1. Bhaviṣya Purāṇa (part 1 of 3)

श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

पुण्या महानवम्यस्ति तिथीनां प्रवरा तिथिः।।

सानुष्ठेया सुरैः सर्वैः प्रजापालैर्विशेषतः।।१।।

भवानुत्थापयेत्पार्थ संवत्सरसुखाय वै ।।

भूतप्रेतपिशाचानां प्रीत्यर्थं चोत्सवाय वा ।। २ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

कस्मात्कालात्प्रवृत्तेयं नवमी महशब्दयुक् ।।

किमादावुपान्नोऽस्ति भगवन्नवमीविधिः ।। ३ ।।

यशोदागर्भसंभूतेरुत यात्रा प्रवर्तते ।।

उताहो पृर्वमेवासीत्कृतत्रेतायुगादिषु ।।४।।

यदस्यां प्राणिनः केचिन्मन्यंते घातयंति च ।।

हतानां प्राणिनां तेषां का गतिः पारलौकिकी ।। ५ ।।

स्वयं घ्नतां घातयतामनुमोदयतां तथा ।।

एतन्मे संशयं पूर्वं वक्तुमर्हसि केशव ।। ६ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

पार्थ या परमा शक्तिरनंता लोकविश्रुता ।।

आद्या सर्वगता शुद्धा भाव गम्या मनोहरा ।। ७ ।।

आद्याष्टमी कलाकाली द्वितीया सर्वमंगला ।।

माया कात्यायनी दुर्गा चामुंडा शंकरप्रिया ।। ८ ।।

ध्यायंति यां योगरतां सा देवी परमेश्वरी ।।

रूपभेदैर्नामभेदैर्भवानी पूज्यते शिवा।।९।।

अष्टम्यां तु नवम्यां तु देवदानवराक्षसैः।।

गंधर्वैरुरगैर्यज्ञैः पूज्यते किन्नरैर्नरैः।।१०।।

अन्येष्वपि युगेष्वादौ सृष्टेः पूर्वं प्रदर्शिता।।

पूज्यतेयं पुरा देवी तेभ्यः पूर्वतरैः शुभैः।।११।।

आश्वयुक्शुक्लपक्षे च याष्टमी मूल संयुता ।।

सा महानवमी नाम त्रैलोक्येऽपि सुदुर्लभा ।। १२ ।।

कन्यागते सवितरि शुक्लपक्षेऽष्टमी तु या ।।

मूलनक्षत्रसंयुक्ता सा महानवमी स्मृता ।। १३ ।।

अष्टम्यां च नवम्यां च जगन्मातरमम्बिकाम् ।।

पूजयित्वाऽऽश्विने मासि विशोको जयति द्विषः ।। १४ ।।

संतर्जयंती हुंकारैः खड्गादिभिरहर्निशम् ।।

नवम्यां पूजिता देवी ददाति नवमं फलम् ।। १५ ।।

सा पुण्या सा पवित्रा च सा धर्मसुखदायिनी ।।

तस्मात्सदा पूजनीया चामुंडा मुंडमालिनी ।। १६ ।।

तस्यां यद्युपयुज्यंते प्राणिनो महिषादयः ।।

सर्वे ते स्वर्गतिं यांति घ्नतां पापं न विद्यते ।। १७ ।।

न तथा बलिदानेन पुष्पधूपविलेपनैः ।।

यथा संतुष्यते लोके महिषैर्विंध्यवासिनी ।। १८ ।।

उद्दिश्य दुर्गां हन्यंते विधानाद्येऽत्र जंतवः ।।

स्वर्गं ते यांति कौंतेय घातयंतोऽपि भक्तिः ।। १९ ।।

भवानीप्राङ्गणे प्राणा येषां याता युधिष्ठिर ।।

तेषां स्वर्गे ध्रुवं वासो वरास्तेऽप्यरसां प्रियाः ।। २० ।।

मन्वन्तरेषु सर्वेषु कल्पेषु कुरुनदन ।।

तेषु सर्वेषु चैवासन्नवमीयं पुरार्चिता ।। २१ ।।

प्रसिद्धानादिनिधना वर्षेवर्षे युधिष्ठिर ।।

भूयोभूयोऽवतारैश्च भवानीपूज्य तेसुरैः ।। २२ ।।

अवतीर्णा भुवि सदा नित्यं दैत्यनिबर्हिणी ।।

स्वर्गपातालमर्त्येषु करोति स्थितिपालनम् ।। २३ ।।

पुनश्चैषा महादेवी यशोदा गर्भसंभवा ।।

कंसासुरस्योत्तमाङ्गे पादं दत्त्वा गतायुषः ।। २४ ।।

ततः प्रभृति लोकेषु यशोदानंददायिनीम् ।।

विंध्याचले स्थापयित्वा पुनः पूजा प्रवर्तिता ।। २५ ।।

पूर्वप्रवृद्धोऽपि पुनर्भगिन्या महिमा कृतः ।।

भुवि सर्वोपकाराय सर्वोपद्रवशांतये ।। २६ ।।

एवं विंध्योपवासिन्या नवरात्रोपवासिनः ।।

एकरात्रेण नक्तेन स्वशक्त्याऽयाचितेन वा ।। २७ ।।

यजनैर्याजनैर्देवाः स्थानेस्थाने पुरेपुरे ।।

गृहेगृहे भक्तिपरे र्ग्रामेग्रामे वनेवने ।। २८ ।।

स्नातैः प्रमुदितैर्हृष्टैर्ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्नृपैः ।।

वैश्यैः शूद्रैर्भक्तिचित्रैर्म्लेच्छैरन्यैश्च मानवैः ।। २९ ।।

स्त्रीभिश्च कुरुशार्दूल तद्विधानमिदं शृणु ।।

जयाभिलाषी नृपतिः प्रतिपत्प्रभृतिक्रमात् ।। ३० ।।

लोहाभिहारिकं कर्म कारयेद्यावदष्टमि ।।

प्रागुदक्प्रवणे देशे पताकाभिरलंकृतम् ।। ३१ ।।

मण्डपं कारयेद्दिव्यं नवसप्तकरं वरम् ।।

आग्नेय्यां कारयेत्कुण्डं हस्तमात्रं सुशोभनम् ।। ३२ ।।

मेखलात्रयसं युक्तं योन्यश्वत्थदलाभया ।।

राजचिह्नानि सर्वाणि शस्त्राण्यस्त्राणि यानि च ।। ३३ ।।

आनीय मण्डपे तानि सर्वाण्येवाधिवासयेत् ।।

ततस्तु ब्राह्मणः स्नातः शुक्लांबरधरः शुचिः।। ३४ ।।

ॐकारपूर्वकैर्मन्त्रैस्तल्लिंगैर्जुहुयाद्घृतम्।।

लोहनामाभवत्पूर्वं दानवस्तु महाबलः ।। ३५ ।।

स देवैः समरे क्रुद्धैर्बहुधा शकलीकृतः ।।

तदंगसम्भवं लोहं यत्सर्वंदृश्यते क्षितौ ।। ३६ ।।

शस्त्रास्त्रमन्त्रैर्होतव्यं पायसं घृतसंयुतम् ।।

हुतशेषं तुरंगाणां गजानामुपहारयेत् ।। ३७ ।।

लोहाभिहारिकं कर्म तेनैतदृषिभिः स्मृतम् ।।

बद्धप्रतिशरव्यं च गजाश्वसमलंकृतम् ।। ३८ ।।

भ्रामयेन्नगरे नित्यं नंदि घोषपुरस्सरम्।।

प्रत्यहं नृपतिः स्नात्वा संपूज्य पितृदेवताः ।। ३९ ।।

पूजयेद्राजचिह्नानि फलमाल्यानुलेपनैः ।।

हुतशेषं प्रदातव्यमौपनायनिके द्विजे ।। ४० ।।

तस्याभिहरणाद्राज्ञो विजयः समुदाहृतः ।।

पूजामंत्रान्प्रवक्ष्यामि पुराणोक्तानहं तव ।। ४१ ।।

यैः पूजिताः प्रयच्छन्ति कीर्तिमायु र्यशोबलम।।

यथांबुदश्छादयति शिवायेमां वसुन्धराम् ।। ४२ ।।

तथाच्छादय राजानं विजयारोग्यवृद्धये ।। ( इति छत्रमन्त्रः) ।।

गन्धर्व कुलजातस्त्वं माभूयाः कुलदूषकः ।। ४३ ।।

ब्रह्मणः सत्यवाक्येन सोमस्य वरुणस्य च ।।

प्रभावाञ्च हुताशस्य वर्द्धस्व त्वं तुरंगम ।। ४४ ।।

तेजसा चैव सूर्यस्य मुनीनां तपसा यथा ।।

रुद्रस्य ब्रह्मचर्येण पवनस्य वलेन च।। स्मृ ।।

स्मर त्वं राजपुत्रोऽसि कौस्तुभं च मणिं स्मर ।।

यां गतिं ब्रह्महा गच्छेत्पितृहा मातृहा तथा ।। ४६ ।।

भूम्यर्थेनृतवादी च क्षत्रियश्च पराङ्मुखः ।।

सूर्याचन्द्रमसौ वायुः पावकश्च न यत्र वै ।। ४७।।

व्रजेच्च तां गतिं क्षिप्रं तच्च पापं भवेत्किल ।।

विकृतिं यदि गच्छेस्त्वं युद्धेध्वनि तुरंगम ।।

रिपून्विजित्य समरे सह भर्त्रा सुखी भव ।। ४८ ।।।। ।। ( इत्यश्वमंत्रः) ।। ।।

शक्रकेतो महावीर्य सुपर्णस्त्वय्युपस्थितः ।।

पतत्रिराड्वैनतेयस्तथा नारायणध्वजः ।। ४९ ।।

काश्यपेयोऽमृतो ज्ञेयो नागारिर्विष्णुवाहनः ।।

अप्रमेयो दुराधर्षो देवशत्रुनिषूदनः ।। ५० ।।

गरुत्मान्मारुतगतिस्त्वयि सन्निहितः स्थितः ।।

शस्त्रवर्मायुधान्योधान्रक्षास्मांश्च रिपून्दह ।। ५१ ।। ।। (इति ध्वजमंत्रः) ।। ।।

कुमुदैरावणौ पद्मः पुष्पदंतोऽथ वामनः ।।

सुप्रतीकोञ्जनो नील एतेऽष्टौ देवयोनयः ।।।। ५२ ।।

एतेषां पुत्रपौत्राश्च बलान्यष्टौ समाश्रिताः ।।

भद्रो मन्द्रो मृगश्चैव गजः संकीर्ण एव च ।।

वनेवने प्रसूतास्ते करियोनिं महागजाः।।५३।।

पातु त्वां वसवो रुद्रा आदित्याः समरुद्गणाः ।।

भर्तारं रक्ष नागेन्द्र समयं प्रतिपालयन् ।। ५४ ।।

अवापुर्हि जयं युद्धे गमने स्वस्ति नो व्रज ।।

श्रीस्ते सोमाद्बलं विष्णोस्तेजः सूर्याज्जवोनिलात् ।।

स्थैर्यं मेरोर्जयं रुद्राद्यशो देवात्पुरंदरात् ।। ५५ ।।

युद्धे रक्षंतु नागास्त्वां दिशश्च सह दैवतैः ।।

अश्विनौ सह गंधर्वैः पांतु त्वां सर्वतः सदा ।। ५६ ।। ( इति हस्तिमंत्रः ।।)

हुतभुग्वसवो रुद्रा वायुः सोमो महर्षयः ।।

नागकिन्नरगन्धर्वयक्ष भूतगणाग्रहाः ।। ५७ ।।

प्रमथाश्च सहादित्यैर्भूतेशो मातृभिः सह ।।

शक्रसेनापतिः स्कन्दो वरुणश्चाश्रितास्त्वयि ।। ५८ ।।

प्रदहंतु रिपून्सर्वान्राजा विजयमृच्छतु ।।

यानि प्रयुक्तान्यरिभिर्दूषणानि समंततः ।। ५९ ।।

एतानि परशत्रूणां हतानि तव तेजसा ।।

कालनेमिवधे युद्धे युद्धे त्रिपुरघातने ।। ६० ।।

हिरण्यकशिपोर्युद्धे युद्धे देवासुरे तथा ।।

शोभितासि तथैवाद्य शोभमानास्तु भूपतेः ।। ६१ ।।

नीलां श्वेतामिमां दृष्ट्वा नश्यंत्वद्य नृपारयः ।।

व्याधिभिर्विविधैर्घोरैः शस्त्रैश्च युधि निर्जिताः ।। ६२ ।।

सद्यः स्वस्था भवंति स्म त्वद्वातेनापमार्जिताः ।। ६३ ।।

पूतना रेवती नाम्ना कालरात्रीति या स्मृता ।।

दहंत्वाशु रिपून्सर्वान्पताके त्वामुपागताः ।। ६४ ।। (इति पताकामन्त्रः ।।)

असिश्च रिपुहा खड्गस्तीक्ष्णकर्मा दुरासदः ।।

श्रीगर्भो विजयश्चैव धर्मधारस्तथैव च ।। ६९ ।।

इत्यष्टौ तव नामानि स्वयमुक्तानि वेधसा ।।

नक्षत्रं कृत्तिका तुभ्यं गुरुर्देवो महेश्वरः ।। ६६ ।।

हिरण्यं च शरीरंते धाता देवोजनार्दनः ।।

पिता पितामहो देवस्त्वं मां पालय सर्वदा ।। ६७ ।। (इति खड्गमन्त्रः ।।)

शर्मप्रदस्त्वं समरे वर्म सर्वायसो ह्यसि ।।

रक्ष मां रक्षणीयोऽहं तव वर्मन्नमोऽस्तु ते ।। ६८ ।। ( इति वर्ममन्त्रः ।।) ।।

दुन्दुभे त्वं सपत्नानां .घोषाद्धृदयकम्पन् ।।

भव भूमिप सैन्यानां तथा विजयवर्द्धनः ।। ६९ ।।

यथा जीमूतघोषेण हृष्यंति वरवारणाः ।।

तथास्तु तव शब्देन हर्षोऽस्माकं मुदावहः ।।७०।।

यथा जीमूतशब्देन स्त्रीणां त्रासोऽभिजायते ।।

तथा च तव शब्देन त्रस्यंत्वस्मद्द्विषो रणे।।७१।।( इति दुंदुभिमंत्रः ।।)

सर्वायुध महामात्र सर्वदेवारिसूदन ।।

चाप मां सर्वदा रक्ष साकं सायकसत्तमैः ।। ७२।। ( इति चापमन्त्रः।।)

पुण्यस्त्वं शङ्ख पुष्पाणां मङ्गलानां च मङ्गलम् ।।

विष्णुना विधृतो नित्यं मनःशांतिप्रदो भव ।। ७३ ।। ( इति शङ्खमन्त्रः ।।)

शशांककरसंकाश हिम डिंडीरपांडुर ।।

प्रोत्सारयाशु दुरितं चामरामरवल्लभ ।। ७४ ।। ( इति चामरमंत्रः ।।)

सर्वायुधानां प्रथमा निर्मिताऽसि पिनाकिना ।।

शूलायुधाद्विनिष्कृष्य कृत्वा मुष्टिपरिग्रहम् ।। ७५ ।।

चंडिकायाः प्रदत्तासि सर्वदुष्टनिबर्हिणि ।।

तथा विस्तारिता चासि देवानां प्रतिपादिता ।। ७६ ।।

सर्व सत्त्वांगभूतासि सर्वाशुभनिवारिणि ।।

छुरिके रक्ष मां नित्यं शान्तिं यच्छ नमोऽस्तु ते ।। ७७ ।। ( इतिच्छूरिकामंत्रः ।।)

प्रोत्सारणाय दुष्टानां साधुसंग्रहणाय च ।।

ब्रह्मणा निर्मितश्चासि व्यवहारप्रसिद्धये ।।७८।।

यशो देहि सुखं देहि जगदो भव भूपतेः ।।

ताडयाशु रिपून्सर्वान्हेमदंड नमोस्तु ते ।। ७९ ।। ( इति कनकदण्डमन्त्रः ।।)

विजयो जयदो जेता रिपुघाती प्रियंकरः ।।

दुःखहा धर्मदः शांतः सर्वारिष्टविनाशनः ।।८०।।

एतेऽष्टौसंनिधौ यस्मात्तव सिंहा महाबलाः।।।

तेन सिंहासनेति त्वं विप्रैर्वेदेषु गीयसे ।।८१।।

त्वयि स्थितः शिवः साक्षात्त्वयि शक्रः सुरेश्वरः।।

त्वयि स्थितो हरिर्देवस्त्वदर्थं तप्यते तपः ।। ८२ ।।

नमस्ते सर्वतो भद्र भद्रदो भव भूपतेः ।।

त्रैलोक्यजयसर्वस्व सिंहासन नमोऽस्तु ते ।। ८३ ।। ( इति सिंहासनमंत्रः ।।)

लोहाभिहारिकं कर्म कृत्वेदं मंत्रपूर्वकम्।।

फलनैवेद्यकुसुमैर्धूपदीपविलेपनैः ।।८४।।

अष्टम्यां धावनं कृत्वा पूर्वाह्णे स्नानमाचरेत्।।।। ८५ ।।

( अथ गद्यम्)

दुर्गां कांचनमूर्तिं रौप्यां वा पैत्तलीं वार्क्षी चैत्रीं ताम्रीं वाधिभवतः कृत्वा दारुविचित्रतोरणविन्यस्तां शोभने स्थाने पुरतो विन्यस्तदृष्टां विचित्रगृहमध्यगां स्नातां कुंकुमचंदनगंधैश्चतुःसमैश्चीरपट्टैश्चर्चितगात्रां देवीं कुसुमैरभ्यर्च्य तां बहुभिः पुष्यमाणकीर्तिस्तैर्द्विजननैर्जनितपरितोषैर्दिवान्वितो नरेंद्रः स्वयं प्रयच्छेत्पुरोहितैः सार्धं बिल्वपत्रेणार्चनेन मंत्रेणानेन भगवत्यै ।।

( इति गद्यं सम्पूर्णं) ।।

जयंती मंगला काली भद्रकाली कपालिनी ।।

दुर्गा शिवा क्षमा धात्री स्वाहा स्वधा नमोस्तु ते ।। ८६ ।।

अमृतोद्भवः श्रीवृक्षो महादेवीप्रियः सदा ।।

बिल्वपत्रं प्रयच्छामि पवित्रं ते सुरेश्वरि ।। ८७ ।।

दुर्गा संपूजनीया च तद्दिनाद्द्रोणपुष्पया ।।

सा चाभीष्टा सुरेशान्यास्तथा रूढव्रणायुतः ।।।८८।।।

ततः खड्गं नमस्कृत्य शत्रूणां मानमर्द्दनम् ।।

इच्छेत्स्वविजयं राज्यं सुभिक्षं चात्मनो नृप ।। ८९ ।।

पुनः पुनः प्रणम्याथ ध्यायेच्च हृदये शिवाम्।।

महिषघ्रीं बहुभुजां कुमारीं सिंहवाहिनीम् ।। ९० ।।

दानवांस्तर्जयंतीं च खड्गोद्धतकरां शुभाम् ।।

घंटाक्षस्रग्धरां दुर्गां रणारंभे व्यवस्थिताम् ।। ९१ ।।

ततो जयजयाकारैः स्तवं कुर्यादिमं ततः ।। ९२ ।।

सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके ।।

शरण्ये त्र्यंबके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ।। ९३ ।।

कुंकुमेन समालब्धे चन्दनेन विलेपिते ।।

बिल्वपत्रकृतामाले दुर्गेऽहं शरणं गतः ।।९४।।

कृत्वैवमर्च्चां कौरव्य अष्टम्यां जागरं निशि ।।

नटनर्तनगीतैश्च कारयेत्तु महोत्सवम् ।।९५।।

एवं हृष्टैर्निशां नीत्वा प्रभाते चारुणोदये ।।

पातयेन्महिषान्मेषानग्रतो नतकन्धरान् ।।९६।।

शतं चापि शतार्धं वा तदर्द्धं वा यथेच्छया ।।

सुरासवभृतैः कुंभैस्तर्पयेत्परमेश्वरीम् ।। ९७ ।।

कापालिकेभ्यस्तद्देयं दासीदासजनैस्तथा ।।

विभज्य सर्वं कौंतेय सुहृत्संबंधिबंधुषु ।।९८।।

ततोपराह्णसमये नवम्यां स्यंदने स्थिताम् ।।

भवानीं भ्रामयेद्राष्ट्रे स्वयं राजा ससैन्यवान् ।।९९।।

सहस्रैः पुरुषैर्वापि रथयुक्तैः सुशिक्षितैः ।।

शनैः शनैरधिकया दीप्त्या प्रज्वलदीपकैः ।।१००।।

आकृष्टखड्गैर्वीरैश्च धातुरक्तैर्गजैस्तथा ।।

नदद्भिः शंखपटहैर्नृत्यद्भिर्वारयौवतैः ।।

अलंकृताभिर्नारीभिर्बालकैः सुविभूषितैः ।।१०१।।

भूतेभ्यस्तु बलिं दद्यान्मंत्रेणानेन सामिषम् ।।

सरक्तं सजलं सान्नं गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम् ।।१ ०२।।

