्धिगतं सशूलं शिरोगतं जानुकटिस्थितञ्च

khādeddhi māṣadvitayaṃ prataptaṃ toyādikaṃ deyamato'nupāne āmānilaṃ sandhigataṃ saśūlaṃ śirogataṃ jānukaṭisthitañca

233

अर्शोऽतिवृत्तिं विषमज्वरार्त्तिं प्रमेहकुष्ठानि भगन्दरञ्च हन्यान्नराणामिति सिंहनादो मेदोमरुच्छ्लेष्मगदान्पुरोऽयम्

arśo'tivṛttiṃ viṣamajvarārttiṃ pramehakuṣṭhāni bhagandarañca hanyānnarāṇāmiti siṃhanādo medomarucchleṣmagadānpuro'yam

234

दाहोऽत्यन्तप्रवृत्तिर्वा विकारोऽन्यो न चेद् बहुः तत्कृतस्तुतदा तत्र तक्रभक्तं हितं भवेत् उद्वर्त्तनं शीतजलस्नानञ्च शयनं तथा

dāho'tyantapravṛttirvā vikāro'nyo na ced bahuḥ tatkṛtastutadā tatra takrabhaktaṃ hitaṃ bhavet udvarttanaṃ śītajalasnānañca śayanaṃ tathā

235

विरेकातिशयं कुर्यात्सिंहनादो यतः सुधीः ज्ञात्वा बलं शरीरे तु दद्यादेवं न वा भिषक्

virekātiśayaṃ kuryātsiṃhanādo yataḥ sudhīḥ jñātvā balaṃ śarīre tu dadyādevaṃ na vā bhiṣak

236

तोयारनालगोक्षीरैः क्रमात्पक्वं विशुध्यति फलं कानकसञ्ज्ञन्तु कृत्वा चूर्णं ततः क्षिपेत्

toyāranālagokṣīraiḥ kramātpakvaṃ viśudhyati phalaṃ kānakasañjñantu kṛtvā cūrṇaṃ tataḥ kṣipet

237

पिण्डितां गुग्गुलोर्मानीं कटुतैले पलाष्टके प्रत्येकं त्रिफलाप्रस्थं सार्द्धद्रो णे जले पचेत्

piṇḍitāṃ guggulormānīṃ kaṭutaile palāṣṭake pratyekaṃ triphalāprasthaṃ sārddhadro ṇe jale pacet

238

पादशेषं सुपूतञ्च पुनरग्नावधिश्रयेत् त्रिकटुत्रिफलामुस्तविडङ्गामलकानि च

pādaśeṣaṃ supūtañca punaragnāvadhiśrayet trikaṭutriphalāmustaviḍaṅgāmalakāni ca

239

गुडूच्यग्नित्रिवृद्दन्ती वचासूरणमानकम् कस्तूरीरससूतांशं प्रत्येकं शुक्तिसम्मितम्

guḍūcyagnitrivṛddantī vacāsūraṇamānakam kastūrīrasasūtāṃśaṃ pratyekaṃ śuktisammitam

240

सहस्रं कानकफलं सिद्धे सञ्चूर्ण्य निक्षिपेत् ततो माषद्वयं जग्ध्वा पिबेत्तप्तजलादिकम्

sahasraṃ kānakaphalaṃ siddhe sañcūrṇya nikṣipet tato māṣadvayaṃ jagdhvā pibettaptajalādikam

241

अग्निञ्च कुरुते शीघ्रं वडवाऽनलसन्निभम् मेधावृद्धिं वयोवृद्धिं बलं सुविपुलं तथा

agniñca kurute śīghraṃ vaḍavā'nalasannibham medhāvṛddhiṃ vayovṛddhiṃ balaṃ suvipulaṃ tathā

242

आमवातं शिरोवातं ग्रन्थिवातं भगन्दरम् जानुजङ्घाश्रितं वातं सकटीग्रहवेदनम्

āmavātaṃ śirovātaṃ granthivātaṃ bhagandaram jānujaṅghāśritaṃ vātaṃ sakaṭīgrahavedanam

243

अश्मरीमूत्रकृच्छ्रे च भग्ने च तिमिरोदरे अम्लपित्तं तथा कुष्ठं प्रमेहं गुदनिर्गमम्

aśmarīmūtrakṛcchre ca bhagne ca timirodare amlapittaṃ tathā kuṣṭhaṃ pramehaṃ gudanirgamam

244

कासं पञ्चविधं श्वासं क्षयञ्च विषमज्वरम् प्लीहानं श्लीपदं गुल्मान्पाण्डुरोगं सकामलम्

kāsaṃ pañcavidhaṃ śvāsaṃ kṣayañca viṣamajvaram plīhānaṃ ślīpadaṃ gulmānpāṇḍurogaṃ sakāmalam

245

शोथान्त्रवृद्धिशूलानि गुदजानि विनाशयेत् मेदः कफामसञ्जातरोगवारणदर्पहा

śothāntravṛddhiśūlāni gudajāni vināśayet medaḥ kaphāmasañjātarogavāraṇadarpahā

246

सिंहनाद इति ख्यातो योगोऽयममृतोपमः भिषग्भिर्वर्जिते रोगे भाषितो दण्डपाणिना

siṃhanāda iti khyāto yogo'yamamṛtopamaḥ bhiṣagbhirvarjite roge bhāṣito daṇḍapāṇinā

247

शतावरी नागबला वृद्धदारकमुच्चटा पुनर्नवामृता कृष्णा वाजिगन्धा त्रिकण्टकम्

śatāvarī nāgabalā vṛddhadārakamuccaṭā punarnavāmṛtā kṛṣṇā vājigandhā trikaṇṭakam

248

पृथग्दशपलान्येषां श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत् तदर्धशर्करायुक्तं चूर्णं संमर्दयेद् बुधः

pṛthagdaśapalānyeṣāṃ ślakṣṇacūrṇāni kārayet tadardhaśarkarāyuktaṃ cūrṇaṃ saṃmardayed budhaḥ

249

स्थापयेत्सुदृढे भाण्डे मध्वर्द्धाढकसंयुतम् घृतप्रस्थेन वालोड्य त्रिसुगन्धपलेन च

sthāpayetsudṛḍhe bhāṇḍe madhvarddhāḍhakasaṃyutam ghṛtaprasthena vāloḍya trisugandhapalena ca

250

तं खादेदिष्टभक्ष्यान्नो यथावह्निबलं नरः वातरक्तं क्षयं कुष्ठं कार्श्यं पित्तास्रसम्भवम्

taṃ khādediṣṭabhakṣyānno yathāvahnibalaṃ naraḥ vātaraktaṃ kṣayaṃ kuṣṭhaṃ kārśyaṃ pittāsrasambhavam

251

वातपित्तकफोत्थांश्च रोगानन्यांश्च तत्कृतान् हत्वा करोति पुरुषं हत्वा सर्वामयान् द्रुतम्

vātapittakaphotthāṃśca rogānanyāṃśca tatkṛtān hatvā karoti puruṣaṃ hatvā sarvāmayān drutam

252

बलीपलितनिर्मुक्तं मेधास्मृतिविभूषितम् करोति पुरुषं धन्यं पञ्चवर्षशतायुषम्

balīpalitanirmuktaṃ medhāsmṛtivibhūṣitam karoti puruṣaṃ dhanyaṃ pañcavarṣaśatāyuṣam

253

योगसारामृतो नाम लक्ष्मीकीर्त्तिविवर्द्धनः

yogasārāmṛto nāma lakṣmīkīrttivivarddhanaḥ

254

व्यायामं मैथुनं कोपमुष्णाम्ललवणं रसम् दिवास्वप्नमभिष्यन्दि गुरु चान्यद्विवर्जयेत्

vyāyāmaṃ maithunaṃ kopamuṣṇāmlalavaṇaṃ rasam divāsvapnamabhiṣyandi guru cānyadvivarjayet

इत्येकोनत्रिंशोवातरक्ताधिकारः समाप्तः

ityekonatriṃśovātaraktādhikāraḥ samāptaḥ

वातव्याध्यधिकारः

अथ चतुर्विंशो वातव्याध्यधिकारः

atha caturviṃśo vātavyādhyadhikāraḥ

कषायकटुतिक्तकप्रमितरुक्षलघ्वन्नतः पुरः पवनजागरप्रतरणाभिघातश्रमैः हिमादनशनात्तथा निधुवनाच्च धातुक्षयान्मलादिरयधारणान्मदनशोकचिन्ताभयैः

kaṣāyakaṭutiktakapramitarukṣalaghvannataḥ puraḥ pavanajāgaraprataraṇābhighātaśramaiḥ himādanaśanāttathā nidhuvanācca dhātukṣayānmalādirayadhāraṇānmadanaśokacintābhayaiḥ

अतिक्षतजमोक्षणाद्गदकृतातिमांसक्षयादतीववमनान्नृणामति विरेचनादामतः पयोदसमये दिनक्षण दयोस्तृतीयांश योर्ज रामति गतेऽशिते शिशिरसञ्ज्ञकालेऽपिच

atikṣatajamokṣaṇādgadakṛtātimāṃsakṣayādatīvavamanānnṛṇāmati virecanādāmataḥ payodasamaye dinakṣaṇa dayostṛtīyāṃśa yorja rāmati gate'śite śiśirasañjñakāle'pica

देहेस्रोतांसि रिक्तानि पूरयित्वाऽनिलो बली करोति विविधान् रोगान्सर्वाङ्गैकाङ्गसंश्रयान्

dehesrotāṃsi riktāni pūrayitvā'nilo balī karoti vividhān rogānsarvāṅgaikāṅgasaṃśrayān

शिरोग्रहोऽल्पकृशता जृम्भाऽत्यर्थं हनुग्रहः जिह्वास्तम्भो गद्गदत्वं मिन्मिनत्वञ्च मूकता

śirograho'lpakṛśatā jṛmbhā'tyarthaṃ hanugrahaḥ jihvāstambho gadgadatvaṃ minminatvañca mūkatā

वाचालता प्रलापञ्च रसानामनभिज्ञता बाधिर्यं कर्णनादश्च स्पर्शाज्ञत्वं तथाऽदितम्

vācālatā pralāpañca rasānāmanabhijñatā bādhiryaṃ karṇanādaśca sparśājñatvaṃ tathā'ditam

मन्यास्तम्भोऽत्र गणितो बाहुशोषोऽपबाहुकः वर्णिता चैव विश्वाची ऊर्द्ध्ववात उदीरितः

manyāstambho'tra gaṇito bāhuśoṣo'pabāhukaḥ varṇitā caiva viśvācī ūrddhvavāta udīritaḥ

आध्मानञ्च प्रत्याध्मानं वाताष्ठीला प्रतिष्ठीला तूनी च प्रतितूनी च वह्निवैषम्यमेव च

ādhmānañca pratyādhmānaṃ vātāṣṭhīlā pratiṣṭhīlā tūnī ca pratitūnī ca vahnivaiṣamyameva ca

आटोपः पार्श्वशूलञ्च त्रिकशूलं तथैव च मुहुश्च मूत्रणं मूत्रनिग्रहो मलगाढता

āṭopaḥ pārśvaśūlañca trikaśūlaṃ tathaiva ca muhuśca mūtraṇaṃ mūtranigraho malagāḍhatā

पुरीषस्याप्रवृत्तिश्च गृध्रसी च ततः परा कलायखञ्जता चापि खञ्जता पङ्गुता तथा

purīṣasyāpravṛttiśca gṛdhrasī ca tataḥ parā kalāyakhañjatā cāpi khañjatā paṅgutā tathā

क्रोष्टुशीर्षकखल्ल्यौ च वातकण्टक एव च पादहर्षः पाददाह आक्षेपो दण्डकाभिधः

kroṣṭuśīrṣakakhallyau ca vātakaṇṭaka eva ca pādaharṣaḥ pādadāha ākṣepo daṇḍakābhidhaḥ

वातपित्तकृताक्षेपस्तथा दण्डापतानकः अभिघातकृताक्षेप आयामो द्विविधः स्मृतः

vātapittakṛtākṣepastathā daṇḍāpatānakaḥ abhighātakṛtākṣepa āyāmo dvividhaḥ smṛtaḥ

आन्तरश्च तथा बाह्यो धनुर्वातश्च कुब्जकः अपतन्त्रोऽपतानश्च पक्षाघातः खिलाङ्गकः

āntaraśca tathā bāhyo dhanurvātaśca kubjakaḥ apatantro'patānaśca pakṣāghātaḥ khilāṅgakaḥ

कम्पः स्तम्भो व्यथा तोदो भेदश्च स्फुरणं तथा रौक्ष्यं कार्श्यञ्च कार्ष्ण्यञ्च शैत्यं लोम्नश्च हर्षणम्

kampaḥ stambho vyathā todo bhedaśca sphuraṇaṃ tathā raukṣyaṃ kārśyañca kārṣṇyañca śaityaṃ lomnaśca harṣaṇam

अङ्गमर्दोऽङ्गविभ्रंशः शिरासंकोच एव च अङ्गशोषश्च भीरुत्वं मोहश्च चलचित्तता

aṅgamardo'ṅgavibhraṃśaḥ śirāsaṃkoca eva ca aṅgaśoṣaśca bhīrutvaṃ mohaśca calacittatā

निद्रा नाशः स्वेदनाशो बलहानिस्तथैव च शुक्रक्षयो रजोनाशो गर्भनाशः परिभ्रमः

nidrā nāśaḥ svedanāśo balahānistathaiva ca śukrakṣayo rajonāśo garbhanāśaḥ paribhramaḥ

एत एवाशीतिसंख्या रोगा योगेन रूढितः वातव्याधीतिनामानो मुनिभिःपरिकीर्त्तिताः

eta evāśītisaṃkhyā rogā yogena rūḍhitaḥ vātavyādhītināmāno munibhiḥparikīrttitāḥ

मधुरलवणसाम्लस्निग्धस्योष्णनिद्रा गुरुरविकरवस्तिस्वेदसन्तर्पणानि दहनजलदशोषाभ्यङ्गसम्मर्दनानि प्रकुपितपवनानां शान्तिमेतानिकुर्युः

madhuralavaṇasāmlasnigdhasyoṣṇanidrā gururavikaravastisvedasantarpaṇāni dahanajaladaśoṣābhyaṅgasammardanāni prakupitapavanānāṃ śāntimetānikuryuḥ

अथ विशिष्टानां वातव्याधीनां लक्षणानि चिकित्सा च रक्तमाश्रित्य पवनः कुर्यान्मूर्द्धधराः शिराः रुक्षाः सवेदनाः कृष्णाः सोऽसाध्यः स्याच्छिरोग्रहः

atha viśiṣṭānāṃ vātavyādhīnāṃ lakṣaṇāni cikitsā ca raktamāśritya pavanaḥ kuryānmūrddhadharāḥ śirāḥ rukṣāḥ savedanāḥ kṛṣṇāḥ so'sādhyaḥ syācchirograhaḥ

शिरोग्रहे तु कर्त्तव्या शिरोगतमरुत्क्रिया दशमूलीकषायेण मातुलुङ्गरसेन च शृतेन तैलेनाभ्याङ्गः शिरोबस्तिश्च युज्यते

śirograhe tu karttavyā śirogatamarutkriyā daśamūlīkaṣāyeṇa mātuluṅgarasena ca śṛtena tailenābhyāṅgaḥ śirobastiśca yujyate

पीत्वैकं श्वासमनिलः पुनस्त्यजति वेगवान् आलस्यनिद्रा युक्तश्च स जृम्भ इति कथ्यते

pītvaikaṃ śvāsamanilaḥ punastyajati vegavān ālasyanidrā yuktaśca sa jṛmbha iti kathyate

शुण्ठी पिप्पल्यूषणं दीप्यकञ्च सिन्धूद्भूतं चेति सर्वे पृथग्वा तद्रू पं वा सूक्ष्मचूर्णीकृतं वा जृम्भाऽरम्भस्तम्भकृत्स्यात्तदेव

śuṇṭhī pippalyūṣaṇaṃ dīpyakañca sindhūdbhūtaṃ ceti sarve pṛthagvā tadrū paṃ vā sūkṣmacūrṇīkṛtaṃ vā jṛmbhā'rambhastambhakṛtsyāttadeva

जृम्भावेगे समुत्पन्ने शोभने शयने नरम् स्वापयेत्तेन नियमाज्जृम्भावेगः प्रशाम्यति

jṛmbhāvege samutpanne śobhane śayane naram svāpayettena niyamājjṛmbhāvegaḥ praśāmyati

जृम्भावेगःक्षयं याति कटुतैलेन मर्दनात् भोजनात्स्वादुभोज्यानां तथा ताम्बूलभक्षणात्

jṛmbhāvegaḥkṣayaṃ yāti kaṭutailena mardanāt bhojanātsvādubhojyānāṃ tathā tāmbūlabhakṣaṇāt

जिह्वानिर्लेखनाच्छुष्क भक्षणादभिघाततः कुपितो हनुमूलस्थः स्रंसयित्वानिलो हनुम्

jihvānirlekhanācchuṣka bhakṣaṇādabhighātataḥ kupito hanumūlasthaḥ sraṃsayitvānilo hanum

करोति विवृतास्यत्वमथ वा संवृतास्यताम् हनुग्रहः स तेन स्यात्कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम्

karoti vivṛtāsyatvamatha vā saṃvṛtāsyatām hanugrahaḥ sa tena syātkṛcchrāccarvaṇabhāṣaṇam

संवृतं चिबुकं स्निग्धं स्विन्नमुन्नमयेद्भिषक् विवृतं नमयित्वा तु कुर्यात्प्राप्तामिह क्रियाम्

saṃvṛtaṃ cibukaṃ snigdhaṃ svinnamunnamayedbhiṣak vivṛtaṃ namayitvā tu kuryātprāptāmiha kriyām

पिप्पलीमार्द्र कञ्चापि सञ्चर्व्य च मुहुर्मुहुः निष्ठीवेत्तप्ततोयेन शोधयेद्वदनान्तरम्

pippalīmārdra kañcāpi sañcarvya ca muhurmuhuḥ niṣṭhīvettaptatoyena śodhayedvadanāntaram

निष्कुष्य लशुनं सम्यक्संक्षुद्य तिलतैलवत् सैन्धवेनान्वितं खादेद्धनुस्तम्भार्दितो नरः

niṣkuṣya laśunaṃ samyaksaṃkṣudya tilatailavat saindhavenānvitaṃ khādeddhanustambhārdito naraḥ

रसोनगुटिकामाषविदलं परिपेष्य च याजयेत्पिष्टिकां ताञ्च सैन्धवार्द्र कहिङ्गुभिः

rasonaguṭikāmāṣavidalaṃ paripeṣya ca yājayetpiṣṭikāṃ tāñca saindhavārdra kahiṅgubhiḥ

ततस्तु वटकान्कृत्वा तिलतैले पचेच्छनैः भक्षयेत्तान्यथावह्निं हनुस्तम्भात्सुखी भवेत्

tatastu vaṭakānkṛtvā tilataile pacecchanaiḥ bhakṣayettānyathāvahniṃ hanustambhātsukhī bhavet

अभ्यज्य पक्वतैलेन स्वेदयेन्मृदुनाग्नि वस्तिं विधारयेन्मूर्ध्नि तैलेन परिपूरितम्

abhyajya pakvatailena svedayenmṛdunāgni vastiṃ vidhārayenmūrdhni tailena paripūritam

समूलपत्रशाखायाः प्रसारण्याः शतं पलैः सम्यक्संक्षुद्य सलिले द्रो णमात्रे पचेद्भिषक्

samūlapatraśākhāyāḥ prasāraṇyāḥ śataṃ palaiḥ samyaksaṃkṣudya salile dro ṇamātre pacedbhiṣak

सलिलस्य चतुर्थाशं क्वाथं समवशेषयेत् ततः पलशते तैले तं कषायं पुनः पचेत्

salilasya caturthāśaṃ kvāthaṃ samavaśeṣayet tataḥ palaśate taile taṃ kaṣāyaṃ punaḥ pacet

पचेत्पलशतं मस्तु काञ्जिकं मस्तुनः समम् ततः शुद्धं पचेद् दुग्धं गव्यं तैलाच्चतुर्गुणम्

pacetpalaśataṃ mastu kāñjikaṃ mastunaḥ samam tataḥ śuddhaṃ paced dugdhaṃ gavyaṃ tailāccaturguṇam

चित्रकं पिप्पलीमूलं मधुकं सैन्धवं वचा शतपुष्पा देवदारु रास्ना च गजपिप्पली

citrakaṃ pippalīmūlaṃ madhukaṃ saindhavaṃ vacā śatapuṣpā devadāru rāsnā ca gajapippalī

प्रसारणीभवं मूलं मांसी रक्तञ्च चन्दनम् तथा वातारिमूलञ्च बलामूलञ्च नागरम्

prasāraṇībhavaṃ mūlaṃ māṃsī raktañca candanam tathā vātārimūlañca balāmūlañca nāgaram

तैलस्य चाष्टमांशेन सर्वकल्कानि साधयेत् नाम्ना प्रसारणीतैलं विख्यातं तत्प्रयुज्यते

tailasya cāṣṭamāṃśena sarvakalkāni sādhayet nāmnā prasāraṇītailaṃ vikhyātaṃ tatprayujyate

पाने नस्ये शिरोवस्तौ मर्दने स्वेदने तथा प्रयुक्तं वातजान् रोगान्सर्वानपि विनाशयेत्

pāne nasye śirovastau mardane svedane tathā prayuktaṃ vātajān rogānsarvānapi vināśayet

विशेषतो हनुस्तम्भं जिह्वास्तम्भं तथाऽदितम् गद्गदत्वञ्च विश्वाचीं मन्यास्तम्भापबाहुकौ

viśeṣato hanustambhaṃ jihvāstambhaṃ tathā'ditam gadgadatvañca viśvācīṃ manyāstambhāpabāhukau

त्रिकशूलं गृध्रसीञ्च खञ्जतां पङ्गुतां तथा कलायखञ्जतां खल्लीं स्तम्भं सङ्कोचमेव च

trikaśūlaṃ gṛdhrasīñca khañjatāṃ paṅgutāṃ tathā kalāyakhañjatāṃ khallīṃ stambhaṃ saṅkocameva ca

आन्तरं बाह्यमायामं तथा दण्डापतानकम् धनुर्वातञ्च कुब्जत्वं व्यपोहति न संशयः

āntaraṃ bāhyamāyāmaṃ tathā daṇḍāpatānakam dhanurvātañca kubjatvaṃ vyapohati na saṃśayaḥ

क्षीणानां स्थविराणाञ्च वातसङ्कोचितात्मनाम् प्रसारयेद्यतोऽङ्गानि तदुक्तैषा प्रसारणी

kṣīṇānāṃ sthavirāṇāñca vātasaṅkocitātmanām prasārayedyato'ṅgāni taduktaiṣā prasāraṇī

वाग्वाहिनीशिरासंस्थो जिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः जिह्वास्तम्भः स तेनाद्मपानवाक्येष्वनीशता

vāgvāhinīśirāsaṃstho jihvāṃ stambhayate'nilaḥ jihvāstambhaḥ sa tenādmapānavākyeṣvanīśatā

जिह्वास्तम्भे यथाऽवस्थं वातव्याधिचिकित्सितम् सामान्योक्ता क्रिया चात्रार्दितस्यापि हिता मता

jihvāstambhe yathā'vasthaṃ vātavyādhicikitsitam sāmānyoktā kriyā cātrārditasyāpi hitā matā

आघृत्य वायुः सकफो धमनीः शब्दवाहिनीः नरान्करोत्यवचनान्मूकमिन्मिनगद्गदान्

āghṛtya vāyuḥ sakapho dhamanīḥ śabdavāhinīḥ narānkarotyavacanānmūkaminminagadgadān

अथ गद्गदमिन्मिनमूकानां चिकित्सा प्रस्थं घृतस्य पलिकैः शिग्रुवचालवणधातकीलोघ्रैः आजे पयसि सपाठैः सिद्धं सारस्वतं नाम्ना

atha gadgadaminminamūkānāṃ cikitsā prasthaṃ ghṛtasya palikaiḥ śigruvacālavaṇadhātakīloghraiḥ āje payasi sapāṭhaiḥ siddhaṃ sārasvataṃ nāmnā

विधिवदुपयुज्यमानं जडगद्गदमूकतां क्षणाज्जित्वा स्मृतिमतिमेधाप्रतिभाः कुर्यात्सुस्पष्टवाग्भवति

vidhivadupayujyamānaṃ jaḍagadgadamūkatāṃ kṣaṇājjitvā smṛtimatimedhāpratibhāḥ kuryātsuspaṣṭavāgbhavati

सहरिद्रा वचा कुष्ठं पिप्पली विश्वभेषजम् अजाजी चाजमोदा च यष्टीमधुकसैन्धवम्

saharidrā vacā kuṣṭhaṃ pippalī viśvabheṣajam ajājī cājamodā ca yaṣṭīmadhukasaindhavam

एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् तच्चूर्णं सर्पिषा लेह्यं प्रत्यहं भक्षयेन्नरः

etāni samabhāgāni sūkṣmacūrṇāni kārayet taccūrṇaṃ sarpiṣā lehyaṃ pratyahaṃ bhakṣayennaraḥ

एकविशंतिरात्रेण भवेच्छुतिधरो नरः मेघदुन्दुभिनिर्घोषो मत्तकोकिलनिस्वनः

ekaviśaṃtirātreṇa bhavecchutidharo naraḥ meghadundubhinirghoṣo mattakokilanisvanaḥ

स्वहेतुकुपिताद्वातादसम्बद्धं निरर्थकम् वचनं यन्नरो ब्रूते स प्रलापः प्रकीर्त्तितः

svahetukupitādvātādasambaddhaṃ nirarthakam vacanaṃ yannaro brūte sa pralāpaḥ prakīrttitaḥ

सतगरवरतिक्तारेवताम्भोदतिक्तानलदतुरगगन्धा भारतीहारहूराः मलयजदशमूलीशङ्खपुष्प्यः सुपक्वाः प्रलपनमपहन्युः पानतो नातिदूरात्

satagaravaratiktārevatāmbhodatiktānaladaturagagandhā bhāratīhārahūrāḥ malayajadaśamūlīśaṅkhapuṣpyaḥ supakvāḥ pralapanamapahanyuḥ pānato nātidūrāt

भुञ्जानस्य नरस्यान्नं मधुरप्रभृतीन् रसान् रसज्ञा यन्न जानाति रसाज्ञानं तदुच्यते

bhuñjānasya narasyānnaṃ madhuraprabhṛtīn rasān rasajñā yanna jānāti rasājñānaṃ taducyate

घर्षेज्जिह्वां जडां सिन्धुत्र्यूषणैः साम्लवेतसैः अम्लवेतसकाभावे चुक्रं दातव्यमीरितम्

gharṣejjihvāṃ jaḍāṃ sindhutryūṣaṇaiḥ sāmlavetasaiḥ amlavetasakābhāve cukraṃ dātavyamīritam

किराततिक्तका कट्वी कुटजस्य फलं त्वचा ब्राह्मी फलञ्च पालाशं सर्जिका कृष्णजीरकम्

kirātatiktakā kaṭvī kuṭajasya phalaṃ tvacā brāhmī phalañca pālāśaṃ sarjikā kṛṣṇajīrakam

पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रं नागरमूषणम् एषां कल्कैर्मुहुर्घर्षेज्जिह्विकामार्द्रि कारसैः

pippalī pippalīmūlaṃ citraṃ nāgaramūṣaṇam eṣāṃ kalkairmuhurgharṣejjihvikāmārdri kārasaiḥ

तेन सम्यग्विजानाति रसना सकलान् रसान् कल्कः किराततिक्तादिर्जिह्वायाःशून्यतां हरेत्

tena samyagvijānāti rasanā sakalān rasān kalkaḥ kirātatiktādirjihvāyāḥśūnyatāṃ haret

स्पृश्यमाना त्वचा या तु शीतोष्णं मृदु कर्कशम् न जानाति बुधैस्त्वक् सा शून्येति परिकीर्त्तिता

spṛśyamānā tvacā yā tu śītoṣṇaṃ mṛdu karkaśam na jānāti budhaistvak sā śūnyeti parikīrttitā

सुप्तवाते त्वसृङ्मोक्षं कारयेद् बहुशो भिषक् दद्याच्च लवणाङ्गारधूमैस्तैलसमन्वितैः

suptavāte tvasṛṅmokṣaṃ kārayed bahuśo bhiṣak dadyācca lavaṇāṅgāradhūmaistailasamanvitaiḥ

उच्चैर्व्याहरतोऽत्यर्थं खादतः कठिनानि च हसतो जृम्भतो भाराद्विषमाच्छयनासनात्

uccairvyāharato'tyarthaṃ khādataḥ kaṭhināni ca hasato jṛmbhato bhārādviṣamācchayanāsanāt

शिरोनासौष्ठचिबुकललाटेक्षणसन्धिगः अर्दयत्यनिलो वक्त्रमर्दितं जनयेत्ततः

śironāsauṣṭhacibukalalāṭekṣaṇasandhigaḥ ardayatyanilo vaktramarditaṃ janayettataḥ

वक्रीभवति वक्त्रार्द्धं ग्रीवा चाप्यपवर्त्तते शिरश्चलति वाक्सङ्गो नेत्रादीनाञ्च वैकृतम्

vakrībhavati vaktrārddhaṃ grīvā cāpyapavarttate śiraścalati vāksaṅgo netrādīnāñca vaikṛtam

ग्रीवाचिबुकदन्तानां तस्मिन्पार्श्वे च वेदना तमर्दितमिति प्राहुर्व्याधिं व्याधिविशारदाः

grīvācibukadantānāṃ tasminpārśve ca vedanā tamarditamiti prāhurvyādhiṃ vyādhiviśāradāḥ

वातात्पित्तात्कफाच्च स्यात्त्रिविधं तत्समासतः लालास्रावो व्यथा कम्पः स्फुरणं हनुवाग्ग्रहः

vātātpittātkaphācca syāttrividhaṃ tatsamāsataḥ lālāsrāvo vyathā kampaḥ sphuraṇaṃ hanuvāggrahaḥ

ओष्ठयोः श्वयथुः शूलं चार्दिते वातजे भवेत्

oṣṭhayoḥ śvayathuḥ śūlaṃ cārdite vātaje bhavet

पीतमास्यं ज्वरस्तृष्णापित्तजे मोहधूपने गण्डे गिरसि मन्यायां शोथः स्तम्भः कफात्मके

pītamāsyaṃ jvarastṛṣṇāpittaje mohadhūpane gaṇḍe girasi manyāyāṃ śothaḥ stambhaḥ kaphātmake

क्षीणस्यानिमिषाक्षस्य प्रसक्ताव्यक्तभाषिणः न सिध्यत्यर्दितं गाढं त्रिवर्षं वेपनस्य च

kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ na sidhyatyarditaṃ gāḍhaṃ trivarṣaṃ vepanasya ca

स्नेहपानानि नस्यश्च भोज्यान्यनिलहन्ति च उपनाहाश्च शस्यन्ते नावनं वस्तयोऽदिते

snehapānāni nasyaśca bhojyānyanilahanti ca upanāhāśca śasyante nāvanaṃ vastayo'dite

बलया पञ्चमूल्या वा क्षीरं वातात्मके हितम् दशमूलकषायेण मातुलुङ्गरसेन वा

balayā pañcamūlyā vā kṣīraṃ vātātmake hitam daśamūlakaṣāyeṇa mātuluṅgarasena vā

पिष्टं मांसघृतं जग्ध्वा नवनीतेन सोऽदिती क्षीरमांसरसैर्भुक्त्वा दशमूलीरसं पिबेत्

piṣṭaṃ māṃsaghṛtaṃ jagdhvā navanītena so'ditī kṣīramāṃsarasairbhuktvā daśamūlīrasaṃ pibet

अर्दिते पित्तजे शीतान्स्नेहांश्चैव विनिर्दिशेत् घृतवस्तिप्रसेकञ्च क्षीरमेकं तथैव च

ardite pittaje śītānsnehāṃścaiva vinirdiśet ghṛtavastiprasekañca kṣīramekaṃ tathaiva ca

जिह्मीभूताननो मूको दाहवान्योऽदिती भवेत् कुर्यात्प्रतिक्रियां तस्य वातपित्तविनाशिनीम्

jihmībhūtānano mūko dāhavānyo'ditī bhavet kuryātpratikriyāṃ tasya vātapittavināśinīm

श्लेष्मभागे क्षयं नीते बृंहणैः समुपाचरेत् अर्दिते शोथसंयुक्ते वमनं च प्रशस्यते

śleṣmabhāge kṣayaṃ nīte bṛṃhaṇaiḥ samupācaret ardite śothasaṃyukte vamanaṃ ca praśasyate

रसोनकल्कं तिलतैलमिश्रं खादेन्नरो योऽदितरोगयुक्तः तस्यार्दितं नाशमुपैति शीघ्रं वृन्दं घनानामिव वायुवेगात्

rasonakalkaṃ tilatailamiśraṃ khādennaro yo'ditarogayuktaḥ tasyārditaṃ nāśamupaiti śīghraṃ vṛndaṃ ghanānāmiva vāyuvegāt

दिवास्वप्नासनस्थानविकृतोर्ध्वनिरीक्षणैः मन्यास्तम्भं प्रकुरुते स एव श्लेष्मणाऽवृतः

divāsvapnāsanasthānavikṛtordhvanirīkṣaṇaiḥ manyāstambhaṃ prakurute sa eva śleṣmaṇā'vṛtaḥ

दशमूलीकृतं क्वाथं पञ्चमूल्याऽपि कल्पितम् रुक्षं स्वेदं तथा नस्यं मन्यास्तम्भे प्रयोजयेत्

daśamūlīkṛtaṃ kvāthaṃ pañcamūlyā'pi kalpitam rukṣaṃ svedaṃ tathā nasyaṃ manyāstambhe prayojayet

तैलेनाज्येन वा ग्रीवामभ्यज्यार्कदलैरथ एरण्डपत्रैराच्छाद्य स्वेदयेद् बहुशो भिषक्

tailenājyena vā grīvāmabhyajyārkadalairatha eraṇḍapatrairācchādya svedayed bahuśo bhiṣak

कुक्कुटाण्डद्र वैरुष्णैः सैन्धवाज्यसमन्वितैः ग्रीवां सम्मर्दयेत्तेन मन्यास्तम्भः प्रशाम्यति

kukkuṭāṇḍadra vairuṣṇaiḥ saindhavājyasamanvitaiḥ grīvāṃ sammardayettena manyāstambhaḥ praśāmyati

अंसदेशे स्थितो वायुः शोषयेदंसबन्धनम् अंसबन्धनशोषात्स्याद् बाहुशोषः सवेदनः

aṃsadeśe sthito vāyuḥ śoṣayedaṃsabandhanam aṃsabandhanaśoṣātsyād bāhuśoṣaḥ savedanaḥ

बाहुशोषे पिबेद् भुक्त्वा सर्पिः कल्याणकं महत् बलामूलशृतं तोयं सैन्धवेन समन्वितम् बाहुशोषकरे वाते मन्यास्तम्भे च शस्यते

bāhuśoṣe pibed bhuktvā sarpiḥ kalyāṇakaṃ mahat balāmūlaśṛtaṃ toyaṃ saindhavena samanvitam bāhuśoṣakare vāte manyāstambhe ca śasyate

शिराः सङ्कोच्य बाहुस्थः स कुर्यादपबाहुकम्

śirāḥ saṅkocya bāhusthaḥ sa kuryādapabāhukam

परमौषधमपबाहु कमन्यास्तम्भोर्ध्वजत्रुगतरोगे शीतलजलेन नस्यं तदुपशमं जिङ्गिनी च पुरः

paramauṣadhamapabāhu kamanyāstambhordhvajatrugataroge śītalajalena nasyaṃ tadupaśamaṃ jiṅginī ca puraḥ

मूलं बलायास्त्वथ पारिभद्र जं तथाऽत्मगुप्तास्वरसं पिबेद्वा युञ्जीत यो माषरसेन नस्यं भवेदसौ वज्रसमानबाहुः

mūlaṃ balāyāstvatha pāribhadra jaṃ tathā'tmaguptāsvarasaṃ pibedvā yuñjīta yo māṣarasena nasyaṃ bhavedasau vajrasamānabāhuḥ

माषातसीयवकुरण्टककण्टकारी गोकण्टटुण्टुकजटाकपिकच्छतोयैः कार्पासकास्थिशणबीजकुलत्थकोलक्वाथेन बस्तपिशितस्य रसेन चापि

māṣātasīyavakuraṇṭakakaṇṭakārī gokaṇṭaṭuṇṭukajaṭākapikacchatoyaiḥ kārpāsakāsthiśaṇabījakulatthakolakvāthena bastapiśitasya rasena cāpi

शुण्ठ्या समागधिकया शतपुष्पया च सैरण्डमूलकपुनर्नवया सरण्या रास्नाबलाऽमृतलताकटुकैर्विपक्वं माषाख्यमेतदपबाहुहरं हि तैलम्

śuṇṭhyā samāgadhikayā śatapuṣpayā ca sairaṇḍamūlakapunarnavayā saraṇyā rāsnābalā'mṛtalatākaṭukairvipakvaṃ māṣākhyametadapabāhuharaṃ hi tailam

तलं प्रत्यङ्गुलीनां याः कण्डरा बाहुपृष्ठतः बाह्वोः कर्मक्षयकरी विश्वाची सा निगद्यते

talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yāḥ kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ bāhvoḥ karmakṣayakarī viśvācī sā nigadyate

दशमूलीबलामाषक्वाथं तैलाज्यमिश्रितम् सायं भुक्त्वा पिबेन्नस्यं विश्वाच्यामपबाहुके

daśamūlībalāmāṣakvāthaṃ tailājyamiśritam sāyaṃ bhuktvā pibennasyaṃ viśvācyāmapabāhuke

माषसिन्धुबलारास्ना दशमूलकहिङ्गुभिः वचाशिवजटाऽख्याभिः सिद्धं तैलं सनागरम्

māṣasindhubalārāsnā daśamūlakahiṅgubhiḥ vacāśivajaṭā'khyābhiḥ siddhaṃ tailaṃ sanāgaram

ऊर्ध्वं भक्ताशनाद्धन्याद् बाहुशोषापबाहुकौ विश्वाचीमुद्धतां चापि पक्षाघातं तथाऽदितम्

ūrdhvaṃ bhaktāśanāddhanyād bāhuśoṣāpabāhukau viśvācīmuddhatāṃ cāpi pakṣāghātaṃ tathā'ditam

अधःप्रतिहतो वायुः श्लेष्मणा मारुतेन च करोत्युद्गारबाहुल्यमूर्ध्ववातः स उच्यते

adhaḥpratihato vāyuḥ śleṣmaṇā mārutena ca karotyudgārabāhulyamūrdhvavātaḥ sa ucyate

भागा दश विश्वायास्तत्तुल्या वृद्धदारकस्यापि त्रय एव च पथ्यायाश्चतुरंशं हिङ्गु सम्भृष्टम्

bhāgā daśa viśvāyāstattulyā vṛddhadārakasyāpi traya eva ca pathyāyāścaturaṃśaṃ hiṅgu sambhṛṣṭam

एकः सैन्धवभागस्तत्तुल्यं चित्रकं चात्र संवृद्धमूर्ध्ववातं हन्त्येतच्चूर्णितं भुक्तम्

ekaḥ saindhavabhāgastattulyaṃ citrakaṃ cātra saṃvṛddhamūrdhvavātaṃ hantyetaccūrṇitaṃ bhuktam

साटोपमत्युग्ररुजमाध्मातमुदरं भृशम् आध्मानमिति जानीयाद्धोरं वातनिरोधजम्

sāṭopamatyugrarujamādhmātamudaraṃ bhṛśam ādhmānamiti jānīyāddhoraṃ vātanirodhajam

आध्माने लङ्घनं पूर्वं दीपनं पाचनं ततः फलवर्तिक्रियां कुर्याद्वस्तिकर्म च शोधनम्

ādhmāne laṅghanaṃ pūrvaṃ dīpanaṃ pācanaṃ tataḥ phalavartikriyāṃ kuryādvastikarma ca śodhanam

कर्षमात्रा भवेत्कृष्णा त्रिवृता स्यात्पलोन्मिता खण्डादपि पलं ग्राह्यं चूर्णमेकत्र कारयेत् मधुनाऽक्षमितं लिह्याच्चूर्णमाध्माननाशनम्

karṣamātrā bhavetkṛṣṇā trivṛtā syātpalonmitā khaṇḍādapi palaṃ grāhyaṃ cūrṇamekatra kārayet madhunā'kṣamitaṃ lihyāccūrṇamādhmānanāśanam

दारुहैमवतीकुष्ठशताह्वा हिङ्गुसैन्धवैः लिम्पेदुष्णैरम्लपिष्टैः शूलाध्मानयुतोदरम्

dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvā hiṅgusaindhavaiḥ limpeduṣṇairamlapiṣṭaiḥ śūlādhmānayutodaram

अभयाऽरग्वधो धात्री दन्ती तिक्ता स्नुही त्रिवृत् मुस्ता प्रत्येकमेतानि ग्राह्याणि पलमात्रया

abhayā'ragvadho dhātrī dantī tiktā snuhī trivṛt mustā pratyekametāni grāhyāṇi palamātrayā

तानि सङ्कुट्य सर्वाणि जलाढकयुगे पचेत् तत्र तोयेऽष्टमं भागं कषायमवशेषयेत्

tāni saṅkuṭya sarvāṇi jalāḍhakayuge pacet tatra toye'ṣṭamaṃ bhāgaṃ kaṣāyamavaśeṣayet

निस्त्वग्जैपालबीजानि नवानि पलमात्रया तनुवस्त्रधृतान्येव तस्मिन्क्वाथे शनैः पचेत्

nistvagjaipālabījāni navāni palamātrayā tanuvastradhṛtānyeva tasminkvāthe śanaiḥ pacet

100

ज्वालयेदनलं मन्दं यावत्क्वाथो घनो भवेत् तत खल्वे क्षिपेद्भागानष्टौ जैपालबीजतः

jvālayedanalaṃ mandaṃ yāvatkvātho ghano bhavet tata khalve kṣipedbhāgānaṣṭau jaipālabījataḥ

101

भागांस्त्रीन्नागराद् द्वौ च मरिचाद् द्वौ च पारदात् गन्धकाद् द्वौ च तानीह यावद्यामं विमर्दयेत्

bhāgāṃstrīnnāgarād dvau ca maricād dvau ca pāradāt gandhakād dvau ca tānīha yāvadyāmaṃ vimardayet

102

रसो नाराचनामाऽय भक्षितो रक्तिकामितः जलेन शीतलेनैव रोगानेतान्विनाशयेत्

raso nārācanāmā'ya bhakṣito raktikāmitaḥ jalena śītalenaiva rogānetānvināśayet

103

आध्मानं शूलमानाहं प्रत्याध्मानं तथैव च उदावर्त्तं तथा गुल्ममुदराणि हरत्यसौ

ādhmānaṃ śūlamānāhaṃ pratyādhmānaṃ tathaiva ca udāvarttaṃ tathā gulmamudarāṇi haratyasau

104

वेगे शान्ते तु भुञ्जीत शर्करासहितं दधि ततस्तत्सैन्धवेनापि ततो दध्योदनं मनाक्

vege śānte tu bhuñjīta śarkarāsahitaṃ dadhi tatastatsaindhavenāpi tato dadhyodanaṃ manāk

105

विमुक्तपार्श्वहृदयं तदेवामाशयोत्थितम् प्रत्याध्मानं विजानीयात्कफव्याकुलितानिलम्

vimuktapārśvahṛdayaṃ tadevāmāśayotthitam pratyādhmānaṃ vijānīyātkaphavyākulitānilam

106

प्रत्याध्माने समुत्पन्ने कुर्याद्वमनलङ्घने दीपनादीनि युञ्जीत पूर्ववद्वस्तिकर्म च

pratyādhmāne samutpanne kuryādvamanalaṅghane dīpanādīni yuñjīta pūrvavadvastikarma ca

107

नाभेरधस्तात्सञ्जातः सञ्चारी यदि वाऽचलः

nābheradhastātsañjātaḥ sañcārī yadi vā'calaḥ

108

अष्ठीलावद्घनो ग्रन्थिरुर्ध्वमायत उन्नतः वाताष्ठीलां विजानीयाद् वहिर्मार्गनिरोधिनीम्

aṣṭhīlāvadghano granthirurdhvamāyata unnataḥ vātāṣṭhīlāṃ vijānīyād vahirmārganirodhinīm

109

एतामेव रुजायुक्तां वातविण्मूत्ररोधिनीम् प्रत्यष्ठीलामिति वदेज्जठरे तिर्यगुत्थिताम्

etāmeva rujāyuktāṃ vātaviṇmūtrarodhinīm pratyaṣṭhīlāmiti vadejjaṭhare tiryagutthitām

110

अष्ठीलायाः क्रिया कार्या गुल्मस्यान्तरविद्र धेः चूर्णं हिङ्ग्वादिकं चात्र पिबेदुष्णेन वारिणा

aṣṭhīlāyāḥ kriyā kāryā gulmasyāntaravidra dheḥ cūrṇaṃ hiṅgvādikaṃ cātra pibeduṣṇena vāriṇā

111

हिङ्गुग्रन्थिक धान्यजीरकवचाचव्याग्निपाठाशटी वृक्षाम्लं लवणत्रयं त्रिकटुकं क्षारद्वयं दाडिमम् पथ्यापौष्करवेतसाम्लहपुषायोज्यंतदेभिः कृतं चूर्णं भावितमेतदार्द्र करसैः स्याद् बीजपूरद्र वैः

hiṅgugranthika dhānyajīrakavacācavyāgnipāṭhāśaṭī vṛkṣāmlaṃ lavaṇatrayaṃ trikaṭukaṃ kṣāradvayaṃ dāḍimam pathyāpauṣkaravetasāmlahapuṣāyojyaṃtadebhiḥ kṛtaṃ cūrṇaṃ bhāvitametadārdra karasaiḥ syād bījapūradra vaiḥ

112

अधो या वेदना याति वर्चोमूत्राशयोत्थिता भिन्दन्तीव गुदोपस्थं सा तूनी नामतो मता

adho yā vedanā yāti varcomūtrāśayotthitā bhindantīva gudopasthaṃ sā tūnī nāmato matā

113

गुदोपस्थोत्थिता सैव प्रतिलोमं विधाविता वेगैः पक्वाशयं याति प्रतितूनीति सोच्यते

gudopasthotthitā saiva pratilomaṃ vidhāvitā vegaiḥ pakvāśayaṃ yāti pratitūnīti socyate

114

तून्याञ्च प्रतितून्याञ्च प्रशस्ताः स्नेहवस्तयः पिबेद्वा स्नेहलवणं पिप्पल्यादिमथाम्बुना उष्णेन रामठं क्षारं प्रगाढमथ वा घृतम्

tūnyāñca pratitūnyāñca praśastāḥ snehavastayaḥ pibedvā snehalavaṇaṃ pippalyādimathāmbunā uṣṇena rāmaṭhaṃ kṣāraṃ pragāḍhamatha vā ghṛtam

115

स्फिगस्थ्नोः पृष्ठवंशास्थ्नोर्यः सन्धिस्तत्त्रिकं मतम् तत्र वातेन या पीडा त्रिकशूलं तदुच्यते

sphigasthnoḥ pṛṣṭhavaṃśāsthnoryaḥ sandhistattrikaṃ matam tatra vātena yā pīḍā trikaśūlaṃ taducyate

116

कारयेद्वालुकास्वेदं त्रिकशूलेप्रयत्नतः यद्वाऽधस्तात्करीषाग्निं धारयेत्सततं नरः

kārayedvālukāsvedaṃ trikaśūleprayatnataḥ yadvā'dhastātkarīṣāgniṃ dhārayetsatataṃ naraḥ

117

आभाऽश्वगन्धा हपुषागुडूची शतावरी गोक्षुरकश्च रास्ना श्यामा शताह्वा च शटी यवानी सनागरा चेति समं विचूर्ण्य

ābhā'śvagandhā hapuṣāguḍūcī śatāvarī gokṣurakaśca rāsnā śyāmā śatāhvā ca śaṭī yavānī sanāgarā ceti samaṃ vicūrṇya

118

सर्वैः समं गुग्गुलुमत्र दद्यात्क्षिपेदिहाज्यञ्च तदर्द्धभागम् तद्भक्षयेदर्द्धपिचुप्रमाणं प्रभातकाले पयसाऽथ यूषैः

sarvaiḥ samaṃ guggulumatra dadyātkṣipedihājyañca tadarddhabhāgam tadbhakṣayedarddhapicupramāṇaṃ prabhātakāle payasā'tha yūṣaiḥ

119

मद्येन वा कोष्णजलेन चापि क्षीरेण वा मांसरसेन वाऽपि त्रिकग्रहे जानुहनुग्रहे च वाते भुजस्थे चरणस्थिते च

madyena vā koṣṇajalena cāpi kṣīreṇa vā māṃsarasena vā'pi trikagrahe jānuhanugrahe ca vāte bhujasthe caraṇasthite ca

120

सन्धिस्थिते चास्थिगते च तस्मिन्मज्जस्थिते स्नायुगते च कोष्ठे रोगान् हरेद्वातकफानुविद्धान् वातेरितान् हृद्ग्रहयोनिदोषान्

sandhisthite cāsthigate ca tasminmajjasthite snāyugate ca koṣṭhe rogān haredvātakaphānuviddhān vāteritān hṛdgrahayonidoṣān

121

भग्नास्थिविद्धेषु च खञ्जतायां सगृध्रसीके खलु पक्षघाते महौषधं गुग्गुलुमेतमाहुस्त्रयोदशाङ्गं भिषजः पुराणाः

bhagnāsthividdheṣu ca khañjatāyāṃ sagṛdhrasīke khalu pakṣaghāte mahauṣadhaṃ guggulumetamāhustrayodaśāṅgaṃ bhiṣajaḥ purāṇāḥ

122

मारुतेऽविगुणे वस्तौ मूत्रं सम्यक्प्रवर्त्तते विकारा विविधाश्चापि तस्मिन्दुष्टे भवन्ति हि

mārute'viguṇe vastau mūtraṃ samyakpravarttate vikārā vividhāścāpi tasminduṣṭe bhavanti hi

123

बलामूर्वात्वचश्चूर्णं ससितं कर्षसम्मितम् पिबेत्कुडवदुग्धेन मुहुर्मूत्रणशान्तये

balāmūrvātvacaścūrṇaṃ sasitaṃ karṣasammitam pibetkuḍavadugdhena muhurmūtraṇaśāntaye

124

पथ्याबिभीतधात्रीणां चूर्णं चूर्णं मृतायसः मधुना सह संलीढं मुहुर्मूत्रणशान्तिकृत्

pathyābibhītadhātrīṇāṃ cūrṇaṃ cūrṇaṃ mṛtāyasaḥ madhunā saha saṃlīḍhaṃ muhurmūtraṇaśāntikṛt

125

यवक्षारस्य चूर्णस्तु संयोज्य सितया सह भक्षयेन्नियतं तस्य प्रशाम्येन्मूत्रनिग्रहः

yavakṣārasya cūrṇastu saṃyojya sitayā saha bhakṣayenniyataṃ tasya praśāmyenmūtranigrahaḥ

126

कूष्माण्डस्य तु बीजानि बीजानि त्रपुषस्य च वस्तौ सन्धारयेत्तेन प्रशाम्येन्मूत्रनिग्रहः

kūṣmāṇḍasya tu bījāni bījāni trapuṣasya ca vastau sandhārayettena praśāmyenmūtranigrahaḥ

127

आमलक्याश्च कल्केन वस्तिभागं प्रलेपयेत् तेन प्रशाम्यति क्षिप्रं नियमान्मूत्रनिग्रहः

āmalakyāśca kalkena vastibhāgaṃ pralepayet tena praśāmyati kṣipraṃ niyamānmūtranigrahaḥ

128

मेहनस्याथ योनेर्वा मुखस्याभ्यन्तरे शनैः घनसारयुतां वर्त्तिं धारयेन्मूत्रनिग्रहे

mehanasyātha yonervā mukhasyābhyantare śanaiḥ ghanasārayutāṃ varttiṃ dhārayenmūtranigrahe

129

स्फिक्पूर्वोरुकटीपृष्टजानुजङ्घापदं क्रमात् गृध्रसी स्तम्भरुक्तोदैर्गृह्णाति स्पन्दते मुहुः

sphikpūrvorukaṭīpṛṣṭajānujaṅghāpadaṃ kramāt gṛdhrasī stambharuktodairgṛhṇāti spandate muhuḥ

130

वाताद्वातकफाभ्यां सा विज्ञेया द्विविधा पुनः वातजायां भवेत्तोदो देहस्यातीव वक्रता

vātādvātakaphābhyāṃ sā vijñeyā dvividhā punaḥ vātajāyāṃ bhavettodo dehasyātīva vakratā

131

जानुजङ्घोरुसन्धीनां स्फुरणं स्तम्भता भृशम्

jānujaṅghorusandhīnāṃ sphuraṇaṃ stambhatā bhṛśam

132

वातश्लेष्मोद्भवायान्तु गौरवं वह्निमार्दवम् तन्द्रा मुखप्रसेकश्च भक्तद्वेषस्तथैव च

vātaśleṣmodbhavāyāntu gauravaṃ vahnimārdavam tandrā mukhaprasekaśca bhaktadveṣastathaiva ca

133

गृध्रस्यार्त्तं नरं सम्यग् रेकेण वमनेन वा ज्ञात्वा निरामं दीप्ताग्निं वस्तिभिः समुपाचरेत्

gṛdhrasyārttaṃ naraṃ samyag rekeṇa vamanena vā jñātvā nirāmaṃ dīptāgniṃ vastibhiḥ samupācaret

134

नादौ वस्तिविधिं कुर्याद्यावदूर्ध्वं न शुध्यति स्नेहो निरर्थकः स स्याद्भस्मन्येव हुतं यथा

nādau vastividhiṃ kuryādyāvadūrdhvaṃ na śudhyati sneho nirarthakaḥ sa syādbhasmanyeva hutaṃ yathā

135

तैलमेरण्डजं प्रातर्गोमूत्रेण पिबेन्नरः मासमेकं प्रयोगोऽय गृध्रस्यूरुग्रहापहः

tailameraṇḍajaṃ prātargomūtreṇa pibennaraḥ māsamekaṃ prayogo'ya gṛdhrasyūrugrahāpahaḥ

136

तैलं घृतं चार्द्र कमातुलुङ्गरसं सचुक्रं सगुडं पिबेद्वा कट्युरुपृष्ठत्रिकशूलगुल्मगृध्रस्युदावर्त्तहरः प्रयोगः

tailaṃ ghṛtaṃ cārdra kamātuluṅgarasaṃ sacukraṃ saguḍaṃ pibedvā kaṭyurupṛṣṭhatrikaśūlagulmagṛdhrasyudāvarttaharaḥ prayogaḥ

137

निष्कुष्यैरण्डबीजानि पिष्ट्वा क्षीरे विपाचयेत् तत्पानन्तु कटीशूले गृध्रस्यां परमौषधम्

niṣkuṣyairaṇḍabījāni piṣṭvā kṣīre vipācayet tatpānantu kaṭīśūle gṛdhrasyāṃ paramauṣadham

138

एरण्डमूलं बिल्वञ्च बृहती कण्टकारिका कषायोरुचकोपेतः पीतो वङ्क्षणवस्तिजम् गृध्रसीजं हरेच्छूलं चिरकालानुबन्धि च

eraṇḍamūlaṃ bilvañca bṛhatī kaṇṭakārikā kaṣāyorucakopetaḥ pīto vaṅkṣaṇavastijam gṛdhrasījaṃ harecchūlaṃ cirakālānubandhi ca

139

गोमूत्रैरण्डतैलाभ्यां कृष्णाचूर्णं पिबेन्नरः दीर्घकालोत्थितां हन्ति गृध्रसीं कफवातजाम्

gomūtrairaṇḍatailābhyāṃ kṛṣṇācūrṇaṃ pibennaraḥ dīrghakālotthitāṃ hanti gṛdhrasīṃ kaphavātajām

140

सिंहास्यदन्तीकृतमालकानां पिबेत्कषायं रुबुतैलमिश्रम् यो गृध्रसीनष्टगतिः प्रसुप्तः स शीघ्रगः स्याद्धि किमत्र चित्रम्

siṃhāsyadantīkṛtamālakānāṃ pibetkaṣāyaṃ rubutailamiśram yo gṛdhrasīnaṣṭagatiḥ prasuptaḥ sa śīghragaḥ syāddhi kimatra citram

141

बृहन्निम्बतरोः सारो वारिणा परिपेषितः स पीतो नाशयेत्क्षिप्रमसाध्यामपि गृध्रसीम्

bṛhannimbataroḥ sāro vāriṇā paripeṣitaḥ sa pīto nāśayetkṣipramasādhyāmapi gṛdhrasīm

142

शेफालिकादलैः क्वाथो मृद्वग्निपरिपाचितः दुर्वारं गृध्रसीरोगं पीतमात्रः प्रणाशयेत्

śephālikādalaiḥ kvātho mṛdvagniparipācitaḥ durvāraṃ gṛdhrasīrogaṃ pītamātraḥ praṇāśayet

143

रास्नायास्तु पलं चैकं पञ्चकर्षाणि गुग्गुलोः सर्पिषावटिकां कृत्वा भक्षयेद् गृध्रसीहरीम्

rāsnāyāstu palaṃ caikaṃ pañcakarṣāṇi gugguloḥ sarpiṣāvaṭikāṃ kṛtvā bhakṣayed gṛdhrasīharīm

144

रास्नामृतारग्वधदेवदारुत्रिकण्टकैरण्डपुनर्नवानाम् क्वाथं पिबेन्नागरचूर्णमिश्रं जङ्घोरुपृष्ठत्रिकपार्श्वशूली

rāsnāmṛtāragvadhadevadārutrikaṇṭakairaṇḍapunarnavānām kvāthaṃ pibennāgaracūrṇamiśraṃ jaṅghorupṛṣṭhatrikapārśvaśūlī

145

पथ्याबिभीतामलकीफलानां शतं क्रमेण द्विगुणाभिवृद्धम् प्रस्थेन युक्तञ्च पलङ्कषाणां द्रो णे जले संस्थितमेकरात्रम्

pathyābibhītāmalakīphalānāṃ śataṃ krameṇa dviguṇābhivṛddham prasthena yuktañca palaṅkaṣāṇāṃ dro ṇe jale saṃsthitamekarātram

146

अर्धावशिष्टं क्वथितं कषायं भाण्डे पचेत्तत्पुनरेव लौहे अमूनि वह्नेरवतार्य दद्याद् द्र व्याणि सञ्चूर्ण्य पलार्द्धकानि

ardhāvaśiṣṭaṃ kvathitaṃ kaṣāyaṃ bhāṇḍe pacettatpunareva lauhe amūni vahneravatārya dadyād dra vyāṇi sañcūrṇya palārddhakāni

147

विडङ्गदन्तीत्रिफलागुडूची कृष्णात्रिवृन्नागरकोषणानि यथेष्टचेष्टस्य नरस्य शीघ्रं हिमाम्बुपानानि च भोजनानि

viḍaṅgadantītriphalāguḍūcī kṛṣṇātrivṛnnāgarakoṣaṇāni yatheṣṭaceṣṭasya narasya śīghraṃ himāmbupānāni ca bhojanāni

148

निषेव्यमाणो विनिहन्ति रोगान्सगृध्रसीं नूतनखञ्जताञ्च प्लीहानमुग्रं जठराग्निगुल्मं पाण्डुत्वकण्डूवमिवातरक्तम्

niṣevyamāṇo vinihanti rogānsagṛdhrasīṃ nūtanakhañjatāñca plīhānamugraṃ jaṭharāgnigulmaṃ pāṇḍutvakaṇḍūvamivātaraktam

149

पथ्यादिको गुग्गुलुरेष नाम्ना ख्यातः क्षितावप्रमितप्रभावः बलेन नागेन समं मनुष्यं जवेन कुर्यात्तुरगेण तुल्यम्

pathyādiko guggulureṣa nāmnā khyātaḥ kṣitāvapramitaprabhāvaḥ balena nāgena samaṃ manuṣyaṃ javena kuryātturageṇa tulyam

150

आयुः प्रकर्षं विदधाति चक्षुर्बलं तथा पुष्टिकरो विषघ्नः क्षतस्य सन्धानकरो विशेषाद्रो गेषु शस्तः सकलेषु तज्ज्ञैः

āyuḥ prakarṣaṃ vidadhāti cakṣurbalaṃ tathā puṣṭikaro viṣaghnaḥ kṣatasya sandhānakaro viśeṣādro geṣu śastaḥ sakaleṣu tajjñaiḥ

151

वायुः कट्याश्रितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा खञ्जस्तदाभवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्वधात्

vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā khañjastadābhavejjantuḥ paṅguḥ sakthnordvayorvadhāt

152

उपाचरेदभिनवं खञ्जं पङ्गुमथापि च विरेकास्थापनस्वेदगुग्गुलुस्नेहवस्तिभिः

upācaredabhinavaṃ khañjaṃ paṅgumathāpi ca virekāsthāpanasvedaguggulusnehavastibhiḥ

153

कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्निव च लक्ष्यते कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम्

kampate gamanārambhe khañjanniva ca lakṣyate kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam

154

क्रमः कलायखञ्जस्य खञ्जपङ्ग्वोरिव स्मृतः विशेषात्स्नेहनं कर्म कार्यमत्र विचक्षणैः

kramaḥ kalāyakhañjasya khañjapaṅgvoriva smṛtaḥ viśeṣātsnehanaṃ karma kāryamatra vicakṣaṇaiḥ

155

वातशोणितजः शोथो जानुमध्ये महारुजः ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षस्तु स्थूलः क्रोष्टुकशीर्षवत्

vātaśoṇitajaḥ śotho jānumadhye mahārujaḥ jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣastu sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat

156

गुग्गुलुं क्रोष्टुशीर्षे तु गुडूचीत्रिफलाऽम्भसा क्षीरेणैरण्ड तैलं वा पिबेद्वा वृद्धदारकम्

gugguluṃ kroṣṭuśīrṣe tu guḍūcītriphalā'mbhasā kṣīreṇairaṇḍa tailaṃ vā pibedvā vṛddhadārakam

157

रसैस्तित्तिरमांसस्य पीतेर्गुग्गुलुसंयुतैः वातरक्तक्रियाभिश्च जयेज्जम्बूकमस्तकम्

rasaistittiramāṃsasya pīterguggulusaṃyutaiḥ vātaraktakriyābhiśca jayejjambūkamastakam

158

खल्लीतु पादजङ्घोरुकरमूलावमोटिनी

khallītu pādajaṅghorukaramūlāvamoṭinī

159

कुष्ठसैन्धवयोः कल्कश्चुक्रतैलसमन्वितः सुखोष्णो मर्दने योज्यः खल्लीशूलनिवारणः

kuṣṭhasaindhavayoḥ kalkaścukratailasamanvitaḥ sukhoṣṇo mardane yojyaḥ khallīśūlanivāraṇaḥ

160

रुक् पादे विषमे न्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा वातेन गुल्फमाश्रित्य तमाहुर्वातकण्टकम्

ruk pāde viṣame nyaste śramādvā jāyate yadā vātena gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam

161

रक्तावसेचनं कुर्यादभीक्ष्णं वातकण्टके पिबेदैरण्डतैलं वा दहेत्सूचीभिरेव च

raktāvasecanaṃ kuryādabhīkṣṇaṃ vātakaṇṭake pibedairaṇḍatailaṃ vā dahetsūcībhireva ca

162

पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः विशेषतश्चङ्क्रमणे पाददाहं तमादिशेत्

pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito'nilaḥ viśeṣataścaṅkramaṇe pādadāhaṃ tamādiśet

163

वातरक्तक्रमं कुर्यात्पाददाहे विशेषतः मसूरविदलैः पिष्टैः शृतशीतेन वारिणा चरणौ लेपयेत्सम्यग्पाददाहप्रशान्तये

vātaraktakramaṃ kuryātpādadāhe viśeṣataḥ masūravidalaiḥ piṣṭaiḥ śṛtaśītena vāriṇā caraṇau lepayetsamyagpādadāhapraśāntaye

164

नवनीतेन संलिप्तौ वह्निना परिता पितौ मुच्येते चरणौ क्षिप्रं परितापात्सुदारुणात्

navanītena saṃliptau vahninā paritā pitau mucyete caraṇau kṣipraṃ paritāpātsudāruṇāt

165

हृष्येते चरणौ यस्य भवतश्च प्रसुप्तकौ पादहर्षः स विज्ञेयः कफवातप्रकोपजः

hṛṣyete caraṇau yasya bhavataśca prasuptakau pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ

166

पादहर्षे तु कर्त्तव्यः कफवातहरो विधिः

pādaharṣe tu karttavyaḥ kaphavātaharo vidhiḥ

167

यदा तु धमनीः सर्वाः कुपितोऽभ्येति मारुतः तदा क्षिपत्याशु मुहुर्मुहुर्देहं मुहुश्चलः मुहुराक्षेपणाद्वायुराक्षेपक इति स्मृतः

yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kupito'bhyeti mārutaḥ tadā kṣipatyāśu muhurmuhurdehaṃ muhuścalaḥ muhurākṣepaṇādvāyurākṣepaka iti smṛtaḥ

168

पित्तश्लेष्मान्वितो वायुर्वायुरेव च केवलः कुर्यादाक्षेपकं चान्यं चतुर्थमभिघातजम्

pittaśleṣmānvito vāyurvāyureva ca kevalaḥ kuryādākṣepakaṃ cānyaṃ caturthamabhighātajam

169

पाणिपादशिरः पृष्ठश्रोणीः स्तभ्नाति मारुतः दण्डवत्स्तब्धगात्रस्य दण्डकः सोऽनुपक्रमः

pāṇipādaśiraḥ pṛṣṭhaśroṇīḥ stabhnāti mārutaḥ daṇḍavatstabdhagātrasya daṇḍakaḥ so'nupakramaḥ

170

कफावृतो यदा वायुर्धमनीष्वेव तिष्ठति स दण्डवत्स्तम्भयति कृच्छ्रो दण्डापतानकः

kaphāvṛto yadā vāyurdhamanīṣveva tiṣṭhati sa daṇḍavatstambhayati kṛcchro daṇḍāpatānakaḥ

171

बलामूलकषायस्य दशमूलीशृतस्य च यवकोलकुलत्थानां क्वाथस्य पयसस्तथा

balāmūlakaṣāyasya daśamūlīśṛtasya ca yavakolakulatthānāṃ kvāthasya payasastathā

172

अष्टावष्टौ स्मृता भागास्तैलादेकस्तदेकतः पचेदवाप्य मधुरं गणं सैन्धवसंयुतम्

aṣṭāvaṣṭau smṛtā bhāgāstailādekastadekataḥ pacedavāpya madhuraṃ gaṇaṃ saindhavasaṃyutam

173

तथाऽगुरुं सर्जरसं सरलं देवदारु च मञ्जिष्ठां पद्मकं कुष्ठमेलां कालानुसारिवाम्

tathā'guruṃ sarjarasaṃ saralaṃ devadāru ca mañjiṣṭhāṃ padmakaṃ kuṣṭhamelāṃ kālānusārivām

174

मांसीं शैलेयकं पत्रं तगरं सारिवां वचाम् शतावरीमश्वगन्धां शतपुष्पां पुनर्नवाम्

māṃsīṃ śaileyakaṃ patraṃ tagaraṃ sārivāṃ vacām śatāvarīmaśvagandhāṃ śatapuṣpāṃ punarnavām

175

तत्साधुसिद्धं सौवर्णे राजते मृण्मयेऽपि वा प्रक्षिप्य कलशे सम्यक्स्वनुगुप्तं निधापयेत्

tatsādhusiddhaṃ sauvarṇe rājate mṛṇmaye'pi vā prakṣipya kalaśe samyaksvanuguptaṃ nidhāpayet

176

एतन्महाबलातैलं प्रयुक्तमविलम्बितम् सर्वानाक्षेपकादींस्तु वातव्याधीन्व्यपोहति

etanmahābalātailaṃ prayuktamavilambitam sarvānākṣepakādīṃstu vātavyādhīnvyapohati

177

हिक्कां श्वासमधीमन्थं गुल्मं कासं सुदुस्तरम् षण्मासादुपयुक्तं तदन्त्रवृद्धिञ्च नाशयेत्

hikkāṃ śvāsamadhīmanthaṃ gulmaṃ kāsaṃ sudustaram ṣaṇmāsādupayuktaṃ tadantravṛddhiñca nāśayet

178

यथाबलमतो मात्रां सूतिकायै च दापयेत् या च गर्भार्थिनी नारी क्षीणशुक्रश्च यः पुमान्

yathābalamato mātrāṃ sūtikāyai ca dāpayet yā ca garbhārthinī nārī kṣīṇaśukraśca yaḥ pumān

179

क्षीणवाते मर्महते ह्यभिघातहते तथा भग्ने श्रमाभिपन्ने च सर्वथैतत्प्रयुज्यते

kṣīṇavāte marmahate hyabhighātahate tathā bhagne śramābhipanne ca sarvathaitatprayujyate

180

एतद्धि राज्ञा कर्त्तव्यं कर्त्तव्यं राजपूजितैः सुखिभिः सुकुमारैश्च धनिभिर्मानवैः सदा

etaddhi rājñā karttavyaṃ karttavyaṃ rājapūjitaiḥ sukhibhiḥ sukumāraiśca dhanibhirmānavaiḥ sadā

181

अङ्गुलीगुल्फजठरहृद्व क्षोगलसंश्रितः स्नायुप्रतानमनिलस्तदाऽक्षिपतिवेगवान्

aṅgulīgulphajaṭharahṛdva kṣogalasaṃśritaḥ snāyupratānamanilastadā'kṣipativegavān

182

विष्टब्धाक्षः स्तब्धहनुर्भग्नपार्श्वः कफं वमन्

viṣṭabdhākṣaḥ stabdhahanurbhagnapārśvaḥ kaphaṃ vaman

183

अभ्यन्तरे धनुरिव यदा नमति मानवः तदा सोऽभ्यन्तरायामं कुरुते मारुतो बली

abhyantare dhanuriva yadā namati mānavaḥ tadā so'bhyantarāyāmaṃ kurute māruto balī

184

महाहेतुर्बली वायुःसशिराः स्नायुकण्डराः मन्यापृष्ठाश्रिता बाह्यः संशोष्यानामयेद् बहिः

mahāheturbalī vāyuḥsaśirāḥ snāyukaṇḍarāḥ manyāpṛṣṭhāśritā bāhyaḥ saṃśoṣyānāmayed bahiḥ

185

यत्र तं बहिरायामं प्रवदन्ति भिषग्वराः तमसाध्यं बुधाः प्राहुर्वक्षः कट्यूरुभञ्जनम्

yatra taṃ bahirāyāmaṃ pravadanti bhiṣagvarāḥ tamasādhyaṃ budhāḥ prāhurvakṣaḥ kaṭyūrubhañjanam

186

बाह्यायामेऽन्तरायामे विधेयाऽदितवत्क्रिया

bāhyāyāme'ntarāyāme vidheyā'ditavatkriyā

187

धनुस्तुल्यो नमेद्यस्तु स धनुः स्तम्भसञ्ज्ञितः विवर्णो बद्धवदनः स्रस्ताङ्गो नष्टचेतनः प्रस्विद्यंश्च धनुःस्तम्भी दशरात्रं न जीवति

dhanustulyo namedyastu sa dhanuḥ stambhasañjñitaḥ vivarṇo baddhavadanaḥ srastāṅgo naṣṭacetanaḥ prasvidyaṃśca dhanuḥstambhī daśarātraṃ na jīvati

188

हृदयं यदि वा पृष्ठमुन्नतं क्रमतः सरुक् क्रुद्धो वायुर्यदा कुर्यात्तदा तं कुब्जमादिशेत्

hṛdayaṃ yadi vā pṛṣṭhamunnataṃ kramataḥ saruk kruddho vāyuryadā kuryāttadā taṃ kubjamādiśet

189

बाह्यायामेऽन्तरायामे धनुःस्तंभे च कुब्जके योज्यं प्रसारणीतैलं तेन तेषां शमो भवेत्

bāhyāyāme'ntarāyāme dhanuḥstaṃbhe ca kubjake yojyaṃ prasāraṇītailaṃ tena teṣāṃ śamo bhavet

190

वातव्याधिषु सामान्या याः क्रियाः कथिताः पुरा कर्त्तव्या एव ताः सर्वास्तैलमेतद्विशेषतः

vātavyādhiṣu sāmānyā yāḥ kriyāḥ kathitāḥ purā karttavyā eva tāḥ sarvāstailametadviśeṣataḥ

191

क्रुद्धः स्वैः कोपनैर्वायुः स्थानादूर्ध्वं प्रपद्यते पीडयन्हृदयं गत्वा शिरः शङ्खौ च पीडयन्

kruddhaḥ svaiḥ kopanairvāyuḥ sthānādūrdhvaṃ prapadyate pīḍayanhṛdayaṃ gatvā śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan

192

धनुर्वन्नमयेद्गात्राण्या क्षिपेन्मोहयेत्तथा स कृच्छ्रादुच्छ्वसेदुच्चैः स्तब्धाक्षोऽथ निमीलकः कपोत इव कूजेच्च निः संज्ञः सोऽपतन्त्रकः

dhanurvannamayedgātrāṇyā kṣipenmohayettathā sa kṛcchrāducchvaseduccaiḥ stabdhākṣo'tha nimīlakaḥ kapota iva kūjecca niḥ saṃjñaḥ so'patantrakaḥ

193

अथापतन्त्रकेणार्त्तमातुरं नापतर्पयेत् निरूहवस्तिं वमनं सेवयेन्न कदाचन

athāpatantrakeṇārttamāturaṃ nāpatarpayet nirūhavastiṃ vamanaṃ sevayenna kadācana

194

श्वसनाः कफवाताभ्यां रुद्धास्तस्य विमोक्षयेत् तीक्ष्णैः प्रधमनैः संज्ञां तासु मुक्तासु विन्दति

śvasanāḥ kaphavātābhyāṃ ruddhāstasya vimokṣayet tīkṣṇaiḥ pradhamanaiḥ saṃjñāṃ tāsu muktāsu vindati

195

मरिचं शिग्रुबीजानि विडङ्गश्च फणिज्जकम् एतानिसूक्ष्मचूर्णानि दद्याच्छीर्षविरेचने

maricaṃ śigrubījāni viḍaṅgaśca phaṇijjakam etānisūkṣmacūrṇāni dadyācchīrṣavirecane

196

हरीतकी वचा रास्ना सैन्धवं साम्लवेतसम्

harītakī vacā rāsnā saindhavaṃ sāmlavetasam

वातव्याध्यधिकारः (cont. 2)

197

घृतमार्द्र कसंयुक्तमपतन्त्रकनाशनम् अम्लवेतसकाभावे चुक्रं दातव्यमीरितम्

ghṛtamārdra kasaṃyuktamapatantrakanāśanam amlavetasakābhāve cukraṃ dātavyamīritam

198

दृष्टिं संस्तभ्य संज्ञाश्च हत्वा कण्ठेन कूजति हृदि मुक्ते नरः स्वास्थ्यं याति मोहं वृते पुनः वायुना दारुणं प्राहुरेके तमपतानकम्

dṛṣṭiṃ saṃstabhya saṃjñāśca hatvā kaṇṭhena kūjati hṛdi mukte naraḥ svāsthyaṃ yāti mohaṃ vṛte punaḥ vāyunā dāruṇaṃ prāhureke tamapatānakam

199

गर्भजातनिमित्तश्च शोणितातिस्रवाच्च यः अभिघातनिमितश्च न सिध्यत्यपतानकः

garbhajātanimittaśca śoṇitātisravācca yaḥ abhighātanimitaśca na sidhyatyapatānakaḥ

200

अथापतानकेनार्त्तमस्रुता क्षमवेपनम् अखट्वापातिनं चैव त्वरया समुपाचरेत्

athāpatānakenārttamasrutā kṣamavepanam akhaṭvāpātinaṃ caiva tvarayā samupācaret

201

अपतानकिने शस्तं दशमूलीशृतं जलम् पिप्पलीचूर्णसंयुक्तं जीर्णं मांसरसौदनम्

apatānakine śastaṃ daśamūlīśṛtaṃ jalam pippalīcūrṇasaṃyuktaṃ jīrṇaṃ māṃsarasaudanam

202

तैलेन मर्दनं चैव तथा तीक्ष्णं विरेचनम् स्रोतोविशोधनं पश्चात् सर्पिष्पानं हितं स्मृतम्

tailena mardanaṃ caiva tathā tīkṣṇaṃ virecanam srotoviśodhanaṃ paścāt sarpiṣpānaṃ hitaṃ smṛtam

203

हन्त्यभुक्तवता पीतमम्लं दध्यपतानकम् मरिचेन समायुक्तं स्नेहवस्तिरथापि वा

hantyabhuktavatā pītamamlaṃ dadhyapatānakam maricena samāyuktaṃ snehavastirathāpi vā

204

गृहीत्वाऽद्ध तनोर्वायुः शिरा स्नायूर्विशोष्य च पक्षमन्यतरं हन्ति सन्धिबन्धान्विमोक्षयन्

gṛhītvā'ddha tanorvāyuḥ śirā snāyūrviśoṣya ca pakṣamanyataraṃ hanti sandhibandhānvimokṣayan

205

कृत्स्नोऽद्धकायस्तस्य स्यादकर्मण्यो विचेतनः एकाङ्गवातं तं केचिदन्ये पक्षवधं विदुः

kṛtsno'ddhakāyastasya syādakarmaṇyo vicetanaḥ ekāṅgavātaṃ taṃ kecidanye pakṣavadhaṃ viduḥ

206

दाहसन्तापमूर्च्छाः स्युर्वायौ पित्तसमन्विते शैत्यशोथगुरुत्वानि तस्मिन्नेव कफावृते

dāhasantāpamūrcchāḥ syurvāyau pittasamanvite śaityaśothagurutvāni tasminneva kaphāvṛte

207

शुद्धवातहतं पक्षं कृच्छ्रसाध्यतमं विदुः साध्यमन्येन संयुक्तमसाध्यं क्षयहेतुकम्

śuddhavātahataṃ pakṣaṃ kṛcchrasādhyatamaṃ viduḥ sādhyamanyena saṃyuktamasādhyaṃ kṣayahetukam

208

गर्भिणीसूतिकाबालवृद्धक्षीणेष्वसृक्क्षये पक्षाघातं परिहरेद्वेदनारहितो यदि

garbhiṇīsūtikābālavṛddhakṣīṇeṣvasṛkkṣaye pakṣāghātaṃ pariharedvedanārahito yadi

209

अथ पक्षाघातचिकित्सा माषात्मगुप्तावातारिवाट्यालकजटाशृतम्

atha pakṣāghātacikitsā māṣātmaguptāvātārivāṭyālakajaṭāśṛtam

210

हिङ्गुसैन्धवसंयुक्तं पक्षाघातं विनाशयेत् माषिके हिङ्गुसिन्धूत्थे जरणाद्यास्तु शाणिकाः

hiṅgusaindhavasaṃyuktaṃ pakṣāghātaṃ vināśayet māṣike hiṅgusindhūtthe jaraṇādyāstu śāṇikāḥ

211

ग्रन्थिकाग्निकणाशुण्ठीरास्नासैन्धवकल्कितम् माषाक्वाथशृतं तैलं पक्षाघातं व्यपोहति

granthikāgnikaṇāśuṇṭhīrāsnāsaindhavakalkitam māṣākvāthaśṛtaṃ tailaṃ pakṣāghātaṃ vyapohati

212

माषात्मगुप्ताऽतिविषोरुबूकरास्नाशताह्वालवणैः सुपिष्टैः चतुर्गुणे माषबलाकषाये तैलं शृतं हन्ति हि पक्षघातम्

māṣātmaguptā'tiviṣorubūkarāsnāśatāhvālavaṇaiḥ supiṣṭaiḥ caturguṇe māṣabalākaṣāye tailaṃ śṛtaṃ hanti hi pakṣaghātam

213

सर्वाङ्गपवने क्रुद्धे गात्रस्फुरणभञ्जने वेदनाभिः परीताश्च स्फुटन्तीवास्य सन्धयः

sarvāṅgapavane kruddhe gātrasphuraṇabhañjane vedanābhiḥ parītāśca sphuṭantīvāsya sandhayaḥ

214

सर्वाङ्गगतमेकाङ्गगतञ्चापि समीरणम् तैलावगाहनं हन्ति तोयवेगमिवाचलः

sarvāṅgagatamekāṅgagatañcāpi samīraṇam tailāvagāhanaṃ hanti toyavegamivācalaḥ

215

स्थाननामानुरूपैश्च लिङ्गैः शेषान्विनिर्दिशेत् सर्वेष्वेतेषु संसर्गं पित्ताद्यैरुपलक्षयेत्

sthānanāmānurūpaiśca liṅgaiḥ śeṣānvinirdiśet sarveṣveteṣu saṃsargaṃ pittādyairupalakṣayet

216

प्रथमं ह्रस्वकेशत्वं ततो वाचालताऽपि च आटोपः पार्श्वशूलञ्च पुरीषस्यातिगाढता

prathamaṃ hrasvakeśatvaṃ tato vācālatā'pi ca āṭopaḥ pārśvaśūlañca purīṣasyātigāḍhatā

217

तथा मलाप्रवृत्तिश्च कम्पः स्तम्भश्च रूक्षता कार्श्यं कार्ष्ण्यञ्च शैत्यञ्च लोमहर्षो व्यथा तथा

tathā malāpravṛttiśca kampaḥ stambhaśca rūkṣatā kārśyaṃ kārṣṇyañca śaityañca lomaharṣo vyathā tathā

218

तोदो भेदः शिरास्फूर्त्तिरङ्गमर्दोऽङ्गशुष्कता संकोचश्चाङ्गविभ्रंशो मोहश्चञ्चलचित्तता

todo bhedaḥ śirāsphūrttiraṅgamardo'ṅgaśuṣkatā saṃkocaścāṅgavibhraṃśo mohaścañcalacittatā

219

निद्रा नाशः स्वेदनाशो बलहानिश्च भीरुता शुक्रक्षयो रजोनाशो गर्भनाशः परिश्रमः

nidrā nāśaḥ svedanāśo balahāniśca bhīrutā śukrakṣayo rajonāśo garbhanāśaḥ pariśramaḥ

220

सामान्यवातरोगाणां या चिकित्सा प्रवक्ष्यते एषां सातु विधातव्या तयैते यान्ति संक्षयम्

sāmānyavātarogāṇāṃ yā cikitsā pravakṣyate eṣāṃ sātu vidhātavyā tayaite yānti saṃkṣayam

221

एवंविधानि रूपाणि करोति कुपितोऽनिलः हेतुस्थानविशेषेण भवेद्रो गविशेषकृत्

evaṃvidhāni rūpāṇi karoti kupito'nilaḥ hetusthānaviśeṣeṇa bhavedro gaviśeṣakṛt

222

उदाने पित्तसंयुक्ते दाहो मूर्च्छा भ्रमः क्लमः अस्वेदहर्षौ मन्दाग्निः शीतता च कफावृते

udāne pittasaṃyukte dāho mūrcchā bhramaḥ klamaḥ asvedaharṣau mandāgniḥ śītatā ca kaphāvṛte

223

प्राणे पित्तावृते छर्दिर्दाहश्चैवोपजायते दौर्बल्यं सदनं तन्द्रा वैरस्यञ्च कफावृते

prāṇe pittāvṛte chardirdāhaścaivopajāyate daurbalyaṃ sadanaṃ tandrā vairasyañca kaphāvṛte

224

स्वेदो दाहस्तृषा मूर्च्छा समाने पित्तसंयुते कफेन सक्ते विण्मूत्रे गात्रहर्षश्च जायते

svedo dāhastṛṣā mūrcchā samāne pittasaṃyute kaphena sakte viṇmūtre gātraharṣaśca jāyate

225

अपाने पित्तसंयुक्ते दाहौष्ण्यं रक्तमूत्रता अधःकाये गुरुत्वञ्च शीतता च कफावृते

apāne pittasaṃyukte dāhauṣṇyaṃ raktamūtratā adhaḥkāye gurutvañca śītatā ca kaphāvṛte

226

व्याने पित्तावृते दाहो गात्रविक्षेपणं क्लमः स्तम्भोऽथ दण्डकश्चापि शूलशोथौ कफावृते

vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaṃ klamaḥ stambho'tha daṇḍakaścāpi śūlaśothau kaphāvṛte

227

वाते सपित्ते कुर्वीत वातपित्तहरीः क्रियाः सकफे तत्र कुर्वीत वातश्लेष्महरीं क्रियाम्

vāte sapitte kurvīta vātapittaharīḥ kriyāḥ sakaphe tatra kurvīta vātaśleṣmaharīṃ kriyām

228

त्वग्रूक्षा स्फुटिता सुप्ता कृशा कृष्णा च तुद्यते आतन्यते सरागा च सर्वरुक्त्वग्गतेऽनिले

tvagrūkṣā sphuṭitā suptā kṛśā kṛṣṇā ca tudyate ātanyate sarāgā ca sarvaruktvaggate'nile

229

रुजस्तीव्राः ससन्तापा वैवर्ण्यं कृशताऽरुचिः गात्रे चारूंषि भुक्तस्यस्तम्भश्चासृग्गतेऽनिले

rujastīvrāḥ sasantāpā vaivarṇyaṃ kṛśatā'ruciḥ gātre cārūṃṣi bhuktasyastambhaścāsṛggate'nile

230

गुर्वङ्गं तुद्यते स्तब्धं दण्डमुष्टिहतं यथा सरुक्स्तिमितमत्यर्थं वाते मांससमाश्रिते

gurvaṅgaṃ tudyate stabdhaṃ daṇḍamuṣṭihataṃ yathā sarukstimitamatyarthaṃ vāte māṃsasamāśrite

231

तथा मेदःश्रितः कुर्याद् ग्रन्थीन्मन्दरुजो व्रणान्

tathā medaḥśritaḥ kuryād granthīnmandarujo vraṇān

232

भेदोऽस्थिपर्वणां सन्धिशूलं मांसबलक्षयः अस्वप्नः सतता रुक् च वाते दुष्टेऽस्थिसंस्थिते वाते मज्जगते पीडा न कदाचित्प्रशाम्यति

bhedo'sthiparvaṇāṃ sandhiśūlaṃ māṃsabalakṣayaḥ asvapnaḥ satatā ruk ca vāte duṣṭe'sthisaṃsthite vāte majjagate pīḍā na kadācitpraśāmyati

233

क्षिप्रं मुञ्चति बध्नाति शुक्रं गर्भमथापि वा विकृतिं जनयेच्चापि शुक्रस्थः कुपितोऽनिलः

kṣipraṃ muñcati badhnāti śukraṃ garbhamathāpi vā vikṛtiṃ janayeccāpi śukrasthaḥ kupito'nilaḥ

234

वायौ त्वगाश्रिते स्नेहाभ्यङ्गं स्वेदञ्च कारयेत् रक्तस्थे शीतलांल्लेपान्विरेकं रक्तमोक्षणम्

vāyau tvagāśrite snehābhyaṅgaṃ svedañca kārayet raktasthe śītalāṃllepānvirekaṃ raktamokṣaṇam

235

मांसमेदोगते वाते सविरेकं निरूहणम् अस्थिमज्जगते स्नेहं बहिरन्तश्च योजयेत्

māṃsamedogate vāte savirekaṃ nirūhaṇam asthimajjagate snehaṃ bahirantaśca yojayet

236

केतकनागबलाऽतिबलानां यद्बहुलेन रसेन विपक्वम् तैलमनल्पतुषोदकसिद्धं मारुतमस्थिगतं विनिहन्ति

ketakanāgabalā'tibalānāṃ yadbahulena rasena vipakvam tailamanalpatuṣodakasiddhaṃ mārutamasthigataṃ vinihanti

237

हर्षोऽन्नपानं शुक्रस्थे बलशुक्रकरं हितम्

harṣo'nnapānaṃ śukrasthe balaśukrakaraṃ hitam

238

अथ स्थानविशेषेण वातव्याधिविशेषाः वाते कोष्ठाश्रिते दुष्टे निग्रहो मूत्रवर्चसोः ब्रध्नहृद्रो गगुल्मार्शः पार्श्वशूलञ्च जायते

atha sthānaviśeṣeṇa vātavyādhiviśeṣāḥ vāte koṣṭhāśrite duṣṭe nigraho mūtravarcasoḥ bradhnahṛdro gagulmārśaḥ pārśvaśūlañca jāyate

239

पाचनीयै रसेर्युक्तैरन्यैर्वा पाचयेन्मलान् विशेषतः पिबेत्क्षीरं नरः कोष्ठगतेऽनिले

pācanīyai raseryuktairanyairvā pācayenmalān viśeṣataḥ pibetkṣīraṃ naraḥ koṣṭhagate'nile

240

हृत्पार्श्वोदरनाभीरुक्तृष्णोद्गारविसूचिकाः कासः कण्ठास्यशोषश्च श्वासश्चामाशयेऽनिले

hṛtpārśvodaranābhīruktṛṣṇodgāravisūcikāḥ kāsaḥ kaṇṭhāsyaśoṣaśca śvāsaścāmāśaye'nile

241

आमाशयस्थे त्वनिले प्रशस्तं प्राग् लङ्घनं दीपनपाचनञ्च प्रच्छर्दनं तीक्ष्णविरेचनं वा मुद्गा यवाः शालियुताः पुराणाः

āmāśayasthe tvanile praśastaṃ prāg laṅghanaṃ dīpanapācanañca pracchardanaṃ tīkṣṇavirecanaṃ vā mudgā yavāḥ śāliyutāḥ purāṇāḥ

242

भूतीकपथ्याशटिपुष्कराणि बिल्वामृतादारुकनागराणि उग्राविषामागधिकाविडानिक्वाथास्त्रयः सामसमीरणघ्नाः

bhūtīkapathyāśaṭipuṣkarāṇi bilvāmṛtādārukanāgarāṇi ugrāviṣāmāgadhikāviḍānikvāthāstrayaḥ sāmasamīraṇaghnāḥ

243

चित्रकेन्द्र यवौ पाठा कटुकातिविषाऽभया आमाशयोत्थवातघ्नं चूर्णं पेयं सुखाम्बुना

citrakendra yavau pāṭhā kaṭukātiviṣā'bhayā āmāśayotthavātaghnaṃ cūrṇaṃ peyaṃ sukhāmbunā

244

योगेऽस्मिन्भिषजा ग्राह्याः षण्णां षड्धरणाः पृथक् दिनेषु षट्सु दातव्यास्तेन षड् धरणः स्मृतः

yoge'sminbhiṣajā grāhyāḥ ṣaṇṇāṃ ṣaḍdharaṇāḥ pṛthak dineṣu ṣaṭsu dātavyāstena ṣaḍ dharaṇaḥ smṛtaḥ

245

आमाशयगते वाते छर्दिताय यथाक्रमम् देयः षड्धरणो योगः सप्तरात्रं सुखाम्बुना

āmāśayagate vāte charditāya yathākramam deyaḥ ṣaḍdharaṇo yogaḥ saptarātraṃ sukhāmbunā

246

पक्वाशयस्थोऽन्त्रकूजं शूलाटोपौ करोति च कृच्छ्रमूत्रपुरीषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम्

pakvāśayastho'ntrakūjaṃ śūlāṭopau karoti ca kṛcchramūtrapurīṣatvamānāhaṃ trikavedanām

247

वह्नेः सम्वर्द्धनं कार्यं कर्मौदावर्त्तकं तथा देयः स्नेहविरेकश्च पक्वाशयगतेऽनिले

vahneḥ samvarddhanaṃ kāryaṃ karmaudāvarttakaṃ tathā deyaḥ snehavirekaśca pakvāśayagate'nile

248

वाते जठरगे दद्यात्क्षारचूर्णादि दीपनम्

vāte jaṭharage dadyātkṣāracūrṇādi dīpanam

249

शुण्ठीकुटजबीजाग्निचूर्ण कोष्णाम्बु कुक्षिगे

śuṇṭhīkuṭajabījāgnicūrṇa koṣṇāmbu kukṣige

250

ग्रहो विण्मूत्रवातानां शूलाध्मानाश्मशर्कराः जङ्घोरुत्रिकपार्श्वांसपृष्ठरोगी गुदेऽनिले

graho viṇmūtravātānāṃ śūlādhmānāśmaśarkarāḥ jaṅghorutrikapārśvāṃsapṛṣṭharogī gude'nile

251

वाते गुदगते दुष्टे कर्मोदावर्त्तकं हितम्

vāte gudagate duṣṭe karmodāvarttakaṃ hitam

252

हृदयानिलनाशाय गुडूचीं मरिचान्विताम् पिबेत्प्रातः प्रयत्नेन सुखं तप्ताम्भसा सह पिबेदुष्णाम्भसा पिष्टमाश्वगन्धं बिभीतकम् गुडयुक्तं प्रयत्नेन हृदयानिलनाशनम् देवदारुसमायुक्तं नागरं परिपेषितम् हृद्वातवेदनायुक्तः पीत्वा सुखमवाप्नुयात्

hṛdayānilanāśāya guḍūcīṃ maricānvitām pibetprātaḥ prayatnena sukhaṃ taptāmbhasā saha pibeduṣṇāmbhasā piṣṭamāśvagandhaṃ bibhītakam guḍayuktaṃ prayatnena hṛdayānilanāśanam devadārusamāyuktaṃ nāgaraṃ paripeṣitam hṛdvātavedanāyuktaḥ pītvā sukhamavāpnuyāt

253

श्रोत्रादिष्विन्द्रि यवधं कुर्यात्क्रुद्धः समीरणः

śrotrādiṣvindri yavadhaṃ kuryātkruddhaḥ samīraṇaḥ

254

श्रोत्रादिष्वनिले दुष्टे कार्यो वातहरः क्रमः स्नेहाभ्यङ्गावगाहाश्च मर्दनालेपनानि च

śrotrādiṣvanile duṣṭe kāryo vātaharaḥ kramaḥ snehābhyaṅgāvagāhāśca mardanālepanāni ca

255

कुर्याच्छिरागतः शूलं शिराकुञ्चनपूरणम् स बाह्याभ्यन्तरायामं खल्लीं कुब्जत्वमेव च

kuryācchirāgataḥ śūlaṃ śirākuñcanapūraṇam sa bāhyābhyantarāyāmaṃ khallīṃ kubjatvameva ca

256

स्नेहाभ्यङ्गोपनाहाश्च मर्दनालेपनानि च वाते शिरोगते कुर्यात्तथा चासृग्विमोक्षणम्

snehābhyaṅgopanāhāśca mardanālepanāni ca vāte śirogate kuryāttathā cāsṛgvimokṣaṇam

257

शूलमाक्षेपकः कम्पः स्तम्भः स्नाय्वनिलाद्भवेत् स्वेदोपनाहाग्निकर्मबन्धनोन्मर्दनानि च क्रुद्धे स्नायुगते वाते कारयेत्कुशलो भिषक्

śūlamākṣepakaḥ kampaḥ stambhaḥ snāyvanilādbhavet svedopanāhāgnikarmabandhanonmardanāni ca kruddhe snāyugate vāte kārayetkuśalo bhiṣak

258

हन्ति सन्धिगतः सन्धीञ्छूलशोथौ करोति च

hanti sandhigataḥ sandhīñchūlaśothau karoti ca

259

कुर्यात्सन्धिगते वाते दाहस्नेहोपनाहनम् इन्द्र वारुणिकामूलं मागधीगुडसंयुतम् भक्षयेत्कर्षमात्रं तत्सन्धिवातं व्यपोहति

kuryātsandhigate vāte dāhasnehopanāhanam indra vāruṇikāmūlaṃ māgadhīguḍasaṃyutam bhakṣayetkarṣamātraṃ tatsandhivātaṃ vyapohati

260

हनुस्तम्भार्दिताक्षेपपक्षाघातापतानकाः कालेन महता यत्नात्सिध्यन्ति न च वा न वा

hanustambhārditākṣepapakṣāghātāpatānakāḥ kālena mahatā yatnātsidhyanti na ca vā na vā

261

नवान् बलवतां त्वेतान् साधयेन्निरुपद्र वान्

navān balavatāṃ tvetān sādhayennirupadra vān

262

विसर्पदाहरुग्भङ्गमूर्च्छाऽरुच्यग्निमार्दवैः क्षीणमांसबलं वाता घ्नन्ति पक्षवधादतः

visarpadāharugbhaṅgamūrcchā'rucyagnimārdavaiḥ kṣīṇamāṃsabalaṃ vātā ghnanti pakṣavadhādataḥ

263

शूनं सुप्तत्वचं म्लानं कम्पाध्माननिपीडितम् रुजाऽत्तिमन्तञ्च नरं वातव्याधिर्विनाशयेत्

śūnaṃ suptatvacaṃ mlānaṃ kampādhmānanipīḍitam rujā'ttimantañca naraṃ vātavyādhirvināśayet

264

अव्याहतगतिर्यस्य स्थानस्थः प्रकृतौ स्थितः वायुः स्यात्सोऽधिकं जीवेद्वीतरोगः समाः शतम्

avyāhatagatiryasya sthānasthaḥ prakṛtau sthitaḥ vāyuḥ syātso'dhikaṃ jīvedvītarogaḥ samāḥ śatam

265

अथ वातव्याधीनां सामान्यानि भेषजानि माषस्यार्द्धाढकं देयं तुलार्द्धं दशमूलतः पलानि च्छागमांसस्य त्रिंशद्द्रो णेऽम्भसः पचेत्

atha vātavyādhīnāṃ sāmānyāni bheṣajāni māṣasyārddhāḍhakaṃ deyaṃ tulārddhaṃ daśamūlataḥ palāni cchāgamāṃsasya triṃśaddro ṇe'mbhasaḥ pacet

266

चतुर्भागावशेषं तं कषायमवतारयेत् प्रस्थञ्च तिलतैलस्य पयो दद्याच्चतुगुर्णम्

caturbhāgāvaśeṣaṃ taṃ kaṣāyamavatārayet prasthañca tilatailasya payo dadyāccatugurṇam

267

जीवनीयानि मञ्जिष्ठा चव्यं चित्रककट्फलम् सव्योषं पिप्पलीमूलं रास्नामलकगोक्षुरम्

jīvanīyāni mañjiṣṭhā cavyaṃ citrakakaṭphalam savyoṣaṃ pippalīmūlaṃ rāsnāmalakagokṣuram

268

आत्मगुप्ता तथैरण्डः शताह्वा लवणत्रयम् देवदार्वमृताकुष्ठमश्वगन्धा वचा शटी

ātmaguptā tathairaṇḍaḥ śatāhvā lavaṇatrayam devadārvamṛtākuṣṭhamaśvagandhā vacā śaṭī

269

एतैरक्षमितैः कल्कैः पाचयेन्मृदुनाग्निना पक्षाघातार्दिते पुंसि हनुस्तम्भार्दिते तथा

etairakṣamitaiḥ kalkaiḥ pācayenmṛdunāgninā pakṣāghātārdite puṃsi hanustambhārdite tathā

270

कर्णशूले शिरः शूले तिमिरे च त्रिदोषजे पाणिपादशिरोग्रीवाभ्रमणे मन्दचङ्क्रमे

karṇaśūle śiraḥ śūle timire ca tridoṣaje pāṇipādaśirogrīvābhramaṇe mandacaṅkrame

271

कलायखञ्जे पङ्गौ च गृध्रस्यामपबाहुके पाने वस्तौ तथाऽभ्यङ्गे नस्ये कर्णादिपूरणे

kalāyakhañje paṅgau ca gṛdhrasyāmapabāhuke pāne vastau tathā'bhyaṅge nasye karṇādipūraṇe

272

तैलमेतत्प्रशंसन्ति सर्ववातविकारनुत् महामाषादिनामेदं भाषितं मुनिभिः पुरा

tailametatpraśaṃsanti sarvavātavikāranut mahāmāṣādināmedaṃ bhāṣitaṃ munibhiḥ purā

273

माषा यवातसीक्षुद्रा मर्कटी च कुरण्टकः

māṣā yavātasīkṣudrā markaṭī ca kuraṇṭakaḥ

274

गोकण्टष्टुण्टुकश्चैषां प्रत्येकं पलसप्तकम् चतुर्गुणाम्बुना पक्त्वा पादशेषं शृतं नयेत्

gokaṇṭaṣṭuṇṭukaścaiṣāṃ pratyekaṃ palasaptakam caturguṇāmbunā paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet

275

कार्पासकास्थि बदरं शणबीजं कुलत्थकम् पृथक्चतुर्दशपलं चतुर्गुणजले पचेत्

kārpāsakāsthi badaraṃ śaṇabījaṃ kulatthakam pṛthakcaturdaśapalaṃ caturguṇajale pacet

276

कषायं तत्र गृह्णीयाच्चतुर्थांशावशेषितम् प्रस्थञ्च च्छागमांसस्य चतुःषष्टिपले जले

kaṣāyaṃ tatra gṛhṇīyāccaturthāṃśāvaśeṣitam prasthañca cchāgamāṃsasya catuḥṣaṣṭipale jale

277

प्रक्षिप्य पाचयेद्धीमान्पादशेषं रसं नयेत् तैलप्रस्थे ततः क्वाथान्सर्वास्तान्क्रमतः पचेत्

prakṣipya pācayeddhīmānpādaśeṣaṃ rasaṃ nayet tailaprasthe tataḥ kvāthānsarvāstānkramataḥ pacet

278

कल्कद्र व्यैः पचेदेभिरमृताकुष्ठसैन्धवैः रास्नापुनर्नवैरण्डैः पिप्पल्या शतपुष्पया

kalkadra vyaiḥ pacedebhiramṛtākuṣṭhasaindhavaiḥ rāsnāpunarnavairaṇḍaiḥ pippalyā śatapuṣpayā

279

बलाप्रसारणीभ्याञ्च मांस्या कटुकया तथा पृथक्कर्षमितैरेतैः साधयेन्मृदुनाग्निना

balāprasāraṇībhyāñca māṃsyā kaṭukayā tathā pṛthakkarṣamitairetaiḥ sādhayenmṛdunāgninā

280

हन्यात्तैलमिदं शीघ्रं वातव्याधीनशेषतः आक्षेपकं पक्षघातमूरुस्तम्भापबाहुकौ हस्तकम्पं शिरः कम्पं विश्वाचीमर्दितं तथा

hanyāttailamidaṃ śīghraṃ vātavyādhīnaśeṣataḥ ākṣepakaṃ pakṣaghātamūrustambhāpabāhukau hastakampaṃ śiraḥ kampaṃ viśvācīmarditaṃ tathā

281

अश्वगन्धाबलाबिल्वं पाटलाबृहतीद्वयम् श्वदंष्ट्रातिवलानिम्बश्योनाकञ्च पुनर्नवाम्

aśvagandhābalābilvaṃ pāṭalābṛhatīdvayam śvadaṃṣṭrātivalānimbaśyonākañca punarnavām

282

प्रसारणीमग्निमन्थं कुर्याद्दशपलं पृथक् चतुर्द्रोणे जले पक्त्वा पादशेषं शृतं नयेत्

prasāraṇīmagnimanthaṃ kuryāddaśapalaṃ pṛthak caturdroṇe jale paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet

283

तैलाढकेन संयोज्य शतावर्या रसाढकम् प्रक्षिपेत्तत्र गोक्षीरं ततस्तैलाच्चतुर्गुणम्

tailāḍhakena saṃyojya śatāvaryā rasāḍhakam prakṣipettatra gokṣīraṃ tatastailāccaturguṇam

284

पृथक्पलमितैः कल्कैर्द्र व्यैरेभिः पचेद्भिषक् वचाचन्दनकुष्ठैलामांसीशैलेयसैन्धवैः

pṛthakpalamitaiḥ kalkairdra vyairebhiḥ pacedbhiṣak vacācandanakuṣṭhailāmāṃsīśaileyasaindhavaiḥ

285

अश्वगन्धाबलारास्नाशतपुष्पेन्द्र दारुभिः पर्णीचतुष्टयेनैव तगरेण प्रसाधयेत्

aśvagandhābalārāsnāśatapuṣpendra dārubhiḥ parṇīcatuṣṭayenaiva tagareṇa prasādhayet

286

तत्तैलं भोजनेऽभ्यङ्गे पाने वस्तौ च योजयेत् पक्षाघातं हनुस्तम्भं मन्यास्तम्भं गलग्रहम्

tattailaṃ bhojane'bhyaṅge pāne vastau ca yojayet pakṣāghātaṃ hanustambhaṃ manyāstambhaṃ galagraham

287

कुब्जत्वं बधिरत्वञ्च गतिभङ्गं कटीग्रहम् गात्रशोषेन्द्रि यध्वंसं शुक्रनाशं ज्वरक्षयान्

kubjatvaṃ badhiratvañca gatibhaṅgaṃ kaṭīgraham gātraśoṣendri yadhvaṃsaṃ śukranāśaṃ jvarakṣayān

288

अन्त्रवृद्धिं कुरण्डञ्च दन्तरोगं शिरोग्रहम् पार्श्वशूलञ्च पङ्गुत्वं बुद्धिनाशञ्च गृध्रसीम्

antravṛddhiṃ kuraṇḍañca dantarogaṃ śirograham pārśvaśūlañca paṅgutvaṃ buddhināśañca gṛdhrasīm

289

अन्यांश्च विविधान्वातान्हरेत्सर्वाङ्गसंश्रयान् अस्याः प्रभावाद्वन्ध्याऽपि नारी पुत्रं प्रसूयते

anyāṃśca vividhānvātānharetsarvāṅgasaṃśrayān asyāḥ prabhāvādvandhyā'pi nārī putraṃ prasūyate

290

यथा नारायणो देवो दुष्टदैत्यविनाशनः तथेदं वातरोगाणां नाशनं तैलमुत्तमम्

yathā nārāyaṇo devo duṣṭadaityavināśanaḥ tathedaṃ vātarogāṇāṃ nāśanaṃ tailamuttamam

291

तिलतैलं समादाय चतुराढकसम्मितम् पञ्चपल्लवकल्केन शोधयेद्दोषशान्तये

tilatailaṃ samādāya caturāḍhakasammitam pañcapallavakalkena śodhayeddoṣaśāntaye

292

तत्राजं दुग्धमथवा गव्यं तैलसमं पचेत् शतावरीरसञ्चापि तैलतुल्यं पचेद्भिषक्

tatrājaṃ dugdhamathavā gavyaṃ tailasamaṃ pacet śatāvarīrasañcāpi tailatulyaṃ pacedbhiṣak

293

दशमूली बला रास्ना शिग्रूत्पलपुनर्नवाः शेफालिका नागबला बला चैव प्रसारणी

daśamūlī balā rāsnā śigrūtpalapunarnavāḥ śephālikā nāgabalā balā caiva prasāraṇī

294

अश्वगन्धा सहचरो दशमूलं करञ्जकः खदिरं चन्दनं लोध्रं वचाऽसनपलाशकम्

aśvagandhā sahacaro daśamūlaṃ karañjakaḥ khadiraṃ candanaṃ lodhraṃ vacā'sanapalāśakam

295

वकुलैरण्डवरुणशालयुग्मकटम्भराः शिरीष शिखरी वासाहिंस्राजम्बूबिभीतकम्

vakulairaṇḍavaruṇaśālayugmakaṭambharāḥ śirīṣa śikharī vāsāhiṃsrājambūbibhītakam

296

काञ्चनारः कपित्थश्च पारिभद्रः प्रियालकम् पाषाणभेदः शम्पाको दुग्धिका दाडिमीफलम्

kāñcanāraḥ kapitthaśca pāribhadraḥ priyālakam pāṣāṇabhedaḥ śampāko dugdhikā dāḍimīphalam

297

उदुम्बरः सप्तला च कन्यका मालतीत्वचम् मागधी नलमूलञ्च यवकोलकुलत्थकम्

udumbaraḥ saptalā ca kanyakā mālatītvacam māgadhī nalamūlañca yavakolakulatthakam

298

आत्मगुप्ताऽककार्पासबीजं वत्सादनी स्नुही केतकीमूलधत्तूरलाङ्गलीगर्दभाण्डकम्

ātmaguptā'kakārpāsabījaṃ vatsādanī snuhī ketakīmūladhattūralāṅgalīgardabhāṇḍakam

300

चित्रकञ्च महानिम्बं पञ्चवल्कलमेव च मुण्डी टङ्कारी मुशली हंसपादी विशल्यकम् २९९ एषां दशपलान्भागान्वारिण्यष्टगुणे पचेत् पादशेषं परिस्राव्य तत्र तैलं पुनः पचेत्

citrakañca mahānimbaṃ pañcavalkalameva ca muṇḍī ṭaṅkārī muśalī haṃsapādī viśalyakam 299 eṣāṃ daśapalānbhāgānvāriṇyaṣṭaguṇe pacet pādaśeṣaṃ parisrāvya tatra tailaṃ punaḥ pacet

301

छागो मेषश्च हरिण एणश्च बहुशृङ्गकः शशः शल्यः शिवा गोधा सिंहो व्याघ्रश्च भल्लुकः

chāgo meṣaśca hariṇa eṇaśca bahuśṛṅgakaḥ śaśaḥ śalyaḥ śivā godhā siṃho vyāghraśca bhallukaḥ

302

वन्यो वराहः खड्गी च महिषो घोटकस्तथा कपिर्बभ्रुर्विडालश्च मूषकश्चोरुदर्दुरः

vanyo varāhaḥ khaḍgī ca mahiṣo ghoṭakastathā kapirbabhrurviḍālaśca mūṣakaścorudarduraḥ

303

वर्त्तिकस्तित्तिरिर्लावः खञ्जरीटश्चकोरकः उलूको नीलकण्ठश्च वन्यकुक्कुट एव च

varttikastittirirlāvaḥ khañjarīṭaścakorakaḥ ulūko nīlakaṇṭhaśca vanyakukkuṭa eva ca

304

गृध्रश्च गरुडो हंसश्चक्रः कारण्डवोऽपि च कपोतः सारसः क्रौञ्चो वन्यः पारावतस्तथा

gṛdhraśca garuḍo haṃsaścakraḥ kāraṇḍavo'pi ca kapotaḥ sārasaḥ krauñco vanyaḥ pārāvatastathā

305

रोहितो मद्गुरश्चापि शिलीन्ध्रः शृङ्गकस्तथा इल्लिसो गर्गरो वर्मिरथ काकः पिकोऽपि च

rohito madguraścāpi śilīndhraḥ śṛṅgakastathā illiso gargaro varmiratha kākaḥ piko'pi ca

306

महामत्स्यः कच्छपश्च शिशुमारश्च साङ्कुचिः मकरो घण्टिकाऽकारस्तदलाभे तु गोधिका

mahāmatsyaḥ kacchapaśca śiśumāraśca sāṅkuciḥ makaro ghaṇṭikā'kārastadalābhe tu godhikā

307

यथालाभममीषाञ्च क्वाथं तैलसमं पचेत्

yathālābhamamīṣāñca kvāthaṃ tailasamaṃ pacet

308

रास्नाऽश्वगन्धामिसिदारुकुष्ठपर्णीचतुष्कागुरुकेशराणि सिन्धूत्थमांसीरजनीद्वयञ्च शैलेयकं चन्दन पुष्करञ्च

rāsnā'śvagandhāmisidārukuṣṭhaparṇīcatuṣkāgurukeśarāṇi sindhūtthamāṃsīrajanīdvayañca śaileyakaṃ candana puṣkarañca

309

एला सयष्टी तगराब्दपत्रं भृङ्गोऽष्टवर्गस्तुवचा पलाशी स्थौणेयवृश्चीरकचोरकाख्यं मूर्वात्वचं कट्फलपद्मकं च

elā sayaṣṭī tagarābdapatraṃ bhṛṅgo'ṣṭavargastuvacā palāśī sthauṇeyavṛścīrakacorakākhyaṃ mūrvātvacaṃ kaṭphalapadmakaṃ ca

310

मृणालजातीफलकेतकाख्यं सनागपुष्पं सरलं मुरा च जीवन्तिकोशीरवरास्तथैव दुरालभा वानरिका नखश्च

mṛṇālajātīphalaketakākhyaṃ sanāgapuṣpaṃ saralaṃ murā ca jīvantikośīravarāstathaiva durālabhā vānarikā nakhaśca

311

कैवर्त्तमुस्तार्जुनतिक्तकञ्च वातामखर्जूरकतुम्बुराश्च सधातकीग्रन्थिकपर्पटाश्च पटोलहेमाह्वजयन्तिकाश्च

kaivarttamustārjunatiktakañca vātāmakharjūrakatumburāśca sadhātakīgranthikaparpaṭāśca paṭolahemāhvajayantikāśca

312

त्रायन्तिकाऽलम्बुषशक्रबीजं रसाञ्जनाभात्रिवृतारुणाश्च द्रा क्षाकणाद्रो णपुनर्नवाश्च कौन्ती कृमिघ्नो हयमारकश्च

trāyantikā'lambuṣaśakrabījaṃ rasāñjanābhātrivṛtāruṇāśca drā kṣākaṇādro ṇapunarnavāśca kauntī kṛmighno hayamārakaśca

313

नीलोत्पलं पद्मककारवीभ्यां रम्भाऽनलो गोक्षुरकः क्षुरश्च कङ्कोलकालेयकुसुम्भपुष्पं तुरुष्ककाश्मीरकसिक्थकञ्च लवङ्गकर्पूररसालकाण्डकस्तूरिकाबालकमम्बरञ्च

nīlotpalaṃ padmakakāravībhyāṃ rambhā'nalo gokṣurakaḥ kṣuraśca kaṅkolakāleyakusumbhapuṣpaṃ turuṣkakāśmīrakasikthakañca lavaṅgakarpūrarasālakāṇḍakastūrikābālakamambarañca

314

कल्कानमीषां विपचेत्सुवैद्यः पृथक् पृथक् कर्षयुगोन्मितानाम् शुभे च नक्षत्रमुहूर्त्तलग्ने सन्तोष्य विप्रांश्च भिषग्वरांश्च

kalkānamīṣāṃ vipacetsuvaidyaḥ pṛthak pṛthak karṣayugonmitānām śubhe ca nakṣatramuhūrttalagne santoṣya viprāṃśca bhiṣagvarāṃśca

315

सम्पूज्य नारायणनामधेयं देवं त्रिनेत्रं जगतामधीशम् पात्रे तु हेम्नः खलु राजते वा ताम्रेऽथ वा लोहमयेऽपि रक्षेत्

sampūjya nārāyaṇanāmadheyaṃ devaṃ trinetraṃ jagatāmadhīśam pātre tu hemnaḥ khalu rājate vā tāmre'tha vā lohamaye'pi rakṣet

316

अभ्यञ्जनेऽञ्जने नस्ये निरूहेचावगाहने पाने चैतद्यथाव्याधि प्रयुञ्जीत चिकित्सकः

abhyañjane'ñjane nasye nirūhecāvagāhane pāne caitadyathāvyādhi prayuñjīta cikitsakaḥ

317

बहुनाऽत्र किमुक्तेन तैलमेतत्प्रयोजितम् अवश्यं वातजान्व्याधीनशीतिमति नाशयेत्

bahunā'tra kimuktena tailametatprayojitam avaśyaṃ vātajānvyādhīnaśītimati nāśayet

318

एतस्याभ्यासतो जन्तोर्जरा जातु न जायते पतन्ति वलयो नाङ्गे पलितञ्च न जायते

etasyābhyāsato jantorjarā jātu na jāyate patanti valayo nāṅge palitañca na jāyate

319

नेत्रं तेजस्वि नितरां गरुडस्येव जायते नोच्चैःश्रुतिर्न बाधिर्यं कर्णनादो न जायते

netraṃ tejasvi nitarāṃ garuḍasyeva jāyate noccaiḥśrutirna bādhiryaṃ karṇanādo na jāyate

320

पाणिकम्पः शिरः कम्पः प्रलापश्च न जायते बुद्धिभ्रंशो न जायेत तस्मात्कर्मसु पाटवम्

pāṇikampaḥ śiraḥ kampaḥ pralāpaśca na jāyate buddhibhraṃśo na jāyeta tasmātkarmasu pāṭavam

321

यथा जलेन सिक्तस्य शाखिनः पल्लवादयः वर्द्धन्ते धातवस्तद्वद् देहिनोऽनेन नित्यशः

yathā jalena siktasya śākhinaḥ pallavādayaḥ varddhante dhātavastadvad dehino'nena nityaśaḥ

322

आमं गर्भं त्यजेज्जातु सूतिका रुग्युता च या याश्च दुष्प्रसवक्षीणास्ताभ्य एतद्धितं परम्

āmaṃ garbhaṃ tyajejjātu sūtikā rugyutā ca yā yāśca duṣprasavakṣīṇāstābhya etaddhitaṃ param

323

वन्ध्या च लभते पुत्रं गर्भपातो न जायते योनिरोगाः प्रणश्यन्ति प्रदरश्च प्रशाम्यति

vandhyā ca labhate putraṃ garbhapāto na jāyate yonirogāḥ praṇaśyanti pradaraśca praśāmyati

324

अस्मात्तैलवरादन्यत्कुत्रचिन्नास्ति भेषजम् बल्यं वृष्यं बृहंणञ्च रसायनमिदं महत्

asmāttailavarādanyatkutracinnāsti bheṣajam balyaṃ vṛṣyaṃ bṛhaṃṇañca rasāyanamidaṃ mahat

325

पुरा देवासुरे युद्धे दैत्यैरभिहतान्सुरान् भिन्नान्भग्नास्थिकान्विद्धान्पिच्चितान्व्यथयाऽदितान्

purā devāsure yuddhe daityairabhihatānsurān bhinnānbhagnāsthikānviddhānpiccitānvyathayā'ditān

326

दृष्ट्वा हिताय देवानां नराणां चाब्रवीदिदम् तैलं नारायणो देवो महानारायणाभिधम्

dṛṣṭvā hitāya devānāṃ narāṇāṃ cābravīdidam tailaṃ nārāyaṇo devo mahānārāyaṇābhidham

327

नागरं पिप्पलीमूलंचव्यमूषणचित्रकम् भृष्टं हिङ्ग्वजमोदा च सर्षपो जीरकद्वयम्

nāgaraṃ pippalīmūlaṃcavyamūṣaṇacitrakam bhṛṣṭaṃ hiṅgvajamodā ca sarṣapo jīrakadvayam

328

रेणुकेन्द्र यवौ पाठा बिडङ्गं गजपिप्पली कटुकाऽतिविषा भार्गी वचा मूर्वा च पत्रकम्

reṇukendra yavau pāṭhā biḍaṅgaṃ gajapippalī kaṭukā'tiviṣā bhārgī vacā mūrvā ca patrakam

329

देवदारु कणा कुष्ठं रास्ना मुस्ता च सैन्धवम् एला त्रिकण्टकं पथ्या धान्यकञ्च बिभीतकम्

devadāru kaṇā kuṣṭhaṃ rāsnā mustā ca saindhavam elā trikaṇṭakaṃ pathyā dhānyakañca bibhītakam

330

धात्री च त्वगुशीरञ्च यवक्षारोऽखिलान्यपि एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्

dhātrī ca tvaguśīrañca yavakṣāro'khilānyapi etāni samabhāgāni sūkṣmacūrṇāni kārayet

331

यावन्त्येतानि चूर्णानि तावानेवात्र गुग्गुलुः संमर्द्य सर्पिषा पश्चात्सर्वं संमिश्रयेच्च तत्

yāvantyetāni cūrṇāni tāvānevātra gugguluḥ saṃmardya sarpiṣā paścātsarvaṃ saṃmiśrayecca tat

332

एवं पिण्डच्च तत्कृत्वा धारयेद् घृतभाजने गुटिकाष्टङ्कमात्रास्तु खादेत्तास्तु यथोचिताः

evaṃ piṇḍacca tatkṛtvā dhārayed ghṛtabhājane guṭikāṣṭaṅkamātrāstu khādettāstu yathocitāḥ

333

आदौ शाणोन्मितं खादेत्सार्द्धशाणं ततः परम् तदग्रे कर्षमर्द्धन्तु पूर्णं कर्षं ततः परम्

ādau śāṇonmitaṃ khādetsārddhaśāṇaṃ tataḥ param tadagre karṣamarddhantu pūrṇaṃ karṣaṃ tataḥ param

334

गुग्गुलुर्योगराजोऽय महामुख्यो रसायनः मैथुनाहारपानानां नियमो नात्र विद्यते

gugguluryogarājo'ya mahāmukhyo rasāyanaḥ maithunāhārapānānāṃ niyamo nātra vidyate

335

अर्शांसि ग्रहणीरोगं प्लीहगुल्मोदरानपि आनाहं मन्दमग्निञ्च श्वासं कासमरोचकम्

arśāṃsi grahaṇīrogaṃ plīhagulmodarānapi ānāhaṃ mandamagniñca śvāsaṃ kāsamarocakam

336

प्रमेहं नाभिशूलञ्च कृमिक्षयमुरोग्रहम् सर्वान्वातामयान्हन्यादामवातमपस्मृतिम्

pramehaṃ nābhiśūlañca kṛmikṣayamurograham sarvānvātāmayānhanyādāmavātamapasmṛtim

337

वातरक्तं तथा कुष्ठं तथा दुष्टव्रणानपि शुक्रदोषं रजोदोषमुदावर्त्तं भगन्दरम्

vātaraktaṃ tathā kuṣṭhaṃ tathā duṣṭavraṇānapi śukradoṣaṃ rajodoṣamudāvarttaṃ bhagandaram

338

रास्नाऽदिक्वाथसंयुक्तः सर्ववातामयान्हरेत् काकोल्यादिशृतात्पित्तं कफमारग्वधादिना

rāsnā'dikvāthasaṃyuktaḥ sarvavātāmayānharet kākolyādiśṛtātpittaṃ kaphamāragvadhādinā

339

दार्वीशृतेन मेहांश्च गोमूत्रेण च पाण्डुताम् मधुना मेदसो वृद्धिं कुष्ठं निम्बशृतेन च

dārvīśṛtena mehāṃśca gomūtreṇa ca pāṇḍutām madhunā medaso vṛddhiṃ kuṣṭhaṃ nimbaśṛtena ca

340

छिन्नाक्वाथेन वातास्रं शोथं मूलकजाच्छृतात् पाटलाक्वाथसहितो विषं मूषकसम्भवम्

chinnākvāthena vātāsraṃ śothaṃ mūlakajācchṛtāt pāṭalākvāthasahito viṣaṃ mūṣakasambhavam

341

त्रिफलाक्वाथसंयुक्तो दारुणां नेत्रवेदनाम् पुनर्नवाऽदिक्वाथेन हन्ति सर्वोदराण्यपि

triphalākvāthasaṃyukto dāruṇāṃ netravedanām punarnavā'dikvāthena hanti sarvodarāṇyapi

342

रास्ना पुनर्नवा शुण्ठी गुडूच्येरण्डजं शृतम् सप्तधातुगते वाते सामे सर्वाङ्गगेऽपि चेत्

rāsnā punarnavā śuṇṭhī guḍūcyeraṇḍajaṃ śṛtam saptadhātugate vāte sāme sarvāṅgage'pi cet

343

युक्तः कल्को रसोनस्य तिलतैलेन सिन्धुना वातरोगान्हरेत्सर्वाञ्ज्वरांश्च विषमानपि

yuktaḥ kalko rasonasya tilatailena sindhunā vātarogānharetsarvāñjvarāṃśca viṣamānapi

344

क्षीरेण तैलेन घृतेन वाऽपि मांसेन सार्द्धं लशुनानि खादेत् शाल्योदनेनापि च षष्टिकेन पलार्द्धवृद्ध्या दिवसानि सप्त

kṣīreṇa tailena ghṛtena vā'pi māṃsena sārddhaṃ laśunāni khādet śālyodanenāpi ca ṣaṣṭikena palārddhavṛddhyā divasāni sapta

345

वातोत्थरोगान्विषमज्वरांश्च शूलान्सगुल्मान्दहनस्य मान्द्यम् प्लीहानमुग्रं भुजपार्श्वशूलं शिरोव्यथां कृन्तति शुक्रदोषान्

vātottharogānviṣamajvarāṃśca śūlānsagulmāndahanasya māndyam plīhānamugraṃ bhujapārśvaśūlaṃ śirovyathāṃ kṛntati śukradoṣān

346

अन्नप्रकारैः पललप्रकारैर्गोधूमकैर्वा यवशक्तुभिर्वा दुग्धेन तैलेन घृतेन वाऽपि युक्तानि शीते लशुनानि खादेत्

annaprakāraiḥ palalaprakārairgodhūmakairvā yavaśaktubhirvā dugdhena tailena ghṛtena vā'pi yuktāni śīte laśunāni khādet

347

संवर्त्तकैर्लावकपिञ्जलैर्वा मृग्याः पलैर्वाऽप्यथ कौक्कुटैर्वा वाराहवर्त्तीरकहारिणैर्वा सुसंस्कृतैरग्निबलं समीक्ष्य

saṃvarttakairlāvakapiñjalairvā mṛgyāḥ palairvā'pyatha kaukkuṭairvā vārāhavarttīrakahāriṇairvā susaṃskṛtairagnibalaṃ samīkṣya

348

रसोनपक्वकन्दस्य गुलिका निस्तुषीकृताः पाटयित्वा च मध्यस्थं दूरीकुर्यात्तदङ्कुरम्

rasonapakvakandasya gulikā nistuṣīkṛtāḥ pāṭayitvā ca madhyasthaṃ dūrīkuryāttadaṅkuram

349

निश्युग्रगन्धनाशाय दध्ना सन्नीय रक्षयेत् ततः प्रक्षाल्य संशोष्य शिलायां परिपेषयेत्

niśyugragandhanāśāya dadhnā sannīya rakṣayet tataḥ prakṣālya saṃśoṣya śilāyāṃ paripeṣayet

350

कल्कस्य पञ्चमं भागं चूर्णमेषां विनिक्षिपेत् सौवर्चलं यवानीञ्च भर्जितं हिङ्गु सैन्धवम्

kalkasya pañcamaṃ bhāgaṃ cūrṇameṣāṃ vinikṣipet sauvarcalaṃ yavānīñca bharjitaṃ hiṅgu saindhavam

351

कटुत्रिकं जीरकञ्च समभागानि चूर्णयेत् तिलतैलञ्च कल्कस्य तुर्याशं तत्र मिश्रयेत्

kaṭutrikaṃ jīrakañca samabhāgāni cūrṇayet tilatailañca kalkasya turyāśaṃ tatra miśrayet

352

खादेत्कर्षमितं प्रातः किं वा दोषाद्यपेक्षया अनुपानं प्रकुर्वीत वातारिशृतमन्वहम्

khādetkarṣamitaṃ prātaḥ kiṃ vā doṣādyapekṣayā anupānaṃ prakurvīta vātāriśṛtamanvaham

353

सर्वाङ्गैकाङ्गजं वातमर्दितञ्चापतन्त्रकम् अपस्मारं तथोन्मादमूरुस्तम्भञ्च गृध्रसीम्

sarvāṅgaikāṅgajaṃ vātamarditañcāpatantrakam apasmāraṃ tathonmādamūrustambhañca gṛdhrasīm

354

उरः पृष्ठकटीपार्श्वकुक्षिपीडां कृमीन्हरेत् मद्यं मांसं तथाऽम्लञ्च रसं सेवेत नित्यशः

uraḥ pṛṣṭhakaṭīpārśvakukṣipīḍāṃ kṛmīnharet madyaṃ māṃsaṃ tathā'mlañca rasaṃ seveta nityaśaḥ

355

आयासमातपं रोषमतिनीरं गुडं स्त्रियम् रसोनमश्नन्पुरुषस्त्यजेदेतन्निरन्तरम्

āyāsamātapaṃ roṣamatinīraṃ guḍaṃ striyam rasonamaśnanpuruṣastyajedetannirantaram

356

वर्जयेत्तदतीसारी प्रमेही पाण्डुरोगवान् अरोचकी गर्भिणी च मूर्च्छाऽशोरोगसंयुतः

varjayettadatīsārī pramehī pāṇḍurogavān arocakī garbhiṇī ca mūrcchā'śorogasaṃyutaḥ

357

रक्तपित्ती च शोषी च यक्ष्मी छर्द्यर्दितो नरः पित्ते तु पथ्यभुक्कुर्यात्प्रयोगान्ते विरेचनम्

raktapittī ca śoṣī ca yakṣmī chardyardito naraḥ pitte tu pathyabhukkuryātprayogānte virecanam

358

अन्यथा तस्य जायन्ते कुष्ठपाण्ड्वामयादयः स्त्रीस्तन्यं त्वरितं दद्याद्वालानामप्यनिच्छताम्

anyathā tasya jāyante kuṣṭhapāṇḍvāmayādayaḥ strīstanyaṃ tvaritaṃ dadyādvālānāmapyanicchatām

359

तथा च लभते सिद्धिं महावीर्याद्र सोनतः

tathā ca labhate siddhiṃ mahāvīryādra sonataḥ

360

रसो गन्धो वरा वह्निर्गुग्गुलुः क्रमवर्द्धितः तत्रैकभागः सूतः स्याद्गन्धको द्विगुणः स्मृतः

raso gandho varā vahnirgugguluḥ kramavarddhitaḥ tatraikabhāgaḥ sūtaḥ syādgandhako dviguṇaḥ smṛtaḥ

361

त्रिभागा त्रिफला योज्या चतुर्भागस्तु चित्रकः गुग्गुलुः पञ्चभागः स्याद्रुबुतैलेन मर्दयेत्

tribhāgā triphalā yojyā caturbhāgastu citrakaḥ gugguluḥ pañcabhāgaḥ syādrubutailena mardayet

362

क्षित्वा तत्रोदितं चूर्णं तेन तैलेन मर्दयेत् गुटिकां कर्षमात्रान्तु भक्षयेत्प्रातरेव हि

kṣitvā tatroditaṃ cūrṇaṃ tena tailena mardayet guṭikāṃ karṣamātrāntu bhakṣayetprātareva hi

363

नागरैरण्डमूलानां कषायं प्रपिबेदनु अभ्यज्यैरण्डतैलेन स्वेदयेत्पृष्ठदेशकम्

nāgarairaṇḍamūlānāṃ kaṣāyaṃ prapibedanu abhyajyairaṇḍatailena svedayetpṛṣṭhadeśakam

364

विरेकपरिणामे तु स्निग्धमुष्णञ्च भोजयेत् वातारिसंज्ञको ह्येष रसो नियतसेवितः मासेन मरुतो रोगान्हरेत्सुरतवर्जिनः

virekapariṇāme tu snigdhamuṣṇañca bhojayet vātārisaṃjñako hyeṣa raso niyatasevitaḥ māsena maruto rogānharetsuratavarjinaḥ

इति चतुर्विंशो वातव्याध्यधिकारः समाप्तः

iti caturviṃśo vātavyādhyadhikāraḥ samāptaḥ

श्लेष्मव्याध्यधिकारः

अथाष्टाविंशः श्लेष्मव्याध्यधिकारः

athāṣṭāviṃśaḥ śleṣmavyādhyadhikāraḥ

गुरुमधुररसादि स्निग्धमन्दोदराग्नि द्र वदधिदिननिद्रा शीतनिश्चेष्टितानि प्रथमदिवसभागे भुक्तमात्रे वसन्ते भवति हि कफरोगो रात्रिभागेपि चाद्ये

gurumadhurarasādi snigdhamandodarāgni dra vadadhidinanidrā śītaniśceṣṭitāni prathamadivasabhāge bhuktamātre vasante bhavati hi kapharogo rātribhāgepi cādye

प्रथमं मुखमाधुर्यं तथैव मुखलिप्तता मुखप्रसेकश्च तथा निद्रा धिक्यं तथैव च

prathamaṃ mukhamādhuryaṃ tathaiva mukhaliptatā mukhaprasekaśca tathā nidrā dhikyaṃ tathaiva ca

कण्ठे घुर्घुरता चापि कटुकाङ्क्षोष्णकामिता बुद्धिमान्द्यमचैतन्यमालस्यं तृप्तिरेव च

kaṇṭhe ghurghuratā cāpi kaṭukāṅkṣoṣṇakāmitā buddhimāndyamacaitanyamālasyaṃ tṛptireva ca

अग्निमान्द्यं मलाधिक्यं मलशौक्ल्यं तथैव च मूत्राधिक्यं मूत्रशौक्ल्यं शुक्राधिक्यं तथैव च

agnimāndyaṃ malādhikyaṃ malaśauklyaṃ tathaiva ca mūtrādhikyaṃ mūtraśauklyaṃ śukrādhikyaṃ tathaiva ca

स्तैमित्यं गौरवं शैत्यमेत एव हि विंशतिः योगतो रूढितः प्रोक्ता मुनिभिः श्लैष्मिका गदाः

staimityaṃ gauravaṃ śaityameta eva hi viṃśatiḥ yogato rūḍhitaḥ proktā munibhiḥ ślaiṣmikā gadāḥ

रुक्षक्षारकषायतिक्तकटुकव्यायामनिष्ठीवनं धूमोष्मानलघर्मनस्यवमनं स्वेदोपवासादिकम्

rukṣakṣārakaṣāyatiktakaṭukavyāyāmaniṣṭhīvanaṃ dhūmoṣmānalagharmanasyavamanaṃ svedopavāsādikam

तृड्घाताध्वनियुद्धजागरजलक्रीडाङ्गनासेवनम् पानाहारविहारभेषजमिदं श्लेष्मामयान् संहरेत्

tṛḍghātādhvaniyuddhajāgarajalakrīḍāṅganāsevanam pānāhāravihārabheṣajamidaṃ śleṣmāmayān saṃharet

इत्यष्टाविंशः श्लेष्मव्याध्यधिकारः समाप्तः

ityaṣṭāviṃśaḥ śleṣmavyādhyadhikāraḥ samāptaḥ

श्वासरोगाधिकारः

अथ चतुर्दशः श्वासरोगाधिकारः

atha caturdaśaḥ śvāsarogādhikāraḥ

यैरेव कारणैर्हिक्का देहिनां सम्प्रवर्त्तते तैरेव बहुभिः श्वासो व्याधिर्घोरः प्रजायते

yaireva kāraṇairhikkā dehināṃ sampravarttate taireva bahubhiḥ śvāso vyādhirghoraḥ prajāyate

महोर्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्र भेदैस्तु पञ्चधा भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः

mahordhvacchinnatamakakṣudra bhedaistu pañcadhā bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvāsa eko viśeṣataḥ

प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा शूलमाध्मानमेव च आनाहोवक्त्रवैरस्यं शङ्खनिस्तोद एव च

prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā śūlamādhmānameva ca ānāhovaktravairasyaṃ śaṅkhanistoda eva ca

यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्वकः विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान् करोति सः

yadā srotāṃsi saṃrudhya mārutaḥ kaphapūrvakaḥ viṣvagvrajati saṃruddhastadā śvāsān karoti saḥ

उद्धूयमानवातो यःशब्द वद् दुःखितो नरः उच्चैः श्वसिति सन्नद्धो मत्तर्षभ इवानिशम्

uddhūyamānavāto yaḥśabda vad duḥkhito naraḥ uccaiḥ śvasiti sannaddho mattarṣabha ivāniśam

प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचनः विवृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्

pranaṣṭajñānavijñānastathā vibhrāntalocanaḥ vivṛtākṣyānano baddhamūtravarcā viśīrṇavāk

दीनस्य श्वसितञ्चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम् महाश्वासोपसृष्टस्तु क्षिप्रमेव विपद्यते

dīnasya śvasitañcāsya dūrādvijñāyate bhṛśam mahāśvāsopasṛṣṭastu kṣiprameva vipadyate

ऊर्ध्वं श्वसिति योऽत्यर्थं न च प्रत्याहरत्यधः श्लेष्मावृतमुखस्रोतः क्रुद्धगन्धवहार्दितः

ūrdhvaṃ śvasiti yo'tyarthaṃ na ca pratyāharatyadhaḥ śleṣmāvṛtamukhasrotaḥ kruddhagandhavahārditaḥ

ऊर्ध्वदृष्टिर्विपश्यंस्तु विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः प्रमुह्यन्वेदनाऽत्तश्च शुष्कास्योऽरतिपीडितः

ūrdhvadṛṣṭirvipaśyaṃstu vibhrāntākṣa itastataḥ pramuhyanvedanā'ttaśca śuṣkāsyo'ratipīḍitaḥ

ऊर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यधःश्वासो निरुद्ध्य्ते मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्ध्वश्वासस्तस्य निहन्त्यसून्

ūrdhvaśvāse prakupite hyadhaḥśvāso niruddhyte muhyatastāmyataścordhvaśvāsastasya nihantyasūn

यस्तु श्वसिति विच्छिनं सर्वप्राणेन पीडितः न वा श्वसिति दुःखार्त्तो मर्मच्छेदरुजाऽदितः

yastu śvasiti vicchinaṃ sarvaprāṇena pīḍitaḥ na vā śvasiti duḥkhārtto marmacchedarujā'ditaḥ

आनाहस्वेदमूर्च्छाऽत्तो दह्यमानेन वस्तिना विप्लुताक्षः परिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः

ānāhasvedamūrcchā'tto dahyamānena vastinā viplutākṣaḥ parikṣīṇaḥ śvasan raktaikalocanaḥ

विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्णः प्रलपन्नरः छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रं विजहात्यसून्

vicetāḥ pariśuṣkāsyo vivarṇaḥ pralapannaraḥ chinnaśvāsena vicchinnaḥ sa śīghraṃ vijahātyasūn

प्रतिलोमो यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते ग्रीवां शिरश्च सङ्गृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च

pratilomo yadā vāyuḥ srotāṃsi pratipadyate grīvāṃ śiraśca saṅgṛhya śleṣmāṇaṃ samudīrya ca

करोति पीनसं तेन कण्ठे घुर्घुरकं तथा अतीव तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणप्रपीडकम्

karoti pīnasaṃ tena kaṇṭhe ghurghurakaṃ tathā atīva tīvravegañca śvāsaṃ prāṇaprapīḍakam

प्रताम्यति स वेगेन तृष्यते सन्निरुध्यते प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः

pratāmyati sa vegena tṛṣyate sannirudhyate pramohaṃ kāsamānaśca sa gacchati muhurmuhuḥ

श्लेष्मण्यमुच्यमाने तु भृशं भवति दुःखितः तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्त्तं लभते सुखम्

śleṣmaṇyamucyamāne tu bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ tasyaiva ca vimokṣānte muhūrttaṃ labhate sukham

तथाऽस्योद्ध्वंसते कण्ठः कृच्छ्राच्छक्नोति भषितुम् न चापि लभते निद्रां शयानः श्वासपीडितः

tathā'syoddhvaṃsate kaṇṭhaḥ kṛcchrācchaknoti bhaṣitum na cāpi labhate nidrāṃ śayānaḥ śvāsapīḍitaḥ

पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः आसीनो लभते सौख्यमुष्णञ्चैवाभिनन्दति

pārśve tasyāvagṛhṇāti śayānasya samīraṇaḥ āsīno labhate saukhyamuṣṇañcaivābhinandati

उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्त्तिमान् विशुष्कास्यो मुहुःश्वासो मुहुश्चैवावधम्यते

ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamarttimān viśuṣkāsyo muhuḥśvāso muhuścaivāvadhamyate

मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते स याप्यस्तमकः श्वासः साध्यो वा स्यान्नवोत्थितः

meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiśca vivarddhate sa yāpyastamakaḥ śvāsaḥ sādhyo vā syānnavotthitaḥ

ज्वरमूर्च्छापरीतञ्च विद्यात्प्रतमकं तु तम्

jvaramūrcchāparītañca vidyātpratamakaṃ tu tam

उदावर्त्तरजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधजः तमसा वर्द्धतेऽत्यर्थं शीतलैश्च प्रशाम्यति मज्जतस्तमसीवास्य विद्यात्प्रतमकन्तु तम्

udāvarttarajo'jīrṇaklinnakāyanirodhajaḥ tamasā varddhate'tyarthaṃ śītalaiśca praśāmyati majjatastamasīvāsya vidyātpratamakantu tam

रुक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन् क्षुद्र श्वासो न सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रबाधकः

rukṣāyāsodbhavaḥ koṣṭhe kṣudro vāta udīrayan kṣudra śvāso na so'tyarthaṃ duḥkhenāṅgaprabādhakaḥ

हिनस्ति न च गात्राणि न च दुःखो यथेतरे न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितां गतिम्

hinasti na ca gātrāṇi na ca duḥkho yathetare na ca bhojanapānānāṃ niruṇaddhyucitāṃ gatim

नेन्द्रि याणां व्यथाञ्चापिकाञ्चिदुत्पादयेद्रुजम् स साध्य उक्तो बलिनः सर्वे चाव्यक्तलक्षणाः

nendri yāṇāṃ vyathāñcāpikāñcidutpādayedrujam sa sādhya ukto balinaḥ sarve cāvyaktalakṣaṇāḥ

क्षुद्रः साध्यतमस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च

kṣudraḥ sādhyatamasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca

कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा यथा श्वासश्च हिक्का च हरतः प्राणमाशु वै

kāmaṃ prāṇaharā rogā bahavo na tu te tathā yathā śvāsaśca hikkā ca harataḥ prāṇamāśu vai

श्वासहिक्कातुरं प्रायः स्निग्धैः स्वेदैरुपाचरेत् युक्तैर्लवणतैलाभ्यां तैरस्य ग्रन्थितः कफः

śvāsahikkāturaṃ prāyaḥ snigdhaiḥ svedairupācaret yuktairlavaṇatailābhyāṃ tairasya granthitaḥ kaphaḥ

श्वासो विलयमायाति मारुतश्चोपशाम्यति स्विन्नं ज्ञात्वा ततश्चैनं भोजयेच्च रसौदनम्

śvāso vilayamāyāti mārutaścopaśāmyati svinnaṃ jñātvā tataścainaṃ bhojayecca rasaudanam

स्वरसं शृङ्गवेरस्य माक्षिकेण समन्वितम् पाययेच्छ्वासकासघ्नं प्रतिश्यायकफापहम्

svarasaṃ śṛṅgaverasya mākṣikeṇa samanvitam pāyayecchvāsakāsaghnaṃ pratiśyāyakaphāpaham

प्रस्थं बिभीतकानामस्थि विना साधयेदजामूत्रे अयमवलेहो लीढो मधुसहितः श्वासकासघ्नः

prasthaṃ bibhītakānāmasthi vinā sādhayedajāmūtre ayamavaleho līḍho madhusahitaḥ śvāsakāsaghnaḥ

देवदारुबलामांसीः पिष्ट्वा वर्त्तिं प्रकल्पयेत् तां घृताक्तां पिबेद्धूमं श्वासं हन्ति सुदारुणम्

devadārubalāmāṃsīḥ piṣṭvā varttiṃ prakalpayet tāṃ ghṛtāktāṃ pibeddhūmaṃ śvāsaṃ hanti sudāruṇam

दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीविश्वपौष्करैः शृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागराग्निभिः

daśamūlīśaṭīrāsnāpippalīviśvapauṣkaraiḥ śṛṅgītāmalakībhārgīguḍūcīnāgarāgnibhiḥ

यवागूं विधिना सिद्धां कषायं वा पिबेन्नरः श्वासहृद्ग्रहपार्श्वार्त्तिहिक्काकासप्रशान्तये

yavāgūṃ vidhinā siddhāṃ kaṣāyaṃ vā pibennaraḥ śvāsahṛdgrahapārśvārttihikkākāsapraśāntaye

दशमूलस्य वा क्वाथः षौष्करेणावचूर्णितः श्वासकासप्रशमनः पार्श्वशूलनिवारणः

daśamūlasya vā kvāthaḥ ṣauṣkareṇāvacūrṇitaḥ śvāsakāsapraśamanaḥ pārśvaśūlanivāraṇaḥ

रम्भाकुन्दशिरीषाणां कुसुमं पिप्पलीयुतम् पिष्ट्वा तण्डुलतोयेन पीत्वा श्वासमपोहति

rambhākundaśirīṣāṇāṃ kusumaṃ pippalīyutam piṣṭvā taṇḍulatoyena pītvā śvāsamapohati

शृङ्गीमहौषधकणाघनपौष्कराणां चूर्णं शटीमरिचयोश्च सिताविमिश्रम् क्वाथेन पीतममृतावृषपञ्चमूल्याः श्वासं त्र्यहेण विनिहन्ति हि घोररूपम्

śṛṅgīmahauṣadhakaṇāghanapauṣkarāṇāṃ cūrṇaṃ śaṭīmaricayośca sitāvimiśram kvāthena pītamamṛtāvṛṣapañcamūlyāḥ śvāsaṃ tryaheṇa vinihanti hi ghorarūpam

पञ्चमूली तु सामान्या पित्ते योज्या कनीयसी महती मारुते देया सैव देया कफाधिके

pañcamūlī tu sāmānyā pitte yojyā kanīyasī mahatī mārute deyā saiva deyā kaphādhike

कूष्माण्डकशिफाचूर्णं पीतं कोष्णेन वारिणा शीघ्रं शमयति श्वासं कासञ्चापि सुदारुणम्

kūṣmāṇḍakaśiphācūrṇaṃ pītaṃ koṣṇena vāriṇā śīghraṃ śamayati śvāsaṃ kāsañcāpi sudāruṇam

हरिद्रां मरिचं द्रा क्षां कणां रास्नां शटीं गुडम् कटुतैलं लिहन्हन्याच्छ्वासान् प्राणहरानपि

haridrāṃ maricaṃ drā kṣāṃ kaṇāṃ rāsnāṃ śaṭīṃ guḍam kaṭutailaṃ lihanhanyācchvāsān prāṇaharānapi

शतं सङ्गृह्य भार्ग्यास्तु दशमूल्यास्तथा शतम् शतं हरीतकीनाञ्च पचेत्तोये चतुर्गुणे

śataṃ saṅgṛhya bhārgyāstu daśamūlyāstathā śatam śataṃ harītakīnāñca pacettoye caturguṇe

पादावशेषे तस्मिंस्तु रसे वस्त्रनिपीडिते आलोड्य च तुलां पूतां गुडस्य त्वभयास्ततः

pādāvaśeṣe tasmiṃstu rase vastranipīḍite āloḍya ca tulāṃ pūtāṃ guḍasya tvabhayāstataḥ

पुनः पचेत्तु मृद्वग्नौ यावल्लेहत्वमेति तत् शीते च मधुनस्तत्र षट्पलानि विनिक्षिपेत्

punaḥ pacettu mṛdvagnau yāvallehatvameti tat śīte ca madhunastatra ṣaṭpalāni vinikṣipet

त्रिकटुं त्रिसुगन्धञ्च पलमात्रं पृथक् पृथक् यवक्षारं कर्षयुग्मं सञ्चूर्ण्य प्रक्षिपेत्ततः

trikaṭuṃ trisugandhañca palamātraṃ pṛthak pṛthak yavakṣāraṃ karṣayugmaṃ sañcūrṇya prakṣipettataḥ

भक्षयेदभयामेकां लेहस्यार्द्धपलं तथा श्वासं सुदारुणं हन्ति कासं पञ्चविधं तथा

bhakṣayedabhayāmekāṃ lehasyārddhapalaṃ tathā śvāsaṃ sudāruṇaṃ hanti kāsaṃ pañcavidhaṃ tathā

अर्शांस्यरोचकं गुल्मं शकृद्भेदं क्षयं तथा स्वरवर्णप्रदो ह्येष जठराग्नेश्च दीपनः नाम्ना भार्गीगुडः ख्यातो भिषग्भिः सकलैर्मतः

arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ śakṛdbhedaṃ kṣayaṃ tathā svaravarṇaprado hyeṣa jaṭharāgneśca dīpanaḥ nāmnā bhārgīguḍaḥ khyāto bhiṣagbhiḥ sakalairmataḥ

अष्टाङ्गचूर्णसंयुक्तं छागक्षीरं प्रयोजयेत् श्वासं कासान्वितं घोरं हन्यादेतन्न संशयः

aṣṭāṅgacūrṇasaṃyuktaṃ chāgakṣīraṃ prayojayet śvāsaṃ kāsānvitaṃ ghoraṃ hanyādetanna saṃśayaḥ

दशमूलरसो देयः श्वासनिर्मूलशान्तये अवश्यंमरणीयो यो जीवेद्वर्षशतं नरः

daśamūlaraso deyaḥ śvāsanirmūlaśāntaye avaśyaṃmaraṇīyo yo jīvedvarṣaśataṃ naraḥ

रसो गन्धो विषञ्चापि टङ्कणञ्च मनः शिला एतानिकर्षमात्राणि मरिचं चाष्टकर्षकम्

raso gandho viṣañcāpi ṭaṅkaṇañca manaḥ śilā etānikarṣamātrāṇi maricaṃ cāṣṭakarṣakam

कटुत्रयं कर्षयुग्मं पृथगत्र विनिक्षिपेत् रसः श्वासकुठारोऽय सर्वश्वासनिवारणः

kaṭutrayaṃ karṣayugmaṃ pṛthagatra vinikṣipet rasaḥ śvāsakuṭhāro'ya sarvaśvāsanivāraṇaḥ

इति चतुर्दशः श्वासाधिकारः समाप्तः

iti caturdaśaḥ śvāsādhikāraḥ samāptaḥ

स्वरभेदाधिकारः

पञ्चदशः स्वरभेदाधिकारः

pañcadaśaḥ svarabhedādhikāraḥ

अत्युच्चभाषणविषाध्ययनाभिघातसन्दुषणैः प्रकुपिताः पवनादयस्तु स्रोतःसु ते स्वरवहेषु गताः प्रतिष्ठां हन्युः स्वरं भवति चापि हि षड्विधः सः

atyuccabhāṣaṇaviṣādhyayanābhighātasanduṣaṇaiḥ prakupitāḥ pavanādayastu srotaḥsu te svaravaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ

वातेन कृष्णनयनाननमूत्रवर्चा भिन्नं शनैर्वदति गर्दभवत्स्वरञ्च

vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnaṃ śanairvadati gardabhavatsvarañca

पित्तेन पीतनयनाननमूत्रवर्चा ब्रूयाद्गलेन स च दाहसमन्वितेन

pittena pītanayanānanamūtravarcā brūyādgalena sa ca dāhasamanvitena

ब्रूयात्कफेन सततं कफरुद्धकण्ठः स्वल्पं शनैर्वदति चापि दिवा विशेषात्

brūyātkaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭhaḥ svalpaṃ śanairvadati cāpi divā viśeṣāt

सर्वात्मके भवति सर्वविकारसम्पत्तं चाप्यसाध्यमृषयः स्वरभेदमाहुः

sarvātmake bhavati sarvavikārasampattaṃ cāpyasādhyamṛṣayaḥ svarabhedamāhuḥ

धूम्येत वाक्क्षयकृते क्षयमाप्नुयाच्च स्यादेव चापि गतवाक्परिर्जनीयः

dhūmyeta vākkṣayakṛte kṣayamāpnuyācca syādeva cāpi gatavākparirjanīyaḥ

अन्तर्गलं स्वरमलक्ष्यपदं चिरेण मेदोऽन्वयाद्वदति दिग्धगलस्तृषार्त्तः

antargalaṃ svaramalakṣyapadaṃ cireṇa medo'nvayādvadati digdhagalastṛṣārttaḥ

क्षीणस्य वृद्धस्य कृशस्य चापि चिरोत्थितो यश्च सहोपजातः मेदस्विनः सर्वसमुद्भश्च स्वरामयो नैव स सिद्धिमेति

kṣīṇasya vṛddhasya kṛśasya cāpi cirotthito yaśca sahopajātaḥ medasvinaḥ sarvasamudbhaśca svarāmayo naiva sa siddhimeti

वातादिजनितश्वासकासघ्ना ये प्रकीर्त्तिताः योगास्तानत्र युञ्जीत यथादोषं चिकित्सकः वाते सलवणं तैलं पित्ते सर्पिः समाक्षिकम् कफे सक्षारकटुकं क्षौद्रं कवल इष्यते गले तालुनि जिह्वायां दन्तमूलेषु चाश्रितः तेन निष्कृष्यते श्लेष्मा स्वरश्चाशु प्रसीदति आद्ये कोष्णं जलं पेयं भुक्त्वा घृतरसौदनम् क्षीराम्बुपानं पित्तोत्थे पिबेत्सर्पिरतन्द्रि तः

vātādijanitaśvāsakāsaghnā ye prakīrttitāḥ yogāstānatra yuñjīta yathādoṣaṃ cikitsakaḥ vāte salavaṇaṃ tailaṃ pitte sarpiḥ samākṣikam kaphe sakṣārakaṭukaṃ kṣaudraṃ kavala iṣyate gale tāluni jihvāyāṃ dantamūleṣu cāśritaḥ tena niṣkṛṣyate śleṣmā svaraścāśu prasīdati ādye koṣṇaṃ jalaṃ peyaṃ bhuktvā ghṛtarasaudanam kṣīrāmbupānaṃ pittotthe pibetsarpiratandri taḥ

पिप्पली पिप्पलीमूलं मरिचं विश्वभेषजम् पिबेन्मूत्रेण मतिमान्कफजे स्वरसङ्क्षये

pippalī pippalīmūlaṃ maricaṃ viśvabheṣajam pibenmūtreṇa matimānkaphaje svarasaṅkṣaye

निदिग्धिकातुला ग्राह्या तदर्द्धं ग्रन्थिकस्य तु तदर्द्धं चित्रकस्यापि दशमूलञ्च तत्समम्

nidigdhikātulā grāhyā tadarddhaṃ granthikasya tu tadarddhaṃ citrakasyāpi daśamūlañca tatsamam

जले द्रो णद्वये क्वाथ्यं गृह्णीयादाढकं ततः पूते क्षिपेत्तदर्द्धन्तु पुराणस्य गुडस्य च

jale dro ṇadvaye kvāthyaṃ gṛhṇīyādāḍhakaṃ tataḥ pūte kṣipettadarddhantu purāṇasya guḍasya ca

सर्वमेकत्र कृत्वा तु लेहवत्साधु साधयेत् अष्टौ पलानि पिप्पल्यास्त्रिजातकपलं तथा

sarvamekatra kṛtvā tu lehavatsādhu sādhayet aṣṭau palāni pippalyāstrijātakapalaṃ tathā

मरिचस्य पलं चैकं सर्वमेकत्र चूर्णितम् मधुनः कुडवं दत्वा तदश्नीयाद्यथाऽनलम्

maricasya palaṃ caikaṃ sarvamekatra cūrṇitam madhunaḥ kuḍavaṃ datvā tadaśnīyādyathā'nalam

निदिग्धिकाऽवलेहोऽय भिषग्भिर्मुनिभिर्मतः स्वरभेदहरो मुख्यः प्रतिश्यायहरस्तथा

nidigdhikā'valeho'ya bhiṣagbhirmunibhirmataḥ svarabhedaharo mukhyaḥ pratiśyāyaharastathā

कासश्वासाग्निमान्द्यादीन्गुल्ममेहगलामयान् आनाहमूत्रकृच्छ्राणि हन्याद् ग्रन्थ्यर्बुदानिच

kāsaśvāsāgnimāndyādīngulmamehagalāmayān ānāhamūtrakṛcchrāṇi hanyād granthyarbudānica

मृगनाभिः ससूक्ष्मैला लवङ्गकुसुमानि च त्वक्क्षीरी चेति लेहोऽय मधुसर्पिः समायुतः वाक्स्तम्भमुग्रंजयतिस्वरभ्रंशसमन्वितम्

mṛganābhiḥ sasūkṣmailā lavaṅgakusumāni ca tvakkṣīrī ceti leho'ya madhusarpiḥ samāyutaḥ vākstambhamugraṃjayatisvarabhraṃśasamanvitam

ब्राह्मी वचाऽभया वासा पिप्पली मधुसंयुता अस्य प्रयोगात्सप्ताहात्किन्नरैः सह गीयते

brāhmī vacā'bhayā vāsā pippalī madhusaṃyutā asya prayogātsaptāhātkinnaraiḥ saha gīyate

इति पञ्चदशः स्वरभेदाधिकारः

iti pañcadaśaḥ svarabhedādhikāraḥ

हिक्काऽधिकारः

अथ त्रयोदशो हिक्काऽधिकारः

atha trayodaśo hikkā'dhikāraḥ

विदाहिगुरुविष्टम्भि रुक्षाभिष्यन्दिभोजनैः शीतपानाशनस्नानरजो धूमात्तथाऽनिलैः

vidāhiguruviṣṭambhi rukṣābhiṣyandibhojanaiḥ śītapānāśanasnānarajo dhūmāttathā'nilaiḥ

व्ययामकर्मभाराध्व वेगाघातापतर्पणैः हिक्का श्वासश्च कासश्च नृणां समुपजायते

vyayāmakarmabhārādhva vegāghātāpatarpaṇaiḥ hikkā śvāsaśca kāsaśca nṛṇāṃ samupajāyate

वायुःकफेनानुगतः पञ्च हिक्काःकरोति हि अन्नजां यमलां क्षुद्रं गम्भीरां महतीं तथा

vāyuḥkaphenānugataḥ pañca hikkāḥkaroti hi annajāṃ yamalāṃ kṣudraṃ gambhīrāṃ mahatīṃ tathā

मुहुर्मुहुर्वायुरुदेति सस्वनो यकृत्प्लिहान्त्राणि मुखादिवाक्षिपन् स दोषवानाशु हिनस्त्यसून्यतस्ततस्तु हिक्केत्यभिधीयते बुधैः

muhurmuhurvāyurudeti sasvano yakṛtplihāntrāṇi mukhādivākṣipan sa doṣavānāśu hinastyasūnyatastatastu hikketyabhidhīyate budhaiḥ

कण्ठोरसोर्गुरुत्वञ्च वदनस्य कषायता हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च

kaṇṭhorasorgurutvañca vadanasya kaṣāyatā hikkānāṃ pūrvarūpāṇi kukṣerāṭopa eva ca

पानान्नैरतिसंयुक्तैः सहसा पीडितोऽनिलः हिक्कयेदूर्ध्वगो भूत्वा तां विद्यादन्नजां भिषक्

pānānnairatisaṃyuktaiḥ sahasā pīḍito'nilaḥ hikkayedūrdhvago bhūtvā tāṃ vidyādannajāṃ bhiṣak

चिरेण यमलैर्वेगैर्या हिक्कासम्प्रवर्त्तते कम्पयन्ती शिरो ग्रीवां यमलां तां विनिर्दिशेत्

cireṇa yamalairvegairyā hikkāsampravarttate kampayantī śiro grīvāṃ yamalāṃ tāṃ vinirdiśet

विकृष्टकालैर्या बेगैर्मन्दैः समभिवर्त्तते क्षुद्रि का नाम सा हिक्का जत्रुमूलं प्रधाविता

vikṛṣṭakālairyā begairmandaiḥ samabhivarttate kṣudri kā nāma sā hikkā jatrumūlaṃ pradhāvitā

नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनादिनी अनेकोपद्र ववती गम्भीरा नाम सा स्मृता

nābhipravṛttā yā hikkā ghorā gambhīranādinī anekopadra vavatī gambhīrā nāma sā smṛtā

मर्माणि पीडयन्तीव सततं या प्रवर्त्तते महाहिक्केति सा ज्ञेया सर्वगात्रप्रकम्पिनी

marmāṇi pīḍayantīva satataṃ yā pravarttate mahāhikketi sā jñeyā sarvagātraprakampinī

आकम्पते हिक्कतो यस्य देहो दृष्टिश्चोर्ध्वं ताम्यते नित्यमेव क्षीणोऽन्नद्विट् क्षौति यश्चातिमात्रं तौ चान्त्यौ वर्जयेद्धिक्कमानौ

ākampate hikkato yasya deho dṛṣṭiścordhvaṃ tāmyate nityameva kṣīṇo'nnadviṭ kṣauti yaścātimātraṃ tau cāntyau varjayeddhikkamānau

अतिसञ्चितदोषस्य भक्तद्वेषकृशस्य च व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यातिव्यवायिनः

atisañcitadoṣasya bhaktadveṣakṛśasya ca vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyātivyavāyinaḥ

आयासाच्च समुत्पन्ना हिक्का हन्त्याशु जीवितम् यमिका च प्रलापार्त्तिमोहतृष्णासमन्विता

āyāsācca samutpannā hikkā hantyāśu jīvitam yamikā ca pralāpārttimohatṛṣṇāsamanvitā

अक्षीणस्याप्यदीनस्य स्थिरधात्विन्द्रि यस्य च तस्यसाधयितुं शक्या यमिका हन्त्यतोन्यथा

akṣīṇasyāpyadīnasya sthiradhātvindri yasya ca tasyasādhayituṃ śakyā yamikā hantyatonyathā

यत्किञ्चित्कफवातघ्नमुष्णं वातानुलोमनम् भेषजं पानमन्नं वा हिक्काश्वासेषु तद्धितम्

yatkiñcitkaphavātaghnamuṣṇaṃ vātānulomanam bheṣajaṃ pānamannaṃ vā hikkāśvāseṣu taddhitam

हिक्काश्वासातुरे पूर्वं तैलाक्ते स्वेद इष्यते ऊर्ध्वाधः शोधनं शस्तं दुर्बले शमनं मतम्

hikkāśvāsāture pūrvaṃ tailākte sveda iṣyate ūrdhvādhaḥ śodhanaṃ śastaṃ durbale śamanaṃ matam

प्राणावरोधतर्जनविस्मापनशीतवारिपरिषेकैः चित्रैः कथाप्रयोगैः शमयेद्धिक्कां मनोभिघातैश्च

prāṇāvarodhatarjanavismāpanaśītavāripariṣekaiḥ citraiḥ kathāprayogaiḥ śamayeddhikkāṃ manobhighātaiśca

हिक्कार्त्तस्य पयश्छागं हितं नागरसाधितम् मधुसौवर्चलोपेतं मातुलुङ्गरसं पिबेत्

hikkārttasya payaśchāgaṃ hitaṃ nāgarasādhitam madhusauvarcalopetaṃ mātuluṅgarasaṃ pibet

मधुकं मधुसंयुक्तं पिप्पली शर्करान्विता नागरं गुडसंयुक्तं हिक्काघ्नं नावनत्रयम्

madhukaṃ madhusaṃyuktaṃ pippalī śarkarānvitā nāgaraṃ guḍasaṃyuktaṃ hikkāghnaṃ nāvanatrayam