त्रींस्त्रीन्वारांस्त्रिशूलेन दिग्विदिक्षु क्षिपेद्बलिम् ।।

बलिं गृह्णन्त्विमं देवा आदित्या वसवस्तथा ।। १०३ ।।

मरुतोऽथाश्विनौ रुद्राः सुपर्णाः पन्नगा ग्रहाः ।।

असुरा यातुधानाश्च मातरश्च पिशाचकाः ।। १०४

शाकिन्यो यक्षवेताला योगिन्यः पूतनाः शिवाः ।।

जृंभकाः सिद्धगन्धर्वा व्याला विद्याधरा धराः।। १०५।।

दिक्पाला लोकपालाश्च ये च विघ्नविनायकाः ।।

जगतां शांतिकर्तारो ब्रह्माद्याश्च महर्षयः ।।१०६।।

सविघ्नं मम पापं ते शाम्यंतु परिपन्थिनः।।

सौम्या भवंतु तृप्ताश्च भूताः प्रेताः सुखावहाः ।।१०७।।

इत्येवं भ्रामयेद्राष्ट्रे दुर्गां देवीं रथे स्थिताम्।।

नरयानेन वा पार्थ ततोऽविघ्नं समापयेत् ।।१ ०८।।

अथोत्पन्नेषु विघ्नेषु भूतशांतिं समाचरेत् ।।

येन विघ्ना न जायंते यात्रासंपूर्णतां व्रजेत्।।१ ०९।।

एवं ये कुर्वते यात्रां राजानोऽन्येऽपि मानवाः।।

महानवम्यां नंदायां पुत्रका हृष्टमानसाः ।।११ ०।।

ते सर्वे पापनिर्मुक्ता यांति भागवतीं पुरीम् ।।१ ११।।

न तेषां शावकोनाग्निर्न चौरा न विनायकाः ।।

विघ्नं कुर्वन्ति राजेन्द्र येषां तुष्टा महेश्वरी ।। ११२ ।।

नीरुजः सुखिनो भोगभोक्तारो भयवर्जिताः।।

भवंति भक्ताः पुरुषाः भगवत्याः किमुच्यते ।। ११३ ।।

इत्येष ते समाख्यातो दुर्गादेव्या महोत्सवः ।।

पठतां शृण्वतां चैव सर्वाशुभविनाशनः ।। ११४ ।।

शूलाग्रभिन्नमहिषासुरपृष्ठविष्टामृतखातखड्गरुचिरांगदबाहुदण्डाम् ।।

अभ्यर्च्य पंचवदनानुगतां नवम्यां दुर्गां सुदुर्गगहनानि तरंति मर्त्याः ।। ११५ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे महानवमीव्रतवर्णनं नामाष्टत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः।।१३८।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

यदेतत्ते समाख्यातं गंभीरं नरकार्णवम।।

व्रतोपवासनियमप्लवेनोत्तीर्यते सुखम् ।। १ ।।

दुर्ल्लभं प्राप्य मानुष्यं विद्युत्पतनचञ्चलम् ।।

तथात्मानं समादध्याद्भ्रश्यते न पुनर्यथा ।। २ ।।

दान व्रतमयी कीर्तिर्यस्य स्यादिह देहिनः ।।

परलोकेऽपि स तया ज्ञायते ज्ञातिवर्द्धनः ।। ३ ।।

ज्ञायते नेह नामुत्र व्रतस्वाध्यायवर्जितः ।।

पुरुषः पुरुषव्याघ्र तस्माद्व्रतपरो भवेत् ।। ४ ।।

अत्र ते कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।।

सिद्धेन सह संवादमवंत्यां ब्राह्मणस्य हि ।। ५ ।।

योगर्द्धिसिद्ध्या संसिद्धः कश्चित्सिद्धो महीतलम् ।।

चचार विकृतं कृत्वा वपुः परमभीषणम् ।। ६ ।।

निगीर्णदंतो लंबोष्ठः पिंगाक्षस्तनुमूर्द्धजः ।।

त्रुटितैक कर्णो दुर्वणः शीर्णवस्त्रो महोदरः ।। ७ ।।

चिपिटाक्षः स्फुटितपाज्जंघाढ्यः कृशकूर्परः ।।

दिशः पश्यति संहृष्टो बभ्रामोद्भ्रांतचित्तवत् ।। ८ ।।

मूलजालिकविप्रेण दृष्टः पृष्टश्च को भवान् ।।

कदा स्वर्गात्समायातः केन कार्येण मे वद ।। ९ ।।

कच्चिद्दृष्टा त्वया रंभा भाभासितदिगंतरा ।।

चित्तसंमोहनकरी देवानामेकसुन्दरी ।। 4.7.१० ।।

गत्वा मद्वचनाद्वाच्या निर्वाच्या दोषदर्शिभिः ।।

आवंत्यस्त्वां कुशलिनीं पृच्छति स्म द्विजो त्तमः ।। ११ ।।

सिद्धः प्रसिद्धं तं विप्रं प्राहेदं विस्मयान्वितः ।।

कथं त्वयाहं विज्ञातः स्वर्गादभ्यागतः स्फुटम् ।। १२ ।।

ब्राह्मणस्तमथोवाच विज्ञातोऽसि मया यथा ।।

तथा तेऽहं प्रवक्ष्यामि क्षीणाघौघावधारय ।। १३ ।।

गात्रत्रयं विरूपं स्याद्द्वितीयं वा स्वरूपतः।।

दृष्ट्वा सर्वांग वैरूप्यं विज्ञातोऽसि ततो मया ।। १४ ।।

दुर्ल्लंघ्या प्रकृतिः साक्षादनुभूतकरी भवेत् ।।

प्रकृतेरन्यथाभावः सर्वथा लक्ष्यते जनैः ।। १५ ।।

विप्रस्यैवं वचः श्रुत्वा जगामादर्शनं शनैः ।।

पुनः कैश्चिदहोरात्रैराजगाम स तां पुरीम् ।। १६ ।।

मूलजालकविप्रेण पृष्टः प्राहामरावतीम् ।।

गतोऽहं पृष्टवां स्तत्र रंभां विभ्रमकारिणीम् ।। १७ ।।

शक्रस्यावसरे वृत्ते व्रजन्त्याः स्वगृहं मया ।।

त्वत्संदेशः समाख्यातः सावदत्को न वेद्मि तम् ।।१८।।

विद्यया कलया चापि पौरुषेण व्रतेन च ।।

तपसा वा पुमामर्त्यो दिवि विज्ञायते चिरम् ।। १९ ।।

ब्राह्मणस्तमथोवाच मुग्धा दग्धाग्निसंभवा ।।

न भक्षयामि शकटं व्रतेनैतेन वेत्ति माम् ।। 4.7.२० ।।

तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा स सिद्धः सुविशुद्धधीः ।।

प्रहस्यामंत्र्य तं विप्रं जगामादर्शनं पुनः ।। २१ ।।

कदाचिच्च रता तेन स्वर्गमार्गं यदृच्छया ।।

दृष्ट्वा रंभां द्विजप्रोक्तं सर्वमेव निवेदितम् ।। २२ ।।

।। रंभोवाच ।। ।।

को न जानामि तं विप्रं शकटव्रतचारिणम् ।।

मूलजालैर्वर्तयंतं महाकालवनाश्रयम् ।। २३ ।।

दर्शनादथ संभाषादुपकारात्सहासनात् ।।

चतुर्धा स्नेहनिर्बंधो नृणां संजायतेऽधिकः ।। २४ ।।

न दर्शनं न संभाषा कदाचित्सह तेन मे ।।

नामश्रवणमात्रेण स्नेहः संदर्शितो महान् ।। २५ ।।

इत्येवमुक्त्वा रंभोरू रंभा जंभारिणोंतिकम् ।।

विस्मयोत्फुल्लनयना जगाम गजगामिनी ।।२६।।

गत्वा निवेदयामास स्नेहव्रतविचेष्टितम् ।।

पुरतो रुद्धहृदया ब्राह्मणस्य च धीमतः ।। २७ ।।

शक्रः प्रोवाच चार्वंगीं गीर्वाणहृदयंगमाम् ।।

किमानयामि तं विप्रं समीपं तव सुव्रतम् ।। २८ ।।

दिव्यमाल्यांबरधरं दिव्यस्रगुनुलेपनम् ।।

विमानवरमारोप्य दर्शयामास तं पुनः ।। २९ ।।

तत्रस्थः स द्विजो भोगीविभुनक्ति सह रंभया ।।

शकटव्रतमाहात्म्यमित्येतत्ते मयोदितम् ।। 4.7.३० ।।

राज्यश्रियं जगति सर्वजनोपभोग्यामाप्नोति शक्रशिवकेशवयोर्निवासम्।।

नाप्राप्यभस्ति भुवने सुदृढव्रतानां तस्मात्सदा व्रतपरेण नरेण भाव्यम् ।। ३१ ।।

इति श्रीभ विष्ये महापुराणे उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे शकटव्रतमाहात्म्यकथनंनाम सप्तमोऽध्यायः ।। ७ ।। छ ।।

। । श्री गणेशाय नमः । ।

ऽ नमो भगवते वासुदेवाय

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।

देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् । । १

जयति पराशरसूनुः सत्यवतीहृदयनन्दनो व्यासः ।

यस्यास्यकमलगलितं वाङ्मयममृतं जगत्पिबति । । २

मूकङ्करोति वाचालं पङ्गु लङ्घयते गिरिम् ।

यत्कृपा तमहं वन्दे परमानन्दमाधवम् । । ३

पाराशर्यवचः सरोजममलं गीतार्थगन्धोत्कटं,

नानाख्यानककेसरं हरिकथासम्बोधनाबोधितम् ।

लोके सज्जनषट्पदैरहरहः पेपीयमानं मुदा,

भूयाद्भारतपङ्कजं कलिमलप्रध्वंसि नः श्रेयसे । । ४

यो गोशतं कनकशृङ्गमयं ददाति,

विप्राय वेदविदुषे च बहुश्रुताय ।

पुण्यां भविष्यसुकथां शृणुयात्समग्रां,

पुण्यं समं भवति तस्य च तस्य चैव । । ५

कृत्वा पुराणानि पराशरात्मजः सर्वाण्यनेकानि सुखावहानि ।

तत्रात्मसौख्याय भविष्यधर्मान् कलौ युगे भावि लिलेख सर्वम् । । ६

तत्रापि सर्वर्षिवरप्रमुख्यैः पराशराद्यैर्मुनिभिः प्रणीतान् ।

स्मृत्युक्तधर्मागमसंहितार्थान् व्यासः समासादवदद्भविष्यम् । । ७

अल्पायुषो लोकजनान्समीक्ष्य विद्याविहीनान्पशुवत्सुचेष्टान् ।

तेषां सुखार्थं प्रतिबोधनाय व्यासः पुराणं प्रथितं चकार । । ८

जयति भुवनदीपो भास्करो लोककर्त्ता,

जयति च शितिदेहः शार्ङ्गःधन्वा मुरारिः । ।

जयति च शशिमौली रुद्रनामाभिधेयो,

जयति च स तु देवो भानुमांश्चित्रभानुः । । १

श्रियावृतं तु राजानं शतानीकं महाबलम् ।

अभिजग्मुर्महात्मानः सर्वे द्रष्टुं महर्षयः । । २

भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।

पराशरस्तथा व्यासः सुमन्तुर्जैमिनिस्तथा । । ३

मुनिः पैलो याज्ञवल्क्यो गौतमस्तु महातपाः ।

भारद्वाजो मुनिर्धीमांस्तथा नारदपर्वतौ । । ४

वैशम्पायनो महात्मा शौनकश्च महातपाः ।

दक्षोऽङ्गिरास्तथा गर्गो गालवश्च महातपाः । । ५

तानागतानृषीन्दृष्ट्वा शतानीको महीपतिः ।

विधिवत्पूजयामास अभिगम्य महामतिः । । ६

पुरोहितं पुरस्कृत्य अर्ध्यं गां स्वागतेन च ।

पूजयित्वा ततः सर्वान्प्रणम्य शिरसा भृशम् । । ७

सुखासीनांस्ततो राजा निरातङ्कान् गतक्लमान् ।

उवाच प्रणतो भूत्वा बाहुमुद्धृत्य दक्षिणम् । । ८

इदानीं सफलं जन्म मन्येऽहं भुवि सत्तमाः ।

आत्मनो द्विजशार्दूला! तथा कीर्तिर्यशो बलम् । । ९

धन्योऽहं पुण्यकर्मा च यतो मां द्रष्टुमागताः ।

येषां स्मरणमात्रेण युष्माकं पूयते नरः । । 1.1.१०

श्रोतुमिच्छाम्यहं किञ्चिद्धर्मशास्त्रमनुत्तमम् ।

आनृशंस्यं समाश्रित्य कथयध्वम् महाबलाः! । । ११

येनाहं धर्मशास्त्रं तु श्रुत्वा गच्छे परां गतिम् ।

यथागतो मम पिता श्रुत्वा वै भारतं पुरा । । १२

तथोक्तास्तेन राज्ञा वै ब्राह्मणास्ते समन्ततः ।

समागम्य मिथस्ते तु विमृश्य च १ भृशम् तदा । । १३

पूजयित्वा ततो व्यासमिदं वचनमब्रुवन् ।

व्यासं प्रसादय विभो! एष ते कथयिष्यति । । १४

तिष्ठत्यस्मिन्महाबाहो! वयं वक्तुं न शक्नुमः ।

तिष्ठमाने गुरौ शिष्यः कथं वक्ति महामते! । । १५

२अयं गुरुः सदास्माकं साक्षान्नारायणस्तथा ।

कृपालुश्च तथा चायं तथा दिव्यविधानवित् । । १६

चतुर्णामपि वर्णानां पावनाय महात्मनाम् ।

धर्मशास्त्रमनेनोक्तं धर्माद्यैः सुसमन्वितम् । । १७

बिभेति गहनाच्छास्त्राल्लोको व्याधिरिवौषधात् ।

भारतस्य च विस्तारो मुनिना व्याहृतः स्वयम् । । १८

यथा स्वादु च पथ्यं च दद्यास्त्वं भिषगौषधम् ।

तथा रम्यं च शास्त्रं च भारतं कृतवान्मुनिः । । १९

आस्तिक्यारोहसोपानमेतद्भारतमुच्यते ।

तच्छ्रुत्वा स्वर्गनरकौ लोकः साक्षादवेक्षते । । 1.1.२०

देवतातीर्थतपसां भारतादेव निश्चयः ।

न जन्यते नास्तिकता तस्य मीमांसकैरपि । । २१

विष्णौ १ देवेषु वेदेषु गुरुषु ब्राह्मणेषु च ।

भक्तिर्भवति कल्याणी भारतादेव धीमताम् । । २२

धर्मार्थकाममोक्षाणां भरतात्सिद्धिरेव हि ।

अजिह्मो भारतः पन्था निर्वाणपदगामिनाम् । । २३

मोक्षधर्मार्थकामानां प्रपञ्चो भारते कृतः ।

अनित्यतापसन्तप्ता भवन्ति तस्य मुक्तये । । २४

विपत्तिं भारताच्छ्रुत्वा वृष्णिपाण्डवसम्पदाम् ।

दुःखावसानाद्राजेन्द्र! पुण्यं च संश्रयेद्बुधः । । २५

एवंविधं भारतं वै प्रोक्तं येन महात्मना ।

सोऽयं नारायणः साक्षात् व्यासरूपी महामुनिः । । २६

स तेषां वचनं श्रुत्वा प्रतापी यो महीपतिः ।

प्रसादयामास मुनिं व्यासं शास्त्रविशारदम् । । २७

शतानीक उवाच

अञ्जलिः शिरसा ब्रह्मन्! कृतोऽयं पादयोस्तव ।

ब्रूहि मे धर्मशास्त्रं ५ तु येना पूततां व्रजे । । २८

समुद्धर भवादस्मात्कीर्तयित्वा कथां शुभाम् ।

यथा मम पिता पूर्वं कीर्तयित्वा तु भारतम् । । २९

व्यास उवाच

तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा व्यासो वचनमब्रवीत् ।

एष शिष्यः सुमन्तुर्मे कथयिष्यति ते प्रभो! । । 1.1.३०

यदिच्छसि महाबाहो! प्रीतिदं चाद्भुतं शुभम् ।

श्रव्यं भरतशार्दूल! सर्वपापभयापहम् । । ३१

यथा वैशम्पायनेन पुरा प्रोक्तं पितुस्तव ।

महाभारतव्याख्यानं ब्रह्महत्याव्यपोहनम् । । ३२

अथ तमृषयः सर्वे राजानमिदमब्रुवन् ।

साधु प्रोक्तं महाबाहो! व्यासेनामितबुद्धिना । । ३३

सुमन्तुं पृच्छ राजर्षे! सर्वशास्त्रविशारदम् ।

अस्माकमपि राजेन्द्र! श्रवणे जायते मतिः ।

अथ व्यासो महातेजाः सुमन्तुमृषिमब्रवीत् । । ३४

कथयास्मै कथास्तात! याः श्रुत्वा मोदते नृपः ।

भारतादिकथानां तु यत्रास्य रमते मनः । । ३५

असावपि महातेजाः श्रुत्वा भावं महामतेः ।

व्यासस्य द्विजशार्दूल! ऋषीणां चापि सर्वशः । । ३६

चकार वक्तुं स मनस्तस्मै राज्ञे महामतिः ।

व्यासस्य शासनाद्विप्र! ऋषीणां चैव सर्वशः । । ३७

अथ राजा महातेजा आजमीढो द्विजोत्तमम् ।

प्रणम्य शिरसात्यर्थं प्रवक्तुमुपचक्रमे । । ३८

शतानीक उवाच

पुण्याख्यानं मम ब्रह्मन्! पावनाय प्रकीर्तय ।

श्रुत्वा यद्ब्राह्मणश्रेष्ठ! मुच्येऽहं सर्वपातकात् । । ३९

सुमन्तुरुवाच

नानाविधानि शास्त्राणि सन्ति पुष्पानि भारत ।

यानि श्रुत्वा नरो राजन्! मुच्यते सर्वकिल्बिषैः । । 1.1.४०

किमिच्छसि महाबाहो! श्रोतुं यत्त्वां ब्रवीमि वै ।

भारतादिकथानां तु यासु धर्मादयः स्थिताः । । ४१

शतानीक उवाच

मतानि कानि विप्रेन्द्र १! धर्मशास्त्राणि सुव्रत! ।

यानि श्रुत्वा नरो विप्र! मुच्यते सर्वकिल्बिषैः । । ४२

सुमन्तुरुवाच

श्रूयन्तां धर्मशास्त्राणि मनुर्विष्णुर्यमोऽङ्गिराः ।

वसिष्ठदक्षसंवर्तशातातपपराशराः । । ४३

आपस्तम्बोऽथ उशना कात्यायनबृहस्पती ।

गौतमःशङ्खलिखितौ हारीतोऽत्रिरथापि वा । । ४४

एतानि धर्मशास्त्राणि श्रुत्वा ज्ञात्वा च भारत! ।

वृन्दारकपुरं गत्वा मोदते नात्र संशयः । । ४५

शतानीक उवाच

यान्येतानि त्वयोक्तानि धर्मशास्त्राणि सुव्रत! ।

नेच्छामि श्रोतुं विप्रेन्द्र! ३ श्रुतान्येतानि हि द्विज! । । ४६

त्रयाणामपि वर्णानां प्रोक्तानामपि पण्डितैः ।

श्रेयसे न तु शूद्राणां तत्र मे वचनं शृणु । । ४७

चतुर्णामिह वर्णानां श्रेयसे यानि सुव्रत! ।

भवन्ति द्विजशार्दूल! श्रुतानि भुवनत्रये । । ४८

विशेषतश्चतुर्थस्य वर्णस्य द्विजसत्तम! । । ४९

ब्राह्मणादिषु वर्णेषु त्रिषु वेदाः प्रकल्पिताः ।

मन्वादीनि च शास्त्राणि तथाङ्गानि समन्ततः । । 1.1.५०

शूद्राश्चैव भृशं दीनाः प्रतिभान्ति द्विजप्रभो ।

धर्मार्थकाममोक्षस्य शस्ताः स्युरवने कथम् । । ५१

आगमेन विहीना हि अहो कष्टं मतं मम् ।

कश्चैषामागमः प्रोक्तः पुरा द्विजमनीषिभिः । ।

त्रिवर्गप्राप्तये ब्रह्मञ्छ्रेयसे च तथोभयोः । । ५२

सुमन्तुरुवाच

साधु साधु महाबाहो! शृणु मे परमं वचः ।

चतुर्णामपि वर्णानां यानि प्रोक्तानि श्रेयसे । । ५३

धर्मशास्त्राणि १ राजेन्द्र! शृणु तानि नृपोत्तम ।

विशेषतश्च शूद्राणां पावनानि मनीषिभिः । । ५४

अष्टादशपुराणानि चरितं राघवस्य च ।

रामस्य कुरुशार्दूल! धर्मकामार्थसिद्धये । । ५५

तथोक्तं भारतं वीर! पाराशर्येण धीमता ।

वेदार्थसकलं योज्य३ धर्मशास्त्राणि च प्रभो! । । ५६

कृपालुना कृतं शास्त्रं चतुर्णामिह श्रेयसे ।

वर्णानां भवमग्नानां कृतं पोतो ह्यनुत्तमम् । । ५७

अष्टादशपुराणानि अष्टौ व्याकरणानि च ।

ज्ञात्वा सत्यवतीसूनुश्चक्रे भारतसंहिताम् । । ५८

यां श्रुत्वा पुरुषो राजन्! मुच्यते ब्रह्महत्यया ।

प्रथमं प्रोच्यते ब्राह्मं द्वितीयं चैन्द्रमुच्यते । । ५९

याम्यं प्रोक्तं ततो रौद्रं वायव्यं वारुणं तथा ।

सावित्रं च तथा प्रोक्तमष्टमं वैष्णवं तथा । । 1.1.६०

एतानि व्याकरणानि पुराणानि निबोध मे ।

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा । । ६१

तथान्यन्नारदीयं च मार्कण्डेयं च सप्तमम् ।

आग्नेयमष्टमं वीर भविष्यं नवमं स्मृतम् । । ६२

दशमं ब्रह्मवैवर्त्तं लैङ्गमेकादशं स्मृतम् ।

वाराहं द्वादशं प्रोक्तं स्कान्दं चैव त्रयोदशम् । । ६३

चतुर्दशं वामनं च कौर्मं पञ्चदशं स्मृतम् ।

मात्स्यं च गारुडं चैव ब्रह्माण्डं च ततः परम् । । ६४

एतानि कुरुशार्दूल धर्मशास्त्राणि पण्डितैः ।

साधारणानि प्रोक्तानि वर्णानां श्रेयसे सदा । । ६५

चतुर्णामिह राजेन्द्र श्रोतुमर्हाणि सुव्रत ।

किमिच्छसि महाबाहो श्रोतुमेषां नृपोत्तम । । ६६

शतानीक उवाच

भारतं तु श्रुतं विप्र तातस्याङ्कगतेन तु ।

रामस्य चरितं चापि श्रुतं ब्रह्मन्समन्ततः । । ६७

पुराणानि च विप्रेन्द्र भविष्यं न तु सुव्रत ।

पुराणं वद विप्रेन्द्र! भविष्यं कौतुकं हि मे । । ६८

सुमन्तुरुवाच

साधु साधु महाबाहो साधु पृष्टोऽस्मि ४ मानद ।

शृणु मे वदतो राजन् पुराणं नवमं महत् । । ६९

यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवो नृप ।

अश्वमेधफलं प्राप्य गच्छेद् भानौ न संशयः । । 1.1.७०

इदं तु ब्रह्मणा प्रोक्तं धर्मशास्त्रमनुत्तमम् ।

विदुषा ब्राह्मणेनेदमध्येतव्यं प्रयत्नतः ५ । । ७१

शिष्येभ्यश्चैव वक्तव्यं चातुर्वर्ण्येभ्य एव हि ।

अध्येतव्यं न चान्येन ब्राह्मणं क्षत्रियं विना । ।

श्रोतव्यमेव शूद्रेण नाध्येतव्यं कदाचन ६ । । ७२

देवार्चां पुरतः १ कृत्वा ब्राह्मणैश्च नृपोत्तम ।

श्रोतव्यमेव शूद्रैश्च तथान्यैश्च द्विजातिभिः । । ७३

श्रौतं स्मार्तं हि वै धर्मं प्रोक्तमस्मिन्नृपोत्तम ।

तस्माच्छूद्रैर्विना विप्रान्न श्रोतव्यं कथञ्चन । ७४

इदं शास्त्रमधीयानो ब्राह्मणः संशितव्रतः ।

मनोवाग्देहजैर्नित्यं कर्मदोषैर्न लिम्पते । । ७५

शृण्वन्ति चापि ये राजन् भक्त्या वै ब्राह्मणादयः ।

मुच्यन्ते पातकैः सर्वैर्गच्छन्ति च दिवं प्रभो । । ७६

श्रावयेच्चापि यो विप्रः सर्वान्वर्णान्नृपोत्तम ।

स गुरुः प्रोच्यते तात वर्णानामिह सर्वशः । । ७७

स पूज्यः सर्वकालेषु सर्वैर्वर्णैर्नराधिप ।

पृथिवीं च तथैवेमां कृत्स्नामेकोऽपि सोऽर्हति । । ७८

इदं स्वस्त्ययनं श्रेष्ठमिदं बुद्धिविवर्धनम् ।

इदं यशस्यं सततमिदं निःश्रेयसं परम् । । ७९

अस्मिन्धर्मोऽखिलेनोक्तो गुणदोषौ च कर्मणाम् ।

चतुर्णामपि वर्णानामाचारश्चापि शाश्वतः । । 1.1.८०

आचारः प्रथमो धर्मः श्रुत्युक्तश्च नरोत्तम ।

तस्मादस्मिन्समायुक्तो नित्यं स्यादात्मवान्द्विजः । । ८१

आचाराद्विच्युतो विप्रो न वेदफलमश्नुते ।

आचारेण च संयुक्तः सम्पूर्णफलभाक्स्मृतः । । ८२

एवमाचारतो दृष्ट्वा धर्मस्य मुनयो गतिम् ।

सर्वस्य तपसो मूलमाचारं जगृहुः परम् । । ८३

अन्ये च मानवा राजन्नाचारं संश्रिता सदा ।

एवमस्मिन्पुराणे तु आचारस्य तु कीर्तनम् । । ८४

वृत्तान्तानि च राजेन्द्र तथा चोक्तानि पण्डितैः ।

त्रिलोक्यास्तु समुत्पत्तिः संस्कारविधिरुत्तमः । ।

श्रवणं चेतिहासस्य विधानं कथ्यते नृप । । ८५

तथास्मिन्कथ्यते राजन्माहात्म्यं वाचकस्य तु ।

व्रतचर्याश्रमाचाराः स्नातकस्य परो विधिः । । ८६

दारादिगमनं चैव विवाहानां च लक्षणम् ।

पुंसां च लक्षणं राजन्योषितां चात्र कथ्यते । । ८७

महायज्ञविधानं च शास्त्रकल्पं च शाश्वतम् ।

पृथिव्या लक्षणं तात देवार्चायाः सुलक्षणम् । । ८८

वृत्तीनां लक्षणं चैव स्नातकस्य व्रतानि च ।

भक्ष्याभक्ष्यं च शौचं च द्रव्याणां शुद्धिरेव च । । ८९

स्त्रीधर्मयोगस्तापस्यं मोक्षः संन्यास एव च ।

राज्ञश्च धर्मो ह्यखिलः कार्याणां च विनिर्णयः । । 1.1.९०

माहात्म्यं सवितुश्चात्र तीर्थानां च विशाम्पते ।

नारायणस्य माहात्म्यं तथा रुद्रस्य कथ्यते । । ९१

महाभाग्यं च विप्राणां माहात्म्यं पुस्तकस्य च ।

दुर्गादेव्यास्तथा चोक्तं सत्यस्य च महामते । । ९२

संक्षिप्तं १ संविधानं च धर्मं स्त्रीपुंसयोरपि ।

विभागं धर्मद्यूतं च कथकानां च शोधनम् । । ९३

वैश्यशूद्रोपचारं च संकीर्णानां च संभवम् ।

आपद्धर्मं च वर्णानां प्रायश्चित्तविधिं तथा । । ९४

संध्याविधिं प्रेतशुद्धिं स्नानतर्पणयोर्विधिम् ।

वैश्वदेवविधिं चापि तथा भोज्यविधिं नृप । । ९५

लक्षणं दन्तकाष्ठस्य चरणव्यूहमुत्तमम् ।

संसारगमनं चैव त्रिविधं कर्मसम्भवम् । । ९६

नैःश्रेयसं कर्मणां च गुणदोषपरीक्षणम् ।

दाराणां लक्षणं प्रोक्तं तथा पात्रपरीक्षणम् । । ९७

प्रसूतिं चापि गर्भस्य तथा कर्मफलं नृप ।

जातिधर्मान्कुलधर्मान्वेदधर्मांश्च १ पार्थिव । । ९८

वैतानव्रतिकानां च तथासौ प्रोक्तवान्विभुः ।

ब्रह्मा कुरुकुलश्रेष्ठ शंकराय महात्मने । । ९९

शंकरेण तथा विष्णोः कथितं कुरुनन्दन ।

विष्णुनापि पुनः प्रोक्तं नारदाय महीपते । । 1.1.१००

नारदात्प्राप्तवाञ्छक्रः शक्रादपि पराशरः ।

पराशरात्ततो व्यासो व्यासादपि मया विभो । । १०१

एवं परम्पराप्राप्तं पुराणमिदमुत्तमम् ।

शृणु त्वमपि राजेन्द्र मत्सकाशात्परं हितम् । । १०२

सर्वाण्येव पुराणानि संज्ञेयानि नरर्षभ ।

द्वादशैव सहस्राणि प्रोक्तानीह मनीषिभिः । । १०३

पुनर्वृद्धिं गतानीह आख्यानैर्विविधैर्वृष ।

यथा स्कान्दं तथा चेदं भविष्यं कुरुनन्दन । । १०४

स्कान्दं शतसहस्रं तु लोकानां ज्ञातमेव हि ।

भविष्यमेतदृषिणा लक्षार्द्धं संख्यया कृतम् २ । । १०५

तच्छ्रुत्वा पुरुषो भक्त्या इदं फलमवाप्नुयात् ।

ऋद्धिर्वृद्धिस्तथा श्रीश्च भवन्ति तस्य निश्चितम् । । १०६

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राहमे पर्वणि

कथाप्रस्तावने प्रथमोऽध्यायः । १ ।

अथ द्वितीयोऽध्यायः

सृष्टिवर्णनं पुराणानां ब्रह्मपञ्चमास्यादुत्पत्तिवर्णनञ्च

सुमन्तुरुवाच

शृणुष्वेदं महाबाहो पुराणं पञ्चलक्षणम् ।

यच्छ्रुत्वा मुच्यते राजन्पुरुषो ब्रह्महत्यया । । १

पर्वाणि चात्र वै पञ्च कीर्तितानि स्वयम्भुवा ।

प्रथमं कथ्यते ब्राह्मं द्वितीयं वैष्णवं स्मृतम् । । २

तृतीयं शैवमाख्यातं चतुर्थं त्वाष्ट्रमुच्यते ।

पञ्चमं प्रतिसर्गाख्यं सर्वलोकैः सुपूजितम् । । ३

एतानि तात पर्वाणि लक्षणानि निबोध मे ।

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । । ४

वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ।

चतुर्दशभिर्विद्याभिर्भूषितं कुरुनन्दन । । ५

अङ्गानि चतुरो वेदा मीमांसा न्यायविस्तरः ।

पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश । । ६

आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चैव ते त्रयः ।

अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव ताः । । ७

प्रथमं कथ्यते सर्गो भूतानामिह सर्वशः ।

यच्छ्रुत्वा पापनिर्मुक्तो याति शान्तिमनुत्तमाम् । । ८

जगदासीत्पुरा तात तमोभूतमलक्षणम् ।

अविज्ञेयमतर्क्यं च प्रसुप्तमिव सर्वशः । । ९

ततः स भगवानीशो ह्यव्यक्तो व्यञ्जयन्निदम् ।

महाभूतानि वृत्तौजाः प्रोत्थितस्तमनाशनः १ । । 1.2.१०

योऽसावतीन्द्रियोऽग्राह्यः सूक्ष्मोऽव्यक्तः सनातनः ।

सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एष स्वयमुत्थितः । । ११

योऽसौ षड्विंशको लोके तथा यः पुरुषोत्तमः ।

भास्करश्च महाबाहो परं ब्रह्म च कथ्यते । । १२

सोऽभिध्याय शरीरात्स्वात्सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ।

अत एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् । । १३

यस्मादुत्पद्यते सर्वं सदेवासुरमानुषम् ।

बीजं शुक्रं तथा रेत उग्रं वीर्यं च कथ्यते । । १४

वीर्यस्यैतानि नामानि कथितानि स्वयम्भुवा ।

तदण्डमभवद्धैमं ज्वालामालाकुलं विभो । । १५

यस्मिञ्जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ।

सुरज्येष्ठश्चतुर्वक्त्रः परमेष्ठी पितामहः । । १६

क्षेत्रज्ञः पुरुषो वेधाः शम्भुर्नारायणस्तथा ।

पर्यायवाचकैः शब्दैरेव ब्रह्मा प्रकीर्त्यते । । १७

सदा मनीषिभिस्तात विरञ्चिः कञ्जजस्तथा२ ।

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । । १८

ता यदस्यायनं पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ।

अरमित्येव शीघ्राय नियताः कविभिः कृताः । । १९

आप ३ एवार्णवीभूत्वा सुशीघ्रास्तेन ता नराः ।

यत्तत्कारणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । । 1.2.२०

तद्विसृष्टः स पुरुषो लोके ब्रह्मेति कीर्त्त्यते ।

एवं स भगवानण्डे तत्त्वमेव निरूप्य वै । ।२ १

ध्यानमास्थाय राजेन्द्र तदण्डमकरोद्द्विधा ।

शकलाभ्यां च राजेन्द्र दिवं भूमिं च निर्ममे । । २२

अन्तर्व्योम दिशश्चाष्टौ वारुणं स्थानमेव हि ।

ऊर्ध्वं महान्गतो राजन् समन्ताल्लोकभूतये । । २३

महतश्चाप्यहंकारस्तस्माच्च त्रिगुणा अपि ।

त्रिगुणा अतिसूक्ष्मास्तु बुद्धिगम्या हि भारत । । २४

उत्पत्तिहेतुभूता वै भूतानां महतां नृप ।

तेषामेव गृहीतानि शनैः पञ्चेन्द्रियाणि तु । । २५

तथैवावयवाः सूक्ष्माः षण्णामप्यमितौजसाम् । । २६

संनिवेश्यात्ममात्रासु स राजन्भगवान्विभुः ।

भूतानि निर्ममे तात सर्वाणि विधिपूर्वकम् । । २७

यन्मूर्त्यवयवाः सूक्ष्मास्तस्येमान्याश्रयाणि षट् ।

तस्माच्छरीरमित्याहुस्तस्य मूर्तिं मनीषिणः । । २८

महान्ति तानि भूतानि आविशन्ति ततो विभुम् ।

कर्मणा सह राजेन्द्र सगुणाश्चापि वै गुणाः । । २९

तेषामिदं तु सप्तानां पुरुषाणां महौजसाम् ।

सूक्ष्माभ्यो मूर्तिमात्राभ्यः सम्भवत्यव्ययाद्वयम् १ । । 1.2.३०

भूतादिमहतस्तात येन व्याप्तमिदं जगत् ।

तस्मादपि महाबाहो पुरुषाः पञ्च एव हि । । ३१

केचिदेवं परां तात सृष्टिमिच्छन्ति पण्डिताः ।

अन्येऽप्येवं महाबाहो प्रवदन्ति मनीषिणः । । ३२

योऽसावात्मा परस्तात कल्पादौ सृजते तनुम् ।

प्रजनश्च महाबाहो सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । । ३३

तेन सृष्टः पुद्गलस्तु प्रधानं विशते नृप ।

प्रधानं क्षोभितं तेन विकारान्युजते बहून् । । ३४

उत्पद्यते महांस्तस्मात्ततो भूतादिरेव हि ।

उत्पद्यते विशालं च भूतादेः कुरुनन्दन । । ३५

विशालाच्च हरिस्तात हरेश्चापि वृकास्तथा ।

वृकैर्मुष्णन्ति च बुधास्तस्मात्सर्वं भवेन्नृप । । ३६

तथैषामेव राजेन्द्र प्रादुर्भवति वेगतः ।

मात्राणां कुरुशार्दूल विबोधस्तदनन्तरम् १ । । ३७

तस्मादपि हृषीकाणि विविधानि नृपोत्तम ।

तथेयं सृष्टिराख्याताऽऽराध्यतः कुरुनन्दन । । ३८

भूयो निबोध राजेन्द्र भूतानामिह विस्तरम् ।

गुणाधिकानि सर्वाणि भूतानि पृथिवीपते । । ३९

आकाशमादितः कृत्वा उत्तरोत्तरमेव हि ।

एकं द्वौ च तथा त्रीणि चत्वारश्चापि पञ्च च । । 1.2.४०

ततः स भगवान्ब्रह्मा पद्मासनगतः प्रभुः ।

सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक्पृथक् । । ४१

वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे ।

कर्मोद्भवानां देवानां सोऽसृजद्देहिनां प्रभुः । । ४२

तुषितानां गणं राजन्यज्ञं चैव सनातनम् ।

दत्त्वा २ वीर समानेभ्यो गुह्यं ब्रह्म सनातनम् । । ४३

दुदोह यज्ञसिद्धयर्थमृग्यजुः सामलक्षणम् ।

कालं कालविभक्तीश्च ३ ग्रहानृतूंस्तथा नृप । । ४४

सरितः सागराञ्छैलान्समानि विषमाणि च ।

कामं क्रोधं तथा वाचं रतिं चापि कुरुद्वह । । ४५

सृष्टिं ससर्ज राजेन्द्र सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ।

धर्माधर्मौ विवेकाय कर्मणां च तथासृजत् । ।४ ६

सुखदुःखादिभिर्द्वन्द्वैः प्रजाश्चेमा न्ययोजयत् ।

अण्व्यो मात्राविनाशिन्यो दशार्धानां तु याः स्मृताः । । ४७

ताभिः सर्वमिदं वीर सम्भवत्यनुपूर्वशः ।

यत्कृतं तु पुरा कर्म सन्नियुक्तेन वै नृप । । ४८

स तदेव स्वयं भेजे सृज्यमानं पुनः पुनः ।

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मे ऋतानृते । । ४९

यद्यथास्याभवत्सर्गे तत्तस्य स्वयमाविशत् ।

यथा च लिङ्गान्यृतवः स्वयमेवानुपर्यये । । 1.2.५०

स्वानि स्वान्यभिपद्यन्ते तथा कर्माणि देहिनः ।

लोकस्येह विवृद्ध्यर्थं मुखबाहूरुपादतः । । ५१

ब्रह्म क्षत्रं तथा चोभौ वैश्यशूद्रौ नृपोत्तम ।

मुखानि यानि चत्वारि तेभ्यो वेदा विनिःसृताः । । ५२

ऋग्वेदसहिता तात वसिष्ठेन महात्मना ।

पूर्वान्मुखान्महाबाहो दक्षिणाच्चापि वै शृणु । । ५३

यजुर्वेदो महाराज याज्ञवल्क्येन वै सह ।

सामानि पश्चिमात्तात गौतमश्च महानृषिः । । ५४

अथर्ववेदो राजेन्द्र मुखाच्चाप्युत्तरान्नृप ।

ऋषिश्चापि तथा राजञ्छौनको लोकपूजितः । । ५५

यत्तन्मुखं महाबाहो पञ्चमं लोकविश्रुतम् ।

अष्टादशपुराणानि सेतिहासानि भारत । । ५६

निर्गतानि ततस्तस्मान्मुखात्कुरुकुलोद्वह ।

तथान्याः स्मृतयश्चापि यमाद्या लोकपूजिताः । । ५७

ततः स भगवान्देवो द्विधा देहमकारयत् ।

द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्धेन पुरुषोऽभवत् । । ५८

अर्धेन नारी तस्यां च विराजमसृजत्प्रभुः ।

तपस्तप्त्वासृजद्यं तु स स्वयं पुरुषो विराट् । । ५९

स चकार तपो राजन्सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ।

पतीन्प्रजानामसृजन्महर्षीनादितो दश । । 1.2.६०

नारदं च भृगुं तात कं प्रचेतसमेव हि ।

पुलहं क्रतुं पुलस्त्यं च अत्रिमङ्गिरसं तथा । । ६१

मरीचिं चापि राजेन्द्र योऽसावाद्यः प्रजापतिः ।

एतांश्चान्यांश्च राजेन्द्र असृजद् भूरितेजसः । । ६२

अथ देवानृषीन्दैत्यान्सोऽसृजत्कुरुनन्दन ।

यक्षरक्षः पिशाचांश्च गन्धर्वाप्सरसोऽसुरान् । । ६३

मनुष्याणां पितॄणां च सर्पाणां चैव भारत ।

नागानां च महाबाहो ससर्ज विविधान्गणान् । । ६४

क्षणरुचोऽशनिगणान्रोहितेन्द्रधनूंषि च ।

धूमकेतूंस्तथा चोल्का निर्याताञ्ज्योतिषां गणान् । । ६५

मनुष्यान्किन्नरान्मत्स्यान्वराहांश्च विहङ्गमान् ।

गजानश्वानथ पशून्मृगान्व्यालांश्च भारत । । ६६

कृमिकीटपतङ्गांश्च यूकालिक्षकमत्कुणान् ।

सर्वं च दंशमशकं स्थावरं१ च पृथग्विधम् । । ६७

एवं स भास्करो देवः ससर्ज भुवनत्रयम् ।

येषां तु यादृशं कर्म भूतानामिह कीर्तितम् । । ६८

कथयिष्यामि तत्सर्वं क्रमयोगं च जन्मनि ।

गजा व्याला मृगास्तात पशवश्च पृथग्विधाः । । ६९

पिशाचा मानुषास्तात रक्षांसि च जरायुजाः ।

द्विजास्तु अण्डजाः सर्पा नक्रा मत्स्याः सकच्छपाः । । 1.2.७०

एवंविधानि यानीह स्थलजान्यौदकानि च ।

स्वेदजं दंशमशकं यूकालिक्षकमत्कुणाः । । ७१

ऊष्मणा चोपजायन्ते यच्चान्यत्किञ्चिदीदृशम् ।

उद्भिज्जाः स्थावराः सर्वे बीजकाण्डप्ररोहिणः । । ७२

ओषध्यः फलपाकान्ता नानाविधफलोपगाः ।

अपुष्पाः फलवन्तो ये ते वनस्पतयः स्मृताः । । ७३

पुष्पिणः फलिनश्चैव वृक्षास्तूभयतः स्मृताः ।

गुच्छगुल्मं तु विविधं तथैव तृणजातयः । । ७४

बीजकाण्डरुहाण्येव प्रताना १ वल्ल्य एव च ।

तमसा बहुरूपेण वेष्टिताः कर्महेतुना । । ७५

अन्तःसंज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः ।

एतावत्यस्तु गतयः प्रोद्भूताः कुरुनन्दन । । ७६

तस्माद्देवाद्दीप्तिमन्तो भास्कराच्य महात्मनः ।

घोरेऽस्मिंस्तात संसारे नित्यं सततयायिनि । । ७७

एवं सर्वं स सृष्ट्वेदं राजँल्लोकगुरुं परम् ।

तिरोभूतः स भूतात्मा कालं कालेन पीडयन् । । ७८

यदा स देवो जागर्ति तदेदं चेष्टते जगत् ।

यदा स्वपिति शान्तात्मा तदा सर्वं निमीलति । । ७९

तस्मिन्स्वपिति राजेन्द्र जन्तवः कर्मबन्धनाः ।

स्वकर्मभ्यो निवर्तन्ते मनश्च ग्लानिमृच्छति । । 1.2.८०

युगपत्तु प्रलीयन्ते यदा तस्मिन्महात्मनि ।

तदायं सर्वभूतात्मा सुखं स्वपिति भारत । । ८१

तमो यदा समाश्रित्य चिरं तिष्ठति सेन्द्रियः ।

न नवं कुरुते कर्म तदोत्क्रामति मूर्तितः । । ८२

यदाहंमात्रिको भूत्वा बीजं स्थास्नु चरिष्णु च ।

समाविशति संसृष्टस्तदा मूतिं विमुञ्चति । । ८३

एवं स जाग्रत्स्वप्नाभ्यामिदं सर्वं जगत्प्रभुः ।

संजीवयति चाजस्रं प्रमापयति चाव्ययः । । ८४

कल्पादौ सृजते तात अन्ते कल्पस्य संहरेत् ।

दिनं तस्येह यत्तात कल्पान्तमिति कथ्यते । । ८५

कालसंख्यां ततस्तस्य १ कल्पस्य शृणु भारत ।

निमेषा दश चाष्टौ च अक्ष्णः काष्ठा निगद्यते । । ८६

त्रिंशत्काष्ठाः कलामाहुः क्षणस्त्रिंशत्कलाः स्मृताः ।

मुहूर्तमथ मौहूर्ता वदन्ति द्वादश क्षणम् । । ८७

त्रिंशन्मुहूर्तमुद्दिष्टमहोरात्रं मनीषिभिः ।

मासस्त्रिंशदहोरात्रं द्वौ द्वौ मासावृतुः स्मृतः । । ८८

ऋतुत्रयमप्ययनमयने द्वे तु वत्सरः ।

अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषदैविके । । ८९

रात्रिः स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणामहः ।

पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तु पक्षयोः । । 1.2.९०

कर्म चेष्टास्वहः कृष्णः मुक्तः स्वप्नाय शर्वरी ।

दैवे रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः । । ९१

अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् ।

ब्राह्मस्य तु क्षपाहस्य यत्प्रमाणं महीपते । । ९२

एकैकशो युगानां तु क्रमशस्तन्तिबोध मे ।

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् । । ९३

तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ।

त्रेता त्रीणि सहस्राणि वर्षाणि च विदुर्बुधाः । । ९४

शतानि षट् च राजेन्द्र सन्ध्यासन्ध्यांशयोः पृथक् ।

वर्षाणां द्वे सहस्रे तु द्वापरे परिकीर्तिते । । ९५

चत्वारि च शतान्याहुः सन्ध्यासन्ध्यांशयोर्बुधः ।

सहस्रं कथितं तिष्ये शतद्वयसमन्वितम् । । ९६

एषा चतुर्युगस्यापि संख्या प्रोक्ता नृपोत्तम ।

यदेतत्परिसंख्या तमादावेव चतुर्युगम् । । ९७

एतद्द्वादशसाहस्रं देवानां युगमुच्यते ।

दैविकानां युगानां तु सहस्रपरिसंख्यया । । ९८

ब्राह्ममेकमहर्ज्ञेयं तावती रात्रिरुच्यते ।

एतद्युगसहस्रान्तं ब्राह्मं पुण्यमहर्विदुः । । ९९

रात्रिं च तावतीमेव तेऽहोरात्रविदो जनाः ।

ततोऽसौ युगपर्यन्ते प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते । । 1.2.१००