प्रवालशङ्खत्रिफलाचूर्णं मधुघृतप्लुतम् पिप्पली गैरिकञ्चेति लेहो हिक्कानिवारणः

pravālaśaṅkhatriphalācūrṇaṃ madhughṛtaplutam pippalī gairikañceti leho hikkānivāraṇaḥ

नैपाल्या गोविषाणाद्वा कुष्ठात्सर्जरसस्य वा धूपं कुशस्य वा कार्यं पिबेद्धिक्कोपशान्तये

naipālyā goviṣāṇādvā kuṣṭhātsarjarasasya vā dhūpaṃ kuśasya vā kāryaṃ pibeddhikkopaśāntaye

निर्धूमाङ्गारनिक्षिप्त हिङ्गुमाषरजोभवः हिक्काः पञ्चापि हन्त्याशु धूमः पीतो न संशयः

nirdhūmāṅgāranikṣipta hiṅgumāṣarajobhavaḥ hikkāḥ pañcāpi hantyāśu dhūmaḥ pīto na saṃśayaḥ

हरेणुककणानाञ्च क्वाथो हिङ्गुसमन्वितः हिक्काप्रशमनश्रेष्ठो धन्वन्तरिवचो यथा

hareṇukakaṇānāñca kvātho hiṅgusamanvitaḥ hikkāpraśamanaśreṣṭho dhanvantarivaco yathā

चन्द्र शूरस्य बीजानि क्षिपेदष्टगुणे जले यदा मृदूनि मृद्नीयात्ततो वाससि गालयेत्

candra śūrasya bījāni kṣipedaṣṭaguṇe jale yadā mṛdūni mṛdnīyāttato vāsasi gālayet

हिक्कातिवेगविकलस्तज्जलं पलमात्रया पिबेत्पिबेत्पुनश्चापि हिक्कावश्यं प्रशाम्यति

hikkātivegavikalastajjalaṃ palamātrayā pibetpibetpunaścāpi hikkāvaśyaṃ praśāmyati

इति त्रयोदशो हिक्काऽधिकारः समाप्तः

iti trayodaśo hikkā'dhikāraḥ samāptaḥ

अतिसाराधिकारः

अथ द्वितीयोऽतिसाराधिकारः

atha dvitīyo'tisārādhikāraḥ

गुर्वतिस्निग्धरूक्षोष्णद्र वस्थूलातिशीतलैः विरूद्धाध्यशनाजीणैर्विषमैश्चापि भोजनैः

gurvatisnigdharūkṣoṣṇadra vasthūlātiśītalaiḥ virūddhādhyaśanājīṇairviṣamaiścāpi bhojanaiḥ

स्नेहाद्यैरतियुक्तैश्च मिथ्यायुक्तैर्विषैर्भयैः शोकदुष्टाम्बुमद्यातिपानैः सात्म्यर्त्तुपर्ययैः

snehādyairatiyuktaiśca mithyāyuktairviṣairbhayaiḥ śokaduṣṭāmbumadyātipānaiḥ sātmyarttuparyayaiḥ

जलाभिरमणैर्वेगविघातैः कृमिदोषतः नृणां भवत्यतीसारो लक्षणं तस्य वक्ष्यते

jalābhiramaṇairvegavighātaiḥ kṛmidoṣataḥ nṛṇāṃ bhavatyatīsāro lakṣaṇaṃ tasya vakṣyate

हृन्नाभिपार्श्वोदरकुक्षितोदगात्रावसादा निलसन्निरोधाः विट्सङ्गआध्मानमथाविपाको भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि

hṛnnābhipārśvodarakukṣitodagātrāvasādā nilasannirodhāḥ viṭsaṅgaādhmānamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi

संशम्यापां धातुरग्निं प्रवृद्धो वर्चोमिश्रो वायुनाऽध प्रणुन्नः सरत्यतीवातिसारं तमाहुर्व्याधिं घोरं षड्विधं तं वदन्ति

saṃśamyāpāṃ dhāturagniṃ pravṛddho varcomiśro vāyunā'dha praṇunnaḥ saratyatīvātisāraṃ tamāhurvyādhiṃ ghoraṃ ṣaḍvidhaṃ taṃ vadanti

एकैकशः सर्वशश्चापि दोषैः शोकेनान्यःषष्ठ आमेन चोक्तः

ekaikaśaḥ sarvaśaścāpi doṣaiḥ śokenānyaḥṣaṣṭha āmena coktaḥ

आमपक्वक्रमं हित्वा नातिसारे क्रिया यतः अतोऽतिसारे सर्वस्मिन्नामं पक्वञ्च लक्षयेत्

āmapakvakramaṃ hitvā nātisāre kriyā yataḥ ato'tisāre sarvasminnāmaṃ pakvañca lakṣayet

संसृष्टमामैर्दोषैस्तु न्यस्तमप्सु निमज्जति पुरीषं भृशदुर्गन्धि पिच्छिलं चामसंज्ञितम्

saṃsṛṣṭamāmairdoṣaistu nyastamapsu nimajjati purīṣaṃ bhṛśadurgandhi picchilaṃ cāmasaṃjñitam

एतान्येव तु लिङ्गानि विपरीतानि यस्य वै लाघवञ्च विशेषेण तं तु पक्वं विनिर्दिशेत्

etānyeva tu liṅgāni viparītāni yasya vai lāghavañca viśeṣeṇa taṃ tu pakvaṃ vinirdiśet

न च संग्राहकं दद्यात्पूर्वमामातिसारिणे अकाले संगृहीतस्तु विकारान्कुरुते बहून्

na ca saṃgrāhakaṃ dadyātpūrvamāmātisāriṇe akāle saṃgṛhītastu vikārānkurute bahūn

दण्डकालसकाध्मानग्रहण्यर्शोभगन्दरान् शोथपाण्ड्वामयप्लीहगुल्ममेहोदरज्वरान्

daṇḍakālasakādhmānagrahaṇyarśobhagandarān śothapāṇḍvāmayaplīhagulmamehodarajvarān

डिम्भस्थः स्थविरस्थश्च वातपित्तात्मकश्च यः क्षीणधातुबलश्चापि बहुदोषोऽतिनिस्रुतः आमोऽपि स्तम्भनीयः स्यात्पाचनान्मरणं भवेत्

ḍimbhasthaḥ sthavirasthaśca vātapittātmakaśca yaḥ kṣīṇadhātubalaścāpi bahudoṣo'tinisrutaḥ āmo'pi stambhanīyaḥ syātpācanānmaraṇaṃ bhavet

लङ्घनमेकं मुक्त्वा न चान्यदस्तीह भेषजं बलिनः समुदीर्णदोषनिचयं तत्पाचयेत्तथा च शमयेत्

laṅghanamekaṃ muktvā na cānyadastīha bheṣajaṃ balinaḥ samudīrṇadoṣanicayaṃ tatpācayettathā ca śamayet

धान्याम्बुभ्यां शृतं तोयं तृष्णादाहातिसारिणे ह्रीबेरशृङ्गबेराभ्यां मुस्तपर्पटकेन वा मुस्तोदीच्यशृतं शीतं प्रदातव्यं पिपासवे

dhānyāmbubhyāṃ śṛtaṃ toyaṃ tṛṣṇādāhātisāriṇe hrīberaśṛṅgaberābhyāṃ mustaparpaṭakena vā mustodīcyaśṛtaṃ śītaṃ pradātavyaṃ pipāsave

हितं लङ्घनमेवादौ पूर्वरूपेऽतिसारिणे कार्यं वाऽनशनस्यान्ते प्रद्र वं लघु भोजनम्

hitaṃ laṅghanamevādau pūrvarūpe'tisāriṇe kāryaṃ vā'naśanasyānte pradra vaṃ laghu bhojanam

पथ्यादारुवचामुस्तैर्नागरातिविषाऽन्वितैः आमातिसारनाशाय क्वाथमेभिः पिबेन्नरः

pathyādāruvacāmustairnāgarātiviṣā'nvitaiḥ āmātisāranāśāya kvāthamebhiḥ pibennaraḥ

पाठाहिङ्ग्वजमोदोग्रापञ्चकोलाह्वजं रजः उष्णाम्बुपीतं सरुजं जयत्यामं ससैन्धवम्

pāṭhāhiṅgvajamodogrāpañcakolāhvajaṃ rajaḥ uṣṇāmbupītaṃ sarujaṃ jayatyāmaṃ sasaindhavam

हरीतकी सातिविषा हिङ्गु सौवर्चलं वचा सैन्धवञ्चापि संपिष्य पाययेदुष्णवारिणा

harītakī sātiviṣā hiṅgu sauvarcalaṃ vacā saindhavañcāpi saṃpiṣya pāyayeduṣṇavāriṇā

आमातिसारयोगोऽय पाचयित्वा चिकित्सति आमातिसारो योगेन यस्त्वेतेन न शाम्यति

āmātisārayogo'ya pācayitvā cikitsati āmātisāro yogena yastvetena na śāmyati

न तं योगशतेनापि चिकित्सति चिकित्सकः

na taṃ yogaśatenāpi cikitsati cikitsakaḥ

वत्सकातिविषाबिल्वं मुस्तकं बालकं शटी अतीसारं जयेत्सामं चिरजं रक्तशूलजित्

vatsakātiviṣābilvaṃ mustakaṃ bālakaṃ śaṭī atīsāraṃ jayetsāmaṃ cirajaṃ raktaśūlajit

एरण्डरससम्पिष्टं पक्वमामञ्च नागरम् आमातिसारशूलघ्नं पाचनं दीपनं परम्

eraṇḍarasasampiṣṭaṃ pakvamāmañca nāgaram āmātisāraśūlaghnaṃ pācanaṃ dīpanaṃ param

धान्यबालकबिल्वाब्दनागरैः पाचितं जलम् आमशूलविबन्धघ्नं पाचनं दीपनं परम्

dhānyabālakabilvābdanāgaraiḥ pācitaṃ jalam āmaśūlavibandhaghnaṃ pācanaṃ dīpanaṃ param

पित्ते धान्यचतुष्कन्तु शुण्ठीत्यागाद्वदन्ति हि रक्तेऽपि पित्तसाधर्म्याद्देयं धान्यचतुष्टयम्

pitte dhānyacatuṣkantu śuṇṭhītyāgādvadanti hi rakte'pi pittasādharmyāddeyaṃ dhānyacatuṣṭayam

इत्यामातिसारचिकित्सा अथ पक्कातीसारचिकित्सा सलोध्रं धातकीबिल्वमुस्ताऽम्रास्थिकलिङ्गकम् पिबेन्माहिषतक्रेण पक्वातीसारनाशनम्

ityāmātisāracikitsā atha pakkātīsāracikitsā salodhraṃ dhātakībilvamustā'mrāsthikaliṅgakam pibenmāhiṣatakreṇa pakvātīsāranāśanam

समङ्गा धातकीपुष्पं मञ्जिष्ठा लोध्र एव च शाल्मलीवेष्टको लोध्रो दाडिमद्रुफलत्वचौ

samaṅgā dhātakīpuṣpaṃ mañjiṣṭhā lodhra eva ca śālmalīveṣṭako lodhro dāḍimadruphalatvacau

आम्रास्थिमध्यं लोध्रश्च विल्वमध्यं प्रियङ्गु च मधुकं शृङ्गबेरञ्च दीर्घवृन्तत्वगेव च

āmrāsthimadhyaṃ lodhraśca vilvamadhyaṃ priyaṅgu ca madhukaṃ śṛṅgaberañca dīrghavṛntatvageva ca

चत्वार एते योगाः स्युः पक्वातीसारनाशनाः ते योगा उपयोज्याःस्युः सक्षौद्रा स्तण्डुलाम्बुना

catvāra ete yogāḥ syuḥ pakvātīsāranāśanāḥ te yogā upayojyāḥsyuḥ sakṣaudrā staṇḍulāmbunā

कञ्चटदाडिमजम्बू शृङ्गाटकपत्रबिल्वबर्हिष्ठम् जलधरनागरसहितं गङ्गामपि वेगवाहिनीं रुन्ध्यात्

kañcaṭadāḍimajambū śṛṅgāṭakapatrabilvabarhiṣṭham jaladharanāgarasahitaṃ gaṅgāmapi vegavāhinīṃ rundhyāt

मोचरसमुस्तनागर पाठाऽरलुधातकीकुसुमैः चूर्ण मथितसमेतं रुणद्धि गङ्गाप्रवाहमपि सद्यं

mocarasamustanāgara pāṭhā'raludhātakīkusumaiḥ cūrṇa mathitasametaṃ ruṇaddhi gaṅgāpravāhamapi sadyaṃ

मुस्ता वत्सकबीजं मोचरसो बिल्वधातकीलोध्रम् गुडमथितसंप्रयुक्तं गङ्गामपि वेगवाहिनीं रुन्ध्यात्

mustā vatsakabījaṃ mocaraso bilvadhātakīlodhram guḍamathitasaṃprayuktaṃ gaṅgāmapi vegavāhinīṃ rundhyāt

मुस्ताऽरलुकशुण्ठीभिर्धातकीलोध्रबालकैः बिल्वमोचरसाभ्यां च पाठेन्द्र यववत्सकैः

mustā'ralukaśuṇṭhībhirdhātakīlodhrabālakaiḥ bilvamocarasābhyāṃ ca pāṭhendra yavavatsakaiḥ

आम्रबीजसमङ्गाऽतिविषायुक्तैश्च चूर्णितैः मधु तण्डुलपानीयं पीतं हन्ति प्रवाहिकाम्

āmrabījasamaṅgā'tiviṣāyuktaiśca cūrṇitaiḥ madhu taṇḍulapānīyaṃ pītaṃ hanti pravāhikām

हन्ति सर्वानतीसारान् ग्रहणीं हन्ति वेगतः वृद्धगङ्गाधरं चूर्णरुन्ध्याद्गीर्वाणवाहिनीम्

hanti sarvānatīsārān grahaṇīṃ hanti vegataḥ vṛddhagaṅgādharaṃ cūrṇarundhyādgīrvāṇavāhinīm

अङ्कोलमूलकल्कस्तण्डुलपयसा समाक्षिकः पीतः सेतुरिववारिवेगं झटिति निरुन्ध्यादतीसारम्

aṅkolamūlakalkastaṇḍulapayasā samākṣikaḥ pītaḥ seturivavārivegaṃ jhaṭiti nirundhyādatīsāram

कुटजत्वक्तुलामार्द्रां द्रोणनीरे पचेद्भिषक् पादशेषं शृतं नीत्वा वस्त्रपूतं पुनः पचेत्

kuṭajatvaktulāmārdrāṃ droṇanīre pacedbhiṣak pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nītvā vastrapūtaṃ punaḥ pacet

लज्जालुर्धातकी बिल्वं पाठा मोचरसस्तथा मुस्ता चातिविषा चैव चूर्णमेषां पलं पलम्

lajjālurdhātakī bilvaṃ pāṭhā mocarasastathā mustā cātiviṣā caiva cūrṇameṣāṃ palaṃ palam

निक्षिप्य विपचेत्तावद् यावद्दर्वी प्रलिप्यते जलेन च्छागदुग्धेन पीतो मण्डेन वा जयेत्

nikṣipya vipacettāvad yāvaddarvī pralipyate jalena cchāgadugdhena pīto maṇḍena vā jayet

घोरान्सर्वानतीसारान्नाना वर्णान्सवेदनान् असृग्दरं समस्तञ्च तथाऽशासि प्रवाहिकाम्

ghorānsarvānatīsārānnānā varṇānsavedanān asṛgdaraṃ samastañca tathā'śāsi pravāhikām

कृत्वाऽलवालं सुदृढं पिष्टैरामलकैर्भिषक् आर्द्र कस्य रसेनाशु पूरयेन्नाभिमण्डलम्

kṛtvā'lavālaṃ sudṛḍhaṃ piṣṭairāmalakairbhiṣak ārdra kasya rasenāśu pūrayennābhimaṇḍalam

नदीवेगोपमं घोरं प्रवृद्धं दुर्द्धरं नृणाम् सद्योऽतीसारमजयं नाशयत्येष योगराट्

nadīvegopamaṃ ghoraṃ pravṛddhaṃ durddharaṃ nṛṇām sadyo'tīsāramajayaṃ nāśayatyeṣa yogarāṭ

पाठा पिष्टा च गोदध्ना तथा मध्यत्वगाम्रजा अतीसारं व्यथादाहं हन्त्येवाशु न संशयः

pāṭhā piṣṭā ca godadhnā tathā madhyatvagāmrajā atīsāraṃ vyathādāhaṃ hantyevāśu na saṃśayaḥ

अरुणं फेनिलं रूक्षमल्पमल्पं मुहुर्मुहुः शकृदामं सरुक्शब्दं मारुतेनातिसार्यते

aruṇaṃ phenilaṃ rūkṣamalpamalpaṃ muhurmuhuḥ śakṛdāmaṃ sarukśabdaṃ mārutenātisāryate

वचा चातिविषा मुस्तं बीजानि कुटजस्य च श्रेष्ठः कषाय एतेषां वातातीसारशान्तये

vacā cātiviṣā mustaṃ bījāni kuṭajasya ca śreṣṭhaḥ kaṣāya eteṣāṃ vātātīsāraśāntaye

पित्तात्पीतं शकृद्र क्तं दुर्गन्धि हरितं द्रुतम् गुदपाकतृषामूर्च्छादाहयुक्तं प्रवर्त्तते

pittātpītaṃ śakṛdra ktaṃ durgandhi haritaṃ drutam gudapākatṛṣāmūrcchādāhayuktaṃ pravarttate

बिल्वशक्रयवाम्भोदबालकातिविषाकृतः कषायो हन्त्यतीसारं सामं पित्तसमुद्भवम्

bilvaśakrayavāmbhodabālakātiviṣākṛtaḥ kaṣāyo hantyatīsāraṃ sāmaṃ pittasamudbhavam

रसाञ्जनं सातिविषं कुटजस्य फलत्वचम् धातकी शृङ्गबेरञ्च पाययेत्तण्डुलाम्बुना

rasāñjanaṃ sātiviṣaṃ kuṭajasya phalatvacam dhātakī śṛṅgaberañca pāyayettaṇḍulāmbunā

निहन्ति मधुना पीतं पित्तातीसारमुल्वणम् अग्निं सन्दीपयेदेतच्छूलमाशु निवारयेत्

nihanti madhunā pītaṃ pittātīsāramulvaṇam agniṃ sandīpayedetacchūlamāśu nivārayet

पित्तकृन्ति यदाऽत्यर्थं द्र व्याण्यश्नाति पैत्तिके तदाऽस्य जायतेऽभीक्ष्णं रक्तातीसार उल्वणः

pittakṛnti yadā'tyarthaṃ dra vyāṇyaśnāti paittike tadā'sya jāyate'bhīkṣṇaṃ raktātīsāra ulvaṇaḥ

वत्सत्वग्दाडिमतरु शलाटुफलसम्भवां त्वक् च त्वग्युगलं पलमानं विपचेदष्टांशसंमिते तोये अं

vatsatvagdāḍimataru śalāṭuphalasambhavāṃ tvak ca tvagyugalaṃ palamānaṃ vipacedaṣṭāṃśasaṃmite toye aṃ

अष्टमभागं शेषं क्वाथं मधुना पिबेत्पुरुषः रक्तातिसारमुल्वणमतिशयितं नाशयेन्नियतम्

aṣṭamabhāgaṃ śeṣaṃ kvāthaṃ madhunā pibetpuruṣaḥ raktātisāramulvaṇamatiśayitaṃ nāśayenniyatam

कुटजातिविषामुस्ताबालकं लोध्रचन्दनम् धातकी दाडिमं पाठा क्वाथमेषां समाक्षिकम्

kuṭajātiviṣāmustābālakaṃ lodhracandanam dhātakī dāḍimaṃ pāṭhā kvāthameṣāṃ samākṣikam

पिबद्र क्तातिसारे तु दाहशूलप्रशान्तये कुटजादिकषायोऽय सर्वातीसारनाशनः

pibadra ktātisāre tu dāhaśūlapraśāntaye kuṭajādikaṣāyo'ya sarvātīsāranāśanaḥ

कल्कस्तिलानां कृष्णानां शर्करापञ्चभागिकः आजेन पयसा पीतः सद्योऽतीसारनाशनः

kalkastilānāṃ kṛṣṇānāṃ śarkarāpañcabhāgikaḥ ājena payasā pītaḥ sadyo'tīsāranāśanaḥ

सवत्सकः सातिविषः सबिल्वः सोदीच्यमुस्तश्च कृतः कषायः सामे सशूले सहशोणिते च चिरप्रवृत्तेऽपि हितोऽतिसारे

savatsakaḥ sātiviṣaḥ sabilvaḥ sodīcyamustaśca kṛtaḥ kaṣāyaḥ sāme saśūle sahaśoṇite ca cirapravṛtte'pi hito'tisāre

कृष्णमृन्मधुकं लोध्रं कौटजं तण्डुलाम्बुना पीतमेकत्र सक्षौद्रं रक्तसंग्रहणं परम्

kṛṣṇamṛnmadhukaṃ lodhraṃ kauṭajaṃ taṇḍulāmbunā pītamekatra sakṣaudraṃ raktasaṃgrahaṇaṃ param

गुडेन भक्षयेद्बिल्वं रक्तातीसारनाशनम् आमशूलविबन्धघ्नं कुक्षिरोगहरं परम्

guḍena bhakṣayedbilvaṃ raktātīsāranāśanam āmaśūlavibandhaghnaṃ kukṣirogaharaṃ param

जम्ब्वाम्रामलकीनान्तु कुट्टयेत्पल्लवान्नवान् तत्पीतं मधुना युक्तं रक्तातीसारनाशनम्

jambvāmrāmalakīnāntu kuṭṭayetpallavānnavān tatpītaṃ madhunā yuktaṃ raktātīsāranāśanam

निक्वाथ्य मूलममलं गिरिमल्लिकायाःसम्यक् पलद्वितयमम्बुचतुःशरावे तत्पादशेषसलिलं खलु शोषणीयं क्षीरे पलद्वयमिते कुशलैरजप्याः

nikvāthya mūlamamalaṃ girimallikāyāḥsamyak paladvitayamambucatuḥśarāve tatpādaśeṣasalilaṃ khalu śoṣaṇīyaṃ kṣīre paladvayamite kuśalairajapyāḥ

प्रक्षिप्य माषकानष्टौ मधुनस्तत्र शीतले रक्तातिसारी तत्पीत्वा नैरुज्यंक्षिप्रमाप्नुयात्

prakṣipya māṣakānaṣṭau madhunastatra śītale raktātisārī tatpītvā nairujyaṃkṣipramāpnuyāt

पीत्वा शतावरीकल्कं पयसा क्षीरभुग् जयेत् रक्तातिसारं पीत्वा वा तया सिद्धं घृतं नरः

pītvā śatāvarīkalkaṃ payasā kṣīrabhug jayet raktātisāraṃ pītvā vā tayā siddhaṃ ghṛtaṃ naraḥ

गोदुग्धनवनीतं च मधुना सितया सह लीढं रक्तातिसारे तु ग्राहकं परमं मतम्

godugdhanavanītaṃ ca madhunā sitayā saha līḍhaṃ raktātisāre tu grāhakaṃ paramaṃ matam

पीतं मधुसितायुक्तं चन्दनं तण्डुलाम्बुना रक्तातीसारजिद्र क्तपित्ततृड्दाहमेहनुत्

pītaṃ madhusitāyuktaṃ candanaṃ taṇḍulāmbunā raktātīsārajidra ktapittatṛḍdāhamehanut

विरेकैर्बहुभिर्यस्य गुदं पित्तेन दह्यते पच्यते वा तयोः कार्यं सेकप्रक्षालनादिकम्

virekairbahubhiryasya gudaṃ pittena dahyate pacyate vā tayoḥ kāryaṃ sekaprakṣālanādikam

पटोलयष्टिमधुकक्वाथेन शिशिरेण हि गुदप्रक्षालनं कार्यं तेनैव गुदसेचनम्

paṭolayaṣṭimadhukakvāthena śiśireṇa hi gudaprakṣālanaṃ kāryaṃ tenaiva gudasecanam

दाहे पाके हितं छागीदुग्धं सक्षौद्र शर्करम् गुदस्य क्षालने सेके युक्तं पाने च भोजने

dāhe pāke hitaṃ chāgīdugdhaṃ sakṣaudra śarkaram gudasya kṣālane seke yuktaṃ pāne ca bhojane

अतिप्रवृत्त्या महती भवेद्यदि गुदव्यथा स्विन्नमूषकमांसेन तदा संस्वेदयेद् गुदम्

atipravṛttyā mahatī bhavedyadi gudavyathā svinnamūṣakamāṃsena tadā saṃsvedayed gudam

अथ गोधूमचूर्णस्य संशृतस्य तु वारिणा साज्यस्य गोलकं कृत्वा मृदु संस्वेदयेद् गुदम्

atha godhūmacūrṇasya saṃśṛtasya tu vāriṇā sājyasya golakaṃ kṛtvā mṛdu saṃsvedayed gudam

गुदनिःसरणे प्रोक्तं चाङ्गेरीघृतमुत्तमम् गुदभ्रंशे गुदं स्नेहैरभ्यज्यान्तःप्रवेशयेत्

gudaniḥsaraṇe proktaṃ cāṅgerīghṛtamuttamam gudabhraṃśe gudaṃ snehairabhyajyāntaḥpraveśayet

प्रविष्टं स्वेदयेन्मन्दं मूषकस्यामिषेण हि

praviṣṭaṃ svedayenmandaṃ mūṣakasyāmiṣeṇa hi

शम्बूकमांसं सुस्विन्नंसतैललवणान्वितम् ईषद् घृतेन चाभ्यज्य स्वेदयेत्तेन यत्नतः

śambūkamāṃsaṃ susvinnaṃsatailalavaṇānvitam īṣad ghṛtena cābhyajya svedayettena yatnataḥ

गुदभ्रंशमशेषेण नाशयेत्क्षिप्रमेव च मूषकस्याथ वसया पायुं सम्यक्प्रलेपयेत् गुदभ्रंशाभिधो व्याधिः प्रणश्यति न संशयः

gudabhraṃśamaśeṣeṇa nāśayetkṣiprameva ca mūṣakasyātha vasayā pāyuṃ samyakpralepayet gudabhraṃśābhidho vyādhiḥ praṇaśyati na saṃśayaḥ

चाङ्गेरीकोलदध्यम्लक्षारनागरसंयुतम् घृतं विपक्वं पातव्यं गुदभ्रंशगदापहम्

cāṅgerīkoladadhyamlakṣāranāgarasaṃyutam ghṛtaṃ vipakvaṃ pātavyaṃ gudabhraṃśagadāpaham

कोमलं पद्मिनीपत्रं यः खादेच्छर्कराऽन्वितम् एतन्निश्चित्य निर्दिष्टं न तस्य गुदनिर्गमः

komalaṃ padminīpatraṃ yaḥ khādeccharkarā'nvitam etanniścitya nirdiṣṭaṃ na tasya gudanirgamaḥ

श्वेतं स्निग्धं घनं बद्धं शीतलं मन्दवेदनम् गौरवारुचिसंयुक्तं श्लेष्मणा सार्यते शकृत्

śvetaṃ snigdhaṃ ghanaṃ baddhaṃ śītalaṃ mandavedanam gauravārucisaṃyuktaṃ śleṣmaṇā sāryate śakṛt

श्लेष्मातिसारे प्रथमं हितंलङ्घनपाचनम् योज्यश्चामातिसारघ्नो यथोक्तो दीपनो गणः

śleṣmātisāre prathamaṃ hitaṃlaṅghanapācanam yojyaścāmātisāraghno yathokto dīpano gaṇaḥ

चव्यं सातिविषामुस्तं बालबिल्वं सनागरम् वत्सकत्वक्फलं पथ्या च्छर्दिश्लेष्मातिसारनुत्

cavyaṃ sātiviṣāmustaṃ bālabilvaṃ sanāgaram vatsakatvakphalaṃ pathyā cchardiśleṣmātisāranut

हिङ्गु सौवर्चलंव्योषमभयाऽतिविषा वचा पीतमुष्णाम्बुना चूर्णमेषां श्लेष्मातिसारनुत्

hiṅgu sauvarcalaṃvyoṣamabhayā'tiviṣā vacā pītamuṣṇāmbunā cūrṇameṣāṃ śleṣmātisāranut

अथ द्विदोषजातीसारस्य सामान्यचिकित्सा तत्र कृमिशत्र्वादिक्वाथः कृमिशत्रुवचाबिल्वपाठाधान्याककट्फलम् एषां क्वाथं भिषग्दद्यादतीसारे द्विदोषजे

atha dvidoṣajātīsārasya sāmānyacikitsā tatra kṛmiśatrvādikvāthaḥ kṛmiśatruvacābilvapāṭhādhānyākakaṭphalam eṣāṃ kvāthaṃ bhiṣagdadyādatīsāre dvidoṣaje

तेषां चिकित्सा प्रोक्तैव विशिष्टा च निगद्यते

teṣāṃ cikitsā proktaiva viśiṣṭā ca nigadyate

अथ वातश्लेष्मातिसारस्य चिकित्सा तत्र कट्फलादिक्वाथः कट्फलं मधुकं लोध्रं त्वग्दाडिमफलस्य च सतण्डुलजलं चूर्णं वातश्लेष्मातिसारनुत्

atha vātaśleṣmātisārasya cikitsā tatra kaṭphalādikvāthaḥ kaṭphalaṃ madhukaṃ lodhraṃ tvagdāḍimaphalasya ca sataṇḍulajalaṃ cūrṇaṃ vātaśleṣmātisāranut

अथ वातपित्तातिसारस्य चिकित्सा तत्र चित्रकादिक्वाथः चित्रकातिविषामुस्तं वालबिल्वं सनागरम् वत्सकत्वक्फलं पथ्या वातपित्तातिसारनुत्

atha vātapittātisārasya cikitsā tatra citrakādikvāthaḥ citrakātiviṣāmustaṃ vālabilvaṃ sanāgaram vatsakatvakphalaṃ pathyā vātapittātisāranut

अथ पित्तकफातीसारस्य चिकित्सा तत्र मुस्तादिक्वाथः मुस्ता सातिविषा मूर्वा वचा च कुटजः समाः एषां कषायः सक्षौद्रः पित्तश्लेष्मातिसारनुत्

atha pittakaphātīsārasya cikitsā tatra mustādikvāthaḥ mustā sātiviṣā mūrvā vacā ca kuṭajaḥ samāḥ eṣāṃ kaṣāyaḥ sakṣaudraḥ pittaśleṣmātisāranut

तन्द्रा युक्तो मोहसादास्यशोषी वर्चः कुर्यान्नैकरूपं तृषाऽत्त सर्वोद्भूते सर्वलिङ्गोपपत्तिः कृच्छ्रः साध्योबालवृद्धाबलानाम्

tandrā yukto mohasādāsyaśoṣī varcaḥ kuryānnaikarūpaṃ tṛṣā'tta sarvodbhūte sarvaliṅgopapattiḥ kṛcchraḥ sādhyobālavṛddhābalānām

अथ सन्निपातातीसारस्य चिकित्सा पञ्चमूलीबलाबिल्वगुडूची मुस्तनागरैः पाठाभूनिम्बबर्हिष्ठकुटजत्वक्फलैः शृतम्

atha sannipātātīsārasya cikitsā pañcamūlībalābilvaguḍūcī mustanāgaraiḥ pāṭhābhūnimbabarhiṣṭhakuṭajatvakphalaiḥ śṛtam

सर्वजं हन्त्यतीसारं ज्वरञ्चापि तथा वमिम् सशूलोपद्र वं श्वासं कासं चापि सुदुस्तरम्

sarvajaṃ hantyatīsāraṃ jvarañcāpi tathā vamim saśūlopadra vaṃ śvāsaṃ kāsaṃ cāpi sudustaram

पञ्चमूली च सामान्या पित्ते योज्या कनीयसी वाते पुनर्बलासे च सा योज्या महती मता

pañcamūlī ca sāmānyā pitte yojyā kanīyasī vāte punarbalāse ca sā yojyā mahatī matā

अभया नागरं मुस्तं गुडेन सह योजितम् चतुःसमेयं गुटिका सर्वातीसारनाशनी

abhayā nāgaraṃ mustaṃ guḍena saha yojitam catuḥsameyaṃ guṭikā sarvātīsāranāśanī

आमातीसारमानाहं सविबन्धं विसूचिकाम् कृमीनरोचकं हन्याद्दीपयत्याशु चानलम्

āmātīsāramānāhaṃ savibandhaṃ visūcikām kṛmīnarocakaṃ hanyāddīpayatyāśu cānalam

तत्कालाकृष्टकुटजत्वचं तण्डुलवारिणा पिष्ट्वा चतुःपलमितां जम्बूपत्रेण वेष्टिताम्

tatkālākṛṣṭakuṭajatvacaṃ taṇḍulavāriṇā piṣṭvā catuḥpalamitāṃ jambūpatreṇa veṣṭitām

सूत्रेण बद्ध्वा गोधूमपिष्टेन परिवेष्टिताम् लिप्ताञ्च घनपङ्केन निर्दहेद् गोमयाग्निना

sūtreṇa baddhvā godhūmapiṣṭena pariveṣṭitām liptāñca ghanapaṅkena nirdahed gomayāgninā

अङ्गारवर्णाञ्च मृदं दृष्ट्वा वह्नेः समुद्धरेत् ततो रसं समादाय शीतं क्षौद्र युतं पिबेत्

aṅgāravarṇāñca mṛdaṃ dṛṣṭvā vahneḥ samuddharet tato rasaṃ samādāya śītaṃ kṣaudra yutaṃ pibet

उक्तः कृष्णात्रिपुत्रेण पुटपाकस्तु कौटजः जयेत्सर्वानतीसारान् रक्तजान्सुचिरोत्थितान्

uktaḥ kṛṣṇātriputreṇa puṭapākastu kauṭajaḥ jayetsarvānatīsārān raktajānsucirotthitān

कुटजत्वक्कृतः क्वाथो वस्त्रपूतो हिमीकृतः स लीढोऽतिविषायुक्तः स्यात् त्रिदोषातिसारनुत्

kuṭajatvakkṛtaḥ kvātho vastrapūto himīkṛtaḥ sa līḍho'tiviṣāyuktaḥ syāt tridoṣātisāranut

इच्छन्त्यत्राष्टमांशेन क्वाथादतिविषारजः प्रक्षेपयेच्चतुर्थांशमिति केचिद्वदन्ति हि

icchantyatrāṣṭamāṃśena kvāthādativiṣārajaḥ prakṣepayeccaturthāṃśamiti kecidvadanti hi

पलमङ्कोटमूलस्य पाठां दार्वीञ्च तत्समाम् पिष्ट्वा तण्डुलतोयेन वटकानक्षसम्मितान्

palamaṅkoṭamūlasya pāṭhāṃ dārvīñca tatsamām piṣṭvā taṇḍulatoyena vaṭakānakṣasammitān

छायाशुष्कांश्च तान्कुर्यात्तेष्वेकं तण्डुलाम्बुना पेषयित्वा प्रदद्यात्तं पानाय गदिने भिषक्

chāyāśuṣkāṃśca tānkuryātteṣvekaṃ taṇḍulāmbunā peṣayitvā pradadyāttaṃ pānāya gadine bhiṣak

वातपित्तकफोद्भूतान्द्वन्द्वजान्सान्निपातिकान् हन्यात्सर्वानतीसारान्वटकोऽय प्रयोजितः

vātapittakaphodbhūtāndvandvajānsānnipātikān hanyātsarvānatīsārānvaṭako'ya prayojitaḥ

तैस्तैर्भावैः शोचतोऽल्पाशनस्य बाष्पोष्मा वै वह्निमाविश्य जन्तोः कोष्ठं गत्वा क्षोभयेत्तस्य रक्तं तच्चाधस्तात्काकणन्तीप्रकाशम्

taistairbhāvaiḥ śocato'lpāśanasya bāṣpoṣmā vai vahnimāviśya jantoḥ koṣṭhaṃ gatvā kṣobhayettasya raktaṃ taccādhastātkākaṇantīprakāśam

100

निर्गच्छेद् वै विड्विमिश्रं ह्यविड् वा निर्गन्धं वा गन्धवद्वाऽतिसारः शोकोत्पन्नो दुश्चिकित्स्योऽतिमात्रं रोगो वैद्यैः कष्ट एष प्रदिष्टः

nirgacched vai viḍvimiśraṃ hyaviḍ vā nirgandhaṃ vā gandhavadvā'tisāraḥ śokotpanno duścikitsyo'timātraṃ rogo vaidyaiḥ kaṣṭa eṣa pradiṣṭaḥ

101

भयेन क्षोभिता दोषा दूषयन्ति मलं यदा तदाऽतिसार्यते जन्तुः क्षिप्रमुष्णं जलप्लवम्

bhayena kṣobhitā doṣā dūṣayanti malaṃ yadā tadā'tisāryate jantuḥ kṣipramuṣṇaṃ jalaplavam

102

वातपित्तातिसारस्य प्रायो लिङ्गैः समन्वितम् अभयोपशमाच्छर्म यस्मिन्स्यात्स भयात्स्मृतः

vātapittātisārasya prāyo liṅgaiḥ samanvitam abhayopaśamāccharma yasminsyātsa bhayātsmṛtaḥ

103

भयशोकसमुद्भूतौ ज्ञेयौ वातातिसारवत् तयोर्वातहरी कार्या हर्षणाश्वासनैः क्रिया

bhayaśokasamudbhūtau jñeyau vātātisāravat tayorvātaharī kāryā harṣaṇāśvāsanaiḥ kriyā

104

अन्नाजीर्णात्प्रद्रुताः क्षोभयन्तो दोषाः कोष्ठे धातुसंघान्मलांश्च नानावर्णान्नैकशः सारयन्ति शूलोपेतं षष्ठमेनं वदन्ति

annājīrṇātpradrutāḥ kṣobhayanto doṣāḥ koṣṭhe dhātusaṃghānmalāṃśca nānāvarṇānnaikaśaḥ sārayanti śūlopetaṃ ṣaṣṭhamenaṃ vadanti

105

अथामातीसारस्य चिकित्सा तत्र वत्सकादिक्वाथः वत्सकातिविषाशुण्ठीबिल्वहिङ्गुयवाम्बुदाः चित्रकेण युतः क्वाथ आमातीसारनाशनः

athāmātīsārasya cikitsā tatra vatsakādikvāthaḥ vatsakātiviṣāśuṇṭhībilvahiṅguyavāmbudāḥ citrakeṇa yutaḥ kvātha āmātīsāranāśanaḥ

106

अथ शोथातीसारस्य चिकित्सा तत्र शोथघ्न्यादिक्वाथः शोथघ्नीन्द्र यवौ पाठा श्रीफलातिविषाघनः क्वथिताः सोषणाः पीताः शोथातीसारनाशनाः

atha śothātīsārasya cikitsā tatra śothaghnyādikvāthaḥ śothaghnīndra yavau pāṭhā śrīphalātiviṣāghanaḥ kvathitāḥ soṣaṇāḥ pītāḥ śothātīsāranāśanāḥ

107

अथ छर्द्यतीसारस्य चिकित्सा तत्राम्रास्थ्यादिक्वाथः आम्रास्थिमध्यमालूरफलक्वाथः समाक्षिकः शर्करासहितो हन्याच्छर्द्यतीसारमुल्वणम्

atha chardyatīsārasya cikitsā tatrāmrāsthyādikvāthaḥ āmrāsthimadhyamālūraphalakvāthaḥ samākṣikaḥ śarkarāsahito hanyācchardyatīsāramulvaṇam

108

कषायो भृष्टमुद्गस्य सलाजमधुशर्करः निहन्याच्छर्द्यतीसारं तृष्णां दाहं ज्वरं भ्रमम्

kaṣāyo bhṛṣṭamudgasya salājamadhuśarkaraḥ nihanyācchardyatīsāraṃ tṛṣṇāṃ dāhaṃ jvaraṃ bhramam

109

दध्ना ससारेण समाक्षिकेण भुञ्जीत निःसारकपीडितस्तु सुतप्तकुप्यक्वथितेन वाऽपि क्षीरेण शीतेन मधुप्लुतेन

dadhnā sasāreṇa samākṣikeṇa bhuñjīta niḥsārakapīḍitastu sutaptakupyakvathitena vā'pi kṣīreṇa śītena madhuplutena

111

दीप्ताग्निर्निष्पुरीषो यः सार्यते फेनिलं शकृत् स पिबेत्फाणितं शुण्ठीं दधि तैलं पयो घृतम् बलाविश्वाशृतं क्षीरं गुडतैलानुयोजितम् दीप्ताग्निं पाययेत्प्रातः सुखदं वर्चसः क्षये

dīptāgnirniṣpurīṣo yaḥ sāryate phenilaṃ śakṛt sa pibetphāṇitaṃ śuṇṭhīṃ dadhi tailaṃ payo ghṛtam balāviśvāśṛtaṃ kṣīraṃ guḍatailānuyojitam dīptāgniṃ pāyayetprātaḥ sukhadaṃ varcasaḥ kṣaye

112

तुलां संकुट्य बिल्वस्य पचेत्पादावशेषितम् सक्षीरं साधयेत्तैलं श्लक्ष्णपिष्टैरिमैः समैः

tulāṃ saṃkuṭya bilvasya pacetpādāvaśeṣitam sakṣīraṃ sādhayettailaṃ ślakṣṇapiṣṭairimaiḥ samaiḥ

113

बिल्वं सधातकीकुष्ठं शुण्ठीरास्नापुनर्नवाः देवदारुवचामुस्तं लोध्रमोचरसान्वितम्

bilvaṃ sadhātakīkuṣṭhaṃ śuṇṭhīrāsnāpunarnavāḥ devadāruvacāmustaṃ lodhramocarasānvitam

114

एभिर्मृद्वग्निना पक्वं ग्रहण्यर्शोऽतिसारनुत् बिल्वतैलमितिख्यातमत्रिपुत्रेण भाषितम्

ebhirmṛdvagninā pakvaṃ grahaṇyarśo'tisāranut bilvatailamitikhyātamatriputreṇa bhāṣitam

115

ग्रहण्यर्शोऽधिकारे ये स्नेहाः समुपदर्शिताः योज्यास्ते ह्यतिसारेऽपि त्रयाणां तुल्यहेतुना

grahaṇyarśo'dhikāre ye snehāḥ samupadarśitāḥ yojyāste hyatisāre'pi trayāṇāṃ tulyahetunā

116

वायुः प्रवृद्धो निचितं बलासं नुदत्यधस्तादहिताशनस्य प्रवाहतोऽल्प बहुशो मलाक्तं प्रवाहिकां तां प्रवदन्ति तज्ज्ञाः

vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ balāsaṃ nudatyadhastādahitāśanasya pravāhato'lpa bahuśo malāktaṃ pravāhikāṃ tāṃ pravadanti tajjñāḥ

117

प्रवाहिका वातकृता सशूला पित्तात्सदाहा सकफा कफाच्च सशोणिता शोणितसम्भवा च ताः स्नेहरूक्षप्रभवा मतास्तु

pravāhikā vātakṛtā saśūlā pittātsadāhā sakaphā kaphācca saśoṇitā śoṇitasambhavā ca tāḥ sneharūkṣaprabhavā matāstu

118

तासामतीसारवदादिशेच्च लिङ्गं क्रमं चामविपक्वतां च

tāsāmatīsāravadādiśecca liṅgaṃ kramaṃ cāmavipakvatāṃ ca

119

अथ प्रवाहिकाचिकित्सा बिल्वपेषी गुडं लोध्रं तैलं मरिचसंयुतम् लीढ्वा प्रवाहिकाऽक्रान्तः सत्वरं सुखमाप्नुयात्

atha pravāhikācikitsā bilvapeṣī guḍaṃ lodhraṃ tailaṃ maricasaṃyutam līḍhvā pravāhikā'krāntaḥ satvaraṃ sukhamāpnuyāt

120

धातकी बदरीपत्रं कपित्थं रसमाक्षिकम् सलोध्रमेकतो दध्ना पिबेन्निर्वाहिकाऽदितः

dhātakī badarīpatraṃ kapitthaṃ rasamākṣikam salodhramekato dadhnā pibennirvāhikā'ditaḥ

121

पक्कजाम्बवसङ्काशं यकृत्खण्डनिभं तनु घृततैलवसामज्जवेसवारपयोदधि

pakkajāmbavasaṅkāśaṃ yakṛtkhaṇḍanibhaṃ tanu ghṛtatailavasāmajjavesavārapayodadhi

122

मांसधावनतोयाभं कृष्णं नीलारुणप्रभम् कर्वुरं मेचकं स्निग्धं चन्द्र कोपगतं घनम्

māṃsadhāvanatoyābhaṃ kṛṣṇaṃ nīlāruṇaprabham karvuraṃ mecakaṃ snigdhaṃ candra kopagataṃ ghanam

123

कुणपं मस्तुलुङ्गाभं सगन्धं कुथितं बहु तृष्णादाहारुचिश्वासहिक्वापार्श्वास्थिशूलिनम्

kuṇapaṃ mastuluṅgābhaṃ sagandhaṃ kuthitaṃ bahu tṛṣṇādāhāruciśvāsahikvāpārśvāsthiśūlinam

124

संमूर्च्छाऽरतिसंमोहयुक्तं पक्ववलीगुदम् प्रलापयुक्तञ्च भिषग्वर्जयेदतिसारिणम्

saṃmūrcchā'ratisaṃmohayuktaṃ pakvavalīgudam pralāpayuktañca bhiṣagvarjayedatisāriṇam

125

असंवृतगुदं क्षीणं शूलाध्मानैरुपद्रुतम् गुदे पक्वे गतोष्माणमतिसारिणमुत्सृजेत्

asaṃvṛtagudaṃ kṣīṇaṃ śūlādhmānairupadrutam gude pakve gatoṣmāṇamatisāriṇamutsṛjet

126

श्वासशूलपिपासाऽत्त क्षीणंज्वरनिपीडितम् विशेषेण नरं वृद्धमतिसारो विनाशयेत्

śvāsaśūlapipāsā'tta kṣīṇaṃjvaranipīḍitam viśeṣeṇa naraṃ vṛddhamatisāro vināśayet

127

शोथं शूलं ज्वरं तृष्णां श्वासं कासमरोचकम् छर्दिं मूर्च्छां च हिक्काञ्च दृष्ट्वाऽतीसारिणं त्यजेत्

śothaṃ śūlaṃ jvaraṃ tṛṣṇāṃ śvāsaṃ kāsamarocakam chardiṃ mūrcchāṃ ca hikkāñca dṛṣṭvā'tīsāriṇaṃ tyajet

128

हस्तपादाङ्गुलीसन्धिप्रपाको मूत्रनिग्रहः पुरीषस्योष्णताऽतीव मरणायातिसारिणः

hastapādāṅgulīsandhiprapāko mūtranigrahaḥ purīṣasyoṣṇatā'tīva maraṇāyātisāriṇaḥ

129

अतिसारी राजरोगी ग्रहणीरोगवानपि मांसाग्निबलहीनो यो दुर्लभं तस्य जीवनम्

atisārī rājarogī grahaṇīrogavānapi māṃsāgnibalahīno yo durlabhaṃ tasya jīvanam

130

बाले वृद्धे त्वसाध्योऽय लिङ्गैरेतैरुपद्रुतः अपि यूनामसाध्यं स्यादतिदुष्टेपु धातुषु

bāle vṛddhe tvasādhyo'ya liṅgairetairupadrutaḥ api yūnāmasādhyaṃ syādatiduṣṭepu dhātuṣu

131

यस्योच्चारं विना मूत्रं सम्यग्वायुश्च गच्छति दीप्ताग्नेर्लघुकोष्ठस्य स्थितस्तस्योदरामयः

yasyoccāraṃ vinā mūtraṃ samyagvāyuśca gacchati dīptāgnerlaghukoṣṭhasya sthitastasyodarāmayaḥ

132

स्नानावगहावभ्यङ्गं गुरुस्निग्धादिभोजनम् व्यायाममग्निसन्तापमतिसारी विवर्जयेत्

snānāvagahāvabhyaṅgaṃ gurusnigdhādibhojanam vyāyāmamagnisantāpamatisārī vivarjayet

133

प्रत्येकं दश गद्याणाः शुद्धसूतकगन्धयोः विंशतिस्त्रिदिनं खल्वे पिष्ट्वा तां कज्जलद्यं त्र्यहम्

pratyekaṃ daśa gadyāṇāḥ śuddhasūtakagandhayoḥ viṃśatistridinaṃ khalve piṣṭvā tāṃ kajjaladyaṃ tryaham

134

ततो वज्रस्य दुग्धेन पिष्ट्वा तां कज्जलद्यं त्र्यहम् आर्द्र कं चित्रकं श्वेतं निःसहायञ्च मर्दयेत्

tato vajrasya dugdhena piṣṭvā tāṃ kajjaladyaṃ tryaham ārdra kaṃ citrakaṃ śvetaṃ niḥsahāyañca mardayet

135

पेषयेत्तद्र सैरेवं कज्जलद्यं तां दिनत्रयम् पीतानाञ्च कपर्दीनां चूर्णं गद्याणविंशतिः

peṣayettadra sairevaṃ kajjaladyaṃ tāṃ dinatrayam pītānāñca kapardīnāṃ cūrṇaṃ gadyāṇaviṃśatiḥ

136

विशतिः शङ्खचूर्णस्य चत्वारिंशच्च मिश्रितम् त्रिदिनं मर्दयेत्खल्वे पूर्वोक्तेन क्रमेण च

viśatiḥ śaṅkhacūrṇasya catvāriṃśacca miśritam tridinaṃ mardayetkhalve pūrvoktena krameṇa ca

137

त्र्यहमर्कस्य दुग्धेन वज्रीदुग्धेन च त्र्यहम् तन्मध्ये कज्जलद्यं क्षिप्त्वा चित्रकार्द्र रसेन तु

tryahamarkasya dugdhena vajrīdugdhena ca tryaham tanmadhye kajjaladyaṃ kṣiptvā citrakārdra rasena tu

138

खल्वे पिष्ट्वा द्वयोः कार्या गुट्यो बदरसम्मिताः लिप्त्वा दग्ध्वाऽशु चूर्णेन पक्वकुह्लरिकांतरम्

khalve piṣṭvā dvayoḥ kāryā guṭyo badarasammitāḥ liptvā dagdhvā'śu cūrṇena pakvakuhlarikāṃtaram

139

प्रक्षिप्य गुटिकास्तत्र चूर्णलिप्तपिधानकम् दत्त्वा वस्त्रं मृदा लिप्त्वा गर्त्तं हस्तप्रमाणकम्

prakṣipya guṭikāstatra cūrṇaliptapidhānakam dattvā vastraṃ mṛdā liptvā garttaṃ hastapramāṇakam

140

तद्गर्भे कुह्लरीं मुक्त्वा पुटो देयश्च शाणकैः पश्चाच्चित्रकनीरेण स्वाङ्गशीतञ्च पेषयेत्

tadgarbhe kuhlarīṃ muktvā puṭo deyaśca śāṇakaiḥ paścāccitrakanīreṇa svāṅgaśītañca peṣayet

141

गुटिकां पूर्वरीत्यैव कृत्वा देयः पुनः पुटः दग्धानां गुटिकानाञ्च चूर्णं कृत्वाऽथ कूपके

guṭikāṃ pūrvarītyaiva kṛtvā deyaḥ punaḥ puṭaḥ dagdhānāṃ guṭikānāñca cūrṇaṃ kṛtvā'tha kūpake

142

क्षेप्यं चैव हि निष्पन्नो रसोऽय शङ्खपोटली आमज्वरातिसारे च श्वासे कासे तथैव च

kṣepyaṃ caiva hi niṣpanno raso'ya śaṅkhapoṭalī āmajvarātisāre ca śvāse kāse tathaiva ca

143

श्लेष्मपित्तामवातेषु मन्दाग्नौ ग्रहणीषु च अष्टादशप्रमेहेषु जीर्णे जीर्णबलेषु च

śleṣmapittāmavāteṣu mandāgnau grahaṇīṣu ca aṣṭādaśaprameheṣu jīrṇe jīrṇabaleṣu ca

144

द्बात्रिंशन्मरिचैः साकं सघृतं वल्लपञ्चकम् सर्वरोगेषु दातव्यं मरिचाज्यं विना ज्वरे

dbātriṃśanmaricaiḥ sākaṃ saghṛtaṃ vallapañcakam sarvarogeṣu dātavyaṃ maricājyaṃ vinā jvare

145

शालयो दधि दुग्धादि भोजनं मधुरं हितम् कट्वम्लक्षारतैलाद्यान्दूरतः परिवर्जयेत्

śālayo dadhi dugdhādi bhojanaṃ madhuraṃ hitam kaṭvamlakṣāratailādyāndūrataḥ parivarjayet

146

विधिनाऽनेनकर्त्तव्यो रसोऽसौ शङ्खपोटली क्रमेण विनिवर्त्तन्ते प्रोक्तरोगा न संशयः

vidhinā'nenakarttavyo raso'sau śaṅkhapoṭalī krameṇa vinivarttante proktarogā na saṃśayaḥ

147

त्रैलोक्यविजयाजातीफले तुल्ये कलिङ्गकम् गृहीत्वा द्विगुणं श्रेष्ठो लेहः सर्वातिसारनुत्

trailokyavijayājātīphale tulye kaliṅgakam gṛhītvā dviguṇaṃ śreṣṭho lehaḥ sarvātisāranut

148

बिल्वमोचरसलोध्रधातकीपुष्पचूतफलबीजसंयुता नाशयेदतिविषाऽवलेहिका सिन्धुवेगमपि दुर्धरं ध्रुवम्

bilvamocarasalodhradhātakīpuṣpacūtaphalabījasaṃyutā nāśayedativiṣā'valehikā sindhuvegamapi durdharaṃ dhruvam

इति द्वितीयोऽतीसाराधिकारः समाप्तः

iti dvitīyo'tīsārādhikāraḥ samāptaḥ

ग्रहणीरोगाधिकारः

अथ चतुर्थो ग्रहणीरोगाधिकारः

atha caturtho grahaṇīrogādhikāraḥ

अतिसारे निवृत्तेऽपि मन्दाग्नेरहिताशिनः भूयः सन्दूषितो वह्निर्ग्रहणीमपि दूषयेत्

atisāre nivṛtte'pi mandāgnerahitāśinaḥ bhūyaḥ sandūṣito vahnirgrahaṇīmapi dūṣayet

अग्न्यधिष्ठानमन्नस्य ग्रहणाद् ग्रहणी मता अपक्वं धारयत्यन्नं पक्वं त्यजति चाप्यधः

agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇād grahaṇī matā apakvaṃ dhārayatyannaṃ pakvaṃ tyajati cāpyadhaḥ

षष्ठी पित्तधरा नाम या कला परिकीर्त्तिता आमपक्वाशयान्तःस्था ग्रहणी साऽभिधीयते

ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā parikīrttitā āmapakvāśayāntaḥsthā grahaṇī sā'bhidhīyate

ग्रहण्या बलमग्निर्हि स चापि ग्रहणीबलः तस्मादग्नौ प्रदुष्टे तु ग्रहण्यपि विदुष्यति तस्मात्कार्यः परीहारो ह्यतिसारे विरिक्तवत्

grahaṇyā balamagnirhi sa cāpi grahaṇībalaḥ tasmādagnau praduṣṭe tu grahaṇyapi viduṣyati tasmātkāryaḥ parīhāro hyatisāre viriktavat

एकैकशः सर्वशश्च दोषैरत्यन्तमूर्च्छितैः सा दुष्टा बहुशो भुक्तमाममेव विमुञ्चति

ekaikaśaḥ sarvaśaśca doṣairatyantamūrcchitaiḥ sā duṣṭā bahuśo bhuktamāmameva vimuñcati

पक्वं वा सरुजं पूति मुहुर्बद्धं मुहुर्द्र वम् ग्रहणीरोगमाहुस्तमायुर्वेदविदो जनाः

pakvaṃ vā sarujaṃ pūti muhurbaddhaṃ muhurdra vam grahaṇīrogamāhustamāyurvedavido janāḥ

कटुतिक्तकषायाति रुक्षशीतलभोजनैः प्रमितानशनात्यध्यवेग निग्रहमैथुनैः

kaṭutiktakaṣāyāti rukṣaśītalabhojanaiḥ pramitānaśanātyadhyavega nigrahamaithunaiḥ

मारुतः कुपितो वह्विं संछाद्य कुरुते गदम् तस्यान्नं पच्यते दुःखं शुक्तपाकं खराङ्गता

mārutaḥ kupito vahviṃ saṃchādya kurute gadam tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ śuktapākaṃ kharāṅgatā

कण्ठास्यशोषः क्षुत्तृष्णा तिमिरं कर्णयोः स्वनः पार्श्वोरुवङ्क्षणग्रीवारुगभीक्ष्णं विसूचिका

kaṇṭhāsyaśoṣaḥ kṣuttṛṣṇā timiraṃ karṇayoḥ svanaḥ pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārugabhīkṣṇaṃ visūcikā

हृत्पीडाकार्श्यदौर्बल्यं वैरस्यं परिकर्त्तिका गृद्धिः सर्वरसानाञ्च मनसः सदनं तथा

hṛtpīḍākārśyadaurbalyaṃ vairasyaṃ parikarttikā gṛddhiḥ sarvarasānāñca manasaḥ sadanaṃ tathā

जीर्णेजीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यमुपैति च स वातगुल्महृद्रो गप्लीहाशङ्की च मानवः

jīrṇejīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyamupaiti ca sa vātagulmahṛdro gaplīhāśaṅkī ca mānavaḥ

चिराद् दुःखं द्र्रवं शुष्कं तन्वामं शब्दफेनवत् पुनः पुनः सृजेद्वर्चः कासश्वासार्दितोऽनिलात्

cirād duḥkhaṃ drravaṃ śuṣkaṃ tanvāmaṃ śabdaphenavat punaḥ punaḥ sṛjedvarcaḥ kāsaśvāsārdito'nilāt

कटुतिक्तविदाह्यम्लक्षाराद्यैः पित्तमुल्वणम् आप्लावयद्धन्त्यनलं जलं तप्तमिवानलम्

kaṭutiktavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulvaṇam āplāvayaddhantyanalaṃ jalaṃ taptamivānalam

सोऽजीर्णं पीतनीलाभं पीताभः सार्यते द्र वम् अत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृषाऽदितः

so'jīrṇaṃ pītanīlābhaṃ pītābhaḥ sāryate dra vam atyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛṣā'ditaḥ

गुर्वतिस्निग्धशीतादि भोजनादतिभोजनात् भुक्तमात्रस्य च स्वप्नाद्धन्त्यग्निं कुपितःकफः

gurvatisnigdhaśītādi bhojanādatibhojanāt bhuktamātrasya ca svapnāddhantyagniṃ kupitaḥkaphaḥ

तस्यान्नं पच्यते दुःखं हृल्लासच्छर्द्यरोचकाः आस्योपदेहमाधुर्यकासष्ठी वनपीनसाः

tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ hṛllāsacchardyarocakāḥ āsyopadehamādhuryakāsaṣṭhī vanapīnasāḥ

हृदयं मन्यते स्तब्धमुदरं स्तिमितं गुरु दुष्टो मधुर उद्गारः सदनं स्त्रीष्वहर्षणम्

hṛdayaṃ manyate stabdhamudaraṃ stimitaṃ guru duṣṭo madhura udgāraḥ sadanaṃ strīṣvaharṣaṇam

भिन्नामश्लेष्मसंश्लिष्टगुरुवर्चः प्रवर्त्तनम् अकृशस्यापि दौर्बल्यमालस्यञ्च कफात्मके

bhinnāmaśleṣmasaṃśliṣṭaguruvarcaḥ pravarttanam akṛśasyāpi daurbalyamālasyañca kaphātmake

पृथग्वातादिनिर्दिष्टहेतु लिङ्गसमागमे त्रिदोषं निर्दिशेदेवं तेषां वक्ष्यामि भेषजम्

pṛthagvātādinirdiṣṭahetu liṅgasamāgame tridoṣaṃ nirdiśedevaṃ teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam

द्र वं घनं सितं स्निग्धं सकटीवेदनं शकृत् आमं बहु सपैच्छिल्यं सशब्दं मन्दवेदनम्

dra vaṃ ghanaṃ sitaṃ snigdhaṃ sakaṭīvedanaṃ śakṛt āmaṃ bahu sapaicchilyaṃ saśabdaṃ mandavedanam

पक्षान्मासाद्दशाहाद्वा नित्यञ्चापि विमुञ्चति अन्त्रकूजनमालस्यं दौर्बल्यं सदनं भवेत्

pakṣānmāsāddaśāhādvā nityañcāpi vimuñcati antrakūjanamālasyaṃ daurbalyaṃ sadanaṃ bhavet

दिवा प्रकोपो भवति रात्रौ शान्तिं च गच्छति दुर्विज्ञेया दुर्निवारा चिरकालानुबन्धिनी

divā prakopo bhavati rātrau śāntiṃ ca gacchati durvijñeyā durnivārā cirakālānubandhinī

सा भवेदामवातेन सङ्ग्रहग्रहणी मता

sā bhavedāmavātena saṅgrahagrahaṇī matā

प्रसुप्तिः पार्श्वयोःशूलं तथा जलघटीध्वनिः तं वदन्ति घटीयन्त्रमसाध्यं ग्रहणीगदम्

prasuptiḥ pārśvayoḥśūlaṃ tathā jalaghaṭīdhvaniḥ taṃ vadanti ghaṭīyantramasādhyaṃ grahaṇīgadam

ग्रहणीमाश्रितं रोगमजीर्णवदुपाचरेत् लङ्घनैर्दीपनीयैश्च सदाऽतीसारभेषजैः

grahaṇīmāśritaṃ rogamajīrṇavadupācaret laṅghanairdīpanīyaiśca sadā'tīsārabheṣajaiḥ

दोषं सामं निरामञ्च विद्यादत्रातिसारवत् अतिसारोक्तविधिना तस्यामञ्च विपाचयेत्

doṣaṃ sāmaṃ nirāmañca vidyādatrātisāravat atisāroktavidhinā tasyāmañca vipācayet

पेयाऽदि पटु लघ्वन्नं पञ्चकोलादिभिर्युतम् दीपनानि च तक्रं च ग्रहण्यां योजयेद्भिषक्

peyā'di paṭu laghvannaṃ pañcakolādibhiryutam dīpanāni ca takraṃ ca grahaṇyāṃ yojayedbhiṣak

कपित्थबिल्वचाङ्गेरीत क्रदाडिमसाधिता यवागूः पाचयत्यामं शकृत्संवर्त्तयत्यपि

kapitthabilvacāṅgerīta kradāḍimasādhitā yavāgūḥ pācayatyāmaṃ śakṛtsaṃvarttayatyapi

गव्यं दध्युत्तमं बल्यं पाके स्वादु रुचिप्रदम् पवित्रं दीपनं स्निग्धं पुष्टिकृत्पवनापहम् उक्तं दध्नामशेषाणां मध्ये गव्यं गुणाधिकम्

gavyaṃ dadhyuttamaṃ balyaṃ pāke svādu rucipradam pavitraṃ dīpanaṃ snigdhaṃ puṣṭikṛtpavanāpaham uktaṃ dadhnāmaśeṣāṇāṃ madhye gavyaṃ guṇādhikam

माहिषं दधि सुस्निग्धं श्लेष्मलं वातपित्तनुत् स्वादुपाकमभिष्यन्दि वृष्यं गुर्वस्रदूषणम्

māhiṣaṃ dadhi susnigdhaṃ śleṣmalaṃ vātapittanut svādupākamabhiṣyandi vṛṣyaṃ gurvasradūṣaṇam

आजं दध्युत्तमं ग्राहि लघु दोषत्रयापहम् शस्यते श्वासकासार्शःक्षयकार्श्येषु दीपनम्

ājaṃ dadhyuttamaṃ grāhi laghu doṣatrayāpaham śasyate śvāsakāsārśaḥkṣayakārśyeṣu dīpanam

तक्रन्तु घोलं मथितोदश्वित्तक्रप्रभेदतः सुश्रुताद्यैर्मुनिश्रेष्ठैश्चतुर्द्धा परिकीर्त्तितम्

takrantu gholaṃ mathitodaśvittakraprabhedataḥ suśrutādyairmuniśreṣṭhaiścaturddhā parikīrttitam

ससरं निर्जलं घोलं मथितं त्वसरोदकम् तक्रं पादजलं प्रोक्तमुदश्विच्चार्द्धवारिकम्

sasaraṃ nirjalaṃ gholaṃ mathitaṃ tvasarodakam takraṃ pādajalaṃ proktamudaśviccārddhavārikam

वातपित्तहरं घोलं मथितं कफपित्तनुत् उदश्वित्कफदं बल्यं श्रमघ्नं परमं मतम्

vātapittaharaṃ gholaṃ mathitaṃ kaphapittanut udaśvitkaphadaṃ balyaṃ śramaghnaṃ paramaṃ matam

तक्रं ग्राहि कषायाम्लं मधुरं दीपनं लघु वीर्योष्णं बलदं वृष्यं प्रीणनं वातनाशनम्

takraṃ grāhi kaṣāyāmlaṃ madhuraṃ dīpanaṃ laghu vīryoṣṇaṃ baladaṃ vṛṣyaṃ prīṇanaṃ vātanāśanam

यान्युक्तानि दधीन्यष्टौ तद्गुणं तक्रमादिशेत् ग्रहण्यादिमतां तक्रं पथ्यं संग्राहि लाघवात्

yānyuktāni dadhīnyaṣṭau tadguṇaṃ takramādiśet grahaṇyādimatāṃ takraṃ pathyaṃ saṃgrāhi lāghavāt

वातघ्नमम्लसान्द्र त्वात्सद्यस्कं त्वविदाहि च किञ्च स्वादुविपाकं च अन्ते पित्तप्रकोपणम्

vātaghnamamlasāndra tvātsadyaskaṃ tvavidāhi ca kiñca svāduvipākaṃ ca ante pittaprakopaṇam

कषायोष्णविकासित्वाद्रौ क्ष्याच्चैव कफे हितम्

kaṣāyoṣṇavikāsitvādrau kṣyāccaiva kaphe hitam

समुद्धृतघृतं तक्रं पथ्यं लघु विशेषतः स्तोकोद्धृतघृतं तस्माद् गुरु वृप्यं कफावहम् अनुद्धृतघृतं सान्द्रं गुरु पुष्टिवलप्रदम्

samuddhṛtaghṛtaṃ takraṃ pathyaṃ laghu viśeṣataḥ stokoddhṛtaghṛtaṃ tasmād guru vṛpyaṃ kaphāvaham anuddhṛtaghṛtaṃ sāndraṃ guru puṣṭivalapradam

वातेऽम्ल सैन्धवोपेतं पित्ते स्वादु सशर्करम् पिबेत्तक्रं कफे चापि क्षारत्रिकटुसंयुतम्

vāte'mla saindhavopetaṃ pitte svādu saśarkaram pibettakraṃ kaphe cāpi kṣāratrikaṭusaṃyutam

हिङ्गुजीरयुतं घोलं सैन्धवेनावधूलितम् ग्रहण्यर्शोऽतिसारघ्नं भवेद्वातहरं परम्

hiṅgujīrayutaṃ gholaṃ saindhavenāvadhūlitam grahaṇyarśo'tisāraghnaṃ bhavedvātaharaṃ param

रोचनं पुष्टिदं बल्यं बस्तिशूलविनाशनम्

rocanaṃ puṣṭidaṃ balyaṃ bastiśūlavināśanam

तक्रमामं कफं कोष्ठे हन्ति कण्ठे करोति च पीनसश्वासकासादौ पक्वमेव विशिष्यते

takramāmaṃ kaphaṃ koṣṭhe hanti kaṇṭhe karoti ca pīnasaśvāsakāsādau pakvameva viśiṣyate

नैव तक्रं क्षते दद्यान्नोष्णकाले न दुर्बले न मूर्च्छाभ्रमदाहेषु न रोगे रक्तपैत्तिके

naiva takraṃ kṣate dadyānnoṣṇakāle na durbale na mūrcchābhramadāheṣu na roge raktapaittike

न तक्रसेवी व्यथते कदाचिन्न तक्रदग्धाः प्रभवन्ति रोगाः यथा सुराणाममृतं सुखाय तथा नराणां भुवि तक्रमाहुः

na takrasevī vyathate kadācinna takradagdhāḥ prabhavanti rogāḥ yathā surāṇāmamṛtaṃ sukhāya tathā narāṇāṃ bhuvi takramāhuḥ

मुद्गयूषं रसं तक्रंधान्यजीरकसंयुतम् सैन्धवेनान्वितं दद्यात्षड्यूषणमितीरितम्

mudgayūṣaṃ rasaṃ takraṃdhānyajīrakasaṃyutam saindhavenānvitaṃ dadyātṣaḍyūṣaṇamitīritam

कर्षं गन्धकमर्द्धपारदमुभे कुर्याच्छुभां कज्जलद्यं द्व्यक्षं त्र्यूषणतश्च पञ्चलवणं सार्द्धञ्च कर्षं पृथक् भृष्टं हिङ्गु च जीरकद्वययुतं सर्वार्द्धभङ्गाऽन्वितं खादेट्टङ्कमितं प्रवृत्तिगदवांस्तक्रेण बिल्वेन वा

karṣaṃ gandhakamarddhapāradamubhe kuryācchubhāṃ kajjaladyaṃ dvyakṣaṃ tryūṣaṇataśca pañcalavaṇaṃ sārddhañca karṣaṃ pṛthak bhṛṣṭaṃ hiṅgu ca jīrakadvayayutaṃ sarvārddhabhaṅgā'nvitaṃ khādeṭṭaṅkamitaṃ pravṛttigadavāṃstakreṇa bilvena vā

जातीफललवङ्गैला पत्रत्वङ्नागकेशरैः कर्पूरचन्दनतिलत्वक्क्षीरीतगरामलैः

jātīphalalavaṅgailā patratvaṅnāgakeśaraiḥ karpūracandanatilatvakkṣīrītagarāmalaiḥ

तालीसपिप्लीपथ्यास्थूलजीरकचित्रकैः शुण्ठीविडङ्गमरिचैः समभागं विचूर्णितैः

tālīsapiplīpathyāsthūlajīrakacitrakaiḥ śuṇṭhīviḍaṅgamaricaiḥ samabhāgaṃ vicūrṇitaiḥ

यावन्त्येतानि सर्वाणि दद्याद्भङ्गाञ्च तावतीम् सर्वचूर्णसमं कृत्वा प्रदेया शुभ्रशर्करा

yāvantyetāni sarvāṇi dadyādbhaṅgāñca tāvatīm sarvacūrṇasamaṃ kṛtvā pradeyā śubhraśarkarā

कर्षमात्रमिदं खादेन्मधुना प्लावितं जनः नाशयेद ग्रहणीं कासं क्षयकासमरोचकम्

karṣamātramidaṃ khādenmadhunā plāvitaṃ janaḥ nāśayeda grahaṇīṃ kāsaṃ kṣayakāsamarocakam

चित्रकं पिप्पलीमूलं क्षारो लवणपञ्चकम् व्योषं हिङ्ग्वजमोदा च चव्यं चैकत्र चूर्णयेत्

citrakaṃ pippalīmūlaṃ kṣāro lavaṇapañcakam vyoṣaṃ hiṅgvajamodā ca cavyaṃ caikatra cūrṇayet

वटिका मातुलुङ्गस्य रसैर्वा दाडिमस्य च कृता विपाचयत्यामं दीपयत्याशु चानलम्

vaṭikā mātuluṅgasya rasairvā dāḍimasya ca kṛtā vipācayatyāmaṃ dīpayatyāśu cānalam

श्रीफलशलाटुमज्जा नागरचूर्णेन मिश्रितः सगुडः ग्रहणीगदमत्युग्रं तक्रभुजा शीलितो जयति

śrīphalaśalāṭumajjā nāgaracūrṇena miśritaḥ saguḍaḥ grahaṇīgadamatyugraṃ takrabhujā śīlito jayati

चतुष्पलं सुधाकाण्डं त्रिपलं लवणत्रयम् वार्ताकोः कुडवं चार्कमूलाद्बिल्वं तथाऽनलात्

catuṣpalaṃ sudhākāṇḍaṃ tripalaṃ lavaṇatrayam vārtākoḥ kuḍavaṃ cārkamūlādbilvaṃ tathā'nalāt

दग्ध्वा द्र्रवेण वार्त्ताकोर्गुटिका भोजनान्तरे भुक्ता भुक्तं पचत्याशु नाशयेद् ग्रहणीगदम् कासं श्वासं तथाऽशासि विसूचीञ्च हृदामयम्

dagdhvā drraveṇa vārttākorguṭikā bhojanāntare bhuktā bhuktaṃ pacatyāśu nāśayed grahaṇīgadam kāsaṃ śvāsaṃ tathā'śāsi visūcīñca hṛdāmayam

मुस्तकातिविषाबिल्वकौटजं सूक्ष्मचूर्णितम् मधुना च समालीढं ग्रहणीं सर्वजां जयेत्

mustakātiviṣābilvakauṭajaṃ sūkṣmacūrṇitam madhunā ca samālīḍhaṃ grahaṇīṃ sarvajāṃ jayet

श्वेतो वा यदि वा रक्तः सुपक्को ग्रहणीगदः गुडेनाधिकसर्जेन भक्षितेनाशु नश्यति

śveto vā yadi vā raktaḥ supakko grahaṇīgadaḥ guḍenādhikasarjena bhakṣitenāśu naśyati

बिल्वाब्दशक्रयवबालकमोचसिद्धमाजं पयः पिबति यो दिवसत्रयं ना सोऽतिप्रवृद्धचिरजं ग्रहणीविकारं सामं सशोणितमसाध्यमपि क्षिणोति

bilvābdaśakrayavabālakamocasiddhamājaṃ payaḥ pibati yo divasatrayaṃ nā so'tipravṛddhacirajaṃ grahaṇīvikāraṃ sāmaṃ saśoṇitamasādhyamapi kṣiṇoti

प्रस्थत्रयं त्वामलकीरसस्य शुद्धस्य दत्वाऽद्धतुलां गुडस्य चूर्णीकृतैर्ग्रन्थिकजीरचव्यव्योषैः सकृष्णाहपुषाऽजमोदैः

prasthatrayaṃ tvāmalakīrasasya śuddhasya datvā'ddhatulāṃ guḍasya cūrṇīkṛtairgranthikajīracavyavyoṣaiḥ sakṛṣṇāhapuṣā'jamodaiḥ

विडङ्गसिन्धुत्रिफलायवानीपाठाऽग्निधान्यैश्च पलप्रमाणैः दत्वा त्रिवृच्चूर्णपलानि चाष्टावष्टौ च तैलस्य पचेद्यथावत्

viḍaṅgasindhutriphalāyavānīpāṭhā'gnidhānyaiśca palapramāṇaiḥ datvā trivṛccūrṇapalāni cāṣṭāvaṣṭau ca tailasya pacedyathāvat

तं भक्षयेदक्षपलप्रमाणं यथेष्टचेष्टस्त्रिसुगन्धियुक्तम् अनेन सर्वे ग्रहणीविकाराः सश्वासकासस्वरभेदशोथाः

taṃ bhakṣayedakṣapalapramāṇaṃ yatheṣṭaceṣṭastrisugandhiyuktam anena sarve grahaṇīvikārāḥ saśvāsakāsasvarabhedaśothāḥ

शाम्यन्ति चायं चिरमन्तरग्नेर्हतस्य पुंस्त्क्वस्य च वृद्धिहेतुः स्त्रीणान्तु वन्ध्याऽमयनाशनः स्यात् कल्याणको नाम गुडः प्रसिद्धः

śāmyanti cāyaṃ ciramantaragnerhatasya puṃstkvasya ca vṛddhihetuḥ strīṇāntu vandhyā'mayanāśanaḥ syāt kalyāṇako nāma guḍaḥ prasiddhaḥ

तैले मनाक् त्रिवृद् भृष्ट्वा त्रिफलायाः पलत्रयम् सिद्धे निधेयमत्रैव गुडे कल्याणपूर्वके

taile manāk trivṛd bhṛṣṭvā triphalāyāḥ palatrayam siddhe nidheyamatraiva guḍe kalyāṇapūrvake

पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रकं गजपिप्पली धान्यकञ्च विडङ्गानि यवानी मरिचानि च

pippalī pippalīmūlaṃ citrakaṃ gajapippalī dhānyakañca viḍaṅgāni yavānī maricāni ca

त्रिफला चाजमोदा च नीलिनी जीरकस्तथा सैन्धवं रोमकञ्चापि सामुद्रं रुचकं विडम्

triphalā cājamodā ca nīlinī jīrakastathā saindhavaṃ romakañcāpi sāmudraṃ rucakaṃ viḍam

आरग्वधश्च त्वक्पत्रं सूक्ष्मैला चोपकुञ्जिका शुण्ठी शक्रयवाश्चैव प्रत्येकं कर्षसम्मिताः

āragvadhaśca tvakpatraṃ sūkṣmailā copakuñjikā śuṇṭhī śakrayavāścaiva pratyekaṃ karṣasammitāḥ

मृद्वीकायाः पलान्यत्र चत्वारि कथितानि हि त्रिवृतायाःपलान्यष्टौ गुडस्यार्द्धतुलां तथा

mṛdvīkāyāḥ palānyatra catvāri kathitāni hi trivṛtāyāḥpalānyaṣṭau guḍasyārddhatulāṃ tathā

तिलतैलपलान्यष्टावामलक्या रसस्य तु प्रस्थत्रयमिदं सर्वं शनैर्मृद्वग्निना पचेत्

tilatailapalānyaṣṭāvāmalakyā rasasya tu prasthatrayamidaṃ sarvaṃ śanairmṛdvagninā pacet

औदुम्बरं चामलकं बादरञ्च यथाबलम् तावन्मात्रमिदं खादेद् भक्षयेद्वा यथाऽनलम्

audumbaraṃ cāmalakaṃ bādarañca yathābalam tāvanmātramidaṃ khāded bhakṣayedvā yathā'nalam

निखिलान्ग्रहणीरोगान्प्रमेहांश्चैव विंशतिम् उरोघातं प्रतिश्यायं दौर्बल्यं वह्निसंक्षयम्

nikhilāngrahaṇīrogānpramehāṃścaiva viṃśatim uroghātaṃ pratiśyāyaṃ daurbalyaṃ vahnisaṃkṣayam

ज्वरानपि हरेत्सर्वान्कुर्यात्कान्तिं मतिं बलम् पाण्डुरोगाञ्जवाद्धन्ति रक्तपित्तञ्च विड्ग्रहम्

jvarānapi haretsarvānkuryātkāntiṃ matiṃ balam pāṇḍurogāñjavāddhanti raktapittañca viḍgraham

धातुक्षीणो वयः क्षीणः स्त्रीपु क्षीणः क्षयी च यः तेभ्योहितश्च वन्ध्यायै महाकल्याणको गुडः

dhātukṣīṇo vayaḥ kṣīṇaḥ strīpu kṣīṇaḥ kṣayī ca yaḥ tebhyohitaśca vandhyāyai mahākalyāṇako guḍaḥ

कूष्माण्डानां सुपक्वानां स्विन्नानां निष्कुलत्वचाम् सर्पिःप्रस्थं पलशतं ताम्रपात्रे शनैः पचेत्

kūṣmāṇḍānāṃ supakvānāṃ svinnānāṃ niṣkulatvacām sarpiḥprasthaṃ palaśataṃ tāmrapātre śanaiḥ pacet

पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रकं गजपिप्पली धान्यकानि विडङ्गानिनागरं मरिचानि च

pippalī pippalīmūlaṃ citrakaṃ gajapippalī dhānyakāni viḍaṅgānināgaraṃ maricāni ca

त्रिफला चाजमोदा च कलिङ्गाजाजिसैन्धवम् एकैकस्य पलञ्चैकं त्रिवृतोऽष्टौ पलानि च

triphalā cājamodā ca kaliṅgājājisaindhavam ekaikasya palañcaikaṃ trivṛto'ṣṭau palāni ca

तैलस्य च पलान्यष्टौ गुडात्पञ्चाशदेव तु आमलक्या रसस्यात्र प्रस्थत्रयमुदीरितम्

tailasya ca palānyaṣṭau guḍātpañcāśadeva tu āmalakyā rasasyātra prasthatrayamudīritam

तावत्पाकं प्रकुर्वीत मृदुना वह्निना भिषक् यावद्दर्व्याः प्रलेपः स्यात्तदैनमवतारयेत्

tāvatpākaṃ prakurvīta mṛdunā vahninā bhiṣak yāvaddarvyāḥ pralepaḥ syāttadainamavatārayet

औदुम्बरं चामलकं बादरं वा यथाबलम् तावन्मात्रमिदं खादेद् भक्षयेद्वा यथाऽनलम्

audumbaraṃ cāmalakaṃ bādaraṃ vā yathābalam tāvanmātramidaṃ khāded bhakṣayedvā yathā'nalam

अनेनैव विधानेन प्रयुक्तश्च दिने दिने निहन्ति ग्रहणीरोगान्कुष्ठानर्शोभगन्दरान्

anenaiva vidhānena prayuktaśca dine dine nihanti grahaṇīrogānkuṣṭhānarśobhagandarān

ज्वरमानाहहृद्रो गं गुल्मोदरविसूचिकाः कामलां पाण्डुरोगञ्च प्रमेहांश्चैव विंशतिम्

jvaramānāhahṛdro gaṃ gulmodaravisūcikāḥ kāmalāṃ pāṇḍurogañca pramehāṃścaiva viṃśatim

वातशोणितवी सर्पदद्रुयक्ष्महलीमकान् वातपित्तकफान्सर्वान्दुष्टाञ्छुद्धान्समाचरेत्

vātaśoṇitavī sarpadadruyakṣmahalīmakān vātapittakaphānsarvānduṣṭāñchuddhānsamācaret

व्याधिक्षीणा वयः क्षीणाः स्त्रीषुक्षीणाश्च ये नराः तेभ्यो हितो गुडोऽय स्याद्वन्ध्यानामपि पुत्रदः वृष्यो बल्यो बृंहणश्च वयसः स्थापनं तथा

vyādhikṣīṇā vayaḥ kṣīṇāḥ strīṣukṣīṇāśca ye narāḥ tebhyo hito guḍo'ya syādvandhyānāmapi putradaḥ vṛṣyo balyo bṛṃhaṇaśca vayasaḥ sthāpanaṃ tathā

अतीसाराधिकार लिखितं बिल्वतैलञ्चात्र हितम् इति चतुर्थोग्रहणीरोगाधिकारः समाप्तः

atīsārādhikāra likhitaṃ bilvatailañcātra hitam iti caturthograhaṇīrogādhikāraḥ samāptaḥ

ज्वरातिसाराधिकारः

अथ तृतीयो ज्वरातिसाराधिकारः

atha tṛtīyo jvarātisārādhikāraḥ

ज्वरातिसारयोरुक्तं निदानं यत्पृथक्पृथक् तस्माज्ज्वरातिसारस्य निदानं नोदितं पुनः

jvarātisārayoruktaṃ nidānaṃ yatpṛthakpṛthak tasmājjvarātisārasya nidānaṃ noditaṃ punaḥ

ज्वरातिसारयोरुक्तं भेषजं यत्पृथक्पृथक् न तन्मिलितयोः कार्यमन्योऽन्य वर्धयेद्यतः

jvarātisārayoruktaṃ bheṣajaṃ yatpṛthakpṛthak na tanmilitayoḥ kāryamanyo'nya vardhayedyataḥ

अतस्तौ प्रतिकुर्वीत विशेषोक्तचिकित्सितैः

atastau pratikurvīta viśeṣoktacikitsitaiḥ

लङ्घनमेकं मुक्त्वा न चान्यदस्तीह भेषजंबलिनः समुदीर्णदोषनिचयं तत्पाचयेत्तथा शमयेत्

laṅghanamekaṃ muktvā na cānyadastīha bheṣajaṃbalinaḥ samudīrṇadoṣanicayaṃ tatpācayettathā śamayet

लङ्घनमुभयोरुक्तं मिलिते कार्यं विशेषतस्तदनु उत्पलषष्ठकसिद्धं लाजामण्डादिकं सकलम्

laṅghanamubhayoruktaṃ milite kāryaṃ viśeṣatastadanu utpalaṣaṣṭhakasiddhaṃ lājāmaṇḍādikaṃ sakalam

पृश्निपर्णीबला बिल्वधनिकानागरोत्पलैः ज्वरातिसारयोर्वाऽपि पिबेत्साम्लं शृतं नरः

pṛśniparṇībalā bilvadhanikānāgarotpalaiḥ jvarātisārayorvā'pi pibetsāmlaṃ śṛtaṃ naraḥ

कणाकरिकणालाजक्वाथो मधुसितायुतः पीतो ज्वरातिसारस्य तृष्णामाशु विनाशयेत्

kaṇākarikaṇālājakvātho madhusitāyutaḥ pīto jvarātisārasya tṛṣṇāmāśu vināśayet

नागरातिविषामुस्ताऽमृताभूनिम्बवत्सकैः क्वाथः सर्वज्वरान्हन्ति चातिसारं सुदारुणम्

nāgarātiviṣāmustā'mṛtābhūnimbavatsakaiḥ kvāthaḥ sarvajvarānhanti cātisāraṃ sudāruṇam

गुडूच्यतिविषाधान्यशुण्ठीबिल्वाब्दबालकैः पाठाभूनिम्बकुटजचन्दनोशीरपर्पटैः

guḍūcyativiṣādhānyaśuṇṭhībilvābdabālakaiḥ pāṭhābhūnimbakuṭajacandanośīraparpaṭaiḥ

पिबेत्कषायं सक्षौद्रं ज्वरातीसारनाशनम् हृल्लासारुचितृड्दाहवमीनाञ्च निवृत्तये

pibetkaṣāyaṃ sakṣaudraṃ jvarātīsāranāśanam hṛllāsārucitṛḍdāhavamīnāñca nivṛttaye

उत्पलं दाडिमत्वक्च पद्मकेशरमेव च पीतं तण्डुलतोयेन ज्वरातीसारनाशनम्

utpalaṃ dāḍimatvakca padmakeśarameva ca pītaṃ taṇḍulatoyena jvarātīsāranāśanam

बिल्वबालकभूनिम्बगुडूचीमुस्तवत्सकैः कषायःपाचनःशोथज्वरातीसारनाशनः

bilvabālakabhūnimbaguḍūcīmustavatsakaiḥ kaṣāyaḥpācanaḥśothajvarātīsāranāśanaḥ

नागरातिविषाबिल्वगुडूचीमुस्तवत्सकैः कषायः पाचनः शोथज्वरातीसारनाशनः

nāgarātiviṣābilvaguḍūcīmustavatsakaiḥ kaṣāyaḥ pācanaḥ śothajvarātīsāranāśanaḥ

दशमूलीकषायेण विश्वमक्षसमां पिबेत् ज्वरे चैवातिसारे च सशोथे ग्रहणी गदे

daśamūlīkaṣāyeṇa viśvamakṣasamāṃ pibet jvare caivātisāre ca saśothe grahaṇī gade

इति तृतीयाज्वरातिसारः समाप्तः

iti tṛtīyājvarātisāraḥ samāptaḥ

ज्वराधिकारः

भावप्रकाश मध्यखण्डम् अथ मध्यखण्डम् ज्वराधिकारः तत्राष्टमं चिकित्साप्रकरणम्

bhāvaprakāśa madhyakhaṇḍam atha madhyakhaṇḍam jvarādhikāraḥ tatrāṣṭamaṃ cikitsāprakaraṇam

यतः समस्तरोगाणां ज्वरो राजेति विश्रुतः अतो ज्वराधिकारोऽत्र प्रथमं लिख्यते मया

yataḥ samastarogāṇāṃ jvaro rājeti viśrutaḥ ato jvarādhikāro'tra prathamaṃ likhyate mayā

दक्षापमानसंक्रुद्धरुद्र निः श्वाससम्भवः ज्वरोऽष्टधा पृथग्द्वन्द्वसंघातागन्तुजः स्मृतः

dakṣāpamānasaṃkruddharudra niḥ śvāsasambhavaḥ jvaro'ṣṭadhā pṛthagdvandvasaṃghātāgantujaḥ smṛtaḥ

मिथ्याऽहारविहाराभ्यां दोषा ह्यामाशयाश्रयाः बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं ज्वरदाः स्यू रसानुगाः

mithyā'hāravihārābhyāṃ doṣā hyāmāśayāśrayāḥ bahirnirasya koṣṭhāgniṃ jvaradāḥ syū rasānugāḥ

श्रमोऽरतिर्विवर्णत्वं वैरस्यं नयनप्लवः इच्छाद्वेषौ मुहुश्चापि शीतवातातपादिषु

śramo'ratirvivarṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ icchādveṣau muhuścāpi śītavātātapādiṣu

जृम्भाऽङ्गमर्दो गुरुता रोमहर्षोऽरुचिस्तमः अप्रहर्षश्च शीतं च भवत्युत्पत्स्यति ज्वरे

jṛmbhā'ṅgamardo gurutā romaharṣo'rucistamaḥ apraharṣaśca śītaṃ ca bhavatyutpatsyati jvare

सामान्यतो विशेषात्तु जृम्भाऽत्यर्थं समीरणात् पित्तान्नयनयोर्दाहः कफन्नान्नाभिनन्दनम्

sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt pittānnayanayordāhaḥ kaphannānnābhinandanam

रूपैरन्यतराभ्यां तु संसृष्टैर्द्वन्द्वजं विदुः

rūpairanyatarābhyāṃ tu saṃsṛṣṭairdvandvajaṃ viduḥ

सर्वलिङ्गसमावायः सर्वदोषप्रकोपजे

sarvaliṅgasamāvāyaḥ sarvadoṣaprakopaje

स्वेदावरोधः सन्तापः सर्वाङ्गग्रहणं तथा युगपद्यत्र रोगे तु स ज्वरो व्यपदिश्यते

svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvāṅgagrahaṇaṃ tathā yugapadyatra roge tu sa jvaro vyapadiśyate

रुणद्धि चाप्यपां धातून् यस्मात्तस्माज्ज्वरातुरः भवत्यत्युष्णगात्रश्च स्विद्यते न च सर्वशः

ruṇaddhi cāpyapāṃ dhātūn yasmāttasmājjvarāturaḥ bhavatyatyuṣṇagātraśca svidyate na ca sarvaśaḥ

अंशांशं यत्र दोषाणां विवेक्तुं नैव शक्नुयात् साधारणीं क्रियां तत्र विदध्यात्तु चिकित्सकः सामान्यतो ज्वरी पूर्वं निर्वाते निलये वसेत् निर्वातमायुषो वृद्धिमारोग्यं कुरुते यतः

aṃśāṃśaṃ yatra doṣāṇāṃ vivektuṃ naiva śaknuyāt sādhāraṇīṃ kriyāṃ tatra vidadhyāttu cikitsakaḥ sāmānyato jvarī pūrvaṃ nirvāte nilaye vaset nirvātamāyuṣo vṛddhimārogyaṃ kurute yataḥ

व्यजनस्यानिलस्तृष्णास्वेदमूर्च्छाश्रमापहः तालवृन्तभवो वातस्त्रिदोषशमनो मतः

vyajanasyānilastṛṣṇāsvedamūrcchāśramāpahaḥ tālavṛntabhavo vātastridoṣaśamano mataḥ

वंशव्यजनजः सोष्णो रक्तपित्तप्रकोपणः चामरो वस्त्रसम्भूतो मायूरो वेत्रजस्तथा एते दोषजितो वाताः स्निग्धा हृद्याः सुपूजिताः

vaṃśavyajanajaḥ soṣṇo raktapittaprakopaṇaḥ cāmaro vastrasambhūto māyūro vetrajastathā ete doṣajito vātāḥ snigdhā hṛdyāḥ supūjitāḥ

नवज्वरी भवेद् यत्नाद् गुरूष्णवसनावृतः यथर्त्तुपक्वपानीयं पिवेत्किञ्चिंन्निवारयन्

navajvarī bhaved yatnād gurūṣṇavasanāvṛtaḥ yatharttupakvapānīyaṃ pivetkiñciṃnnivārayan

विनाऽपि भेषजैर्व्याधिः पथ्यादेव निवर्तते न तु पथ्यविहीनस्य भेषजानां शतैरपि

vinā'pi bheṣajairvyādhiḥ pathyādeva nivartate na tu pathyavihīnasya bheṣajānāṃ śatairapi

परिषेकान्प्रदेहांश्च स्नेहान्संशोधनानि च दिवास्वप्नं व्यवायञ्च व्यायामं शिशिरं जलम् क्रोधप्रवातभोज्यांश्च वर्जयेत्तरुणज्वरी

pariṣekānpradehāṃśca snehānsaṃśodhanāni ca divāsvapnaṃ vyavāyañca vyāyāmaṃ śiśiraṃ jalam krodhapravātabhojyāṃśca varjayettaruṇajvarī

शोषं छर्दिं मदं मूर्च्छां भ्रमं तृष्णामरोचकम् प्राप्नोत्युपद्र वानेतान्परिषेकादिसेवनात्

śoṣaṃ chardiṃ madaṃ mūrcchāṃ bhramaṃ tṛṣṇāmarocakam prāpnotyupadra vānetānpariṣekādisevanāt

व्यायामाज्ज्वरसंबृद्धिर्व्यवायात्स्तम्भमूर्च्छनम् मृतिश्च स्नेहपानाद्यैर्मूर्च्छा च्छर्दिर्मदोऽरुचिः

vyāyāmājjvarasaṃbṛddhirvyavāyātstambhamūrcchanam mṛtiśca snehapānādyairmūrcchā cchardirmado'ruciḥ

गुर्वन्नभोजनात्स्वप्नाद्विष्टम्भो दोषकोपनम् अग्निसादः खरत्वञ्च स्रोतसां च प्रवर्त्तनम्

gurvannabhojanātsvapnādviṣṭambho doṣakopanam agnisādaḥ kharatvañca srotasāṃ ca pravarttanam

सज्वरो ज्वरमुक्तो वा विदाहीनि गुरूणि च असात्म्यान्नानि पानानि विरुद्धाध्यशनानि च

sajvaro jvaramukto vā vidāhīni gurūṇi ca asātmyānnāni pānāni viruddhādhyaśanāni ca

व्यायाममतिचेष्टां वाऽभ्यङ्गं स्नानञ्च वर्जयेत् तेन ज्वरः शमं याति शान्तश्च न पुनर्भवेत्

vyāyāmamaticeṣṭāṃ vā'bhyaṅgaṃ snānañca varjayet tena jvaraḥ śamaṃ yāti śāntaśca na punarbhavet

आमाशयस्थो हत्वाऽग्नि सामो मार्गान् पिधापयन् विदधाति ज्वरं दोषस्तस्माल्लङ्घनमाचरेत्

āmāśayastho hatvā'gni sāmo mārgān pidhāpayan vidadhāti jvaraṃ doṣastasmāllaṅghanamācaret

ज्वरादौ लङ्घनं प्रोक्तं ज्वरमध्ये तु पाचनम् ज्वरान्ते भेषजंदद्याज्ज्वरमुक्ते विरेचनम्

jvarādau laṅghanaṃ proktaṃ jvaramadhye tu pācanam jvarānte bheṣajaṃdadyājjvaramukte virecanam

त्रिविधं त्रिविधे दोषे तत्समीक्ष्य प्रयोजयेत् दोषेऽल्पे लङ्घनं पथ्यं मध्ये लङ्घनपाचनम् प्रभूते शोधनं तच्च मूलादुन्मूलयेन्मलान्

trividhaṃ trividhe doṣe tatsamīkṣya prayojayet doṣe'lpe laṅghanaṃ pathyaṃ madhye laṅghanapācanam prabhūte śodhanaṃ tacca mūlādunmūlayenmalān

तरुणं तु ज्वरं पूर्वं लङ्घनेन क्षयं नयेत् आमदोषमलिङ्गाद्वा लङ्घयेत्तं यथाविधि

taruṇaṃ tu jvaraṃ pūrvaṃ laṅghanena kṣayaṃ nayet āmadoṣamaliṅgādvā laṅghayettaṃ yathāvidhi

वातः पचति सप्ताहात्पित्तं तु दशभिर्दिनैः श्लेष्मा द्वादशभिर्घस्रैः पच्यते वदतां वर

vātaḥ pacati saptāhātpittaṃ tu daśabhirdinaiḥ śleṣmā dvādaśabhirghasraiḥ pacyate vadatāṃ vara

लङ्घनं लङ्घनीयस्तु कुर्याद्दोषानुरूपतः त्रिरात्रमेकरात्रं वाऽहोरात्रमथवा ज्वरे

laṅghanaṃ laṅghanīyastu kuryāddoṣānurūpataḥ trirātramekarātraṃ vā'horātramathavā jvare

निर्वातसेवनात्स्वेदाल्लङ्घनादुष्णवारिणः पानादामज्वरे क्षीणे पश्चादौषधमाचरेत्

nirvātasevanātsvedāllaṅghanāduṣṇavāriṇaḥ pānādāmajvare kṣīṇe paścādauṣadhamācaret

ज्वरादौ लङ्घनं प्रोक्तं ज्वरमध्ये तु पाचनम् ज्वरान्ते भेषजं दद्याज्ज्वरमुक्ते विरेचनम्

jvarādau laṅghanaṃ proktaṃ jvaramadhye tu pācanam jvarānte bheṣajaṃ dadyājjvaramukte virecanam

दोषशेषस्य पाकार्थमग्नेः सन्धुक्षणाय च लङ्घितश्चाप्यदोषश्चेद्यवागूपानमाचरेत्

doṣaśeṣasya pākārthamagneḥ sandhukṣaṇāya ca laṅghitaścāpyadoṣaścedyavāgūpānamācaret

शालिषष्टिकमुद्गानां यूषं वा शस्तमाचरेत् पञ्चकोलेन संसिद्धां यवागूं मध्यलङ्घने

śāliṣaṣṭikamudgānāṃ yūṣaṃ vā śastamācaret pañcakolena saṃsiddhāṃ yavāgūṃ madhyalaṅghane

अत्यर्थं लङ्घितं दृष्ट्वा तस्य संतर्पणं हितम् द्रा क्षादाडिमखर्जूरप्रियालैः सपरूषकैः

atyarthaṃ laṅghitaṃ dṛṣṭvā tasya saṃtarpaṇaṃ hitam drā kṣādāḍimakharjūrapriyālaiḥ saparūṣakaiḥ

तर्पणार्हस्य कर्त्तव्यं तर्पणं ज्वरशान्तये

tarpaṇārhasya karttavyaṃ tarpaṇaṃ jvaraśāntaye

लङ्घनेन क्षयं नीते दोषे सन्धुक्षितेऽनले विज्वरत्वं लघुत्वं च क्षुच्चैवास्योपजायते

laṅghanena kṣayaṃ nīte doṣe sandhukṣite'nale vijvaratvaṃ laghutvaṃ ca kṣuccaivāsyopajāyate

अनवस्थितदोषाग्नेर्लङ्घनं दोषपाचनम् ज्वरघ्नं दीपनं काङ्क्षारुचिलाघवकारकम्

anavasthitadoṣāgnerlaṅghanaṃ doṣapācanam jvaraghnaṃ dīpanaṃ kāṅkṣārucilāghavakārakam

वातमूत्रपुरीषाणां विसर्गे गात्रलाघवे हृदयोद्गारकण्ठास्यशुद्धौ तन्द्रा क्लमे गते

vātamūtrapurīṣāṇāṃ visarge gātralāghave hṛdayodgārakaṇṭhāsyaśuddhau tandrā klame gate

स्वेदे जाते रुचौ चापि क्षुत्पिपासासहोदये कृतं लङ्घनमादेश्यं निर्व्यथे चान्तरात्मनि

svede jāte rucau cāpi kṣutpipāsāsahodaye kṛtaṃ laṅghanamādeśyaṃ nirvyathe cāntarātmani

कफोत्क्लेशः सहृल्लासः ष्ठीवनं च मुहुर्मुहुः कण्ठास्यहृदयाशुद्धिस्तन्द्रा स्याद्धीनलङ्घने

kaphotkleśaḥ sahṛllāsaḥ ṣṭhīvanaṃ ca muhurmuhuḥ kaṇṭhāsyahṛdayāśuddhistandrā syāddhīnalaṅghane

पर्वभेदोऽङ्गमर्दश्च कासः शोषो मुखस्य च क्षुत्प्रणाशोऽरुचिस्तृष्णा दौर्बल्यं श्रोत्रनेत्रयोः

parvabhedo'ṅgamardaśca kāsaḥ śoṣo mukhasya ca kṣutpraṇāśo'rucistṛṣṇā daurbalyaṃ śrotranetrayoḥ

मनसः संभ्रमोऽभीक्ष्णमूर्ध्ववातस्तमो हृदि देहाग्निबलहानिश्च लङ्घनेऽतिकृते भवेत्

manasaḥ saṃbhramo'bhīkṣṇamūrdhvavātastamo hṛdi dehāgnibalahāniśca laṅghane'tikṛte bhavet

बलाविरोधिना चैनं लङ्घनेनोपपादयेत् बलाधिष्ठानमारोग्यं यदर्थोऽय क्रियाक्रमः

balāvirodhinā cainaṃ laṅghanenopapādayet balādhiṣṭhānamārogyaṃ yadartho'ya kriyākramaḥ

तद्धि मारुततृष्णाक्षुन्मुखशोषभ्रमान्वितः न कार्यं गुर्विणीबालवृद्धदुर्बलभीरुभिः न क्षयाध्वश्रमक्रोधकामशोषचिरज्वरी

taddhi mārutatṛṣṇākṣunmukhaśoṣabhramānvitaḥ na kāryaṃ gurviṇībālavṛddhadurbalabhīrubhiḥ na kṣayādhvaśramakrodhakāmaśoṣacirajvarī

अवश्यमेव कुर्वीत ज्वरी सामे समीरणे लङ्घनं ह्यामपाकार्थं न तदूर्ध्वं यथा कफे

avaśyameva kurvīta jvarī sāme samīraṇe laṅghanaṃ hyāmapākārthaṃ na tadūrdhvaṃ yathā kaphe

आहारस्य रसः सारो यो न पक्वोऽग्निलाघवात् आमसंज्ञाञ्च लभते बहुव्याधिसमाश्रयः

āhārasya rasaḥ sāro yo na pakvo'gnilāghavāt āmasaṃjñāñca labhate bahuvyādhisamāśrayaḥ

आममन्नरसं केचित् केचित्तु मलसञ्चयम् प्रथमां दोषदुष्टिं वा केचिदामं प्रचक्षते

āmamannarasaṃ kecit kecittu malasañcayam prathamāṃ doṣaduṣṭiṃ vā kecidāmaṃ pracakṣate

अविपक्वमसंसक्तं दुर्गन्धं बहुपिच्छिलम् सादनं सर्वगात्राणामाम इत्यभिशब्दितः

avipakvamasaṃsaktaṃ durgandhaṃ bahupicchilam sādanaṃ sarvagātrāṇāmāma ityabhiśabditaḥ

तेनामेन समायुक्ता दोषा दूष्याश्च तादृशाः तदुद्भवा आमयाश्च सामा इति बुधैः स्मृताः

tenāmena samāyuktā doṣā dūṣyāśca tādṛśāḥ tadudbhavā āmayāśca sāmā iti budhaiḥ smṛtāḥ

वायुः सामो विबन्धाग्नि सादतन्द्रा ऽन्त्रकूजनः वेदनाशोथनिस्तोदैः क्रमतोऽङ्गानि पीडयेत्

vāyuḥ sāmo vibandhāgni sādatandrā 'ntrakūjanaḥ vedanāśothanistodaiḥ kramato'ṅgāni pīḍayet

विचरेद् युगपच्चापि गृह्णाति कुपितो भृशम् स्नेहाद्यैर्वृद्धिमायाति मेघे सूर्य्योदये निशि

vicared yugapaccāpi gṛhṇāti kupito bhṛśam snehādyairvṛddhimāyāti meghe sūryyodaye niśi

निरामो विशदो रूक्षो निर्गन्धोऽत्यल्पवेदनः विपरीतगुणैः शान्तिं स्निग्धैर्याति विशेषतः

nirāmo viśado rūkṣo nirgandho'tyalpavedanaḥ viparītaguṇaiḥ śāntiṃ snigdhairyāti viśeṣataḥ

पित्तं सामं भवेदम्लं दुर्गन्धं हरितं गुरु अम्लिकाकण्ठहृद्दाह करं श्यावं तथा स्थिरम्

pittaṃ sāmaṃ bhavedamlaṃ durgandhaṃ haritaṃ guru amlikākaṇṭhahṛddāha karaṃ śyāvaṃ tathā sthiram

निरामं पित्तमाताम्रमत्युष्णं कटुकं सरम् दुर्गन्धि रुचिकृद् वह्निबलवर्धनमीरितम्

nirāmaṃ pittamātāmramatyuṣṇaṃ kaṭukaṃ saram durgandhi rucikṛd vahnibalavardhanamīritam

आविलस्तन्तुलः स्त्यानः कण्ठदेशे च तिष्ठति सामो बलासो दुर्गन्धस्तृट्क्षुधोरुपघातकृत्

āvilastantulaḥ styānaḥ kaṇṭhadeśe ca tiṣṭhati sāmo balāso durgandhastṛṭkṣudhorupaghātakṛt

श्लेष्मा निरामो निर्गन्धः फेनवांश्छेदवानपि भवेत् स पिण्डितः पाण्डु रास्यवैरस्यनाशकृत्

śleṣmā nirāmo nirgandhaḥ phenavāṃśchedavānapi bhavet sa piṇḍitaḥ pāṇḍu rāsyavairasyanāśakṛt

आलस्यतन्द्रा हृदयाविशुद्धि दोषप्रवृत्त्याविलमूत्रताभिः गुरूदरत्वारुचिसुप्तताभिरामान्वितं व्याधिमुदाहरन्ति

ālasyatandrā hṛdayāviśuddhi doṣapravṛttyāvilamūtratābhiḥ gurūdaratvārucisuptatābhirāmānvitaṃ vyādhimudāharanti

आमं जयेल्लङ्घनकोष्णपेया लघ्वन्नसूपौदनतिक्तयूषैः विरूक्षणस्वेदनपाचनैश्च संशोधनैरूर्ध्वमधस्तथैव

āmaṃ jayellaṅghanakoṣṇapeyā laghvannasūpaudanatiktayūṣaiḥ virūkṣaṇasvedanapācanaiśca saṃśodhanairūrdhvamadhastathaiva

तृषितो मोहमायाति मोहात् प्राणान् विमुञ्चति अतः सर्वास्ववस्थासु न क्वचिद् वारि वर्जयेत्

tṛṣito mohamāyāti mohāt prāṇān vimuñcati ataḥ sarvāsvavasthāsu na kvacid vāri varjayet

तृष्णा गरीयसी घोरा सद्यः प्राणविनाशिनी तस्माद्देयं तृषाऽत्ताय पानीयम्प्राणधारणम्

tṛṣṇā garīyasī ghorā sadyaḥ prāṇavināśinī tasmāddeyaṃ tṛṣā'ttāya pānīyamprāṇadhāraṇam

नवज्वरे प्रतिश्याये पार्श्वशूले गलग्रहे सद्यः शुद्धौ तथाऽध्माने व्याधौ वातकफोद्भवे

navajvare pratiśyāye pārśvaśūle galagrahe sadyaḥ śuddhau tathā'dhmāne vyādhau vātakaphodbhave

अरुचिग्रहणीगुल्म श्वासकासेषु विद्र धौ हिक्कायां स्नेहपाने च शीतं वारि विवर्जयेत्

arucigrahaṇīgulma śvāsakāseṣu vidra dhau hikkāyāṃ snehapāne ca śītaṃ vāri vivarjayet

सेव्यमानेन शीतेन ज्वरस्तोयेन वर्द्धते

sevyamānena śītena jvarastoyena varddhate

क्वाथ्यमानं तु निर्वेगं निष्फेनं निर्मलं तथा अर्द्धावशिष्टं यत् तोयं तदुष्णोदकमुच्यते

kvāthyamānaṃ tu nirvegaṃ niṣphenaṃ nirmalaṃ tathā arddhāvaśiṣṭaṃ yat toyaṃ taduṣṇodakamucyate

ज्वरकासकफश्वास पित्तवाताममेदसाम् नाशनं पाचनञ्चैव पथ्यमुष्णोदकं सदा

jvarakāsakaphaśvāsa pittavātāmamedasām nāśanaṃ pācanañcaiva pathyamuṣṇodakaṃ sadā

त्रिपादशेषं सलिलं ग्रीष्मे शरदि शस्यते हिमेऽद्धशेषं शिशिरे तथा वर्षावसन्तयोः

tripādaśeṣaṃ salilaṃ grīṣme śaradi śasyate hime'ddhaśeṣaṃ śiśire tathā varṣāvasantayoḥ

निदाघे त्वर्द्धपादोनं पादहीनन्तु शारदम् शिशिरे च वसन्ते च हिमे चार्द्धावशेषितम्

nidāghe tvarddhapādonaṃ pādahīnantu śāradam śiśire ca vasante ca hime cārddhāvaśeṣitam

अष्टमांशावशेषन्तु वारि वर्षासु शस्यते इति केचिद् बुधाः प्राहुर्जेज्जटागमदर्शनात्

aṣṭamāṃśāvaśeṣantu vāri varṣāsu śasyate iti kecid budhāḥ prāhurjejjaṭāgamadarśanāt

पक्षयोस्त्रिषु वेदेषु बाणेष्वङ्गेषु सप्तसु एषु भागावशेषं स्यादम्बु वर्षाऽदिषु क्रमात्

pakṣayostriṣu vedeṣu bāṇeṣvaṅgeṣu saptasu eṣu bhāgāvaśeṣaṃ syādambu varṣā'diṣu kramāt

तत्पादहीनं पित्तघ्नमर्द्धहीनन्तु वातनुत् त्रिपादहीनं श्लेष्मघ्नं संग्राह्यग्निप्रदं लघु

tatpādahīnaṃ pittaghnamarddhahīnantu vātanut tripādahīnaṃ śleṣmaghnaṃ saṃgrāhyagnipradaṃ laghu

पादशेषं तु यत्तोयमारोग्याम्बु तदुच्यते आरोग्याम्बु सदा पथ्यं कासश्वासकफापहम्

pādaśeṣaṃ tu yattoyamārogyāmbu taducyate ārogyāmbu sadā pathyaṃ kāsaśvāsakaphāpaham

सद्योज्वरहरं ग्राहि दीपनं पाचनं लघु आनाहपाण्डुशूलार्शो गुल्मशोथोदरापहम्

sadyojvaraharaṃ grāhi dīpanaṃ pācanaṃ laghu ānāhapāṇḍuśūlārśo gulmaśothodarāpaham

हेमन्ते शिशिरे चाम्बु सारसं वा तडागजम् वसन्तग्रीष्मयोः कौप्यं वाप्यं वा नैर्झरं हितम्

hemante śiśire cāmbu sārasaṃ vā taḍāgajam vasantagrīṣmayoḥ kaupyaṃ vāpyaṃ vā nairjharaṃ hitam

नादेयं वारि नादेयं वसन्तग्रीष्मयोर्बुधः विषवत्पत्रपुष्पादि दुष्टनिर्झरयोगतः

nādeyaṃ vāri nādeyaṃ vasantagrīṣmayorbudhaḥ viṣavatpatrapuṣpādi duṣṭanirjharayogataḥ

आद्भिदं चान्तरिक्षं वा कौप्यं वा प्रावृषि स्मृतम् शस्तं शरदि नादेयं नीरमंशूदकं परम्

ādbhidaṃ cāntarikṣaṃ vā kaupyaṃ vā prāvṛṣi smṛtam śastaṃ śaradi nādeyaṃ nīramaṃśūdakaṃ param

दिवा रविकरैर्जुष्टं निशि शीतकरांशुभिः ज्ञेयमंशूदकं नाम स्निग्धं दोषत्रयापहम्

divā ravikarairjuṣṭaṃ niśi śītakarāṃśubhiḥ jñeyamaṃśūdakaṃ nāma snigdhaṃ doṣatrayāpaham

अनभिष्यन्दि निर्दोषञ्चान्तरिक्षजलोपमम् बल्यं रसायनं मेध्यं शीतं लघु सुधासमम्

anabhiṣyandi nirdoṣañcāntarikṣajalopamam balyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ śītaṃ laghu sudhāsamam

शरद्यगस्तेरुदयादखिलं सलिलं हितम्

śaradyagasterudayādakhilaṃ salilaṃ hitam

कार्त्तिके मार्गशीर्षे च जलमात्रं प्रशस्यते

kārttike mārgaśīrṣe ca jalamātraṃ praśasyate

दाहातिसारपित्तास्त्र मूर्च्छामद्यविषार्त्तिषु मूत्र कृच्छ्रे पाण्डुरोगे तृष्णाच्छर्दिश्रमेषु च मद्यपानसभुद्भूते रोगे पित्तोत्थिते तथा सन्निपातसमुत्थेषु शृतशीतं प्रशस्यते

dāhātisārapittāstra mūrcchāmadyaviṣārttiṣu mūtra kṛcchre pāṇḍuroge tṛṣṇācchardiśrameṣu ca madyapānasabhudbhūte roge pittotthite tathā sannipātasamuttheṣu śṛtaśītaṃ praśasyate

शृताम्बु तत्त्रिदोषघ्नं तदन्तर्बाष्पशीतलम् अरूक्षमनभिष्यन्दि कृमितृड्ज्वरहृल्लघु धारापातेन विष्टम्भि दुर्जरं पवनाहतम्

śṛtāmbu tattridoṣaghnaṃ tadantarbāṣpaśītalam arūkṣamanabhiṣyandi kṛmitṛḍjvarahṛllaghu dhārāpātena viṣṭambhi durjaraṃ pavanāhatam

भिनत्ति श्लेष्मसङ्घातं मारुतं चापकर्षति अजीर्णं जरयत्याशु पीतमुष्णोदकं निशि

bhinatti śleṣmasaṅghātaṃ mārutaṃ cāpakarṣati ajīrṇaṃ jarayatyāśu pītamuṣṇodakaṃ niśi

दिवा शृतंपयो रात्रौ गुरुतामधिगच्छति रात्रौ शृतं दिवा पीतं गुरुत्वमधिगच्छति

divā śṛtaṃpayo rātrau gurutāmadhigacchati rātrau śṛtaṃ divā pītaṃ gurutvamadhigacchati

तत्तु पर्य्युषितं वह्निगुणोत्सृष्टं त्रिदोषकृत् गुर्वम्लपाकं विष्टम्भि सर्वरोगेषु निन्दितम्

tattu paryyuṣitaṃ vahniguṇotsṛṣṭaṃ tridoṣakṛt gurvamlapākaṃ viṣṭambhi sarvarogeṣu ninditam

शृतशीतं पुनस्तप्तं तोयं विषसमं भवेत् निर्य्यूहोऽपि तथा शीतः पुनस्तप्तो विषोपमः

śṛtaśītaṃ punastaptaṃ toyaṃ viṣasamaṃ bhavet niryyūho'pi tathā śītaḥ punastapto viṣopamaḥ

अष्टमेनांशशेषेण चतुर्थेनार्द्धकेन वा अथ वा क्वथनेनैवसिद्धमुष्णोदकं वदेत्

aṣṭamenāṃśaśeṣeṇa caturthenārddhakena vā atha vā kvathanenaivasiddhamuṣṇodakaṃ vadet

श्लेष्मानिलाममेदोघ्नं दीपनं बस्तिशोधनम् श्वासकासज्वरहरं पीतमुष्णोदकं निशि

śleṣmānilāmamedoghnaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam śvāsakāsajvaraharaṃ pītamuṣṇodakaṃ niśi

रात्रावुष्णोदकञ्च तप्तमेव पिबेदित्याह उष्णं तदग्निजननं लघ्वच्छं बस्तिशोधनम्

rātrāvuṣṇodakañca taptameva pibedityāha uṣṇaṃ tadagnijananaṃ laghvacchaṃ bastiśodhanam

पार्श्वरुक्पीनसाध्मानहिक्काऽनिलकफापहम् शस्तं तृट्श्वासशूलेषु सद्यःशुद्धौ नवज्वरे

pārśvarukpīnasādhmānahikkā'nilakaphāpaham śastaṃ tṛṭśvāsaśūleṣu sadyaḥśuddhau navajvare

मूर्च्छापित्तोष्णदाहेषु विषे रक्ते मदात्यये भ्रमश्रमपरीतेषु तमके श्वयथौ तथा

mūrcchāpittoṣṇadāheṣu viṣe rakte madātyaye bhramaśramaparīteṣu tamake śvayathau tathā

धूमोद्गारे विदग्धेऽन्ने शोषे च मुखकण्ठयोः ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते च शीतलाम्बु प्रशस्यते

dhūmodgāre vidagdhe'nne śoṣe ca mukhakaṇṭhayoḥ ūrdhvage raktapitte ca śītalāmbu praśasyate

आमं जलं पाकमुपैति यामं पक्वं पुनः शीतलमर्द्धयामम् पक्वं कदुष्णञ्च ततोऽद्धकालात् त्रयः सुपीतस्य जलस्य पाके

āmaṃ jalaṃ pākamupaiti yāmaṃ pakvaṃ punaḥ śītalamarddhayāmam pakvaṃ kaduṣṇañca tato'ddhakālāt trayaḥ supītasya jalasya pāke

पित्तमद्यविषार्त्तेषु तिक्तकैः शृतशीतलम्

pittamadyaviṣārtteṣu tiktakaiḥ śṛtaśītalam

मुस्तपर्पटकोदीच्यच्छत्राऽख्योशीरचन्दनैः शृतं शीतं जलं दद्यात्तृड्दाहज्वरशान्तये

mustaparpaṭakodīcyacchatrā'khyośīracandanaiḥ śṛtaṃ śītaṃ jalaṃ dadyāttṛḍdāhajvaraśāntaye

दिवास्वापं न कुर्वीत यतोऽसौ स्यात्कफावहः ग्रींष्मवर्ज्येषु कालेषु दिवास्वापो निषिध्यते

divāsvāpaṃ na kurvīta yato'sau syātkaphāvahaḥ grīṃṣmavarjyeṣu kāleṣu divāsvāpo niṣidhyate

उचितो हि दिवास्वापो नित्यं येषां शरीरिणाम् वातादयः प्रकुप्यन्ति तेषामस्वपतां दिवा

ucito hi divāsvāpo nityaṃ yeṣāṃ śarīriṇām vātādayaḥ prakupyanti teṣāmasvapatāṃ divā

व्यायामप्रमदाऽध्ववाहनरतान् क्लान्तानतीसारिणः शूलश्वासवमीतृषापरिगतान् हिक्कामरुत्पीडितान् क्षीणान्क्षीणकफाञ्छिशून्मदहतान्वृद्धांस्तथाऽजीर्णिनो रात्रौ जागरितान्नरान्निरशनान्कामं दिवा स्वापयेत्

vyāyāmapramadā'dhvavāhanaratān klāntānatīsāriṇaḥ śūlaśvāsavamītṛṣāparigatān hikkāmarutpīḍitān kṣīṇānkṣīṇakaphāñchiśūnmadahatānvṛddhāṃstathā'jīrṇino rātrau jāgaritānnarānniraśanānkāmaṃ divā svāpayet

वातिकः सप्तरात्रेण दशरात्रेण पैत्तिकः श्लैष्मिको द्वादशाहेन ज्वरः पाकमुपैति हि

vātikaḥ saptarātreṇa daśarātreṇa paittikaḥ ślaiṣmiko dvādaśāhena jvaraḥ pākamupaiti hi

आ सप्तरात्रात्तरुणं ज्वरमाहुर्मनीषिणः द्वादशाहमभिव्याप्य मध्यं जीर्णं ततः परम्

ā saptarātrāttaruṇaṃ jvaramāhurmanīṣiṇaḥ dvādaśāhamabhivyāpya madhyaṃ jīrṇaṃ tataḥ param

वातिके सप्तरात्रेण दशरात्रेण पैत्तिके श्लैष्मिके द्वादशाहेन ज्वरे युञ्जीत भेषजम्

vātike saptarātreṇa daśarātreṇa paittike ślaiṣmike dvādaśāhena jvare yuñjīta bheṣajam

100

ज्ञेयः पञ्चविधः कालो भैषज्यग्रहणे नृणाम्

jñeyaḥ pañcavidhaḥ kālo bhaiṣajyagrahaṇe nṛṇām

101

तत्राऽनुक्ते प्रभातं स्यात्कषायेषु विशेषतः मुख्यभैषज्यसम्बन्धो निषिद्धस्तरुणज्वरे

tatrā'nukte prabhātaṃ syātkaṣāyeṣu viśeṣataḥ mukhyabhaiṣajyasambandho niṣiddhastaruṇajvare

102

तोयपेयाऽदिसंस्कारेर्निर्दोषं तत्र भेषजम्

toyapeyā'disaṃskārernirdoṣaṃ tatra bheṣajam

103

दोषा वृद्धाः कषायेण स्तम्भितास्तरुणज्वरे स्तभ्यन्ते न विपच्यन्ते कुर्वन्ति विषमज्वरम्

doṣā vṛddhāḥ kaṣāyeṇa stambhitāstaruṇajvare stabhyante na vipacyante kurvanti viṣamajvaram

104

न च्यवन्ते न पच्यन्ते कषायैः स्तम्भिता मलाः तिर्यग्विमार्गगा वाते घोरं कुर्युर्नवज्वरम्

na cyavante na pacyante kaṣāyaiḥ stambhitā malāḥ tiryagvimārgagā vāte ghoraṃ kuryurnavajvaram

105

अनवस्थितदोषाणां वमनं तरुणज्वरे हृद्रो गं श्वासमानाहं मोहं च कुरुते भृशम्

anavasthitadoṣāṇāṃ vamanaṃ taruṇajvare hṛdro gaṃ śvāsamānāhaṃ mohaṃ ca kurute bhṛśam

106

सद्योभुक्तस्य वा जाते ज्वरे सन्तर्पणोत्थिते वमनं वमनार्हस्य शस्तमित्याह वाग्भटः

sadyobhuktasya vā jāte jvare santarpaṇotthite vamanaṃ vamanārhasya śastamityāha vāgbhaṭaḥ

107

पाययेदातुरं सामं पाचनं सप्तमे दिने शमनेनाथ वा दृष्ट्वा निरामं तमुपाचरेत्

pāyayedāturaṃ sāmaṃ pācanaṃ saptame dine śamanenātha vā dṛṣṭvā nirāmaṃ tamupācaret

108

कृशं चैवाल्पदोषञ्च शमनीयैरुपाचरेत्

kṛśaṃ caivālpadoṣañca śamanīyairupācaret

109

नागरं देवकाष्ठञ्च ध्यामकं बृहतीद्वयम् दद्यात्पाचनकं पूर्वं ज्वरितेभ्यो ज्वरापहम्

nāgaraṃ devakāṣṭhañca dhyāmakaṃ bṛhatīdvayam dadyātpācanakaṃ pūrvaṃ jvaritebhyo jvarāpaham

110

अथ संशमनीयानि कषायाणि निबोध मे सर्वज्वरेषु देयानि यानि वैद्येन जानता

atha saṃśamanīyāni kaṣāyāṇi nibodha me sarvajvareṣu deyāni yāni vaidyena jānatā

111

बृश्चीरो विश्ववर्षाभूः पयः सोदकमेव च पचेत्क्षीरावशेषं तत्पेयं सर्वज्वरापहम्

bṛścīro viśvavarṣābhūḥ payaḥ sodakameva ca pacetkṣīrāvaśeṣaṃ tatpeyaṃ sarvajvarāpaham

112

उदकाद् द्विगुणं क्षीरं शिंशपोशीरमेव च तत्क्षीरशेषं क्वथितं पेयं सर्वज्वरापहम्

udakād dviguṇaṃ kṣīraṃ śiṃśapośīrameva ca tatkṣīraśeṣaṃ kvathitaṃ peyaṃ sarvajvarāpaham

113

गुडूचीधान्यकारिष्टं पद्मकं रक्तचन्दनम् एषां क्वाथः सुप्रसिद्धः सर्वज्वरहरः स्मृतः दीपनो दाहहृल्लासतृष्णाच्छर्द्यरुचीर्हरेत्

guḍūcīdhānyakāriṣṭaṃ padmakaṃ raktacandanam eṣāṃ kvāthaḥ suprasiddhaḥ sarvajvaraharaḥ smṛtaḥ dīpano dāhahṛllāsatṛṣṇācchardyarucīrharet

114

छर्दिमूर्च्छामदश्वासभ्रमतृड्विषमज्वरान् संशोधनस्य पानेन प्राप्नोति तरुणज्वरी

chardimūrcchāmadaśvāsabhramatṛḍviṣamajvarān saṃśodhanasya pānena prāpnoti taruṇajvarī

115

रोगे शोधनसाध्ये तु यं विद्याद् दोषदुर्बलम् तं समीक्ष्य भिषक्कुर्याद् दोषप्रच्यावनं मृदु

roge śodhanasādhye tu yaṃ vidyād doṣadurbalam taṃ samīkṣya bhiṣakkuryād doṣapracyāvanaṃ mṛdu

116

सद्योज्वरे विषेऽजीर्णे मन्देऽग्नावुदरे तथा स्तन्यरोगे च हृद्रो गे कासश्वासेषुवामयेत्

sadyojvare viṣe'jīrṇe mande'gnāvudare tathā stanyaroge ca hṛdro ge kāsaśvāseṣuvāmayet

117

जीर्णज्वरगरच्छर्दिगुल्मप्लीहोदरेषु च शूले शोथे मूत्रघाते कृमिरोगे विरेचयेत्

jīrṇajvaragaracchardigulmaplīhodareṣu ca śūle śothe mūtraghāte kṛmiroge virecayet

118

चले दोषे मृदौ कोष्ठे नेक्षेत्तत्र बलं नृणाम् अव्यापद् दुर्बलस्यापि शोधनं हि तदा भवेत्

cale doṣe mṛdau koṣṭhe nekṣettatra balaṃ nṛṇām avyāpad durbalasyāpi śodhanaṃ hi tadā bhavet

119

पक्वोऽप्यनिर्हृतो दोषो देहे तिष्ठन्महात्ययम् विषमं वा ज्वरं कुर्याद् बलव्यापदमेव वा

pakvo'pyanirhṛto doṣo dehe tiṣṭhanmahātyayam viṣamaṃ vā jvaraṃ kuryād balavyāpadameva vā

120

आरग्वधग्रन्थिकमुस्ततिक्ताहरीतकीभिः क्वथितः कषायः सामे सशूले कफवातयुक्ते ज्वरे हितो दीपनपाचनश्च

āragvadhagranthikamustatiktāharītakībhiḥ kvathitaḥ kaṣāyaḥ sāme saśūle kaphavātayukte jvare hito dīpanapācanaśca

121

इत्यारग्वधादिः क्वाथः पथ्याऽरग्वधतिक्तात्रिवृदामलकैः शृतं तोयम् पाचनसारकमुक्तं मुनिभिर्जीर्णज्वरे सामे इत्यारोग्यपञ्चकद्वयम्

ityāragvadhādiḥ kvāthaḥ pathyā'ragvadhatiktātrivṛdāmalakaiḥ śṛtaṃ toyam pācanasārakamuktaṃ munibhirjīrṇajvare sāme ityārogyapañcakadvayam

122

अनन्ता बालकं मुस्तं नागरं कटुरोहिणी पिष्ट्वा सुखाम्बुना कल्कं पाययेदक्षसम्मितम्

anantā bālakaṃ mustaṃ nāgaraṃ kaṭurohiṇī piṣṭvā sukhāmbunā kalkaṃ pāyayedakṣasammitam

123

कल्कः स्वल्पेन कालेन हन्यात्सर्वज्वरामयान् विदध्यात्कोष्ठसंशुद्धिं दीपयेच्च हुताशनम्

kalkaḥ svalpena kālena hanyātsarvajvarāmayān vidadhyātkoṣṭhasaṃśuddhiṃ dīpayecca hutāśanam

124

पीताम्बुर्लङ्घनक्षीणो जीर्णो भुक्तः पिपासितः न पिबेदौषधं जन्तुः संशोधनमथेतरत्

pītāmburlaṅghanakṣīṇo jīrṇo bhuktaḥ pipāsitaḥ na pibedauṣadhaṃ jantuḥ saṃśodhanamathetarat

125

त्रिफला रजनीयुग्मं कण्टकारीयुगं शटी त्रिकटु ग्रन्थिकं मूर्वा गुडूची धन्वयासकः

triphalā rajanīyugmaṃ kaṇṭakārīyugaṃ śaṭī trikaṭu granthikaṃ mūrvā guḍūcī dhanvayāsakaḥ

126

कटुका पर्पटो मुस्तं त्रायमाणा च बालकम् निम्बः पुष्करमूलञ्च मधुयष्टी च वत्सकः

kaṭukā parpaṭo mustaṃ trāyamāṇā ca bālakam nimbaḥ puṣkaramūlañca madhuyaṣṭī ca vatsakaḥ

127

यवानीन्द्र्यवो भार्गी शिग्रुबीजं सुराष्ट्रजा वचात्वक्पद्मकोशीरचन्दनातिविषाबलाः

yavānīndryavo bhārgī śigrubījaṃ surāṣṭrajā vacātvakpadmakośīracandanātiviṣābalāḥ

128

शालिपर्णी पृश्निपर्णी विडङ्गं तगरं तथा चित्रकं देवकाष्ठञ्च चव्यं पत्रं पटोलजम्

śāliparṇī pṛśniparṇī viḍaṅgaṃ tagaraṃ tathā citrakaṃ devakāṣṭhañca cavyaṃ patraṃ paṭolajam

129

जीवकर्षभकौ चैव लवङ्गं वंशलोचनम् पुण्डरीकञ्च काकोली पत्रकं जातिपत्रकम्

jīvakarṣabhakau caiva lavaṅgaṃ vaṃśalocanam puṇḍarīkañca kākolī patrakaṃ jātipatrakam

130

तालीसपत्रमेतानि समभागानि चूर्णयेत् अर्द्धांशं सर्वचूर्णस्य किरातं प्रक्षिपेत्सुधीः

tālīsapatrametāni samabhāgāni cūrṇayet arddhāṃśaṃ sarvacūrṇasya kirātaṃ prakṣipetsudhīḥ

131

एतत्सुदर्शनं नाम चूर्णं दोषत्रयापहम् ज्वरांश्च निखिलान् हन्ति नात्र कार्या विचारणा

etatsudarśanaṃ nāma cūrṇaṃ doṣatrayāpaham jvarāṃśca nikhilān hanti nātra kāryā vicāraṇā

132

दोषजागन्तुकांश्चापि धातुस्थान्विषमज्वरान् सन्निपातोद्भवांश्चापि मानसानपि नाशयेत्

doṣajāgantukāṃścāpi dhātusthānviṣamajvarān sannipātodbhavāṃścāpi mānasānapi nāśayet

133

शीतादीनपि दाहादीन्मेहं तन्द्रां भ्रमं तृषाम् कासं श्वासञ्च पाण्डुञ्च हृद्रो गं कामलामपि

śītādīnapi dāhādīnmehaṃ tandrāṃ bhramaṃ tṛṣām kāsaṃ śvāsañca pāṇḍuñca hṛdro gaṃ kāmalāmapi

134

त्रिकपृष्ठकटीजानुपार्श्वशूलं निवारयेत् शीताम्बुना पिबेदेतत्सर्वज्वरनिवृत्तये

trikapṛṣṭhakaṭījānupārśvaśūlaṃ nivārayet śītāmbunā pibedetatsarvajvaranivṛttaye

135

सुदर्शनं यथा चक्रं दानवानां विनाशनम् तथा ज्वराणां सर्वेषां चूर्णमेतत्प्रणाशनम्

sudarśanaṃ yathā cakraṃ dānavānāṃ vināśanam tathā jvarāṇāṃ sarveṣāṃ cūrṇametatpraṇāśanam

136

निम्बपत्रवराव्योषयवानी लवणत्रयम् क्षारो दिग्वह्निरामेषुत्रिनेत्रान् क्रमतॐऽशकान्

nimbapatravarāvyoṣayavānī lavaṇatrayam kṣāro digvahnirāmeṣutrinetrān kramataॐ'śakān

137

सर्वमेकीकृतं चूर्णं प्रत्यूषे भक्षयेन्नरः एकाहिकं द्व्याहिकञ्च तथा त्रिदिवसज्वरम्

sarvamekīkṛtaṃ cūrṇaṃ pratyūṣe bhakṣayennaraḥ ekāhikaṃ dvyāhikañca tathā tridivasajvaram

138

चातुर्थिकं महाघोरं सततं सन्ततं दिवा धातुस्थं च त्रिदोषोत्थं ज्वरं हन्ति नसंशयम्

cāturthikaṃ mahāghoraṃ satataṃ santataṃ divā dhātusthaṃ ca tridoṣotthaṃ jvaraṃ hanti nasaṃśayam

139

इति निम्बादिचूर्णम् शटी निशाद्वयं शुण्ठी दारु पुष्करमूलकम् एला गुडूची कटुका पर्पटश्च यवासकः शृङ्गी किराततिक्तञ्च दशमूली तथैव च

iti nimbādicūrṇam śaṭī niśādvayaṃ śuṇṭhī dāru puṣkaramūlakam elā guḍūcī kaṭukā parpaṭaśca yavāsakaḥ śṛṅgī kirātatiktañca daśamūlī tathaiva ca

140

क्वाथमेषां पिबेत्कोष्णं सिन्धुचूर्णयुतं नरः ज्वरान्सर्वान्द्रुतं हन्ति नात्र कार्या विचारणा

kvāthameṣāṃ pibetkoṣṇaṃ sindhucūrṇayutaṃ naraḥ jvarānsarvāndrutaṃ hanti nātra kāryā vicāraṇā

141

हरीतकीत्रिवृद्वृद्धदारकाणां पृथग्भवेत् पलद्वयं कणा शुण्ठी गुडूची गोक्षुरो वरी

harītakītrivṛdvṛddhadārakāṇāṃ pṛthagbhavet paladvayaṃ kaṇā śuṇṭhī guḍūcī gokṣuro varī

142

सहदेवी विडङ्गञ्च प्रत्येकं पलसम्मितम् मधुना वटिकां कृत्वा खादञ्ज्वरमपोहति

sahadevī viḍaṅgañca pratyekaṃ palasammitam madhunā vaṭikāṃ kṛtvā khādañjvaramapohati

143

कासं श्वासं मलस्तम्भं वह्निमान्द्यं नियच्छति

kāsaṃ śvāsaṃ malastambhaṃ vahnimāndyaṃ niyacchati

144

लाक्षा दशाक्षा त्वरुणा षडक्षा सचन्दनं लोहितचन्दनञ्च त्वक्पत्रकं वारि मुरा समुस्ता प्रत्येकमेतानि पलोन्मितानि

lākṣā daśākṣā tvaruṇā ṣaḍakṣā sacandanaṃ lohitacandanañca tvakpatrakaṃ vāri murā samustā pratyekametāni palonmitāni

145

किराततिक्तात्रिवृतासतिक्ताऽमृताकणापर्पटकण्टकार्यः विडङ्गविश्वाऽमलकानि वासारसानिशावीरणसिन्दुवाराः

kirātatiktātrivṛtāsatiktā'mṛtākaṇāparpaṭakaṇṭakāryaḥ viḍaṅgaviśvā'malakāni vāsārasāniśāvīraṇasinduvārāḥ

146

एतानि देयानि पृथक्पलार्द्धमानानिसर्वाणि च भेषजानि कल्कानमीषां विदधीत गव्यदुग्धेन वै सार्द्धतुलामितेन

etāni deyāni pṛthakpalārddhamānānisarvāṇi ca bheṣajāni kalkānamīṣāṃ vidadhīta gavyadugdhena vai sārddhatulāmitena

147

तैलं तिलानां तु तुलाऽनुमानं तेनैव कल्केन शनैः पचेच्च हन्याज्ज्वरांस्तैलमिदं समस्तान् कुर्याद् बलं वीर्यमतीव पुष्टिम्

tailaṃ tilānāṃ tu tulā'numānaṃ tenaiva kalkena śanaiḥ pacecca hanyājjvarāṃstailamidaṃ samastān kuryād balaṃ vīryamatīva puṣṭim

148

विमर्दनादाशु परिश्रमं भ्रमं शमं नयेत्सञ्जनयेद् द्युतिं तनोः तथा व्यथामस्थिसमुद्भवामपि प्रहृत्य निद्रां समुपार्जयेत्सुखम्

vimardanādāśu pariśramaṃ bhramaṃ śamaṃ nayetsañjanayed dyutiṃ tanoḥ tathā vyathāmasthisamudbhavāmapi prahṛtya nidrāṃ samupārjayetsukham

149

लाक्षारससमं तैलं तैलान्मस्तु चतुर्गुणम् अश्वगन्धानिशादारुकौन्तीकुष्ठाब्दचन्दनैः

lākṣārasasamaṃ tailaṃ tailānmastu caturguṇam aśvagandhāniśādārukauntīkuṣṭhābdacandanaiḥ

150

समूर्वारोहिणीरास्नाशताह्वामधुकैः समैः सिद्धं लाक्षाऽदिकं नाम तैलमभ्यञ्जनादिना

samūrvārohiṇīrāsnāśatāhvāmadhukaiḥ samaiḥ siddhaṃ lākṣā'dikaṃ nāma tailamabhyañjanādinā

151

सर्वज्वरक्षयोन्मादश्वासापस्मारवातनुत् यक्षराक्षसभूतध्नं गर्भिणीनां च शस्यते

sarvajvarakṣayonmādaśvāsāpasmāravātanut yakṣarākṣasabhūtadhnaṃ garbhiṇīnāṃ ca śasyate

152

लाक्षा हरिद्रा मञ्जिष्ठा फेनिलं मधुकं वला लामज्जकं चन्दनं च चम्पकं नीलमुत्पलम्

lākṣā haridrā mañjiṣṭhā phenilaṃ madhukaṃ valā lāmajjakaṃ candanaṃ ca campakaṃ nīlamutpalam

153

प्रत्येकमेषां षण्मुष्टीः पक्त्वा तोये चतुर्गुणे चतुर्भागावशेषे तु गर्भे चैतत्समावपेत्

pratyekameṣāṃ ṣaṇmuṣṭīḥ paktvā toye caturguṇe caturbhāgāvaśeṣe tu garbhe caitatsamāvapet

154

रेणुका पद्मकञ्चैव वाजिगन्धा तथैव च वेतसं चोरकं कुष्ठं देवदारु नखं त्वचम्

reṇukā padmakañcaiva vājigandhā tathaiva ca vetasaṃ corakaṃ kuṣṭhaṃ devadāru nakhaṃ tvacam

155

शतपुष्पा पुण्डरीकं मांसी मधुकमेव च एभिरक्षमितैः कल्कैः कषायेणैव पेषितैः

śatapuṣpā puṇḍarīkaṃ māṃsī madhukameva ca ebhirakṣamitaiḥ kalkaiḥ kaṣāyeṇaiva peṣitaiḥ

156

मस्तुशुक्तारनालानामाढकांशं समावपेत् क्षीराढकसमायुक्तं तैलप्रस्थं विपाचयेत्

mastuśuktāranālānāmāḍhakāṃśaṃ samāvapet kṣīrāḍhakasamāyuktaṃ tailaprasthaṃ vipācayet

157

अभ्यङ्गात्तैलमेतद्धि शीघ्रं दाहमपोहति व्यपोहति तथा वातपित्तश्लेष्मभवज्वरम्

abhyaṅgāttailametaddhi śīghraṃ dāhamapohati vyapohati tathā vātapittaśleṣmabhavajvaram

158

सप्रलापं सतृष्णञ्च तालुशोषभ्रमान्वितम् ग्रहोपसृष्टा ये बाला रक्षसा दूषिताश्च ये तेषां कष्टं प्रशमयेत्तैलं लाक्षाऽदिकं महत्

sapralāpaṃ satṛṣṇañca tāluśoṣabhramānvitam grahopasṛṣṭā ye bālā rakṣasā dūṣitāśca ye teṣāṃ kaṣṭaṃ praśamayettailaṃ lākṣā'dikaṃ mahat

159

सूतो गन्धष्टङ्कणः शोषणश्च सर्वैस्तुल्या शर्करा मत्स्यपित्तैः भूयो भूयो मर्दयेत्तत् त्रिरात्रं वल्लो देयः शृङ्गवेरद्र वेण

sūto gandhaṣṭaṅkaṇaḥ śoṣaṇaśca sarvaistulyā śarkarā matsyapittaiḥ bhūyo bhūyo mardayettat trirātraṃ vallo deyaḥ śṛṅgaveradra veṇa

160

तापे शीतं व्यञ्जनैस्तक्रभक्तं वृन्ताकाढ्यं पथ्यमेतत्प्रदिष्टम् अह्नायोग्रं हन्ति सद्यो ज्वरन्तु पित्ताधिक्ये मूर्ध्नि तोयं च दद्यात्

tāpe śītaṃ vyañjanaistakrabhaktaṃ vṛntākāḍhyaṃ pathyametatpradiṣṭam ahnāyograṃ hanti sadyo jvarantu pittādhikye mūrdhni toyaṃ ca dadyāt

161

भवेत् समं सूतसमुद्र फेनहिङ्गूलगन्धं परिमर्द्य यामम् नवज्वरे वह्रयुगं त्रिघस्रमार्द्राम्भसाऽय ज्वरधूमकेतुः

bhavet samaṃ sūtasamudra phenahiṅgūlagandhaṃ parimardya yāmam navajvare vahrayugaṃ trighasramārdrāmbhasā'ya jvaradhūmaketuḥ

162

शुद्धसूतो विषं गन्धः प्रत्येकं शाणसम्मितः धूर्त्तबीजं त्रिशाणं स्यात्सर्वेभ्यो द्विगुणा भवेत्

śuddhasūto viṣaṃ gandhaḥ pratyekaṃ śāṇasammitaḥ dhūrttabījaṃ triśāṇaṃ syātsarvebhyo dviguṇā bhavet

163

हेमाह्व कारयेदेषां सूक्ष्मं चूर्णं प्रयत्नतः देयं जम्बीरमज्जाभिश्चूर्णं गुञ्जाद्वयोन्मितम्

hemāhva kārayedeṣāṃ sūkṣmaṃ cūrṇaṃ prayatnataḥ deyaṃ jambīramajjābhiścūrṇaṃ guñjādvayonmitam

164

आर्द्र कस्य रसेनापि ज्वरं हन्ति त्रिदोषजम् एकाहिकं द्वयाहिकं च त्र्याहिकं च चतुर्थकम्

ārdra kasya rasenāpi jvaraṃ hanti tridoṣajam ekāhikaṃ dvayāhikaṃ ca tryāhikaṃ ca caturthakam

165

विषमञ्च ज्वरं हन्यान्नवं जीर्णञ्च सर्वथा महाज्वराङ्कुशो नाम्ना रसोऽय सर्वसम्मतः

viṣamañca jvaraṃ hanyānnavaṃ jīrṇañca sarvathā mahājvarāṅkuśo nāmnā raso'ya sarvasammataḥ

166

एको भागो रसाच्छुद्धाच्छैलेयःपिप्पली शिवा आकारकरभो गन्धः कटुतैलेन शोधितः

eko bhāgo rasācchuddhācchaileyaḥpippalī śivā ākārakarabho gandhaḥ kaṭutailena śodhitaḥ

167

फलानि चेन्द्र वारुण्याश्चतुर्भागमिता अमी एकत्र मर्दयेच्चूर्णमिन्द्र वारुणिकारसैः

phalāni cendra vāruṇyāścaturbhāgamitā amī ekatra mardayeccūrṇamindra vāruṇikārasaiḥ

168

माषोन्मितां वटीं कृत्वा दद्यात्सद्योज्वरे बुधः छिन्नारसानुपानेन ज्वरघ्नी वटिका मता

māṣonmitāṃ vaṭīṃ kṛtvā dadyātsadyojvare budhaḥ chinnārasānupānena jvaraghnī vaṭikā matā

169

रसं गन्धञ्च दरदं जैपालंक्रमवर्द्धितम् दन्तीरसेन संपिष्य वटी गुञ्जामिता भवेत्

rasaṃ gandhañca daradaṃ jaipālaṃkramavarddhitam dantīrasena saṃpiṣya vaṭī guñjāmitā bhavet

170

प्रभाते सितया सार्द्धमशिता शीतवारिणा एकेन दिवसेनैषा नवज्वरहरी भवेत्

prabhāte sitayā sārddhamaśitā śītavāriṇā ekena divasenaiṣā navajvaraharī bhavet

171

रसो गन्धो विषं शुण्ठीपिप्पलीमरिचानि च पथ्या बिभीतकं धात्री दन्तीबीजं च शोधितम्

raso gandho viṣaṃ śuṇṭhīpippalīmaricāni ca pathyā bibhītakaṃ dhātrī dantībījaṃ ca śodhitam

172

चूर्णमेषां समांशानां द्रो णपुष्पीरसैः पुटेत् वटीं माषनिभांकुर्याद्भक्षयेन्नूतने ज्वरे

cūrṇameṣāṃ samāṃśānāṃ dro ṇapuṣpīrasaiḥ puṭet vaṭīṃ māṣanibhāṃkuryādbhakṣayennūtane jvare

173

एकभागो रसो भागद्वयं शुद्धञ्च गन्धकम् गरलस्य त्रयो भागाश्चतुर्भागा हिमावती

ekabhāgo raso bhāgadvayaṃ śuddhañca gandhakam garalasya trayo bhāgāścaturbhāgā himāvatī

174

जैपालकः पञ्चभागो निम्बूद्र वविमर्दितः कृमिघ्नप्रमिता वट्यः कार्याः सर्वज्वरच्छिदः

jaipālakaḥ pañcabhāgo nimbūdra vavimarditaḥ kṛmighnapramitā vaṭyaḥ kāryāḥ sarvajvaracchidaḥ

175

शृङ्गवेरेण दातव्या वटिकैका दिने दिने जीर्णज्वरे तथाऽजीर्णे सामे वा विषमे तथा

śṛṅgavereṇa dātavyā vaṭikaikā dine dine jīrṇajvare tathā'jīrṇe sāme vā viṣame tathā

176

ज्वरं सर्व निहन्त्यसौ दावो वनमिवानलः

jvaraṃ sarva nihantyasau dāvo vanamivānalaḥ

177

शुद्धं सूतं विषं गन्धं धूर्त्तबीजं त्रिभिः समम् चतुर्णां द्विगुणं व्योषं चूर्णं गुञ्जाद्वयोन्मितम्

śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhaṃ dhūrttabījaṃ tribhiḥ samam caturṇāṃ dviguṇaṃ vyoṣaṃ cūrṇaṃ guñjādvayonmitam

178

आर्द्र कस्य रसैः किं वा जम्बीरस्य रसैर्युतम् महाज्वराङ्कुशो नाम्ना सर्वज्वरविनाशनः

ārdra kasya rasaiḥ kiṃ vā jambīrasya rasairyutam mahājvarāṅkuśo nāmnā sarvajvaravināśanaḥ

179

एकाहिकं द्व्याहिकञ्च त्र्याहिकञ्च चतुर्थकम् विषमं वा त्रिदोषं वा ज्वरं हन्ति न संशयः

ekāhikaṃ dvyāhikañca tryāhikañca caturthakam viṣamaṃ vā tridoṣaṃ vā jvaraṃ hanti na saṃśayaḥ

180

सूतं गन्धं विषं चैव टङ्कणं च मनःशिला एतानि टङ्कमात्राणि मरिचं त्वष्टटङ्ककम्

sūtaṃ gandhaṃ viṣaṃ caiva ṭaṅkaṇaṃ ca manaḥśilā etāni ṭaṅkamātrāṇi maricaṃ tvaṣṭaṭaṅkakam

181

कटुत्रयं टङ्कषट्कं खल्ले क्षिप्त्वा विचूर्णयेत् रसः श्वासकुठारोऽय सर्वज्वरहरः परः

kaṭutrayaṃ ṭaṅkaṣaṭkaṃ khalle kṣiptvā vicūrṇayet rasaḥ śvāsakuṭhāro'ya sarvajvaraharaḥ paraḥ

182

दारुमुखां शिखिग्रीवां रसकञ्च पृथक् पृथक् टङ्कत्रयानुमानेन गृहीत्वा कनकद्र वैः

dārumukhāṃ śikhigrīvāṃ rasakañca pṛthak pṛthak ṭaṅkatrayānumānena gṛhītvā kanakadra vaiḥ

183

मर्दयेत् त्रिदिनं कार्या वटी चणकमात्रया मरिचैरेकविंशत्या सप्तभिस्तुलसीदलैः

mardayet tridinaṃ kāryā vaṭī caṇakamātrayā maricairekaviṃśatyā saptabhistulasīdalaiḥ

184

खादेद्वटीद्वयं पथ्यं दुग्धभक्तं सशर्करम् तरुणं विषमं जीर्णं हन्यात्सर्वज्वरं ध्रुवम्

khādedvaṭīdvayaṃ pathyaṃ dugdhabhaktaṃ saśarkaram taruṇaṃ viṣamaṃ jīrṇaṃ hanyātsarvajvaraṃ dhruvam

185

नागरं कर्षमात्रञ्च टङ्कणं कर्षकद्वयम् मरिचं सार्द्धकर्षं स्यात्तावद्दग्धवराटकम्

nāgaraṃ karṣamātrañca ṭaṅkaṇaṃ karṣakadvayam maricaṃ sārddhakarṣaṃ syāttāvaddagdhavarāṭakam

186

विषं कर्षचतुर्थांशं सर्वमेकत्र चूर्णयेत् रसो हुताशनो नाम्ना खाद्यो गुञ्जामितो ज्वरे

viṣaṃ karṣacaturthāṃśaṃ sarvamekatra cūrṇayet raso hutāśano nāmnā khādyo guñjāmito jvare

187

शुद्धजैपालटङ्कं तु कट्वीं टङ्कद्वयोन्मिताम् गैरिकं टङ्कमेकञ्च कन्यानीरेण मर्दयेत्

śuddhajaipālaṭaṅkaṃ tu kaṭvīṃ ṭaṅkadvayonmitām gairikaṃ ṭaṅkamekañca kanyānīreṇa mardayet

188

कलायसदृशी कार्या वटिका ताञ्च भक्षयेत् शीतलेन जलेनैव वटी जीर्णज्वरापहा

kalāyasadṛśī kāryā vaṭikā tāñca bhakṣayet śītalena jalenaiva vaṭī jīrṇajvarāpahā

189

द्विभागतालेन हतं च ताम्रं रसं च गन्धं च समीनमायुम् विषं समं च द्विगुणञ्च ताम्रं त्रिःसप्तवारेण दिवाकरांशौ

dvibhāgatālena hataṃ ca tāmraṃ rasaṃ ca gandhaṃ ca samīnamāyum viṣaṃ samaṃ ca dviguṇañca tāmraṃ triḥsaptavāreṇa divākarāṃśau

190

विमर्द्य चारिष्टरसेनचूर्णं गुञ्जैकदत्तं सितया समेतम् ज्वराङ्कुशोऽय रविसुन्दराख्यो ज्वरान्निहन्त्यष्टविधान्समस्तान्

vimardya cāriṣṭarasenacūrṇaṃ guñjaikadattaṃ sitayā sametam jvarāṅkuśo'ya ravisundarākhyo jvarānnihantyaṣṭavidhānsamastān

191

शुद्धं सूतं तथा गन्धं खल्ले तावद्विमर्दयेत् सूतं न दृश्यते यावत्किन्तु तत्कज्जलं भवेत्

śuddhaṃ sūtaṃ tathā gandhaṃ khalle tāvadvimardayet sūtaṃ na dṛśyate yāvatkintu tatkajjalaṃ bhavet

192

एषा कज्जलिका ख्याता वृंहणी वीर्यवर्द्धिनी नानाऽनुपानयोगेन सर्वव्याधिविनाशिनी

eṣā kajjalikā khyātā vṛṃhaṇī vīryavarddhinī nānā'nupānayogena sarvavyādhivināśinī

193

जपापत्ररसेनाथ वर्द्धमानरसेन च भृङ्गराजरसेनापि काकमाच्या रसेन च

japāpatrarasenātha varddhamānarasena ca bhṛṅgarājarasenāpi kākamācyā rasena ca

194

रसं संशोधयेत्तेन तत्समं शोधयेद्वलिम् भृङ्गराजरसैः पिष्ट्वा शोषयेदर्करश्मिभिः

rasaṃ saṃśodhayettena tatsamaṃ śodhayedvalim bhṛṅgarājarasaiḥ piṣṭvā śoṣayedarkaraśmibhiḥ

195

सप्तधा वा त्रिधा वाऽपि पश्चाच्चूर्णन्तु कारयेत् चूर्णयित्वा समं तेन रसेन सह मर्दयेत्

saptadhā vā tridhā vā'pi paścāccūrṇantu kārayet cūrṇayitvā samaṃ tena rasena saha mardayet

196

नष्टसूतं यदा चूर्णं भवेत्कज्जलसन्निभम् निर्धूमबदराङ्गारे द्र वीकुर्यात्प्रयत्नतः

naṣṭasūtaṃ yadā cūrṇaṃ bhavetkajjalasannibham nirdhūmabadarāṅgāre dra vīkuryātprayatnataḥ

197

तत्र तं महिषीविष्ठास्थापिते कदलीदले निक्षिपेत्तदुपर्य्यन्यत् पत्रं दत्वा प्रपीडयेत्

tatra taṃ mahiṣīviṣṭhāsthāpite kadalīdale nikṣipettaduparyyanyat patraṃ datvā prapīḍayet

198

शीतलञ्च ततः पत्रात् समुद्धृत्य विचूर्णयेत् एवं सिद्धा भवेद्व्याधिघातिनी रसपर्पटी

śītalañca tataḥ patrāt samuddhṛtya vicūrṇayet evaṃ siddhā bhavedvyādhighātinī rasaparpaṭī

199

ज्वरादिव्याधिभिर्व्याप्तं विश्वं दृष्ट्वा पुरा हरः चकार कृपया युक्तः सुधावद्र सपर्पटीम्

jvarādivyādhibhirvyāptaṃ viśvaṃ dṛṣṭvā purā haraḥ cakāra kṛpayā yuktaḥ sudhāvadra saparpaṭīm

200

रक्तिकासम्मितां तावद् भृष्टजीरकसंयुताम् गुञ्जाऽद्धभृष्टहिङ्ग्वाढ्यां भक्षयेद्र सपर्पटीम्

raktikāsammitāṃ tāvad bhṛṣṭajīrakasaṃyutām guñjā'ddhabhṛṣṭahiṅgvāḍhyāṃ bhakṣayedra saparpaṭīm

201

रोगानुरूपभैषज्यैरपि तां भक्षयेद्बुधः पिबेत्तदनु पानीयं शीतलंचुलुकत्रयम्

rogānurūpabhaiṣajyairapi tāṃ bhakṣayedbudhaḥ pibettadanu pānīyaṃ śītalaṃculukatrayam

202

प्रत्यहं वर्धयेत्तस्याएकैकां रक्तिकां भिषक् नाधिकां दशगुञ्जातो भक्षयेत्तां कदाचन

pratyahaṃ vardhayettasyāekaikāṃ raktikāṃ bhiṣak nādhikāṃ daśaguñjāto bhakṣayettāṃ kadācana

ज्वराधिकारः (cont. 2)

203

एकादशदिनारम्भात्तां ततो वाऽपकर्षयेत् एवमेतां समश्नीयान्नरो विंशतिवासरान्

ekādaśadinārambhāttāṃ tato vā'pakarṣayet evametāṃ samaśnīyānnaro viṃśativāsarān

204

शिवं गुरूंस्तथा विप्रान्पूजयित्वा प्रणम्य च श्रद्धया भक्षयेदेतां क्षीरमांसरसाशनः

śivaṃ gurūṃstathā viprānpūjayitvā praṇamya ca śraddhayā bhakṣayedetāṃ kṣīramāṃsarasāśanaḥ

205

ज्वरञ्च ग्रहणीं वाऽपि तथाऽतीसारमेव च कामला पाण्डुरोगञ्च शूलं प्लीहं जलोदरम्

jvarañca grahaṇīṃ vā'pi tathā'tīsārameva ca kāmalā pāṇḍurogañca śūlaṃ plīhaṃ jalodaram

206

एवमादीन् गदान् हत्वा हृष्टः पुष्टश्च वीर्यवान् जीवेद्वर्षशतं साग्रं वलीपलितवर्जितः

evamādīn gadān hatvā hṛṣṭaḥ puṣṭaśca vīryavān jīvedvarṣaśataṃ sāgraṃ valīpalitavarjitaḥ

207

अथ ज्वरिणोऽन्नदानसमयस्तत्र चरकः क्षुत्सम्भवति पक्वेषु रसदोषमलेषु च काले वा यदि वाऽकालेसोऽन्नकाल उदाहृतः

atha jvariṇo'nnadānasamayastatra carakaḥ kṣutsambhavati pakveṣu rasadoṣamaleṣu ca kāle vā yadi vā'kāleso'nnakāla udāhṛtaḥ

208

आमे पाकं गते नॄणां यदा भोजनलालसा भवेत्काले ह्यकाले वा सोऽन्नकाल उदाहृतः

āme pākaṃ gate nṝṇāṃ yadā bhojanalālasā bhavetkāle hyakāle vā so'nnakāla udāhṛtaḥ

209

सर्वज्वरेषु सप्ताहं मात्रावल्लघु भोजयेत् वेगापायेऽन्यथा तद्धिज्वरवेगाभिवर्द्धनम्

sarvajvareṣu saptāhaṃ mātrāvallaghu bhojayet vegāpāye'nyathā taddhijvaravegābhivarddhanam

210

आहारनिर्हारविहारयोगाःसदैव सद्भिर्विजने विधेयाः

āhāranirhāravihārayogāḥsadaiva sadbhirvijane vidheyāḥ

211

ज्वरे प्रमेहो भवति स्वल्पैरपि विचेष्टितैः निषण्णं भोजयेत्तस्मान्मूत्रोच्चारौ च कारयेत्

jvare prameho bhavati svalpairapi viceṣṭitaiḥ niṣaṇṇaṃ bhojayettasmānmūtroccārau ca kārayet

212

यथादोषोचितैर्द्र्रव्यैः कर्त्तव्यः कवल ग्रहः अरोचकास्यवैरस्यमलपूतिप्रसेकहृत्

yathādoṣocitairdrravyaiḥ karttavyaḥ kavala grahaḥ arocakāsyavairasyamalapūtiprasekahṛt

213

भृष्टजीरकचूर्णेन सिन्धुजन्मयुतेन च जिह्वादन्तान्मुखस्यान्तर्घृष्ट्वा कवलमाचरेत्

bhṛṣṭajīrakacūrṇena sindhujanmayutena ca jihvādantānmukhasyāntarghṛṣṭvā kavalamācaret

214

मुखे मलं विगन्धत्वं विरसत्वंच नश्यति मनःप्रसन्नं भवति भोजनेऽतिरुचिर्भवेत्

mukhe malaṃ vigandhatvaṃ virasatvaṃca naśyati manaḥprasannaṃ bhavati bhojane'tirucirbhavet

215

ज्वरितो हितमश्नीयाद्यद्यप्यस्यारुचिर्भवेत् अन्नकाले ह्यभुञ्जानः क्षीयते म्रियतेऽपि च

jvarito hitamaśnīyādyadyapyasyārucirbhavet annakāle hyabhuñjānaḥ kṣīyate mriyate'pi ca

216

रक्तशाल्यादयः शस्ताःपुराणाः षष्टिकैः सह यवाग्वोदनलाजार्थे ज्वरितानां ज्वरापहाः

raktaśālyādayaḥ śastāḥpurāṇāḥ ṣaṣṭikaiḥ saha yavāgvodanalājārthe jvaritānāṃ jvarāpahāḥ

217

मुद्गान् मसूरांश्चणकान् कुलत्थान्समकुष्ठकान् यूषार्थे यूषसात्म्यानं ज्वरितानां प्रदापयेत्

mudgān masūrāṃścaṇakān kulatthānsamakuṣṭhakān yūṣārthe yūṣasātmyānaṃ jvaritānāṃ pradāpayet

218

पटोलपत्रं वार्त्ताकुं कुलकं कारवेल्लकम् कर्कोटकं पर्पटकं गोजिह्वां बालमूलकम्

paṭolapatraṃ vārttākuṃ kulakaṃ kāravellakam karkoṭakaṃ parpaṭakaṃ gojihvāṃ bālamūlakam

219

पत्रं गुडूच्याःशाकार्थे ज्वरितानां ज्वरापहम् लावान् कपिञ्जलानेणान् हरिणान्पृषताञ्छशान्

patraṃ guḍūcyāḥśākārthe jvaritānāṃ jvarāpaham lāvān kapiñjalāneṇān hariṇānpṛṣatāñchaśān

220

कुरङ्गान्कालपुच्छांश्च तथैव मृगमातृकान् मांसार्थं मांससात्म्यानां ज्वरितानां प्रदापयेत्

kuraṅgānkālapucchāṃśca tathaiva mṛgamātṛkān māṃsārthaṃ māṃsasātmyānāṃ jvaritānāṃ pradāpayet

221

सारसक्रौञ्चशिखिनस्तथा तित्तिरकुक्कुटान् गुरूष्णत्वान्न शंसन्ति केचिदेवं व्यवस्थिताः

sārasakrauñcaśikhinastathā tittirakukkuṭān gurūṣṇatvānna śaṃsanti kecidevaṃ vyavasthitāḥ

222

ज्वरितानां प्रकोपं तु यदा याति समीरणः तदैतेऽपि हि शस्यन्ते मात्राकालोपपादिताः

jvaritānāṃ prakopaṃ tu yadā yāti samīraṇaḥ tadaite'pi hi śasyante mātrākālopapāditāḥ

223

निम्बुकं दाडिमं धात्रीफलमम्लं प्रकाङ्क्षते प्रदद्यादम्लसात्म्याय काञ्जिकं वा पुरातनम्

nimbukaṃ dāḍimaṃ dhātrīphalamamlaṃ prakāṅkṣate pradadyādamlasātmyāya kāñjikaṃ vā purātanam