प्रतिबुद्धस्तु सृजति मनः सदसदात्मकम् ।

मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं १ सिसृक्षया । । १०१

विपुलं जायते तस्मात्तस्य शब्दं गुणं विदुः ।

विपुलात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः । । १०२

बलवाञ्जायते वायुः स वै स्पर्शगुणो मतः ।

वायोरपि विकुर्वाणाद्विरोचिष्णु तमोनुदम् । । १०३

उत्पद्यते विचित्रांशुस्तस्य रूपं गुणं विदुः ।

तस्मादपि विकुर्वाणादापो जाताः स्मृता बुधैः । । १०४

तासां गुणो रसो ज्ञेयः सर्वलोकस्य भावनः २ ।

अद्भ्यो गन्धगुणा भूमिरित्येषा सृष्टिरादितः । । १०५

यत्प्राग्द्वादशसाहस्रमुक्तं सौमनसं युगम् ।

तदेकसप्ततिगुणं मन्वन्तरमिहोच्यते । । १०६

मन्वन्तराण्यसंख्यानि सर्गः संहार एव च ।

तथाप्यहे सदा ब्राह्मे मनवस्तु चतुर्दश । । १०७

कथ्यन्ते कुरुशार्दूल ३ संख्यया पण्डितैः सदा ।

मनोः स्वायम्भुवस्येह षड्वंश्या ४ मनवोऽपरे । । १०८

सृष्टवन्तः प्रजाः स्वाःस्वाः महात्मानो महौजसः ।

सावर्णेयस्तथा पञ्चभौत्यो रौच्यस्तथापरः । । १०९

एते भविष्या मनवः सप्त प्रोक्ता नृपोत्तम ।

स्वस्वेऽन्तरे सर्वमिदं पालयन्ति चराचरम् । । 1.2.११०

एवंविधं दिनं तस्य विरिञ्चेस्तु महात्मनः ।

तस्यान्ते कुरुते सर्गं यथेदं कथितं तव । । १११

क्रीडन्निवैतत्कुरुते परमेष्ठी नराधिप ।

चतुष्पात्सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युगे । । ११२

नाधर्मेणागमः कश्चिन्मनुष्याणां प्रवर्तते ।

इतरेष्वागमास्तात धर्मश्च कुरुनन्दन । । ११३

यादृशाः परिहीयन्ते यथाह भगवान्मनुः १ ।

चौर्याच्चाप्यनृताद्राजन्मायाभिरमितद्युते । । ११४

पादेन हीयते धर्मस्त्रेतादिषु युगेषु वै ।

अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशतायुषः । । ११५

कृतत्रेतादिषु त्वेषां वयो ह्रसति पादशः ।

वेदोक्तमायुराशीश्च मर्त्यानां कुरुनन्दन । । ११६

कर्मणां तु फलं तात फलत्यनुयुगं सदा ।

प्रभावश्च तथा लोके फलत्येव शरीरिणाम् । । ११७

अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरे परे ।

अन्ये कलियुगे नृणां युगधर्मानुरूपतः । । ११८

तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते ।

द्वापरे यज्ञमित्याहुर्दानमेकं कलौ युगे । । ११९

सर्वस्य राजन्सर्गस्य गुप्त्यर्थं च महाद्युते ।

मुखबाहूरुपादानां पृथक्कर्माण्यकल्पयत् । । 1.2.१२०

अध्यापनमध्ययनं यजनं याजनं तथा ।

दानं प्रतिग्रहं चैव ब्राह्मणानामकल्पयत् । । १२१

प्रजानां पालनं राजन्दानमध्ययनं तथा ।

विषयेषु प्रसक्तिं च तथेज्यां क्षत्रियस्य तु । । १२२

पशूनां रक्षणं दानमिज्याध्ययनमेव च ।

वणिक्पथं १ कुसीदं च वैश्यस्य कृषिरेव च । । १२३

एकमेव तु शूद्रस्य कर्म लोके प्रकीर्तितम् ।

एतेषामेव वर्णानां शुश्रूषामनुपूर्वशः । । १२४

पुरुषस्य सदा श्रेष्ठं नाभेरूर्ध्वं नृपोत्तम ।

तस्मादपि शुचितरं मुखं तात स्वयम्भुवः । । १२५

तस्मान्मुखाद्द्विजो जात इतीयं वैदिकी श्रुतिः ।

सर्वस्यैवास्य धर्मस्य धर्मतो ब्राह्मणः प्रभुः । । १२६

स सृष्टो ब्रह्मणा पूर्वं तपस्तप्त्वा कुरूद्वह ।

हव्यानामिव कव्यानां सर्वस्यापि च गुप्तये । । १२७

अश्नन्ति च मुखेनास्य हव्यानि त्रिदिवौकसः ।

कव्यानि चैव पितरः किम्भूतमधिकं ततः । । १२८

भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां बुद्धिजीविनः ।

बुद्धिमत्सु नराः श्रेष्ठा नरेषु ब्राह्मणाः स्मृताः । । १२९

ब्राह्मणेषु च विद्वांसो विद्वत्सु कृतबुद्धयः ।

कृतबुद्धिषु कर्तारः कर्तृषु ब्रह्मवेदिनः । । 1.2.१३०

जन्म विप्रस्य राजेन्द्र धमार्थमिह कथ्यते ।

उत्पन्नः सर्वसिद्धयर्थं४ याति ब्रह्मसदो नृप । । १३१

स चापि जायमानस्तु पृथिव्यामिह जायते ।

भूतानां प्रभवायैव धर्मकोशस्य गुप्तये । । १३२

सर्वं हि ब्राह्मणस्येदं यत्किञ्चित्पृथिवीगतम् ।

जन्मना चोत्तमेनेदं सर्वं वै ब्राह्मणोऽर्हति । । १३३

स्वकीयं ब्राह्मणो भुङ्क्ते विदधाति च सुव्रत ।

करुणां कुर्वतस्तस्य भुञ्जन्ती हेतरे जनाः । । १३४

त्रयाणामिह वर्णानां भावाभावाय वै द्विजः ।

भवेद्राजन्न सन्देहस्तुष्टो भावाय वै द्विजः । । १३५

अभावाय भवेत्क्रुद्धस्तस्मात्पूज्यतमो हि सः ।

ब्राह्मणे सति नान्यस्य प्रभुत्वं विद्यते नृप । .। १३६

कामात्करोत्यसौ कर्म कामगश्च नृपोत्तम ।

तस्माद्वृन्दारकपुरी तस्मादपि महः पुनः । । १३७

महर्लोकाज्जनोलोकं ब्रह्मलोकं च गच्छति ।

ब्रह्मत्वं च महाबाहो याति विप्रो न संशयः । । १३८

शतानीक उवाच

ब्रह्मत्वं नाम दुष्प्रापं ब्रह्मलोकेषु सुव्रत । । १३९

ब्रह्मत्वं कीदृशं विप्रो ब्रह्मलोकं च गच्छति ।

नाममात्रोऽथ किं विप्रो ब्रह्मत्वं ब्रह्मणः सदा । ।

याति ब्रह्मन्गुणाः के स्युर्ब्रह्मप्राप्तौ ममोच्यताम् । । 1.2.१४०

सुमन्तुरुवाच

साधुसाधु महाबाहो शृणु मे परमं वचः । । १४१

ये प्रोक्ता वेदशास्त्रेषु संस्कारा ब्राह्मणस्य तु ।

गर्भाधानादयो ये च १ संस्कारा यस्य पार्थिव । । १४२

चत्वारिंशतथाष्टौ च निर्वृत्ताः शास्त्रतो नृप ।

स याति ब्रह्मणः स्थानं ब्राह्मणत्वं च मानद १ ।।

संस्काराः सर्वथा हेतुर्ब्रह्मत्वे नात्र संशयः ।। १४३

शतानीक उवाच

संस्काराः के मता ब्रह्मन्ब्रह्मत्वे ब्राह्मणस्य तु ।

शंस मे द्विजशार्दूलं कौतुकं हि महन्मम ।। १४४

सुमन्तुरुवाच

साधुसाधु महाबाहो शृणु मे परमं वचः ।

ये प्रोक्ता वेदशास्त्रेषु संस्कारा ब्राह्मणस्य तु ।।

मनीषिभिर्महाबाहो शृणु सर्वानशेषतः ।। १४५

गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं तथा ।

जातकर्मान्नाशनं च चूडोपनयनं २ नृप ।। १४६

ब्रह्मव्रतानि चत्वारि स्नानं च तदनन्तरम् ।

सधर्मचारिणीयोगो यज्ञानां ३ कर्म मानद ।। १४७

पञ्चानां कार्यमित्याहुरात्मनः श्रेयसे नृप ।

देवपितृमनुष्याणां भूतानां ब्राह्मणस्तथा ।। १४८

एतेषां चाष्टकाकर्म पार्वणश्राद्धमेव हि ।

श्रावणी चाग्रहायणी चैत्री चाश्वयुजी तथा ।। १४९

पाकयज्ञास्तथा सप्त अग्न्याधानं च सत्क्रिया ।

अग्निहोत्रं तथा राजन्दर्शं च विधुसञ्क्षये ।। 1.2.१५०

पौर्णमासं च राजेन्द्र चातुर्मास्यानि चापि हि ।

निरूपणं ५ पशुवधं तथा सौत्रामणीति च ।। १५१

हविर्यज्ञास्तथा सप्त तेषां चापि हि सत्क्रिया ।

अग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोमस्तथोक्थ्यः षोडशीं विदुः ।।१५२

वाजपेयोऽतिरात्रश्च आप्तोर्यामेति वै स्मृतः १ ।

संस्कारेषु स्थिताः सप्त सोमाः कुरुकुलोद्वह ।। १५३

इत्येते द्विजसंस्काराश्चत्वारिंशन्नृपोत्तम ।

अष्टौ चात्मगुणास्तात शृणु तानपि भारत ।। १५४

अनसूया दया क्षान्तिरनायासं च मङ्गलम् ।

अकार्पण्यं तथा शौचमस्पृहा च कुरूद्वह ।। १५५

य एतेऽष्टगुणास्तात कीर्त्यन्ते वै मनीषिभिः ।

एतेषां लक्षणं वीर शृणु सर्वमशेषतः ।। १५६

न गुणान्गुणिनो हन्ति न स्तौत्यात्मगुणानपि ।

प्रहष्यन्ते नान्यदोषैरनसूया प्रकीर्तिता ।। १५७

अपरे बन्धुवर्गे वा मित्रे द्वेष्टरि वा सदा ।

आत्मवद्वर्तनं यत्स्यात्सा दया परिकीर्तिता ।। १५८

वाचा मनसि काये च दुःखेनोत्पादितेन च ।

न कुप्यति न चाप्रीतिः सा क्षमा परिकीर्तिता ।। १५९

अभक्ष्यपरिहारश्च संसर्गश्चाप्यनिन्दितैः ।

आचारे च व्यवस्थानं शौचमेतत्प्रकीर्तितम् ।। 1.2.१६०

शरीरं पीड्यते येन शुभेनापि च कर्मणा ।

अत्यन्तं तन्न कुर्वीत अनायासः स उच्यते ।। १६१

प्रशस्ताचरणं नित्यमप्रशस्तविवर्जनम् ।

एतद्धि मङ्गलं प्रोक्तं मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः ।। १६२

स्तोकादपि प्रदातव्यमदीनेनान्तरात्मना ।

अहन्यहनि यत्किंचिदकार्पण्यं तदुच्यते ।। १६३

यथोत्पन्नेन सन्तुष्टः स्वल्पेनाप्यथ वस्तुना ।

अहिंसया परस्वेषु ३ साऽस्पृहा परिकीर्तिता ।। १६४

वपुर्यस्य तु इत्येतैः संस्कारैः संस्कृतं द्विजः ।

ब्रह्मत्वमिह सम्प्राप्य ब्रह्मलोकं च गच्छति ।। १६५

वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकाद्यैर्द्विजन्मनाम् ।

कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चेह च । । १६६

गर्भशुद्धिं ततः प्राप्य धर्मं चाश्रमलक्षणम् ।

याति मुक्तिं न सन्देहः पुराणेऽस्मिन्नृपोत्तम । । १६७

उशन्ति कुरुशार्दूल ब्राह्मणा नात्र संशयः ।

१आश्रितानां विशेषेण ये नित्यं स्वस्तिवादिनः । । १६८

निकटस्थान्द्विजान्हित्वा योऽन्यान्पूजयति द्विजान् ।

सिद्धं पापं तदपमानात्तद्वक्तुं नैव शक्यते । । १६९

तस्मात्सदा समीपस्थः सम्पूज्यो विधिवन्नृप ।

पूजयेदतिथींस्तद्वदन्नपानादिदानतः । । 1.2.१७०

ब्राह्मणः सर्ववर्णानां ज्येष्ठः श्रेष्ठस्तथोत्तमः ।

एवमस्मिन्पुराणे तु संस्कारान्ब्राह्मणस्य तु । । १७१

शृणोति यश्च जानाति यश्चापि पठते सदा ।

ऋद्धिं वृद्धिं तथा कीर्तिं प्राप्येह श्रियमुत्तमाम् । । १७२

धनं धान्यं यशश्चापि पुत्रान्बन्धून्सुरूपताम् ।

सावित्रं लोकमासाद्य ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् । । १७३

इति श्रीभविष्य महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां

ब्राह्मे पर्वणि द्वितीयोऽध्यायः । २ ।

अथ तृतीयोऽध्यायः

गर्भाधानादारभ्य समासात्सर्वसंस्कारवर्णनमाचमनादिविधिवर्णनञ्च

शतानीक उवाच

जातकर्मादिसंस्कारान्वर्णानामनुपूर्वशः ।

आश्रमाणां च मे धर्मं कथयस्व द्विजोत्तम । । १

सुमन्तुरुवाच

गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं तथा ।

जातकर्मान्नप्राशश्च चूडामौञ्जीनिबन्धनम् । । २

बैजिकं गार्भिकं चैनो द्विजानामपमृज्यते ।

स्वाध्यायेन व्रतैर्होमैस्त्रैविद्येनेज्यया श्रुतैः । । ३

महायज्ञैश्च ब्राह्मीयं यज्ञैश्च क्रियते तनुः ।

शृणुष्वैकमना राजन्यथा सा क्रियते तनुः । । ४

प्राङ्नाभिकर्तनात्पुंसो जातकर्म विधीयते ।

मन्त्रवत्प्राशनं चास्य हिरण्यमधुसर्पिषाम् । । ५

नामधेयं दशम्यां तु केचिदिच्छन्ति पार्थिव ।

द्वादश्यामपरे राजन्मासि पूर्णे तथा परे । । ६

अष्टादशेऽहनि तथाऽन्ये वदन्ति मनीषिणः ।

पुण्ये तिथौ मुहूर्ते च नक्षत्रे च गुणान्विते । । ७

मङ्गल्यं तात विप्रस्य शिवशर्मेति पार्थिव ।

राजन्यस्य विशिष्टं १ तु इन्दुवर्मेति कथ्यते २ । ।। ८ ।।

वैश्यस्य धनसंयुक्तं शूद्रस्य च जुगुप्सितम् ।

धनवर्धनेति वैश्यस्य सर्वदासेति हीनजे । । ९

मनुना च तथा प्रोक्तं नाम्नो लक्षणमुत्तमम् ।

शर्मवद्ब्राह्मणस्य स्याद्राज्ञो रक्षासमन्वितम् । । 1.3.१०

वैश्यस्य पुष्टिसंयुक्तं शूद्रस्य प्रेष्यसंयुतम् ।

स्त्रीणां सुखोद्यमक्रूरं विस्पष्टार्थमनोरमम् । । ११

मङ्गल्यं दीर्घवर्णान्तमाशीर्वादाभिधानवत् ।

द्वादशेऽहनि राजेन्द्र शिशोर्निष्कमणं गृहात् । । १२

चतुर्थे मासि कर्त्तव्यं तथान्येषां मतं विभो ।

षष्ठेऽन्नप्राशनं मासि यथेष्टं मङ्गलं कुले । । १३

चूडाकर्म द्विजातीनां सर्वेषामनुपूर्वशः ।

प्रथमेऽब्दे तृतीये वा कर्तव्यं कुरुनन्दन । । १४

गर्भाष्टमेऽब्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्योपनायनम् ।

गर्भादेकादशे राजन्क्षत्रियस्य विनिर्दिशेत् । । १५

द्वादशेऽब्देऽपि गर्भात्तु वैश्यस्य व्रतमादिशेत् ।

ब्रह्मवर्चसकामेन कार्यं विप्रस्य पञ्चमे । । १६

बलार्थिना तथा राज्ञः षष्ठे ऽब्दे कार्यमेव हि ।

अर्थकामेन वैश्यस्य अष्टमे कुरुनन्दन । । १७

आषोडशाद्ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते ।

द्वाविंशतेः क्षत्रबन्धोराचतुर्विंशतेर्विशः । । १८

अत ऊर्ध्वं तु ये राजन्यथाकालमसंस्कृताः ।

सावित्रीपतिता व्रात्या व्रात्यस्तोमादृते ३ क्रतोः । । १९

न चाप्येभिरपूतैस्तु आपद्यपि हि कर्हिचित् ।

ब्राह्मं यौनं च सम्बन्धमाचरेद्ब्राह्मणैः सह । । 1.3.२०

भवन्ति राजंश्चर्माणि व्रतिनां त्रिविधानि च ।

कार्ष्णरौरववास्तानि ब्रह्मक्षत्रविशां नृप । । २१

वशीरंश्चानुपूर्व्येण वस्त्राणि विविधानि तु ।

ब्रह्मक्षत्रविशो राजञ्छाणक्षौमादिकानि च । । २२

मौञ्जी त्रिवृत्समा श्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला ।

क्षत्रियस्य च मौर्वीज्या वैश्यस्य शणतान्तवी । । २३

मुञ्जालाभे तु कर्तव्या कुशाश्मन्तकबल्वजैः ।

त्रिवृत्ता ग्रन्थिनैकेन त्रिभिः पञ्चभिरेव च । । २४

कार्पासमुपवीतं स्याद्विप्रस्योर्ध्ववृतं त्रिवृत् ।

शणसूत्रमयं राज्ञो वैश्यस्याविकसौत्रिकम् । । २५

पुष्कराणि तथा चैषां भवन्ति त्रिविधानि तु ।

ब्रह्मणो बैल्वपालाशौ तृतीयं प्लक्षजं नृप । । २६

वाटखादिरौ क्षत्रियस्तु तथान्यं वेतसोद्भवम् ।

पैलवोदुम्बरौ वैश्यस्तथाश्वत्थजमेव हि । । २७

दण्डानेतान्महाबाहो धर्मतोऽर्हन्ति धारितुम् ।

केशान्तिको ब्राह्मणस्य दण्डः कार्यः प्रमाणतः । । २८

ललाटसम्मितो राज्ञः स्यात्तु नासान्तिको विशः ।

ऋजवस्ते तू सर्वे स्युर्ब्राह्मणाः सौम्यदर्शनाः । । २९

अनुद्वेगकरा नॄणां सत्वचो नाग्निदूषिताः ।

प्रगृह्य चेप्सितं दण्डमुपस्थाय च भास्करम् । । 1.3.३०

सम्यग्गुरुं तथा पूज्य चरेद्भैक्ष्यं यथाविधि ।

भवत्पूर्वं चरेद्भैक्ष्यमुपनीतो द्विजोत्तमः । । ३१

भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्य भवदुत्तरम् ।

मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम् । । ३२

भिक्षेत भैक्ष्यं प्रथमं या चैनं नावमानयेत् ।

सुवर्णं रजतं चान्नं सा पात्रेऽस्य विनिर्दिशेत् । । ३३

समाहृत्य ततो भैक्ष्यं यावदर्थममायया ।

निवेद्य गुरवेऽश्नीयादाचम्य प्राङ्मुखः शुचिः । । ३४

आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः ।

श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्ते ऋतं १ भुङ्क्ते उदङ्मुखः । । ३५

उपस्पृश्य द्विजो राजन्नन्नमद्यात्समाहितः ।

भुक्त्वा चोपस्पृशेत्सम्यगद्भिः खानि च संस्पृशेत् । । ३६

तथान्नं पूजयेन्नित्यमद्याच्चैतदकुत्सयन् ।

दर्शनात्तस्य हष्येद्वै प्रसीदेच्चापि भारत। । ३७

अभिनन्द्य ततोऽश्नीयादित्येवं मनुरब्रवीत् ।

पूजितं त्वशनं नित्यं बलमोजश्च यच्छति। । ३८

अपूजितं तु तद्भुक्तमुभयं नाशयेदिदम् ६।

नोच्छिष्टं कस्यचिद्दद्यान्नाद्याच्चैतत्तथान्तरा । । ३९

यस्त्वन्नमन्तरा कृत्वा लोभादत्ति नृपोत्तम ।

विनाशं याति स नर इह लोके परत्र च । ।

यथाभवत्पुरा वैश्यो धनवर्द्धनसंज्ञितः । । 1.3.४०

शतानीक उवाच

स कथमन्तरं पूर्वमन्नस्य द्विजसत्तम ।

किमन्तरं तथान्नस्य कथं वा तत्कृतं भवेत् । । ४१

सुमन्तुरुवाच

पुरा कृतयुगे राजन्वैश्यो वसति पुष्करे ।

धनवर्धननामा वै समृद्धौ धनधान्यतः । । ४२

निदाघकाले राजेन्द्र स कृत्वा वैश्वदेविकम् ।

सपुत्रभ्रातृभिः सार्धं तथा वै मित्रबन्धुभिः । ।

आहारं कुरुते राजन्भक्ष्यभोज्यसमन्वितम् १ । । ४३

अथ तद्भुञ्जतस्तस्य २ अन्नं शब्दो महानभूत् ।

करुणः कुरुशार्दूल अथ तं स प्रधावितः । । ४४

त्यक्त्वा स भोजनं यावन्निष्क्रान्तो गृहबाह्यतः ।

अथ शब्दस्तिरोभूतः स भूयो गृहमागतः । । ४५

तमेव भाजनं गृह्य ३ आहारं कृतवान्नृप ।

भुक्तशेषं महाबाहो आहारं स तु भुक्तवान् । । ४६

भुक्त्वा स शतधा जातस्तस्मिन्नेव क्षणे नृप ।

तस्मादन्नं न राजेन्द्र अश्नीयादन्तरा क्वचित् । । ४७

न चैवात्यशनं कुर्यान्न चोच्छिष्टः क्वचिद्व्रजेत् ।

रसो भवत्यत्यशनाद्रसाद्रोगः प्रवर्तते । । ४८

स्नानं दानं जपो होमः पितृदेवाभिपूजनम् ।

न भवन्ति रसे जाते नराणां भरतर्षभ । । ४९

अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यं चातिभोजनम् ।

अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात्तत्परिवर्जयेत् । । 1.3.५०

यक्षभूतपिशाचानां रक्षसां च नृपोत्तम ।

४गम्यो भवति वै विप्र उच्छिष्टो नात्र संशयः । । ५१

शुचित्वमाश्रयेत्तस्माच्छुचित्वान्मोदते दिति? ।

सुखेन चेह रमते इतीयं वैदिकी श्रुतिः । । ५२

शतानीक उवाच

शुचितामियात्कथं विप्रः कथं चाशुचितामियात् ।

एतन्मे इहि विप्रेन्द्र कौतुकं परमं मम । । ५३

सुमन्तुरुवाच

उपस्पृश्य शुचिर्विप्रो भवते भरतर्षभ ।

विधिवत्कुरुशार्दूल भवेद्विधिपरो ह्यतः । । ५४

शतानीक उवाच

उपस्पर्शविधिं विप्र कथय त्वं ममाखिलम् ।

शुचित्वमाप्नुयाद्येन आचान्तो ब्राह्मणो द्विजः । । ५५

सुमन्तुरुवाच

साधु पृष्टोऽस्मि राजेन्द्र शृणु विप्रो यथा भवेत् ।

शुचिर्भरतशार्दूल विधिना येन वा विभो । । ५६

प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च प्राङ्मुखोदङ्मुखोऽपि वा ।

उपविश्य शुचौ देशे बाहुं कृत्वा च दक्षिणम् । । ५७

जान्वन्तरे महाबाहो ब्रह्मसूत्रसमन्वितः १ ।

सुसमौ चरणौ कृत्वा तथा बद्धशिखो नृप । । ५८

न तिष्ठन्न च संजल्पंस्तथा चानवलोकयन् ।

न त्वरन्कुपितो वापि त्यक्त्वा राजन्सुदूरतः । । ५९

प्रसन्नाभिस्तथाद्भिस्तु आचान्तः शुचितामियात् ।

नोष्णाभिर्न सफेनाभिर्युक्ताभिः कलुषेण च । । 1.3.६०

वर्णेन रसगन्धाभ्यां हीनाभिर्न च भारत ।

सबुद्बुदाभिश्च तथा नाचामेत्पण्डितो नृप । । ६१

पञ्चतीर्थानि विप्रस्य श्रूयन्ते दक्षिणे करे ।

देवतीर्थं पितृतीर्थं ब्रह्मतीर्थं च मानद । । ६२

प्राजापत्यं तथा चान्यत्तथान्यत्सौम्यमुच्यते ।

अङ्गुष्ठमूलोत्तरतो येयं रेखा महीपते । । ६३

ब्राह्मं तीर्थं वदन्त्येतद्वसिष्ठाद्या द्विजोत्तमाः ।

कायं कनिष्ठिकामूले अङ्गुल्यग्रे तु दैवतम् । । ६४

तर्जन्यङ्गुष्ठयोरन्तः पित्र्यं तीर्थमुदाहृतम् ।

करमध्ये स्थितं सौम्यं प्रशस्तं देवकर्मणि । । ६५

देवार्चाबलिहरणं प्रविक्षपणमेव च ।

एतानि देवतीर्थेन कुर्यात्कुरुकुलोद्वह । । ६६

अन्ननिर्वपणं राजंस्तथा सपवनं १ नृप ।

लाजाहोमं तथा सौम्यं प्राजापत्येन कारयेत् । । ६७

कमण्डलूपस्पर्शनं दधिप्राशनमेव च ।

सौम्यतीर्थेन राजेन्द्र सदा कुर्याद्विचक्षणः । । ६८

पितॄणां तर्पणं कार्यं पितृतीर्थेन धीमता ।

ब्राह्मेण चापि तीर्थेन सदोषस्पर्शनं परम् । । ६९

२घनाङ्गुलिकरं कृत्वा एकाग्रः सुमना द्विजः ।

त्रिः कृत्वा यः पिबेदापो मुखशब्दविवर्जितः । । 1.3.७०

शृणु यत्फलमाप्नोति प्रीणाति च यथा सुरान् ।

प्रथमं यत्पिबेदाप ऋग्वेदस्तेन तृप्यति । । ७१

यद्द्वितीयं यजुर्वेदस्तेन प्रीणाति भारत ।

यत्तृतीयं सामवेदस्तेन प्रीणाति भारत । । ७२

प्रथमं यन्मृजेदास्यं दक्षिणाङ्गुष्ठमूलतः ।

अथर्ववेदः प्रीणाति तेन राजन्नसंशयः । । ७३

इतिहासपुराणानि यद्द्वितीयं प्रमार्जति ।

यन्मूर्धानं हि राजेन्द्र अभिषिञ्चति वै द्विजः । । ७४

तेन प्रीणाति वै रुद्रं शिखामालभ्य वै ऋषीन् ।

यदक्षिणी चालभते रविः प्रीणाति तेन वै । । ७५

नासिकालम्भनाद्वायुं प्रीणात्येव न संशयः ।

यच्छ्रोत्रमालभेद्विप्रो दिशः प्रीणाति तेन वै । । ७६

यमं कुबेरं वरुणं वासवं चाग्निमेव च ।

यद्बाहुमन्वालभते एतान्प्रीणाति तेन १ वै । । ७७

यन्नाभिमन्वालभते प्राणानां ग्रन्थिमेव च ।

तेन प्रीणाति राजेन्द्र इतीयं वैदिकी श्रुतिः । । ७८

अभिषिञ्चति यत्पादौ विष्णुं प्रीणाति तेन वै ।

यद्भूम्याच्छादकं वारि विसर्जयति मानद । । ७९

वासुकिप्रमुखान्नागांस्तेन प्रीणाति भारत ।

यद्बिन्दवोऽन्तरे भूमौ पतन्तीह नराधिप । । 1.3.८०

भूतग्रामं ततस्तस्तु प्रीणन्तीह चतुर्विधम् ।

अङ्गुष्ठेन प्रदेशिन्या लभेत चाक्षिणी नृप । । ८१

अनामिकाङ्गुष्ठिकाभ्यां नासिकामालभेन्नृप ।

मध्यमाङ्गुष्ठाभ्यां मुखं संस्पृशेद्भरतर्षभ । । ८२

कनिष्ठिकाङ्गुष्ठकाभ्यां कर्णमालभते नृप ।

अङ्गुलीभिस्तथा बाहुमङ्गुष्ठेन तु मङ्गलम् । । ८३

thumb|300px|अङ्गुलयः

thumb|300px|पुराणेषु अङ्गुलिविन्यासः

thumb|300px|सामवेदे अङ्गुलिविन्यासः

नाभिं कुरुकुलश्रेष्ठ शिरः सर्वाभिरेव च ।

अङ्गुष्ठोग्निर्महाबाहो प्रोक्तो वायुः प्रदेशिनी । । ८४

अनामिका तथा सूर्यः कनिष्ठा माघवा विभो ।

प्रजापतिर्मध्यमा ज्ञेया तस्माद्भरतसत्तम । । ८५

एवमाचम्य विप्रस्तु प्रीणाति सततं जगत् ।

सर्वाश्च देवतास्तात लोकांश्चापि न संशयः । । ८६

तस्मात्पूज्यः सदा विप्रः सर्वदेवमयो हि सः ।

ब्राह्मेण विप्रतीर्थेन नित्यकालमुपस्पृशेत् । । ८७

कायत्रैदेशिकाभ्यां वा न पित्र्येण कदाचन ।

हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिस्तु भूमिपः । । ८८

वैश्योद्भिः प्राशिताभिस्तु शूद्रः स्पृष्टाभिरन्ततः ।

उद्धृते दक्षिणे पाणावुपवीत्युच्यते बुधः । । ८९

सव्येन प्राचीनावीती निवीती कण्ठसंज्ञिते ।

मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम् । । 1.3.९०

अस्तु प्रास्य विनष्टानि गृह्णीतान्यानि मन्त्रवित् ।

उपवीत्याचमेन्नित्यमन्तर्जानु महीपते । । ९१

एवं तु विप्रो ह्याचान्तः शुचितां याति भारत ।

यास्त्वेताः करमध्ये तु रेखा विप्रस्य भारत । । ९२

गङ्गाद्याः सरितः सर्वा ज्ञेया भारतसत्तम ।

यान्यङ्गुलिषु पर्वाणि गिरयस्तानि विद्धि वै । । ९३

सर्वदेवमयो राजन्करो विप्रस्य दक्षिणः ।

हस्तोपस्पर्शनविधिस्तवाख्यातो महीपते । । ९४

एषु सर्वेषु लोकेषु येनाचान्तो दिवं व्रजेत् । । ९५

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां

ब्राह्मे पर्वण्युपस्पर्शनविधिवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः । ३ ।