224

तण्डुलानां सुसिद्धानां चतुर्दशगुणे जले रसः सिक्थैर्विरहितो मण्ड इत्यभिधीयते

taṇḍulānāṃ susiddhānāṃ caturdaśaguṇe jale rasaḥ sikthairvirahito maṇḍa ityabhidhīyate

225

शुण्ठीसैन्धवसंयुक्तो दीपनः पाचनश्च सः अन्नस्य सम्यक्सिद्धत्वं ज्ञेया मण्डस्य सिद्धता

śuṇṭhīsaindhavasaṃyukto dīpanaḥ pācanaśca saḥ annasya samyaksiddhatvaṃ jñeyā maṇḍasya siddhatā

226

पेयायूषयवागूनां विलेपीभक्तयोरपि मण्डो ग्राही लघुः शीतो दीपनो धातुसाम्यकृत् ज्वरघ्नस्तर्पणो बल्यः पित्तश्लेष्मश्रमापहः

peyāyūṣayavāgūnāṃ vilepībhaktayorapi maṇḍo grāhī laghuḥ śīto dīpano dhātusāmyakṛt jvaraghnastarpaṇo balyaḥ pittaśleṣmaśramāpahaḥ

227

चतुर्दशगुणे नीरे रक्तशाल्यादिभिः कृता द्र वाधिका स्वल्पसिक्था पेया प्रोक्ता भिषग्वरैः

caturdaśaguṇe nīre raktaśālyādibhiḥ kṛtā dra vādhikā svalpasikthā peyā proktā bhiṣagvaraiḥ

228

साऽतिलघ्वी ग्राहिणी च धातुपुष्टिविधायिनी तृड्ज्वरानिलदौर्बल्यकुक्षिरोगविनाशिनी

sā'tilaghvī grāhiṇī ca dhātupuṣṭividhāyinī tṛḍjvarāniladaurbalyakukṣirogavināśinī

229

स्वेदाग्निजननी ज्ञेया वातवर्चोऽनुलोमनी शुण्ठीसैन्धवसंयुक्ता दीपनी पाचनी च सा

svedāgnijananī jñeyā vātavarco'nulomanī śuṇṭhīsaindhavasaṃyuktā dīpanī pācanī ca sā

230

आमशूलहरी रुच्या स्याद्विबन्धविनाशिनी

āmaśūlaharī rucyā syādvibandhavināśinī

231

प्रमथ्या प्रोच्यते द्र्रव्यपलात्कल्कीकृताच्छ्रतात् तोयेऽष्टगुणिते तस्याः पानमाहुः पलद्वयम् गुणैः प्रमथ्या पेयावत्ततो लघ्वी विशेषतः

pramathyā procyate drravyapalātkalkīkṛtācchratāt toye'ṣṭaguṇite tasyāḥ pānamāhuḥ paladvayam guṇaiḥ pramathyā peyāvattato laghvī viśeṣataḥ

232

अष्टादशगुणे नीरे शिम्बीधान्यशृतो रसः विरलान्नो घनः किञ्चित्पेयातो यूष उच्यते उक्तः स एव निर्यूहो रुचिकृच्च विशेषतः

aṣṭādaśaguṇe nīre śimbīdhānyaśṛto rasaḥ viralānno ghanaḥ kiñcitpeyāto yūṣa ucyate uktaḥ sa eva niryūho rucikṛcca viśeṣataḥ

233

कल्कद्र्रव्यपलं शुण्ठी पिप्पली चार्द्धकार्षिकी वारिप्रस्थेन विपचेत्तद्भवो यूष उच्यते

kalkadrravyapalaṃ śuṇṭhī pippalī cārddhakārṣikī vāriprasthena vipacettadbhavo yūṣa ucyate

234

यूषो बल्यो लघुःपाके रुच्यः कण्ड्यः कफापहः

yūṣo balyo laghuḥpāke rucyaḥ kaṇḍyaḥ kaphāpahaḥ

235

मुद्गानां द्विपलं तोये शृतमर्द्धाढकोन्मिते पादस्थं मर्दितं पूतं दाडिमस्य पलेन तत्

mudgānāṃ dvipalaṃ toye śṛtamarddhāḍhakonmite pādasthaṃ marditaṃ pūtaṃ dāḍimasya palena tat

236

युक्तं सैन्धवविश्वाह्वधान्यकैः पादिकांशिकैः कणाजीरकयोश्चूर्णाच्छाणैकेनावचूर्णितम् संस्कृतो मुद्गयूषोऽय पित्तश्लेष्महरो मतः

yuktaṃ saindhavaviśvāhvadhānyakaiḥ pādikāṃśikaiḥ kaṇājīrakayoścūrṇācchāṇaikenāvacūrṇitam saṃskṛto mudgayūṣo'ya pittaśleṣmaharo mataḥ

237

मुद्गानामुत्तमो यूषः दीपनः शीतलो लघुः व्रणोर्द्ध्वजत्रुरुग्दाहकफपित्तज्वरास्रजित्

mudgānāmuttamo yūṣaḥ dīpanaḥ śītalo laghuḥ vraṇorddhvajatrurugdāhakaphapittajvarāsrajit

238

मुद्गामलकयूषस्तु भेदी पित्तानिलापहः तृड्दाहशमनः शीतो मूर्च्छाश्रममदापहः

mudgāmalakayūṣastu bhedī pittānilāpahaḥ tṛḍdāhaśamanaḥ śīto mūrcchāśramamadāpahaḥ

239

मसूरयूषः संग्राही बृंही स्वादुः प्रमेहनुत्

masūrayūṣaḥ saṃgrāhī bṛṃhī svāduḥ pramehanut

240

यवागू षडगुणे तोये संसिद्धा घनसिक्थका पृथग्द्र वैस्तु विरलैः संयुक्ता ज्वरिणे हिता

yavāgū ṣaḍaguṇe toye saṃsiddhā ghanasikthakā pṛthagdra vaistu viralaiḥ saṃyuktā jvariṇe hitā

241

यवागूर्दीपनी लघ्वी तृष्णघ्नी वस्तिशोधिनी श्रमग्लानिहरी पथ्या ज्वरे चैवातिसारके

yavāgūrdīpanī laghvī tṛṣṇaghnī vastiśodhinī śramaglāniharī pathyā jvare caivātisārake

242

चतुर्गुणाम्बुसंसिद्धा विलेपी घनसिक्थका पृथग्द्र वेण रहिता ख्याता शिथिलभक्तिका

caturguṇāmbusaṃsiddhā vilepī ghanasikthakā pṛthagdra veṇa rahitā khyātā śithilabhaktikā

243

विलेपी दीपनी बल्या हृद्या संग्राहिणी लघुः व्रणाक्षिरोगिणां पथ्या तर्पणी तृड्ज्वरापहा

vilepī dīpanī balyā hṛdyā saṃgrāhiṇī laghuḥ vraṇākṣirogiṇāṃ pathyā tarpaṇī tṛḍjvarāpahā

244

जले चतुर्दशगुणे तण्डुलानां चतुष्पलम् विपचेत्स्रावयेन्मण्डं तद्भक्तं मधुरं लघु

jale caturdaśaguṇe taṇḍulānāṃ catuṣpalam vipacetsrāvayenmaṇḍaṃ tadbhaktaṃ madhuraṃ laghu

245

अन्नं पञ्चगुणे तोये यवागूं षडगुणे पचेत् भक्तं वह्निकरं पथ्यं तर्पणं मूत्रलं लघु

annaṃ pañcaguṇe toye yavāgūṃ ṣaḍaguṇe pacet bhaktaṃ vahnikaraṃ pathyaṃ tarpaṇaṃ mūtralaṃ laghu

246

सुधौतं प्रस्रुतं चोष्णं विशदं गुणवत्तरम् अधौतमस्रतं शीतं वृष्यं गुरु कफप्रदम्

sudhautaṃ prasrutaṃ coṣṇaṃ viśadaṃ guṇavattaram adhautamasrataṃ śītaṃ vṛṣyaṃ guru kaphapradam

247

अत्युष्णं बलहृद्भक्तं शीतं शुष्कञ्च दुर्जरम् अतिक्लिन्नं ग्लानिकरं दुर्जरं तण्डुलान्वितम्

atyuṣṇaṃ balahṛdbhaktaṃ śītaṃ śuṣkañca durjaram atiklinnaṃ glānikaraṃ durjaraṃ taṇḍulānvitam

248

भृष्टतण्डुलजं रुच्यं सुगन्धिं कफहृल्लघु वातास्थापितमन्दाग्निविरिक्तानां प्रशस्यते

bhṛṣṭataṇḍulajaṃ rucyaṃ sugandhiṃ kaphahṛllaghu vātāsthāpitamandāgniviriktānāṃ praśasyate

249

मांसलं सक्थिजं मांसं तथाऽनस्थि च तैत्तिरम् चतुष्पलोन्मितं सूक्ष्मं कल्पितं क्षालितं जले

māṃsalaṃ sakthijaṃ māṃsaṃ tathā'nasthi ca taittiram catuṣpalonmitaṃ sūkṣmaṃ kalpitaṃ kṣālitaṃ jale

250

पिप्पलीपिप्पली मूल शुण्ठीजीरकधान्यकैः द्विशाणैः संयुते तोये क्वाथ्यमर्द्धाढकोन्मिते पादस्थितं जलं तत्र दाडिमात् कुट्टिताद्धरेत् तं रसं मर्दितं हिङ्गुभृष्टसैन्धवजीरकैः

pippalīpippalī mūla śuṇṭhījīrakadhānyakaiḥ dviśāṇaiḥ saṃyute toye kvāthyamarddhāḍhakonmite pādasthitaṃ jalaṃ tatra dāḍimāt kuṭṭitāddharet taṃ rasaṃ marditaṃ hiṅgubhṛṣṭasaindhavajīrakaiḥ

251

युक्तं प्रधूपितं पथ्यं शुद्धानां शुद्धिकाङ्क्षिणाम्

yuktaṃ pradhūpitaṃ pathyaṃ śuddhānāṃ śuddhikāṅkṣiṇām

252

रसौदनो गुरुर्वृष्यो बल्यो वातज्वरापहः

rasaudano gururvṛṣyo balyo vātajvarāpahaḥ

253

साध्यं चतुष्पलं द्र्रव्यं चतुःषष्टिपलेऽम्बुनि तत्क्वाथेनार्द्धशिष्टेन मण्डपेयाऽदि साधयेत्

sādhyaṃ catuṣpalaṃ drravyaṃ catuḥṣaṣṭipale'mbuni tatkvāthenārddhaśiṣṭena maṇḍapeyā'di sādhayet

254

वृद्धवैद्याः पलं द्र व्यं ग्राहयन्त्याढकेऽम्भसि भेषजस्यातिबाहुल्यात् कदाचिदरुचिर्भवेत्

vṛddhavaidyāḥ palaṃ dra vyaṃ grāhayantyāḍhake'mbhasi bheṣajasyātibāhulyāt kadācidarucirbhavet

255

यैरन्नैरौषधैर्यैश्च कृता मण्डादयो बुधैः विचार्य तद्गुणानेतांस्तद्गुणानेव निर्दिशेत्

yairannairauṣadhairyaiśca kṛtā maṇḍādayo budhaiḥ vicārya tadguṇānetāṃstadguṇāneva nirdiśet

256

अन्नकाले हिता पेया यथास्वं पाचनैः कृता दीपनी पाचनी लघ्वी ज्वरार्त्तानांज्वरापहा

annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā dīpanī pācanī laghvī jvarārttānāṃjvarāpahā

257

पञ्चमूल्याः कषायन्तु पाचनं वातिके ज्वरे सक्षौद्रं पैत्तिके मुस्तकटुकेन्द्र्रयवैः कृतम्

pañcamūlyāḥ kaṣāyantu pācanaṃ vātike jvare sakṣaudraṃ paittike mustakaṭukendrrayavaiḥ kṛtam

258

पिप्पल्यादिकषायं तु पाचनं कफजे ज्वरे लघुना पञ्चमूलेन पिप्पल्या सह धान्यया

pippalyādikaṣāyaṃ tu pācanaṃ kaphaje jvare laghunā pañcamūlena pippalyā saha dhānyayā

259

महत्या पञ्चमूल्याऽथ व्याघ्रीदुःस्पर्शगोक्षुरैः सिद्धानि भिषगन्नानि प्रयुञ्जीत यथाक्रमम् वातपित्ते श्लेष्मपित्ते कफवाते त्रिदोषजे

mahatyā pañcamūlyā'tha vyāghrīduḥsparśagokṣuraiḥ siddhāni bhiṣagannāni prayuñjīta yathākramam vātapitte śleṣmapitte kaphavāte tridoṣaje

260

पेयां वा रक्तशालीनां वस्तिपार्श्वशिरोरुजि श्वदंष्ट्राकण्टकारीभ्यां सिद्धां ज्वरहरीं पिबेत्

peyāṃ vā raktaśālīnāṃ vastipārśvaśiroruji śvadaṃṣṭrākaṇṭakārībhyāṃ siddhāṃ jvaraharīṃ pibet

261

विबद्धवर्चाः सयवां पिप्पल्यामलकैः शृताम् सर्पिष्मतीं पिबेत्पेयां ज्वरी दोषानुलोमिनीम्

vibaddhavarcāḥ sayavāṃ pippalyāmalakaiḥ śṛtām sarpiṣmatīṃ pibetpeyāṃ jvarī doṣānulominīm

262

कासी श्वासी च हिक्की च पञ्चमूलीशृतां पिबेत्

kāsī śvāsī ca hikkī ca pañcamūlīśṛtāṃ pibet

263

पेया भेषजसंयोगाल्लघुत्वाच्चाग्निदीपनी वातमूत्रपुरीषाणां दोषाणां चानुलोमिका

peyā bheṣajasaṃyogāllaghutvāccāgnidīpanī vātamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ cānulomikā

264

स्वेदनाय च सोष्णत्वाद् द्र्रवत्वात्तृट्क्षयाय च आहारभावात्प्राणाय सरत्वाल्लाघवाय च ज्वरध्नी हेतुसाम्यत्वात्तस्मात्तां पूर्वमाचरेत्

svedanāya ca soṣṇatvād drravatvāttṛṭkṣayāya ca āhārabhāvātprāṇāya saratvāllāghavāya ca jvaradhnī hetusāmyatvāttasmāttāṃ pūrvamācaret

265

यवकोलकुलत्थानां मुद्गमूलकशुण्ठयोः एकैकमुष्टिमादाय पचेदष्टगुणे जले

yavakolakulatthānāṃ mudgamūlakaśuṇṭhayoḥ ekaikamuṣṭimādāya pacedaṣṭaguṇe jale

266

पञ्चमुष्टिक इत्येष वातपित्तकफापहः शूले प्रशस्यते गुल्मे कासे श्वासे क्षये ज्वरे

pañcamuṣṭika ityeṣa vātapittakaphāpahaḥ śūle praśasyate gulme kāse śvāse kṣaye jvare

267

रुद्धमूत्रपुरीषस्य गुदे वर्त्तिं निधापयेत्

ruddhamūtrapurīṣasya gude varttiṃ nidhāpayet

268

पिप्पलीपिप्पलीमूलयवानीचव्यसाधिताम् पाययेत्तु यवागूं वा मारुताद्यनुलोमिनीम्

pippalīpippalīmūlayavānīcavyasādhitām pāyayettu yavāgūṃ vā mārutādyanulominīm

269

मदात्यये मद्यनित्ये ग्रीष्मे पित्तकफोत्थिते ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते च यवागूर्न हिता ज्वरे

madātyaye madyanitye grīṣme pittakaphotthite ūrdhvage raktapitte ca yavāgūrna hitā jvare

270

दाहच्छर्द्यर्दितं क्षामं निरन्नं तृष्णयाऽन्वितम् घर्मार्त्तं मद्यपं चापि तोयालोडितसक्तुकम्

dāhacchardyarditaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ tṛṣṇayā'nvitam gharmārttaṃ madyapaṃ cāpi toyāloḍitasaktukam

271

शर्करामधुसंयुक्तं पाययेल्लाजतर्पणम् ज्वरापहैः फलरसैर्युक्तमन्नं हितं क्वचित्

śarkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayellājatarpaṇam jvarāpahaiḥ phalarasairyuktamannaṃ hitaṃ kvacit

272

द्रा क्षादाडिमखर्जूरमृदिताम्बु सशर्करम् लाजचूर्णं समध्वाज्यं सन्तर्पणमुदाहृतम्

drā kṣādāḍimakharjūramṛditāmbu saśarkaram lājacūrṇaṃ samadhvājyaṃ santarpaṇamudāhṛtam

273

लाजानां सक्तवः क्षौद्र सितायुक्ता विशेषतः छर्द्यतीसारतृड्दाहविषमूर्च्छाज्वरापहाः

lājānāṃ saktavaḥ kṣaudra sitāyuktā viśeṣataḥ chardyatīsāratṛḍdāhaviṣamūrcchājvarāpahāḥ

274

तत्र तर्पणमेवादौ प्रदेयं लाजसक्तुभिः ज्वरापहैः फलरसैर्युक्तं समधुशर्करम्

tatra tarpaṇamevādau pradeyaṃ lājasaktubhiḥ jvarāpahaiḥ phalarasairyuktaṃ samadhuśarkaram

275

द्रा क्षादाडिमखर्जूरप्रियालैः सपरूषकैः तर्पणार्हस्य दातव्यं तर्पणं ज्वरनाशनम्

drā kṣādāḍimakharjūrapriyālaiḥ saparūṣakaiḥ tarpaṇārhasya dātavyaṃ tarpaṇaṃ jvaranāśanam

276

श्रमोपवासानिलजे हितो नित्यं रसौदनः

śramopavāsānilaje hito nityaṃ rasaudanaḥ

277

मुद्गयूषौदनश्चैव हितः कफसमुत्थिते स एव सितयायुक्तः शीतः पित्तज्वरे हितः

mudgayūṣaudanaścaiva hitaḥ kaphasamutthite sa eva sitayāyuktaḥ śītaḥ pittajvare hitaḥ

278

कृशोऽल्पदोषो यः क्षीणकफो जीर्णज्वरान्वितः विवद्धासृष्टदोषश्च रूक्षपित्तानिलज्वरी पिपासाऽत्त सदाहश्च पयसा स सुखी भवेत्

kṛśo'lpadoṣo yaḥ kṣīṇakapho jīrṇajvarānvitaḥ vivaddhāsṛṣṭadoṣaśca rūkṣapittānilajvarī pipāsā'tta sadāhaśca payasā sa sukhī bhavet

279

अजादुग्धं गुडोपेतं पातव्यं ज्वरशान्तये तदेव तु पयः पीतं तरुणे हन्ति मानवम्

ajādugdhaṃ guḍopetaṃ pātavyaṃ jvaraśāntaye tadeva tu payaḥ pītaṃ taruṇe hanti mānavam

280

जीर्णज्वरे कफे क्षीणे क्षीरं स्यादमृतोपमम् तदेव तरुणे पीतं विषवद्धन्ति मानवम्

jīrṇajvare kaphe kṣīṇe kṣīraṃ syādamṛtopamam tadeva taruṇe pītaṃ viṣavaddhanti mānavam

281

न द्विरद्यान्न पूर्वाह्णे नाभिष्यन्दि कदा चन न तीक्ष्णं न गुरुप्रायं भुञ्जीत तरुणज्वरी

na dviradyānna pūrvāhṇe nābhiṣyandi kadā cana na tīkṣṇaṃ na guruprāyaṃ bhuñjīta taruṇajvarī

282

न जातु तर्पयेत्प्राज्ञः सहसा ज्वरकर्शितम् तेन संशमितोऽप्यस्यपुनरेव भवेज्ज्वरः

na jātu tarpayetprājñaḥ sahasā jvarakarśitam tena saṃśamito'pyasyapunareva bhavejjvaraḥ

283

दाहः स्वेदो भ्रमस्तृष्णा कम्पो विड्भिदसंज्ञता कूजनं चातिवैगन्ध्यमाकृतिर्ज्वरमोक्षणे

dāhaḥ svedo bhramastṛṣṇā kampo viḍbhidasaṃjñatā kūjanaṃ cātivaigandhyamākṛtirjvaramokṣaṇe

284

त्रिदोषजे ज्वरे ह्येतदन्तर्वेगे च धातुगे लक्षणं मोक्षकाले स्यादन्यस्मिन्स्वेददर्शनम्

tridoṣaje jvare hyetadantarvege ca dhātuge lakṣaṇaṃ mokṣakāle syādanyasminsvedadarśanam

285

देहो लघुर्व्यपगतक्लममोहतापः पाको मुखे करणसौष्ठवमव्यथत्वम् स्वेदः क्षवः प्रकृतियो गिमनोऽन्नलिप्सा कण्डूश्च मूर्ध्निविगतज्वरलक्षणानि

deho laghurvyapagataklamamohatāpaḥ pāko mukhe karaṇasauṣṭhavamavyathatvam svedaḥ kṣavaḥ prakṛtiyo gimano'nnalipsā kaṇḍūśca mūrdhnivigatajvaralakṣaṇāni

286

स्वेदो लघुत्वं शिरसः कण्डूः पाको मुखस्य च क्षवथुश्चान्नकाङ्क्षा च ज्वरमुक्तस्य लक्षणम्

svedo laghutvaṃ śirasaḥ kaṇḍūḥ pāko mukhasya ca kṣavathuścānnakāṅkṣā ca jvaramuktasya lakṣaṇam

287

व्यायामञ्च व्यवायञ्च स्नानं चङ्क्रमणानि च ज्वरमुक्तो न सेवेत यावन्न बलवान्भवेत्

vyāyāmañca vyavāyañca snānaṃ caṅkramaṇāni ca jvaramukto na seveta yāvanna balavānbhavet

288

व्ययामञ्च व्यवायञ्च प्रवातं शिशिरं जलम् ज्वर मुक्तो नसेवेत यावन्न बलवान्भवेत्

vyayāmañca vyavāyañca pravātaṃ śiśiraṃ jalam jvara mukto naseveta yāvanna balavānbhavet

289

जन्तोर्ज्वरविमुक्तस्य स्नानं कुर्यात्पुनर्ज्वरम् तस्माज्ज्वरविमुक्तोऽपि स्नानं विषमिव त्यजेत्

jantorjvaravimuktasya snānaṃ kuryātpunarjvaram tasmājjvaravimukto'pi snānaṃ viṣamiva tyajet

290

बलवर्णाग्निवपुषां यावन्न प्रकृतिर्भवेत् तावज्ज्वरेण मुक्तोऽपि वर्जनीयानि वर्जयेत्

balavarṇāgnivapuṣāṃ yāvanna prakṛtirbhavet tāvajjvareṇa mukto'pi varjanīyāni varjayet

291

वातलाहारचेष्टाभ्यां वायुरामाशयाश्रयः बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं ज्वरकृत्स्याद् रसानुगः

vātalāhāraceṣṭābhyāṃ vāyurāmāśayāśrayaḥ bahirnirasya koṣṭhāgniṃ jvarakṛtsyād rasānugaḥ

292

वेपथुर्विषमो वेगः कण्ठौष्ठमुखशोषणम् निद्रा नाशः क्षवस्तम्भो गात्राणां रौक्ष्यमेव च

vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhamukhaśoṣaṇam nidrā nāśaḥ kṣavastambho gātrāṇāṃ raukṣyameva ca

293

शिरोहृद्गात्ररुग्वक्त्रवैरस्यां बद्धविट्कता शूलाध्माने जृम्भणञ्च भवन्त्यनिलजे ज्वरे

śirohṛdgātrarugvaktravairasyāṃ baddhaviṭkatā śūlādhmāne jṛmbhaṇañca bhavantyanilaje jvare

294

भवन्ति विविधा वातवेदनाः स्यादसुप्तता पिण्डिकोद्वेष्टनं कर्णस्वनो वक्त्रकषायता गात्रसादो हनुस्तम्भो विश्लेषः सन्धिजानुनोः

bhavanti vividhā vātavedanāḥ syādasuptatā piṇḍikodveṣṭanaṃ karṇasvano vaktrakaṣāyatā gātrasādo hanustambho viśleṣaḥ sandhijānunoḥ

295

शुष्ककासो वमिर्लोमदन्तहर्षः श्रमभ्रमौ अरुणं मूत्रनेत्रादि तृट्प्रलापोष्णगात्रताः

śuṣkakāso vamirlomadantaharṣaḥ śramabhramau aruṇaṃ mūtranetrādi tṛṭpralāpoṣṇagātratāḥ

296

ज्वरितं षडहेऽतीते लघ्वन्नं प्रतिभोजितम् पाचनं शमनीयञ्च कषायं पाययेद्भिषक्

jvaritaṃ ṣaḍahe'tīte laghvannaṃ pratibhojitam pācanaṃ śamanīyañca kaṣāyaṃ pāyayedbhiṣak

297

vātike saptarātreṇa daśarātreṇa paittike ślaiṣmike dvādaśāhena jvare yuñjīta bheṣajam

298

दोषाणामेव सा शक्तिर्लङ्घने या सहिष्णुता न हि दोषक्षये कश्चित्सहते लङ्घनं महत्

doṣāṇāmeva sā śaktirlaṅghane yā sahiṣṇutā na hi doṣakṣaye kaścitsahate laṅghanaṃ mahat

299

कफपित्ते द्र्रवे धातू सहेते लङ्घनं बहु आमक्षयादूर्ध्वमपि वायुर्न सहते क्षणम्

kaphapitte drrave dhātū sahete laṅghanaṃ bahu āmakṣayādūrdhvamapi vāyurna sahate kṣaṇam

300

तत्र भेषजम् श्रीफलः सर्वतोभद्रा कामदूती च शोणकः तर्कारी गोक्षुरः क्षुद्रा बृहती कलशी स्थिरा

tatra bheṣajam śrīphalaḥ sarvatobhadrā kāmadūtī ca śoṇakaḥ tarkārī gokṣuraḥ kṣudrā bṛhatī kalaśī sthirā

301

रास्ना कणा कणामूलं कुष्ठं शुण्ठी किरातकः मुस्ता बलाऽमृता बालं द्रा क्षायासशताह्विकाः

rāsnā kaṇā kaṇāmūlaṃ kuṣṭhaṃ śuṇṭhī kirātakaḥ mustā balā'mṛtā bālaṃ drā kṣāyāsaśatāhvikāḥ

302

एषां क्वाथो निहन्त्येव प्रभञ्जनकृतं ज्वरम् सोपद्र वञ्च योगोऽय सर्वयोगवरः स्मृतः

eṣāṃ kvātho nihantyeva prabhañjanakṛtaṃ jvaram sopadra vañca yogo'ya sarvayogavaraḥ smṛtaḥ

303

त्रिशतीतर्कारी श्रीफलटुण्टुकपाटलामूलैः पाचनमुचितं मारुतजनितज्वरहारि वारिणा क्वथितैः

triśatītarkārī śrīphalaṭuṇṭukapāṭalāmūlaiḥ pācanamucitaṃ mārutajanitajvarahāri vāriṇā kvathitaiḥ

304

किराताब्दामृतोदीच्य बृहतीद्वयगोक्षुरैः त्रिपर्णीकलशीबिल्वैः क्वाथो वातज्वरापहः

kirātābdāmṛtodīcya bṛhatīdvayagokṣuraiḥ triparṇīkalaśībilvaiḥ kvātho vātajvarāpahaḥ

305

गुडूचीपिप्पलीमूलनागरैःपाचनं शृतम् वातज्वरे तथा पेयं कालिङ्गं सप्तमेऽहनि

guḍūcīpippalīmūlanāgaraiḥpācanaṃ śṛtam vātajvare tathā peyaṃ kāliṅgaṃ saptame'hani

306

विश्वाऽमृताग्रन्थिकसिद्धतोयं मरुज्ज्वरः स्यात्पिबतः कुतोऽयम् क्वाथोऽथ कुस्तुम्बुरुदेवदारुक्षुद्रौ षधैः पाचनमत्र चारु

viśvā'mṛtāgranthikasiddhatoyaṃ marujjvaraḥ syātpibataḥ kuto'yam kvātho'tha kustumburudevadārukṣudrau ṣadhaiḥ pācanamatra cāru

307

पञ्चमूलीवलारास्नाकुलत्थैः सह पौष्करैः क्वाथो हन्याच्छिरःकम्पं पर्वभेदं मरुज्ज्वरम्

pañcamūlīvalārāsnākulatthaiḥ saha pauṣkaraiḥ kvātho hanyācchiraḥkampaṃ parvabhedaṃ marujjvaram

308

कणारसोनामृतवल्लिविश्वानिदिग्धिकासिन्धुकभूमिनिम्बैः समुस्तकैराचरितः कषायो हिताशिनां हन्ति गदानिमांस्तु

kaṇārasonāmṛtavalliviśvānidigdhikāsindhukabhūminimbaiḥ samustakairācaritaḥ kaṣāyo hitāśināṃ hanti gadānimāṃstu

309

ज्वरं मरुद्दुष्टिसमुद्भवं तथा बलासजं चानलमन्दताञ्च कण्ठावरोधं हृदयावरोधं स्वेदञ्च रोमाञ्चहिमत्वमोहान्

jvaraṃ marudduṣṭisamudbhavaṃ tathā balāsajaṃ cānalamandatāñca kaṇṭhāvarodhaṃ hṛdayāvarodhaṃ svedañca romāñcahimatvamohān

310

अथ कल्पतरुरसः शुद्धं शंकरशुक्रमक्षतुलितं मारारिनारी रजस्तद्वत्तावदुमापतिस्फुट गलालङ्कारवस्तु स्मृतम् तावत्येव मनःशिला च विमला तावत्तथा टङ्कणंशुण्ठी द्व्यक्षमिता कणाच मरिचं दिक्पालसंख्याक्षकम्

atha kalpatarurasaḥ śuddhaṃ śaṃkaraśukramakṣatulitaṃ mārārinārī rajastadvattāvadumāpatisphuṭa galālaṅkāravastu smṛtam tāvatyeva manaḥśilā ca vimalā tāvattathā ṭaṅkaṇaṃśuṇṭhī dvyakṣamitā kaṇāca maricaṃ dikpālasaṃkhyākṣakam

311

विषादिवस्तूनि शिलोपरिष्टाद् विचूर्णयेद्बाससि शोधयेच्च ततस्तु खल्वे रसगन्धकौ च चूर्णञ्च तद्यामयुगंविमर्द्यम्

viṣādivastūni śilopariṣṭād vicūrṇayedbāsasi śodhayecca tatastu khalve rasagandhakau ca cūrṇañca tadyāmayugaṃvimardyam

312

कल्पतरुनामधेयो यथार्थनामा रसः श्रेष्ठ समीरणश्लेष्मगदान्हरते मात्राऽस्य स्मृता गुञ्जैका

kalpatarunāmadheyo yathārthanāmā rasaḥ śreṣṭha samīraṇaśleṣmagadānharate mātrā'sya smṛtā guñjaikā

313

आर्द्र्रकेण सममेष भक्षितो हन्ति वातकफसम्भवं ज्वरम् श्वासकासमुखसेकशीतता वह्निमान्द्यविसुचीश्च नाशयेत्

ārdrrakeṇa samameṣa bhakṣito hanti vātakaphasambhavaṃ jvaram śvāsakāsamukhasekaśītatā vahnimāndyavisucīśca nāśayet

314

नस्येनाश्वेव हरति शिरोर्तिं कफवातजाम् मोहं महान्तमपि च प्रलापं क्षवथुग्रहम्

nasyenāśveva harati śirortiṃ kaphavātajām mohaṃ mahāntamapi ca pralāpaṃ kṣavathugraham

315

सामन्यज्वरचिकित्सोक्तो महाज्वराङ्कुशः प्रदेयोऽत्र अथ त्रिपुरभैरवरसः विषमहौषधमागधिकोषणद्युमणिरक्तकमार्द्र्रकमर्दितम् क्रमविवर्द्धितमुद्दलितज्वरस्त्रिपुरभैरव एष रसो वरः

sāmanyajvaracikitsokto mahājvarāṅkuśaḥ pradeyo'tra atha tripurabhairavarasaḥ viṣamahauṣadhamāgadhikoṣaṇadyumaṇiraktakamārdrrakamarditam kramavivarddhitamuddalitajvarastripurabhairava eṣa raso varaḥ

316

वातश्लेष्मज्वरे स्वेदं जङ्घापार्श्वास्थिशूलिनि पीनसश्वासबाधिर्ये कारयेत्तद्विधानवित्

vātaśleṣmajvare svedaṃ jaṅghāpārśvāsthiśūlini pīnasaśvāsabādhirye kārayettadvidhānavit

317

स्रोतसां मार्दवं कृत्वा नीत्वा पावकमाशयम् हत्वा वातकफस्तम्भं स्वेदो ज्वरमपोहति

srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā nītvā pāvakamāśayam hatvā vātakaphastambhaṃ svedo jvaramapohati

318

खर्परभृष्टपटस्थितकाञ्जिकसंसिक्तबालुकास्वेदः शमयति वातकफामयशूलाङ्गभङ्गकम्पादीन्

kharparabhṛṣṭapaṭasthitakāñjikasaṃsiktabālukāsvedaḥ śamayati vātakaphāmayaśūlāṅgabhaṅgakampādīn

319

कम्पे शिरोहृदयगात्रव्यथायां जृम्भायां पादसुप्ततायाम् पिण्डिकोद्वेष्टनेऽङ्गसादे हनुस्तम्भे च लोमहर्षे

kampe śirohṛdayagātravyathāyāṃ jṛmbhāyāṃ pādasuptatāyām piṇḍikodveṣṭane'ṅgasāde hanustambhe ca lomaharṣe

320

मातुलुङ्गफलकेशरो धृतः सिन्धुजन्ममरिचान्वितो मुखे हन्ति वातकफरोगमास्यगं शोषमाशु जडतामरोचकम्

mātuluṅgaphalakeśaro dhṛtaḥ sindhujanmamaricānvito mukhe hanti vātakapharogamāsyagaṃ śoṣamāśu jaḍatāmarocakam

321

शर्करादाडिमाभ्याञ्च द्रा क्षादाडिमयोस्तथा कल्कं विधारयेदास्ये शोषवैरस्यनाशनम्

śarkarādāḍimābhyāñca drā kṣādāḍimayostathā kalkaṃ vidhārayedāsye śoṣavairasyanāśanam

322

द्रा क्षाऽमलकयोः कल्कं सघृतं वदने क्षिपेत् तेन घृष्ट्वा मुखस्यान्तः कुर्वीत प्रतिसारणम्

drā kṣā'malakayoḥ kalkaṃ saghṛtaṃ vadane kṣipet tena ghṛṣṭvā mukhasyāntaḥ kurvīta pratisāraṇam

323

तेन तालुगलान्तःस्थः संशोषश्चैव शाम्यति सुरसं जायते वक्त्रं रुचिर्भवति भोजने

tena tālugalāntaḥsthaḥ saṃśoṣaścaiva śāmyati surasaṃ jāyate vaktraṃ rucirbhavati bhojane

324

नावनं लङ्घनं चिन्ता व्यायामः शोकभीरुषः एभिरेव भवेन्निद्रा नाशः श्लेष्मातिसंक्षयात्

nāvanaṃ laṅghanaṃ cintā vyāyāmaḥ śokabhīruṣaḥ ebhireva bhavennidrā nāśaḥ śleṣmātisaṃkṣayāt

325

भृष्टन्तु विजयाचूर्णं मधुना निशि भक्षयेत् निद्रा नाशेऽतिसारे च ग्रहण्यां पावकक्षये

bhṛṣṭantu vijayācūrṇaṃ madhunā niśi bhakṣayet nidrā nāśe'tisāre ca grahaṇyāṃ pāvakakṣaye

326

गुडं पिप्पलिमूलस्य चूर्णेनालोडितं लिहेत् चिरादपि च संनष्टां निद्रा माप्नोति मानवः

guḍaṃ pippalimūlasya cūrṇenāloḍitaṃ lihet cirādapi ca saṃnaṣṭāṃ nidrā māpnoti mānavaḥ

327

वायसजङ्घामूलं बद्धं वा शिरसि काकमाच्याश्च विधृतं निद्रा जनकं त्वङ्मूलं वा शृतं सगुडम्

vāyasajaṅghāmūlaṃ baddhaṃ vā śirasi kākamācyāśca vidhṛtaṃ nidrā janakaṃ tvaṅmūlaṃ vā śṛtaṃ saguḍam

328

मूलन्तु काकमाच्या बद्धं सूत्रेण मस्तके नियतम् विदधाति नष्टनिद्रो निद्रा माश्वेव सिद्धमिदम्

mūlantu kākamācyā baddhaṃ sūtreṇa mastake niyatam vidadhāti naṣṭanidro nidrā māśveva siddhamidam

329

शीलयेन्मन्दनिद्र स्तु क्षीरमद्यरसान्दधि अभ्यङ्गोद्वर्त्तनस्नानमूर्द्धकर्णाक्षितर्पणम्

śīlayenmandanidra stu kṣīramadyarasāndadhi abhyaṅgodvarttanasnānamūrddhakarṇākṣitarpaṇam

330

कान्ताबाहुलताऽश्लेषो निर्वृतिः कृतकृत्यता मनोऽनुकूला विषयाः कामं निद्रा सुखप्रदाः

kāntābāhulatā'śleṣo nirvṛtiḥ kṛtakṛtyatā mano'nukūlā viṣayāḥ kāmaṃ nidrā sukhapradāḥ

331

रसे शाके च सूपे च सर्पिर्यूषपयःसु च निद्रां सञ्जनयत्याशु पलाण्डुरुपयोजितः

rase śāke ca sūpe ca sarpiryūṣapayaḥsu ca nidrāṃ sañjanayatyāśu palāṇḍurupayojitaḥ

332

एक्षवं पोतकी माषः सुरा मांसरसः पयः गोधूमतिलमत्स्याश्च निद्रां कुर्वन्ति देहिनाम्

ekṣavaṃ potakī māṣaḥ surā māṃsarasaḥ payaḥ godhūmatilamatsyāśca nidrāṃ kurvanti dehinām

333

दारुहैमवती कुष्ठशताह्वाहिङ्गुसैन्धवैः लिम्पेत्कोष्णैरम्लपिष्टैः शूलाध्मानयुतोदरम्

dāruhaimavatī kuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ limpetkoṣṇairamlapiṣṭaiḥ śūlādhmānayutodaram

334

कटुतैलं कणाहिङ्गुवचालशुनसाधितम् उष्णं विनिहितं हन्ति कर्णयोर्निःस्वनं व्यथाम्

kaṭutailaṃ kaṇāhiṅguvacālaśunasādhitam uṣṇaṃ vinihitaṃ hanti karṇayorniḥsvanaṃ vyathām

335

कणा सुगन्धिवचया यवान्या च समन्विता ताम्बूलसहिता हन्ति शुष्ककासं मुखे धृता

kaṇā sugandhivacayā yavānyā ca samanvitā tāmbūlasahitā hanti śuṣkakāsaṃ mukhe dhṛtā

336

श्रमोपवासानिलजे हितो नित्यं रसौदनः मुद्गामलकयूषस्तु बद्धविट्काय दीयते

śramopavāsānilaje hito nityaṃ rasaudanaḥ mudgāmalakayūṣastu baddhaviṭkāya dīyate

337

पेयां वा रक्तशालीनां वस्तिपार्श्वशिरोरुजि श्वदंष्ट्रकण्टकारीभ्यां सिद्धां ज्वरहरीं पिबेत् कासी श्वासी च हिक्की च पञ्चमूलीशृतां पिबेत्

peyāṃ vā raktaśālīnāṃ vastipārśvaśiroruji śvadaṃṣṭrakaṇṭakārībhyāṃ siddhāṃ jvaraharīṃ pibet kāsī śvāsī ca hikkī ca pañcamūlīśṛtāṃ pibet

338

पित्तलाहारचेष्टायां पित्तमामाशयाश्रयम् बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निंज्वरकृत्स्याद्र्रसानुगम्

pittalāhāraceṣṭāyāṃ pittamāmāśayāśrayam bahirnirasya koṣṭhāgniṃjvarakṛtsyādrrasānugam

339

वेगस्तीक्ष्णोऽतिसारश्च निद्रा ऽल्पत्वं तथा वमिः कण्ठौष्ठमुखनासानां पाकः स्वेदश्च जायते

vegastīkṣṇo'tisāraśca nidrā 'lpatvaṃ tathā vamiḥ kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ svedaśca jāyate

340

प्रलापो वक्त्रकटुता मूर्च्छा दाहो मदस्तृषा पीतविण्मूत्र नेत्रत्वं पैत्तिके भ्रम एव च

pralāpo vaktrakaṭutā mūrcchā dāho madastṛṣā pītaviṇmūtra netratvaṃ paittike bhrama eva ca

341

पैत्तिके दशरात्रेण ज्वरे युञ्जीत भेषजम्

paittike daśarātreṇa jvare yuñjīta bheṣajam

342

अथ तिक्ताऽदिक्वाथः तिक्तामुस्तायवैः पाठाकट्फलाभ्यां सहोदकम् पक्वं सशर्करं पीतं पाचनं पैत्तिके ज्वरे

atha tiktā'dikvāthaḥ tiktāmustāyavaiḥ pāṭhākaṭphalābhyāṃ sahodakam pakvaṃ saśarkaraṃ pītaṃ pācanaṃ paittike jvare

343

अथ पर्पटादिक्वाथ पर्पटो वासकस्तिक्ता कैरातो धन्वयासकः प्रियङ्गुश्च कृतः क्वाथ एषां शर्करया युतः पिपासादाहपित्तास्रयुक्तं पित्तज्वरं हरेत्

atha parpaṭādikvātha parpaṭo vāsakastiktā kairāto dhanvayāsakaḥ priyaṅguśca kṛtaḥ kvātha eṣāṃ śarkarayā yutaḥ pipāsādāhapittāsrayuktaṃ pittajvaraṃ haret

344

अथ द्रा क्षाऽदिक्वाथः द्रा क्षा हरीतकी मुस्ता कटुका कृतमालकः पर्पटश्च कृतः क्वाथ एषां पित्तज्वरापहः

atha drā kṣā'dikvāthaḥ drā kṣā harītakī mustā kaṭukā kṛtamālakaḥ parpaṭaśca kṛtaḥ kvātha eṣāṃ pittajvarāpahaḥ

345

मुखशोषप्रलापार्त्तिदाह मूर्च्छाभ्रमप्रणुत् पिपासारक्तपित्तानां शमनो भेदनो मतः

mukhaśoṣapralāpārttidāha mūrcchābhramapraṇut pipāsāraktapittānāṃ śamano bhedano mataḥ

346

अथ पटोलादिक्वाथः पटोलयवधान्याकमधुकं मधुसंयुतम् हन्ति पित्तज्वरं दाहं तृष्णाञ्चातिप्रमाथिनीम्

atha paṭolādikvāthaḥ paṭolayavadhānyākamadhukaṃ madhusaṃyutam hanti pittajvaraṃ dāhaṃ tṛṣṇāñcātipramāthinīm

347

अथ गुडूच्यादिक्वाथः गुडूच्यामलकैर्युक्तः केवलो वाऽपि पर्पटः पित्तज्वरं हरेत्तूर्णं दाहशोषभ्रमान्वितम्

atha guḍūcyādikvāthaḥ guḍūcyāmalakairyuktaḥ kevalo vā'pi parpaṭaḥ pittajvaraṃ harettūrṇaṃ dāhaśoṣabhramānvitam

348

एकः पर्पटकः श्रेष्ठः पित्तज्वरविनाशनः किं पुनर्यदि युज्येत चन्दनोशीरबालकैः

ekaḥ parpaṭakaḥ śreṣṭhaḥ pittajvaravināśanaḥ kiṃ punaryadi yujyeta candanośīrabālakaiḥ

349

अथ ह्रीवेरादिक्वाथः ह्रीवेरचन्दनोशीरघनपर्पटसाधितम् दद्यात्सुशीतलं वारि तृट्छर्दिज्वरदाहनुत्

atha hrīverādikvāthaḥ hrīveracandanośīraghanaparpaṭasādhitam dadyātsuśītalaṃ vāri tṛṭchardijvaradāhanut

350

अथ भूनिम्बादिक्वाथः भूनिम्बातिविषालोध्रमुस्तकेन्द्र यवामृताः

atha bhūnimbādikvāthaḥ bhūnimbātiviṣālodhramustakendra yavāmṛtāḥ

351

बालकं धान्यकं बिल्वं कषायो माक्षिकान्वितः विड्भेदश्वासकासांश्च रक्तपित्तज्वरं हरेत्

bālakaṃ dhānyakaṃ bilvaṃ kaṣāyo mākṣikānvitaḥ viḍbhedaśvāsakāsāṃśca raktapittajvaraṃ haret

352

अथ महाद्रा क्षाऽदिक्वाथः द्रा क्षाचन्दनपद्मानि मुस्तातिक्ताऽमृताऽपि च धात्री बालमुशीरं च लोध्रेन्द्र यवपर्पटाः

atha mahādrā kṣā'dikvāthaḥ drā kṣācandanapadmāni mustātiktā'mṛtā'pi ca dhātrī bālamuśīraṃ ca lodhrendra yavaparpaṭāḥ

353

परूषकं प्रियङ्गुश्च यवासो वासकस्तथा मधुकं कुलकञ्चापि किरातो धान्यकं तथा

parūṣakaṃ priyaṅguśca yavāso vāsakastathā madhukaṃ kulakañcāpi kirāto dhānyakaṃ tathā

354

एषां क्वाथो निहन्त्येव ज्वरं पित्तसमुत्थितम् तृष्णां दाहं प्रलापञ्च रक्तपित्तं भ्रमं क्लमम्

eṣāṃ kvātho nihantyeva jvaraṃ pittasamutthitam tṛṣṇāṃ dāhaṃ pralāpañca raktapittaṃ bhramaṃ klamam

355

मृर्च्छां छर्दिं तथा शूलं मुखशोषमरोचकम् कासं श्वासञ्च हृल्लासं नाशयेन्नात्र संशयः

mṛrcchāṃ chardiṃ tathā śūlaṃ mukhaśoṣamarocakam kāsaṃ śvāsañca hṛllāsaṃ nāśayennātra saṃśayaḥ

356

अथ धान्याकक्वाथः ससितो निशि पर्युषितः प्रातर्धान्याकतण्डुलक्वाथः पीतः शमयत्यचिरादन्तर्दाहं ज्वरं पैत्तम्

atha dhānyākakvāthaḥ sasito niśi paryuṣitaḥ prātardhānyākataṇḍulakvāthaḥ pītaḥ śamayatyacirādantardāhaṃ jvaraṃ paittam

357

अथामृताहिमवासाहिमौ अमृतायाता हिमः प्रातः ससितः पैत्तिकं ज्वरम् वासायाश्च तथा कासरक्तपित्तज्वराञ्जयेत्

athāmṛtāhimavāsāhimau amṛtāyātā himaḥ prātaḥ sasitaḥ paittikaṃ jvaram vāsāyāśca tathā kāsaraktapittajvarāñjayet

358

अथद्वितीयो गुडूच्यादिक्वाथः गुडूची भूमिनिम्बश्च बालं वीरणमूलकम् लघुमुस्तं त्रिवृद्धात्री द्रा क्षा वासा च पर्पटः

athadvitīyo guḍūcyādikvāthaḥ guḍūcī bhūminimbaśca bālaṃ vīraṇamūlakam laghumustaṃ trivṛddhātrī drā kṣā vāsā ca parpaṭaḥ

359

एषां क्वाथो हरत्येव ज्वरं पित्तकृतं द्रुतम् सोपद्र्रवमपि प्रातर्निपीतो मधुना सह

eṣāṃ kvātho haratyeva jvaraṃ pittakṛtaṃ drutam sopadrravamapi prātarnipīto madhunā saha

360

पलाशस्य बदर्या वा निम्बस्य मृदुपल्लवैः अम्लपिष्टैः प्रलेपोऽय हन्याद्दाहयुतं ज्वरम्

palāśasya badaryā vā nimbasya mṛdupallavaiḥ amlapiṣṭaiḥ pralepo'ya hanyāddāhayutaṃ jvaram

361

उत्तानसुप्तस्य गभीरताम्रकांस्यादिपात्रे निहिते च नाभौ शीताम्बुधारा बहुला पतन्ती निहन्ति दाहं त्वरितं ज्वरं च

uttānasuptasya gabhīratāmrakāṃsyādipātre nihite ca nābhau śītāmbudhārā bahulā patantī nihanti dāhaṃ tvaritaṃ jvaraṃ ca

362

अथ पथ्याऽवलेहः पथ्यां तैलघृतक्षौद्र्रैर्लिहन्दाहज्वरापहाम् कासासृक्पित्तवीसर्पश्वासान्हन्ति वमीमपि

atha pathyā'valehaḥ pathyāṃ tailaghṛtakṣaudrrairlihandāhajvarāpahām kāsāsṛkpittavīsarpaśvāsānhanti vamīmapi

363

काञ्जिकार्द्र पटेनावगुण्ठनं दाहनाशनम् अथ गोतक्रसंस्विन्नशीतलीकृतवाससा

kāñjikārdra paṭenāvaguṇṭhanaṃ dāhanāśanam atha gotakrasaṃsvinnaśītalīkṛtavāsasā

364

द्रा क्षाऽमलककल्केन कवलोऽत्र हितो मतः पक्वदाडिमबीजैर्वा धानाकल्केन च क्वचित्

drā kṣā'malakakalkena kavalo'tra hito mataḥ pakvadāḍimabījairvā dhānākalkena ca kvacit

365

दाहकम्पार्दितं क्षामं निरन्नं तृष्णयान्वितम् शर्करामधुसंयुक्तं पाययेल्लाजतर्पणम्

dāhakampārditaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ tṛṣṇayānvitam śarkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayellājatarpaṇam

366

मुद्गयूषौदनो देयः सितया पैत्तिके ज्वरे हर्म्ये शुभ्राभ्रसङ्काशे शशाङ्ककरशीतले मलयोद्भवसंसिक्ते सुप्यात्पित्तज्वरी नरः

mudgayūṣaudano deyaḥ sitayā paittike jvare harmye śubhrābhrasaṅkāśe śaśāṅkakaraśītale malayodbhavasaṃsikte supyātpittajvarī naraḥ

367

हारावलीचन्दनशीतलानां सुगन्धपुष्पाम्बरभूषितानाम् नितम्बिनीनां सुपयोधराणामालिङ्गनान्याशु हरन्ति दाहम्

hārāvalīcandanaśītalānāṃ sugandhapuṣpāmbarabhūṣitānām nitambinīnāṃ supayodharāṇāmāliṅganānyāśu haranti dāham

368

आह्लादश्चास्य विज्ञाय ताः स्त्रीरपनयेत्पुनः हितञ्च भोजयेदन्नं न प्रीतिसुरतंमहत्

āhlādaścāsya vijñāya tāḥ strīrapanayetpunaḥ hitañca bhojayedannaṃ na prītisurataṃmahat

369

वाप्यः कमलहासिन्यो जलयन्त्रगृहाः शुभाः नार्यश्चन्दनदिग्धाङ्ग्यो दाहदैन्यहरा मताः

vāpyaḥ kamalahāsinyo jalayantragṛhāḥ śubhāḥ nāryaścandanadigdhāṅgyo dāhadainyaharā matāḥ

370

इति पित्तज्वराधिकार अथ कफज्वराधिकारः श्लेष्मलाहारचेष्टाभ्यां कफो ह्यामाशयाश्रयः बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं ज्वरकृत्स्याद्र सानुगः

iti pittajvarādhikāra atha kaphajvarādhikāraḥ śleṣmalāhāraceṣṭābhyāṃ kapho hyāmāśayāśrayaḥ bahirnirasya koṣṭhāgniṃ jvarakṛtsyādra sānugaḥ

371

स्तैमित्यं स्तिमितोवेग आलस्यं मधुरास्यता शुक्लमूत्रपुरीषत्वं स्तम्भस्तृप्तिरथापि वा

staimityaṃ stimitovega ālasyaṃ madhurāsyatā śuklamūtrapurīṣatvaṃ stambhastṛptirathāpi vā

372

गौरवं शीतमुत्क्लेदो रोमहर्षोऽतिनिद्रि ता प्रतिश्यायोऽरूचिः कासः कफजेऽक्ष्णोश्च शुक्लता

gauravaṃ śītamutkledo romaharṣo'tinidri tā pratiśyāyo'rūciḥ kāsaḥ kaphaje'kṣṇośca śuklatā

373

श्लैष्मिके द्वादशाहेन ज्वरे युञ्जीत भेषजम् पिप्पल्यादिकषायन्तु कफजे परिपाचनम्

ślaiṣmike dvādaśāhena jvare yuñjīta bheṣajam pippalyādikaṣāyantu kaphaje paripācanam

374

पिप्पली पिप्पलीमूलं मरिचं गजपिप्पली नागरं चित्रकं चव्यं रेणुकैलाऽजमोदिकाः

pippalī pippalīmūlaṃ maricaṃ gajapippalī nāgaraṃ citrakaṃ cavyaṃ reṇukailā'jamodikāḥ

375

सर्षपो हिङ्गु भार्गी च पाठेन्द्र यवजीरकाः महानिम्बश्च मूर्वा च विषा तिक्ता विडङ्गकम्

sarṣapo hiṅgu bhārgī ca pāṭhendra yavajīrakāḥ mahānimbaśca mūrvā ca viṣā tiktā viḍaṅgakam

376

पिप्पल्यादिगणो ह्येषः कफमारुतनाशनः गुल्मशूलज्वरहरो दीपनस्त्वामपाचनः

pippalyādigaṇo hyeṣaḥ kaphamārutanāśanaḥ gulmaśūlajvaraharo dīpanastvāmapācanaḥ

377

क्षौद्रो पकुल्यासंयोगः श्वासकासज्वरापहः प्लीहानं हन्ति हिक्काञ्च बालानामपि शस्यते

kṣaudro pakulyāsaṃyogaḥ śvāsakāsajvarāpahaḥ plīhānaṃ hanti hikkāñca bālānāmapi śasyate

378

पिप्पलद्यं त्रिफलां चापि समभागां ज्वरी लिहन् मधुना सर्पिषा चापि कासी श्वासी सुखी भवेत्

pippaladyaṃ triphalāṃ cāpi samabhāgāṃ jvarī lihan madhunā sarpiṣā cāpi kāsī śvāsī sukhī bhavet

379

कट्फलं पौष्करं शृङ्गी कृष्णाच मधुना सह श्वासकासज्वरहरो लेहोऽय कफनाशनः

kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī kṛṣṇāca madhunā saha śvāsakāsajvaraharo leho'ya kaphanāśanaḥ

380

कट्फलं पौष्करं शृङ्गी यवानी कारवी तथा कटुत्रयञ्चसर्वाणि समभागानि चूर्णयेत्

kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī yavānī kāravī tathā kaṭutrayañcasarvāṇi samabhāgāni cūrṇayet

381

आर्द्र कस्वरसैर्लिह्यान्मधुना वा कफज्वरी कासश्वासारुचिच्छर्दिहिक्काश्लेष्मानिलापहः

ārdra kasvarasairlihyānmadhunā vā kaphajvarī kāsaśvāsārucicchardihikkāśleṣmānilāpahaḥ

382

सिन्दुवारदलक्वाथं कणाऽढ्य कफजे ज्वरे जङ्घयोश्च बले क्षीणे कर्णे च पिहिते पिबेत्

sinduvāradalakvāthaṃ kaṇā'ḍhya kaphaje jvare jaṅghayośca bale kṣīṇe karṇe ca pihite pibet

383

यवानी पिप्पली वासा तथा खाखसवल्कलम् एषां क्वाथं पिबेत्कासे श्वासे च कफजे ज्वरे

yavānī pippalī vāsā tathā khākhasavalkalam eṣāṃ kvāthaṃ pibetkāse śvāse ca kaphaje jvare

384

वासाक्षुद्रा ऽमृताक्वाथः क्षौद्रे ण ज्वरकासहृत्

vāsākṣudrā 'mṛtākvāthaḥ kṣaudre ṇa jvarakāsahṛt

385

मरिचं पिप्पलीमूलं नागरं कारवी कणा चित्रकं कट्फलं कुष्ठं ससुगन्धि वचा शिवा

maricaṃ pippalīmūlaṃ nāgaraṃ kāravī kaṇā citrakaṃ kaṭphalaṃ kuṣṭhaṃ sasugandhi vacā śivā

386

कण्टकारीजटा शृङ्गी यवानी पिचुमन्दकः एषां क्वाथो हरत्येव ज्वरं सोपद्र वं कफात्

kaṇṭakārījaṭā śṛṅgī yavānī picumandakaḥ eṣāṃ kvātho haratyeva jvaraṃ sopadra vaṃ kaphāt

387

कफवातव्याधिहरत्वाद्वाता धिकारोक्तकल्पतरुरसोयोज्यः सिन्धुत्रिकटुराजीभिरार्द्र केण कफे हितः

kaphavātavyādhiharatvādvātā dhikāroktakalpatarurasoyojyaḥ sindhutrikaṭurājībhirārdra keṇa kaphe hitaḥ

388

मुद्गयूषौदनो देयो ज्वरे कफसमुत्थिते

mudgayūṣaudano deyo jvare kaphasamutthite

389

इति श्लेष्म ज्वराधिकारः अथ वातपित्तज्वराधिकारः वातपित्तकरैर्वातपित्ते ह्यामाशयाश्रये बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं रसगे ज्वरकारिणी

iti śleṣma jvarādhikāraḥ atha vātapittajvarādhikāraḥ vātapittakarairvātapitte hyāmāśayāśraye bahirnirasya koṣṭhāgniṃ rasage jvarakāriṇī

390

प्राग्रूपे वातपित्तस्य भवतो वातपैत्तिके

prāgrūpe vātapittasya bhavato vātapaittike

391

तृष्णा मूर्च्छा भ्रमो दाहो निद्रा नाशः शिरोरुजा कण्ठास्यशोषो वमथू रोमहर्षोऽरुचिस्तमः पर्वभेदश्च जृम्भा च वातपित्तज्वराकृतिः

tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāho nidrā nāśaḥ śirorujā kaṇṭhāsyaśoṣo vamathū romaharṣo'rucistamaḥ parvabhedaśca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ

392

वातपित्तज्वरे देयमौषधं पञ्चमेऽहनि

vātapittajvare deyamauṣadhaṃ pañcame'hani

393

किराततिक्तममृतां द्रा क्षामामलकं शटीम् निष्क्वाथ्य सगुडं क्वाथं वातपित्तज्वरे पिबेत्

kirātatiktamamṛtāṃ drā kṣāmāmalakaṃ śaṭīm niṣkvāthya saguḍaṃ kvāthaṃ vātapittajvare pibet

394

गुडूची पर्पटो मुस्तं किरातो विश्वभेषजम् वातपित्तज्वरे देयं पञ्चभद्र मिदं शुभम्

guḍūcī parpaṭo mustaṃ kirāto viśvabheṣajam vātapittajvare deyaṃ pañcabhadra midaṃ śubham

395

त्रिफलाशाल्मलीरास्नाराजवृक्षाटरूषकैः श्रृतमम्बु हरत्याशु वातपित्तभवं ज्वरम्

triphalāśālmalīrāsnārājavṛkṣāṭarūṣakaiḥ śrṛtamambu haratyāśu vātapittabhavaṃ jvaram

396

मधुकं सारिवा द्रा क्षा मधूकं चन्दनोत्पलम् काश्मरीफलकं लोध्रं त्रिफला पद्मकेशरम् परूषकं मृणालञ्च क्षिपेत्संचूर्ण्य वारिणि निशोषितं सिताक्षौद्र लाजयुक्तन्तु तत्पिबेत् वातपित्तज्वरं दाहं तृष्णां मूर्च्छाऽरुचिभ्रमान् शमयेद्र क्तपित्तञ्चजीमूतमिव मारुतः

madhukaṃ sārivā drā kṣā madhūkaṃ candanotpalam kāśmarīphalakaṃ lodhraṃ triphalā padmakeśaram parūṣakaṃ mṛṇālañca kṣipetsaṃcūrṇya vāriṇi niśoṣitaṃ sitākṣaudra lājayuktantu tatpibet vātapittajvaraṃ dāhaṃ tṛṣṇāṃ mūrcchā'rucibhramān śamayedra ktapittañcajīmūtamiva mārutaḥ

397

मुद्गामलकयूषस्तु वातपित्तज्वरे हितः महादाहे प्रदातव्यो यूषश्चणकसम्भवः

mudgāmalakayūṣastu vātapittajvare hitaḥ mahādāhe pradātavyo yūṣaścaṇakasambhavaḥ

ज्वराधिकारः (cont. 3)

398

दाडिमामलकमुद्गसम्भवो यूष उक्त इति वातपैत्तिके इति कफपित्तहरा मुद्गाः कारवेल्ल्यादयस्तथा प्रायेण न च ते देया वातपित्तोत्तरे ज्वरे दत्तास्तु ज्वरविष्टम्भशूलोदावर्त्तकारिणः

dāḍimāmalakamudgasambhavo yūṣa ukta iti vātapaittike iti kaphapittaharā mudgāḥ kāravellyādayastathā prāyeṇa na ca te deyā vātapittottare jvare dattāstu jvaraviṣṭambhaśūlodāvarttakāriṇaḥ

399

इति वातपित्तज्वराधिकारः समाप्तः अथ वातश्लेष्मज्वराधिकारः वातश्लेष्मकरैर्वातकफावामाशयाश्रयौ बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं रसगौ ज्वरकारिणौ

iti vātapittajvarādhikāraḥ samāptaḥ atha vātaśleṣmajvarādhikāraḥ vātaśleṣmakarairvātakaphāvāmāśayāśrayau bahirnirasya koṣṭhāgniṃ rasagau jvarakāriṇau

400

प्राग्रूपे वातकफयोः स्यातां वातकफज्वरे

prāgrūpe vātakaphayoḥ syātāṃ vātakaphajvare

401

स्तैमित्यं पर्वणां भेदो निद्रा गौरवमेव च शिरोग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदाप्रवर्त्तनम् सन्तापो मध्यवेगश्च वातश्लेष्मज्वराकृतिः

staimityaṃ parvaṇāṃ bhedo nidrā gauravameva ca śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedāpravarttanam santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ

402

वातश्लेष्मज्वरे देयमौषधं नवमेऽहनि

vātaśleṣmajvare deyamauṣadhaṃ navame'hani

403

अथ पञ्चकोलम् पिप्पलीपिप्पली मूलचव्यचित्रकनागरैः दीपनीयः स्मृतो वर्गो वातश्लेष्मज्वरापहः

atha pañcakolam pippalīpippalī mūlacavyacitrakanāgaraiḥ dīpanīyaḥ smṛto vargo vātaśleṣmajvarāpahaḥ

404

कोलमात्रोपयोगित्वात्पञ्चकोलमिदं स्मृतम् तीक्ष्णोष्णं पाचनं श्रेष्ठं दीपनं कफदाहनुत् गुल्मप्लीहोदरानाहशूलघ्नं पित्तकोपनम्

kolamātropayogitvātpañcakolamidaṃ smṛtam tīkṣṇoṣṇaṃ pācanaṃ śreṣṭhaṃ dīpanaṃ kaphadāhanut gulmaplīhodarānāhaśūlaghnaṃ pittakopanam

405

अथ द्वितीयः किरातादिक्वाथः किरातविश्वाऽमृतवल्लिसिंहिकाव्याघ्रीकणामूलरसोनसिन्दुकैः कृतः कषायो विनिहन्ति सत्वरं ज्वरं समीरात्सकफात्समुत्त्थितम्

atha dvitīyaḥ kirātādikvāthaḥ kirātaviśvā'mṛtavallisiṃhikāvyāghrīkaṇāmūlarasonasindukaiḥ kṛtaḥ kaṣāyo vinihanti satvaraṃ jvaraṃ samīrātsakaphātsamuttthitam

406

अथ पिप्पल्यादिक्वाथः पिप्पल्यादिगणक्वाथं पिबेद्वातकफज्वरी नातः परं किञ्चिदस्ति ज्वरे भेषजमुत्तमम्

atha pippalyādikvāthaḥ pippalyādigaṇakvāthaṃ pibedvātakaphajvarī nātaḥ paraṃ kiñcidasti jvare bheṣajamuttamam

407

अथ बृहत्पिप्पल्यादिक्वाथः पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरम् वचा सातिविषाऽजाजी पाठावत्सकरेणुकाः

atha bṛhatpippalyādikvāthaḥ pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgaram vacā sātiviṣā'jājī pāṭhāvatsakareṇukāḥ

408

किराततिक्तको मूर्वा सर्षपा मरिचानि च कट्फलं पुष्करं भार्गो विडङ्गंकर्कटाह्वयम्

kirātatiktako mūrvā sarṣapā maricāni ca kaṭphalaṃ puṣkaraṃ bhārgo viḍaṅgaṃkarkaṭāhvayam

409

अर्कमूलं वृहत्सिंही श्रेयसी सदुरालभा दीप्यकश्चाजमोदा च शुकनासा सहिङ्गुका

arkamūlaṃ vṛhatsiṃhī śreyasī sadurālabhā dīpyakaścājamodā ca śukanāsā sahiṅgukā

410

एतानि समभागानि गण एकोऽष्टविंशतिः एषां क्वाथो निपीतः स्याद्वातश्लेष्मज्वरापहः

etāni samabhāgāni gaṇa eko'ṣṭaviṃśatiḥ eṣāṃ kvātho nipītaḥ syādvātaśleṣmajvarāpahaḥ

411

हन्ति वातं तथा शीतं प्रस्वेदमतिवेपथुम् प्रलापञ्चातिनिद्रा ञ्च रोमहर्षारुची तथा

hanti vātaṃ tathā śītaṃ prasvedamativepathum pralāpañcātinidrā ñca romaharṣārucī tathā

412

महावातेऽपतन्त्रे च शून्यत्वे सर्वगात्रजे पिप्पल्यादिमहाक्वाथो ज्वरे सर्वत्र पूजितः

mahāvāte'patantre ca śūnyatve sarvagātraje pippalyādimahākvātho jvare sarvatra pūjitaḥ

413

अथ दशमूलीक्वाथः दशमूलीरसः पीतः कणाऽढ्य कफवातजे ज्वरेऽविपाके निद्रा यां पार्श्वरुक्छ्वासकासके

atha daśamūlīkvāthaḥ daśamūlīrasaḥ pītaḥ kaṇā'ḍhya kaphavātaje jvare'vipāke nidrā yāṃ pārśvarukchvāsakāsake

414

अथ पिप्पलीक्वाथः पिप्पलीभिः शृतं तोयमनभिष्यन्दि दीपनम् वातश्लेष्मज्वरं हन्ति सेवितं प्लीहनाशनम्

atha pippalīkvāthaḥ pippalībhiḥ śṛtaṃ toyamanabhiṣyandi dīpanam vātaśleṣmajvaraṃ hanti sevitaṃ plīhanāśanam

415

अथ सूर्यशेखररसः सूतकं टङ्कणं भृष्टं गन्धं शुद्धं समं समम् द्विगुणं सूतकाद्देयं जैपालं तुषवर्जितम्

atha sūryaśekhararasaḥ sūtakaṃ ṭaṅkaṇaṃ bhṛṣṭaṃ gandhaṃ śuddhaṃ samaṃ samam dviguṇaṃ sūtakāddeyaṃ jaipālaṃ tuṣavarjitam

416

सैन्धवं मरिचं चिञ्चात्वक्क्षारः शर्कराऽपि च प्रत्येकं सूततुल्यं स्याज्जम्बीरैर्मर्दयेद्दिनम्

saindhavaṃ maricaṃ ciñcātvakkṣāraḥ śarkarā'pi ca pratyekaṃ sūtatulyaṃ syājjambīrairmardayeddinam

417

सूर्यशेखरनामाऽय रसो गुञ्जाद्वयोन्मितः भक्षितस्तप्ततोयेन वातश्लेष्मज्वरापहः

sūryaśekharanāmā'ya raso guñjādvayonmitaḥ bhakṣitastaptatoyena vātaśleṣmajvarāpahaḥ

418

स्वेदोद्गमे भृष्टकुलत्थचूर्णनिपातनं शस्तमिति ब्रुवन्ति जीर्णं शकृद्गोर्लवणस्य भाजनं संचूर्णितं स्वेदहरं सुधूलनात्

svedodgame bhṛṣṭakulatthacūrṇanipātanaṃ śastamiti bruvanti jīrṇaṃ śakṛdgorlavaṇasya bhājanaṃ saṃcūrṇitaṃ svedaharaṃ sudhūlanāt

419

अथ मरिचाद्युद्धूलनम् मरिचं पिप्पली शुण्ठी पथ्या लोध्रञ्च पौष्करम् भूनिम्बः कटुकाकुष्ठं कचूरोलिङ्गिका शटी

atha maricādyuddhūlanam maricaṃ pippalī śuṇṭhī pathyā lodhrañca pauṣkaram bhūnimbaḥ kaṭukākuṣṭhaṃ kacūroliṅgikā śaṭī

420

एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् एतदुद्धूलनं श्रेष्ठं स्रोतोवत्स्वेदनिर्गमे

etāni samabhāgāni sūkṣmacūrṇāni kārayet etaduddhūlanaṃ śreṣṭhaṃ srotovatsvedanirgame

421

अथ भूनिम्बाद्युद्धूलनम् भूनिम्बः कारवी तिक्ता वचा कट्फलजं रजः एषामुद्धूलनं श्रेष्ठं सततं स्वेदसंस्रवे

atha bhūnimbādyuddhūlanam bhūnimbaḥ kāravī tiktā vacā kaṭphalajaṃ rajaḥ eṣāmuddhūlanaṃ śreṣṭhaṃ satataṃ svedasaṃsrave

422

अथ वालुका स्वेदः पूर्वोक्तो वालुकास्वेदोऽप्यत्र समुचितः यदुक्तम् पीनसश्वासबाधिर्यजङ्घापार्श्वास्थिशूलिनि वातश्लेष्मज्वरे देयमौषधं तद्विधानवित्

atha vālukā svedaḥ pūrvokto vālukāsvedo'pyatra samucitaḥ yaduktam pīnasaśvāsabādhiryajaṅghāpārśvāsthiśūlini vātaśleṣmajvare deyamauṣadhaṃ tadvidhānavit

423

मातुलुङ्गफलकेशरो धृतः सिन्धुजन्ममरिचान्वितो मुखे हन्तिवातकफरोगमास्यगं शोषमाशु जडतामरोचकम्

mātuluṅgaphalakeśaro dhṛtaḥ sindhujanmamaricānvito mukhe hantivātakapharogamāsyagaṃ śoṣamāśu jaḍatāmarocakam

424

महत्या पञ्चमूल्याऽन्न सम्यक्सिद्धं चिकित्सकः सप्तमे दिवसे दद्याज्ज्वरे वातवलासजे

mahatyā pañcamūlyā'nna samyaksiddhaṃ cikitsakaḥ saptame divase dadyājjvare vātavalāsaje

425

इति वात कफज्वराधिकारः समाप्तः अथ पित्तकफज्वराधिकारः पित्तश्लेष्मकरैः पित्तकफावामाशयाश्रयौ बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं रसगौज्वरकारिणौ

iti vāta kaphajvarādhikāraḥ samāptaḥ atha pittakaphajvarādhikāraḥ pittaśleṣmakaraiḥ pittakaphāvāmāśayāśrayau bahirnirasya koṣṭhāgniṃ rasagaujvarakāriṇau

426

प्राग्रूपे पित्तकफयोः स्यातां पित्तकफज्वरे

prāgrūpe pittakaphayoḥ syātāṃ pittakaphajvare

427

लिप्ततिक्तास्यता तन्द्रा मोहः कासोऽरुचिस्तृषा मुहुर्दाहो मुहुः शीतं पित्तश्लेष्मज्वराकृतिः

liptatiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso'rucistṛṣā muhurdāho muhuḥ śītaṃ pittaśleṣmajvarākṛtiḥ

428

पित्तश्लेष्मज्वरे देयमौषधं दशमेऽहनि

pittaśleṣmajvare deyamauṣadhaṃ daśame'hani

429

गुडूची निम्बधान्याकं चन्दनं कटुरोहिणी गुडूच्यादिरयं क्वाथः पाचनो दीपनः स्मृतः तृष्णादाहारुचिच्छर्दिपित्तश्लेष्मज्वरापहः

guḍūcī nimbadhānyākaṃ candanaṃ kaṭurohiṇī guḍūcyādirayaṃ kvāthaḥ pācano dīpanaḥ smṛtaḥ tṛṣṇādāhārucicchardipittaśleṣmajvarāpahaḥ

430

अमृताकटुकाऽरिष्टपटोलघनचन्दनम् नागरेन्द्र यवं चैतदमृताष्टकमीरितम्

amṛtākaṭukā'riṣṭapaṭolaghanacandanam nāgarendra yavaṃ caitadamṛtāṣṭakamīritam

431

क्वथितं सकणाचूर्णं पित्तश्लेष्मज्वरापहम् हृल्लासारोचकच्छर्दितृष्णादाहनिवारणम्

kvathitaṃ sakaṇācūrṇaṃ pittaśleṣmajvarāpaham hṛllāsārocakaccharditṛṣṇādāhanivāraṇam

432

अथ कण्टकार्यादिक्वाथः कण्टकार्यमृताभार्गी विश्वेन्द्र्रयववासकम् भूनिम्बं चन्दनं मुस्तं पटोलं कटुरोहिणीम्

atha kaṇṭakāryādikvāthaḥ kaṇṭakāryamṛtābhārgī viśvendrrayavavāsakam bhūnimbaṃ candanaṃ mustaṃ paṭolaṃ kaṭurohiṇīm

433

विपाच्य पाययेत्क्वाथं पित्तश्लेष्मज्वरापहम् दाहतृष्णाऽरुचिच्छर्दिकासशूलनिवारणम्

vipācya pāyayetkvāthaṃ pittaśleṣmajvarāpaham dāhatṛṣṇā'rucicchardikāsaśūlanivāraṇam

434

नागरोशीरबिल्वाब्द धान्यमोचरसाम्बुभिः कृतः क्वाथो भवेद् ग्राही पित्तश्लेष्मज्वरापहः

nāgarośīrabilvābda dhānyamocarasāmbubhiḥ kṛtaḥ kvātho bhaved grāhī pittaśleṣmajvarāpahaḥ

435

शर्करामक्षमात्राञ्च कटुकीं चोष्णवारिणा पीत्वा ज्वरं जयेज्जन्तुः पित्तश्लेष्मसमुद्भवम्

śarkarāmakṣamātrāñca kaṭukīṃ coṣṇavāriṇā pītvā jvaraṃ jayejjantuḥ pittaśleṣmasamudbhavam

436

सपत्रपुष्पवासाया रसः क्षौद्र सितायुतः पित्तष्लेमज्वरं हन्ति साम्लपित्तं सकामलम्

sapatrapuṣpavāsāyā rasaḥ kṣaudra sitāyutaḥ pittaṣlemajvaraṃ hanti sāmlapittaṃ sakāmalam

437

कषायः परिपीतस्तु शृङ्गबेरपटोलयोः पित्तश्लेष्मज्वरवमीदाहकण्डूहरो भवेत्

kaṣāyaḥ paripītastu śṛṅgaberapaṭolayoḥ pittaśleṣmajvaravamīdāhakaṇḍūharo bhavet

438

पटोलधान्ययोर्यूषः पित्तश्लेष्मज्वरापहः

paṭoladhānyayoryūṣaḥ pittaśleṣmajvarāpahaḥ

439

इति पित्तकफज्वराधिकारः समाप्तः अथ सन्निपातज्वराधिकारः त्रिदोषजनकैर्वातः पित्तां श्लेष्माऽमगेहगाः बहिर्निरस्य कोष्ठाग्निं रसगा ज्वरकारिणः

iti pittakaphajvarādhikāraḥ samāptaḥ atha sannipātajvarādhikāraḥ tridoṣajanakairvātaḥ pittāṃ śleṣmā'magehagāḥ bahirnirasya koṣṭhāgniṃ rasagā jvarakāriṇaḥ

440

क्षणे दाहः क्षणे शीतमस्थिसन्धिशिरोरुजा सास्रावे कलुषे रक्ते निर्भुग्ने चापि लोचने

kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītamasthisandhiśirorujā sāsrāve kaluṣe rakte nirbhugne cāpi locane

441

सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवावृतः तन्द्रा मोहः प्रलापश्च कासः श्वासोऽरुचिर्भ्रमः

sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ tandrā mohaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāso'rucirbhramaḥ

442

परिदग्धा खरस्पर्शा जिह्वा स्रस्ताङ्गता परा ष्ठीवनं रक्तपित्तस्य कफेनोन्मिश्रितस्य च शिरसो लोठनं तृष्णा निद्रा नाशो हृदि व्यथा स्वेदमूत्रपुरीषाणां चिराद्दर्शनमल्पशः

paridagdhā kharasparśā jihvā srastāṅgatā parā ṣṭhīvanaṃ raktapittasya kaphenonmiśritasya ca śiraso loṭhanaṃ tṛṣṇā nidrā nāśo hṛdi vyathā svedamūtrapurīṣāṇāṃ cirāddarśanamalpaśaḥ

443

कृशत्वं नातिगात्राणां प्रततं कण्ठकूजनम् कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानाञ्च दर्शनम्

kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ pratataṃ kaṇṭhakūjanam koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāñca darśanam

444

मूकत्वं स्रोतसां पाको गुरुत्वमुदरस्य च चिरात्पाकश्च दोषाणांसन्निपातज्वराकृतिः

mūkatvaṃ srotasāṃ pāko gurutvamudarasya ca cirātpākaśca doṣāṇāṃsannipātajvarākṛtiḥ

445

एकोल्वणास्त्रयस्तेषु द्व्युल्वणाश्च तथेति षट् त्र्युल्वणश्च भवेदेको विज्ञेयः स तु सप्तमः

ekolvaṇāstrayasteṣu dvyulvaṇāśca tatheti ṣaṭ tryulvaṇaśca bhavedeko vijñeyaḥ sa tu saptamaḥ

446

प्रवृद्धमध्यहीनैस्तु वातपित्तकफैश्च षट् सन्निपातज्वरस्यैवं स्युर्विशेषास्त्रयोदश

pravṛddhamadhyahīnaistu vātapittakaphaiśca ṣaṭ sannipātajvarasyaivaṃ syurviśeṣāstrayodaśa

447

विस्फारकश्चाशुकारी कम्पनो बभ्रसंज्ञकः शीघ्रकारी तथा भल्लुः सप्तमः कूटपाकलः

visphārakaścāśukārī kampano babhrasaṃjñakaḥ śīghrakārī tathā bhalluḥ saptamaḥ kūṭapākalaḥ

448

सम्मोहकः पाकलश्च याम्यः क्रकच इत्यपि ततः कर्कटकः प्रोक्तस्ततो वैदारिकाभिधः

sammohakaḥ pākalaśca yāmyaḥ krakaca ityapi tataḥ karkaṭakaḥ proktastato vaidārikābhidhaḥ

449

तत्र वातोल्वणविस्फारकलक्षणम् श्वासः कासो भ्रमो मूर्च्छा प्रलापो मोहवेपथू पार्श्वस्य वेदना जृम्भा कषायत्वं मुखस्य च

tatra vātolvaṇavisphārakalakṣaṇam śvāsaḥ kāso bhramo mūrcchā pralāpo mohavepathū pārśvasya vedanā jṛmbhā kaṣāyatvaṃ mukhasya ca

450

वातोल्वणस्य लिङ्गानि सन्निपातस्य लक्षयेत् एष विस्फारको नाम्ना सन्निपातः सुदारुणः

vātolvaṇasya liṅgāni sannipātasya lakṣayet eṣa visphārako nāmnā sannipātaḥ sudāruṇaḥ

451

अतिसारो भ्रमो मूर्च्छा मुखपाकस्तथैव च गात्रे च बिन्दवो रक्ता दाहोऽतीव प्रजायते

atisāro bhramo mūrcchā mukhapākastathaiva ca gātre ca bindavo raktā dāho'tīva prajāyate

452

पित्तोल्वणस्य लिङ्गानि सन्निपातस्य लक्षयेत् भिषग्भिः सन्निपातोऽयमाशुकारी प्रकीर्त्तितः

pittolvaṇasya liṅgāni sannipātasya lakṣayet bhiṣagbhiḥ sannipāto'yamāśukārī prakīrttitaḥ

453

जडता गद्गदा वाणी रात्रौ निद्रा भवत्यपि प्रस्तब्धे नयने चैव मुखमाधुर्यमेव च

jaḍatā gadgadā vāṇī rātrau nidrā bhavatyapi prastabdhe nayane caiva mukhamādhuryameva ca

454

कफोल्वणस्य लिङ्गानि सन्निपातस्य लक्षयेत् मुनिभिः सन्निपातोऽयमुक्तःकम्पनसंज्ञकः

kapholvaṇasya liṅgāni sannipātasya lakṣayet munibhiḥ sannipāto'yamuktaḥkampanasaṃjñakaḥ

455

वातपित्ताधिको यस्तु सन्निपातः प्रकुप्यति तस्य ज्वरो मदस्तृष्णा मुखशोषः प्रमीलकः

vātapittādhiko yastu sannipātaḥ prakupyati tasya jvaro madastṛṣṇā mukhaśoṣaḥ pramīlakaḥ

456

आध्मानारुचितन्द्रा श्च कासश्वासभ्रमश्रमाः मुनिभिर्बभ्रनामाऽय सन्निपात उदाहृतः

ādhmānārucitandrā śca kāsaśvāsabhramaśramāḥ munibhirbabhranāmā'ya sannipāta udāhṛtaḥ

457

वातश्लेष्माधिको यस्य सन्निपातः प्रकुप्यति तस्य शीतज्वरो मूर्च्छा क्षुत्तृष्णा पार्श्वनिग्रहः

vātaśleṣmādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati tasya śītajvaro mūrcchā kṣuttṛṣṇā pārśvanigrahaḥ

458

शूलमस्विद्यमानस्य तन्द्रा श्वासश्च जायते असाध्यः सन्निपातोऽय शीघ्रकारीति कथ्यते न हि जीवत्यहोरात्रमनेनाविष्टविग्रहः

śūlamasvidyamānasya tandrā śvāsaśca jāyate asādhyaḥ sannipāto'ya śīghrakārīti kathyate na hi jīvatyahorātramanenāviṣṭavigrahaḥ

459

पित्तश्लेष्माधिको यस्य सन्निपातः प्रकुप्यति अन्तर्दाहो बहिः शीतं तस्य तृष्णा प्रवर्द्धते

pittaśleṣmādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati antardāho bahiḥ śītaṃ tasya tṛṣṇā pravarddhate

460

तुद्यते दक्षिणे पार्श्वे उरःशीर्षगलग्रहः ष्ठीवति श्लेष्मपित्तञ्च कृच्छ्रात्कोठश्च जायते

tudyate dakṣiṇe pārśve uraḥśīrṣagalagrahaḥ ṣṭhīvati śleṣmapittañca kṛcchrātkoṭhaśca jāyate

461

विड्भेदश्वासहिक्काश्च वर्द्धन्ते सप्रमीलकाः ऋषिभिर्भल्लुनामाऽय सन्निपात उदाहृतः

viḍbhedaśvāsahikkāśca varddhante sapramīlakāḥ ṛṣibhirbhallunāmā'ya sannipāta udāhṛtaḥ

462

सर्वदोषोल्वणो यस्य सन्निपातः प्रकुप्यति त्रयाणामपि दोषाणां तस्य रूपाणि लक्षयेत्

sarvadoṣolvaṇo yasya sannipātaḥ prakupyati trayāṇāmapi doṣāṇāṃ tasya rūpāṇi lakṣayet

463

व्याधिभ्यो दारूणश्चैव वज्रशस्त्राग्निसन्निभः केवलोच्छ्वासपरमः स्तब्धाङ्गः स्तब्धलोचनः

vyādhibhyo dārūṇaścaiva vajraśastrāgnisannibhaḥ kevalocchvāsaparamaḥ stabdhāṅgaḥ stabdhalocanaḥ

464

त्रिरात्रात्परमेतस्य जन्तोर्हरति जीवितम् तदवस्थन्तु तं दृष्ट्वा मूढो व्याहरते जनः

trirātrātparametasya jantorharati jīvitam tadavasthantu taṃ dṛṣṭvā mūḍho vyāharate janaḥ

465

धर्षितो राक्षसैर्नूनमवेलायां चरन्ति ये अम्बया ब्रुवते केचिद्यक्षिण्या ब्रह्मराक्षसैः

dharṣito rākṣasairnūnamavelāyāṃ caranti ye ambayā bruvate kecidyakṣiṇyā brahmarākṣasaiḥ

466

पिशाचैर्गुह्यकैश्चैव तथाऽन्यैर्मस्तके हतम् कुलदेवार्च्चनाहीनं धर्षितं कुलदैवतैः

piśācairguhyakaiścaiva tathā'nyairmastake hatam kuladevārccanāhīnaṃ dharṣitaṃ kuladaivataiḥ

467

नक्षत्रपीडामपरे गरकर्मेति चापरे सन्निपातमिमं प्राहुर्भिषजः कूटपाकलम्

nakṣatrapīḍāmapare garakarmeti cāpare sannipātamimaṃ prāhurbhiṣajaḥ kūṭapākalam

468

प्रवृद्धमध्यहीनैस्तु वातपित्तकफैश्च यः तेन रोगास्त एवोक्ता यथादोषबलाश्रयाः

pravṛddhamadhyahīnaistu vātapittakaphaiśca yaḥ tena rogāsta evoktā yathādoṣabalāśrayāḥ

469

प्रलापायाससम्मोहकम्पमूर्च्छाऽरतिभ्रमाः एकपक्षाभिघातश्च तत्राप्येते विशेषतः

pralāpāyāsasammohakampamūrcchā'ratibhramāḥ ekapakṣābhighātaśca tatrāpyete viśeṣataḥ

470

एष सम्मोहको नाम्ना सन्निपातः सुदारुणः

eṣa sammohako nāmnā sannipātaḥ sudāruṇaḥ

471

मध्यप्रवृद्धहीनैस्तु वातपित्तकफैश्च यः तेन रोगास्त एवोक्ता यथादोषवलाश्रयाः

madhyapravṛddhahīnaistu vātapittakaphaiśca yaḥ tena rogāsta evoktā yathādoṣavalāśrayāḥ

473

मोहप्रलापमूर्च्छाः स्युर्मन्यास्तम्भः शिरोग्रहः कासः श्वासो भ्रमस्तन्द्रा संज्ञानाशो हृदि व्यथा खेभ्यो रक्तं विसृजति सरक्तस्तब्धनेत्रता तत्राप्येते विशेषाः स्युर्मृत्युरर्वाक् त्रिवासरात् भिषग्भिः सन्निपातोऽय कथितःपाकलाभिधः

mohapralāpamūrcchāḥ syurmanyāstambhaḥ śirograhaḥ kāsaḥ śvāso bhramastandrā saṃjñānāśo hṛdi vyathā khebhyo raktaṃ visṛjati saraktastabdhanetratā tatrāpyete viśeṣāḥ syurmṛtyurarvāk trivāsarāt bhiṣagbhiḥ sannipāto'ya kathitaḥpākalābhidhaḥ

474

हीनप्रवृद्धमध्यैस्तु वातपित्तकफैश्च यः तेन रोगास्त एवोक्ता यथादोषबलाश्रयाः

hīnapravṛddhamadhyaistu vātapittakaphaiśca yaḥ tena rogāsta evoktā yathādoṣabalāśrayāḥ

475

हृदयं दह्यते चास्य यकृत्प्लीहान्त्रफुफ्फुसाः पच्यन्तेऽत्यर्थमूर्द्ध्वाधः पूयशोणितनिर्गमः

hṛdayaṃ dahyate cāsya yakṛtplīhāntraphuphphusāḥ pacyante'tyarthamūrddhvādhaḥ pūyaśoṇitanirgamaḥ

476

शीर्णदन्तश्च मृत्युश्च तत्राप्येतद्विशेषतः भिषग्भिः सन्निपातोऽय याम्यो नाम्ना प्रकीर्त्तितः

śīrṇadantaśca mṛtyuśca tatrāpyetadviśeṣataḥ bhiṣagbhiḥ sannipāto'ya yāmyo nāmnā prakīrttitaḥ

477

प्रवृद्धहीनमध्यस्तु वातपित्तकफैश्च यः तेन रोगास्त एवोक्ता यथादोषबलश्रयाः

pravṛddhahīnamadhyastu vātapittakaphaiśca yaḥ tena rogāsta evoktā yathādoṣabalaśrayāḥ

478

प्रलापायाससम्मोहाः कम्पमूर्च्छाऽरतिभ्रमाः मन्यास्तम्भेन मृत्युःस्यात्तत्राप्येतद्विशेषतः

pralāpāyāsasammohāḥ kampamūrcchā'ratibhramāḥ manyāstambhena mṛtyuḥsyāttatrāpyetadviśeṣataḥ

479

भिषग्भिः सन्न्पितोऽय क्रकचः सम्प्रकीर्त्तितः

bhiṣagbhiḥ sannpito'ya krakacaḥ samprakīrttitaḥ

480

मध्यहीनप्रबृद्धैस्तु वातपित्तकफैश्च यः तेन रोगास्त एवोक्ता यथादोषबलाश्रयाः

madhyahīnaprabṛddhaistu vātapittakaphaiśca yaḥ tena rogāsta evoktā yathādoṣabalāśrayāḥ

481

अन्तर्दाहो विशेषोऽत्र नच वक्तुं स शक्यते रक्तमालक्तकेनेव लक्ष्यते मुखमण्डलम्

antardāho viśeṣo'tra naca vaktuṃ sa śakyate raktamālaktakeneva lakṣyate mukhamaṇḍalam

482

पित्तेनाकर्षितः श्लेष्मा हृदयान्न प्रसिच्यते इषुणेवाहतं पार्श्वं तुद्यते खन्यते हृदि

pittenākarṣitaḥ śleṣmā hṛdayānna prasicyate iṣuṇevāhataṃ pārśvaṃ tudyate khanyate hṛdi

483

प्रमीलकश्वासहिक्का वर्द्धन्ते तु दिने दिने जिह्वा दग्धा खरस्पर्शा गलः शूकैरिवावृतः

pramīlakaśvāsahikkā varddhante tu dine dine jihvā dagdhā kharasparśā galaḥ śūkairivāvṛtaḥ

484

विसर्गं नाभिजानाति कूजेच्चापि कपोतवत् अतीव श्लेष्मणा पूर्णः शुष्कवक्त्रौष्ठतालुकः

visargaṃ nābhijānāti kūjeccāpi kapotavat atīva śleṣmaṇā pūrṇaḥ śuṣkavaktrauṣṭhatālukaḥ

485

तन्द्रा निद्रा ऽतियोगार्त्तो हतवाङ् निहतद्युतिः न रतिं लभते नित्यं विपरीतानि चेच्छति

tandrā nidrā 'tiyogārtto hatavāṅ nihatadyutiḥ na ratiṃ labhate nityaṃ viparītāni cecchati

486

आयम्यते च बहुशो रक्तं ष्ठीवति चाल्पशः एष कर्कटको नाम्ना सन्निपातःसुदारुणः

āyamyate ca bahuśo raktaṃ ṣṭhīvati cālpaśaḥ eṣa karkaṭako nāmnā sannipātaḥsudāruṇaḥ

487

हीनमध्यप्रवृद्धैस्तु वातपित्तकफैश्च यः तेन रोगास्त एवोक्ता यथादोषबलाश्रयाः

hīnamadhyapravṛddhaistu vātapittakaphaiśca yaḥ tena rogāsta evoktā yathādoṣabalāśrayāḥ

488

अल्पशूलं कटीतोदो मध्ये दाहो रुजा भ्रमः भृशं क्लमः शिरोवस्तिमन्याहृदयवाग्रुजः

alpaśūlaṃ kaṭītodo madhye dāho rujā bhramaḥ bhṛśaṃ klamaḥ śirovastimanyāhṛdayavāgrujaḥ

489

प्रमीलकः श्वासकासहिक्काजाड्यविसंज्ञताः प्रथमोत्पन्नमेनन्तु साधयन्ति कदाचन

pramīlakaḥ śvāsakāsahikkājāḍyavisaṃjñatāḥ prathamotpannamenantu sādhayanti kadācana

490

एतस्मिन्सन्निवृत्ते तु कर्णमूले सुदारुणा पिडिका जायते जन्तोर्यया कृच्छ्रेण जीवति

etasminsannivṛtte tu karṇamūle sudāruṇā piḍikā jāyate jantoryayā kṛcchreṇa jīvati

491

स वैदारिकसंज्ञोऽय सन्निपातःसुदारुणः त्रिरात्रात्परमेतस्य व्यर्थमौषधकल्पनम्

sa vaidārikasaṃjño'ya sannipātaḥsudāruṇaḥ trirātrātparametasya vyarthamauṣadhakalpanam

492

शीता ङ्गस्त्रिमलोद्भवज्वरगणे तन्द्री प्रलापी ततो रक्तष्ठीवयिता च तत्र गणितः सम्भुग्ननेत्रस्तथा साभिन्यासकजिह्वकश्च कथितः प्राक्सन्धिगोऽथान्तको रुग्दाहः सहचित्तविभ्रम इह द्वौ कर्णकण्ठग्रहौ

śītā ṅgastrimalodbhavajvaragaṇe tandrī pralāpī tato raktaṣṭhīvayitā ca tatra gaṇitaḥ sambhugnanetrastathā sābhinyāsakajihvakaśca kathitaḥ prāksandhigo'thāntako rugdāhaḥ sahacittavibhrama iha dvau karṇakaṇṭhagrahau

493

हिमशिशिरशरीरः सन्निपातज्वरी यः श्वसनकसनहिक्कामोहकम्पप्रलापः क्लमबहुकफवातादाहवभ्यङ्गपीडास्वरविकृतिभिरार्त्तः शीतगात्रः स उक्तः

himaśiśiraśarīraḥ sannipātajvarī yaḥ śvasanakasanahikkāmohakampapralāpaḥ klamabahukaphavātādāhavabhyaṅgapīḍāsvaravikṛtibhirārttaḥ śītagātraḥ sa uktaḥ

494

तन्द्रा ऽतीव ततस्तृषाऽतिसरणं श्वासोऽधिकः कासरुक् सन्तप्तार्तितनुर्गले श्वयथुना सार्द्धञ्च कण्डूः कफः सुश्यामा रसना क्लमः श्रवणयोर्मान्द्यञ्च दाहस्तथा यत्र स्यात्स हि तन्द्रि को निगदितो दोषत्रयोत्थो ज्वरः

tandrā 'tīva tatastṛṣā'tisaraṇaṃ śvāso'dhikaḥ kāsaruk santaptārtitanurgale śvayathunā sārddhañca kaṇḍūḥ kaphaḥ suśyāmā rasanā klamaḥ śravaṇayormāndyañca dāhastathā yatra syātsa hi tandri ko nigadito doṣatrayottho jvaraḥ

495

यत्र ज्वरे निखिलदोषनितान्तरोष जाते प्रलापबहुलाः सहसोत्थिताश्च कम्पव्यथापतनदाहविसंज्ञताः स्युर्नाम्ना प्रलापक इति प्रथितः पृथिव्याम्

yatra jvare nikhiladoṣanitāntaroṣa jāte pralāpabahulāḥ sahasotthitāśca kampavyathāpatanadāhavisaṃjñatāḥ syurnāmnā pralāpaka iti prathitaḥ pṛthivyām

496

निष्ठीवो रुधिरस्य रक्तसदृशं कृष्णं तनौ मण्डलं लौहित्यं नयने तृषाऽरुचिवमिश्वासातिसारभ्रमाः आध्मानञ्च विसंज्ञता च पतनं हिक्काऽङ्गपीडा भृशं रक्तष्ठीविनि सन्निपातजनिते लिङ्गं ज्वरे जायते

niṣṭhīvo rudhirasya raktasadṛśaṃ kṛṣṇaṃ tanau maṇḍalaṃ lauhityaṃ nayane tṛṣā'rucivamiśvāsātisārabhramāḥ ādhmānañca visaṃjñatā ca patanaṃ hikkā'ṅgapīḍā bhṛśaṃ raktaṣṭhīvini sannipātajanite liṅgaṃ jvare jāyate

497

भृशं नयनवक्रता श्वसनकासतन्द्रा भृशं प्रलापमदवेपथुश्रवणहानिमोहास्तथा पुरो निखिलदोषजे भवति यत्र लिङ्गं ज्वरे पुरातनचिकित्सकैः स इह भुग्ननेत्रो मतः

bhṛśaṃ nayanavakratā śvasanakāsatandrā bhṛśaṃ pralāpamadavepathuśravaṇahānimohāstathā puro nikhiladoṣaje bhavati yatra liṅgaṃ jvare purātanacikitsakaiḥ sa iha bhugnanetro mataḥ

498

दोषास्तीव्रतरा भवन्ति बलिनः सर्वेऽपि यत्र ज्वरे मोहोऽतीव विचेष्टता विकलता श्वासो भृशं मूकता दाहश्चिक्कणमाननञ्च दहनो मन्दो बलस्य क्षयः सोऽभिन्यास इति प्रकीर्त्तित इह प्राज्ञैर्भिषग्भिः पुरा

doṣāstīvratarā bhavanti balinaḥ sarve'pi yatra jvare moho'tīva viceṣṭatā vikalatā śvāso bhṛśaṃ mūkatā dāhaścikkaṇamānanañca dahano mando balasya kṣayaḥ so'bhinyāsa iti prakīrttita iha prājñairbhiṣagbhiḥ purā

499

त्रिदोषजनिते ज्वरे भवति यत्र जिह्वा भृशं वृता कठिनकण्टकैस्तदनु निर्भरंमूकता श्रुतिक्षतिबलक्षति श्वसनकाससन्तप्तताः पुरातनभिषग्वरास्तमिह जिह्वकं चक्षते

tridoṣajanite jvare bhavati yatra jihvā bhṛśaṃ vṛtā kaṭhinakaṇṭakaistadanu nirbharaṃmūkatā śrutikṣatibalakṣati śvasanakāsasantaptatāḥ purātanabhiṣagvarāstamiha jihvakaṃ cakṣate

500

व्यथाऽतिशयिता भवेच्छ्वयथुसंयुता सन्धिषु प्रभूतकफता मुखे विगतनिद्र ता कासरुक् समस्तमिति कीर्त्तितं भवति लक्ष्म यत्र ज्वरे त्रिदोषजनिते बुधैः स हि निगद्यते सन्धिगः

vyathā'tiśayitā bhavecchvayathusaṃyutā sandhiṣu prabhūtakaphatā mukhe vigatanidra tā kāsaruk samastamiti kīrttitaṃ bhavati lakṣma yatra jvare tridoṣajanite budhaiḥ sa hi nigadyate sandhigaḥ

501

यस्मिँ ल्लक्षणमेतदस्ति सकलैर्दोषैरुदीते ज्वरे ऽजस्रं मूर्द्धविधूननं सकसनं सर्वाङ्गपीडाऽधिका हिक्काश्वाससदाहमोहसहिता देहेऽतिसन्तप्तता वैकल्यञ्च वृथावचांसि मुनिभिः संकीर्त्तितः सोऽन्तकः

yasmim̐ llakṣaṇametadasti sakalairdoṣairudīte jvare 'jasraṃ mūrddhavidhūnanaṃ sakasanaṃ sarvāṅgapīḍā'dhikā hikkāśvāsasadāhamohasahitā dehe'tisantaptatā vaikalyañca vṛthāvacāṃsi munibhiḥ saṃkīrttitaḥ so'ntakaḥ

502

दाहोऽधिको भवति यत्र तृषा च तीव्रा श्वासप्रलापविरुचिभ्रममोहपीडाः मन्याहनुव्यथनकण्ठरूजः श्रमश्च रूग्दाहसंज्ञ उदितस्त्रिभवो ज्वरोऽयम्

dāho'dhiko bhavati yatra tṛṣā ca tīvrā śvāsapralāpavirucibhramamohapīḍāḥ manyāhanuvyathanakaṇṭharūjaḥ śramaśca rūgdāhasaṃjña uditastribhavo jvaro'yam

503

गायति नृत्यति हसति प्रलपति विकृतं निरीक्षते मुह्येत् दाहव्यथाभयार्त्तो नरस्तु चित्तभ्रमे ज्वरे भवति

gāyati nṛtyati hasati pralapati vikṛtaṃ nirīkṣate muhyet dāhavyathābhayārtto narastu cittabhrame jvare bhavati

504

दोषत्रयेण जनितः किल कर्णमूले तीव्रा ज्वरे भवति तु श्वयथुव्यथा च कण्ठग्रहो बधिरता श्वसनं प्रलापः प्रस्वेदमोहदहनानि च कर्णिकाख्ये

doṣatrayeṇa janitaḥ kila karṇamūle tīvrā jvare bhavati tu śvayathuvyathā ca kaṇṭhagraho badhiratā śvasanaṃ pralāpaḥ prasvedamohadahanāni ca karṇikākhye

505

कण्ठःशूकशतावरुद्धवदतिश्वासः प्रलापोऽरुचि र्दाहोदेहरुजा तृषाऽपि च हनुस्तम्भः शिरोऽतिस्तथा मोहो वेपथुना सहेति सकलं लिङ्गं त्रिदोषज्वरे यत्रस्यात्स हि कण्ठकुब्ज उदितः प्राच्यैश्चिकित्साबुधैः

kaṇṭhaḥśūkaśatāvaruddhavadatiśvāsaḥ pralāpo'ruci rdāhodeharujā tṛṣā'pi ca hanustambhaḥ śiro'tistathā moho vepathunā saheti sakalaṃ liṅgaṃ tridoṣajvare yatrasyātsa hi kaṇṭhakubja uditaḥ prācyaiścikitsābudhaiḥ

506

सन्धिगस्तेषुसाध्यः स्यात्तन्द्रि कश्चित्तविभ्रमः कर्णिको जिह्वकः कण्ठकुब्जः पञ्चापि कष्टकाः

sandhigasteṣusādhyaḥ syāttandri kaścittavibhramaḥ karṇiko jihvakaḥ kaṇṭhakubjaḥ pañcāpi kaṣṭakāḥ

507

रुग्दाहस्त्वतिकष्टेन संसाध्यस्तेषु भाषितः रक्तष्ठीवी भुग्ननेत्रः शीतगात्रः प्रलापकः अभिन्यासोऽन्तकश्चैते षडसाध्याः प्रकीर्त्तिताः

rugdāhastvatikaṣṭena saṃsādhyasteṣu bhāṣitaḥ raktaṣṭhīvī bhugnanetraḥ śītagātraḥ pralāpakaḥ abhinyāso'ntakaścaite ṣaḍasādhyāḥ prakīrttitāḥ

508

कुम्भीपाकः प्रोर्णुनावः प्रलापी ह्यन्तैर्दाहो दण्डपातोऽन्तकश्च एणीदाहश्चाथ हारिद्र संज्ञो भेदा एते सन्निपातज्वरस्य

kumbhīpākaḥ prorṇunāvaḥ pralāpī hyantairdāho daṇḍapāto'ntakaśca eṇīdāhaścātha hāridra saṃjño bhedā ete sannipātajvarasya

509

अजघोषभूतहासौ यन्त्रापीडश्च संन्यासः संशोषी च विशेषास्तस्यैवोक्तास्त्रयोदशान्यत्र

ajaghoṣabhūtahāsau yantrāpīḍaśca saṃnyāsaḥ saṃśoṣī ca viśeṣāstasyaivoktāstrayodaśānyatra

510

घोणाविवरझरद्वहु शोणासितलोहितं सान्द्र म् विलुठन्मस्तकमभितः कुम्भीपाकेन पीडितं विद्यात्

ghoṇāvivarajharadvahu śoṇāsitalohitaṃ sāndra m viluṭhanmastakamabhitaḥ kumbhīpākena pīḍitaṃ vidyāt

511

उत्क्षिप्य यः स्वमङ्गं क्षिपत्यधस्तान्नितान्तमुच्छ्वसिति तं प्रोर्णुनावजुष्टं विचित्रकष्टं विजानीयात्

utkṣipya yaḥ svamaṅgaṃ kṣipatyadhastānnitāntamucchvasiti taṃ prorṇunāvajuṣṭaṃ vicitrakaṣṭaṃ vijānīyāt

512

स्वेदभ्रमाङ्गभेदाः कम्पोदवथुर्वमिर्व्यथा कण्ठे गात्रश्च गुर्वतीव प्रलापिजुष्टस्य जायते लिङ्गम्

svedabhramāṅgabhedāḥ kampodavathurvamirvyathā kaṇṭhe gātraśca gurvatīva pralāpijuṣṭasya jāyate liṅgam

513

अन्तर्दाहः शैत्यं बहिः श्वयथुररतिरति तथा श्वासः अङ्गमपि दग्धकल्पं सोऽन्तर्दाहार्दितः कथितः

antardāhaḥ śaityaṃ bahiḥ śvayathuraratirati tathā śvāsaḥ aṅgamapi dagdhakalpaṃ so'ntardāhārditaḥ kathitaḥ

514

नक्तन्दिवा न निद्रा मुपगृह्णाति मूढधीर्नभसः उत्थाय दण्डपाती भ्रमातुरः सर्वतो भ्रमति

naktandivā na nidrā mupagṛhṇāti mūḍhadhīrnabhasaḥ utthāya daṇḍapātī bhramāturaḥ sarvato bhramati

515

सम्पूर्यते शरीरं ग्रन्थिभिरभितस्तथोदरं मरुता श्वासातुरस्य सततं विचेतनस्यान्तकार्त्तस्य

sampūryate śarīraṃ granthibhirabhitastathodaraṃ marutā śvāsāturasya satataṃ vicetanasyāntakārttasya

516

परिधावतीव गात्रे रुक्पात्रे भुजगपतगहरिणगणः वेपथुमतः सदाहस्यैणीदाहज्वरार्त्तस्य

paridhāvatīva gātre rukpātre bhujagapatagahariṇagaṇaḥ vepathumataḥ sadāhasyaiṇīdāhajvarārttasya

517

यस्यातिपीतमङ्गं नयने सुतरां मलस्ततोऽप्यधिकम् दाहेऽतिशीतता बहिरस्य स हारिद्र को ज्ञेयः

yasyātipītamaṅgaṃ nayane sutarāṃ malastato'pyadhikam dāhe'tiśītatā bahirasya sa hāridra ko jñeyaḥ

518

छगलकसमानगन्धः स्कन्धरुजावान्निरूद्धगलरन्ध्रः अजघोषसन्निपातादाताम्राक्षः पुमान् भवति

chagalakasamānagandhaḥ skandharujāvānnirūddhagalarandhraḥ ajaghoṣasannipātādātāmrākṣaḥ pumān bhavati

519

शब्दादीनधिगच्छति न स्वान् विषयान् यदिन्द्रि यग्रामैः हसति प्रलपति परुषं स ज्ञेयो भूतहासार्त्तः

śabdādīnadhigacchati na svān viṣayān yadindri yagrāmaiḥ hasati pralapati paruṣaṃ sa jñeyo bhūtahāsārttaḥ

520

येन मुहुर्ज्वरवेगाद् यन्त्रेणेवावपीड्यते गात्रम् रक्तं पित्तञ्च वमेद् यन्त्रापीडः स विज्ञेयः

yena muhurjvaravegād yantreṇevāvapīḍyate gātram raktaṃ pittañca vamed yantrāpīḍaḥ sa vijñeyaḥ

521

अतिसरति वमति कूजति गात्राण्यभितश्चिरं नरः क्षिपति संन्याससन्निपाते प्रलपत्युग्राक्षिमण्डलो भवति

atisarati vamati kūjati gātrāṇyabhitaściraṃ naraḥ kṣipati saṃnyāsasannipāte pralapatyugrākṣimaṇḍalo bhavati

522

मेचकवपुरतिमेचक लोचनयुगलो मलोत्सर्गात् संशोषिणि सितपिडिका मण्डलयुक्तो ज्वरे नरो भवति

mecakavapuratimecaka locanayugalo malotsargāt saṃśoṣiṇi sitapiḍikā maṇḍalayukto jvare naro bhavati

523

नारायण एव भिषग् भेषजमेतेषु जाह्नवीनीरम् नैरुज्यहेतुरेको नित्यं मृत्युञ्जयो ध्येयः

nārāyaṇa eva bhiṣag bheṣajameteṣu jāhnavīnīram nairujyahetureko nityaṃ mṛtyuñjayo dhyeyaḥ

6524

सन्निपातज्वरस्यान्ते कर्णमूले सुदारुणः शोथः सञ्जायते तेन कश्चिदेव प्रमुच्यते

sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ śothaḥ sañjāyate tena kaścideva pramucyate

525

सन्निपातज्वरान्कष्टानसाध्यानपरे जगुः

sannipātajvarānkaṣṭānasādhyānapare jaguḥ

526

दोषे प्रवृद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः सन्निपातज्वरोऽसाध्यः कष्टसाध्यस्ततोऽन्यथा

doṣe pravṛddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ sannipātajvaro'sādhyaḥ kaṣṭasādhyastato'nyathā

527

सन्निपातार्णवे मग्नं योऽभ्युद्धरति मानवम् कस्तेन न कृतो धर्मः काञ्च पूजां न सोऽहति

sannipātārṇave magnaṃ yo'bhyuddharati mānavam kastena na kṛto dharmaḥ kāñca pūjāṃ na so'hati

528

मृत्युना सह योद्धव्यं सन्निपातं चिकित्सता यश्च तत्र भवेज्जेता सजेताऽमयसंकुले

mṛtyunā saha yoddhavyaṃ sannipātaṃ cikitsatā yaśca tatra bhavejjetā sajetā'mayasaṃkule

529

श्लेष्मनिग्रहमेवादौ कुर्याद्व्याधौ त्रिदोषजे संसर्गे यो गरीयान्स्या दुपक्रम्यस वै भवेत्

śleṣmanigrahamevādau kuryādvyādhau tridoṣaje saṃsarge yo garīyānsyā dupakramyasa vai bhavet

530

अंशाशं यत्र दोषाणां विवेक्तुं नैव शक्नुयात् क्रियां साधारणीं तत्र विदधीत चिकित्सकः

aṃśāśaṃ yatra doṣāṇāṃ vivektuṃ naiva śaknuyāt kriyāṃ sādhāraṇīṃ tatra vidadhīta cikitsakaḥ

531

लङ्घनं बालुकास्वेदो नस्यं निष्ठीवनं तथा अवलेहोऽञ्जनं चैव प्राक्प्रयोज्यं त्रिदोषजे

laṅghanaṃ bālukāsvedo nasyaṃ niṣṭhīvanaṃ tathā avaleho'ñjanaṃ caiva prākprayojyaṃ tridoṣaje

532

क्रियाभिस्तुल्यरूपाभिः क्रियासांकर्यमिष्यते भिन्नरूपतया तास्तु न हि कुर्वन्ति दूषणम्

kriyābhistulyarūpābhiḥ kriyāsāṃkaryamiṣyate bhinnarūpatayā tāstu na hi kurvanti dūṣaṇam

533

त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा दशरात्रमथापि वा लङ्घनं सन्निपातेषु कुर्यादारोग्यदर्शनात्

trirātraṃ pañcarātraṃ vā daśarātramathāpi vā laṅghanaṃ sannipāteṣu kuryādārogyadarśanāt

534

सप्तमे दिवसे प्राप्ते दशमे द्वादशेऽपि वा पुनर्घोरतरो भूत्वा प्रशमं याति हन्ति वा

saptame divase prāpte daśame dvādaśe'pi vā punarghorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā

535

पित्तकफानिलवृद्ध्या दशदिवसद्वादशाहसप्ताहात् हन्ति विमुञ्चत्यथ वा त्रिदोषजो धातुमलपाकात्

pittakaphānilavṛddhyā daśadivasadvādaśāhasaptāhāt hanti vimuñcatyatha vā tridoṣajo dhātumalapākāt

536

निद्रा नाशो हृदिस्तम्भो विष्टम्भो गौरवारुची अरतिर्बलहानिश्च धातूनां पाकलक्षणम्

nidrā nāśo hṛdistambho viṣṭambho gauravārucī aratirbalahāniśca dhātūnāṃ pākalakṣaṇam

537

सम्बाध्यमानोहृदि नाभिदेशे गात्रेषु वा पाकरुजाऽन्वितेषु पीडां ज्वरार्त्तोऽङगुलिभिश्च गच्छेत् स धातुपाकी कथितो भिषग्भिः

sambādhyamānohṛdi nābhideśe gātreṣu vā pākarujā'nviteṣu pīḍāṃ jvarārtto'ṅagulibhiśca gacchet sa dhātupākī kathito bhiṣagbhiḥ

538

नाभेरूर्ध्वं हृदोऽधस्तात् पीडिते चेद्ब्यथा भवेत् धातोः पाकंविजानीयादन्यथा तु मलस्य च

nābherūrdhvaṃ hṛdo'dhastāt pīḍite cedbyathā bhavet dhātoḥ pākaṃvijānīyādanyathā tu malasya ca

539

दोषप्रकृतिवैकृत्यं लघुताज्वरदेहयोः इन्द्रि याणाञ्च वैमल्यं मलानां पाकलक्षणम्

doṣaprakṛtivaikṛtyaṃ laghutājvaradehayoḥ indri yāṇāñca vaimalyaṃ malānāṃ pākalakṣaṇam

540

शश्वत्त्विन्द्रि यपञ्चकस्य पटुता वह्नेश्च यत्र क्रमा त्तृष्णाऽदिप्रशमो ज्वरस्य मृदुता तं दोषपाकं वदेत् हृन्नाभ्योरतिवेदनाऽतिसरणं तीव्रो ज्वरस्तृण्मदः श्वासाधिक्यमरोचकोऽरतिरिति स्याद्धातुपाकाकृतिः

śaśvattvindri yapañcakasya paṭutā vahneśca yatra kramā ttṛṣṇā'dipraśamo jvarasya mṛdutā taṃ doṣapākaṃ vadet hṛnnābhyorativedanā'tisaraṇaṃ tīvro jvarastṛṇmadaḥ śvāsādhikyamarocako'ratiriti syāddhātupākākṛtiḥ

541

सप्तमी द्विगुणा यावन्नवम्येकादशी तथा एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च

saptamī dviguṇā yāvannavamyekādaśī tathā eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca

542

सन्निपातज्वरी पूर्वं सम्यग् लङ्घनमाचरेत् शृतं शीतं पिबेदम्भः समये भेषजं भजेत्

sannipātajvarī pūrvaṃ samyag laṅghanamācaret śṛtaṃ śītaṃ pibedambhaḥ samaye bheṣajaṃ bhajet

543

सन्निपातेन तृष्यन्तं पार्श्वरुक्तालुशोषिणम् यःपाययेज्जलं शीतं स मृत्युर्नरविग्रहः

sannipātena tṛṣyantaṃ pārśvaruktāluśoṣiṇam yaḥpāyayejjalaṃ śītaṃ sa mṛtyurnaravigrahaḥ

544

वातश्लेष्मकृते स्वेदान्कारयेद्रू क्षनिर्मितान् स्निग्धः स्वेदो निषिद्धोऽत्र विना केवलवातजात्

vātaśleṣmakṛte svedānkārayedrū kṣanirmitān snigdhaḥ svedo niṣiddho'tra vinā kevalavātajāt

545

खर्परभृष्टपटस्थितकाञ्जिकसंसिक्तवालुकास्वेदः शमयति वातकफामयमस्तकशूलाङ्गभङ्गादीन्

kharparabhṛṣṭapaṭasthitakāñjikasaṃsiktavālukāsvedaḥ śamayati vātakaphāmayamastakaśūlāṅgabhaṅgādīn

546

स्रोतसां मार्दवं कृत्वा नीत्वा पावकमाशयम् हृत्वावातकफस्तम्भं स्वेदो ज्वरमपोहति

srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā nītvā pāvakamāśayam hṛtvāvātakaphastambhaṃ svedo jvaramapohati

547

saindhavaṃ śvetamaricaṃ sarṣapāḥ kuṣṭhameva ca bastamūtreṇa sampiṣṭaṃ nasyaṃ tandrā nivāraṇam

548

मधूकसारसिन्धूत्थवचोषणकणाः समाः श्लक्ष्णं पिष्ट्वाऽम्भसा नस्यं दद्यात्संज्ञाप्रबोधनम्

madhūkasārasindhūtthavacoṣaṇakaṇāḥ samāḥ ślakṣṇaṃ piṣṭvā'mbhasā nasyaṃ dadyātsaṃjñāprabodhanam

549

मातुलुङ्गार्द्र्रकरसं कोष्णं त्रिलवणान्वितम् अन्यद्वा सिद्धिविहितं नस्यं तीक्ष्णं प्रयोजयेत्

mātuluṅgārdrrakarasaṃ koṣṇaṃ trilavaṇānvitam anyadvā siddhivihitaṃ nasyaṃ tīkṣṇaṃ prayojayet

550

तेन प्रभिद्यते श्लेष्मा प्रभिन्नश्च प्रसिच्यते शिरोहृदयकण्ठास्यपार्श्वरुक् चोपशाम्यति

tena prabhidyate śleṣmā prabhinnaśca prasicyate śirohṛdayakaṇṭhāsyapārśvaruk copaśāmyati

551

मोहामयेन मुग्धं बोधयितुं यादृशः शक्तः कल्पतरुनामधेयो रसो न तादृक् परं किञ्चित्

mohāmayena mugdhaṃ bodhayituṃ yādṛśaḥ śaktaḥ kalpatarunāmadheyo raso na tādṛk paraṃ kiñcit

552

जिह्वातालुगलक्लोम मरुत्पित्तेन दूषितम् तदा सञ्चारयेच्छोषं जिह्वाविरसतां तथा

jihvātālugalakloma marutpittena dūṣitam tadā sañcārayecchoṣaṃ jihvāvirasatāṃ tathā

553

स्फुटनञ्च तदा जिह्वां लेपयेन्मधुपिष्टया द्रा क्षया साज्यया तेन जिह्वा स्यात्सरसा मृदुः

sphuṭanañca tadā jihvāṃ lepayenmadhupiṣṭayā drā kṣayā sājyayā tena jihvā syātsarasā mṛduḥ

554

आर्द्र्रकस्वरसोपेतं सैन्धवं कटुकत्रयम् आकण्ठाद्धारयेदास्ये निष्ठीवेच्च पुनः पुनः

ārdrrakasvarasopetaṃ saindhavaṃ kaṭukatrayam ākaṇṭhāddhārayedāsye niṣṭhīvecca punaḥ punaḥ

555

तेनास्यतालुकोष्ठांसमन्यापार्श्वशिरोगलात् लीनोऽप्याकृष्यते श्लेष्मा लाघवं चास्य जायते

tenāsyatālukoṣṭhāṃsamanyāpārśvaśirogalāt līno'pyākṛṣyate śleṣmā lāghavaṃ cāsya jāyate

556

पर्वभेदो ज्वरो मूर्च्छानिद्रा श्वासगलामयाः मुखाक्षिगौरवं जाड्यमुत्क्लेशश्चोपशाम्यति

parvabhedo jvaro mūrcchānidrā śvāsagalāmayāḥ mukhākṣigauravaṃ jāḍyamutkleśaścopaśāmyati

557

सकृद्द्विस्त्रिश्चतुष्कुर्याद् दृष्ट्वा दोषबलाबलम् एतद्धि परमं प्राहुर्भेषजं सन्निपातिनाम्

sakṛddvistriścatuṣkuryād dṛṣṭvā doṣabalābalam etaddhi paramaṃ prāhurbheṣajaṃ sannipātinām

558

इति कवल ग्रहः कट्फलं पौष्करं शृङ्गी व्योषं यासश्च कारवी श्लक्ष्णं चूर्णीकृतं चैतन्मधुना सह लेहयेत्

iti kavala grahaḥ kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī vyoṣaṃ yāsaśca kāravī ślakṣṇaṃ cūrṇīkṛtaṃ caitanmadhunā saha lehayet

559

एषाऽवलेहिका हन्ति सन्निपातं सुदारूणम् हिक्कां श्वासं च कासञ्च कण्ठरोगञ्च नाशयेत् एतद्योज्यं कफोद्रे के चूर्णमार्द्र कजै रसैः

eṣā'valehikā hanti sannipātaṃ sudārūṇam hikkāṃ śvāsaṃ ca kāsañca kaṇṭharogañca nāśayet etadyojyaṃ kaphodre ke cūrṇamārdra kajai rasaiḥ

560

अष्टाङ्गं मधुना लिह्यादार्द्र कस्य रसेन वा सम्मोहं दारुणं हन्यात्तन्द्रा काससमन्वितम्

aṣṭāṅgaṃ madhunā lihyādārdra kasya rasena vā sammohaṃ dāruṇaṃ hanyāttandrā kāsasamanvitam

561

सर्वेषु सन्निपातेषु न क्षौद्र्रमवचारयेत् शीतोपचारि क्षौद्रं स्याच्छीतं चात्र विरुद्ध्य्ते

sarveṣu sannipāteṣu na kṣaudrramavacārayet śītopacāri kṣaudraṃ syācchītaṃ cātra viruddhyte

562

स्विन्नमामलकं पिष्ट्वा द्रा क्षया सह मेलयेत् विश्वभेषजसुंयुक्तं मधुना सह लेहयेत् तेनास्य शाम्यति श्वासः कासो मूर्च्छाऽरुचिस्तथा

svinnamāmalakaṃ piṣṭvā drā kṣayā saha melayet viśvabheṣajasuṃyuktaṃ madhunā saha lehayet tenāsya śāmyati śvāsaḥ kāso mūrcchā'rucistathā

563

शिरीषबीजं गोम्रूत्रकृष्णामरिचसैन्धवैः अञ्जनं स्यात्प्रबोधायसरसोनशिलावचैः

śirīṣabījaṃ gomrūtrakṛṣṇāmaricasaindhavaiḥ añjanaṃ syātprabodhāyasarasonaśilāvacaiḥ

564

अयोरजः श्वेतलोध्रं मरिचं चाञ्जनं तथा गोमूत्रेण समायुक्तं तन्द्रा नाशनमुत्तमम्

ayorajaḥ śvetalodhraṃ maricaṃ cāñjanaṃ tathā gomūtreṇa samāyuktaṃ tandrā nāśanamuttamam

565

अञ्जनं सम्यगारब्धं मधुसिन्धुशिलोषणैः प्रमोहद्र्रोहि भवति भाषितं दण्डपाणिना

añjanaṃ samyagārabdhaṃ madhusindhuśiloṣaṇaiḥ pramohadrrohi bhavati bhāṣitaṃ daṇḍapāṇinā

566

इत्यञ्जनम् सूतं विषञ्च मरिचंतुत्थकं नवसादरम् चूर्णितं स्वरसैर्मर्द्यं धूर्त्तपत्ररसोनयोः

ityañjanam sūtaṃ viṣañca maricaṃtutthakaṃ navasādaram cūrṇitaṃ svarasairmardyaṃ dhūrttapatrarasonayoḥ

567

सन्निपातकृते मोहे मूर्ध्नि लिम्पेत्पदोपरि अस्थिव्यथास्वनेनैव लेपं कुर्यात्पदोपरि

sannipātakṛte mohe mūrdhni limpetpadopari asthivyathāsvanenaiva lepaṃ kuryātpadopari

568

बिल्वः श्योनाकगाम्भारीपाटलागणिकारिकाः पित्तघ्नंवातकफहृत्पञ्चमूलमिदं महत्

bilvaḥ śyonākagāmbhārīpāṭalāgaṇikārikāḥ pittaghnaṃvātakaphahṛtpañcamūlamidaṃ mahat

569

शालिपर्णी पृश्निपर्णी बृहती कण्टकारिका गोक्षुरुर्वातपित्तघ्नं कनीयः पञ्चमूलकम्

śāliparṇī pṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā gokṣururvātapittaghnaṃ kanīyaḥ pañcamūlakam

570

उभयं दशमूलं तत्पिप्पलीचूर्णसंयुतम् सन्निपातज्वरं हन्ति हृत्कण्ठग्रहनाशनम्

ubhayaṃ daśamūlaṃ tatpippalīcūrṇasaṃyutam sannipātajvaraṃ hanti hṛtkaṇṭhagrahanāśanam

571

तन्द्रा वातकफातङ्कश्वासपार्श्वार्त्तिकासनुत्

tandrā vātakaphātaṅkaśvāsapārśvārttikāsanut

572

महान्ति यानि मूलानि काष्ठगर्भाणि यानि च तेषान्तु वल्कलं ग्राह्यं ह्रस्वमूलानि कृत्स्नशः

mahānti yāni mūlāni kāṣṭhagarbhāṇi yāni ca teṣāntu valkalaṃ grāhyaṃ hrasvamūlāni kṛtsnaśaḥ

573

दशमूलीकषायस्तु पिप्पलीपौष्करान्वितः सन्निपातज्वरे देयः श्वासकाससमन्विते

daśamūlīkaṣāyastu pippalīpauṣkarānvitaḥ sannipātajvare deyaḥ śvāsakāsasamanvite

574

चिरज्वरे वातकफोल्वणे वा त्रिदोषजे वा दशमूलमिश्रः किराततिक्तादिगणः प्रयोज्यः शुद्ध्य्र्थिने वा त्रिवृताविमिश्रः

cirajvare vātakapholvaṇe vā tridoṣaje vā daśamūlamiśraḥ kirātatiktādigaṇaḥ prayojyaḥ śuddhyrthine vā trivṛtāvimiśraḥ

575

किराततिक्तको मुस्तं गुडूची विश्वभेषजम् किरातादिर्गणो ह्येष चातुर्भद्र कमित्यपि

kirātatiktako mustaṃ guḍūcī viśvabheṣajam kirātādirgaṇo hyeṣa cāturbhadra kamityapi

576

दशमूली शटी शृङ्गी पौष्करं सदुरालभम् भार्गी कुटजबीजञ्च पटोलं कटुरोहिणी

daśamūlī śaṭī śṛṅgī pauṣkaraṃ sadurālabham bhārgī kuṭajabījañca paṭolaṃ kaṭurohiṇī

577

अष्टादशाङ्ग इत्येष सन्निपातज्वरापहः कासहृद्ग्रहपार्श्वार्त्तिश्वासहिक्कावमीहरः

aṣṭādaśāṅga ityeṣa sannipātajvarāpahaḥ kāsahṛdgrahapārśvārttiśvāsahikkāvamīharaḥ

578

भूनिम्बदारुदशमूलमहौषधाब्द तिक्तेन्द्र्रबीजधनिकेभकणाकषायः तन्द्रा प्रलापकसनारुचिदाहमोह श्वासत्रिदोषजनितज्वरनाशनः स्यात्

bhūnimbadārudaśamūlamahauṣadhābda tiktendrrabījadhanikebhakaṇākaṣāyaḥ tandrā pralāpakasanārucidāhamoha śvāsatridoṣajanitajvaranāśanaḥ syāt

579

सन्निपातज्वरे रसप्रदीपे विषं त्रिकटुकं गन्धं टङ्कणं मृतशुल्वकम् धत्तूरस्य च बीजानि हिङ्गुलं नवमं स्मृतम्

sannipātajvare rasapradīpe viṣaṃ trikaṭukaṃ gandhaṃ ṭaṅkaṇaṃ mṛtaśulvakam dhattūrasya ca bījāni hiṅgulaṃ navamaṃ smṛtam

580

एतानि समभागानि दिनैकं विजयाद्र वैः मर्दयेच्चणकाकारा कर्त्तव्या वटिकाऽथ सा

etāni samabhāgāni dinaikaṃ vijayādra vaiḥ mardayeccaṇakākārā karttavyā vaṭikā'tha sā

ज्वराधिकारः (cont. 4)

581

भक्षणीयोऽनुपातव्यो रविमूलकषायकः मृतसञ्जीवनी नाम्नासन्निपातज्वरान्तकृत्

bhakṣaṇīyo'nupātavyo ravimūlakaṣāyakaḥ mṛtasañjīvanī nāmnāsannipātajvarāntakṛt

582

शुद्धसूतं समं गन्धं सूतांशं मृतताम्रकम् त्रिभिस्तुल्यैर्गवां क्षीरैर्मर्दयेदातपे खरे

śuddhasūtaṃ samaṃ gandhaṃ sūtāṃśaṃ mṛtatāmrakam tribhistulyairgavāṃ kṣīrairmardayedātape khare

583

मर्दयेद्दिनमेकन्तु निर्गुण्डीशिग्रुजद्र वैः विधाय गोलं तं गोलमन्धमूषागतं पचेत्

mardayeddinamekantu nirguṇḍīśigrujadra vaiḥ vidhāya golaṃ taṃ golamandhamūṣāgataṃ pacet

584

त्रियामं बालुकायन्त्रे ततः खल्वे विचूर्णयेत् अष्टमांशं विषं तत्र क्षिपेत्तेनापि मर्दयेत्

triyāmaṃ bālukāyantre tataḥ khalve vicūrṇayet aṣṭamāṃśaṃ viṣaṃ tatra kṣipettenāpi mardayet

585

त्रिनेत्राख्यो रसो ह्येष देयो गुञ्जाद्वयोन्मितः पञ्चकोलकषायेण छागीदुग्धेन वा सह

trinetrākhyo raso hyeṣa deyo guñjādvayonmitaḥ pañcakolakaṣāyeṇa chāgīdugdhena vā saha

586

रसेनानेनभुक्तेन सन्निपातज्वरो महान् संक्षयं व्रजति क्षिप्रं कर्त्तव्यो नात्र संशयः

rasenānenabhuktena sannipātajvaro mahān saṃkṣayaṃ vrajati kṣipraṃ karttavyo nātra saṃśayaḥ

587

भस्म षोडशनिष्कं स्यादरण्योपलसम्भवम् मरिचं निष्कमात्रञ्च विषं निष्कं विचूर्णयेत्

bhasma ṣoḍaśaniṣkaṃ syādaraṇyopalasambhavam maricaṃ niṣkamātrañca viṣaṃ niṣkaṃ vicūrṇayet

588

रसो भस्मेश्वरो नाम सन्निपातज्वरान्तकृत् एकगुञ्जामितो भक्ष्य आर्द्र कस्य द्र्रवेण हि

raso bhasmeśvaro nāma sannipātajvarāntakṛt ekaguñjāmito bhakṣya ārdra kasya drraveṇa hi

589

द्वौ कर्षौ सूतकाद् ग्राह्यौ गन्धकाद् द्वौ तथैव च यत्नतस्तूभयं मर्द्यं दिनं हंसपदीद्र्रवैः

dvau karṣau sūtakād grāhyau gandhakād dvau tathaiva ca yatnatastūbhayaṃ mardyaṃ dinaṃ haṃsapadīdrravaiḥ

590

कल्कस्य वटिकां कृत्वा निक्षिपेत्काचभाजने कर्षैकममृतं तत्र क्षिप्त्वा वक्त्रं निरोधयेत्

kalkasya vaṭikāṃ kṛtvā nikṣipetkācabhājane karṣaikamamṛtaṃ tatra kṣiptvā vaktraṃ nirodhayet

591

कूपिकायाः परौ भागौ बालुकाभिश्च पूरयेत् सार्द्धं यावदहोरात्रं तावत्तत्र पचेद्र सम्

kūpikāyāḥ parau bhāgau bālukābhiśca pūrayet sārddhaṃ yāvadahorātraṃ tāvattatra pacedra sam

592

याममात्रोऽनलो देयः स्वाङ्गशीतं समुद्धरेत् तोलार्द्धममृतं तत्र क्षिपेत्तावत्तथोषणम्

yāmamātro'nalo deyaḥ svāṅgaśītaṃ samuddharet tolārddhamamṛtaṃ tatra kṣipettāvattathoṣaṇam

593

भक्षितो रक्तिकामात्रो रसस्त्वग्निकुमारकः सन्निपातज्वरं हन्याद्वातं मन्दाग्नितामपि

bhakṣito raktikāmātro rasastvagnikumārakaḥ sannipātajvaraṃ hanyādvātaṃ mandāgnitāmapi

594

शूलञ्च ग्रहणीं गुल्मं क्षयं जत्रुगदं तथा श्वासकासादिकान्सर्वान् गदानेष विनाशयेत्

śūlañca grahaṇīṃ gulmaṃ kṣayaṃ jatrugadaṃ tathā śvāsakāsādikānsarvān gadāneṣa vināśayet

595

गन्धेशटङ्कमरिचं विषं धत्तूरजैर्द्र वैः दिनं सम्मर्दितं शुष्कं पञ्चवक्त्रो रसो भवेत्

gandheśaṭaṅkamaricaṃ viṣaṃ dhattūrajairdra vaiḥ dinaṃ sammarditaṃ śuṣkaṃ pañcavaktro raso bhavet

596

आर्द्र्रकस्य द्र्रवेणैष दातव्यो रक्तिकामितः सन्निपातज्वरे देयो घोरे तद्दोषनाशनः

ārdrrakasya drraveṇaiṣa dātavyo raktikāmitaḥ sannipātajvare deyo ghore taddoṣanāśanaḥ

597

अमृतवराटकमरिचै र्द्विपञ्चनवभागयोजितै रचिता वटिका मुद्गसमाना कफत्रिदोषाग्निमान्द्यहरी

amṛtavarāṭakamaricai rdvipañcanavabhāgayojitai racitā vaṭikā mudgasamānā kaphatridoṣāgnimāndyaharī

598

सूतकं गन्धकञ्चैव हरितालं मनःशिला एकनिष्कं द्विनिष्कञ्च चतुर्निष्कं तथैव च

sūtakaṃ gandhakañcaiva haritālaṃ manaḥśilā ekaniṣkaṃ dviniṣkañca caturniṣkaṃ tathaiva ca

599

पञ्चनिष्कं रसैः कारवेल्ल्याः सम्यक्प्रकल्पयेत् ताम्रपत्राणि तुल्यानि तेन कल्केन लेपयेत्

pañcaniṣkaṃ rasaiḥ kāravellyāḥ samyakprakalpayet tāmrapatrāṇi tulyāni tena kalkena lepayet

600

शरावसम्पुटे तानि कृत्वा तेषामुपर्यपि दद्यात्तां पिष्टिकां पश्चात्पुटपाकेन पाचयेत्

śarāvasampuṭe tāni kṛtvā teṣāmuparyapi dadyāttāṃ piṣṭikāṃ paścātpuṭapākena pācayet

601

ततः सञ्चूर्णयेदेवं रसः क्षौद्रे ण भक्षितः यवैकमात्रया हन्ति घोरं शीतज्वरं ध्रुवम्

tataḥ sañcūrṇayedevaṃ rasaḥ kṣaudre ṇa bhakṣitaḥ yavaikamātrayā hanti ghoraṃ śītajvaraṃ dhruvam

602

पारदं गन्धकञ्चैव तुत्थञ्च दरदं विषम् विषादष्टगुणं योज्यं मरिचं विश्वभेषजम्

pāradaṃ gandhakañcaiva tutthañca daradaṃ viṣam viṣādaṣṭaguṇaṃ yojyaṃ maricaṃ viśvabheṣajam

603

अश्वगन्धाऽथ विजया कासमर्दः कठिल्लकः चतुर्णाञ्च रसैरेतैश्चूणान्येतानि मर्दयेत्

aśvagandhā'tha vijayā kāsamardaḥ kaṭhillakaḥ caturṇāñca rasairetaiścūṇānyetāni mardayet

604

तुलस्यास्तु दलैः सार्द्धं भक्षितो रक्तिकामितः हन्ति शीतज्वरं घोरं नाम्नाऽय शीतकेसरी

tulasyāstu dalaiḥ sārddhaṃ bhakṣito raktikāmitaḥ hanti śītajvaraṃ ghoraṃ nāmnā'ya śītakesarī

605

तालकं शुक्तिकाचूर्णं तुल्यं तत्रोभयोरपि नवमांशञ्च तुल्यं स्यान्मर्दयेत्कन्यकाद्र वैः

tālakaṃ śuktikācūrṇaṃ tulyaṃ tatrobhayorapi navamāṃśañca tulyaṃ syānmardayetkanyakādra vaiḥ

606

तत्तु संशुष्कमुपलैर्वन्यैर्गजपुटे पचेत् शीतं तच्चूर्णयेदर्द्धगुञ्जामात्रं सितायुतम्

tattu saṃśuṣkamupalairvanyairgajapuṭe pacet śītaṃ taccūrṇayedarddhaguñjāmātraṃ sitāyutam

607

प्रभाते भक्षयेत्तेन याति शीतज्वरःक्षयम् वान्तिर्भवति कस्यापि कस्यचिन्न भवत्यपि

prabhāte bhakṣayettena yāti śītajvaraḥkṣayam vāntirbhavati kasyāpi kasyacinna bhavatyapi

608

तालकं तुत्थकं ताम्रंसूतगन्धकटङ्कणम् सर्वमेतत्समं चूर्णं कारवेल्लीरसद्र वैः

tālakaṃ tutthakaṃ tāmraṃsūtagandhakaṭaṅkaṇam sarvametatsamaṃ cūrṇaṃ kāravellīrasadra vaiḥ

609

दिनैकं मर्दयेत्तेन रसकर्दमकेन तु ताम्रस्यभाजनस्यान्तर्लिम्पेदर्द्धाङ्गुलोन्मितम्

dinaikaṃ mardayettena rasakardamakena tu tāmrasyabhājanasyāntarlimpedarddhāṅgulonmitam

610

तत्पचेद्वालुकायन्त्रे यवा यावत्स्फुटन्तिहि शीतलं तद्धि गृह्णीयात्ताम्रपात्रोदराद्भिषक्

tatpacedvālukāyantre yavā yāvatsphuṭantihi śītalaṃ taddhi gṛhṇīyāttāmrapātrodarādbhiṣak

611

शीतभञ्जी रसो माषमात्रो मरिचसंयुतः भक्षितःपर्णखण्डेन नाशयेद्विषमज्वरान्

śītabhañjī raso māṣamātro maricasaṃyutaḥ bhakṣitaḥparṇakhaṇḍena nāśayedviṣamajvarān

612

तालको दरदोद्भूतः पारदो गन्धकःशिला क्रमाद्भागार्द्धरहितं कारवेल्ल्यम्बुमर्दितम्

tālako daradodbhūtaḥ pārado gandhakaḥśilā kramādbhāgārddharahitaṃ kāravellyambumarditam

613

अनेनास्यप्रमाणेन ताम्रपात्रं प्रलेपयेत् अधोमुखं दृढे भाण्डे तन्निरुध्याथ पूरयेत्

anenāsyapramāṇena tāmrapātraṃ pralepayet adhomukhaṃ dṛḍhe bhāṇḍe tannirudhyātha pūrayet

614

चुल्ल्यां बालुकया घस्रमग्निं प्रज्वालयेदधः शीतं सञ्चूर्ण्य माषोऽस्य नागवल्लीदले स्थितः

cullyāṃ bālukayā ghasramagniṃ prajvālayedadhaḥ śītaṃ sañcūrṇya māṣo'sya nāgavallīdale sthitaḥ

615

भक्षितो मरिचैः सार्द्धं समस्तविषमज्वरान् शीतदाहादिकान्हन्ति पथ्यं शाल्योदनं पयः

bhakṣito maricaiḥ sārddhaṃ samastaviṣamajvarān śītadāhādikānhanti pathyaṃ śālyodanaṃ payaḥ

616

कट्फलं त्रिफला दारु चन्दनं सपरूषकम् कटुका पद्मकोशीरं विपचेत्कर्षकं जले

kaṭphalaṃ triphalā dāru candanaṃ saparūṣakam kaṭukā padmakośīraṃ vipacetkarṣakaṃ jale

617

त्रिदोषदाहतृष्णाघ्नं पानमात्रे प्रपूजितम् दीर्घकालज्वरार्त्तानामेतत्स्यादमृतोपमम्

tridoṣadāhatṛṣṇāghnaṃ pānamātre prapūjitam dīrghakālajvarārttānāmetatsyādamṛtopamam

618

सन्निपाते तु दाहार्त्तं यः सिञ्चेच्छीतवारिणा आतुरः स कथं जीवेद्भिषग्वा स कथं भवेत्

sannipāte tu dāhārttaṃ yaḥ siñcecchītavāriṇā āturaḥ sa kathaṃ jīvedbhiṣagvā sa kathaṃ bhavet

619

दुःस्पर्शगोक्षुर क्षुद्रा सिद्धमाहारमर्पयेत् दोषशान्तिबलाग्न्यर्थं त्रिदोषज्वरिणे भिषक्

duḥsparśagokṣura kṣudrā siddhamāhāramarpayet doṣaśāntibalāgnyarthaṃ tridoṣajvariṇe bhiṣak

620

लाजसक्तून्समश्नीयात्सैन्धवेन समन्वितान् ते च जीर्यन्त्यविघ्नेन ज्वरी जीवेत्तदा ध्रुवम्

lājasaktūnsamaśnīyātsaindhavena samanvitān te ca jīryantyavighnena jvarī jīvettadā dhruvam

621

रक्तपित्तहितत्वेन तृषादाहज्वरेषु च लाजानां सक्तवः शीता नैव तेऽत्र हिता मताः

raktapittahitatvena tṛṣādāhajvareṣu ca lājānāṃ saktavaḥ śītā naiva te'tra hitā matāḥ

622

पाचनो दीपनः स्वेद्यो लाजमण्डो यतः स्मृतः दशमूलादिसंसिद्धः संनिपातज्वरे हितः

pācano dīpanaḥ svedyo lājamaṇḍo yataḥ smṛtaḥ daśamūlādisaṃsiddhaḥ saṃnipātajvare hitaḥ

623

सन्निपातज्वरी यस्तु कम्पते प्रलपत्यपि किञ्चिदेव न जानाति चिकित्सा तस्य कथ्यते

sannipātajvarī yastu kampate pralapatyapi kiñcideva na jānāti cikitsā tasya kathyate

624

अभ्यञ्जयेत्पुराणेन सर्पिषा पूर्वमेव तम् बलारास्नागुडूच्याद्यैस्तैलैश्च परिषेचयेत्

abhyañjayetpurāṇena sarpiṣā pūrvameva tam balārāsnāguḍūcyādyaistailaiśca pariṣecayet

625

वर्त्तको वर्त्तिका लावो वार्त्तिकस्तित्तिरिः शशः कुलिङ्गश्च रसेनैषां तर्पयेत यथाऽनलम्

varttako varttikā lāvo vārttikastittiriḥ śaśaḥ kuliṅgaśca rasenaiṣāṃ tarpayeta yathā'nalam

626

सन्निपाते क्षुधाऽत्त यो भोजयेत्पिशितौदनम् स कथं भिषगाख्यान्तु लभते मनुजाधमः

sannipāte kṣudhā'tta yo bhojayetpiśitaudanam sa kathaṃ bhiṣagākhyāntu labhate manujādhamaḥ

627

अथ वातोल्वणसन्निपातज्वरस्य चिकित्सा पञ्चमूलीकषायन्तु दशाद्वातोल्बणे ज्वरे भृशोष्णं वा सुखोष्णं वा दृष्ट्वा दोषबलाबलम्

atha vātolvaṇasannipātajvarasya cikitsā pañcamūlīkaṣāyantu daśādvātolbaṇe jvare bhṛśoṣṇaṃ vā sukhoṣṇaṃ vā dṛṣṭvā doṣabalābalam

628

अथ पित्तोल्वणसन्निपातज्वरस्य चिकित्सा परूषकञ्च त्रिफला देवदारु च कट्फलम् चन्दनं पद्मकञ्चैव तथा कटुकरोहिणी

atha pittolvaṇasannipātajvarasya cikitsā parūṣakañca triphalā devadāru ca kaṭphalam candanaṃ padmakañcaiva tathā kaṭukarohiṇī

629

पृश्निपर्णी शृतं त्वेभिरुषितं शीतलं जलम् पित्तोत्तरे नृणामेतत्सन्निपातचिकित्सितम्

pṛśniparṇī śṛtaṃ tvebhiruṣitaṃ śītalaṃ jalam pittottare nṛṇāmetatsannipātacikitsitam

630

किराततिक्तकं मुस्तं गुडूची विश्वभेषजम् पाठोदीच्यं मृणालञ्च शृतं पित्ताधिके पिबेत्

kirātatiktakaṃ mustaṃ guḍūcī viśvabheṣajam pāṭhodīcyaṃ mṛṇālañca śṛtaṃ pittādhike pibet

631

अथ कफोल्वणसन्निपातज्वरस्य चिकित्सा बृहत्यौ पौष्करं भार्गी शटी शृङ्गी दुरालभा वत्सकस्य तु बीजानि पटोलं कटुरोहिणी

atha kapholvaṇasannipātajvarasya cikitsā bṛhatyau pauṣkaraṃ bhārgī śaṭī śṛṅgī durālabhā vatsakasya tu bījāni paṭolaṃ kaṭurohiṇī

632

बृहत्यादिगणः शस्तः सन्निपाते कफोत्तरे श्वासादिषु च सर्वेषु हितः सोपद्र वेष्वपि

bṛhatyādigaṇaḥ śastaḥ sannipāte kaphottare śvāsādiṣu ca sarveṣu hitaḥ sopadra veṣvapi

633

अथ वातपित्तोल्वणसन्निपातज्वरस्य चिकित्सा वातपित्तहरं वृष्यं कनीयः पञ्चमूलकम् तत्क्वाथो मधुना हन्ति वातपित्तोल्वणं ज्वरम्

atha vātapittolvaṇasannipātajvarasya cikitsā vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ kanīyaḥ pañcamūlakam tatkvātho madhunā hanti vātapittolvaṇaṃ jvaram

634

किराततिक्तकं मुस्तं गुडूची विश्वभेषजम् चातुर्भद्र कमित्याहुर्वातपित्तोल्बणे ज्वरे

kirātatiktakaṃ mustaṃ guḍūcī viśvabheṣajam cāturbhadra kamityāhurvātapittolbaṇe jvare

635

अथ पित्तकफोल्वणसन्निपातज्वरस्य चिकित्सा पर्पटः कट्फलं कुष्ठमुशीरं चन्दनं जलम् नागरं मुस्तकं शृङ्गी पिप्पल्येषां शृतं हितम् तृष्णादाहाग्निमान्द्येषु पित्तश्लेष्मोल्वणो ज्वरे

atha pittakapholvaṇasannipātajvarasya cikitsā parpaṭaḥ kaṭphalaṃ kuṣṭhamuśīraṃ candanaṃ jalam nāgaraṃ mustakaṃ śṛṅgī pippalyeṣāṃ śṛtaṃ hitam tṛṣṇādāhāgnimāndyeṣu pittaśleṣmolvaṇo jvare

636

अथ वातपित्तकफोल्वणसन्निपातज्वरस्य चिकित्सा नागरं धान्यकं भार्गी पद्मकं रक्तचन्दनम् पटोलः पिचुमन्दश्च त्रिफला मधुकं बला

atha vātapittakapholvaṇasannipātajvarasya cikitsā nāgaraṃ dhānyakaṃ bhārgī padmakaṃ raktacandanam paṭolaḥ picumandaśca triphalā madhukaṃ balā

637

शर्करा कटुका मुस्तं गजाह्वा व्याधिघातकः किराततिक्तममृता दशमूली निदिग्धिका

śarkarā kaṭukā mustaṃ gajāhvā vyādhighātakaḥ kirātatiktamamṛtā daśamūlī nidigdhikā

638

योगराजो निहन्त्येष सन्निपातं त्रिकोल्वणम् सन्निपातसमुत्थानं मृत्युमप्यागतं जयेत्

yogarājo nihantyeṣa sannipātaṃ trikolvaṇam sannipātasamutthānaṃ mṛtyumapyāgataṃ jayet

639

अथ प्रवृद्धमध्यहीनवातादिसन्निपातज्वराणां चिकित्सा प्रवृद्धं कर्शयेद्दोषं क्षीणं संवर्द्धयेद्भिषक् चिकित्सेयं विधातव्या दोषयोर्वृद्धहीनयोः

atha pravṛddhamadhyahīnavātādisannipātajvarāṇāṃ cikitsā pravṛddhaṃ karśayeddoṣaṃ kṣīṇaṃ saṃvarddhayedbhiṣak cikitseyaṃ vidhātavyā doṣayorvṛddhahīnayoḥ

640

प्रवृद्धे शमिते दोषे मध्यमः स्वयमेव हि शान्तिं याति शमं नीतेऽनुबन्ध्ये त्वनुबन्धवत्

pravṛddhe śamite doṣe madhyamaḥ svayameva hi śāntiṃ yāti śamaṃ nīte'nubandhye tvanubandhavat

641

भास्वन्मूलं जीरकव्योषभार्गी व्याघ्रीशुण्ठीपुष्करं गोजलेन सिद्धं सद्यः शीतगात्रार्तिमोहश्वासश्लेष्मोद्रे ककासान्निहन्ति

bhāsvanmūlaṃ jīrakavyoṣabhārgī vyāghrīśuṇṭhīpuṣkaraṃ gojalena siddhaṃ sadyaḥ śītagātrārtimohaśvāsaśleṣmodre kakāsānnihanti

642

कर्कोटिकाकन्दरजः कुलत्थ कृष्णावचाकट्फलकृष्णजीरैः किराततिक्तानलकट्फलाम्बु पथ्याभिरुद्वर्त्तनमत्र शस्तम्

karkoṭikākandarajaḥ kulattha kṛṣṇāvacākaṭphalakṛṣṇajīraiḥ kirātatiktānalakaṭphalāmbu pathyābhirudvarttanamatra śastam

643

रसविषमरिचमहेश प्रियफलभस्मैकभूचतुर्वसुभिः भागैर्मितमुद् धूलनमिदमधिकस्वेदशैत्यहरम्

rasaviṣamaricamaheśa priyaphalabhasmaikabhūcaturvasubhiḥ bhāgairmitamud dhūlanamidamadhikasvedaśaityaharam

644

क्षुद्रा ऽमृतापौष्करनागराणि शृतानि पीतानि शिवायुतानि शुण्ठीकणाऽगस्तिरसोषणानि नस्येन तन्द्रा विजयोल्वणानि

kṣudrā 'mṛtāpauṣkaranāgarāṇi śṛtāni pītāni śivāyutāni śuṇṭhīkaṇā'gastirasoṣaṇāni nasyena tandrā vijayolvaṇāni

645

मरिचकचपचम्पचावचारुक् कृमिहरनागरशर्वरीगवाक्ष्यः छगलकजलकल्किता नितान्तं नसि निहिता ननु तन्द्रि कं जयन्ति

maricakacapacampacāvacāruk kṛmiharanāgaraśarvarīgavākṣyaḥ chagalakajalakalkitā nitāntaṃ nasi nihitā nanu tandri kaṃ jayanti

646

तुरङ्गलालालवणोत्तमेन्दु मनःशिलामागधिकामधूनि नियोजितान्यक्षिणि निश्चितं च तन्द्रा ञ्च निद्रा ञ्च निवारयन्ति

turaṅgalālālavaṇottamendu manaḥśilāmāgadhikāmadhūni niyojitānyakṣiṇi niścitaṃ ca tandrā ñca nidrā ñca nivārayanti

647

सतगरवरतिक्तारेवताम्भोदतिक्ता नलदतुरगगन्धाभारतीहारहूराः मलयजदशमूलीशङ्खपुष्पीसुपक्वाः प्रलपनमपहन्युः पानतो नातिदूरात्

satagaravaratiktārevatāmbhodatiktā naladaturagagandhābhāratīhārahūrāḥ malayajadaśamūlīśaṅkhapuṣpīsupakvāḥ pralapanamapahanyuḥ pānato nātidūrāt

648

सान्त्वनरञ्जनैस्तीक्ष्णै र्नस्यैस्तिमिरसेवनैः सर्वतो विकृतं चित्त मस्य प्रकृतिमानयेत्

sāntvanarañjanaistīkṣṇai rnasyaistimirasevanaiḥ sarvato vikṛtaṃ citta masya prakṛtimānayet

649

रोहिषधन्वयवासकवासा पर्पटगन्धलताकटुकाभिः शर्करया सममेष कषायः क्षतजष्ठीविन उद्यदुपायः

rohiṣadhanvayavāsakavāsā parpaṭagandhalatākaṭukābhiḥ śarkarayā samameṣa kaṣāyaḥ kṣatajaṣṭhīvina udyadupāyaḥ

650

पद्मकचन्दनपर्पटमुस्तं जातिकजीवकचन्दनवारि क्लींतकनिम्बयुतं परिपक्वं वारि भवेदिह शोणितहारि

padmakacandanaparpaṭamustaṃ jātikajīvakacandanavāri klīṃtakanimbayutaṃ paripakvaṃ vāri bhavediha śoṇitahāri

651

मधुकमधूकपरूषकपाथ श्चन्दनपल्लवदारुसनाथः श्रीपर्णीफलशीतकषायः ससित इहस्यादस्रजयाय

madhukamadhūkaparūṣakapātha ścandanapallavadārusanāthaḥ śrīparṇīphalaśītakaṣāyaḥ sasita ihasyādasrajayāya

652

तुरङ्गगन्धालवणोग्रगन्धा मधूकसारोषणमागधीभिः बस्ताम्बुशुण्ठीलशुनान्विताभिर्नस्यं कृशं भुग्नदृशं करोति

turaṅgagandhālavaṇogragandhā madhūkasāroṣaṇamāgadhībhiḥ bastāmbuśuṇṭhīlaśunānvitābhirnasyaṃ kṛśaṃ bhugnadṛśaṃ karoti

653

शृङ्गीभार्ग्यभयाऽजाजी कणाभूनिम्बपर्पटः देवदारुवचाकुष्ठ यासकट्फलनागरैः

śṛṅgībhārgyabhayā'jājī kaṇābhūnimbaparpaṭaḥ devadāruvacākuṣṭha yāsakaṭphalanāgaraiḥ

654

मुस्तधान्याकतिक्तेन्द्रः यवपाठाहरेणुभिः हस्तिपिप्पल्यपामार्गः पिप्पलीमूलचित्रकैः

mustadhānyākatiktendraḥ yavapāṭhāhareṇubhiḥ hastipippalyapāmārgaḥ pippalīmūlacitrakaiḥ

655

विशालाऽरग्वधारिष्ट शटीवाकुचिकाफलैः विडङ्गरजनीदार्वी यवानीद्वयसंयुतैः

viśālā'ragvadhāriṣṭa śaṭīvākucikāphalaiḥ viḍaṅgarajanīdārvī yavānīdvayasaṃyutaiḥ

656

समांशैर्विहितः क्वाथो हिङ्ग्वार्द्र करसान्वितः अभिन्यासज्वरं घोरं हन्ति तन्द्रा ञ्च तत्क्षणात्

samāṃśairvihitaḥ kvātho hiṅgvārdra karasānvitaḥ abhinyāsajvaraṃ ghoraṃ hanti tandrā ñca tatkṣaṇāt

657

प्रमेहं कर्णशूलञ्च सन्निपातांस्त्रयोदश हिक्कां श्वासञ्च कासञ्च तथा सर्वानुपद्र वान्

pramehaṃ karṇaśūlañca sannipātāṃstrayodaśa hikkāṃ śvāsañca kāsañca tathā sarvānupadra vān

658

किराततिक्ताकुलकृत्कुलिङ्गी कर्पूरकृष्णाकटुतैलयुक्तः अम्लद्र वः संशमयेद्र सज्ञा दोषान्स्तुतो दाशरथिर्यथाऽत्र

kirātatiktākulakṛtkuliṅgī karpūrakṛṣṇākaṭutailayuktaḥ amladra vaḥ saṃśamayedra sajñā doṣānstuto dāśarathiryathā'tra

659

शालूरपर्णी मालूर मूलामयमधुप्लुता शङ्खकपुष्पीसहिता सेव्या वाचां विशुद्धये

śālūraparṇī mālūra mūlāmayamadhuplutā śaṅkhakapuṣpīsahitā sevyā vācāṃ viśuddhaye

660

क्षुद्र्रानागरपुष्करामृतलता ब्राह्मीवचासुव्रता भार्गीवासकयासतोयसुरसाक्वाथोजयेज्जिह्वकम् विश्वावर्मविभावरी युगवरावत्सादनीवारिद व्याघ्रीनिम्बपटोलपुष्करजटारुग्दारुभिर्वा कृतः

kṣudrrānāgarapuṣkarāmṛtalatā brāhmīvacāsuvratā bhārgīvāsakayāsatoyasurasākvāthojayejjihvakam viśvāvarmavibhāvarī yugavarāvatsādanīvārida vyāghrīnimbapaṭolapuṣkarajaṭārugdārubhirvā kṛtaḥ

661

शटीसुरतरूत्तमास्थविरदारुरास्नाः समाः सनागरसुधाऽन्विताः पिब शतावरीसंयुताः मृदुज्वलनपाचिताः सह पुरेण संधिग्रह व्यथाऽपहृतये वृथा शिशिरसेवनं मा कृथाः

śaṭīsuratarūttamāsthaviradārurāsnāḥ samāḥ sanāgarasudhā'nvitāḥ piba śatāvarīsaṃyutāḥ mṛdujvalanapācitāḥ saha pureṇa saṃdhigraha vyathā'pahṛtaye vṛthā śiśirasevanaṃ mā kṛthāḥ

662

वचाकवचकच्छुरासहचरामृताभङ्गुरासुराह्वघननागरातरुणदारुरास्नापुराः वृषातरुणभीरुभिः सह भवन्ति संधिग्रह व्यथोरुजडिमक्लमभ्रमणपक्षघातद्रुहः

vacākavacakacchurāsahacarāmṛtābhaṅgurāsurāhvaghananāgarātaruṇadārurāsnāpurāḥ vṛṣātaruṇabhīrubhiḥ saha bhavanti saṃdhigraha vyathorujaḍimaklamabhramaṇapakṣaghātadruhaḥ

663

सुरदारुशटीसुधालता सुवहाशुण्ठ्यमृताः शृता जले सपुराः शमयन्ति सेविताः सततं सन्धिगतं सदागतिम्

suradāruśaṭīsudhālatā suvahāśuṇṭhyamṛtāḥ śṛtā jale sapurāḥ śamayanti sevitāḥ satataṃ sandhigataṃ sadāgatim

664

मुस्तैरण्डप्राणदाबाणादारू च्छिन्नारास्नाभीरूकर्चूरतिक्ताः वासाविश्वापञ्चमूलाश्वगन्धा हन्युर्मन्यास्तम्भसन्धिग्रहार्त्तीः

mustairaṇḍaprāṇadābāṇādārū cchinnārāsnābhīrūkarcūratiktāḥ vāsāviśvāpañcamūlāśvagandhā hanyurmanyāstambhasandhigrahārttīḥ

665

इहापहाय व्रतमुष्णवारि ज्वरारियूषादि गदापहारि ज्वरच्छिदं जीवितदञ्च नित्यं मृत्युञ्जयं चेतसि चिन्तयस्व

ihāpahāya vratamuṣṇavāri jvarāriyūṣādi gadāpahāri jvaracchidaṃ jīvitadañca nityaṃ mṛtyuñjayaṃ cetasi cintayasva

666

कर्पूरप्रकरावदातवपुषं संयोगमुद्रा जुषं शश्वद्भक्तजनेषु भावुकजुषं भालस्फुरच्चक्षुषम् सम्पूर्णामृतकुम्भसम्भृतकरं शुभ्राक्षमालाधरं पिङ्गात्तुङ्गजटाकलापरुचिरं चन्द्रा र्द्धमौलि स्तुहि

karpūraprakarāvadātavapuṣaṃ saṃyogamudrā juṣaṃ śaśvadbhaktajaneṣu bhāvukajuṣaṃ bhālasphuraccakṣuṣam sampūrṇāmṛtakumbhasambhṛtakaraṃ śubhrākṣamālādharaṃ piṅgāttuṅgajaṭākalāparuciraṃ candrā rddhamauli stuhi

667

भिषग्भिरिति निर्णीतं सन्निपातेऽन्तकाभिधे भेषजं जाह्ववीनीरं वैद्यो गोविन्द एव हि

bhiṣagbhiriti nirṇītaṃ sannipāte'ntakābhidhe bheṣajaṃ jāhvavīnīraṃ vaidyo govinda eva hi

668

उशीरचन्दनोदीच्य द्रा क्षाऽमलकपर्पटैः शृतं शीतं जलं दद्याद् दाहतृड्ज्वरशान्तये

uśīracandanodīcya drā kṣā'malakaparpaṭaiḥ śṛtaṃ śītaṃ jalaṃ dadyād dāhatṛḍjvaraśāntaye

669

ससितो निशि पर्युषितः प्रातर्धान्याकतण्डुलक्वाथः पीतः शमयत्यचिरादन्तर्दाहं ज्वरं पैत्तम्

sasito niśi paryuṣitaḥ prātardhānyākataṇḍulakvāthaḥ pītaḥ śamayatyacirādantardāhaṃ jvaraṃ paittam

670

पथ्यां तैलघृतक्षौद्रै र्लिह्याद्दाहविनाशिनीम्

pathyāṃ tailaghṛtakṣaudrai rlihyāddāhavināśinīm

671

प्रशमयति दाहमचिराद् दधियुक्कर्कन्धुपल्लवैर्लेपः लेपो हिमकरमलयज निम्बदलैस्तक्रपिष्टैर्वा

praśamayati dāhamacirād dadhiyukkarkandhupallavairlepaḥ lepo himakaramalayaja nimbadalaistakrapiṣṭairvā

672

उत्तानसुप्तस्य गभीरताम्र कांस्यादिपात्रे निहिते च नाभौ शीताम्बुधारा बहुलापतन्ती निहन्ति दाहं त्वरितं ज्वरञ्च

uttānasuptasya gabhīratāmra kāṃsyādipātre nihite ca nābhau śītāmbudhārā bahulāpatantī nihanti dāhaṃ tvaritaṃ jvarañca

673

शीताम्भसा तु शतशश्च विलोडितेन गव्येन चन्दनयुतेन घृतेन दिग्ध्वा दाहज्वरी सकमलोत्पलमाल्यधारी क्षिप्रं विशेत्सलिलकोष्ठमनल्पकालम्

śītāmbhasā tu śataśaśca viloḍitena gavyena candanayutena ghṛtena digdhvā dāhajvarī sakamalotpalamālyadhārī kṣipraṃ viśetsalilakoṣṭhamanalpakālam

674

काञ्जिकार्द्र पटेनावगुण्ठनं दाहनाशनम् अथ गोतक्रसंस्विन्न शीतलीकृतवाससा

kāñjikārdra paṭenāvaguṇṭhanaṃ dāhanāśanam atha gotakrasaṃsvinna śītalīkṛtavāsasā

675

दाहवम्यर्दितं क्षामं निरन्नं तृष्णयाऽन्वितम् शर्करामधुसंयुक्तं पाययेल्लाजतर्पणम्

dāhavamyarditaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ tṛṣṇayā'nvitam śarkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayellājatarpaṇam

676

वाप्यःकमलहासिन्यो जलयन्त्रगृहाः शुभाः नार्यश्चन्दनदिग्धाङ्ग्यो दाहदैन्यहरा मताः

vāpyaḥkamalahāsinyo jalayantragṛhāḥ śubhāḥ nāryaścandanadigdhāṅgyo dāhadainyaharā matāḥ

677

मुक्तावलीचन्दनशीतलानां सुगन्धपुष्पाम्बरभूषितानाम् नितम्बिनीनां सुपयोधराणामालिङ्गनान्याशु हरन्ति दाहम्

muktāvalīcandanaśītalānāṃ sugandhapuṣpāmbarabhūṣitānām nitambinīnāṃ supayodharāṇāmāliṅganānyāśu haranti dāham

678

प्रह्लादञ्चास्य विज्ञाय ताः स्त्रीरपनयेत्पुनः हितञ्च भोजयेदन्नं येनाप्नोति सुखं महत्

prahlādañcāsya vijñāya tāḥ strīrapanayetpunaḥ hitañca bhojayedannaṃ yenāpnoti sukhaṃ mahat

679

कणोषणोग्रालवणोत्तमानि करञ्जबीजं प्रमदामलानि पथ्याऽक्षसिद्धार्थकहिङ्गुशुण्ठी युतानि बस्ताम्बुविमिश्रितानि

kaṇoṣaṇogrālavaṇottamāni karañjabījaṃ pramadāmalāni pathyā'kṣasiddhārthakahiṅguśuṇṭhī yutāni bastāmbuvimiśritāni

680

पिष्ट्वा गुटीयं नयने विधेया प्रचेतनेऽतिप्रथिताऽन्वितार्था चित्तभ्रमापस्मृतिभूतदोष शिरोऽक्षिरोगभ्रमनाशहेतुः

piṣṭvā guṭīyaṃ nayane vidheyā pracetane'tiprathitā'nvitārthā cittabhramāpasmṛtibhūtadoṣa śiro'kṣirogabhramanāśahetuḥ

681

कुम्भोद्भवतरोरम्भो गुडं विश्वकणाऽन्वितम् निहितं नसि नूनं स्याच्चित्तभ्रमविनाशनम्

kumbhodbhavatarorambho guḍaṃ viśvakaṇā'nvitam nihitaṃ nasi nūnaṃ syāccittabhramavināśanam

682

मुरामूर्द्धजमेघाह्व मधूकमलयोद्भवैः मरुत्तरुमधून्मिश्रैः पुरपाणिजपांशुभिः

murāmūrddhajameghāhva madhūkamalayodbhavaiḥ maruttarumadhūnmiśraiḥ purapāṇijapāṃśubhiḥ

683

लोहलामज्जकैला भिर्धूपश्चित्तभ्रमापहः ग्रहदोषहरः श्रीदः सौभाग्यकर उत्तमः

lohalāmajjakailā bhirdhūpaścittabhramāpahaḥ grahadoṣaharaḥ śrīdaḥ saubhāgyakara uttamaḥ

684

मृद्वीकाऽमरदारुमत्स्यशकलामुस्तामलक्योऽमृता पथ्याऽरेवतरामसेनकरजोराजीफलैः संयुताः हन्युश्चित्तरुजोऽथ दर्दुरदलापाठापटोलीपयः पथ्यापर्पटराजवृक्षकटुकाशम्बूकपुष्प्यः शृताः

mṛdvīkā'maradārumatsyaśakalāmustāmalakyo'mṛtā pathyā'revatarāmasenakarajorājīphalaiḥ saṃyutāḥ hanyuścittarujo'tha darduradalāpāṭhāpaṭolīpayaḥ pathyāparpaṭarājavṛkṣakaṭukāśambūkapuṣpyaḥ śṛtāḥ

685

प्रलेपस्तमस्तं नयत्यल्पमेकः समुद्रि क्तशोथञ्च रक्तावशेषः पक्वे च शस्त्रक्रिया पूयजित्सा व्रणत्वं गते चोचिता तच्चिकित्सा

pralepastamastaṃ nayatyalpamekaḥ samudri ktaśothañca raktāvaśeṣaḥ pakve ca śastrakriyā pūyajitsā vraṇatvaṃ gate cocitā taccikitsā

686

निशाविशालाऽमयमाणिमन्थ दार्वीङ्गुदीमूलकृतः प्रलेपः प्रभाकरक्षीरयुतः प्रभावाद् व्यस्तः समस्तोऽप्यथ कर्णिकघ्नः

niśāviśālā'mayamāṇimantha dārvīṅgudīmūlakṛtaḥ pralepaḥ prabhākarakṣīrayutaḥ prabhāvād vyastaḥ samasto'pyatha karṇikaghnaḥ

687

कुलत्थः कट्फलं शुण्ठी कारवी च समांशकैः सुखोष्णैर्लेपनं कार्यं कर्णमूले मुहुर्मुहुः

kulatthaḥ kaṭphalaṃ śuṇṭhī kāravī ca samāṃśakaiḥ sukhoṣṇairlepanaṃ kāryaṃ karṇamūle muhurmuhuḥ

688

गैरिकं कठिनी शुण्ठी कट्फलारग्वधैः समैः उष्णैः काञ्जिकसम्पिष्टैर्लेपः कर्णकमूलनुत्

gairikaṃ kaṭhinī śuṇṭhī kaṭphalāragvadhaiḥ samaiḥ uṣṇaiḥ kāñjikasampiṣṭairlepaḥ karṇakamūlanut

689

शिग्रुराजिकयोः कल्कं कर्णमूले प्रलेपयेत् कर्णमूलभवः शोथस्तेन लेपेन शाम्यति

śigrurājikayoḥ kalkaṃ karṇamūle pralepayet karṇamūlabhavaḥ śothastena lepena śāmyati

690

अशिशिरजलपरिमृदितं मरिचकणाजीरसिन्धुजं त्वरितम् नस्यविधिसेवितं ननु कर्णकरूङ्नाशकृद् गदितम्

aśiśirajalaparimṛditaṃ maricakaṇājīrasindhujaṃ tvaritam nasyavidhisevitaṃ nanu karṇakarūṅnāśakṛd gaditam

691

भार्गीजयापौष्करकण्टकारी कटुत्रिकोग्राघनकुण्डलीभिः कुलीरशृङ्गीकटुकारसाभिः कृतः कषायः किल कर्णिकघ्नः

bhārgījayāpauṣkarakaṇṭakārī kaṭutrikogrāghanakuṇḍalībhiḥ kulīraśṛṅgīkaṭukārasābhiḥ kṛtaḥ kaṣāyaḥ kila karṇikaghnaḥ

692

दशमूलमत्स्यशकला चपलात्रिफलामहौषधकिरातैः मरिचं चाशु क्वथितं बलादपहन्ति कर्णरुजः सकलाः

daśamūlamatsyaśakalā capalātriphalāmahauṣadhakirātaiḥ maricaṃ cāśu kvathitaṃ balādapahanti karṇarujaḥ sakalāḥ

693

फलत्रिकत्र्यूषणमुस्तकट्वी कलिङ्गसिंहाननशर्वरीभिः क्वाथः कृतः कृन्तति कण्ठकुब्जं कण्ठीरवः कुञ्जरमाशु तद्वत्

phalatrikatryūṣaṇamustakaṭvī kaliṅgasiṃhānanaśarvarībhiḥ kvāthaḥ kṛtaḥ kṛntati kaṇṭhakubjaṃ kaṇṭhīravaḥ kuñjaramāśu tadvat

694

किरातकटुकाकणाकुटजकण्टकारीशटी कलिद्रुकिलिमाभयाकटुककट्फलाम्भोधरः विषाऽमलकपुष्करानलकुलीरशृङ्गीवृषैर्महौषधसखैरयं जयति कण्ठकुब्जं गणः

kirātakaṭukākaṇākuṭajakaṇṭakārīśaṭī kalidrukilimābhayākaṭukakaṭphalāmbhodharaḥ viṣā'malakapuṣkarānalakulīraśṛṅgīvṛṣairmahauṣadhasakhairayaṃ jayati kaṇṭhakubjaṃ gaṇaḥ

695

अभिघाताभिषङ्गाभ्याम भिचाराभिशापतः आगन्तुर्जायते दोषैर्यथास्वं तं विभावयेत्

abhighātābhiṣaṅgābhyāma bhicārābhiśāpataḥ āganturjāyate doṣairyathāsvaṃ taṃ vibhāvayet

696

ये भूतविषवाय्वग्निक्षतभङ्गादिसम्भवाः रागद्वेषभयाद्यैश्च ते स्युरागन्तवो गदाः

ye bhūtaviṣavāyvagnikṣatabhaṅgādisambhavāḥ rāgadveṣabhayādyaiśca te syurāgantavo gadāḥ

697

कामशोकभयाद्वायुः क्रोधात्पित्तं त्रयो मलाः भूताभिषङ्गात्कुप्यन्ति भूतसामान्यलक्षणाः

kāmaśokabhayādvāyuḥ krodhātpittaṃ trayo malāḥ bhūtābhiṣaṅgātkupyanti bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ

698

श्यावास्यता विषकृते तथाऽतीसार एव च भक्तारूचिः पिपासा च तोदश्च सह मूर्च्छया

śyāvāsyatā viṣakṛte tathā'tīsāra eva ca bhaktārūciḥ pipāsā ca todaśca saha mūrcchayā

699

ओषधीगन्धजे मूर्च्छा शिरोरुग्वमथुस्तथा कामजे चित्तविभ्रंशस्तन्द्रा ऽलस्यमभोजनम् हृदये वेदना चास्य गात्रञ्च परिशुष्यति

oṣadhīgandhaje mūrcchā śirorugvamathustathā kāmaje cittavibhraṃśastandrā 'lasyamabhojanam hṛdaye vedanā cāsya gātrañca pariśuṣyati

700

मूर्च्छाङ्गमर्दस्तृण्नेत्रचापल्यं कुचवक्त्रयोः स्वेदः स्याद्धृदि दाहश्च स्त्रीणां कामज्वरे भवेत्

mūrcchāṅgamardastṛṇnetracāpalyaṃ kucavaktrayoḥ svedaḥ syāddhṛdi dāhaśca strīṇāṃ kāmajvare bhavet

701

बालकं शतपत्राणि गन्धसारमुशीरकम् चोचधान्येयकं मांसी क्वाथः कामज्वरापहः

bālakaṃ śatapatrāṇi gandhasāramuśīrakam cocadhānyeyakaṃ māṃsī kvāthaḥ kāmajvarāpahaḥ

702

सन्ध्यायां संस्तरः कार्यः सुगन्धैः कुसुमैर्भृशम् क्रीडनीयं स्वकान्तेन सह रात्रौ तथा स्त्रिया

sandhyāyāṃ saṃstaraḥ kāryaḥ sugandhaiḥ kusumairbhṛśam krīḍanīyaṃ svakāntena saha rātrau tathā striyā

703

भयात्प्रलापः शोकाच्च भवेत्कोपाच्च वेपथुः

bhayātpralāpaḥ śokācca bhavetkopācca vepathuḥ

704

भूताभिषङ्गादुद्वेगो हास्यरोदनकम्पनम् केचिद्भूताभिषङ्गोत्थं ब्रुवते विषमज्वरम्

bhūtābhiṣaṅgādudvego hāsyarodanakampanam kecidbhūtābhiṣaṅgotthaṃ bruvate viṣamajvaram

705

अभिचाराभिशापाभ्यां मोहस्तृष्णा च जायते

abhicārābhiśāpābhyāṃ mohastṛṣṇā ca jāyate

706

आगन्तुजे ज्वरे नैव नरः कुर्वीत लङ्घनम्

āgantuje jvare naiva naraḥ kurvīta laṅghanam

707

लङ्घनं न हितं कामशोकचिन्ताप्रहारजे भयभूतश्रमक्रोधलङ्घनैश्च कृते ज्वरे

laṅghanaṃ na hitaṃ kāmaśokacintāprahāraje bhayabhūtaśramakrodhalaṅghanaiśca kṛte jvare

708

किन्त्वग्नौ दीपिते तत्र दद्यान्मांसरसौदनम् अभिघातज्वरे युञ्ज्यात् क्रियामुष्णविवर्जिताम् कषाय मधुरं स्निग्धं यथादोषमथापि च अभिघातज्वरो नश्येत् पानाभ्यङ्गेन सर्पिषः रक्तावसेकैर्मेध्यैश्च तथा मांसरसौदनैः

kintvagnau dīpite tatra dadyānmāṃsarasaudanam abhighātajvare yuñjyāt kriyāmuṣṇavivarjitām kaṣāya madhuraṃ snigdhaṃ yathādoṣamathāpi ca abhighātajvaro naśyet pānābhyaṅgena sarpiṣaḥ raktāvasekairmedhyaiśca tathā māṃsarasaudanaiḥ

709

व्यधबन्धश्रमात्यध्वभङ्गभ्रंशसमुद्भवान् ज्वरानुपाचरेत्पूर्वं क्षीरमांसरसौदनैः

vyadhabandhaśramātyadhvabhaṅgabhraṃśasamudbhavān jvarānupācaretpūrvaṃ kṣīramāṃsarasaudanaiḥ

710

अध्वश्रान्तेषु वाऽभ्यङ्गं दिवा निद्रा ञ्च कारयेत्

adhvaśrānteṣu vā'bhyaṅgaṃ divā nidrā ñca kārayet

711

ओषधीगन्धविषजौ विषपित्तप्रबाधनैः जयेत्कषायैर्मतिमान् सर्वगन्धकृतैर्भिषक्

oṣadhīgandhaviṣajau viṣapittaprabādhanaiḥ jayetkaṣāyairmatimān sarvagandhakṛtairbhiṣak

712

चातुर्जातककर्पूरकङ्को लागुरुकुङ्कुमम् लवङ्गसहितञ्चैव सर्वगन्धं विनिर्दिशेत्

cāturjātakakarpūrakaṅko lāgurukuṅkumam lavaṅgasahitañcaiva sarvagandhaṃ vinirdiśet

713

क्रोधजे पित्तजित्कार्यं धार्यं सद्वाक्यमेव च आश्वासेनेष्टलाभेन वायोः प्रशमनेन च हर्षणैश्च शमं यान्ति कामक्रोधभयज्वराः

krodhaje pittajitkāryaṃ dhāryaṃ sadvākyameva ca āśvāseneṣṭalābhena vāyoḥ praśamanena ca harṣaṇaiśca śamaṃ yānti kāmakrodhabhayajvarāḥ

714

कामैरथ मनोघ्नैश्च पित्तघ्नैश्चाप्युपक्रमैः सद्वाक्यैश्च शमं याति ज्वरः क्रोधसमुत्थितः

kāmairatha manoghnaiśca pittaghnaiścāpyupakramaiḥ sadvākyaiśca śamaṃ yāti jvaraḥ krodhasamutthitaḥ

715

कामात्क्रोधज्वरो नश्येत् क्रोधात्कामज्वरस्तथा घातिताभ्यामुभाभ्याञ्च कामक्रोधज्वरक्षयः

kāmātkrodhajvaro naśyet krodhātkāmajvarastathā ghātitābhyāmubhābhyāñca kāmakrodhajvarakṣayaḥ

716

भूतविद्यासमुद्दिष्टैर्बन्धावेशनताडनैः जयेद् भूताभिषङ्गोत्थं मनः शान्त्या च मानसम्

bhūtavidyāsamuddiṣṭairbandhāveśanatāḍanaiḥ jayed bhūtābhiṣaṅgotthaṃ manaḥ śāntyā ca mānasam

717

सहदेवाया मूलं विधिना कण्ठे निबद्धमपहरति एकद्वित्रिचतुर्भिर्दिवसैर्भूतज्वरं पुंसाम्

sahadevāyā mūlaṃ vidhinā kaṇṭhe nibaddhamapaharati ekadvitricaturbhirdivasairbhūtajvaraṃ puṃsām

718

अभिचाराभिशापोत्थौ ज्वरौ होमादिभिर्जयेत् दानस्वस्त्ययनातिथ्यैरुत्पातग्रहदुष्टिजौ

abhicārābhiśāpotthau jvarau homādibhirjayet dānasvastyayanātithyairutpātagrahaduṣṭijau

719

इत्यागन्तुज्वराधिकारः दोषोऽल्पोऽहितसम्भूतो ज्वरोत्सृष्टस्य वा पुनः धातुमन्यतमं प्राप्य करोति विषमज्वरम्

ityāgantujvarādhikāraḥ doṣo'lpo'hitasambhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ dhātumanyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaram

720

सन्ततं रस रक्तस्थः सततं रक्तधातुगः दोषः क्रुद्धो ज्वरं पुंसां सोऽन्येद्युः पिशिताश्रितः

santataṃ rasa raktasthaḥ satataṃ raktadhātugaḥ doṣaḥ kruddho jvaraṃ puṃsāṃ so'nyedyuḥ piśitāśritaḥ

721

मेदोगतस्तृतीयेऽह्नि अस्थिमज्जगतः पुनः कुर्य्याच्चातुर्थिकं घोरमन्तकं रोगसङ्करम्

medogatastṛtīye'hni asthimajjagataḥ punaḥ kuryyāccāturthikaṃ ghoramantakaṃ rogasaṅkaram

722

यः स्यादनियतात्कालाच्छीतोष्णाभ्यां तथैव च वेगतश्चापि विषमो ज्वरः स विषमः स्मृतः

yaḥ syādaniyatātkālācchītoṣṇābhyāṃ tathaiva ca vegataścāpi viṣamo jvaraḥ sa viṣamaḥ smṛtaḥ

723

सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ

santataḥ satato'nyedyustṛtīyakacaturthakau

724

सप्ताहं वा दशाहं द्वादशाहमथापि वा सन्तत्या योऽविसर्गी स्यात् सन्ततः स निगद्यते

saptāhaṃ vā daśāhaṃ dvādaśāhamathāpi vā santatyā yo'visargī syāt santataḥ sa nigadyate

725

अहोरात्रे सततको द्वौ कालावनुर्त्तते

ahorātre satatako dvau kālāvanurttate

726

अन्येद्युष्कस्त्वहोरात्रादेककालं प्रवर्त्तते

anyedyuṣkastvahorātrādekakālaṃ pravarttate

727

तृतीयकस्तृतीयेऽह्नि चतुर्थेऽह्नि चतुर्थकः

tṛtīyakastṛtīye'hni caturthe'hni caturthakaḥ

728

कफस्थानविभागेन यथासंख्यं करोति हि सततान्येद्युस्तृतीय चतुर्थकप्रलेपकान् अहोरात्रादहोरात्रात् स्थानात्स्थानं प्रपद्यते दोष आमाशयं प्राप्य करोति विषमज्वरम्

kaphasthānavibhāgena yathāsaṃkhyaṃ karoti hi satatānyedyustṛtīya caturthakapralepakān ahorātrādahorātrāt sthānātsthānaṃ prapadyate doṣa āmāśayaṃ prāpya karoti viṣamajvaram

729

निवृत्तः पुनरायाति विषमो नियते दिने स्वभावं कारणं तत्र मन्यन्ते मुनिपुङ्गवाः

nivṛttaḥ punarāyāti viṣamo niyate dine svabhāvaṃ kāraṇaṃ tatra manyante munipuṅgavāḥ

730

अधिशेते यथा भूमिं बीजं काले प्ररोहति अधिशेते तथा धातून् दोषः काले प्रकुप्यति

adhiśete yathā bhūmiṃ bījaṃ kāle prarohati adhiśete tathā dhātūn doṣaḥ kāle prakupyati

731

स चापि विषमो देहं न कदाचित्प्रमुञ्चति ग्लानिगौरवकार्श्येभ्यः स यस्मान्न प्रमुच्यते

sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācitpramuñcati glānigauravakārśyebhyaḥ sa yasmānna pramucyate

732

वेगे तु समतिक्रान्ते गतोऽयमिति लक्ष्यते धात्वन्तरेषु लीनत्वात् सौक्ष्म्यान्नैवोपलभ्यते

vege tu samatikrānte gato'yamiti lakṣyate dhātvantareṣu līnatvāt saukṣmyānnaivopalabhyate

733

कफपित्तात्त्रिकग्राही पृष्ठाद्वातकफात्मकः वातपित्ताच्छिरोग्राही त्रिविधः स्यात्तृतीयकः

kaphapittāttrikagrāhī pṛṣṭhādvātakaphātmakaḥ vātapittācchirogrāhī trividhaḥ syāttṛtīyakaḥ

734

चतुर्थको दर्शयति स्वभावं द्बिविधं ज्वरः जङ्घाभ्यां श्लैष्मिकः पूर्वं शिरसोऽनिलसम्भवः

caturthako darśayati svabhāvaṃ dbividhaṃ jvaraḥ jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ pūrvaṃ śiraso'nilasambhavaḥ

735

मध्यकायन्तु गृह्णाति पूर्वं यस्तु स पित्तजः विषमज्वर एवान्यश्चतुर्थकविपर्ययः

madhyakāyantu gṛhṇāti pūrvaṃ yastu sa pittajaḥ viṣamajvara evānyaścaturthakaviparyayaḥ

736

अस्थिमज्जगतो दोषश्चतुर्थकविपर्ययः जायते भिषजा ज्ञेयो विषमज्वर एव सः

asthimajjagato doṣaścaturthakaviparyayaḥ jāyate bhiṣajā jñeyo viṣamajvara eva saḥ

737

स मध्ये ज्वरयत्यह्नी आद्यन्ते च विमुञ्चति

sa madhye jvarayatyahnī ādyante ca vimuñcati

738

त्वक्स्थौ श्लेष्मानिलौ शीतमादौ जनयतो ज्वरम् तयोः प्रशान्तयोः पित्तमन्तर्दाहं करोति च

tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvaram tayoḥ praśāntayoḥ pittamantardāhaṃ karoti ca

739

करोत्यादौ तथा पित्तं त्वक्स्थं दाहमतीव च तस्मिन्प्रशान्ते त्वितरौ कुरुतः शीतमन्ततः

karotyādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāhamatīva ca tasminpraśānte tvitarau kurutaḥ śītamantataḥ

740

द्वावेतौ दाहशीतादौ ज्वरौ संसर्गजौ स्मृतौ दाहपूर्वस्तयोः कष्टः सुखसाध्यतमोऽपरः

dvāvetau dāhaśītādau jvarau saṃsargajau smṛtau dāhapūrvastayoḥ kaṣṭaḥ sukhasādhyatamo'paraḥ

741

विदग्धेऽन्नरसे देहे श्लेष्मपित्ते व्यवस्थिते तेनार्द्धं शीतलं देहमर्द्धमुष्णं प्रजायते

vidagdhe'nnarase dehe śleṣmapitte vyavasthite tenārddhaṃ śītalaṃ dehamarddhamuṣṇaṃ prajāyate

742

काये दुष्टं यदा पित्तं श्लेष्मा चान्ते व्यवस्थितम् तेनोष्णत्वं शरीरस्य शीतत्वं हस्त पादयोः

kāye duṣṭaṃ yadā pittaṃ śleṣmā cānte vyavasthitam tenoṣṇatvaṃ śarīrasya śītatvaṃ hasta pādayoḥ

743

काये श्लेष्मा यदा दुष्टः पित्तं चान्ते व्यवस्थितम् शीतत्वं तेन गात्रे स्यादुष्णत्वं हस्तपादयोः

kāye śleṣmā yadā duṣṭaḥ pittaṃ cānte vyavasthitam śītatvaṃ tena gātre syāduṣṇatvaṃ hastapādayoḥ

744

प्रलिम्पन्निव गात्राणि घर्मेण गौरवेण च मन्दज्वरविलेपी च स शीतः स्यात्प्रलेपकः

pralimpanniva gātrāṇi gharmeṇa gauraveṇa ca mandajvaravilepī ca sa śītaḥ syātpralepakaḥ

745

ज्वराश्च विषमाः सर्वे सन्निपातसमुद्भवाः यथोल्वणस्य दोषस्य तेषु कार्यं चिकित्सितम्

jvarāśca viṣamāḥ sarve sannipātasamudbhavāḥ yatholvaṇasya doṣasya teṣu kāryaṃ cikitsitam

746

विषमेष्वपि कर्त्तव्यमूर्ध्वञ्चाधश्च शोधनम् स्निग्धोष्णैरन्नपानैश्च शमयेद्विषमज्वरम्

viṣameṣvapi karttavyamūrdhvañcādhaśca śodhanam snigdhoṣṇairannapānaiśca śamayedviṣamajvaram

747

कालिङ्गकः पटोलस्य पत्रं कटुकरोहिणी पटोलं सारिवा मुस्तं पाठा कटुकरोहिणी

kāliṅgakaḥ paṭolasya patraṃ kaṭukarohiṇī paṭolaṃ sārivā mustaṃ pāṭhā kaṭukarohiṇī

748

निम्बः पटोलं त्रिफला मृद्बीका मुस्तवत्सकौ किराततिक्तममृता चन्दनं विश्वभेषजम्

nimbaḥ paṭolaṃ triphalā mṛdbīkā mustavatsakau kirātatiktamamṛtā candanaṃ viśvabheṣajam

749

गुडूच्यामलकं मुस्तमर्द्धश्लोकसमापनाः कषायाः शमयन्त्याशु पञ्च पञ्चविधं ज्वरम्

guḍūcyāmalakaṃ mustamarddhaślokasamāpanāḥ kaṣāyāḥ śamayantyāśu pañca pañcavidhaṃ jvaram

750

महाबलामूलमहौषधाभ्यां क्वाथो निहन्याद्बिषमज्वरं हि शीतं सकम्पं परिदाहयुक्तं विनाशयेद् द्वित्रिदिनप्रयोगात्

mahābalāmūlamahauṣadhābhyāṃ kvātho nihanyādbiṣamajvaraṃ hi śītaṃ sakampaṃ paridāhayuktaṃ vināśayed dvitridinaprayogāt

751

मुस्ताऽमलकगुडूची विश्वौषधकण्टकारिकाक्वाथः पीतः सकणाचूर्णः समधुर्विषमं ज्वरं हन्ति

mustā'malakaguḍūcī viśvauṣadhakaṇṭakārikākvāthaḥ pītaḥ sakaṇācūrṇaḥ samadhurviṣamaṃ jvaraṃ hanti

752

तिलतैललवणयुक्तः कल्को लशुनस्य सेवितः प्रातः विषज्वरमपहरते वातव्याधीनशेषांश्च

tilatailalavaṇayuktaḥ kalko laśunasya sevitaḥ prātaḥ viṣajvaramapaharate vātavyādhīnaśeṣāṃśca

753

कालजाजी तु सगुडा विषमज्वरनाशिनी मधुना चाभया लीढा हन्त्याशु विषमज्वरान्

kālajājī tu saguḍā viṣamajvaranāśinī madhunā cābhayā līḍhā hantyāśu viṣamajvarān

754

पीतो मरिचचूर्णेन तुलसीपत्रजो रसः द्रो णपुष्पीरसो वाऽपि निहन्ति विषमज्वरान्

pīto maricacūrṇena tulasīpatrajo rasaḥ dro ṇapuṣpīraso vā'pi nihanti viṣamajvarān

755

समगुडमसितं जीरकमीषन्मरिचेन भक्षितं सद्यः एकाहिकंप्रशमयेत् समरेष्विव दानवानिन्द्रः

samaguḍamasitaṃ jīrakamīṣanmaricena bhakṣitaṃ sadyaḥ ekāhikaṃpraśamayet samareṣviva dānavānindraḥ

756

शुण्ठ्यजाजी गुडं पिष्टं पीतमुष्णेन वारिणा जीर्णमद्येन तक्रेण तीव्रं शीतज्वरं जयेत्

śuṇṭhyajājī guḍaṃ piṣṭaṃ pītamuṣṇena vāriṇā jīrṇamadyena takreṇa tīvraṃ śītajvaraṃ jayet

757

अथ सन्ततादिज्वराणां सामान्यचिकित्सा अमृतायाः शतं चूर्णं वाससा परिशोधितम् पृथक षोडश भागाः स्युर्गुडमाक्षिकसर्पिषाम्

atha santatādijvarāṇāṃ sāmānyacikitsā amṛtāyāḥ śataṃ cūrṇaṃ vāsasā pariśodhitam pṛthaka ṣoḍaśa bhāgāḥ syurguḍamākṣikasarpiṣām

758

यथाऽग्नि भक्षयेदेतन्नरो हितमिताशनः नास्य कश्चिद्भवेद्व्याधिर्न जरा पलितं न च

yathā'gni bhakṣayedetannaro hitamitāśanaḥ nāsya kaścidbhavedvyādhirna jarā palitaṃ na ca

759

न ज्वरा विषमा नैव मोहो नानिलरक्तकम् न च नेत्रगता रोगाः परमेतद्र्रसायनम्

na jvarā viṣamā naiva moho nānilaraktakam na ca netragatā rogāḥ parametadrrasāyanam

760

मेधाकरं त्रिदोषघ्नं प्रयोगादस्य बुद्धिमान् जीवेद्वर्षशतं साग्रं यथैवादितिजस्तथा

medhākaraṃ tridoṣaghnaṃ prayogādasya buddhimān jīvedvarṣaśataṃ sāgraṃ yathaivāditijastathā

761

तक्रमांसं पयोमांसं दधिमांसमथापि वा माषमांसञ्च भुञ्जानो मुच्यते विषमज्वरात्

takramāṃsaṃ payomāṃsaṃ dadhimāṃsamathāpi vā māṣamāṃsañca bhuñjāno mucyate viṣamajvarāt

762

अग्निवेशेनोक्तम् सुरा समण्डा पानार्थे भोजने चरणायुधाः तित्तिरा विष्किराः पथ्याः कुक्कुटा विषमज्वरे

agniveśenoktam surā samaṇḍā pānārthe bhojane caraṇāyudhāḥ tittirā viṣkirāḥ pathyāḥ kukkuṭā viṣamajvare

763

त्रायन्तीकटुकाऽनन्तासारिवाभिः शृतं जलम् पटोलाब्दवृषातिक्तासारिवाभिः शृतं जलम् सन्तताख्ये ज्वरे देयं वातादीनां निवृत्तये

trāyantīkaṭukā'nantāsārivābhiḥ śṛtaṃ jalam paṭolābdavṛṣātiktāsārivābhiḥ śṛtaṃ jalam santatākhye jvare deyaṃ vātādīnāṃ nivṛttaye

764

पटोलेन्द्र यवानन्तापथ्याऽरिष्टामृताजलम् क्वथितं तज्जलं पीतं ज्वरं सततकं जयेत्

paṭolendra yavānantāpathyā'riṣṭāmṛtājalam kvathitaṃ tajjalaṃ pītaṃ jvaraṃ satatakaṃ jayet

765

द्रा क्षापटोलनिम्बाब्दशक्राह्वत्रिफलाशृतम् जलं जन्तुः पिबेच्छीघ्रमन्येद्युर्ज्वरशान्तये

drā kṣāpaṭolanimbābdaśakrāhvatriphalāśṛtam jalaṃ jantuḥ pibecchīghramanyedyurjvaraśāntaye

766

कर्म साधारणं जह्यात् तृतीयकचतुर्थकौ भिषजा प्रतिकर्त्तव्यौ विशेषोक्तचिकित्सितैः

karma sādhāraṇaṃ jahyāt tṛtīyakacaturthakau bhiṣajā pratikarttavyau viśeṣoktacikitsitaiḥ

767

उशीरं चन्दनं मुस्तं गुडूची धान्यनागरम् अम्भसा क्वथितं पेयं शर्करामधुयोजितम्

uśīraṃ candanaṃ mustaṃ guḍūcī dhānyanāgaram ambhasā kvathitaṃ peyaṃ śarkarāmadhuyojitam

768

ज्वरे तृतीयके पुंसां तृष्णादाहसमन्विते

jvare tṛtīyake puṃsāṃ tṛṣṇādāhasamanvite

769

अपामार्गजटां कट्यां लोहितैः सप्ततन्तुभिः बद्ध्वा वारे रवेस्तूर्णं ज्वरं हन्ति तृतीयकम्

apāmārgajaṭāṃ kaṭyāṃ lohitaiḥ saptatantubhiḥ baddhvā vāre ravestūrṇaṃ jvaraṃ hanti tṛtīyakam

770

स्थिरातामलकीदारु शिवावृषमहौषधैः सितामधुयुतः क्वाथश्चतुर्थकहरः परः

sthirātāmalakīdāru śivāvṛṣamahauṣadhaiḥ sitāmadhuyutaḥ kvāthaścaturthakaharaḥ paraḥ

771

अगस्तिपत्रस्य रसेन नस्यं निहन्ति चातुर्थकमुग्रवीर्यम् शिरीषपुष्पस्य निशाद्वयस्य कल्केन वा तद् घृतसंयुतेन

agastipatrasya rasena nasyaṃ nihanti cāturthakamugravīryam śirīṣapuṣpasya niśādvayasya kalkena vā tad ghṛtasaṃyutena

ज्वराधिकारः (cont. 5)

772

ज्वरस्य वेगकालञ्च चिन्तयञ्ज्वर्यते तु यः तस्येष्टैरद्भुतैर्वाऽपि विषमैर्नाशयेत्स्मृतम्

jvarasya vegakālañca cintayañjvaryate tu yaḥ tasyeṣṭairadbhutairvā'pi viṣamairnāśayetsmṛtam

773

सन्ततं विषमं चापि सततं सुचिरोत्थितम् ज्वरं सुभोजनैः पथ्यैरिष्टैश्च समुपाचरेत्

santataṃ viṣamaṃ cāpi satataṃ sucirotthitam jvaraṃ subhojanaiḥ pathyairiṣṭaiśca samupācaret

774

शीताभिभूते पुरुषे कुर्य्याच्छीतहरीं क्रियाम् दाहाभिभूते तु विधिं विदध्याद्दाहनाशनम्

śītābhibhūte puruṣe kuryyācchītaharīṃ kriyām dāhābhibhūte tu vidhiṃ vidadhyāddāhanāśanam

775

आच्छादनैर्बहुतरैर्गुरुभिः कम्बलादिभिः तूलवत्या महाशीतं शीतादिज्वरिणो हरेत्

ācchādanairbahutarairgurubhiḥ kambalādibhiḥ tūlavatyā mahāśītaṃ śītādijvariṇo haret

776

तं स्तनाभ्यां सुपीनाभ्यां पीवरोरुर्नितम्बिनी युवतिर्गाढमालिङ्गेत् तेन शीतं प्रशाम्यति

taṃ stanābhyāṃ supīnābhyāṃ pīvarorurnitambinī yuvatirgāḍhamāliṅget tena śītaṃ praśāmyati

777

कान्ताऽङ्गसङ्गसञ्जाते तद्वच्छीते निवारिते प्रह्लादं चास्य विज्ञाय पृथक् तां कारयेत्स्त्रियम्

kāntā'ṅgasaṅgasañjāte tadvacchīte nivārite prahlādaṃ cāsya vijñāya pṛthak tāṃ kārayetstriyam

778

ततो दाहे तु सञ्जाते पत्रैरेरण्डसम्भवैः शीतलैर्धारितैरङ्गे दाहं तस्यापनोदयेत्

tato dāhe tu sañjāte patraireraṇḍasambhavaiḥ śītalairdhāritairaṅge dāhaṃ tasyāpanodayet

779

तालकं शुक्तिकाचूर्णे दत्तं तत्रोभयोरपि नवमांशञ्च तुत्थं स्यान्मर्दयेत्कन्यकाद्र वैः

tālakaṃ śuktikācūrṇe dattaṃ tatrobhayorapi navamāṃśañca tutthaṃ syānmardayetkanyakādra vaiḥ

780

तत्तु संशुष्कमुपलैर्वन्यैर्गजपुटे पचेत् शीतं तच्चूर्णयेच्चूर्णं गुञ्जामात्रं सितायुतम्

tattu saṃśuṣkamupalairvanyairgajapuṭe pacet śītaṃ taccūrṇayeccūrṇaṃ guñjāmātraṃ sitāyutam

781

प्रभाते भक्षयेत्तेन याति शीतज्वरः क्षयम् वान्तिर्भवति कस्यापि कस्यचिन्न भवत्यपि

prabhāte bhakṣayettena yāti śītajvaraḥ kṣayam vāntirbhavati kasyāpi kasyacinna bhavatyapi

782

एकेन दिवसेनैव शीतज्वरहरं परम् मध्याह्नसमये पथ्यं शिखरिण्योदनं तथा

ekena divasenaiva śītajvaraharaṃ param madhyāhnasamaye pathyaṃ śikhariṇyodanaṃ tathā

783

कायस्थानाकुलीतिक्तावयः स्थापुरचोरकैः सहदेवावचाकुष्ठैः शीतघ्नैर्धूपलेपनैः

kāyasthānākulītiktāvayaḥ sthāpuracorakaiḥ sahadevāvacākuṣṭhaiḥ śītaghnairdhūpalepanaiḥ

784

साम्लैर्विपाचितं तैलमभ्यङ्गाच्छीतनाशनम्

sāmlairvipācitaṃ tailamabhyaṅgācchītanāśanam

785

एरण्डस्य तु पत्राणि लिप्तभूमौ निधापयेत् दाहादिज्वरिणो देहे तानि पत्राणि धारयेत्

eraṇḍasya tu patrāṇi liptabhūmau nidhāpayet dāhādijvariṇo dehe tāni patrāṇi dhārayet

786

तेन नश्यति दाहोऽस्य ज्वरश्चैवोपशाम्यति दाहे शान्ते यदा शैत्यं तच्च युक्त्यानिवारयेत्

tena naśyati dāho'sya jvaraścaivopaśāmyati dāhe śānte yadā śaityaṃ tacca yuktyānivārayet

787

जघनचक्रचलन्मणिमेखला सरसचन्दनचन्द्र विलेपना वनलतेव तनुं परिवेष्टयेत् प्रबलदाहनिपीडितमङ्गना

jaghanacakracalanmaṇimekhalā sarasacandanacandra vilepanā vanalateva tanuṃ pariveṣṭayet prabaladāhanipīḍitamaṅganā

788

तदङ्गसङ्गसञ्जाते शैत्ये दाहे निवारिते प्रह्लादञ्चास्य विज्ञाय तां स्त्रीमपनयेत्पुनः

tadaṅgasaṅgasañjāte śaitye dāhe nivārite prahlādañcāsya vijñāya tāṃ strīmapanayetpunaḥ

789

सुवर्चिकानागरकुष्ठमूर्वालाक्षानिशालोहितयष्टिकाभिः सिद्धं हरेत्षड्गुणतक्रपक्वं तैलं ज्वरं दाहसमन्वितं च

suvarcikānāgarakuṣṭhamūrvālākṣāniśālohitayaṣṭikābhiḥ siddhaṃ haretṣaḍguṇatakrapakvaṃ tailaṃ jvaraṃ dāhasamanvitaṃ ca

790

रास्नानागरकुष्ठचन्दननिशायष्ट्याह्वकृष्णाबला लाक्षासैन्धवसारिवामधुरसादेवाह्वरोहीतकैः सोशीराम्बुधिफेनरोहिषजलैस्तैलंपचेत्षड्गुणे तक्रे तच्च जयेज्ज्वरं दृढतरं दाहादिशीतादिकम्

rāsnānāgarakuṣṭhacandananiśāyaṣṭyāhvakṛṣṇābalā lākṣāsaindhavasārivāmadhurasādevāhvarohītakaiḥ sośīrāmbudhiphenarohiṣajalaistailaṃpacetṣaḍguṇe takre tacca jayejjvaraṃ dṛḍhataraṃ dāhādiśītādikam

791

पद्मकोत्पलकह्लार मृणालबिसपौष्करैः कुमुदोशीरमञ्जिष्ठा पद्मगैरिककट्फलैः

padmakotpalakahlāra mṛṇālabisapauṣkaraiḥ kumudośīramañjiṣṭhā padmagairikakaṭphalaiḥ

792

सारिवाद्वयलोध्रा ह्वक्षीरीखर्जूरमस्तकैः धात्रीशतावरीयुक्तैः क्वाथे कल्के प्रयोजितैः

sārivādvayalodhrā hvakṣīrīkharjūramastakaiḥ dhātrīśatāvarīyuktaiḥ kvāthe kalke prayojitaiḥ

793

लाक्षारसपयःशुक्त मस्तुभिः सह काञ्जिकैः पक्वं तैलमिदं त्वच्यं दाहज्वरहरं परम्

lākṣārasapayaḥśukta mastubhiḥ saha kāñjikaiḥ pakvaṃ tailamidaṃ tvacyaṃ dāhajvaraharaṃ param

794

प्रलेपके प्रयुञ्जीत श्लेष्मज्वरहरीं क्रियाम्

pralepake prayuñjīta śleṣmajvaraharīṃ kriyām

795

रूद्र जटा गोशृङ्गं विडालविष्ठोरगस्य निर्मोकः मदनफलभूतकेश्यौ वंशत्वग्रुद्र निर्माल्यम्

rūdra jaṭā gośṛṅgaṃ viḍālaviṣṭhoragasya nirmokaḥ madanaphalabhūtakeśyau vaṃśatvagrudra nirmālyam

796

घृतयवमयूरपुच्छच्छगलकलोमानि सर्षपाःसवचाः हिङ्गुगवास्थिमरीचाः समभागाश्छागमूत्रसंपिष्टाः

ghṛtayavamayūrapucchacchagalakalomāni sarṣapāḥsavacāḥ hiṅgugavāsthimarīcāḥ samabhāgāśchāgamūtrasaṃpiṣṭāḥ

797

धूपनविधिना शमयन्त्येते सर्वाञ्ज्वरान्नियतम् ग्रहडाकिनीपिशाचप्रेतविकारानयं धूपः

dhūpanavidhinā śamayantyete sarvāñjvarānniyatam grahaḍākinīpiśācapretavikārānayaṃ dhūpaḥ

798

सोमं सानुचरं देवं समातृगणमीश्वरम् पूजयन्प्रयतः शीघ्रं मुच्यते विषमज्वरात्

somaṃ sānucaraṃ devaṃ samātṛgaṇamīśvaram pūjayanprayataḥ śīghraṃ mucyate viṣamajvarāt

799

विष्णुं सहस्त्रमूर्द्धानं चराचरपतिं विभुम् स्तुवन्नामसहस्त्रेण ज्वरान्सर्वान्व्यपोहति

viṣṇuṃ sahastramūrddhānaṃ carācarapatiṃ vibhum stuvannāmasahastreṇa jvarānsarvānvyapohati

800

तीर्थायतनदेवाग्निगुरुवृद्धोपसर्पणैः श्रद्धया पूजनैश्चापि सहसा शाम्यति ज्वरः

tīrthāyatanadevāgniguruvṛddhopasarpaṇaiḥ śraddhayā pūjanaiścāpi sahasā śāmyati jvaraḥ

801

इति विषमज्वराधिकारः समाप्तः गुरुता हृदयोत्क्लेशः सदनं छर्द्यरोचकौ रसस्थे तु ज्वरे लिङ्गं दैन्यं चास्योपजायते

iti viṣamajvarādhikāraḥ samāptaḥ gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate

802

रसस्थे तु ज्वरे तस्मिन् कुर्याद्वमनलङ्घने

rasasthe tu jvare tasmin kuryādvamanalaṅghane

803

रक्तनिष्ठीवनं दाहो मोहश्छर्दनविभ्रमौ प्रलापः पिडिका तृष्णा रक्तप्राप्ते ज्वरे नृणाम्

raktaniṣṭhīvanaṃ dāho mohaśchardanavibhramau pralāpaḥ piḍikā tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām

804

सेकः संशमनो लेपो रक्तमोक्षमसृग्गते

sekaḥ saṃśamano lepo raktamokṣamasṛggate

805

पिण्डकोद्वेष्टनं तृष्णा सृष्टमूत्रपुरीषता ऊष्माऽन्तर्दाहविक्षेपौ ग्लानिः स्यान्मांसगे ज्वरे

piṇḍakodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā ūṣmā'ntardāhavikṣepau glāniḥ syānmāṃsage jvare

806

तीक्ष्णं विरेकञ्च तथा कुर्यान्मांसगते ज्वरे

tīkṣṇaṃ virekañca tathā kuryānmāṃsagate jvare

807

भृशं स्वेदस्तृषा मूर्च्छा प्रलापश्छर्दिरेव च दौर्गन्ध्यारोचकौ ग्लानिर्मेदःस्थे चासहिष्णुता

bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrcchā pralāpaśchardireva ca daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe cāsahiṣṇutā

808

मेदःस्थे मेदसो नाशं विदधीत चिकित्सकः

medaḥsthe medaso nāśaṃ vidadhīta cikitsakaḥ

809

भेदोऽस्थ्ना कूजनं श्वासो विरेकश्छर्दिरेव च विक्षेपणञ्च गात्राणां विद्यादस्थिगते ज्वरे

bhedo'sthnā kūjanaṃ śvāso virekaśchardireva ca vikṣepaṇañca gātrāṇāṃ vidyādasthigate jvare

810

अस्थिस्थे तु ज्वरे कुर्याद् वातनाशनकं विधिम् वस्तिकर्म प्रयोक्तव्यमभ्यङ्गोन्मर्दनं तथा

asthisthe tu jvare kuryād vātanāśanakaṃ vidhim vastikarma prayoktavyamabhyaṅgonmardanaṃ tathā

811

तमःप्रवेशनं हिक्का कासः शैत्यं वमिस्तथा अन्तर्दाहो महाश्वासो मर्मच्छेदश्च मज्जगे

tamaḥpraveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityaṃ vamistathā antardāho mahāśvāso marmacchedaśca majjage

812

मरणं प्राप्नुयात्तत्र शुक्रस्थानगते ज्वरे शेफसः स्तब्धता मोक्षः शुक्रस्य तु विशेषतः

maraṇaṃ prāpnuyāttatra śukrasthānagate jvare śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ

813

इति सप्तधातुगतज्वराधिकार समाप्तः अथ जीर्णज्वराधिकारः यो द्वादशेभ्यो दिवसेभ्य ऊर्द्ध्वं दोषत्रयेभ्यो द्विगुणेभ्य ऊर्द्ध्वम् नृणां तनौ तिष्ठति मन्दवेगो भिषग्भिरुक्तो ज्वर एष जीर्णः

iti saptadhātugatajvarādhikāra samāptaḥ atha jīrṇajvarādhikāraḥ yo dvādaśebhyo divasebhya ūrddhvaṃ doṣatrayebhyo dviguṇebhya ūrddhvam nṛṇāṃ tanau tiṣṭhati mandavego bhiṣagbhirukto jvara eṣa jīrṇaḥ

814

नित्यं मन्दज्वरो रूक्षः शूनः कृच्छ्रेणसिद्ध्य्ति स्तब्धाङ्गःश्लेष्मभूयिष्ठो नरो वातबलासकी

nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śūnaḥ kṛcchreṇasiddhyti stabdhāṅgaḥśleṣmabhūyiṣṭho naro vātabalāsakī

815

जीर्णज्वरी नरः कुर्यान्नोपवासं कदाचन लङ्घनात्स भवेत्क्षीणो ज्वरस्तु स्याद्बली यतः पुराणेऽपि ज्वरे दोषा यद्यपथ्यैः पुनस्तथा लङ्घयेत्तत्र तत्पश्चात् पूर्वामेवाचरेत्क्रियाम्

jīrṇajvarī naraḥ kuryānnopavāsaṃ kadācana laṅghanātsa bhavetkṣīṇo jvarastu syādbalī yataḥ purāṇe'pi jvare doṣā yadyapathyaiḥ punastathā laṅghayettatra tatpaścāt pūrvāmevācaretkriyām

816

निदिग्धकानागरकामृतानां क्वाथं पिबेन्मिश्रितपिप्पलीकम् जीर्णज्वरारोचककासशूल श्वासाग्निमान्द्यार्दितपीनसेषु

nidigdhakānāgarakāmṛtānāṃ kvāthaṃ pibenmiśritapippalīkam jīrṇajvarārocakakāsaśūla śvāsāgnimāndyārditapīnaseṣu

817

हन्त्यूर्द्ध्वजामयं प्रायः सायन्तेनोपयुज्यते

hantyūrddhvajāmayaṃ prāyaḥ sāyantenopayujyate

818

पिप्पलीमधुसंयुक्तः क्वाथश्छिन्नोद्भवोद्भवः जीर्णज्वरकफध्वंसी पञ्चमूलकृतोऽथ वा अमृतायाः कषायन्तु शीतलीकृतमीरितम् मधुपादयुतं पीतं जीर्णज्वरहरं परम् पिप्पलीमधुसम्मिश्रं गुडूचीस्वरसं पिबेत् जीर्णज्वरकफप्लीह कासारोचकनाशनम्

pippalīmadhusaṃyuktaḥ kvāthaśchinnodbhavodbhavaḥ jīrṇajvarakaphadhvaṃsī pañcamūlakṛto'tha vā amṛtāyāḥ kaṣāyantu śītalīkṛtamīritam madhupādayutaṃ pītaṃ jīrṇajvaraharaṃ param pippalīmadhusammiśraṃ guḍūcīsvarasaṃ pibet jīrṇajvarakaphaplīha kāsārocakanāśanam

819

जीर्णज्वरेऽग्निमान्द्ये च शस्यते गुडपिप्पली कासाजीर्णारुचिश्वासहृत्पाण्डु कृमिरोगनुत् द्विगुणः पिप्पलीचूर्णाद् गुडोऽत्र भिषजां मतः

jīrṇajvare'gnimāndye ca śasyate guḍapippalī kāsājīrṇāruciśvāsahṛtpāṇḍu kṛmiroganut dviguṇaḥ pippalīcūrṇād guḍo'tra bhiṣajāṃ mataḥ

820

पिप्पली मधुसंयुक्ता मेदः कफविनाशिनी श्वासकासज्वरहरी पाण्डुप्लीहोदरापहा

pippalī madhusaṃyuktā medaḥ kaphavināśinī śvāsakāsajvaraharī pāṇḍuplīhodarāpahā

821

आमलं चित्रकं पथ्या पिप्पली सैन्धवं तथा

āmalaṃ citrakaṃ pathyā pippalī saindhavaṃ tathā

822

चूर्णितोऽय गणो ज्ञेयः सर्वज्वरहरः परः भेदी रुचिकरः श्लेष्महन्ता दीपनपाचनः

cūrṇito'ya gaṇo jñeyaḥ sarvajvaraharaḥ paraḥ bhedī rucikaraḥ śleṣmahantā dīpanapācanaḥ

823

द्रा क्षाऽमृता शटी शृङ्गी मुस्तकं रक्तचन्दनम् नागरं कटुका पाठा भूनिम्बः सदुरालभः

drā kṣā'mṛtā śaṭī śṛṅgī mustakaṃ raktacandanam nāgaraṃ kaṭukā pāṭhā bhūnimbaḥ sadurālabhaḥ

824

उशीरं धान्यकं पद्मं बालकं कण्टकारिका पुष्करं पिचुमन्दश्च दशाष्टाङ्गमिदं स्मृतम् जीर्णज्वरारुचिश्वास कासश्वयथुनाशनम्

uśīraṃ dhānyakaṃ padmaṃ bālakaṃ kaṇṭakārikā puṣkaraṃ picumandaśca daśāṣṭāṅgamidaṃ smṛtam jīrṇajvarāruciśvāsa kāsaśvayathunāśanam

825

त्रिवृद्ध्या पञ्चवृद्ध्या वा सप्तवृद्ध्याऽथवाऽपि वा गव्यक्षीरेण सम्पिष्टाः पिबेद्दशदिनानि हि

trivṛddhyā pañcavṛddhyā vā saptavṛddhyā'thavā'pi vā gavyakṣīreṇa sampiṣṭāḥ pibeddaśadināni hi

826

तथैवापनयेदेता एवं विंशतिवासरान् पिबतां ज्वरशान्तिः स्यात् पाण्डुरोगश्च शाम्यति

tathaivāpanayedetā evaṃ viṃśativāsarān pibatāṃ jvaraśāntiḥ syāt pāṇḍurogaśca śāmyati

827

कासः श्वासोऽग्निमान्द्यञ्च कफाधिक्यञ्च नश्यति

kāsaḥ śvāso'gnimāndyañca kaphādhikyañca naśyati

828

वातश्लेष्मज्वरोक्ता स्यात् क्रियावातबलासके जीर्णज्वरे कफे क्षीणे दाहे तृष्णासमन्विते

vātaśleṣmajvaroktā syāt kriyāvātabalāsake jīrṇajvare kaphe kṣīṇe dāhe tṛṣṇāsamanvite

829

पयः पीयूषसदृशं तन्नवे तु विषोपमम् चन्दनाद्यं हितं तैलं शोषाधिकारकीर्त्तितम् तथा नारायणं तैलं जीर्णज्वरहरं परम्

payaḥ pīyūṣasadṛśaṃ tannave tu viṣopamam candanādyaṃ hitaṃ tailaṃ śoṣādhikārakīrttitam tathā nārāyaṇaṃ tailaṃ jīrṇajvaraharaṃ param

830

इति जीर्णज्वराधिकारः समाप्तः हरीतकी निम्बपत्रं नागरं सैन्धवोऽनलः एषां चूर्णं सदा खादेद् दुर्जलज्वरशान्तये

iti jīrṇajvarādhikāraḥ samāptaḥ harītakī nimbapatraṃ nāgaraṃ saindhavo'nalaḥ eṣāṃ cūrṇaṃ sadā khāded durjalajvaraśāntaye

831

अरुचिमनलमान्द्यं पीनसश्वासकासानुदरमुदकदोषानाशु हन्यादशेषान् जनयति तनुकान्तिं चित्तनेत्रप्रसादं पलपरिमितशुण्ठीक्षौद्र सिद्धः कषायः

arucimanalamāndyaṃ pīnasaśvāsakāsānudaramudakadoṣānāśu hanyādaśeṣān janayati tanukāntiṃ cittanetraprasādaṃ palaparimitaśuṇṭhīkṣaudra siddhaḥ kaṣāyaḥ

832

विषं भागद्वयं दग्धं कपर्दं पञ्चभागकम् मरिचं नागरञ्चैव चूर्णं वस्त्रेण शोधयेत्

viṣaṃ bhāgadvayaṃ dagdhaṃ kapardaṃ pañcabhāgakam maricaṃ nāgarañcaiva cūrṇaṃ vastreṇa śodhayet

833

आर्द्र कस्य रसेनास्य कुर्यान्मुद्गनिभां वटीम् वारिणा वटिकायुग्मं प्रातः सायञ्च भक्षयेत्

ārdra kasya rasenāsya kuryānmudganibhāṃ vaṭīm vāriṇā vaṭikāyugmaṃ prātaḥ sāyañca bhakṣayet

834

अयं रसो ज्वरे योज्यः सामे दुर्जलजेऽपि च अजीर्णाध्मानविष्टम्भ शूलेषु श्वासकासयोः

ayaṃ raso jvare yojyaḥ sāme durjalaje'pi ca ajīrṇādhmānaviṣṭambha śūleṣu śvāsakāsayoḥ

835

पटोलमुस्ताऽमृतवल्लिवासकं सनागरं धान्यकिराततिक्तकम् कषायमेषां मधुना पिबेन्नरो निवारयेद् दुर्जलदोषमुल्बणम्

paṭolamustā'mṛtavallivāsakaṃ sanāgaraṃ dhānyakirātatiktakam kaṣāyameṣāṃ madhunā pibennaro nivārayed durjaladoṣamulbaṇam

836

किराततिक्तात्रिबृदम्बुपिप्पली विडङ्गविश्वाकटुरोहिणीरजः निहन्ति लीढं मधुनाऽतिसत्वरं सुदुस्तरं दुर्जलदोषजं ज्वरम्

kirātatiktātribṛdambupippalī viḍaṅgaviśvākaṭurohiṇīrajaḥ nihanti līḍhaṃ madhunā'tisatvaraṃ sudustaraṃ durjaladoṣajaṃ jvaram

837

भोजनाग्रे नरैर्भुक्तं शुण्ठ्यजाज्यभयोत्थितम् कल्कन्तु सेवितं नित्यं नानादेशोद्भवं जलम्

bhojanāgre narairbhuktaṃ śuṇṭhyajājyabhayotthitam kalkantu sevitaṃ nityaṃ nānādeśodbhavaṃ jalam

838

सहार्द्र कयवक्षारौ पीत्वा कोष्णेन वारिणा नानादेशसमुद्भूतं वारिदोषमपोहति

sahārdra kayavakṣārau pītvā koṣṇena vāriṇā nānādeśasamudbhūtaṃ vāridoṣamapohati

839

बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्र वः

balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo'nupadra vaḥ

840

श्वासो मूर्च्छाऽरुचिश्छर्दिस्तृष्णाऽतीसारविड्ग्रहाः हिक्काकासाङ्गदाहाश्च ज्वरस्योपद्र वा दश

śvāso mūrcchā'ruciśchardistṛṣṇā'tīsāraviḍgrahāḥ hikkākāsāṅgadāhāśca jvarasyopadra vā daśa

841

सञ्जातोपद्र वो व्याधिस्त्याज्यो न स्याच्चिकित्सकैः व्याधौ शान्ते प्रणश्यन्ति सद्यःसर्वेऽप्युपद्र वाः

sañjātopadra vo vyādhistyājyo na syāccikitsakaiḥ vyādhau śānte praṇaśyanti sadyaḥsarve'pyupadra vāḥ

842

अतो व्याधिं जयेद्यत्नात् पूर्वं पश्चादुपद्र वान् भिषग् यःकुशलः सोऽत्र जयेत्पूर्वमुपद्र वम्

ato vyādhiṃ jayedyatnāt pūrvaṃ paścādupadra vān bhiṣag yaḥkuśalaḥ so'tra jayetpūrvamupadra vam

843

तेष्वपि प्रचुरेषु प्राङ् नाशयेदाशुकारिणाम् मूलव्याधिं जयेत्पूर्वं यत्र यो वा भवेद्बली अविरोधेन कार्या तदुभयोरपि च क्रिया

teṣvapi pracureṣu prāṅ nāśayedāśukāriṇām mūlavyādhiṃ jayetpūrvaṃ yatra yo vā bhavedbalī avirodhena kāryā tadubhayorapi ca kriyā

844

सिंही व्याघ्री ताम्रमूली पटोली शृङ्गी पद्मा पुष्करं रोहिणी च शाकं शठ्याः शैलमल्ल्याश्च बीजं श्वासं हन्यात्सन्निपातं दशाङ्गः

siṃhī vyāghrī tāmramūlī paṭolī śṛṅgī padmā puṣkaraṃ rohiṇī ca śākaṃ śaṭhyāḥ śailamallyāśca bījaṃ śvāsaṃ hanyātsannipātaṃ daśāṅgaḥ

845

भार्गीनिम्बघनाभयाऽमृतलताभूनिम्बवासाविषात्रातयन्ती कटुकावचात्रिकटुकश्योनाकशक्रद्रुमैः

bhārgīnimbaghanābhayā'mṛtalatābhūnimbavāsāviṣātrātayantī kaṭukāvacātrikaṭukaśyonākaśakradrumaiḥ

846

रास्नायासपटोलपाटलशटीदार्वीविशालत्रिवृद्ब्राह्मीपुष्करसिंहिकाद्वयनिशाधात्र्यक्षदेवद्रुमैः क्वाथोऽय खलु सन्निपातनिवहान्द्वात्रिंशतां पानतो दुर्द्धर्षान्निजतेजसा विजयते सर्पान्गरुत्मानिव किञ्च श्वासवलासकासगुदरुग्घृद्रो गहिक्कामरुन् मन्यास्तम्भगलामयार्दितमलावष्टम्भब्रध्नानपि

rāsnāyāsapaṭolapāṭalaśaṭīdārvīviśālatrivṛdbrāhmīpuṣkarasiṃhikādvayaniśādhātryakṣadevadrumaiḥ kvātho'ya khalu sannipātanivahāndvātriṃśatāṃ pānato durddharṣānnijatejasā vijayate sarpāngarutmāniva kiñca śvāsavalāsakāsagudarugghṛdro gahikkāmarun manyāstambhagalāmayārditamalāvaṣṭambhabradhnānapi

847

मधुना कृष्णाकट्फलकर्कटशृङ्गीभवं चूर्णम् श्वासामये महोग्रे लीढ्वा लोकः सुखी भवति

madhunā kṛṣṇākaṭphalakarkaṭaśṛṅgībhavaṃ cūrṇam śvāsāmaye mahogre līḍhvā lokaḥ sukhī bhavati

848

वन्योपलाग्नितापितदात्रस्याग्रेण पञ्जरे दाहः अपहरति श्वासामयमसंशयं भाषितं मुनिभिः

vanyopalāgnitāpitadātrasyāgreṇa pañjare dāhaḥ apaharati śvāsāmayamasaṃśayaṃ bhāṣitaṃ munibhiḥ

849

आर्द्र कस्य रसैर्नस्यं मूर्च्छायामाचरेन्नरः अञ्जनञ्च प्रयुञ्जीत मधुसिन्धुशिलोषणैः

ārdra kasya rasairnasyaṃ mūrcchāyāmācarennaraḥ añjanañca prayuñjīta madhusindhuśiloṣaṇaiḥ

850

शीताम्भसाऽक्षिसेकः सुरभिर्धूपः सुगन्धि पुष्पञ्च मृदुतालवृन्तवातः कोमलकदली दल स्पर्शः

śītāmbhasā'kṣisekaḥ surabhirdhūpaḥ sugandhi puṣpañca mṛdutālavṛntavātaḥ komalakadalī dala sparśaḥ

851

अरुचौ तु शृङ्गबेरजरसकैः सोष्णैः ससिन्धुजैः कवलः सिन्धूत्थमातुलुङ्गीफलकेसरधारणं वक्त्रे

arucau tu śṛṅgaberajarasakaiḥ soṣṇaiḥ sasindhujaiḥ kavalaḥ sindhūtthamātuluṅgīphalakesaradhāraṇaṃ vaktre

852

क्वाथो गुडूच्याः समधुः सुशीतः पीतः प्रशान्तिं वमनस्य कुर्यात् विण्मक्षिकाणां मधुनाऽवलीढा सचन्दना शर्करयाऽन्विता वा

kvātho guḍūcyāḥ samadhuḥ suśītaḥ pītaḥ praśāntiṃ vamanasya kuryāt viṇmakṣikāṇāṃ madhunā'valīḍhā sacandanā śarkarayā'nvitā vā

853

दन्तशठबीजपूरकदाडिमबदरैः सचुक्रकैर्वदने लेपो जयति पिपासामथ रजतगुटी मुखान्तःस्था

dantaśaṭhabījapūrakadāḍimabadaraiḥ sacukrakairvadane lepo jayati pipāsāmatha rajataguṭī mukhāntaḥsthā

854

शीतं पयः क्षौद्र युतं निपीतमाकण्ठमाश्वेव तदुद्वमेच्च तर्षं महान्तं शमयेद्धि वक्त्रे धृत्वाऽथवा क्षौद्र वटाग्रलाजान्

śītaṃ payaḥ kṣaudra yutaṃ nipītamākaṇṭhamāśveva tadudvamecca tarṣaṃ mahāntaṃ śamayeddhi vaktre dhṛtvā'thavā kṣaudra vaṭāgralājān

855

लङ्घनमेकं मुक्त्वा न चान्यदस्तीह भेषजं बलिनः समुदीर्णदोषनिचयं शमयति तत्पाचयेदपि च

laṅghanamekaṃ muktvā na cānyadastīha bheṣajaṃ balinaḥ samudīrṇadoṣanicayaṃ śamayati tatpācayedapi ca

856

वत्सादनीवत्सकवारिवाह विश्वम्भरानिम्बविषाः सविश्वाः ज्वरेऽतिसारं त्वरितं जयन्ति विश्वाऽमृतावत्सकवारिवाहाः

vatsādanīvatsakavārivāha viśvambharānimbaviṣāḥ saviśvāḥ jvare'tisāraṃ tvaritaṃ jayanti viśvā'mṛtāvatsakavārivāhāḥ

857

पाठाऽमृतापर्पटमुस्तविश्व किराततिक्तेन्द्र यवान्विपाच्य पिबन्हरत्येव हठेन सर्वाञ्ज्वरातिसारानपि दुर्निवारान्

pāṭhā'mṛtāparpaṭamustaviśva kirātatiktendra yavānvipācya pibanharatyeva haṭhena sarvāñjvarātisārānapi durnivārān

858

विड्ग्रहे वातजित्कर्म कुर्यादत्रानुलोमनम् मलं प्रवर्त्तयेदाशु तीक्ष्णाभिः फलवर्त्तिभिः

viḍgrahe vātajitkarma kuryādatrānulomanam malaṃ pravarttayedāśu tīkṣṇābhiḥ phalavarttibhiḥ

859

पथ्याऽरग्वधतिक्तात्रिवृदामलकैः शृतं तोयम् जीर्णज्वरे विबंधे दद्यादश्वेव विड्ग्रहः शाम्येत्

pathyā'ragvadhatiktātrivṛdāmalakaiḥ śṛtaṃ toyam jīrṇajvare vibaṃdhe dadyādaśveva viḍgrahaḥ śāmyet

860

नीरेण सिन्धूत्थरजोऽतिसूक्ष्मं नस्येन नूनं विनिहन्ति हिक्काम् शुण्ठी हठाद्वा सितया समेता धूपोऽथवा हिङ्गुसमुद्भवश्च

nīreṇa sindhūttharajo'tisūkṣmaṃ nasyena nūnaṃ vinihanti hikkām śuṇṭhī haṭhādvā sitayā sametā dhūpo'thavā hiṅgusamudbhavaśca

861

कासे कणा कणामूलं कलिङ्गद्रुफलं रजः सविश्वभेषजं लिह्यान्मधुना वा वृषाद्र सम्

kāse kaṇā kaṇāmūlaṃ kaliṅgadruphalaṃ rajaḥ saviśvabheṣajaṃ lihyānmadhunā vā vṛṣādra sam

862

पुष्करमूलकटुत्रिकशृङ्गी कट्फलयासककारविकाभिः मधुलुलिताभिरयं खलु लेहः कासरिपुः कफरोगहरश्च

puṣkaramūlakaṭutrikaśṛṅgī kaṭphalayāsakakāravikābhiḥ madhululitābhirayaṃ khalu lehaḥ kāsaripuḥ kapharogaharaśca

863

दाहाधिकारे लिखितं दाहे कुर्याच्चिकित्सितम् परं ज्वरे विरुद्धं यन्नोचितं तच्चिकित्सितम्

dāhādhikāre likhitaṃ dāhe kuryāccikitsitam paraṃ jvare viruddhaṃ yannocitaṃ taccikitsitam

864

सन्तापोऽभ्यधिको बाह्यस्तृष्णाऽदीनां च मार्दवम् बहिर्बेगस्य लिङ्गानि सुखसाध्यत्वमेव च

santāpo'bhyadhiko bāhyastṛṣṇā'dīnāṃ ca mārdavam bahirbegasya liṅgāni sukhasādhyatvameva ca

865

वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात् प्राकृतः सुखसाध्यस्तु ज्वरः सुरभिसम्भवः

varṣāśaradvasanteṣu vātādyaiḥ prākṛtaḥ kramāt prākṛtaḥ sukhasādhyastu jvaraḥ surabhisambhavaḥ

866

वैकृतोऽन्य स दुःसाध्यः प्राकृतश्चानिलोद्भवः

vaikṛto'nya sa duḥsādhyaḥ prākṛtaścānilodbhavaḥ

867

वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितो ज्वरम् कुर्यात्पित्तञ्चशरदि तस्य चानुबलः कफः

varṣāsu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvito jvaram kuryātpittañcaśaradi tasya cānubalaḥ kaphaḥ

868

तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद्भयम् कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदनु

tatprakṛtyā visargācca tatra nānaśanādbhayam kapho vasante tamapi vātapittaṃ bhavedanu

869

अन्तर्दाहोऽधिका तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः सन्ध्यस्थिशूलमस्वेदो दोषवर्चोविनिग्रहः अन्तर्वेगस्य लिङ्गानि कष्टसाध्यत्वमेव च

antardāho'dhikā tṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ sandhyasthiśūlamasvedo doṣavarcovinigrahaḥ antarvegasya liṅgāni kaṣṭasādhyatvameva ca

870

ज्वरः क्षीणस्य शूनस्य गम्भीरो दीर्घरात्रिकः असाध्यो बलवान्यश्च केशसीमन्तकृज्ज्वरः

jvaraḥ kṣīṇasya śūnasya gambhīro dīrgharātrikaḥ asādhyo balavānyaśca keśasīmantakṛjjvaraḥ

871

गम्भीरस्तु ज्वरो ज्ञेयो ह्यन्तर्दाहेन तृष्णया आनद्धत्वेन चात्यर्थं कासश्वासोद्गमेन च

gambhīrastu jvaro jñeyo hyantardāhena tṛṣṇayā ānaddhatvena cātyarthaṃ kāsaśvāsodgamena ca

872

ज्वरस्य पूर्वं ज्वरमध्यतो वा ज्वरान्ततो वा श्रुतिमूलशोथः क्रमादसाध्यः खलु कृच्छ्रसाध्यः सुखेन साध्यो मुनिभिः प्रदिष्टः

jvarasya pūrvaṃ jvaramadhyato vā jvarāntato vā śrutimūlaśothaḥ kramādasādhyaḥ khalu kṛcchrasādhyaḥ sukhena sādhyo munibhiḥ pradiṣṭaḥ

873

रोगिणो मरणं यस्मादवश्यम्भावि लक्ष्यते तल्लक्षणमरिष्टं स्याद् रिष्टमप्यभिधीयते

rogiṇo maraṇaṃ yasmādavaśyambhāvi lakṣyate tallakṣaṇamariṣṭaṃ syād riṣṭamapyabhidhīyate

874

हेतुभिर्बहुभिर्जातो बलिभिर्बहुलक्षणः ज्वरः प्राणान्तकृद्यश्च शीघ्रमिन्द्रि यनाशनः

hetubhirbahubhirjāto balibhirbahulakṣaṇaḥ jvaraḥ prāṇāntakṛdyaśca śīghramindri yanāśanaḥ

875

विसंज्ञस्ताम्यते यस्तु शेते निपतितोऽपि वा शीतार्दितोऽन्तरुष्णश्च ज्वरेण म्रियते नरः

visaṃjñastāmyate yastu śete nipatito'pi vā śītārdito'ntaruṣṇaśca jvareṇa mriyate naraḥ

876

यो हृष्टरोमा रक्ताक्षो हृदि संघातशूलवान् वक्त्रेण चवोच्छ्वसिति तं ज्वरो हन्ति मानवम्

yo hṛṣṭaromā raktākṣo hṛdi saṃghātaśūlavān vaktreṇa cavocchvasiti taṃ jvaro hanti mānavam

877

हिक्काश्वासतृषायुक्तं मूढं विभ्रान्तलोचनम् सन्ततोच्छ्वासिनं क्षीणं नरं क्षपयति ज्वरः

hikkāśvāsatṛṣāyuktaṃ mūḍhaṃ vibhrāntalocanam santatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayati jvaraḥ

878

हतप्रभेन्द्रि यं क्षाममरोचकनिपीडितम् गम्भीरतीक्ष्णवेगार्त्तं ज्वरितं परिवर्जयेत्

hataprabhendri yaṃ kṣāmamarocakanipīḍitam gambhīratīkṣṇavegārttaṃ jvaritaṃ parivarjayet

879

maraṇaṃ prāpnuyāttatra śukrasthānagate jvare śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ

880

आरम्भाद्विषमो यस्य यस्य वा दीर्घरात्रिकः क्षीणस्य चातिरूक्षस्य गम्भीरो यस्य हन्ति तम्

ārambhādviṣamo yasya yasya vā dīrgharātrikaḥ kṣīṇasya cātirūkṣasya gambhīro yasya hanti tam

प्रकरणम् १

भाव प्रकाशः पूर्वखण्डे द्वितीयो भागः तत्र सप्तमं परिभाषादिप्रकरणम्

bhāva prakāśaḥ pūrvakhaṇḍe dvitīyo bhāgaḥ tatra saptamaṃ paribhāṣādiprakaraṇam

न मानेन विना युक्तिर्द्र व्याणां जायते क्वचित् अतः प्रयोगकार्यार्थं मानमत्रोच्यते मया

na mānena vinā yuktirdra vyāṇāṃ jāyate kvacit ataḥ prayogakāryārthaṃ mānamatrocyate mayā

चरकस्य मतं वैद्यैराद्यैर्यस्मान्मतं ततः विहाय सर्वमानानि मागधं मानमुच्यते

carakasya mataṃ vaidyairādyairyasmānmataṃ tataḥ vihāya sarvamānāni māgadhaṃ mānamucyate

त्रसरेणुर्बुधैः प्रोक्तस्त्रिशता परमाणुभिः त्रसरेणुस्तु पर्यायनाम्ना वंशी निगद्यते

trasareṇurbudhaiḥ proktastriśatā paramāṇubhiḥ trasareṇustu paryāyanāmnā vaṃśī nigadyate

जालान्तरगतैः सूर्यकरैर्वंशी विलोक्यते षड्वंशीभिर्मरीचिः स्यात्ताभिः षड्भिश्च राजिका

jālāntaragataiḥ sūryakarairvaṃśī vilokyate ṣaḍvaṃśībhirmarīciḥ syāttābhiḥ ṣaḍbhiśca rājikā

तिसृभी राजिकाभिश्च्न सर्षपः प्रोच्यते बुधैः यवोऽष्टसर्षपैः प्रोक्तो गुञ्जा स्यात्तच्चतुष्टयम्

tisṛbhī rājikābhiścna sarṣapaḥ procyate budhaiḥ yavo'ṣṭasarṣapaiḥ prokto guñjā syāttaccatuṣṭayam

षड्भिस्तु रक्तिकाभिः स्यान्माषको हेमधानकौ माषैश्चतुर्भिः शाणः स्याद्धरणः स निगद्यते

ṣaḍbhistu raktikābhiḥ syānmāṣako hemadhānakau māṣaiścaturbhiḥ śāṇaḥ syāddharaṇaḥ sa nigadyate

टङ्कः स एव कथितस्तद्द्वयं कोल उच्यते क्षुद्र को वटकश्चैव द्र ङ्क्षणः स निगद्यते

ṭaṅkaḥ sa eva kathitastaddvayaṃ kola ucyate kṣudra ko vaṭakaścaiva dra ṅkṣaṇaḥ sa nigadyate

कोलद्वयन्तुं कर्षः स्यात्स प्रोक्तः पाणिमानिका अक्षः पिचुः पाणितलं किञ्चित्पाणिश्च तिन्दुकम्

koladvayantuṃ karṣaḥ syātsa proktaḥ pāṇimānikā akṣaḥ picuḥ pāṇitalaṃ kiñcitpāṇiśca tindukam

विडालपदकं चैव तथा षोडशिका मता करमध्यो हंसपदं सुवर्णं कवलग्रहः

viḍālapadakaṃ caiva tathā ṣoḍaśikā matā karamadhyo haṃsapadaṃ suvarṇaṃ kavalagrahaḥ

उदुम्बरञ्च पर्यायैः कर्षमेव निगद्यते स्यात्कर्षाभ्यामर्द्धपलं शुक्तिरष्टमिका तथा

udumbarañca paryāyaiḥ karṣameva nigadyate syātkarṣābhyāmarddhapalaṃ śuktiraṣṭamikā tathā

शुक्तिभ्याञ्च पलं ज्ञेयं मुष्टिराम्रं चतुर्थिका प्रकुञ्चः षोडशी बिल्वं पलमेवात्र कीत्तर्यते

śuktibhyāñca palaṃ jñeyaṃ muṣṭirāmraṃ caturthikā prakuñcaḥ ṣoḍaśī bilvaṃ palamevātra kīttaryate

पलाभ्यां प्रसृतिर्ज्ञेया प्रसृतञ्च निगद्यते प्रसृतिभ्यामञ्जलि स्यात्कुडवोऽद्धशरावकः

palābhyāṃ prasṛtirjñeyā prasṛtañca nigadyate prasṛtibhyāmañjali syātkuḍavo'ddhaśarāvakaḥ

अष्टमानञ्च स ज्ञेयः कुडवाभ्याञ्च मानिका शरावोऽष्टपलं तद्वज्ज्ञेयमत्र विचक्षणैः

aṣṭamānañca sa jñeyaḥ kuḍavābhyāñca mānikā śarāvo'ṣṭapalaṃ tadvajjñeyamatra vicakṣaṇaiḥ

शरावाभ्यां भवेत्प्रस्थश्चतुः प्रस्थस्तथाऽढकः भाजनं कांस्यपात्रं च चतुःषष्टिपलश्च सः

śarāvābhyāṃ bhavetprasthaścatuḥ prasthastathā'ḍhakaḥ bhājanaṃ kāṃsyapātraṃ ca catuḥṣaṣṭipalaśca saḥ

चतुर्भिराढकैद्रो र्णः! कलशो नल्वणोऽमणः उन्मानञ्चघटो राशिद्रो र्ण!पर्यायसंज्ञितः

caturbhirāḍhakaidro rṇaḥ! kalaśo nalvaṇo'maṇaḥ unmānañcaghaṭo rāśidro rṇa!paryāyasaṃjñitaḥ

द्रो णाभ्यां शूर्पकुम्भौ च चतुःषष्टिशरावकः शूर्पाभ्याञ्च भवेद् द्रो णी वाहो गोणी च सा स्मृता

dro ṇābhyāṃ śūrpakumbhau ca catuḥṣaṣṭiśarāvakaḥ śūrpābhyāñca bhaved dro ṇī vāho goṇī ca sā smṛtā

द्रो णीचतुष्टयं खारी कथिता सूक्ष्मबुद्धिभिः चतुःसहस्रपलिका षण्णवत्यधिका च सा

dro ṇīcatuṣṭayaṃ khārī kathitā sūkṣmabuddhibhiḥ catuḥsahasrapalikā ṣaṇṇavatyadhikā ca sā

पलानां द्विसहस्रञ्च भार एकः प्रकीर्त्तितः तुलापलशतं ज्ञेयं सर्वत्रैवैष निश्चयः

palānāṃ dvisahasrañca bhāra ekaḥ prakīrttitaḥ tulāpalaśataṃ jñeyaṃ sarvatraivaiṣa niścayaḥ

माषटङ्काक्षबिल्वानि कुडवप्रस्थमाढकम् राशिर्गोणी खारिकेति यथोत्तरचतुर्गुणम्

māṣaṭaṅkākṣabilvāni kuḍavaprasthamāḍhakam rāśirgoṇī khāriketi yathottaracaturguṇam

गुञ्जाऽदिमानमारभ्य यावत्स्यात्कुडवस्थितिः द्र वार्द्र शुष्कद्र व्याणां तावन्मानं समं मतम्

guñjā'dimānamārabhya yāvatsyātkuḍavasthitiḥ dra vārdra śuṣkadra vyāṇāṃ tāvanmānaṃ samaṃ matam

प्रस्थादिमानमारभ्य द्विगुणं तद् द्र वार्द्र योः मानं तथा तुलायास्तु द्विगुणं न क्वचित्स्मृतम्

prasthādimānamārabhya dviguṇaṃ tad dra vārdra yoḥ mānaṃ tathā tulāyāstu dviguṇaṃ na kvacitsmṛtam

मृद्वृक्षवेणुलोहादेर्भाण्डं यच्चतुरङ्गुलम् विस्तीर्णञ्च तथोच्चञ्च तन्मानं कुडवं वदेत्

mṛdvṛkṣaveṇulohāderbhāṇḍaṃ yaccaturaṅgulam vistīrṇañca tathoccañca tanmānaṃ kuḍavaṃ vadet

इति मागधमानं समाप्तम् यतो मन्दाग्नयो ह्रस्वा हीनसत्त्वा नराः कलौ अतस्तु मात्रा तद्योग्या प्रोच्यते सुज्ञसंमता

iti māgadhamānaṃ samāptam yato mandāgnayo hrasvā hīnasattvā narāḥ kalau atastu mātrā tadyogyā procyate sujñasaṃmatā

यवो द्वादशभिर्गौरसर्षपैः प्रोच्यते बुधैः यवद्वयेन गुञ्जा स्यात्त्रिगुञ्जो वल्ल उच्यते

yavo dvādaśabhirgaurasarṣapaiḥ procyate budhaiḥ yavadvayena guñjā syāttriguñjo valla ucyate

माषो गुञ्जाभिरष्टाभिः सप्तभिर्वा भवेत्क्वचित् चतुर्भिर्माषकैः शाणः स निष्कष्टङ्क एव च

māṣo guñjābhiraṣṭābhiḥ saptabhirvā bhavetkvacit caturbhirmāṣakaiḥ śāṇaḥ sa niṣkaṣṭaṅka eva ca

गद्याणो माषकैः षड्भिः कर्षः स्याद्दशमाषकैः चतुष्कर्षैः पलं प्रोक्तं दशशाणमितं बुधैः

gadyāṇo māṣakaiḥ ṣaḍbhiḥ karṣaḥ syāddaśamāṣakaiḥ catuṣkarṣaiḥ palaṃ proktaṃ daśaśāṇamitaṃ budhaiḥ

चतुष्पलैश्च कुडवः प्रस्थाद्याः पूर्ववन्मताः स्थितिर्नास्त्येव मात्रायाः कालमग्निं वयो बलम्

catuṣpalaiśca kuḍavaḥ prasthādyāḥ pūrvavanmatāḥ sthitirnāstyeva mātrāyāḥ kālamagniṃ vayo balam

प्रकृतिं दोषदेशौ च दृष्ट्वा मात्रां प्रकल्पयेत् नाल्पं हन्त्यौषधं व्याधिं यथाऽम्भोऽल्प महानलः अतिमात्रं च दोषाय यथा शस्ये बहूदकम्

prakṛtiṃ doṣadeśau ca dṛṣṭvā mātrāṃ prakalpayet nālpaṃ hantyauṣadhaṃ vyādhiṃ yathā'mbho'lpa mahānalaḥ atimātraṃ ca doṣāya yathā śasye bahūdakam

इति कालिङ्गमानं समाप्तम् इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे परिभाषादिप्रकरणे प्रथमं मानपरिभाषाख्यं प्रकरणं समाप्तम्

iti kāliṅgamānaṃ samāptam iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe paribhāṣādiprakaraṇe prathamaṃ mānaparibhāṣākhyaṃ prakaraṇaṃ samāptam

प्रकरणम् १

श्रीमद्भावमिश्रप्रणीतः भाव प्रकाशः पूर्व खण्डम् गजमुखममरप्रवरं सिद्धिकरं विघ्नहर्तारम् गुरुमवगमनयनप्रदमिष्टकरीमिष्टदेवतां वन्दे

śrīmadbhāvamiśrapraṇītaḥ bhāva prakāśaḥ pūrva khaṇḍam gajamukhamamarapravaraṃ siddhikaraṃ vighnahartāram gurumavagamanayanapradamiṣṭakarīmiṣṭadevatāṃ vande

आयुर्वेदागमनं क्रमेण येनाभवद्भूमौ प्रथमं लिखामि तमहं नानातन्त्राणि संदृश्य

āyurvedāgamanaṃ krameṇa yenābhavadbhūmau prathamaṃ likhāmi tamahaṃ nānātantrāṇi saṃdṛśya

आयुर्हिताहितं व्याधेर्निदानं शमनं तथा विद्यते यत्र विद्वद्भिः स आयुर्वेद उच्यते

āyurhitāhitaṃ vyādhernidānaṃ śamanaṃ tathā vidyate yatra vidvadbhiḥ sa āyurveda ucyate

अनेन पुरुषो यस्मादायुर्विन्दति वेत्ति च तस्मान्मुनिवरैरेष आयुर्वेद इति स्मृतः

anena puruṣo yasmādāyurvindati vetti ca tasmānmunivaraireṣa āyurveda iti smṛtaḥ

विधाताऽथर्वसर्वस्वमायुर्वेदं प्रकाशयन् स्वनाम्ना संहितां चक्रे लक्षश्लोकमयीमृजुम्

vidhātā'tharvasarvasvamāyurvedaṃ prakāśayan svanāmnā saṃhitāṃ cakre lakṣaślokamayīmṛjum

ततः प्रजापतिं दक्षं दक्षं सकलकर्मसु विधिर्धीनीरधिः साङ्गमायुर्वेदमुपादिशत्

tataḥ prajāpatiṃ dakṣaṃ dakṣaṃ sakalakarmasu vidhirdhīnīradhiḥ sāṅgamāyurvedamupādiśat

अथ दक्षः क्रियादक्षः स्वर्वैद्यौ वेदमायुषः वेदयामास विद्वांसौ सूर्यांशौ सुरसत्तमौ

atha dakṣaḥ kriyādakṣaḥ svarvaidyau vedamāyuṣaḥ vedayāmāsa vidvāṃsau sūryāṃśau surasattamau

दक्षादधीत्य दस्रौ वितनुतः संहितां स्वीयाम् सकलचिकित्सकलोकप्रतिपत्तिविवृद्धये धन्याम्

dakṣādadhītya dasrau vitanutaḥ saṃhitāṃ svīyām sakalacikitsakalokapratipattivivṛddhaye dhanyām

स्वयम्भुवः शिरश्छिन्नं भैरवेण रुषाऽथ तत् अश्विभ्यां संहितं तस्मात्तौ जातौ यज्ञभागिनौ

svayambhuvaḥ śiraśchinnaṃ bhairaveṇa ruṣā'tha tat aśvibhyāṃ saṃhitaṃ tasmāttau jātau yajñabhāginau

देवासुररणे देवा दैत्यैर्ये सक्षताः कृताः अक्षतास्ते कृताः सद्यो दस्राभ्यामद्भुतं महत्

devāsuraraṇe devā daityairye sakṣatāḥ kṛtāḥ akṣatāste kṛtāḥ sadyo dasrābhyāmadbhutaṃ mahat

वज्रिणोऽभूद् भुजस्तम्भः स दस्राभ्यां चिकित्सितः सोमान्निपतितश्चन्द्र स्ताभ्यामेव सुखी कृतः

vajriṇo'bhūd bhujastambhaḥ sa dasrābhyāṃ cikitsitaḥ somānnipatitaścandra stābhyāmeva sukhī kṛtaḥ

विशीर्णा दशनाः पूष्णो नेत्रे नष्टे भगस्य च शशिनो राजयक्ष्माऽभूदश्विभ्यां ते चिकित्सिताः

viśīrṇā daśanāḥ pūṣṇo netre naṣṭe bhagasya ca śaśino rājayakṣmā'bhūdaśvibhyāṃ te cikitsitāḥ

भार्गवश्च्यवनः कामी वृद्धः सन् विकृतिं गतः वीर्यवर्णस्वरोपेतः कृतोऽश्विभ्यां पुनर्युवा

bhārgavaścyavanaḥ kāmī vṛddhaḥ san vikṛtiṃ gataḥ vīryavarṇasvaropetaḥ kṛto'śvibhyāṃ punaryuvā

एतैश्चान्यैश्च बहुभिः कर्मभिर्भिषजां वरौ बभूवतुर्भृशं पूज्याविन्द्रा दीनां दिवौकसाम्

etaiścānyaiśca bahubhiḥ karmabhirbhiṣajāṃ varau babhūvaturbhṛśaṃ pūjyāvindrā dīnāṃ divaukasām

संदृश्य दस्रयोरिन्द्रः कर्माण्येतानि यत्नवान् आयुर्वेदं निरुद्वेगं तौ ययाचे शचीपतिः

saṃdṛśya dasrayorindraḥ karmāṇyetāni yatnavān āyurvedaṃ nirudvegaṃ tau yayāce śacīpatiḥ

नासत्यौ सत्यसन्धेन शक्रेण किल याचितौ आयुर्वेदं यथाऽधीतं ददतुः शतमन्यवे

nāsatyau satyasandhena śakreṇa kila yācitau āyurvedaṃ yathā'dhītaṃ dadatuḥ śatamanyave

नासत्याभ्यामधीत्यैव आयुर्वेदं शतक्रतुः अध्यापयामास बहूनात्रेयप्रमुखान्मुनीन्

nāsatyābhyāmadhītyaiva āyurvedaṃ śatakratuḥ adhyāpayāmāsa bahūnātreyapramukhānmunīn

एकदा जगदालोक्य गदाकुलमितस्ततः चिन्तयामास भगवानात्रेयो मुनिपुङ्गवः

ekadā jagadālokya gadākulamitastataḥ cintayāmāsa bhagavānātreyo munipuṅgavaḥ

किं करोमि क्व गच्छामि कथं लोका निरामयाः भवन्ति सामयानेतान्न शक्नोमि निरीक्षितुम्

kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ lokā nirāmayāḥ bhavanti sāmayānetānna śaknomi nirīkṣitum

दयालुरहमत्यर्थं स्वभावो दुरतिक्रमः एतेषां दुःखतो दुःखं ममापि हृदयेऽधिकम्

dayālurahamatyarthaṃ svabhāvo duratikramaḥ eteṣāṃ duḥkhato duḥkhaṃ mamāpi hṛdaye'dhikam

आयुर्वेदं पठिष्यामि नैरुज्याय शरीरिणाम् इति निश्चित्य गतवानात्रेयस्त्रिदशालयम्

āyurvedaṃ paṭhiṣyāmi nairujyāya śarīriṇām iti niścitya gatavānātreyastridaśālayam

तत्र मन्दिरमिन्द्र स्य गत्वा शक्रं ददर्श सः सिंहासनसमासीनं स्तूयमानं सुरर्षिभिः

tatra mandiramindra sya gatvā śakraṃ dadarśa saḥ siṃhāsanasamāsīnaṃ stūyamānaṃ surarṣibhiḥ

भासयन्तं दिशो भासा भास्करप्रतिमं त्विषा आयुर्वेदमहाचार्यं शिरोधार्यं दिवौकसाम्

bhāsayantaṃ diśo bhāsā bhāskarapratimaṃ tviṣā āyurvedamahācāryaṃ śirodhāryaṃ divaukasām

शक्रस्तु तं निरीक्ष्यैवं त्यक्तसिंहासनः स्थितः तमग्रे पूजयामास भृशं भूरितपःकृशम्

śakrastu taṃ nirīkṣyaivaṃ tyaktasiṃhāsanaḥ sthitaḥ tamagre pūjayāmāsa bhṛśaṃ bhūritapaḥkṛśam

कुशलं परिपप्रच्छ तथागमनकारणम् स मुनिर्वक्तुमारेभे निजागमनकारणम्

kuśalaṃ paripapraccha tathāgamanakāraṇam sa munirvaktumārebhe nijāgamanakāraṇam

देवराज न जानासि दिव एव यतो भवान् विधात्रा विहितो यत्नात्त्रिलोकीलोकपालकः

devarāja na jānāsi diva eva yato bhavān vidhātrā vihito yatnāttrilokīlokapālakaḥ

व्याधिभिर्व्यथिता लोकाः शोकाकुलितचेतसः भूतले सन्ति सन्तापं तेषां हन्तुं कृपां कुरु

vyādhibhirvyathitā lokāḥ śokākulitacetasaḥ bhūtale santi santāpaṃ teṣāṃ hantuṃ kṛpāṃ kuru

आयुर्वेदोपदेशं मे कुरु कारुण्यतो नृणाम् तथेत्युक्त्वा सहस्राक्षोऽध्यापयामास तं मुनिम्

āyurvedopadeśaṃ me kuru kāruṇyato nṛṇām tathetyuktvā sahasrākṣo'dhyāpayāmāsa taṃ munim

मुनीन्द्र इन्द्र तः साङ्गमायुर्वेदमधीत्य सः अभिनन्द्य तमाशीर्भिराजगाम पुनर्महीम्

munīndra indra taḥ sāṅgamāyurvedamadhītya saḥ abhinandya tamāśīrbhirājagāma punarmahīm

अथात्रेयो मुनिश्रेष्ठो भगवान्करुणाकरः स्वनाम्ना संहितां चक्रे नरवर्गानुकम्पया

athātreyo muniśreṣṭho bhagavānkaruṇākaraḥ svanāmnā saṃhitāṃ cakre naravargānukampayā

ततोऽग्निवेशं भेडञ्च जातूकर्णं पराशरम् क्षीरपाणिञ्च हारीतमायुर्वेदमपाठयत्

tato'gniveśaṃ bheḍañca jātūkarṇaṃ parāśaram kṣīrapāṇiñca hārītamāyurvedamapāṭhayat

तन्त्रस्य कर्त्ता प्रथममग्निवेशोऽभवत्पुरा ततो भेडादयश्चक्रुः स्वं स्वं तन्त्रं कृतानि च

tantrasya karttā prathamamagniveśo'bhavatpurā tato bheḍādayaścakruḥ svaṃ svaṃ tantraṃ kṛtāni ca

श्रावयामासुरात्रेयं मुनिवृन्देन वन्दितम् श्रुत्वा च तानि तन्त्राणि हृष्टोऽभूदत्रिनन्दनः

śrāvayāmāsurātreyaṃ munivṛndena vanditam śrutvā ca tāni tantrāṇi hṛṣṭo'bhūdatrinandanaḥ

यथावत्सूत्रितं दृष्ट्वा प्रहृष्टा मुनयोऽभवन् दिवि देवर्षयो देवाः श्रुत्वा साध्विति चाब्रुवन्

yathāvatsūtritaṃ dṛṣṭvā prahṛṣṭā munayo'bhavan divi devarṣayo devāḥ śrutvā sādhviti cābruvan

एकदा हिमवत्पार्श्वे दैवादागत्य सङ्गताः मुनयो बहवस्तेषां नामभिः कथयाम्यहम्

ekadā himavatpārśve daivādāgatya saṅgatāḥ munayo bahavasteṣāṃ nāmabhiḥ kathayāmyaham

भरद्वाजो मुनिवरः प्रथमं समुपागतः ततोऽङ्गिरास्ततो गर्गो मरीचिर्भृगुभार्गवौ

bharadvājo munivaraḥ prathamaṃ samupāgataḥ tato'ṅgirāstato gargo marīcirbhṛgubhārgavau

पुलस्त्योऽगस्तिरसितो वसिष्ठः सपराशरः हारीतो गौतमः सांख्यो मैत्रेयश्च्यवनोऽपि च

pulastyo'gastirasito vasiṣṭhaḥ saparāśaraḥ hārīto gautamaḥ sāṃkhyo maitreyaścyavano'pi ca

जमदग्निश्च गार्ग्यश्च कश्यपः काश्यपोऽपि च नारदो वामदेवश्च मार्कण्डेयः कपिञ्जलः

jamadagniśca gārgyaśca kaśyapaḥ kāśyapo'pi ca nārado vāmadevaśca mārkaṇḍeyaḥ kapiñjalaḥ

शाण्डिल्यः सहकौण्डिन्यः शाकुनेयश्चशौनकः आश्वलायनसांकृत्यौ विश्वामित्रः परीक्षकः

śāṇḍilyaḥ sahakauṇḍinyaḥ śākuneyaścaśaunakaḥ āśvalāyanasāṃkṛtyau viśvāmitraḥ parīkṣakaḥ

देवलो गालवो धौम्यः काप्यकात्यायनावुभौ काङ्कायनो वैजपेयः कुशिको बादरायणः

devalo gālavo dhaumyaḥ kāpyakātyāyanāvubhau kāṅkāyano vaijapeyaḥ kuśiko bādarāyaṇaḥ

हिरण्याक्षश्च लौगाक्षिः शरलोमा च गोभिलः वैखानसा वालखिल्यास्तथैवान्ये महर्षयः

hiraṇyākṣaśca laugākṣiḥ śaralomā ca gobhilaḥ vaikhānasā vālakhilyāstathaivānye maharṣayaḥ

ब्रह्मज्ञानस्य निधयो यमस्य नियमस्य च तपसस्तेजसा दीप्ता हूयमाना इवाग्नयः

brahmajñānasya nidhayo yamasya niyamasya ca tapasastejasā dīptā hūyamānā ivāgnayaḥ

सुखोपविष्टास्ते तत्र सर्वे चक्रुः कथामिमाम् धर्मार्थकाममोक्षाणां मूलमुक्तं कलेवरम् तच्च सर्वार्थसंसिद्ध्यै भवेद्यदि निरामयम्

sukhopaviṣṭāste tatra sarve cakruḥ kathāmimām dharmārthakāmamokṣāṇāṃ mūlamuktaṃ kalevaram tacca sarvārthasaṃsiddhyai bhavedyadi nirāmayam

तपः स्वाध्यायधर्माणां ब्रह्मचर्यव्रतायुषाम् हर्त्तारः प्रसृता रोगा यत्र तत्र च सर्वशः

tapaḥ svādhyāyadharmāṇāṃ brahmacaryavratāyuṣām harttāraḥ prasṛtā rogā yatra tatra ca sarvaśaḥ

रोगाः कार्श्यकरा बलक्षयकरा देहस्य चेष्टाहरा दृष्टा इन्द्रि यशक्तिसङ्क्षयकराः सर्वाङ्गपीडाकराः धर्मार्थाखिलकाममुक्तिषु महाविघ्नस्वरूपा बलात् प्राणानाशु हरन्ति सन्ति यदि ते क्षेमं कुतः प्राणिनाम्

rogāḥ kārśyakarā balakṣayakarā dehasya ceṣṭāharā dṛṣṭā indri yaśaktisaṅkṣayakarāḥ sarvāṅgapīḍākarāḥ dharmārthākhilakāmamuktiṣu mahāvighnasvarūpā balāt prāṇānāśu haranti santi yadi te kṣemaṃ kutaḥ prāṇinām

तत्तेषां प्रशमाय कश्चन विधिश्चिन्त्यो भवद्भिर्बुधै र्योग्यैरित्यभिधाय संसदि भरद्वाजं मुनिं तेऽब्रुवन् त्वं योग्यो भगवन् सहस्रनयनं याचस्व लब्धं क्रमा दायुर्वेदमधीत्य यं गदभयान्मुक्ता भवामो वयम्

tatteṣāṃ praśamāya kaścana vidhiścintyo bhavadbhirbudhai ryogyairityabhidhāya saṃsadi bharadvājaṃ muniṃ te'bruvan tvaṃ yogyo bhagavan sahasranayanaṃ yācasva labdhaṃ kramā dāyurvedamadhītya yaṃ gadabhayānmuktā bhavāmo vayam

इत्थं स मुनिभिर्योग्यैः प्रार्थितो विनयान्वितैः भरद्वाजो मुनिश्रेष्ठो जगाम त्रिदशालयम्

itthaṃ sa munibhiryogyaiḥ prārthito vinayānvitaiḥ bharadvājo muniśreṣṭho jagāma tridaśālayam

तत्रेन्द्र भवनं गत्वा सुरर्षिगणमध्यगम् दृष्टवान् वृत्रहन्तारं दीप्यमानमिवानलम्

tatrendra bhavanaṃ gatvā surarṣigaṇamadhyagam dṛṣṭavān vṛtrahantāraṃ dīpyamānamivānalam

दृष्ट्वैव स मुनिं प्राह भगवान् मघवा मुदा धर्मज्ञ स्वागतं तेऽथ मुनिं तं समपूजयत्

dṛṣṭvaiva sa muniṃ prāha bhagavān maghavā mudā dharmajña svāgataṃ te'tha muniṃ taṃ samapūjayat

सोऽभिगम्य जयाशीर्भिरभिनन्द्य सुरेश्वरम् ऋषीणां वचनं सम्यक् श्रावयामास तत्त्वतः

so'bhigamya jayāśīrbhirabhinandya sureśvaram ṛṣīṇāṃ vacanaṃ samyak śrāvayāmāsa tattvataḥ

व्याधयो हि समुत्पन्नाः सर्वप्राणिभयङ्कराः तेषां प्रशमनोपायं यथावद्वक्तुमर्हसि

vyādhayo hi samutpannāḥ sarvaprāṇibhayaṅkarāḥ teṣāṃ praśamanopāyaṃ yathāvadvaktumarhasi

अपाठयन्मुनिं साङ्गमायुर्वेदं शतक्रतुः जीवेद्वर्षसहस्राणि देही नीरुङ् निशम्य यम्

apāṭhayanmuniṃ sāṅgamāyurvedaṃ śatakratuḥ jīvedvarṣasahasrāṇi dehī nīruṅ niśamya yam

सोऽनन्तपारं त्रिस्कन्धमायुर्वेदं महामुनिः यथावदचिरात्सर्वं बुबुधे तन्मना मुनिः

so'nantapāraṃ triskandhamāyurvedaṃ mahāmuniḥ yathāvadacirātsarvaṃ bubudhe tanmanā muniḥ

तेनायुः सुचिरं लेभे भरद्वाजो निरामयम् अन्यानपि मुनींश्चक्रे नीरुजः सुचिरायुषः

tenāyuḥ suciraṃ lebhe bharadvājo nirāmayam anyānapi munīṃścakre nīrujaḥ sucirāyuṣaḥ

तत्तन्त्रजनितज्ञानचक्षुषा ऋषयोऽखिलाः गुणान्द्र व्याणि कर्माणि दृष्ट्वा तद्विधिमाश्रिताः

tattantrajanitajñānacakṣuṣā ṛṣayo'khilāḥ guṇāndra vyāṇi karmāṇi dṛṣṭvā tadvidhimāśritāḥ

आरोग्यं लेभिरे दीर्घमायुश्च सुखसंयुतम् आयुर्वेदोक्तविधिनाऽन्येऽपि स्युर्मुनयो यथा

ārogyaṃ lebhire dīrghamāyuśca sukhasaṃyutam āyurvedoktavidhinā'nye'pi syurmunayo yathā

यदा मत्स्यावतारेण हरिणा वेद उद्धृतः तदा शेषश्च तत्रैव वेदं साङ्गमवाप्तवान्

yadā matsyāvatāreṇa hariṇā veda uddhṛtaḥ tadā śeṣaśca tatraiva vedaṃ sāṅgamavāptavān

अथर्वान्तर्गतं सम्यगायुर्वेदं च लब्धवान् एकदा स महीवृत्तं द्र ष्टुं चर इवागतः

atharvāntargataṃ samyagāyurvedaṃ ca labdhavān ekadā sa mahīvṛttaṃ dra ṣṭuṃ cara ivāgataḥ

तत्रलोकान् गदैर्ग्रस्तान् व्यथया परिपीडितान् स्थलेषु बहुषु व्यग्रान् म्रियमाणांश्च दृष्टवान्

tatralokān gadairgrastān vyathayā paripīḍitān sthaleṣu bahuṣu vyagrān mriyamāṇāṃśca dṛṣṭavān

तान्दृष्ट्वातिदयायुक्तस्तेषां दुःखेन दुःखितः अनन्तश्चिन्तयामास रोगोपशमकारणम्

tāndṛṣṭvātidayāyuktasteṣāṃ duḥkhena duḥkhitaḥ anantaścintayāmāsa rogopaśamakāraṇam

सञ्चिन्त्य स स्वयं तत्र मुनेः पुत्रो बभूव ह प्रसिद्धस्य विशुद्धस्य वेदवेदाङ्गवेदिनः

sañcintya sa svayaṃ tatra muneḥ putro babhūva ha prasiddhasya viśuddhasya vedavedāṅgavedinaḥ

यतश्चर इवायातो न ज्ञातः केनचिद्यतः तस्माच्चरकनाम्नासौ ख्यातश्च क्षितिमण्डले

yataścara ivāyāto na jñātaḥ kenacidyataḥ tasmāccarakanāmnāsau khyātaśca kṣitimaṇḍale

स भाति चरकाचार्यो देवाचार्यो यथा दिवि सहस्रवदनस्यांशो येन ध्वंसो रुजां कृतः

sa bhāti carakācāryo devācāryo yathā divi sahasravadanasyāṃśo yena dhvaṃso rujāṃ kṛtaḥ

आत्रेयस्य मुनेः शिष्या अग्निवेशादयोऽभवन् मुनयो बहवस्तैश्च कृतं तन्त्रं स्वकं स्वकम्

ātreyasya muneḥ śiṣyā agniveśādayo'bhavan munayo bahavastaiśca kṛtaṃ tantraṃ svakaṃ svakam

तेषां तन्त्राणि संस्कृत्य समाहृत्य विपश्चिता चरकेणात्मनो नाम्ना ग्रन्थोऽय चरकः कृतः

teṣāṃ tantrāṇi saṃskṛtya samāhṛtya vipaścitā carakeṇātmano nāmnā grantho'ya carakaḥ kṛtaḥ

एकदा देवराजस्य दृष्टिर्निपतिता भुवि तत्र तेन नरा दृष्टा व्याधिभिर्भृशपीडिताः

ekadā devarājasya dṛṣṭirnipatitā bhuvi tatra tena narā dṛṣṭā vyādhibhirbhṛśapīḍitāḥ

तान्दृष्ट्वा हृदयं तस्य दयया परिपीडितम् दयार्द्र हृदयः शक्रो धन्वन्तरिमुवाच ह

tāndṛṣṭvā hṛdayaṃ tasya dayayā paripīḍitam dayārdra hṛdayaḥ śakro dhanvantarimuvāca ha

धन्वन्तरे सुरश्रेष्ठ भगवन् किञ्चिदुच्यते योग्यो भवसि भूतानामुपकारपरो भव

dhanvantare suraśreṣṭha bhagavan kiñciducyate yogyo bhavasi bhūtānāmupakāraparo bhava

उपकाराय लोकानां केन किं न कृतं पुरा त्रैलोक्याधिपतिर्विष्णुरभून्मत्स्यादिरूपवान्

upakārāya lokānāṃ kena kiṃ na kṛtaṃ purā trailokyādhipatirviṣṇurabhūnmatsyādirūpavān

तस्मात्त्वं पृथिवीं याहि काशीमध्ये नृपो भव प्रतीकाराय रोगाणामायुर्वेदं प्रकाशय

tasmāttvaṃ pṛthivīṃ yāhi kāśīmadhye nṛpo bhava pratīkārāya rogāṇāmāyurvedaṃ prakāśaya

इत्युक्त्वा सुरशार्दूलः सर्वभूतहितेप्सया समस्तमायुषो वेदं धन्वन्तरिमुपादिशत्

ityuktvā suraśārdūlaḥ sarvabhūtahitepsayā samastamāyuṣo vedaṃ dhanvantarimupādiśat

अधीत्य चायुषो वेदमिन्द्रा द्धन्वन्तरिः पुरा आगत्य पृथिवीं काश्यां जातो बाहुजवेश्मनि

adhītya cāyuṣo vedamindrā ddhanvantariḥ purā āgatya pṛthivīṃ kāśyāṃ jāto bāhujaveśmani

नाम्ना तु सोऽभवत्ख्यातो दिवोदास इति क्षितौ बाल एव विरक्तोऽभूच्चचार सुमहत्तपः

nāmnā tu so'bhavatkhyāto divodāsa iti kṣitau bāla eva virakto'bhūccacāra sumahattapaḥ

यत्नेन महता ब्रह्मा तं काश्यामकरोन्नृपम् ततो धन्वन्तरिर्लोकैः काशीराजोऽभिधीयते

yatnena mahatā brahmā taṃ kāśyāmakaronnṛpam tato dhanvantarirlokaiḥ kāśīrājo'bhidhīyate

हिताय देहिनां स्वीया संहिता विहिताऽमुना अथ विद्यार्थिनो लोकान्संहितां तामपाठयत्

hitāya dehināṃ svīyā saṃhitā vihitā'munā atha vidyārthino lokānsaṃhitāṃ tāmapāṭhayat

अथ ज्ञानदृशा विश्वामित्रप्रभृतयोऽविदन् अयं धन्वन्तरिः काश्यां काशिराजोऽयमुच्यते

atha jñānadṛśā viśvāmitraprabhṛtayo'vidan ayaṃ dhanvantariḥ kāśyāṃ kāśirājo'yamucyate

विश्वामित्रो मुनिस्तेषु पुत्रं सुश्रुतमुक्तवान् वत्स वाराणसीं गच्छ त्वं विश्वेश्वरवल्लभाम्

viśvāmitro munisteṣu putraṃ suśrutamuktavān vatsa vārāṇasīṃ gaccha tvaṃ viśveśvaravallabhām

तत्र नाम्ना दिवोदासः काशिराजोऽस्ति बाहुजः स हि धन्वन्तरिः साक्षादायुर्वेदविदां वरः

tatra nāmnā divodāsaḥ kāśirājo'sti bāhujaḥ sa hi dhanvantariḥ sākṣādāyurvedavidāṃ varaḥ

आयुर्वेदं पठस्व त्वं लोकोपकृतिहेतवे सर्वप्राणिदया तीर्थमुपकारो महामखः

āyurvedaṃ paṭhasva tvaṃ lokopakṛtihetave sarvaprāṇidayā tīrthamupakāro mahāmakhaḥ

पितुर्वचनमाकर्ण्य सुश्रुतः काशिकां गतः तेन सार्द्धं समध्येतुं मुनिसूनुशतं ययौ

piturvacanamākarṇya suśrutaḥ kāśikāṃ gataḥ tena sārddhaṃ samadhyetuṃ munisūnuśataṃ yayau

अथ धन्वन्तरिं सर्वे वानप्रस्थाश्रमे स्थितम् भगवन्तं सुरश्रेष्ठं मुनिभिर्बहुभिः स्तुतम्

atha dhanvantariṃ sarve vānaprasthāśrame sthitam bhagavantaṃ suraśreṣṭhaṃ munibhirbahubhiḥ stutam

काशिराजं दिवोदासं तेऽपश्यन्विनयान्विताः स्वागतं च तदा चाह दिवोदासो यशोधनः

kāśirājaṃ divodāsaṃ te'paśyanvinayānvitāḥ svāgataṃ ca tadā cāha divodāso yaśodhanaḥ

कुशलं परिपप्रच्छ तथागमनकारणम् ततस्ते सुश्रुतद्वारा कथयामासुरुत्तरम्

kuśalaṃ paripapraccha tathāgamanakāraṇam tataste suśrutadvārā kathayāmāsuruttaram

भगवन्मानवान्दृष्ट्वा व्याधिभिः परिपीडितान् क्रन्दतो म्रियमाणांश्च जातास्माकं हृदि व्यथा

bhagavanmānavāndṛṣṭvā vyādhibhiḥ paripīḍitān krandato mriyamāṇāṃśca jātāsmākaṃ hṛdi vyathā

आमयानां शमोपायं विज्ञातुं वयमागताः आयुर्वेदं भवानस्मानध्यापयतु यत्नतः

āmayānāṃ śamopāyaṃ vijñātuṃ vayamāgatāḥ āyurvedaṃ bhavānasmānadhyāpayatu yatnataḥ

अङ्गीकृत्य वचस्तेषां नृपतिस्तानुपादिशत् व्याख्यातं तेन ते यत्नाज्जगृहुर्मुनयो मुदा

aṅgīkṛtya vacasteṣāṃ nṛpatistānupādiśat vyākhyātaṃ tena te yatnājjagṛhurmunayo mudā

काशिराजं जयाशीर्भिरभिनन्द्य मुदान्विताः सुश्रुताद्याः सुसिद्धार्था जग्मुर्गेहं स्वकं स्वकम्

kāśirājaṃ jayāśīrbhirabhinandya mudānvitāḥ suśrutādyāḥ susiddhārthā jagmurgehaṃ svakaṃ svakam

प्रथमं सुश्रुतस्तेषु स्वतन्त्रं कृतवान्स्फुटम् सुश्रुतस्य सखायोऽपि पृथक्तन्त्राणि तेनिरे

prathamaṃ suśrutasteṣu svatantraṃ kṛtavānsphuṭam suśrutasya sakhāyo'pi pṛthaktantrāṇi tenire

सुश्रुतेन कृतं तन्त्रं सुश्रुतं बहुभिर्यतः तस्मात्तत्सुश्रुतं नाम्ना विख्यातं क्षितिमण्डले

suśrutena kṛtaṃ tantraṃ suśrutaṃ bahubhiryataḥ tasmāttatsuśrutaṃ nāmnā vikhyātaṃ kṣitimaṇḍale

इति भावप्रकाशे पूर्वखण्डे आयुर्वेदप्रवक्तृप्रादुर्भावप्रकरणं समाप्तम्

iti bhāvaprakāśe pūrvakhaṇḍe āyurvedapravaktṛprādurbhāvaprakaraṇaṃ samāptam

प्रकरणम् २

अथ द्वितीयं भेषजविधानप्रकरणम्

atha dvitīyaṃ bheṣajavidhānaprakaraṇam

स्वरसश्च तथा कल्कः क्वाथश्च हिमफाण्टकौ ज्ञेयाः कषायाः पञ्चैते लघवः स्युर्यथोत्तरम्

svarasaśca tathā kalkaḥ kvāthaśca himaphāṇṭakau jñeyāḥ kaṣāyāḥ pañcaite laghavaḥ syuryathottaram

अहतात्तत्क्षणाकृष्टाद् द्र व्यात्क्षुण्णात्समुद्भवेत् वस्त्रनिष्पीडितो यश्च स्वरसो रस उच्यते

ahatāttatkṣaṇākṛṣṭād dra vyātkṣuṇṇātsamudbhavet vastraniṣpīḍito yaśca svaraso rasa ucyate

कुडवं चूर्णितं द्र व्यं क्षिप्तञ्च द्विगुणे जले अहोरात्रं स्थितं तस्माद्भवेद्वा रस उत्तमः

kuḍavaṃ cūrṇitaṃ dra vyaṃ kṣiptañca dviguṇe jale ahorātraṃ sthitaṃ tasmādbhavedvā rasa uttamaḥ

आदाय शुष्कद्र व्यं वा स्वरसानामसंभवे जलेऽष्टगुणिते साध्यं पादशिष्टं च गृह्यते

ādāya śuṣkadra vyaṃ vā svarasānāmasaṃbhave jale'ṣṭaguṇite sādhyaṃ pādaśiṣṭaṃ ca gṛhyate

स्वरस्य गुरुत्वाच्च पलमर्द्धं प्रयोजयेत् निशोषितं चाग्निसिद्धं पलमात्रं रसं पिबेत्

svarasya gurutvācca palamarddhaṃ prayojayet niśoṣitaṃ cāgnisiddhaṃ palamātraṃ rasaṃ pibet

सितामधुगुडक्षाराञ्जीरकं लवणं तथा घृतं तैलञ्च चूर्णादीन् कोलमात्रान् रसे क्षिपेत्

sitāmadhuguḍakṣārāñjīrakaṃ lavaṇaṃ tathā ghṛtaṃ tailañca cūrṇādīn kolamātrān rase kṣipet

कण्डितं तण्डुलपलं जलेऽष्टगुणिते क्षिपेत् भावयित्वा जलं ग्राह्यं देयं सर्वत्र कर्मसु

kaṇḍitaṃ taṇḍulapalaṃ jale'ṣṭaguṇite kṣipet bhāvayitvā jalaṃ grāhyaṃ deyaṃ sarvatra karmasu

क्षुण्णं द्र व्यपलं सम्यक् षड्भिर्नीरपलैः प्लुतम् निशोषितं हिमः स स्यात्तथा शीतकषायकः तस्य मानं मतं पाने पलद्वयमितं बुधैः

kṣuṇṇaṃ dra vyapalaṃ samyak ṣaḍbhirnīrapalaiḥ plutam niśoṣitaṃ himaḥ sa syāttathā śītakaṣāyakaḥ tasya mānaṃ mataṃ pāne paladvayamitaṃ budhaiḥ

जले चतुष्पले शीते क्षुण्णं द्र व्यपलं क्षिपेत् मृत्पात्रे मन्थयेत् सम्यक् तस्माच्च द्विपलं पिबेत्

jale catuṣpale śīte kṣuṇṇaṃ dra vyapalaṃ kṣipet mṛtpātre manthayet samyak tasmācca dvipalaṃ pibet

क्षुण्णे द्र व्यपले सम्यग्जलमुष्णं विनिक्षिपेत् मृत्पात्रे कुडवोन्मानं ततस्तु स्रावयेत्पटात्

kṣuṇṇe dra vyapale samyagjalamuṣṇaṃ vinikṣipet mṛtpātre kuḍavonmānaṃ tatastu srāvayetpaṭāt

स स्याच्चूर्णद्र वः फाण्टस्तन्मानं द्विपलोन्मितम् क्षौद्रं सितागुडादींस्तु कर्षमात्रान्विनिक्षिपेत्

sa syāccūrṇadra vaḥ phāṇṭastanmānaṃ dvipalonmitam kṣaudraṃ sitāguḍādīṃstu karṣamātrānvinikṣipet

द्र व्यमाद्र रं! शिलापिष्टं शुष्कं वा सजलं भवेत् तदेव कल्को विज्ञेयस्तन्मानं कर्षसम्मितम्

dra vyamādra raṃ! śilāpiṣṭaṃ śuṣkaṃ vā sajalaṃ bhavet tadeva kalko vijñeyastanmānaṃ karṣasammitam

कल्के मधुघृतं तैलं देयं द्बिगुणमात्रया सितां गुडं समं दद्याद् द्र वो देयश्चतुर्गुणः

kalke madhughṛtaṃ tailaṃ deyaṃ dbiguṇamātrayā sitāṃ guḍaṃ samaṃ dadyād dra vo deyaścaturguṇaḥ

अत्यन्तशुष्कं यद् द्र व्यं सुपिष्टं वस्त्रगालितम् तत्स्याच्चूर्णं रजः क्षोदस्तन्मात्रा कर्षसम्मिता

atyantaśuṣkaṃ yad dra vyaṃ supiṣṭaṃ vastragālitam tatsyāccūrṇaṃ rajaḥ kṣodastanmātrā karṣasammitā

चूर्णे गुडः समो देयः शर्करा द्विगुणा मता चूर्णेषु भर्जितं हिङ्गु देयं नोत्क्लेदकृद्भवेत्

cūrṇe guḍaḥ samo deyaḥ śarkarā dviguṇā matā cūrṇeṣu bharjitaṃ hiṅgu deyaṃ notkledakṛdbhavet

लिहेच्चूर्णं द्र वैः सर्वैर्घृताद्यैर्द्विगुणोन्मितैः पिबेच्चतुर्गुणैरेवं चूर्णमालोडितं द्र वैः

liheccūrṇaṃ dra vaiḥ sarvairghṛtādyairdviguṇonmitaiḥ pibeccaturguṇairevaṃ cūrṇamāloḍitaṃ dra vaiḥ

चूर्णावलेहगुटिकाकल्कानामनुपानकम् पित्तवातकफातङ्के त्रिद्व्येकपलमाहरेत्

cūrṇāvalehaguṭikākalkānāmanupānakam pittavātakaphātaṅke tridvyekapalamāharet

यथा तैलं जले क्षिप्तं क्षणेनैव विसर्पति अनुपानबलादङ्गे तथा सर्पति भेषजम्

yathā tailaṃ jale kṣiptaṃ kṣaṇenaiva visarpati anupānabalādaṅge tathā sarpati bheṣajam

द्र वेण यावता सम्यक् चूर्णं सर्वं प्लुतं भवेत् भावनायाः प्रमाणं तु चूर्णे प्रोक्तं भिषग्वरैः

dra veṇa yāvatā samyak cūrṇaṃ sarvaṃ plutaṃ bhavet bhāvanāyāḥ pramāṇaṃ tu cūrṇe proktaṃ bhiṣagvaraiḥ

पुटपाकस्य कल्कस्य स्वरसो गृह्यते यतः अतस्तु पुटपाकानां युक्तिरत्रोच्यते मया

puṭapākasya kalkasya svaraso gṛhyate yataḥ atastu puṭapākānāṃ yuktiratrocyate mayā

पुटपाकस्य पाकोऽय लेपस्याङ्गारवर्णता लेपश्च द्व्यङ्गुलं स्थूलं कुर्याद् द्व्यङ्गुलमात्रकम्

puṭapākasya pāko'ya lepasyāṅgāravarṇatā lepaśca dvyaṅgulaṃ sthūlaṃ kuryād dvyaṅgulamātrakam

काश्मरीवटजम्ब्वादिपत्रैर्वेष्टनमुत्तमम्

kāśmarīvaṭajambvādipatrairveṣṭanamuttamam

पलमात्रो रसो ग्राह्यः कर्षमानं मधु क्षिपेत् कल्कचूर्णद्र वाद्यास्तु देयाः कोलमिता बुधैः

palamātro raso grāhyaḥ karṣamānaṃ madhu kṣipet kalkacūrṇadra vādyāstu deyāḥ kolamitā budhaiḥ

अष्टमेनांशशेषेण चतुर्थेनार्द्धकेन वा अथवा क्वथनेनैव सिद्धमुष्णोदकं भवेत्

aṣṭamenāṃśaśeṣeṇa caturthenārddhakena vā athavā kvathanenaiva siddhamuṣṇodakaṃ bhavet

श्लेष्मामवातमेदोघ्नं वस्तिशोधनदीपनम् कासश्वासज्वरान् हन्ति पीतमुष्णोदकं निशि

śleṣmāmavātamedoghnaṃ vastiśodhanadīpanam kāsaśvāsajvarān hanti pītamuṣṇodakaṃ niśi

क्षीरमष्टगुणं द्र व्यात्क्षीरान्नीरं चतुर्गुणम् क्षीरावशेषं तत्पीतं शूलमामोद्भवं जयेत्

kṣīramaṣṭaguṇaṃ dra vyātkṣīrānnīraṃ caturguṇam kṣīrāvaśeṣaṃ tatpītaṃ śūlamāmodbhavaṃ jayet

पानीयं षोडशगुणं क्षुण्णे द्र व्यपले क्षिपेत् मृत्पात्रे क्वाथयेद् ग्राह्यमष्टमांशावशेषितम्

pānīyaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ kṣuṇṇe dra vyapale kṣipet mṛtpātre kvāthayed grāhyamaṣṭamāṃśāvaśeṣitam

कर्षादौ तु पलं यावद् दद्यात्षोडशिकं जलम् ततस्तु कुडवं यावत्तोयमष्टगुणं भवेत् चतुर्गुणमतश्चोर्ध्वं यावत् प्रस्थादिकं जलम्

karṣādau tu palaṃ yāvad dadyātṣoḍaśikaṃ jalam tatastu kuḍavaṃ yāvattoyamaṣṭaguṇaṃ bhavet caturguṇamataścordhvaṃ yāvat prasthādikaṃ jalam

तज्जलं पाययेद्धीमान्कोष्णं मृद्वग्निसाधितम् शृतः क्वाथः कषायश्च निर्यूहः स निगद्यते

tajjalaṃ pāyayeddhīmānkoṣṇaṃ mṛdvagnisādhitam śṛtaḥ kvāthaḥ kaṣāyaśca niryūhaḥ sa nigadyate

मात्रोत्तमा पलेन स्यात्त्रिभिरक्षैस्तु मध्यमा जघन्या च पलार्द्धेन स्नेहक्वाथौषधेषु च

mātrottamā palena syāttribhirakṣaistu madhyamā jaghanyā ca palārddhena snehakvāthauṣadheṣu ca

क्वाथ्यद्र व्यपले वारि द्विरष्टगुणमिष्यते चतुर्भागावशिष्टन्तु पेयं जलचतुष्टयम्

kvāthyadra vyapale vāri dviraṣṭaguṇamiṣyate caturbhāgāvaśiṣṭantu peyaṃ jalacatuṣṭayam

दीप्तानलं महाकायं पाययेदञ्जलि जलम् अन्ये त्वर्द्धं परित्यज्य प्रसृतिं तु चिकित्सकाः

dīptānalaṃ mahākāyaṃ pāyayedañjali jalam anye tvarddhaṃ parityajya prasṛtiṃ tu cikitsakāḥ

क्वाथत्यागमनिच्छन्तस्त्वष्टभागावशेषितम् पारम्पर्योपदेशेन वृद्धवैद्याः पलद्वयम्

kvāthatyāgamanicchantastvaṣṭabhāgāvaśeṣitam pāramparyopadeśena vṛddhavaidyāḥ paladvayam

क्वाथे क्षिपेत्सितामंशैश्चतुर्थाष्टमषोडशैः वातपित्तकफातङ्के विपरीतं लघु स्मृतम्

kvāthe kṣipetsitāmaṃśaiścaturthāṣṭamaṣoḍaśaiḥ vātapittakaphātaṅke viparītaṃ laghu smṛtam

जीरकं गुग्गुलं क्षारं लवणं च शिलाजतु हिङ्गु त्रिकटुकञ्चैव क्वाथे शाणोन्मितं क्षिपेत्

jīrakaṃ guggulaṃ kṣāraṃ lavaṇaṃ ca śilājatu hiṅgu trikaṭukañcaiva kvāthe śāṇonmitaṃ kṣipet

क्षीरं घृतं गुडं तैलं मूत्रं चान्यद् द्र वं तथा कल्कं चूर्णादिकं क्वाथे निक्षिपेत् कर्षसम्मितम्

kṣīraṃ ghṛtaṃ guḍaṃ tailaṃ mūtraṃ cānyad dra vaṃ tathā kalkaṃ cūrṇādikaṃ kvāthe nikṣipet karṣasammitam

तत्रोपविश्य विश्रान्तः प्रसन्नवदनेक्षणः औषधं हेमरजतमृद्भाजनपरिस्थितम्

tatropaviśya viśrāntaḥ prasannavadanekṣaṇaḥ auṣadhaṃ hemarajatamṛdbhājanaparisthitam

पिबेत् प्रसन्नहृदयः पीत्वा पात्रमधोमुखम् विधायाचम्य सलिलं ताम्बूलाद्युपयोजयेत्

pibet prasannahṛdayaḥ pītvā pātramadhomukham vidhāyācamya salilaṃ tāmbūlādyupayojayet

क्वाथादेर्यत्पुनः पाकाद् घनत्वं सा रसक्रिया सोऽवलेहश्च लेहश्च तन्मात्रा स्यात्पलोन्मिता

kvāthāderyatpunaḥ pākād ghanatvaṃ sā rasakriyā so'valehaśca lehaśca tanmātrā syātpalonmitā

सिता चतुर्गुणा कार्या चूर्णाच्च द्विगुणो गुडः द्र वं चतुर्गुणं दद्यादिति सर्वत्र निश्चयः

sitā caturguṇā kāryā cūrṇācca dviguṇo guḍaḥ dra vaṃ caturguṇaṃ dadyāditi sarvatra niścayaḥ

सुपक्वे तन्तुमत्त्वं स्यादवलेहेऽप्सु मज्जनम् स्थिरत्वं पीडिते मुद्रा गन्धवर्णरसोद्भवः

supakve tantumattvaṃ syādavalehe'psu majjanam sthiratvaṃ pīḍite mudrā gandhavarṇarasodbhavaḥ

दुग्धमिक्षुरसं यूषं पञ्चमूलकषायकम् वासाक्वाथं यथायोग्यमनुपानं प्रशस्यते

dugdhamikṣurasaṃ yūṣaṃ pañcamūlakaṣāyakam vāsākvāthaṃ yathāyogyamanupānaṃ praśasyate

वटका अथ कथ्यन्ते तन्नाम गुटिका वटी मोदको वटिका पिण्डी गुडो वर्त्तिस्तथोच्यते

vaṭakā atha kathyante tannāma guṭikā vaṭī modako vaṭikā piṇḍī guḍo varttistathocyate

लेहवत्साध्यते वह्नौ गुडो वा शर्कराऽथवा गुग्गुल्लुर्वा क्षिपेत्तत्र चूर्णं तन्निर्मिता वटी

lehavatsādhyate vahnau guḍo vā śarkarā'thavā guggullurvā kṣipettatra cūrṇaṃ tannirmitā vaṭī

कुर्यादवह्निसिद्धेन क्वचिद् गुग्गुलुना वटीम् द्र वेण मधुना वाऽपि गुटिकां कारयेद् बुधः

kuryādavahnisiddhena kvacid guggulunā vaṭīm dra veṇa madhunā vā'pi guṭikāṃ kārayed budhaḥ

सिता चतुर्गुणा देया वटीषु द्विगुणो गुडः चूर्णे चूर्णसमः कार्यो गुग्गुलुर्मधु तत्समम्

sitā caturguṇā deyā vaṭīṣu dviguṇo guḍaḥ cūrṇe cūrṇasamaḥ kāryo guggulurmadhu tatsamam

द्र वं तु द्विगुणं देयं मोदकेषु भिषग्वरैः

dra vaṃ tu dviguṇaṃ deyaṃ modakeṣu bhiṣagvaraiḥ

कर्षप्रमाणं तन्मात्रा बलं दृष्ट्वा प्रयुज्यते

karṣapramāṇaṃ tanmātrā balaṃ dṛṣṭvā prayujyate

कल्काच्चतुर्गुणीकृत्य घृतं वा तैलमेव च चतुर्गुणद्र वे साध्यं तस्य मात्रा पलोन्मिता

kalkāccaturguṇīkṛtya ghṛtaṃ vā tailameva ca caturguṇadra ve sādhyaṃ tasya mātrā palonmitā

निक्षिप्य क्वाथयेत्तोयं क्वाथ्यद्र व्याच्चतुर्गुणम् पादशिष्टं गृहीत्वा तु स्नेहं तेनैव साधयेत्

nikṣipya kvāthayettoyaṃ kvāthyadra vyāccaturguṇam pādaśiṣṭaṃ gṛhītvā tu snehaṃ tenaiva sādhayet

चतुर्गुणं मृदुद्र व्ये कठिनेऽष्टगुणं जलम् मृद्वादिक्वाथ्यसंघाते दद्यादष्टगुणं पयः अत्यन्त कठिने द्र व्ये नीरं षोडशिकं मतम्

caturguṇaṃ mṛdudra vye kaṭhine'ṣṭaguṇaṃ jalam mṛdvādikvāthyasaṃghāte dadyādaṣṭaguṇaṃ payaḥ atyanta kaṭhine dra vye nīraṃ ṣoḍaśikaṃ matam

प्रस्थादितः क्षिपेन्नीरं खारीं यावच्चतुर्गुणम्

prasthāditaḥ kṣipennīraṃ khārīṃ yāvaccaturguṇam

अम्बुक्वाथरसैर्यत्र पृथक् स्नेहस्य साधनम् कल्कस्यांशं तत्र दद्याच्चतुर्थ षष्ठमष्टमम्

ambukvātharasairyatra pṛthak snehasya sādhanam kalkasyāṃśaṃ tatra dadyāccaturtha ṣaṣṭhamaṣṭamam

दुग्धेदध्नि रसे तक्रे कल्को देयोऽष्टमांशकः कल्काच्च सम्यक् पाकार्थं तोयमत्र चतुर्गुणम्

dugdhedadhni rase takre kalko deyo'ṣṭamāṃśakaḥ kalkācca samyak pākārthaṃ toyamatra caturguṇam

द्र वाणि यत्र स्नेहेषु पञ्चादीनि भवन्ति हि तत्र स्नेहसमान्याहुर्यथापूर्वं चतुर्गुणम्

dra vāṇi yatra sneheṣu pañcādīni bhavanti hi tatra snehasamānyāhuryathāpūrvaṃ caturguṇam

द्र व्येण केवलेनैव स्नेहपाको भवेद् यदि तत्राम्बुपिष्टः कल्कः स्याज्जलं चात्र चतुर्गुणम्

dra vyeṇa kevalenaiva snehapāko bhaved yadi tatrāmbupiṣṭaḥ kalkaḥ syājjalaṃ cātra caturguṇam

क्वाथेन केवलेनैव पाको यत्रोदितः क्वचित् क्वाथ्यद्र व्यस्य कल्कोऽपि तत्र स्नेहे प्रयुज्यते

kvāthena kevalenaiva pāko yatroditaḥ kvacit kvāthyadra vyasya kalko'pi tatra snehe prayujyate

कल्कहीनस्तु यः स्नेहः स साध्यः केवले द्र वे

kalkahīnastu yaḥ snehaḥ sa sādhyaḥ kevale dra ve

पुष्पकल्कस्तु यः स्नेहस्तत्र तोयं चतुर्गुणम् स्नेहात् स्नेहाष्टमांशश्च पुष्पकल्कः प्रयुज्यते

puṣpakalkastu yaḥ snehastatra toyaṃ caturguṇam snehāt snehāṣṭamāṃśaśca puṣpakalkaḥ prayujyate

वर्त्तिवत्स्नेहकल्कः स्याद् यदाऽङ्गुल्या विवर्त्तितः शब्दहीनोऽग्निनिक्षिप्तःस्नेहः सिद्धो भवेत्तदा

varttivatsnehakalkaḥ syād yadā'ṅgulyā vivarttitaḥ śabdahīno'gninikṣiptaḥsnehaḥ siddho bhavettadā

यदा फेनोद्गमस्तैले फेनशान्तिश्च सर्पिषि वर्णगन्धरसोत्पत्तिः स्नेहः सिद्धो भवेत्तदा

yadā phenodgamastaile phenaśāntiśca sarpiṣi varṇagandharasotpattiḥ snehaḥ siddho bhavettadā

स्नेहपाकस्त्रिधा प्रोक्तो मृदुर्मध्यः खरस्तथा ईषत्सरसकल्कस्तु स्नेहपाको मृदुर्भवेत्

snehapākastridhā prokto mṛdurmadhyaḥ kharastathā īṣatsarasakalkastu snehapāko mṛdurbhavet

मध्यपाकस्य सिद्धिश्च कल्के नीरसकोमले ईषत्कठिनकल्कश्च स्नेहपाको भवेत्खरः

madhyapākasya siddhiśca kalke nīrasakomale īṣatkaṭhinakalkaśca snehapāko bhavetkharaḥ

तदूर्ध्वं दग्धपाकः स्याद्दाहकृन्निष्प्रयोजनः आमपाकश्च निर्वीर्यो वह्निमान्द्यकरो गुरुः

tadūrdhvaṃ dagdhapākaḥ syāddāhakṛnniṣprayojanaḥ āmapākaśca nirvīryo vahnimāndyakaro guruḥ

नस्यार्थं स्यान्मृदुः पाको मध्यमः सर्वकर्मसु अभ्यङ्गार्थः खरः प्रोक्तो युञ्ज्यादेवं यथोचितम्

nasyārthaṃ syānmṛduḥ pāko madhyamaḥ sarvakarmasu abhyaṅgārthaḥ kharaḥ prokto yuñjyādevaṃ yathocitam

घृततैलगुडादींश्च साधयेन्नैकवासरे प्रकुर्वुन्त्युषितास्त्वेते विशेषाद् गुणसञ्चयम्

ghṛtatailaguḍādīṃśca sādhayennaikavāsare prakurvuntyuṣitāstvete viśeṣād guṇasañcayam

द्र वेषु चिरकालस्थं द्र व्यं यत्सन्धितं भवेत् आसवारिष्टभेदैस्तु प्रोच्यते भेषजोचितम्

dra veṣu cirakālasthaṃ dra vyaṃ yatsandhitaṃ bhavet āsavāriṣṭabhedaistu procyate bheṣajocitam

यदपक्वौषधाम्बुभ्यां सिद्धं मद्यं स आसवः अरिष्टः क्वाथसाध्यः स्यात्तयोर्मानं पलोन्मितम्

yadapakvauṣadhāmbubhyāṃ siddhaṃ madyaṃ sa āsavaḥ ariṣṭaḥ kvāthasādhyaḥ syāttayormānaṃ palonmitam

अनुक्तमानारिष्टेषु द्र वाद् द्रो णं गुडात्तुलाम् क्षौद्रं क्षिपेद् गुडादर्द्धं प्रक्षेपं दशमांशिकम्

anuktamānāriṣṭeṣu dra vād dro ṇaṃ guḍāttulām kṣaudraṃ kṣiped guḍādarddhaṃ prakṣepaṃ daśamāṃśikam

ज्ञेयः शीतरसः सीघुरपक्वमधुरद्र वैः सिद्धः पक्वरसः सीधुः सम्पक्वमधुरद्र वैः

jñeyaḥ śītarasaḥ sīghurapakvamadhuradra vaiḥ siddhaḥ pakvarasaḥ sīdhuḥ sampakvamadhuradra vaiḥ

परिपक्वान्नसन्धानात्समुत्पन्नां सुरां जगुः सुरामण्डः प्रसन्ना स्यात्ततः कादम्वरी घना

paripakvānnasandhānātsamutpannāṃ surāṃ jaguḥ surāmaṇḍaḥ prasannā syāttataḥ kādamvarī ghanā

तदधो जगलो ज्ञेयो मेदको जगलाद्घनः वक्कसो हृतसारः स्यात्सुराबीजं तु किण्वकम्

tadadho jagalo jñeyo medako jagalādghanaḥ vakkaso hṛtasāraḥ syātsurābījaṃ tu kiṇvakam

यत्तालखर्जूररसैः सन्धिता सा हि वारुणी

yattālakharjūrarasaiḥ sandhitā sā hi vāruṇī

कन्दमूलफलादीनि सस्नेहलवणानि च यत्र द्र वेऽभिषूयन्ते तच्छुक्तमभिधीयते

kandamūlaphalādīni sasnehalavaṇāni ca yatra dra ve'bhiṣūyante tacchuktamabhidhīyate

विनष्टमम्लतां यातं मद्यं वा मधुरद्र वः विनष्टः सन्धितो यस्तु तच्चुक्रमभिधीयते

vinaṣṭamamlatāṃ yātaṃ madyaṃ vā madhuradra vaḥ vinaṣṭaḥ sandhito yastu taccukramabhidhīyate

गुडाम्बुना सतैलेन कन्दशाकफलैस्तथा संधितं चाम्लतां यातं गुडचुक्रं प्रचक्ष्यते एवमेव हि शुक्तं स्यान्मृद्वीकासम्भवं तथा

guḍāmbunā satailena kandaśākaphalaistathā saṃdhitaṃ cāmlatāṃ yātaṃ guḍacukraṃ pracakṣyate evameva hi śuktaṃ syānmṛdvīkāsambhavaṃ tathā

तुषाम्बु सन्धितं ज्ञेयमामैर्विदलितैर्यवः यवैस्तु निस्तुषैः पक्वैः सौवीरं साधितं भवेत्

tuṣāmbu sandhitaṃ jñeyamāmairvidalitairyavaḥ yavaistu nistuṣaiḥ pakvaiḥ sauvīraṃ sādhitaṃ bhavet

आरनालन्तु गोधूमैरामैः स्यान्निस्तुस्तुषीकृतैः पक्वैर्वा संहितं तत्तु सौवीरसदृशं गुणैः

āranālantu godhūmairāmaiḥ syānnistustuṣīkṛtaiḥ pakvairvā saṃhitaṃ tattu sauvīrasadṛśaṃ guṇaiḥ

कुल्माषधान्यमण्डादिसहितं काञ्जिकं विदुः शिण्डाकी संहिता ज्ञेया मूलकैः सर्षपादिभिः

kulmāṣadhānyamaṇḍādisahitaṃ kāñjikaṃ viduḥ śiṇḍākī saṃhitā jñeyā mūlakaiḥ sarṣapādibhiḥ

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे परिभाषादिप्रकरणे द्वितीयं भेषजविधानप्रकरणं समाप्तम्

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe paribhāṣādiprakaraṇe dvitīyaṃ bheṣajavidhānaprakaraṇaṃ samāptam

प्रकरणम् २

अथ सृष्टिप्रकरणं ग्रन्थारम्भश्च

atha sṛṣṭiprakaraṇaṃ granthārambhaśca

आयुर्वेदाब्धिमध्यादतिमतिमुनयो योगरत्नानि यत्नाल्लब्ध्वा स्वे स्वे निबन्धे दधुरखिलजनव्याधिविध्वंसनाय । तत्तद्ग्रन्थाद् गृहीतैः सुवचनमणिभिर्भावमिश्रैश्चिकित्साशास्त्रे जाड्यान्धकारं प्रशमयितुमिमं संविधत्ते प्रकाशम्

āyurvedābdhimadhyādatimatimunayo yogaratnāni yatnāllabdhvā sve sve nibandhe dadhurakhilajanavyādhividhvaṃsanāya | tattadgranthād gṛhītaiḥ suvacanamaṇibhirbhāvamiśraiścikitsāśāstre jāḍyāndhakāraṃ praśamayitumimaṃ saṃvidhatte prakāśam

श्रीपतिपदप्रसादादाशीर्भिर्भूमिदेवानाम् भावप्रकाशनाम्ना ग्रन्थोऽयं पठ्यतां सर्वैः

śrīpatipadaprasādādāśīrbhirbhūmidevānām bhāvaprakāśanāmnā grantho'yaṃ paṭhyatāṃ sarvaiḥ

आत्मा ज्योतिश्चिदानन्दरूपो नित्यश्च निःस्पृहः निर्गुणः प्रकृतेर्योगात्सगुणः कुरुते जगत्

ātmā jyotiścidānandarūpo nityaśca niḥspṛhaḥ nirguṇaḥ prakṛteryogātsaguṇaḥ kurute jagat

सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणास्ते प्रकृतेः समाः सा जडापि जगत्कर्त्री परमात्मचिदव्ययात्

sattvaṃ rajastamaśceti guṇāste prakṛteḥ samāḥ sā jaḍāpi jagatkartrī paramātmacidavyayāt

प्रधानं प्रकृतिः शक्तिर्नित्या चाविकृतिस्तथा एतानि तस्या नामानि पुरुषं या समाश्रिता

pradhānaṃ prakṛtiḥ śaktirnityā cāvikṛtistathā etāni tasyā nāmāni puruṣaṃ yā samāśritā

सत्त्वं रजस्तमस्त्रीणि विज्ञेयाः प्रकृतेर्गुणाः तैश्च युक्तस्य चित्तस्य कथयाम्यखिलान् गुणान्

sattvaṃ rajastamastrīṇi vijñeyāḥ prakṛterguṇāḥ taiśca yuktasya cittasya kathayāmyakhilān guṇān

आस्तिक्यं प्रविभज्य भोजनमनुत्तापश्च तथ्यं वचो मेधाबुद्धिधृतिक्षमाश्च करुणा ज्ञानं च निर्दम्भता कर्मानिन्दितमस्पृहं च विनयो धर्मः सदैवादरा देते सत्त्वगुणान्वितस्य मनसो गीता गुणा ज्ञानिभिः

āstikyaṃ pravibhajya bhojanamanuttāpaśca tathyaṃ vaco medhābuddhidhṛtikṣamāśca karuṇā jñānaṃ ca nirdambhatā karmāninditamaspṛhaṃ ca vinayo dharmaḥ sadaivādarā dete sattvaguṇānvitasya manaso gītā guṇā jñānibhiḥ

क्रोधस्ताडनशीलता च बहुलं दुःखं सुखेच्छाऽधिका दम्भः कामुकताप्यलीकवचनं चाधीरताहङ्कृतिः ऐश्वर्यादभिमानितातिशयितानन्दोऽधिकश्चाटनं प्रख्याता हि रजोगुणेन सहितस्यैते गुणाश्चेतसः

krodhastāḍanaśīlatā ca bahulaṃ duḥkhaṃ sukhecchā'dhikā dambhaḥ kāmukatāpyalīkavacanaṃ cādhīratāhaṅkṛtiḥ aiśvaryādabhimānitātiśayitānando'dhikaścāṭanaṃ prakhyātā hi rajoguṇena sahitasyaite guṇāścetasaḥ

नास्तिक्यं सुविषण्णतातिशयितालस्यं च दुष्टा मतिः प्रीतिर्निन्दितकर्मशर्मणि सदा निद्रा लुताहर्निशम् अज्ञानं किल सर्वतोऽपि सततं क्रोधान्धता मूढता प्रख्याता हि तमोगुणेन सहितस्यैते गुणाश्चेतसः

nāstikyaṃ suviṣaṇṇatātiśayitālasyaṃ ca duṣṭā matiḥ prītirninditakarmaśarmaṇi sadā nidrā lutāharniśam ajñānaṃ kila sarvato'pi satataṃ krodhāndhatā mūḍhatā prakhyātā hi tamoguṇena sahitasyaite guṇāścetasaḥ

तत्र प्रभूतसत्त्वस्तु सात्त्विकः पुरुषः स्मृतः राजसस्तामसश्चैव त्रिविधस्तेन मानवः

tatra prabhūtasattvastu sāttvikaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ rājasastāmasaścaiva trividhastena mānavaḥ

ततोऽभवन्महत्तत्त्वं बुद्धितत्त्वापराभिधम् त्रिगुणं सत्त्वबहुलं निर्मलं स्फटिकोपमम् चिच्छायाप्राप्तचैतन्यं तदिच्छामयमीरितम्

tato'bhavanmahattattvaṃ buddhitattvāparābhidham triguṇaṃ sattvabahulaṃ nirmalaṃ sphaṭikopamam cicchāyāprāptacaitanyaṃ tadicchāmayamīritam

महतस्त्रिगुणाज्जातोऽहङ्कारस्त्रिगुणान्वितः सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चेति स त्रिधा

mahatastriguṇājjāto'haṅkārastriguṇānvitaḥ sāttviko rājasaścāpi tāmasaśceti sa tridhā

जातानि सात्त्विकात्तस्मादिन्द्रि याणि सराजसात् तानि श्रोत्रं त्वचो नेत्रं रसना नासिका तथा

jātāni sāttvikāttasmādindri yāṇi sarājasāt tāni śrotraṃ tvaco netraṃ rasanā nāsikā tathā

वाग्घस्तचरणोपस्थगुदान्येकादशं मनः पञ्च बुद्धीन्द्रि याण्याहुः प्राक्तनानीतराणि च

vāgghastacaraṇopasthagudānyekādaśaṃ manaḥ pañca buddhīndri yāṇyāhuḥ prāktanānītarāṇi ca

कर्मेन्द्रि याणि पञ्चैव कथयन्ति विपश्चितः

karmendri yāṇi pañcaiva kathayanti vipaścitaḥ

मनो बुद्धीन्द्रि यं विज्ञैः कर्मेन्द्रि यमपि स्मृतम् मनोऽधिष्ठितमेवेदमिन्द्रि यं यत्प्रवर्त्तते

mano buddhīndri yaṃ vijñaiḥ karmendri yamapi smṛtam mano'dhiṣṭhitamevedamindri yaṃ yatpravarttate

शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च रसो गन्धो ह्यनुक्रमात् बुद्धीन्द्रि याणां विषयाः समाख्याता महर्षिभिः

śabdaḥ sparśaśca rūpaśca raso gandho hyanukramāt buddhīndri yāṇāṃ viṣayāḥ samākhyātā maharṣibhiḥ

वाच्यं ग्राह्यञ्च गन्तव्यमानन्दं त्याज्यमेव च कर्मेन्द्रि याणां विषया ज्ञातव्य विषयो हृदः

vācyaṃ grāhyañca gantavyamānandaṃ tyājyameva ca karmendri yāṇāṃ viṣayā jñātavya viṣayo hṛdaḥ

तामसादप्यहङ्कारस्तन्मात्राणि सराजसात् पञ्चाल्पसत्त्वसम्बन्धात्तल्लिङ्गानि भवन्ति हि

tāmasādapyahaṅkārastanmātrāṇi sarājasāt pañcālpasattvasambandhāttalliṅgāni bhavanti hi

शब्दतन्मात्रकं स्पर्शतन्मात्रं रूपमात्रकम् रसतन्मात्रकं गन्धतन्मात्रमिति तानि तु

śabdatanmātrakaṃ sparśatanmātraṃ rūpamātrakam rasatanmātrakaṃ gandhatanmātramiti tāni tu

तन्मात्रेभ्यो वियद्वायुर्वह्निर्वारि वसुन्धरा एतानि पञ्च जायन्ते महाभूतानि तत्क्रमात्

tanmātrebhyo viyadvāyurvahnirvāri vasundharā etāni pañca jāyante mahābhūtāni tatkramāt

शब्दः श्रोत्रेन्द्रि यं वापि च्छिद्रा णि च विविक्तता वियतः कथिता एते गुणागुणविचारिभिः

śabdaḥ śrotrendri yaṃ vāpi cchidrā ṇi ca viviktatā viyataḥ kathitā ete guṇāguṇavicāribhiḥ

स्पर्शस्त्वगिन्द्रि यञ्चापि लघुता स्पन्दनं तनोः चेष्टा सर्वशरीरस्य वायोरेते गुणाः स्मृताः

sparśastvagindri yañcāpi laghutā spandanaṃ tanoḥ ceṣṭā sarvaśarīrasya vāyorete guṇāḥ smṛtāḥ

रूपं नेत्रेन्द्रि यं पाकः सन्तापस्तीक्ष्णता तथा वर्णो भ्राजिष्णुताऽमर्षः शौर्यं वह्नेर्गुणा अमी

rūpaṃ netrendri yaṃ pākaḥ santāpastīkṣṇatā tathā varṇo bhrājiṣṇutā'marṣaḥ śauryaṃ vahnerguṇā amī

रसो रसेन्द्रि यं शैत्यं स्नेहश्च गुरुता तथा सर्वद्र वसमूहश्च शुक्रं वारिगुणाः स्मृताः

raso rasendri yaṃ śaityaṃ snehaśca gurutā tathā sarvadra vasamūhaśca śukraṃ vāriguṇāḥ smṛtāḥ

गन्धो घ्राणेन्द्रि यं चापि काठिन्यं गौरवं तथा वसुन्धरागुणा एते गदिता गुणवेदिभिः

gandho ghrāṇendri yaṃ cāpi kāṭhinyaṃ gauravaṃ tathā vasundharāguṇā ete gaditā guṇavedibhiḥ

शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्धश्च तत्क्रमात् तन्मात्राणां विशेषाः स्युः स्थूलभावमुपागताः

śabdaḥ sparśaśca rūpañca raso gandhaśca tatkramāt tanmātrāṇāṃ viśeṣāḥ syuḥ sthūlabhāvamupāgatāḥ

प्रकृतेः कारणायोगान्मता प्रकृतिरेव सा महत्तत्त्वादयः सप्त शक्तेर्विकृतयः स्मृताः

prakṛteḥ kāraṇāyogānmatā prakṛtireva sā mahattattvādayaḥ sapta śaktervikṛtayaḥ smṛtāḥ

इन्द्रि याणां च भूतानां कारणत्वान्महर्षिभिः महत्तत्त्वादयः सप्त प्रोक्ताः प्रकृतयोऽपि च

indri yāṇāṃ ca bhūtānāṃ kāraṇatvānmaharṣibhiḥ mahattattvādayaḥ sapta proktāḥ prakṛtayo'pi ca

दशेन्द्रि याणि चित्तञ्च महाभूतानि पञ्च च एतानि सृष्टिं जानद्भिर्विकाराः षोडश स्मृताः

daśendri yāṇi cittañca mahābhūtāni pañca ca etāni sṛṣṭiṃ jānadbhirvikārāḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ

एवं चतुर्विंशतिभिस्तत्त्वैः सिद्धे वपुर्गृहे जीवात्मनियतेर्निघ्नो वसति स्वान्तदूतवान्

evaṃ caturviṃśatibhistattvaiḥ siddhe vapurgṛhe jīvātmaniyaternighno vasati svāntadūtavān

स देही कथ्यते पापपुण्यदुःखसुखादिभिः व्याप्तो बद्धश्च मनसा कृत्रिमैः कर्मबन्धनैः

sa dehī kathyate pāpapuṇyaduḥkhasukhādibhiḥ vyāpto baddhaśca manasā kṛtrimaiḥ karmabandhanaiḥ

इच्छाद्वेषसुखासुखानि विषयज्ञानं प्रयत्नो मनः सङ्कल्पश्च विचारणा स्मृतिरथो बुद्धिः कलाविज्ञता प्राणस्योपरियापनं गुदवशाद्वायोरधः प्रेरणं नेत्रोन्मेषनिमेषकृत्यकरणोत्साहाश्च जीवे गुणाः

icchādveṣasukhāsukhāni viṣayajñānaṃ prayatno manaḥ saṅkalpaśca vicāraṇā smṛtiratho buddhiḥ kalāvijñatā prāṇasyopariyāpanaṃ gudavaśādvāyoradhaḥ preraṇaṃ netronmeṣanimeṣakṛtyakaraṇotsāhāśca jīve guṇāḥ

इति श्री मिश्रलटकनतनय श्रीमन्मिश्रभावविरचिते भावप्रकाशे सृष्टिप्रकरणं समाप्तम्

iti śrī miśralaṭakanatanaya śrīmanmiśrabhāvaviracite bhāvaprakāśe sṛṣṭiprakaraṇaṃ samāptam

प्रकरणम् ३

अथ तृतीयं धात्वादिशोधनमारण विधिप्रकरणम्

atha tṛtīyaṃ dhātvādiśodhanamāraṇa vidhiprakaraṇam

दाहे रक्तं सितं छेदे निकषे कुङ्कुमप्रभम् तारशुल्बोज्झितं स्निग्धं कोमलं गुरु हेम सत्

dāhe raktaṃ sitaṃ chede nikaṣe kuṅkumaprabham tāraśulbojjhitaṃ snigdhaṃ komalaṃ guru hema sat

तच्छेदे कठिनं रूक्षं विवर्णं समलं दलम् दाहे छेदे सितं श्वेतं कषे स्फुटं लघु त्यजेत्

tacchede kaṭhinaṃ rūkṣaṃ vivarṇaṃ samalaṃ dalam dāhe chede sitaṃ śvetaṃ kaṣe sphuṭaṃ laghu tyajet

पत्तलीकृतपत्राणि हेम्नो वह्नौ प्रतापयेत् निषिञ्चेत्तप्ततप्तानि तैले तक्रे च काञ्जिके

pattalīkṛtapatrāṇi hemno vahnau pratāpayet niṣiñcettaptataptāni taile takre ca kāñjike

गोमूत्रे च कुलत्थानां कषाये तु त्रिधा त्रिधा एवं हेम्नः परेषाञ्च धातूनां शोधनं भवेत्

gomūtre ca kulatthānāṃ kaṣāye tu tridhā tridhā evaṃ hemnaḥ pareṣāñca dhātūnāṃ śodhanaṃ bhavet

बलं सवीर्य्यं हरते नराणां रोगव्रजं पोषयतीह काये असौख्यकार्येव सदा सुवर्णमशुद्धमेतन्मरणञ्च कुर्यात्

balaṃ savīryyaṃ harate narāṇāṃ rogavrajaṃ poṣayatīha kāye asaukhyakāryeva sadā suvarṇamaśuddhametanmaraṇañca kuryāt

स्वर्णस्य द्विगुणं सूतमम्लेन सह मर्दयेत् तद्गोलकसमं गन्धं निदध्यादधरोत्तरम्

svarṇasya dviguṇaṃ sūtamamlena saha mardayet tadgolakasamaṃ gandhaṃ nidadhyādadharottaram

गोलकञ्च ततो रुद्ध्वा शरावदृढसम्पुटे त्रिंशद्वनोपलैर्दद्यात्पुटान्येवं चतुर्दश निरुत्थं जायते भस्म गन्धो देयः पुनः पुनः

golakañca tato ruddhvā śarāvadṛḍhasampuṭe triṃśadvanopalairdadyātpuṭānyevaṃ caturdaśa nirutthaṃ jāyate bhasma gandho deyaḥ punaḥ punaḥ

काञ्चने गलिते नागं षोडशांशेन निक्षिपेत् चूर्णयित्वा तथाम्लेन घृष्ट्वा कृत्वा तु गोलकम्

kāñcane galite nāgaṃ ṣoḍaśāṃśena nikṣipet cūrṇayitvā tathāmlena ghṛṣṭvā kṛtvā tu golakam

गोलकेन समं गन्धं दत्त्वा चैवाधरोत्तरम्

golakena samaṃ gandhaṃ dattvā caivādharottaram

शरावसम्पुटे धृत्वा पुटेत् त्रिंशद्वनोपलैः एवं सप्तपुटैर्हेम निरुत्थं भस्म जायते

śarāvasampuṭe dhṛtvā puṭet triṃśadvanopalaiḥ evaṃ saptapuṭairhema nirutthaṃ bhasma jāyate

काञ्चनाररसैर्घृष्ट्वा समसूतकगन्धयोः कज्जलद्यं हेमपत्राणि लेपयेत्समया तथा

kāñcanārarasairghṛṣṭvā samasūtakagandhayoḥ kajjaladyaṃ hemapatrāṇi lepayetsamayā tathā

काञ्चनारत्वचः कल्कैर्मूषायुग्मं प्रकल्पयेत् धृत्वा तत्संपुटे गोलं मृण्मूषासम्पुटे च तत्

kāñcanāratvacaḥ kalkairmūṣāyugmaṃ prakalpayet dhṛtvā tatsaṃpuṭe golaṃ mṛṇmūṣāsampuṭe ca tat

निधाय सन्धिरोधं च कृत्वा संशोष्य गोलकम् वह्निं खरतरं कुर्यादेवं दत्त्वा पुटत्रयम्

nidhāya sandhirodhaṃ ca kṛtvā saṃśoṣya golakam vahniṃ kharataraṃ kuryādevaṃ dattvā puṭatrayam

निरुत्थं जायते भस्म सर्वकर्मसु योजयेत् काञ्चनारप्रकारेण लाङ्गली हन्ति काञ्चनम्

nirutthaṃ jāyate bhasma sarvakarmasu yojayet kāñcanāraprakāreṇa lāṅgalī hanti kāñcanam

ज्वालामुखी तथा हन्याद् यथा हन्ति मनःशिला

jvālāmukhī tathā hanyād yathā hanti manaḥśilā

शिलासिन्दूरयोश्चूर्णं समयोरर्कदुग्धकैः सप्तधा भावनां दद्याच्छोषयेच्च पुनः पुनः

śilāsindūrayoścūrṇaṃ samayorarkadugdhakaiḥ saptadhā bhāvanāṃ dadyācchoṣayecca punaḥ punaḥ

ततस्तु गलिते हेम्नि कल्कोऽय दीयते समः पुनर्धमेदतितरां यथा कल्को विलीयते एवं वेलात्रयं दद्यात्कल्कं हेममृतिर्भवेत्

tatastu galite hemni kalko'ya dīyate samaḥ punardhamedatitarāṃ yathā kalko vilīyate evaṃ velātrayaṃ dadyātkalkaṃ hemamṛtirbhavet

सुवर्णं शीतलं वृष्यं बल्यं गुरु रसायनम् स्वादु तिक्तं च तुवरं पाके च स्वादु पिच्छिलम्

suvarṇaṃ śītalaṃ vṛṣyaṃ balyaṃ guru rasāyanam svādu tiktaṃ ca tuvaraṃ pāke ca svādu picchilam

पवित्रं बृंहणं नेत्र्! यं मेधास्मृतिमतिप्रदम् हृद्यामायुष्करं कान्तिवाग्विशुद्धिस्थिरत्वकृत् विषद्वयक्षयोन्मादत्रिदोषज्वरशोषजित्

pavitraṃ bṛṃhaṇaṃ netr! yaṃ medhāsmṛtimatipradam hṛdyāmāyuṣkaraṃ kāntivāgviśuddhisthiratvakṛt viṣadvayakṣayonmādatridoṣajvaraśoṣajit

असम्यङ्मारितं स्वर्णं बलं वीर्यं च नाशयेत् करोति रोगान् मृत्युं च तद्धन्याद् यत्नतस्ततः

asamyaṅmāritaṃ svarṇaṃ balaṃ vīryaṃ ca nāśayet karoti rogān mṛtyuṃ ca taddhanyād yatnatastataḥ

लोहादेरनपुनर्भावस्तद्गुणत्वं गुणाढ्यता सलिले तरणं चापि तत्सिद्धिः पुटनाद्भवेत्

lohāderanapunarbhāvastadguṇatvaṃ guṇāḍhyatā salile taraṇaṃ cāpi tatsiddhiḥ puṭanādbhavet

गम्भीरे विस्तृते कुण्डे द्विहस्ते चतुरस्रके वनोपलसहस्रेण पूरिते पुटनौषधम्

gambhīre vistṛte kuṇḍe dvihaste caturasrake vanopalasahasreṇa pūrite puṭanauṣadham

कोष्ठे रुद्धं प्रयत्नेन गोविष्ठोपरि धारयेत् वनोपलसहस्रार्द्धं कोष्ठिकोपरि निक्षिपेत्

koṣṭhe ruddhaṃ prayatnena goviṣṭhopari dhārayet vanopalasahasrārddhaṃ koṣṭhikopari nikṣipet

वह्निं विनिक्षिपेत्तत्र महापुटमिति स्मृतम्

vahniṃ vinikṣipettatra mahāpuṭamiti smṛtam

सपादहस्तमानेन कुण्डे निम्ने तथाऽयते वनोपलसहस्रेण पूर्णे मध्ये विधारयेत्

sapādahastamānena kuṇḍe nimne tathā'yate vanopalasahasreṇa pūrṇe madhye vidhārayet

पुटनद्र व्यसंयुक्तां कोष्टिकां मुद्रि तां मुखे अधोऽधानि करण्डानि अर्धान्युपरि निक्षिपेत् एतद्गजपुटं प्रोक्तं ख्यातं सर्वपुटोत्तमम्

puṭanadra vyasaṃyuktāṃ koṣṭikāṃ mudri tāṃ mukhe adho'dhāni karaṇḍāni ardhānyupari nikṣipet etadgajapuṭaṃ proktaṃ khyātaṃ sarvapuṭottamam

अरत्निमात्रके कुण्डे पुटं वाराहमुच्यते वितस्तिमात्रके खाते कथितं कौक्कुटं पुटम्

aratnimātrake kuṇḍe puṭaṃ vārāhamucyate vitastimātrake khāte kathitaṃ kaukkuṭaṃ puṭam

षोडशाङ्गुलके खाते कस्यचित्कौक्कुटं पुटम्

ṣoḍaśāṅgulake khāte kasyacitkaukkuṭaṃ puṭam

यत्पुटं दीयते खाते ह्यष्टसंख्यैर्वनोपलैः कपोतपुटमेतत्तु कथितं पुटपण्डितैः

yatpuṭaṃ dīyate khāte hyaṣṭasaṃkhyairvanopalaiḥ kapotapuṭametattu kathitaṃ puṭapaṇḍitaiḥ

गोष्ठान्तर्गोखुरक्षुण्णं शुष्कं चूर्णितगोमयम् गोबरं तत्समाख्यातं वरिष्ठं रससाधने

goṣṭhāntargokhurakṣuṇṇaṃ śuṣkaṃ cūrṇitagomayam gobaraṃ tatsamākhyātaṃ variṣṭhaṃ rasasādhane

बृहद्भाण्डस्थितैर्यत्र गौबरैर्दीयते पुटम् तद् गोबरपुटं प्रोक्तं भिषग्भिः सूतभस्मनि

bṛhadbhāṇḍasthitairyatra gaubarairdīyate puṭam tad gobarapuṭaṃ proktaṃ bhiṣagbhiḥ sūtabhasmani