प्रणवार्थसावित्रीमाहात्म्योपनयनविधिवर्णनञ्च

सुमन्तुरुवाच

केशान्तः षोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते ।

राजन्यबन्धोर्द्वाविंशे वैश्यस्य त्र्यधिके ततः । । १

अमन्त्रिका सदा कार्या स्त्रीणां चूडा महीपते ।

संस्कारहेतोः कायस्य यथाकालं विभागशः । । २

वैवाहिको विधिः स्त्रीणां संस्कारो नैगमः स्मृतः ।

निवसेद्वा गुरोर्वापि गृहे वाग्निपरिक्रिया । । ३

एष ते कथितो राजन्नौपनायनिको विधिः ।

द्विजातीनां महाबाहो उत्पत्तिव्यञ्जकः परः । । ४

कर्मयोगमिदानीं ते कथयामि महाबल ।

उपनीय गुरुः शिष्यं प्रथमं शौचमादिशेत् । । ५

आचारमग्निकार्यं च सन्ध्योपासनमेव च ।

अध्यापयेत्तु सच्छिष्यान्सदाचान्त उदङ्मुखः । । ६

ब्रह्माञ्जलिकरो नित्यमध्याप्यो विजितेन्द्रियः ।

लघुवासास्तथैकाग्रः सुमना सुप्रतिष्ठितः । । ७

ब्रह्मारम्भेऽवसाने च पादौ पूज्यौ गुरोः सदा ।

संहत्य हस्तावध्येयं स हि ब्रह्माञ्जलिः स्मृतः । । ८

व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसङ्ग्रहणं गुरोः ।

सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः । । ९

अध्येष्यमाणं तु गुरुर्नित्यकालमतन्द्रितः ।

अधीष्व भो इति ब्रूयाद्विरामोऽस्त्विति वारयेत् । । 1.4.१०

ब्रह्मणः प्रणवं कुर्यादादावन्ते च सर्वदा ।

स्रवत्यनोङ्कृतं पूर्वं परस्ताच्च विशीर्यते । । ११

श्रूयतां चापि राजेन्द्र यथोङ्कारं द्विजोऽर्हति ।

प्राक्कूलान्पर्युपासीनः पवित्रैश्चैव पावितः । । १२

प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्ततस्त्वोङ्कारमर्हति ।

ॐकारलक्षणं चापि शृणुष्व कुरुनन्दन । । १३

अकारं चाप्युकारं च मकारं च प्रजापतिः ।

वेदत्रयात्तु निर्गृह्य भूर्भुवः स्वरितीति च । । १४

त्रिभ्य एव तु वेदेभ्यः पादंपादमदूदुहत् ।

तदित्यृचोऽस्याः सावित्र्याः परमेष्ठी प्रजापतिः । । १५

एतदक्षरमेतां च जपन्व्याहृतिपूर्विकाम् ।

सन्ध्ययोरुभयोर्विप्रो वेद पुण्येन युज्यते । । १६

सहस्रकृत्वस्त्वभ्यस्य बहिरेतत्त्रिकं द्विजः ।

महतोऽप्येनसो मासात्त्वचेवाहिर्विमुच्यते । । १७

एतयर्चा विसंयुक्तः काले च क्रियया स्वया ।

विप्रक्षत्रियविड्योनिर्गर्हणां याति साधुषु । । १८

शृणुष्वैकमना राजन्परमं ब्रह्मणो मुखम् ।

ॐकारपूर्विकास्तिस्रो महाव्याहृतयोऽव्ययाः । । १९

त्रिपदा चैव सावित्री विज्ञेया ब्रह्मणो मुखम् ।

योऽधीतेऽहन्यहन्येतां त्रीणि वर्षाण्यतन्द्रितः । । 1.4.२०

स ब्रह्म परमभ्येति वायुभूतः खमूर्तिमान् ।

एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परन्तप । । २१

सावित्र्यास्तु परं नास्ति मौनात्सत्यं विशिष्यते ।

तपः किया होमक्रिया तथा दानक्रिया नृप । । २२

अक्षयान्ताः सदा राजन्यथाह भगवान्मनुः ।

अवरं स्वक्षरं ज्ञेयं ब्रह्म चैव प्रजापतिः । । २३

विधियज्ञात्सदा राजञ्जपयज्ञो विशिष्यते ।

नानाविधैर्गुणोद्देशैः सूक्ष्माख्यातैर्नृपोत्तम । । २४

पांशुः स्याल्लक्षगुणः सहस्रो मानसः स्मृतः ।

ये पाकयज्ञाश्चत्वारो विधियज्ञेन चान्विताः । । २५

सर्वे ते जपयज्ञस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।

जपादेव तु संसिध्येद्द्ब्राह्मणो नात्र संशयः । । २६

कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ।

पूर्वां सन्ध्यां जपंस्तिष्ठेत्सावित्रीमार्कदर्शनात् । । २७

पश्चिमां तु समासीनः सम्यगृक्षविभावनात् ।

दिनस्यादौ भवेत्पूर्वा शर्वर्यादौ तथा परा । । २८

सनक्षत्रा परा ज्ञेया अपरा सदिवाकरा ।

जपंस्तिष्ठन्परां सन्ध्यां नैशमेनो व्यपोहति । । २९

अपरां तु समासीनो मलं हन्ति दिवाकृतम् ।

नोपतिष्ठति यः पूर्वां नोपास्ते पश्चिमां नृप । । 1.4.३०

स शूद्रवद्बहिष्कार्यः सर्वस्माद्द्विजकर्मणः ।

अपां समीपे नियतो नैत्यकं विधिमास्थितः । । ३१

सावित्रीमप्यधीयीत गत्याऽरण्यं समाहितः ।

वेदोपकरणे राजन्स्वाध्याये चैव नैत्यके । । ३२

नात्र दोषोस्त्यनध्याये होममन्त्रेषु वा विभो ।

नैत्यके नास्त्वनध्यायो ब्रह्मसत्रं हि तत्कृतम् । । ३३

ब्रह्माहुतिहुतं पुष्यमनध्यायवषट्कृतम् ।

ऋगेकां यस्त्वधीयीत विधिना नियतो द्विजः । । ३४

तस्य नित्यं क्षरत्येषा पयो मेध्यं घृतं मधु ।

अग्निशुश्रूषणं भैक्षमधः शय्यां गुरोर्हितम् । । ३५

आसमावर्तनात्कुर्यात्कृतोपनयनो द्विजः ।

आचार्यपुत्रशुश्रूषां ज्ञानदो धार्मिकः शुचिः । । ३६

आप्तः शक्तोन्नदः साधुः स्वाध्याप्या दश धर्मतः ।

नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतः । । ३७

जानन्नपि हि मेधावी जडवल्लोक आचरेत् ।

अधर्मेण च यः प्राह यश्चाधर्मेण पृच्छति । । ३८

तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं वा निगच्छति ।

धर्मार्थौ यत्र न स्यातां शुश्रूषा चापि तद्विधा । ।

न तत्र विद्या वप्तव्या शुभं बीजमिवोषरे । । ३९

विद्ययैव समं कामं मर्तव्यं ब्रह्मवादिना ।

आपद्यपि हि घोरायां न त्वेनामीरिणे वपेत् । ।1.4.४ ०

विद्या ब्राह्मणमित्याह शेवधिस्तेऽस्मि रक्ष माम् ।

असूयकाय मा प्रादास्तथा स्यां वीर्यवत्तमा । ।४ १

शेवं सुखमुशन्तीह केचिज्ज्ञानं प्रचक्षते ।

तौ धारयति वै यस्माच्छेवधिस्तेन सोच्यते । ।४२

यमेव तु शुचिं विद्यान्नियतं ब्रह्मचारिणम् ।

तस्मै मां ब्रूहि विप्राय निधिपायाप्रमादिने । ।४ ३

ब्रह्म यस्त्वननुज्ञातमधीयानादवाप्नुयात् । । ४४

लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव च ।

स याति नरकं घोरं रौरवं भीमदर्शनम् । । ४५

अणुमात्रात्मकं देहं षोडशार्धमिति स्मृतम् ।

आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत् । । ४६

सावित्रीसारमात्रोऽपि वरो विप्रः सुयन्त्रितः ।

नायन्त्रितस्त्रिवेदोऽपि सर्वाशी सर्वविक्रयी । । ४७

शय्यासनेध्याचरिते श्रेयसा न समाविशेत् ।

शय्यासनस्थश्चैवेनं प्रत्युत्थायाभिवादयेत् । । ४८

ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आगते ।

प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते । । ४९

अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः ।

चत्वारि सम्यग्वर्धन्ते आयुः प्रज्ञा यशो बलम् । । 1.4.५०

अभिवादपरो विप्रो ज्यायांसमभिवादयेत् ।

असौ नामाहमस्मीति स्वनाम परिकीर्तयेत् । । ५१

नामधेयस्य ये केचिदभिवादं न जानते ।

तान्प्राज्ञोऽहमिति ब्रूयात्स्त्रियः सर्वास्तथैव च । । ५२

भोः शब्दं कीर्तयेदन्ते स्वस्य नाम्नोभिवादने ।

नाम्नः स्वरूपभावो हि भो भाव ऋषिभिः स्मृतः । । ५३

आयुष्मान्भव सौम्येति वाच्यो विप्रोऽभिवादने ।

अकारश्चास्य नाम्नोऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः । । ५४

यो न वेत्त्यभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम् ।

नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः । । ५५

अभिवादे कृते यस्तु न करोत्यभिवादनम् ।

आशीर्वा कुरुशार्दूल स याति नरकं ध्रुवम् । । ५६

अभीति भगवान्विष्णुार्वादयामीति शङ्करः ।

द्वावेव पूजितौ तेन यः करोत्यभिवादनम् । । ५७

ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत्क्षत्रबन्धुमनामयम् ।

वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव तु । । ५८

न वाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् ।

भो भवत्पूर्वकत्वेन इति स्वायम्भुवोऽब्रवीत् । ५९

परपत्नी तु या राजन्नसम्बद्धा तु योनितः ।

वक्तव्या भवतीत्येवं सुभगे भगनीति च । । 1.4.६०

पितृव्यान्मातुलान्राजञ्छ्वशुरानृत्विजो गुरून् ।

असावहमिति ब्रूयात्प्रत्युत्थाय जघन्यजः । । ६१

मातृष्वसा मातुलानी श्वश्रूरथ पितृष्वसा ।

सम्पूज्या गुरुपत्नी च समास्ता गुरुभार्यया । । ६२

ज्येष्ठस्य भ्रातुर्या भार्या सवर्णाहन्यहन्यपि ।

२पूजयन्प्रयतो विप्रो याति विष्णुसदो नृप । । ६३

प्रवासादेत्य सम्पूज्या ज्ञातिसम्बन्धियोषितः ।

पितुर्या भगिनी राजन्मातुश्चापि विशाम्पते । । ६४

आत्मनो भगिनी या च ज्येष्ठा कुरुकुलोद्वह ।

सदा स्वमातृवद्धृत्तिमातिष्ठेद्भारतोत्तम । । ६५

गरीयसी ततस्ताभ्यो माता ज्ञेया नराधिप ।

पुत्रमित्रभागिनेया द्रष्टव्या ह्यात्मना समाः । । ६६

दशाब्दाख्यं पौरसख्यं पञ्चाब्दाख्यं कलाभृताम् ।

अब्दपूर्वं श्रोत्रियाणां स्वल्पेनापि स्वयोनिषु । । ६७

ब्राह्मणं दशवर्षं च शतवर्षं च भूमिपम् ।

पितापुत्रौ विजानीयाद्ब्राह्मणस्तु तयोः पिता । । ६८

इत्येवं क्षत्रियपिता वैश्यस्यापि पितामहः ।

प्रपितामहश्च शूद्रस्य प्रोक्तो विप्रो मनीषिभिः । । ६९

वित्तं बन्धुर्वयः कर्म विद्या भवति पञ्चमी ।

एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम् । । 1.4.७०

पञ्चानां त्रिषु वर्गेषु भूयांसि गुणवन्ति च ।

यस्य स्युः सोऽत्र मानार्हः शूद्रोऽपि दशमीं गतः । । ७१

चक्रिणो दशमीस्थस्य रोगिणो भारिणः १ स्त्रियाः ।

स्नातकस्य तु राज्ञश्च पन्था देयो वरस्य च । । ७२

एषां समागमे तात पूज्यौ स्नातकपार्थिवौ ।

आभ्यां समागमे राजन्स्नातको नृपमानभाक् । । ७३

अध्यापयेद्यस्तु शिष्यं कृत्वोपनयनं द्विजः ।

सरहस्यं सकल्पं च वेदं भरतसत्तम । ।

तमाचार्यं महाबाहो प्रवदन्ति मनीषिणः । । ७४

एकदेशं तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः ।

योऽध्यापयति वृत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते । । ७५

निषेकादीनि कार्याणि यः करोति नृपोत्तम ।

अध्यापयति चान्येन स विप्रो गुरुरुच्यते । । ७६

अग्न्याधेयं पाकयज्ञानग्निष्टोमादिकान्मखान् ।

यः करोति वृतो यस्य स तस्यर्त्विगिहोच्यते । । ७७

य आवृणोत्यवितथं ब्रह्मणा श्रवणावुभौ ।

स माता स पिता ज्ञेयस्तं न द्रुह्येत्कथञ्चन १ । । ७८

उपाध्यायान्दशाचार्यं आचार्याणां शतं पिता ।

सहस्रेण पितुर्माता गौरवेणातिरिच्यते । । ७९

उत्पादकब्रह्मदात्रोर्गरीयान्ब्रह्मदः पिता ।

ब्रह्मजन्म हि विप्रस्य प्रेत्य चेह च शाश्वतम् । । 1.4.८०

कामान्माता पिता चैनं यदुत्पादयतो मिथः ।

सम्भूतिं तस्य तां विद्याद्यद्योनावभिजायते । । ८१

आचार्यस्तस्य तां जातिं विधिद्वेदपारगः ।

उत्पादयति सावित्र्या सा सत्या साऽजरामरा । । ८२

उपाध्यायमादितः कृत्वा ये पूज्याः कथितास्तव ।

महागुरुर्महाबाहो सर्वेषामधिकः स्मृतः । । ८३

सहस्रशतसंख्योऽसावाचार्याणामिदं मतम् ।

चतुर्णामपि वर्णानां स महागुरुरुच्यते । । ८४

शतानीक उवाच

य एते भवता प्रोक्ता उपाध्यायमुखा द्विजाः ।

विदिता एव मे सर्वे न महागुरुरेव हि । । ८५

सुमन्तुरुवाच

जयोपजीवी यो विप्रः स महागुरुरुच्यते ।

अष्टादशपुराणानि रामस्य चरितं तथा । । ८६

विष्णुधर्मादयो धर्माः शिवधर्माश्च भारत ।

कार्ष्णं वेदं पञ्चमं तु यन्महाभारतं स्मृतम् । । ८७

श्रौता १ धर्माश्च राजेन्द्र नारदोक्ता महीपते ।

जयेति नाम एतेषां प्रवदन्ति मनीषिणः । । ८८

एवं विप्रकदम्बस्य धारकः२ प्रवरः स्मृतः ।

यस्त्वेतानि समस्तानि पुराणानीह विन्दति । । ८९

भारतं च महाबाहो स सर्वज्ञो मतो नृणाम् ।

तस्मात्स पूज्यो राजेन्द्र वर्णैर्विप्रादिभिः सदा । । 1.4.९०

किं त्वया न श्रुतं वाक्यं यदाह भगवान्विभुः ।

अल्पं वा बहु वा यस्य श्रुतस्योपकरोति यः । ।

तमपीह गुरुं विद्याच्छ्रुतोपक्रियया तया३ । । ९१

ब्राह्मस्य जन्मनः कर्ता स्वधर्मस्य च शासिता ।

बालोऽपि विप्रो वृद्धस्य पिता भवति धर्मतः ४ । । ९२

अध्यापयामास पितॄञ्छिशुराङ्गिरसः कविः ।

पुत्रका इति होवाच ज्ञानेन परिगृह्य ताम् । । ९३

ते तमर्थमपृच्छन्त देवानागतमन्यवः ।

देवाश्चैतान्समेत्योचुर्न्याय्यं वै शिशुरुक्तवान् । । ९४

अज्ञो भवति वै बालः पिता भवति मन्त्रदः ।

अज्ञं हि बालमित्याहुः पितेत्येव तु मन्त्रदम् । । ९५

पितामहेति जयदमित्यूचुस्ते दिवौकसः ।

जयो मन्त्रास्तथा वेदा देहमेकं त्रिधा कृतम् । । ९६

नहायनैर्न पलितैर्न मित्रेण न बन्धुभिः ।

ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् । । ९७

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च विशांपते ।

ज्येष्ठं वन्दन्ति राजेन्द्र सन्देहं शृणु वै यथा । । ९८

ज्ञानतो वीर्यतो राजन्धनतो जन्मतस्तथा ।

शीलतस्तु प्रधाना ये ते प्रधाना मता मम । । ९९

न तेन स्थविरो भवति येनास्य पलितं शिरः ।

यो वै युवाप्यधीयानस्तं देवाः स्थविरं विदुः । । 1.4.१००

यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।

यश्च विप्रोऽनधीयानस्त्रयस्ते नाम १ बिभ्रति । । १०१

यथा योषाऽफला स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला ।

यथा चाज्ञेऽफलं दानं यथा विप्रोऽनृचोऽफलः । । १०२

वैश्वदेवेन ये हीना आतिथ्येन विवर्जिताः ।

सर्वे तु वृषला ज्ञेयाः प्राप्तवेदा अपि द्विजाः । । १०३

नानृग्ब्राह्मणो भवति न वणिङ्न कुशीलवः ।

न शूद्रः प्रेषणं कुर्वन्नस्तेनो न चिकित्सकः । । १०४

अव्रता ह्यनधीयाना यत्र भैक्षचरा द्विजाः ।

तं ग्रामं दण्डयेद्राजा चोरभक्तप्रदो हि सः । । १०५

सन्तुष्टो यत्र वै विप्रः साग्निकः कुरुनन्दन ।

याति साफल्यतां वेदैर्देवैरेवं हि भाषितम् । । १०६

वेदैरुक्तं यथा वीर सुरज्येष्ठमुपेत्य वै ।

वेपन्ते ब्राह्मणा भूमावभ्यस्यन्ति ह्यनग्निकाः । ।

क्लिश्यन्ते ते किमर्थं हि मूढा वै फलकाम्यया । । १०७

अनुष्ठानविहीनानामस्मानभ्यसतां भुवि ।

क्लेशो हि केवलं देव नास्मदभ्यसने फलम् । । १०८

अनुष्ठानं परं देवमस्मत्स्वभ्यसनात्सदा ।

इत्येवं राजशार्दूल वेदा ऊचुर्हि वेधसम् । ।

तस्माच्च वेदाभ्यसनादनुष्ठानं परं मतम् । । १०९

चत्वारो वा त्रयो वापि यद्ब्रूयुर्वेदपारगाः ।

स धर्म इति विज्ञेयो नेतरेषां सहस्रशः । । 1.4.११०

यद्वदन्ति तमोमूढा मूर्खा धर्ममजानतः १ ।

तत्पापं शतधा भूत्वा वक्तॄनेवानुगच्छति । । १११

शौचहीने व्रतभ्रष्टे विप्रे वेदविवर्जिते ।

दीयमानं रुदत्यन्नं कि मया दुष्कृतं कृतम् । । ११२

जपोपजीविने दत्तं यदात्मानं प्रपश्यति ।

नृत्यति स्म तदा राजन्करावुद्धृत्य भारत । । ११३

विद्यातपोभ्यां सम्पन्ने ब्राह्मणे गृहमागते ।

क्रीडन्त्यौषधयः सर्वा यास्यामः परमां गतिम् । । ११४

१अव्रतानाममन्त्राणामजपानां च भारत ।

प्रतिग्रहो न दातव्यो न शिला तारयेच्छिलाम् । । ११५

श्रोत्रियायैव देयानि हव्यकव्यानि नित्यशः ।

अश्रोत्रियाय दत्तानि न पितॄन्नापि २ देवताः । । ११६

यस्य चैव गृहे मूर्खो दूरे चापि बहुश्रुतः ।

बहुश्रुताय दातव्यं नास्ति मूर्खव्यतिक्रमः । । ११७

ब्राह्मणातिक्रमो नास्ति मूर्खे जपविवर्जिते ।

ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते । । ११८

न चैतदेव मन्यन्ते .पितरो देवतास्तथा ।

सगुणं निर्गुणं वापि ब्राह्मणं दैवतं परम् । । ११९

नातिक्रमेद्गृहासीनं ब्राह्मणं विप्रकर्मणि ३ ।

अतिक्रमन्महाबाहो रौरवं याति भारत । । 1.4.१२०

गायत्रीमात्रसारोऽपि ब्राह्मणः पूज्यतां गतः ।

गृहासन्नो विशेषेण न भवेत्पतितस्तु सः । । १२१

धान्यशून्यो यथा ग्रामो यथा कूपश्च निर्जलः ।

ब्राह्मणश्चानधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः । । १२२

यस्त्वेकपङ्क्त्यां विषमं ददाति स्नेहाद्भयाद्वा यदि वार्थहेतोः ।

वेदेषु दृष्टमृषिभिश्च गीतं तां ब्रह्महत्यां मुनयो वदन्ति । । १२३

अहिंसयैव भूतानां कार्यं श्रेयोऽनुशासनम् ।

वाक्चैव मधुरा श्लक्ष्णा प्रयोज्या धर्ममीप्सता । । १२४

यस्य वाङ्मनसी शुद्धे सत्यगुप्ते च भारत ।

स वै सर्वमवाप्नोति वेदान्तोपगतं फलम् । । १२५

नारुन्तुदः स्यादार्तोऽपि न परद्रोहकर्मधीः ।

ययास्यो द्विजते लोको न तां वाचमुदीरयेत् । । १२६

यत्करोति शुभं वाचा १ प्रोच्यमाना मनीषिभिः ।

श्रूयतां कुरुशार्दूल सदा चापि तथोच्यताम् । । १२७

न तथा शशी न सलिलं न चन्दनरसो न शीतलच्छाया ।

प्रह्लादयति च पुरुषं यथा मधुरभाषिणी वाणी । । १२८

अर्हणाद्ब्राह्मणो नित्यमुद्विजेत विषादिव ।

अमृतस्येव चाकांक्षेदपमानस्य सर्वदा । । १२९

सुखं ह्यवमतः शेते सुखं च प्रतिबुध्यते ।

सुखं चरति लोकेस्मिन्नवमन्ता विनश्यति । । 1.4.१३०

अनेन विधिना राजन्संस्कृतात्मा द्विजः शनैः ।

गुरौ वसन्सेचिनुयाद्ब्रह्माधिगमिदं तपः । । १३१

तपोविशेषैर्विविधैर्व्रतैश्च विविधोदितैः ।

वेदः कृत्स्नोधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना । । १३२

वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं तपस्तप्यं द्विजोत्तमः ।

वेदाभ्यासो हि विप्रस्य तपः परमिहोच्यते । । १३३

आहैव स नखाग्रेभ्यः परमं तप्यते तपः ।

यः सुप्तोऽपि द्विजोऽधीते स्वाध्यायं शक्तितोऽन्वहम् । । १३४

योऽनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम् ।

स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः । । १३५

न यस्य वेदो न जपो न विद्याश्च विशाम्पते ।

स शूद्र एव मन्तव्य इत्याह भगवान्विभुः । । १३६

मातुरग्रे च जननं द्वितीयो मौञ्जिबन्धनम् ।

तृतीयो यज्ञदीक्षायां द्विजस्य विधिरीरितः । । १३७

तत्र यद्ब्रह्म जन्मास्य मौञ्जीबन्धनचिह्नितम् । । १३८

तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ।

वेदप्रदानात्त्वाचार्यं पितरं मनुरब्रवीत् । । १३९

न ह्यस्य विद्यते कर्म किञ्चिदामौञ्जिबन्धनात् ।

नाभिव्याहारयेद्ब्रहम स्वधानिनयनादृते १ । । 1.4.१४०

शूद्रेण तु समं तावद्यावद्वेदे न जायते ।

कृतोपनयनस्यास्य व्रतादेशनमिष्यते । ।

ब्रह्मणो ग्रहणं चैव क्रमेण विधिपूर्वकम् । । १४१

यत्सूत्रं चापि यच्चर्म या या चास्य च मेखला ।

वसनं चापि यो दण्डस्तद्वै तस्य व्रतेष्वपि । । १४२

सेवेतेमांस्तु नियमान्ब्रह्मचारी गुरौ वसन् ।

सन्नियम्येन्द्रियग्रामं तपोवृद्ध्यर्थमात्मनः । । १४३

वृन्दारकर्षिपितॄणां कुर्यात्तर्पणमेव हि ।

नराणां च महाबाहो नित्यं स्नात्वा प्रयत्नतः । । १४४

पुष्पं तोयं फलं चापि समिदाधानमेव ३ च ।

नानाविधानि काष्ठानि मृत्तिकां च तथा कुशान् । । १४५

वर्जयेन्मधु मांसं च गन्धमाल्यरथान्स्त्रियः ।

शुक्लानि चैव सर्वाणि प्राणिनां १ चैव हिंसनम् । । १४६

अभ्यङ्गमञ्जनं चाक्ष्णोरुपानच्छत्रधारणम् ।

संकल्पं कामजं क्रोधं लोभं गीतं च वादनम् । । १४७

नर्तनं च तथा द्यूतं जनवादं तथानृतम् ।

परिवादं चापि विभो दूरतः परिवर्जयेत् । । १४८

स्त्रीणां च प्रेक्षणालम्बो रपवीतं२ परस्य च ।

पुंश्चलीभिस्तथा सङ्गं न कुर्यात्कुरुनन्दन । । १४९

एकः शयीत सर्वत्र न रेतः स्कन्दयेत्क्वचित् ।

कामाद्धि स्कन्दयन्रेतो हिनस्ति व्रतमेव तु । । 1.4.१५०

सुप्तः क्षरन्ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रमकामतः ।

स्नात्वार्कमर्चयित्वा तु पुनर्मामित्यृचं जपेत् । । १५१

मनोरपि तथा चात्र श्रूयते परमं वचः ।

उदकुम्भं सुमनसो गोशकृन्मृत्तिकां कुशान् । ।

आहरेद्यावदर्थान्हि भैक्षं चापि हि नित्यशः । । १५२

गृहेषु येषां कर्तव्यं ताञ्छृणुष्व नृपोत्तम ।

स्वकर्मसु रता ये वै तथा वेदेषु ये रताः । ।

यज्ञेषु चापि राजेन्द्र ये च श्रद्धासमाश्रिताः । । १५३

ब्रह्मचार्या हरेद्भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम् ।

गुरोः कुले न भिक्षेत् स्वज्ञातिकुलबन्धुषु । । १५४

अलाभे त्वन्यगोत्राणां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत् ।

सर्वं चापि चरेद्ग्रामं पूर्वोक्तानामसम्भवे । ।

अन्त्यवर्जं महाबाहो इत्याह भगवान्विभुः । । १५५

वाचं नियम्य प्रयतस्त्वग्निं शस्त्रं च वर्जयेत् ।

चातुर्वर्ण्यं चरेद्भैक्षमलाभे कुरुनन्दन । । १५६

आरादाहृत्य समिधः. सन्निदध्याद् गृहोपरि ।

सायंप्रातस्तु जुहुयात्ताभिरग्निमतन्द्रितः । । १५७

भैक्षाचरणमकृत्वा न तमग्निं समिध्य वै ।

अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णिव्रतं चरेत् । । १५८

वर्तनं चास्य भैक्षेण प्रवदन्ति मनीषिणः ।

तस्माद्भैक्षेण वै नित्यं नैकान्नादी भवेद्यती । । १५९

भैक्षेण व्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता ।

दैवत्ये व्रतवद्राजन्पित्र्ये कर्मण्यथर्षिवत् । ।

काममभ्यर्थितोऽश्नीयाद्व्रतमस्य न लुप्यते । । 1.4.१६०

ब्राह्मणस्य महाबाहो कर्म यत्समुदाहृतम् ।

राजन्यवैश्ययोर्नैतत्पण्डितैः कुरुनन्दन । । १६१

चोदितोऽचोदितो १ वापि गुरुणा नित्यमेव हि ।

कुर्यादध्ययने योगमाचार्यस्य हितेषु च । । १६२

बुद्धीन्द्रियाणि मनसा शरीरं वाचमेव हि ।

नियम्य प्राञ्जलिस्तिष्ठेद्वीक्षमाणो गुरोर्मुखम् । । १६३

नित्यमुद्धृतपाणिः स्यात्साध्वाचारस्तु संयतः ।

आस्यतामिति चोक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः । । १६४

वस्त्रवेषैस्तथान्नैस्तु हीनः स्याद्गुरुसन्निधौ ।

उत्तिष्ठेत्प्रथमं चास्य जघन्यं चापि संविशेत् । । १६५

प्रतिश्रवणसम्भाषे तल्पस्थो न समाचरेत् ।

न चासीनो न भुञ्जानो न तिष्ठन्न पराङ्मुखः । । १६६

आसीनस्य स्थितः कुर्यादभिगच्छंश्च तिष्ठतः ।

प्रत्युद्गन्ता तु व्रजतः पश्चाद्धावंश्च धावतः । । १६७

पराङ्मुखस्याभिमुखो दूरस्थस्यैत्य चान्तिकम् ।

नमस्कृत्य शयानस्य निदेशे तिष्ठेत्सर्वदा । । १६८

नीचं शय्यासनं चास्य सर्वदा गुरुसन्निधौ ।

गुरोश्च चक्षुर्विषये न यथेष्टासनो भवेत् । । १६९

नामोच्चारणमेवास्य परोक्षमपि सुव्रत ।

न चैनमनुकुर्वीत गतिभाषणचेष्टितैः । । 1.4.१७०

परीवादस्तथा निन्दा गुरोर्यत्र प्रवर्तते ।

कर्णौ तत्र पिधातव्यो गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः । । १७१

परीवादाद्रासभः स्यात्सारमेयस्तु निन्दकः ।

परिभोक्ता कृमिर्भवति कीटो भवति मत्सरी । । १७२

दूरस्थो नार्चयेदेनं न क्रुद्धो नान्तिके स्त्रियाः ।

यानासनगतो राजन्नवरुह्याभिवादयेत् । । १७३

प्रतिकूले समाने तु नासीत गुरुणा सह ।

अशृण्वंति गुरौ राजन्न किञ्चिदपि कीर्तयेत् । । १७४

गोश्वोष्ट्रयानप्रासादप्रस्तरेषु कटेषु च ।

आसीत गुरुणा सार्धं शिलाफलक नौषु च ।। १७५

गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवद्वृत्तिमाचरेत् ।

गुरुपुत्रेषु चार्येषु गुरोश्चैव स्वबन्धुषु ।। १७६

बालः समानजन्मा वा विशिष्टो यज्ञकर्मणि ।

अध्यापयन्गुरुसुतो गुरुवन्मानमर्हति ।। १७७

उत्सादनमथाङ्गानां स्नापनोच्छिष्टभोजने ।

पादयोर्नेजन राजन्गुरुपुत्रेषु वर्जयेत् ।। १७८

गुरुवत्प्रतिपूज्यास्तु सवर्णा गुरुयोषितः ।

असवर्णास्तु सम्पूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः ।। १७९

अभ्यञ्जनं स स्नपनं गात्रोत्सादनमेव च ।

गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम् ।। 1.4.१८०

गुरुपत्नीं तु युवतीं नाभिवादेत पादयोः ।

पूर्णविंशतिवर्षेण गुणदोषौ विजानता ।। १८१

स्वभाव एव नारीणां नराणामिह दूषणम् ।

अतोर्थान्न प्रमाद्यन्ति प्रतिपाद्य विपश्चितः ।। १८२

अविद्वांसमलं लोके विद्वांसमपि वा पुनः ।

प्रमदा ह्युत्पथं नेतुं कामक्रोधवशानुगम् ।। १८३

मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा न विविक्तासनो भवेत् ।

बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति ।। १८४

राजेन्द्र गुरुपत्नीनां युवतीनां युवा भुवि ।

विधिवद्वन्दनं कुर्यादसावहमिति ब्रुवन् ।। १८५

विप्रोऽस्य पादग्रहणमन्वहं चाभिवादनम् ।

गुरुदारेषु कुर्वीत सतां धर्ममनुस्मरन् ।। १८६

यथा खनन्खनित्रेण जलमाप्नोति मानवः ।

तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूषुरधिगच्छति ।। १८७

मुण्डो वा जटिलो वा स्यादथ वा स्याच्छिखी जटी ।

नैनं ग्रामेऽभिनिम्लोचेदर्को नाभ्युदियात्क्वचित् ।। १८८

तं चेदभ्युदियात्सूर्यः शयानं कामकारतः ।

निम्लोचेद्वाप्यभिज्ञानाज्जपन्नुपवसेद्दिनम् ।। १८९

सूर्येण ह्यभिनिर्मुक्तः शयानोभ्युदितश्च यः ।

प्रायश्चित्तमकुर्वाणो युक्तः स्यान्महतैनसा ।। 1.4.१९०

उपस्पृश्य महाराज उभे सन्ध्ये समाहितः ।

शुचौ देशे जपञ्जप्यमुपासीत यथाविधि ।। १९१

यदि स्त्री यद्यवरजः श्रेयः किञ्चित्समाचरेत् ।

तत्सर्वमाचरेद्युक्तो यत्र वा रमते मनः ।। १९२

धर्मार्थावुच्यते श्रेयः कामार्थौ धर्ममेव च ।

अर्थ एवेह वा श्रेयस्त्रिवर्ग इति संस्थितिः ।। १९३

पिता माता तथा भ्राता आचार्याः कुरुनन्दन ।

नार्तेनाप्यवमन्तव्या ब्राह्मणेन विशेषतः ।। १९४

आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः पिता मूर्तिः प्रजापतेः ।

माताप्यथादितेर्मूर्तिर्भ्राता स्यान्मूर्तिरात्मनः ।। १९५

यन्माता पितरौ क्लेशं सहेते सम्भवे नृणाम् ।

न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तुं वर्षशतैरपि । । १९६

तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यादाचार्यस्य च भारत ।

तेषु हि त्रिषु तुष्टेषु तपः सर्वं समाप्यते । । १९७

तेषां त्रयाणां शुश्रूषा परमं तप उच्यते ।

न तैरनभ्यनुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् । । १९८

त एव हि त्रयो लोकास्त एव त्रय आश्रमाः १ ।

त एव च त्रयो वेदास्त एवोक्तास्त्रयोऽग्नयः । । १९९

माता वै गार्हपत्याग्निः पिता वै दक्षिणः स्मृतः ।

गुरुराहवनीयश्च साग्नित्रेता गरीयसी । । 1.4.२००

त्रिषु तुष्टेषु चैतेषु त्रींल्लोकाञ्जयते गृही ।

दीप्यमानः स्ववपुषा देववद्दिवि मोदते । । २०१

इमं लोकं पितृभक्त्या मातृभक्त्या तु मध्यमम् ।

गुरुशुश्रूषया चैव गच्छेच्छक्रसलोकताम् । । २०२

सर्वे तेनादृता धर्मा यस्यैते त्रय आदृताः ।

अनादृतास्तु येनैते सर्वास्तस्याफलाः ।।२०३

यावत्त्रयस्ते जीवेयुस्तावन्नान्यत्समाचरेत्।

तेष्वेव नित्यं शुश्रूषां कुर्यात्प्रियहिते रतः । । २०४

तेषामनुपरोधेन पार्थक्यं २ यद्यदाचरेत् ।

तत्तन्निवेदयेत्तेभ्यो मनोवचनकर्मभिः । । २०५

त्रिष्वेतेष्विति कृत्यं हि पुरुषस्य समाप्यते ।

एष धर्मः परः साक्षादुपधर्मोऽन्य उच्यते । । २०६

श्रद्धधानः शुभां विद्यामाददीतावरादपि ।

अन्त्यादपि परं धर्मं स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि । । २०७

विषादप्यमृतं ग्राह्यं बालादपि सुभाषितम् ।

अमित्रादपि सद्वृत्तममेध्यादपि काञ्चनम् । । २०८

स्त्रियो रत्नं नयो विद्या धर्मः शौचं सुभाषितम् ।

विविधानि च शिल्पानि समादेयानि सर्वशः । । २०९

अब्राह्मणादध्ययनमापत्काले विधीयते ।

अनुव्रज्या च शुश्रूषा यावदध्ययनं गुरोः । । 1.4.२१०

नाब्राह्मणे गुरौ शिष्यो वासमात्यन्तिकं वसेत् ।

ब्राह्मणे चाननूचाने काञ्क्षन्गतिमनुत्तमाम् । । २११

यदि त्वात्यन्तिको वासो रोचते च गुरोः कुले ।

युक्तः परिचरेदेनमाशरीरविमोक्षणात् । । २१२

आ समाप्तेः शरीरस्य यस्तु शुश्रूषते गुरुम् ।

स गच्छत्यञ्जसा विप्रो ब्राह्मणः सद्य शाश्वतम् । । २१३

न पूर्वं गुरवे किञ्चिदुपकुर्वीत धर्मवित् ।

स्नानाय गुरुणाज्ञस्तः शक्त्या गुर्वर्थमाहरेत् । । २१४

क्षेत्रं हिरण्यं गामश्वं छत्रोपानहमेव च ।

धान्यं वासांसि शाकं वा गुरवे प्रीतमाहरेत् । । २१५

स्वर्गते गां परित्यज्य गुरौ भरतसत्तम ।

गुणान्विते गुरुसुते गुरुदारेऽथ वा नृप । ।

सपिण्डे वा गुरोश्चापि गुरुवद्वृत्तिमाचरेत् । । २१६

एतेष्वविद्यमानेषु स्थानासनविहारवान् ।

प्रयुञ्जानोऽग्निशुश्रूषां साधयेद्देहमात्सनः । ।

वीरस्य कुर्वञ्छुश्रूषां याति वीरसलोकताम् । । २१७

चरत्येवं हि यो विप्रो ब्रह्मचर्यमविप्लुतः ।

स गत्वा ब्रह्मसदनं ब्रह्मणा सह मोदते । । २१८

इत्येष कथितो धर्मः प्रथमं ब्रह्मचारिणः ।

गृहस्थस्यापि राजेन्द्र शृणु धर्ममशेषतः । । २१९

काले प्राप्य व्रतं विप्र ऋतुयोगेन भारत ।

प्रपालयन्व्रतं याति ब्रह्मसालोक्यतां विभो । । 1.4.२२०

सदोपनयनं शस्तं वसन्ते ब्राह्मणस्य तु ।

क्षत्रियस्य ततो ग्रीष्मे प्रशस्तं मनुरब्रवीत् । । २२१

प्राप्ते शरदि वैश्यस्य सदोपनयनं परम् ।

इत्येष त्रिविधः कालः कथितो व्रतयोजने । । २२२

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि

उपनयनविधिवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः । ४ ।

स्त्रीणां शुभाशुभलक्षणवर्णनम्

सुमन्तुरुवाच

षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् ।

तदर्धिकं पादिकं वा ग्रहणान्तिकमेव च । । १

वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि नृपोत्तम ।

अविप्लुतब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रममावसेत् । । २

तं प्रतीतं स्वधर्मेण ब्रह्मदायहरं पितुः ।

स्रग्विणं तल्प १ आसीनमर्हयेत्प्रथमं गवा । । ३

गुरुणा समनुज्ञातः समावृत्तौ यथाविधि ।

उद्वहेत द्विजो भार्यां सवर्णां लक्षणान्विताम् । । ४

शतानीक उवाच

लक्षणं द्विजशार्दूल स्त्रीणां वद महामुने ।

कीदृग्लक्षणसंयुक्ता १ कन्या स्यात्सुखदा नृप । । ५

सुमन्तुरुवाच

यदुक्तं ब्राह्मणा पूर्वं स्त्रीलक्षणमनुत्तमम् ।

श्रेयसे सर्वलोकानां शुभाशुभफलप्रदम् । । ६

तत्ते वच्मि महाबाहो शृणुष्वैकमना नृप ।

श्रुतेन येन जानीषे कन्यां शोभनलक्षणाम् । । ७

सुखासीनं सुरश्रेष्ठमभिगम्य महर्षयः ।

पप्रच्छुर्लक्षणं स्त्रीणां यत्पृष्टोऽहं त्वयाधुना । । ८

प्रणम्य शिरसा देवमिदं वचनमब्रुवन् ।

भगवन्ब्रूहि नः सर्वं स्त्रीणां लक्षणमुत्तमम् । । ९

श्रेयसे सर्वलोकानां शुभाशुभफलप्रदम् ।

प्रशस्तामप्रशास्तां च जानीमो येन कन्यकाम् । । 1.5.१०

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा विरिञ्चो वाक्यमब्रवीत् ।

शृणुध्वं द्विजशार्दूला वच्मि युष्मास्वशेषतः । । ११

प्रतिष्ठिततलौ सम्यग्रताम्भोजसमप्रभौ ।

ईदृशौ चरणौ धन्यौ योषितां भोगवर्धनौ । । १२

करालैरतिनिर्मासै रूक्षैरर्धशिरान्वितैः ।

दारिद्र्यं दुर्भगत्वं च प्राप्नुवन्ति न संशयः । । १३

अङ्गुल्यः संहता वृत्ताः स्निग्(?)धाः सूक्ष्मनखास्तथा ।

कुर्वन्त्यत्यन्तमैश्वर्यं राजभावं च योषितः । । १४

ह्रस्वाः सुजीवितं ह्रस्वा विरला वित्तहानये ।

दारिद्र्यं मूलमग्नासु प्रेष्यं च पृथुलासु च । । १५

परस्परसमारूढैस्तनुभिर्वृत्तपर्वभिः ।

बहूनपि पतीन्हत्वा दासी भवति वै द्विजाः । । १६

अङ्गुष्ठोन्नतपर्वाणस्तुङ्गाग्राः कोमलान्विताः ।

रत्नकाञ्चनलाभाय विपरीता विपत्तये । । १७

सुभगत्वं नखैः स्निग्धैराताम्रैश्च धनाद् यता ।

पुत्राः स्युरुन्नतैरेभिः सुसूक्ष्मैश्चापि राजता । । १८

पाण्डुरैः स्फुटितै रूक्षैर्नीलैर्धूम्रैस्तथा खरैः १ ।

निःस्वता भवति स्त्रीणां पीतैश्चाभक्ष्यभक्षणम् । । १९

गुल्फाः स्निग्धाश्च वृत्ताश्च समारूढशिरास्तथा ।

यदि स्युर्नूपुरान्दध्युर्बान्धवाद्यैः समाप्नुयुः । । 1.5.२०

अशिरा शरकाण्डाभाः सुवृत्ताल्पतनूरुहाः ।

जङ्घा कुर्वन्ति सौभाग्यं यानं च गजवाजिभिः । । २१

क्लिश्यते रोमजङ्घा स्त्री भ्रमत्युद्धतपिण्डिका ।

काकजङ्घा पतिं हन्ति वाचाटा कपिला च याः । । २२

जानुभिश्चैव मार्जारसिंहजान्वनुकारिभिः ।

श्रियमाप्य सुभाग्यत्वं प्राप्नुवन्ति सुतांस्तथा । । २३

घटाभैरध्वगा नार्यो निर्मांसैः कुलटा स्त्रियः ।

शिरालैरपि हिंस्राः स्युर्विश्लिष्टैर्धनवर्जिताः । । २४

अत्यन्तकुटिलै रूक्षैः स्फुटिताग्रैर्गुडप्रभैः ।

अनेकजैस्तथा रोमैः केशैश्चापि तथाविधैः । । २५

अत्यन्तपिङ्गला नारी विषतुल्येति निश्चितम् ।

सप्ताहाभ्यन्तरे पापा पतिं हन्यान्न संशयः । । २६

हस्तिहस्तनिभैर्वृतै रम्भाभैः करभोपमैः ।

प्राप्नुवन्त्यूरुभिः शश्वत्स्त्रियः सुखमनङ्गजम् । । २७

दौर्भाग्यं बद्धमांसैश्च बन्धनं रोमशोरुभिः ।

तनुभिर्वधमित्याहुर्मध्यच्छिद्रेष्वनीशता । । २८

सन्ध्यावर्णं समं चारु सूक्ष्मरोमान्वितं पृथु ।

जघनं शस्यते स्त्रीणां रतिसौख्यकरं द्विज । । २९

अरोमको भगो यस्याः समः सुश्लिष्टसंस्थितः ।

अपि नीचकुलोत्पन्न राजपत्नी भवत्यसौ । । 1.5.३०

अश्वत्थपत्रसदृशः कूर्मपृष्ठोन्नतस्तथा ।

शशिबिम्बनिभश्चापि तथैव कलशाकृतिः । ।

भगः शस्ततमः स्त्रीणां रतिसौभाग्यवर्धनः । । ३१

तिलपुष्पनिभो यश्च यद्यग्रे खुरसन्निभः ।

द्वावप्येतौ परप्रेष्यं कुर्वाते च दरिद्रताम् । । ३२

उलूखलनिभैः शोकं मरणं विवृताननैः ।

विरूपैः पूतिनिर्मांसैर्गजसन्निभरोमभिः । ।

दौःशील्यं दुर्भगत्वं च दारिद्र्यमधिगच्छति । । ३३

कपित्थफलसंकाशः पीनो वलिविवर्जितः ।

स्फीताः प्रशस्यते स्त्रीणां निन्दितभ्रान्यथा द्विजाः । । ३४

पयोधरभरानम्रप्रचलत्त्रिवलीगुरुः ।

मध्यः शुभावहः स्त्रीणां रोमराजीविभूषितः । । ३५

पणवाभैर्मृदङ्गाभैस्तथा मध्ये यवोपमैः ।

प्राप्नुवन्ति भयावासक्लेशदौःशील्यमीदृशैः । । ३६

अवक्रानुल्बणं पृष्ठमरोमशमगर्हितम् ।

नानास्तरणपर्यङ्करतिसौख्यकरं परम् । । ३७

कुब्जमद्रोणिकं पृष्ठं रोमशं यदि योषितः ।

स्वप्नान्तरे सुखं तस्या नास्ति हन्यात्पतिं च सा । । ३८

विपुलैः १सुकुमारैश्च कुक्षिभिः सुबहुप्रजाः ।

मण्डूककुक्षिर्या नारी राजानं सा प्रसूयते । । ३९

उन्नतैर्बलिभिर्वध्याः सुवृत्तैः कुलटा स्त्रियः ।

२जारकर्मरतास्ताः स्युः प्रव्रज्यां च समाप्नुयुः । । 1.5.४०

उन्नता च नतैः क्षुद्रा विषमैर्विषमाशया ।

आयुरैश्वर्यसम्पन्ना वनिता हृदयैः समैः । । ४१

सुवृत्तमुन्नतं पीनमदूरोन्नतमायतम् ।

स्तनयुग्ममिदं शस्तमतोऽन्यदसुखावहम् । । ४२

उन्नतिः प्रथमे गर्भे द्वयोरेकस्य भूयसी ।

वामे तु जायते कन्या दक्षिणे तु भवेत्सुतः । । ४३

दीर्घे तु ३चूचुके यस्याः सा स्त्री धूर्ता रतिप्रिया ।

सुवृत्ते तु पुनर्यस्या द्वेष्टि सा पुरुषं सदा । । ४४

स्तनैः सर्पफणाकारैः श्वजिह्वाकृतिभिस्तथा ।

दारिद्र्यमधिगच्छन्ति स्त्रियः पुरुषचेष्टिताः । ।

अवष्टब्धघटीतुल्या भवन्ति हि तथा द्विजाः । । ४५

सुसमं मांसलं चारु शिरो रोमविवर्जितम् ।

वक्षो यस्या भवेन्नार्या भोगान्भुक्ते यथेप्सितान् । । ४६

हिंस्रा भवति वक्रेण दौःशील्यं रोमशेन तु ।

निर्मांसेन तु वैधव्यं विस्तीर्णे कलहप्रिया । । ४७

चतस्रो रक्तगम्भीरा रेखाः स्निग्धाः करे स्त्रियाः ।

यदि स्युः सुखमाप्नोति विच्छिन्नाभिरनीशता । । ४८

रेखाः कनिष्ठिकामूलाद्यस्याः प्राप्ताः प्रदेशिनीम् ।

शतमायुर्भवेत्तस्यास्त्रयाणामुन्नतौ क्रमात् । । ४९

संवृत्ताः समपर्वाणस्तीक्ष्णाग्राः कोमलत्वचः ।

समा ह्यंगुलयो यस्याः सा नारी भोगवर्धिनी । । 1.5.५०

बन्धुजीवारुणैस्तुंगैर्नखैरैश्वर्यमाप्नुयात् ।

खरैर्वक्रैर्विवर्णाभैः श्वेतप्रीतैरनीशता । । ५१

रक्तैर्मृदुभिरैश्वर्यं निश्छिद्राङ्गुलिभिर्द्विजाः ।

स्फुटितैर्विषमै रूक्षैः क्लेशं पाणिभिराप्नुयुः । । ५२

समरेखा यवा यासाङ्गुष्ठाङ्गुलिपर्वसु ।

तासां हि विपुलं सौख्यं धनं धान्यं तथाऽक्षयम् । । ५३

मणिबन्धोऽव्यवच्छिन्नो रेखात्रयविभूषितः ।

ददाति न चिरादेव भोगमायुस्तथाक्षयम् । । ५४

श्रीवत्सध्वजपद्माक्षगजवाजिनिवेशनैः ।

चक्रस्वस्तिकवज्रासिपूर्णकुम्भनिभाङ्कुशैः । । ५५

प्रासादच्छत्रमुकुटैर्हारकेयूरकुण्डलैः ।

शङ्खतोरणनिर्व्यूहैर्हस्तन्यस्तैर्नृपस्त्रियः । । ५६

यस्याः पाणितले रक्ता यूपकुम्भाश्च कुण्डिकाः ।

दृश्यन्ते चरणे यस्या यज्ञपली भवत्यसौ । । ५७

वीथ्यापणतुलामानैस्तथा मुद्रादिभिः स्त्रियः ।

भवन्ति वणिजां पत्न्यो रत्नकाञ्चनशालिनाम् । । ५८

दात्रयोक्त्रयुगाबन्धफलोलूखललाङ्गलैः ।

भवन्ति धनधान्याढ्या कृषीवलजनाङ्गनाः । ५९

अनुन्नतशिरासन्धि पीनं रोमविवर्जितम् ।

गोपुच्छाकृति नारीणां भुजयोर्युगुलं शुभम् । । 1.5.६०

निगूढग्रन्थयो यस्याः कूर्परौ रोमवर्जितौ ।

बाहू वै ललितौ यस्याः प्रशस्तौ वृत्तकोमलौ । । ६१

उन्नतावनतौ चैव नातिस्थूलौ न रोमशौ ।

सुखदौ तु सदा स्त्रीणां सौभाग्यारोग्यवर्धनौ । । ६२

स्थूले स्कन्धे वहेद्भारं रोमशे व्याधिता भवेत् ।

वक्रस्कन्धे भवेद्वन्ध्या कुलटा चोन्नतानने । । ६३

स्पष्टं रेखात्रयं यस्या ग्रीवायां चतुरङ्गुलम् ।

मणिकाञ्चनमुक्ताढ्यं सा दधाति विभूषणम् । । ६४

अधना स्त्री कृशग्रीवा दीर्घग्रीवा च .बन्धकी ।

हस्वग्रीवा मृतापत्या स्थूलग्रीवा च दुःखिता । । ६५

अनुन्नता समांसा च समा यस्याः कृकाटिका ।

सुदीर्घमायुस्त्वस्यास्तु चिरं भर्ता च जीवति । । ६६

निर्मांसा बहुमांसा च शिराला रोमशा तथा ।

कुटिला विकटा चैव विस्तीर्णा न च शस्यते । । ६७

न स्थूलो न कृशोऽत्यर्थं न वक्रो न च रोमशः ।

हनुरेवंविधः श्रेयांस्ततोऽन्यो न प्रशस्यते । । ६८

चतुरस्रमुखी धूर्ता मण्डलास्या शिवा १ भवेत् ।

अप्रजा वाजिवक्रा स्त्री महावक्रा च दुर्भगा । । ६९

श्ववराहवृकोलूकमर्कटास्याश्च याः स्त्रियः ।

कूरास्ताः पापकर्मिण्यः प्रजाबान्धववर्जिताः । । 1.5.७०

मालतीबकुलाम्भोजनीलोत्पलसुगन्धि यत् ।

वदनं मुच्यते नैतत्पानताम्बूलभोजनैः । । ७१

ताम्राभः किञ्चिदालम्भः स्थौल्यकार्श्यविवर्जितः ।

अधरो यदि तुङ्गश्च नारीणां भोजदः सदा । । ७२

स्थूले कलहशीला स्याद्विवर्णे चातिदुःखिता ।

उत्तरोष्ठेन तीक्ष्णेन वनिता चातिकोपना । । ७३

जिह्वा तनुतरा वक्रा ताम्रा दीर्घा च शस्यते ।

स्थूला ह्रस्वा विवर्णा या वक्रा भिन्ना च निन्दिता । । ७४

शङ्खकुन्देन्दुधवलं स्निग्धैस्तुङ्गैरसन्धिभिः ।

मिष्टान्नपानमाप्नोति दन्तैरेभिरनुन्नतैः । । ७५

सूक्ष्मैरतिकृशैर्ह्रस्वैः स्फुटितैर्विरलैस्तथा ।

रूक्षश्च दुःखिता नित्यं विकटैर्भामिनी भवेत् । । ७६

सुमृष्टदर्पणाम्भोजपूर्णबिम्बेन्दुसन्निभम् ।

वदनं वरनारीणामभीष्टफलदं स्मृतम् । । ७७

न स्थूला न कृशा वक्रा नातिदीर्घा समुन्नता ।

ईदृशी नासिका यस्याः सा धन्या तु शुभङ्करी । । ७८

उन्नता मृदुला या च रेखा शुद्धा न सङ्गन्ता ।

भ्रूर्वक्रतुल्या सूक्ष्मा च योषितां सा सुखावहा । । ७९

१धनुस्तुल्याभिः सौभाग्यं वन्ध्या स्याद्दीर्घरोमभिः ।

पिङ्गलासङ्गता ह्रस्वा दारिद्र्याय न संशयः । । 1.5.८०

नीलोत्पलदलप्रख्यैराताम्रैश्चारुपक्ष्मभिः ।

वनिता नयनैरेभिर्भोगसौभाग्यभागिनी । । ८१

खञ्जनाक्षी मृगाक्षी च वराहाक्षी वराङ्गना ।

यत्रयत्र समुत्पन्ना महान्तं भोगमश्नुते । । ८२

अगम्भीरैरसंश्लिष्टैर्बहुरेखाविभूषितैः ।

राजपन्त्यो भवन्तीह नयनैर्मधुपिङ्गलैः । । ८३

वायसाकृतिनेत्राणि दीर्घापाङ्गानि योषिताम् ।

अनाविलानि चारूणि भवन्ति हि विभूतये । । ८४

गम्भीरैः पिङ्गलैश्चैव दुःखिताः स्युश्चिरायुषः ।

वयोमध्ये त्यजेत्प्राणानुन्नताक्षी तु२ याङ्गना । । ८५

रक्ताक्षी विषमाक्षी च ३धूम्राक्षी प्रेतलोचना ।

वर्जनीया सदा नारी श्वनेत्रा चैव दूरतः । । ८६

उद्भ्रान्तकैः करैश्चित्रैर्नयनस्त्वंगनास्त्विह ।

मद्यमांसप्रिया नित्यं चपलाश्चैव सर्वतः । । ८७

करालाकृतयः कर्णा नभःशब्दास्तु संस्थिताः ।

वहन्ति विकसत्कान्तिं हेमरत्नविभूषणम् । । ८८

खरोष्ट्रनकुलोलूककपिलश्रवणाः स्त्रियः ।

प्राप्नुवन्ति महद्दुःखं प्रायशः प्रव्रजन्ति च । । ८९

ईषदापाण्डुगण्डा या सुवृत्ता पर्वणि त्विह ।

प्रशस्ता निन्दिता त्वन्या रोमकूपकदूषिता । । 1.5.९०

अर्धेन्दुप्रतिमाभोगमरोम तु समाहितम ।

भोगारोग्यकरं श्रेष्ठं ललाटं वरयोषिताम् । । ९१

द्विगुणं परिणाहेन ललाटं विहितं च यत् ।

शिरः प्रशस्तं नारीणामधन्या हस्तिमस्तका । । ९२

सूक्ष्माः कृष्णा मृदुस्निग्धाः कुञ्जिताग्राः शिरोरुहाः ।

भवन्ति श्रेयसे स्त्रीणामन्ये स्युः क्लेशशोकदाः । । ९३

हंसकोकिलवीणालिशिखिवेणुस्वराः स्त्रियः ।

प्राप्नुवन्ति बहून्भोगान्भृत्यानाज्ञापयन्ति च । । ९४

भिन्नकांस्यस्वरा नारी खरकाकस्वरा च या ।

रोगं व्याधिं भयं शोकं दारिद्र्यं चाधिगच्छति । । ९५

हंसगोवृषचक्राह्वमत्तमातङ्गगामिनी ।

स्वकुलं द्योतयेन्नारी महिषी पार्थिवस्य च । । ९६

श्वशृगालगतिर्निन्द्या या च वायसवद्व्रजेत् ।

दासी मृगगतिर्नारी द्रुतगामी च बन्धकी । । ९७

फलिनी रोचना हेमकुङ्कुमप्रभ एव च ।

वर्णः शुभकरः स्त्रीणां यश्च दूर्वाङ्कुरोपमः । । ९८

मृदूनि मृदुरोमाणि नात्यन्तस्वेदकानि च ।

सुरभीणि च गात्राणि यासां ताः पूजिताः स्त्रियः । । ९९

नोद्वहेत्कपिलां कन्यां नाधिकाङ्गीं न रोगिणीम् ।

नालोमिकां नातिह्रस्वां न वाचाटां न पिङ्गलाम् । । 1.5.१००

नर्क्षवृक्षनदीनाम्नीं नान्त्यपर्वतनामिकाम् ।

न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नीं न च भीषणनामिकाम् । । १०१