बृहद्भाण्डे तुषैः पूर्णे मध्ये मूषां विधारयेत् क्षिप्त्वाऽग्नि मुद्र येद्भाण्डं तद्भाण्डपुटमुच्यते

bṛhadbhāṇḍe tuṣaiḥ pūrṇe madhye mūṣāṃ vidhārayet kṣiptvā'gni mudra yedbhāṇḍaṃ tadbhāṇḍapuṭamucyate

भाण्डे वितस्तिगम्भीरे मध्ये निहितकूपिके कूपिकाकण्ठपर्यन्तं वालुकाभिश्च पूरिते

bhāṇḍe vitastigambhīre madhye nihitakūpike kūpikākaṇṭhaparyantaṃ vālukābhiśca pūrite

भेषजं कूपिकासंस्थं वह्निना यत्र पच्यते बालुकायन्त्रमेतद्धि यन्त्रं तत्र बुधैः स्मृतम्

bheṣajaṃ kūpikāsaṃsthaṃ vahninā yatra pacyate bālukāyantrametaddhi yantraṃ tatra budhaiḥ smṛtam

निबद्धमौषधं सूतं भूर्जे तत्त्रिगुणे वरे रसपोटलिकां काष्ठे दृढं बद्ध्वा गुणेन हि

nibaddhamauṣadhaṃ sūtaṃ bhūrje tattriguṇe vare rasapoṭalikāṃ kāṣṭhe dṛḍhaṃ baddhvā guṇena hi

सन्धानपूर्णकुम्भान्तःस्वावलम्बनसन्धितम् अधस्ताज्ज्वालयेदग्निं तत्तदुक्तक्रमेण हि दोलायन्त्रमिदं प्रोक्तं स्वेदनाख्यं तदेव हि

sandhānapūrṇakumbhāntaḥsvāvalambanasandhitam adhastājjvālayedagniṃ tattaduktakrameṇa hi dolāyantramidaṃ proktaṃ svedanākhyaṃ tadeva hi

साम्बुस्थालीमुखे बद्धे वस्त्रे स्वेद्यं निधाय च पिधाय पच्यते तत्र तद् यन्त्रं स्वेदनं स्मृतम्

sāmbusthālīmukhe baddhe vastre svedyaṃ nidhāya ca pidhāya pacyate tatra tad yantraṃ svedanaṃ smṛtam

अधःस्थाल्यां रसं क्षिप्त्वा विदध्यात्तन्मुखोपरि स्थालीमूर्ध्वमुखीं सम्यङ्निरुध्य मृदुमृत्स्नया

adhaḥsthālyāṃ rasaṃ kṣiptvā vidadhyāttanmukhopari sthālīmūrdhvamukhīṃ samyaṅnirudhya mṛdumṛtsnayā

ऊर्ध्वस्थाल्यां जलं क्षिप्त्वा चुल्ल्यामारोप्य यत्नतः अधस्ताज्ज्वालयेदग्निं यावत्प्रहरपञ्चकम्

ūrdhvasthālyāṃ jalaṃ kṣiptvā cullyāmāropya yatnataḥ adhastājjvālayedagniṃ yāvatpraharapañcakam

स्वाङ्गशीतं ततो यन्त्राद् गृह्णीयाद्र समुत्तमम् विद्याधराभिधं यन्त्रमेतत्तज्ज्ञैरुदाहृतम्

svāṅgaśītaṃ tato yantrād gṛhṇīyādra samuttamam vidyādharābhidhaṃ yantrametattajjñairudāhṛtam

बालुकाभिः समस्ताङ्गं गर्त्ते मूषां रसान्विताम् दीप्तोपलैः संवृणुयाद् यन्त्रं भूधरनामकम्

bālukābhiḥ samastāṅgaṃ gartte mūṣāṃ rasānvitām dīptopalaiḥ saṃvṛṇuyād yantraṃ bhūdharanāmakam

यन्त्रं डमरुसंज्ञं स्यात्तत्स्थाल्या मुद्रि ते मुखे

yantraṃ ḍamarusaṃjñaṃ syāttatsthālyā mudri te mukhe

गुरु स्निग्धं मृदु श्वेतं दाहे छेदे घनक्षमम् वर्णाढ्यं चन्द्र वत् स्वच्छं तारं नवगुणं शुभम्

guru snigdhaṃ mṛdu śvetaṃ dāhe chede ghanakṣamam varṇāḍhyaṃ candra vat svacchaṃ tāraṃ navaguṇaṃ śubham

कठिनं कृत्रिमं रूक्षं रक्तं पीतदलं लघु दाहच्छेदघनैर्नष्टं रूप्यं दुष्टं प्रकीर्त्तितम्

kaṭhinaṃ kṛtrimaṃ rūkṣaṃ raktaṃ pītadalaṃ laghu dāhacchedaghanairnaṣṭaṃ rūpyaṃ duṣṭaṃ prakīrttitam

पत्तलीकृतपत्राणि तारस्याग्नौ प्रतापयेत् निषिञ्चेत्तप्ततप्तानि तैले तक्रे च काञ्जिके

pattalīkṛtapatrāṇi tārasyāgnau pratāpayet niṣiñcettaptataptāni taile takre ca kāñjike

गोमूत्रे च कुलत्थानां कषाये च त्रिधा त्रिधा एवं रजतपत्राणां विशुद्धिः संप्रजायते

gomūtre ca kulatthānāṃ kaṣāye ca tridhā tridhā evaṃ rajatapatrāṇāṃ viśuddhiḥ saṃprajāyate

रूप्यं त्वशुद्धं प्रकरोति तापं विबन्धकं वीर्यबलक्षयं च देहस्य पुष्टिं हरते तनोति रोगांस्ततः शोधनमस्य कुर्यात्

rūpyaṃ tvaśuddhaṃ prakaroti tāpaṃ vibandhakaṃ vīryabalakṣayaṃ ca dehasya puṣṭiṃ harate tanoti rogāṃstataḥ śodhanamasya kuryāt

भागैकं तालकं मर्द्यं याममम्लेन केनचित् तेन भागत्रयं तारपत्त्राणि परिलेपयेत्

bhāgaikaṃ tālakaṃ mardyaṃ yāmamamlena kenacit tena bhāgatrayaṃ tārapattrāṇi parilepayet

धृत्वा मूषापुटे रुद्ध्वा पुटेत्त्रिंशद्वनोपलैः समुद्धृत्य पुनस्तालं दत्त्वा रुद्ध्वा पुटे पचेत् एवं चतुर्दशपुटैस्तारं भस्म प्रजायते

dhṛtvā mūṣāpuṭe ruddhvā puṭettriṃśadvanopalaiḥ samuddhṛtya punastālaṃ dattvā ruddhvā puṭe pacet evaṃ caturdaśapuṭaistāraṃ bhasma prajāyate

स्नुहीक्षीरेण सम्पिष्टं माक्षिकं तेन लेपयेत्

snuhīkṣīreṇa sampiṣṭaṃ mākṣikaṃ tena lepayet

तालकस्य प्रकारेण तारपत्राणि बुद्धिमान् पुटेच्चतुर्दशपुटैस्तारं भस्म प्रजायते

tālakasya prakāreṇa tārapatrāṇi buddhimān puṭeccaturdaśapuṭaistāraṃ bhasma prajāyate

रौप्यं शीतं कषायं च स्वादुपाकरसं सरम् वयसः स्थापनं स्निग्धं लेखनं वातपित्तजित् प्रमेहादिकरोगांश्च नाशयत्यचिराद्र् ध्रुवम्

raupyaṃ śītaṃ kaṣāyaṃ ca svādupākarasaṃ saram vayasaḥ sthāpanaṃ snigdhaṃ lekhanaṃ vātapittajit pramehādikarogāṃśca nāśayatyacirādr dhruvam

जपाकुसुमसङ्काशं स्निग्धं गुरु घनक्षमम् लोहनागोज्झितं ताम्रं मारणाय प्रशस्यते

japākusumasaṅkāśaṃ snigdhaṃ guru ghanakṣamam lohanāgojjhitaṃ tāmraṃ māraṇāya praśasyate

कृष्णं रूक्षमतिस्वच्छं श्वेतं चापि घनासहम् लोहनागयुतं चेति शुल्वं दुष्टं प्रकीर्त्तितम्

kṛṣṇaṃ rūkṣamatisvacchaṃ śvetaṃ cāpi ghanāsaham lohanāgayutaṃ ceti śulvaṃ duṣṭaṃ prakīrttitam

पत्तलीकृतपत्राणि ताम्रस्याग्नौ प्रतापयेत् निषिञ्चेत्तप्ततप्तानि तैले तक्रे च काञ्जिके

pattalīkṛtapatrāṇi tāmrasyāgnau pratāpayet niṣiñcettaptataptāni taile takre ca kāñjike

गोमूत्रे च कुलत्थानां कषाये च त्रिधा त्रिधा एवं ताम्रस्य पत्राणां विशुद्धिः संप्रजायते

gomūtre ca kulatthānāṃ kaṣāye ca tridhā tridhā evaṃ tāmrasya patrāṇāṃ viśuddhiḥ saṃprajāyate

एको दोषो विषे ताम्रे त्वशुद्धेऽष्टौ भ्रमो वमिः विरेकस्वेद उत्क्लेदो मूर्च्छा दाहोऽरुचिस्तथा

eko doṣo viṣe tāmre tvaśuddhe'ṣṭau bhramo vamiḥ virekasveda utkledo mūrcchā dāho'rucistathā

न विषं विषमित्याहुस्ताम्रन्तु विषमुच्यते एको दोषो विषे ताम्रे त्वष्टौ दोषाः प्रकीर्त्तिताः

na viṣaṃ viṣamityāhustāmrantu viṣamucyate eko doṣo viṣe tāmre tvaṣṭau doṣāḥ prakīrttitāḥ

सूक्ष्माणि ताम्रपत्राणि कृत्वा संस्वेदयेद् बुधः वासरत्रयमम्लेन ततः खल्वे विनिक्षिपेत्

sūkṣmāṇi tāmrapatrāṇi kṛtvā saṃsvedayed budhaḥ vāsaratrayamamlena tataḥ khalve vinikṣipet

पादांशं सूतकं दत्त्वा याममम्लेन मर्दयेत् ततः उद्धृत्य पत्राणि लेपयेद् द्विगुणेन च

pādāṃśaṃ sūtakaṃ dattvā yāmamamlena mardayet tataḥ uddhṛtya patrāṇi lepayed dviguṇena ca

गन्धकेनाम्लघृष्टेन तस्य कुर्याच्च गोलकम् ततः पिष्ट्वा च मीनाक्षीं चाङ्गेरीं वा पुनर्नवाम्

gandhakenāmlaghṛṣṭena tasya kuryācca golakam tataḥ piṣṭvā ca mīnākṣīṃ cāṅgerīṃ vā punarnavām

तत्कल्केन बहिर्गोलं लेपयेद्द्व्यङ्गुलोन्मितम् धृत्वा तद् गोलकं भाण्डे शरावेण च रोधयेत्

tatkalkena bahirgolaṃ lepayeddvyaṅgulonmitam dhṛtvā tad golakaṃ bhāṇḍe śarāveṇa ca rodhayet

बालुकाभिः प्रपूर्याथ विभूतिलवणाम्बुभिः दत्वा भाण्डमुखे मुद्रां ततश्चुल्ल्यां विपाचयेत्

bālukābhiḥ prapūryātha vibhūtilavaṇāmbubhiḥ datvā bhāṇḍamukhe mudrāṃ tataścullyāṃ vipācayet

क्रमवृद्ध्याऽग्निना सम्यग्यावद्यामचतुष्टयम् स्वाङ्गशीतं समुद्धृत्य मर्दयेच्छूरणद्र वैः

kramavṛddhyā'gninā samyagyāvadyāmacatuṣṭayam svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya mardayecchūraṇadra vaiḥ

यामैकं गोलकं तच्च विक्षिपेच्छूरणोदरे मृदा लेपस्तु कर्त्तव्यः सर्वतोऽङ्गुष्ठमात्रकः

yāmaikaṃ golakaṃ tacca vikṣipecchūraṇodare mṛdā lepastu karttavyaḥ sarvato'ṅguṣṭhamātrakaḥ

पाच्यं गजपुटे क्षिप्तं मृतं भवति निश्चितम्

pācyaṃ gajapuṭe kṣiptaṃ mṛtaṃ bhavati niścitam

वमनं च विरेकं च भ्रमं क्लममथारुचिम् विदाहं स्वेदमुत्क्लेदं न करोति कदाचन

vamanaṃ ca virekaṃ ca bhramaṃ klamamathārucim vidāhaṃ svedamutkledaṃ na karoti kadācana

ताम्रं कषायं मधुरं सतिक्तमम्लञ्च पाके कटु सारकं च पित्तापहं श्लेष्महरं च शीतं तद्रो पणं स्याल्लघु लेखनं च

tāmraṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ satiktamamlañca pāke kaṭu sārakaṃ ca pittāpahaṃ śleṣmaharaṃ ca śītaṃ tadro paṇaṃ syāllaghu lekhanaṃ ca

पाण्डूदरार्शोज्वरकुष्ठकासश्वासक्षयान्पीनसमम्लपित्तम् शोथं कृमीञ्शूलमपाकरोति प्राहुर्बुधा बृंहणमल्पमेतत्

pāṇḍūdarārśojvarakuṣṭhakāsaśvāsakṣayānpīnasamamlapittam śothaṃ kṛmīñśūlamapākaroti prāhurbudhā bṛṃhaṇamalpametat

एको दोषो विषे ताम्रे त्वसम्यङ्मारिते पुनः दाहः स्वेदोऽरुचिर्मूर्च्छोत्क्लेदो रेको वमिर्भ्रमः

eko doṣo viṣe tāmre tvasamyaṅmārite punaḥ dāhaḥ svedo'rucirmūrcchotkledo reko vamirbhramaḥ

वङ्गं च गिरिजं तच्च खुरकं मिश्रकं द्विधा तयोस्तु खुरकं श्रेष्ठं मिश्रकं त्वहितं मतम्

vaṅgaṃ ca girijaṃ tacca khurakaṃ miśrakaṃ dvidhā tayostu khurakaṃ śreṣṭhaṃ miśrakaṃ tvahitaṃ matam

वङ्गं विधत्ते खलु शुद्धिहीनमाक्षेपकम्पौ च किलासगुल्मौ कुष्ठानि शूलं किल वातशोथं पाण्डुं प्रमेहञ्च भगन्दरञ्च

vaṅgaṃ vidhatte khalu śuddhihīnamākṣepakampau ca kilāsagulmau kuṣṭhāni śūlaṃ kila vātaśothaṃ pāṇḍuṃ pramehañca bhagandarañca

विषोपमं रक्तविकारवृन्दं क्षयञ्च कृच्छ्राणि कफज्चरञ्च मेहाश्मरीविद्र धिमुष्करोगान् नागोऽपि कुर्यात्कथितान्विकारान्

viṣopamaṃ raktavikāravṛndaṃ kṣayañca kṛcchrāṇi kaphajcarañca mehāśmarīvidra dhimuṣkarogān nāgo'pi kuryātkathitānvikārān

वङ्गनागौ प्रतप्तौ च गलितौ तौ निषेचयेत् त्रिधा त्रिधा विशुद्धिः स्याद्र विदुग्धेऽपि च त्रिधा

vaṅganāgau prataptau ca galitau tau niṣecayet tridhā tridhā viśuddhiḥ syādra vidugdhe'pi ca tridhā

मृत्पात्रे द्रा विते वङ्गे चिञ्चाऽश्वत्थत्वचो रजः पिष्ट्वा वङ्गचतुर्थांशमथोदर्व्या प्रचालयेत्

mṛtpātre drā vite vaṅge ciñcā'śvatthatvaco rajaḥ piṣṭvā vaṅgacaturthāṃśamathodarvyā pracālayet

ततो द्वियाममात्रेण वङ्गं भस्म प्रजायते अथ भस्मसमं तालं क्षिप्त्वाऽम्लेन विमर्दयेत्

tato dviyāmamātreṇa vaṅgaṃ bhasma prajāyate atha bhasmasamaṃ tālaṃ kṣiptvā'mlena vimardayet

ततो गजपुटे पक्त्वा पुनरम्लेन मर्दयेत् तालेन दशमांशेन याममेकं ततः पुटेत् एवं दशपुटैः पक्वं वङ्गं भवति मारितम्

tato gajapuṭe paktvā punaramlena mardayet tālena daśamāṃśena yāmamekaṃ tataḥ puṭet evaṃ daśapuṭaiḥ pakvaṃ vaṅgaṃ bhavati māritam

वङ्गं लघु सरं रूक्षं कुष्ठं मेहकफकृमीन् निहन्ति पाण्डुं सश्वासं नेत्र्! यमीषत्तु पित्तलम्

vaṅgaṃ laghu saraṃ rūkṣaṃ kuṣṭhaṃ mehakaphakṛmīn nihanti pāṇḍuṃ saśvāsaṃ netr! yamīṣattu pittalam

सिंहो गजौघं तु यथा निहन्ति तथैव वङ्गोऽखिलमेहवर्गम् देहस्य सौख्यं प्रबलेन्द्रि यत्वं नरस्य पुष्टिं विदधाति नूनम्

siṃho gajaughaṃ tu yathā nihanti tathaiva vaṅgo'khilamehavargam dehasya saukhyaṃ prabalendri yatvaṃ narasya puṣṭiṃ vidadhāti nūnam

यशदं गिरिजं तस्य दोषाः शोधनमारणे वङ्गस्येव हि बोद्धव्या गुणांस्तु गणयाम्यथ

yaśadaṃ girijaṃ tasya doṣāḥ śodhanamāraṇe vaṅgasyeva hi boddhavyā guṇāṃstu gaṇayāmyatha

यशदं च सरं तिक्तं शीतलं कफपित्तहृत् चक्षुष्यं परमं मेहान् पाण्डुं श्वासञ्च नाशयेत्

yaśadaṃ ca saraṃ tiktaṃ śītalaṃ kaphapittahṛt cakṣuṣyaṃ paramaṃ mehān pāṇḍuṃ śvāsañca nāśayet

तस्य साहजिका दोषा वङ्गस्येव निदर्शिताः शोधनञ्चापि तस्येव भिषग्भिर्गदितं पुरा

tasya sāhajikā doṣā vaṅgasyeva nidarśitāḥ śodhanañcāpi tasyeva bhiṣagbhirgaditaṃ purā

ताम्बूलरससम्पिष्टं शिलालेपात् पुनः पुनः द्वात्रिंशद्भिः पुटैर्नागो निरुत्थं भस्म जायते

tāmbūlarasasampiṣṭaṃ śilālepāt punaḥ punaḥ dvātriṃśadbhiḥ puṭairnāgo nirutthaṃ bhasma jāyate

अश्वत्थचिञ्चात्वक्चूर्णं चतुर्थांशेन निक्षिपेत् मृत्पात्रे विद्रुतो नागो लोहदर्व्या प्रचालितः

aśvatthaciñcātvakcūrṇaṃ caturthāṃśena nikṣipet mṛtpātre vidruto nāgo lohadarvyā pracālitaḥ

यामैकेन भवेद्भस्म तत्तुल्या स्यान्मनःशिला काञ्जिकेन द्वयं पिष्ट्वा पचेद्गजपुटेन च

yāmaikena bhavedbhasma tattulyā syānmanaḥśilā kāñjikena dvayaṃ piṣṭvā pacedgajapuṭena ca

स्वाङ्गशीतं पुनः पिष्ट्वा शिलया काञ्जिकेन च पुनः पचेच्छरावाभ्यामेवं षष्टिपुटैर्मृतिः

svāṅgaśītaṃ punaḥ piṣṭvā śilayā kāñjikena ca punaḥ paceccharāvābhyāmevaṃ ṣaṣṭipuṭairmṛtiḥ

सीसं वङ्गगुणं ज्ञेयं विशेषान्मेहनाशनम्

sīsaṃ vaṅgaguṇaṃ jñeyaṃ viśeṣānmehanāśanam

नागस्तु नागशततुल्यबलं ददाति व्याधिं च नाशयति जीवनमातनोति वह्निं प्रदीपयति कामबलं करोति मृत्युञ्च नाशयति सन्ततसेवितः सः

nāgastu nāgaśatatulyabalaṃ dadāti vyādhiṃ ca nāśayati jīvanamātanoti vahniṃ pradīpayati kāmabalaṃ karoti mṛtyuñca nāśayati santatasevitaḥ saḥ

खञ्जत्वकुष्ठामयमृत्युकारी हृद्रो गशूलौ कुरुतेऽश्मरीञ्च नानारुजानां च तथा प्रकोपं कुर्याच्च हृल्लासमशुद्धलौहम्

khañjatvakuṣṭhāmayamṛtyukārī hṛdro gaśūlau kurute'śmarīñca nānārujānāṃ ca tathā prakopaṃ kuryācca hṛllāsamaśuddhalauham

पत्तलीकृतपत्राणि लौहस्याग्नौ प्रतापयेत् निषिञ्चेत्तप्ततप्तानि तैले तक्रे च काञ्जिके

pattalīkṛtapatrāṇi lauhasyāgnau pratāpayet niṣiñcettaptataptāni taile takre ca kāñjike

गोमूत्रे च कुलत्थानां कषाये च त्रिधा त्रिधा एवं लौहस्य पत्राणां विशुद्धिः संप्रजायते

gomūtre ca kulatthānāṃ kaṣāye ca tridhā tridhā evaṃ lauhasya patrāṇāṃ viśuddhiḥ saṃprajāyate

शुद्धं लौहभवं चूर्णं पातालगरुडीरसैः मर्दयित्वा पुटेद्वह्नौ दद्यादेवं पुटत्रयम्

śuddhaṃ lauhabhavaṃ cūrṇaṃ pātālagaruḍīrasaiḥ mardayitvā puṭedvahnau dadyādevaṃ puṭatrayam

पुटत्रयं कुमार्याश्च कुठारच्छिन्निकिरसैः पुटषट्कं ततो दद्यादेवं तीक्ष्णमृतिर्भवेत्

puṭatrayaṃ kumāryāśca kuṭhāracchinnikirasaiḥ puṭaṣaṭkaṃ tato dadyādevaṃ tīkṣṇamṛtirbhavet

क्षिपेच्च द्वादशांशेन दरदं तीक्ष्णचूर्णतः मर्दयेत्कन्यकाद्रा वैर्यामयुग्मं ततः पुटेत् एवं सप्तपुटैर्मृत्युं लौहचूर्णमवाप्नुयात्

kṣipecca dvādaśāṃśena daradaṃ tīkṣṇacūrṇataḥ mardayetkanyakādrā vairyāmayugmaṃ tataḥ puṭet evaṃ saptapuṭairmṛtyuṃ lauhacūrṇamavāpnuyāt

सत्योऽनुभूतो योगेन्द्रै ः! क्रमोऽन्यो लौहमारणे कथ्यते रामराजेन कौतूहलधियाऽधुना

satyo'nubhūto yogendrai ḥ! kramo'nyo lauhamāraṇe kathyate rāmarājena kautūhaladhiyā'dhunā

सूतकाद् द्विगुणं गन्धं दत्त्वा कुर्याच्च कज्जलीम् द्वयोः समं लौहचूर्णं मर्दयेत्कन्यकाद्र वैः

sūtakād dviguṇaṃ gandhaṃ dattvā kuryācca kajjalīm dvayoḥ samaṃ lauhacūrṇaṃ mardayetkanyakādra vaiḥ

यामयुग्मं ततः पिण्डं कृत्वा ताम्रस्य पात्रके घर्मे धृत्वा रुबूकस्य पत्रैराच्छादयेद्बुधः

yāmayugmaṃ tataḥ piṇḍaṃ kṛtvā tāmrasya pātrake gharme dhṛtvā rubūkasya patrairācchādayedbudhaḥ

यामत्रयाद्भवेदुष्णं धान्यराशौ न्यसेत्ततः दत्त्वोपरि शरावं तु त्रिदिनान्ते समुद्धरेत्

yāmatrayādbhaveduṣṇaṃ dhānyarāśau nyasettataḥ dattvopari śarāvaṃ tu tridinānte samuddharet

पिष्ट्वा च गालयेद्वस्त्रादेवं वारितरं भवेत् दाडिमस्य दलं पिष्ट्वा तच्चतुर्गुणवारिणा

piṣṭvā ca gālayedvastrādevaṃ vāritaraṃ bhavet dāḍimasya dalaṃ piṣṭvā taccaturguṇavāriṇā

100

तद्र सेनायसं चूर्णं सन्नीय प्लावयेदिति आतपे शोषयेत्तच्च पुटेदेवं पुनः पुनः

tadra senāyasaṃ cūrṇaṃ sannīya plāvayediti ātape śoṣayettacca puṭedevaṃ punaḥ punaḥ

101

एकविंशतिवारैस्तन्म्रियते नात्र संशयः एवं सर्वाणि लौहानि स्वर्णादीन्यपि मारयेत्

ekaviṃśativāraistanmriyate nātra saṃśayaḥ evaṃ sarvāṇi lauhāni svarṇādīnyapi mārayet

102

लौहं तिक्तं सरं शीतं कषायं मधुरं गुरु रूक्षं वयस्यं चक्षुष्यं लेखनं वातलं जयेत्

lauhaṃ tiktaṃ saraṃ śītaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ guru rūkṣaṃ vayasyaṃ cakṣuṣyaṃ lekhanaṃ vātalaṃ jayet

103

कफं पित्तं गरं शूलं शोफार्शः प्लीहपाण्डुताः मेदोमेहकृमीन् कुष्ठं तत्किट्टं तद्वदेव हि

kaphaṃ pittaṃ garaṃ śūlaṃ śophārśaḥ plīhapāṇḍutāḥ medomehakṛmīn kuṣṭhaṃ tatkiṭṭaṃ tadvadeva hi

104

गुञ्जामेकां समारभ्य यावत्स्युर्नवरक्तिकाः तावल्लौहं समश्नीयाद्यथादोषानलं नरः

guñjāmekāṃ samārabhya yāvatsyurnavaraktikāḥ tāvallauhaṃ samaśnīyādyathādoṣānalaṃ naraḥ

105

कूष्माण्डं तिलतैलं च माषान्नं राजिकां तथा मद्यमम्लरसञ्चैव वर्जयेल्लौहसेवकः

kūṣmāṇḍaṃ tilatailaṃ ca māṣānnaṃ rājikāṃ tathā madyamamlarasañcaiva varjayellauhasevakaḥ

106

शिलागन्धार्कदुग्धाक्ताः स्वर्णाद्याः सर्वधातवः म्रियन्ते द्वादशपुटैः सत्यं गुरुवचो यथा

śilāgandhārkadugdhāktāḥ svarṇādyāḥ sarvadhātavaḥ mriyante dvādaśapuṭaiḥ satyaṃ guruvaco yathā

107

मन्दानलत्वं बलहानिमुग्रां बिष्टम्भितां नेत्रगदान् सकुष्ठान् मालां तथैव व्रणपूर्विकाञ्च कुर्यादशुद्धं खलु माक्षिकञ्च

mandānalatvaṃ balahānimugrāṃ biṣṭambhitāṃ netragadān sakuṣṭhān mālāṃ tathaiva vraṇapūrvikāñca kuryādaśuddhaṃ khalu mākṣikañca

108

माक्षिकस्य त्रयो भागा भागैकं सैन्धवस्य च मातुलुङ्गद्र वैर्वाऽथ जम्बीरस्य द्र वैः पचेत्

mākṣikasya trayo bhāgā bhāgaikaṃ saindhavasya ca mātuluṅgadra vairvā'tha jambīrasya dra vaiḥ pacet

109

चालयेल्लौहजे पात्रे यावत्पात्रं सुलोहितम् भवेत्ततस्तु संशुद्धिं स्वर्णमाक्षिकमृच्छति

cālayellauhaje pātre yāvatpātraṃ sulohitam bhavettatastu saṃśuddhiṃ svarṇamākṣikamṛcchati

110

कुलत्थस्य कषायेण घृष्ट्वा तैलेन वा पुटेत् तक्रेण वाऽजमूत्रेण म्रियते स्वर्णमाक्षिकम्

kulatthasya kaṣāyeṇa ghṛṣṭvā tailena vā puṭet takreṇa vā'jamūtreṇa mriyate svarṇamākṣikam

111

स्वर्णमाक्षिकवद्दोषा विज्ञेयास्तारमाक्षिके अतस्तद्दोषशान्त्यर्थं शोधनं तस्य कथ्यते

svarṇamākṣikavaddoṣā vijñeyāstāramākṣike atastaddoṣaśāntyarthaṃ śodhanaṃ tasya kathyate

112

कर्कोटीमेषशृङ्ग्युत्थैर्द्र वैर्जम्बीरजैर्दिनम् भावयेदातपे तीव्रे विमला शुद्ध्य्ति ध्रुवम्

karkoṭīmeṣaśṛṅgyutthairdra vairjambīrajairdinam bhāvayedātape tīvre vimalā śuddhyti dhruvam

113

कुलत्थस्य कषायेण घृष्ट्वा तैलेन वा पुटेत् मरणं वाऽजमूत्रेण तारमाक्षिकमृच्छति

kulatthasya kaṣāyeṇa ghṛṣṭvā tailena vā puṭet maraṇaṃ vā'jamūtreṇa tāramākṣikamṛcchati

114

न केवलं स्वर्णरूप्यगुणास्तापीजयोर्मताः द्र व्यान्तरस्य संसर्गात्सन्त्यन्येऽपि गुणास्तयोः

na kevalaṃ svarṇarūpyaguṇāstāpījayormatāḥ dra vyāntarasya saṃsargātsantyanye'pi guṇāstayoḥ

115

माक्षिकं मधुरं तिक्तं स्वर्यं वृष्यं रसायनम्

mākṣikaṃ madhuraṃ tiktaṃ svaryaṃ vṛṣyaṃ rasāyanam

116

चक्षुष्यं वस्तिरुक्कुष्ठपाण्डुमेहविषोदरम् अर्शः शोफं क्षयं कण्डूं त्रिदोषञ्च नियच्छति

cakṣuṣyaṃ vastirukkuṣṭhapāṇḍumehaviṣodaram arśaḥ śophaṃ kṣayaṃ kaṇḍūṃ tridoṣañca niyacchati

117

विष्ठया मर्दयेत्तुत्थं मार्जारककपोतयोः दशांशं टङ्कणं दत्त्वा पचेल्लघुपुटे ततः पुटं दध्ना पुटं क्षौद्रै र्देयं तुत्थविशुद्धये

viṣṭhayā mardayettutthaṃ mārjārakakapotayoḥ daśāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ dattvā pacellaghupuṭe tataḥ puṭaṃ dadhnā puṭaṃ kṣaudrai rdeyaṃ tutthaviśuddhaye

118

तुत्थकं कटुकं क्षारं कषायं वामकं लघु

tutthakaṃ kaṭukaṃ kṣāraṃ kaṣāyaṃ vāmakaṃ laghu

119

लेखनं भेदनं शीतं चक्षुष्यं कफपित्तहृत् विषाश्मकुष्ठकण्डूघ्नं तद्गुणं खर्परं मतम्

lekhanaṃ bhedanaṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ kaphapittahṛt viṣāśmakuṣṭhakaṇḍūghnaṃ tadguṇaṃ kharparaṃ matam

120

पत्तलीकृतपत्राणि कांस्यस्याग्नौ प्रतापयेत् निषिञ्चेत्तप्ततप्तानि तैले तक्रे च काञ्जिके

pattalīkṛtapatrāṇi kāṃsyasyāgnau pratāpayet niṣiñcettaptataptāni taile takre ca kāñjike

121

गोमूत्रे च कुलत्थानां कषायेऽत्र त्रिधा त्रिधा एवं कांस्यस्य रीतेश्च विशुद्धिः सम्प्रजायते

gomūtre ca kulatthānāṃ kaṣāye'tra tridhā tridhā evaṃ kāṃsyasya rīteśca viśuddhiḥ samprajāyate

122

अर्कक्षीरेण सम्पिष्टो गन्धकस्तेन लेपयेत् समेन कांस्यपत्राणि शुद्धान्यम्लद्र वैर्मुहुः

arkakṣīreṇa sampiṣṭo gandhakastena lepayet samena kāṃsyapatrāṇi śuddhānyamladra vairmuhuḥ

123

ततो मूषापुटे धृत्वा पचेद्गजपुटेन च एवं पुटद्वयात् कांस्यं रीतिश्च म्रियते ध्रुवम्

tato mūṣāpuṭe dhṛtvā pacedgajapuṭena ca evaṃ puṭadvayāt kāṃsyaṃ rītiśca mriyate dhruvam

124

कांस्यं कषायं तीक्ष्णोष्णं लेखनं विशदं सरम् गुरु नेत्रहितं रूक्षं कफपित्तहरं परम्

kāṃsyaṃ kaṣāyaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ lekhanaṃ viśadaṃ saram guru netrahitaṃ rūkṣaṃ kaphapittaharaṃ param

125

रीतिका तु भवेद्रू क्षा सतिक्ता लवणा रसे शोधनी पाण्डुरोगघ्नी कृमिहृन्नातिलेखनी

rītikā tu bhavedrū kṣā satiktā lavaṇā rase śodhanī pāṇḍurogaghnī kṛmihṛnnātilekhanī

126

दुग्धाम्लयोगतस्तस्य विशुद्धिर्गदिता बुधैः

dugdhāmlayogatastasya viśuddhirgaditā budhaiḥ

127

सिन्दूर उष्णो वीसर्पकुष्ठकण्डूविषापहः भग्नसन्धानजननो व्रणशोधनरोपणः

sindūra uṣṇo vīsarpakuṣṭhakaṇḍūviṣāpahaḥ bhagnasandhānajanano vraṇaśodhanaropaṇaḥ

128

गोमूत्रगन्धवत्कृष्णं स्रिग्धं मृदु तथा गुरु तिक्तं कषायं शीतञ्च सर्वश्रेष्ठं तदायसम्

gomūtragandhavatkṛṣṇaṃ srigdhaṃ mṛdu tathā guru tiktaṃ kaṣāyaṃ śītañca sarvaśreṣṭhaṃ tadāyasam

129

विन्ध्यादौ बहुलं तत्तु यत्र लौहं यतोऽधिकम् तच्छोधनमृते व्यर्थमनेकमलमेलनात्

vindhyādau bahulaṃ tattu yatra lauhaṃ yato'dhikam tacchodhanamṛte vyarthamanekamalamelanāt

130

शिलाजतु समानीय सूक्ष्मं खण्डं विधाय च निक्षिप्यात्युष्णपानीये यामैकं स्थापयेत्सुधीः

śilājatu samānīya sūkṣmaṃ khaṇḍaṃ vidhāya ca nikṣipyātyuṣṇapānīye yāmaikaṃ sthāpayetsudhīḥ

131

मर्दयित्वा ततो नीरं गृह्णीयाद्वस्त्रगालितम् स्थापयित्वा च मृत्पात्रे धारयेदातपे बुधः

mardayitvā tato nīraṃ gṛhṇīyādvastragālitam sthāpayitvā ca mṛtpātre dhārayedātape budhaḥ

132

उपरिस्थं घनं यत्स्यात्तत्क्षिपेदन्यपात्रके एवं पुनः पुनर्नीतं द्विमासाभ्यां शिलाजतु

uparisthaṃ ghanaṃ yatsyāttatkṣipedanyapātrake evaṃ punaḥ punarnītaṃ dvimāsābhyāṃ śilājatu

133

भवेत्कार्यक्षमं वह्नौ क्षिप्तं लिङ्गोपमं भवेत् निर्धूमञ्च ततः शुद्धं सर्वकर्मसु योजयेत्

bhavetkāryakṣamaṃ vahnau kṣiptaṃ liṅgopamaṃ bhavet nirdhūmañca tataḥ śuddhaṃ sarvakarmasu yojayet

134

व्याधिव्याधितसात्म्यं समनुसरन् भावयेदयःपात्रे प्राक् केवलजलधौतं शुष्कं क्वाथैस्ततो भाव्यम्

vyādhivyādhitasātmyaṃ samanusaran bhāvayedayaḥpātre prāk kevalajaladhautaṃ śuṣkaṃ kvāthaistato bhāvyam

135

तुल्यं गिरिजेन जले वसुगुणिते भावनौषधं क्वाथ्यम् तत्क्वाथे पादांशे पूतोष्णे प्रक्षिपेद्गिरिजम्

tulyaṃ girijena jale vasuguṇite bhāvanauṣadhaṃ kvāthyam tatkvāthe pādāṃśe pūtoṣṇe prakṣipedgirijam

136

तत्समरसतां यातं संशुष्कं प्रक्षिपेद्र से भूयः स्वैः स्व्रेवं क्वाथैर्भाव्यं वारान् भवेत् सप्त

tatsamarasatāṃ yātaṃ saṃśuṣkaṃ prakṣipedra se bhūyaḥ svaiḥ svrevaṃ kvāthairbhāvyaṃ vārān bhavet sapta

137

अथ स्निग्धस्य शुद्धस्य वृतं तिक्तकसाधितम् त्र्! यहं युञ्जीत गिरिजमेकैकेन तथा त्र्! यहम्

atha snigdhasya śuddhasya vṛtaṃ tiktakasādhitam tr! yahaṃ yuñjīta girijamekaikena tathā tr! yaham

138

फलत्रयस्य यूषेण पटोल्या मधुकस्य च शिलाजमेवं देहस्य भवत्यत्युपकारकम्

phalatrayasya yūṣeṇa paṭolyā madhukasya ca śilājamevaṃ dehasya bhavatyatyupakārakam

139

लोहस्थितं निम्बगुडूचिसर्पिर्यवैर्यथावत्परिभावयेत्तत् सन्तानिकाकीटपतङ्गदंशदुष्टौषधीदोषनिवारणाय

lohasthitaṃ nimbaguḍūcisarpiryavairyathāvatparibhāvayettat santānikākīṭapataṅgadaṃśaduṣṭauṣadhīdoṣanivāraṇāya

140

उष्णे च काले रवितापयुक्ते व्यभ्रे निवाते समभूमिभागे चत्वारि पात्राण्यसितायसानि न्यस्यातपे तत्र कृतावधानः

uṣṇe ca kāle ravitāpayukte vyabhre nivāte samabhūmibhāge catvāri pātrāṇyasitāyasāni nyasyātape tatra kṛtāvadhānaḥ

141

शिलाजतु श्रेष्ठमवाप्य पात्रे प्रक्षिप्य तस्माद् द्विगुणञ्च तोयम् उष्णं तदूर्ध्वं क्वथितञ्च दत्त्वा विशोधयेत्तन्मृदितं यथावत्

śilājatu śreṣṭhamavāpya pātre prakṣipya tasmād dviguṇañca toyam uṣṇaṃ tadūrdhvaṃ kvathitañca dattvā viśodhayettanmṛditaṃ yathāvat

142

ततस्तु यत्कृष्णमुपैति चोर्ध्वं सन्तानिकावद्र विरश्मितप्तम् पात्रे तदन्यत्र ततो निदध्यात्तत्रापरं कोष्णजलं क्षिपेच्च

tatastu yatkṛṣṇamupaiti cordhvaṃ santānikāvadra viraśmitaptam pātre tadanyatra tato nidadhyāttatrāparaṃ koṣṇajalaṃ kṣipecca

143

पुनश्च तस्मादपरत्र पात्रे पश्चाच्च पात्रादपरत्र भूयः यदा विशुद्धं जलमेवमूर्ध्वं कृष्णं समस्तं मलमेत्यधस्तात् तदा त्यजेत्तत्सलिलं मलञ्च शिलाजतु स्याज्जलशुद्धमेवम्

punaśca tasmādaparatra pātre paścācca pātrādaparatra bhūyaḥ yadā viśuddhaṃ jalamevamūrdhvaṃ kṛṣṇaṃ samastaṃ malametyadhastāt tadā tyajettatsalilaṃ malañca śilājatu syājjalaśuddhamevam

144

शिलाजतु स्मृतं तिक्तं कटूष्णं कटुपाकि च रसायनं योगवाहि श्लेष्ममेहाश्मशर्कराः

śilājatu smṛtaṃ tiktaṃ kaṭūṣṇaṃ kaṭupāki ca rasāyanaṃ yogavāhi śleṣmamehāśmaśarkarāḥ

145

मूत्रकृच्छ्रं क्षयं श्वासं शोथमर्शांसि पाण्डुताम् वातरक्तं तथा कुष्ठमपस्मारोदरं हरेत्

mūtrakṛcchraṃ kṣayaṃ śvāsaṃ śothamarśāṃsi pāṇḍutām vātaraktaṃ tathā kuṣṭhamapasmārodaraṃ haret

146

नानाधान्यैर्यथाप्राप्तैस्तुषवर्जैर्जलान्वितैः मृद्भाण्डं पूरितं रक्षेद्यावदम्लत्वमाप्नुयात्

nānādhānyairyathāprāptaistuṣavarjairjalānvitaiḥ mṛdbhāṇḍaṃ pūritaṃ rakṣedyāvadamlatvamāpnuyāt

147

तन्मध्ये भृङ्गराड् मुण्डी विष्णुक्रान्ता पुनर्नवा मीनाक्षी चैव सर्पाक्षी सहदेवी शतावरी

tanmadhye bhṛṅgarāḍ muṇḍī viṣṇukrāntā punarnavā mīnākṣī caiva sarpākṣī sahadevī śatāvarī

148

त्रिफला गिरिकर्णी च हंसपादी च चित्रकम् समूलं कुट्टयित्वा तु यथालाभं विनिक्षिपेत्

triphalā girikarṇī ca haṃsapādī ca citrakam samūlaṃ kuṭṭayitvā tu yathālābhaṃ vinikṣipet

149

पूर्वाम्लभाण्डमध्ये तु धान्याम्लकमिदं स्मृतम् स्वेदनादिषु सर्वत्र रसराजस्य योजयेत् अत्यम्लमारनालं वा तदभावे प्रयोजयेत्

pūrvāmlabhāṇḍamadhye tu dhānyāmlakamidaṃ smṛtam svedanādiṣu sarvatra rasarājasya yojayet atyamlamāranālaṃ vā tadabhāve prayojayet

150

त्र्! यूषणं लवणं राजी रजनी त्रिफलाऽद्र कम् महाबला नागबला मेघनादः पुनर्नवा

tr! yūṣaṇaṃ lavaṇaṃ rājī rajanī triphalā'dra kam mahābalā nāgabalā meghanādaḥ punarnavā

151

मेषशृङ्गी चित्रकञ्च नवसारं समं समम् एतत्समस्तं व्यस्तं वा पूर्वाम्लेनैव पेषयेत्

meṣaśṛṅgī citrakañca navasāraṃ samaṃ samam etatsamastaṃ vyastaṃ vā pūrvāmlenaiva peṣayet

152

प्रलिम्पेत्तेन कल्केन वस्त्रमङ्गुलमात्रकम्

pralimpettena kalkena vastramaṅgulamātrakam

153

तन्मध्ये निक्षिपेत्सूतं बद्ध्वा तत्त्रिदिनं पचेत् दोलायन्त्रेऽम्लसंयुक्ते जायते स्वेदितो रसः

tanmadhye nikṣipetsūtaṃ baddhvā tattridinaṃ pacet dolāyantre'mlasaṃyukte jāyate svedito rasaḥ

154

मूलकानलसिन्धूत्थत्र्! यूषणार्द्र कराजिकाः रसस्य षोडशांशेन द्र व्यं युञ्ज्यात् पृथक्पृथक्

mūlakānalasindhūtthatr! yūṣaṇārdra karājikāḥ rasasya ṣoḍaśāṃśena dra vyaṃ yuñjyāt pṛthakpṛthak

155

द्र व्येष्वनुक्तमानेषु मतं मानमितं बुधैः पट्टावृतेषु चैतेषु सूतं प्रक्षिप्य काञ्जिके

dra vyeṣvanuktamāneṣu mataṃ mānamitaṃ budhaiḥ paṭṭāvṛteṣu caiteṣu sūtaṃ prakṣipya kāñjike

156

स्वेदयेद्दिनमेकञ्च दोलायन्त्रेण बुद्धिमान् स्वेदात्तीव्रो भवेत्सूतो मर्दनाच्च सुनिर्मलः

svedayeddinamekañca dolāyantreṇa buddhimān svedāttīvro bhavetsūto mardanācca sunirmalaḥ

157

इष्टिकाचूर्णचूर्णाभ्यामादौ मर्द्यो रसस्ततः दध्ना गुडेन सिन्धूत्थराजिकागृहधूमकैः

iṣṭikācūrṇacūrṇābhyāmādau mardyo rasastataḥ dadhnā guḍena sindhūttharājikāgṛhadhūmakaiḥ

158

कुमारिकाचित्रकरक्तसर्षपैः कृतैः कषायैर्बृहतीविमिश्रितैः फलत्रिकेणापि विमर्दितो रसो दिनत्रयं सर्वमलैर्विमुच्यते

kumārikācitrakaraktasarṣapaiḥ kṛtaiḥ kaṣāyairbṛhatīvimiśritaiḥ phalatrikeṇāpi vimardito raso dinatrayaṃ sarvamalairvimucyate

159

त्र्! यूषणत्रिफलावन्ध्याकन्दैः क्षुद्रा द्वयान्वितैः चित्रकोर्णानिशाक्षारकन्याऽककनकद्र वैः

tr! yūṣaṇatriphalāvandhyākandaiḥ kṣudrā dvayānvitaiḥ citrakorṇāniśākṣārakanyā'kakanakadra vaiḥ

160

सूतं कृतेन यूषेण वारान्सप्त विमर्दयेत् इत्थं संमूर्च्छितः सूतस्त्यजेत्सप्तापि कञ्चुकान्

sūtaṃ kṛtena yūṣeṇa vārānsapta vimardayet itthaṃ saṃmūrcchitaḥ sūtastyajetsaptāpi kañcukān

161

मयूरग्रीवताप्याभ्यां नष्टपिष्टीकृतस्य च यन्त्रे विद्याधरे कुर्याद्र सेन्द्र स्योर्ध्वपातनम्

mayūragrīvatāpyābhyāṃ naṣṭapiṣṭīkṛtasya ca yantre vidyādhare kuryādra sendra syordhvapātanam

162

त्रिफलाशिग्रुशिखिभिर्लंवणासुरिसंयुतैः नष्टपिष्टं रसं कृत्वा लेपयेदूर्ध्वभाजनम्

triphalāśigruśikhibhirlaṃvaṇāsurisaṃyutaiḥ naṣṭapiṣṭaṃ rasaṃ kṛtvā lepayedūrdhvabhājanam

163

ततो दीप्तैरधः पातमुपलैस्तस्य कारयेत् यन्त्रे भूधरसंज्ञे तु ततः सूतो विशुद्ध्य्ति

tato dīptairadhaḥ pātamupalaistasya kārayet yantre bhūdharasaṃjñe tu tataḥ sūto viśuddhyti

164

स्वेदनादिक्रियाभिस्तु शोधितोऽसौ यदा भवेत् तदा कार्याणि कुरुते प्रयोज्यः सर्वकर्मसु

svedanādikriyābhistu śodhito'sau yadā bhavet tadā kāryāṇi kurute prayojyaḥ sarvakarmasu

165

गृहकन्या हरति मलं त्रिफलाऽग्नि चित्रको विषं हन्ति तस्मादेभिर्मिश्रैर्वारान् संमूर्च्छयेत्सप्त

gṛhakanyā harati malaṃ triphalā'gni citrako viṣaṃ hanti tasmādebhirmiśrairvārān saṃmūrcchayetsapta

166

कुमारिकाचित्रकरक्तसर्षपैः कृतैः कषायैर्वृहतीविमिश्रितैः फलत्रिकेणापि विमर्दितो रसो दिनत्रयं सर्वमलैर्विमुच्यते

kumārikācitrakaraktasarṣapaiḥ kṛtaiḥ kaṣāyairvṛhatīvimiśritaiḥ phalatrikeṇāpi vimardito raso dinatrayaṃ sarvamalairvimucyate

167

कुमार्या च निशाचूर्णैर्दिनं सूतं विमर्दयेत् एवं कदर्थितः सूतः षण्ढो भवति निश्चितम्

kumāryā ca niśācūrṇairdinaṃ sūtaṃ vimardayet evaṃ kadarthitaḥ sūtaḥ ṣaṇḍho bhavati niścitam

168

बह्वौषधिकषायेण स्वेदितः स बली भवेत् सर्पाक्षीचिञ्चिकावन्ध्याभृङ्गाब्दैः स्वेदितो बली ततः स पावकद्रा वैः स्विन्नः स्यादतिदीप्तिमान्

bahvauṣadhikaṣāyeṇa sveditaḥ sa balī bhavet sarpākṣīciñcikāvandhyābhṛṅgābdaiḥ svedito balī tataḥ sa pāvakadrā vaiḥ svinnaḥ syādatidīptimān

169

धूमसारं रसं तोरीं गन्धकं नवसादरम् यामैकं मर्दयेदम्लैर्भागं कृत्वा समं समम्

dhūmasāraṃ rasaṃ torīṃ gandhakaṃ navasādaram yāmaikaṃ mardayedamlairbhāgaṃ kṛtvā samaṃ samam

170

काचकूप्यां विनिक्षिप्य ताञ्च मृद्वस्त्रमुद्र या विलिप्य परितो वक्त्रे मुद्रा ं! दत्त्वा विशोषयेत्

kācakūpyāṃ vinikṣipya tāñca mṛdvastramudra yā vilipya parito vaktre mudrā ṃ! dattvā viśoṣayet

171

अधः सच्छिद्र पिठरीमध्ये कूपीं निवेशयेत् पिठरीं बालुकापूरैर्भृत्वा चाकूपिकागलम्

adhaḥ sacchidra piṭharīmadhye kūpīṃ niveśayet piṭharīṃ bālukāpūrairbhṛtvā cākūpikāgalam

172

निवेश्य चुल्ल्यां तदधो बह्निं कुर्याच्छनैः शनैः तस्मादत्यधिकं किञ्चित्पावकं ज्वालयेत्क्रमात्

niveśya cullyāṃ tadadho bahniṃ kuryācchanaiḥ śanaiḥ tasmādatyadhikaṃ kiñcitpāvakaṃ jvālayetkramāt

173

एवं द्वादशभिर्यामैम्रियते रस उत्तमः स्फोटयेत्स्वाङ्गशीतं तमूर्ध्वगं गन्धकं त्यजेत्

evaṃ dvādaśabhiryāmaimriyate rasa uttamaḥ sphoṭayetsvāṅgaśītaṃ tamūrdhvagaṃ gandhakaṃ tyajet

174

अधःस्थञ्च मृतं सूतं गृह्णीयात्तं तु मात्रया यथोचितानुपानेन सर्वकर्मसु योजयेत्

adhaḥsthañca mṛtaṃ sūtaṃ gṛhṇīyāttaṃ tu mātrayā yathocitānupānena sarvakarmasu yojayet

175

अपामार्गस्य बीजानां मूषायुग्मं प्रकल्पयेत् तत्सम्पुटे क्षिपेत्सूतं मलयूदुग्धमिश्रितम्

apāmārgasya bījānāṃ mūṣāyugmaṃ prakalpayet tatsampuṭe kṣipetsūtaṃ malayūdugdhamiśritam

176

द्रो णपुष्पीप्रसूनानि विडङ्गमरिमेदकः एतच्चूर्णमधश्चोर्ध्वं दत्त्वा मुद्रा प्रदीयते

dro ṇapuṣpīprasūnāni viḍaṅgamarimedakaḥ etaccūrṇamadhaścordhvaṃ dattvā mudrā pradīyate

177

तद्गोलं स्थापयेत्सम्यङ् मृन्मूषासम्पुटे पचेत्

tadgolaṃ sthāpayetsamyaṅ mṛnmūṣāsampuṭe pacet

178

एवमेकपुटेनैव सूतकं भस्म जायते तत्प्रयोज्यं यथास्थाने यथामात्रं यथाविधि

evamekapuṭenaiva sūtakaṃ bhasma jāyate tatprayojyaṃ yathāsthāne yathāmātraṃ yathāvidhi

179

काकोदुम्बरिकादुग्धैः रसं किञ्चिद्विमर्दयेत् तद्दुग्धघृष्टहिङ्गोश्च मूषायुग्मं प्रकल्पयेत्

kākodumbarikādugdhaiḥ rasaṃ kiñcidvimardayet taddugdhaghṛṣṭahiṅgośca mūṣāyugmaṃ prakalpayet

180

क्षिप्त्वा तत्संपुटे सूतं तत्र मुद्रा ं! प्रदापयेत् धृत्वा तद् गोलकं प्राज्ञो मृन्मूषासम्पुटेऽधिके पचेद् गजपुटेनैव सूतकं याति भस्मताम्

kṣiptvā tatsaṃpuṭe sūtaṃ tatra mudrā ṃ! pradāpayet dhṛtvā tad golakaṃ prājño mṛnmūṣāsampuṭe'dhike paced gajapuṭenaiva sūtakaṃ yāti bhasmatām

181

नागवल्लीरसैर्घृष्टः कर्कोटीकन्दगर्भितः मृन्मूषासम्पुटे पक्वं सूतो यात्येव भस्मताम्

nāgavallīrasairghṛṣṭaḥ karkoṭīkandagarbhitaḥ mṛnmūṣāsampuṭe pakvaṃ sūto yātyeva bhasmatām

182

तत्र पारदस्य संक्षिप्तं शोधनं कर्त्तव्यम् शुद्धसूतसमं कुर्यात्प्रत्येकं गैरिकं सुधीः इष्टिकां खटिकां तद्वत्स्फटिकां सिन्धुजन्म च

tatra pāradasya saṃkṣiptaṃ śodhanaṃ karttavyam śuddhasūtasamaṃ kuryātpratyekaṃ gairikaṃ sudhīḥ iṣṭikāṃ khaṭikāṃ tadvatsphaṭikāṃ sindhujanma ca

183

वल्मीकं क्षारलवणं भाण्डरञ्जकमृत्तिकाम् सर्वाण्येतानि संचूर्ण्य वाससा चापि शोधयेत्

valmīkaṃ kṣāralavaṇaṃ bhāṇḍarañjakamṛttikām sarvāṇyetāni saṃcūrṇya vāsasā cāpi śodhayet

184

एभिश्चूर्णैर्युतं सूतं यावद्यामं विमर्दयेत् तच्चूर्णसहितं सूतं स्थालीमध्ये परिक्षिपेत्

ebhiścūrṇairyutaṃ sūtaṃ yāvadyāmaṃ vimardayet taccūrṇasahitaṃ sūtaṃ sthālīmadhye parikṣipet

185

तस्याः स्थाल्या मुखे स्थालीमपरां धारयेत्समाम् सवस्त्रकुट्टितमृदा मुद्र येदनयोर्मुखम्

tasyāḥ sthālyā mukhe sthālīmaparāṃ dhārayetsamām savastrakuṭṭitamṛdā mudra yedanayormukham

186

संशोष्य मुद्र येद्भूयो भूयः संशोष्य मुद्र येत् सम्यग्विशोष्य मुद्रा ं! तां स्थालद्यं चुल्ल्यां विधारयेत्

saṃśoṣya mudra yedbhūyo bhūyaḥ saṃśoṣya mudra yet samyagviśoṣya mudrā ṃ! tāṃ sthāladyaṃ cullyāṃ vidhārayet

187

अग्निं निरन्तरं दद्याद्यावद्दिनचतुष्टयम् अङ्गारोपरि तद्यन्त्रं रक्षेद्यत्नादहर्निशम्

agniṃ nirantaraṃ dadyādyāvaddinacatuṣṭayam aṅgāropari tadyantraṃ rakṣedyatnādaharniśam

188

शनैरुद्घाटयेद्यन्त्रमूर्ध्वस्थालीगतं रसम् कर्पूरवत्सुविमलं गृह्णीयाद् गुणवत्तरम्

śanairudghāṭayedyantramūrdhvasthālīgataṃ rasam karpūravatsuvimalaṃ gṛhṇīyād guṇavattaram

189

तद्देवकुसुमचन्दनकस्तूरीकुङ्कुमैर्युक्तम् खादन् हरति फिरङ्गं व्याधिं सोपद्र वं सपदि

taddevakusumacandanakastūrīkuṅkumairyuktam khādan harati phiraṅgaṃ vyādhiṃ sopadra vaṃ sapadi

190

विन्दति वह्नेर्दीप्तिं पुष्टिं वीर्यं बलं विपुलम् रमयति रमणीशतकं रसकर्पूरस्य सेवकः सततम्

vindati vahnerdīptiṃ puṣṭiṃ vīryaṃ balaṃ vipulam ramayati ramaṇīśatakaṃ rasakarpūrasya sevakaḥ satatam

191

शुद्धसूतस्य गृह्णीयाद्भिषग्भागचतुष्टयम् शुद्धगन्धस्य भागैकं तावत्कृत्रिमगन्धकम्

śuddhasūtasya gṛhṇīyādbhiṣagbhāgacatuṣṭayam śuddhagandhasya bhāgaikaṃ tāvatkṛtrimagandhakam

192

अथवा पारदस्यार्द्धं शुद्धगन्धकमेव हि तयोः कज्जलिकां कुर्याद्दिनमेकं विमर्दयेत्

athavā pāradasyārddhaṃ śuddhagandhakameva hi tayoḥ kajjalikāṃ kuryāddinamekaṃ vimardayet

193

मृत्तिका वाससा सार्द्धं कुट्टयेदतियत्नतः तथा वारत्रयं सम्यक्काचकूपीं प्रलेपयेत्

mṛttikā vāsasā sārddhaṃ kuṭṭayedatiyatnataḥ tathā vāratrayaṃ samyakkācakūpīṃ pralepayet

194

मृत्तिकां शोषयित्वा तु कूप्यां कज्जलिकां क्षिपेत् तां कूपीं बालुकायन्त्रे स्थापयित्वा रसं पचेत्

mṛttikāṃ śoṣayitvā tu kūpyāṃ kajjalikāṃ kṣipet tāṃ kūpīṃ bālukāyantre sthāpayitvā rasaṃ pacet

195

अग्निं निरन्तरं दद्याद्यावद्दिनचुतष्टयम् गृह्णीयादूर्ध्वसंलग्नं सिन्दूरसदृशं रसम्

agniṃ nirantaraṃ dadyādyāvaddinacutaṣṭayam gṛhṇīyādūrdhvasaṃlagnaṃ sindūrasadṛśaṃ rasam

प्रकरणम् ३ (cont. 2)

196

इति सिन्दूररसः पारदः कृमिकुष्ठघ्नो जयदो दृष्टिकृत्सरः मृत्युहृच्च महावीर्यो योगवाही ज्वरापहः

iti sindūrarasaḥ pāradaḥ kṛmikuṣṭhaghno jayado dṛṣṭikṛtsaraḥ mṛtyuhṛcca mahāvīryo yogavāhī jvarāpahaḥ

197

स्मृत्योजोरूपदो वृष्यो वृद्धिकृद्धातुवर्द्धनः षण्ढत्वनाशनः शूरः खेचरः सिद्धिदःपरः

smṛtyojorūpado vṛṣyo vṛddhikṛddhātuvarddhanaḥ ṣaṇḍhatvanāśanaḥ śūraḥ khecaraḥ siddhidaḥparaḥ

198

पारदः सकलरोगहा स्मृतः षड्रसो निखिलयोगवाहकः पञ्चभूतमय एष कीर्त्तितस्तेन तद्गुणगणैर्विराजते

pāradaḥ sakalarogahā smṛtaḥ ṣaḍraso nikhilayogavāhakaḥ pañcabhūtamaya eṣa kīrttitastena tadguṇagaṇairvirājate

199

यस्य रोगस्य यो योगस्तेनैव सह योजितः रसेन्द्रो हन्ति तं रोगं नरकुञ्जरवाजिनाम्

yasya rogasya yo yogastenaiva saha yojitaḥ rasendro hanti taṃ rogaṃ narakuñjaravājinām

200

मेषीक्षीरेण दरदमम्लवर्गैश्च भावितम् सप्तवारान्प्रयत्नेन शुद्धिमायाति निश्चितम्

meṣīkṣīreṇa daradamamlavargaiśca bhāvitam saptavārānprayatnena śuddhimāyāti niścitam

201

तिक्तं कषायं कटु हिङ्गुलं स्यान्नेत्रामयघ्नं कफपित्तहारि हृल्लासकण्डूज्वरकामलाश्च प्लीहामवातौ च गरं निहन्ति

tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭu hiṅgulaṃ syānnetrāmayaghnaṃ kaphapittahāri hṛllāsakaṇḍūjvarakāmalāśca plīhāmavātau ca garaṃ nihanti

202

निम्बूरसैर्निम्बपत्ररसैर्वा याममात्रकम् घृष्ट्वा दरदमूर्ध्वन्तु पातयेत्सूतयुक्तिवत्

nimbūrasairnimbapatrarasairvā yāmamātrakam ghṛṣṭvā daradamūrdhvantu pātayetsūtayuktivat

203

तत्रोर्ध्वपिठरीलग्नं गृह्णीयाद्र समुत्तमम् शुद्धमेव हि तं सूतं सर्वकर्मसु योजयेत्

tatrordhvapiṭharīlagnaṃ gṛhṇīyādra samuttamam śuddhameva hi taṃ sūtaṃ sarvakarmasu yojayet

204

अशुद्धो गन्धकः कुर्यात्कुष्ठं पित्तरुजां भ्रमम् हन्ति वीर्य्यं बलं रूपं तस्माच्छुद्धः प्रयुज्यते

aśuddho gandhakaḥ kuryātkuṣṭhaṃ pittarujāṃ bhramam hanti vīryyaṃ balaṃ rūpaṃ tasmācchuddhaḥ prayujyate

205

लौहपात्रे विनिक्षिप्य घृतमग्नौ प्रतापयेत् तप्ते घृते तत्समानं क्षिपेद् गन्धकजं रजः

lauhapātre vinikṣipya ghṛtamagnau pratāpayet tapte ghṛte tatsamānaṃ kṣiped gandhakajaṃ rajaḥ

206

विद्रुतं गन्धकं दृष्ट्वा तनुवस्त्रे विनिक्षिपेत् यथा वस्त्राद्विनिःस्रुत्य दुग्धमध्येऽखिलं पतेत् एवं स गन्धकः शुद्धः सर्वकर्मोचितो भवेत्

vidrutaṃ gandhakaṃ dṛṣṭvā tanuvastre vinikṣipet yathā vastrādviniḥsrutya dugdhamadhye'khilaṃ patet evaṃ sa gandhakaḥ śuddhaḥ sarvakarmocito bhavet

207

गन्धकः कटुकस्तिक्तो वीर्य्योष्णस्तुवरः सरः

gandhakaḥ kaṭukastikto vīryyoṣṇastuvaraḥ saraḥ

208

पित्तलः कटुकः पाके कण्डूवीसर्पजन्तुजित् हन्ति कुष्ठक्षयप्लीहकफवातान् रसायनः

pittalaḥ kaṭukaḥ pāke kaṇḍūvīsarpajantujit hanti kuṣṭhakṣayaplīhakaphavātān rasāyanaḥ

209

पीडां विधत्ते विविधां नराणां कुष्ठं क्षयं पाण्डुगदञ्च कुर्य्यात् हृत्पार्श्वपीडां च करोत्यसह्यामशुद्धमभ्रं गुरु वह्निहृत्स्यात्

pīḍāṃ vidhatte vividhāṃ narāṇāṃ kuṣṭhaṃ kṣayaṃ pāṇḍugadañca kuryyāt hṛtpārśvapīḍāṃ ca karotyasahyāmaśuddhamabhraṃ guru vahnihṛtsyāt

210

कृष्णाभ्रकं धमेद्वह्नौ ततः क्षीरे विनिक्षिपेत् भिन्नपत्रं तु तत्कृत्वा तण्डुलीयाम्लयोर्द्र वैः भावयेदष्टयामं तदेवमभ्रं विशुद्ध्यति

kṛṣṇābhrakaṃ dhamedvahnau tataḥ kṣīre vinikṣipet bhinnapatraṃ tu tatkṛtvā taṇḍulīyāmlayordra vaiḥ bhāvayedaṣṭayāmaṃ tadevamabhraṃ viśuddhyati

211

कृत्वा धान्याभ्रकं तथा शोषयित्वाऽथ मर्दयेत् अर्कक्षीरैर्दिनं खल्वे चक्राकारं च कारयेत्

kṛtvā dhānyābhrakaṃ tathā śoṣayitvā'tha mardayet arkakṣīrairdinaṃ khalve cakrākāraṃ ca kārayet

212

वेष्टयेदर्कपत्रैश्च सम्यग्गजपुटे पचेत् पुनर्मर्द्यं पुनः पाच्यं सप्तवारान् पुनः पुनः

veṣṭayedarkapatraiśca samyaggajapuṭe pacet punarmardyaṃ punaḥ pācyaṃ saptavārān punaḥ punaḥ

213

ततो वटजटाक्वाथैस्तद्वद्देयं पुटत्रयम् म्रियते नात्र सन्देहः प्रयोज्यं सर्वकर्मसु

tato vaṭajaṭākvāthaistadvaddeyaṃ puṭatrayam mriyate nātra sandehaḥ prayojyaṃ sarvakarmasu

214

तुल्यं घृतं मृताभ्रेण लोहपात्रे विपाचयेत् घृते जीर्णे तदभ्रन्तु सर्वयोगेषु योजयेत्

tulyaṃ ghṛtaṃ mṛtābhreṇa lohapātre vipācayet ghṛte jīrṇe tadabhrantu sarvayogeṣu yojayet

215

पादांशशालिसंयुक्तमभ्रं बद्ध्वाऽथ कम्बले त्रिरात्रं स्थापयेन्नीरे तत्क्लिन्नं मर्दयेत्करैः

pādāṃśaśālisaṃyuktamabhraṃ baddhvā'tha kambale trirātraṃ sthāpayennīre tatklinnaṃ mardayetkaraiḥ

216

कम्बलाद्गलितं सूक्ष्मं बालुकारहितञ्च यत् तद् धान्याभ्रमिति प्रोक्तमभ्रमारणसिद्धये

kambalādgalitaṃ sūkṣmaṃ bālukārahitañca yat tad dhānyābhramiti proktamabhramāraṇasiddhaye

217

अभ्रं कषायं मधुरं सुशीतमायुष्करं धातुविवर्द्धनञ्च हन्यात् त्रिदोषं व्रणमेहकुष्ठं प्लीहोदरं ग्रन्थिविषकृमींश्च

abhraṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ suśītamāyuṣkaraṃ dhātuvivarddhanañca hanyāt tridoṣaṃ vraṇamehakuṣṭhaṃ plīhodaraṃ granthiviṣakṛmīṃśca

218

रोगान् हन्ति द्र ढयति वपुर्वीर्यवृद्धिं विधत्ते तारुण्याढ्यं रमयति शतं योषितां नित्यमेव दीर्घायुष्काञ्जनयति सुतान् सिंहतुल्यप्रभावान् मृत्योर्भीतिं हरति सुतरां सेव्यमानं मृताभ्रम्

rogān hanti dra ḍhayati vapurvīryavṛddhiṃ vidhatte tāruṇyāḍhyaṃ ramayati śataṃ yoṣitāṃ nityameva dīrghāyuṣkāñjanayati sutān siṃhatulyaprabhāvān mṛtyorbhītiṃ harati sutarāṃ sevyamānaṃ mṛtābhram

219

अशुद्धं तालमायुर्हृत्कफमारुतमेहकृत् तापस्फोटाङ्गसङ्कोचं कुरुते तेन शोधयेत्

aśuddhaṃ tālamāyurhṛtkaphamārutamehakṛt tāpasphoṭāṅgasaṅkocaṃ kurute tena śodhayet

220

तालकं कणशः कृत्वा तच्चूर्णं काञ्जिके पचेत् दोलायन्त्रेण यामैकं ततः कूष्माण्डजद्र वैः

tālakaṃ kaṇaśaḥ kṛtvā taccūrṇaṃ kāñjike pacet dolāyantreṇa yāmaikaṃ tataḥ kūṣmāṇḍajadra vaiḥ

221

तिलतैले पचेद्यामं यामञ्च त्रिफलाजले एवं यन्त्रे चतुर्यामं पक्वं शुद्ध्य्ति तालकम्

tilataile pacedyāmaṃ yāmañca triphalājale evaṃ yantre caturyāmaṃ pakvaṃ śuddhyti tālakam

222

सदलं तालकं शुद्धं पौनर्नवरसेन तु खल्वे विमर्दयेदेकं दिनं पश्चाद्विशोधयेत्

sadalaṃ tālakaṃ śuddhaṃ paunarnavarasena tu khalve vimardayedekaṃ dinaṃ paścādviśodhayet

223

ततः पुनर्नवाक्षारैः स्थाल्यामर्द्धं प्रपूरयेत् तत्र तद्गोलकं कृत्वा पुनस्तेनैव पूरयेत्

tataḥ punarnavākṣāraiḥ sthālyāmarddhaṃ prapūrayet tatra tadgolakaṃ kṛtvā punastenaiva pūrayet

224

आकण्ठं पिठरं तस्य पिधानं धारयेन्मुखे स्थालद्यं चुल्ल्यां समारोप्य क्रमाद्वह्निं विवर्धयेत्

ākaṇṭhaṃ piṭharaṃ tasya pidhānaṃ dhārayenmukhe sthāladyaṃ cullyāṃ samāropya kramādvahniṃ vivardhayet

225

दिनान्यन्तरशून्यानि पञ्च वह्निं प्रदापयेत्

dinānyantaraśūnyāni pañca vahniṃ pradāpayet

226

एवं तन्म्रियते तालं मात्रा तस्यैकरक्तिका अनुपानान्यनेकानि यथायोग्यं प्रयोजयेत्

evaṃ tanmriyate tālaṃ mātrā tasyaikaraktikā anupānānyanekāni yathāyogyaṃ prayojayet

227

हरितालं कटु स्निग्धं कषायोष्णं हरेद्विषम् कण्डूकुष्ठास्यरोगास्रकफपित्तकचव्रणान्

haritālaṃ kaṭu snigdhaṃ kaṣāyoṣṇaṃ haredviṣam kaṇḍūkuṣṭhāsyarogāsrakaphapittakacavraṇān

228

तालकं हरते रोगान्कुष्ठमृत्युज्वरापहम् शोधितं कुरुते कान्तिं वीर्यवृद्धिं तथाऽयुषम्

tālakaṃ harate rogānkuṣṭhamṛtyujvarāpaham śodhitaṃ kurute kāntiṃ vīryavṛddhiṃ tathā'yuṣam

229

तालकस्यैव भेदोऽस्ति मनोगुप्तैतदन्तरम् तालकं त्वतिपीतं स्याद्भवेद्र क्ता मनः शिला

tālakasyaiva bhedo'sti manoguptaitadantaram tālakaṃ tvatipītaṃ syādbhavedra ktā manaḥ śilā

230

मनःशिला मन्दवलं करोति जन्तुं ध्रुवं शोधनमन्तरेण मलस्य बन्धं किल मूत्ररोधं सशर्करं कृच्छ्रगदञ्च कुर्य्यात्

manaḥśilā mandavalaṃ karoti jantuṃ dhruvaṃ śodhanamantareṇa malasya bandhaṃ kila mūtrarodhaṃ saśarkaraṃ kṛcchragadañca kuryyāt

231

पचेत्त्र्यहमजामूत्रे दोलायन्त्रे मनःशिलाम् भावयेत्सप्तधा पित्तैरजायाः सा विशुद्ध्यति

pacettryahamajāmūtre dolāyantre manaḥśilām bhāvayetsaptadhā pittairajāyāḥ sā viśuddhyati

232

गुर्वी मनः शिला वर्ण्या सरोष्णा लेखनी कटुः तिक्ता स्निग्धा विषश्वासकासभूतकफास्रनुत्

gurvī manaḥ śilā varṇyā saroṣṇā lekhanī kaṭuḥ tiktā snigdhā viṣaśvāsakāsabhūtakaphāsranut

233

नरमूत्रे च गोमूत्रे सप्ताहं रसकं पचेत् दोलायन्त्रेण शुद्धः स्यात्ततः कार्येषु योजयेत्

naramūtre ca gomūtre saptāhaṃ rasakaṃ pacet dolāyantreṇa śuddhaḥ syāttataḥ kāryeṣu yojayet

234

खर्परं कटुकं क्षारं कषायं वामकं लघु लेखनं भेदनं शीतं चक्षुष्यं कफपित्तहृत् विषाश्मकुष्ठकण्डूनां नाशनं परमं मतम्

kharparaṃ kaṭukaṃ kṣāraṃ kaṣāyaṃ vāmakaṃ laghu lekhanaṃ bhedanaṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ kaphapittahṛt viṣāśmakuṣṭhakaṇḍūnāṃ nāśanaṃ paramaṃ matam

235

सूर्यावर्त्तो वज्रकन्दः कदली देवदालिका शिग्रुः कोशातकी वन्ध्या काकमाची च बालकम्

sūryāvartto vajrakandaḥ kadalī devadālikā śigruḥ kośātakī vandhyā kākamācī ca bālakam

236

एषामेकरसेनैव त्रिक्षारैर्लवणैः सह भावयेदम्लवर्गैश्च दिनमेकं प्रयत्नतः

eṣāmekarasenaiva trikṣārairlavaṇaiḥ saha bhāvayedamlavargaiśca dinamekaṃ prayatnataḥ

237

ततः पचेच्च तद्द्रा वैर्दोलायन्त्रे दिनं सुधीः एवं शुद्ध्य्न्ति ते सर्वे प्रोक्ता उपरसा हि ये

tataḥ pacecca taddrā vairdolāyantre dinaṃ sudhīḥ evaṃ śuddhynti te sarve proktā uparasā hi ye

238

कङ्कुष्ठं गैरिकं शङ्खः कासीसं टङ्कणं तथा नीलाञ्जनं शुक्तिभेदाः क्षुल्लकाः सवराटकाः

kaṅkuṣṭhaṃ gairikaṃ śaṅkhaḥ kāsīsaṃ ṭaṅkaṇaṃ tathā nīlāñjanaṃ śuktibhedāḥ kṣullakāḥ savarāṭakāḥ

239

जम्बीरवारिणा स्विन्नाः क्षालिताः कोष्णवारिणा शुद्धिमायान्त्यमी योज्या भिषग्भिर्योगसिद्धये

jambīravāriṇā svinnāḥ kṣālitāḥ koṣṇavāriṇā śuddhimāyāntyamī yojyā bhiṣagbhiryogasiddhaye

240

अशुद्धं कुरुते वज्रं कुष्ठं पार्श्वव्यथां तथा पाण्डुत्वं पङ्गुलत्वञ्च तस्मात्संशोध्य मारयेत्

aśuddhaṃ kurute vajraṃ kuṣṭhaṃ pārśvavyathāṃ tathā pāṇḍutvaṃ paṅgulatvañca tasmātsaṃśodhya mārayet

241

कुलत्थकोद्र वक्वाथे दोलायन्त्रे विपाचयेत् व्याघ्रीकन्दगतं वज्रं त्रिदिनात्तद्विशुद्ध्य्ति

kulatthakodra vakvāthe dolāyantre vipācayet vyāghrīkandagataṃ vajraṃ tridināttadviśuddhyti

242

गृहीत्वाऽह्नि शुभे वज्रंव्याघ्रीकन्दोदरे क्षिपेत् महिषीविष्ठया लिप्त्वा कारीषाग्नौ विपाचयेत्

gṛhītvā'hni śubhe vajraṃvyāghrīkandodare kṣipet mahiṣīviṣṭhayā liptvā kārīṣāgnau vipācayet

243

त्रियामायां चतुर्यामं यामिन्यन्तेऽश्वमूत्रके सेचयेत्पाचयेदेवं सप्तरात्रेण शुद्ध्य्ति

triyāmāyāṃ caturyāmaṃ yāminyante'śvamūtrake secayetpācayedevaṃ saptarātreṇa śuddhyti

244

हिंगुसैन्धवसंयुक्ते क्षिपेत्क्वाथे कुलत्थजे तप्तं तप्तं पुनर्वज्रं भवेद्भस्म त्रिसप्तधा

hiṃgusaindhavasaṃyukte kṣipetkvāthe kulatthaje taptaṃ taptaṃ punarvajraṃ bhavedbhasma trisaptadhā

245

मेषशृङ्गभुजङ्गास्थिकूर्मपृष्ठाम्लवेतसान्

meṣaśṛṅgabhujaṅgāsthikūrmapṛṣṭhāmlavetasān

246

शशदन्तं समं पिष्ट्वा वज्रीक्षीरेण गोलकम् कृत्वा तन्मध्यगं वज्रं म्रियते ध्मातमेव हि

śaśadantaṃ samaṃ piṣṭvā vajrīkṣīreṇa golakam kṛtvā tanmadhyagaṃ vajraṃ mriyate dhmātameva hi

247

आयुः पुष्टिं बलं वीर्यं वर्णं सौख्यं करोति च सेवितं सर्वरोगघ्नं मृतं वज्रं न संशयः

āyuḥ puṣṭiṃ balaṃ vīryaṃ varṇaṃ saukhyaṃ karoti ca sevitaṃ sarvarogaghnaṃ mṛtaṃ vajraṃ na saṃśayaḥ

248

वज्रवत्सर्वरत्नानि शोधयेन्मारयेत्तथा शुद्धानां मारितानाञ्च तेषां शृणु गुणानपि

vajravatsarvaratnāni śodhayenmārayettathā śuddhānāṃ māritānāñca teṣāṃ śṛṇu guṇānapi

249

मणयो वीर्यतः शीता मधुरास्तुवरा रसात् चक्षुष्या लेखनाश्चापि सारका विषहारकाः धारणात्ते तु मङ्गल्या ग्रहदृष्टिहरा अपि

maṇayo vīryataḥ śītā madhurāstuvarā rasāt cakṣuṣyā lekhanāścāpi sārakā viṣahārakāḥ dhāraṇātte tu maṅgalyā grahadṛṣṭiharā api

250

सिन्धुवारसदृक्पत्रो वत्सनाभ्याकृतिस्तथा यत्पार्श्वे न तरोर्वृद्धिर्वत्सनाभः स भाषितः

sindhuvārasadṛkpatro vatsanābhyākṛtistathā yatpārśve na tarorvṛddhirvatsanābhaḥ sa bhāṣitaḥ

251

गोमूत्रे त्रिदिनं स्थाप्यं विषं तेन विशुद्ध्य्ति रक्तसर्षपतैलाक्ते तथा धार्यञ्च वाससि

gomūtre tridinaṃ sthāpyaṃ viṣaṃ tena viśuddhyti raktasarṣapatailākte tathā dhāryañca vāsasi

252

ये गुणा गरले प्रोक्तास्ते स्युर्हीना विशोधनात् तस्माद्विषं प्रयोगे तु शोधयित्वा प्रयोजयेत्

ye guṇā garale proktāste syurhīnā viśodhanāt tasmādviṣaṃ prayoge tu śodhayitvā prayojayet

253

विषं प्राणहरं प्रोक्तं व्यवायि च विकाशि च आग्नेयं वातकफहृद्योगवाहि मदावहम्

viṣaṃ prāṇaharaṃ proktaṃ vyavāyi ca vikāśi ca āgneyaṃ vātakaphahṛdyogavāhi madāvaham

254

तदेव युक्तियुक्तन्तु प्राणदायि रसायनम् योगवाहि परं वातश्लेष्मजित्सन्निपातहृत्

tadeva yuktiyuktantu prāṇadāyi rasāyanam yogavāhi paraṃ vātaśleṣmajitsannipātahṛt

255

अर्कक्षीरं स्नुहीक्षीरं लाङ्गली करवीरकः गुञ्जाऽहिफेनो धत्तूरः सप्तोपविषजातयः

arkakṣīraṃ snuhīkṣīraṃ lāṅgalī karavīrakaḥ guñjā'hipheno dhattūraḥ saptopaviṣajātayaḥ

256

गुणहीनं भवेद्वर्षादूर्ध्वं तद्रू पमौषधम् मासद्वयात्तथा चूर्णं लभते हीनवीर्यताम्

guṇahīnaṃ bhavedvarṣādūrdhvaṃ tadrū pamauṣadham māsadvayāttathā cūrṇaṃ labhate hīnavīryatām

257

हीनत्वं गुटिकालेहौ लभेते वत्सरं यदि हीनाः स्युर्घृततैलाद्याश्चतुर्मासाधिकास्तथा

hīnatvaṃ guṭikālehau labhete vatsaraṃ yadi hīnāḥ syurghṛtatailādyāścaturmāsādhikāstathā

258

घृतमब्दात्परं पक्वं हीनवीर्यत्वमाप्नुयात् तैलं पक्वमपक्वञ्च चिरस्थायि गुणाधिकम्

ghṛtamabdātparaṃ pakvaṃ hīnavīryatvamāpnuyāt tailaṃ pakvamapakvañca cirasthāyi guṇādhikam

259

ओषध्यो लघुपाकाः स्युर्निर्वीर्या वत्सरात्परम् पुराणाः स्युर्गुणैर्युक्ता आसवा धातवो रसाः

oṣadhyo laghupākāḥ syurnirvīryā vatsarātparam purāṇāḥ syurguṇairyuktā āsavā dhātavo rasāḥ

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे परिभाषादिप्रकरणे तृतीयं धात्वादिशोधनमारणविधिप्रकरणं समाप्तम्

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe paribhāṣādiprakaraṇe tṛtīyaṃ dhātvādiśodhanamāraṇavidhiprakaraṇaṃ samāptam

प्रकरणम् ३

अथ गर्भप्रकरणम्

atha garbhaprakaraṇam

द्वादशाद्वत्सरादूर्ध्वमापञ्चाशत्समाः स्त्रियः मासि मासि भगद्वारा प्रकृत्यैवार्तवं स्रवेत्

dvādaśādvatsarādūrdhvamāpañcāśatsamāḥ striyaḥ māsi māsi bhagadvārā prakṛtyaivārtavaṃ sravet

आर्तवस्रावदिवसादृतुः षोडश रात्रयः गर्भग्रहणयोग्यस्तु स एव समयः स्मृतः

ārtavasrāvadivasādṛtuḥ ṣoḍaśa rātrayaḥ garbhagrahaṇayogyastu sa eva samayaḥ smṛtaḥ

आर्तवस्रावदिवसादहिंसा ब्रह्मचारिणी शयीत दर्भशय्यायां पश्येदपि पतिं न च

ārtavasrāvadivasādahiṃsā brahmacāriṇī śayīta darbhaśayyāyāṃ paśyedapi patiṃ na ca

करे शरावे पर्णे वा हविष्यं त्र्यहमाहरेत् अश्रुपातं नखच्छेदमभ्यङ्गमनुलेपनम्

kare śarāve parṇe vā haviṣyaṃ tryahamāharet aśrupātaṃ nakhacchedamabhyaṅgamanulepanam

नेत्रयोरञ्जनं स्नानं दिवास्वापं प्रधावनम् अत्युच्चशब्दश्रवणं हसनं बहुभाषणम् आयासं भूमिखननं प्रवातञ्च विवर्जयेत्

netrayorañjanaṃ snānaṃ divāsvāpaṃ pradhāvanam atyuccaśabdaśravaṇaṃ hasanaṃ bahubhāṣaṇam āyāsaṃ bhūmikhananaṃ pravātañca vivarjayet

अज्ञानाद्वा प्रमादाद्वा लोभाद्वा दैवतश्च वा

ajñānādvā pramādādvā lobhādvā daivataśca vā

सा चेत्कुर्यान्निषिद्धानि गर्भो दोषांस्तदाऽप्नुयात् एतस्या रोदनाद्गर्भो भवेद्विकृतलोचनः

sā cetkuryānniṣiddhāni garbho doṣāṃstadā'pnuyāt etasyā rodanādgarbho bhavedvikṛtalocanaḥ

नखच्छेदेन कुनखी कुष्ठी त्वभ्यङ्गतो भवेत् अनुलेपात्तथा स्नानाद् दुःखशीलोऽञ्जनाददृक्

nakhacchedena kunakhī kuṣṭhī tvabhyaṅgato bhavet anulepāttathā snānād duḥkhaśīlo'ñjanādadṛk

स्वापशीलो दिवास्वापाच्चञ्चलः स्यात्प्रधावनात् अत्युच्चशब्दश्रवणाद्बधिरः खलु जायते

svāpaśīlo divāsvāpāccañcalaḥ syātpradhāvanāt atyuccaśabdaśravaṇādbadhiraḥ khalu jāyate

तालुदन्तौष्ठजिह्वासु श्यावो हसनतो भवेत् प्रलापी भूरिकथनादुन्मत्तस्तु परिश्रमात् स्खलते भूमिखननादुन्मत्तो वातसेवनात्

tāludantauṣṭhajihvāsu śyāvo hasanato bhavet pralāpī bhūrikathanādunmattastu pariśramāt skhalate bhūmikhananādunmatto vātasevanāt

पूर्वं पश्येदृतुस्नाता यादृशं नरमङ्गना तादृशं जनयेत्पुत्रं ततः पश्येत्पतिं प्रियम्

pūrvaṃ paśyedṛtusnātā yādṛśaṃ naramaṅganā tādṛśaṃ janayetputraṃ tataḥ paśyetpatiṃ priyam

प्रवहत्सलिले क्षिप्तं द्र व्यं गच्छत्यधो यथा तथा वहति रक्ते तु क्षिप्तं वीर्यमधो व्रजेत्

pravahatsalile kṣiptaṃ dra vyaṃ gacchatyadho yathā tathā vahati rakte tu kṣiptaṃ vīryamadho vrajet

आयुः क्षयभयाद्भर्त्ता प्रथमे दिवसे स्त्रियम् द्वितीयेऽपि दिने रत्यै त्यजेदृतुमतीं तथा

āyuḥ kṣayabhayādbharttā prathame divase striyam dvitīye'pi dine ratyai tyajedṛtumatīṃ tathā

तत्र यश्चाहितो गर्भो जायमानो न जीवति आहितो यस्तृतीयेऽह्नि स्वल्पायुर्विकलाङ्गकः

tatra yaścāhito garbho jāyamāno na jīvati āhito yastṛtīye'hni svalpāyurvikalāṅgakaḥ

अतश्चतुर्थी षष्ठी स्यादष्टमी दशमी तथा द्वादशी वापि या रात्रिस्तस्यां तां विधिना भजेत्

ataścaturthī ṣaṣṭhī syādaṣṭamī daśamī tathā dvādaśī vāpi yā rātristasyāṃ tāṃ vidhinā bhajet

अत्रोत्तरोत्तरं विद्यादायुरारोग्यमेव च प्रजासौभाग्यमैश्वर्यं बलञ्चाभिगमात् फलम्

atrottarottaraṃ vidyādāyurārogyameva ca prajāsaubhāgyamaiśvaryaṃ balañcābhigamāt phalam

मनोभवागारमुखेऽबलानां तिस्रो भवन्ति प्रमदाजनानाम् समीरणा चन्द्र मसी च गौरी विशेषमासामुपवर्णयामि

manobhavāgāramukhe'balānāṃ tisro bhavanti pramadājanānām samīraṇā candra masī ca gaurī viśeṣamāsāmupavarṇayāmi

प्रधानभूता मदनातपत्रे समीरणा नाम विशेषनाडी तस्या मुखे यत् पतितं तु वीर्यं तन्निष्फलं स्यादिति चन्द्र मौलिः

pradhānabhūtā madanātapatre samīraṇā nāma viśeṣanāḍī tasyā mukhe yat patitaṃ tu vīryaṃ tanniṣphalaṃ syāditi candra mauliḥ

या चापरा चान्द्र मसी च नाडी कन्दर्पगेहे भवति प्रधाना सा सुन्दरी योषितमेव सूते साध्या भवेदल्परतोत्सवेषु

yā cāparā cāndra masī ca nāḍī kandarpagehe bhavati pradhānā sā sundarī yoṣitameva sūte sādhyā bhavedalparatotsaveṣu

गौरीति नाडी यदुपस्थगर्भे प्रधानभूता भवति स्वभावात् पुत्रं प्रसूते बहुधाङ्गना सा कष्टोपभोग्या सुरतोपविष्टा

gaurīti nāḍī yadupasthagarbhe pradhānabhūtā bhavati svabhāvāt putraṃ prasūte bahudhāṅganā sā kaṣṭopabhogyā suratopaviṣṭā

युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु

yugmāsu putrā jāyante striyo'yugmāsu rātriṣu

स्नातश्चन्दनलिप्ताङ्गः सुगन्धसुमनोर्चितः भुक्तवृष्यः सुवसनः सुवेशः समलङ्कृतः

snātaścandanaliptāṅgaḥ sugandhasumanorcitaḥ bhuktavṛṣyaḥ suvasanaḥ suveśaḥ samalaṅkṛtaḥ

ताम्बूलवदनस्तस्यामनुरक्तोऽधिकस्मरः पुत्रार्थी पुरुषो नारीमुपेयाच्छयने शुभे

tāmbūlavadanastasyāmanurakto'dhikasmaraḥ putrārthī puruṣo nārīmupeyācchayane śubhe

अत्याशितोऽधृतिः क्षुद्वान् सव्यथाङ्गः पिपासितः बालो वृद्धोऽन्यवेगार्त्तस्त्यजेद्रो गी च मैथुनम्

atyāśito'dhṛtiḥ kṣudvān savyathāṅgaḥ pipāsitaḥ bālo vṛddho'nyavegārttastyajedro gī ca maithunam

पुरुषस्य गुणैर्युक्ता विहिता न्यूनभोजना नारी ऋतुमती पुंसा सङ्गच्छेत्तु सुतार्थिनी

puruṣasya guṇairyuktā vihitā nyūnabhojanā nārī ṛtumatī puṃsā saṅgacchettu sutārthinī

रजस्वला व्याधिमती विशेषाद्योनिरोगिणी वयोऽधिका च निष्कामा मलिना गर्भिणी तथा एतासां सङ्गमात्पुंसां वैगुण्यानि भवन्ति हि

rajasvalā vyādhimatī viśeṣādyonirogiṇī vayo'dhikā ca niṣkāmā malinā garbhiṇī tathā etāsāṃ saṅgamātpuṃsāṃ vaiguṇyāni bhavanti hi

कामान्मिथुनसंयोगे शुद्धशोणितशुक्रजः गर्भः सञ्जायते नार्याः स जातो बाल उच्यते

kāmānmithunasaṃyoge śuddhaśoṇitaśukrajaḥ garbhaḥ sañjāyate nāryāḥ sa jāto bāla ucyate

दम्पत्योः कुष्ठबाहुल्याद्दुष्टशोणितशुक्रयोः यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितमिति

dampatyoḥ kuṣṭhabāhulyādduṣṭaśoṇitaśukrayoḥ yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi kuṣṭhitamiti

ऋतौ स्त्रीपुंसयोर्योगे मकरध्वजवेगतः मेढ्रयोन्यभिसङ्घर्षाच्छरीरोष्मानिलाहतः

ṛtau strīpuṃsayoryoge makaradhvajavegataḥ meḍhrayonyabhisaṅgharṣāccharīroṣmānilāhataḥ

पुंसः सर्वशरीरस्थं रेतो द्रा वयतेऽथ तत् वायुर्मेहनमार्गेण पातयत्यङ्गनाभगे

puṃsaḥ sarvaśarīrasthaṃ reto drā vayate'tha tat vāyurmehanamārgeṇa pātayatyaṅganābhage

तत् संस्रुत्य व्यात्तमुखं याति गर्भाशयं प्रति तत्र शुक्रवदायातेनार्त्तवेन युतं भवेत्

tat saṃsrutya vyāttamukhaṃ yāti garbhāśayaṃ prati tatra śukravadāyātenārttavena yutaṃ bhavet

शङ्खनाभ्याकृतिर्योनिस्त्र्यावर्त्ता सा च कीर्तिता तस्यास्तृतीये त्वावर्त्ते गर्भशय्या प्रतिष्ठिता

śaṅkhanābhyākṛtiryonistryāvarttā sā ca kīrtitā tasyāstṛtīye tvāvartte garbhaśayyā pratiṣṭhitā

यथा रोहितमत्स्यस्य मुखं भवति रूपतः तत्संस्थानां तथा रूपां गर्भशय्यां विदुर्बुधाः

yathā rohitamatsyasya mukhaṃ bhavati rūpataḥ tatsaṃsthānāṃ tathā rūpāṃ garbhaśayyāṃ vidurbudhāḥ

शुक्रार्त्तवसमाश्लेषो यदैव खलु जायते जीवस्तदैव विशति युक्तः शुक्रार्त्तवान्तरः

śukrārttavasamāśleṣo yadaiva khalu jāyate jīvastadaiva viśati yuktaḥ śukrārttavāntaraḥ

सूर्यांशोः सूर्यमणित उभयस्माद्युताद्यथा वह्निः सञ्जायते जीवस्तथा शुक्रार्तवाद्युतात्

sūryāṃśoḥ sūryamaṇita ubhayasmādyutādyathā vahniḥ sañjāyate jīvastathā śukrārtavādyutāt

आत्मानादिरनन्तश्चाव्यक्तो वक्तुं न शक्यते चिदानन्दैकरूपोऽयं मनसापि न गम्यते

ātmānādiranantaścāvyakto vaktuṃ na śakyate cidānandaikarūpo'yaṃ manasāpi na gamyate

एवम्भूतोऽपि जगतो भाविनी बलवत्तया अविद्यास्वीकृते कर्मवशो गर्भे विशत्यसौ

evambhūto'pi jagato bhāvinī balavattayā avidyāsvīkṛte karmavaśo garbhe viśatyasau

स एव वेत्ता रसनो द्र ष्टा घ्राता स्पृशत्यसौ श्रोता वक्ता च कर्त्ता च गन्ता रन्तोत्सृजत्यपि

sa eva vettā rasano dra ṣṭā ghrātā spṛśatyasau śrotā vaktā ca karttā ca gantā rantotsṛjatyapi

दिने व्यतीते नियतं संकुचत्यम्बुजं यथा ऋतौ व्यतीते नार्यास्तु योनिः संव्रियते तथा

dine vyatīte niyataṃ saṃkucatyambujaṃ yathā ṛtau vyatīte nāryāstu yoniḥ saṃvriyate tathā

बीजेऽन्तर्वायुना भिन्ने द्वौ जीवौ कुक्षिमागतौ यमावित्यभिधीयेते धर्मेतरपुरःसरौ

bīje'ntarvāyunā bhinne dvau jīvau kukṣimāgatau yamāvityabhidhīyete dharmetarapuraḥsarau

आधिक्ये रेतसः पुत्रः कन्या स्यादार्त्तवेऽधिके नपुंसकं तयोः साम्ये यथेच्छा पारमेश्वरी

ādhikye retasaḥ putraḥ kanyā syādārttave'dhike napuṃsakaṃ tayoḥ sāmye yathecchā pārameśvarī

एवं तामभिसङ्गम्य पुनर्मासाद्भजेदसौ

evaṃ tāmabhisaṅgamya punarmāsādbhajedasau

शुक्रशोणितयोर्योनेरस्रावोऽथ श्रमोद्भवः सक्थिसादः पिपासा च ग्लानिः स्फूर्त्तिर्भगे भवेत्

śukraśoṇitayoryonerasrāvo'tha śramodbhavaḥ sakthisādaḥ pipāsā ca glāniḥ sphūrttirbhage bhavet

स्तनयोर्मुखकार्ष्ण्यं स्याद्रो मराज्युद्गमस्तथा अक्षिपक्ष्माणि चाप्यस्याः संमील्यन्ते विशेषतः

stanayormukhakārṣṇyaṃ syādro marājyudgamastathā akṣipakṣmāṇi cāpyasyāḥ saṃmīlyante viśeṣataḥ

छर्दयेत्पथ्यभुक्चापि गन्धादुद्विजते शुभात् प्रसेकः सदनं चैव गर्भिण्या लिङ्गमुच्यते

chardayetpathyabhukcāpi gandhādudvijate śubhāt prasekaḥ sadanaṃ caiva garbhiṇyā liṅgamucyate

पुत्रगर्भयुतायास्तु नार्या मासि द्वितीयके गर्भो गर्भाशये लक्ष्यः पिण्डाकारोऽपरं शृणु

putragarbhayutāyāstu nāryā māsi dvitīyake garbho garbhāśaye lakṣyaḥ piṇḍākāro'paraṃ śṛṇu

दक्षिणाक्षिमहत्वं स्यात् प्राक्क्षीरं दक्षिणे स्तने दक्षिणोरुः सुपुष्टः स्यात्प्रसन्नमुखवर्णता

dakṣiṇākṣimahatvaṃ syāt prākkṣīraṃ dakṣiṇe stane dakṣiṇoruḥ supuṣṭaḥ syātprasannamukhavarṇatā

पुन्नामधेयद्र व्येषु स्वप्नेष्वपि मनोरथः आम्रादिफलमाप्नोति स्वप्नेषु कमलादि च

punnāmadheyadra vyeṣu svapneṣvapi manorathaḥ āmrādiphalamāpnoti svapneṣu kamalādi ca

कन्या गर्भवती गर्भे पेशी मासि द्वितीयके पुत्रगर्भस्य लिङ्गानि विपरीतानि चेक्षते

kanyā garbhavatī garbhe peśī māsi dvitīyake putragarbhasya liṅgāni viparītāni cekṣate

नपुंसकं यदा गर्भे भवेद् गर्भोऽबुदाकृतिः उन्नते भवतः पार्श्वे पुरस्तादुदरं महत्

napuṃsakaṃ yadā garbhe bhaved garbho'budākṛtiḥ unnate bhavataḥ pārśve purastādudaraṃ mahat

आसेक्यश्च सुगन्धी च कुम्भीकश्चेष्यर्यकस्तथा अमी सशुक्रा बोद्धव्या अशुक्रः षण्ढसंज्ञकः

āsekyaśca sugandhī ca kumbhīkaśceṣyaryakastathā amī saśukrā boddhavyā aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ

पित्रोस्तु स्वल्पवीर्यत्वादासेक्यः पुरुषो भवेत् स शुक्रं प्राश्य लभते ध्वजोन्नतिमसंशयम्

pitrostu svalpavīryatvādāsekyaḥ puruṣo bhavet sa śukraṃ prāśya labhate dhvajonnatimasaṃśayam

यः पूतियोनौ जायेत स हि सौगन्धिको भवेत् स योनिशेफसोर्गन्धमाघ्राय लभते बलम्

yaḥ pūtiyonau jāyeta sa hi saugandhiko bhavet sa yoniśephasorgandhamāghrāya labhate balam

स्वे गुदेऽब्रह्मचर्याद्यः स्त्रीषु पुंवत् प्रवर्त्तते स कुम्भीक इति ज्ञेयो गुदयोनिस्तु स स्मृतः

sve gude'brahmacaryādyaḥ strīṣu puṃvat pravarttate sa kumbhīka iti jñeyo gudayonistu sa smṛtaḥ

दृष्ट्वा व्यवायमन्येषां व्यावाये यः प्रवर्त्तते ईर्ष्यकः स तु विज्ञेयो दृष्टियोनिस्तु स स्मृतः

dṛṣṭvā vyavāyamanyeṣāṃ vyāvāye yaḥ pravarttate īrṣyakaḥ sa tu vijñeyo dṛṣṭiyonistu sa smṛtaḥ

यो भार्यायामृतौ मोहादङ्गनेव प्रवर्त्तते तत्र स्त्रीचेष्टिताकारो जायते षण्ढसंज्ञकः

yo bhāryāyāmṛtau mohādaṅganeva pravarttate tatra strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ

ऋतौ ॠतौ पुरुषवत् प्रवर्त्तेताङ्गना यदि तत्र कन्या यदि भवेत् सा भवेन्नरचेष्टिता

ṛtau ṝtau puruṣavat pravarttetāṅganā yadi tatra kanyā yadi bhavet sā bhavennaraceṣṭitā

यदा नार्यावुपेयातां वृषस्यन्त्यौ कथञ्चन मुञ्चन्त्यौ शुक्रमन्योन्यमनस्थिस्तत्र जायते

yadā nāryāvupeyātāṃ vṛṣasyantyau kathañcana muñcantyau śukramanyonyamanasthistatra jāyate

ऋतुस्नाता तु या नारी स्वप्ने मैथुनमाचरेत् आर्त्तवं वायुरादाय कुक्षौ गर्भं करोति हि

ṛtusnātā tu yā nārī svapne maithunamācaret ārttavaṃ vāyurādāya kukṣau garbhaṃ karoti hi

मासि मासिप्रवर्द्धेत स गर्भो गर्भलक्षणः कललं जायते तस्य वर्जितं पैतृकैर्गुणैः

māsi māsipravarddheta sa garbho garbhalakṣaṇaḥ kalalaṃ jāyate tasya varjitaṃ paitṛkairguṇaiḥ

सर्पवृश्चिककूष्माण्डाकृतयो विकृताश्च ये गर्भास्ते योषितस्ताश्च ज्ञेयाः पापकृतो भृशम्

sarpavṛścikakūṣmāṇḍākṛtayo vikṛtāśca ye garbhāste yoṣitastāśca jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśam

गर्भो वातप्रकोपेण दोहदे चापमानिते भवेत् कुब्जः कुणिः पङ्गुर्मूको मिन्मिन एव च

garbho vātaprakopeṇa dohade cāpamānite bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṅgurmūko minmina eva ca

आहाराचारचेष्टाभिर्यादृशीभिः समन्वितौ स्त्रीपुंसौ समुपेयातां तयोः पुत्रोऽपि तादृशः

āhārācāraceṣṭābhiryādṛśībhiḥ samanvitau strīpuṃsau samupeyātāṃ tayoḥ putro'pi tādṛśaḥ

गर्भाशयगतं शुक्रमार्त्तवं जीवसंज्ञकः प्रकृतिः सविकारा च तत्सर्वं गर्भसंज्ञकम्

garbhāśayagataṃ śukramārttavaṃ jīvasaṃjñakaḥ prakṛtiḥ savikārā ca tatsarvaṃ garbhasaṃjñakam

कालेन वर्द्धितो गर्भो यद्यङ्गोपाङ्गसंयुतः भवेत्तदा स मुनिभिः शरीरीति निगद्यते

kālena varddhito garbho yadyaṅgopāṅgasaṃyutaḥ bhavettadā sa munibhiḥ śarīrīti nigadyate

तस्य त्वङ्गान्युपाङ्गानि ज्ञात्वा सुश्रुतशास्त्रतः मस्तकादभिधीयन्ते शिष्याः शृणुत यत्नतः

tasya tvaṅgānyupāṅgāni jñātvā suśrutaśāstrataḥ mastakādabhidhīyante śiṣyāḥ śṛṇuta yatnataḥ

आद्यमङ्गं शिरः प्रोक्तं तदुपाङ्गानि कुन्तलाः तस्यान्तर्मस्तुलुङ्गं च ललाटं भ्रूयुगन्तथा

ādyamaṅgaṃ śiraḥ proktaṃ tadupāṅgāni kuntalāḥ tasyāntarmastuluṅgaṃ ca lalāṭaṃ bhrūyugantathā

नेत्रद्वयं तयोरन्तर्वर्त्तेते द्वे कनीनिके दृष्टिद्वयं कृष्णगोलौ श्वेतभागौ च वर्त्मनी

netradvayaṃ tayorantarvarttete dve kanīnike dṛṣṭidvayaṃ kṛṣṇagolau śvetabhāgau ca vartmanī

पक्ष्माण्यपाङ्गौ शङ्खौ च कर्णौ तच्छष्कुलीद्वयम् पालिद्वयं कपोलौ च नासिका च प्रकीर्त्तिता

pakṣmāṇyapāṅgau śaṅkhau ca karṇau tacchaṣkulīdvayam pālidvayaṃ kapolau ca nāsikā ca prakīrttitā

ओष्ठाधरौ च सृक्किण्यौ मुख तालु हनुद्वयम् दन्ताश्च दन्तवेष्टश्च रसना चिबुकङ्गलः

oṣṭhādharau ca sṛkkiṇyau mukha tālu hanudvayam dantāśca dantaveṣṭaśca rasanā cibukaṅgalaḥ

द्वितीयमङ्गं ग्रीवा तु यया मूर्द्धा विधार्यते तृतीयं बाहुयुगलं तदुपाङ्गान्यथ ब्रुवे

dvitīyamaṅgaṃ grīvā tu yayā mūrddhā vidhāryate tṛtīyaṃ bāhuyugalaṃ tadupāṅgānyatha bruve

तत्रोपरि मतौ स्कन्धौ प्रगण्डौ भवतस्त्वधः कफोणियुग्मं तदधं प्रकोष्ठयुगलन्तथा

tatropari matau skandhau pragaṇḍau bhavatastvadhaḥ kaphoṇiyugmaṃ tadadhaṃ prakoṣṭhayugalantathā

मणिबन्धौ तले हस्तौ तयोश्चाङ्गुलयो दश नखाश्च दश ते स्थाप्या दशच्छेद्याःप्रकीर्त्तिताः

maṇibandhau tale hastau tayoścāṅgulayo daśa nakhāśca daśa te sthāpyā daśacchedyāḥprakīrttitāḥ

चतुर्थमङ्गं वक्षस्तु तदुपाङ्गान्यथ ब्रुवे स्तनौ पुंसस्तथा नार्या विशेष उभयोरयम्

caturthamaṅgaṃ vakṣastu tadupāṅgānyatha bruve stanau puṃsastathā nāryā viśeṣa ubhayorayam

यौवनागमने नार्याः पीवरौ भवतः स्तनौ गर्भवत्या प्रसूतायास्तावेव क्षीरपूरितौ

yauvanāgamane nāryāḥ pīvarau bhavataḥ stanau garbhavatyā prasūtāyāstāveva kṣīrapūritau

हृदयं पुण्डरीकेण सदृशं स्यादधोमुखम् जाग्रतस्तद्विकसति स्वपतस्तु निमीलति

hṛdayaṃ puṇḍarīkeṇa sadṛśaṃ syādadhomukham jāgratastadvikasati svapatastu nimīlati

आशयस्तत्तु जीवस्य चेतनास्थानमुत्तमम् अतस्तस्मिंस्तमोव्याप्ते प्राणिनः प्रस्वपन्ति हि

āśayastattu jīvasya cetanāsthānamuttamam atastasmiṃstamovyāpte prāṇinaḥ prasvapanti hi

कक्षयोर्वक्षसः सन्धी जत्रुणी समुदाहृते कक्षे उभे समाख्याते तयोः स्यातां च वङ्क्षणौ

kakṣayorvakṣasaḥ sandhī jatruṇī samudāhṛte kakṣe ubhe samākhyāte tayoḥ syātāṃ ca vaṅkṣaṇau

उदरं पञ्चमञ्चाङ्गं षष्ठं पार्श्वद्वयं मतम् सपृष्ठवंशं पृष्ठं तु समस्तं सप्तमं स्मृतम्

udaraṃ pañcamañcāṅgaṃ ṣaṣṭhaṃ pārśvadvayaṃ matam sapṛṣṭhavaṃśaṃ pṛṣṭhaṃ tu samastaṃ saptamaṃ smṛtam

उपाङ्गानि च कथ्यन्ते तानि जानीहि यत्नतः शोणिताज्जायते प्लीहा वामतो हृदयादधः

upāṅgāni ca kathyante tāni jānīhi yatnataḥ śoṇitājjāyate plīhā vāmato hṛdayādadhaḥ

रक्तवाहिशिराणां स मूलं ख्यातो महर्षिभिः हृदयाद्वामतोऽधश्च फुप्फुसो रक्तफेनजः

raktavāhiśirāṇāṃ sa mūlaṃ khyāto maharṣibhiḥ hṛdayādvāmato'dhaśca phupphuso raktaphenajaḥ

अधो दक्षिणतश्चापि हृदयाद्यकृतः स्थितिः तत्तु रञ्जकपित्तस्य स्थानं शोणितजं मतम्

adho dakṣiṇataścāpi hṛdayādyakṛtaḥ sthitiḥ tattu rañjakapittasya sthānaṃ śoṇitajaṃ matam

अधस्तु दक्षिणे भागे हृदयात् क्लोम तिष्ठति जलवाहिशिरामूलं तृष्णाऽच्छादनकृन्मतम्

adhastu dakṣiṇe bhāge hṛdayāt kloma tiṣṭhati jalavāhiśirāmūlaṃ tṛṣṇā'cchādanakṛnmatam

मेदः शोणितयोः साराद्वृक्कयोर्युगलं भवेत् तौ तु पुष्टिकरौ प्रोक्तौ जठरस्थस्य मेदसः

medaḥ śoṇitayoḥ sārādvṛkkayoryugalaṃ bhavet tau tu puṣṭikarau proktau jaṭharasthasya medasaḥ

अर्द्धव्यामेन हीनानि योषितोऽन्त्राणि निर्दिशेत् उक्ता सार्द्धास्त्रयो व्यामापुंसामन्त्राणि सूरिभिः

arddhavyāmena hīnāni yoṣito'ntrāṇi nirdiśet uktā sārddhāstrayo vyāmāpuṃsāmantrāṇi sūribhiḥ

उन्दुकश्च कटी चापि त्रिकं वस्तिश्च वङ्क्षणौ कण्डराणां प्ररोहःस्यान्मेढ्रोऽध्वा वीर्यमूत्रयोः

undukaśca kaṭī cāpi trikaṃ vastiśca vaṅkṣaṇau kaṇḍarāṇāṃ prarohaḥsyānmeḍhro'dhvā vīryamūtrayoḥ

स एव गर्भस्याधानं कुर्याद्गर्भाशये स्त्रियाः शङ्खनाभ्याकृतिर्योनिस्त्र्यावर्त्ता सा च कीर्त्तिता

sa eva garbhasyādhānaṃ kuryādgarbhāśaye striyāḥ śaṅkhanābhyākṛtiryonistryāvarttā sā ca kīrttitā

तस्यास्तृतीये त्वावर्त्ते गर्भशय्या प्रतिष्ठिता वृषणौ भवतः सारात्कफासृङ्मांसमेदसाम्

tasyāstṛtīye tvāvartte garbhaśayyā pratiṣṭhitā vṛṣaṇau bhavataḥ sārātkaphāsṛṅmāṃsamedasām

वीर्यवाहिशिराधारौ तौ मतौ पौरुषावहौ गुदस्य मानं सर्वस्य सार्द्धं स्याच्चतुरङ्गुलम्

vīryavāhiśirādhārau tau matau pauruṣāvahau gudasya mānaṃ sarvasya sārddhaṃ syāccaturaṅgulam

तत्र स्युर्वलयस्तिस्रः शङ्खावर्तनिभास्तु ताः प्रवाहिणी भवेत्पूर्वा सार्द्धाङ्गुलमिता मता

tatra syurvalayastisraḥ śaṅkhāvartanibhāstu tāḥ pravāhiṇī bhavetpūrvā sārddhāṅgulamitā matā

उत्सर्जनी तु तदधः सा सार्द्धाङ्गुलसम्मिता तस्याधः संवरणी स्यादेकाङ्गुलसमा मता

utsarjanī tu tadadhaḥ sā sārddhāṅgulasammitā tasyādhaḥ saṃvaraṇī syādekāṅgulasamā matā

अर्द्धाङ्गुलप्रमाणं तु बुधैर्गुदमुखं मतम् मलोत्सर्गस्य मार्गोऽय पायुर्देहे विनिर्मितः

arddhāṅgulapramāṇaṃ tu budhairgudamukhaṃ matam malotsargasya mārgo'ya pāyurdehe vinirmitaḥ

पुंसः प्रोथौ स्मृतौ यौ तु तौ नितम्बौ च योषितः तयोः कुकुन्दरे स्यातां सक्थिनोत्वङ्गमष्टमम्

puṃsaḥ prothau smṛtau yau tu tau nitambau ca yoṣitaḥ tayoḥ kukundare syātāṃ sakthinotvaṅgamaṣṭamam

तदुपाङ्गानि च ब्रूमो जानुनी पिण्डकाद्वयम् जंघे द्वे घुटिके पार्ष्णी तले च प्रपदे तथा

tadupāṅgāni ca brūmo jānunī piṇḍakādvayam jaṃghe dve ghuṭike pārṣṇī tale ca prapade tathā

पादावङ्गुलयस्तत्र दश तासां नखा दश अथ दोषाः प्रवक्ष्यन्ते धातवस्तदनन्तरम्

pādāvaṅgulayastatra daśa tāsāṃ nakhā daśa atha doṣāḥ pravakṣyante dhātavastadanantaram

आहारादेर्गतिस्तस्य परिणामश्च वक्ष्यते आर्त्तवं चाथ धातूनां मलास्तदुपधातवः

āhārādergatistasya pariṇāmaśca vakṣyate ārttavaṃ cātha dhātūnāṃ malāstadupadhātavaḥ

आशयाश्च कलाश्चापि मर्माण्यथ च सन्धयः शिराश्च स्नायवश्चापि धमन्यः कण्डरास्तथा

āśayāśca kalāścāpi marmāṇyatha ca sandhayaḥ śirāśca snāyavaścāpi dhamanyaḥ kaṇḍarāstathā

रन्ध्राणि भूरि स्रोतांसि जालैः कूर्च्चाश्च रज्जवः सेवन्यश्चाथ सङ्घाताः सीमान्ताश्च तथा त्वचः

randhrāṇi bhūri srotāṃsi jālaiḥ kūrccāśca rajjavaḥ sevanyaścātha saṅghātāḥ sīmāntāśca tathā tvacaḥ

लोमानि लोमकूपाश्च देह एतन्मयो मतः वायुः पित्तं कफश्चेति त्रयो दोषाः समासतः

lomāni lomakūpāśca deha etanmayo mataḥ vāyuḥ pittaṃ kaphaśceti trayo doṣāḥ samāsataḥ

विकृताविकृता देहं घ्नन्ति ते वर्द्धयन्ति च ते व्यापिनोऽपि हृन्नाभ्योरधो मध्योर्ध्वसंश्रयाः वयोऽहोरात्रिभुक्तानामन्तमध्यादिगाः क्रमात्

vikṛtāvikṛtā dehaṃ ghnanti te varddhayanti ca te vyāpino'pi hṛnnābhyoradho madhyordhvasaṃśrayāḥ vayo'horātribhuktānāmantamadhyādigāḥ kramāt

100

धातवश्च मलाश्चापि दुष्यन्त्येभिर्यतस्ततः वातपित्तकफा एते त्रयो दोषा इति स्मृताः

dhātavaśca malāścāpi duṣyantyebhiryatastataḥ vātapittakaphā ete trayo doṣā iti smṛtāḥ

101

ते धातवोऽपि विद्वद्भिर्गदिता देहधारणात्

te dhātavo'pi vidvadbhirgaditā dehadhāraṇāt

102

दोषधातुमलादीनां नेता शीघ्रः समीरणः रजोगुणमयः सूक्ष्मो रूक्षः शीतो लघुश्चलः

doṣadhātumalādīnāṃ netā śīghraḥ samīraṇaḥ rajoguṇamayaḥ sūkṣmo rūkṣaḥ śīto laghuścalaḥ

103

उत्साहोच्छ्वासनिःश्वासचेष्टावेगप्रवर्त्तनैः

utsāhocchvāsaniḥśvāsaceṣṭāvegapravarttanaiḥ

104

सम्यग् गत्या च धातूनामन्द्रि याणाञ्च पाटवैः अनुगृह्णात्यविकृतो हृदयेन्द्रि यचित्तधृक्

samyag gatyā ca dhātūnāmandri yāṇāñca pāṭavaiḥ anugṛhṇātyavikṛto hṛdayendri yacittadhṛk

105

रजोगुणमयः सूक्ष्मः शीतो रूक्षो लघुश्चलः खरो मृदुर्योगवाही संयोगादुभयार्थकृत्

rajoguṇamayaḥ sūkṣmaḥ śīto rūkṣo laghuścalaḥ kharo mṛduryogavāhī saṃyogādubhayārthakṛt

106

दाहकृत् तेजसा युक्तः शीतकृत्सोमसंश्रयात् विभागकरणाद्वायुः प्रधानं दोषसंग्रहे

dāhakṛt tejasā yuktaḥ śītakṛtsomasaṃśrayāt vibhāgakaraṇādvāyuḥ pradhānaṃ doṣasaṃgrahe

107

पक्वाशयकटीसक्थिश्रोत्रास्थिस्पर्शनेन्द्रि यम् स्थानं वातस्य तत्रापि पक्वाधानं विशेषतः

pakvāśayakaṭīsakthiśrotrāsthisparśanendri yam sthānaṃ vātasya tatrāpi pakvādhānaṃ viśeṣataḥ

108

उदानस्तदनुप्राणः समानोऽपान एव च व्यानश्चैतानि नामानि वायोः स्थानप्रभेदतः

udānastadanuprāṇaḥ samāno'pāna eva ca vyānaścaitāni nāmāni vāyoḥ sthānaprabhedataḥ

109

कण्ठे हृदि तथाऽधस्तात्कोष्ठवह्नेर्मलाशये सकलेऽपि शरीरेऽसौ क्रमेण पवनो वसेत्

kaṇṭhe hṛdi tathā'dhastātkoṣṭhavahnermalāśaye sakale'pi śarīre'sau krameṇa pavano vaset

110

उदानो नाम यस्तूर्ध्वमुपैति पवनोत्तमः तेन भाषितगीतादिप्रवृत्तिः कुपितस्तु सः

udāno nāma yastūrdhvamupaiti pavanottamaḥ tena bhāṣitagītādipravṛttiḥ kupitastu saḥ

111

ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान्विदधाति विशेषतः यो वायुः प्राणनामाऽसौ मुखं गच्छति देहधृक्

ūrdhvajatrugatān rogānvidadhāti viśeṣataḥ yo vāyuḥ prāṇanāmā'sau mukhaṃ gacchati dehadhṛk

112

सोऽन्न प्रवेशयत्यन्तः प्राणांश्चाप्यवलम्बते प्रायशः कुरुते दुष्टो हिक्काश्वासादिकान् गदान्

so'nna praveśayatyantaḥ prāṇāṃścāpyavalambate prāyaśaḥ kurute duṣṭo hikkāśvāsādikān gadān

113

आमपक्वाशयचरः समानो वह्निसङ्गतः सोऽन्न पचति तज्जांश्च विशेषान्विविनक्ति हि

āmapakvāśayacaraḥ samāno vahnisaṅgataḥ so'nna pacati tajjāṃśca viśeṣānvivinakti hi

114

स दुष्टो वह्निमान्द्यातिसारगुल्मान् करोति हि पक्वाशयालयोऽपानः काले कर्षति चाप्ययम्

sa duṣṭo vahnimāndyātisāragulmān karoti hi pakvāśayālayo'pānaḥ kāle karṣati cāpyayam

115

समीरणः शकृन्मूत्रशुक्रगर्भार्त्तवान्यधः क्रुद्धस्तु कुरुते रोगान् घोरान्वस्तिगुदाश्रयान्

samīraṇaḥ śakṛnmūtraśukragarbhārttavānyadhaḥ kruddhastu kurute rogān ghorānvastigudāśrayān

116

शुक्रदोषप्रमेहांश्च व्यानापानप्रकोपजान् कृत्स्नदेहचरो व्यानो रससंवाहनोद्यतः

śukradoṣapramehāṃśca vyānāpānaprakopajān kṛtsnadehacaro vyāno rasasaṃvāhanodyataḥ

117

स्वेदाऽसृक्स्रावणश्चापि पञ्चधा चेष्टयत्यपि प्रस्पन्दनञ्चोद्वहनं पूरणञ्च विरेचनम्

svedā'sṛksrāvaṇaścāpi pañcadhā ceṣṭayatyapi praspandanañcodvahanaṃ pūraṇañca virecanam

118

धारणञ्चेति पञ्चैताश्चेष्टाः प्रोक्ताः नभस्वतः गत्यपक्षेपणोत्क्षेपनिमेषोन्मेषणादिकाः प्रायः सर्वाः क्रियास्तस्मिन् प्रतिबद्धाः शरीरिणाम्

dhāraṇañceti pañcaitāśceṣṭāḥ proktāḥ nabhasvataḥ gatyapakṣepaṇotkṣepanimeṣonmeṣaṇādikāḥ prāyaḥ sarvāḥ kriyāstasmin pratibaddhāḥ śarīriṇām

119

क्रुद्धः सः कुरुते रोगान् प्रायशः सर्वदेहगान् युगपत् कुपिता एते देहं भिन्द्युरसंशयम्

kruddhaḥ saḥ kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān yugapat kupitā ete dehaṃ bhindyurasaṃśayam

120

पित्तमुष्णं द्र वं पीतं नीलं सत्त्वगुणोत्तरम् सरं कटु लघु स्निग्धं तीक्ष्णमम्लन्तु पाकतः

pittamuṣṇaṃ dra vaṃ pītaṃ nīlaṃ sattvaguṇottaram saraṃ kaṭu laghu snigdhaṃ tīkṣṇamamlantu pākataḥ

121

पाचकं रञ्जकञ्चापि साधकालोचके तथा भ्राजकञ्चेति पित्तस्य नामानि स्थानभेदतः

pācakaṃ rañjakañcāpi sādhakālocake tathā bhrājakañceti pittasya nāmāni sthānabhedataḥ

122

अग्न्याशये यकृत्प्लीह्नोर्हृदये लोचनद्वये त्वचि सर्वशरीरेषु पित्तं निवसति क्रमात्

agnyāśaye yakṛtplīhnorhṛdaye locanadvaye tvaci sarvaśarīreṣu pittaṃ nivasati kramāt

123

पाचकं पचते भुक्तं शेषाग्निबलवर्द्धनम् रसमूत्रपुरीषाणि विरेचयति नित्यशः

pācakaṃ pacate bhuktaṃ śeṣāgnibalavarddhanam rasamūtrapurīṣāṇi virecayati nityaśaḥ

124

इत्यलमप्रकृतिचिन्तनेन पुनः प्रकृतमनुसरति रञ्जकं नाम यत्पित्तं तद्र सं शोणितं नयेत् यत्तु साधकसंज्ञं तत्कुर्याद्बुद्धिं धृतिं स्मृतम्

ityalamaprakṛticintanena punaḥ prakṛtamanusarati rañjakaṃ nāma yatpittaṃ tadra saṃ śoṇitaṃ nayet yattu sādhakasaṃjñaṃ tatkuryādbuddhiṃ dhṛtiṃ smṛtam

125

यदालोचकसंज्ञं तद्रू पग्रहणकारणम् भ्राजकं कान्तिकारि स्याल्लेपाभ्यङ्गादिपाचकम्

yadālocakasaṃjñaṃ tadrū pagrahaṇakāraṇam bhrājakaṃ kāntikāri syāllepābhyaṅgādipācakam

126

श्लेष्माश्वेतो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः शीतलस्तथा तमोगुणाधिकः स्वादुर्विदग्धो लवणो भवेत्

śleṣmāśveto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ śītalastathā tamoguṇādhikaḥ svādurvidagdho lavaṇo bhavet

127

कफस्यैतानि नामानि क्लेदनश्चावलम्बनः रसनः स्नेहनश्चापि श्लेषणः स्थानभेदतः

kaphasyaitāni nāmāni kledanaścāvalambanaḥ rasanaḥ snehanaścāpi śleṣaṇaḥ sthānabhedataḥ

128

आमाशयेऽथ हृदये कण्ठे शिरसि सन्धिषु स्थानेष्वेषु मनुष्याणां श्लेष्मा तिष्ठत्यनुक्रमात्

āmāśaye'tha hṛdaye kaṇṭhe śirasi sandhiṣu sthāneṣveṣu manuṣyāṇāṃ śleṣmā tiṣṭhatyanukramāt

129

क्लेदनः क्लेदयत्यन्नमात्मशक्त्याऽपराण्यपि अनुगृह्णाति च श्लेष्मस्थानान्युदककर्मणा

kledanaḥ kledayatyannamātmaśaktyā'parāṇyapi anugṛhṇāti ca śleṣmasthānānyudakakarmaṇā

130

रसयुक्तात्मवीर्येण हृदयस्यावलम्बनम् त्रिकसन्धारणं चापि विदधात्यवलम्बनः

rasayuktātmavīryeṇa hṛdayasyāvalambanam trikasandhāraṇaṃ cāpi vidadhātyavalambanaḥ

131

उभावपि ततः सौम्यौ तिष्ठतश्चान्तिके यतः यतो रसान्विजानीतो रसनारसनौ समौ

ubhāvapi tataḥ saumyau tiṣṭhataścāntike yataḥ yato rasānvijānīto rasanārasanau samau

132

स्नेहनः स्नेहदानेन समस्तेन्द्रि यतर्पणः श्लेषणः सर्वसन्धीनां संश्लेषं विदधात्यसौ

snehanaḥ snehadānena samastendri yatarpaṇaḥ śleṣaṇaḥ sarvasandhīnāṃ saṃśleṣaṃ vidadhātyasau

133

एते सप्त स्वयं स्थित्वा देहं दधति यन्नृणाम् रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः

ete sapta svayaṃ sthitvā dehaṃ dadhati yannṛṇām rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ

134

प्रीणनं जीवनं लेपः स्नेहो धारणपूरणे गर्भोत्पादश्च कर्माणि धातूनां कथितानि हि

prīṇanaṃ jīvanaṃ lepaḥ sneho dhāraṇapūraṇe garbhotpādaśca karmāṇi dhātūnāṃ kathitāni hi

134

गत्यर्थो रस धातुर्यस्ततोऽभवदयं रसः सद्र वं सकलं देहे रसतीति रसः स्मृतः

gatyartho rasa dhāturyastato'bhavadayaṃ rasaḥ sadra vaṃ sakalaṃ dehe rasatīti rasaḥ smṛtaḥ

135

सम्यक्पक्वस्य भुक्तस्य सारो निगदितो रसः स तु द्र वः सितः शीतः स्वादुः स्निग्धश्चलो भवेत्

samyakpakvasya bhuktasya sāro nigadito rasaḥ sa tu dra vaḥ sitaḥ śītaḥ svāduḥ snigdhaścalo bhavet

136

सर्वदेहचरस्यापि रसस्य हृदयं स्थलम् समानमरुता पूर्वं यदयं हृदये धृतः

sarvadehacarasyāpi rasasya hṛdayaṃ sthalam samānamarutā pūrvaṃ yadayaṃ hṛdaye dhṛtaḥ

137

आरुह्य धमनीर्गत्वा धातून् सर्वानयं रसः पुष्णाति तदनु स्वीयैर्व्याप्नोति च तनुं गुणैः

āruhya dhamanīrgatvā dhātūn sarvānayaṃ rasaḥ puṣṇāti tadanu svīyairvyāpnoti ca tanuṃ guṇaiḥ

138

मन्दवह्निविदग्धस्तु कटुर्वाऽम्लो भवेद्र सः स कुर्याद्बहुलान् रोगान् विषकृत्यं करोत्यपि

mandavahnividagdhastu kaṭurvā'mlo bhavedra saḥ sa kuryādbahulān rogān viṣakṛtyaṃ karotyapi

139

यदा रसो यकृद्याति तत्र रञ्जकपितत्तः रागंपाकं च सम्प्राप्य स भवेद्र क्तसंज्ञकः

yadā raso yakṛdyāti tatra rañjakapitattaḥ rāgaṃpākaṃ ca samprāpya sa bhavedra ktasaṃjñakaḥ

140

रक्तं सर्वशरीरस्थं जीवस्याधारमुत्तमम् स्निग्धं गुरु चलं स्वादु विदग्धं पित्तवद्भवेत्

raktaṃ sarvaśarīrasthaṃ jīvasyādhāramuttamam snigdhaṃ guru calaṃ svādu vidagdhaṃ pittavadbhavet

141

यकृत् प्लीहा च रक्तस्य मुख्यस्थानन्तयोः स्थितम् अन्यत्र संस्थितवतां रक्तानां पोषकं भवेत्

yakṛt plīhā ca raktasya mukhyasthānantayoḥ sthitam anyatra saṃsthitavatāṃ raktānāṃ poṣakaṃ bhavet

142

शोणितं स्वाग्निना पक्वं वायुना च घनीकृतम् तदेव मांसं जानीयात्तस्य भेदानपि ब्रुवे

śoṇitaṃ svāgninā pakvaṃ vāyunā ca ghanīkṛtam tadeva māṃsaṃ jānīyāttasya bhedānapi bruve

143

यथाऽथमूष्मणा युक्तो वायुः स्रोतांसिदारयेत् अनुप्रविश्य पिशितं पेशीर्विभजते तथा

yathā'thamūṣmaṇā yukto vāyuḥ srotāṃsidārayet anupraviśya piśitaṃ peśīrvibhajate tathā

144

मांसपेश्यः समाख्याता नृणां पञ्च शतानि हि

māṃsapeśyaḥ samākhyātā nṛṇāṃ pañca śatāni hi

145

तासां शतानि चत्वारि शाखासु कथितान्यथ कोष्ठे षडुत्तरा षष्टिः कथिता मुनिपुङ्गवैः ग्रीवाया ऊर्ध्वगास्तास्तु चतुस्त्रिंशत् प्रकीर्त्तिताः

tāsāṃ śatāni catvāri śākhāsu kathitānyatha koṣṭhe ṣaḍuttarā ṣaṣṭiḥ kathitā munipuṅgavaiḥ grīvāyā ūrdhvagāstāstu catustriṃśat prakīrttitāḥ

146

स्त्रीणामपि भवन्त्येताः किन्तु विंशतिरुत्तराः गर्भाशये गर्भमार्गे योनौ च स्तनयोरपि

strīṇāmapi bhavantyetāḥ kintu viṃśatiruttarāḥ garbhāśaye garbhamārge yonau ca stanayorapi

147

पुंसां पेश्यः पुरस्ताद्याः प्रोक्ता मेहनमुष्कजाः स्त्रीणामावृत्य तिष्ठन्ति फलमन्तर्गतं हि ताः

puṃsāṃ peśyaḥ purastādyāḥ proktā mehanamuṣkajāḥ strīṇāmāvṛtya tiṣṭhanti phalamantargataṃ hi tāḥ

148

शिरास्नाय्वस्थिपर्वाणि सन्धयश्च शरीरिणाम् पेशीभिःसंवृतान्येव बलवन्ति भवन्ति हि

śirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaśca śarīriṇām peśībhiḥsaṃvṛtānyeva balavanti bhavanti hi

149

यन्मांसं स्वाग्निना पक्वं तन्मेद इति कथ्यते तदतीव गुरु स्निग्धं बलकार्यतिबृंहणम्

yanmāṃsaṃ svāgninā pakvaṃ tanmeda iti kathyate tadatīva guru snigdhaṃ balakāryatibṛṃhaṇam

150

मेदो हि सर्वभूतानामुदरेष्वस्थि संस्थितम् अत एवोदरे वृद्धिः प्रायो मेदस्विनो भवेत्

medo hi sarvabhūtānāmudareṣvasthi saṃsthitam ata evodare vṛddhiḥ prāyo medasvino bhavet

151

मेदो यत् स्वाग्निना पक्वं वायुना चातिशोषितम्

medo yat svāgninā pakvaṃ vāyunā cātiśoṣitam

152

तदस्थिसंज्ञां लभते स सारः सर्वविग्रहे अभ्यन्तरगतैः सारैर्यथा तिष्ठन्ति भूरुहाः

tadasthisaṃjñāṃ labhate sa sāraḥ sarvavigrahe abhyantaragataiḥ sārairyathā tiṣṭhanti bhūruhāḥ

153

अस्थिसारैस्तथा देहा ध्रियन्ते देहिनो ध्रुवम् तस्माच्चिरविनष्टेषु त्वङ्मांसेषु शरीरिणाम् अस्थीनि न विनश्यन्ति सारा एतानि सर्वथा

asthisāraistathā dehā dhriyante dehino dhruvam tasmācciravinaṣṭeṣu tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām asthīni na vinaśyanti sārā etāni sarvathā

154

शल्यतन्त्रेऽस्थिखण्डानांशतत्रयमुदाहृतम्

śalyatantre'sthikhaṇḍānāṃśatatrayamudāhṛtam

155

तान्येवात्र निगद्यन्ते तेषां स्थानानि यानि च सविंशतिशतं त्वस्थ्नां शाखासु कथितं बुधैः

tānyevātra nigadyante teṣāṃ sthānāni yāni ca saviṃśatiśataṃ tvasthnāṃ śākhāsu kathitaṃ budhaiḥ

156

पार्श्वयोः श्रोणिफलके वक्षःपृष्ठोदरेषु च जानीयाद्भिषगेतेषु शतं सप्तदशोत्तरम् ग्रीवायामूर्ध्वगां विद्यादस्थ्नां षष्टिंत्रिसंयुताम्

pārśvayoḥ śroṇiphalake vakṣaḥpṛṣṭhodareṣu ca jānīyādbhiṣageteṣu śataṃ saptadaśottaram grīvāyāmūrdhvagāṃ vidyādasthnāṃ ṣaṣṭiṃtrisaṃyutām

157

एतान्यस्थीनि पञ्चविधानि भवन्ति तानि यथा तरुणानि कपालानि रुचकानि भवन्ति हि वलयानीति तानि स्युर्नलकानि च कानि चित्

etānyasthīni pañcavidhāni bhavanti tāni yathā taruṇāni kapālāni rucakāni bhavanti hi valayānīti tāni syurnalakāni ca kāni cit

158

अक्षिकोश श्रुतिघ्राणग्रीवासु तरुणानि च

akṣikośa śrutighrāṇagrīvāsu taruṇāni ca

159

शिरः शङ्खकपोलेषु ताल्वं सप्रोथजानुषु कपालानि भवन्त्येषु दन्तेषु रुचकानि च

śiraḥ śaṅkhakapoleṣu tālvaṃ saprothajānuṣu kapālāni bhavantyeṣu danteṣu rucakāni ca

160

पार्ष्ण्योः पार्श्वयुगे पृष्ठे वक्षोजठरपायुषु पादयोर्वलयानि स्युर्नलकानि ब्रुवेऽधुना

pārṣṇyoḥ pārśvayuge pṛṣṭhe vakṣojaṭharapāyuṣu pādayorvalayāni syurnalakāni bruve'dhunā

161

हस्ते पादाङ्गुलितले कूर्च्चे च मणिबन्धके बाहूजङ्घाद्वये चापि जानीयान्नलकानि तु

haste pādāṅgulitale kūrcce ca maṇibandhake bāhūjaṅghādvaye cāpi jānīyānnalakāni tu

162

मांसान्यन्त्राणि बद्धानि शिराभिः स्नायुभिस्तथा अस्थीन्यालम्बनं कृत्वा न दीर्यन्ते पतन्ति च

māṃsānyantrāṇi baddhāni śirābhiḥ snāyubhistathā asthīnyālambanaṃ kṛtvā na dīryante patanti ca

163

अस्थि यत् स्वाग्निना पक्वं तस्य सारो भवेद्घनः यः स्वेदवत् पृथग्भूतः स मज्जेत्यभिधीयते

asthi yat svāgninā pakvaṃ tasya sāro bhavedghanaḥ yaḥ svedavat pṛthagbhūtaḥ sa majjetyabhidhīyate

164

स्थूलास्थिषु विशेषेण मज्जा त्वभ्यन्तरे स्थितः

sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantare sthitaḥ

165

रसाद्र क्तं ततो मांसं मांसान्मेदः प्रजायते मेदसोऽस्थि ततो मज्जा मज्ज्ञः शुक्रस्य सम्भवः

rasādra ktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedaḥ prajāyate medaso'sthi tato majjā majjñaḥ śukrasya sambhavaḥ

166

यात्यामाशयमाहारः पूर्वं प्राणानिलेरितः माधुर्यं फेनभावं च षड्रसोऽपि लभेत सः

yātyāmāśayamāhāraḥ pūrvaṃ prāṇānileritaḥ mādhuryaṃ phenabhāvaṃ ca ṣaḍraso'pi labheta saḥ

167

ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā parikīrttitā āmapakvāśayāntaḥsthā grahaṇī sā'bhidhīyate

168

तत्रग्रहण्यामामाशयपक्वाशयमध्यवर्त्तिपाचकाख्यपित्ताधिष्ठानेनाग्निनाऽहारः पच्यते स कटुश्च भवतीत्याहग्रहण्यां पच्यते कोष्ठे वह्निना जायते कटुः इति

tatragrahaṇyāmāmāśayapakvāśayamadhyavarttipācakākhyapittādhiṣṭhānenāgninā'hāraḥ pacyate sa kaṭuśca bhavatītyāhagrahaṇyāṃ pacyate koṣṭhe vahninā jāyate kaṭuḥ iti

169

भौमाप्याग्नेयवायव्याः पञ्चोष्माणः सनाभसाः पञ्चाहारगुणान् स्वान् स्वान्पार्थिवादीन् पचन्त्यनु

bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ pañcāhāraguṇān svān svānpārthivādīn pacantyanu

170

पञ्च भूतात्मके देहे आहारः पाञ्चभौतिकः विपक्वः पञ्चधा सम्यग्गुणान्स्वानभिवर्द्धयेत् इति

pañca bhūtātmake dehe āhāraḥ pāñcabhautikaḥ vipakvaḥ pañcadhā samyagguṇānsvānabhivarddhayet iti

171

मिष्टः पटुश्च मधुरमम्लोऽम्ल पच्यते रसः कटुतिक्तकषायाणां विपाको जायते कटुः इति

miṣṭaḥ paṭuśca madhuramamlo'mla pacyate rasaḥ kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipāko jāyate kaṭuḥ iti

172

आहारस्य रसः सारः सार हीनो मलद्र वः शिराभिस्तज्जलं नीतं वस्तिं मूत्रत्वमाप्नुयात्

āhārasya rasaḥ sāraḥ sāra hīno maladra vaḥ śirābhistajjalaṃ nītaṃ vastiṃ mūtratvamāpnuyāt

173

शेषं किट्टञ्च यत्तस्य तत्पुरीषं निगद्यते समानवायुना नीतन्तत्तिष्ठति मलाशये

śeṣaṃ kiṭṭañca yattasya tatpurīṣaṃ nigadyate samānavāyunā nītantattiṣṭhati malāśaye

174

मूत्रञ्चोपस्थमार्गेण पुरीषं गुदमार्गतः अपानवायुना क्षिप्तं बहिर्याति शररीतः

mūtrañcopasthamārgeṇa purīṣaṃ gudamārgataḥ apānavāyunā kṣiptaṃ bahiryāti śararītaḥ

175

रसस्तु हृदयं याति समानमरुतेरितः स तु व्यानेन विक्षिप्तः सर्वान् धातून् विवर्द्धयेत्

rasastu hṛdayaṃ yāti samānamaruteritaḥ sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvān dhātūn vivarddhayet

176

केदारेषु यथा कुल्याः पुष्णन्ति विविधौषधीः तथा कलेवरे धातून् सर्वान् वर्द्धयते रसः

kedāreṣu yathā kulyāḥ puṣṇanti vividhauṣadhīḥ tathā kalevare dhātūn sarvān varddhayate rasaḥ

177

स्थूलः सूक्ष्मस्तन्मलश्च तत्र तत्र त्रिधा रसः स्वं स्थूलॐऽश परं सूक्ष्मस्तन्मलो याति तन्मलम्

sthūlaḥ sūkṣmastanmalaśca tatra tatra tridhā rasaḥ svaṃ sthūlaॐ'śa paraṃ sūkṣmastanmalo yāti tanmalam

178

धातौ रसादौ मज्जान्ते प्रत्येकं क्रमतो रसः अहोरात्रात्स्वयं पञ्च सार्द्धदण्डं च तिष्ठति

dhātau rasādau majjānte pratyekaṃ kramato rasaḥ ahorātrātsvayaṃ pañca sārddhadaṇḍaṃ ca tiṣṭhati

179

स्वाग्निभिः पच्यमानेषु मज्जान्तेषु रसादिषु षट्सु धातुषु जायन्ते मलानि मुनयो जगुः

svāgnibhiḥ pacyamāneṣu majjānteṣu rasādiṣu ṣaṭsu dhātuṣu jāyante malāni munayo jaguḥ

180

यथा सहस्रधा ध्माते न मलं किल काञ्चने तथा रसे मुहुः पक्वे न मलं शुक्रताङ्गते

yathā sahasradhā dhmāte na malaṃ kila kāñcane tathā rase muhuḥ pakve na malaṃ śukratāṅgate

181

ओजः सर्वशरीरस्थं स्निग्धं शीतं स्थिरं सितम् सोमात्मकं शरीरस्य बलपुष्टिकरं मतम्

ojaḥ sarvaśarīrasthaṃ snigdhaṃ śītaṃ sthiraṃ sitam somātmakaṃ śarīrasya balapuṣṭikaraṃ matam

182

गुरु शीतं मृदु स्निग्धं सान्द्रं स्वादु स्थिरं तथा प्रसन्नं पिच्छिलं सूक्ष्ममोजो दशगुणं स्मृतम्

guru śītaṃ mṛdu snigdhaṃ sāndraṃ svādu sthiraṃ tathā prasannaṃ picchilaṃ sūkṣmamojo daśaguṇaṃ smṛtam

183

अष्टविन्दुप्रमाणं तदीषद्र क्तं सपीतकम् अग्नीषोमात्मकत्वेन द्विरूपं वर्णितन्तु तत्

aṣṭavindupramāṇaṃ tadīṣadra ktaṃ sapītakam agnīṣomātmakatvena dvirūpaṃ varṇitantu tat

184

ओजश्च तेजो धातूनां शुक्रान्तानां परं स्मृतम् हृदयस्थमपि व्यापि देहस्थितिनिबन्धनम्

ojaśca tejo dhātūnāṃ śukrāntānāṃ paraṃ smṛtam hṛdayasthamapi vyāpi dehasthitinibandhanam

185

यस्य प्रवृद्धौ देहस्य तुष्टिपुष्टिबलोदयाः यन्नाशे नियतो नाशो यस्मिंस्तिष्ठति जीवनम्

yasya pravṛddhau dehasya tuṣṭipuṣṭibalodayāḥ yannāśe niyato nāśo yasmiṃstiṣṭhati jīvanam

186

निष्पद्यन्ते यतो भावा विविधा देहसंश्रयाः उत्साहप्रतिभाधैर्यलावण्यसुकुमारताः

niṣpadyante yato bhāvā vividhā dehasaṃśrayāḥ utsāhapratibhādhairyalāvaṇyasukumāratāḥ

187

ततः स्थूलो भागो रसो मासेन पुंसां शुक्रं स्त्रीणान्त्वार्त्तवं शुक्रञ्च भवति उक्तञ्च सुश्रुते एवं मासेन रसः शुक्रो भवति स्त्रीणामार्त्तवञ्चेति चकारात् स्त्रीणामपि शुक्रं भवति अत एवोक्तं सुश्रुते योषितोऽपि स्रवत्येव शुक्रं पुंसः समागमे तत्र गर्भस्य किञ्चित्तुन करोतीति न चिन्त्यते

tataḥ sthūlo bhāgo raso māsena puṃsāṃ śukraṃ strīṇāntvārttavaṃ śukrañca bhavati uktañca suśrute evaṃ māsena rasaḥ śukro bhavati strīṇāmārttavañceti cakārāt strīṇāmapi śukraṃ bhavati ata evoktaṃ suśrute yoṣito'pi sravatyeva śukraṃ puṃsaḥ samāgame tatra garbhasya kiñcittuna karotīti na cintyate

188

स्त्रीणां गर्भोपयोगि स्यादार्त्तवं सर्वसम्मतम् तासामपि बलं वर्णं शुक्रं पुष्टिं करोति हि

strīṇāṃ garbhopayogi syādārttavaṃ sarvasammatam tāsāmapi balaṃ varṇaṃ śukraṃ puṣṭiṃ karoti hi

189

rasādra ktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedaḥ prajāyate medaso'sthi tato majjā majjñaḥ śukrasya sambhavaḥ

190

रसः शरीरे शब्दार्च्चिर्जलसन्तानवत् त्रिधा सञ्चरत्यनुरूपोऽय नित्यमेव हि देहिनाम्

rasaḥ śarīre śabdārccirjalasantānavat tridhā sañcaratyanurūpo'ya nityameva hi dehinām

191

वाजीकरिण्य ओषध्यः स्वप्रभावगुणोच्छ्रयात् विरेचयन्ति ताः शुक्रं विरेकिद्र व्यवन्नृणाम्

vājīkariṇya oṣadhyaḥ svaprabhāvaguṇocchrayāt virecayanti tāḥ śukraṃ virekidra vyavannṛṇām

192

दुग्धं माषाश्च भल्लात फलमज्जामलानि च जनकानि निगद्यन्ते रेचनानि च रेतसः

dugdhaṃ māṣāśca bhallāta phalamajjāmalāni ca janakāni nigadyante recanāni ca retasaḥ

193

बालानां शुक्रमस्त्येव किन्तु सौक्ष्म्यान्न दृश्यते पुष्पाणां मुकुले गन्धो यथा सन्नपि नाप्यते

bālānāṃ śukramastyeva kintu saukṣmyānna dṛśyate puṣpāṇāṃ mukule gandho yathā sannapi nāpyate

194

तेषां तदेव तारुण्ये पुष्टत्वाद्व्यक्तिमेति हि कुसुमानां प्रफुल्लानां गन्धः प्रादुर्भवेद्यथा

teṣāṃ tadeva tāruṇye puṣṭatvādvyaktimeti hi kusumānāṃ praphullānāṃ gandhaḥ prādurbhavedyathā

195

रोमराज्यादयः पुंसां नारीणामपि यौवने जायतेऽत्र च यो भेदो ज्ञेयो व्याख्यानतः स च

romarājyādayaḥ puṃsāṃ nārīṇāmapi yauvane jāyate'tra ca yo bhedo jñeyo vyākhyānataḥ sa ca

196

वार्द्धके वर्द्धमानेन वायुना रसशोषणात् न तथा धातुवृद्धिः स्यात्ततस्तत्रानिलं जयेत्

vārddhake varddhamānena vāyunā rasaśoṣaṇāt na tathā dhātuvṛddhiḥ syāttatastatrānilaṃ jayet

197

शुक्रं सौम्यं सितं स्निग्धं बलपुष्टिकरं स्मृतम् गर्भबीजं वपुःसारो जीवस्याश्रय उत्तमः

śukraṃ saumyaṃ sitaṃ snigdhaṃ balapuṣṭikaraṃ smṛtam garbhabījaṃ vapuḥsāro jīvasyāśraya uttamaḥ

198

जीवो वसति सर्वस्मिन्देहे तत्र विशेषतः वीर्ये रक्ते मले यस्मिन् क्षीणे याति क्षयं क्षणात्

jīvo vasati sarvasmindehe tatra viśeṣataḥ vīrye rakte male yasmin kṣīṇe yāti kṣayaṃ kṣaṇāt

199

स्फटिकाभं द्र वं स्निग्धं मधुरं मधुगन्धि च शुक्रमिच्छन्ति केचित्तु तैलक्षौद्र निभञ्च तत्

sphaṭikābhaṃ dra vaṃ snigdhaṃ madhuraṃ madhugandhi ca śukramicchanti kecittu tailakṣaudra nibhañca tat

प्रकरणम् ३ (cont. 2)

200

यथा पयसि सर्पिस्तु गूढश्चेक्षौ रसो यथा एवं हि सकले काये शुक्रं तिष्ठति देहिनाम्

yathā payasi sarpistu gūḍhaścekṣau raso yathā evaṃ hi sakale kāye śukraṃ tiṣṭhati dehinām

201

द्व्यङ्गुले दक्षिणे पार्श्वे वस्तिद्वारस्य चाप्यधः मूत्रस्रोतःपथाच्छुक्रं पुरुषस्य प्रवर्त्तते

dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve vastidvārasya cāpyadhaḥ mūtrasrotaḥpathācchukraṃ puruṣasya pravarttate

202

कृत्स्नदेहस्थितं शुक्रं प्रसन्नमनसस्तथा स्त्रीषु व्यायच्छतश्चापि हर्षात्तत् सम्प्रवर्त्तते

kṛtsnadehasthitaṃ śukraṃ prasannamanasastathā strīṣu vyāyacchataścāpi harṣāttat sampravarttate

203

शुक्रं कामेन कामिन्या दर्शनात् स्पर्शनादपि शब्दसंश्रवणाद् ध्यानात् संयोगाच्च प्रवर्त्तते

śukraṃ kāmena kāminyā darśanāt sparśanādapi śabdasaṃśravaṇād dhyānāt saṃyogācca pravarttate

204

रसादेव रजः स्त्रीणां मासि मासि त्र्यहं स्रवेत् तद्वर्षाद् द्वादशादूर्ध्वं याति पञ्चाशतः क्षयम्

rasādeva rajaḥ strīṇāṃ māsi māsi tryahaṃ sravet tadvarṣād dvādaśādūrdhvaṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam

205

मासेनोपचितं काले धमनीभ्यस्तदार्त्तवम् ईषद्विवर्णं कृष्णञ्च वायुर्योनिमुखं नयेत्

māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyastadārttavam īṣadvivarṇaṃ kṛṣṇañca vāyuryonimukhaṃ nayet

206

शशासृक्प्रतिमं यच्च यद्वा लाक्षारसोपमम् तदार्त्तवं प्रशंसन्ति यद्वासो न विरञ्जयेत्

śaśāsṛkpratimaṃ yacca yadvā lākṣārasopamam tadārttavaṃ praśaṃsanti yadvāso na virañjayet

207

अतिरिक्ता गुणा रक्ते बह्नेर्मांसे तु पार्थिवाः मेदस्यपां भुवश्चास्थ्नि पृथिव्यनिलतेजसाम्

atiriktā guṇā rakte bahnermāṃse tu pārthivāḥ medasyapāṃ bhuvaścāsthni pṛthivyanilatejasām

208

मज्ज्ञि शुक्रे च सोमस्य मूत्रे च शिखिनोगुणाः भुवस्तथाऽत्तवे त्वग्ने रसे क्षीरे तथाऽम्भसः

majjñi śukre ca somasya mūtre ca śikhinoguṇāḥ bhuvastathā'ttave tvagne rase kṣīre tathā'mbhasaḥ

209

कफः पित्तं मलः खेषु प्रस्वेदो नखलोम च नेत्रविट्त्वक्षु च स्नेहो धातूनां क्रमशो मलाः

kaphaḥ pittaṃ malaḥ kheṣu prasvedo nakhaloma ca netraviṭtvakṣu ca sneho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ

210

वनितानां प्रसूतानां धमनीभ्यां स्तनौ गतात् रसादेव हि जायेत स्तन्यं स्तनयुगाशयम्

vanitānāṃ prasūtānāṃ dhamanībhyāṃ stanau gatāt rasādeva hi jāyeta stanyaṃ stanayugāśayam

211

शुद्धमांसस्य यः स्नेहः सा वसा परिकीर्त्तिता मेदसस्ताप्यमानस्य स्नेहो वा कथिता वसा

śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrttitā medasastāpyamānasya sneho vā kathitā vasā

212

स्तन्यं रजो वसा स्वेदो दन्ताः केशास्तथैव च ओजश्च सप्तधातूनां क्रमात् सप्तोपधातवः

stanyaṃ rajo vasā svedo dantāḥ keśāstathaiva ca ojaśca saptadhātūnāṃ kramāt saptopadhātavaḥ

213

उरोरक्ताशयस्तस्मादधः श्लेष्माशयः स्मृतः आमाशयस्तु तदधस्तल्लिङ्गं चरकोऽवदत्

uroraktāśayastasmādadhaḥ śleṣmāśayaḥ smṛtaḥ āmāśayastu tadadhastalliṅgaṃ carako'vadat

214

आमाशयादधः पक्वाशयादूर्ध्वन्तु या कला ग्रहणी नामिका सैव कथितः पाचकाशयः

āmāśayādadhaḥ pakvāśayādūrdhvantu yā kalā grahaṇī nāmikā saiva kathitaḥ pācakāśayaḥ

215

ऊर्ध्वमग्न्याशयो नाभेर्मध्यभागे व्यवस्थितः तस्योपरि तिलं ज्ञेयं तदधः पवनाशयः

ūrdhvamagnyāśayo nābhermadhyabhāge vyavasthitaḥ tasyopari tilaṃ jñeyaṃ tadadhaḥ pavanāśayaḥ

216

पक्वाशयस्तुतदधः स एव तु मलाशयः तदधः कथितो वस्तिः स हि मूत्राशयो मतः

pakvāśayastutadadhaḥ sa eva tu malāśayaḥ tadadhaḥ kathito vastiḥ sa hi mūtrāśayo mataḥ

217

कफाऽमपित्तवातानामाशया मलमूत्रयोः पुरुषेभ्योऽधिकाश्चान्ये नारीणामाशयास्त्रयः

kaphā'mapittavātānāmāśayā malamūtrayoḥ puruṣebhyo'dhikāścānye nārīṇāmāśayāstrayaḥ

218

धरा गर्भाशयः प्रोक्तः पित्तपक्वाशयान्तरे स्तनौ प्रवृद्धौ तावेव बुधैः स्तन्याशयौ मतौ

dharā garbhāśayaḥ proktaḥ pittapakvāśayāntare stanau pravṛddhau tāveva budhaiḥ stanyāśayau matau

219

स्नायुभिश्च प्रतिच्छन्नान् सन्ततांश्च जरायुणा श्लेष्मणा वेष्टितांश्चापि कलाभागांस्तु तान्विदुः

snāyubhiśca praticchannān santatāṃśca jarāyuṇā śleṣmaṇā veṣṭitāṃścāpi kalābhāgāṃstu tānviduḥ

220

धात्वाशयान्तरे धातोर्यः क्लेदस्त्वधितिष्ठति देहोष्मणाऽभिपक्वश्च सा कलेत्यभिधीयते

dhātvāśayāntare dhātoryaḥ kledastvadhitiṣṭhati dehoṣmaṇā'bhipakvaśca sā kaletyabhidhīyate

221

आद्या मांसधरा प्रोक्ता द्वितीया रक्तधारिणी मेदोधरा तृतीया तु चतुर्थी श्लेष्मधारिणी

ādyā māṃsadharā proktā dvitīyā raktadhāriṇī medodharā tṛtīyā tu caturthī śleṣmadhāriṇī

222

पञ्चमी तु मलं धत्ते षष्ठी पित्तधरा मता रेतोधरा सप्तमी स्यादिति सप्त कलाः स्मृताः

pañcamī tu malaṃ dhatte ṣaṣṭhī pittadharā matā retodharā saptamī syāditi sapta kalāḥ smṛtāḥ

223

सन्निपातः शिरास्नायुसन्धिमांसास्थिसम्भवः मर्माणि तेषु तिष्ठन्ति प्राणाः खलु विशेषतः

sannipātaḥ śirāsnāyusandhimāṃsāsthisambhavaḥ marmāṇi teṣu tiṣṭhanti prāṇāḥ khalu viśeṣataḥ

224

सप्तोत्तरशतं सन्ति देहे मर्माणि देहिनाम् तान्येकादश मांसे स्युरष्टावस्थिषु सन्ति हि

saptottaraśataṃ santi dehe marmāṇi dehinām tānyekādaśa māṃse syuraṣṭāvasthiṣu santi hi

225

सन्धीनां विंशतिस्तानि स्नायूनां सप्तविंशतिः चत्वारिंशतत्तथैकञ्च शिरामर्माणि तत्र तु

sandhīnāṃ viṃśatistāni snāyūnāṃ saptaviṃśatiḥ catvāriṃśatattathaikañca śirāmarmāṇi tatra tu

226

द्वाविंशतिः सक्थियुगे तावत्येव भुजद्वये द्वादशोरसि कुक्षौ च पृष्ठदेशे चतुर्दश

dvāviṃśatiḥ sakthiyuge tāvatyeva bhujadvaye dvādaśorasi kukṣau ca pṛṣṭhadeśe caturdaśa

227

ग्रीवायामूर्ध्वभागे तु सप्तत्रिंशन्मतानि हि मर्माणि तानि सन्तीह पञ्चधा च भवन्ति हि

grīvāyāmūrdhvabhāge tu saptatriṃśanmatāni hi marmāṇi tāni santīha pañcadhā ca bhavanti hi

228

सद्यः प्राणहराणि स्युर्मर्माण्येकोनविंशतिः मर्मदेशास्त्रयस्त्रिंशत् स्युः कालान्तरमारकाः

sadyaḥ prāṇaharāṇi syurmarmāṇyekonaviṃśatiḥ marmadeśāstrayastriṃśat syuḥ kālāntaramārakāḥ

229

चत्वारिंशच्च चत्वारि वैकल्यं जनयन्ति हि मर्माष्टकं रुजाकारि विशल्यघ्नं त्रिकं मतम्

catvāriṃśacca catvāri vaikalyaṃ janayanti hi marmāṣṭakaṃ rujākāri viśalyaghnaṃ trikaṃ matam

230

शृङ्गाटकान्यधिपतिः शङ्खौ कण्ठशिरा गुदम् हृदयं वस्तिनाभी च सद्यो घ्नन्ति हतानि चेत्

śṛṅgāṭakānyadhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhaśirā gudam hṛdayaṃ vastinābhī ca sadyo ghnanti hatāni cet

231

वक्षोमर्माणि सीमन्ततलक्षिप्रेन्द्र वस्तयः वृहत्यौ पार्श्वयोः सन्धी कटीकतरुणे च ये नितम्बाविति चैतानि कालान्तरहराणि तु

vakṣomarmāṇi sīmantatalakṣiprendra vastayaḥ vṛhatyau pārśvayoḥ sandhī kaṭīkataruṇe ca ye nitambāviti caitāni kālāntaraharāṇi tu

232

लोहिताक्षाणिजानूर्वी कूर्चा विटपकूर्पराः कुकुन्दरे कक्षधरे विधुरे सकृकाटिके

lohitākṣāṇijānūrvī kūrcā viṭapakūrparāḥ kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike

233

अंसांसफलकापाङ्गा नीले मन्ये फणे तथा वैकल्यकरणान्याहुरावर्त्तौ द्वौ तथैव च

aṃsāṃsaphalakāpāṅgā nīle manye phaṇe tathā vaikalyakaraṇānyāhurāvarttau dvau tathaiva ca

234

गुल्फौ द्वौ मणिबन्धौ द्वौ तथा कूर्चशिरांसि च रुजाकराणि जानीयादष्टावेतानि बुद्धिमान्

gulphau dvau maṇibandhau dvau tathā kūrcaśirāṃsi ca rujākarāṇi jānīyādaṣṭāvetāni buddhimān

235

उत्क्षेपौ स्थपनी चैव विशल्यघ्नं त्रिकम्मतम्

utkṣepau sthapanī caiva viśalyaghnaṃ trikammatam

236

सप्तरात्रान्तरे हन्युः सद्यः प्राणहराणि हि कालान्तरप्राणहरं पक्षे मासे च मारकम्

saptarātrāntare hanyuḥ sadyaḥ prāṇaharāṇi hi kālāntaraprāṇaharaṃ pakṣe māse ca mārakam

237

सद्यः प्राणहरञ्चान्ते विद्धं कालेन मारयेत् कालान्तरप्राणहरमन्ते विद्धन्तु दुःखदम्

sadyaḥ prāṇaharañcānte viddhaṃ kālena mārayet kālāntaraprāṇaharamante viddhantu duḥkhadam

238

मर्माण्यधिष्ठाय हि ये विकारा मूर्च्छन्ति काये विविधा नराणाम् प्रायेण ते कृच्छ्रतमा भवन्ति वैद्येन यत्नैरपि साध्यमानाः

marmāṇyadhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā narāṇām prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti vaidyena yatnairapi sādhyamānāḥ

239

अथ सन्धयः ते द्विविधाश्चेष्टावन्तः स्थिराश्च शाखासु हन्वोः कट्याञ्च चेष्टावन्तो भवन्ति हि शेषास्तु सन्धयः सर्वे स्थिरास्तज्ज्ञैरुदाहृताः

atha sandhayaḥ te dvividhāśceṣṭāvantaḥ sthirāśca śākhāsu hanvoḥ kaṭyāñca ceṣṭāvanto bhavanti hi śeṣāstu sandhayaḥ sarve sthirāstajjñairudāhṛtāḥ

240

कथिता देहिनां देहे सन्धयो द्वे शते दश शाखासु तेऽष्टषष्टिश्च कोष्ठे त्वेकोनषष्टिका

kathitā dehināṃ dehe sandhayo dve śate daśa śākhāsu te'ṣṭaṣaṣṭiśca koṣṭhe tvekonaṣaṣṭikā

241

ग्रीवाया ऊर्ध्वदेशे तु त्र्यशीतिस्ते प्रकीर्त्तिताः प्रथमं परिगण्यन्ते तेषु शाखागता इह

grīvāyā ūrdhvadeśe tu tryaśītiste prakīrttitāḥ prathamaṃ parigaṇyante teṣu śākhāgatā iha

242

कोरोदूखलसामुद्गाः प्रतरस्तूणसेवनी काकतुण्डं मण्डलञ्च शङ्खावर्त्तोऽष्टसन्धयः

korodūkhalasāmudgāḥ pratarastūṇasevanī kākatuṇḍaṃ maṇḍalañca śaṅkhāvartto'ṣṭasandhayaḥ

243

अस्थ्नां तु सन्धयो ह्येते केवलाः समुदाहृताः पेशीस्नायु शिराणान्तु सन्धिसंख्या न विद्यते

asthnāṃ tu sandhayo hyete kevalāḥ samudāhṛtāḥ peśīsnāyu śirāṇāntu sandhisaṃkhyā na vidyate

244

सन्धिबन्धनकारिण्यो दोषधातुवहाः शिराः नाभ्यां सर्वा निबद्धास्ताः प्रतन्वन्ति समन्ततः

sandhibandhanakāriṇyo doṣadhātuvahāḥ śirāḥ nābhyāṃ sarvā nibaddhāstāḥ pratanvanti samantataḥ

245

शरीरं सकलञ्चैतच्छिराभिः पोष्यते सदा प्रणालीभिरिवारामाः कुल्याभिः क्षेत्रधान्यवत्

śarīraṃ sakalañcaitacchirābhiḥ poṣyate sadā praṇālībhirivārāmāḥ kulyābhiḥ kṣetradhānyavat

246

प्रसारणाकुञ्चनादिक्रियाभिः सततं तनौ शिरा एवोपकुर्वन्ति ताः स्युः सप्तशतानि तु

prasāraṇākuñcanādikriyābhiḥ satataṃ tanau śirā evopakurvanti tāḥ syuḥ saptaśatāni tu

247

यथा द्रुमदले साक्षाद् दृश्यन्ते प्रतताः शिराः तथैव दैहिनो देहे वर्त्तन्ते सकले शिराः

yathā drumadale sākṣād dṛśyante pratatāḥ śirāḥ tathaiva daihino dehe varttante sakale śirāḥ

248

नाभिस्थाः प्राणिनां प्राणाः प्राणान्नाभिरुपाश्रिता शिराभिरावृता नाभिश्चक्रनाभिरिवारकैः

nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇānnābhirupāśritā śirābhirāvṛtā nābhiścakranābhirivārakaiḥ

249

क्रियाणामप्रतीघातममोहं बुद्धिकर्मणाम् करोत्यन्यान् गुणांश्चापि स्वाः शिराः पवनश्चरन्

kriyāṇāmapratīghātamamohaṃ buddhikarmaṇām karotyanyān guṇāṃścāpi svāḥ śirāḥ pavanaścaran

250

यदा तु कुपितो वायुः स्वाः शिराः प्रतिपद्यते तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते वातसम्भवाः

yadā tu kupito vāyuḥ svāḥ śirāḥ pratipadyate tadā'sya vividhā rogā jāyante vātasambhavāḥ

251

भ्राजिष्णुतामन्नरुचिमग्निदीप्तिमरोगताम् करोत्यन्यान् गुणांश्चापि पित्तमात्मशिराश्चरद्

bhrājiṣṇutāmannarucimagnidīptimarogatām karotyanyān guṇāṃścāpi pittamātmaśirāścarad

252

यदा तु कुपितं पित्तं सेवते स्ववहाः शिराः तदाऽस्यविविधा रोगा जायन्ते पित्तसम्भवाः

yadā tu kupitaṃ pittaṃ sevate svavahāḥ śirāḥ tadā'syavividhā rogā jāyante pittasambhavāḥ

253

स्नेहमङ्गेषु सन्धीनां स्थैर्यं बलमरोगाताम् करोत्यन्यान् गुणांश्चापि वलासःस्वाःशिराश्चरन्

snehamaṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyaṃ balamarogātām karotyanyān guṇāṃścāpi valāsaḥsvāḥśirāścaran

254

यदा तु कुपितः श्लेष्मा स्वाः शिराः प्रतिपद्यते तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते श्लेष्मसम्भवाः

yadā tu kupitaḥ śleṣmā svāḥ śirāḥ pratipadyate tadā'sya vividhā rogā jāyante śleṣmasambhavāḥ

255

धातूनां पूरणं वर्णस्पर्शज्ञानमसंशयम् स्वशिरासु चरद्र क्तं कुर्याच्चान्यान् गुणानपि

dhātūnāṃ pūraṇaṃ varṇasparśajñānamasaṃśayam svaśirāsu caradra ktaṃ kuryāccānyān guṇānapi

256

यदा तु कुपितं रक्तं सेवते स्ववहाः शिराः तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते रक्तसम्भवाः

yadā tu kupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ śirāḥ tadā'sya vividhā rogā jāyante raktasambhavāḥ

257

तत्रारुणा वातवहाः पूर्यन्ते वायुना शिराः पित्तादुष्णाश्च नीलाश्च शीता गौर्यः स्थिराः कफात् असृग्धरास्तु ता रक्ताः स्युश्च नात्युष्णशीतलाः

tatrāruṇā vātavahāḥ pūryante vāyunā śirāḥ pittāduṣṇāśca nīlāśca śītā gauryaḥ sthirāḥ kaphāt asṛgdharāstu tā raktāḥ syuśca nātyuṣṇaśītalāḥ

258

मेदसः स्नेहमादाय शिरा स्नायुत्वमाप्नुयात् शिराणां हि मृदुः पाकः स्नायूनान्तु ततः खरः

medasaḥ snehamādāya śirā snāyutvamāpnuyāt śirāṇāṃ hi mṛduḥ pākaḥ snāyūnāntu tataḥ kharaḥ

259

स्नायवो बन्धनानिस्युर्देहमांसास्थिमेदसाम् सन्धीनामपि यत्तास्तु शिराभ्यः सुदृढाः स्मृताः

snāyavo bandhanānisyurdehamāṃsāsthimedasām sandhīnāmapi yattāstu śirābhyaḥ sudṛḍhāḥ smṛtāḥ

260

नौर्यथा फलकास्तीर्णा बन्धनैर्बहुभिर्युता नियुक्ताऽगाधसलिले भवेद्भारसहा भृशम्

nauryathā phalakāstīrṇā bandhanairbahubhiryutā niyuktā'gādhasalile bhavedbhārasahā bhṛśam

261

एवमेव शरीरेस्मिन्यावन्तः सन्धयः स्मृताः स्नायुभिर्बहुभिर्बद्धास्तेन भारसहा नराः

evameva śarīresminyāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ snāyubhirbahubhirbaddhāstena bhārasahā narāḥ

262

शतानि नव जायन्ते शरीरे स्नायवो नृणाम् तासां विवरणं ब्रूमः शिष्याः शृणुत यत्नतः

śatāni nava jāyante śarīre snāyavo nṛṇām tāsāṃ vivaraṇaṃ brūmaḥ śiṣyāḥ śṛṇuta yatnataḥ

263

शाखासु षट्शतानि स्युः कोष्ठे त्रिंशच्छतद्वयम् ग्रीवाया ऊर्ध्वदेशे तु स्नायूनां सप्ततिः समृता

śākhāsu ṣaṭśatāni syuḥ koṣṭhe triṃśacchatadvayam grīvāyā ūrdhvadeśe tu snāyūnāṃ saptatiḥ samṛtā

264

धमन्यो नाभितो जाताश्चतुर्विंशतिसंख्यया दशोर्ध्वगा दशाधोगाः शेषास्तिर्यग्गताः स्मृता

dhamanyo nābhito jātāścaturviṃśatisaṃkhyayā daśordhvagā daśādhogāḥ śeṣāstiryaggatāḥ smṛtā

265

यथा स्वभावतः खानि मृणालेषु विसेषु च धमनीनां तथा खानि रसो यैरभितश्चरेत्

yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu viseṣu ca dhamanīnāṃ tathā khāni raso yairabhitaścaret

266

पञ्चाभिभूतास्त्वथ पञ्चकृत्वः पञ्चेन्द्रि यं पञ्चसु भाबयन्ति पञ्चेन्द्रि यं पञ्चसु भावयित्वा पञ्चत्वमायान्ति विनाशकाले

pañcābhibhūtāstvatha pañcakṛtvaḥ pañcendri yaṃ pañcasu bhābayanti pañcendri yaṃ pañcasu bhāvayitvā pañcatvamāyānti vināśakāle

267

महत्यः स्नायवः प्रोक्ताः कण्डरास्तास्तु षोडश प्रसारणाकुञ्चनयोर्दृष्टं तासां प्रयोजनम्

mahatyaḥ snāyavaḥ proktāḥ kaṇḍarāstāstu ṣoḍaśa prasāraṇākuñcanayordṛṣṭaṃ tāsāṃ prayojanam

268

चतस्रो हस्तयोस्तासां तावत्यः पादयोः स्मृताः ग्रीवायामपि तावत्यस्तावत्यः पृष्ठसङ्गताः

catasro hastayostāsāṃ tāvatyaḥ pādayoḥ smṛtāḥ grīvāyāmapi tāvatyastāvatyaḥ pṛṣṭhasaṅgatāḥ

269

नेत्रश्रवणनासानां द्वे द्वे रन्ध्रे प्रकीर्त्तिते मुखमेहनपायूनामेकैकं रन्ध्रमुच्यते

netraśravaṇanāsānāṃ dve dve randhre prakīrttite mukhamehanapāyūnāmekaikaṃ randhramucyate

270

दशमं मस्तके प्रोक्तं रन्ध्राणीति नृणां विदुः स्त्रीणामन्यानि च त्रीणि स्तनयोर्गर्भवर्त्मनि

daśamaṃ mastake proktaṃ randhrāṇīti nṛṇāṃ viduḥ strīṇāmanyāni ca trīṇi stanayorgarbhavartmani

271

मनः प्राणान्नपानीयदोषधातूपधातवः धातूनां च मला मूत्रं मलमित्यादयस्तनौ

manaḥ prāṇānnapānīyadoṣadhātūpadhātavaḥ dhātūnāṃ ca malā mūtraṃ malamityādayastanau

272

सञ्चरन्ति हि यैर्मागैस्तानि स्रोतांसि सञ्जगुः बहूनि तानि संख्याय शक्यन्ते नैव भाषितुम्

sañcaranti hi yairmāgaistāni srotāṃsi sañjaguḥ bahūni tāni saṃkhyāya śakyante naiva bhāṣitum

273

जालानि तु शिरास्नायुमांसास्थ्नामुद्भवन्ति हि तानि चत्वारि चत्वारि सर्वाण्येव च षोडश

jālāni tu śirāsnāyumāṃsāsthnāmudbhavanti hi tāni catvāri catvāri sarvāṇyeva ca ṣoḍaśa

274

कूर्चा स्युर्हस्तयोर्द्वौ तु तावन्तौ पादयोरपि ग्रीवायामेक एकस्तु मेढ्रे सर्वेऽपि षट् स्मृताः

kūrcā syurhastayordvau tu tāvantau pādayorapi grīvāyāmeka ekastu meḍhre sarve'pi ṣaṭ smṛtāḥ

275

पृष्ठवंशस्योभयत्र महत्यो मांसरज्जवः चतस्रो मांसपेशीनां बन्धनं तत्प्रयोजनम्

pṛṣṭhavaṃśasyobhayatra mahatyo māṃsarajjavaḥ catasro māṃsapeśīnāṃ bandhanaṃ tatprayojanam

276

सेवन्यः सप्त तासां तु भवेयुः पञ्च मस्तके एका शेफसि जिह्वायामेका विध्येन्न ताः क्वचित्

sevanyaḥ sapta tāsāṃ tu bhaveyuḥ pañca mastake ekā śephasi jihvāyāmekā vidhyenna tāḥ kvacit

277

चतुर्दशास्थ्नां सङ्घातास्तेषां त्रयो गुल्फजानुवंक्षणेषु एतेनेतरसक्थिबाहू च व्याख्यातौ त्रिकशिरसोरेकैकम्

caturdaśāsthnāṃ saṅghātāsteṣāṃ trayo gulphajānuvaṃkṣaṇeṣu etenetarasakthibāhū ca vyākhyātau trikaśirasorekaikam

278

चतुर्दशैव सीमन्ताः कथिता मुनिपुङ्गवैः सङ्घाताः सीविता यैस्तु सीमन्तास्ते प्रकीर्त्तिताः

caturdaśaiva sīmantāḥ kathitā munipuṅgavaiḥ saṅghātāḥ sīvitā yaistu sīmantāste prakīrttitāḥ

279

क्षीरस्य पच्यमानस्य यथा सन्तानिका भवेत् पच्यमानस्य शुक्रस्य रजसश्च तथा त्वचः पूर्वावभासिनी तासां सिध्मस्थानं च सा स्मृता

kṣīrasya pacyamānasya yathā santānikā bhavet pacyamānasya śukrasya rajasaśca tathā tvacaḥ pūrvāvabhāsinī tāsāṃ sidhmasthānaṃ ca sā smṛtā

280

द्वितीया लोहिता ज्ञेया तिलकालकजन्मभूः

dvitīyā lohitā jñeyā tilakālakajanmabhūḥ

281

तृतीया तु भवेच्छ्वेता स्थानं चर्मदलस्य सा

tṛtīyā tu bhavecchvetā sthānaṃ carmadalasya sā

282

ताम्रा चतुर्थी विज्ञेया किलासश्वित्रभूमिका

tāmrā caturthī vijñeyā kilāsaśvitrabhūmikā

283

पिञ्चमी वेदिनी नाम्ना पञ्चभागप्रमाणिका विसर्पकुष्ठाधिष्ठाना ज्ञेया षष्ठी तु रोहिणी विख्याता रोहिणी षष्ठी ग्रन्थिगण्डापचीस्थितिः

piñcamī vedinī nāmnā pañcabhāgapramāṇikā visarpakuṣṭhādhiṣṭhānā jñeyā ṣaṣṭhī tu rohiṇī vikhyātā rohiṇī ṣaṣṭhī granthigaṇḍāpacīsthitiḥ

284

स्थूला त्वक्सप्तमी ख्याता विद्र ध्यादेः स्थितिश्च सा

sthūlā tvaksaptamī khyātā vidra dhyādeḥ sthitiśca sā

285

अस्थ्नो मलानि लोमानि चासंख्यानि भवन्ति हि सन्ति यावन्ति लोमानि तावन्तो लोमकूपकाः

asthno malāni lomāni cāsaṃkhyāni bhavanti hi santi yāvanti lomāni tāvanto lomakūpakāḥ

286

अङ्गप्रत्यङ्गनिर्वृत्तिः स्वभावादेव जायते सन्निवेशश्च गात्राणां नात्रास्ते कारणान्तरम्

aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvādeva jāyate sanniveśaśca gātrāṇāṃ nātrāste kāraṇāntaram

287

अङ्गप्रत्यङ्गनिर्वृत्तौ ये भवन्यगुणा गुणाः ते ते गर्भस्य विज्ञेया धर्माधर्मनिमित्तजाः

aṅgapratyaṅganirvṛttau ye bhavanyaguṇā guṇāḥ te te garbhasya vijñeyā dharmādharmanimittajāḥ

288

दन्तानां पतनं जन्म पुनः पाते त्वसम्भवः तलेष्वनुद्भवो लोम्नामेतत्सर्वं स्वभावतः

dantānāṃ patanaṃ janma punaḥ pāte tvasambhavaḥ taleṣvanudbhavo lomnāmetatsarvaṃ svabhāvataḥ

289

गर्भाशये निपतितं यादृक्शुक्रं तथाऽतवम् तादृगेव द्र वीभूतं प्रथमे मासि तिष्ठति

garbhāśaye nipatitaṃ yādṛkśukraṃ tathā'tavam tādṛgeva dra vībhūtaṃ prathame māsi tiṣṭhati

290

मरुत्पित्तकफैस्तत्स्थैः पच्यमानो द्वितीयके कललस्थमहाभूतसमुदायो घनीभवेत्

marutpittakaphaistatsthaiḥ pacyamāno dvitīyake kalalasthamahābhūtasamudāyo ghanībhavet

291

तृतीये मासि शिरसो हस्तयोः पादयोस्तथा पिण्डकाः पञ्च सिध्यन्ति सूक्ष्माङ्गावयवास्तनोः

tṛtīye māsi śiraso hastayoḥ pādayostathā piṇḍakāḥ pañca sidhyanti sūkṣmāṅgāvayavāstanoḥ

292

सर्वाण्यङ्गान्युपाङ्गानि चतुर्थे स्युः स्फुटानि हि हृदयव्यक्तभावेन व्यज्यते चेतनाऽपि च

sarvāṇyaṅgānyupāṅgāni caturthe syuḥ sphuṭāni hi hṛdayavyaktabhāvena vyajyate cetanā'pi ca

293

तस्माच्चतुर्थे गर्भस्तु नाना वस्तूनि वाञ्छति ततो द्विहृदया यत्स्यान्नारी दौहृदिनी मता

tasmāccaturthe garbhastu nānā vastūni vāñchati tato dvihṛdayā yatsyānnārī dauhṛdinī matā

294

दौहृदावज्ञया कुब्जं कुणिं षण्ढं च वामनम् विकृताक्षमनक्षं वा पुत्रं नारी प्रसूयते

dauhṛdāvajñayā kubjaṃ kuṇiṃ ṣaṇḍhaṃ ca vāmanam vikṛtākṣamanakṣaṃ vā putraṃ nārī prasūyate

295

यतः स्त्री दौहृदं प्राप्य वीर्यवन्तं चिरायुषम् पुत्रं प्रसूयते तस्मात्तस्यै वाच्छितमर्पयेत्

yataḥ strī dauhṛdaṃ prāpya vīryavantaṃ cirāyuṣam putraṃ prasūyate tasmāttasyai vācchitamarpayet

296

इन्द्रि यार्थांस्तु यान्यान्सा भोक्तुमिच्छति गर्भिणी गर्भबाधाभयात्तांस्तान्भिषगाहृत्य दापयेत्

indri yārthāṃstu yānyānsā bhoktumicchati garbhiṇī garbhabādhābhayāttāṃstānbhiṣagāhṛtya dāpayet

297

सा प्राप्तदौहृदा पुत्रं जनयेत्तु गुणान्वितम् अलब्धदौहृदा गर्भे लभेतात्मनि वा भयम्

sā prāptadauhṛdā putraṃ janayettu guṇānvitam alabdhadauhṛdā garbhe labhetātmani vā bhayam

298

येषु येष्विन्द्रि यार्थेषु दौहृदे साऽवमानिता प्रसूयते सुतं सार्तिं तस्मिंस्तस्मिंस्तदिन्द्रि ये

yeṣu yeṣvindri yārtheṣu dauhṛde sā'vamānitā prasūyate sutaṃ sārtiṃ tasmiṃstasmiṃstadindri ye

299

राजसन्दर्शने यस्या दौहृदंजायते स्त्रियाः अर्थवन्तं महाभागं कुमारं सा प्रसूयते

rājasandarśane yasyā dauhṛdaṃjāyate striyāḥ arthavantaṃ mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate

300

दुकूलपट्टकौशेयभूषणादिषु दौहृदात् अलङ्कारैषिणं पुत्रं ललितं सा प्रसूयते

dukūlapaṭṭakauśeyabhūṣaṇādiṣu dauhṛdāt alaṅkāraiṣiṇaṃ putraṃ lalitaṃ sā prasūyate

301

आश्रमे संयतात्मानं धर्मशीलं प्रसूयते देवताप्रतिमायां तु प्रसूते पार्षदोपमम्

āśrame saṃyatātmānaṃ dharmaśīlaṃ prasūyate devatāpratimāyāṃ tu prasūte pārṣadopamam

302

दर्शने व्यालजातीनां हिंसाशीलं प्रसूयते रक्ताक्षं लोमशं शूरं महिषामिषदौहृदात्

darśane vyālajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prasūyate raktākṣaṃ lomaśaṃ śūraṃ mahiṣāmiṣadauhṛdāt

303

वाराहमांसे स्वप्नालुं शूरं सञ्जनयेत्सुतम् मृगमांसे तु जङ्घालं विक्रान्तं वनचारिणम्

vārāhamāṃse svapnāluṃ śūraṃ sañjanayetsutam mṛgamāṃse tu jaṅghālaṃ vikrāntaṃ vanacāriṇam

304

अतोऽनुक्तेषु या नारी दौहृदं विदधाति हि शरीराचारशीलैः सा समानं जनयिष्यति

ato'nukteṣu yā nārī dauhṛdaṃ vidadhāti hi śarīrācāraśīlaiḥ sā samānaṃ janayiṣyati

305

पञ्चमे मानसं षष्ठे बुद्धिश्चातिप्रबुद्ध्य्ते सर्वाण्यङ्गान्युपाङ्गानि भृशं व्यक्तानि सप्तमे

pañcame mānasaṃ ṣaṣṭhe buddhiścātiprabuddhyte sarvāṇyaṅgānyupāṅgāni bhṛśaṃ vyaktāni saptame

306

ओजोऽष्टमे सञ्चरति माता पुत्रौ मुहुः क्रमात् तेन तौम्लानमुदितौ स्यातां जातो न जीवति

ojo'ṣṭame sañcarati mātā putrau muhuḥ kramāt tena taumlānamuditau syātāṃ jāto na jīvati

307

न जीवत्यष्टमे जातस्तत्रौजो न स्थिरं यतः तथा नेरृत्यभागत्वाद्दापयेत्तद्वलि ततः

na jīvatyaṣṭame jātastatraujo na sthiraṃ yataḥ tathā nerṛtyabhāgatvāddāpayettadvali tataḥ

308

नवमे दशमे मासि नारी बालं प्रसूयते एकादशे द्वादशे वा ततोऽन्यत्र विकारतः

navame daśame māsi nārī bālaṃ prasūyate ekādaśe dvādaśe vā tato'nyatra vikārataḥ

309

शिरो भवति चाङ्गस्य पूर्वमित्याह शौनकः शिरस्येवोपजायन्ते प्रधानानीन्द्रि याणि यत्

śiro bhavati cāṅgasya pūrvamityāha śaunakaḥ śirasyevopajāyante pradhānānīndri yāṇi yat

310

हृदयं जायते पूर्वं कृतवीर्योऽवदन्मुनिः बुद्धेश्च मनसश्चापि यतस्तत्स्थानमीरितम्

hṛdayaṃ jāyate pūrvaṃ kṛtavīryo'vadanmuniḥ buddheśca manasaścāpi yatastatsthānamīritam

311

पाराशर्य इति प्राह पूर्वं नाभिसमुद्भवः प्राणो यत्र स्थितो देहं वर्द्धयत्यूष्मसंयुतः

pārāśarya iti prāha pūrvaṃ nābhisamudbhavaḥ prāṇo yatra sthito dehaṃ varddhayatyūṣmasaṃyutaḥ

312

पाणिपादं भवेत्पूर्वं मार्कण्डेयमुनेर्मतम् देहिनः सकलाश्चेष्टाः पाणिपादाश्रया यतः

pāṇipādaṃ bhavetpūrvaṃ mārkaṇḍeyamunermatam dehinaḥ sakalāśceṣṭāḥ pāṇipādāśrayā yataḥ

313

प्रथमं जायते कोष्ठं ततः सर्वांगसम्भवः एतत्तुं कथयामास गौतमो मुनिपुंगवः

prathamaṃ jāyate koṣṭhaṃ tataḥ sarvāṃgasambhavaḥ etattuṃ kathayāmāsa gautamo munipuṃgavaḥ

314

सर्वाण्यङ्गान्युपाङ्गानि युगपत्सम्भवन्ति हि सूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यन्ते मतं धन्वन्तरेरिदम्

sarvāṇyaṅgānyupāṅgāni yugapatsambhavanti hi sūkṣmatvānnopalabhyante mataṃ dhanvantareridam

315

आम्रस्याणुफले भवन्ति युगपन्मांसास्थिमज्जादयो लक्ष्यन्ते न पृथक्पृथक्तनुतया पुष्टास्त एव स्फुटाः एवं गर्भसमुद्भवे त्ववयवाः सर्वे भवन्त्येकदा लक्ष्याः सूक्ष्मतया न ते प्रकटतामायान्ति वृद्धिं गताः

āmrasyāṇuphale bhavanti yugapanmāṃsāsthimajjādayo lakṣyante na pṛthakpṛthaktanutayā puṣṭāsta eva sphuṭāḥ evaṃ garbhasamudbhave tvavayavāḥ sarve bhavantyekadā lakṣyāḥ sūkṣmatayā na te prakaṭatāmāyānti vṛddhiṃ gatāḥ

316

अथ शरीरे पितृजमातृजरसजात्मजा भागा उच्यन्ते तत्र केशाःश्मश्रु च लोमानि नखा दन्ताः शिरास्तथा धमन्यः स्नायवः शुक्रमेतानि पितृजानि हि

atha śarīre pitṛjamātṛjarasajātmajā bhāgā ucyante tatra keśāḥśmaśru ca lomāni nakhā dantāḥ śirāstathā dhamanyaḥ snāyavaḥ śukrametāni pitṛjāni hi

317

मांसासृङ्मज्जमेदांसि यकृत्प्लीहान्त्रनाभयः हृदयं च गुदं चापि भवन्त्येतानि मातृतः

māṃsāsṛṅmajjamedāṃsi yakṛtplīhāntranābhayaḥ hṛdayaṃ ca gudaṃ cāpi bhavantyetāni mātṛtaḥ

318

शरीरोपचयो वर्णो बलं देहस्थितिस्तथा रसादेतानि जायन्ते भिषजो मुनयो जगुः

śarīropacayo varṇo balaṃ dehasthitistathā rasādetāni jāyante bhiṣajo munayo jaguḥ

319

ज्ञानं विज्ञानमायुश्च सुखदुःखादिकं तथा इन्द्रि याणि च सर्वाणि भवन्त्येतानि चात्मनः

jñānaṃ vijñānamāyuśca sukhaduḥkhādikaṃ tathā indri yāṇi ca sarvāṇi bhavantyetāni cātmanaḥ

320

अग्नीषोमौ मही वायुर्नभः सत्त्वं रजस्तमः पञ्चेन्द्रि याणि भूतात्मा गर्भं सञ्जीवयन्ति हि

agnīṣomau mahī vāyurnabhaḥ sattvaṃ rajastamaḥ pañcendri yāṇi bhūtātmā garbhaṃ sañjīvayanti hi

321

गर्भस्य नाभिनाड्या तु नाडी रसवहा स्त्रियाः संलग्ना तेन गर्भस्य वृद्धिर्भवति नित्यशः

garbhasya nābhināḍyā tu nāḍī rasavahā striyāḥ saṃlagnā tena garbhasya vṛddhirbhavati nityaśaḥ

322

निःश्वासोच्छ्वाससंक्षोभस्वप्नांशान्सोऽधिगच्छति मातुर्निःश्वसितोच्छ्वाससंक्षोभस्वप्नसंभवान्

niḥśvāsocchvāsasaṃkṣobhasvapnāṃśānso'dhigacchati māturniḥśvasitocchvāsasaṃkṣobhasvapnasaṃbhavān

323

गर्भस्य नाभिमध्ये तु ज्योतिःस्थानं ध्रुवं स्मृतम् तदाधमति वातश्च देहस्तेनास्य वर्धते

garbhasya nābhimadhye tu jyotiḥsthānaṃ dhruvaṃ smṛtam tadādhamati vātaśca dehastenāsya vardhate

324

ऊष्मणा सहिताश्चापि दारयत्यस्य मारुतः ऊर्ध्वं तिर्यगधस्ताच्च स्रोतांसि तु यथा तथा

ūṣmaṇā sahitāścāpi dārayatyasya mārutaḥ ūrdhvaṃ tiryagadhastācca srotāṃsi tu yathā tathā

325

दृष्टिश्च रामकूपाश्च न वर्धन्ते कदा च न ध्रुवाण्येतानि मर्त्यानामिति धन्वन्तरेर्मतम्

dṛṣṭiśca rāmakūpāśca na vardhante kadā ca na dhruvāṇyetāni martyānāmiti dhanvantarermatam

326

शरीरे क्षीयमाणेऽपि वर्धेते द्वाविमौ सदा स्वभावं प्रकृतिं कृत्वा नखकेशाविति स्थितिः

śarīre kṣīyamāṇe'pi vardhete dvāvimau sadā svabhāvaṃ prakṛtiṃ kṛtvā nakhakeśāviti sthitiḥ

327

चेतनानामधिष्ठानं मनो देहश्च सेन्द्रि यः केशलोमनखाग्रान्नमलद्र वगुणैर्विना

cetanānāmadhiṣṭhānaṃ mano dehaśca sendri yaḥ keśalomanakhāgrānnamaladra vaguṇairvinā

328

वाताल्पत्वादयोगाच्च वायोः पक्वाशयस्य च वातमूत्रपुरीषाणि गर्भस्थो न विमुञ्चति

vātālpatvādayogācca vāyoḥ pakvāśayasya ca vātamūtrapurīṣāṇi garbhastho na vimuñcati

329

जरायुणा मुखे छन्ने कण्ठे च कफवेष्टिते वायोर्मार्गनिरोधाच्च न गर्भस्थः प्ररोदिति

jarāyuṇā mukhe channe kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite vāyormārganirodhācca na garbhasthaḥ praroditi

330

गर्भिणी प्रथमादह्नः प्रहृष्टा भूषिता शुचिः भवेच्छुक्लाम्बरधरा गुरुविप्रार्चने रता

garbhiṇī prathamādahnaḥ prahṛṣṭā bhūṣitā śuciḥ bhavecchuklāmbaradharā guruviprārcane ratā

331

भोज्यं तु मधुरप्रायं स्निग्धं हृद्यं द्र वं लघु सस्कृतं दीपनीयं तु नित्यमेवोपयोजयेत्

bhojyaṃ tu madhuraprāyaṃ snigdhaṃ hṛdyaṃ dra vaṃ laghu saskṛtaṃ dīpanīyaṃ tu nityamevopayojayet

332

गर्भिणी न तु कुर्वीत व्यायाममपतर्पणम् व्यवायं च न सेवेत न कुर्यादतितर्पणम्

garbhiṇī na tu kurvīta vyāyāmamapatarpaṇam vyavāyaṃ ca na seveta na kuryādatitarpaṇam

333

रात्रौ जागरणं शोकं यानस्यारोहणं तथा रक्तमोक्षं वेगरोधं न कुर्यादुत्कटासनम्

rātrau jāgaraṇaṃ śokaṃ yānasyārohaṇaṃ tathā raktamokṣaṃ vegarodhaṃ na kuryādutkaṭāsanam

334

दोषाभिघातैर्गर्भिण्या यो यो भागः प्रपीड्यते स स भागः शिशोस्तस्य गर्भस्थस्य प्रपीड्यते

doṣābhighātairgarbhiṇyā yo yo bhāgaḥ prapīḍyate sa sa bhāgaḥ śiśostasya garbhasthasya prapīḍyate

335

मलिनां विकृताकारां हीनाङ्गीं न स्पृशेत्स्त्रियम् न जिघ्रेदपि दुर्गन्धं न पश्येन्नयनाप्रियम्

malināṃ vikṛtākārāṃ hīnāṅgīṃ na spṛśetstriyam na jighredapi durgandhaṃ na paśyennayanāpriyam

336

वचांसि नापि शृणुयात्कर्णयोरप्रियाणि च नान्नं पर्युषितं शुष्कं भुञ्जीत क्वथितं न च

vacāṃsi nāpi śṛṇuyātkarṇayorapriyāṇi ca nānnaṃ paryuṣitaṃ śuṣkaṃ bhuñjīta kvathitaṃ na ca

337

चैत्यश्मशानवृक्षांश्च भावांश्चाप्ययशस्करान् बहिर्निष्क्रमणं क्रोधं शून्यागारं च वर्जयेत्

caityaśmaśānavṛkṣāṃśca bhāvāṃścāpyayaśaskarān bahirniṣkramaṇaṃ krodhaṃ śūnyāgāraṃ ca varjayet

338

नोच्चैर्ब्रूयान्न तत्कुर्याद्येन गर्भो विनश्यति तैलाभ्यङ्गोद्वर्तनं च नात्यर्थं कारयेदपि

noccairbrūyānna tatkuryādyena garbho vinaśyati tailābhyaṅgodvartanaṃ ca nātyarthaṃ kārayedapi

339

नामृद्वास्तरणं कुर्यान्नात्युच्चं शयनासनम् एतांस्तु नियमान्सर्वान्यत्नात्कुर्वीत गर्भिणी

nāmṛdvāstaraṇaṃ kuryānnātyuccaṃ śayanāsanam etāṃstu niyamānsarvānyatnātkurvīta garbhiṇī

340

नवमे दशमे मासि नारी गर्भं प्रसूयते एकादशे द्वादशे वा ततोऽन्यत्र विकारतः

navame daśame māsi nārī garbhaṃ prasūyate ekādaśe dvādaśe vā tato'nyatra vikārataḥ

341

अष्टहस्तायतं चारु चतुर्हस्तविशालकम् प्राचीद्वारमुदग्द्वारं विदध्यात्सूतिकागृहम्

aṣṭahastāyataṃ cāru caturhastaviśālakam prācīdvāramudagdvāraṃ vidadhyātsūtikāgṛham

342

जाते हि शिथिले कुक्षौ मुक्ते हृदयबन्धने सशूले जघने नारी विज्ञेया प्रसवोत्सुका

jāte hi śithile kukṣau mukte hṛdayabandhane saśūle jaghane nārī vijñeyā prasavotsukā

343

आसन्नप्रसवायास्तु कटीपृष्ठं तु सव्यथम् भवेन्मुहुः प्रवृत्तिश्च मूत्रस्य च मलस्य च

āsannaprasavāyāstu kaṭīpṛṣṭhaṃ tu savyatham bhavenmuhuḥ pravṛttiśca mūtrasya ca malasya ca

344

तैलेनाभ्यक्तगात्रान्तां संस्नातामुष्णवारिणा यवागूं पाययेत्कोष्णां मात्रया घृतसंयुताम्

tailenābhyaktagātrāntāṃ saṃsnātāmuṣṇavāriṇā yavāgūṃ pāyayetkoṣṇāṃ mātrayā ghṛtasaṃyutām

345

कृतोपधाने मृदुनि विस्तीर्णे शयने शनैः अभुग्नसक्थी चोत्ताना नारी तिष्ठेद्व्यथाऽन्विता

kṛtopadhāne mṛduni vistīrṇe śayane śanaiḥ abhugnasakthī cottānā nārī tiṣṭhedvyathā'nvitā

346

चतस्रोऽशकनीयाश्च स्रावणे कुशला हिताः वृद्धाः परिचरेयुस्ताः सम्यक्छिन्ननखाः स्त्रियः

catasro'śakanīyāśca srāvaṇe kuśalā hitāḥ vṛddhāḥ paricareyustāḥ samyakchinnanakhāḥ striyaḥ

347

अपत्यमार्गं तैलेन समभ्यज्य समन्ततः एका तु तासु सुभगे प्रवाहस्वेति तां वदेत्

apatyamārgaṃ tailena samabhyajya samantataḥ ekā tu tāsu subhage pravāhasveti tāṃ vadet

348

अव्यथा मा प्रवाहिष्ठाः प्रावहेथा व्यथा यदि प्रवाहेथाः शनैः पूर्वंप्रगाढं च ततः परम्

avyathā mā pravāhiṣṭhāḥ prāvahethā vyathā yadi pravāhethāḥ śanaiḥ pūrvaṃpragāḍhaṃ ca tataḥ param

349

ततो गाढतमं गर्भे योनिद्वारमुपागते अपरासहितो गर्भो यावत्पतति भूतले

tato gāḍhatamaṃ garbhe yonidvāramupāgate aparāsahito garbho yāvatpatati bhūtale

350

मूकं वा बधिरं कुब्जं श्वासकासक्षयान्वितम् सूते स्रस्ततनुं बालमकाले तु प्रवाहणात्

mūkaṃ vā badhiraṃ kubjaṃ śvāsakāsakṣayānvitam sūte srastatanuṃ bālamakāle tu pravāhaṇāt

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमन्मिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे गर्भप्रकरणं तृतीयम्

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmanmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe garbhaprakaraṇaṃ tṛtīyam

प्रकरणम् ४

अथ चतुर्थं स्नेहपानविधिप्रकरणम्

atha caturthaṃ snehapānavidhiprakaraṇam

स्नेहश्चतुर्विधः प्रोक्तो घृतं तैलं वसा तथा मज्जा च तं पिवेन्मर्त्यः किञ्चिदभ्युदिते रवौ

snehaścaturvidhaḥ prokto ghṛtaṃ tailaṃ vasā tathā majjā ca taṃ pivenmartyaḥ kiñcidabhyudite ravau

स्थावरो जङ्गमश्चैव द्वियोनिः स्नेह उच्यते तिलतैलं स्थावरेषु जङ्गमेषु घृतं वरम् द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिर्वा यमकस्रिवृतो महान्

sthāvaro jaṅgamaścaiva dviyoniḥ sneha ucyate tilatailaṃ sthāvareṣu jaṅgameṣu ghṛtaṃ varam dvābhyāṃ tribhiścaturbhirvā yamakasrivṛto mahān

पिबेत् त्र्! यहं चतुरहं पञ्चाहं षडहानि वा

pibet tr! yahaṃ caturahaṃ pañcāhaṃ ṣaḍahāni vā

दोषकालवयोवह्निबलान्यालोक्य योजयेत् हीनाञ्चमध्यमां ज्येष्ठां मात्रां स्नेहस्य बुद्धिमान्

doṣakālavayovahnibalānyālokya yojayet hīnāñcamadhyamāṃ jyeṣṭhāṃ mātrāṃ snehasya buddhimān

अमात्रया तथाऽकाले मिथ्याऽहारविहारतः स्नेहः करोति शोथार्शस्तन्द्रा निद्रा विसंज्ञताः

amātrayā tathā'kāle mithyā'hāravihārataḥ snehaḥ karoti śothārśastandrā nidrā visaṃjñatāḥ

देया दीप्ताग्नये मात्रा स्नेहस्यैकपलोन्मिता मध्यमाय त्रिकर्षा स्याज्जघन्याय द्विकार्षिकी

deyā dīptāgnaye mātrā snehasyaikapalonmitā madhyamāya trikarṣā syājjaghanyāya dvikārṣikī

अथवा स्नेहमात्राः स्युस्तिस्रोऽन्या सर्वसम्मताः अहोरात्रेण महती जीर्यत्यह्नि तु मध्यमा जीर्यत्यल्पा दिनार्द्धेन सा विज्ञेया सुखावहा

athavā snehamātrāḥ syustisro'nyā sarvasammatāḥ ahorātreṇa mahatī jīryatyahni tu madhyamā jīryatyalpā dinārddhena sā vijñeyā sukhāvahā

अल्पा स्याद्दीपनी वृष्या स्वल्पदोषे प्रपूजिता

alpā syāddīpanī vṛṣyā svalpadoṣe prapūjitā

मध्यमा स्नेहनी ज्ञेया वृंहणी भ्रमहारिणी ज्येष्ठा कुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशिनी

madhyamā snehanī jñeyā vṛṃhaṇī bhramahāriṇī jyeṣṭhā kuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśinī

या मात्रा प्रथमे यामे गते जीर्यति वासरे सा मात्रा दीपयत्यग्निमल्पदोषे च पूजिता

yā mātrā prathame yāme gate jīryati vāsare sā mātrā dīpayatyagnimalpadoṣe ca pūjitā

या मात्रा वासरस्यार्द्धे व्यतीते परिजीर्यति सा वृष्या बृंहणी च स्यान्मध्यदोषे प्रपूजिता

yā mātrā vāsarasyārddhe vyatīte parijīryati sā vṛṣyā bṛṃhaṇī ca syānmadhyadoṣe prapūjitā

या मात्रा चरमे यामे स्थितेऽह्न परिजीर्यति सा मात्रा स्नेहनी ज्ञेया बहुदोषेषु पूजिता

yā mātrā carame yāme sthite'hna parijīryati sā mātrā snehanī jñeyā bahudoṣeṣu pūjitā

केवलं पैत्तिके सर्पिर्वातिके लवणान्वितम् देयं वहुकफे वह्निव्योषक्षारसमन्वितम्

kevalaṃ paittike sarpirvātike lavaṇānvitam deyaṃ vahukaphe vahnivyoṣakṣārasamanvitam

रूक्षक्षतविषार्त्तानां वातपित्तविकारिणाम् हीनमेधास्मृतीनां च सर्पिष्पानं प्रशस्यते

rūkṣakṣataviṣārttānāṃ vātapittavikāriṇām hīnamedhāsmṛtīnāṃ ca sarpiṣpānaṃ praśasyate

कृमिकोष्ठानिलाविष्टाः प्रवृद्धकफमेदसः पिबेयुस्तैलसात्म्याश्च तैलं दार्ढ्यार्थिनस्तु ये

kṛmikoṣṭhānilāviṣṭāḥ pravṛddhakaphamedasaḥ pibeyustailasātmyāśca tailaṃ dārḍhyārthinastu ye

व्यायामकर्षिताः शुष्करेतोरक्ता महारुजः महाग्निमारुतप्राणा वसायोग्या नराः स्मृताः

vyāyāmakarṣitāḥ śuṣkaretoraktā mahārujaḥ mahāgnimārutaprāṇā vasāyogyā narāḥ smṛtāḥ

क्रूराशयाः क्लेशसहा वातार्त्ता दीप्तवह्नयः मज्जानञ्च पिबेयुस्ते सर्पिर्वा सर्वतो हितम्

krūrāśayāḥ kleśasahā vātārttā dīptavahnayaḥ majjānañca pibeyuste sarpirvā sarvato hitam

शीतकाले दिवा स्नेहमुष्णकाले पिबेन्निशि वातपित्ताधिके रात्रौ वातश्लेष्माधिके दिवा

śītakāle divā snehamuṣṇakāle pibenniśi vātapittādhike rātrau vātaśleṣmādhike divā

नस्याभ्यज्जनगण्डूषमूर्ध्वकर्णाक्षितर्पणे तैलं घृतं वा युञ्जीत दृष्ट्वा दोषबलाबलम्

nasyābhyajjanagaṇḍūṣamūrdhvakarṇākṣitarpaṇe tailaṃ ghṛtaṃ vā yuñjīta dṛṣṭvā doṣabalābalam

घृते कोष्णं जलं पेयं तैले यूषः प्रशस्यते वसामज्ज्ञोः पिबेन्मण्डमनुपानं सुखावहम्

ghṛte koṣṇaṃ jalaṃ peyaṃ taile yūṣaḥ praśasyate vasāmajjñoḥ pibenmaṇḍamanupānaṃ sukhāvaham

स्नेहद्विषः शिशून्वृद्धान्सुकुमारान्कृशानपि तृष्णालुकानुष्णकाले सह भक्तेन पाययेत्

snehadviṣaḥ śiśūnvṛddhānsukumārānkṛśānapi tṛṣṇālukānuṣṇakāle saha bhaktena pāyayet

सर्पिष्मती बहुतिला यवागूः स्वल्पतण्डुला सुखोष्णा सेव्यमाना तु सद्यः स्नेहनकारिणी

sarpiṣmatī bahutilā yavāgūḥ svalpataṇḍulā sukhoṣṇā sevyamānā tu sadyaḥ snehanakāriṇī

शर्कराचूर्णसंयुक्ते दोहनस्थे घृते तु गाम् दुग्ध्वा क्षीरं पिबेद्रू क्षः सद्यः स्नेहनमुत्तमम्

śarkarācūrṇasaṃyukte dohanasthe ghṛte tu gām dugdhvā kṣīraṃ pibedrū kṣaḥ sadyaḥ snehanamuttamam

मिथ्याऽचाराद् बहुत्वाच्च यस्य स्नेहो न जीर्यति विष्टभ्य वाऽपि जीर्येत वारिणोष्णेन वामयेत्

mithyā'cārād bahutvācca yasya sneho na jīryati viṣṭabhya vā'pi jīryeta vāriṇoṣṇena vāmayet

स्नेहस्याजीर्णशङ्कायां पिबेदुष्णोदकं नरः तेनोद्गारो भवेच्छुद्धो भक्तं प्रति रुचिस्तथा

snehasyājīrṇaśaṅkāyāṃ pibeduṣṇodakaṃ naraḥ tenodgāro bhavecchuddho bhaktaṃ prati rucistathā

स्नेहेन पैत्तिकस्याग्निर्यदा तीक्ष्णतरीकृतः तदाऽस्योदीरयेत् तृष्णां विषमां तस्य पाययेत् शीतलं पायसं तेन तृष्णा तस्य प्रशाम्यति

snehena paittikasyāgniryadā tīkṣṇatarīkṛtaḥ tadā'syodīrayet tṛṣṇāṃ viṣamāṃ tasya pāyayet śītalaṃ pāyasaṃ tena tṛṣṇā tasya praśāmyati

अजीर्णी वर्जयेत्स्नेहमुदरी तरुणज्वरी दुर्बलोऽरोचकी स्थूलो मूर्च्छालो मेहपीडितः

ajīrṇī varjayetsnehamudarī taruṇajvarī durbalo'rocakī sthūlo mūrcchālo mehapīḍitaḥ

दत्तवस्तिविरिक्तश्च वान्तस्तृष्णाश्रमान्वितः अकालप्रसवा नारी दुर्दिने च विवर्जयेत्

dattavastiviriktaśca vāntastṛṣṇāśramānvitaḥ akālaprasavā nārī durdine ca vivarjayet

स्वेद्यसंशोध्यमद्यस्त्रीव्यायामासक्तचित्तकाः

svedyasaṃśodhyamadyastrīvyāyāmāsaktacittakāḥ

वृद्धबालकृशा रूक्षाः क्षीणास्राः क्षीणरेतसः वातार्त्तास्तिमिरार्त्ता ये तेषां स्नेहनमुत्तमम्

vṛddhabālakṛśā rūkṣāḥ kṣīṇāsrāḥ kṣīṇaretasaḥ vātārttāstimirārttā ye teṣāṃ snehanamuttamam

वातानुलोम्यं दीप्ताग्निर्वर्चः स्निग्धमसंहतम् मृदुस्निग्धाङ्गताऽग्लानिः स्नेहद्वेषोऽथ लाघवम् विमलेन्द्रि यता सम्यक् स्निग्धे रूक्षे विपर्ययः

vātānulomyaṃ dīptāgnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam mṛdusnigdhāṅgatā'glāniḥ snehadveṣo'tha lāghavam vimalendri yatā samyak snigdhe rūkṣe viparyayaḥ

भक्तद्वेषो मुखस्रावो गुदे दाहः प्रवाहिका तन्द्रा ऽतीसारपाण्डुत्वं भृशं स्निग्धस्य लक्षणम्

bhaktadveṣo mukhasrāvo gude dāhaḥ pravāhikā tandrā 'tīsārapāṇḍutvaṃ bhṛśaṃ snigdhasya lakṣaṇam

रूक्षस्य स्नेहनं स्नेहैरतिस्निग्धस्य रूक्षणम् श्यामाकचणकाद्यैश्च तक्रपिण्याकसक्तुभिः

rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya rūkṣaṇam śyāmākacaṇakādyaiśca takrapiṇyākasaktubhiḥ

दीप्ताग्निः शुद्धकोष्ठश्च पुष्टधातुर्दृढेन्द्रि यः निर्जरो बलवर्णाढ्यः स्नेहसेवी भवेन्नरः

dīptāgniḥ śuddhakoṣṭhaśca puṣṭadhāturdṛḍhendri yaḥ nirjaro balavarṇāḍhyaḥ snehasevī bhavennaraḥ

स्नेहे व्यायामसंशीतवेगाघातप्रजागरान् दिवास्वप्नमभिष्यन्दि रूक्षान्नञ्च विवर्जयेत्

snehe vyāyāmasaṃśītavegāghātaprajāgarān divāsvapnamabhiṣyandi rūkṣānnañca vivarjayet

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे परिभाषादिप्रकरणे चतुर्थं स्नेहपानविधिप्रकरणं समाप्तम्

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe paribhāṣādiprakaraṇe caturthaṃ snehapānavidhiprakaraṇaṃ samāptam

प्रकरणम् ४

अथ चतुर्थं बालप्रकरणम्

atha caturthaṃ bālaprakaraṇam

अथ बाले समुत्पन्ने विदधीत विधिं तथा यथैव कुलवृद्धस्त्रीव्यवहारपरम्परा

atha bāle samutpanne vidadhīta vidhiṃ tathā yathaiva kulavṛddhastrīvyavahāraparamparā

प्रसूता हितमाहारं विहारं च समाचरेत् व्यायामं मैथुनं क्रोधं शीतसेवां विवर्जयेत्

prasūtā hitamāhāraṃ vihāraṃ ca samācaret vyāyāmaṃ maithunaṃ krodhaṃ śītasevāṃ vivarjayet

मिथ्याचारात्सूतिकाया यो व्याधिरुपजायते स कृच्छ्रसाध्योऽसाध्यो वा भवेत्तत्पथ्यमाचरेत्

mithyācārātsūtikāyā yo vyādhirupajāyate sa kṛcchrasādhyo'sādhyo vā bhavettatpathyamācaret

सर्वतः परिशुद्धा स्यात्स्निग्धपथ्याऽल्पभोजना स्वेदाभ्यङ्गपरा नित्यं भवेन्मासमतन्द्रि ता

sarvataḥ pariśuddhā syātsnigdhapathyā'lpabhojanā svedābhyaṅgaparā nityaṃ bhavenmāsamatandri tā

प्रसूता सार्धमासान्ते दृष्टे वा पुनरार्त्तवे सूतिकानामहीना स्यादिति धन्वन्तरेर्मतम्

prasūtā sārdhamāsānte dṛṣṭe vā punarārttave sūtikānāmahīnā syāditi dhanvantarermatam

व्युपद्र वां विशुद्धां च विज्ञाय वरवर्णिनीम् ऊर्ध्वं चतुर्भ्यो मासेभ्यो नियमं परिहारयेत्

vyupadra vāṃ viśuddhāṃ ca vijñāya varavarṇinīm ūrdhvaṃ caturbhyo māsebhyo niyamaṃ parihārayet

रसप्रसादो मधुरः पक्वाहारनिमित्तजः कृत्स्नाद्देहात्स्तनौ प्राप्तः स्तन्यमित्यभिधीयते

rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ kṛtsnāddehātstanau prāptaḥ stanyamityabhidhīyate

स्तन्यं त्रिरात्रात्स्त्रीणां वा चतूरात्रादनन्तरम् प्रवर्त्तयन्ति विवृता धमन्यो हृदये स्थिताः

stanyaṃ trirātrātstrīṇāṃ vā catūrātrādanantaram pravarttayanti vivṛtā dhamanyo hṛdaye sthitāḥ

पयः पुत्रस्य संस्पर्शाद्दर्शनात्स्मरणादपि ग्रहणादप्युरोजस्य शुक्रवत्सम्प्रवर्त्तते स्नेहो निरन्तरस्तस्य प्रवाहे हेतुरुच्यते

payaḥ putrasya saṃsparśāddarśanātsmaraṇādapi grahaṇādapyurojasya śukravatsampravarttate sneho nirantarastasya pravāhe heturucyate

अवात्सल्याद्भयाच्छोकात्क्रोधादत्यपतर्पणात् स्त्रीणां स्तन्यं भवेत्स्वल्पं गर्भान्तरविधारणात्

avātsalyādbhayācchokātkrodhādatyapatarpaṇāt strīṇāṃ stanyaṃ bhavetsvalpaṃ garbhāntaravidhāraṇāt

शालिषष्टिकगोधूमान्मांसक्षुद्र झषानपि कालशाकमलाबूं च नारिकेलं कसेरुकम्

śāliṣaṣṭikagodhūmānmāṃsakṣudra jhaṣānapi kālaśākamalābūṃ ca nārikelaṃ kaserukam

शृङ्गाटकं वरीं चापि विदारीकन्दमेव च लशुनं दुग्धवृद्धयै स्त्री सेवेत सुमना भवेत्

śṛṅgāṭakaṃ varīṃ cāpi vidārīkandameva ca laśunaṃ dugdhavṛddhayai strī seveta sumanā bhavet

कलमस्य तण्डुलानां कल्कं या क्षीरपेषितं पिबति सा भवति भृशं तरुणी क्षीरभरेणैव तुङ्गकुचयुगला

kalamasya taṇḍulānāṃ kalkaṃ yā kṣīrapeṣitaṃ pibati sā bhavati bhṛśaṃ taruṇī kṣīrabhareṇaiva tuṅgakucayugalā

कलमः कलिविख्यातो जायते स बृहद्ध्रदे काश्मीरदेश एवोक्तो महातण्डुलसंज्ञकः

kalamaḥ kalivikhyāto jāyate sa bṛhaddhrade kāśmīradeśa evokto mahātaṇḍulasaṃjñakaḥ

विदारिकन्दस्य रसं पिबेत्स्तन्यस्य वृद्धये तच्चूर्णं तस्य वृर्द्ध्य्थं पिबेद्वा क्षीरसंयुतम्

vidārikandasya rasaṃ pibetstanyasya vṛddhaye taccūrṇaṃ tasya vṛrddhythaṃ pibedvā kṣīrasaṃyutam

धात्र्या गुरुभिराहारैर्विहारैर्दोषलैस्तथा देहे दोषाः प्रकुप्यन्ति ततः स्तन्यं प्रदुष्यति

dhātryā gurubhirāhārairvihārairdoṣalaistathā dehe doṣāḥ prakupyanti tataḥ stanyaṃ praduṣyati

मिथ्याऽहारविहारिण्या दुष्टा वातादयः स्त्रियाः दूषयन्ति पयस्तेन शरीरं व्याधयः शिशोः

mithyā'hāravihāriṇyā duṣṭā vātādayaḥ striyāḥ dūṣayanti payastena śarīraṃ vyādhayaḥ śiśoḥ

कषायं सलिलप्लावि स्तन्यं मारुतदूषितम् पित्तादम्लं च कटुकं राज्योऽम्भसि तु पीतिकाः

kaṣāyaṃ salilaplāvi stanyaṃ mārutadūṣitam pittādamlaṃ ca kaṭukaṃ rājyo'mbhasi tu pītikāḥ

कफदुष्टं तु यत्तोये निमज्जति च पिच्छिलम् द्वन्द्वजं तु द्विलिङ्गं स्यात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्

kaphaduṣṭaṃ tu yattoye nimajjati ca picchilam dvandvajaṃ tu dviliṅgaṃ syāttriliṅgaṃ sānnipātikam

धात्री क्षीरविशुर्द्ध्य्थं मुद्गयूषरसाशिनी भार्ङ्गीदारुवचाः पिष्ट्वा पिबेत्साऽतिविषास्तथा

dhātrī kṣīraviśurddhythaṃ mudgayūṣarasāśinī bhārṅgīdāruvacāḥ piṣṭvā pibetsā'tiviṣāstathā

पाठामूर्वाऽब्दभूनिम्बदारुशुण्ठीकलिङ्गकैः सारिवामत्स्यपित्ताऽख्यै क्वाथः स्तन्यविशोधनः

pāṭhāmūrvā'bdabhūnimbadāruśuṇṭhīkaliṅgakaiḥ sārivāmatsyapittā'khyai kvāthaḥ stanyaviśodhanaḥ

पटोलनिम्बासनदारुपाठा मूर्वां गुडूचीं कटुरोहिणीं च सनागरां च क्वथितां च तोये धात्री पिबेत्स्तन्यविशुद्धिहेतोः

paṭolanimbāsanadārupāṭhā mūrvāṃ guḍūcīṃ kaṭurohiṇīṃ ca sanāgarāṃ ca kvathitāṃ ca toye dhātrī pibetstanyaviśuddhihetoḥ

नीरे स्यन्यं यदेकि स्वादविवर्णमतन्तुमत् पाण्डुरं तनु शीतं च तद्दुग्धं शुंद्धमादिशेत्

nīre syanyaṃ yadeki svādavivarṇamatantumat pāṇḍuraṃ tanu śītaṃ ca taddugdhaṃ śuṃddhamādiśet

पीताय यदि बालस्य विदध्यादुपमातरम् सुविचार्य गुणान्दोषान्कुर्याद्धात्रीं तदेदृशीम्

pītāya yadi bālasya vidadhyādupamātaram suvicārya guṇāndoṣānkuryāddhātrīṃ tadedṛśīm

सवर्णां मध्यवयसां सच्छीलां मुदितां सदा शुद्धदुग्धां बहुक्षीरां सवत्सामतिवत्सलाम्

savarṇāṃ madhyavayasāṃ sacchīlāṃ muditāṃ sadā śuddhadugdhāṃ bahukṣīrāṃ savatsāmativatsalām

स्वाधीनामल्पसन्तुष्टां कुलीनां सज्जनात्मजाम् कैतवेन परित्यक्तां निजपुत्रशदृशं शिशौ

svādhīnāmalpasantuṣṭāṃ kulīnāṃ sajjanātmajām kaitavena parityaktāṃ nijaputraśadṛśaṃ śiśau

शोकाकुलाक्षु धार्ता च श्रान्ता व्याधिमती सदा अत्युच्चा नितरां नीचा स्थूलातीव भृशं कृशा

śokākulākṣu dhārtā ca śrāntā vyādhimatī sadā atyuccā nitarāṃ nīcā sthūlātīva bhṛśaṃ kṛśā

गर्भिणी ज्वरिणी चापि लम्बोन्नतपयोधरा अजीर्णभोजिनी चापि तथा पथ्यविवर्जिता

garbhiṇī jvariṇī cāpi lambonnatapayodharā ajīrṇabhojinī cāpi tathā pathyavivarjitā

आसक्ता क्षुद्र कार्येषु दुःखार्ता चञ्चलाऽपि च एतासां स्तन्यपानेन शिशुर्भवति सामयः

āsaktā kṣudra kāryeṣu duḥkhārtā cañcalā'pi ca etāsāṃ stanyapānena śiśurbhavati sāmayaḥ

तत्र माता प्रशस्ताङ्गी चारुवस्त्रा पुरोमुखी उपविश्यासने सम्यग्दक्षिणं स्तनमम्बुना

tatra mātā praśastāṅgī cāruvastrā puromukhī upaviśyāsane samyagdakṣiṇaṃ stanamambunā

प्रक्षाल्येषत्परिस्राव्य मन्त्राभ्यामभिमन्त्रितम् उदङ्मुखं शिशुं क्रोडे शनैः सन्धाय पाययेत्

prakṣālyeṣatparisrāvya mantrābhyāmabhimantritam udaṅmukhaṃ śiśuṃ kroḍe śanaiḥ sandhāya pāyayet

अस्रावितं स्तनं बालः पिबन्स्तन्येन भूयसा पूर्णस्रोता वमीकासश्वासैर्भवति पीडितः

asrāvitaṃ stanaṃ bālaḥ pibanstanyena bhūyasā pūrṇasrotā vamīkāsaśvāsairbhavati pīḍitaḥ

क्षीरनीरनिधिस्तेऽस्तु स्तनयोः क्षीरपूरकः सदैव सुभगो बालो भवत्वेष महाबलः

kṣīranīranidhiste'stu stanayoḥ kṣīrapūrakaḥ sadaiva subhago bālo bhavatveṣa mahābalaḥ

पयोऽमृतसमं पीत्वा कुमारस्ते शुभानने दीर्घमायुरवाप्नोतु देवाः प्राप्यामृतं यथा

payo'mṛtasamaṃ pītvā kumāraste śubhānane dīrghamāyuravāpnotu devāḥ prāpyāmṛtaṃ yathā

क्षीरसात्म्यतया क्षीरमाजं गव्यमथापि वा दद्यादास्तन्यपर्याप्तेर्बालेभ्यो वीक्ष्य मात्रया

kṣīrasātmyatayā kṣīramājaṃ gavyamathāpi vā dadyādāstanyaparyāpterbālebhyo vīkṣya mātrayā

यथोक्तविधिना बालं मासि षष्ठेऽष्टमेऽपि च अन्नं सम्प्राशयेत्किञ्चित्ततस्तद्वर्धयेत्क्रमात्

yathoktavidhinā bālaṃ māsi ṣaṣṭhe'ṣṭame'pi ca annaṃ samprāśayetkiñcittatastadvardhayetkramāt

बालमङ्के सुखं दध्यान्न चैनं तर्जयेत्क्वचित् सहसा बोधये न्नैव नायोग्यमुपवेशयेत्

bālamaṅke sukhaṃ dadhyānna cainaṃ tarjayetkvacit sahasā bodhaye nnaiva nāyogyamupaveśayet

नाकृष्य स्थापयेत्क्रोडे न क्षिप्रं शयने क्षिपेत् रोदयेन्न क्वचित्कार्ये विधिमावश्यकं विना

nākṛṣya sthāpayetkroḍe na kṣipraṃ śayane kṣipet rodayenna kvacitkārye vidhimāvaśyakaṃ vinā

तच्चित्तमनुवर्त्तेत तं सदैवानुमोदयेत् वारतपतडिद्वृष्टिधूमानलजलादितः निम्नोच्चस्थानतश्चापि रक्षेद्बालं प्रयत्नतः

taccittamanuvartteta taṃ sadaivānumodayet vāratapataḍidvṛṣṭidhūmānalajalāditaḥ nimnoccasthānataścāpi rakṣedbālaṃ prayatnataḥ

अभ्यङ्गोद्वर्त्तन स्नानं नेत्रयोरञ्जनं तथा वसनं मृदु यत्तच्च तथा मृद्वनुलेपनम् जन्मप्रभृति पथ्यानि बालस्यैतानि सर्वथा

abhyaṅgodvarttana snānaṃ netrayorañjanaṃ tathā vasanaṃ mṛdu yattacca tathā mṛdvanulepanam janmaprabhṛti pathyāni bālasyaitāni sarvathā

कवलः पञ्चमाद्वर्षादष्टमान्नस्यकर्म च विरेकः षोडशाद्वर्षाद्विंशतेश्चैव मैथुनम्

kavalaḥ pañcamādvarṣādaṣṭamānnasyakarma ca virekaḥ ṣoḍaśādvarṣādviṃśateścaiva maithunam

वयस्तु त्रिविधं बाल्यं मध्यमं वार्धकं तथा ऊनषोडशवर्षस्तु नरो बालो निगद्यते

vayastu trividhaṃ bālyaṃ madhyamaṃ vārdhakaṃ tathā ūnaṣoḍaśavarṣastu naro bālo nigadyate

त्रिविधः सोऽपि दुग्धाशी दुग्धान्नाशी तथाऽन्नभुक् दुग्धाशी वर्षपर्यन्तं दुग्धान्नाशी शरद्द्वयम्

trividhaḥ so'pi dugdhāśī dugdhānnāśī tathā'nnabhuk dugdhāśī varṣaparyantaṃ dugdhānnāśī śaraddvayam

तदुत्तरं स्यादन्नाशी एवं बालस्त्रिधा मतः मध्ये षोडशसप्तत्योर्मध्यमः कथितो बुधैः

taduttaraṃ syādannāśī evaṃ bālastridhā mataḥ madhye ṣoḍaśasaptatyormadhyamaḥ kathito budhaiḥ

चतुर्धा मध्यमं वृद्धियुवपूर्णक्षयान्वितम् भवेदाविंशतेर्वृद्धिर्युवा त्वान्त्रिंशतो मतः

caturdhā madhyamaṃ vṛddhiyuvapūrṇakṣayānvitam bhavedāviṃśatervṛddhiryuvā tvāntriṃśato mataḥ

चत्वारिंशत्समा यावत्तिष्ठेद्वीर्यादिपूरितः ततः क्रमेण क्षीणः स्याद्यावद्भवति सप्ततिः

catvāriṃśatsamā yāvattiṣṭhedvīryādipūritaḥ tataḥ krameṇa kṣīṇaḥ syādyāvadbhavati saptatiḥ

ततस्तु सप्ततेरूर्ध्वं क्षीणधातुरसादिकः क्षीयमाणेन्द्रि यबलः क्षीणरेता दिने दिने

tatastu saptaterūrdhvaṃ kṣīṇadhāturasādikaḥ kṣīyamāṇendri yabalaḥ kṣīṇaretā dine dine

बलीपलितखालित्ययुक्तः कर्मसु चाक्षमः कासश्वासादिभिः क्लिष्टो वृद्धो भवति मानवः

balīpalitakhālityayuktaḥ karmasu cākṣamaḥ kāsaśvāsādibhiḥ kliṣṭo vṛddho bhavati mānavaḥ

बाल्ये विवर्धते श्लेष्मा पित्तं स्यान्मध्यमेऽधिकम् वार्धके वर्द्धते वायुर्विचार्यैतदुपक्रमेत्

bālye vivardhate śleṣmā pittaṃ syānmadhyame'dhikam vārdhake varddhate vāyurvicāryaitadupakramet

बाल्यं वृद्धिश्छविर्मेधा त्वग्दृष्टिः शुक्रविक्रमौ बुद्धिः कर्मेन्द्रि यं चेतो जीवितं दशतो ह्रसेत्

bālyaṃ vṛddhiśchavirmedhā tvagdṛṣṭiḥ śukravikramau buddhiḥ karmendri yaṃ ceto jīvitaṃ daśato hraset

सप्त प्रकृतयो नॄणां वातात्पित्तात्कफात्तथा संसर्गात्सन्निपाताच्च भवन्ति भिषजां मते

sapta prakṛtayo nṝṇāṃ vātātpittātkaphāttathā saṃsargātsannipātācca bhavanti bhiṣajāṃ mate

शुक्रशोणितसंयोगे यो दोषस्तूत्कटो भवेत् प्रकृतिर्जायते तेन तस्या लक्षणमुच्यते

śukraśoṇitasaṃyoge yo doṣastūtkaṭo bhavet prakṛtirjāyate tena tasyā lakṣaṇamucyate

शुक्रासृग्गर्भिणीभोज्यचेष्टागर्भाशयार्त्तिषु यः स्याद्दोषोऽधिकस्तेन प्रकृतिः सप्तधोदिता

śukrāsṛggarbhiṇībhojyaceṣṭāgarbhāśayārttiṣu yaḥ syāddoṣo'dhikastena prakṛtiḥ saptadhoditā

जागरूकोऽल्पकेशश्च स्फुटितांघ्रिकरः कृशः शीघ्रगो बहुवाग्रूक्षः स्वप्ने वियति गच्छति एवंविधः स विज्ञेयो वातप्रकृतिको नरः

jāgarūko'lpakeśaśca sphuṭitāṃghrikaraḥ kṛśaḥ śīghrago bahuvāgrūkṣaḥ svapne viyati gacchati evaṃvidhaḥ sa vijñeyo vātaprakṛtiko naraḥ

पित्तप्रकृतिको लोको यादृशोऽथ निगद्यते अकालपलितो गौरः क्रोधी स्वेदी च बुद्धिमान्

pittaprakṛtiko loko yādṛśo'tha nigadyate akālapalito gauraḥ krodhī svedī ca buddhimān

बहुभुक्ताम्रनेत्रश्च स्वप्ने ज्योतींषि पश्यति एवंविधो भवेद्यस्तु पित्तप्रकृतिको नरः

bahubhuktāmranetraśca svapne jyotīṃṣi paśyati evaṃvidho bhavedyastu pittaprakṛtiko naraḥ

श्यामकेशः क्षमी स्थूलो बहुवीर्यो महाबलः स्वप्ने जलाशयालोकी श्लेष्मप्रकृतिको नरः

śyāmakeśaḥ kṣamī sthūlo bahuvīryo mahābalaḥ svapne jalāśayālokī śleṣmaprakṛtiko naraḥ

दृश्यते प्रकृतौ यत्र रूपं दोषद्वयस्य तु द्विसंसर्गेण जानीयात्सर्वलिङ्गैस्त्रिदोषजम्

dṛśyate prakṛtau yatra rūpaṃ doṣadvayasya tu dvisaṃsargeṇa jānīyātsarvaliṅgaistridoṣajam

विभुत्वादाशुकारित्वाद्वलित्वादन्यकोपनात् स्वातन्त्र्याद्बहुरोगत्वाद्दोषाणां प्रबलोऽनिलः

vibhutvādāśukāritvādvalitvādanyakopanāt svātantryādbahurogatvāddoṣāṇāṃ prabalo'nilaḥ

प्रायोऽत एव पवनाध्युषिता मनुष्या दोषात्मकाः स्फुटितधूसरकेशगात्राः शीतद्विषश्चलधृतिस्मृतिबुद्धिचेष्टासौहार्ददृष्टिगतयोऽतिबहुप्रलापाः

prāyo'ta eva pavanādhyuṣitā manuṣyā doṣātmakāḥ sphuṭitadhūsarakeśagātrāḥ śītadviṣaścaladhṛtismṛtibuddhiceṣṭāsauhārdadṛṣṭigatayo'tibahupralāpāḥ

अल्पपित्तबलजीवितनिद्राः सन्नसक्तचलजर्जरवाचः नास्तिका बहुभुजः सविलासा गीतहास्यमृगयाकलिलोलाः

alpapittabalajīvitanidrāḥ sannasaktacalajarjaravācaḥ nāstikā bahubhujaḥ savilāsā gītahāsyamṛgayākalilolāḥ

मधुराम्लपटूष्णसात्म्यकांक्षाः कृशदीर्घाकृतयः सशब्दयाताः न दृढा न जितेन्द्रि या न चार्या न च कान्तादयिता बहुप्रजा वा

madhurāmlapaṭūṣṇasātmyakāṃkṣāḥ kṛśadīrghākṛtayaḥ saśabdayātāḥ na dṛḍhā na jitendri yā na cāryā na ca kāntādayitā bahuprajā vā

नेत्राणि चैषां खरधूसराणि वृत्तान्यचारूणि मृतोपमानि उन्मीलितानीव भवन्ति सुप्ते शैलद्रुमांस्ते गगनं च यान्ति

netrāṇi caiṣāṃ kharadhūsarāṇi vṛttānyacārūṇi mṛtopamāni unmīlitānīva bhavanti supte śailadrumāṃste gaganaṃ ca yānti

अधन्या मत्सराध्माताः स्तेना प्रोद्बद्धपिण्डिकाः श्वशृगालोष्ट्रगृध्राखुकाकानूकाश्च वातिकाः

adhanyā matsarādhmātāḥ stenā prodbaddhapiṇḍikāḥ śvaśṛgāloṣṭragṛdhrākhukākānūkāśca vātikāḥ

पित्तं वह्निर्वह्निजं वा यदस्मात्पित्तोद्रि क्तस्तीक्ष्णतृष्णाबुभुक्षः गौरोष्णाङ्गस्ताम्रहस्ताङ्घ्रिवक्त्रः शूरो मानी पिङ्गकेशोऽल्परोमा

pittaṃ vahnirvahnijaṃ vā yadasmātpittodri ktastīkṣṇatṛṣṇābubhukṣaḥ gauroṣṇāṅgastāmrahastāṅghrivaktraḥ śūro mānī piṅgakeśo'lparomā

दयितमाल्यविलेपनमण्डनः सुचरितः शुचिराश्रितवत्सलः विभवसाहसबुद्धिबलान्वितो भवति भीषु गतिर्द्विषतामपि

dayitamālyavilepanamaṇḍanaḥ sucaritaḥ śucirāśritavatsalaḥ vibhavasāhasabuddhibalānvito bhavati bhīṣu gatirdviṣatāmapi

मेधावी प्रशिथिलसन्धिबन्धमांसो नारीणामनभिमतोऽल्पशुक्रकामः आवासः पलिततरंगनीलिकानां भुक्तान्नं मधुरकषायतिक्तशीतम्

medhāvī praśithilasandhibandhamāṃso nārīṇāmanabhimato'lpaśukrakāmaḥ āvāsaḥ palitataraṃganīlikānāṃ bhuktānnaṃ madhurakaṣāyatiktaśītam

धर्मद्वेषी स्वेदनः पूतिगन्धिर्भूर्युच्चारक्रोधपानाशनेर्ष्यः सुप्तं पश्येत्कर्णिकारान् पलाशान् दिग्दाहोल्काविद्युदर्कानलांश्च

dharmadveṣī svedanaḥ pūtigandhirbhūryuccārakrodhapānāśanerṣyaḥ suptaṃ paśyetkarṇikārān palāśān digdāholkāvidyudarkānalāṃśca

तनूनि पिङ्गानि चलानि चैषां तन्वल्पपक्ष्माणि हिमप्रियाणि क्रोधेन मद्येन रवेश्च भासा रागं व्रजन्त्याशु विलोचनानि

tanūni piṅgāni calāni caiṣāṃ tanvalpapakṣmāṇi himapriyāṇi krodhena madyena raveśca bhāsā rāgaṃ vrajantyāśu vilocanāni

मध्यायुषो मध्यबलाः पण्डिताः क्लेशभीरवः व्याघ्रर्क्षकपिमार्जारवृकानूकाश्च पैत्तिकाः

madhyāyuṣo madhyabalāḥ paṇḍitāḥ kleśabhīravaḥ vyāghrarkṣakapimārjāravṛkānūkāśca paittikāḥ

श्लेष्मा सोमं श्लेष्मलस्तेन सौम्यो गूढस्निग्धश्लिष्टसन्ध्यस्थिमांसः क्षुत्तृड्दुःखक्लेशधर्मैरतप्तो बुद्ध्या युक्तः सात्त्विकः सत्यसन्धः

śleṣmā somaṃ śleṣmalastena saumyo gūḍhasnigdhaśliṣṭasandhyasthimāṃsaḥ kṣuttṛḍduḥkhakleśadharmairatapto buddhyā yuktaḥ sāttvikaḥ satyasandhaḥ

प्रियंगुदूर्वाशरकाण्डदर्भगोरोचनापद्मसुवर्णवर्णः प्रलम्बबाहुः पृथुपीनवक्षा महाललाटो घननीलकेशः

priyaṃgudūrvāśarakāṇḍadarbhagorocanāpadmasuvarṇavarṇaḥ pralambabāhuḥ pṛthupīnavakṣā mahālalāṭo ghananīlakeśaḥ

मृद्वङ्गः समसुविभक्तचारुदेहो बह्वोजोरतिरसशुक्रपुत्रभृत्यः धर्मात्मा वदति न निष्ठुरं च जातु प्रच्छन्नं वहति दृढं चिरं च वैरम्

mṛdvaṅgaḥ samasuvibhaktacārudeho bahvojoratirasaśukraputrabhṛtyaḥ dharmātmā vadati na niṣṭhuraṃ ca jātu pracchannaṃ vahati dṛḍhaṃ ciraṃ ca vairam

समदद्विरदेन्द्र तुल्ययातो जलदाम्भोधिमृदङ्गसिंहघोषः स्मृतिमानभियोगवान्विनीतो न च बाल्येऽप्यतिरोदनो न लोलः

samadadviradendra tulyayāto jaladāmbhodhimṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ smṛtimānabhiyogavānvinīto na ca bālye'pyatirodano na lolaḥ

तिक्तं कषायं कटुकोष्णरूक्षमल्पं स भुंक्ते बलवांस्तथाऽपि रक्तान्तसुस्निग्धविशालदीर्घसुव्यक्तशुक्लासितपक्ष्मलाक्षः

tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭukoṣṇarūkṣamalpaṃ sa bhuṃkte balavāṃstathā'pi raktāntasusnigdhaviśāladīrghasuvyaktaśuklāsitapakṣmalākṣaḥ

अल्पव्याहारक्रोधपानाशनेर्ष्यः प्राज्यायुर्वित्तो दीर्घदर्शी वदान्यः श्राद्धो गम्भीरः स्थूललक्ष्यः क्षमावानार्योनिद्रा लुर्दीर्घसूत्रः कृतज्ञः

alpavyāhārakrodhapānāśanerṣyaḥ prājyāyurvitto dīrghadarśī vadānyaḥ śrāddho gambhīraḥ sthūlalakṣyaḥ kṣamāvānāryonidrā lurdīrghasūtraḥ kṛtajñaḥ

ऋजुर्विपश्चित्सुभगः सलज्जो भक्तो गुरूणां स्थिरसौहृदश्च स्वप्ने सपद्मान्सविहङ्गमालांस्तोयाशयान्पश्यति तोयदांश्च

ṛjurvipaścitsubhagaḥ salajjo bhakto gurūṇāṃ sthirasauhṛdaśca svapne sapadmānsavihaṅgamālāṃstoyāśayānpaśyati toyadāṃśca

ब्रह्मरुद्रे न्द्र वरुणतार्क्ष्यहंसगजाधिपैः श्लेष्मप्रकृतयस्तुल्यास्तथा सिंहाश्वगोवृषैः

brahmarudre ndra varuṇatārkṣyahaṃsagajādhipaiḥ śleṣmaprakṛtayastulyāstathā siṃhāśvagovṛṣaiḥ

विषजातो यथा कीटो न विषेण प्रबाध्यते तद्वत्प्रकृतयो मर्त्यं शक्नुवन्ति न बाधितुम्

viṣajāto yathā kīṭo na viṣeṇa prabādhyate tadvatprakṛtayo martyaṃ śaknuvanti na bādhitum

प्रकोपो वाऽन्यभावो वा शमो वा नोपजायते प्रकृतीनां स्वभावेन जायते तु गतायुषः

prakopo vā'nyabhāvo vā śamo vā nopajāyate prakṛtīnāṃ svabhāvena jāyate tu gatāyuṣaḥ

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमन्मिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे बालप्रकरणं चतुर्थम्

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmanmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe bālaprakaraṇaṃ caturtham

अथ पञ्चमं दिनचर्यादिप्रकरणम्

atha pañcamaṃ dinacaryādiprakaraṇam

भूमिदेशस्त्रिधाऽनूपो जांगलो मिश्रलक्षणः

bhūmideśastridhā'nūpo jāṃgalo miśralakṣaṇaḥ

नदीपल्वलशैलाढ्यः फुल्लोत्पलकुलैर्युतः हंससारसकारंडचक्रवाकादिसेवितः

nadīpalvalaśailāḍhyaḥ phullotpalakulairyutaḥ haṃsasārasakāraṃḍacakravākādisevitaḥ

शशवाराहमहिषरुरुरोहिकुलाकुलः प्रभूतद्रुमपुष्पाढ्यो नीलशस्यफलान्वितः

śaśavārāhamahiṣarururohikulākulaḥ prabhūtadrumapuṣpāḍhyo nīlaśasyaphalānvitaḥ

अनेकशालिकेदारकदलीक्षुविभूषितः अनूपदेशो ज्ञातव्यो वातश्लेष्मामयार्त्तिमान्

anekaśālikedārakadalīkṣuvibhūṣitaḥ anūpadeśo jñātavyo vātaśleṣmāmayārttimān

आकाशसम उच्चश्च स्वल्पपानीयपादपः शमीकरीरबिल्वार्कपीलुकर्कंधुसङ्कुलः

ākāśasama uccaśca svalpapānīyapādapaḥ śamīkarīrabilvārkapīlukarkaṃdhusaṅkulaḥ

हरिणैणर्क्षपृषतगोकर्णखरसङ्कुलः सुस्वादुफलवान्देशो वातलो जाङ्गलः स्मृतः

hariṇaiṇarkṣapṛṣatagokarṇakharasaṅkulaḥ susvāduphalavāndeśo vātalo jāṅgalaḥ smṛtaḥ

बहूदकनगोऽनूपः कफमारुतरोगवान् जाङ्गलोऽल्पाम्बुशाखी च पित्तासृङ्मारुतोत्तरः

bahūdakanago'nūpaḥ kaphamārutarogavān jāṅgalo'lpāmbuśākhī ca pittāsṛṅmārutottaraḥ

संसृष्टलक्षणो यस्तु देशः साधारणो मतः समाः सधारणे यस्माच्छीतवर्षोष्णमारुताः समता तेन दोषाणां तस्मात्साधारणो वरः

saṃsṛṣṭalakṣaṇo yastu deśaḥ sādhāraṇo mataḥ samāḥ sadhāraṇe yasmācchītavarṣoṣṇamārutāḥ samatā tena doṣāṇāṃ tasmātsādhāraṇo varaḥ

उचिते वर्तमानस्य नास्ति दुर्देशजं भयम् आहारस्वप्नचेष्टाऽदौ तद्देशस्य कृते सति

ucite vartamānasya nāsti durdeśajaṃ bhayam āhārasvapnaceṣṭā'dau taddeśasya kṛte sati

यस्य देशस्य यो जन्तुस्तज्जं तस्यौषधं हितम् देशादन्यत्र वसतस्तत्तुल्यगुणमौषधम्

yasya deśasya yo jantustajjaṃ tasyauṣadhaṃ hitam deśādanyatra vasatastattulyaguṇamauṣadham

स्वे देशेनिचिता दोषा अन्यस्मिन्कोपमागताः बलवन्तस्तथा न स्युर्जलजाः स्थलजास्तथा

sve deśenicitā doṣā anyasminkopamāgatāḥ balavantastathā na syurjalajāḥ sthalajāstathā

मानवो येन विधिना स्वस्थस्तिष्ठति सर्वदा तमेव कारयेद्वैद्यो यतः स्वास्थ्यं सदेप्सितम्

mānavo yena vidhinā svasthastiṣṭhati sarvadā tameva kārayedvaidyo yataḥ svāsthyaṃ sadepsitam

दिनचर्यां निशाचर्यामृतुचर्यां यथोदिताम् आचरन्पुरुषः स्वस्थः सदा तिष्ठति नान्यथा

dinacaryāṃ niśācaryāmṛtucaryāṃ yathoditām ācaranpuruṣaḥ svasthaḥ sadā tiṣṭhati nānyathā

समदोषः समाग्निश्च समधातुमलक्रियः प्रसन्नात्मेन्द्रि यमनाः स्वस्थ इत्यभिधीयते

samadoṣaḥ samāgniśca samadhātumalakriyaḥ prasannātmendri yamanāḥ svastha ityabhidhīyate

ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत स्वस्थो रक्षाऽथमायुषः तत्र सर्वाघशान्त्यर्थं स्मरेद्धि मधुसूदनम्

brāhme muhūrte budhyeta svastho rakṣā'thamāyuṣaḥ tatra sarvāghaśāntyarthaṃ smareddhi madhusūdanam

दध्याज्यादर्शसिद्धार्थं बिल्वगोरोचनस्रजाम् दर्शनं स्पर्शनं कार्यं प्रबुद्धेन शुभावहम्

dadhyājyādarśasiddhārthaṃ bilvagorocanasrajām darśanaṃ sparśanaṃ kāryaṃ prabuddhena śubhāvaham

स्वमाननं घृते पश्येद् यदीच्छेच्चिरजीवितम् आयुष्यमुषसि प्रोक्तं मलादीनां विसर्जनम् तदन्त्रकूजनाध्मानोदरगौरववारणम्

svamānanaṃ ghṛte paśyed yadīccheccirajīvitam āyuṣyamuṣasi proktaṃ malādīnāṃ visarjanam tadantrakūjanādhmānodaragauravavāraṇam

आटोपशूलौ परिकर्त्तिका च सङ्गः पुरीषस्य तथोर्ध्ववातः पुरीषमास्यादथवा निरेति पुरीषवेगेऽभिहते नरस्य

āṭopaśūlau parikarttikā ca saṅgaḥ purīṣasya tathordhvavātaḥ purīṣamāsyādathavā nireti purīṣavege'bhihate narasya

वातमूत्रपुरीषाणां सङ्गो ध्मानं क्लमो रुजा जठरे वातजाश्चान्येरोगाः स्युर्वातनिग्रहात्

vātamūtrapurīṣāṇāṃ saṅgo dhmānaṃ klamo rujā jaṭhare vātajāścānyerogāḥ syurvātanigrahāt

बस्तिमेहनयोः शूलं मूत्रकृच्छ्रं शिरोरुजा विनामो वङ्क्षणानाहः स्यालिङ्गं मूत्रनिग्रहे

bastimehanayoḥ śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ śirorujā vināmo vaṅkṣaṇānāhaḥ syāliṅgaṃ mūtranigrahe

न वेगितोऽन्यकार्यः स्यान्न वेगानीरयेद्बलात् कामशोकभयक्रोधान्मनोवेगान्विधारयेत्

na vegito'nyakāryaḥ syānna vegānīrayedbalāt kāmaśokabhayakrodhānmanovegānvidhārayet

गुदादिमलमार्गाणां शौचं कान्तिबलप्रदम् पवित्रकरमाख्यातमलक्ष्मीकलिपापहृत्

gudādimalamārgāṇāṃ śaucaṃ kāntibalapradam pavitrakaramākhyātamalakṣmīkalipāpahṛt

प्रक्षालनं मतं पाण्योः पादयोः शुद्धिकारणम् मलश्रमहरं वृष्यं चक्षुष्यं राजसापहम्

prakṣālanaṃ mataṃ pāṇyoḥ pādayoḥ śuddhikāraṇam malaśramaharaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyaṃ rājasāpaham

भक्षयेद्दन्तपवनं द्वादशाङ्गुलमायतम् कनिष्ठिकाऽग्रवत्स्थूलमृज्वग्रन्थिं तथाऽव्रणम्

bhakṣayeddantapavanaṃ dvādaśāṅgulamāyatam kaniṣṭhikā'gravatsthūlamṛjvagranthiṃ tathā'vraṇam

एकैकं घर्षयेद्दन्तं मृदुना कूर्चकेन तु दन्तशोधनचूर्णेन दन्तमांसान्यबाधयन्

ekaikaṃ gharṣayeddantaṃ mṛdunā kūrcakena tu dantaśodhanacūrṇena dantamāṃsānyabādhayan

क्षौद्र त्रिकटुकाक्तेन तैलसिन्धुभवेन वा चूर्णेन तेजोवत्याश्च दन्तान्नित्यं विशोधयेत्

kṣaudra trikaṭukāktena tailasindhubhavena vā cūrṇena tejovatyāśca dantānnityaṃ viśodhayet

मधुको मधुरे श्रेष्ठः करञ्जः कटुके तथा निम्बः स्यात्तिक्तके श्रेष्ठः कषाये खदिरस्तथा

madhuko madhure śreṣṭhaḥ karañjaḥ kaṭuke tathā nimbaḥ syāttiktake śreṣṭhaḥ kaṣāye khadirastathā

समयं तु समालोक्य दोषं च प्रकृतिं तथा यथोचितै रसैर्वीर्यैर्युक्तं द्र व्यं प्रयोजयेत्

samayaṃ tu samālokya doṣaṃ ca prakṛtiṃ tathā yathocitai rasairvīryairyuktaṃ dra vyaṃ prayojayet

तेनास्य मुखवैरस्यदन्तजिह्वाऽस्यजा गदाः रुचिवैशद्यलघुता न भवन्ति भवन्ति च

tenāsya mukhavairasyadantajihvā'syajā gadāḥ rucivaiśadyalaghutā na bhavanti bhavanti ca

अर्के वीर्यं वटे दीप्तिः करञ्जे विजयो भवेत् प्लक्षे चैवार्थसम्पत्तिर्वैदर्यां मधुरोध्वनिः

arke vīryaṃ vaṭe dīptiḥ karañje vijayo bhavet plakṣe caivārthasampattirvaidaryāṃ madhurodhvaniḥ

खदिरे मुखसौगन्ध्यं बिल्वे तु विपुलं धनम् उदुम्बरे तु वाक्सिद्धिराम्रे त्वारोग्यमेव च

khadire mukhasaugandhyaṃ bilve tu vipulaṃ dhanam udumbare tu vāksiddhirāmre tvārogyameva ca

कदम्बे तु धृतिर्मेधा चम्पके च दृढा मतिः शिरीषे कीर्त्तिसौभाग्यमायुरारोग्यमेव च

kadambe tu dhṛtirmedhā campake ca dṛḍhā matiḥ śirīṣe kīrttisaubhāgyamāyurārogyameva ca

अपामार्गे धृतिर्मेधा प्रज्ञाशक्तिस्तथाऽसने दाडिम्यां सुन्दराकारः ककुभे कुटजे तथा

apāmārge dhṛtirmedhā prajñāśaktistathā'sane dāḍimyāṃ sundarākāraḥ kakubhe kuṭaje tathā

जातीतगरमन्दारैर्दुःस्वप्नं च विनश्यति

jātītagaramandārairduḥsvapnaṃ ca vinaśyati

गुर्वाकस्तालहिन्तालौ केतकश्च बृहत्तृणः खर्जूरं नारिकेलं च सप्तैते तृणराजकाः

gurvākastālahintālau ketakaśca bṛhattṛṇaḥ kharjūraṃ nārikelaṃ ca saptaite tṛṇarājakāḥ

तृणराजसमुत्पन्नं यः कुर्याद्दन्तधावनम् नरश्चाण्डालयोनिः स्याद्यावद्गङ्गां न पश्यति

tṛṇarājasamutpannaṃ yaḥ kuryāddantadhāvanam naraścāṇḍālayoniḥ syādyāvadgaṅgāṃ na paśyati

न खादेद्गलताल्वोष्ठजिह्वादन्तगदेषु तत् मुखस्य पाके शोथे च श्वासकासवमीषु च

na khādedgalatālvoṣṭhajihvādantagadeṣu tat mukhasya pāke śothe ca śvāsakāsavamīṣu ca

दुर्बलोऽजीर्णभुक्तश्च हिक्कामूर्च्छामदान्वितः शिरोरुजार्तस्तृषितः श्रान्तः पानक्लमान्वितः

durbalo'jīrṇabhuktaśca hikkāmūrcchāmadānvitaḥ śirorujārtastṛṣitaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ

अर्दितः कर्णशूली च नेत्ररोगी नवज्वरी वर्जयेद्दन्तकाष्ठं तु हृदामययुतोऽपि च

arditaḥ karṇaśūlī ca netrarogī navajvarī varjayeddantakāṣṭhaṃ tu hṛdāmayayuto'pi ca

जिह्वानिर्लेखनं हैमं राजतं ताम्रजं तथा पाटितं मृदु तत्काष्ठं मृदुपत्रमयं तथा

jihvānirlekhanaṃ haimaṃ rājataṃ tāmrajaṃ tathā pāṭitaṃ mṛdu tatkāṣṭhaṃ mṛdupatramayaṃ tathā

दशाङ्गुलं मृदु स्निग्धं तेन जिह्वां लिखेत्सुखम् तज्जिह्वामलवैरस्यदुर्गन्धजडताहरम्

daśāṅgulaṃ mṛdu snigdhaṃ tena jihvāṃ likhetsukham tajjihvāmalavairasyadurgandhajaḍatāharam

गण्डूषमपि कुर्वीत शीतेन पयसा मुहुः कफतृष्णामलहरं मुखान्तःशुद्धिकारकम्

gaṇḍūṣamapi kurvīta śītena payasā muhuḥ kaphatṛṣṇāmalaharaṃ mukhāntaḥśuddhikārakam

सुखोष्णोदकगण्डूषः कफारुचिमलापहः दन्तजाड्यहरश्चापि मुखलाघवकारकः

sukhoṣṇodakagaṇḍūṣaḥ kaphārucimalāpahaḥ dantajāḍyaharaścāpi mukhalāghavakārakaḥ

विषमूर्च्छामदार्त्तानां शोषिणां रक्तपित्तिनाम् कुपिताक्षिमलक्षीणरूक्षाणां स न शस्यते

viṣamūrcchāmadārttānāṃ śoṣiṇāṃ raktapittinām kupitākṣimalakṣīṇarūkṣāṇāṃ sa na śasyate

मुखप्रक्षालनं शीतपयसा रक्तपित्तजित् मुखस्य पिडिकाशोषनीलिकाव्यङ्गनाशनम्

mukhaprakṣālanaṃ śītapayasā raktapittajit mukhasya piḍikāśoṣanīlikāvyaṅganāśanam

कुर्याद्वाऽपि कदुष्णेन पयसाऽस्यविशोधनम् कफवातहरं स्निग्धं मुखशोषविनाशनम्

kuryādvā'pi kaduṣṇena payasā'syaviśodhanam kaphavātaharaṃ snigdhaṃ mukhaśoṣavināśanam

कटुतैलादि नस्यार्थे नित्याभ्यासेन योजयेत् प्रातः श्लेष्मणि मध्याह्ने पित्ते सायं समीरणे

kaṭutailādi nasyārthe nityābhyāsena yojayet prātaḥ śleṣmaṇi madhyāhne pitte sāyaṃ samīraṇe

सुगन्धवदनाः स्निग्धनिःस्वना विमलेन्द्रि याः निर्बलीपलितव्यङ्गा भवेयुर्नस्यशीलिनः

sugandhavadanāḥ snigdhaniḥsvanā vimalendri yāḥ nirbalīpalitavyaṅgā bhaveyurnasyaśīlinaḥ

सौवीरमञ्जनं नित्यं हितमक्ष्णोस्ततो भजेत् लोचने भवतस्तेन मनोज्ञे सूक्ष्मदर्शने

sauvīramañjanaṃ nityaṃ hitamakṣṇostato bhajet locane bhavatastena manojñe sūkṣmadarśane

स्रोतोऽञ्जनं मतं श्रेष्ठं विशुद्धं सिन्धुसम्भवम् दृष्टेः कण्डूमलहरं दाहक्लेदरुजापहम्

sroto'ñjanaṃ mataṃ śreṣṭhaṃ viśuddhaṃ sindhusambhavam dṛṣṭeḥ kaṇḍūmalaharaṃ dāhakledarujāpaham

अक्ष्णो रूपावहं चैव सहते मारुतातपौ नेत्रे रोगा न जायन्ते तस्मादञ्जनमाचरेत्

akṣṇo rūpāvahaṃ caiva sahate mārutātapau netre rogā na jāyante tasmādañjanamācaret

रात्रौ जागरितः श्रान्तश्छर्दितो भुक्तवांस्तथा ज्वरातुरः शिरः स्नातो नाक्ष्णोरञ्जनमाचरेत्

rātrau jāgaritaḥ śrāntaśchardito bhuktavāṃstathā jvarāturaḥ śiraḥ snāto nākṣṇorañjanamācaret

पञ्चरात्रान्नखश्मश्रुकेशरोमाणि कर्त्तयेत् केशश्मश्रुनखादीनां कर्त्तनं सम्प्रसाधनम् पौष्टिकं धन्यमायुष्यं शौचकान्तिकरं परम्

pañcarātrānnakhaśmaśrukeśaromāṇi karttayet keśaśmaśrunakhādīnāṃ karttanaṃ samprasādhanam pauṣṭikaṃ dhanyamāyuṣyaṃ śaucakāntikaraṃ param

उत्पाटयेत्तु लोमानि नासाया न कदाचन तदुत्पाटनतो दृष्टेर्दौर्बल्यं त्वरया भवेत्

utpāṭayettu lomāni nāsāyā na kadācana tadutpāṭanato dṛṣṭerdaurbalyaṃ tvarayā bhavet

केशपाशे प्रकुर्वीत प्रसाधन्या प्रसाधनम् केशप्रसाधनं केश्यं रजोजन्तुमलापहम्

keśapāśe prakurvīta prasādhanyā prasādhanam keśaprasādhanaṃ keśyaṃ rajojantumalāpaham

आदर्शालोकनं प्रोक्तं मङ्गल्यं कान्तिकारम् पौष्टिकं बल्यमायुष्यं पापालक्ष्मीविनाशनम्

ādarśālokanaṃ proktaṃ maṅgalyaṃ kāntikāram pauṣṭikaṃ balyamāyuṣyaṃ pāpālakṣmīvināśanam

लाघवं कर्मसमर्थ्यं विभक्तघनगात्रता दोषक्षयोऽग्निवृद्धिश्च व्यायामादुपजायते

lāghavaṃ karmasamarthyaṃ vibhaktaghanagātratā doṣakṣayo'gnivṛddhiśca vyāyāmādupajāyate

व्यायामदृढगात्रस्य व्याधिर्नास्ति कदाचन विरुद्धं वा विदग्धं वा भुक्तं शीघ्रं विपच्यते

vyāyāmadṛḍhagātrasya vyādhirnāsti kadācana viruddhaṃ vā vidagdhaṃ vā bhuktaṃ śīghraṃ vipacyate

भवन्ति शीघ्रं नैतस्य देहे शिथिलतादयः न चैवं सहसाऽक्रम्य जरा समधिरोहति

bhavanti śīghraṃ naitasya dehe śithilatādayaḥ na caivaṃ sahasā'kramya jarā samadhirohati

न चास्ति सदृशं तेन किञ्चित्स्थौल्यापकर्षकम् स सदा गुणमाधत्ते बलिनां स्निग्धभोजिनाम्

na cāsti sadṛśaṃ tena kiñcitsthaulyāpakarṣakam sa sadā guṇamādhatte balināṃ snigdhabhojinām

वसन्ते शीतसमये सुतरां स हितो मतः अन्यदाऽपि च कर्त्तव्यो बलार्धेन यथा बलम्

vasante śītasamaye sutarāṃ sa hito mataḥ anyadā'pi ca karttavyo balārdhena yathā balam

हृदयस्थो यदा वायुर्वक्त्रं शीघ्रं प्रपद्यते मुखं च शोषं लभते तद्बलार्धस्य लक्षणम्

hṛdayastho yadā vāyurvaktraṃ śīghraṃ prapadyate mukhaṃ ca śoṣaṃ labhate tadbalārdhasya lakṣaṇam

किं वा ललाटे नासायां गात्रसन्धिषु कक्षयोः यदा सञ्जायते स्वेदो बलार्धं तु तदादिशेत्

kiṃ vā lalāṭe nāsāyāṃ gātrasandhiṣu kakṣayoḥ yadā sañjāyate svedo balārdhaṃ tu tadādiśet

भुक्तवान्कृतसम्भोगः कासी श्वासी कृशः क्षयी रक्तपित्ती क्षती शोषी न तं कुर्यात्कदाचन

bhuktavānkṛtasambhogaḥ kāsī śvāsī kṛśaḥ kṣayī raktapittī kṣatī śoṣī na taṃ kuryātkadācana

अतिव्यायामतः कासो ज्वरश्छर्दिं श्रमः क्लमः तृष्णा क्षयः प्रतमको रक्तपित्तं च जायते

ativyāyāmataḥ kāso jvaraśchardiṃ śramaḥ klamaḥ tṛṣṇā kṣayaḥ pratamako raktapittaṃ ca jāyate

अभ्यङ्गं कारयेन्नित्यं सर्वेष्वङ्गेषु पुष्टिदम् शिरः श्रवणपादेषु तं विशेषेण शीलयेत्

abhyaṅgaṃ kārayennityaṃ sarveṣvaṅgeṣu puṣṭidam śiraḥ śravaṇapādeṣu taṃ viśeṣeṇa śīlayet

सार्षपं गन्धतैलं च यत्तैलं पुष्पवासितम् अन्यद्र व्ययुतं तैलं न दुष्यति कदाचन

sārṣapaṃ gandhatailaṃ ca yattailaṃ puṣpavāsitam anyadra vyayutaṃ tailaṃ na duṣyati kadācana

अभ्यङ्गो वातकफहृच्छ्रमशान्तिबलं सुखम् निद्रा वर्णमृदुत्वायुष्कुरुते देहपुष्टिकृत्

abhyaṅgo vātakaphahṛcchramaśāntibalaṃ sukham nidrā varṇamṛdutvāyuṣkurute dehapuṣṭikṛt

अभ्यङ्गः शीलितो मूर्ध्नि सकलेन्द्रि यतर्पकः दृष्टितुष्टिकरो हन्ति शिरोभूमिगतान्गदान्

abhyaṅgaḥ śīlito mūrdhni sakalendri yatarpakaḥ dṛṣṭituṣṭikaro hanti śirobhūmigatāngadān

केशानां बहुतां दार्ढ्यं मृदुतां दीर्घतां तथा कृष्णतां कुरुते कुर्याच्छिरसःपूर्णतामपि

keśānāṃ bahutāṃ dārḍhyaṃ mṛdutāṃ dīrghatāṃ tathā kṛṣṇatāṃ kurute kuryācchirasaḥpūrṇatāmapi

न कर्णरोगा न मलं न च मन्याहनुग्रहः नोच्चैः श्रुतिर्न बाधिर्यं स्यान्नित्यं कर्णपूरणात्

na karṇarogā na malaṃ na ca manyāhanugrahaḥ noccaiḥ śrutirna bādhiryaṃ syānnityaṃ karṇapūraṇāt

रसाद्यैः पूरणं कर्णे भोजनात्प्राक्प्रशस्यते तैलाद्यैः पूरणं कर्णे भास्करेऽस्तमुपागते

rasādyaiḥ pūraṇaṃ karṇe bhojanātprākpraśasyate tailādyaiḥ pūraṇaṃ karṇe bhāskare'stamupāgate

पादाभ्यङ्गश्च तत्स्थैर्यनिद्रा दृष्टिप्रसादकृत् पादसुप्तिश्रमस्तम्भसङ्कोचस्फुटनप्रणुत्

pādābhyaṅgaśca tatsthairyanidrā dṛṣṭiprasādakṛt pādasuptiśramastambhasaṅkocasphuṭanapraṇut

व्यायामक्षुण्णवपुषं पद्भ्यां सम्मर्दितं तथा व्याधयो नोपसर्पन्ति वैनतेयमिवोरगाः

vyāyāmakṣuṇṇavapuṣaṃ padbhyāṃ sammarditaṃ tathā vyādhayo nopasarpanti vainateyamivoragāḥ

लोमकूपशिराजालधमनीभिः कलेवरे तर्पयेद्बलमाधत्ते स्नेहयुक्तेऽवगाहने

lomakūpaśirājāladhamanībhiḥ kalevare tarpayedbalamādhatte snehayukte'vagāhane

अद्भिः संसिक्तमूलानां तरूणां पल्लवादयः वर्द्धन्ते हि तथा नॄणां स्नेहसंसिक्तधातवः

adbhiḥ saṃsiktamūlānāṃ tarūṇāṃ pallavādayaḥ varddhante hi tathā nṝṇāṃ snehasaṃsiktadhātavaḥ

नवज्वरी अजीर्णी च नाभ्यक्तव्यः कथञ्चन तथा विरिक्तो वान्तश्च निरूढो यश्च मानवः

navajvarī ajīrṇī ca nābhyaktavyaḥ kathañcana tathā virikto vāntaśca nirūḍho yaśca mānavaḥ

पूर्वयोः कृच्छ्रता व्याधेरसाध्यत्वमथापि वा शेषाणां च त्विह प्रोक्ता वह्निसादादयो गदाः

pūrvayoḥ kṛcchratā vyādherasādhyatvamathāpi vā śeṣāṇāṃ ca tviha proktā vahnisādādayo gadāḥ

उद्वर्त्तनं कफहरं मेदोघ्नं शुक्रदं परम् बल्यं शोणितकृच्चापि त्वक्प्रसादमृदुत्वकृत्

udvarttanaṃ kaphaharaṃ medoghnaṃ śukradaṃ param balyaṃ śoṇitakṛccāpi tvakprasādamṛdutvakṛt

मुखलेपादृढं चक्षुः पीनो गण्डस्तथाऽननम् कान्तमव्यङ्गपिडकं भवेत्कमलसन्निभम्

mukhalepādṛḍhaṃ cakṣuḥ pīno gaṇḍastathā'nanam kāntamavyaṅgapiḍakaṃ bhavetkamalasannibham

दीपनंवृष्यमायुष्यं स्नानमोजोबलप्रदम् कण्डूमलश्रमस्वेदतन्द्रा तृड्दाहपाप्मनुत्

dīpanaṃvṛṣyamāyuṣyaṃ snānamojobalapradam kaṇḍūmalaśramasvedatandrā tṛḍdāhapāpmanut

बाह्यैश्च सेकैः शीताद्यैरूष्माऽन्तर्याति पीडितः नरस्य स्नानमात्रस्य दीप्यते तेन पावकः

bāhyaiśca sekaiḥ śītādyairūṣmā'ntaryāti pīḍitaḥ narasya snānamātrasya dīpyate tena pāvakaḥ

शीतेन पयसा स्नानं रक्तपित्तप्रशान्तिकृत् तदेवोष्णेन तोयेन बल्यं वातकफापहम्

śītena payasā snānaṃ raktapittapraśāntikṛt tadevoṣṇena toyena balyaṃ vātakaphāpaham

शिरः स्नानमचक्षुष्यमत्युष्णेनाग्बुना सदा वातश्लेष्मप्रकोपे तु हितं तच्च प्रकीर्त्तितम्

śiraḥ snānamacakṣuṣyamatyuṣṇenāgbunā sadā vātaśleṣmaprakope tu hitaṃ tacca prakīrttitam

अशीतेनाम्भसा स्नानं पयःपानं नवाःस्त्रियः एतद्वो मानवाः पथ्यं स्निग्धमल्पं च भोजनम्

aśītenāmbhasā snānaṃ payaḥpānaṃ navāḥstriyaḥ etadvo mānavāḥ pathyaṃ snigdhamalpaṃ ca bhojanam

यः सदाऽमलकैः स्नानं करोति स विनिश्चितम् बलीपलितनिर्मुक्तो जीवेद्वर्षशतं नरः

yaḥ sadā'malakaiḥ snānaṃ karoti sa viniścitam balīpalitanirmukto jīvedvarṣaśataṃ naraḥ

स्नानं ज्वरेऽतिसारे च नेत्रकर्णानिलार्तिषु आध्मानपीनसाजीर्णभुक्तवत्सु च गर्हितम्

snānaṃ jvare'tisāre ca netrakarṇānilārtiṣu ādhmānapīnasājīrṇabhuktavatsu ca garhitam

स्नानस्यानन्तरं सम्यग्वस्त्रेणाङ्गस्य मार्जनम् कान्तिप्रदं शरीरस्य कण्डूत्वग्दोषनाशनम्

snānasyānantaraṃ samyagvastreṇāṅgasya mārjanam kāntipradaṃ śarīrasya kaṇḍūtvagdoṣanāśanam

कौशेयौर्णिकवस्त्रं च रक्तवस्त्रं तथैव च वातश्लेष्महरं तत्तु शीतकाले विधारयेत्

kauśeyaurṇikavastraṃ ca raktavastraṃ tathaiva ca vātaśleṣmaharaṃ tattu śītakāle vidhārayet

मेध्यं सुशीतं पित्तघ्नं कषायं वस्त्रमुच्यते तद्धारयेदुष्णकाले तत्रापि लघु शस्यते

medhyaṃ suśītaṃ pittaghnaṃ kaṣāyaṃ vastramucyate taddhārayeduṣṇakāle tatrāpi laghu śasyate

शुक्लं तु शुभदं वस्त्रं शीतातपनिवारणम् न चोष्णं न च वा शीतं तत्तुवर्षासु धारयेत्

śuklaṃ tu śubhadaṃ vastraṃ śītātapanivāraṇam na coṣṇaṃ na ca vā śītaṃ tattuvarṣāsu dhārayet

यशस्यं काम्यमायुष्यं श्रीमदानन्दवर्धनम् त्वच्यं वशीकरं रुच्यं नवनिर्मलमम्बरम्

yaśasyaṃ kāmyamāyuṣyaṃ śrīmadānandavardhanam tvacyaṃ vaśīkaraṃ rucyaṃ navanirmalamambaram

कदाऽपि न जनैः सद्भिर्धार्यं मलिनमम्बरम् तत्तु कण्डूकृमिकरं ग्लान्यलक्ष्मीकरं परम्

kadā'pi na janaiḥ sadbhirdhāryaṃ malinamambaram tattu kaṇḍūkṛmikaraṃ glānyalakṣmīkaraṃ param

कुङ्कुमं चन्दनं चापि कृष्णागुरु च मिश्रितम् उष्णं वातकफध्वंसि शीतकाले तदिष्यते

kuṅkumaṃ candanaṃ cāpi kṛṣṇāguru ca miśritam uṣṇaṃ vātakaphadhvaṃsi śītakāle tadiṣyate

चन्दनं घनसारेण बालकेन च मिश्रितम् सुगन्धि परमं शीतमुष्णकाले प्रशस्यते

candanaṃ ghanasāreṇa bālakena ca miśritam sugandhi paramaṃ śītamuṣṇakāle praśasyate

चन्दनं घुसृणोपेतं मृगनाभिसमायुतम् न चोष्णं न च वा शीतं वर्षाकाले तदिष्यते

candanaṃ ghusṛṇopetaṃ mṛganābhisamāyutam na coṣṇaṃ na ca vā śītaṃ varṣākāle tadiṣyate

अनुलेपस्तृषामूर्च्छादुर्गन्धस्वेददाहजित् सौभाग्यतेजस्त्वग्वर्णप्रीत्यौजोबलवर्धनः स स्नानानर्हलोकानाममुलेपोऽपि नो हितः

anulepastṛṣāmūrcchādurgandhasvedadāhajit saubhāgyatejastvagvarṇaprītyaujobalavardhanaḥ sa snānānarhalokānāmamulepo'pi no hitaḥ

सुगन्धिपुष्पपत्राणां धारणं कान्तिकारकम् पापरक्षोग्रहहरं कामदं श्रीविवर्द्धनम्

sugandhipuṣpapatrāṇāṃ dhāraṇaṃ kāntikārakam pāparakṣograhaharaṃ kāmadaṃ śrīvivarddhanam

भूषणैर्भूषयेदङ्गं यथायोग्यं विधानतः शुचिसौभाग्यसन्तोषदायकं काञ्चनं स्मृतम्

bhūṣaṇairbhūṣayedaṅgaṃ yathāyogyaṃ vidhānataḥ śucisaubhāgyasantoṣadāyakaṃ kāñcanaṃ smṛtam

100

ग्रहदृष्टिहरं पुष्टिकरं दुःस्वप्ननाशनम् पापदौर्भाग्यशमनं रत्नाभरणधारणम्

grahadṛṣṭiharaṃ puṣṭikaraṃ duḥsvapnanāśanam pāpadaurbhāgyaśamanaṃ ratnābharaṇadhāraṇam

101

माणिक्यं तरणेः सुजातममलं मुक्ताफलं शीतगो र्माहेयस्य च विद्रुमो निगदितः सौम्यस्य गारुत्मतम् देवेज्यस्य च पुष्परागमसुराचार्यस्य वज्रं शने र्नीलं निर्मलमन्ययोश्च गदिते गोमेदवैदूर्यके

māṇikyaṃ taraṇeḥ sujātamamalaṃ muktāphalaṃ śītago rmāheyasya ca vidrumo nigaditaḥ saumyasya gārutmatam devejyasya ca puṣparāgamasurācāryasya vajraṃ śane rnīlaṃ nirmalamanyayośca gadite gomedavaidūryake

102

वासःशृङ्गाररत्नानां धारणं प्रीतिबर्धकम् रक्षोघ्नमर्थ्यमोजस्यं सौभाग्यकरमुत्तमम्

vāsaḥśṛṅgāraratnānāṃ dhāraṇaṃ prītibardhakam rakṣoghnamarthyamojasyaṃ saubhāgyakaramuttamam

103

सततं सिद्धमन्त्रस्य महौषध्यास्तथैव च रोचनासर्षपादीनां मङ्गल्यानां च धारणम्

satataṃ siddhamantrasya mahauṣadhyāstathaiva ca rocanāsarṣapādīnāṃ maṅgalyānāṃ ca dhāraṇam

104

आयुर्लक्ष्मीकरं रक्षोहरं मङ्गलदं शुभम् हिंस्नादिभयविध्वंसि वशीकरणकारणम्

āyurlakṣmīkaraṃ rakṣoharaṃ maṅgaladaṃ śubham hiṃsnādibhayavidhvaṃsi vaśīkaraṇakāraṇam

105

ततो भोजनवेलायां कुर्यान्मङ्गल्यदर्शनम् तस्य प्रदर्शनं नित्यमायुर्धर्मविवर्धनम्

tato bhojanavelāyāṃ kuryānmaṅgalyadarśanam tasya pradarśanaṃ nityamāyurdharmavivardhanam

106

लोकेऽस्मिन्मङ्गलान्यष्टौ ब्राह्मणो गौर्हुताशनः पुष्पस्रक्सर्पिरादित्य आपो राजा तथाऽष्टमः

loke'sminmaṅgalānyaṣṭau brāhmaṇo gaurhutāśanaḥ puṣpasraksarpirāditya āpo rājā tathā'ṣṭamaḥ

107

पादुकाधारणं कुर्यात्पूर्वं भोजनतः परम् पादरोगहरं वृष्यं चक्षुष्यं चायुषो हितम्

pādukādhāraṇaṃ kuryātpūrvaṃ bhojanataḥ param pādarogaharaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyaṃ cāyuṣo hitam

108

शरीरे जायते नित्यं वाञ्छा नॄणां चतुर्विधः बुभुक्षा च पिपासा च सुषुप्सा च रतिस्पृहा

śarīre jāyate nityaṃ vāñchā nṝṇāṃ caturvidhaḥ bubhukṣā ca pipāsā ca suṣupsā ca ratispṛhā

109

भोजनेच्छाविघातात्स्यादङ्गमर्दोऽरुचिः श्रमः तन्द्रा लोचनदौर्बल्य धातुदाहो बलक्षयः

bhojanecchāvighātātsyādaṅgamardo'ruciḥ śramaḥ tandrā locanadaurbalya dhātudāho balakṣayaḥ

110

विघातेन पिपासायाः शोषः कण्ठास्ययोर्भवेत् श्रवणस्यावरोधश्च रक्तशोषो हृदि व्यथा

vighātena pipāsāyāḥ śoṣaḥ kaṇṭhāsyayorbhavet śravaṇasyāvarodhaśca raktaśoṣo hṛdi vyathā

111

निद्रा विघाततो जृम्भा शिरोलोचनगौरवम् अङ्गमर्दस्तथा तन्द्रा स्यादन्नापाक एव च

nidrā vighātato jṛmbhā śirolocanagauravam aṅgamardastathā tandrā syādannāpāka eva ca

112

बुभुक्षितो न योऽश्नाति तस्याहारेन्धनक्षयात् मन्दीभवति कायाग्निर्यथा चाग्निर्निरिन्धनः

bubhukṣito na yo'śnāti tasyāhārendhanakṣayāt mandībhavati kāyāgniryathā cāgnirnirindhanaḥ

113

आहारं पचति शिखी दोषानाहारवर्जितः पचेद् दोषक्षये धातून्प्राणान्धातुक्षयेऽपि च

āhāraṃ pacati śikhī doṣānāhāravarjitaḥ paced doṣakṣaye dhātūnprāṇāndhātukṣaye'pi ca

114

आहारः प्रीणनः सद्यो बलकृद् देहधारणः स्मृत्यायुःशक्तिवर्णौजःसत्त्वशोभाविवर्धनः

āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo balakṛd dehadhāraṇaḥ smṛtyāyuḥśaktivarṇaujaḥsattvaśobhāvivardhanaḥ

115

यथोक्तगुणसम्पन्नं नरः सेवेत भोजनम् विचार्य दोषकालादीन्कालयोरुभयोरपि

yathoktaguṇasampannaṃ naraḥ seveta bhojanam vicārya doṣakālādīnkālayorubhayorapi

116

सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं श्रुतिबोधितम् नान्तरा भोजनं कुर्यादग्निहोत्रसमो विधिः

sāyaṃ prātarmanuṣyāṇāmaśanaṃ śrutibodhitam nāntarā bhojanaṃ kuryādagnihotrasamo vidhiḥ

प्रकरणम् ४ (cont. 2)

117

याममध्ये न भोक्तव्यं यामयुग्मं न लङ्घयेत् याममध्ये रसोत्पत्तिर्यामयुग्माद्बलक्षयः

yāmamadhye na bhoktavyaṃ yāmayugmaṃ na laṅghayet yāmamadhye rasotpattiryāmayugmādbalakṣayaḥ

118

क्षुत्सम्भवति पक्वेषु रसदोषमलेषु च काले वा यदि वाऽकाले सोऽन्नकाल उदाहृतः

kṣutsambhavati pakveṣu rasadoṣamaleṣu ca kāle vā yadi vā'kāle so'nnakāla udāhṛtaḥ

119

उद्गारशुद्धिरुत्साहो वेगोत्सर्गो यथोचितः लघुता क्षुत्पिपासा च जीर्णाहारस्य लक्षणम्

udgāraśuddhirutsāho vegotsargo yathocitaḥ laghutā kṣutpipāsā ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam

120

आहारं तु रहः कुर्यान्निर्हारमपि सर्वदा उभाभ्यां लक्ष्म्युपेतः स्यात्प्रकाशे हीयते श्रिया

āhāraṃ tu rahaḥ kuryānnirhāramapi sarvadā ubhābhyāṃ lakṣmyupetaḥ syātprakāśe hīyate śriyā

121

आहारनिर्हारविहारयोगाः सदैव सद्भिर्विजने विधेयाः

āhāranirhāravihārayogāḥ sadaiva sadbhirvijane vidheyāḥ

122

पितृमातृसुहृद्वैद्यपाककृद्धंसबर्हिणाम् सारसस्य चकोरस्य भोजने दृष्टिरुत्तमा

pitṛmātṛsuhṛdvaidyapākakṛddhaṃsabarhiṇām sārasasya cakorasya bhojane dṛṣṭiruttamā

123

दीनहीनक्षुधाऽत्तानां पापपाषण्डरोगिणाम् कुक्कुटादेः शुनो दृष्टिर्भोजने नैव शोभना

dīnahīnakṣudhā'ttānāṃ pāpapāṣaṇḍarogiṇām kukkuṭādeḥ śuno dṛṣṭirbhojane naiva śobhanā

124

दोषहृद् दृष्टिदं पथ्यं हैमं भोजनभाजनम् रौप्यं भवति चक्षुष्यं पित्तहृत्कफवातकृत्

doṣahṛd dṛṣṭidaṃ pathyaṃ haimaṃ bhojanabhājanam raupyaṃ bhavati cakṣuṣyaṃ pittahṛtkaphavātakṛt

125

कांस्यं बुद्धिप्रदं रुच्यं रक्तपित्तप्रसादनम् पैत्तलं वातकृद्रू क्षमुष्णं कृमिकफप्रणुत्

kāṃsyaṃ buddhipradaṃ rucyaṃ raktapittaprasādanam paittalaṃ vātakṛdrū kṣamuṣṇaṃ kṛmikaphapraṇut

126

आयसे काचपात्रे च भोजनं सिद्धिकारकम् शोथपाण्डुहरं बल्यं कामलाऽपहमुत्तमम्

āyase kācapātre ca bhojanaṃ siddhikārakam śothapāṇḍuharaṃ balyaṃ kāmalā'pahamuttamam

127

शैलेये मृण्मये पात्रे भोजनं श्रीनिवारणम् दारूद्भवे विशेषेण रुचिदं श्लेष्मकारि च पात्रं पत्रमयं रुच्यं दीपनं विषपापनुत्

śaileye mṛṇmaye pātre bhojanaṃ śrīnivāraṇam dārūdbhave viśeṣeṇa rucidaṃ śleṣmakāri ca pātraṃ patramayaṃ rucyaṃ dīpanaṃ viṣapāpanut

128

जलपात्रं तु ताम्रस्य तदभावे मृदो हितम्

jalapātraṃ tu tāmrasya tadabhāve mṛdo hitam

129

पवित्रं शीतलं पात्रं रचितं स्फटिकेन यत् काचेन रचितं तद्वत्तथा वैदूर्यसम्भवम्

pavitraṃ śītalaṃ pātraṃ racitaṃ sphaṭikena yat kācena racitaṃ tadvattathā vaidūryasambhavam

130

भोजनाग्रे सदा पथ्यं लवणार्द्र कभक्षणम् अग्निसन्दीपनं रुच्यं जिह्वाकण्ठविशोधनम्

bhojanāgre sadā pathyaṃ lavaṇārdra kabhakṣaṇam agnisandīpanaṃ rucyaṃ jihvākaṇṭhaviśodhanam

131

अन्नं ब्रह्मा रसो विष्णुर्भोक्ता देवो महेश्वरः इति सञ्चिन्त्य भुञ्जानं दृष्टिदोषो न बाधते

annaṃ brahmā raso viṣṇurbhoktā devo maheśvaraḥ iti sañcintya bhuñjānaṃ dṛṣṭidoṣo na bādhate

132

अञ्जनागर्भसम्भूतं कुमारं ब्रह्मचारिणम् दृष्टिदोषविनाशाय हनुमन्तं स्मराम्यहम्

añjanāgarbhasambhūtaṃ kumāraṃ brahmacāriṇam dṛṣṭidoṣavināśāya hanumantaṃ smarāmyaham

133

अश्नीयात्तन्मना भूत्वा पूर्वं तु मधुरं रसम् मध्येऽम्ललवणौ पश्चात्कटुतिक्तकषायकान्

aśnīyāttanmanā bhūtvā pūrvaṃ tu madhuraṃ rasam madhye'mlalavaṇau paścātkaṭutiktakaṣāyakān

134

फलान्यादौ समश्नीयाद्दाडिमादीनि बुद्धिमान् विना मोचफलं तद्वद्वर्जनीया च कर्कटी

phalānyādau samaśnīyāddāḍimādīni buddhimān vinā mocaphalaṃ tadvadvarjanīyā ca karkaṭī

135

मृणालबिसशालूककन्देक्षुप्रभृतीनपि पूर्वमेव हि भोज्यानि न तु भुक्त्वा कदाचन

mṛṇālabisaśālūkakandekṣuprabhṛtīnapi pūrvameva hi bhojyāni na tu bhuktvā kadācana

136

गुरु पिष्टमयं द्र व्यं तण्डुलान्पृथुकानपि न जातु भुक्तवान्खादेन्मात्रां खादेद्बुभुक्षितः

guru piṣṭamayaṃ dra vyaṃ taṇḍulānpṛthukānapi na jātu bhuktavānkhādenmātrāṃ khādedbubhukṣitaḥ

137

घृतपूर्वं समश्नीयात्कठिनं प्राक् ततो मृदु अन्ते पुनर्द्र वाशी तु बलाद्रो गेण मुञ्चति

ghṛtapūrvaṃ samaśnīyātkaṭhinaṃ prāk tato mṛdu ante punardra vāśī tu balādro geṇa muñcati

138

यद्यत्स्वादुतरं तत्तद्विदध्यादुत्तरोत्तरम् भुक्त्वा यत्प्रार्थ्यते भूयस्तदुक्तं स्वादु भोजनम्

yadyatsvādutaraṃ tattadvidadhyāduttarottaram bhuktvā yatprārthyate bhūyastaduktaṃ svādu bhojanam

139

सौमनस्यं बलं पुष्टिमुत्साहं वृद्धिमायुषः स्वादु सञ्जनयत्यन्नमस्वादु च विपर्ययम्

saumanasyaṃ balaṃ puṣṭimutsāhaṃ vṛddhimāyuṣaḥ svādu sañjanayatyannamasvādu ca viparyayam

140

अत्युष्णान्नं बलं हन्ति शीतं शुष्कं च दुर्जरम् अतिक्लिन्नं ग्लानिकरं युक्तियुक्तं हि भोजनम्

atyuṣṇānnaṃ balaṃ hanti śītaṃ śuṣkaṃ ca durjaram atiklinnaṃ glānikaraṃ yuktiyuktaṃ hi bhojanam

141

अतिद्रुताशिताहारे गुणान्दोषान्न विन्दति भोज्यं शीतमहृद्यं च स्याद्विलम्बितमश्नतः

atidrutāśitāhāre guṇāndoṣānna vindati bhojyaṃ śītamahṛdyaṃ ca syādvilambitamaśnataḥ

142

मन्दानलो नरो द्र व्यं मात्रागुरु विवर्जयेत् स्वभावतश्च गुरु यत्तथा संस्कारतो गुरु

mandānalo naro dra vyaṃ mātrāguru vivarjayet svabhāvataśca guru yattathā saṃskārato guru

143

मात्रागुरुस्तु मुद्गादिर्माषादिः प्रकृतेर्गुरुः संस्कारगुरु पिष्टान्नं प्रोक्तमित्युपलक्षणम्

mātrāgurustu mudgādirmāṣādiḥ prakṛterguruḥ saṃskāraguru piṣṭānnaṃ proktamityupalakṣaṇam

144

आहारं षड्विधं चूष्यं पेयं लेह्यं तथैव च भोज्यं भक्ष्यं तथा चर्व्यं गुरु विद्याद्यथोत्तरम्

āhāraṃ ṣaḍvidhaṃ cūṣyaṃ peyaṃ lehyaṃ tathaiva ca bhojyaṃ bhakṣyaṃ tathā carvyaṃ guru vidyādyathottaram

145

गुरूणामर्धसौहित्यं लघूनां तृप्तिरिष्यते द्र वो द्र वोत्तरश्चापि न मात्रागुरुरिष्यते

gurūṇāmardhasauhityaṃ laghūnāṃ tṛptiriṣyate dra vo dra vottaraścāpi na mātrāgururiṣyate

146

विशुष्कमन्नमभ्यस्तं न पाकं साधु गच्छति

viśuṣkamannamabhyastaṃ na pākaṃ sādhu gacchati

147

शुष्कं निरुद्धं विष्टम्भि वह्निव्यापादकृद्भवेत्

śuṣkaṃ niruddhaṃ viṣṭambhi vahnivyāpādakṛdbhavet

148

न भुक्त्वा न रदैश्छित्त्वा न निशायां न वा बहून् न जलान्तरितानद्भिः सक्तूनद्यान्न केवलान्

na bhuktvā na radaiśchittvā na niśāyāṃ na vā bahūn na jalāntaritānadbhiḥ saktūnadyānna kevalān

149

पुनर्दानं पृथक्पानं सामिषं पयसा निशि सदन्तच्छेदमुष्णं च सप्त सक्तुषु वर्जयेत्

punardānaṃ pṛthakpānaṃ sāmiṣaṃ payasā niśi sadantacchedamuṣṇaṃ ca sapta saktuṣu varjayet

150

सक्तूनामाशु जीर्येत मृदुत्वादवलेहिका

saktūnāmāśu jīryeta mṛdutvādavalehikā

151

यथाकालेऽतिमात्रं यत् तद्भवेद्विषमाशनम् बहुस्तोकमकाले वा ज्ञेयं तद्विषमाशनम्

yathākāle'timātraṃ yat tadbhavedviṣamāśanam bahustokamakāle vā jñeyaṃ tadviṣamāśanam

152

आलस्यगौरवाटोपसादांश्च कुरुतेऽधिकम् हीनमात्रं तनोःकार्श्यं करोति च बलक्षयम्

ālasyagauravāṭopasādāṃśca kurute'dhikam hīnamātraṃ tanoḥkārśyaṃ karoti ca balakṣayam

153

अप्राप्तकाले भुञ्जानो ह्यसमर्थतनुर्नरः तांस्तान् व्याधीनवाप्नोति मरणं चाधिगच्छति

aprāptakāle bhuñjāno hyasamarthatanurnaraḥ tāṃstān vyādhīnavāpnoti maraṇaṃ cādhigacchati

154

कालेतीतेश्नतो जन्तोर्वायुनोपहतेऽनले कृच्छ्राद्विपच्यते भुक्तं न स्याद्भोक्तुं पुनः स्पृहा

kāletīteśnato jantorvāyunopahate'nale kṛcchrādvipacyate bhuktaṃ na syādbhoktuṃ punaḥ spṛhā

155

कुक्षेर्भागद्वयं भोज्यैस्तृतीये वारि पूरयेत् वायोः सञ्चारणार्थाय चतुर्थमवशेषयेत्

kukṣerbhāgadvayaṃ bhojyaistṛtīye vāri pūrayet vāyoḥ sañcāraṇārthāya caturthamavaśeṣayet

156

रसेनान्नस्य रसना प्रथमेनोपतर्पिता न तथा स्वादमाप्नोति ततः शोध्याम्बुनान्तरा

rasenānnasya rasanā prathamenopatarpitā na tathā svādamāpnoti tataḥ śodhyāmbunāntarā

157

अत्यम्बुपानान्न विपच्यतेऽन्नमनम्बुपानाच्च स एव दोषः तस्मान्नरो वह्निविवर्धनाय मुहुर्मुहुर्वारि पिबेदभूरि

atyambupānānna vipacyate'nnamanambupānācca sa eva doṣaḥ tasmānnaro vahnivivardhanāya muhurmuhurvāri pibedabhūri

158

भुक्तस्यादौ जलं पीतं कार्श्यमन्दाग्निदोषकृत् मध्येऽग्निदीपनं श्रेष्ठमन्ते स्थौल्यकफप्रदम्

bhuktasyādau jalaṃ pītaṃ kārśyamandāgnidoṣakṛt madhye'gnidīpanaṃ śreṣṭhamante sthaulyakaphapradam

159

समस्थूलकृशा भुक्तमध्यान्तप्रथमाम्बुपाः

samasthūlakṛśā bhuktamadhyāntaprathamāmbupāḥ

160

तृषितस्तु न चाश्नीयात्क्षुधितो न पिबेज्जलम् तृषितस्तु भवेद्गुल्मी क्षुधितस्तु जलोदरी

tṛṣitastu na cāśnīyātkṣudhito na pibejjalam tṛṣitastu bhavedgulmī kṣudhitastu jalodarī

161

aśnīyāttanmanā bhūtvā pūrvaṃ tu madhuraṃ rasam madhye'mlalavaṇau paścātkaṭutiktakaṣāyakān

162

दुग्धं स्वादुरसं स्निग्धमोजस्यं धातुवर्धनम् वातपित्तहरं वृष्यं श्लेष्मलं गुरु शीतलम्

dugdhaṃ svādurasaṃ snigdhamojasyaṃ dhātuvardhanam vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalam

163

विदाहीन्यन्नपानानि यानि भुंङ्क्ते हि मानवः तद्विदाहप्रशान्त्यर्थं भोजनान्ते पयः पिबेत्

vidāhīnyannapānāni yāni bhuṃṅkte hi mānavaḥ tadvidāhapraśāntyarthaṃ bhojanānte payaḥ pibet

164

कुर्यात्क्षीरान्तमाहारं न दध्यन्तं कदाचन लवणाम्लकटूष्णानि विदाहीन्यत्ति यानि तु तद्दोषं हर्तुमाहारं मधुरेण समापयेत्

kuryātkṣīrāntamāhāraṃ na dadhyantaṃ kadācana lavaṇāmlakaṭūṣṇāni vidāhīnyatti yāni tu taddoṣaṃ hartumāhāraṃ madhureṇa samāpayet

165

बलवच्छत्रुविनाशनेन शत्रुहन्तुः क्षीणता च दृश्यते तथा च नाशनात्प्रत्यनीकस्य स्वयं च क्षीयते यथा वह्निसन्तप्तलोहस्य तप्ततां नाशयेज्जलम्

balavacchatruvināśanena śatruhantuḥ kṣīṇatā ca dṛśyate tathā ca nāśanātpratyanīkasya svayaṃ ca kṣīyate yathā vahnisantaptalohasya taptatāṃ nāśayejjalam

166

ननु भोजनावसानसमये प्रयुक्ताः कटुतिक्तकषायरसाः कफं शमयिष्यन्ति वातस्य वृद्धिं विधास्यन्तीति चेतै तन्न कट्वादीनां क्षीणशक्तित्वात् तथा च यदेकं नाशयेद्दोषं तदन्यं वर्धयेत्कुतः नाशने ह्येकदोषस्य यतस्तत्क्षीणशक्तिकम्

nanu bhojanāvasānasamaye prayuktāḥ kaṭutiktakaṣāyarasāḥ kaphaṃ śamayiṣyanti vātasya vṛddhiṃ vidhāsyantīti cetai tanna kaṭvādīnāṃ kṣīṇaśaktitvāt tathā ca yadekaṃ nāśayeddoṣaṃ tadanyaṃ vardhayetkutaḥ nāśane hyekadoṣasya yatastatkṣīṇaśaktikam

167

जग्धाः सर्वेऽपि गच्छन्ति बलिनो वश्यतां रसाः यथा प्रकुपिता दोषा वशं यान्ति बलीयसः

jagdhāḥ sarve'pi gacchanti balino vaśyatāṃ rasāḥ yathā prakupitā doṣā vaśaṃ yānti balīyasaḥ

168

एवं भुक्त्वा समाचामेद्रू क्षग्रहणपूर्वकम् भोजने दन्तलग्नानि निर्हृत्याचमनं चरेत्

evaṃ bhuktvā samācāmedrū kṣagrahaṇapūrvakam bhojane dantalagnāni nirhṛtyācamanaṃ caret

169

दन्तान्तरगतं चान्नं शोधनेनाहरेच्छनैः कुर्यादनिर्हृतं तद्धि मुखस्यानिष्टगन्धताम्

dantāntaragataṃ cānnaṃ śodhanenāharecchanaiḥ kuryādanirhṛtaṃ taddhi mukhasyāniṣṭagandhatām

170

दन्तलग्नमनिर्हार्यं लेपं मन्येत दन्तवत् न तत्र बहुशः कुर्याद्यत्नं निर्हरणं प्रति

dantalagnamanirhāryaṃ lepaṃ manyeta dantavat na tatra bahuśaḥ kuryādyatnaṃ nirharaṇaṃ prati

171

आचम्य जलयुक्ताभ्यां पाणिभ्यां चक्षुषी स्पृशेत् भुक्त्वा पाणितलं घृष्ट्वा चक्षुषोर्यदि दीयते अचिरेणैव तद्वारि तिमिराणि व्यपोहति

ācamya jalayuktābhyāṃ pāṇibhyāṃ cakṣuṣī spṛśet bhuktvā pāṇitalaṃ ghṛṣṭvā cakṣuṣoryadi dīyate acireṇaiva tadvāri timirāṇi vyapohati

172

भुक्त्वा च संस्मरेन्नित्यमगस्त्यादीन्सुखावहान्

bhuktvā ca saṃsmarennityamagastyādīnsukhāvahān

173

विष्णुरात्मा तथैवान्नं परिणामश्च वै यथा सत्येन तेन मद्भुक्तं जीर्यत्वन्नमिदं तथा

viṣṇurātmā tathaivānnaṃ pariṇāmaśca vai yathā satyena tena madbhuktaṃ jīryatvannamidaṃ tathā

174

अगस्तिरग्निर्वडवानलश्च भुक्तं ममान्नं जरयन्त्वशेषम् सुखं च मे तत्परिणामसम्भवं यच्छन्त्वरोगं मम चास्तु देहम्

agastiragnirvaḍavānalaśca bhuktaṃ mamānnaṃ jarayantvaśeṣam sukhaṃ ca me tatpariṇāmasambhavaṃ yacchantvarogaṃ mama cāstu deham

175

अङ्गारकमगस्तिं च पावकं सूर्यमश्विनौ पञ्चैतान्संस्मरेन्नित्यं भुक्तं तस्याशु जीर्यति

aṅgārakamagastiṃ ca pāvakaṃ sūryamaśvinau pañcaitānsaṃsmarennityaṃ bhuktaṃ tasyāśu jīryati

176

इत्युच्चार्य स्वहस्तेन परिमार्ज्य तथोदरम् अनायासप्रदायीनि कुर्यात्कर्माण्यतन्द्रि तः

ityuccārya svahastena parimārjya tathodaram anāyāsapradāyīni kuryātkarmāṇyatandri taḥ

177

जीर्णेऽन्ने वर्धते वायुर्विदग्धे पित्तमेधते भुक्तमात्रे कफश्चापि क्रमोऽय भोजनोपरि

jīrṇe'nne vardhate vāyurvidagdhe pittamedhate bhuktamātre kaphaścāpi kramo'ya bhojanopari

178

धूमेनापोह्य हृद्यैर्वा कषायकटुतिक्तकैः पूगैः कर्पूरकस्तूरीलवंगसुमनः फलैः

dhūmenāpohya hṛdyairvā kaṣāyakaṭutiktakaiḥ pūgaiḥ karpūrakastūrīlavaṃgasumanaḥ phalaiḥ

179

फलैः कटुकषायैर्वा मुखवैशद्यकारिभिः ताम्बूलपत्रसहितैः सुगन्धैर्वा विचक्षणः

phalaiḥ kaṭukaṣāyairvā mukhavaiśadyakāribhiḥ tāmbūlapatrasahitaiḥ sugandhairvā vicakṣaṇaḥ

180

रतौ सुप्तोत्थिते स्नाते भुक्तेवान्ते च संगरे सभायां विदुषां राज्ञां कुर्यात्ताम्बूलचर्वणम्

ratau suptotthite snāte bhuktevānte ca saṃgare sabhāyāṃ viduṣāṃ rājñāṃ kuryāttāmbūlacarvaṇam

181

ताम्बूलमुक्तं तीक्ष्णोष्णं रोचनं तुवरं सरम् तिक्तं क्षारोषणं कामरक्तपित्तकरं लघु

tāmbūlamuktaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ tuvaraṃ saram tiktaṃ kṣāroṣaṇaṃ kāmaraktapittakaraṃ laghu

182

वश्यं श्लेष्मास्यदौर्गन्ध्यमलवातश्रमापहम् मुखवैशद्यसौगन्ध्यकान्तिसौष्ठवकारकम्

vaśyaṃ śleṣmāsyadaurgandhyamalavātaśramāpaham mukhavaiśadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakārakam

183

हनुदन्तमलध्वंसि जिह्वेन्द्रि यविशोधनम् मुखप्रसेकशमनं गलामयविनाशनम्

hanudantamaladhvaṃsi jihvendri yaviśodhanam mukhaprasekaśamanaṃ galāmayavināśanam

184

नवं तदेव मधुरं कषायानुरसं गुरु बलासजननंप्रायः पत्रशाकगुणं स्मृतम्

navaṃ tadeva madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ guru balāsajananaṃprāyaḥ patraśākaguṇaṃ smṛtam

185

वङ्गदेशोद्भवं पर्णं परं कटुरसं सरम् पाचनं पित्तजनकमुष्णं कफहरं स्मृतम्

vaṅgadeśodbhavaṃ parṇaṃ paraṃ kaṭurasaṃ saram pācanaṃ pittajanakamuṣṇaṃ kaphaharaṃ smṛtam

186

पर्णं पुराणमकटु क्षुल्लकं तनु पाण्डुरम् विशेषाद्गुणवद्वेद्यमन्वद्धीनगुणं स्मृतम्

parṇaṃ purāṇamakaṭu kṣullakaṃ tanu pāṇḍuram viśeṣādguṇavadvedyamanvaddhīnaguṇaṃ smṛtam

187

पूगं गुरु हिमं रूक्षं कषायं कफपित्तनुत् मोहनं दीपनं रुच्यमास्यवैरस्यनाशनम्

pūgaṃ guru himaṃ rūkṣaṃ kaṣāyaṃ kaphapittanut mohanaṃ dīpanaṃ rucyamāsyavairasyanāśanam

188

पूगं स्यात् दृढमध्यं यत्स्विन्नं वाऽपि त्रिदोषनुत् सरसङ्गुर्वभिष्यन्दि तद् भृशं वह्निनाशनम्

pūgaṃ syāt dṛḍhamadhyaṃ yatsvinnaṃ vā'pi tridoṣanut sarasaṅgurvabhiṣyandi tad bhṛśaṃ vahnināśanam

189

खदिरं कफपित्तघ्नश्चूर्णं वातबलासनुत् संयोगतस्त्रिदोषघ्नं सौमनस्यं करोति च

khadiraṃ kaphapittaghnaścūrṇaṃ vātabalāsanut saṃyogatastridoṣaghnaṃ saumanasyaṃ karoti ca

190

मुखवैशद्यसौगन्ध्यकान्तिसौष्ठवकारकम् प्रभाते पूगमधिकं मध्याह्ने खदिरं तथा निशासु चूर्णमधिकं ताम्बूलं भक्षयेत्सदा

mukhavaiśadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakārakam prabhāte pūgamadhikaṃ madhyāhne khadiraṃ tathā niśāsu cūrṇamadhikaṃ tāmbūlaṃ bhakṣayetsadā

191

आयुरग्रे यशो मूले लक्ष्मीर्मध्ये व्यवस्थिता तस्मादग्रं तथा मूलं मध्यं पर्णस्य वर्जयेत्

āyuragre yaśo mūle lakṣmīrmadhye vyavasthitā tasmādagraṃ tathā mūlaṃ madhyaṃ parṇasya varjayet

192

पर्णमूले भवेद्व्याधिः पर्णाग्रे पापसम्भवः पर्णमध्यं हरत्यायुः शिरा बुद्धि विनाशिनी

parṇamūle bhavedvyādhiḥ parṇāgre pāpasambhavaḥ parṇamadhyaṃ haratyāyuḥ śirā buddhi vināśinī

193

आद्यं विषोपमं पीतं द्वितीयं भेदि दुर्जरम् तृतीयादनुपातव्यं सुधातुल्यं रसायनम्

ādyaṃ viṣopamaṃ pītaṃ dvitīyaṃ bhedi durjaram tṛtīyādanupātavyaṃ sudhātulyaṃ rasāyanam

194

ताम्बूलं नातिसेवेत न विरिक्तो बुभुक्षितः

tāmbūlaṃ nātiseveta na virikto bubhukṣitaḥ

195

देहदृक्केशदन्ताग्निश्रोत्रवर्णबलक्षयः शोषः पित्तानिलास्रं स्यादतिताम्बूलचर्वणात्

dehadṛkkeśadantāgniśrotravarṇabalakṣayaḥ śoṣaḥ pittānilāsraṃ syādatitāmbūlacarvaṇāt

196

ताम्बूलं न हितं दन्तदुर्बलेक्षणरोगिणाम् विषमूर्च्छामदार्त्तानां क्षयिणां रक्तपित्तिनाम्

tāmbūlaṃ na hitaṃ dantadurbalekṣaṇarogiṇām viṣamūrcchāmadārttānāṃ kṣayiṇāṃ raktapittinām

197

भुक्त्वा शतपदं गच्छेच्छनैस्तेन तु जायते अन्नसंघातशैथिल्यं ग्रीवाजानुकटीषु च

bhuktvā śatapadaṃ gacchecchanaistena tu jāyate annasaṃghātaśaithilyaṃ grīvājānukaṭīṣu ca

198

भुक्त्वोपविशतस्तन्द्रा शयानस्य तु पुष्टता आयुश्च्रंकममाणस्य मृत्युर्धावति धावतः

bhuktvopaviśatastandrā śayānasya tu puṣṭatā āyuścraṃkamamāṇasya mṛtyurdhāvati dhāvataḥ

199

श्वासानष्टौ समुत्तानस्तान् द्विःपार्श्वे तु दक्षिणे ततस्तद्द्विगुणान्वामे पश्चात्स्वप्याद्यथासुखम्

śvāsānaṣṭau samuttānastān dviḥpārśve tu dakṣiṇe tatastaddviguṇānvāme paścātsvapyādyathāsukham

200

वामदिशायामनलो नाभेरूर्ध्वेऽस्ति जन्तूनाम् तस्मात्तु वामपार्श्वे शयीत भुक्तप्रपाकार्थम्

vāmadiśāyāmanalo nābherūrdhve'sti jantūnām tasmāttu vāmapārśve śayīta bhuktaprapākārtham

201

त्रिदोषशमनी षट्वा तूली वातकफापहा भूशय्या वृंहणी वृष्या काष्ठपट्टी तु वातला

tridoṣaśamanī ṣaṭvā tūlī vātakaphāpahā bhūśayyā vṛṃhaṇī vṛṣyā kāṣṭhapaṭṭī tu vātalā

202

भूशय्या वातलाऽतीवरूक्षा पित्तास्रनाशिनी सुशय्याशयनं हृद्यं पुष्टिनिद्रा धृतिप्रदम् श्रमानिलहरं वृष्यं विपरीतमतोऽन्यथा

bhūśayyā vātalā'tīvarūkṣā pittāsranāśinī suśayyāśayanaṃ hṛdyaṃ puṣṭinidrā dhṛtipradam śramānilaharaṃ vṛṣyaṃ viparītamato'nyathā

203

संवाहनं मांसरक्तत्वक्प्रसादकरं परम् प्रीतिनिद्रा करं वृष्यं कफवातश्रमापहम्

saṃvāhanaṃ māṃsaraktatvakprasādakaraṃ param prītinidrā karaṃ vṛṣyaṃ kaphavātaśramāpaham

204

प्रवातं रौक्ष्यवैवर्ण्यस्तम्भकृद्दाहपित्तनुत् स्वेदमूर्च्छापिपासाघ्नमप्रवातमतोऽन्यथा

pravātaṃ raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhapittanut svedamūrcchāpipāsāghnamapravātamato'nyathā

205

सुखं प्रवातं सेवेत ग्रीष्मे शरदि चान्तरा निर्वातमायुषे सेव्यमारोग्याय च सर्वदा

sukhaṃ pravātaṃ seveta grīṣme śaradi cāntarā nirvātamāyuṣe sevyamārogyāya ca sarvadā

206

पूर्वाऽनिलो गुरुः सोष्णः स्निग्धः पित्तास्नदूषकः विदाही वातलः श्रान्तिकफशोषवतां हितः

pūrvā'nilo guruḥ soṣṇaḥ snigdhaḥ pittāsnadūṣakaḥ vidāhī vātalaḥ śrāntikaphaśoṣavatāṃ hitaḥ

207

स्वादुः पटुरभिष्यन्दी त्वग्दोषार्शोविषकृमीन् सन्निपातं ज्वरं श्वासमामवातं च कोपयेत्

svāduḥ paṭurabhiṣyandī tvagdoṣārśoviṣakṛmīn sannipātaṃ jvaraṃ śvāsamāmavātaṃ ca kopayet

208

दक्षिणः पवनः स्वादुः पित्तरक्तहरो लघुः वीर्येण शीतलो बल्यश्चक्षुष्यो न तु वातलः

dakṣiṇaḥ pavanaḥ svāduḥ pittaraktaharo laghuḥ vīryeṇa śītalo balyaścakṣuṣyo na tu vātalaḥ

209

पश्चिमः पवनस्तीक्ष्णः शोषणो बलहृल्लघुः मेदः पित्तकफध्वंसी प्रभञ्जनविवर्धनः

paścimaḥ pavanastīkṣṇaḥ śoṣaṇo balahṛllaghuḥ medaḥ pittakaphadhvaṃsī prabhañjanavivardhanaḥ

210

उत्तरो मारुतः शीतः स्निग्धो दोषप्रकोपकृत् क्लेदनः प्रकृतिस्थानां बलदो मधुरो मृदुः

uttaro mārutaḥ śītaḥ snigdho doṣaprakopakṛt kledanaḥ prakṛtisthānāṃ balado madhuro mṛduḥ

211

आग्नेयो दाहकृद्रू क्षो नैरृतो न विदाहकृत् वायव्यस्तु भवेत्तिक्त एशानः कटुकः स्मृतः

āgneyo dāhakṛdrū kṣo nairṛto na vidāhakṛt vāyavyastu bhavettikta eśānaḥ kaṭukaḥ smṛtaḥ

212

विष्वग्वायुरनायुष्यः प्राणिनां बहुरोगकृत् अतस्तं नैव सेवेत सेवितः स्यान्न शर्मणे

viṣvagvāyuranāyuṣyaḥ prāṇināṃ bahurogakṛt atastaṃ naiva seveta sevitaḥ syānna śarmaṇe

213

व्यजनस्यानिलो दाहस्वेदमूर्च्छाश्रमापहः तालवृन्तभवो वातस्त्रिदोषशमको मतः

vyajanasyānilo dāhasvedamūrcchāśramāpahaḥ tālavṛntabhavo vātastridoṣaśamako mataḥ

214

वंशब्यजनजस्तूष्णो रक्तपित्तप्रकोपणः चामरो वस्त्रसम्भूतो मायूरो वेत्रजस्तथा

vaṃśabyajanajastūṣṇo raktapittaprakopaṇaḥ cāmaro vastrasambhūto māyūro vetrajastathā

215

पूते दोषजिता वाताः स्निग्धाः हृद्याः सुपूजिताः

pūte doṣajitā vātāḥ snigdhāḥ hṛdyāḥ supūjitāḥ

216

दिवा स्वापं न कुर्वीत यतोसौ स्यात्कफावहः ग्रीष्मवर्ज्येषु कालेषु दिवास्वप्नो निषिध्यते

divā svāpaṃ na kurvīta yatosau syātkaphāvahaḥ grīṣmavarjyeṣu kāleṣu divāsvapno niṣidhyate

217

उचितो हि दिवास्वप्नो नित्यं येषां शरीरिणाम् वातादयः प्रकुप्यन्ति तेषामस्वपतां दिवा

ucito hi divāsvapno nityaṃ yeṣāṃ śarīriṇām vātādayaḥ prakupyanti teṣāmasvapatāṃ divā

218

व्यायामप्रमदाऽध्ववाहनरतान् क्लान्तानतीसारिणः शूलश्वासवतस्तृषापरिगतान् हिक्कामरुत्पीडितान् क्षीणान् क्षीणकफाञ्छिशून्मदहतान्वृद्धान् रसाजीर्णिनो रात्रौ जागरितान्नरान्निरशनान्कामं दिवा स्वापयेत्

vyāyāmapramadā'dhvavāhanaratān klāntānatīsāriṇaḥ śūlaśvāsavatastṛṣāparigatān hikkāmarutpīḍitān kṣīṇān kṣīṇakaphāñchiśūnmadahatānvṛddhān rasājīrṇino rātrau jāgaritānnarānniraśanānkāmaṃ divā svāpayet

219

दिवा वा यदि वा रात्रौ निद्रा सात्मीकृता तु यैः न तेषां स्वपतां दोषो जाग्रतां चोपजायते

divā vā yadi vā rātrau nidrā sātmīkṛtā tu yaiḥ na teṣāṃ svapatāṃ doṣo jāgratāṃ copajāyate

220

भोजनानन्तरं निद्रा वातं हरति पित्तहृत् कफं करोति वपुषः पुष्टिं सौख्यं तनोति हि

bhojanānantaraṃ nidrā vātaṃ harati pittahṛt kaphaṃ karoti vapuṣaḥ puṣṭiṃ saukhyaṃ tanoti hi

221

शयनं पित्तनाशाय वातनाशाय मर्दनम् वमनं कफनाशाय ज्वरनाशाय लङ्घनम्

śayanaṃ pittanāśāya vātanāśāya mardanam vamanaṃ kaphanāśāya jvaranāśāya laṅghanam

222

आसीनं घूर्णितं यत्तु नाभिष्यन्दि न रूक्षणम्

āsīnaṃ ghūrṇitaṃ yattu nābhiṣyandi na rūkṣaṇam

223

शब्दान् स्पर्शांश्च रूपाणि रसान्गन्धान्मनःप्रियान् भुक्तवानपि सेवेत तेनान्नं साधु तिष्ठति

śabdān sparśāṃśca rūpāṇi rasāngandhānmanaḥpriyān bhuktavānapi seveta tenānnaṃ sādhu tiṣṭhati

224

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धो जुगुप्सितः भुक्तमप्रयतं चान्नमतिहास्यं च वामयेत्

śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandho jugupsitaḥ bhuktamaprayataṃ cānnamatihāsyaṃ ca vāmayet

225

शयनं चाशनं चाति न भजेन्न द्र वाधिकम् नाग्न्यातपौ न प्लवनं न यानं नापि वाहनम्

śayanaṃ cāśanaṃ cāti na bhajenna dra vādhikam nāgnyātapau na plavanaṃ na yānaṃ nāpi vāhanam

226

व्यायामं च व्यवायं च धावनं यानमेव च युंद्धं गीतं च पाठं च मुहूर्त्तं भुक्तवांस्त्यजेत्

vyāyāmaṃ ca vyavāyaṃ ca dhāvanaṃ yānameva ca yuṃddhaṃ gītaṃ ca pāṭhaṃ ca muhūrttaṃ bhuktavāṃstyajet

227

अत्यम्बुपानाद्विषमाशनाच्च सन्धारणात् स्वप्नविपर्ययाच्च कालेऽपि सात्म्यं लघु चापि भुक्तमन्नं न पाकं भजते नरस्य

atyambupānādviṣamāśanācca sandhāraṇāt svapnaviparyayācca kāle'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktamannaṃ na pākaṃ bhajate narasya

228

ईर्ष्याभय क्रोधसमन्वितेन लुब्धेन रुग्दैन्यनिपीडितेन विद्वेषयुक्तेन च सेव्यमानमन्नं न सम्यक्परिपाकमेति

īrṣyābhaya krodhasamanvitena lubdhena rugdainyanipīḍitena vidveṣayuktena ca sevyamānamannaṃ na samyakparipākameti

229

अजीर्णे भुज्यते यत्तु तदध्यशनमुच्यते

ajīrṇe bhujyate yattu tadadhyaśanamucyate

230

प्राग्भुक्ते चानले मन्दे द्विरह्नि न समाहरेत्

prāgbhukte cānale mande dvirahni na samāharet

231

पूर्व भुक्ते विदग्धेऽन्ने भुञ्जानो हन्ति पावकम्

pūrva bhukte vidagdhe'nne bhuñjāno hanti pāvakam

232

सायमाशे त्वजीर्णे तु प्रातर्भुक्तं विषोपमम्

sāyamāśe tvajīrṇe tu prātarbhuktaṃ viṣopamam

233

भवेद्यदि प्रातरजीर्णशङ्का तदाऽभयां नागरसैन्धवाभ्याम् विचूर्णितां शीतजलेन भुक्त्वा भुञ्जीत चान्नं मितमन्नकाले

bhavedyadi prātarajīrṇaśaṅkā tadā'bhayāṃ nāgarasaindhavābhyām vicūrṇitāṃ śītajalena bhuktvā bhuñjīta cānnaṃ mitamannakāle

234

आयुःक्षयभयाद्विद्वान्नाह्नि सेवेत कामिनीम् अवशो यदि सेवेत तदा ग्रीष्मवसन्तयोः

āyuḥkṣayabhayādvidvānnāhni seveta kāminīm avaśo yadi seveta tadā grīṣmavasantayoḥ

235

आस्या वर्णकफस्थौल्यसौकुमार्यसुखप्रदा अध्वा वर्णकफस्थौल्यसौकुमार्यविनाशनः

āsyā varṇakaphasthaulyasaukumāryasukhapradā adhvā varṇakaphasthaulyasaukumāryavināśanaḥ

236

यत्तु चंक्रमणं नातिदेहपीडाकरं भवेत् तदायुर्बलमेधाऽग्निप्रदमिन्द्रि यबोधनम्

yattu caṃkramaṇaṃ nātidehapīḍākaraṃ bhavet tadāyurbalamedhā'gnipradamindri yabodhanam

237

उष्णीषं कान्तिकृत्केश्यं रजोवातकफापहम् लघु यच्छस्यते तस्माद् गुरु पित्ताक्षिरोगकृत्

uṣṇīṣaṃ kāntikṛtkeśyaṃ rajovātakaphāpaham laghu yacchasyate tasmād guru pittākṣirogakṛt

238

उपानद्धारणं नेत्र्यमायुष्यं पादरोगहृत् सुखप्रचारमोजस्यं वृष्यं च परिकीर्तितम्

upānaddhāraṇaṃ netryamāyuṣyaṃ pādarogahṛt sukhapracāramojasyaṃ vṛṣyaṃ ca parikīrtitam

239

पादाभ्यामनुपानद्भ्यां सदा चंक्रमणं नृणाम् अनारोग्यमनायुष्यमिन्द्रि यघ्नमदृष्टिदम्

pādābhyāmanupānadbhyāṃ sadā caṃkramaṇaṃ nṛṇām anārogyamanāyuṣyamindri yaghnamadṛṣṭidam

240

छत्रस्य धारणं वर्षातपवातरजोऽपहम् हिमघ्नं हितमक्ष्णोश्च मङ्गल्यमपि कीर्त्तितम्

chatrasya dhāraṇaṃ varṣātapavātarajo'paham himaghnaṃ hitamakṣṇośca maṅgalyamapi kīrttitam

241

सत्त्वोत्साहवलस्थैर्यधैर्यतेजोविवर्धनम् अवष्टम्भकरं चापि भयघ्नं दण्डधारणम्

sattvotsāhavalasthairyadhairyatejovivardhanam avaṣṭambhakaraṃ cāpi bhayaghnaṃ daṇḍadhāraṇam

242

ऊर्ध्वाच्छादनसंयुक्ता शिबिका सर्ववल्लभा तस्यामारोहणं नॄणां त्रिदोषशमकं मतम्

ūrdhvācchādanasaṃyuktā śibikā sarvavallabhā tasyāmārohaṇaṃ nṝṇāṃ tridoṣaśamakaṃ matam

243

वातश्लेष्मगदार्त्तानामहिता भ्रमकृत्तरिः पित्तानिलकरो हस्ती लक्ष्म्यायुःपुष्टिवर्द्धनः

vātaśleṣmagadārttānāmahitā bhramakṛttariḥ pittānilakaro hastī lakṣmyāyuḥpuṣṭivarddhanaḥ

244

घोटकारोहणं वातपित्ताग्निश्रमकृन्मतम् मेदोवर्णकफघ्नं च हितं तद्वलिनां परम्

ghoṭakārohaṇaṃ vātapittāgniśramakṛnmatam medovarṇakaphaghnaṃ ca hitaṃ tadvalināṃ param

245

आतपः स्वेदमूर्च्छाऽस्रपित्ततृष्णाक्लमश्रमान् दाहं विवर्णतां कुर्यादेतांश्छाया व्यपोहति

ātapaḥ svedamūrcchā'srapittatṛṣṇāklamaśramān dāhaṃ vivarṇatāṃ kuryādetāṃśchāyā vyapohati

246

वृष्टिर्वृष्या हिमा बल्या निद्रा ऽलस्यविधायिनी भयावहा मोहकरी कुहेलि कफवातला

vṛṣṭirvṛṣyā himā balyā nidrā 'lasyavidhāyinī bhayāvahā mohakarī kuheli kaphavātalā

247

अग्निर्वातकफस्तम्भशीतवेपथुनाशनः आमाभिष्यन्दशमनो रक्तपित्तप्रकोपणः

agnirvātakaphastambhaśītavepathunāśanaḥ āmābhiṣyandaśamano raktapittaprakopaṇaḥ

248

सद्यः श्लेष्मकरो धूमो नेत्रयोरहितो भृशम् शिरोगौरवकृच्चापि वातपित्तं च कोपयेत्

sadyaḥ śleṣmakaro dhūmo netrayorahito bhṛśam śirogauravakṛccāpi vātapittaṃ ca kopayet

249

मैत्री सद्भिः समं कुर्यात्स्नेहं सत्सु तु सर्वथा संसर्गं साधुभिः कुर्यादसत्सङ्गं परित्यजेत्

maitrī sadbhiḥ samaṃ kuryātsnehaṃ satsu tu sarvathā saṃsargaṃ sādhubhiḥ kuryādasatsaṅgaṃ parityajet

250

सेवेत देवभूदेववृद्धवैद्यनृपातिथीन् विमुखान्नार्थिनः कुर्यान्नावमन्येत कानपि

seveta devabhūdevavṛddhavaidyanṛpātithīn vimukhānnārthinaḥ kuryānnāvamanyeta kānapi

251

गुरूणां सन्निधौ तिष्ठेत्सदैव विनयान्वितः पादप्रसारणादीनि तत्र नैव समाचरेत्

gurūṇāṃ sannidhau tiṣṭhetsadaiva vinayānvitaḥ pādaprasāraṇādīni tatra naiva samācaret

252

अपकारपरेऽपि स्यादुपकारपरः पुमान् आत्मवत्सकलान्पश्येद्वैरिणो दूरतो वसेत्

apakārapare'pi syādupakāraparaḥ pumān ātmavatsakalānpaśyedvairiṇo dūrato vaset

253

न कञ्चिदात्मनः शत्रुं नात्मानं कस्यचिद्रि पुम् प्रकाशयेन्नापमानं न च निःस्नेहतां प्रभोः

na kañcidātmanaḥ śatruṃ nātmānaṃ kasyacidri pum prakāśayennāpamānaṃ na ca niḥsnehatāṃ prabhoḥ

254

नात्मानमुदके पश्येन्न नग्नः प्रविशेज्जलम् तथा नाज्ञातगाम्भीर्यं न हिंस्रप्राणिसेवितम्

nātmānamudake paśyenna nagnaḥ praviśejjalam tathā nājñātagāmbhīryaṃ na hiṃsraprāṇisevitam

255

काले हितं मितं सत्यं संवादि मधुरं वदेत् भुञ्जीत मधुरप्रायं स्निग्धं काले हितं मितम्

kāle hitaṃ mitaṃ satyaṃ saṃvādi madhuraṃ vadet bhuñjīta madhuraprāyaṃ snigdhaṃ kāle hitaṃ mitam

256

न रात्रौ दधि भुञ्जीत न च निर्लवणं तथा नामुद्गसूपं नाक्षौद्रं न चाप्यघृतशर्करम्

na rātrau dadhi bhuñjīta na ca nirlavaṇaṃ tathā nāmudgasūpaṃ nākṣaudraṃ na cāpyaghṛtaśarkaram

257

जनस्याशयमालक्ष्य यो यथा परितुष्यति तं तथैवानुवर्तेत पराराधनपण्डितः

janasyāśayamālakṣya yo yathā parituṣyati taṃ tathaivānuvarteta parārādhanapaṇḍitaḥ

258

नैकः सुखी न सर्वत्र विश्वस्तो न च शङ्कितः नोद्यमेविरमेत्क्वापि हेतावीर्ष्येत्फले न तु

naikaḥ sukhī na sarvatra viśvasto na ca śaṅkitaḥ nodyamevirametkvāpi hetāvīrṣyetphale na tu

259

वेगान्न धारयेज्जातु मनोवेगान्विधारयेत् न पीडयेदिन्द्रि याणि न चैतान्यतिलालयेत्

vegānna dhārayejjātu manovegānvidhārayet na pīḍayedindri yāṇi na caitānyatilālayet

260

वर्षाऽतपादिषु च्छत्री दण्डी रात्रौ भयेषु च सोपानत्कस्तनुं रक्षेद्विचरेद्युगमात्रदृक्

varṣā'tapādiṣu cchatrī daṇḍī rātrau bhayeṣu ca sopānatkastanuṃ rakṣedvicaredyugamātradṛk

261

नदीं तरेन्न बाहुभ्यां नाग्निस्कन्धमभिव्रजेत् सन्दिग्धनावं वृक्षं च नारोहेद्दुष्टयानकम्

nadīṃ tarenna bāhubhyāṃ nāgniskandhamabhivrajet sandigdhanāvaṃ vṛkṣaṃ ca nārohedduṣṭayānakam

262

नासंवृतमुखः कुर्यात्सभायां च विचक्षणः कासं हासं तथोद्गारं जृम्भणं क्षवथुं तथा

nāsaṃvṛtamukhaḥ kuryātsabhāyāṃ ca vicakṣaṇaḥ kāsaṃ hāsaṃ tathodgāraṃ jṛmbhaṇaṃ kṣavathuṃ tathā

263

नासिकां न विकुष्णीयान्नासीतोत्कटकः क्वचित् नोर्ध्वजानुश्चिरं तिष्ठेन्न नखेन लिखेद्भुवम्

nāsikāṃ na vikuṣṇīyānnāsītotkaṭakaḥ kvacit nordhvajānuściraṃ tiṣṭhenna nakhena likhedbhuvam

264

सम्मार्जनीरजो नैव देहे दद्यात्कदाचन न नखेन तृणं छिन्द्यान्नोच्छिष्टो ब्राह्मणं स्पृशेत्

sammārjanīrajo naiva dehe dadyātkadācana na nakhena tṛṇaṃ chindyānnocchiṣṭo brāhmaṇaṃ spṛśet

265

नोपरक्तं न चोद्यन्तं नास्तं यातं दिवाकरम् सर्वथा न समीक्षेत न जले प्रतिबिम्बितम्

noparaktaṃ na codyantaṃ nāstaṃ yātaṃ divākaram sarvathā na samīkṣeta na jale pratibimbitam

266

नेक्षेत सततं सूक्ष्मं दीप्तामेध्याप्रियाणि च पौरन्दरं धनुर्नैव दर्शयेत्कमपि क्वचित्

nekṣeta satataṃ sūkṣmaṃ dīptāmedhyāpriyāṇi ca paurandaraṃ dhanurnaiva darśayetkamapi kvacit

267

नेच्छेद्बलवता युद्धं न भारं शिरसा वहेत् गात्रं न वादयेत्केशान्हस्तेन धुनुयान्न च

necchedbalavatā yuddhaṃ na bhāraṃ śirasā vahet gātraṃ na vādayetkeśānhastena dhunuyānna ca

268

न गच्छेत्पूज्ययोर्मध्ये दम्पत्योरन्तरेण च रिपोरन्नं न भुञ्जीत गणिकाऽन्नमपि क्वचित्

na gacchetpūjyayormadhye dampatyorantareṇa ca riporannaṃ na bhuñjīta gaṇikā'nnamapi kvacit

269

प्रतिभूर्न भवेत्क्वापि न च साक्षी वृथा भवेत्

pratibhūrna bhavetkvāpi na ca sākṣī vṛthā bhavet

270

स्थागं न धारयेज्जातु द्यूतं दूरात्परित्यजेत्

sthāgaṃ na dhārayejjātu dyūtaṃ dūrātparityajet

271

विश्वासं नाचरेत्स्त्रीणां ताः स्वतंत्रा न चारयेत् रक्षणीयाः सदा यत्नाद्यौवने तु विशेषतः

viśvāsaṃ nācaretstrīṇāṃ tāḥ svataṃtrā na cārayet rakṣaṇīyāḥ sadā yatnādyauvane tu viśeṣataḥ

272

न भिन्ने शयने स्वप्यान्नानेकविवरेऽपि च नैको देवालये नैव रात्रौ तरुतलेऽपि च

na bhinne śayane svapyānnānekavivare'pi ca naiko devālaye naiva rātrau tarutale'pi ca

273

एवं दिनानि गमयेत्सदाचारपरः सदा ततो रात्रिप्रयुक्तानि कुर्यात्कर्माणि मानवः

evaṃ dināni gamayetsadācāraparaḥ sadā tato rātriprayuktāni kuryātkarmāṇi mānavaḥ

274

इत्याचारं समासेन भाषितं यः समाचरेत् स विंदत्यायुरारोग्यं प्रीतिं धर्मं धनं यशः

ityācāraṃ samāsena bhāṣitaṃ yaḥ samācaret sa viṃdatyāyurārogyaṃ prītiṃ dharmaṃ dhanaṃ yaśaḥ

275

एतानि पञ्च कर्माणि सन्ध्यायां वर्जयेद् बुधः आहारं मैथुनं निद्रां संपाठं गतिमध्वनि

etāni pañca karmāṇi sandhyāyāṃ varjayed budhaḥ āhāraṃ maithunaṃ nidrāṃ saṃpāṭhaṃ gatimadhvani

276

भोजनाज्जायते व्याधिर्मैथुनाद्गर्भवैकृतिः निद्र या निःस्वता पाठादायुर्हानिर्गतेर्भयम्

bhojanājjāyate vyādhirmaithunādgarbhavaikṛtiḥ nidra yā niḥsvatā pāṭhādāyurhānirgaterbhayam

277

ज्योत्स्ना शीता स्मरानन्दप्रदा तृट्पित्तदाहहृत् ततो हीनगुणः कुर्यादवश्यायोऽनिलं कफम्

jyotsnā śītā smarānandapradā tṛṭpittadāhahṛt tato hīnaguṇaḥ kuryādavaśyāyo'nilaṃ kapham

278

तमो भयावहं मोहदिङ्मोहजनकं भवेत् पित्तहृत्कफहृत्कामवर्धनं क्लमकृच्च तत्

tamo bhayāvahaṃ mohadiṅmohajanakaṃ bhavet pittahṛtkaphahṛtkāmavardhanaṃ klamakṛcca tat

279

रात्रौ च भोजनं कुर्यात्प्रथमप्रहरान्तरे किञ्चिदूनं समश्नीयाद् दुर्जरं तत्र वर्जयेत्

rātrau ca bhojanaṃ kuryātprathamapraharāntare kiñcidūnaṃ samaśnīyād durjaraṃ tatra varjayet

280

शरीरे जायते नित्यं देहिनः सुरतस्पृहा अव्यवायान्मेहमेदोवृद्धिः शिथिलता तनोः

śarīre jāyate nityaṃ dehinaḥ surataspṛhā avyavāyānmehamedovṛddhiḥ śithilatā tanoḥ

281

बालेति गीयते नारी यावद्वर्षाणि षोडश ततस्तु तरुणी ज्ञेया द्वात्रिंशद्वत्सरावधि

bāleti gīyate nārī yāvadvarṣāṇi ṣoḍaśa tatastu taruṇī jñeyā dvātriṃśadvatsarāvadhi

282

तदूर्ध्वमधिरुढा स्यात्पञ्चाशद्वत्सरावधि वृद्धा तत्परतो ज्ञेया सुरतोत्सववर्जिता

tadūrdhvamadhiruḍhā syātpañcāśadvatsarāvadhi vṛddhā tatparato jñeyā suratotsavavarjitā

283

निदाघशरदोर्वाला हिता विषयिणां मता तरुणी शीतसमये प्रौढा वर्षावसन्तयोः

nidāghaśaradorvālā hitā viṣayiṇāṃ matā taruṇī śītasamaye prauḍhā varṣāvasantayoḥ

284

नित्यं बाला सेव्यमाना नित्यं वर्धयते वलम् तरुणी ह्रासयेच्छक्तिं प्रौढोद्भावयते जराम्

nityaṃ bālā sevyamānā nityaṃ vardhayate valam taruṇī hrāsayecchaktiṃ prauḍhodbhāvayate jarām

285

सद्यो मांसं नवं चान्नं वाला स्त्री क्षीरभोजनम् घृतमुष्णोदके स्नानं सद्यः प्राणकराणिषट्

sadyo māṃsaṃ navaṃ cānnaṃ vālā strī kṣīrabhojanam ghṛtamuṣṇodake snānaṃ sadyaḥ prāṇakarāṇiṣaṭ

286

पूतिमांसं स्त्रियो वृद्धा बालाऽकस्तरुणं दधि प्रभाते मैथुनं निद्रा सद्यः प्राणहराणि षट्

pūtimāṃsaṃ striyo vṛddhā bālā'kastaruṇaṃ dadhi prabhāte maithunaṃ nidrā sadyaḥ prāṇaharāṇi ṣaṭ

287

वृद्धोऽपि तरुणीं गत्वा तरुणत्वमवाप्नुयात् वयोधिकां स्त्रियं गत्वा तरुणः स्थविरायते

vṛddho'pi taruṇīṃ gatvā taruṇatvamavāpnuyāt vayodhikāṃ striyaṃ gatvā taruṇaḥ sthavirāyate

288

आयुष्मन्तो मन्दजरा वपुर्वर्णबलान्विताः स्थिरोपचितमांसाश्च भवन्ति स्त्रीषु संयताः

āyuṣmanto mandajarā vapurvarṇabalānvitāḥ sthiropacitamāṃsāśca bhavanti strīṣu saṃyatāḥ

289

सेवेत कामतः कामं बलाद्वाजीकृतो हिमे प्रकामं तु निषेवेत मैथुनं शिशिरागमे

seveta kāmataḥ kāmaṃ balādvājīkṛto hime prakāmaṃ tu niṣeveta maithunaṃ śiśirāgame

290

त्र्यहाद्वसन्तशरदोः पक्षाद् वृष्टिनिदाघयोः

tryahādvasantaśaradoḥ pakṣād vṛṣṭinidāghayoḥ

291

त्रिभिस्त्रिभिरहोभिर्हि समेयात्प्रमदां नरः सर्वेष्वृतुषु घर्मे तु पक्षात्पक्षाद् व्रजेद् बुधः

tribhistribhirahobhirhi sameyātpramadāṃ naraḥ sarveṣvṛtuṣu gharme tu pakṣātpakṣād vrajed budhaḥ

292

शीते रात्रौ दिवा ग्रीष्मे वसन्ते तु दिवा निशि वर्षासु वारिदध्वाने शरत्सु सरसः स्मरः

śīte rātrau divā grīṣme vasante tu divā niśi varṣāsu vāridadhvāne śaratsu sarasaḥ smaraḥ

293

उपेयात्पुरुषो नारीं संध्ययोर्न च पर्वसु गोसर्गे चार्द्धरात्रे च तथा मध्यदिनेऽपि च

upeyātpuruṣo nārīṃ saṃdhyayorna ca parvasu gosarge cārddharātre ca tathā madhyadine'pi ca

294

विहारं भार्यया कुर्याद् देशेऽतिशयसंवृते रम्ये श्राव्याङ्गनागाने सुगन्धे सुखमारुते

vihāraṃ bhāryayā kuryād deśe'tiśayasaṃvṛte ramye śrāvyāṅganāgāne sugandhe sukhamārute

295

देशे गुरुजनासन्ने विवृतेऽतित्रपाकरे श्रूयमाणे व्यथाहेतुवचने न रमेत ना

deśe gurujanāsanne vivṛte'titrapākare śrūyamāṇe vyathāhetuvacane na rameta nā

296

स्नातचन्दनलिप्ताङ्गः सुगन्धः सुमनोऽन्वितः भुक्तवृष्यः सुवसनः सुवेषः समलंकृतः

snātacandanaliptāṅgaḥ sugandhaḥ sumano'nvitaḥ bhuktavṛṣyaḥ suvasanaḥ suveṣaḥ samalaṃkṛtaḥ

297

ताम्बूलवदनः पत्न्यामनुरक्तोऽधिकस्मरः पुत्रार्थी पुरुषो नारीमुपेयाच्छयने शुभे

tāmbūlavadanaḥ patnyāmanurakto'dhikasmaraḥ putrārthī puruṣo nārīmupeyācchayane śubhe

298

अत्याशितोऽधृतिः क्षुद्वान्सव्यथाङ्गः पिपासितः बालो वृद्धोऽन्यवेगार्त्तस्त्यजेद्रो गी च मैथुनम्

atyāśito'dhṛtiḥ kṣudvānsavyathāṅgaḥ pipāsitaḥ bālo vṛddho'nyavegārttastyajedro gī ca maithunam

299

भार्यां रूपगुणोपेतां तुल्यशीलां कुलोद्भवाम् अतिकामोऽभिकामां तु हृष्टो हृष्टामलंकृताम् सेवेत प्रमदां युक्त्या वाजीकरणवृंहितः

bhāryāṃ rūpaguṇopetāṃ tulyaśīlāṃ kulodbhavām atikāmo'bhikāmāṃ tu hṛṣṭo hṛṣṭāmalaṃkṛtām seveta pramadāṃ yuktyā vājīkaraṇavṛṃhitaḥ

300

रजस्वलामकामां च मलिनामप्रियां तथा

rajasvalāmakāmāṃ ca malināmapriyāṃ tathā

301

वर्णबृद्धां वयोवृद्धां तथा व्याधिप्रपीडिताम् हीनाङ्गीं गर्भिणीं द्वेष्यां योनिरोगसमन्विताम्

varṇabṛddhāṃ vayovṛddhāṃ tathā vyādhiprapīḍitām hīnāṅgīṃ garbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonirogasamanvitām

302

सगोत्रां गुरुपत्नीं च तथा प्रव्रजितामपि नाधिगच्छेत् पुमान्नारीं भूरिवैगुण्यशङ्कया

sagotrāṃ gurupatnīṃ ca tathā pravrajitāmapi nādhigacchet pumānnārīṃ bhūrivaiguṇyaśaṅkayā

303

रजस्वलां गतवतो नरस्यासंयतात्मनः दृष्ट्यायुस्तेजसां हानिरधर्मश्च ततो भवेत्

rajasvalāṃ gatavato narasyāsaṃyatātmanaḥ dṛṣṭyāyustejasāṃ hāniradharmaśca tato bhavet

304

लिगिनीं गुरुपत्नीं च सगोत्रामथ पर्वसु वृद्धां च सन्ध्ययोश्चापि गच्छतो जीवनक्षयः

liginīṃ gurupatnīṃ ca sagotrāmatha parvasu vṛddhāṃ ca sandhyayoścāpi gacchato jīvanakṣayaḥ

305

गर्भिण्यां गर्भपीडा स्याद्व्याधितायां बलक्षयः

garbhiṇyāṃ garbhapīḍā syādvyādhitāyāṃ balakṣayaḥ

306

हीनाङ्गीं मलिनां द्वेष्यां क्षामां वन्ध्यामसंवृते देशेऽभिगच्छतो रेतः क्षीणं म्लानं मनो भवेत्

hīnāṅgīṃ malināṃ dveṣyāṃ kṣāmāṃ vandhyāmasaṃvṛte deśe'bhigacchato retaḥ kṣīṇaṃ mlānaṃ mano bhavet

307

क्षुधितः क्षुब्धचित्तश्च मध्याह्ने तृषितोऽबलः स्थितस्य हानिं शुक्रस्य वायोः कोपं च विन्दति

kṣudhitaḥ kṣubdhacittaśca madhyāhne tṛṣito'balaḥ sthitasya hāniṃ śukrasya vāyoḥ kopaṃ ca vindati

308

व्याधितस्य रुजा प्लीहा मूर्च्छा मृत्युश्च जायते प्रत्यूषे चार्धरात्रे च वातपित्ते प्रक्प्यतः

vyādhitasya rujā plīhā mūrcchā mṛtyuśca jāyate pratyūṣe cārdharātre ca vātapitte prakpyataḥ

309

तिर्यग्योनावयोनौ वा दुष्टयोनौ तथैव च उपदंशस्तथा वायोः कोपः शुक्रसुखक्षयः

tiryagyonāvayonau vā duṣṭayonau tathaiva ca upadaṃśastathā vāyoḥ kopaḥ śukrasukhakṣayaḥ

310

उच्चारिते मूत्रिते च रेतसश्च विधारणे उत्ताने च भवेच्छीघ्रं शुक्राश्मर्यास्तु सम्भवः

uccārite mūtrite ca retasaśca vidhāraṇe uttāne ca bhavecchīghraṃ śukrāśmaryāstu sambhavaḥ

311

सर्वमेतत्त्यजेत्तस्माद्यतो लोकद्वयाहितम् शुक्रं तूपस्थितं मोहान्न सन्धार्यं कदा चन

sarvametattyajettasmādyato lokadvayāhitam śukraṃ tūpasthitaṃ mohānna sandhāryaṃ kadā cana

312

स्नानं सशर्करं क्षीरं भक्ष्यमैक्षवसंस्कृतम् वातो मांसरसः स्वप्नः सुरतान्ते हिता अमी

snānaṃ saśarkaraṃ kṣīraṃ bhakṣyamaikṣavasaṃskṛtam vāto māṃsarasaḥ svapnaḥ suratānte hitā amī

313

शूलकासज्वरश्वासकार्श्यपाण्ड्वामयक्षयाः अतिव्यवायाज्जायन्ते रोगाश्चाक्षेपकादयः

śūlakāsajvaraśvāsakārśyapāṇḍvāmayakṣayāḥ ativyavāyājjāyante rogāścākṣepakādayaḥ

314

रोत्रौ जागरणं रूक्षं कफदोषविषार्तिजित् निद्रा तु सेविताकाले धातुसाम्यमतन्द्रि ताम्

rotrau jāgaraṇaṃ rūkṣaṃ kaphadoṣaviṣārtijit nidrā tu sevitākāle dhātusāmyamatandri tām

315

पुष्टिं वर्णं बलोत्साहं वह्निदीप्तिं करोति हि

puṣṭiṃ varṇaṃ balotsāhaṃ vahnidīptiṃ karoti hi

316

यो लेढि शयनसमये मधुमिश्रं बीजपूरदलचूर्णम् स तु लज्जाकरवातप्रसरनिरोधात्सुखं स्वपिति

yo leḍhi śayanasamaye madhumiśraṃ bījapūradalacūrṇam sa tu lajjākaravātaprasaranirodhātsukhaṃ svapiti

317

सवितुः समुदयकाले प्रसृतीः सलिलस्य यः पिबेदष्टौ रोगजरापरिमुक्तो जीवेद्वत्सरशतं साग्रम्

savituḥ samudayakāle prasṛtīḥ salilasya yaḥ pibedaṣṭau rogajarāparimukto jīvedvatsaraśataṃ sāgram

318

अर्शःशोथग्रहण्यो ज्वरजठरजराकुष्ठमेदोविकाराः मूत्राघातास्रपित्तश्रवणगलशिरःश्रोणिशूलाक्षिरोगाः ये चान्ये वातपित्तक्षतजकफकृता व्याधयः सन्ति जन्तो स्तांस्तानभ्यासयोगादपहरति पयः पीतमन्ते निशायाः

arśaḥśothagrahaṇyo jvarajaṭharajarākuṣṭhamedovikārāḥ mūtrāghātāsrapittaśravaṇagalaśiraḥśroṇiśūlākṣirogāḥ ye cānye vātapittakṣatajakaphakṛtā vyādhayaḥ santi janto stāṃstānabhyāsayogādapaharati payaḥ pītamante niśāyāḥ

319

विगतघननिशीथे प्रातरुत्थाय नित्यं पिबति खलु नरो यो घ्राणरन्ध्रेण वारि स भवति मतिपूर्णश्चक्षुषा तार्क्ष्यतुल्यो वलिपलितविहीनः सर्वरोगैर्विमुक्तः

vigataghananiśīthe prātarutthāya nityaṃ pibati khalu naro yo ghrāṇarandhreṇa vāri sa bhavati matipūrṇaścakṣuṣā tārkṣyatulyo valipalitavihīnaḥ sarvarogairvimuktaḥ

320

पातव्यं नासया नीरं प्रसृतित्रयमात्रया

pātavyaṃ nāsayā nīraṃ prasṛtitrayamātrayā

321

व्यङ्गवलीपलितघ्नंपीनसवैस्वर्यकासशोथहरम् रजनीक्षयेऽम्बुनस्यं रसायनं दृष्टिसञ्जननम्

vyaṅgavalīpalitaghnaṃpīnasavaisvaryakāsaśothaharam rajanīkṣaye'mbunasyaṃ rasāyanaṃ dṛṣṭisañjananam

322

स्नेहे पीते क्षते शुद्धावाध्माने स्तिमितोदरे हिक्कायां कफवातोत्थे व्याधौ तद्वारि वारयेत्

snehe pīte kṣate śuddhāvādhmāne stimitodare hikkāyāṃ kaphavātotthe vyādhau tadvāri vārayet

प्रकरणम् ४ (cont. 3)

323

क्षयकोपशमा यस्मिन्दोषाणां सम्भवन्ति हि ऋतुषट्कं तदाख्यातं रवेः राशिषु संक्रमात्

kṣayakopaśamā yasmindoṣāṇāṃ sambhavanti hi ṛtuṣaṭkaṃ tadākhyātaṃ raveḥ rāśiṣu saṃkramāt

324

ग्रीष्मो मेषबृषौ प्रोक्तः प्रावृण्मिथुनकर्कटौ सिंहकन्ये स्मृता वर्षा तुलावृश्चिकयोः शरत्

grīṣmo meṣabṛṣau proktaḥ prāvṛṇmithunakarkaṭau siṃhakanye smṛtā varṣā tulāvṛścikayoḥ śarat

325

धनुर्ग्राहौ च हेमन्तो वसन्तः कुम्भमीनयोः

dhanurgrāhau ca hemanto vasantaḥ kumbhamīnayoḥ

326

शिशिरः पुष्पसमयो ग्रीष्मो वर्षा शरद्धिमाः माघादिमासयुग्मं स्युरृतवः षट् क्रमादमी

śiśiraḥ puṣpasamayo grīṣmo varṣā śaraddhimāḥ māghādimāsayugmaṃ syurṛtavaḥ ṣaṭ kramādamī

327

गङ्गाया दक्षिणे देशे वृष्टेर्बहुलभावतः उभौ मुनिभिराख्यातौ प्रावृड्वर्षाभिधावृतू

gaṅgāyā dakṣiṇe deśe vṛṣṭerbahulabhāvataḥ ubhau munibhirākhyātau prāvṛḍvarṣābhidhāvṛtū

328

तिस्याएवोत्तरेदेशे हिमप्रचुरभावतः एतावुभौ समाख्यातौ हेमन्तशिशिरावृतू

tisyāevottaredeśe himapracurabhāvataḥ etāvubhau samākhyātau hemantaśiśirāvṛtū

329

उत्तरायणमाद्यैस्तैः परैः स्याद्दक्षिणायनम् आद्यमुष्णं बलहरं ततोऽन्यद्बलदं हिमम्

uttarāyaṇamādyaistaiḥ paraiḥ syāddakṣiṇāyanam ādyamuṣṇaṃ balaharaṃ tato'nyadbaladaṃ himam

330

हेमन्तं शीतलः स्निग्धः स्वादुर्जठरवह्निकृत् शिशिरः शीतलोऽतीव रूक्षो वाताग्निवर्धनः

hemantaṃ śītalaḥ snigdhaḥ svādurjaṭharavahnikṛt śiśiraḥ śītalo'tīva rūkṣo vātāgnivardhanaḥ

331

वसन्तो मधुरः स्निग्धः श्लेष्मवृद्धिकरश्च सः ग्रीष्मो रूक्षोऽतिकटुकः पित्तकृत्कफनाशनः

vasanto madhuraḥ snigdhaḥ śleṣmavṛddhikaraśca saḥ grīṣmo rūkṣo'tikaṭukaḥ pittakṛtkaphanāśanaḥ

332

वर्षाः शीता विदाहिन्यो वह्निमान्द्यानिलप्रदाः शरदुष्णा पित्तकर्त्री नृणां मध्यबलावहा

varṣāḥ śītā vidāhinyo vahnimāndyānilapradāḥ śaraduṣṇā pittakartrī nṛṇāṃ madhyabalāvahā

333

चयप्रकोपोपशमा वायोर्ग्रीष्मादिषु त्रिषु वर्षाऽदिषु च पित्तस्य श्लेष्मणः शिशिरादिषु

cayaprakopopaśamā vāyorgrīṣmādiṣu triṣu varṣā'diṣu ca pittasya śleṣmaṇaḥ śiśirādiṣu

334

चीयते लघुरूक्षाभिरोषधीभिः समीरणः तद्विधस्तद्विधे देहे कालस्यौष्ण्यान्न कुप्यति

cīyate laghurūkṣābhiroṣadhībhiḥ samīraṇaḥ tadvidhastadvidhe dehe kālasyauṣṇyānna kupyati

335

अद्भिरम्लविपाकाभिरोषधीभिश्च तादृशम् पित्तं याति चयं कोपं न तु कालस्य शैत्यतः

adbhiramlavipākābhiroṣadhībhiśca tādṛśam pittaṃ yāti cayaṃ kopaṃ na tu kālasya śaityataḥ

336

चीयते स्निग्धशीताभिरुदकौषधिभिः कफः तुल्ये च काले देहे च स्कन्नत्वान्न प्रकुप्यति

cīyate snigdhaśītābhirudakauṣadhibhiḥ kaphaḥ tulye ca kāle dehe ca skannatvānna prakupyati

337

हिमे याति शमं पित्तं वायुः श्लेष्मा च चीयते स वायुः शिशिरे कोपं यात्येवोपचितः कफः

hime yāti śamaṃ pittaṃ vāyuḥ śleṣmā ca cīyate sa vāyuḥ śiśire kopaṃ yātyevopacitaḥ kaphaḥ

338

हेमन्ते सञ्चितः श्लेष्मा शिशिरे त्वतिचीयते शीतस्निग्धगुरुद्र व्यैः शैत्यस्कन्नो न कुप्यति

hemante sañcitaḥ śleṣmā śiśire tvaticīyate śītasnigdhagurudra vyaiḥ śaityaskanno na kupyati

339

इति कालस्वभावोऽयमाहारादिवशात्पुनः चयादीन् यान्ति सद्योऽपि दोषाः काले विशेषतः

iti kālasvabhāvo'yamāhārādivaśātpunaḥ cayādīn yānti sadyo'pi doṣāḥ kāle viśeṣataḥ

340

चयकोपमशमान्दोषा विहाराहारसेवनैः समानैर्यान्त्यकालेऽपि विपरीतैर्विपर्ययम्

cayakopamaśamāndoṣā vihārāhārasevanaiḥ samānairyāntyakāle'pi viparītairviparyayam

341

स्वस्थानस्थस्य दोषस्य वृद्धिः स्यात्स्तब्धकोषता पीतावभासता वह्निमन्दता चाङ्गगौरवम्

svasthānasthasya doṣasya vṛddhiḥ syātstabdhakoṣatā pītāvabhāsatā vahnimandatā cāṅgagauravam

342

आलस्यं चयहेतौ तु द्वेषश्च चयलक्षणम् सञ्चये ऽपहृता दोषा लभन्ते नोत्तरां गतिम्

ālasyaṃ cayahetau tu dveṣaśca cayalakṣaṇam sañcaye 'pahṛtā doṣā labhante nottarāṃ gatim

343

ते तूत्तरासु गतिषु भवन्ति बलवत्तराः

te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ

344

वर्षासुप्रबलो वायुस्तस्मान्मिष्टादयस्त्रयः रसाः सेव्या विशेषेण पवनस्योपशान्तये

varṣāsuprabalo vāyustasmānmiṣṭādayastrayaḥ rasāḥ sevyā viśeṣeṇa pavanasyopaśāntaye

345

भवेद्वर्षासु वपुषः क्लिन्नत्वं यद्विशेषतः तत्क्लेदशान्तये सेव्या अपि कट्वादयस्त्रयः

bhavedvarṣāsu vapuṣaḥ klinnatvaṃ yadviśeṣataḥ tatkledaśāntaye sevyā api kaṭvādayastrayaḥ

346

स्वेदनं मर्दनं सेव्यं दध्युष्णंजाङ्गलामिषम् शालयो यवगोधूमा जलं कौपं जलं च्युतम्

svedanaṃ mardanaṃ sevyaṃ dadhyuṣṇaṃjāṅgalāmiṣam śālayo yavagodhūmā jalaṃ kaupaṃ jalaṃ cyutam

347

न भजेत्पूर्वपवनं वृष्टिं घर्मं हिमं श्रमम् नदीतीरं दिवास्वप्नं रूक्षं नित्यं च मैथुनम्

na bhajetpūrvapavanaṃ vṛṣṭiṃ gharmaṃ himaṃ śramam nadītīraṃ divāsvapnaṃ rūkṣaṃ nityaṃ ca maithunam

348

सर्पिः स्वादुकषायतिक्तकरसा यच्छीतलं यल्लघु क्षीरं स्वच्छसितैक्षवः पटुरसः स्वल्पं पलं जाङ्गलम् गोधूमा यवमुद्गशालिसहिता नादेयमंशूदकं चन्द्र श्चन्दनमिन्दुरादिरजनी माल्यं पटो निर्मलः

sarpiḥ svādukaṣāyatiktakarasā yacchītalaṃ yallaghu kṣīraṃ svacchasitaikṣavaḥ paṭurasaḥ svalpaṃ palaṃ jāṅgalam godhūmā yavamudgaśālisahitā nādeyamaṃśūdakaṃ candra ścandanamindurādirajanī mālyaṃ paṭo nirmalaḥ

349

दिविसेऽककरैर्जुष्टं निशि शीतकरांशुभिः ज्ञेयमंशूदकं नाम स्निग्धं दोषत्रयापहम् विश्रामः सुहृदां गणेषु मधुरा वाचः सरः क्रीडनं पित्तानां च विरेचनं बलवतो युक्तं शिरामोक्षणम् एतांयत्र घनावसानसमयेपथ्यानि मुञ्चेद्दधिव्यायामाम्लकटूष्णतीक्ष्ण दिवसस्वप्नं हिमञ्चातपम्

divise'kakarairjuṣṭaṃ niśi śītakarāṃśubhiḥ jñeyamaṃśūdakaṃ nāma snigdhaṃ doṣatrayāpaham viśrāmaḥ suhṛdāṃ gaṇeṣu madhurā vācaḥ saraḥ krīḍanaṃ pittānāṃ ca virecanaṃ balavato yuktaṃ śirāmokṣaṇam etāṃyatra ghanāvasānasamayepathyāni muñceddadhivyāyāmāmlakaṭūṣṇatīkṣṇa divasasvapnaṃ himañcātapam

350

इक्षवः शालयो मुद्गाः सरोऽम्भ क्वथितं पयः शरद्येतानि पथ्यानि प्रदोषे चेन्दुरश्मयः

ikṣavaḥ śālayo mudgāḥ saro'mbha kvathitaṃ payaḥ śaradyetāni pathyāni pradoṣe cenduraśmayaḥ

351

प्रातर्भोजनमम्लमिष्टलवणानभ्यङ्गघर्मश्रमान् गोधूमैक्षवशालिमाषपिशितं पिष्टं नवान्नं तिलान् कस्तूरीं वरकुङ्कुमागुरुयुतामुष्णाम्बुशौचं तथौ स्निग्धं स्त्रीषु सुखं गुरूष्णवसनं सेवेत हेमन्तके

prātarbhojanamamlamiṣṭalavaṇānabhyaṅgagharmaśramān godhūmaikṣavaśālimāṣapiśitaṃ piṣṭaṃ navānnaṃ tilān kastūrīṃ varakuṅkumāguruyutāmuṣṇāmbuśaucaṃ tathau snigdhaṃ strīṣu sukhaṃ gurūṣṇavasanaṃ seveta hemantake

352

शिशिरे शीतमधिकं रौक्ष्यं चादानकालजम् विशेषतस्ततस्तत्र हेमन्तस्य मतो विधिः

śiśire śītamadhikaṃ raukṣyaṃ cādānakālajam viśeṣatastatastatra hemantasya mato vidhiḥ

353

वान्तिं नस्यमथाभयां च मधुना व्यायाममुद्वर्त्तनं संसेवेत मधौ कफघ्नकवलं शूल्यं पलं जाङ्गलम् गोधूमान्बहुशालिभेदसहितान्मुद्गान्यवान्षष्टिकां ल्लेपञ्चन्दनकुङ्कुमागुरुकृतं रूक्षं कटूष्णं लघु

vāntiṃ nasyamathābhayāṃ ca madhunā vyāyāmamudvarttanaṃ saṃseveta madhau kaphaghnakavalaṃ śūlyaṃ palaṃ jāṅgalam godhūmānbahuśālibhedasahitānmudgānyavānṣaṣṭikāṃ llepañcandanakuṅkumāgurukṛtaṃ rūkṣaṃ kaṭūṣṇaṃ laghu

354

मिष्टमम्लं दधिस्निग्धं दिवास्वप्नं च दुर्जरम् अवश्यायमपि प्राज्ञो वसन्ते परिवर्जयेत्

miṣṭamamlaṃ dadhisnigdhaṃ divāsvapnaṃ ca durjaram avaśyāyamapi prājño vasante parivarjayet

355

स्वादुस्निग्धहिमं लघु द्र वमयं द्र व्यं रसालां सितां सक्तुंक्षीरमजाङ्गलानि सितया शालि रसं मांसजम् शीतांशुं शयनं दिवा मलयजं शीतं पयः पानकं सेवेतोष्णदिने त्यजेत्तु कटुकक्षाराम्लघर्मश्रमान्

svādusnigdhahimaṃ laghu dra vamayaṃ dra vyaṃ rasālāṃ sitāṃ saktuṃkṣīramajāṅgalāni sitayā śāli rasaṃ māṃsajam śītāṃśuṃ śayanaṃ divā malayajaṃ śītaṃ payaḥ pānakaṃ sevetoṣṇadine tyajettu kaṭukakṣārāmlagharmaśramān

356

ॠतुष्वेषु य एतैस्तु विधिभिर्वर्त्तते नरः दोषानृतुकृतान्नैव लभते स कदाचन

ṝtuṣveṣu ya etaistu vidhibhirvarttate naraḥ doṣānṛtukṛtānnaiva labhate sa kadācana

प्रकरणम् ५

अथ पञ्चमं पञ्चकर्मविधिप्रकरणम्

atha pañcamaṃ pañcakarmavidhiprakaraṇam

प्रथमं वमनं पश्चाद्विरेकश्चानुवासनम् एतानि पञ्चकर्माणि निरूहो नावनं तथा

prathamaṃ vamanaṃ paścādvirekaścānuvāsanam etāni pañcakarmāṇi nirūho nāvanaṃ tathā

शरत्काले वसन्ते च प्रावृट्काले च देहिनाम् वमनं रेचनं चैव कारयेत्कुशलो भिषक्

śaratkāle vasante ca prāvṛṭkāle ca dehinām vamanaṃ recanaṃ caiva kārayetkuśalo bhiṣak

बलवन्तं कफव्याप्तं हृल्लासादिनिपीडितम् तथा वमनसात्म्यञ्च धीरचित्तञ्च वामयेत्

balavantaṃ kaphavyāptaṃ hṛllāsādinipīḍitam tathā vamanasātmyañca dhīracittañca vāmayet

विषदोषे स्तन्यरोगे मन्देऽग्नौ श्लीपदेऽबुदे हृद्रो गे कुष्ठवीसर्पमेहाजीर्णभ्रमेषु च

viṣadoṣe stanyaroge mande'gnau ślīpade'bude hṛdro ge kuṣṭhavīsarpamehājīrṇabhrameṣu ca

विदारिकाऽपचीकासश्वासपीनसवृद्धिषु अपस्मारे ज्वरोन्मादे तथा रक्तातिसारिषु

vidārikā'pacīkāsaśvāsapīnasavṛddhiṣu apasmāre jvaronmāde tathā raktātisāriṣu

नासाताल्वोष्ठपाकेषु कर्णस्रावेऽधिजिह्वके गलशुण्ड्यामतीसारे पित्तश्लेष्मगदे तथा मेदोगदेऽरुचौ चैव वमनं कारयेद्भिषक्

nāsātālvoṣṭhapākeṣu karṇasrāve'dhijihvake galaśuṇḍyāmatīsāre pittaśleṣmagade tathā medogade'rucau caiva vamanaṃ kārayedbhiṣak

न वामनीयस्तिमिरी न गुल्मी नोदरी कृशः नातिवृद्धो गर्भिणी च न स्थूलो न क्षतातुरः

na vāmanīyastimirī na gulmī nodarī kṛśaḥ nātivṛddho garbhiṇī ca na sthūlo na kṣatāturaḥ

मदार्त्तो बालको रूक्षः क्षुधितश्च निरूहितः उदावत्तर्यूर्ध्वरक्ती च दुश्छर्द्यः केवलानिली

madārtto bālako rūkṣaḥ kṣudhitaśca nirūhitaḥ udāvattaryūrdhvaraktī ca duśchardyaḥ kevalānilī

पाण्डुरोगी कृमिव्याप्तः पवनात्स्वरघातवान्

pāṇḍurogī kṛmivyāptaḥ pavanātsvaraghātavān

एतेऽप्यजीर्णव्यथिता वाम्या ये विषपीडिताः कफव्याप्ताश्च ते वाम्या मधुकक्वाथपानतः

ete'pyajīrṇavyathitā vāmyā ye viṣapīḍitāḥ kaphavyāptāśca te vāmyā madhukakvāthapānataḥ

सुकुमारं कृशं बालं वृद्धं भीरुञ्च वामयेत् पाययित्वा यवागूं वा क्षीरतक्रदधीनि च

sukumāraṃ kṛśaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīruñca vāmayet pāyayitvā yavāgūṃ vā kṣīratakradadhīni ca

असात्म्यैः श्लेष्मलैर्भोज्यैर्दोषानुत्क्लेश्य देहिनाम् स्निग्धस्विन्नाय वमनं दत्तं सम्यक्प्रवर्त्तते

asātmyaiḥ śleṣmalairbhojyairdoṣānutkleśya dehinām snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyakpravarttate

वमनेषु च सर्वेषु सैन्धवं मधु वा हितम् वीभत्सं वमनं दद्याद्विपरीतं विरेचनम्

vamaneṣu ca sarveṣu saindhavaṃ madhu vā hitam vībhatsaṃ vamanaṃ dadyādviparītaṃ virecanam

क्वाथद्र व्यस्य कुडवं श्रपयित्वा जलाढके अर्द्धभागावशिष्टञ्च वमनेष्ववचारयेत्

kvāthadra vyasya kuḍavaṃ śrapayitvā jalāḍhake arddhabhāgāvaśiṣṭañca vamaneṣvavacārayet

क्वाथपाने नवप्रस्था ज्येष्ठा मात्रा प्रकीर्त्तिता मध्यमा षण्मिता प्रोक्ता त्रिप्रस्था च कनीयसी

kvāthapāne navaprasthā jyeṣṭhā mātrā prakīrttitā madhyamā ṣaṇmitā proktā triprasthā ca kanīyasī

वमने च विरेके च तथा शोणितमोक्षणे अर्द्धत्रयोदशपलं प्रस्थमाहुर्मनीषिणः

vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe arddhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ

कल्कचूर्णावलेहानां त्रिपलं मात्रयोत्तमम् मध्यमं द्विपलं विद्यात्कनीयस्तु पलं भवेत्

kalkacūrṇāvalehānāṃ tripalaṃ mātrayottamam madhyamaṃ dvipalaṃ vidyātkanīyastu palaṃ bhavet

वमने चाष्टवेगाःस्युः पित्तान्ता उत्तमास्तु ते षड् वेगा मध्यमा वेगाश्चत्वारस्त्वपरे मताः

vamane cāṣṭavegāḥsyuḥ pittāntā uttamāstu te ṣaḍ vegā madhyamā vegāścatvārastvapare matāḥ

कफं कटुकतीक्ष्णोष्णैः पित्तं स्वादुहिमैर्जयेत् सुस्वादुलवणाम्लोष्णैः संसृष्टं वायुना कफम्

kaphaṃ kaṭukatīkṣṇoṣṇaiḥ pittaṃ svāduhimairjayet susvādulavaṇāmloṣṇaiḥ saṃsṛṣṭaṃ vāyunā kapham

कृष्णां राठफलं सिन्धुं कफे कोष्णजलैः पिबेत् पटोलवासानिम्बांश्च पित्ते शीतजलैः पिबेत्

kṛṣṇāṃ rāṭhaphalaṃ sindhuṃ kaphe koṣṇajalaiḥ pibet paṭolavāsānimbāṃśca pitte śītajalaiḥ pibet

सश्लेष्मवातपीडायां सक्षीरं मदनं पिबेत् अजीर्णे कोष्णपानीयं सिन्धुं पीत्वा वमेत्सुधीः

saśleṣmavātapīḍāyāṃ sakṣīraṃ madanaṃ pibet ajīrṇe koṣṇapānīyaṃ sindhuṃ pītvā vametsudhīḥ

वमनं पाययित्वा तु जानुमात्रासने स्थितम् कण्ठमेरण्डनालेन स्पृशन्तं वामयेद्भिषक्

vamanaṃ pāyayitvā tu jānumātrāsane sthitam kaṇṭhameraṇḍanālena spṛśantaṃ vāmayedbhiṣak

प्रसेको हृद्ग्रहः कोठः कण्डूर्दुश्छर्दिते भवेत् अतिवान्ते भवेत्तृष्णा हिक्कोद्गारो विसंज्ञिता

praseko hṛdgrahaḥ koṭhaḥ kaṇḍūrduśchardite bhavet ativānte bhavettṛṣṇā hikkodgāro visaṃjñitā

जिह्वानिःसरणं चाक्ष्णोर्व्यावृत्तिर्हनुसंहतिः रक्तच्छर्दिः ष्ठीवनञ्च कण्ठपीडा च जायते

jihvāniḥsaraṇaṃ cākṣṇorvyāvṛttirhanusaṃhatiḥ raktacchardiḥ ṣṭhīvanañca kaṇṭhapīḍā ca jāyate

वमनस्यातियोगे तु मृदु कुर्याद्विरेचनम् वमनेन प्रविष्टायां जिह्वायां कवलग्रहाः स्निग्धाम्ललवणैर्युक्तैर्घृतक्षीररसैर्हिताः

vamanasyātiyoge tu mṛdu kuryādvirecanam vamanena praviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavalagrahāḥ snigdhāmlalavaṇairyuktairghṛtakṣīrarasairhitāḥ

फलान्यम्लानि खादेयुस्तस्य चान्येऽग्रतो नराः निःसृतान्तु तिलद्रा क्षाकल्कलिप्तां प्रवेशयेत्

phalānyamlāni khādeyustasya cānye'grato narāḥ niḥsṛtāntu tiladrā kṣākalkaliptāṃ praveśayet

व्यावृत्तेऽक्ष्णि घृताभ्यक्तेपीडनञ्च शनेः शनैः हनुमोक्षे स्मृतः स्वेदो नस्यञ्च श्लेष्मवातहृत्

vyāvṛtte'kṣṇi ghṛtābhyaktepīḍanañca śaneḥ śanaiḥ hanumokṣe smṛtaḥ svedo nasyañca śleṣmavātahṛt

रक्तपित्तविधानेन रक्तष्ठीवमुपाचरेत् धात्रीरसाञ्जनोशीरलाजाचन्दनवारिभिः

raktapittavidhānena raktaṣṭhīvamupācaret dhātrīrasāñjanośīralājācandanavāribhiḥ

मन्थंकृत्वा पाययेच्च सघृतं क्षौरद्र शर्करम् शाम्यन्त्यनेन तृष्णाऽद्या रोगाश्छर्दिसमुद्भवाः

manthaṃkṛtvā pāyayecca saghṛtaṃ kṣauradra śarkaram śāmyantyanena tṛṣṇā'dyā rogāśchardisamudbhavāḥ

हृत्कण्ठशिरसां शुद्धिर्दीप्ताग्नित्वञ्च लाघवम् कफपित्तविनाशश्च सम्यग्वान्तस्य लक्षणम्

hṛtkaṇṭhaśirasāṃ śuddhirdīptāgnitvañca lāghavam kaphapittavināśaśca samyagvāntasya lakṣaṇam

ततोऽपराह्णे दीप्ताग्निं मुद्गषष्टिकशालिभिः हृद्यैश्च जाङ्गलरसैः कृत्वा यूषञ्च भोजयेत्

tato'parāhṇe dīptāgniṃ mudgaṣaṣṭikaśālibhiḥ hṛdyaiśca jāṅgalarasaiḥ kṛtvā yūṣañca bhojayet

तन्द्रा निद्रा ऽस्यदौर्गन्ध्यं कण्डूश्च ग्रहणी विषम् सुवान्तस्य न पीडायै भवन्त्येते कदाचन

tandrā nidrā 'syadaurgandhyaṃ kaṇḍūśca grahaṇī viṣam suvāntasya na pīḍāyai bhavantyete kadācana

अजीर्णं शीतपानीयं व्यायामं मैथुनं तथा स्नेहाभ्यङ्गञ्च रोषञ्च दिनमेकं सुधीस्त्यजेत्

ajīrṇaṃ śītapānīyaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā snehābhyaṅgañca roṣañca dinamekaṃ sudhīstyajet

स्निग्धस्विन्नाय वान्ताय दद्यात्सम्यग्विरेचनम् अवान्तस्य त्वधःस्रस्तो ग्रहणीं छादयेत्कफः

snigdhasvinnāya vāntāya dadyātsamyagvirecanam avāntasya tvadhaḥsrasto grahaṇīṃ chādayetkaphaḥ

मन्दाग्निं गौरवं कुर्याज्जनयेद्वा प्रवाहिकाम् अथवा पाचनैरामं वलासं परिपाचयेत्

mandāgniṃ gauravaṃ kuryājjanayedvā pravāhikām athavā pācanairāmaṃ valāsaṃ paripācayet

ऋतौ वसन्ते शरदि देहशुद्धौ विरेचयेत् अन्यदाऽत्ययिके कार्ये शोधनं शीलयेद् बुधः

ṛtau vasante śaradi dehaśuddhau virecayet anyadā'tyayike kārye śodhanaṃ śīlayed budhaḥ

पित्ते विरेचनं युञ्ज्यादामोद्भूते गदे तथा उदरे च तथाऽध्माने कोष्ठशुद्धौ विशेषतः

pitte virecanaṃ yuñjyādāmodbhūte gade tathā udare ca tathā'dhmāne koṣṭhaśuddhau viśeṣataḥ

दोषाः कादाचित्कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः शोधनैः शोधिता ये तु न तेषां पुनरुद्भवः

doṣāḥ kādācitkupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ śodhanaiḥ śodhitā ye tu na teṣāṃ punarudbhavaḥ

बालो वृद्धो भृशं स्निग्धः क्षतक्षीणो भयान्वितः श्रान्तस्तृषाऽत्त स्थूलश्च गर्भिणी च नवज्वरी

bālo vṛddho bhṛśaṃ snigdhaḥ kṣatakṣīṇo bhayānvitaḥ śrāntastṛṣā'tta sthūlaśca garbhiṇī ca navajvarī

नवप्रसूता नारी च मन्दाग्निश्च मदात्ययी शल्यार्दितश्च रूक्षश्च न विरेच्या विजानता

navaprasūtā nārī ca mandāgniśca madātyayī śalyārditaśca rūkṣaśca na virecyā vijānatā

जीर्णज्वरी गरव्याप्तो वातरोगी भगन्दरी अर्शः पाण्डूदरग्रन्थिहृद्रो गारुचिपीडिताः

jīrṇajvarī garavyāpto vātarogī bhagandarī arśaḥ pāṇḍūdaragranthihṛdro gārucipīḍitāḥ

योनिरोगप्रमेहार्त्ता गुल्मप्लीहव्रणार्दिताः विद्र धिच्छर्दिविस्फोटविसूचीकुष्ठसंयुताः

yonirogapramehārttā gulmaplīhavraṇārditāḥ vidra dhicchardivisphoṭavisūcīkuṣṭhasaṃyutāḥ

कर्णनासाशिरोवक्त्रगुदमेढ्रामयान्विताः प्लीहशोथाक्षिरोगार्त्ताः कृमिक्षारानिलार्दिताः

karṇanāsāśirovaktragudameḍhrāmayānvitāḥ plīhaśothākṣirogārttāḥ kṛmikṣārānilārditāḥ

शूलिनो मूत्रघातार्त्ता विरेकार्हा नरा मताः

śūlino mūtraghātārttā virekārhā narā matāḥ

बहुपित्तो मृदुः कोष्ठो बहुश्लेष्मा च मध्यमः बहुवातःक्रूरकोष्ठो दुर्विरेच्यः स कथ्यते

bahupitto mṛduḥ koṣṭho bahuśleṣmā ca madhyamaḥ bahuvātaḥkrūrakoṣṭho durvirecyaḥ sa kathyate

मृद्वी मात्रा मृदौ कोष्ठे मध्यकोष्ठे च मध्यमा क्रूरे तीक्ष्णा मता द्र व्यैर्मृदुमध्यमतीक्ष्णकैः

mṛdvī mātrā mṛdau koṣṭhe madhyakoṣṭhe ca madhyamā krūre tīkṣṇā matā dra vyairmṛdumadhyamatīkṣṇakaiḥ

मृदुद्रा र्क्षा!पयश्चञ्चुतैलैरपि विरिच्यते मध्यमस्त्रिवृतातिक्ताराजवृक्षैर्विरिच्यते क्रूरः स्नुक्पयसा हेमक्षीरीदन्तीफलादिभिः

mṛdudrā rkṣā!payaścañcutailairapi viricyate madhyamastrivṛtātiktārājavṛkṣairviricyate krūraḥ snukpayasā hemakṣīrīdantīphalādibhiḥ

मात्रोत्तमा विरेकस्य त्रिंशद्वेगैः कफान्तिका वेगैर्विंशतिभिर्मध्या हीनोक्ता दशवेगिका

mātrottamā virekasya triṃśadvegaiḥ kaphāntikā vegairviṃśatibhirmadhyā hīnoktā daśavegikā

द्विपलं श्रेष्ठमाख्यातं मध्यमं च पलं भवेत् पलार्द्धं च कषायाणां कनीयस्तु विरेचनम्

dvipalaṃ śreṣṭhamākhyātaṃ madhyamaṃ ca palaṃ bhavet palārddhaṃ ca kaṣāyāṇāṃ kanīyastu virecanam

कल्कमोदकचूर्णानां कर्षो मध्वाज्यलेहतः कर्षद्वयं पलं वाऽपि वयोरोगाद्यपेक्षया

kalkamodakacūrṇānāṃ karṣo madhvājyalehataḥ karṣadvayaṃ palaṃ vā'pi vayorogādyapekṣayā

पित्तोत्तरे त्रिवृच्चूर्णं द्रा क्षाक्वाथादिभिः पिबेत् त्रिफलाक्वाथगोमूत्रैः पिबेद् व्योषं कफार्दितः

pittottare trivṛccūrṇaṃ drā kṣākvāthādibhiḥ pibet triphalākvāthagomūtraiḥ pibed vyoṣaṃ kaphārditaḥ

त्रिवृत्सैन्धवशुण्ठीनां चूर्णमम्लैः पिबन्नेरः वातार्दितो विरेकाय जाङ्गलानां रसेन वा

trivṛtsaindhavaśuṇṭhīnāṃ cūrṇamamlaiḥ pibanneraḥ vātārdito virekāya jāṅgalānāṃ rasena vā

एरण्डतैलं त्रिफलाक्वाथेन द्विगुणेन वा युक्तं पीतं पयोभिर्वा न चिरेण विरिच्यते

eraṇḍatailaṃ triphalākvāthena dviguṇena vā yuktaṃ pītaṃ payobhirvā na cireṇa viricyate

त्रिवृता कौटजं बीजं पिप्पली विश्वभेषजम् समृद्वीकारसं क्षौद्रं वर्षाकाले विरेचनम्

trivṛtā kauṭajaṃ bījaṃ pippalī viśvabheṣajam samṛdvīkārasaṃ kṣaudraṃ varṣākāle virecanam

त्रिवृद्दुरालभामुस्तशर्करोदीच्यचन्दनम् द्रा क्षाऽम्बुना सयष्ट्याह्वं शीतलञ्च घनात्यये

trivṛddurālabhāmustaśarkarodīcyacandanam drā kṣā'mbunā sayaṣṭyāhvaṃ śītalañca ghanātyaye

त्रिवृता चित्रकं पाठामजाजीं सरलं वचाम् हेमक्षीरीं हेमन्ते तु चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत्

trivṛtā citrakaṃ pāṭhāmajājīṃ saralaṃ vacām hemakṣīrīṃ hemante tu cūrṇamuṣṇāmbunā pibet

पिप्पलद्यं नागरं सिन्धुं श्यामां त्रिवृतया सह लिह्यात्क्षौद्रे ण शिशिरे वसन्ते च विरेचनम्

pippaladyaṃ nāgaraṃ sindhuṃ śyāmāṃ trivṛtayā saha lihyātkṣaudre ṇa śiśire vasante ca virecanam

त्रिवृता शर्करा तुल्या ग्रीष्मकाले विरेचनम्

trivṛtā śarkarā tulyā grīṣmakāle virecanam

अथाभयादिमोदकः अभया मरिचं शुण्ठीविडङ्गामलकानि च पिप्पली पिप्पलीमूलं त्वक्पत्रं मुस्तमेव च

athābhayādimodakaḥ abhayā maricaṃ śuṇṭhīviḍaṅgāmalakāni ca pippalī pippalīmūlaṃ tvakpatraṃ mustameva ca

एतानि समभागानि दन्ती तु त्रिगुणा भवेत् त्रिवृताऽष्टगुणा ज्ञेया षड्गुणा चात्र शर्करा

etāni samabhāgāni dantī tu triguṇā bhavet trivṛtā'ṣṭaguṇā jñeyā ṣaḍguṇā cātra śarkarā

मधुना मोदकान्कृत्वा कर्षमात्रान्प्रमाणतः एकैकं भक्षयेत् प्रातः शीतञ्चानु पिबेज्जलम्

madhunā modakānkṛtvā karṣamātrānpramāṇataḥ ekaikaṃ bhakṣayet prātaḥ śītañcānu pibejjalam

तावद्विरिच्यते जन्तुर्यावदुष्णं न सेवते पानाहारविहारेषु भवेन्निर्यन्त्रणः सदा

tāvadviricyate janturyāvaduṣṇaṃ na sevate pānāhāravihāreṣu bhavenniryantraṇaḥ sadā

विषमज्वरमन्दाग्निपाण्डुकासभगन्दरान् दुर्नामकुष्ठगुल्मार्शोगलगण्डोदरभ्रमान्

viṣamajvaramandāgnipāṇḍukāsabhagandarān durnāmakuṣṭhagulmārśogalagaṇḍodarabhramān

विदाहप्लीहमेहांश्च यक्ष्माणं नयनामयान् वातरोगांस्तथाऽध्मानं मूत्रकच्छ्रादि चाश्मरीम्

vidāhaplīhamehāṃśca yakṣmāṇaṃ nayanāmayān vātarogāṃstathā'dhmānaṃ mūtrakacchrādi cāśmarīm

पृष्ठपार्श्वोरुजघनजङ्घोदररुजं जयेत् स्नेहाभ्यङ्गञ्च रोषञ्च दिनमेकं सुधीस्त्यजेत्

pṛṣṭhapārśvorujaghanajaṅghodararujaṃ jayet snehābhyaṅgañca roṣañca dinamekaṃ sudhīstyajet

सततं शीलनादेव पलितानि प्रणाशयेत् अभयामोदका ह्येते रसायनवराः स्मृताः

satataṃ śīlanādeva palitāni praṇāśayet abhayāmodakā hyete rasāyanavarāḥ smṛtāḥ

पीत्वा विरेचनं शीतजलैः संसिच्य चक्षुषी सुगन्धि किच्चिदाघ्राय ताम्बूलं शीलयेद् बुधः

pītvā virecanaṃ śītajalaiḥ saṃsicya cakṣuṣī sugandhi kiccidāghrāya tāmbūlaṃ śīlayed budhaḥ

निर्वातस्थो न वेगांश्च धारयेन्न शयीत च शीताम्बु न स्पृशेत्क्वापि कोष्णनीरं पिबेन्मुहुः

nirvātastho na vegāṃśca dhārayenna śayīta ca śītāmbu na spṛśetkvāpi koṣṇanīraṃ pibenmuhuḥ

वलासौषधपित्तानि वायुर्वान्ते यथा व्रजेत् रेकात्तथा मलं पित्तं भेषजञ्च कफो व्रजेत्

valāsauṣadhapittāni vāyurvānte yathā vrajet rekāttathā malaṃ pittaṃ bheṣajañca kapho vrajet

दुर्विरिक्तस्य नाभेस्तु स्तब्धता कुक्षिशूलरुक् पुरीषवातसङ्गश्च कण्डूमण्डलगौरवम्

durviriktasya nābhestu stabdhatā kukṣiśūlaruk purīṣavātasaṅgaśca kaṇḍūmaṇḍalagauravam

विदाहोऽरुचिराध्मानं भ्रमश्छर्दिश्च जायते तं पुनः पाचनैः स्नेहैः पक्त्वा स्निग्धं तु रेचयेत् तेनास्योपद्र वा यान्ति दीप्ताग्निर्लघुता भवेत्

vidāho'rucirādhmānaṃ bhramaśchardiśca jāyate taṃ punaḥ pācanaiḥ snehaiḥ paktvā snigdhaṃ tu recayet tenāsyopadra vā yānti dīptāgnirlaghutā bhavet

विरेकस्यातियोगेन मूर्च्छा भ्रंशो गुदस्य च शूलं कफातियोगः स्यान्मांसधावनसन्निभम्

virekasyātiyogena mūrcchā bhraṃśo gudasya ca śūlaṃ kaphātiyogaḥ syānmāṃsadhāvanasannibham

मेदोनिभं जलाभासं रक्तश्चापि विरिच्यते तस्य शीताम्बुभिः सिक्त्वा शरीरं तण्डुलाम्बुभिः

medonibhaṃ jalābhāsaṃ raktaścāpi viricyate tasya śītāmbubhiḥ siktvā śarīraṃ taṇḍulāmbubhiḥ

मधुमिश्रैस्तथा शीतैः कारयेद्वमनं मृदु सहकारत्वचः कल्को दध्ना सौवीरकेण वा

madhumiśraistathā śītaiḥ kārayedvamanaṃ mṛdu sahakāratvacaḥ kalko dadhnā sauvīrakeṇa vā

पिष्ट्वा नाभिप्रलेपेन हन्त्यतीसारमुल्वणम् सौवीरं तु यवैरामैः पक्वैर्वा निस्तुषीकृतैः

piṣṭvā nābhipralepena hantyatīsāramulvaṇam sauvīraṃ tu yavairāmaiḥ pakvairvā nistuṣīkṛtaiḥ

अजाक्षीरं रसञ्चापि वैष्किरं हारिणं तथा शालिभिः षष्टिकैस्तुल्यैर्मसूरैर्वापि भोजयेत्

ajākṣīraṃ rasañcāpi vaiṣkiraṃ hāriṇaṃ tathā śālibhiḥ ṣaṣṭikaistulyairmasūrairvāpi bhojayet

शीतैः संग्राहिभिर्द्र व्यैः कुर्यात्संग्रहणं भिषक् लाघवे मनसस्तुष्टावनुलोमं गतेऽनिले

śītaiḥ saṃgrāhibhirdra vyaiḥ kuryātsaṃgrahaṇaṃ bhiṣak lāghave manasastuṣṭāvanulomaṃ gate'nile

सुविरिक्तं नरं ज्ञात्वा पाचनं पाययेन्निशि इन्द्रि याणां बलं बुद्धे प्रसादो वह्निदीप्तता

suviriktaṃ naraṃ jñātvā pācanaṃ pāyayenniśi indri yāṇāṃ balaṃ buddhe prasādo vahnidīptatā

धातुस्थैर्यं वयःस्थैर्यं भवेद्रे चनसेवनात् प्रवातसेवां शीताम्बुस्नेहाभ्यङ्गमजीर्णताम्

dhātusthairyaṃ vayaḥsthairyaṃ bhavedre canasevanāt pravātasevāṃ śītāmbusnehābhyaṅgamajīrṇatām

व्यायामं मैथुनञ्चैव न सेवेत विरेचितः शालिषष्टिकमुद्गाद्यैर्यवागूं भोजयेत्कृताम्

vyāyāmaṃ maithunañcaiva na seveta virecitaḥ śāliṣaṣṭikamudgādyairyavāgūṃ bhojayetkṛtām

जङ्घालविष्किराणां वा रसैः शाल्योदनं हितम्

jaṅghālaviṣkirāṇāṃ vā rasaiḥ śālyodanaṃ hitam

वस्तिर्द्विधाऽनुवासाख्यो निरूहश्च ततः परम् यः स्नेहो दीयते स स्यादनुवासन नामकः

vastirdvidhā'nuvāsākhyo nirūhaśca tataḥ param yaḥ sneho dīyate sa syādanuvāsana nāmakaḥ

कषायक्षीरतैलैर्यो निरूहः स निगद्यते वस्तिभिर्दीयते यस्मात्तस्माद्वस्तिरिति स्मृतः

kaṣāyakṣīratailairyo nirūhaḥ sa nigadyate vastibhirdīyate yasmāttasmādvastiriti smṛtaḥ

तत्रानुवासनाख्यो हि वस्तिर्यः सोऽत्र कथ्यते अनुवासनभेदश्च मात्रावस्तिरुदीरितः

tatrānuvāsanākhyo hi vastiryaḥ so'tra kathyate anuvāsanabhedaśca mātrāvastirudīritaḥ

पलद्वयं तस्य मात्रा तस्मादर्द्धाऽपि वा भवेत् अनुवास्यस्तु रूक्षः स्यात्तीक्ष्णाग्निः केवलानिली

paladvayaṃ tasya mātrā tasmādarddhā'pi vā bhavet anuvāsyastu rūkṣaḥ syāttīkṣṇāgniḥ kevalānilī

नानुवास्यस्तु कुष्ठी स्यान्मेही स्थूलस्तथोदरी नास्थाप्या नानुवास्याश्च जीर्णोन्मादतृडर्दिताः शोथमूर्च्छाऽरुचिभयश्वासकासक्षयातुराः

nānuvāsyastu kuṣṭhī syānmehī sthūlastathodarī nāsthāpyā nānuvāsyāśca jīrṇonmādatṛḍarditāḥ śothamūrcchā'rucibhayaśvāsakāsakṣayāturāḥ

नेत्रं कार्यं सुवर्णादिधातुभिर्वृक्षवेणुभिः नलैर्दन्तैर्विषाणाग्रैर्मणिभिर्वा विधीयते

netraṃ kāryaṃ suvarṇādidhātubhirvṛkṣaveṇubhiḥ nalairdantairviṣāṇāgrairmaṇibhirvā vidhīyate

एकवर्षात्तु षड्वर्षाद्यावन्मानं षडङ्गुलम् ततो द्वादशकं यावन्मानं स्यादष्टसम्मितम्

ekavarṣāttu ṣaḍvarṣādyāvanmānaṃ ṣaḍaṅgulam tato dvādaśakaṃ yāvanmānaṃ syādaṣṭasammitam

ततः परं द्वादशभिरङ्गुलैर्नेत्रदीर्घता मुद्गच्छिद्रं कलायाभं छिद्रं कोलास्थिसन्निमम्

tataḥ paraṃ dvādaśabhiraṅgulairnetradīrghatā mudgacchidraṃ kalāyābhaṃ chidraṃ kolāsthisannimam

यथा संख्यं भवेन्नेत्रं श्लक्ष्णं गोपुच्छसन्निभम् गोपुच्छसन्निमं मूले स्थूलं तस्मात् क्रमात् कृशम्

yathā saṃkhyaṃ bhavennetraṃ ślakṣṇaṃ gopucchasannibham gopucchasannimaṃ mūle sthūlaṃ tasmāt kramāt kṛśam

आतुराङ्गुष्ठमानेन मूले स्थूलं निधीयते कनिष्ठिकापरीणाहमग्रे च गुटिकामुखम्

āturāṅguṣṭhamānena mūle sthūlaṃ nidhīyate kaniṣṭhikāparīṇāhamagre ca guṭikāmukham

तन्मूले कर्णिके द्वे च कार्ये भागाच्चतुर्थकात्

tanmūle karṇike dve ca kārye bhāgāccaturthakāt

योजयेत्तत्र वस्तिञ्च बन्धद्वयविधानतः मृगाजशूकरगवां महिषस्यापि वा भवेत्

yojayettatra vastiñca bandhadvayavidhānataḥ mṛgājaśūkaragavāṃ mahiṣasyāpi vā bhavet

मूत्रकोषस्य वस्तिस्तु तदलाभे तु चर्मणः कषायरक्तः स मृदुर्वस्तिः स्निग्धो दृढो हितः

mūtrakoṣasya vastistu tadalābhe tu carmaṇaḥ kaṣāyaraktaḥ sa mṛdurvastiḥ snigdho dṛḍho hitaḥ

व्रणवस्तेस्तु नेत्रं स्याच्छ्लक्ष्णमष्टाङ्गुलोन्मितम् मुद्गच्छिद्रं गृध्रपक्षनलिकापरिणाहि च

vraṇavastestu netraṃ syācchlakṣṇamaṣṭāṅgulonmitam mudgacchidraṃ gṛdhrapakṣanalikāpariṇāhi ca

शरीरोपचयं वर्णं बलमारोग्यमायुषः कुरुते परिवृद्धिञ्च वस्तिः सम्यगुपासितः

śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ kurute parivṛddhiñca vastiḥ samyagupāsitaḥ

दिवा शीते वसन्ते च स्नेहवस्तिः प्रदीयते ग्रीष्मवर्षाशरत्काले रात्रौ स्यादनुवासनम्

divā śīte vasante ca snehavastiḥ pradīyate grīṣmavarṣāśaratkāle rātrau syādanuvāsanam

न चातिस्निग्धमशनं भोजयित्वाऽनुवासयेत् मदं मूर्च्छां च जनयेद् द्विधा स्नेहः प्रयोजितः

na cātisnigdhamaśanaṃ bhojayitvā'nuvāsayet madaṃ mūrcchāṃ ca janayed dvidhā snehaḥ prayojitaḥ

रूक्षभुक्तवतोऽत्यन्तं बलं वर्णञ्च हापयेत् युक्तस्नेहमतो जन्तुं भोजयित्वाऽनुवासयेत्

rūkṣabhuktavato'tyantaṃ balaṃ varṇañca hāpayet yuktasnehamato jantuṃ bhojayitvā'nuvāsayet

100

हीनमात्रावुभौ वस्ती नातिकार्यकरौ स्मृतौ अतिमात्रौ तथाऽनाहक्लमातीसारकारकौ

hīnamātrāvubhau vastī nātikāryakarau smṛtau atimātrau tathā'nāhaklamātīsārakārakau

101

उत्तमास्यात्पलैः षड्भिर्मध्यमा स्यात्पलैस्त्रिभिः पलाध्यर्द्धेन हीनास्यादुक्ताः मात्राऽनुवासने

uttamāsyātpalaiḥ ṣaḍbhirmadhyamā syātpalaistribhiḥ palādhyarddhena hīnāsyāduktāḥ mātrā'nuvāsane

102

शताह्वासैन्धवाभ्याञ्च देयं स्नेहे च चूर्णकम् तन्मात्रोत्तममध्यान्त्या षट्चतुर्द्वयमाषकैः

śatāhvāsaindhavābhyāñca deyaṃ snehe ca cūrṇakam tanmātrottamamadhyāntyā ṣaṭcaturdvayamāṣakaiḥ

103

विरेचनात्सप्तरात्रे गते जातबलाय च भुक्तान्नायानुवास्याय वस्तिर्देयोऽनुवासनः

virecanātsaptarātre gate jātabalāya ca bhuktānnāyānuvāsyāya vastirdeyo'nuvāsanaḥ

104

तथाऽनुवास्यं स्वभ्यक्तमुष्णाम्बुस्वेदितं शनैः भोजयित्चा यथाशास्त्रं कृतचङ्क्रमणं ततः उत्सृष्टानिलविण्मूत्रं योजयेत्स्नेहबस्तिना

tathā'nuvāsyaṃ svabhyaktamuṣṇāmbusveditaṃ śanaiḥ bhojayitcā yathāśāstraṃ kṛtacaṅkramaṇaṃ tataḥ utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ yojayetsnehabastinā

105

सुप्तस्य वामपार्श्वेन वामजङ्घाप्रसारिणः कुञ्चितापरजङ्घस्य नेत्रं स्निग्धे गुदे न्यसेत्

suptasya vāmapārśvena vāmajaṅghāprasāriṇaḥ kuñcitāparajaṅghasya netraṃ snigdhe gude nyaset

106

बद्धं वस्तिमुखं सूत्रैर्वामहस्तेन धारयेत् पीडयेद्दक्षिणेनैव मध्यवेगेन धीरधीः

baddhaṃ vastimukhaṃ sūtrairvāmahastena dhārayet pīḍayeddakṣiṇenaiva madhyavegena dhīradhīḥ

107

जृम्भाकासक्षवादींश्च वस्तिकाले न कारयेत् त्रिंशन्मात्रामितः कालः प्रोक्तो वस्तेस्तु पीडने

jṛmbhākāsakṣavādīṃśca vastikāle na kārayet triṃśanmātrāmitaḥ kālaḥ prokto vastestu pīḍane

108

ततः प्रणिहिते स्नेहे उत्तानो वाक्शतं भवेत् प्रसारितः सर्वगात्रैर्यथावीर्यं प्रसर्पति

tataḥ praṇihite snehe uttāno vākśataṃ bhavet prasāritaḥ sarvagātrairyathāvīryaṃ prasarpati

109

स्वजानुनः करावर्त्तं कुर्याच्छोटिकया पुनः एषा मात्रा भवेदेका सर्वत्रैवैष निश्चयः

svajānunaḥ karāvarttaṃ kuryācchoṭikayā punaḥ eṣā mātrā bhavedekā sarvatraivaiṣa niścayaḥ

110

निमेषोन्मेषणं पुंसामङ्गुल्या छोटिकाऽथ वा गुर्वक्षरोच्चारणं वा स्यान्मात्रेयं स्मृता बुधैः

nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṅgulyā choṭikā'tha vā gurvakṣaroccāraṇaṃ vā syānmātreyaṃ smṛtā budhaiḥ

111

ताडयेत्तलयोरेनं त्रींस्त्रीन्वाराञ्छनैः शनैः स्फिजोश्चैव तथा श्रोणीं शय्याञ्चैवोत्क्षिपेत्ततः

tāḍayettalayorenaṃ trīṃstrīnvārāñchanaiḥ śanaiḥ sphijoścaiva tathā śroṇīṃ śayyāñcaivotkṣipettataḥ

112

स्फिजोश्चैनं स्वपाणिभ्यां पूर्ववत्ताडयेद् बुधः

sphijoścainaṃ svapāṇibhyāṃ pūrvavattāḍayed budhaḥ

113

शय्याञ्च पादतस्तस्य त्रीन्वारानुत्क्षिपेत्ततः जाते विधाने तु ततः कुर्यान्निद्रा ं! यथासुखम्

śayyāñca pādatastasya trīnvārānutkṣipettataḥ jāte vidhāne tu tataḥ kuryānnidrā ṃ! yathāsukham

114

सानिलः सपुरीषश्च स्नेहः प्रत्येति यस्य तु उपद्र वं विना शीघ्रं स सम्यगनुवासितः

sānilaḥ sapurīṣaśca snehaḥ pratyeti yasya tu upadra vaṃ vinā śīghraṃ sa samyaganuvāsitaḥ

115

जीर्णान्नमथ सायाह्ने स्नेहे प्रत्यागते पुनः लघ्वन्नं भोजयेत्कामं दीप्ताग्निस्तु नरो यदि

jīrṇānnamatha sāyāhne snehe pratyāgate punaḥ laghvannaṃ bhojayetkāmaṃ dīptāgnistu naro yadi

116

अनुवासिताय दातव्यमितरेऽह्नि सुखोदकम् धान्यशुण्ठीकषायं वा स्नेहव्यापत्तिनाशनम्

anuvāsitāya dātavyamitare'hni sukhodakam dhānyaśuṇṭhīkaṣāyaṃ vā snehavyāpattināśanam

117

अनेनविधिना षड्वा सप्त चाष्टौ नवापि वा विधेया वस्तयस्तेषामन्ते चैव निरूहणम्

anenavidhinā ṣaḍvā sapta cāṣṭau navāpi vā vidheyā vastayasteṣāmante caiva nirūhaṇam

118

दत्तस्तु प्रथमो वस्तिः स्नेहयेद्वस्तिवङ्क्षणौ सम्यग्दत्तो द्वितीयस्तु मूर्द्धस्थमनिलं जयेत्

dattastu prathamo vastiḥ snehayedvastivaṅkṣaṇau samyagdatto dvitīyastu mūrddhasthamanilaṃ jayet

119

बलं वर्णश्च जनयेत्तृतीयस्तु प्रयोजितः चतुर्थपञ्चमौ दत्तौ स्नेहयेतां रसासृजी

balaṃ varṇaśca janayettṛtīyastu prayojitaḥ caturthapañcamau dattau snehayetāṃ rasāsṛjī

120

षष्ठो मांसं स्नेहयति सप्तमो मेद एव च अष्टमो नवमश्चापि मज्जानञ्च यथाक्रमम्

ṣaṣṭho māṃsaṃ snehayati saptamo meda eva ca aṣṭamo navamaścāpi majjānañca yathākramam

121

एवं शुक्रगतान्दोषान्द्विगुणः साधु साधयेत्

evaṃ śukragatāndoṣāndviguṇaḥ sādhu sādhayet

122

अष्टादशाष्टादशकाद्दिनाद्यो ना निषेवते स कुञ्जरबलोऽश्वस्य जवतुल्योऽमरप्रभः

aṣṭādaśāṣṭādaśakāddinādyo nā niṣevate sa kuñjarabalo'śvasya javatulyo'maraprabhaḥ

123

रूक्षाय बहुवाताय स्नेहवस्तिं दिने दिने दद्याद्वैद्यस्तथाऽन्येषामग्न्याबाधभयात् त्र्! यहात् स्नेहोऽल्पमात्रो रूक्षाणां दीर्घकालमनत्ययः

rūkṣāya bahuvātāya snehavastiṃ dine dine dadyādvaidyastathā'nyeṣāmagnyābādhabhayāt tr! yahāt sneho'lpamātro rūkṣāṇāṃ dīrghakālamanatyayaḥ

124

तथा निरूहः स्निग्धानामल्पमात्रः प्रशस्यते अथ वा यस्य तत्कालं स्नेहो निर्याति केवलः तस्याप्यल्पतरो देयो न हि स्निग्धेऽवतिष्ठते

tathā nirūhaḥ snigdhānāmalpamātraḥ praśasyate atha vā yasya tatkālaṃ sneho niryāti kevalaḥ tasyāpyalpataro deyo na hi snigdhe'vatiṣṭhate

125

अशुद्धस्य मलोन्मिश्रः स्नेहो नैति यदा पुनः तदाऽङ्गसदनध्माने शूलं श्वासश्च जायते

aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti yadā punaḥ tadā'ṅgasadanadhmāne śūlaṃ śvāsaśca jāyate

126

पक्वाशये गुरुत्वञ्च तत्र दद्यान्निरूहणम् तीक्ष्णं तीक्ष्णोषधैर्युक्तं फलवर्त्तिमथापि वा

pakvāśaye gurutvañca tatra dadyānnirūhaṇam tīkṣṇaṃ tīkṣṇoṣadhairyuktaṃ phalavarttimathāpi vā

127

यथाऽनुलोमनो वायुर्मलः स्नेहश्च जायते तथा विरेचनं दद्यात्तीक्ष्णं नस्यञ्च शस्यते

yathā'nulomano vāyurmalaḥ snehaśca jāyate tathā virecanaṃ dadyāttīkṣṇaṃ nasyañca śasyate

128

यस्य नोपद्र वं कुर्यात्स्नेहवस्तिरनिःसृतः सर्वोऽल्पो व्यावृतो रौक्ष्यादुपेक्ष्यः स विजानता

yasya nopadra vaṃ kuryātsnehavastiraniḥsṛtaḥ sarvo'lpo vyāvṛto raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā

129

अनायातं त्वहोरात्रे स्नेहं संशोधनैर्हरेत् स्नेहबस्तावनायाते नान्यः स्नेहो विधीयते

anāyātaṃ tvahorātre snehaṃ saṃśodhanairharet snehabastāvanāyāte nānyaḥ sneho vidhīyate

130

गुडूच्येरण्डपूतीकभार्ङ्गींवृषकरौहिषम् शतावरीसहचरौ काकनासां पलोन्मिताम्

guḍūcyeraṇḍapūtīkabhārṅgīṃvṛṣakarauhiṣam śatāvarīsahacarau kākanāsāṃ palonmitām

131

यवमाषातसीकोलकुलत्थान्प्रसृतोन्मितान् चतुद्रो र्णे!ऽम्भसः पक्त्वा द्रो णशेषेण तेन च

yavamāṣātasīkolakulatthānprasṛtonmitān catudro rṇe!'mbhasaḥ paktvā dro ṇaśeṣeṇa tena ca

132

पचेत्तैलाढकं सर्वैर्जीवनीयैः पलोन्मितैः अनुवासनमेतद्धि सर्ववातविकारनुत्

pacettailāḍhakaṃ sarvairjīvanīyaiḥ palonmitaiḥ anuvāsanametaddhi sarvavātavikāranut

133

षटसप्ततिव्यापदस्तु जायन्ते बस्तिकर्मणः दूषितात् समुदायेन ताश्चिकित्स्यास्तु सुश्रुतात्

ṣaṭasaptativyāpadastu jāyante bastikarmaṇaḥ dūṣitāt samudāyena tāścikitsyāstu suśrutāt

134

पानाहारविहाराश्च परिहाराश्च कृत्स्नशः स्नेहपानसमाः कार्य्या नात्र कार्या विचारणा

pānāhāravihārāśca parihārāśca kṛtsnaśaḥ snehapānasamāḥ kāryyā nātra kāryā vicāraṇā

135

निरूहवस्तिर्बहुधा भिद्यते कारणान्तरः तैरेव तस्य नामानि कृतानि मुनिपुङ्गवैः

nirūhavastirbahudhā bhidyate kāraṇāntaraḥ taireva tasya nāmāni kṛtāni munipuṅgavaiḥ

136

निरूहस्यापरं नाम प्रोक्तमास्थापनं बुधैः स्वस्थाने स्थापनाद्दोषधातूनां स्थापनं मतम्

nirūhasyāparaṃ nāma proktamāsthāpanaṃ budhaiḥ svasthāne sthāpanāddoṣadhātūnāṃ sthāpanaṃ matam

137

निरूहस्य प्रमाणं तु प्रस्थं पादोत्तरं परम् मध्यमं प्रस्थमुद्दिष्टं हीनञ्च कुडवास्त्रयः

nirūhasya pramāṇaṃ tu prasthaṃ pādottaraṃ param madhyamaṃ prasthamuddiṣṭaṃ hīnañca kuḍavāstrayaḥ

138

अतिस्निग्धोऽक्लिष्टदोषः क्षतोरस्कः कृशस्तथा आध्मानच्छर्दिहिक्काऽशकासश्वासप्रपीडितः

atisnigdho'kliṣṭadoṣaḥ kṣatoraskaḥ kṛśastathā ādhmānacchardihikkā'śakāsaśvāsaprapīḍitaḥ

139

गुदशोफातिसारार्त्तो विसूचीकुष्ठसंयुतः गर्भिणी मधुमेही च नास्थाप्यश्च जलोदरी

gudaśophātisārārtto visūcīkuṣṭhasaṃyutaḥ garbhiṇī madhumehī ca nāsthāpyaśca jalodarī

140

वातव्याधावुदावर्ते वातासृग्विषमज्वरे मूर्च्छातृष्णोदरानाहमूत्रकृच्छ्राश्मरीषु च

vātavyādhāvudāvarte vātāsṛgviṣamajvare mūrcchātṛṣṇodarānāhamūtrakṛcchrāśmarīṣu ca

141

वृद्ध्य्सृग्दरमन्दाग्निप्रमेहेषु निरूह्रणम् शूलेऽम्लपित्ते हृद्रो गे योजयेद्विधिवद् बुधः

vṛddhysṛgdaramandāgniprameheṣu nirūhraṇam śūle'mlapitte hṛdro ge yojayedvidhivad budhaḥ

142

उत्सृष्टानिलविण्मूत्रं स्निग्धं स्विन्नमभोजितम् मध्याह्ने गृहमध्ये च यथायोग्यं निरूहयेत्

utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ snigdhaṃ svinnamabhojitam madhyāhne gṛhamadhye ca yathāyogyaṃ nirūhayet

143

स्नेहवस्तिविधानेन बुधः कुर्यान्निरूहणम्

snehavastividhānena budhaḥ kuryānnirūhaṇam

144

जाते निरूहे च ततो भवेदुत्कटकासनः तिष्ठेन्महूर्त्तमात्रन्तु निरूहागमनेच्छया

jāte nirūhe ca tato bhavedutkaṭakāsanaḥ tiṣṭhenmahūrttamātrantu nirūhāgamanecchayā

145

अनायातं मुहूर्त्तं तु निरूहं शोधनैर्हरेत् निरूहैरेव मतिमान्क्षारसूत्राम्लसैन्धवैः

anāyātaṃ muhūrttaṃ tu nirūhaṃ śodhanairharet nirūhaireva matimānkṣārasūtrāmlasaindhavaiḥ

146

यस्य क्रमेण गच्छन्ति विट्पित्तकफवायवः लाघवं चोपजायेत सुनिरूहं तमादिशेत्

yasya krameṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ lāghavaṃ copajāyeta sunirūhaṃ tamādiśet

147

यस्य स्याद्वस्तिरत्यल्पवेगो हीनमलानिलः मूर्च्छाऽत्तिजाड्यारुचिमान्दुर्निरूहं तमादिशेत्

yasya syādvastiratyalpavego hīnamalānilaḥ mūrcchā'ttijāḍyārucimāndurnirūhaṃ tamādiśet

148

विविक्तता मनस्तुष्टिः स्निग्धता व्याधिनिग्रहः आस्थापनस्नेहवस्त्योः सम्यग्दाने तु लक्षणम्

viviktatā manastuṣṭiḥ snigdhatā vyādhinigrahaḥ āsthāpanasnehavastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇam

149

अनेन विधिना युञ्ज्यान्निरूहं वस्तिदानवित् द्वितीयं वा तृतीयं वा चतुर्थं वा यथोचितम्

anena vidhinā yuñjyānnirūhaṃ vastidānavit dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathocitam

150

सस्नेह एकः पवने पित्ते द्वौ पयसा सह कषायकटुमूत्राद्याः कफेऽत्युष्णास्त्रयो हिताः

sasneha ekaḥ pavane pitte dvau payasā saha kaṣāyakaṭumūtrādyāḥ kaphe'tyuṣṇāstrayo hitāḥ

151

पित्तश्लेष्मानिलाविष्टं क्षीरयूषरसैः क्रमात् निरूढं भोजयित्वा च ततस्तमनुवासयेत्

pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ kṣīrayūṣarasaiḥ kramāt nirūḍhaṃ bhojayitvā ca tatastamanuvāsayet

152

सुकुमारस्य वृद्धस्य बालस्य च मृदुर्हितः वस्तिस्तीक्ष्णः प्रयुक्तस्तु तेषां हन्याद्बलायुषी

sukumārasya vṛddhasya bālasya ca mṛdurhitaḥ vastistīkṣṇaḥ prayuktastu teṣāṃ hanyādbalāyuṣī

153

दद्यादुत्क्लेशनं पूर्वं मध्ये दोषहरं ततः पश्चात्संशमनीयञ्च दद्याद्वस्तिं विचक्षणः

dadyādutkleśanaṃ pūrvaṃ madhye doṣaharaṃ tataḥ paścātsaṃśamanīyañca dadyādvastiṃ vicakṣaṇaḥ

154

एरण्डबीजं मधुकं पिप्पली सैन्धवं वचा हपुषाफलकल्कश्च वस्तिरुत्क्लेशनः स्मृतः

eraṇḍabījaṃ madhukaṃ pippalī saindhavaṃ vacā hapuṣāphalakalkaśca vastirutkleśanaḥ smṛtaḥ

155

शताह्वा मधुकं बिल्वं कौटजं फलमेव च सकाञ्जिकः सगोमूत्रो वस्तिर्दोषहरः स्मृतः

śatāhvā madhukaṃ bilvaṃ kauṭajaṃ phalameva ca sakāñjikaḥ sagomūtro vastirdoṣaharaḥ smṛtaḥ

156

प्रियङ्गुर्मधुकं मुस्ता तथैव च रसाञ्जनम् सक्षीरः शस्यते वस्तिर्दोषाणां शमनः स्मृतः

priyaṅgurmadhukaṃ mustā tathaiva ca rasāñjanam sakṣīraḥ śasyate vastirdoṣāṇāṃ śamanaḥ smṛtaḥ

157

त्रिफलाक्वाथगोमूत्रक्षौद्र क्षारसमायुतः ऊषकादिप्रतीवापैर्वस्तयोलेखनाः स्मृताः

triphalākvāthagomūtrakṣaudra kṣārasamāyutaḥ ūṣakādipratīvāpairvastayolekhanāḥ smṛtāḥ

158

बृंहणद्र व्यनिक्वाथैः कल्कैर्मधुरकैर्युताः सर्पिर्मांसरसोपेता वस्तयो बृंहणाः स्मृताः

bṛṃhaṇadra vyanikvāthaiḥ kalkairmadhurakairyutāḥ sarpirmāṃsarasopetā vastayo bṛṃhaṇāḥ smṛtāḥ

159

बदर्यैरावतीशेलुशाल्मलीपुष्पजाङ्कुराः क्षीरसिद्धाःक्षौद्र युक्ता नाम्ना पिच्छलसंज्ञिताः

badaryairāvatīśeluśālmalīpuṣpajāṅkurāḥ kṣīrasiddhāḥkṣaudra yuktā nāmnā picchalasaṃjñitāḥ

160

अजोरभ्रैणरुधिरैर्युक्ता देया विचक्षणैः मात्रा पिच्छिलवस्तीनां पलैर्द्वादशभिर्मता

ajorabhraiṇarudhirairyuktā deyā vicakṣaṇaiḥ mātrā picchilavastīnāṃ palairdvādaśabhirmatā

161

दत्त्वादौ सैन्धवस्याक्षं मधुनः प्रसृतिद्वयम् विनिर्मथ्य ततो दद्यात्स्नेहस्य प्रसृतित्रयम्

dattvādau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtidvayam vinirmathya tato dadyātsnehasya prasṛtitrayam

162

एकीभूते ततः स्नेहे कल्कस्य प्रसृतिं क्षिपेत् सम्मूर्च्छिते कषायन्तु चतुः प्रसृतिसम्मितम्

ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet sammūrcchite kaṣāyantu catuḥ prasṛtisammitam

163

गृह्णीयाच्च तदा वाऽल्पमन्ते द्विप्रसृतोन्मितम् क्षिप्त्वा विमथ्य दद्याच्च निरूहं कुशलो भिषक्

gṛhṇīyācca tadā vā'lpamante dviprasṛtonmitam kṣiptvā vimathya dadyācca nirūhaṃ kuśalo bhiṣak

164

एवं प्रकल्पितो वस्तिर्द्वादशप्रसृतिर्भवेत् वाते चतुष्पलं क्षौद्रं दद्यात् स्नेहस्य षट्पलम्

evaṃ prakalpito vastirdvādaśaprasṛtirbhavet vāte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ dadyāt snehasya ṣaṭpalam

165

पित्ते चतुष्पलं क्षौद्रं स्नेहं दद्यात्पलत्रयम् कफे तु षट्पलं क्षौद्रं क्षिपेत् स्नेहं चतुष्पलम्

pitte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ snehaṃ dadyātpalatrayam kaphe tu ṣaṭpalaṃ kṣaudraṃ kṣipet snehaṃ catuṣpalam

166

एरण्डक्वाथतुल्यांशं मधुतैलं पलाष्टकम् शतपुष्पापलार्द्धेन सैन्धवार्द्धेन संयुतम् मधुतैलकसंज्ञोऽय वस्तिर्दारुविलोडितः

eraṇḍakvāthatulyāṃśaṃ madhutailaṃ palāṣṭakam śatapuṣpāpalārddhena saindhavārddhena saṃyutam madhutailakasaṃjño'ya vastirdāruviloḍitaḥ

167

मेदोगुल्मकृमिप्लीहमलोदावर्तनाशनः बलवर्णकरश्चैव वृष्यो दीपनबृंहणः

medogulmakṛmiplīhamalodāvartanāśanaḥ balavarṇakaraścaiva vṛṣyo dīpanabṛṃhaṇaḥ

168

क्षौद्रा ज्यक्षीरतैलानां प्रसृतं प्रसृतं भवेत् हपुषासैन्धवाक्षांशो वस्तिः स्याद्यापनः परः

kṣaudrā jyakṣīratailānāṃ prasṛtaṃ prasṛtaṃ bhavet hapuṣāsaindhavākṣāṃśo vastiḥ syādyāpanaḥ paraḥ

169

एरण्डमूलनिक्वाथो मधुतैलं ससैन्धवम् एष युक्तरथो वस्तिः सवचापिप्पलीफलः

eraṇḍamūlanikvātho madhutailaṃ sasaindhavam eṣa yuktaratho vastiḥ savacāpippalīphalaḥ

170

पञ्चमूलस्य निक्वाथैस्तैलं मागधिका मधु ससैन्धवः सयष्ट्याह्वः सिद्धवस्तिरिति स्मृतः

pañcamūlasya nikvāthaistailaṃ māgadhikā madhu sasaindhavaḥ sayaṣṭyāhvaḥ siddhavastiriti smṛtaḥ

171

स्नानमुष्णोदकैः कुर्याद्दिवास्वप्नमजीर्णताम् वर्जयेदपरं सर्वमाचरेत्स्नेहवस्तिवत्

snānamuṣṇodakaiḥ kuryāddivāsvapnamajīrṇatām varjayedaparaṃ sarvamācaretsnehavastivat

172

अतः परं प्रवक्ष्यामि वस्तिमुत्तरसंज्ञितम् निरूहादुत्तरो यस्मात्तस्मादुत्तरसंज्ञकः

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi vastimuttarasaṃjñitam nirūhāduttaro yasmāttasmāduttarasaṃjñakaḥ

173

द्वादशाङ्गुलकं नेत्रं मध्ये च कृतकर्णिकम् मालतीपुष्पवृन्ताभं छिद्रं सर्षपनिर्गमम्

dvādaśāṅgulakaṃ netraṃ madhye ca kṛtakarṇikam mālatīpuṣpavṛntābhaṃ chidraṃ sarṣapanirgamam

174

पञ्चविंशतिवर्षाणामधोमात्रा द्विकार्षिकी तदूर्ध्वं पलमात्रा च स्नेहस्योक्ता भिषग्वरैः

pañcaviṃśativarṣāṇāmadhomātrā dvikārṣikī tadūrdhvaṃ palamātrā ca snehasyoktā bhiṣagvaraiḥ

175

अथास्थापनशुद्धस्य तृप्तस्य स्नानभोजनैः स्थितस्य जानुमात्रे च पिष्टे स्निग्धे शलाकया

athāsthāpanaśuddhasya tṛptasya snānabhojanaiḥ sthitasya jānumātre ca piṣṭe snigdhe śalākayā

176

स्निग्धया मेढ्रमार्गे तु तत्रो नेत्रं नियोजयेत् शनैः शनैर्घृताभ्यक्तं मेढ्ररन्ध्राङ्गुलानि षट्

snigdhayā meḍhramārge tu tatro netraṃ niyojayet śanaiḥ śanairghṛtābhyaktaṃ meḍhrarandhrāṅgulāni ṣaṭ

177

ततोऽवपीडयेद्बस्तिं शनैर्नेत्रं विनिर्हरेत् ततः प्रत्यागते स्नेहे स्नेहवस्तिंक्रमो हितः

tato'vapīḍayedbastiṃ śanairnetraṃ vinirharet tataḥ pratyāgate snehe snehavastiṃkramo hitaḥ

178

स्त्रीणां कनिष्ठिकास्थूलं नेत्रं कुर्याद् दशाङ्गुलम् मुद्गप्रवेशयोग्यञ्च योन्यन्तश्चतुरङ्गुलम्

strīṇāṃ kaniṣṭhikāsthūlaṃ netraṃ kuryād daśāṅgulam mudgapraveśayogyañca yonyantaścaturaṅgulam

179

द्व्यङ्गुलं मूत्रमार्गे च सूक्ष्मं नेत्रं नियोजयेत् मूत्रकृच्छ्रविकारेषु बालानां त्वेकमङ्गुलम्

dvyaṅgulaṃ mūtramārge ca sūkṣmaṃ netraṃ niyojayet mūtrakṛcchravikāreṣu bālānāṃ tvekamaṅgulam

180

शनैर्निष्कम्पमाधेयं सूक्ष्मं नेत्रं विचक्षणैः मालतीपुष्पवृन्ताभं नेत्रमित्युदितं पुनः

śanairniṣkampamādheyaṃ sūkṣmaṃ netraṃ vicakṣaṇaiḥ mālatīpuṣpavṛntābhaṃ netramityuditaṃ punaḥ

181

योनिमार्गेषु नारीणां स्नेहमात्रा द्विपालिकी मूत्रमार्गे पलोन्माना बालानां च द्विकार्षिकी

yonimārgeṣu nārīṇāṃ snehamātrā dvipālikī mūtramārge palonmānā bālānāṃ ca dvikārṣikī

182

उत्तानायै स्त्रियै दद्यादूर्ध्वजान्वै विचक्षणः अप्रत्यागच्छति भिषग् वस्तावुत्तरसंज्ञिते

uttānāyai striyai dadyādūrdhvajānvai vicakṣaṇaḥ apratyāgacchati bhiṣag vastāvuttarasaṃjñite

183

भूयो वस्तिं विदध्याच्च संयुक्तं शोधनैर्गुणैः फलवर्त्तिं विदध्याद् वा योनिमार्गे दृढां भिषक्

bhūyo vastiṃ vidadhyācca saṃyuktaṃ śodhanairguṇaiḥ phalavarttiṃ vidadhyād vā yonimārge dṛḍhāṃ bhiṣak

184

सूत्रैर्विनिर्मितां स्निग्धां शोधनद्र व्यसंयुताम्

sūtrairvinirmitāṃ snigdhāṃ śodhanadra vyasaṃyutām

185

दह्यमाने तथा वस्तौ दद्याद्वस्तिं विशारदः क्षीरिवृक्षकषायेण पयसा शीतलेन वा

dahyamāne tathā vastau dadyādvastiṃ viśāradaḥ kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa payasā śītalena vā

186

वस्तिः शुक्ररुजः पुंसां स्त्रीणामार्त्तवजा रुजः हन्यादुत्तरवस्तिस्तु नोचितो मेहिने क्वचित्

vastiḥ śukrarujaḥ puṃsāṃ strīṇāmārttavajā rujaḥ hanyāduttaravastistu nocito mehine kvacit

187

सम्यग्दत्तस्य लिङ्गानि व्यापदः क्रम एव च वस्तेरुत्तरसंज्ञस्य समानाः स्नेहवस्तिना

samyagdattasya liṅgāni vyāpadaḥ krama eva ca vasteruttarasaṃjñasya samānāḥ snehavastinā

188

घृताभ्यक्ते गुदे क्षिप्ता श्लक्ष्णा स्वाङ्गुष्ठसन्निभा मलप्रवर्त्तिनी वर्त्तिः फलवर्त्तिश्च सा स्मृता

ghṛtābhyakte gude kṣiptā ślakṣṇā svāṅguṣṭhasannibhā malapravarttinī varttiḥ phalavarttiśca sā smṛtā

189

नस्यं तत्कथ्यते धीरैर्नासाग्राह्यं यदौषधम् नावनं नस्यकर्मेति तस्य नामद्वयं मतम्

nasyaṃ tatkathyate dhīrairnāsāgrāhyaṃ yadauṣadham nāvanaṃ nasyakarmeti tasya nāmadvayaṃ matam

190

नस्यभेदो द्विधा प्रोक्तो रेचनं स्नेहनं तथा रेचनं कर्षणं प्रोक्तं स्नेहनं वृंहणं मतम्

nasyabhedo dvidhā prokto recanaṃ snehanaṃ tathā recanaṃ karṣaṇaṃ proktaṃ snehanaṃ vṛṃhaṇaṃ matam

191

कफपित्तानिलध्वंसि पूर्वमध्यापराह्णके दिनस्य गृह्यते नस्यं रात्रावप्युत्कटे गदे

kaphapittāniladhvaṃsi pūrvamadhyāparāhṇake dinasya gṛhyate nasyaṃ rātrāvapyutkaṭe gade

192

नस्यं त्यजेद्भोजनान्ते दुर्दिने चापतर्पितः तथा नवप्रतिश्यायी गर्भिणी गरदूषितः अजीर्णी दत्तवस्तिश्च पीतस्नेहोदकासवः

nasyaṃ tyajedbhojanānte durdine cāpatarpitaḥ tathā navapratiśyāyī garbhiṇī garadūṣitaḥ ajīrṇī dattavastiśca pītasnehodakāsavaḥ

193

क्रुद्धः शोकाभिभूतश्च तृषार्त्तो वृद्धबालकौ वेगावरोधी श्रान्तश्च स्नातुकामश्च वर्जयेत्

kruddhaḥ śokābhibhūtaśca tṛṣārtto vṛddhabālakau vegāvarodhī śrāntaśca snātukāmaśca varjayet

194

अष्टवर्षस्य बालस्य नस्यकर्म समाचरेत् अशीतिवर्षादूर्ध्वञ्च नावनं नैव दीयते

aṣṭavarṣasya bālasya nasyakarma samācaret aśītivarṣādūrdhvañca nāvanaṃ naiva dīyate

195

अथ वैरेचनं नस्यं ग्राह्यं तैलैः सुतीक्ष्णकैः तीक्ष्णैः भेषजसिद्धैर्वा स्नेहैः क्वाथै रसैस्तथा

atha vairecanaṃ nasyaṃ grāhyaṃ tailaiḥ sutīkṣṇakaiḥ tīkṣṇaiḥ bheṣajasiddhairvā snehaiḥ kvāthai rasaistathā

196

नासिकारन्ध्रयोरष्टौ षट् चत्वारश्च बिन्दवः प्रत्येकं रेचनं योग्यं मुख्यमध्याल्पमात्रया

nāsikārandhrayoraṣṭau ṣaṭ catvāraśca bindavaḥ pratyekaṃ recanaṃ yogyaṃ mukhyamadhyālpamātrayā

197

नस्यकर्मणि दातव्यं शाणैकं तीक्ष्णमौषधम् हिङ्गु स्याद्यवमात्रन्तु माषैकं सैन्धवं मतम्

nasyakarmaṇi dātavyaṃ śāṇaikaṃ tīkṣṇamauṣadham hiṅgu syādyavamātrantu māṣaikaṃ saindhavaṃ matam

198

क्षीरं चैवाष्टशाणं स्यात्पानीयञ्च त्रिकार्षिकम् कार्षिकं मधुरद्र व्यं नस्यकर्मणि योजयेत्

kṣīraṃ caivāṣṭaśāṇaṃ syātpānīyañca trikārṣikam kārṣikaṃ madhuradra vyaṃ nasyakarmaṇi yojayet

199

अवपीडः प्रधमनं द्वौ भेदावपरौ स्मृतौ शिरोविरेचनस्याथ तौ तु देयौ यथायथम्

avapīḍaḥ pradhamanaṃ dvau bhedāvaparau smṛtau śirovirecanasyātha tau tu deyau yathāyatham

200

कल्कीकृतादौषधाद्यः पीडितो निःसृतो रसः सोऽवपीडः समुद्दिष्टस्तीक्ष्णद्र व्यसमुद्भवः

kalkīkṛtādauṣadhādyaḥ pīḍito niḥsṛto rasaḥ so'vapīḍaḥ samuddiṣṭastīkṣṇadra vyasamudbhavaḥ

201

षडङ्गुला द्विवक्त्रा या नाडी चूर्णं तथा धमेत् तीक्ष्णं कोलमितं वक्त्रवातैः प्रधमनं हितम्

ṣaḍaṅgulā dvivaktrā yā nāḍī cūrṇaṃ tathā dhamet tīkṣṇaṃ kolamitaṃ vaktravātaiḥ pradhamanaṃ hitam

202

ऊर्ध्वजत्रुगते रोगे कफजे स्वरसंक्षये अरोचके प्रतिश्याये शिरःशूले च पीनसे

ūrdhvajatrugate roge kaphaje svarasaṃkṣaye arocake pratiśyāye śiraḥśūle ca pīnase

203

शोफापस्मारकुष्ठेषु नस्यं वैरेचनं हितम् भीरुस्त्रीकृशबालानां नस्यं स्नेहेन शस्यते

śophāpasmārakuṣṭheṣu nasyaṃ vairecanaṃ hitam bhīrustrīkṛśabālānāṃ nasyaṃ snehena śasyate

प्रकरणम् ५ (cont. 2)

204

गलरोगे सन्निपाते निद्रा यां विषमज्वरे मनोविकारे कृमिषु पूज्यते चावपीडनम्

galaroge sannipāte nidrā yāṃ viṣamajvare manovikāre kṛmiṣu pūjyate cāvapīḍanam

205

अत्यन्तोत्कटदोषेषु विसंज्ञेषु च दीयते चूर्णं प्रधमनं धीरैस्तद्धि तीक्ष्णतरं यतः

atyantotkaṭadoṣeṣu visaṃjñeṣu ca dīyate cūrṇaṃ pradhamanaṃ dhīraistaddhi tīkṣṇataraṃ yataḥ

206

नस्यं स्याद् गुडशुण्ठीभ्यां पिप्पलीसैन्धवेन वा जलपिष्टेन कर्णाक्षिनासामूर्द्धभवा गदाः

nasyaṃ syād guḍaśuṇṭhībhyāṃ pippalīsaindhavena vā jalapiṣṭena karṇākṣināsāmūrddhabhavā gadāḥ

207

मन्याहनुगलोद्भूता नश्यन्ति भुजपृष्ठजाः मधूकसारकृष्णाभ्यां वचामरिचसैन्धवैः

manyāhanugalodbhūtā naśyanti bhujapṛṣṭhajāḥ madhūkasārakṛṣṇābhyāṃ vacāmaricasaindhavaiḥ

208

नस्यं कोष्णाम्भसा पिष्टं दद्यात्संज्ञाप्रबोधनम् अपस्मारे तथोन्मादे सन्निपातेऽपतन्त्रके

nasyaṃ koṣṇāmbhasā piṣṭaṃ dadyātsaṃjñāprabodhanam apasmāre tathonmāde sannipāte'patantrake

209

सैन्धवं श्वेतमरिचं सर्षपाः कुष्ठमेव च बस्तमूत्रेण संपिष्टं नस्यं तन्द्रा निवारणम्

saindhavaṃ śvetamaricaṃ sarṣapāḥ kuṣṭhameva ca bastamūtreṇa saṃpiṣṭaṃ nasyaṃ tandrā nivāraṇam

210

रोहितस्य च पित्तेन भावितं मरिचं वचा कट्फलं चेति तच्चूर्णं देयं प्रधमनं वुधैः

rohitasya ca pittena bhāvitaṃ maricaṃ vacā kaṭphalaṃ ceti taccūrṇaṃ deyaṃ pradhamanaṃ vudhaiḥ

211

अथ बृंहणनस्यस्य कल्पना कथ्यतेऽधुना मर्शश्च प्रतिमर्शश्च द्वौ भेदौ स्नेहने मतौ

atha bṛṃhaṇanasyasya kalpanā kathyate'dhunā marśaśca pratimarśaśca dvau bhedau snehane matau

212

मर्शस्य तर्पणी मात्रा मुख्या शाणैः स्मृताऽष्टभिः मध्यमा तु चतुःशाणैर्हीना शाणमिता मता

marśasya tarpaṇī mātrā mukhyā śāṇaiḥ smṛtā'ṣṭabhiḥ madhyamā tu catuḥśāṇairhīnā śāṇamitā matā

213

एकैकस्मिंस्तु मात्रेयं देया नासापुटे बुधैः

ekaikasmiṃstu mātreyaṃ deyā nāsāpuṭe budhaiḥ

214

मर्शस्य द्वित्रिवेलं वा वीक्ष्य दोषबलाबलम् एकान्तरं द्वयन्तरं वा नस्यं दद्याद्विचक्षणः

marśasya dvitrivelaṃ vā vīkṣya doṣabalābalam ekāntaraṃ dvayantaraṃ vā nasyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ

215

त्र्! यहं पञ्चाहमथवा सप्ताहं वा सुयन्त्रितः

tr! yahaṃ pañcāhamathavā saptāhaṃ vā suyantritaḥ

216

मर्शे शिरोविरेके च व्यापदो विविधाः स्मृताः दोषोत्क्लेशात्क्षयाच्चैव विज्ञेयास्ता यथाक्रमम् दोषोत्क्लेशनिमित्तासु युञ्ज्याद्वमनशोधनम्

marśe śirovireke ca vyāpado vividhāḥ smṛtāḥ doṣotkleśātkṣayāccaiva vijñeyāstā yathākramam doṣotkleśanimittāsu yuñjyādvamanaśodhanam

217

अथ क्षयनिमित्तासु यथास्वं बृंहणं हितम् शिरोनासाऽक्षिरोगेषु सूर्यावर्त्तार्द्धभेदके

atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitam śironāsā'kṣirogeṣu sūryāvarttārddhabhedake

218

दन्तरोगे बले हीने मन्याबाह्वंसजे गदे मुखशोषे कर्णनादे वातपित्तगदे तथा

dantaroge bale hīne manyābāhvaṃsaje gade mukhaśoṣe karṇanāde vātapittagade tathā

219

अकालपलिते चैव केशश्मश्रुप्रपातने पूज्यते बृंहणं नस्यं स्नेहैर्वा मधुरद्र वैः

akālapalite caiva keśaśmaśruprapātane pūjyate bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ snehairvā madhuradra vaiḥ

220

सशर्करं पयःपिष्टं भृष्टमाज्येन कुङ्कुमम् नस्यप्रयोगतो हन्याद्वातरक्तभवा रुजः भ्रूशङ्खाक्षिशिरःकर्णसूर्यावर्त्तार्द्धभेदकान्

saśarkaraṃ payaḥpiṣṭaṃ bhṛṣṭamājyena kuṅkumam nasyaprayogato hanyādvātaraktabhavā rujaḥ bhrūśaṅkhākṣiśiraḥkarṇasūryāvarttārddhabhedakān

221

नस्यं स्यादणुतैलेन तथा नारायणेन वा माषादिना वा सर्पिर्भिस्तत्तद्भेषजसाधितैः

nasyaṃ syādaṇutailena tathā nārāyaṇena vā māṣādinā vā sarpirbhistattadbheṣajasādhitaiḥ

222

तैलं कफे स्याद्वाते च केवले पवने वसाम् दद्यान्नस्यं सदा पित्ते सर्पिर्मज्जानमेव च

tailaṃ kaphe syādvāte ca kevale pavane vasām dadyānnasyaṃ sadā pitte sarpirmajjānameva ca

223

माषात्मगुप्तारास्नाभिर्बलारुबुकरौहिषैः कृतोऽश्वगन्धया क्वाथो हिङ्गुसैन्धवसंयुतः

māṣātmaguptārāsnābhirbalārubukarauhiṣaiḥ kṛto'śvagandhayā kvātho hiṅgusaindhavasaṃyutaḥ

224

कोष्णो नस्यप्रयोगेण पक्षाघातं सकम्पनम् जयेदर्दितवातञ्च मन्यास्तम्भावबाहुकौ

koṣṇo nasyaprayogeṇa pakṣāghātaṃ sakampanam jayedarditavātañca manyāstambhāvabāhukau

225

प्रतिमर्शस्य मात्रा तु द्वित्रिविन्दुमिता मता प्रत्येकशो नासिकया स्नेहनेति विनिश्चितम्

pratimarśasya mātrā tu dvitrivindumitā matā pratyekaśo nāsikayā snehaneti viniścitam

226

स्नेहे ग्रन्थिद्वयं यावन्निमग्ना चोद्धृता ततः तर्जनी यं स्रवेद्बिन्दुं सा मात्रा बिन्दुसंज्ञिता

snehe granthidvayaṃ yāvannimagnā coddhṛtā tataḥ tarjanī yaṃ sravedbinduṃ sā mātrā bindusaṃjñitā

227

एवंविधैर्बिन्दुसंज्ञैरष्टाभिः शाण उच्यते स देयो मर्शनस्येषु प्रतिमर्शो द्विबिन्दुकः

evaṃvidhairbindusaṃjñairaṣṭābhiḥ śāṇa ucyate sa deyo marśanasyeṣu pratimarśo dvibindukaḥ

228

समयाः प्रतिमर्शस्य बुधैः प्रोक्ताश्चतुर्दश प्रभाते दन्तकाष्ठान्ते गृहान्निर्गमने तथा

samayāḥ pratimarśasya budhaiḥ proktāścaturdaśa prabhāte dantakāṣṭhānte gṛhānnirgamane tathā

229

व्यायामाध्वव्यवायान्ते विण्मूत्रान्तेऽञ्जने कृते कवलान्ते भोजनान्ते दिवास्वप्नोस्त्थिते तथा

vyāyāmādhvavyavāyānte viṇmūtrānte'ñjane kṛte kavalānte bhojanānte divāsvapnostthite tathā

230

वमनान्ते तथा सायं प्रतिमर्शः प्रयुज्यते

vamanānte tathā sāyaṃ pratimarśaḥ prayujyate

231

रीषदुच्छिक्कनात्स्नेहो यथा वक्त्रं प्रपद्यते नस्ये निषिक्तं तं विद्यात्प्रतिमर्शप्रमाणतः

rīṣaducchikkanātsneho yathā vaktraṃ prapadyate nasye niṣiktaṃ taṃ vidyātpratimarśapramāṇataḥ

232

उच्छिष्टं न पिबेन्नैव निष्ठीवेन्मुखमागतम्

ucchiṣṭaṃ na pibennaiva niṣṭhīvenmukhamāgatam

233

क्षीणे तृष्णाऽस्यशोषार्त्ते बाले वृद्धे च पूज्यते प्रतिमर्शान्न जायन्ते रोगाश्चैवोर्ध्वजत्रुजाः बलीपलितनाशश्च बलमिन्द्रि यजं भवेत्

kṣīṇe tṛṣṇā'syaśoṣārtte bāle vṛddhe ca pūjyate pratimarśānna jāyante rogāścaivordhvajatrujāḥ balīpalitanāśaśca balamindri yajaṃ bhavet

234

बिभीतनिम्बौ गाम्भारी शिवा शेलुश्च काकिनी एकैकतैलनस्येन पलितं नश्यति ध्रुवम्

bibhītanimbau gāmbhārī śivā śeluśca kākinī ekaikatailanasyena palitaṃ naśyati dhruvam

235

अथ नस्यविधिं वक्ष्ये नस्यग्रहणहेतवे देशेवातरजोमुक्ते कृतदन्तनिघर्षणम्

atha nasyavidhiṃ vakṣye nasyagrahaṇahetave deśevātarajomukte kṛtadantanigharṣaṇam

236

विशुद्धं धूमपानेन स्विन्नभालगलं तथा उत्तानशायिनं किञ्चित्प्रलम्बशिरसं नरम्

viśuddhaṃ dhūmapānena svinnabhālagalaṃ tathā uttānaśāyinaṃ kiñcitpralambaśirasaṃ naram

237

आस्तीर्णहस्तपादञ्च वस्त्राच्छादितलोचनम् समुन्नामितनासाऽग्र वैद्यो नस्येन योजयेत्

āstīrṇahastapādañca vastrācchāditalocanam samunnāmitanāsā'gra vaidyo nasyena yojayet

238

कोष्णेनाच्छिन्नधारेण हेमतारादिशुक्तिभिः शुक्त्या वा यन्त्रयुक्त्या वा प्लोतैर्वा नस्यमाचरेत्

koṣṇenācchinnadhāreṇa hematārādiśuktibhiḥ śuktyā vā yantrayuktyā vā plotairvā nasyamācaret

239

नस्येष्वासिच्यमानेषु सिरो नैव प्रकम्पयेत् न कुप्येन्न प्रभाषेत नोच्छिक्केन्न हसेत्तथा

nasyeṣvāsicyamāneṣu siro naiva prakampayet na kupyenna prabhāṣeta nocchikkenna hasettathā

240

एतैर्हि विहितः स्नेहो नैवान्तं सम्प्रपद्यते ततः कासप्रतिश्यायशिरोऽक्षिगदसम्भवः

etairhi vihitaḥ sneho naivāntaṃ samprapadyate tataḥ kāsapratiśyāyaśiro'kṣigadasambhavaḥ

241

शृङ्गाटकमभिव्याप्य स्थापयेन्न गिलेद् द्र वम् पञ्च सप्त दशैव स्युर्मात्राः स्नेहस्य धारणे

śṛṅgāṭakamabhivyāpya sthāpayenna giled dra vam pañca sapta daśaiva syurmātrāḥ snehasya dhāraṇe

242

उपविश्याथ निष्ठीवेन्नासावक्त्रागतं द्र वम् वामदक्षिणपार्श्वाभ्यां निष्ठीवेत्संमुखं न हि

upaviśyātha niṣṭhīvennāsāvaktrāgataṃ dra vam vāmadakṣiṇapārśvābhyāṃ niṣṭhīvetsaṃmukhaṃ na hi

243

नीते नस्ये मनस्तापं रजःक्रोधञ्च सन्त्यजेत् शयीत निद्रा ं! त्यक्त्वा च प्रोत्तानो वाक्छतं नरः

nīte nasye manastāpaṃ rajaḥkrodhañca santyajet śayīta nidrā ṃ! tyaktvā ca prottāno vākchataṃ naraḥ

244

तथा शिरोविरेकान्ते धूमो वा कवलो हितः नस्ये त्रीण्युपदिष्टानि लक्षणानि प्रयोगतः

tathā śirovirekānte dhūmo vā kavalo hitaḥ nasye trīṇyupadiṣṭāni lakṣaṇāni prayogataḥ

245

शुद्धहीनातियोगा हि विज्ञेयाः शास्त्रचिन्तकैः लाघवं मलसंशुद्धिः स्रोतसां व्याधिसंक्षयः चित्तेन्द्रि यप्रसादश्च शिरसः शुद्धिलक्षणम्

śuddhahīnātiyogā hi vijñeyāḥ śāstracintakaiḥ lāghavaṃ malasaṃśuddhiḥ srotasāṃ vyādhisaṃkṣayaḥ cittendri yaprasādaśca śirasaḥ śuddhilakṣaṇam

246

कण्डूःप्रदेहो गुरुता स्रोतसां कफसंस्रवः मूर्ध्नि हीनाविशुद्धेस्तु लक्षणं परिकीर्त्तितम्

kaṇḍūḥpradeho gurutā srotasāṃ kaphasaṃsravaḥ mūrdhni hīnāviśuddhestu lakṣaṇaṃ parikīrttitam

247

मस्तुलुङ्गागमो वातवृद्धिरिन्द्रि यविभ्रमः शून्यता शिरसश्चापि मूर्ध्नि गाढं विरेचिते

mastuluṅgāgamo vātavṛddhirindri yavibhramaḥ śūnyatā śirasaścāpi mūrdhni gāḍhaṃ virecite

248

हीनातिशुद्धे शिरसि कफवातघ्नमाचरेत् तत्र हीनेन नस्येन शुद्धे वातघ्नमाचरेत्

hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnamācaret tatra hīnena nasyena śuddhe vātaghnamācaret

249

सम्यग्विशुद्धे शिरसि सर्पिर्नस्येन दीयते कफप्रसेकः शिरसो गुरुतेन्द्रि यविभ्रमः

samyagviśuddhe śirasi sarpirnasyena dīyate kaphaprasekaḥ śiraso gurutendri yavibhramaḥ

250

लक्षणं तदतिस्निग्धे तत्र रूक्षं प्रदापयेत् भोजयेच्चानभिष्यन्दि नस्ये वातिकमादिशेत्

lakṣaṇaṃ tadatisnigdhe tatra rūkṣaṃ pradāpayet bhojayeccānabhiṣyandi nasye vātikamādiśet

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमिश्रभाव विरचिते भावप्रकाशे परिभाषाऽदिप्रकरणे पञ्चमं पञ्चकर्मविधिप्रकरणं समाप्तम्

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmiśrabhāva viracite bhāvaprakāśe paribhāṣā'diprakaraṇe pañcamaṃ pañcakarmavidhiprakaraṇaṃ samāptam

प्रकरणम् ५

दिनचर्यादिप्रकरणं पञ्चमम्

dinacaryādiprakaraṇaṃ pañcamam

अथ षष्ठं मिश्रप्रकरणम्

atha ṣaṣṭhaṃ miśraprakaraṇam

रोगस्तु दोषवैषम्यं दोषसाम्यमरोगता रोगा दुःखस्य दातारो ज्वरप्रभृतयो हि ते

rogastu doṣavaiṣamyaṃ doṣasāmyamarogatā rogā duḥkhasya dātāro jvaraprabhṛtayo hi te

ते च स्वाभाविकाः केचित्केचिदागन्तवः स्मृताः मानसाः केचिदाख्याताः कथिताः केऽपि कायिकाः

te ca svābhāvikāḥ kecitkecidāgantavaḥ smṛtāḥ mānasāḥ kecidākhyātāḥ kathitāḥ ke'pi kāyikāḥ

कर्मजाः कथिताः केचिद्दोषजाः सन्ति चापरे कर्मदोषोद्भवाश्चान्ये व्याधयस्त्रिविधाः स्मृताः

karmajāḥ kathitāḥ keciddoṣajāḥ santi cāpare karmadoṣodbhavāścānye vyādhayastrividhāḥ smṛtāḥ

कर्मक्षयात्कर्मकृता दोषजाः स्वस्वभेषजैः कर्मदोषोद्भवा यान्ति कर्मदोषक्षयात् क्षयम्

karmakṣayātkarmakṛtā doṣajāḥ svasvabheṣajaiḥ karmadoṣodbhavā yānti karmadoṣakṣayāt kṣayam

साध्या याप्या असाध्याश्च व्याधयस्त्रिविधाः स्मृताः सुखसाध्यः कष्टसाध्यो द्विविधः साध्य उच्यते

sādhyā yāpyā asādhyāśca vyādhayastrividhāḥ smṛtāḥ sukhasādhyaḥ kaṣṭasādhyo dvividhaḥ sādhya ucyate

यापनीयं तु तं विद्यात्क्रिया धारयते हि यम् क्रियायां तु निवृत्तायां सद्यो यश्च विनश्यति

yāpanīyaṃ tu taṃ vidyātkriyā dhārayate hi yam kriyāyāṃ tu nivṛttāyāṃ sadyo yaśca vinaśyati

प्राप्ता क्रिया धारयति सुखिनं याप्यमातुरम् प्रपतिष्यदिवागारं स्तम्भो यत्नेन योजितः

prāptā kriyā dhārayati sukhinaṃ yāpyamāturam prapatiṣyadivāgāraṃ stambho yatnena yojitaḥ

साध्या याप्यत्वमायान्ति याप्याश्चासाध्यतां तथा घ्नन्ति प्राणानसाध्यास्तु नराणामक्रियावताम्

sādhyā yāpyatvamāyānti yāpyāścāsādhyatāṃ tathā ghnanti prāṇānasādhyāstu narāṇāmakriyāvatām

रोगारम्भकदोषस्य प्रकोपादुपजायते योऽन्यो विकारः स बुधैरुपद्र व इहोदितः

rogārambhakadoṣasya prakopādupajāyate yo'nyo vikāraḥ sa budhairupadra va ihoditaḥ

रोगिणो मरणं यस्मादवश्यम्भावि लक्ष्यते तल्लक्षणमरिष्टं स्याद्रि ष्टं चापि तदुच्यते

rogiṇo maraṇaṃ yasmādavaśyambhāvi lakṣyate tallakṣaṇamariṣṭaṃ syādri ṣṭaṃ cāpi taducyate

या क्रिया व्याधिहरणी सा चिकित्सा निगद्यते दोषधातुमलानां या साम्यकृत्सैव रोगृहृत्

yā kriyā vyādhiharaṇī sā cikitsā nigadyate doṣadhātumalānāṃ yā sāmyakṛtsaiva rogṛhṛt

याभिः क्रियाभिर्जायन्ते शरीरे धातवः समाः सा चिकित्सा विकाराणां कर्म तद्भिषजां मतम्

yābhiḥ kriyābhirjāyante śarīre dhātavaḥ samāḥ sā cikitsā vikārāṇāṃ karma tadbhiṣajāṃ matam

या ह्युदीर्णं शमयति नान्यं व्याधिं करोति च सा क्रिया न तु या व्याधिं हरत्यन्यमुदीरयेत्

yā hyudīrṇaṃ śamayati nānyaṃ vyādhiṃ karoti ca sā kriyā na tu yā vyādhiṃ haratyanyamudīrayet

जातमात्रश्चिकित्स्यः स्यान्नोपेक्ष्योऽल्पतया गदः वह्निशत्रुविषैस्तुल्यः स्वल्पोऽपि विकरोत्यसौ

jātamātraścikitsyaḥ syānnopekṣyo'lpatayā gadaḥ vahniśatruviṣaistulyaḥ svalpo'pi vikarotyasau

रोगमादौ परीक्षेत ततोऽनन्तरमौषधम् ततः कर्म भिषक् पश्चाज्ज्ञानपूर्वं समाचरेत्

rogamādau parīkṣeta tato'nantaramauṣadham tataḥ karma bhiṣak paścājjñānapūrvaṃ samācaret

यस्तु रोगमविज्ञाय कर्माण्यारभते भिषक् अप्यौषधविधानज्ञस्तस्य सिद्धिर्यदृच्छया

yastu rogamavijñāya karmāṇyārabhate bhiṣak apyauṣadhavidhānajñastasya siddhiryadṛcchayā

भेषजं केवलं कर्तुं यो जानाति न चामयम् वैद्यकर्म स चेत्कुर्याद्वधमर्हति राजतः

bheṣajaṃ kevalaṃ kartuṃ yo jānāti na cāmayam vaidyakarma sa cetkuryādvadhamarhati rājataḥ

यस्तु केवलरोगज्ञो भेषजेष्वविचक्षणः तं वैद्यं प्राप्य रोगी स्याद्यथा नौर्नाविकं विना

yastu kevalarogajño bheṣajeṣvavicakṣaṇaḥ taṃ vaidyaṃ prāpya rogī syādyathā naurnāvikaṃ vinā

यस्तु केवलशास्त्रज्ञः क्रियास्वकुशलो भिषक् स मुह्यत्यातुरं प्राप्य तथा भीरुरिवाहवम्

yastu kevalaśāstrajñaḥ kriyāsvakuśalo bhiṣak sa muhyatyāturaṃ prāpya tathā bhīrurivāhavam

यस्तु रोगविशेषज्ञः सर्वभैषज्यकोविदः देश कालविभागज्ञस्तस्य सिद्धिर्न संशयः

yastu rogaviśeṣajñaḥ sarvabhaiṣajyakovidaḥ deśa kālavibhāgajñastasya siddhirna saṃśayaḥ

आदावन्ते रुजां ज्ञाने प्रयतेत चिकित्सकः भेषजानां विधानेन ततः कुर्याच्चिकित्सतम्

ādāvante rujāṃ jñāne prayateta cikitsakaḥ bheṣajānāṃ vidhānena tataḥ kuryāccikitsatam

विकारनामाकुशलो न जिह्रीयात्कदाचन न हि सर्वविकाराणां नामतोऽस्ति ध्रुवा स्थितिः

vikāranāmākuśalo na jihrīyātkadācana na hi sarvavikārāṇāṃ nāmato'sti dhruvā sthitiḥ

नास्ति रोगो विना दोषैर्यस्मात्तस्माच्चिकित्सकः अनुक्तमपि दोषाणां लिङ्गैर्व्याधिमुपाचरेत्

nāsti rogo vinā doṣairyasmāttasmāccikitsakaḥ anuktamapi doṣāṇāṃ liṅgairvyādhimupācaret

ये न कुर्वन्त्यसाध्यानां चिकित्सां ते भिषग्वराः अतो वैद्यैः श्रमः कार्यः साध्यासाध्यपरीक्षणे

ye na kurvantyasādhyānāṃ cikitsāṃ te bhiṣagvarāḥ ato vaidyaiḥ śramaḥ kāryaḥ sādhyāsādhyaparīkṣaṇe

शीते शीतप्रतीकारमुष्णे तूष्णनिवारणम् कृत्वा कुर्यात्क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्

śīte śītapratīkāramuṣṇe tūṣṇanivāraṇam kṛtvā kuryātkriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet

अप्राप्ते वा क्रियाकाले प्राप्ते वा न क्रिया कृता क्रियाहीनाऽतिरिक्ता च साध्येष्वपि न सिध्यति

aprāpte vā kriyākāle prāpte vā na kriyā kṛtā kriyāhīnā'tiriktā ca sādhyeṣvapi na sidhyati

विकारेऽल्पे महत्कर्म क्रिया लघ्वी गरीयसि द्वयमेतदकौशल्यं कौशल्यं युक्तकर्मता

vikāre'lpe mahatkarma kriyā laghvī garīyasi dvayametadakauśalyaṃ kauśalyaṃ yuktakarmatā

क्रियायास्तु गुणालाभे क्रियामन्यां प्रयोजयेत् पूर्वस्यां शान्तवेगायां न क्रियासङ्करो हितः

kriyāyāstu guṇālābhe kriyāmanyāṃ prayojayet pūrvasyāṃ śāntavegāyāṃ na kriyāsaṅkaro hitaḥ

क्रियाभिस्तुल्यरूपाभिर्न क्रियासङ्करो हितः ताभिस्तु भिन्नरूपाभिः साङ्कर्यं नैव दुष्यति

kriyābhistulyarūpābhirna kriyāsaṅkaro hitaḥ tābhistu bhinnarūpābhiḥ sāṅkaryaṃ naiva duṣyati

न चैकान्तेन निर्दिष्टे शास्त्रे निविशते बुधः स्वयमप्यत्र भिषजा तर्कणीयं चिकित्सता

na caikāntena nirdiṣṭe śāstre niviśate budhaḥ svayamapyatra bhiṣajā tarkaṇīyaṃ cikitsatā

उत्पद्यते च साऽवस्था दोषकालबलं प्रति यस्यां कार्यमकार्यं स्यात्कर्म कार्यं विवर्जितम्

utpadyate ca sā'vasthā doṣakālabalaṃ prati yasyāṃ kāryamakāryaṃ syātkarma kāryaṃ vivarjitam

क्वचिदर्थः क्वचिन्मैत्री क्वचिद्धर्मः क्वचिद्यशः कर्माभ्यासः क्वचिच्चेति चिकित्सा नास्ति निष्फला

kvacidarthaḥ kvacinmaitrī kvaciddharmaḥ kvacidyaśaḥ karmābhyāsaḥ kvacicceti cikitsā nāsti niṣphalā

आयुर्वेदोदितां युक्तिं कुर्वाणाश्च हिताय ये पुण्यायुर्वृद्धिसंयुक्ता नीरोगाश्च भवन्ति ते

āyurvedoditāṃ yuktiṃ kurvāṇāśca hitāya ye puṇyāyurvṛddhisaṃyuktā nīrogāśca bhavanti te

नैव कुर्वीत लोभेन चिकित्सापुण्यविक्रयम् ईश्वराणां वसुमतां लिप्सेतार्थं तु वृत्तये

naiva kurvīta lobhena cikitsāpuṇyavikrayam īśvarāṇāṃ vasumatāṃ lipsetārthaṃ tu vṛttaye

चिकित्सितं शरीरं यो न निष्क्रीणाति दुर्मतिः स यत्करोति सुकृतं सर्वं तद्भिषगश्नुते

cikitsitaṃ śarīraṃ yo na niṣkrīṇāti durmatiḥ sa yatkaroti sukṛtaṃ sarvaṃ tadbhiṣagaśnute

न देशो मनुजैर्हीनो न मनुष्या निरामयाः ततः सर्वत्र वैद्यानां सुसिद्धा एव वृत्तयः

na deśo manujairhīno na manuṣyā nirāmayāḥ tataḥ sarvatra vaidyānāṃ susiddhā eva vṛttayaḥ

रोगी दूतो भिषग्दीर्घमायुर्द्र व्यं सुसेवकः सदौषधं चिकित्साया इत्यङ्गानि बुधा जगुः

rogī dūto bhiṣagdīrghamāyurdra vyaṃ susevakaḥ sadauṣadhaṃ cikitsāyā ityaṅgāni budhā jaguḥ

रोगो यस्यास्तिरोगी स सचिकित्स्यस्तु यादृशः यादृशश्चाचिकित्स्योऽपि वक्ष्यमाणो निशम्यताम्

rogo yasyāstirogī sa sacikitsyastu yādṛśaḥ yādṛśaścācikitsyo'pi vakṣyamāṇo niśamyatām

निजप्रकृतिवर्णाभ्यां युक्तः सत्त्वेन चक्षुषा चिकित्स्यो भिषजां रोगी वैद्यभक्तो जितेन्द्रि यः

nijaprakṛtivarṇābhyāṃ yuktaḥ sattvena cakṣuṣā cikitsyo bhiṣajāṃ rogī vaidyabhakto jitendri yaḥ

आयुष्मान्सत्त्ववान्साध्यो द्र व्यवान्मित्रवानपि चिकित्स्यो भिषजां रोगी वैद्यवाक्यकृदास्तिकः

āyuṣmānsattvavānsādhyo dra vyavānmitravānapi cikitsyo bhiṣajāṃ rogī vaidyavākyakṛdāstikaḥ

चण्डः साहसिको भीरुः कृतघ्नो व्यग्र एव च शोकाकुलो मुमूर्षुश्च विहीनः करणैश्चः यः

caṇḍaḥ sāhasiko bhīruḥ kṛtaghno vyagra eva ca śokākulo mumūrṣuśca vihīnaḥ karaṇaiścaḥ yaḥ

वैरी वैद्यविदग्धश्च श्रद्धाहीनश्च शङ्कितः भिषजामविधेयः स्युर्नोपक्रम्या भिषग्विधाः

vairī vaidyavidagdhaśca śraddhāhīnaśca śaṅkitaḥ bhiṣajāmavidheyaḥ syurnopakramyā bhiṣagvidhāḥ

एतानुपाचरन् वैद्यो वहून् दोषानवाप्नुयात्

etānupācaran vaidyo vahūn doṣānavāpnuyāt

यश्चिकित्सकमानेतुं याति दूतः स कथ्यते स च यादृक् समुचितस्तादृगत्र निगद्यते

yaścikitsakamānetuṃ yāti dūtaḥ sa kathyate sa ca yādṛk samucitastādṛgatra nigadyate

दूताः सुजातयोऽव्यङ्गाः पटवो निर्मलाम्बराः सुखिनोऽश्ववृषारूढाः शुभ्रपुष्पफलैर्युताः

dūtāḥ sujātayo'vyaṅgāḥ paṭavo nirmalāmbarāḥ sukhino'śvavṛṣārūḍhāḥ śubhrapuṣpaphalairyutāḥ

सजातयः सुचेष्टाश्च सजीवदिशि सङ्गताः भिषजं समये प्राप्ता रोगिणः सुखहेतवे

sajātayaḥ suceṣṭāśca sajīvadiśi saṅgatāḥ bhiṣajaṃ samaye prāptā rogiṇaḥ sukhahetave

वैद्याह्वानाय दूतस्य गच्छतो रोगिणः कृते न शुभं सौम्यशकुनं प्रदीप्तं तु सुखावहम्

vaidyāhvānāya dūtasya gacchato rogiṇaḥ kṛte na śubhaṃ saumyaśakunaṃ pradīptaṃ tu sukhāvaham

तथाहि रिक्तहस्तो न पश्येत्तुराजानं भिषजं गुरुम् दैवज्ञं देवतां मित्रं फलेन फलमादिशेत्

tathāhi riktahasto na paśyetturājānaṃ bhiṣajaṃ gurum daivajñaṃ devatāṃ mitraṃ phalena phalamādiśet

चिकित्सां कुरुते यस्तु स चिकित्सक उच्यते स च यादृक्समीचीनस्तादृशोऽपि निगद्यते

cikitsāṃ kurute yastu sa cikitsaka ucyate sa ca yādṛksamīcīnastādṛśo'pi nigadyate

तत्त्वाधिगतशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा स्वयंकृती लघुहस्तः शुचिः शूरः सज्जोपस्करभेषजः

tattvādhigataśāstrārtho dṛṣṭakarmā svayaṃkṛtī laghuhastaḥ śuciḥ śūraḥ sajjopaskarabheṣajaḥ

प्रत्युत्पन्नमतिर्धीमान् व्यवसाथी प्रियंवदः सत्यधर्मपरो यश्च वैद्य ईदृक् प्रशस्यते

pratyutpannamatirdhīmān vyavasāthī priyaṃvadaḥ satyadharmaparo yaśca vaidya īdṛk praśasyate

कुचैलः कर्कशः स्तब्धो ग्रामीणः स्वयमागतः पञ्च वैद्या न पूज्यन्ते धन्वन्तरिसमा यदि

kucailaḥ karkaśaḥ stabdho grāmīṇaḥ svayamāgataḥ pañca vaidyā na pūjyante dhanvantarisamā yadi

व्याधेस्तत्त्वपरिज्ञानं वेदनायाश्च निग्रहः एतद्वैद्यस्य वैद्यत्वं न वैद्यः प्रभुरायुषः

vyādhestattvaparijñānaṃ vedanāyāśca nigrahaḥ etadvaidyasya vaidyatvaṃ na vaidyaḥ prabhurāyuṣaḥ

भिषगादौ परीक्षेत रुग्णस्यायुः प्रयत्नतः तत आयुषि विस्तीर्णे चिकित्सा सफला भवेत्

bhiṣagādau parīkṣeta rugṇasyāyuḥ prayatnataḥ tata āyuṣi vistīrṇe cikitsā saphalā bhavet

सौम्या दृष्टिर्भवेद्यस्य श्रोत्रं वक्त्रं तथैव च स्वादु गन्धं विजानाति स साध्यो नात्र संशयः

saumyā dṛṣṭirbhavedyasya śrotraṃ vaktraṃ tathaiva ca svādu gandhaṃ vijānāti sa sādhyo nātra saṃśayaḥ

पाणिपादौ च यस्योष्णौ दाहः स्वल्पतरो भवेत् जिह्वातु कोमला यस्य स रोगी न विनश्यति

pāṇipādau ca yasyoṣṇau dāhaḥ svalpataro bhavet jihvātu komalā yasya sa rogī na vinaśyati

स्वेदहीनो ज्वरो यस्य श्वासो नासिकया चरेत् कण्ठश्च कफहीनः स्यात्स रोगी जीवति ध्रुवम्

svedahīno jvaro yasya śvāso nāsikayā caret kaṇṭhaśca kaphahīnaḥ syātsa rogī jīvati dhruvam

यस्य निद्रा सुखेन स्याच्छरीरं द्युतिमद्भवेत् इन्द्रि याणि प्रसन्नानि स रोगी नैव नश्यति

yasya nidrā sukhena syāccharīraṃ dyutimadbhavet indri yāṇi prasannāni sa rogī naiva naśyati

शरीरशीलयोर्यस्य प्रकृतेर्विकृतिर्भवेत् तदरिष्टं समासेन व्यासतश्च निबोध मे

śarīraśīlayoryasya prakṛtervikṛtirbhavet tadariṣṭaṃ samāsena vyāsataśca nibodha me

शृणोति विविधाञ्छब्दान्विपरीताञ्छृणोति च यो न शृणोति चाकस्मात्तं वदन्ति गतायुषम्

śṛṇoti vividhāñchabdānviparītāñchṛṇoti ca yo na śṛṇoti cākasmāttaṃ vadanti gatāyuṣam

यस्तूष्णमिव गृह्णाति शीतमुष्णं च शीतवत् उष्णगात्रोऽतिमात्रं यो भृशं शीतेन कम्पते

yastūṣṇamiva gṛhṇāti śītamuṣṇaṃ ca śītavat uṣṇagātro'timātraṃ yo bhṛśaṃ śītena kampate

प्रहारं नैव जानाति योऽङ्गच्छेदमथापि वा पांशुनेवावकीर्णानि यश्च गात्राणि मन्यते

prahāraṃ naiva jānāti yo'ṅgacchedamathāpi vā pāṃśunevāvakīrṇāni yaśca gātrāṇi manyate

वर्णान्यता वा राज्यो वा यस्य गात्रे भवन्ति हि स्नातानुलिप्तं यं चापि भजन्ते नीलमाक्षिकाः

varṇānyatā vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi snātānuliptaṃ yaṃ cāpi bhajante nīlamākṣikāḥ

विपरीतेन गृह्णाति रसान्यश्चोपयोजितान् यो वा रसान्न संवेत्ति तं गतासुं प्रचक्षते

viparītena gṛhṇāti rasānyaścopayojitān yo vā rasānna saṃvetti taṃ gatāsuṃ pracakṣate

सुगन्धं वेत्ति दुर्गन्धं दुर्गन्धं च सुगन्धवत् गृह्णाति योऽन्यथा गन्धं शान्ते दीपे निरामयः

sugandhaṃ vetti durgandhaṃ durgandhaṃ ca sugandhavat gṛhṇāti yo'nyathā gandhaṃ śānte dīpe nirāmayaḥ

रात्रौ सूर्यं ज्वलन्तं वा दिवा वा चन्द्र वर्चसम् दिवा ज्योतींषि यश्चापि ज्वलितानीव पश्यति

rātrau sūryaṃ jvalantaṃ vā divā vā candra varcasam divā jyotīṃṣi yaścāpi jvalitānīva paśyati

विद्युत्वतोऽसितान्मेघान् गगने निर्घने घनान् विमानयानप्रासादैर्यश्च सङ्कुलमम्बरम्

vidyutvato'sitānmeghān gagane nirghane ghanān vimānayānaprāsādairyaśca saṅkulamambaram

यश्चानिलं मूर्त्तिमन्तमन्तरिक्षेऽवलोकते धूमनीहारवासोभिरावृतामिव मेदिनीम्

yaścānilaṃ mūrttimantamantarikṣe'valokate dhūmanīhāravāsobhirāvṛtāmiva medinīm

प्रदीप्तमिव यो लोकं यो वाप्लुतमिवाम्भसा भूमिमष्टापदाकारां लेखाभिर्यश्च पश्यति

pradīptamiva yo lokaṃ yo vāplutamivāmbhasā bhūmimaṣṭāpadākārāṃ lekhābhiryaśca paśyati

यो न पश्यति ॠक्षाणि यश्च देवीमरुन्धतीम् ध्रुवमाकाशगङ्गां च तं वदन्ति गतायुषम्

yo na paśyati ṝkṣāṇi yaśca devīmarundhatīm dhruvamākāśagaṅgāṃ ca taṃ vadanti gatāyuṣam

आदर्शेऽम्बुनि घर्मे वा छायां यश्च न पश्यति पश्यत्येकाङ्गहीनां वा विकृतां वाऽन्यसत्वजाम्

ādarśe'mbuni gharme vā chāyāṃ yaśca na paśyati paśyatyekāṅgahīnāṃ vā vikṛtāṃ vā'nyasatvajām

श्वकाककङ्कगृध्राणां प्रेतानां यक्षरक्षसाम् आतुरो लभते मृत्युं स्वस्थो व्याधिमवाप्नुयात्

śvakākakaṅkagṛdhrāṇāṃ pretānāṃ yakṣarakṣasām āturo labhate mṛtyuṃ svastho vyādhimavāpnuyāt

ह्रीश्रियौ नश्यतो यस्य तेज ओजः स्मृतिः प्रभा अकस्माच्च भजन्ते यं स गतासुरसंशयम्

hrīśriyau naśyato yasya teja ojaḥ smṛtiḥ prabhā akasmācca bhajante yaṃ sa gatāsurasaṃśayam

यस्याधरौष्ठः पतितः क्षिप्तश्चोर्ध्वं तथोत्तरः उभौ वा जाम्बवाभासौ दुर्लभं तस्य जीवितम्

yasyādharauṣṭhaḥ patitaḥ kṣiptaścordhvaṃ tathottaraḥ ubhau vā jāmbavābhāsau durlabhaṃ tasya jīvitam

आरक्ता दशना यस्य श्यावा वा स्युः पतन्ति वा खञ्जनप्रतिभा वापि तं गतायुषमादिशेत्

āraktā daśanā yasya śyāvā vā syuḥ patanti vā khañjanapratibhā vāpi taṃ gatāyuṣamādiśet

कृष्णा तथाऽनुलिप्ता च जिह्वा शून्या च यस्य वै कर्कशा वा भवेद्यस्य सोऽचिराद्विजहात्यसून्

kṛṣṇā tathā'nuliptā ca jihvā śūnyā ca yasya vai karkaśā vā bhavedyasya so'cirādvijahātyasūn

कुटिला स्फुटिता वाऽपि शुष्का वा यस्य नासिका अवस्फूर्जति भग्ना वा स न जीवति मानवः

kuṭilā sphuṭitā vā'pi śuṣkā vā yasya nāsikā avasphūrjati bhagnā vā sa na jīvati mānavaḥ

संक्षिप्ते विषमे स्तब्धे रूक्षे सास्रे च लोचने स्यातां परिश्रुते यस्य स गतायुर्नरो ध्रुवम्

saṃkṣipte viṣame stabdhe rūkṣe sāsre ca locane syātāṃ pariśrute yasya sa gatāyurnaro dhruvam

केशा सीमन्तिनो यस्य संक्षिप्ते विनते भ्रुवौ लुठन्ति चाक्षिपक्ष्माणि सोऽचिराद्याति मृत्यवे

keśā sīmantino yasya saṃkṣipte vinate bhruvau luṭhanti cākṣipakṣmāṇi so'cirādyāti mṛtyave

नाहरत्यन्नमास्यस्थं न धारयति यः शिरः एकाग्रदृष्टिर्मूढात्मा सद्यः प्राणान्विमुञ्चति

nāharatyannamāsyasthaṃ na dhārayati yaḥ śiraḥ ekāgradṛṣṭirmūḍhātmā sadyaḥ prāṇānvimuñcati

उत्थाप्यमानो बहुशः संमोहं योऽधिगच्छति बलवान्दुर्बलो वापि तं पक्वं भिषगादिशेत्

utthāpyamāno bahuśaḥ saṃmohaṃ yo'dhigacchati balavāndurbalo vāpi taṃ pakvaṃ bhiṣagādiśet

निद्रा निरन्तरं यस्य यो जागर्त्ति च सर्वदा मुह्येद्वा वक्तुकामश्च प्रत्याख्येयः स जानता

nidrā nirantaraṃ yasya yo jāgartti ca sarvadā muhyedvā vaktukāmaśca pratyākhyeyaḥ sa jānatā

उत्तरौष्ठं च यो लिह्यादुत्करांश्च करोतिः यः प्रेतैर्वा भाषते सायं प्रेतरूपं तमादिशेत्

uttarauṣṭhaṃ ca yo lihyādutkarāṃśca karotiḥ yaḥ pretairvā bhāṣate sāyaṃ pretarūpaṃ tamādiśet

खेभ्यश्च रोमकूपेभ्यो यस्य रक्तं प्रवर्तते पुरुषस्याविषार्तस्य स सद्यो जीवितं त्यजेत्

khebhyaśca romakūpebhyo yasya raktaṃ pravartate puruṣasyāviṣārtasya sa sadyo jīvitaṃ tyajet

सम्यक् चिकित्स्यमानस्य विकारो योऽभिवर्धते प्रक्षीणबलमांसस्य लक्षणं तद्गतायुषः

samyak cikitsyamānasya vikāro yo'bhivardhate prakṣīṇabalamāṃsasya lakṣaṇaṃ tadgatāyuṣaḥ

भूताः प्रेताः पिशाचाश्च रक्षांसि विविधानि च मरणाभिमुखं जन्तुमुपसृत्य च नित्यशः

bhūtāḥ pretāḥ piśācāśca rakṣāṃsi vividhāni ca maraṇābhimukhaṃ jantumupasṛtya ca nityaśaḥ

तानि भेषजवीर्याणि प्रतिघ्नन्ति जिघांसया तस्मान्मोघाः क्रियाः सर्वा भवन्त्येव गतायुषः

tāni bheṣajavīryāṇi pratighnanti jighāṃsayā tasmānmoghāḥ kriyāḥ sarvā bhavantyeva gatāyuṣaḥ

सर्वे द्र व्यमपेक्षन्ते रोगिप्रभृतयो यतः विना वित्तं न भैषज्यं चिकित्साऽङ्ग ततो धनम्

sarve dra vyamapekṣante rogiprabhṛtayo yataḥ vinā vittaṃ na bhaiṣajyaṃ cikitsā'ṅga tato dhanam

स्निग्धोऽजुगुप्सुर्बलवान्युक्तो व्याधितरक्षणे वैद्यवाक्यकृदश्रान्तो युज्यते परिचारकः

snigdho'jugupsurbalavānyukto vyādhitarakṣaṇe vaidyavākyakṛdaśrānto yujyate paricārakaḥ

वैद्यो व्याधिं हरेद्येन तद्द्र व्यं प्रोक्तमौषधम् तद्यादृशमवश्यं स्याद्रो गघ्नं तादृशं ब्रुवे

vaidyo vyādhiṃ haredyena taddra vyaṃ proktamauṣadham tadyādṛśamavaśyaṃ syādro gaghnaṃ tādṛśaṃ bruve

प्रशस्तदेशे सञ्जातं प्रशस्तेऽहनि चोद्धृतम् अल्पमात्रं बहुगुणं गन्धवर्णरसान्वितम्

praśastadeśe sañjātaṃ praśaste'hani coddhṛtam alpamātraṃ bahuguṇaṃ gandhavarṇarasānvitam

दोषघ्नमग्लानिकरमधिकं न विकारि यत् समीक्ष्य काले दत्तं च भेषजं स्याद् गुणावहम्

doṣaghnamaglānikaramadhikaṃ na vikāri yat samīkṣya kāle dattaṃ ca bheṣajaṃ syād guṇāvaham

आग्नेया विन्ध्यशैलाद्या सौम्यो हिमगिरिः स्मृतः अतस्तदौषधानि स्युरनुरूपाणि हेतुभिः

āgneyā vindhyaśailādyā saumyo himagiriḥ smṛtaḥ atastadauṣadhāni syuranurūpāṇi hetubhiḥ

अन्येष्वपि प्ररोहन्ति वनेषूपवनेषु च गृह्णीयात्तानि सुमनाः शुचिः प्रातः सुवासरे

anyeṣvapi prarohanti vaneṣūpavaneṣu ca gṛhṇīyāttāni sumanāḥ śuciḥ prātaḥ suvāsare

आदित्यसम्मुखो मौनी नमस्कृत्य शिवं हृदि साधारणधराद्र व्यं गृह्णीयादुत्तराश्रितम्

ādityasammukho maunī namaskṛtya śivaṃ hṛdi sādhāraṇadharādra vyaṃ gṛhṇīyāduttarāśritam

वल्मीककुत्सितानूपश्मशानोषरमार्गजाः जन्तुवह्निहिमव्याप्ता नौषध्यः कार्यसाधिकाः

valmīkakutsitānūpaśmaśānoṣaramārgajāḥ jantuvahnihimavyāptā nauṣadhyaḥ kāryasādhikāḥ

शरद्यखिलकार्यार्थं ग्राह्यंसरसमौषधम् विरेकवमनार्थं तु वसन्तान्ते समाहरेत्

śaradyakhilakāryārthaṃ grāhyaṃsarasamauṣadham virekavamanārthaṃ tu vasantānte samāharet

अतिस्थूलजटा याः स्युस्तासां ग्राह्यास्त्वचो ध्रुवम् गृह्णीयात्सूक्ष्ममूलानि सकलान्यपि बुद्धिमान्

atisthūlajaṭā yāḥ syustāsāṃ grāhyāstvaco dhruvam gṛhṇīyātsūkṣmamūlāni sakalānyapi buddhimān

महान्ति येषां मूलानि काष्ठगर्भाणि सर्वतः तेषां तु वल्कलं ग्राह्यं ह्रस्वमूलानि सर्वशः

mahānti yeṣāṃ mūlāni kāṣṭhagarbhāṇi sarvataḥ teṣāṃ tu valkalaṃ grāhyaṃ hrasvamūlāni sarvaśaḥ

100

न्यग्रोधादेस्त्वचो ग्राह्या सारःस्याद्वीजकादितः तालीसादेश्च पत्राणि फलं स्यात् त्रिफलादितः

nyagrodhādestvaco grāhyā sāraḥsyādvījakāditaḥ tālīsādeśca patrāṇi phalaṃ syāt triphalāditaḥ

101

क्वचिन्मूलं क्वचित्कन्दः क्वचित्पत्रं क्वचित्फलम् क्वचित्पुष्पं क्वचित्सर्वं क्वचित्सारः क्वचित्त्वचः

kvacinmūlaṃ kvacitkandaḥ kvacitpatraṃ kvacitphalam kvacitpuṣpaṃ kvacitsarvaṃ kvacitsāraḥ kvacittvacaḥ

102

चित्रकं सूरणं निम्बो वासा च त्रिफला क्रमात् धातकी कण्टकारी च खदिरः क्षीरपादपः

citrakaṃ sūraṇaṃ nimbo vāsā ca triphalā kramāt dhātakī kaṇṭakārī ca khadiraḥ kṣīrapādapaḥ

103

क्वचिन्निम्बस्य गृह्णीयात्पत्राभावे त्वचामपि बालं फलं तु बिल्वस्य पक्वमारग्वधस्य च

kvacinnimbasya gṛhṇīyātpatrābhāve tvacāmapi bālaṃ phalaṃ tu bilvasya pakvamāragvadhasya ca

104

अङ्गेऽनुक्ते जटा ग्राह्या भागेऽनुक्तेऽखिलं समम् पात्रेऽनुक्ते मृदः पात्रं कालेऽनुक्ते त्वहर्मुखम्

aṅge'nukte jaṭā grāhyā bhāge'nukte'khilaṃ samam pātre'nukte mṛdaḥ pātraṃ kāle'nukte tvaharmukham

105

नवान्येव हि योज्यानि द्र व्याण्यखिलकर्मसु विना विडङ्गकृष्णाभ्यां गुडधान्याज्यमाक्षिकैः

navānyeva hi yojyāni dra vyāṇyakhilakarmasu vinā viḍaṅgakṛṣṇābhyāṃ guḍadhānyājyamākṣikaiḥ

106

पुराणन्तु प्रशस्तं स्यात्ताम्बूलं काञ्जिकं तथा शुष्कं नवीनद्र व्यं तु योज्यं सकलकर्मसु

purāṇantu praśastaṃ syāttāmbūlaṃ kāñjikaṃ tathā śuṣkaṃ navīnadra vyaṃ tu yojyaṃ sakalakarmasu

107

आर्द्रान्तु द्विगुणं युञ्ज्यादेष सर्वत्र निश्चयः गुडूची कुटजो वासा कूष्माण्डश्च शतावरी

ārdrāntu dviguṇaṃ yuñjyādeṣa sarvatra niścayaḥ guḍūcī kuṭajo vāsā kūṣmāṇḍaśca śatāvarī

108

अश्वगन्धा सहचरः शतपुष्पा प्रसारिणी प्रयोक्तव्याः सदैवार्द्राद्विगुणं नैव कारयेत्

aśvagandhā sahacaraḥ śatapuṣpā prasāriṇī prayoktavyāḥ sadaivārdrādviguṇaṃ naiva kārayet

109

वासानिम्बपटोलकेतकबलाकूष्माण्डकेन्दीवरी वर्षाभूकुटजाश्च कन्दसहिता सा पूतिगन्धाऽमृता एन्द्री नागबला कुरुण्टकपुरच्छत्राऽमृताः सर्वदा सार्द्रा एव तु न क्वचिद् द्विगुणिताः कार्येषु योज्या बुधैः

vāsānimbapaṭolaketakabalākūṣmāṇḍakendīvarī varṣābhūkuṭajāśca kandasahitā sā pūtigandhā'mṛtā endrī nāgabalā kuruṇṭakapuracchatrā'mṛtāḥ sarvadā sārdrā eva tu na kvacid dviguṇitāḥ kāryeṣu yojyā budhaiḥ

110

घृतं तैलं च पानीयं कषायं व्यञ्जनादिकम् पक्त्वा शीतीकृतं चोष्णं तत्सर्वं स्याद्विषोपमम्

ghṛtaṃ tailaṃ ca pānīyaṃ kaṣāyaṃ vyañjanādikam paktvā śītīkṛtaṃ coṣṇaṃ tatsarvaṃ syādviṣopamam

111

सूक्ष्मास्थिमांसला पथ्या सर्वकर्मणि पूजिता क्षिप्ताऽम्भसि निमज्जेद्याः भल्लातक्यस्तथोत्तमाः

sūkṣmāsthimāṃsalā pathyā sarvakarmaṇi pūjitā kṣiptā'mbhasi nimajjedyāḥ bhallātakyastathottamāḥ

112

वराहमूर्द्धवत्कन्दो वाराहीकन्दसंज्ञकः सौवर्चलं तु काचाभं सैन्धवं स्फटिकप्रभम्

varāhamūrddhavatkando vārāhīkandasaṃjñakaḥ sauvarcalaṃ tu kācābhaṃ saindhavaṃ sphaṭikaprabham

113

सुवर्णच्छविकं ज्ञेयं स्वर्णमाक्षिकमुत्तमम् ओड्रपुष्पप्रतीकाशा मनोह्वा चोत्तमा मता

suvarṇacchavikaṃ jñeyaṃ svarṇamākṣikamuttamam oḍrapuṣpapratīkāśā manohvā cottamā matā

114

श्रेष्ठं शिलाजतु ज्ञेयं प्रक्षिप्तं न विशीर्यते तोयपूर्णे कांस्यपात्रे प्रतानेन विवर्धते

śreṣṭhaṃ śilājatu jñeyaṃ prakṣiptaṃ na viśīryate toyapūrṇe kāṃsyapātre pratānena vivardhate

115

कर्पूरस्तुवरः स्निग्धः एला सूक्ष्फला वरा श्वेतचन्दनमत्यन्तं सुगन्धि गुरुपूजितम्

karpūrastuvaraḥ snigdhaḥ elā sūkṣphalā varā śvetacandanamatyantaṃ sugandhi gurupūjitam

116

रक्तचन्दनमत्यन्तं लोहितं प्रवरं मतम् काकतुण्डनिभः स्निग्धो गुरुः श्रेष्ठो गुरुर्मतः

raktacandanamatyantaṃ lohitaṃ pravaraṃ matam kākatuṇḍanibhaḥ snigdho guruḥ śreṣṭho gururmataḥ

117

सुगन्धि लघु रूक्षं च सुरदारु वरं मतम् सरलं स्निग्धमत्यर्थं सुगन्धि च गुणावहम्

sugandhi laghu rūkṣaṃ ca suradāru varaṃ matam saralaṃ snigdhamatyarthaṃ sugandhi ca guṇāvaham

118

अतिपीता प्रशस्ता तु ज्ञेया दारुनिशा बुधैः जातीफलं गुरु स्निग्धं समं शुभ्रान्तरं वरम्

atipītā praśastā tu jñeyā dāruniśā budhaiḥ jātīphalaṃ guru snigdhaṃ samaṃ śubhrāntaraṃ varam

119

मृद्वीका सोत्तमा ज्ञेया या स्याद्गोस्तनसन्निभा करमर्दफलाकारा मध्यमा सा प्रकीर्त्तिता

mṛdvīkā sottamā jñeyā yā syādgostanasannibhā karamardaphalākārā madhyamā sā prakīrttitā

120

खण्डं तु विमलं श्रेष्ठं चन्द्र कान्तसमप्रभम् गव्याज्यसदृशं रुच्यं गन्धं मधु वरं मतम्

khaṇḍaṃ tu vimalaṃ śreṣṭhaṃ candra kāntasamaprabham gavyājyasadṛśaṃ rucyaṃ gandhaṃ madhu varaṃ matam

121

शालीनां लोहितः शालि षष्टिकेषु च षष्टिकः शूकधान्येष्वपि यवो गोधूमः प्रवरो मतः

śālīnāṃ lohitaḥ śāli ṣaṣṭikeṣu ca ṣaṣṭikaḥ śūkadhānyeṣvapi yavo godhūmaḥ pravaro mataḥ

122

शिम्बीधान्ये वरो मुद्गो मसूरश्चाढकी तथा रसेषु मधुरः श्रेष्ठो लवणेषु च सैन्धवः

śimbīdhānye varo mudgo masūraścāḍhakī tathā raseṣu madhuraḥ śreṣṭho lavaṇeṣu ca saindhavaḥ

123

दाडिमामलकं द्रा क्षा खर्जूरं च परूषकम् राजादनं मातुलुंगं फलवर्गेषु शस्यते

dāḍimāmalakaṃ drā kṣā kharjūraṃ ca parūṣakam rājādanaṃ mātuluṃgaṃ phalavargeṣu śasyate

124

पत्रशाकेषु वास्तूकं जीवन्ती पोतिका वरा पटोलं फलशाकेषु कन्दशाकेषु सूरणम्

patraśākeṣu vāstūkaṃ jīvantī potikā varā paṭolaṃ phalaśākeṣu kandaśākeṣu sūraṇam

125

एणः कुरङ्गो हरिणो जाङ्गलेषु प्रशस्यते पक्षिणां तित्तिरिर्लावो वरो मत्स्येषु रोहितः

eṇaḥ kuraṅgo hariṇo jāṅgaleṣu praśasyate pakṣiṇāṃ tittirirlāvo varo matsyeṣu rohitaḥ

126

हरिणस्ताम्रवर्णः स्यादेणः कृष्णतया मतः कुरङ्गस्ताम्र उद्दिष्टो हरिणाकृतिको महान्

hariṇastāmravarṇaḥ syādeṇaḥ kṛṣṇatayā mataḥ kuraṅgastāmra uddiṣṭo hariṇākṛtiko mahān

127

जलेषु दिव्यं दुग्धेषु गव्यमाज्येषु गोभवम् तैलेषु तिलजं तैलमैक्षवेषु सिता हिता

jaleṣu divyaṃ dugdheṣu gavyamājyeṣu gobhavam taileṣu tilajaṃ tailamaikṣaveṣu sitā hitā

128

शिम्वीषु माषान्ग्रीष्मर्तौ लवणेष्वौषरं त्यजेत् फलेषु लकुचं शाके सार्षपं न हितं मतम्

śimvīṣu māṣāngrīṣmartau lavaṇeṣvauṣaraṃ tyajet phaleṣu lakucaṃ śāke sārṣapaṃ na hitaṃ matam

129

गोमांसं ग्राम्यमांसेषु न हितं महिषीवसा मेषीपयः कुसुम्भस्य तैलं त्याज्यं च फाणितम्

gomāṃsaṃ grāmyamāṃseṣu na hitaṃ mahiṣīvasā meṣīpayaḥ kusumbhasya tailaṃ tyājyaṃ ca phāṇitam

130

मत्स्यमानूपमांसं च दुग्धयुक्तं विवर्जयेत् कपोतं सर्षपस्नेहभर्जितं परिवर्जयेत्

matsyamānūpamāṃsaṃ ca dugdhayuktaṃ vivarjayet kapotaṃ sarṣapasnehabharjitaṃ parivarjayet

131

मत्स्यानिक्षोर्विकारेण तथा क्षौद्रे ण वर्जयेत् सक्तून्मांसपयोयुक्तानुष्णैर्दधि विवर्जयेत्

matsyānikṣorvikāreṇa tathā kṣaudre ṇa varjayet saktūnmāṃsapayoyuktānuṣṇairdadhi vivarjayet

132

उष्णैर्नभोऽम्बुना क्षौद्रं पायसं कृसरान्वितम् रम्भाफलं त्यजेत्तक्रदधिबिल्वफलान्वितम्

uṣṇairnabho'mbunā kṣaudraṃ pāyasaṃ kṛsarānvitam rambhāphalaṃ tyajettakradadhibilvaphalānvitam

133

दशाहमुषितं सर्पिः कांस्ये मधुघृतं समम् कृतान्नं च कषायं च पुनरुष्णीकृतं त्यजेत्

daśāhamuṣitaṃ sarpiḥ kāṃsye madhughṛtaṃ samam kṛtānnaṃ ca kaṣāyaṃ ca punaruṣṇīkṛtaṃ tyajet

134

एकत्र बहुमांसानि विरुध्यन्ते परस्परम् मधु सर्पिर्वसा तैलं पानीयं वा पयस्तथा

ekatra bahumāṃsāni virudhyante parasparam madhu sarpirvasā tailaṃ pānīyaṃ vā payastathā

135

लवणं सैन्धवं प्रोक्तंचन्दनं रक्तचन्दनम् चूर्णलेहासवस्नेहाः साध्या धवलचन्दनैः कषायलेपयोः प्रायो युज्यते रक्तचन्दनम्

lavaṇaṃ saindhavaṃ proktaṃcandanaṃ raktacandanam cūrṇalehāsavasnehāḥ sādhyā dhavalacandanaiḥ kaṣāyalepayoḥ prāyo yujyate raktacandanam

136

अन्तः सम्मार्जने ज्ञेया ह्यजमोदा यवानिका बहिः सम्मार्जने सैव विज्ञातव्याऽजमोदिका

antaḥ sammārjane jñeyā hyajamodā yavānikā bahiḥ sammārjane saiva vijñātavyā'jamodikā

137

पयः सर्पिः प्रयोगेषु गव्यमेव हि गृह्यते शकृद्र सो गोमयको मूत्रं गोमूत्रमुच्यते

payaḥ sarpiḥ prayogeṣu gavyameva hi gṛhyate śakṛdra so gomayako mūtraṃ gomūtramucyate

138

चित्रकाभावतोदन्ती क्षारः शिखरिजोऽथवा अभावे धन्वयासस्य प्रेक्षेप्यातु दुरालभा

citrakābhāvatodantī kṣāraḥ śikharijo'thavā abhāve dhanvayāsasya prekṣepyātu durālabhā

139

तगरस्याप्यभावे तु कुष्ठं दद्याद्भिषग्वरः मूर्वाऽभावे त्वचो ग्राह्या जिङ्गिनीप्रभवा बुधैः

tagarasyāpyabhāve tu kuṣṭhaṃ dadyādbhiṣagvaraḥ mūrvā'bhāve tvaco grāhyā jiṅginīprabhavā budhaiḥ

140

अहिंस्रया अभावे तु मानकन्दः प्रकीर्त्तितः लक्ष्मणाया अभावे तु नीलकण्ठशिखा मता

ahiṃsrayā abhāve tu mānakandaḥ prakīrttitaḥ lakṣmaṇāyā abhāve tu nīlakaṇṭhaśikhā matā

141

वकुलाभावतो देयं कह्लारोत्पलपङ्कजम् नीलोत्पलस्याभावे तु कुमुदं देयमिष्यते

vakulābhāvato deyaṃ kahlārotpalapaṅkajam nīlotpalasyābhāve tu kumudaṃ deyamiṣyate

142

जातीपुष्पं न यत्रास्ति लवंगं तत्र दीयते अर्कपर्णादिपयसो ह्यभावे तद्र सो मतः

jātīpuṣpaṃ na yatrāsti lavaṃgaṃ tatra dīyate arkaparṇādipayaso hyabhāve tadra so mataḥ

143

पौष्करा भावतः कुष्ठं तथा लाङ्गल्यभावतः स्थौणेयकस्याभावे तु मिषग्भिर्दीयते गदः

pauṣkarā bhāvataḥ kuṣṭhaṃ tathā lāṅgalyabhāvataḥ sthauṇeyakasyābhāve tu miṣagbhirdīyate gadaḥ

144

चविकागजपिप्पल्यौ पिप्लीमूलवत्स्मृतौ

cavikāgajapippalyau piplīmūlavatsmṛtau

145

अभावे सोमराज्यास्तु प्रपुन्नाडफलं मतम् यदि न स्याद्दारुनिशा तदा देया निशा बुधैः

abhāve somarājyāstu prapunnāḍaphalaṃ matam yadi na syāddāruniśā tadā deyā niśā budhaiḥ

146

रसाञ्जनस्याभावे तु दार्वीक्वाथः प्रयुज्यते सौराष्ट्र्यभावतो देया स्फटिका तद्गुणा जनैः

rasāñjanasyābhāve tu dārvīkvāthaḥ prayujyate saurāṣṭryabhāvato deyā sphaṭikā tadguṇā janaiḥ

147

तालीसपत्रकाभावे स्वर्णताली प्रशस्यते भार्ङ्ग्यभावे तु तालीसं कण्टकारीजटाऽथवा

tālīsapatrakābhāve svarṇatālī praśasyate bhārṅgyabhāve tu tālīsaṃ kaṇṭakārījaṭā'thavā

148

रुचकाभावतो दद्याल्लवणं पांशुपूर्वकम् अभावे मधुयष्ट्यास्तु धातकीं च प्रयोजयेत्

rucakābhāvato dadyāllavaṇaṃ pāṃśupūrvakam abhāve madhuyaṣṭyāstu dhātakīṃ ca prayojayet

149

अम्लवेतसकाभावे चुक्रं दातव्यमिष्यते द्रा क्षा यदि न लभ्येत प्रदेयं काश्मरीफलम्

amlavetasakābhāve cukraṃ dātavyamiṣyate drā kṣā yadi na labhyeta pradeyaṃ kāśmarīphalam

150

तयोरभावे कुसुमं मधूकस्य मतं बुधैः लवङ्गकुसुमं देयं नखस्याभावतः पुनः

tayorabhāve kusumaṃ madhūkasya mataṃ budhaiḥ lavaṅgakusumaṃ deyaṃ nakhasyābhāvataḥ punaḥ

151

कस्तूर्यभावे कङ्कोलं क्षेपणीयं विदुर्बुधाः कङ्कोलस्याप्यभावे तु जातीपुष्पं प्रदीयते

kastūryabhāve kaṅkolaṃ kṣepaṇīyaṃ vidurbudhāḥ kaṅkolasyāpyabhāve tu jātīpuṣpaṃ pradīyate

152

सुगन्धिमुस्तकं देयं कर्पूराभावतो बुधैः कर्पूराभावतो देयं ग्रन्थिपर्णं विशेषतः

sugandhimustakaṃ deyaṃ karpūrābhāvato budhaiḥ karpūrābhāvato deyaṃ granthiparṇaṃ viśeṣataḥ

153

कुङ्कुमाभावतो दद्यात्कुसुम्भकुसुमं नवम् श्रीखण्डचन्दनाभावे कर्पूरं देयमिष्यते

kuṅkumābhāvato dadyātkusumbhakusumaṃ navam śrīkhaṇḍacandanābhāve karpūraṃ deyamiṣyate

154

अभावे त्वेतयोर्वैद्यः प्रक्षिपेद्र क्तचन्दनम् रक्तचन्दनकाभावे नवोशीरं विदुर्बुधाः

abhāve tvetayorvaidyaḥ prakṣipedra ktacandanam raktacandanakābhāve navośīraṃ vidurbudhāḥ

155

मुस्ता चातिविषाभावे शिवाऽभावे शिवा मता अभावे नागपुष्पस्य पद्मकेशरमिष्यते

mustā cātiviṣābhāve śivā'bhāve śivā matā abhāve nāgapuṣpasya padmakeśaramiṣyate

156

मेदाजीवककाकोलीऋद्धिद्वन्द्वेऽपि वाऽसति दरीविदार्यश्वगन्धावाराहीश्च क्रमात् क्षिपेत्

medājīvakakākolīṛddhidvandve'pi vā'sati darīvidāryaśvagandhāvārāhīśca kramāt kṣipet

157

वाराह्याश्च तथाऽभावे चर्मकारालुको मतः वाराहीकन्दसंज्ञस्तु पश्चिमे गृष्टिसंज्ञकः

vārāhyāśca tathā'bhāve carmakārāluko mataḥ vārāhīkandasaṃjñastu paścime gṛṣṭisaṃjñakaḥ

158

वारीहीकन्द एवान्यश्चर्मकारालुको मतः अनूपसम्भवे देशे वराह इव लोमवान्

vārīhīkanda evānyaścarmakārāluko mataḥ anūpasambhave deśe varāha iva lomavān

159

भल्लातकासहत्वे तु रक्तचन्दनमिष्यते भल्लाताभावतश्चित्रं नलश्चेक्षोरभावतः

bhallātakāsahatve tu raktacandanamiṣyate bhallātābhāvataścitraṃ nalaścekṣorabhāvataḥ

160

सुवर्णाभावतः स्वर्णमाक्षिकं प्रक्षिपेद् बुधः श्वेतं तु माक्षिकं ज्ञेयं बुधै रजतवद् ध्रुवम्

suvarṇābhāvataḥ svarṇamākṣikaṃ prakṣiped budhaḥ śvetaṃ tu mākṣikaṃ jñeyaṃ budhai rajatavad dhruvam

161

माक्षिकस्याप्यभावे तु प्रदद्यात्स्वर्णगैरिकम् सुवर्णमथ वा रौप्यं मृतं यत्र न लभ्यते

mākṣikasyāpyabhāve tu pradadyātsvarṇagairikam suvarṇamatha vā raupyaṃ mṛtaṃ yatra na labhyate

162

तत्र कान्तेन कर्माणि भिषक्कुर्याद्विचक्षणः कान्ताभावे तीक्ष्णलोहं योजयेद्वैद्यसत्तमः

tatra kāntena karmāṇi bhiṣakkuryādvicakṣaṇaḥ kāntābhāve tīkṣṇalohaṃ yojayedvaidyasattamaḥ

163

अभावे मौक्तिकस्यापि मुक्ताशुक्तिं प्रयोजयेत् मधु यत्र न लभ्येत तत्र जीर्णगुडो मतः

abhāve mauktikasyāpi muktāśuktiṃ prayojayet madhu yatra na labhyeta tatra jīrṇaguḍo mataḥ

164

मत्स्यण्ड्यभावतो दद्युर्भिषजः सितशर्कराम् असम्भवे सितायास्तु बुधैः खण्डं प्रयुज्यते

matsyaṇḍyabhāvato dadyurbhiṣajaḥ sitaśarkarām asambhave sitāyāstu budhaiḥ khaṇḍaṃ prayujyate

165

क्षीराभावे रसो मौद्गो मासूरो वा प्रदीयते अत्र प्रोक्तानि वस्तूनि यानि तेषु च तेषु च

kṣīrābhāve raso maudgo māsūro vā pradīyate atra proktāni vastūni yāni teṣu ca teṣu ca

166

योज्यमेकतराभावे परं वैद्येन जानता रसवीर्यविपाकाद्यैः समं द्र व्यं विचिन्त्य च

yojyamekatarābhāve paraṃ vaidyena jānatā rasavīryavipākādyaiḥ samaṃ dra vyaṃ vicintya ca

167

युञ्ज्यात्तद्विधमन्यच्च द्र व्याणां तु रसादिवित् योगे यदप्रधानं स्यात्तस्य प्रतिनिधिर्मतः

yuñjyāttadvidhamanyacca dra vyāṇāṃ tu rasādivit yoge yadapradhānaṃ syāttasya pratinidhirmataḥ

168

यत्तु प्रधानं तस्यापि सदृशं नैव गृह्यते व्याधेरयुक्तं यद्द्र व्यं गणोक्तमपि तत्त्यजेत् अनुक्तमपि युक्तं यद्योजयेत्तद्र सादिवित्

yattu pradhānaṃ tasyāpi sadṛśaṃ naiva gṛhyate vyādherayuktaṃ yaddra vyaṃ gaṇoktamapi tattyajet anuktamapi yuktaṃ yadyojayettadra sādivit

169

द्र व्ये रसो गुणो वीर्यं विपाकः शक्तिरेव च पदार्थाः पञ्च तिष्ठन्ति स्वं स्वं कुर्वन्ति कर्म च

dra vye raso guṇo vīryaṃ vipākaḥ śaktireva ca padārthāḥ pañca tiṣṭhanti svaṃ svaṃ kurvanti karma ca

170

रसाः स्वाद्वम्ललवणतिक्तोषणकषायकाः षड् द्र व्यमाश्रितास्ते च यथापूर्वं बलावहाः

rasāḥ svādvamlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakāḥ ṣaḍ dra vyamāśritāste ca yathāpūrvaṃ balāvahāḥ

171

तत्राद्या मारुतं घ्नन्ति त्रयस्तिक्तादयः कफम् कषायतिक्तमधुराः पित्तमन्ये तु कुर्वते

tatrādyā mārutaṃ ghnanti trayastiktādayaḥ kapham kaṣāyatiktamadhurāḥ pittamanye tu kurvate

172

ये रसा वातशमना भवन्ति यदि तेषु वै रौक्ष्यलाघवशैत्यानि न ते हन्युः समीरणम्

ye rasā vātaśamanā bhavanti yadi teṣu vai raukṣyalāghavaśaityāni na te hanyuḥ samīraṇam

173

ये रसा पित्तशमना भवन्ति यदि तेषु वै तीक्ष्णोष्णलघुताश्चैव नैते तत्कर्मकारिणः

ye rasā pittaśamanā bhavanti yadi teṣu vai tīkṣṇoṣṇalaghutāścaiva naite tatkarmakāriṇaḥ

174

ये रसाः श्लेष्मशमना भवन्ति यदि तेषु वै स्नेहगौरवशैत्यानि न ते हन्युः कफं तदा

ye rasāḥ śleṣmaśamanā bhavanti yadi teṣu vai snehagauravaśaityāni na te hanyuḥ kaphaṃ tadā

175

मधुरो हि रसः शीतो धातुस्तन्यबलप्रदः चक्षुष्यो वातपित्तघ्नः कुर्यात्स्थौल्यमलकृमीन्

madhuro hi rasaḥ śīto dhātustanyabalapradaḥ cakṣuṣyo vātapittaghnaḥ kuryātsthaulyamalakṛmīn

176

विषघ्नः पिच्छिलश्चापि स्निग्धः प्रीत्यायुषोर्हितः बालबृद्धक्षतक्षीणवर्णकेशेन्द्रि यौजसाम्

viṣaghnaḥ picchilaścāpi snigdhaḥ prītyāyuṣorhitaḥ bālabṛddhakṣatakṣīṇavarṇakeśendri yaujasām

177

प्रशस्तो बृंहणः कण्ठ्यो गुरुः सन्धानकृन्मतः

praśasto bṛṃhaṇaḥ kaṇṭhyo guruḥ sandhānakṛnmataḥ

178

सोऽतियुक्तो ज्वरश्वासगलगण्डार्बुदकृमीन् स्थौल्याग्निमान्द्यमेहांश्च कुर्यान्मेदःकफामयान्

so'tiyukto jvaraśvāsagalagaṇḍārbudakṛmīn sthaulyāgnimāndyamehāṃśca kuryānmedaḥkaphāmayān

179

रसोऽम्ल पाचनो रुच्यः पित्तश्लेष्मास्रदो लघुः लेखितोष्णो बहिः शीतः क्लेदनः पवनापहः

raso'mla pācano rucyaḥ pittaśleṣmāsrado laghuḥ lekhitoṣṇo bahiḥ śītaḥ kledanaḥ pavanāpahaḥ

180

स्निग्धस्तीक्ष्णः सरः शुक्रविबन्धानाहदृष्टिहा हर्षणो रोमदन्तानामक्षिभ्रूविनिकोचनः

snigdhastīkṣṇaḥ saraḥ śukravibandhānāhadṛṣṭihā harṣaṇo romadantānāmakṣibhrūvinikocanaḥ

181

सोऽतियुक्तो भ्रमं कुर्यात्तृड्दाहतिमिरज्वरान् कण्डूपाण्डुत्ववीसर्पशोथविस्फोटकुष्ठकृत्

so'tiyukto bhramaṃ kuryāttṛḍdāhatimirajvarān kaṇḍūpāṇḍutvavīsarpaśothavisphoṭakuṣṭhakṛt

182

लवणः शोधनो रुच्यः पाचनः कफपित्तदः पुंस्त्ववातहरः कायशैथिल्यमृदुताकरः बलघ्न आस्यजलदः कपोलगलदाहकृत्

lavaṇaḥ śodhano rucyaḥ pācanaḥ kaphapittadaḥ puṃstvavātaharaḥ kāyaśaithilyamṛdutākaraḥ balaghna āsyajaladaḥ kapolagaladāhakṛt

183

सोऽति युक्तो ऽक्षिपाकास्रपित्त कोठक्षतादिकृत् वलीपलितखालित्यकुष्ठवीसर्पतृट्प्रदः

so'ti yukto 'kṣipākāsrapitta koṭhakṣatādikṛt valīpalitakhālityakuṣṭhavīsarpatṛṭpradaḥ

184

कटुरुष्णश्च तीक्ष्णश्च विशदो वातपित्तकृत् श्लेष्महृल्लघुराग्नेयः कृमिकण्डूविषापहः

kaṭuruṣṇaśca tīkṣṇaśca viśado vātapittakṛt śleṣmahṛllaghurāgneyaḥ kṛmikaṇḍūviṣāpahaḥ

185

शुक्रस्तन्यहरश्चापि मेदःस्थौल्यापकर्षणः अश्रुदो नासिकाऽस्याक्षिजिह्वाऽग्रोद्वेजको मतः

śukrastanyaharaścāpi medaḥsthaulyāpakarṣaṇaḥ aśrudo nāsikā'syākṣijihvā'grodvejako mataḥ

186

दीपनः पाचनो रुच्यो नासिकाशोषणो भृशम् क्लेदमेदोवसामज्जशकृन्मूत्रोपशोषणः

dīpanaḥ pācano rucyo nāsikāśoṣaṇo bhṛśam kledamedovasāmajjaśakṛnmūtropaśoṣaṇaḥ

187

स्रोतः प्रकाशको रूक्षः मेध्यो वर्चोविबन्धकृत्

srotaḥ prakāśako rūkṣaḥ medhyo varcovibandhakṛt

188

सोऽतियुक्तो भ्रान्तिदाहमुखताल्वोष्ठशोषकृत् कण्ठादिपीडामूर्च्छाऽन्तर्दाहदो बलकान्तिहृत्

so'tiyukto bhrāntidāhamukhatālvoṣṭhaśoṣakṛt kaṇṭhādipīḍāmūrcchā'ntardāhado balakāntihṛt

189

तिक्तः शीतस्तृषामूर्च्छाज्वरपित्तकफाञ्जयेत् कृमिकुष्ठविषोत्क्लेददाहरक्तगदापहः

tiktaḥ śītastṛṣāmūrcchājvarapittakaphāñjayet kṛmikuṣṭhaviṣotkledadāharaktagadāpahaḥ

190

रुच्यः स्वयमरोचिष्णुः कण्ठस्तन्यविशोधनः वातलोऽग्निकरो नासाशोषणो रूक्षणो लघुः

rucyaḥ svayamarociṣṇuḥ kaṇṭhastanyaviśodhanaḥ vātalo'gnikaro nāsāśoṣaṇo rūkṣaṇo laghuḥ

191

सोऽतियुक्तः शिरःशूलमन्यास्तम्भश्रमार्त्तिकृत् कम्पमूर्च्छातृषाकारी बलशुक्रक्षयप्रदः

so'tiyuktaḥ śiraḥśūlamanyāstambhaśramārttikṛt kampamūrcchātṛṣākārī balaśukrakṣayapradaḥ

192

कषायो रोपणो ग्राही स्तम्भनः शोधनस्तथा लेखनः पीडनः सौम्यः शोषणो वातकोपनः

kaṣāyo ropaṇo grāhī stambhanaḥ śodhanastathā lekhanaḥ pīḍanaḥ saumyaḥ śoṣaṇo vātakopanaḥ

193

कफशोणितपित्तघ्नो रूक्षः शीतो लघुर्मतः त्वक्प्रसाधन आमस्य स्तम्भनो विशदो मतः जिह्वायां जाड्यकृत्कण्ठस्रोतसां च विबन्धकृत्

kaphaśoṇitapittaghno rūkṣaḥ śīto laghurmataḥ tvakprasādhana āmasya stambhano viśado mataḥ jihvāyāṃ jāḍyakṛtkaṇṭhasrotasāṃ ca vibandhakṛt

194

सोऽतियुक्तो ग्रहाध्मानहृत्पीडाक्षेपणादिकृत्

so'tiyukto grahādhmānahṛtpīḍākṣepaṇādikṛt

195

मधुरं श्लेष्मलंप्रायो जीर्णशालियवादृते मुद्गाद्गोधूमतः क्षौद्रा त्सिताया जाङ्गलामिषात्

madhuraṃ śleṣmalaṃprāyo jīrṇaśāliyavādṛte mudgādgodhūmataḥ kṣaudrā tsitāyā jāṅgalāmiṣāt

196

अम्लं पित्तकरं प्रायो विना धात्रीं च दाडिमीम् लवणं प्रायशो द्वेषि नेत्रयोः सैन्धवं विना

amlaṃ pittakaraṃ prāyo vinā dhātrīṃ ca dāḍimīm lavaṇaṃ prāyaśo dveṣi netrayoḥ saindhavaṃ vinā

197

प्रायः कटु तथा तिक्तमवृष्यं वातकोपनम् शुण्ठी कृष्णारसोनानि पटोलममृतां विना

prāyaḥ kaṭu tathā tiktamavṛṣyaṃ vātakopanam śuṇṭhī kṛṣṇārasonāni paṭolamamṛtāṃ vinā

198

पिप्पलीनागरं वृष्यं कटु चावृष्यमुच्यते प्रायशः स्तम्भनं प्रोक्तं कषायमभयां विना

pippalīnāgaraṃ vṛṣyaṃ kaṭu cāvṛṣyamucyate prāyaśaḥ stambhanaṃ proktaṃ kaṣāyamabhayāṃ vinā

199

सामान्येनात्र निर्दिष्टा गुणाः षड्रससम्भवाः रसानां योगतस्तु स्यादन्य एव गुणोदयः

sāmānyenātra nirdiṣṭā guṇāḥ ṣaḍrasasambhavāḥ rasānāṃ yogatastu syādanya eva guṇodayaḥ

200

संयोगाद्विषतां याति सममाज्येन माक्षिंकम् अमृतत्वं विषं याति सर्पदष्टस्य वै यथा

saṃyogādviṣatāṃ yāti samamājyena mākṣiṃkam amṛtatvaṃ viṣaṃ yāti sarpadaṣṭasya vai yathā

201

लघुर्गुरुस्तथा स्निग्धो रूक्षस्तीक्ष्ण इति क्रमात् नभोभूवारिवातानां वह्नेरेते गुणाःस्मृताः

laghurgurustathā snigdho rūkṣastīkṣṇa iti kramāt nabhobhūvārivātānāṃ vahnerete guṇāḥsmṛtāḥ

202

लघु पथ्यं परं प्रोक्तं कफघ्नं शीघ्रपाकि च

laghu pathyaṃ paraṃ proktaṃ kaphaghnaṃ śīghrapāki ca

203

गरु वातहरं पुष्टिश्लेष्मकृच्चिरपाकि च स्निग्धं वातहरं श्लेष्मकारि वृष्यं बलावहम् रूक्षं समीरणकरं परं कफहरं मतम्

garu vātaharaṃ puṣṭiśleṣmakṛccirapāki ca snigdhaṃ vātaharaṃ śleṣmakāri vṛṣyaṃ balāvaham rūkṣaṃ samīraṇakaraṃ paraṃ kaphaharaṃ matam

204

तीक्ष्णं पित्तकरं प्रायो लेखनं कफवातहृत् सुश्रुते तु गुणा एते विंशतिस्तान्ब्रुवे शृणु

tīkṣṇaṃ pittakaraṃ prāyo lekhanaṃ kaphavātahṛt suśrute tu guṇā ete viṃśatistānbruve śṛṇu

प्रकरणम् ५ (cont. 2)

205

गुरुर्लघुः स्निग्धरूक्षौ तीक्ष्णः श्लक्ष्णः स्थिरः सरः पिच्छिलो विशदः शीत उष्णश्च मृदुकर्कशौ स्थूलः सूक्ष्मो द्र वः शुष्क आशुर्मन्दः स्मृता गुणाः

gururlaghuḥ snigdharūkṣau tīkṣṇaḥ ślakṣṇaḥ sthiraḥ saraḥ picchilo viśadaḥ śīta uṣṇaśca mṛdukarkaśau sthūlaḥ sūkṣmo dra vaḥ śuṣka āśurmandaḥ smṛtā guṇāḥ

206

श्लक्ष्णः स्नेहं विनाऽपि स्यात्कठिनोऽपि हि चिक्कणः

ślakṣṇaḥ snehaṃ vinā'pi syātkaṭhino'pi hi cikkaṇaḥ

207

स्थिरो वातमलस्तम्भी सरस्तेषां प्रवर्तकः पिच्छिलस्तन्तुलो बल्यः सन्धानः श्लेष्मलो गुरुः

sthiro vātamalastambhī sarasteṣāṃ pravartakaḥ picchilastantulo balyaḥ sandhānaḥ śleṣmalo guruḥ

208

क्लेदच्छेदकरः ख्यातो विशदो व्रणरोपणः शीतस्तु ह्लादनःस्तम्भी मूर्च्छातृटस्वेददाहनुत् उष्णो भवति शीतस्य विपरीतश्च पाचनः

kledacchedakaraḥ khyāto viśado vraṇaropaṇaḥ śītastu hlādanaḥstambhī mūrcchātṛṭasvedadāhanut uṣṇo bhavati śītasya viparītaśca pācanaḥ

209

स्थूलः स्थौल्यकरो देहे स्रोतसामवरोधकृत्

sthūlaḥ sthaulyakaro dehe srotasāmavarodhakṛt

210

देहस्य सूक्ष्मच्छिद्रे षु विशेद्यत्सूक्ष्ममुच्यते द्र वः क्लेदकरो व्यापी शुष्कस्तद्विपरीतकः

dehasya sūkṣmacchidre ṣu viśedyatsūkṣmamucyate dra vaḥ kledakaro vyāpī śuṣkastadviparītakaḥ

211

आशुराशुकरो देहे धावत्यम्भसि तैलवत् मन्दः सकलकार्येषु शिथिलोऽल्पोऽपि कथ्यते

āśurāśukaro dehe dhāvatyambhasi tailavat mandaḥ sakalakāryeṣu śithilo'lpo'pi kathyate

212

पचेन्नामं वह्निकृद्यद्दीपनं तद्यथा मिसिः

pacennāmaṃ vahnikṛdyaddīpanaṃ tadyathā misiḥ

213

पचत्यामं न वह्निं च कुर्याद्यत्तद्धि पाचनम् नागकेशरवद्विद्याच्चित्रोदीपनपाचनः

pacatyāmaṃ na vahniṃ ca kuryādyattaddhi pācanam nāgakeśaravadvidyāccitrodīpanapācanaḥ

214

नशोधयति यद्दोषान्समान्नोदीरयत्यपि समीकरोति विषमाञ्छमनं तद्यथाऽमृता

naśodhayati yaddoṣānsamānnodīrayatyapi samīkaroti viṣamāñchamanaṃ tadyathā'mṛtā

215

कृत्वा पाकं मलानां च भित्वा बन्धमधो नयेत् तच्चानुलोमनं ज्ञेयं यथा प्रोक्ता हरीतकी

kṛtvā pākaṃ malānāṃ ca bhitvā bandhamadho nayet taccānulomanaṃ jñeyaṃ yathā proktā harītakī

216

पक्तव्यं यदपक्त्वैव श्लिष्टं कोष्ठे मलादिकम् नयत्यधः स्रंसनं तद्यथा स्यात्कृतमालकम्

paktavyaṃ yadapaktvaiva śliṣṭaṃ koṣṭhe malādikam nayatyadhaḥ sraṃsanaṃ tadyathā syātkṛtamālakam

217

मलादिकमबद्धं यद्बद्धं वा पिण्डितं मलैः भित्वाऽध पातयति यद्भेदनं कटुकी यथा

malādikamabaddhaṃ yadbaddhaṃ vā piṇḍitaṃ malaiḥ bhitvā'dha pātayati yadbhedanaṃ kaṭukī yathā

218

विपक्वं यदपक्वं वा मलादि द्र वतां नयेत् रेचयत्यपि तज्ज्ञेयं रेचनं त्रिवृता यथा

vipakvaṃ yadapakvaṃ vā malādi dra vatāṃ nayet recayatyapi tajjñeyaṃ recanaṃ trivṛtā yathā

219

अपक्वं पित्तश्लेष्मान्नं बलादूर्ध्वं नयेत्तु यत् वमनं तद्धि विज्ञेयं मदनस्य फलं यथा

apakvaṃ pittaśleṣmānnaṃ balādūrdhvaṃ nayettu yat vamanaṃ taddhi vijñeyaṃ madanasya phalaṃ yathā

220

स्थानाद्वहिर्नयेदूर्ध्वमधो वा मलसञ्चयम् देहसंशोधनं तत्स्याद् देवदालीफलं यथा

sthānādvahirnayedūrdhvamadho vā malasañcayam dehasaṃśodhanaṃ tatsyād devadālīphalaṃ yathā

221

दीपनं पाचनं यत्स्यादुष्णत्वाद्द्र वशोषकम् ग्राहि तच्च यथा शुण्ठी जीरकं गजपिप्पली

dīpanaṃ pācanaṃ yatsyāduṣṇatvāddra vaśoṣakam grāhi tacca yathā śuṇṭhī jīrakaṃ gajapippalī

222

रौक्ष्याच्छैत्यात्कषायत्वाल्लघुपाकाच्च यद्भवेत् वातकृत्स्तम्भनं तत्स्याद्यथा वत्सकटुण्टुकौ

raukṣyācchaityātkaṣāyatvāllaghupākācca yadbhavet vātakṛtstambhanaṃ tatsyādyathā vatsakaṭuṇṭukau

223

श्लिष्टान्कफादिकान्दोषानुन्मूलयति यद्वलात् छेदनं तद्यथा क्षारा मरिचानि शिलाजतु

śliṣṭānkaphādikāndoṣānunmūlayati yadvalāt chedanaṃ tadyathā kṣārā maricāni śilājatu

224

धातून्मलान् वा देहस्य विशोध्योल्लेखयेच्च यत् लेखनं तद्यथा क्षौद्रं नीरमुष्णं वचा यवाः

dhātūnmalān vā dehasya viśodhyollekhayecca yat lekhanaṃ tadyathā kṣaudraṃ nīramuṣṇaṃ vacā yavāḥ

225

यस्माद् द्र व्याद्भवेत्स्त्रीषु हर्षो वाजीकरं हि तत् यथाऽश्वगन्धामुसली शर्करा च शतावरी

yasmād dra vyādbhavetstrīṣu harṣo vājīkaraṃ hi tat yathā'śvagandhāmusalī śarkarā ca śatāvarī

226

यस्माच्छुक्रस्य वृद्धिः स्याच्छुक्रलं हि तदुच्यते यथा नागबलाऽद्या स्युर्बीजं च कपिकच्छुजम्

yasmācchukrasya vṛddhiḥ syācchukralaṃ hi taducyate yathā nāgabalā'dyā syurbījaṃ ca kapikacchujam

227

दुग्धं माषाश्च भल्लातफलमज्जामलानि च एतानि जनकानि स्यू रेचकानि च रेतसः

dugdhaṃ māṣāśca bhallātaphalamajjāmalāni ca etāni janakāni syū recakāni ca retasaḥ

228

प्रवर्तिनी स्त्री शुक्रस्य रेचनं बृहतीफलम् जातीफलं स्तम्भकं स्यात्कालिङ्गं क्षयकारि च

pravartinī strī śukrasya recanaṃ bṛhatīphalam jātīphalaṃ stambhakaṃ syātkāliṅgaṃ kṣayakāri ca

229

रसायनन्तु तज्ज्ञेयं यज्जराव्याधिनाशनम् यथा हरीतकी दन्ती गुग्गुलुश्च शिलाजतु

rasāyanantu tajjñeyaṃ yajjarāvyādhināśanam yathā harītakī dantī gugguluśca śilājatu

230

पूर्वं व्याप्याखिलं कायं ततः पाकञ्च गच्छति व्यवायि तद् यथा भङ्गा फेनञ्चाहि समुद्भवम्

pūrvaṃ vyāpyākhilaṃ kāyaṃ tataḥ pākañca gacchati vyavāyi tad yathā bhaṅgā phenañcāhi samudbhavam

231

सन्धिबन्धांस्तु शिथिलान्यत्करोति विकाशि तत् विशोष्यौजश्च धातुभ्यो यथा क्रमुककोद्र वौ

sandhibandhāṃstu śithilānyatkaroti vikāśi tat viśoṣyaujaśca dhātubhyo yathā kramukakodra vau

232

बुद्धिं लुम्पति यद् द्र व्यं मदकारि तदुच्यते तमोगुणप्रधानञ्च यथा मद्यं सुराऽदिकम्

buddhiṃ lumpati yad dra vyaṃ madakāri taducyate tamoguṇapradhānañca yathā madyaṃ surā'dikam

233

व्यवायि च विकाशि स्याच्छ्लेष्मच्छेदि मदावहम् आग्नेयं जीवितहरं योगवाहि स्मृतं विषम्

vyavāyi ca vikāśi syācchleṣmacchedi madāvaham āgneyaṃ jīvitaharaṃ yogavāhi smṛtaṃ viṣam

234

निजवीर्य्येण यद् द्र व्यं स्रोतोभ्यो दोषसञ्चयम् निरस्यति प्रमाथि स्यात्तद्यथा मरिचं वचा

nijavīryyeṇa yad dra vyaṃ srotobhyo doṣasañcayam nirasyati pramāthi syāttadyathā maricaṃ vacā

235

पैच्छिल्याद्गौरवाद् द्र व्यं रुद्ध्वा रसवहाः शिराः धत्ते यद्गौरवं तत्स्यादभिष्यन्दि यथा दधि

paicchilyādgauravād dra vyaṃ ruddhvā rasavahāḥ śirāḥ dhatte yadgauravaṃ tatsyādabhiṣyandi yathā dadhi

236

विदाहि द्र व्यमुद्गारमम्लं कुर्यात्तथा तृषाम् हृदि दाहं च जनयेत्पाकं गच्छति तच्चिरात्

vidāhi dra vyamudgāramamlaṃ kuryāttathā tṛṣām hṛdi dāhaṃ ca janayetpākaṃ gacchati taccirāt

237

गृह्णाति योगवाहि द्र व्यं संसर्गिवस्तुगुणान् पच्यमानं यथैतन्मधुजलतैलाज्यसूतलोहादिः

gṛhṇāti yogavāhi dra vyaṃ saṃsargivastuguṇān pacyamānaṃ yathaitanmadhujalatailājyasūtalohādiḥ

238

उष्णशीतगुणोत्कर्षाद् बुधैवीर्यं द्विधा स्मृतम् यत्सर्वमग्निषोमीयं दृश्यते भुवनत्रयम्

uṣṇaśītaguṇotkarṣād budhaivīryaṃ dvidhā smṛtam yatsarvamagniṣomīyaṃ dṛśyate bhuvanatrayam

239

उष्णं वातकफौ हन्यात् पित्तं तु तनुते जराम् शीतं वातकफातङ्कान्कुरुते पित्तहृत्परम्

uṣṇaṃ vātakaphau hanyāt pittaṃ tu tanute jarām śītaṃ vātakaphātaṅkānkurute pittahṛtparam

240

तत्रोष्णं भ्रमतृड्ग्लानिस्वेददाहाशुपाकताम् शमञ्च वातकफयो करोति शिशिरं पुनः ह्लादनं जीवनं स्तम्भं प्रसादं रक्तपित्तयोः

tatroṣṇaṃ bhramatṛḍglānisvedadāhāśupākatām śamañca vātakaphayo karoti śiśiraṃ punaḥ hlādanaṃ jīvanaṃ stambhaṃ prasādaṃ raktapittayoḥ

241

जाठरेणाग्निना योगाद्यदुदेति रसान्तरम् रसानां परिणामान्ते स विपाक इति स्मृतः

jāṭhareṇāgninā yogādyadudeti rasāntaram rasānāṃ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛtaḥ

242

मिष्टः पटुश्च मधुरमम्लोऽम्ल पच्यते रसः कटुतिक्तकषायाणां पाकः स्यात्प्रायशः कटुः

miṣṭaḥ paṭuśca madhuramamlo'mla pacyate rasaḥ kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ pākaḥ syātprāyaśaḥ kaṭuḥ

243

श्लेष्मकृन्मधुरः पाको वातपित्तहरो मतः अम्लस्तु कुरुते पित्तं वातश्लेष्मगदापहः

śleṣmakṛnmadhuraḥ pāko vātapittaharo mataḥ amlastu kurute pittaṃ vātaśleṣmagadāpahaḥ

244

कटुः करोति पवनं कफं पित्तञ्च नाशयेत् विशेष एवं रसतो विपाकानां निदर्शितः

kaṭuḥ karoti pavanaṃ kaphaṃ pittañca nāśayet viśeṣa evaṃ rasato vipākānāṃ nidarśitaḥ

245

रसादिसाम्ये यत्कर्म विशिष्टं तत्प्रभावजम् दन्ती रसाद्यैस्तुल्यापि चित्रकस्य विरेचनी

rasādisāmye yatkarma viśiṣṭaṃ tatprabhāvajam dantī rasādyaistulyāpi citrakasya virecanī

246

मधूकस्य च मृद्वीका घृतं क्षीरस्य दीपनम् प्रभावस्तु यथा धात्री लकुचस्य रसादिभिः

madhūkasya ca mṛdvīkā ghṛtaṃ kṣīrasya dīpanam prabhāvastu yathā dhātrī lakucasya rasādibhiḥ

247

समाऽपि कुरुते दोषत्रितयस्य विनाशनम्

samā'pi kurute doṣatritayasya vināśanam

248

क्वचित्तुकेवलं द्र व्यं कर्म कुर्यात्प्रभावतः ज्वरं हन्ति शिरोबद्धा सहदेवीजटा यथा

kvacittukevalaṃ dra vyaṃ karma kuryātprabhāvataḥ jvaraṃ hanti śirobaddhā sahadevījaṭā yathā

249

विरुद्धगुणसंयोगे भूयसाऽल्प हि जीयते रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तान्व्यपोहति

viruddhaguṇasaṃyoge bhūyasā'lpa hi jīyate rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānvyapohati

इति मिश्रप्रकरणे मिश्रवर्गः प्रथमः समाप्तः

iti miśraprakaraṇe miśravargaḥ prathamaḥ samāptaḥ

प्रकरणम् ६

अथ षष्ठं धूमपानादिविधिप्रकणम्

atha ṣaṣṭhaṃ dhūmapānādividhiprakaṇam

धूमस्तु षड्विधः प्रोक्तः शमनो बृंहणस्तथा रेचनः कासहा चैव वामनो व्रणधूपनः

dhūmastu ṣaḍvidhaḥ proktaḥ śamano bṛṃhaṇastathā recanaḥ kāsahā caiva vāmano vraṇadhūpanaḥ

शमनस्य तु पर्यायौ मध्यः प्रायोगिकस्तथा बृंहणस्य च पर्यायौ स्नेहनो मृदुरेव च

śamanasya tu paryāyau madhyaḥ prāyogikastathā bṛṃhaṇasya ca paryāyau snehano mṛdureva ca

रेचनस्यापि पर्यायौ शोधनस्तीक्ष्ण एव च अधूमार्हाश्च खल्वेते श्रान्तो भीतश्च दुःखितः

recanasyāpi paryāyau śodhanastīkṣṇa eva ca adhūmārhāśca khalvete śrānto bhītaśca duḥkhitaḥ

दत्तवस्तिर्विरिक्तश्च रात्रौ जागरितस्तथा पिपासितश्च दाहार्त्तस्तालुशोषी तथोदरी

dattavastirviriktaśca rātrau jāgaritastathā pipāsitaśca dāhārttastāluśoṣī tathodarī

शिरोऽभितापी तिमिरी छर्द्याध्मानप्रपीडितः क्षतोरस्कः प्रमेहार्त्तः पाण्डुरोगी च गर्भिणी

śiro'bhitāpī timirī chardyādhmānaprapīḍitaḥ kṣatoraskaḥ pramehārttaḥ pāṇḍurogī ca garbhiṇī

रूक्षः क्षीणोऽभ्यवहृतक्षीरक्षौद्र घृतासवः भुक्तान्नदधिमत्स्यश्च बालो वृद्धः कृशस्तथा

rūkṣaḥ kṣīṇo'bhyavahṛtakṣīrakṣaudra ghṛtāsavaḥ bhuktānnadadhimatsyaśca bālo vṛddhaḥ kṛśastathā

अकाले चातिपीतश्च धूमः कुर्यादुपद्र वान् तत्रेष्टं सर्पिषः पानं नावनाञ्जनतर्पणम्

akāle cātipītaśca dhūmaḥ kuryādupadra vān tatreṣṭaṃ sarpiṣaḥ pānaṃ nāvanāñjanatarpaṇam

सर्पिरिक्षुरसं द्रा क्षां पयो वा शर्कराऽम्बु वा मधुराम्लौ रसौ वाऽपि वमनाय प्रदापयेत्

sarpirikṣurasaṃ drā kṣāṃ payo vā śarkarā'mbu vā madhurāmlau rasau vā'pi vamanāya pradāpayet

धूमस्तु द्वादशाद्वर्षाद् गृह्यतेऽशीतिकान्न च कासश्वासप्रतिश्यायान् मन्याहनुशिरोरुजः

dhūmastu dvādaśādvarṣād gṛhyate'śītikānna ca kāsaśvāsapratiśyāyān manyāhanuśirorujaḥ

वातश्लेष्मविकारांश्च हन्याद्धूमः सुयोजितः धूमोपयोगात्पुरुषः प्रसन्नेन्द्रि यवाङ्मनाः दृढकेशद्विजश्मश्रुः सुगन्धिवदनो भवेत्

vātaśleṣmavikārāṃśca hanyāddhūmaḥ suyojitaḥ dhūmopayogātpuruṣaḥ prasannendri yavāṅmanāḥ dṛḍhakeśadvijaśmaśruḥ sugandhivadano bhavet

धूमनाडी भवेत्तत्र त्रिखण्डा च त्रिपर्विका कनिष्ठिकापरीणाहा राजमाषागमान्तरा

dhūmanāḍī bhavettatra trikhaṇḍā ca triparvikā kaniṣṭhikāparīṇāhā rājamāṣāgamāntarā

धूमपानी भवेद्दीर्घा शमने रोगिणोऽङ्गुलैः चत्वारिंशन्मितैस्तद्वद् द्वात्रिंशद्भिर्मृदौ मता

dhūmapānī bhaveddīrghā śamane rogiṇo'ṅgulaiḥ catvāriṃśanmitaistadvad dvātriṃśadbhirmṛdau matā

तीक्ष्णे चतुर्विंशतिभिः कासघ्ने षोडशोन्मित्!

tīkṣṇe caturviṃśatibhiḥ kāsaghne ṣoḍaśonmit!

दशाङ्गुलैर्वामनीये तथा स्याद् व्रणनाडिका कलायमण्डलस्थूला कुलत्थागमरन्ध्रिका

daśāṅgulairvāmanīye tathā syād vraṇanāḍikā kalāyamaṇḍalasthūlā kulatthāgamarandhrikā

अथेषिकां प्रलिम्पेच्च सुश्लक्ष्णां द्वादशाङ्गुलाम् धूमद्र व्यस्य कल्केन लेपश्चाष्टाङ्गुलः स्मृतः

atheṣikāṃ pralimpecca suślakṣṇāṃ dvādaśāṅgulām dhūmadra vyasya kalkena lepaścāṣṭāṅgulaḥ smṛtaḥ

कल्कं कर्षमितं लिप्त्वा छायाशुष्कञ्च कारयेत् ईषिकामपनीयाथ स्नेहाक्तां वर्त्तिमादरात्

kalkaṃ karṣamitaṃ liptvā chāyāśuṣkañca kārayet īṣikāmapanīyātha snehāktāṃ varttimādarāt

अङ्गारैर्दीपितां कृत्वा धृत्वा नेत्रस्य रन्ध्रके वदनेन पिबेद् धूमं वदनेनैव संत्यजेत्

aṅgārairdīpitāṃ kṛtvā dhṛtvā netrasya randhrake vadanena pibed dhūmaṃ vadanenaiva saṃtyajet

नासिकाभ्यां ततः पीत्वा मुखेनैव वमेत्सुधीः शरावसम्पुटे क्षिप्त्वा कल्कमङ्गारदीपितम् छिद्रे नेत्रं निवेश्याथ व्रणं तेनैव धूपयेत्

nāsikābhyāṃ tataḥ pītvā mukhenaiva vametsudhīḥ śarāvasampuṭe kṣiptvā kalkamaṅgāradīpitam chidre netraṃ niveśyātha vraṇaṃ tenaiva dhūpayet

एलादिकल्कं शमने स्निग्धं सर्जरसं मृदौ

elādikalkaṃ śamane snigdhaṃ sarjarasaṃ mṛdau

रेचने तीक्ष्णकल्कञ्च श्वासघ्ने क्षुद्र कोषणम् वामने स्नायुचर्माढ्यं दद्याद्धूमस्य पानकम्

recane tīkṣṇakalkañca śvāsaghne kṣudra koṣaṇam vāmane snāyucarmāḍhyaṃ dadyāddhūmasya pānakam

व्रणे निम्बवचाद्यश्च धूपनं संप्रशस्यते अन्येऽपि धूमा गेहेषु कर्त्तव्या रोगशान्तये

vraṇe nimbavacādyaśca dhūpanaṃ saṃpraśasyate anye'pi dhūmā geheṣu karttavyā rogaśāntaye

मयूरपिच्छं निम्बस्य पत्राणि बृहतीफलम् मरिचं हिङ्गु मांसी च बीजं कार्पाससम्भवम्

mayūrapicchaṃ nimbasya patrāṇi bṛhatīphalam maricaṃ hiṅgu māṃsī ca bījaṃ kārpāsasambhavam

छागरोमाहिनिर्मोको विष्ठा वैडालिकी तथा गजदन्तश्च तच्चूर्णं किञ्चिद्घृतविमिश्रितम्

chāgaromāhinirmoko viṣṭhā vaiḍālikī tathā gajadantaśca taccūrṇaṃ kiñcidghṛtavimiśritam

गेहेषु धूपनं दत्तं सर्वान् बालग्रहान् हरेत् पिशाचान् राक्षसान् हत्वा सर्वज्वरहरं भवेत्

geheṣu dhūpanaṃ dattaṃ sarvān bālagrahān haret piśācān rākṣasān hatvā sarvajvaraharaṃ bhavet

मनस्तापं रजःक्रोधौ धूमपाने निवारयेत् नेत्राणि धातुजान्याहुर्नलवंशादिजान्यपि

manastāpaṃ rajaḥkrodhau dhūmapāne nivārayet netrāṇi dhātujānyāhurnalavaṃśādijānyapi

स्नेहक्षीरकषायादिद्र वैः सम्पूर्णमाननम् आपूर्य स्थीयते तावद्विधिर्गण्डूषधारणे

snehakṣīrakaṣāyādidra vaiḥ sampūrṇamānanam āpūrya sthīyate tāvadvidhirgaṇḍūṣadhāraṇe

कफपूर्णास्यता यावच्छेदो दोषस्य वा भवेत् नेत्रघ्राणस्रुतिर्यावत्तावद्गण्डूषधारणम्

kaphapūrṇāsyatā yāvacchedo doṣasya vā bhavet netraghrāṇasrutiryāvattāvadgaṇḍūṣadhāraṇam

गण्डूषान् सुस्थितः कुर्य्यात्स्विन्नभालगलादिकः मनुष्यस्त्रींस्तथा पञ्च सप्त वाऽदोषनाशनात्

gaṇḍūṣān susthitaḥ kuryyātsvinnabhālagalādikaḥ manuṣyastrīṃstathā pañca sapta vā'doṣanāśanāt

चतुर्विधः स्याद् गण्डूषः स्नेहनः शमनस्तथा शोधनो रोपणश्चैव कवलश्चापि तादृशः

caturvidhaḥ syād gaṇḍūṣaḥ snehanaḥ śamanastathā śodhano ropaṇaścaiva kavalaścāpi tādṛśaḥ

स्निग्धोष्णैः स्नैहिको वाते स्वादुशीतैः प्रसादनः पित्ते कट्वम्ललवणैरुष्णैः संशोधनः कफे कषायतिक्तमधुरैः कटूष्णो रोपणो व्रणे

snigdhoṣṇaiḥ snaihiko vāte svāduśītaiḥ prasādanaḥ pitte kaṭvamlalavaṇairuṣṇaiḥ saṃśodhanaḥ kaphe kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaṭūṣṇo ropaṇo vraṇe

दद्याद् द्र व्येषु चूर्णञ्च गण्डूषे कोलमात्रकम् कर्षप्रमाणः कल्कश्च कवले दीयते बुधैः

dadyād dra vyeṣu cūrṇañca gaṇḍūṣe kolamātrakam karṣapramāṇaḥ kalkaśca kavale dīyate budhaiḥ

धार्यन्ते पञ्चमाद्वर्षाद्गण्डूषाः कवलादयः

dhāryante pañcamādvarṣādgaṇḍūṣāḥ kavalādayaḥ

व्याधेरपचयस्तुष्टिर्वैशद्यं वक्त्रलाघवम् इन्द्रि याणां प्रसादश्च गण्डूषे विधृते भवेत्

vyādherapacayastuṣṭirvaiśadyaṃ vaktralāghavam indri yāṇāṃ prasādaśca gaṇḍūṣe vidhṛte bhavet

हरेदास्यस्य वैरस्यं शोषं पाकं व्रणं तृषाम् दन्तचालञ्च गण्डूषो वैशद्यं तु करोति हि

haredāsyasya vairasyaṃ śoṣaṃ pākaṃ vraṇaṃ tṛṣām dantacālañca gaṇḍūṣo vaiśadyaṃ tu karoti hi

वातपित्तकफघ्नस्य द्र व्यस्य कवलं मुखे अर्द्धं निक्षिप्य संचर्व्य निष्ठीवेत्कवले विधिः

vātapittakaphaghnasya dra vyasya kavalaṃ mukhe arddhaṃ nikṣipya saṃcarvya niṣṭhīvetkavale vidhiḥ

कवलः कुरुते काङ्क्षां भक्ष्येषु हरते कफम् तृष्णां शोषञ्च वैरस्यं दन्तचालञ्च नाशयेत्

kavalaḥ kurute kāṅkṣāṃ bhakṣyeṣu harate kapham tṛṣṇāṃ śoṣañca vairasyaṃ dantacālañca nāśayet

दन्त जिह्वामुखानां यच्चूर्णकल्कावलेहकैः शनैर्घर्षणमङ्गुल्या तदुक्तं प्रतिसारणम्

danta jihvāmukhānāṃ yaccūrṇakalkāvalehakaiḥ śanairgharṣaṇamaṅgulyā taduktaṃ pratisāraṇam

वैरस्यं मुखदौर्गन्ध्यं मुखशोषं तथा तृषाम् अरुचिं दन्तपीडाञ्च निहन्ति प्रतिसारणम्

vairasyaṃ mukhadaurgandhyaṃ mukhaśoṣaṃ tathā tṛṣām aruciṃ dantapīḍāñca nihanti pratisāraṇam

हीने जाड्यकफोत्क्लेशावरसज्ञानमेव च अतियोगान्मुखे पाकः शोषस्तृष्णावमिः क्लमः

hīne jāḍyakaphotkleśāvarasajñānameva ca atiyogānmukhe pākaḥ śoṣastṛṣṇāvamiḥ klamaḥ

स्वेदश्चतुर्विधः प्रोक्तस्तापोष्मस्वेदसंज्ञितः उपनाहो द्र वः स्वेदः सर्वे वातार्त्तिहारिणः

svedaścaturvidhaḥ proktastāpoṣmasvedasaṃjñitaḥ upanāho dra vaḥ svedaḥ sarve vātārttihāriṇaḥ

स्वेदौ तापोष्मजौ प्रायः श्लेष्मघ्नौ समुदीरितौ उपनाहस्तु वातघ्नः पित्तसङ्गे द्र वो हितः

svedau tāpoṣmajau prāyaḥ śleṣmaghnau samudīritau upanāhastu vātaghnaḥ pittasaṅge dra vo hitaḥ

महाबले महाव्याधौ शीते स्वेदो महान् स्मृतः दुर्बले दुर्बलः स्वेदो मध्यमे मध्यमो मतः बलासे रूक्षणः स्वेदो रूक्षस्निग्धः कफानिले

mahābale mahāvyādhau śīte svedo mahān smṛtaḥ durbale durbalaḥ svedo madhyame madhyamo mataḥ balāse rūkṣaṇaḥ svedo rūkṣasnigdhaḥ kaphānile

कफमेदोवृते वाते कोष्णं गेहं रवेः करान् नियुद्धं मार्गगमनं गुरु प्रावरणं ध्रुवम्

kaphamedovṛte vāte koṣṇaṃ gehaṃ raveḥ karān niyuddhaṃ mārgagamanaṃ guru prāvaraṇaṃ dhruvam

चिन्ताव्यायामभारांश्च सेवेतामयमुक्तये येषां नस्यं प्रदातव्यं वस्तिश्श्चापि हि देहिनाम्

cintāvyāyāmabhārāṃśca sevetāmayamuktaye yeṣāṃ nasyaṃ pradātavyaṃ vastiśścāpi hi dehinām

शोधनीयाश्च ये केचित् पूर्वं स्वेद्याश्च ते मताः स्वेद्या ऊर्ध्वं त्रयोऽपीह भगन्दर्यर्शसस्तथा

śodhanīyāśca ye kecit pūrvaṃ svedyāśca te matāḥ svedyā ūrdhvaṃ trayo'pīha bhagandaryarśasastathā

अश्मर्या चातुरो जन्तुः शययेच्छस्त्रकर्मणः

aśmaryā cāturo jantuḥ śayayecchastrakarmaṇaḥ

पश्चात्स्वेद्या हृते शल्ये मूढगर्भगदे तथा काले प्रजाताऽकाले वा पश्चात्स्वेद्या नितम्बिनी

paścātsvedyā hṛte śalye mūḍhagarbhagade tathā kāle prajātā'kāle vā paścātsvedyā nitambinī

सर्वान्स्वेदान्निवाते च जीर्णेऽन्ने वाऽवचारयेत् स्वेदाद्धातुस्थिता दोषाः स्नेहक्लिन्नस्य देहिनः

sarvānsvedānnivāte ca jīrṇe'nne vā'vacārayet svedāddhātusthitā doṣāḥ snehaklinnasya dehinaḥ

द्र वत्वं प्राप्य कोष्ठान्तर्गत्वा यान्ति विरेकताम् स्नेहाभ्यक्तशरीरस्य शीतैराच्छाद्य चक्षुषी स्वेद्यमानशरीरस्य हृदयं शीतलः स्पृशेत्

dra vatvaṃ prāpya koṣṭhāntargatvā yānti virekatām snehābhyaktaśarīrasya śītairācchādya cakṣuṣī svedyamānaśarīrasya hṛdayaṃ śītalaḥ spṛśet

अजीर्णी दुर्बली मेही क्षतक्षीणः पिपासितः

ajīrṇī durbalī mehī kṣatakṣīṇaḥ pipāsitaḥ

अतिसारी रक्तपित्ती पाण्डुरोगी तथोदरी मेदस्वी गर्भिणी चैव न हि स्वेद्या विजानता

atisārī raktapittī pāṇḍurogī tathodarī medasvī garbhiṇī caiva na hi svedyā vijānatā

स्वेदादेषां याति देहो विनाशं नो साध्यत्वं यान्ति तेषां विकाराः

svedādeṣāṃ yāti deho vināśaṃ no sādhyatvaṃ yānti teṣāṃ vikārāḥ

एतानपि मृदुस्वेदैः स्वेदसाध्यानुपाचरेत् मृदुस्वेदं प्रयुञ्जीत तथा हृन्मुष्कदृष्टिषु

etānapi mṛdusvedaiḥ svedasādhyānupācaret mṛdusvedaṃ prayuñjīta tathā hṛnmuṣkadṛṣṭiṣu

अतिस्वेदात्सन्धिपीठा दाहस्तृष्णा क्लमो भ्रमः पित्तासृक्पिडिकाकोपस्तत्र शीतैरुपाचरेत्

atisvedātsandhipīṭhā dāhastṛṣṇā klamo bhramaḥ pittāsṛkpiḍikākopastatra śītairupācaret

तेषु तापाभिधः स्वेदो बालुकावस्त्रपाणिभिः कपालकन्दुकाङ्गारैर्यथायोग्यं हि जायते

teṣu tāpābhidhaḥ svedo bālukāvastrapāṇibhiḥ kapālakandukāṅgārairyathāyogyaṃ hi jāyate

प्रतप्तैरम्लसिक्तैश्च कायेऽलक्तकवेष्टिते ऊष्मस्वेदः प्रयोक्तव्यो लोहपिण्डेष्टकादिभिः अथवा वातनिर्णाशिद्र व्यक्वाथरसादिभिः

prataptairamlasiktaiśca kāye'laktakaveṣṭite ūṣmasvedaḥ prayoktavyo lohapiṇḍeṣṭakādibhiḥ athavā vātanirṇāśidra vyakvātharasādibhiḥ

उष्णैर्घटं पूरयित्वा पार्श्वे छिद्रं विधाय च विमुद्र य्स्यां त्रिखण्डां च धातुजां काष्ठजामुत

uṣṇairghaṭaṃ pūrayitvā pārśve chidraṃ vidhāya ca vimudra ysyāṃ trikhaṇḍāṃ ca dhātujāṃ kāṣṭhajāmuta

षडङ्गुलास्यां गोपुच्छां नाडीं युञ्ज्याद् द्विहस्तकाम् सुखोपविष्टं स्वभ्यक्तं गुरुप्रावरणावृतम् हस्तिशुण्डिकया नाड्या स्वेदयेद्वातरोगिणम्

ṣaḍaṅgulāsyāṃ gopucchāṃ nāḍīṃ yuñjyād dvihastakām sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ guruprāvaraṇāvṛtam hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayedvātarogiṇam

पुरुषायाममात्रां वा भूमिं सम्मार्ज्य खादिरैः काष्ठैर्दग्ध्वा तथाऽभ्युक्ष्य क्षीरधान्याम्लवारिभिः

puruṣāyāmamātrāṃ vā bhūmiṃ sammārjya khādiraiḥ kāṣṭhairdagdhvā tathā'bhyukṣya kṣīradhānyāmlavāribhiḥ

वातघ्नपत्रैराच्छाद्य शयानं स्वेदयेन्नरम् एवं माषादिभिः स्विन्नैः शयानं स्वेदमाचरेत्

vātaghnapatrairācchādya śayānaṃ svedayennaram evaṃ māṣādibhiḥ svinnaiḥ śayānaṃ svedamācaret

अथोपनाहस्वेदञ्च कुर्याद्वातहरौषधैः प्रदिह्य देहं वातार्त्तं क्षीरमांसरसादिभिः

athopanāhasvedañca kuryādvātaharauṣadhaiḥ pradihya dehaṃ vātārttaṃ kṣīramāṃsarasādibhiḥ

अम्लपिष्टैः सलवणैः सुखोष्णैः स्नेहसंयुतैः अथ ग्राम्यानूपमांसैर्जीवनीयगणेन च

amlapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiḥ atha grāmyānūpamāṃsairjīvanīyagaṇena ca

दधिसौवीरकक्षीरैर्वीरतर्वादिना तथा कुलत्थमाषगोधूमैरतसीतिलसर्षपैः

dadhisauvīrakakṣīrairvīratarvādinā tathā kulatthamāṣagodhūmairatasītilasarṣapaiḥ

शतपुष्पादेवदारुशेफालीस्थूलजीरकैः एरण्डमूलजीरैश्च रास्नामूलकशिग्रुभिः

śatapuṣpādevadāruśephālīsthūlajīrakaiḥ eraṇḍamūlajīraiśca rāsnāmūlakaśigrubhiḥ

मिसिकृष्णाकुठेरैश्च लवणैरम्लसंयुतैः प्रसारण्यश्वगन्धाभ्यां बलाभिर्दशमूलकैः

misikṛṣṇākuṭheraiśca lavaṇairamlasaṃyutaiḥ prasāraṇyaśvagandhābhyāṃ balābhirdaśamūlakaiḥ

गुडूच्या वानरीवीजैर्यथालाभसमाहृतैः क्षुण्णैः स्विन्नैश्च वस्त्रेण बद्धैः संस्वेदयेन्नरम्

guḍūcyā vānarīvījairyathālābhasamāhṛtaiḥ kṣuṇṇaiḥ svinnaiśca vastreṇa baddhaiḥ saṃsvedayennaram

महाशाल्वणसंज्ञोऽय योगः सर्वानिलार्त्तिहृत्

mahāśālvaṇasaṃjño'ya yogaḥ sarvānilārttihṛt

अथवाऽम्लेन सम्पिष्टैः कोष्णैःसूक्ष्मपटस्थितैः भेषजैः स्वेदयेत् किं वा स्विन्नैः कोष्णैः पटस्थितैः

athavā'mlena sampiṣṭaiḥ koṣṇaiḥsūkṣmapaṭasthitaiḥ bheṣajaiḥ svedayet kiṃ vā svinnaiḥ koṣṇaiḥ paṭasthitaiḥ

द्र वस्वेदस्तु वातघ्नद्र व्यक्वाथेन पूरिते कटाहे कोष्ठके वाऽपि सूपविष्टोऽवगाहयेत्

dra vasvedastu vātaghnadra vyakvāthena pūrite kaṭāhe koṣṭhake vā'pi sūpaviṣṭo'vagāhayet

सौवर्णं राजतं वापि ताम्रं लौहञ्च दारुजम् कोष्ठकं तत्र कुर्वीतोच्छ्राये षड्विंशदङ्गुलम् आयामे वा तदेव स्याच्चतुष्कोणन्तु चिक्कणम्

sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi tāmraṃ lauhañca dārujam koṣṭhakaṃ tatra kurvītocchrāye ṣaḍviṃśadaṅgulam āyāme vā tadeva syāccatuṣkoṇantu cikkaṇam

नाभेः षडङ्गुलं यावन्मग्नं क्वाथस्य धारया कोष्णया स्कन्धयोः सिक्तस्तिष्ठेत्स्निग्धतनुर्नरः

nābheḥ ṣaḍaṅgulaṃ yāvanmagnaṃ kvāthasya dhārayā koṣṇayā skandhayoḥ siktastiṣṭhetsnigdhatanurnaraḥ

मुहूर्त्तैकं समारभ्य यावत्स्यात्तच्चतुष्टयम् तावत्तदवगाहेत यावदारोग्यनिश्चयः

muhūrttaikaṃ samārabhya yāvatsyāttaccatuṣṭayam tāvattadavagāheta yāvadārogyaniścayaḥ

एवं तैलेन दुग्धेन सर्पिषा स्वेदयेन्नरम् एकान्तरो द्व्यन्तरो वा युक्तः स्नेहोऽवगाहने

evaṃ tailena dugdhena sarpiṣā svedayennaram ekāntaro dvyantaro vā yuktaḥ sneho'vagāhane

सिरामुखैर्लोमकूपैर्धमनीभिश्च तर्पयेत् शरीरे बलमाधत्ते युक्तः स्नेहोऽवगाहने

sirāmukhairlomakūpairdhamanībhiśca tarpayet śarīre balamādhatte yuktaḥ sneho'vagāhane

जलसिक्तस्य वर्द्धन्ते यथा मूलेऽङकुरादयः तथैव धातुवृद्धिर्हि स्नेहसिक्तस्य जायते

jalasiktasya varddhante yathā mūle'ṅakurādayaḥ tathaiva dhātuvṛddhirhi snehasiktasya jāyate

नातः परतरः कश्चिदुपायो वातनाशनः शीतशूलव्युपरमे स्तम्भगौरवनिग्रहे

nātaḥ parataraḥ kaścidupāyo vātanāśanaḥ śītaśūlavyuparame stambhagauravanigrahe

दीप्तैऽग्नौ मार्दवे जाते स्वेदनाद्विरतिर्मता

dīptai'gnau mārdave jāte svedanādviratirmatā

अभ्यङ्गः परिषेकश्च पिचुर्वस्तिरिति क्रमात् मूर्द्धतैलं चतुर्द्धा स्याद्बलवत्तद्यथोत्तरम्

abhyaṅgaḥ pariṣekaśca picurvastiriti kramāt mūrddhatailaṃ caturddhā syādbalavattadyathottaram

त्रयोऽभ्यङ्गादयः पूर्वे प्रसिद्धाः सर्वतः स्मृताः शिरोवस्तिविधिश्चात्र प्रोच्यते सुज्ञसम्मतः

trayo'bhyaṅgādayaḥ pūrve prasiddhāḥ sarvataḥ smṛtāḥ śirovastividhiścātra procyate sujñasammataḥ

शिरोवस्तिश्चर्मणः स्याद् द्विमुखो द्वादशाङ्गुलः शिरःप्रमाणस्तं बद्ध्वा मस्तके माषपिष्टकैः

śirovastiścarmaṇaḥ syād dvimukho dvādaśāṅgulaḥ śiraḥpramāṇastaṃ baddhvā mastake māṣapiṣṭakaiḥ

सन्धिरोधं विधायाशु स्नेहैः कोष्णैः प्रपूरयेत् तावद्धार्यस्तु यावत्स्यान्नासाकर्णमुखस्रुतिः

sandhirodhaṃ vidhāyāśu snehaiḥ koṣṇaiḥ prapūrayet tāvaddhāryastu yāvatsyānnāsākarṇamukhasrutiḥ

वेदनोपशमो वाऽपि मात्राणां वा सहस्रकम् स्वजानुनः करावर्त्तं कुर्याच्छोटिकया युतम्

vedanopaśamo vā'pi mātrāṇāṃ vā sahasrakam svajānunaḥ karāvarttaṃ kuryācchoṭikayā yutam

एषा मात्रा भवेदेका सर्वत्रैवैष निश्चयः विना भोजनमेवात्र शिरोवस्तिः प्रशस्यते

eṣā mātrā bhavedekā sarvatraivaiṣa niścayaḥ vinā bhojanamevātra śirovastiḥ praśasyate

प्रयोज्यस्तु शिरोवस्तिः पञ्च सप्त दिनानि वा विमोच्य शिरसो बस्तिं गृह्णीयाच्च समन्ततः

prayojyastu śirovastiḥ pañca sapta dināni vā vimocya śiraso bastiṃ gṛhṇīyācca samantataḥ

ऊर्ध्वकायं ततः कोष्णे नीरे स्नानं समाचरेत् अनेन दुर्जया रोगा वातजा यान्ति संक्षयम् शिरःकम्पादयस्तेन सर्वकालेषु युज्यते

ūrdhvakāyaṃ tataḥ koṣṇe nīre snānaṃ samācaret anena durjayā rogā vātajā yānti saṃkṣayam śiraḥkampādayastena sarvakāleṣu yujyate

स्वेदयेत्कर्णदेशन्तु किञ्चिन्नुः पार्श्वशायिनः मूत्रैः स्नेहै रसैरुष्णैः श्रोत्ररन्ध्रं प्रपूरयेत्

svedayetkarṇadeśantu kiñcinnuḥ pārśvaśāyinaḥ mūtraiḥ snehai rasairuṣṇaiḥ śrotrarandhraṃ prapūrayet

कर्णञ्च पूरितं रक्षेच्छतं पञ्च शतानि वा सहस्रं वापि मात्राणां श्रोत्रकण्ठशिरोगदे

karṇañca pūritaṃ rakṣecchataṃ pañca śatāni vā sahasraṃ vāpi mātrāṇāṃ śrotrakaṇṭhaśirogade

मूत्राद्यैः पूरणं कर्णे भोजनात्प्राक्प्रशस्यते तैलाद्यैः पूरणं कर्णे भास्करेऽस्तमुपागते

mūtrādyaiḥ pūraṇaṃ karṇe bhojanātprākpraśasyate tailādyaiḥ pūraṇaṃ karṇe bhāskare'stamupāgate

कर्णे शूलाकुले कोष्णं बस्तमूत्रं ससैन्धवम् निक्षिपेत्तेन शाम्यन्ति शूलपाकादिजा रुजः

karṇe śūlākule koṣṇaṃ bastamūtraṃ sasaindhavam nikṣipettena śāmyanti śūlapākādijā rujaḥ

शृङ्गवेरञ्च मधुकं सैन्धवं तैलमेव च कदुष्णं कर्णयोर्देयमेतत्स्याद्वेदनाऽपहम्

śṛṅgaverañca madhukaṃ saindhavaṃ tailameva ca kaduṣṇaṃ karṇayordeyametatsyādvedanā'paham

पीतार्कपत्रमाज्येन लिप्तं वह्नौ प्रतापयेत् तद्र सः श्रवणे क्षिप्तः कर्णशूलहरः परः

pītārkapatramājyena liptaṃ vahnau pratāpayet tadra saḥ śravaṇe kṣiptaḥ karṇaśūlaharaḥ paraḥ

आलेपस्य तु नामानि लेपो लेपनलिप्तकौ दोषघ्नो विषहा वर्ण्यः स च लेपस्त्रिधा मतः

ālepasya tu nāmāni lepo lepanaliptakau doṣaghno viṣahā varṇyaḥ sa ca lepastridhā mataḥ

त्रिप्रमाणश्चतुर्भागत्रिभागार्द्धाङ्गुलोन्नतः आद्रो र्! व्याधिहरः स स्याच्छुष्को दूषयति च्छविम्

tripramāṇaścaturbhāgatribhāgārddhāṅgulonnataḥ ādro r! vyādhiharaḥ sa syācchuṣko dūṣayati cchavim

दोषघ्नो लेपो यथा शोथघ्नीदारुसिद्धार्थशुण्ठीशोभाञ्जनत्वचाम् आरनालेप पिष्टानां प्रलेपः सर्वशोथहा

doṣaghno lepo yathā śothaghnīdārusiddhārthaśuṇṭhīśobhāñjanatvacām āranālepa piṣṭānāṃ pralepaḥ sarvaśothahā

शिरीषं मधुयष्टी च तगरं रक्तचन्दनम् एला मांसी निशायुग्मं कुष्ठं बालकमेव च

śirīṣaṃ madhuyaṣṭī ca tagaraṃ raktacandanam elā māṃsī niśāyugmaṃ kuṣṭhaṃ bālakameva ca

इति सञ्चूर्ण्य लेपोऽय पञ्चमांशघृतप्लुतः जलेन क्रियते सुज्ञैर्दशाङ्ग इति संज्ञितः

iti sañcūrṇya lepo'ya pañcamāṃśaghṛtaplutaḥ jalena kriyate sujñairdaśāṅga iti saṃjñitaḥ

वीसर्पश्च विषस्फोटाञ्छोथदुष्टव्रणाञ्जयेत्

vīsarpaśca viṣasphoṭāñchothaduṣṭavraṇāñjayet

विषहा लेपो यथा अजादुग्धतिलैर्लेपो नवनीतेन संयुतः शोथमारुष्करं हन्ति लेपो वा कृष्णमार्त्तिकः

viṣahā lepo yathā ajādugdhatilairlepo navanītena saṃyutaḥ śothamāruṣkaraṃ hanti lepo vā kṛṣṇamārttikaḥ

अपरः कृमिविषापहलेपो यथा लाङ्गल्यतिविषाऽलाबूशालिनीबीजमूलकैः लेपो धान्याम्बुसम्पिष्टः कीटविस्फोटनाशनः

aparaḥ kṛmiviṣāpahalepo yathā lāṅgalyativiṣā'lābūśālinībījamūlakaiḥ lepo dhānyāmbusampiṣṭaḥ kīṭavisphoṭanāśanaḥ

100

मुखकान्तिदो लेपो यथा रक्तचन्दन मञ्जिष्ठा लोध्र कुष्ठ प्रियङ्गवः वटाङ्कुरा मसूराश्च व्यङ्गघ्ना मुखकान्तिदाः

mukhakāntido lepo yathā raktacandana mañjiṣṭhā lodhra kuṣṭha priyaṅgavaḥ vaṭāṅkurā masūrāśca vyaṅgaghnā mukhakāntidāḥ

101

अथ लेपविधिश्चैव प्रोच्यते सुज्ञसम्मतः आलेपश्च प्रदेहश्च द्वौ भेदौ तस्य भाषितौ

atha lepavidhiścaiva procyate sujñasammataḥ ālepaśca pradehaśca dvau bhedau tasya bhāṣitau

102

चर्माद्र रं! माहिषं यद्वत्प्रोन्नतं सा मितिस्तयोः शीतस्तनुविशोषी च प्रलेपः पित्तहृन्मतः

carmādra raṃ! māhiṣaṃ yadvatpronnataṃ sā mitistayoḥ śītastanuviśoṣī ca pralepaḥ pittahṛnmataḥ

103

आद्रो र्! घनस्तथोष्णः स्यात्प्रदेहः श्लेष्मवातहा न रात्रौ लेपनं कुर्याच्छुष्यमाणं न धारयेत् शुष्यमाणमुपेक्षेत प्रदेहं पीडनं प्रति

ādro r! ghanastathoṣṇaḥ syātpradehaḥ śleṣmavātahā na rātrau lepanaṃ kuryācchuṣyamāṇaṃ na dhārayet śuṣyamāṇamupekṣeta pradehaṃ pīḍanaṃ prati

104

तमसा पिहितो ह्यूष्मा लोमकूपमुखे स्थितः विना लेपेन निर्याति रात्रौ नालेपयेदतः

tamasā pihito hyūṣmā lomakūpamukhe sthitaḥ vinā lepena niryāti rātrau nālepayedataḥ

105

रात्रावपि प्रलेपादिर्व्रणे देयो विचक्षणैः अपाकिन्यतिगम्भीरे रक्तश्लेष्मसमुद्भवे

rātrāvapi pralepādirvraṇe deyo vicakṣaṇaiḥ apākinyatigambhīre raktaśleṣmasamudbhave

106

प्रलेपो यथा मधुकं चन्दनं मूर्वा नलमूलञ्च पर्पटम् उशीरं बालकं पद्मं प्रलेपः पित्तशोथहृत्

pralepo yathā madhukaṃ candanaṃ mūrvā nalamūlañca parpaṭam uśīraṃ bālakaṃ padmaṃ pralepaḥ pittaśothahṛt

107

प्रदेहो यथा बीजपूरजटा हिंस्रा देवदारु महौषधम् रास्नाऽरणिः प्रदेहोऽय वातशोथविनाशनः

pradeho yathā bījapūrajaṭā hiṃsrā devadāru mahauṣadham rāsnā'raṇiḥ pradeho'ya vātaśothavināśanaḥ

108

कृष्णापुराणपिण्याकशिग्रुत्वक्सिकताशिवाः गोमूत्रपिष्टः कोष्णोऽय प्रदेहः श्लेष्मशोथहा

kṛṣṇāpurāṇapiṇyākaśigrutvaksikatāśivāḥ gomūtrapiṣṭaḥ koṣṇo'ya pradehaḥ śleṣmaśothahā

109

शोणितं स्रावयेज्जन्तोरामयं प्रसमीक्ष्य च प्रस्थं प्रस्थार्द्धमथ वा प्रस्थार्द्धार्द्धमथापि वा

śoṇitaṃ srāvayejjantorāmayaṃ prasamīkṣya ca prasthaṃ prasthārddhamatha vā prasthārddhārddhamathāpi vā

110

शरत्काले स्वभावेन शोणितं स्रावयेन्नरः त्वग्दोषग्रन्थिशोथाद्या नश्यन्ति रुधिरोद्भवाः

śaratkāle svabhāvena śoṇitaṃ srāvayennaraḥ tvagdoṣagranthiśothādyā naśyanti rudhirodbhavāḥ

111

व्यभ्रे वर्षासु विध्येत शीते ग्रीष्मे शरद्यपि मध्याह्ने शीतकाले च रुधिरं स्रावयेद् बुधः

vyabhre varṣāsu vidhyeta śīte grīṣme śaradyapi madhyāhne śītakāle ca rudhiraṃ srāvayed budhaḥ

112

अनुष्णाशीतं मधुरं स्निग्धं रक्तञ्चवर्णतः शोणितं गुरु विस्रं स्याद् विदाहश्चास्य पित्तवत्

anuṣṇāśītaṃ madhuraṃ snigdhaṃ raktañcavarṇataḥ śoṇitaṃ guru visraṃ syād vidāhaścāsya pittavat

113

विस्रता द्र वता रागश्चलनं विलयस्तथा भूम्यादिपञ्चभूतानामेते रक्ते गुणाः स्मृताः

visratā dra vatā rāgaścalanaṃ vilayastathā bhūmyādipañcabhūtānāmete rakte guṇāḥ smṛtāḥ

114

रक्ते दुष्टे भवेच्छोथो रक्तमण्डलमेव च व्यथा दाहश्च पाकश्च कण्डूश्च पिडकोद्गमः

rakte duṣṭe bhavecchotho raktamaṇḍalameva ca vyathā dāhaśca pākaśca kaṇḍūśca piḍakodgamaḥ

115

वृद्धे रक्ताङ्गनेत्रत्वं सिराणां पूर्णता तथा गात्राणां गौरवं निद्रा मोहो दाहश्च जायते

vṛddhe raktāṅganetratvaṃ sirāṇāṃ pūrṇatā tathā gātrāṇāṃ gauravaṃ nidrā moho dāhaśca jāyate

116

क्षीणेऽस्रे मधुराकाङ्क्षा मूर्च्छा च त्वचि रूक्षता शैथिल्यं च सिराणां स्याद्वातादुन्मार्गगामिता

kṣīṇe'sre madhurākāṅkṣā mūrcchā ca tvaci rūkṣatā śaithilyaṃ ca sirāṇāṃ syādvātādunmārgagāmitā

117

अरुणं फेनिलं रूक्षं परुषं तनु शीघ्रगम् आस्कन्दि सूचीनिस्तोदि रक्तं स्याद्वातदूषितम्

aruṇaṃ phenilaṃ rūkṣaṃ paruṣaṃ tanu śīghragam āskandi sūcīnistodi raktaṃ syādvātadūṣitam

118

पित्तेन पीतं हरितं नीलं श्यावं च विस्रकम् अस्वादूष्णं मक्षिकाणां पिपीलीनामनिष्टकम्

pittena pītaṃ haritaṃ nīlaṃ śyāvaṃ ca visrakam asvādūṣṇaṃ makṣikāṇāṃ pipīlīnāmaniṣṭakam

119

शीतलं बहुलं स्निग्धं गैरिकोदकसन्निभम् मांसपेशीप्रभं स्कन्दि मन्दगं कफदूषितम्

śītalaṃ bahulaṃ snigdhaṃ gairikodakasannibham māṃsapeśīprabhaṃ skandi mandagaṃ kaphadūṣitam

120

द्विदोषदुष्टं संसृष्टं त्रिदुष्टं पूतिगन्धकम् सर्वलक्षणसंयुक्तं काञ्जिकाभं च जायते

dvidoṣaduṣṭaṃ saṃsṛṣṭaṃ triduṣṭaṃ pūtigandhakam sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ kāñjikābhaṃ ca jāyate

121

विषदुष्टं भवेच्छ्यावं नासिकोन्मार्गगं तथा विस्रं काञ्जिकसंकाशं सर्वकुष्ठकरं तथा

viṣaduṣṭaṃ bhavecchyāvaṃ nāsikonmārgagaṃ tathā visraṃ kāñjikasaṃkāśaṃ sarvakuṣṭhakaraṃ tathā

122

इन्द्र गोपप्रभं ज्ञेयं प्रकृतिस्थमसंहतम्

indra gopaprabhaṃ jñeyaṃ prakṛtisthamasaṃhatam

123

शोथे दाहेऽङ्गपाके च रक्तवर्णेऽसृजः स्रुतौ वातरक्ते तथा कुष्ठे सपीडे दुर्जयेऽनिले पाण्डुरोगे श्लीपदे च विषदुष्टेच शोणिते

śothe dāhe'ṅgapāke ca raktavarṇe'sṛjaḥ srutau vātarakte tathā kuṣṭhe sapīḍe durjaye'nile pāṇḍuroge ślīpade ca viṣaduṣṭeca śoṇite

124

ग्रन्थ्यर्बुदापचीक्षुद्र रोगाधिमन्थकाभिधे विदारीस्तनरोगेषु गात्राणां सादगौरवे

granthyarbudāpacīkṣudra rogādhimanthakābhidhe vidārīstanarogeṣu gātrāṇāṃ sādagaurave

125

रक्ताभिष्यन्दतन्द्रा यां पूतिघ्राणास्यदाहके यकृत्प्लीहविसर्पेषु विद्र धौ पिडकोद्गमे

raktābhiṣyandatandrā yāṃ pūtighrāṇāsyadāhake yakṛtplīhavisarpeṣu vidra dhau piḍakodgame

126

कर्णौष्ठघ्राणवक्त्राणां पाके दाहे शिरोरुजि उपदंशे रक्तपित्ते रक्तस्रावः प्रशस्यते

karṇauṣṭhaghrāṇavaktrāṇāṃ pāke dāhe śiroruji upadaṃśe raktapitte raktasrāvaḥ praśasyate

127

एषु रोगेषु शृङ्गैर्वा जलौकाऽलाबुकैरपि अथवापि सिरामोक्षैः कारयेद्र क्तपातनम्

eṣu rogeṣu śṛṅgairvā jalaukā'lābukairapi athavāpi sirāmokṣaiḥ kārayedra ktapātanam

128

न कुर्वीत सिरामोक्षं कृशस्यातिव्यवायिनः क्लीबस्य भीरोर्गर्भिण्याः सूतायाः पाण्डुरोगिणः

na kurvīta sirāmokṣaṃ kṛśasyātivyavāyinaḥ klībasya bhīrorgarbhiṇyāḥ sūtāyāḥ pāṇḍurogiṇaḥ

129

पञ्चकर्मविशुद्धस्य पीतस्नेहस्य चार्शसाम् सर्वाङ्गशोथयुक्तानामुदरिश्वासकासिनाम्

pañcakarmaviśuddhasya pītasnehasya cārśasām sarvāṅgaśothayuktānāmudariśvāsakāsinām

130

छर्द्यतीसारजुष्टानामतिस्विन्नतनोरपि ऊनषोडशवर्षस्य गतसप्ततिकस्य च

chardyatīsārajuṣṭānāmatisvinnatanorapi ūnaṣoḍaśavarṣasya gatasaptatikasya ca

131

आघातात्स्रुतरक्तस्य सिरामोक्षो न शस्यते

āghātātsrutaraktasya sirāmokṣo na śasyate

132

एषां चात्ययिके रोगे जलौकाभिर्विनिर्हरेत् तथा च विषजुष्टानां सिरामोक्षो न शस्यते

eṣāṃ cātyayike roge jalaukābhirvinirharet tathā ca viṣajuṣṭānāṃ sirāmokṣo na śasyate

133

गोशृङ्गेण जलौकाभिरलाबूभिरपि त्रिधा वातपित्तकफैर्दुष्टं शोणितं स्रावयेद् बुधः

gośṛṅgeṇa jalaukābhiralābūbhirapi tridhā vātapittakaphairduṣṭaṃ śoṇitaṃ srāvayed budhaḥ

134

द्विदोषाभ्यान्तु दुष्टं यत्त्रिदोषैरपिदूषितम् शोणितं स्रावयेद्युक्त्यासिरामोक्षैः पदैस्तथा

dvidoṣābhyāntu duṣṭaṃ yattridoṣairapidūṣitam śoṇitaṃ srāvayedyuktyāsirāmokṣaiḥ padaistathā

135

गृह्णाति शोणितं शृङ्गं दशाङ्गुलमितं बलात् जलौकाहस्तमात्रं तु तुम्बी तु द्वादशाङ्गुलम्

gṛhṇāti śoṇitaṃ śṛṅgaṃ daśāṅgulamitaṃ balāt jalaukāhastamātraṃ tu tumbī tu dvādaśāṅgulam

136

पदमङ्गुलमात्रस्य सिरा सर्वाङ्गशोधिनी शीते निरन्ने मूर्छार्त्तिनिद्रा भीतिमदश्रमैः

padamaṅgulamātrasya sirā sarvāṅgaśodhinī śīte niranne mūrchārttinidrā bhītimadaśramaiḥ

137

युक्तानां न स्रवेद्र क्तं तथा विण्मूत्रसङ्गिनाम् शोणिते चाप्रवृत्ते तु कुष्ठत्रिकटुसैन्धवैः

yuktānāṃ na sravedra ktaṃ tathā viṇmūtrasaṅginām śoṇite cāpravṛtte tu kuṣṭhatrikaṭusaindhavaiḥ

138

मर्दयेद् व्रणवक्त्रञ्च तेन रक्तं प्रवर्त्तते तस्मान्न शीते नात्युष्णे नास्विन्ने नातितापिते

mardayed vraṇavaktrañca tena raktaṃ pravarttate tasmānna śīte nātyuṣṇe nāsvinne nātitāpite

139

पीत्वा यथागूं तृप्तस्य स्रावयेच्छोणितं बुधः अतिस्विन्नस्योष्णकाले तथैवातिसिराव्यधात्

pītvā yathāgūṃ tṛptasya srāvayecchoṇitaṃ budhaḥ atisvinnasyoṣṇakāle tathaivātisirāvyadhāt

140

अतिप्रवर्त्तते रक्तं तत्र कुर्यात्प्रतिक्रियाम् अतिप्रवृत्ते रक्ते तु लोध्रसर्जरसाञ्जनैः

atipravarttate raktaṃ tatra kuryātpratikriyām atipravṛtte rakte tu lodhrasarjarasāñjanaiḥ

141

यवगोधूमचूर्णैश्च धवधन्वनगैरिकैः सर्पनिर्मोकचूर्णैर्वा भस्मना क्षौमवस्त्रयोः

yavagodhūmacūrṇaiśca dhavadhanvanagairikaiḥ sarpanirmokacūrṇairvā bhasmanā kṣaumavastrayoḥ

142

मुखं व्रणस्य बद्ध्वा च शीतैश्चोपचरेद् व्रणम् विध्येदूर्ध्वसिरां तावद्दहेत्क्षारेण वह्निना

mukhaṃ vraṇasya baddhvā ca śītaiścopacared vraṇam vidhyedūrdhvasirāṃ tāvaddahetkṣāreṇa vahninā

143

व्रणं कषायः सन्धत्ते रक्तं स्कन्दयते हिमम् व्रणास्यं पाचयेत्क्षारो दाहः सङ्कोचयेत्सिराः

vraṇaṃ kaṣāyaḥ sandhatte raktaṃ skandayate himam vraṇāsyaṃ pācayetkṣāro dāhaḥ saṅkocayetsirāḥ

144

रक्ते दुष्टेऽवशिष्टेऽपि व्याधिर्नैव प्रकुप्यति अतो रक्षेत्सावशेषं रक्ते नातिस्रुतिर्हिता

rakte duṣṭe'vaśiṣṭe'pi vyādhirnaiva prakupyati ato rakṣetsāvaśeṣaṃ rakte nātisrutirhitā

145

आन्ध्यमाक्षेपकं तृष्णां तिमिरं शिरसो रुजः पक्षाघातं श्वासकासौ हिक्कादाहौ च पाण्डुताम् कुरुतेऽतिस्रुतं रक्तं मरणं वा करोति च

āndhyamākṣepakaṃ tṛṣṇāṃ timiraṃ śiraso rujaḥ pakṣāghātaṃ śvāsakāsau hikkādāhau ca pāṇḍutām kurute'tisrutaṃ raktaṃ maraṇaṃ vā karoti ca

146

देहस्योत्पत्तिरसृजा देहस्तेनैव धार्यते रक्तं जीवस्य चाधारस्तस्माद्र क्षेदसृग्बुधः

dehasyotpattirasṛjā dehastenaiva dhāryate raktaṃ jīvasya cādhārastasmādra kṣedasṛgbudhaḥ

147

शीतोपचारैः कुपिते स्रुतरक्तस्य मारुते कोष्णेन सर्पिषा शोथं सव्यथं परिषेचयेत्

śītopacāraiḥ kupite srutaraktasya mārute koṣṇena sarpiṣā śothaṃ savyathaṃ pariṣecayet

148

क्षीणस्यैणशशोरभ्रहरिणच्छागमांसजः रसः समुचितः पाने क्षीरः षष्टिकया हितम्

kṣīṇasyaiṇaśaśorabhrahariṇacchāgamāṃsajaḥ rasaḥ samucitaḥ pāne kṣīraḥ ṣaṣṭikayā hitam

149

पीडाशान्तिर्लघुत्वं च व्याध्युपद्र वसंक्षयः मनःस्वास्थ्यं भवेच्चिह्नं सम्यङ्निःसारितेऽसृजि

pīḍāśāntirlaghutvaṃ ca vyādhyupadra vasaṃkṣayaḥ manaḥsvāsthyaṃ bhaveccihnaṃ samyaṅniḥsārite'sṛji

150

व्यायाममैथुनक्रोधशीतस्नानप्रवातकान् एकाशनं दिवानिद्रा क्षाराम्लकटुभोजनम्

vyāyāmamaithunakrodhaśītasnānapravātakān ekāśanaṃ divānidrā kṣārāmlakaṭubhojanam

151

शोकं वादमजीर्णञ्च त्यजेदाबलदर्शनात्

śokaṃ vādamajīrṇañca tyajedābaladarśanāt

152

सेक आश्च्योतनं पिण्डी विडालस्तर्पणं तथा पुटपाकोऽञ्जनं चैभिः कल्पैर्नेत्रमुपाचरेत्

seka āścyotanaṃ piṇḍī viḍālastarpaṇaṃ tathā puṭapāko'ñjanaṃ caibhiḥ kalpairnetramupācaret

153

सेकस्तु सूक्ष्मधाराभिः सर्वस्मिन्नयने हितः मीलिताक्षस्य मर्त्यस्य प्रदेयश्चतुरङ्गुलः

sekastu sūkṣmadhārābhiḥ sarvasminnayane hitaḥ mīlitākṣasya martyasya pradeyaścaturaṅgulaḥ

154

स सस्नेहो भवेद्वाते पित्ते रक्ते च रोपणः लेखनस्तु कफे कार्यस्तस्य मात्राऽभिधीयते

sa sasneho bhavedvāte pitte rakte ca ropaṇaḥ lekhanastu kaphe kāryastasya mātrā'bhidhīyate

155

षड्भिर्वाचां शतैः स्नेहे चतुभिश्चैव रोपणे तैस्त्रिभिर्लेखने कार्यः सेको नेत्रप्रसादने

ṣaḍbhirvācāṃ śataiḥ snehe catubhiścaiva ropaṇe taistribhirlekhane kāryaḥ seko netraprasādane

156

निमेषोन्मेषणं पुंसामङ्गुल्या च्छोटिकाऽथ वा गुर्वक्षरोच्चारणं वा वाङ्मात्रेयं स्मृता बुधैः

nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṅgulyā cchoṭikā'tha vā gurvakṣaroccāraṇaṃ vā vāṅmātreyaṃ smṛtā budhaiḥ

157

सेकस्तु दिवसे कार्यो रात्रौ चात्यन्तिके गदे एरण्डस्य दलैः पिष्टैः पक्वमाजं पयो हितम् सुखोष्णं नेत्रयोः सिक्तं वाताभिष्यन्दनाशनम्

sekastu divase kāryo rātrau cātyantike gade eraṇḍasya dalaiḥ piṣṭaiḥ pakvamājaṃ payo hitam sukhoṣṇaṃ netrayoḥ siktaṃ vātābhiṣyandanāśanam

158

क्वाथक्षौद्रा सवस्नेहबिन्दूनां यत्तु पातनम् द्व्यङ्गुलोन्मीलिते नेत्रे प्रोक्तमाश्च्योतनं हितम्

kvāthakṣaudrā savasnehabindūnāṃ yattu pātanam dvyaṅgulonmīlite netre proktamāścyotanaṃ hitam

159

बिन्दवोऽष्टौ लेखनेषु रोपणे दश बिन्दवः स्नेहने द्वादश प्रोक्तास्ते शीते कोष्णरूपिणः

bindavo'ṣṭau lekhaneṣu ropaṇe daśa bindavaḥ snehane dvādaśa proktāste śīte koṣṇarūpiṇaḥ

160

उष्णे तु शीतरूपाः स्युः सर्वत्रैवैष निश्चयः वाते तिक्तं तथा स्निग्धं पित्ते मधुरशीतलम्

uṣṇe tu śītarūpāḥ syuḥ sarvatraivaiṣa niścayaḥ vāte tiktaṃ tathā snigdhaṃ pitte madhuraśītalam

161

कफे तिक्तोष्णरूक्षं च क्रमादाश्च्योतनं हितम् आश्च्योतनानां सर्वेषां मात्रा स्याद्वाक्छतोन्मिता

kaphe tiktoṣṇarūkṣaṃ ca kramādāścyotanaṃ hitam āścyotanānāṃ sarveṣāṃ mātrā syādvākchatonmitā

162

ततः परं लोचनाभ्यां भेषजानामयोगतः आश्च्योतनं न कर्त्तव्यं निशायां केनचित्क्वचित्

tataḥ paraṃ locanābhyāṃ bheṣajānāmayogataḥ āścyotanaṃ na karttavyaṃ niśāyāṃ kenacitkvacit

163

बिल्वादिपञ्चमूलेन बृहत्येरण्डशिग्रुमिः क्वाथ आश्च्योतने कोष्णो वाताभिष्यन्दनाशनः

bilvādipañcamūlena bṛhatyeraṇḍaśigrumiḥ kvātha āścyotane koṣṇo vātābhiṣyandanāśanaḥ

164

युक्तभेषजकल्कस्य पिण्डी कवलमात्रया वस्त्रखण्डेन सम्बद्ध्या नेत्रेऽभिष्यिन्दनाशिनी

yuktabheṣajakalkasya piṇḍī kavalamātrayā vastrakhaṇḍena sambaddhyā netre'bhiṣyindanāśinī

165

स्निग्धोष्णा पिण्डिका वाते पित्ते सा शीतला मता रूक्षोष्णा श्लेष्मणि प्रोक्ता विधिरुक्तो बुधैरयम्

snigdhoṣṇā piṇḍikā vāte pitte sā śītalā matā rūkṣoṣṇā śleṣmaṇi proktā vidhirukto budhairayam

166

एरण्डपत्रमूलत्वङ्निर्मिता वातनाशिनी धात्रीविरचिता पित्ते शिग्रुपत्रकृता कफे

eraṇḍapatramūlatvaṅnirmitā vātanāśinī dhātrīviracitā pitte śigrupatrakṛtā kaphe

167

विडालको बहिर्लेपो नेत्रपक्ष्मविवर्जितः तस्य मात्रा परिज्ञेया मुखालेपविधानवत्

viḍālako bahirlepo netrapakṣmavivarjitaḥ tasya mātrā parijñeyā mukhālepavidhānavat

168

यष्टीगैरिकसिन्धूत्थदार्वीतार्क्ष्यैः समांशकेः जलपिष्टैर्बहिर्लेपः सर्वनेत्रामयापहः

yaṣṭīgairikasindhūtthadārvītārkṣyaiḥ samāṃśakeḥ jalapiṣṭairbahirlepaḥ sarvanetrāmayāpahaḥ

169

वातातपरजोहीने वेश्मन्युत्तानशायिनः अभितो माषचूर्णेन क्लिन्नेन परिपिण्डितौ

vātātaparajohīne veśmanyuttānaśāyinaḥ abhito māṣacūrṇena klinnena paripiṇḍitau

170

समौ दृढावसम्बाधौ कर्त्तव्यौ नेत्रकोशयोः पूरयेद् घृतमण्डेन विलीनेन सुखोदकैः

samau dṛḍhāvasambādhau karttavyau netrakośayoḥ pūrayed ghṛtamaṇḍena vilīnena sukhodakaiḥ

171

सर्पिषा शतधौतेन क्षीरजेन घृतेन वा निमग्नान्यक्षिपक्ष्माणि यावत्स्युस्तावदेव हि

sarpiṣā śatadhautena kṣīrajena ghṛtena vā nimagnānyakṣipakṣmāṇi yāvatsyustāvadeva hi

172

पूरयेन्मीलिते नेत्रे तत उन्मीलयेच्छनैः भिषग्भिरेष विख्यातस्तर्पणस्योदितो विधिः

pūrayenmīlite netre tata unmīlayecchanaiḥ bhiṣagbhireṣa vikhyātastarpaṇasyodito vidhiḥ

173

यद्रू क्षञ्च परिष्यन्दि नेत्रं कुटिलमाविलम् शीर्णपक्ष्मसिरोत्पातकृच्छ्रोन्मीलनसंयुतम्

yadrū kṣañca pariṣyandi netraṃ kuṭilamāvilam śīrṇapakṣmasirotpātakṛcchronmīlanasaṃyutam

174

तिमिरार्जुनशुक्लाद्यैरभिष्यन्दाधिमन्थकैः शुष्काक्षिपाकशोथाभ्यां युतं वातविपर्ययैः तन्नेत्रं तर्पयेत्सम्यङ् नेत्ररोगविशारदः

timirārjunaśuklādyairabhiṣyandādhimanthakaiḥ śuṣkākṣipākaśothābhyāṃ yutaṃ vātaviparyayaiḥ tannetraṃ tarpayetsamyaṅ netrarogaviśāradaḥ

175

तर्पणं धारयेद्वर्त्मरोगे वाचां शतं बुधः स्वस्थे कफे सन्धिरोगे वाचां पञ्च शतानि च

tarpaṇaṃ dhārayedvartmaroge vācāṃ śataṃ budhaḥ svasthe kaphe sandhiroge vācāṃ pañca śatāni ca

176

षट्शतानि कफे कृष्णरोगे सप्त शतानि हि दृष्टिरोगे शतान्यष्टावधिमन्थे सहस्रकम्

ṣaṭśatāni kaphe kṛṣṇaroge sapta śatāni hi dṛṣṭiroge śatānyaṣṭāvadhimanthe sahasrakam

177

सहस्रं वातरोगेषु धार्यमेव हि तर्पणम्

sahasraṃ vātarogeṣu dhāryameva hi tarpaṇam

178

पूर्णे चापाङ्गमार्गेण स्रावयित्वाऽक्षि शोधयेत् स्विन्नेन यवपिष्टेन स्नेहवीर्येरितं ततः

pūrṇe cāpāṅgamārgeṇa srāvayitvā'kṣi śodhayet svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritaṃ tataḥ

179

यथास्वं धूमपानेन कफमस्य विरेचयेत् एकाहं वा त्र्! यहं वापि पञ्चाहं तर्पणं चरेत्

yathāsvaṃ dhūmapānena kaphamasya virecayet ekāhaṃ vā tr! yahaṃ vāpi pañcāhaṃ tarpaṇaṃ caret

180

तर्पणे तृप्तिलिङ्गानि नेत्रस्यैतानि लक्षयेत् सुखस्वप्नावबोधत्वं वैशद्यं नेत्रपाटवम् निर्वृतिर्व्याधिशान्तिश्च क्रियालाघवमेव च

tarpaṇe tṛptiliṅgāni netrasyaitāni lakṣayet sukhasvapnāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ netrapāṭavam nirvṛtirvyādhiśāntiśca kriyālāghavameva ca

181

गुर्वाविलमतिस्निग्धमश्रुकण्डूपदेहवत् घर्षतोदयुतं नेत्रमतितर्पितमादिशेत्

gurvāvilamatisnigdhamaśrukaṇḍūpadehavat gharṣatodayutaṃ netramatitarpitamādiśet

182

सास्रावशोफरोगाढ्यमुपदेहसमाकुलम् रूक्षमस्रावमरुणं नेत्रं स्याद्धीनतर्पितम्

sāsrāvaśopharogāḍhyamupadehasamākulam rūkṣamasrāvamaruṇaṃ netraṃ syāddhīnatarpitam

183

अनयोर्दोषबाहुल्यात्प्रयतेत चिकित्सिते रूक्षस्निग्धोपचाराभ्यामनयोः स्यात्प्रतिक्रिया

anayordoṣabāhulyātprayateta cikitsite rūkṣasnigdhopacārābhyāmanayoḥ syātpratikriyā

184

दुर्दिनात्युष्णशीतेषु चिन्तायां संभ्रमेषु च अशान्तोपद्र वे चाक्ष्णि तर्पणं न प्रशस्यते

durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāṃ saṃbhrameṣu ca aśāntopadra ve cākṣṇi tarpaṇaṃ na praśasyate

185

द्वे बिल्वे स्निग्धमांसस्य परद्र व्यपलं मतम् द्र वस्य कुडवोन्मानं सर्वमेकत्र पेषयेत्

dve bilve snigdhamāṃsasya paradra vyapalaṃ matam dra vasya kuḍavonmānaṃ sarvamekatra peṣayet

186

तदेकत्र समालोड्य पत्रैः सुपरिवेष्टितम् पुटपाकविधानेन तत्पक्त्वा तद्र सं बुधः

tadekatra samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitam puṭapākavidhānena tatpaktvā tadra saṃ budhaḥ

187

तर्पणोक्तेन विधिना यथावदवधारयेत् दृष्टिमध्ये निषेच्यः स्यान्नित्यमुत्तानशायिनः

tarpaṇoktena vidhinā yathāvadavadhārayet dṛṣṭimadhye niṣecyaḥ syānnityamuttānaśāyinaḥ

188

स्नेहनो लेखनश्चैव रोपणश्चेति स त्रिधा हितः स्निग्धोऽतिरूक्षस्य स्निग्धस्य स तु लेखनः

snehano lekhanaścaiva ropaṇaśceti sa tridhā hitaḥ snigdho'tirūkṣasya snigdhasya sa tu lekhanaḥ

189

दृष्टेर्बलार्थमितरः पित्तासृग्व्रणवातनुत्

dṛṣṭerbalārthamitaraḥ pittāsṛgvraṇavātanut

190

स्नेहमांसवसामज्जमेदःस्वाद्वौषधैः कृतः स्नेहनः पुटपाकः स्याद्धार्यो द्वे वाक्छते तु सः

snehamāṃsavasāmajjamedaḥsvādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ snehanaḥ puṭapākaḥ syāddhāryo dve vākchate tu saḥ

191

जाङ्गलानां यकृन्मांसैर्लैखनद्र व्यसंयुतैः कृष्णलोहरजस्ताम्रशङ्खविद्रुमसिन्धुजैः

jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlaikhanadra vyasaṃyutaiḥ kṛṣṇaloharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ

192

समुद्र फेनकासीसस्रोतोऽजदधिमस्तुभिः लेखनो वाक्छतं तस्य परं धारणमिष्यते

samudra phenakāsīsasroto'jadadhimastubhiḥ lekhano vākchataṃ tasya paraṃ dhāraṇamiṣyate

193

स्तन्य जाङ्गलमध्वाज्यतिक्तद्र व्यविपाचितः लेखनात्त्रिगुणो धार्यः पुटपाकस्तु रोपणः

stanya jāṅgalamadhvājyatiktadra vyavipācitaḥ lekhanāttriguṇo dhāryaḥ puṭapākastu ropaṇaḥ

194

निम्बामृतावृषपटोलनिदिग्धिकाभिः स्यात्पञ्चतिक्तक इति प्रथितो गणोऽयम्

nimbāmṛtāvṛṣapaṭolanidigdhikābhiḥ syātpañcatiktaka iti prathito gaṇo'yam

195

आचरेत्तर्पणोक्तां तु क्रियां व्यापत्तिदर्शने

ācarettarpaṇoktāṃ tu kriyāṃ vyāpattidarśane

196

तेजांस्यनिलमाकाशमादर्शं भास्वराणि च नेक्षेत तर्पिते नेत्रे यश्च वा पुटपाकवान्

tejāṃsyanilamākāśamādarśaṃ bhāsvarāṇi ca nekṣeta tarpite netre yaśca vā puṭapākavān

197

अथ सम्पक्वदोषस्य प्राप्तमञ्जनमाचरेत् अञ्जनं क्रियते येन तद् द्र व्यं चाञ्जनं मतम्

atha sampakvadoṣasya prāptamañjanamācaret añjanaṃ kriyate yena tad dra vyaṃ cāñjanaṃ matam

198

तत्प्रत्येकं त्रिधा प्रोक्तं लेखनं रोपणं तथा स्नेहनं चेति लिङ्गानि तेषां विस्तरतः शृणु

tatpratyekaṃ tridhā proktaṃ lekhanaṃ ropaṇaṃ tathā snehanaṃ ceti liṅgāni teṣāṃ vistarataḥ śṛṇu

199

लेखनं क्षारतीक्ष्णाम्लरसैरञ्जनमुच्यते नेत्रवर्त्मसिराजालश्रोत्रशृङ्गाटकस्थितम्

lekhanaṃ kṣāratīkṣṇāmlarasairañjanamucyate netravartmasirājālaśrotraśṛṅgāṭakasthitam

200

मुखनासाऽक्षिभिर्दोषमुत्क्लिश्य स्रावयेच्च तत् कषायं तिक्तकं चापि सस्नेहं रोपणं मतम्

mukhanāsā'kṣibhirdoṣamutkliśya srāvayecca tat kaṣāyaṃ tiktakaṃ cāpi sasnehaṃ ropaṇaṃ matam

201

स्नेहस्य शैत्याद्वर्ण्यं स्याद् दृष्टेश्च बलवर्द्धनम् मधुरं स्नेहमण्डं तदञ्जनं स्यात्प्रसादनम्

snehasya śaityādvarṇyaṃ syād dṛṣṭeśca balavarddhanam madhuraṃ snehamaṇḍaṃ tadañjanaṃ syātprasādanam

202

दृष्टिदोषप्रसादार्थं स्नेहनार्थञ्च तद्धितम् हरेणुमात्रावर्त्तिस्तु लेखनी स्यात्प्रमाणतः

dṛṣṭidoṣaprasādārthaṃ snehanārthañca taddhitam hareṇumātrāvarttistu lekhanī syātpramāṇataḥ

203

सार्द्धहरेणुकमिता रोपणी वर्त्तिरिष्यते क्रियते स्नेहनी वर्त्तिर्द्विहरेणुकमात्रया

sārddhahareṇukamitā ropaṇī varttiriṣyate kriyate snehanī varttirdvihareṇukamātrayā

प्रकरणम् ६ (cont. 2)

204

रसाञ्जनस्य मात्रा तु पिष्टवर्तिमिता मता चूर्णं तु लेखनं वैद्यैर्द्विशलाकं प्रदीयते रोपणं त्रिशलाकं स्याच्चतस्रः स्नेहनाञ्जने

rasāñjanasya mātrā tu piṣṭavartimitā matā cūrṇaṃ tu lekhanaṃ vaidyairdviśalākaṃ pradīyate ropaṇaṃ triśalākaṃ syāccatasraḥ snehanāñjane

205

मुखयोर्मुकुलाकारा कलायपरिमण्डला अष्टाङ्गुला शलाका स्यादश्मजा धातुजाऽथ वा

mukhayormukulākārā kalāyaparimaṇḍalā aṣṭāṅgulā śalākā syādaśmajā dhātujā'tha vā

206

ताम्रलोहाश्मसञ्जाता शलाका लेखने मता सुवर्णरजतोद्भूता स्नेहने समुदाहृता

tāmralohāśmasañjātā śalākā lekhane matā suvarṇarajatodbhūtā snehane samudāhṛtā

207

अङ्गुली च मृदुत्वेन रोपणे सम्प्रयुज्यते कृष्णभागावधिं लिम्पेदपाङ्गं यावदञ्जनम्

aṅgulī ca mṛdutvena ropaṇe samprayujyate kṛṣṇabhāgāvadhiṃ limpedapāṅgaṃ yāvadañjanam

208

हेमन्ते शिशिरे चैव मध्याह्नेऽञ्जनमिष्यते पूर्वाह्णेवाऽपराह्णे वा ग्रीष्मे शरदि चेष्यते

hemante śiśire caiva madhyāhne'ñjanamiṣyate pūrvāhṇevā'parāhṇe vā grīṣme śaradi ceṣyate

209

वर्षास्वनभ्रे नात्युष्णे वसन्ते तु सदैव हि अथ वा सर्वदा प्रातः सायं वाऽञ्जनमाचरेत्

varṣāsvanabhre nātyuṣṇe vasante tu sadaiva hi atha vā sarvadā prātaḥ sāyaṃ vā'ñjanamācaret

210

नातिशीतोष्णवाताभ्रवेलायां तत्प्रयुज्यते श्रान्तेऽथ रुदिते भीते पीतमद्ये नवज्वरे

nātiśītoṣṇavātābhravelāyāṃ tatprayujyate śrānte'tha rudite bhīte pītamadye navajvare

211

अजीर्णे वेगघाते च नाञ्जनं सम्प्रयुज्यते रागोपदेहौ तिमिरं शूलं संरम्भमेव च

ajīrṇe vegaghāte ca nāñjanaṃ samprayujyate rāgopadehau timiraṃ śūlaṃ saṃrambhameva ca

212

निद्रा क्षयञ्च कुरुते निषिद्धे युक्तमञ्जनम्

nidrā kṣayañca kurute niṣiddhe yuktamañjanam

213

शङ्खनाभिर्बिभीतस्य मज्जा पथ्या मनः शिला पिप्पली मरिचं कुष्ठं वचा चेति समांशकम्

śaṅkhanābhirbibhītasya majjā pathyā manaḥ śilā pippalī maricaṃ kuṣṭhaṃ vacā ceti samāṃśakam

214

छागक्षीरेण सम्पिष्य वर्त्तिं कुर्याद्यवोन्मिताम् हरेणुमात्रां सम्पिष्य जलैः कुर्याद्यथाऽञ्जनम्

chāgakṣīreṇa sampiṣya varttiṃ kuryādyavonmitām hareṇumātrāṃ sampiṣya jalaiḥ kuryādyathā'ñjanam

215

तिमिरं मांसवृद्धिञ्च काचं पटलमर्बुदम् रात्र्! यन्धं वार्षिकं पुष्पं वर्त्तिश्चन्द्रो दया हरेत्

timiraṃ māṃsavṛddhiñca kācaṃ paṭalamarbudam rātr! yandhaṃ vārṣikaṃ puṣpaṃ varttiścandro dayā haret

216

इति चन्द्रो दया वर्त्तिर्लेखनी अशीतिस्तिलपुष्पाणि षष्टिः पिप्पलितण्डुलाः जातीपुष्पाणि पञ्चाशन्मरिचानि तु षोडश

iti candro dayā varttirlekhanī aśītistilapuṣpāṇi ṣaṣṭiḥ pippalitaṇḍulāḥ jātīpuṣpāṇi pañcāśanmaricāni tu ṣoḍaśa

217

सूक्ष्मं पिष्ट्वाऽम्बुना वर्त्तिः कृता कुसुमिकाऽभिधा तिमिरार्जुनशुक्लानां नाशिनी मांसवृद्धिनुत् एतस्या अञ्जने प्रोक्ता मात्रा सार्धहरेणुका

sūkṣmaṃ piṣṭvā'mbunā varttiḥ kṛtā kusumikā'bhidhā timirārjunaśuklānāṃ nāśinī māṃsavṛddhinut etasyā añjane proktā mātrā sārdhahareṇukā

218

धात्र्! यक्षपथ्याबीजानि एकद्वित्रिगुणानि च पिष्ट्वा वर्त्तिं जलैः कुर्यादञ्जनं द्विहरेणुकम्

dhātr! yakṣapathyābījāni ekadvitriguṇāni ca piṣṭvā varttiṃ jalaiḥ kuryādañjanaṃ dvihareṇukam

219

नेत्रस्रावं हरत्याशु वातरक्तरुजं तथा

netrasrāvaṃ haratyāśu vātaraktarujaṃ tathā

220

तुत्थमाक्षिकसिन्ध्त्थाः सिताशङ्खमनःशिलाः गैरिकं सिन्धुफेनञ्च मरिचं चेति चूर्णयेत्

tutthamākṣikasindhtthāḥ sitāśaṅkhamanaḥśilāḥ gairikaṃ sindhuphenañca maricaṃ ceti cūrṇayet

221

संयोज्य मधुना कुर्यादञ्जनार्थं रसक्रियाम् वर्त्मरोगार्मतिमिरकाचशुक्लहरीं पराम्

saṃyojya madhunā kuryādañjanārthaṃ rasakriyām vartmarogārmatimirakācaśuklaharīṃ parām

222

रसाञ्जनं सर्जरसो जातिपुष्पं मनः शिला समुद्र फेनो लवणं गैरिकं मरिचं तथा

rasāñjanaṃ sarjaraso jātipuṣpaṃ manaḥ śilā samudra pheno lavaṇaṃ gairikaṃ maricaṃ tathā

223

एतत्समांशं मधुना पिष्टं प्रक्लिन्नवर्त्मने अञ्जनं क्लेदकण्डूघ्नं पक्ष्मणाञ्च प्ररोहणम्

etatsamāṃśaṃ madhunā piṣṭaṃ praklinnavartmane añjanaṃ kledakaṇḍūghnaṃ pakṣmaṇāñca prarohaṇam

224

कतकस्य फलं घृष्ट्वा मधुना नेत्रमञ्जयेत् ईषत्कर्पूरसहितं स्मृतं नेत्रप्रसादनम्

katakasya phalaṃ ghṛṣṭvā madhunā netramañjayet īṣatkarpūrasahitaṃ smṛtaṃ netraprasādanam

225

दक्षाण्डत्वक्छिलाकाचशङ्खचन्दनसैन्धबैः अञ्जनं हरते नित्यं सर्वानक्षिगदान्बलात्

dakṣāṇḍatvakchilākācaśaṅkhacandanasaindhabaiḥ añjanaṃ harate nityaṃ sarvānakṣigadānbalāt

226

शिलायां रसकं पिष्ट्वा सम्यगाप्लाव्य वारिणा गृह्णीयात्तज्जलं सर्वं त्यजेच्चूर्णमधोगतम्

śilāyāṃ rasakaṃ piṣṭvā samyagāplāvya vāriṇā gṛhṇīyāttajjalaṃ sarvaṃ tyajeccūrṇamadhogatam

227

शुष्कं तच्च जलं सर्वं पर्पटीसन्निभं भवेत् विचूर्ण्य भावयेत्सम्यक्त्रिवेलं त्रिफलारसैः

śuṣkaṃ tacca jalaṃ sarvaṃ parpaṭīsannibhaṃ bhavet vicūrṇya bhāvayetsamyaktrivelaṃ triphalārasaiḥ

228

कर्पूरस्य रजस्तत्र दशमांशेन निक्षिपेत् अञ्जयेन्नयनं तेन सर्वदोषप्रशान्तये समस्तनेत्ररोगघ्नं चूर्णमेतन्न संशयः

karpūrasya rajastatra daśamāṃśena nikṣipet añjayennayanaṃ tena sarvadoṣapraśāntaye samastanetrarogaghnaṃ cūrṇametanna saṃśayaḥ

229

अग्नितप्तं हि सौवीरं निषिञ्चेत्त्रिफलारसैः सप्तवेलं तथा स्तन्यैः स्त्रीणां सिक्तं विच्!र्णितम्

agnitaptaṃ hi sauvīraṃ niṣiñcettriphalārasaiḥ saptavelaṃ tathā stanyaiḥ strīṇāṃ siktaṃ vic!rṇitam

230

अञ्जयेत्तेन नयने प्रत्यहं चक्षुषोर्हितम् सर्वानक्षिविकारांस्तु हन्यादेतन्न संशयः

añjayettena nayane pratyahaṃ cakṣuṣorhitam sarvānakṣivikārāṃstu hanyādetanna saṃśayaḥ

231

गतदोषमपेताश्रु प्रपश्यत्सम्यगम्भसि प्रक्षाल्याक्षि यथादोषं कार्यं प्रत्यञ्जनं ततः

gatadoṣamapetāśru prapaśyatsamyagambhasi prakṣālyākṣi yathādoṣaṃ kāryaṃ pratyañjanaṃ tataḥ

232

न वा निर्वातदोषेऽक्षिधावनं सम्प्रयोजयेत् प्रत्यञ्जनं तत्रदद्याच्चूर्णं तीक्ष्णप्रसादनम्

na vā nirvātadoṣe'kṣidhāvanaṃ samprayojayet pratyañjanaṃ tatradadyāccūrṇaṃ tīkṣṇaprasādanam

233

शुद्धे नागे द्रुते तुत्थं शुद्धं सूतं विनिक्षिपेत् कृष्णाञ्जनं तयोस्तुल्यं सर्वमेकत्र चूर्णयेत्

śuddhe nāge drute tutthaṃ śuddhaṃ sūtaṃ vinikṣipet kṛṣṇāñjanaṃ tayostulyaṃ sarvamekatra cūrṇayet

234

दशमांशेन कर्पूरं तस्मिश्चूर्णे विनिक्षिपेत् एतत्प्रत्यञ्जनं नेत्रगदजिन्नयनामृतम्

daśamāṃśena karpūraṃ tasmiścūrṇe vinikṣipet etatpratyañjanaṃ netragadajinnayanāmṛtam

235

त्रिफलाभृङ्गशुण्ठीनां रसैस्तद्वच्च सर्पिषा गोमूत्रमध्वजाक्षीरैः सिक्तो नागः प्रतापितः

triphalābhṛṅgaśuṇṭhīnāṃ rasaistadvacca sarpiṣā gomūtramadhvajākṣīraiḥ sikto nāgaḥ pratāpitaḥ

236

तच्छलाका हरत्येव सर्वान्नेत्रभवान्गदान्

tacchalākā haratyeva sarvānnetrabhavāngadān

237

इति भेषजानां विधानानि भैषज्यमभ्यवहरेत्प्रभाते प्रायशो बुधः कषायांस्तु विशेषेण तत्र भेदस्तु दर्शितः

iti bheṣajānāṃ vidhānāni bhaiṣajyamabhyavaharetprabhāte prāyaśo budhaḥ kaṣāyāṃstu viśeṣeṇa tatra bhedastu darśitaḥ

238

ज्ञेयः पञ्चविधः कालो भैषज्यग्रहणे नृणाम् किञ्चित्सूर्योदये जाते तथा दिवसभोजने सायन्तने भोजने च मुहुश्चापि तथा निशि

jñeyaḥ pañcavidhaḥ kālo bhaiṣajyagrahaṇe nṛṇām kiñcitsūryodaye jāte tathā divasabhojane sāyantane bhojane ca muhuścāpi tathā niśi

239

प्रायः पित्तकफोद्रे के विरेकवमनार्थयोः लेखनार्थे च भैषज्यं प्रभातेऽनन्नमाहरेत्

prāyaḥ pittakaphodre ke virekavamanārthayoḥ lekhanārthe ca bhaiṣajyaṃ prabhāte'nannamāharet

240

भैषज्यं विगुणेऽपाने भोजनाग्रे प्रशस्यते अरुचौ चित्रभोज्यैश्च मिश्रं रुचिरमाहरेत्

bhaiṣajyaṃ viguṇe'pāne bhojanāgre praśasyate arucau citrabhojyaiśca miśraṃ ruciramāharet

241

समानवाते विगुणे मन्देऽग्नावतिदीपनम् दद्याद्भोजनमध्ये च भैषज्यं कुशलो भिषक्

samānavāte viguṇe mande'gnāvatidīpanam dadyādbhojanamadhye ca bhaiṣajyaṃ kuśalo bhiṣak

242

व्यानकोपेतु भैषज्यं भोजनान्ते समाहरेत् हिक्काऽक्षेपककम्पेषु पूर्वमन्ते च भोजनात्

vyānakopetu bhaiṣajyaṃ bhojanānte samāharet hikkā'kṣepakakampeṣu pūrvamante ca bhojanāt

243

उदाने कुपिते वाते स्वरभङ्गादिकारिणि ग्रासग्रासान्तरे देयं भैषज्यं सान्ध्यभोजने

udāne kupite vāte svarabhaṅgādikāriṇi grāsagrāsāntare deyaṃ bhaiṣajyaṃ sāndhyabhojane

244

प्राणे प्रदुष्टे सान्ध्यस्य भुक्तस्यान्ते प्रदीयते औषधं प्रायशो धीरैः कालोऽय स्यात्तृतीयकः

prāṇe praduṣṭe sāndhyasya bhuktasyānte pradīyate auṣadhaṃ prāyaśo dhīraiḥ kālo'ya syāttṛtīyakaḥ

245

मुहुर्मुहुश्च तृट्छर्दिहिक्काश्वासगरेषु च सायञ्च भेषजं दद्यादिति कालश्चतुर्थकः

muhurmuhuśca tṛṭchardihikkāśvāsagareṣu ca sāyañca bheṣajaṃ dadyāditi kālaścaturthakaḥ

246

ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु लेखने बृंहणे तथा पाचने शमने देयमनन्नं भेषजं निशि

ūrdhvajatruvikāreṣu lekhane bṛṃhaṇe tathā pācane śamane deyamanannaṃ bheṣajaṃ niśi

247

वीर्याधिकं भवति भेषजमन्नहीनं हन्यात्तदामयमसंशयमाशु चैव तद्बालवृद्धयुवतीमृदुभिश्च पीतं ग्लानिं परां नयति चाशु बलक्षयञ्च

vīryādhikaṃ bhavati bheṣajamannahīnaṃ hanyāttadāmayamasaṃśayamāśu caiva tadbālavṛddhayuvatīmṛdubhiśca pītaṃ glāniṃ parāṃ nayati cāśu balakṣayañca

248

शीघ्रं विपाकमुपयाति बलं न हिंस्यादन्नावृतं न च मुहुर्वदनान्निरेति एतद्धितं स्थविरवालकृशाङ्गनाभ्यः प्राग्भोजनाद्यदशितं किल तच्च तद्वत्

śīghraṃ vipākamupayāti balaṃ na hiṃsyādannāvṛtaṃ na ca muhurvadanānnireti etaddhitaṃ sthaviravālakṛśāṅganābhyaḥ prāgbhojanādyadaśitaṃ kila tacca tadvat

249

औषधशेषे भुक्तं भोजनशेषे यदौषधं पीतम् न करोति गदोपशमम्प्रकोपयत्यन्यरोगांश्च

auṣadhaśeṣe bhuktaṃ bhojanaśeṣe yadauṣadhaṃ pītam na karoti gadopaśamamprakopayatyanyarogāṃśca

250

अनुलोमोऽनिलः स्वास्थ्यं क्षुत्तृष्णासुमनस्कताः लघुत्वमिन्द्रि योद्गारशुद्धिर्जीर्णौषधाकृतिः

anulomo'nilaḥ svāsthyaṃ kṣuttṛṣṇāsumanaskatāḥ laghutvamindri yodgāraśuddhirjīrṇauṣadhākṛtiḥ

251

क्लमो दाहोऽङ्गसदनं भ्रममूर्च्छाशिरोरुजाः अरतिर्बलहानिश्च सावशेषौषधाकृतिः

klamo dāho'ṅgasadanaṃ bhramamūrcchāśirorujāḥ aratirbalahāniśca sāvaśeṣauṣadhākṛtiḥ

252

देवान्गुरूंस्तथा विप्रान्पूजयित्वा प्रणम्य च आशिषश्च समादाय श्रद्धया भैषजं भजेत्

devāngurūṃstathā viprānpūjayitvā praṇamya ca āśiṣaśca samādāya śraddhayā bhaiṣajaṃ bhajet

253

रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते

rasāyanamivarṣīṇāṃ devānāmamṛtaṃ yathā sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te

254

ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रे न्द्र भूचन्द्रा र्कानिलानलाः देवाश्च सौषधिग्रामा भूमिदेवाश्च पान्तु वः

brahmadakṣāśvirudre ndra bhūcandrā rkānilānalāḥ devāśca sauṣadhigrāmā bhūmidevāśca pāntu vaḥ

255

औषधं हेमरजतमृद्भाजनपरिस्थितम् पिबेदाप्तजनस्याग्रे प्रसन्नवदनेक्षणः

auṣadhaṃ hemarajatamṛdbhājanaparisthitam pibedāptajanasyāgre prasannavadanekṣaṇaḥ

256

प्रशान्तस्तूपविश्याथ पीत्वा पात्रमधोमुखम् निक्षिप्याचम्य सलिलं ताम्बूलाद्युपयोजयेत्

praśāntastūpaviśyātha pītvā pātramadhomukham nikṣipyācamya salilaṃ tāmbūlādyupayojayet

प्रकरणम् ७

अथ सप्तमं रोगिपरीक्षाप्रकरणम्

atha saptamaṃ rogiparīkṣāprakaraṇam

दर्शनस्पर्शनप्रश्नैस्तं परीक्षेत रोगिणम् आयुरादि दृशा स्पर्शाच्छीतादि प्रश्नतः परम्

darśanasparśanapraśnaistaṃ parīkṣeta rogiṇam āyurādi dṛśā sparśācchītādi praśnataḥ param

मिथ्यादृष्टा विकारा हि दुराख्यातास्तथैव च तथा दुष्परिदृष्टाश्च मोहयेयुश्चिकित्सकान्

mithyādṛṣṭā vikārā hi durākhyātāstathaiva ca tathā duṣparidṛṣṭāśca mohayeyuścikitsakān

तत्र दर्शनं नेत्रजिह्वामूत्रादीनां कर्त्तव्यम् नेत्रं स्यात्पवनाद्रू क्षं धूम्रवर्णं तथाऽरुणम् कोटरान्तः प्रविष्टं च तथा स्तब्धविलोकनम्

tatra darśanaṃ netrajihvāmūtrādīnāṃ karttavyam netraṃ syātpavanādrū kṣaṃ dhūmravarṇaṃ tathā'ruṇam koṭarāntaḥ praviṣṭaṃ ca tathā stabdhavilokanam

हरिद्रा खण्डवर्णं वा रक्तं वा हरितं तथा दीपद्वेषिसदाहञ्च नेत्रं स्यात्पित्तकोपतः

haridrā khaṇḍavarṇaṃ vā raktaṃ vā haritaṃ tathā dīpadveṣisadāhañca netraṃ syātpittakopataḥ

चक्षुर्बलासबाहुल्यात्स्निग्धं स्यात्सलिलप्लुतम् तथा धवलवर्णञ्च ज्योतिर्हीनं बलान्वितम्

cakṣurbalāsabāhulyātsnigdhaṃ syātsalilaplutam tathā dhavalavarṇañca jyotirhīnaṃ balānvitam

नेत्रं द्विदोषबाहुल्यात्स्याद्दोषद्वयलक्षणम् त्रिदोषलिङ्गसङ्गेन तं मारयति रोगिणम्

netraṃ dvidoṣabāhulyātsyāddoṣadvayalakṣaṇam tridoṣaliṅgasaṅgena taṃ mārayati rogiṇam

त्रिदोषदूषितं नेत्रमन्तर्मग्नं भृशं भवेत् त्रिलिङ्गं सलिलस्रावि प्रान्तेनोन्मीलयत्यपि

tridoṣadūṣitaṃ netramantarmagnaṃ bhṛśaṃ bhavet triliṅgaṃ salilasrāvi prāntenonmīlayatyapi

शाकपत्रप्रभा रूक्षा स्फुटना रसनाऽनिलात् रक्ता श्यावा भवेत्पित्ताल्लिप्ताद्रा र्! धवला कफात्

śākapatraprabhā rūkṣā sphuṭanā rasanā'nilāt raktā śyāvā bhavetpittālliptādrā r! dhavalā kaphāt

परिदग्धा खरस्पर्शा कृष्णा दोषत्रयेऽधिके सैव दोषद्वयाधिक्ये दोषद्वितयलक्षणा

paridagdhā kharasparśā kṛṣṇā doṣatraye'dhike saiva doṣadvayādhikye doṣadvitayalakṣaṇā

वातेन पाण्डुरं मूत्रं रक्तं नीलञ्च पित्ततः रक्तमेव भवेद्र क्ताद्धवलं फेनिलं कफात्

vātena pāṇḍuraṃ mūtraṃ raktaṃ nīlañca pittataḥ raktameva bhavedra ktāddhavalaṃ phenilaṃ kaphāt

अथ शरीरस्य शैत्योष्णत्वादिज्ञानार्थं स्पर्शनं कार्यम् पुंसो दक्षिणहस्तस्य स्त्रियो वामकरस्य तु अङ्गुष्ठमूलगां नाडीं परीक्षेत भिषग्वरः

atha śarīrasya śaityoṣṇatvādijñānārthaṃ sparśanaṃ kāryam puṃso dakṣiṇahastasya striyo vāmakarasya tu aṅguṣṭhamūlagāṃ nāḍīṃ parīkṣeta bhiṣagvaraḥ

अङ्गुलीभिस्तु तिसृभिर्नाडीमवहितः स्पृशेत् तच्चेष्टया सुखं दुःखं जानीयात्कुशलोऽखिलम्

aṅgulībhistu tisṛbhirnāḍīmavahitaḥ spṛśet tacceṣṭayā sukhaṃ duḥkhaṃ jānīyātkuśalo'khilam

सद्यःस्नातस्य सुप्तस्य क्षुत्तृष्णाऽतपशीलिनः व्यायामश्रान्तदेहस्य सम्यङ् नाडी न बुध्यते

sadyaḥsnātasya suptasya kṣuttṛṣṇā'tapaśīlinaḥ vyāyāmaśrāntadehasya samyaṅ nāḍī na budhyate

वातेऽधिके भवेन्नाडी प्रव्यक्ता तर्जनीतले पित्ते व्यक्ता मध्यमायां तृतीयाङ्गुलिगा कफे

vāte'dhike bhavennāḍī pravyaktā tarjanītale pitte vyaktā madhyamāyāṃ tṛtīyāṅguligā kaphe

तर्जनीमध्यमामध्ये वातपित्ताधिके स्फुटा अनामिकायां तर्जन्यां व्यक्ता वातकफे भवेत्

tarjanīmadhyamāmadhye vātapittādhike sphuṭā anāmikāyāṃ tarjanyāṃ vyaktā vātakaphe bhavet

मध्यमाऽनामिकामध्ये स्फुटा पित्तकफेऽधिके अङ्गुलित्रितयेऽपि स्यात्प्रव्यक्ता सन्निपाततः

madhyamā'nāmikāmadhye sphuṭā pittakaphe'dhike aṅgulitritaye'pi syātpravyaktā sannipātataḥ

वाताद्वक्रगतिं धत्ते पित्तादुत्प्लुत्य गामिनी कफान्मन्दगतिर्ज्ञेया सन्निपातादतिद्रुता

vātādvakragatiṃ dhatte pittādutplutya gāminī kaphānmandagatirjñeyā sannipātādatidrutā

वक्रमुत्प्लुत्य चलति धमनी वातपित्ततः वहेद्वक्रञ्च मन्दञ्च वातश्लेष्माधिकत्वतः

vakramutplutya calati dhamanī vātapittataḥ vahedvakrañca mandañca vātaśleṣmādhikatvataḥ

उत्प्लुत्य मन्दं चलति नाडी पित्तकफेऽधिके कामात्क्रोधाद्वेगवहा क्षीणा चिन्ताभयप्लुता

utplutya mandaṃ calati nāḍī pittakaphe'dhike kāmātkrodhādvegavahā kṣīṇā cintābhayaplutā

स्थित्वा स्थित्वा चलेद्या सा हन्ति स्थानच्युता तथा अतिक्षीणा च शीता च प्राणान्हन्ति न संशयः

sthitvā sthitvā caledyā sā hanti sthānacyutā tathā atikṣīṇā ca śītā ca prāṇānhanti na saṃśayaḥ

ज्वरकोपेन धमनी सोष्णावेगवती भवेत् मन्दाग्नेः क्षीणधातोश्च सैव मन्दतरा मता

jvarakopena dhamanī soṣṇāvegavatī bhavet mandāgneḥ kṣīṇadhātośca saiva mandatarā matā

चपला क्षुधितस्य स्यात्तृप्तस्य भवति स्थिरा सुखिनोऽपि स्थिरा ज्ञेया तथा बलवती मता

capalā kṣudhitasya syāttṛptasya bhavati sthirā sukhino'pi sthirā jñeyā tathā balavatī matā

हेतुस्तदनु सम्प्राप्तिः पूर्वरूपञ्च लक्षणम् तथैवोपशयः पञ्च रोगविज्ञानहेतवः

hetustadanu samprāptiḥ pūrvarūpañca lakṣaṇam tathaivopaśayaḥ pañca rogavijñānahetavaḥ

यत्तु न स्याद्विना येन तस्य तद्धेतुरुच्यते शास्त्रे संव्यवहाराय तत्पर्यायान्प्रचक्ष्महे

yattu na syādvinā yena tasya taddheturucyate śāstre saṃvyavahārāya tatparyāyānpracakṣmahe

निदानं कारणं हेतुर्निमित्तं च निबन्धनम् मूलमायतनं तत्र प्रत्ययोऽपि निगद्यते

nidānaṃ kāraṇaṃ heturnimittaṃ ca nibandhanam mūlamāyatanaṃ tatra pratyayo'pi nigadyate

यथा दुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता उत्पत्तिरामयस्यासौ सम्प्राप्तिर्जातिरागतिः

yathā duṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā utpattirāmayasyāsau samprāptirjātirāgatiḥ

संख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः साभिद्यते यथाऽत्रैव वक्ष्यन्तेऽष्टौ ज्वरा इति

saṃkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣataḥ sābhidyate yathā'traiva vakṣyante'ṣṭau jvarā iti

दोषाणां समवेतानां विकल्पॐऽशाशकल्पना

doṣāṇāṃ samavetānāṃ vikalpaॐ'śāśakalpanā

स्वातन्त्र्! यपारतन्त्र्! याभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत्

svātantr! yapāratantr! yābhyāṃ vyādheḥ prādhānyamādiśet

हेत्वादिकार्त्स्न्यावयवैर्बलाबलविशेषणम्

hetvādikārtsnyāvayavairbalābalaviśeṣaṇam

नक्तंदिनर्त्तुभुक्तांशैर्व्याधिकालो यथामलम्

naktaṃdinarttubhuktāṃśairvyādhikālo yathāmalam

नक्तादेरंशेषु वातादिप्रकोप उक्तो वाग्भटेन ते व्यापिनोऽपि हृन्नाभ्योरधोमध्योर्ध्वसंश्रयाः वयोऽहोरात्रभुक्तानामन्तमध्यादिगाः क्रमात् ३२ इति ऋतुषु वातादिकोपो यथा वर्षासु शिशिरे वायुः पित्तं शरदि चोष्णके वसन्ते तु कफः कुप्येदेषा प्रकृतिरार्तवी

naktāderaṃśeṣu vātādiprakopa ukto vāgbhaṭena te vyāpino'pi hṛnnābhyoradhomadhyordhvasaṃśrayāḥ vayo'horātrabhuktānāmantamadhyādigāḥ kramāt 32 iti ṛtuṣu vātādikopo yathā varṣāsu śiśire vāyuḥ pittaṃ śaradi coṣṇake vasante tu kaphaḥ kupyedeṣā prakṛtirārtavī

पूर्वरूपन्तु तद्येन विद्याद्भाविनमामयम् सामान्यं च विशिष्टञ्च द्विविधं तदुदाहृतम् सामान्यं तत्र दोषाणां विशेषैरनधिष्ठितम् विशिष्टमीषद्व्यक्तं स्याद्विशेषैश्च समन्वितम्

pūrvarūpantu tadyena vidyādbhāvinamāmayam sāmānyaṃ ca viśiṣṭañca dvividhaṃ tadudāhṛtam sāmānyaṃ tatra doṣāṇāṃ viśeṣairanadhiṣṭhitam viśiṣṭamīṣadvyaktaṃ syādviśeṣaiśca samanvitam

पूर्वरूपं विशिष्टं यद्व्यक्तं तल्लक्षणं स्मृतम् संस्थानं लिङ्गं चिह्नञ्च व्यञ्जनं रूपमाकृतिः

pūrvarūpaṃ viśiṣṭaṃ yadvyaktaṃ tallakṣaṇaṃ smṛtam saṃsthānaṃ liṅgaṃ cihnañca vyañjanaṃ rūpamākṛtiḥ

औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुखावहम् नृणामुपशयं विद्यात्सहि सात्म्यमिति स्मृतः

auṣadhānnavihārāṇāmupayogaṃ sukhāvaham nṛṇāmupaśayaṃ vidyātsahi sātmyamiti smṛtaḥ

मधुरलवणसाम्लस्निग्धनस्योष्णनिद्रा गुरुरविकरवस्तिस्वेदसंमर्दनानि दधिघृततिलतैलाभ्यङ्गसन्तर्पणानिप्रकुपितपवमानं शान्तमेतानि कुर्य्युः

madhuralavaṇasāmlasnigdhanasyoṣṇanidrā gururavikaravastisvedasaṃmardanāni dadhighṛtatilatailābhyaṅgasantarpaṇāniprakupitapavamānaṃ śāntametāni kuryyuḥ

तिक्तस्वादुकषायशीतपवनच्छायानिशावीजनं ज्योत्स्नाभूगृहयन्त्रवारिजलजं स्त्रीगात्रसंस्पर्शनम् सर्पिःक्षीरविरेकसेकरुधिरस्रावप्रदेहादिकं पानाहारविहारभेषजमिदं पित्तप्रशान्तिं नयेत्

tiktasvādukaṣāyaśītapavanacchāyāniśāvījanaṃ jyotsnābhūgṛhayantravārijalajaṃ strīgātrasaṃsparśanam sarpiḥkṣīravirekasekarudhirasrāvapradehādikaṃ pānāhāravihārabheṣajamidaṃ pittapraśāntiṃ nayet

रूक्षक्षारकषायतिक्तकटुकव्यायामनिष्ठीवनं धूमात्युष्णशिरोविरेकवमनस्वेदोपवासादिकम् तृड्वाताध्वनियुद्धजागरजलक्रीडाऽङ्गनासेवनं- पानाहारविहारभेषजमिदं श्लेष्माणमुग्रं हरेत्

rūkṣakṣārakaṣāyatiktakaṭukavyāyāmaniṣṭhīvanaṃ dhūmātyuṣṇaśirovirekavamanasvedopavāsādikam tṛḍvātādhvaniyuddhajāgarajalakrīḍā'ṅganāsevanaṃ- pānāhāravihārabheṣajamidaṃ śleṣmāṇamugraṃ haret

सर्वेषामेव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम्

sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ tatprakopasya tu proktaṃ vividhāhitasevanam

नीवारस्त्रिपुटः सतीनचणकश्यामाकमुद्गाढकी निष्पावाश्च मकुष्ठकश्चवरटी मङ्गल्यकः कोद्र वः यद् द्र व्यं कटुकं सतिक्ततुवरं शीतञ्च रूक्षं लघु- स्वल्पाशो विषमाशनं निरशनं भुक्तेह्यजीर्णेऽशनम्

nīvārastripuṭaḥ satīnacaṇakaśyāmākamudgāḍhakī niṣpāvāśca makuṣṭhakaścavaraṭī maṅgalyakaḥ kodra vaḥ yad dra vyaṃ kaṭukaṃ satiktatuvaraṃ śītañca rūkṣaṃ laghu- svalpāśo viṣamāśanaṃ niraśanaṃ bhuktehyajīrṇe'śanam

भुक्तं जीर्णतरं परिश्रमभरोगर्त्तादिकोष्णं ल्लिंइ! घनं- बाहुभ्यांतरणं तरोः प्रपतनं मार्गेऽतियानं पदा दण्डादिप्रहृतिस्तथोच्चपतनं धातुक्षयो जागरो- मार्गस्यावरणंव्यवायभृशता वातादिवेगाहतिः

bhuktaṃ jīrṇataraṃ pariśramabharogarttādikoṣṇaṃ lliṃi! ghanaṃ- bāhubhyāṃtaraṇaṃ taroḥ prapatanaṃ mārge'tiyānaṃ padā daṇḍādiprahṛtistathoccapatanaṃ dhātukṣayo jāgaro- mārgasyāvaraṇaṃvyavāyabhṛśatā vātādivegāhatiḥ

अत्यर्थं वमनं विरेचनमतिस्रावोऽधिकश्चासृजो- रोगान्मांसविहीनताऽतिमदनश्चिन्ता च शोको भयम् वर्षा वै शिशिरो दिनस्य रजनेर्भागौ तृतीयौ घनाः प्राग्वातस्तुहिनं शरीरमरुतो दुष्टेरमी हेतवः

atyarthaṃ vamanaṃ virecanamatisrāvo'dhikaścāsṛjo- rogānmāṃsavihīnatā'timadanaścintā ca śoko bhayam varṣā vai śiśiro dinasya rajanerbhāgau tṛtīyau ghanāḥ prāgvātastuhinaṃ śarīramaruto duṣṭeramī hetavaḥ

कट्वम्लोष्णविदाहितीक्ष्णलवणक्रोधोपवासातप- स्त्रीसम्भोगतृषाक्षुधाऽभिहननव्यायाममद्यादिभिः भुक्ते जीर्यति भोजने च शरदि ग्रीष्मे तथा प्राणिनां मध्याह्ने च तथाऽधरात्रिसमये पित्तप्रकोपो भवेत्

kaṭvamloṣṇavidāhitīkṣṇalavaṇakrodhopavāsātapa- strīsambhogatṛṣākṣudhā'bhihananavyāyāmamadyādibhiḥ bhukte jīryati bhojane ca śaradi grīṣme tathā prāṇināṃ madhyāhne ca tathā'dharātrisamaye pittaprakopo bhavet

विदाहिद्र व्यमुद्गारमम्लं कुर्यात्तथा तृषाम् हृद्विदाहञ्च जनयेत्पाकं गच्छति तच्चिरात्

vidāhidra vyamudgāramamlaṃ kuryāttathā tṛṣām hṛdvidāhañca janayetpākaṃ gacchati taccirāt

माषैस्तिलैः कुलत्थैश्च मत्स्यैर्मेषामिषेण च गव्येन दधितक्रेण नृणां पित्तं प्रकुप्यति

māṣaistilaiḥ kulatthaiśca matsyairmeṣāmiṣeṇa ca gavyena dadhitakreṇa nṛṇāṃ pittaṃ prakupyati

गुरुपटुमधुराम्लस्निग्धमाषैस्तिलैश्च द्र वदधिदिननिद्रा शीतसर्पिः प्रपूरैः प्रथमदिवसभागे रात्रिभागेऽपि चाद्येभवति हि कफकोपो भुक्तमात्रे वसन्ते

gurupaṭumadhurāmlasnigdhamāṣaistilaiśca dra vadadhidinanidrā śītasarpiḥ prapūraiḥ prathamadivasabhāge rātribhāge'pi cādyebhavati hi kaphakopo bhuktamātre vasante

निदानार्थकरो रोगो रोगस्याप्युपलक्ष्यते

nidānārthakaro rogo rogasyāpyupalakṣyate

कश्चिद्धि रोगो रोगस्य हेतुर्भूत्वा प्रशाम्यति

kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati

न प्रशाम्यति चाप्यन्यो हेत्वर्थं कुरुतेऽपि च

na praśāmyati cāpyanyo hetvarthaṃ kurute'pi ca

अत्यन्तकुत्सितावेतौ सदा स्थूलकृशौ नरौ श्रेष्ठो मध्यशरीरस्तु स्थूलः क्षीणो न पूजितः कर्षयेद् बृंहयेच्चापि सदा स्थूलकृशौ नरौ रक्षणञ्चापि मध्यस्य कुर्वीत कुशलो भिषक्

atyantakutsitāvetau sadā sthūlakṛśau narau śreṣṭho madhyaśarīrastu sthūlaḥ kṣīṇo na pūjitaḥ karṣayed bṛṃhayeccāpi sadā sthūlakṛśau narau rakṣaṇañcāpi madhyasya kurvīta kuśalo bhiṣak

क्षपयेद् बृंहयेच्चापि दोषधातुमलान्भिषक् नरो रोगान्वितो यावद्रो गेण रहितो भवेत्

kṣapayed bṛṃhayeccāpi doṣadhātumalānbhiṣak naro rogānvito yāvadro geṇa rahito bhavet

अस्वस्थो येन विधिना स्वस्थो भवति मानवः तमेव कारयेद्वैद्यो यतः स्वास्थ्यं सदेप्सितम्

asvastho yena vidhinā svastho bhavati mānavaḥ tameva kārayedvaidyo yataḥ svāsthyaṃ sadepsitam

samadoṣaḥ samāgniśca samadhātumalakriyaḥ prasannātmendri yamanāḥ svastha ityabhidhīyate

विण्मूत्राखिलदोषधातुसमता काङ्क्षाऽन्नपाने रुचि- र्भुक्तं जीर्यति पुष्टये परिणतिः स्वप्नावबोधौ सुखम् गृह्णीते विषयान्यथास्वमुचितान्वृत्तिं मनोवृत्तितः स्वस्थस्याभिहितं चतुर्दशविधं जन्तोरिदं लक्षणम्

viṇmūtrākhiladoṣadhātusamatā kāṅkṣā'nnapāne ruci- rbhuktaṃ jīryati puṣṭaye pariṇatiḥ svapnāvabodhau sukham gṛhṇīte viṣayānyathāsvamucitānvṛttiṃ manovṛttitaḥ svasthasyābhihitaṃ caturdaśavidhaṃ jantoridaṃ lakṣaṇam

तत्तद्वृद्धिकराहारविहारातिनिषेवणात् दोषधातुमलानां हि वृद्धिरुक्ता भिषग्वरैः

tattadvṛddhikarāhāravihārātiniṣevaṇāt doṣadhātumalānāṃ hi vṛddhiruktā bhiṣagvaraiḥ

वाते वृद्धे भवेत्कार्श्यं पारुष्यं चोष्णकामिता गाढं मलं बलञ्चाल्पं गात्रस्फूर्त्तिर्विनिद्र ता विण्मूत्रनेत्रगात्राणां पीतत्वं क्षीणमिन्द्रि यम् शीतेच्छातापमूर्च्छाःस्युः पित्ते वृद्धेऽल्पमूत्रता

vāte vṛddhe bhavetkārśyaṃ pāruṣyaṃ coṣṇakāmitā gāḍhaṃ malaṃ balañcālpaṃ gātrasphūrttirvinidra tā viṇmūtranetragātrāṇāṃ pītatvaṃ kṣīṇamindri yam śītecchātāpamūrcchāḥsyuḥ pitte vṛddhe'lpamūtratā

विडादिशौक्ल्यं शीतत्वं गौरवञ्चातिनिद्र ता सन्धिशैथिल्यमुत्क्लेदो मुखसेकः कफेऽधिके

viḍādiśauklyaṃ śītatvaṃ gauravañcātinidra tā sandhiśaithilyamutkledo mukhasekaḥ kaphe'dhike

रसे वृद्धेऽन्नविद्वेषो जायते गात्रगौरवम् लालाप्रसेकश्छर्दिश्च मूर्च्छा सादो भ्रमः कफः

rase vṛddhe'nnavidveṣo jāyate gātragauravam lālāprasekaśchardiśca mūrcchā sādo bhramaḥ kaphaḥ

प्रवृद्धं रुधिरं कुर्याद् गात्रमारक्तवर्णकम् लोचनञ्च तथा रुक्तं सिराः पूरयतेऽपि च

pravṛddhaṃ rudhiraṃ kuryād gātramāraktavarṇakam locanañca tathā ruktaṃ sirāḥ pūrayate'pi ca

रक्तन्तु कुरुते वृद्धं विसर्पप्लीहविद्र धीन् कुष्ठं वातास्रकं गुल्मं सिरापूर्णत्वकामले

raktantu kurute vṛddhaṃ visarpaplīhavidra dhīn kuṣṭhaṃ vātāsrakaṃ gulmaṃ sirāpūrṇatvakāmale

गात्राणां गौरवं निद्रा मदो दाहश्च जायते व्यङ्गाग्निसादसंमोहरक्तत्वङ्नेत्रमूत्रताः

gātrāṇāṃ gauravaṃ nidrā mado dāhaśca jāyate vyaṅgāgnisādasaṃmoharaktatvaṅnetramūtratāḥ

गुदमेढ्रास्यपाकार्शःपिडकामशकास्तथा इन्द्र लुप्ताङ्गमर्दासृग्दरास्तापं कराङ्घ्रिषु

gudameḍhrāsyapākārśaḥpiḍakāmaśakāstathā indra luptāṅgamardāsṛgdarāstāpaṃ karāṅghriṣu

शमयेद्र क्तवृद्ध्य्त्थुआ!न् रक्तस्रुतिविरेचनैः मांसं वृद्धन्तु गण्डौष्ठस्फिगुपस्थोरुवाहुषु जङ्घयोः कुरुते वृद्धिं तथा गात्रस्य गौरवम्

śamayedra ktavṛddhytthuā!n raktasrutivirecanaiḥ māṃsaṃ vṛddhantu gaṇḍauṣṭhasphigupasthoruvāhuṣu jaṅghayoḥ kurute vṛddhiṃ tathā gātrasya gauravam

उदरे पार्श्वयोर्वृद्धिः कासश्वासादयस्तथा दौर्गन्ध्यं स्निग्धता गात्रे मेदोवृद्धौ भवेदिति

udare pārśvayorvṛddhiḥ kāsaśvāsādayastathā daurgandhyaṃ snigdhatā gātre medovṛddhau bhavediti

प्रवृद्धं कुरुते मेदः श्रममल्पेऽपि चेष्टिते तृट्स्वेदगलगण्डौष्ठरोगमेहादिजन्म च

pravṛddhaṃ kurute medaḥ śramamalpe'pi ceṣṭite tṛṭsvedagalagaṇḍauṣṭharogamehādijanma ca

श्वासं स्फिग्जठरग्रीवास्तनानां लम्बनं तथा वृद्धान्यस्थीनि कुर्वन्ति अस्थीन्यन्यानि चास्थिषु

śvāsaṃ sphigjaṭharagrīvāstanānāṃ lambanaṃ tathā vṛddhānyasthīni kurvanti asthīnyanyāni cāsthiṣu

आचरन्ति तथा दन्तान्विकटान्महतस्तथा मज्जा वृद्धः समस्ताङ्गनेत्रगौरवमाचरेत्

ācaranti tathā dantānvikaṭānmahatastathā majjā vṛddhaḥ samastāṅganetragauravamācaret

शुक्राश्मरी शुक्रवृद्धौ शुक्रस्यातिप्रवर्त्तनम् मलप्रवृद्धावाटोपो जायते जठरे व्यथा

śukrāśmarī śukravṛddhau śukrasyātipravarttanam malapravṛddhāvāṭopo jāyate jaṭhare vyathā

मूत्रे वृद्धे मुहुर्मूत्रमाध्मानं वस्तिवेदना स्वेदे वृद्धे तु दौर्गन्ध्यं त्वचि कण्डूश्च जायते

mūtre vṛddhe muhurmūtramādhmānaṃ vastivedanā svede vṛddhe tu daurgandhyaṃ tvaci kaṇḍūśca jāyate

आर्त्तवातिप्रवृत्तिः स्याद्दौर्गन्ध्यं चार्त्तवे भवेत् अङ्गमर्दश्च जायेत लिङ्गं स्यादार्त्तवेऽधिके

ārttavātipravṛttiḥ syāddaurgandhyaṃ cārttave bhavet aṅgamardaśca jāyeta liṅgaṃ syādārttave'dhike

स्तनयोरतिपीनत्वं क्षीरस्रावो मुहुर्मुहुः तोदश्च तत्र भवति स्तन्याधिक्यस्य लक्षणम्

stanayoratipīnatvaṃ kṣīrasrāvo muhurmuhuḥ todaśca tatra bhavati stanyādhikyasya lakṣaṇam

उदरादिप्रवृद्धिस्तु वृद्धे गर्भेऽभिजायते स्वेदश्च गर्भवत्याः स्यात्प्रसवे व्यसनं महत्

udarādipravṛddhistu vṛddhe garbhe'bhijāyate svedaśca garbhavatyāḥ syātprasave vyasanaṃ mahat

तत्तद्ध्रासकराहारविहारपरिषेवणात् दोषधातुमलानां हि ह्रासो निगदितो नृणाम्

tattaddhrāsakarāhāravihārapariṣevaṇāt doṣadhātumalānāṃ hi hrāso nigadito nṛṇām

पूर्वः पूर्वोऽतिवृद्धत्वाद्वर्द्धयेद्धि परस्परम् तस्मादतिप्रवृद्धानां धातूनां ह्रासनं हितम्

pūrvaḥ pūrvo'tivṛddhatvādvarddhayeddhi parasparam tasmādatipravṛddhānāṃ dhātūnāṃ hrāsanaṃ hitam

असात्म्यान्नसदाक्रोधशोकचिन्ताभयश्रमै अतिव्यवायानशनात्यर्थसंशोधन्रपि

asātmyānnasadākrodhaśokacintābhayaśramai ativyavāyānaśanātyarthasaṃśodhanrapi

वेगानां धारणाच्चापि साहसादविघाततः दोषाणामथ धातूनां मलानाञ्च भवेत्क्षयः

vegānāṃ dhāraṇāccāpi sāhasādavighātataḥ doṣāṇāmatha dhātūnāṃ malānāñca bhavetkṣayaḥ

वातक्षयेऽल्पचेष्टत्वं मन्दवाक्यं विसंज्ञता पित्तक्षयेऽधिकः श्लेष्मा वह्निमान्द्यं प्रभाक्षयः

vātakṣaye'lpaceṣṭatvaṃ mandavākyaṃ visaṃjñatā pittakṣaye'dhikaḥ śleṣmā vahnimāndyaṃ prabhākṣayaḥ

सन्धयः शिथिला मूर्च्छा रौक्ष्यं दाहः कफक्षये हृत्पीडा कण्ठशोषौत्वक्शून्यातृट् च रसक्षये

sandhayaḥ śithilā mūrcchā raukṣyaṃ dāhaḥ kaphakṣaye hṛtpīḍā kaṇṭhaśoṣautvakśūnyātṛṭ ca rasakṣaye

सिराः श्लथा हिमाम्लेच्छा त्वक्पारुष्यं क्षयेऽसृजः गण्डौष्ठकन्धरास्कन्धवक्षोजठरसन्धिषु

sirāḥ ślathā himāmlecchā tvakpāruṣyaṃ kṣaye'sṛjaḥ gaṇḍauṣṭhakandharāskandhavakṣojaṭharasandhiṣu

उपस्थशोथपिण्डीषु शुष्कता गात्ररूक्षता तोदो धमन्यः शिथिला भवेयुर्मांससंक्षये

upasthaśothapiṇḍīṣu śuṣkatā gātrarūkṣatā todo dhamanyaḥ śithilā bhaveyurmāṃsasaṃkṣaye

प्लीहाभिवृद्धिः सन्धीनां शून्यता तनुरूक्षता प्रार्थना स्निग्धमांसस्य लिङ्गं स्यान्मेदसः क्षये

plīhābhivṛddhiḥ sandhīnāṃ śūnyatā tanurūkṣatā prārthanā snigdhamāṃsasya liṅgaṃ syānmedasaḥ kṣaye

अस्थिशूलं तनौ रौक्ष्यं नखदन्तत्रुटिस्तथा अस्थिक्षये लिङ्गमेतद्वैद्यैः सर्वैरुदाहृतम्

asthiśūlaṃ tanau raukṣyaṃ nakhadantatruṭistathā asthikṣaye liṅgametadvaidyaiḥ sarvairudāhṛtam

शुक्राल्पत्वं पर्वभेदस्तोदः शून्यत्वमस्थिनि लिङ्गान्येतानि जायन्ते नराणां मज्जसंक्षये

śukrālpatvaṃ parvabhedastodaḥ śūnyatvamasthini liṅgānyetāni jāyante narāṇāṃ majjasaṃkṣaye

शुक्रक्षये रतेऽशक्तिर्व्यथा शेफसि मुष्कयोः चिरेण शुक्रसेकः स्यात्सेके रक्ताल्पशुक्रता

śukrakṣaye rate'śaktirvyathā śephasi muṣkayoḥ cireṇa śukrasekaḥ syātseke raktālpaśukratā

ओजः संक्षीयते कोपाच्चिन्ताशोकश्रमादिभिः रूक्षतीक्ष्णोष्णकटुकैः कर्षणैरपरैरपि

ojaḥ saṃkṣīyate kopāccintāśokaśramādibhiḥ rūkṣatīkṣṇoṣṇakaṭukaiḥ karṣaṇairaparairapi

बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं चिन्तयेद्व्यथितेन्द्रि यः अभ्युत्थायोन्मना रूक्षः क्षामः स्यादोजसः क्षये

bibheti durbalo'bhīkṣṇaṃ cintayedvyathitendri yaḥ abhyutthāyonmanā rūkṣaḥ kṣāmaḥ syādojasaḥ kṣaye

पुरीषस्य क्षये पार्श्वे हृदये च व्यथा भवेत् सशब्दस्यानिलस्योर्ध्वगमनं कुक्षिसंवृतिः

purīṣasya kṣaye pārśve hṛdaye ca vyathā bhavet saśabdasyānilasyordhvagamanaṃ kukṣisaṃvṛtiḥ

मूत्रक्षयेऽल्पमूत्रत्वं वस्तौ तोदश्च जायते स्वेदनाशस्त्वचो रौक्ष्यं चक्षुषोरपि रूक्षता

mūtrakṣaye'lpamūtratvaṃ vastau todaśca jāyate svedanāśastvaco raukṣyaṃ cakṣuṣorapi rūkṣatā

स्तब्धाश्च रोमकूपाः स्युर्लिङ्गं स्वेदक्षये भवेत् आर्त्तवस्य स्वकाले चाभावस्तस्याल्पताऽथ वा

stabdhāśca romakūpāḥ syurliṅgaṃ svedakṣaye bhavet ārttavasya svakāle cābhāvastasyālpatā'tha vā

जायते वेदना योनौ लिङ्गं स्यादार्त्तवक्षये अभावः स्वल्पता वा स्यात्स्तन्यस्य भवतस्तथा

jāyate vedanā yonau liṅgaṃ syādārttavakṣaye abhāvaḥ svalpatā vā syātstanyasya bhavatastathā

ग्लानौ पयोधरावेतल्लक्षणं स्तन्यसंक्षये अनुन्नतो भवेत्कुक्षिर्गर्भस्यास्पन्दनं तथा इति गर्भक्षये प्राज्ञैर्लक्षणं समुदाहृतम्

glānau payodharāvetallakṣaṇaṃ stanyasaṃkṣaye anunnato bhavetkukṣirgarbhasyāspandanaṃ tathā iti garbhakṣaye prājñairlakṣaṇaṃ samudāhṛtam

तत्तत्संवर्द्धनाहारविहारातिनिषेवणात् तत्तत्प्राप्य नरः शीघ्रं तत्तत्क्षयमपोहति

tattatsaṃvarddhanāhāravihārātiniṣevaṇāt tattatprāpya naraḥ śīghraṃ tattatkṣayamapohati

ओजस्तु वर्द्धते नॄणां सुस्निग्धैः स्वादुभिस्तथा वृष्यैरन्यैर्विशेषात्तु क्षीरमांसरसादिभिः

ojastu varddhate nṝṇāṃ susnigdhaiḥ svādubhistathā vṛṣyairanyairviśeṣāttu kṣīramāṃsarasādibhiḥ

दोषधातुमलक्षीणो बलक्षीणोऽपि मानवः तत्तत्संवर्द्धनं यत्तदन्नपानं प्रकाङ्क्षति

doṣadhātumalakṣīṇo balakṣīṇo'pi mānavaḥ tattatsaṃvarddhanaṃ yattadannapānaṃ prakāṅkṣati

यद्यदाहारजातन्तु क्षीणः प्रार्थयते नरः तस्य तस्य स लाभेन तत्तत्क्षयमपोहति

yadyadāhārajātantu kṣīṇaḥ prārthayate naraḥ tasya tasya sa lābhena tattatkṣayamapohati

कषायकटुतिक्तानि रूक्षशीतलघूनि च यवमुद्गप्रियङ्गूंश्च वातक्षीणोऽभिकाङ्क्षति

kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca yavamudgapriyaṅgūṃśca vātakṣīṇo'bhikāṅkṣati

तिलमाषकुलत्थादिपिष्टान्नविकृतिं तथा मस्तुशुक्ताम्लतक्राणि काञ्जिकञ्चतथा दधि

tilamāṣakulatthādipiṣṭānnavikṛtiṃ tathā mastuśuktāmlatakrāṇi kāñjikañcatathā dadhi

कट्वम्ललवणोष्णानि तीक्ष्णं क्रोधं विदाहि च समयं देशमुष्णञ्च पित्तक्षीणोऽभिकाङ्क्षति

kaṭvamlalavaṇoṣṇāni tīkṣṇaṃ krodhaṃ vidāhi ca samayaṃ deśamuṣṇañca pittakṣīṇo'bhikāṅkṣati

100

मधुरस्निग्धशीतानि लवणाम्लगुरूणि च दधि क्षीरं दिवास्वप्नं कफक्षीणोऽभिकाङ्क्षति

madhurasnigdhaśītāni lavaṇāmlagurūṇi ca dadhi kṣīraṃ divāsvapnaṃ kaphakṣīṇo'bhikāṅkṣati

101

रसक्षीणो नरः काङ्क्षत्यम्भोऽतिशिशिरं मुहुः रात्रिनिद्रा ं! हिमं चन्द्रं भोक्तुञ्च मधुरं रसम्

rasakṣīṇo naraḥ kāṅkṣatyambho'tiśiśiraṃ muhuḥ rātrinidrā ṃ! himaṃ candraṃ bhoktuñca madhuraṃ rasam

102

इक्षुं मांसरसं मन्थं मधु सर्पिर्गुडोदकम्

ikṣuṃ māṃsarasaṃ manthaṃ madhu sarpirguḍodakam

103

द्रा क्षादाडिमशुक्तानि सस्नेहलवणानि च रक्तसिद्धानि मांसानि रक्तक्षीणोऽभिकाङ्क्षति

drā kṣādāḍimaśuktāni sasnehalavaṇāni ca raktasiddhāni māṃsāni raktakṣīṇo'bhikāṅkṣati

104

अन्नानि दधिसिद्धानि षाडवांश्च बहूनपि स्थूलक्रव्यादमांसानि मांसक्षीणोऽभिकाङ्क्षति

annāni dadhisiddhāni ṣāḍavāṃśca bahūnapi sthūlakravyādamāṃsāni māṃsakṣīṇo'bhikāṅkṣati

105

मेदः सिद्धानि मांसानि ग्राम्यानूपौदकानि च सक्षाराणि विशेषेण मेदःक्षीणोऽभिकाङ्क्षति

medaḥ siddhāni māṃsāni grāmyānūpaudakāni ca sakṣārāṇi viśeṣeṇa medaḥkṣīṇo'bhikāṅkṣati

106

अस्थिक्षीणस्तथा मांसं मज्जास्थिस्नेहसंयुतम् स्वाद्वम्लसंयुतं द्र व्यं मज्जाक्षीणोऽभिकाङ्क्षति

asthikṣīṇastathā māṃsaṃ majjāsthisnehasaṃyutam svādvamlasaṃyutaṃ dra vyaṃ majjākṣīṇo'bhikāṅkṣati

107

शिखिनः कुक्कुटस्याण्डं हंससारसयोस्तथा ग्राम्यानूपौदकानाञ्च शुक्रक्षीणोऽभिकाङ्क्षति

śikhinaḥ kukkuṭasyāṇḍaṃ haṃsasārasayostathā grāmyānūpaudakānāñca śukrakṣīṇo'bhikāṅkṣati

108

यवान्नं यवकान्नञ्च शाकानि विविधानि च मसूरमाषयूषञ्च मलक्षीणोऽभिकाङ्क्षति

yavānnaṃ yavakānnañca śākāni vividhāni ca masūramāṣayūṣañca malakṣīṇo'bhikāṅkṣati

109

पेयमिक्षुरसं क्षीरं सगुडं बदरोदकम् मूत्रक्षीणोऽभिलषति त्रपुसैर्वारुकाणि च

peyamikṣurasaṃ kṣīraṃ saguḍaṃ badarodakam mūtrakṣīṇo'bhilaṣati trapusairvārukāṇi ca

110

अभ्यङ्गोद्वर्त्तने मद्यं निवातशयनासने गुरु प्रावरणं चैव स्वेदक्षीणोऽभिकाङ्क्षति

abhyaṅgodvarttane madyaṃ nivātaśayanāsane guru prāvaraṇaṃ caiva svedakṣīṇo'bhikāṅkṣati

111

कट्वम्ललवणोष्णानि विदाहीनि गुरूणि च फलशाकानि पानानि स्त्री काङ्क्षत्यार्त्तवक्षये

kaṭvamlalavaṇoṣṇāni vidāhīni gurūṇi ca phalaśākāni pānāni strī kāṅkṣatyārttavakṣaye

112

सुराशाल्यन्नमांसानि गोक्षीरं शर्करां तथा आसवं दधि हृद्यानि स्तन्यक्षीणाऽभिवाञ्छति

surāśālyannamāṃsāni gokṣīraṃ śarkarāṃ tathā āsavaṃ dadhi hṛdyāni stanyakṣīṇā'bhivāñchati

113

मृगाजाविवराहाणां गर्भान्वाञ्छति संस्कृतान् वसाशूल्यप्रकारादीन्भोक्तुं गर्भपरिक्षये

mṛgājāvivarāhāṇāṃ garbhānvāñchati saṃskṛtān vasāśūlyaprakārādīnbhoktuṃ garbhaparikṣaye

114

रसादिशुक्रपर्य्यन्तं धातुपुष्टिनिमित्तकम् चेष्टासु पाटवं यत्तु बलं तदभिधीयते

rasādiśukraparyyantaṃ dhātupuṣṭinimittakam ceṣṭāsu pāṭavaṃ yattu balaṃ tadabhidhīyate

115

अभिघाताद्भयात्क्रोधाच्चिन्तया च परिश्रमात् धातूनां संक्षयाच्छोकाद्बलं संक्षीयते नृणाम्

abhighātādbhayātkrodhāccintayā ca pariśramāt dhātūnāṃ saṃkṣayācchokādbalaṃ saṃkṣīyate nṛṇām

116

गौरवं स्तब्धता गात्रे मुखम्लानिर्विवर्णता तन्द्रा निद्रा वातशोथो बलव्यापत्तिलक्षणम्

gauravaṃ stabdhatā gātre mukhamlānirvivarṇatā tandrā nidrā vātaśotho balavyāpattilakṣaṇam

117

दोषसाम्यकरं यत्तु बह्निसाम्यकरं च यत् धातुपुष्टिकरं द्र व्यं बलं तदभिवर्द्धयेत्

doṣasāmyakaraṃ yattu bahnisāmyakaraṃ ca yat dhātupuṣṭikaraṃ dra vyaṃ balaṃ tadabhivarddhayet

118

कृशोऽपि बलवान्कश्चित् स्थूलोऽत्यल्पबलो यतः तस्माच्चेष्टापटुत्वेन बलवन्तं विदुर्बुधाः

kṛśo'pi balavānkaścit sthūlo'tyalpabalo yataḥ tasmācceṣṭāpaṭutvena balavantaṃ vidurbudhāḥ

इति श्रीमिश्रलटकन तनय श्रीमन्मिश्रभाव विरचिते श्रीभावप्रकाशे पूर्वखण्डे परिभाषादिप्रकरणे सप्तमं रोगिपरीक्षाप्रकरणं समाप्तम्

iti śrīmiśralaṭakana tanaya śrīmanmiśrabhāva viracite śrībhāvaprakāśe pūrvakhaṇḍe paribhāṣādiprakaraṇe saptamaṃ rogiparīkṣāprakaraṇaṃ samāptam