अव्यङ्गाङ्गीं सौम्यनाम्नीं हंसवारणगामिनीम् ।

तनुलोमकेशदशनां मृदङ्गीमुद्वहेत्स्त्रियम् । । १०२

महान्त्यपि समृद्धानि गोजाविधनधान्यतः ।

स्त्रीसम्बन्धे दशैतानि कुलानि परिवर्जयेत् । । १०३

हीनक्रियं निष्पुरुषं निश्छन्दोरोमशार्शसम् ।

क्षयामयाव्यपस्मारिश्वित्रकुष्ठिकुलानि च । । १०४

पादौ सुगुल्फौ प्रथमं प्रतिष्ठौ जङ्घे द्वितीयं च सुजानुचक्रे ।

मेढ्रोरुगुह्यं च ततस्तृतीयं नाभिः कटिश्चेति चतुर्थमाहुः । । १०५

उदरं कथयन्ति पञ्चमं हृदयं षष्ठमथ स्तनान्वितम् ।

अथ सप्तममंसजत्रुणी कथयन्त्यष्टममोष्ठकन्धरे । । १०६

नवमं नयने च सभ्रुणी सललाटं दशमं शिरस्तथा ।

अशुभेष्वशुभं दशाफलं चरणं चरणाद्यशुभेषु शोभनम् । । १०७

इदं महात्मा स महानुभावः शचीनिमित्तं गुरुरब्रवीद्द्विजाः ।

शक्रेण पृष्टः सविशेषमुत्तमं संलक्ष्यमुक्तं वरयोषलक्षणम् १ । । १०८

मत्सकाशात्पुनः श्रुत्वा लक्षणं पुरुषस्य च ।

यथाधुना भवद्भिस्तु श्रुतं मत्तो द्विजोत्तमाः । । १०९

लक्षणेभ्यः प्रशस्तं तु स्त्रीणां सद्वृत्तमुच्यते ।

सद्वृत्तमुक्त्वा या स्त्री सा प्रशस्ता न च लक्षणैः । । 1.5.११०

ईदृग्लक्षणसम्पन्नां सुकन्यामुद्वहेत्तु यः ।

ऋद्धिर्वृद्धिस्तथा कीर्तिस्तत्र तिष्ठति नित्यशः । । १११

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि स्त्रीलक्षणवर्णनं

नाम पञ्चमोऽध्यायः । ५ ।

स्त्रीलक्षणसद्वृत्तवर्णनम्

शतानीकउवाच

सद्वृत्तं श्रोतुमिच्छामि देवस्त्रीणां सुविस्तरात् ।

उत्तमाधममध्यं च सम्बन्धे स्त्रीकृते यथा । । १

सुमन्तुरुवाच

शतानीक महाबाहो ब्रह्मलोके पितामहः ।

उक्त्वा स लक्षणं स्त्रीणां सद्वृत्तं चोक्तवान्पुनः १ । । २

यथोक्तं ब्रह्मणां तेषामृषीणां कुरुनन्दन ।

स प्रेयो वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा वचनमब्रवीत् । । ३

शृणुध्वं द्विजशार्दूलाः स्त्रीणां सद्वृत्तमादितः ।

वक्ष्ये युष्मानशेषं वै लोकानुग्रहकाम्यया । । ४

त्रिवर्गप्राप्तये वक्ष्ये स्त्रीवृत्तं गृहमेधिनाम् ।

प्राग्विद्यादीनुपादाय तैरर्थांश्च यथाक्रमम् । ।

विन्देत सदृशीं भार्यां शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । । ५

गृहाश्रमो हि निःस्वानां महत्येषा विडम्बना ।

तस्मात्पूर्वमुपादेयं वित्तमेव गृहैषिणा । । ६

वरं सोढा मनुष्येण तीव्रा नरकवेदना ।

न त्वेव च गृहे दृष्टं पुत्रदारक्षुधार्दितम् । । ७

असम्भवे शिशुं दृष्ट्वा रुदन्तं प्रार्थनापरम् ।

वज्रसारमयं मन्ये हदयं यन्न दीर्यते । । ८

साध्वीं भार्यां प्रियां दृष्ट्वा कुचैलां क्षुत्कृशीकृताम् ।

अस्य दुःखस्य तन्नास्ति सुखं यत्समतां व्रजेत् । । ९

रूक्षान्विवर्णान्क्षुधितान्भूमिप्रस्तरशायिनः ।

पुत्रदारान्निजान्दृष्ट्वा किमकार्यं भवेन्नृणाम् । । 1.6.१०

बाहूत्तरीयं क्षुत्क्षामं दृष्ट्वा दीनमुखं सुतम् ।

मृत्युरेवोत्सवः पुंसां व्यसनं जीवितं द्विजाः । । ११

परिसीदत्स्वपत्येषु दृष्ट्वा दीनमुखो प्रियाम् ।

वज्रकार्यशरीरास्ते ये न यान्ति सहस्रधा । । १२

तस्मादर्थविहीनस्य पुंसो दारपरिग्रहात् ।

कुतस्त्रिवर्ग संसिद्धिर्यातनैव हि तस्य सा । । १३

अभार्यस्याधिकारोऽस्ति न द्वितीयाश्रमे यथा ।

तद्वदर्थविहीनानां सर्वत्र नाधिकरिता । । १४

केचित्त्वपत्यमेवाहुस्त्रिवर्गावाप्तिसाधनम् ।

पुंसामर्थः कलत्रं च येऽन्ये नीतिविदो विदुः । । १५

धर्मोऽपि द्विविधो यस्मादिष्टापूर्तक्रियात्मकः ।

स च दारात्मकः सर्वं ज्ञेयमर्थैकसाधनम् । । १६

निजेनापि १ दरिद्रेण लोको लज्जति बन्धुना ।

परोऽपि हि मनुष्याणामैश्वर्यात्स्वजनायते । । १७

न दरिद्रं समीपेऽपि स्थितवन्तं प्रपश्यति ।

दूरस्थमपि वित्ताढ्यमादराद्भजते जनः । । १८

तस्मात्प्रयत्नतः पूर्वमर्थमेव प्रसाधयेत ।

स हि मूलं त्रिवर्गस्य गुणानां गौरवस्य च । । १९

सर्वेऽपि हि गुणा विद्याकुलशीलादयो नृणाम् ।

सन्ति तस्मिन्नसन्तोऽपि सन्ति सन्तोऽपि नासति । । 1.6.२०

शास्त्रं शिल्पं कलाः कर्म यच्चान्यदपि चेष्टितम् ।

साधनं सर्वमर्थानामर्था धर्मादिसाधनाः । । २१

साधनानां त्रिवर्गोऽस्ति तं विना केवलं नृणाम् ।

अजागलस्तनस्येव निधनायैव संभवः । । २२

प्राक्पुण्यैर्विपुला सम्पद्धर्मकामादिहेतुजा ।

भूयो धर्मेण सामुत्र तया३ ताविति ४ च क्रमः. । । २३

एकचक्रकमेतद्धि प्रोक्तमन्योन्यहेतुकम् ।

पूर्वपश्चिमबाहुभ्यामुत्तराधरमध्यमाः । । २४

विज्ञाय मतिमानेवं यस्त्रिवर्गं निषेवते ।

संख्याशतसमायुक्तैरवाप्नोत्युत्तरोत्तरम् । । २५

नाभार्यस्याधिकारोऽस्ति त्रिवर्गे निर्धनस्य वा ।

ना भार्यायामतः पूर्वमर्थमैव प्रसाधयेत् । । २६

तस्मात्क्रमागतैरर्थेः स्वयं वाधिगतैर्युतः ।

क्रियायोग्यैः समर्थश्च कुर्याद्दारपरिग्रहम् । । २७

अनुरूपे कुले जातां श्रुतवित्तक्रियादिभिः ।

लभेतानिन्दितां कन्यां मनोज्ञां धर्मसाधनाम् । । २८

पुमानर्धपुमांस्तावद्यावद्भार्यां न विदन्ति ।

तस्माद्यथाक्रमं काले कुर्याद्दारपरिग्रहम् । । २९

एकचक्रो रथो यद्वदेकपक्षो यथा खगः ।

अभार्योऽपि १नरस्तद्वदयोग्यः सर्वकर्मसु । । 1.6.३०

पत्नीपरिग्रहाद्धर्मस्तथार्थो बहुलाभतः ।

सत्प्रीतियोगात्कामोऽपि त्रयमस्यां विदुर्बुधाः । । ३१

त्रिधा विवाहसम्बन्धो हीनतुल्याधिकैः सह ।

तुल्यैः सह समस्तेषामितरौ नीचमध्यमौ । । ३२

असमैर्निन्द्यते सद्भिरुत्तमैः परिभूयते ।

तुल्यैः प्रशस्यते यस्मात्तस्मात्साधुतमो मतः । । ३३

कृत्वैवाधिकसम्बन्धमपमानं समश्नुते ।

न चैषामानतिं गच्छेन्नैव नीचैः सहेष्यते२ । । ३४

उत्तमोऽपि च सम्बन्धो नीचैस्तत्समतां व्रजेत् ।

अतस्तं वर्जयेद्धीमान्निन्दितं सदृशोत्तमैः । । ३५

विजातीयैश्च सम्बन्धं सहेच्छन्ति न सूरयः ।

उभयोर्भ्रश्यते तेन यथा कोकिलया शुकः । । ३६

तद्भाति कुलबाह्यत्वादवश्यं चावमानतः ।

प्रतिपत्तेरशक्यत्वाच्चोत्तमोऽपि न शस्यते । । ३७

एकेऽपि परिहर्तव्या अन्ये परिहरन्त्युत ।

तस्माद्द्वावपि नैवेष्टौ सम्बन्धावधमोत्तमौ । । ३८

एकपात्रादिभिर्येषामुपचारैः परस्परम् ।

प्रत्यहं वर्धते स्नेहः सम्बन्धः सोऽभिधीयते । । ३९

यत्रावाहविवाहादावन्योऽन्याः प्रतिपत्तयः ।

स्पर्धयैव प्रवर्धन्ते तं सम्बन्धं विदुर्बुधाः । । 1.6.४०

य्यसनेऽभ्युदये वापि येषां प्राणैर्धनैरपि ।

सहैकप्रतिपत्तित्वं सम्बन्धानां स उत्तमः । । ४१

स्नेहव्यक्तौ मनुष्याणां द्वावेव निकषोपलौ ।

तथा कृतज्ञतायां च व्यसनाभ्युदयागमौ । ।४२

स च स्नेहो नृणां प्रायः समेष्वेव१ हि दृश्यते ।

साम्यं चाप्युपगन्तव्यं वित्तशीलकुलादिभिः । ।४ ३

तस्माद्विवाहसम्बन्धं संख्यमेकान्तकारिणाम् ।

सदृशैरेव कुर्वीत नोत्तमेनाप्यनुत्तमैः२ । । ४४

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि

स्त्रीलक्षणसद्वृत्तवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः । ६ ।

विवाह-धर्मवर्णनम्

ब्रह्मोवाच३

असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः ।

सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मैथुने । । १

सहजो न भवेद्यस्या न च विज्ञायते पिता ।

नोपयच्छेत तां प्राज्ञः पुत्रिकाधर्मशङ्कया । । २

ब्राह्मणानां प्रशस्ता स्यात्सवर्णा दारकर्मणि ।

कामशस्तु प्रवृत्तानामिमाः स्युः क्रमशोऽवराः । । ३

क्षत्रस्यापि सवर्णा स्यात्प्रथमा द्विजसत्तमाः ।

द्वे चावरे तथा प्रोक्ते कामतस्तु न धर्मतः । ।४

वैश्यस्यैका वरा प्रोक्ता सवर्णा चैव धर्मतः ।

तथावरा कामतस्तु द्वितीया न तु धर्मतः । । ५

शूद्रैव भार्या शूद्रस्य धर्मतो मनुरब्रवीत् ।

चतुर्णामपि वर्णानां परिणेता द्विजोत्तमः । । ६

न ब्राह्मणक्षत्रिययोरापद्यपि हि तिष्ठतोः ।

कस्मिंश्चिदपि वृतान्ते शूद्रा भार्योपदिश्यते । । ७

हीनजातिस्त्रियं मोहादुद्वहन्तो द्विजातयः ।

कुलान्येव नयन्त्याशु ससन्तानानि शूद्रताम् । । ८

शूद्रमारोप्य वेद्यां तु पतितोत्रिर्बभूव ह ।

उतथ्यः पुत्रजननात्पतितत्वमवाप्तवान् । । ९

शूद्रस्य पुत्रमासाद्य शौनकः शूद्रतां गतः ।

भृग्वादयोप्येवमेव पतितत्वमवाप्नुयुः । । 1.7.१०

शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणो यात्यधोगतिम् ।

जनयित्वा सुतं तस्यां ब्राह्मण्यादेव हीयते । । ११

देवपित्र्यातिथेयानि तत्प्रधानानि यस्य तु ।

नादन्ति पितरो देवाः स च स्वर्गं न गच्छति । । १२

वृषलीफेनपीतस्य निःश्वासोपहतस्य च ।

तस्यां चैव प्रसूतस्य निष्कृतिर्न विधीयते । । १३

चतुर्णामपि विप्रेन्द्राः प्रेत्येह च हिताहितम् ।

समासतो ब्रवीम्येष विवाहाष्टकमुत्तमम् । । १४

कालो दैवस्तथा चार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः ।

गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमोऽधमः । । १५

ये यस्य धर्मा वर्णस्य गुणदोषौ च यस्य यौ ।

शृणुध्वं तद्द्विजश्रेष्ठाः प्रसवे च गुणागुणम् । । १६

विप्रस्य १ चतुरः पूर्वान्क्षत्रस्य चतुरोऽवरान् ।

विट्शूद्रयोस्तु त्रीनेव विद्याद्धर्मानराक्षसान् । । १७

चतुरो ब्राह्मणस्याद्यान्प्रशस्तान्कवयो विदुः ।

राक्षसं क्षत्रियस्यैकमासुरं वैश्यशूद्रयोः । । १८

क्षत्रियाणां त्रयो धर्म्या द्वावधर्म्यौ२ स्मृताविह ।

पैशाचश्चासुरश्चैव न कर्त्तव्यौ कथञ्चन । । १९

पृथक्पृथग्वा मिश्रौ वा विवाहौ पूर्वचोदितौ ।

गान्धर्वो राक्षसश्चैव धर्म्यौ क्षत्रस्य तौ स्मृतौ । । 1.7.२०

आच्छाद्य चार्चयित्वा तु श्रुतशीलवते स्वयम् ।

आहूय दानं कन्याया बाह्यो धर्मः प्रकीर्तितः । । २१

वितते चापि यज्ञे तु कर्म कुर्वति चार्त्विजि ।

अलङ्कृत्य सुतादानं दैवो धर्म उदाहृतः । । २२

एकं गोमिथुनं द्वे वा वरादादाय धर्मतः ।

कन्याप्रदानं विधिवदार्षीयो धर्म उच्यते । । २३

सहोभौ चरतं धर्ममिति वाचानुभाष्य तु ।

कन्याप्रदानमभ्यर्च प्राजापत्यविधिः स्मृतः । । २४

ज्ञातिभ्यो द्रविणं दत्त्वा कन्यायाश्चैव शक्तितः ।

कन्याप्रदानं स्वच्छन्दादासुरो धर्म उच्यते । । २५

इच्छयान्योऽन्यसंयोगः कन्यायाश्च वरस्य च ।

गान्धर्वः स विधिर्ज्ञेयो मैथुन्यः कामसम्भवः । । २६

हत्वा छित्त्वा च भित्त्वा च क्रोशन्तीं रुदतीं गृहात् ।

प्रसह्य कन्याहरणं राक्षसो विधिरुच्यते । । २७

सुप्तां मत्तां प्रमत्तां च रहो यत्रोपगच्छति ।

स पापिष्ठो विवाहानां पैशाचः कथितोऽष्टमः । । २८

जलपूर्वं द्विजाग्र्याणां कन्यादानं प्रशस्यते ।

इतरेषां तु वर्णानामितरेतरकाम्यया । । २९

यो यस्यैषां विवाहानां विभूनां कीर्तितो गुणः ।

तं निबोधत वै विप्राः सम्यक्तकीर्तयतो मम । । 1.7.३०

कुलानि दश पूर्वाणि तथान्यानि दशैव तु ।

स हि तान्यात्मना चैवं मोचयत्येनसो ध्रुवम् । । ३१

ब्राह्मीपुत्रः सुकृतकृद्दैवोढाजं सुतं शृणु ।

दैवोढाजः सुतो विप्राः सप्त सप्त परावरान् । ।

आर्षोढाजः सुतः स्त्रीणां पुरुषांस्तारयेद्द्विजाः । । ३२

ब्रह्मादिषु विवाहेषु चतुर्ष्वेवानुपूर्वशः ।

ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रा जायन्ते शिष्टसम्मताः । । ३३

रूपसत्त्वगुणोपेता धनवन्तो यशस्विनः ।

पुत्रवन्तोऽथ धर्मिष्ठा जीवन्ति च शतं समाः । । ३४

इतरेषु निबोधध्वं नृशंसानृतवादिनः ।

जायन्ते दुर्विवाहेषु ब्रह्मधर्मद्विषः १ सुताः । । ३५

अनिन्दितैः स्त्रीविवाहैरनिन्द्या भवति प्रजा ।

निन्दितैर्निंदिता नृणां तस्मान्निद्यान्विवर्जयेत् । । ३६

करग्रहणसंस्काराः सवर्णासु भवन्ति वै ।

असवर्णास्वयं ज्ञेया विधिरुद्वाहकर्मणि । । ३७

बाणः क्षत्रियया ग्राह्यः प्रतोदो वैश्यकन्यया ।

वसनस्य दशा ग्राह्या शूद्रयोत्कृष्टवेदने । । ३८

न कन्यायाः पिता विद्वान्गृह्णीयाच्छुल्कमण्वपि ।

गृह्णन्हि शुल्कं लोभेन स्यान्नरोऽपत्यविक्रयी । । ३९

स्त्रीधनानि तु ये मोहादुपजीवन्ति बान्धवाः ।

नारीयानानि वस्त्रं वा ते पापा यान्त्यधोगतिम् । । 1.7.४०

आर्षे गोमिथुनं शुल्कं केचिदाहुर्मृषैव १ तत् ।

अल्पो वापि महान्वापि विक्रयस्तावदेव सः । । ४१

यासां नाददते शुल्कं ज्ञातयो न स विक्रयः ।

अर्हणं तत्कुमारीणामानृशंस्यं च केवलम् । । ४२

इत्थं दारान्समासाद्य देशमग्र्यं समावसेत् ।

ब्राह्मणो द्विजशार्दूल य इच्छेद्विपुलं यशः । । ४३

ऋषय ऊचुः

को देशः परमो ब्रह्मन्कश्च पुण्यो मतस्तव ।

प्रवसन्यत्र विप्रेन्द्र यशः प्राप्नोति कञ्जज । । ४४

ब्रह्मोवाच

न हीयते यत्र धर्मश्चतुष्पात्स कलो द्विजाः ।

स देशः परमो विप्राः स च पुण्यो मतो मम । । ४५

विद्वद्भिः सेवितो धर्मो यस्मिन्देशे प्रवर्तते ।

शास्त्रोक्तश्चापि विप्रेन्द्राः स देशः परमो मतः । । ४६

ऋषय ऊचू

विद्वद्भिः सेवितं धर्मं शास्त्रोक्तं च सुरोत्तम ।

वदास्मासु सुरश्रेष्ठ कौतुकं परमं हि नः । । ४७

ब्रह्मोवाच

विद्वद्भिः सेवितः सद्भिर्नित्यमद्वेषरागिभिः ।

हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं निबोधत । । ४८

कामात्मता न प्रशस्ता न वेहास्याप्यकामता ।

काम्यो हि वेदाधिगमः कर्मयोगश्च वैदिकः । । ४९

सङ्कल्पाज्जायते कामो यज्ञाद्यानि च सर्वशः ।

व्रताः नियमधर्माश्च सर्वे सङ्कल्पजाः स्मृताः । । 1.7.५०

कामादृते क्रियाकारी दृश्यते नेह कर्हिचित् ।

यद्यद्धि कुरुते कश्चित्तत्तत्कामस्य चेष्टितम् । । ५१

निगमो १ धर्ममूलं स्यात्स्मृतिशीले तथैव च ।

तथाचारश्च साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च । । ५२

सर्वं तु समवेक्षेत निश्चयं ज्ञानचक्षुषा ।

श्रुतिप्राधान्यतो विद्वान्स्वधर्मे निवसेत वै । । ५३

श्रुतिस्मृत्युदितं धर्ममनुतिष्ठन्सदा नरः ।

प्राप्य चेह परां कीर्तिं याति शक्रसलोकताम् । । ५४

श्रुतिस्तु वेदो ४ विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः ।

ते सर्वार्थेषु मीमांस्ये ताभ्यां धर्मो हि निर्बभौ । । ५५

योऽवमन्येत ते चोभे हेतुशास्त्राश्रयाद्द्विजः ।

स साधुभिर्बहिष्कार्यो नास्तिको वेदनिन्दकः । । ५६

वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः ।

एतच्चतुर्विधं विप्राः साक्षाद्धर्मस्य लक्षणम् । । ५७

धर्मज्ञानं भवेद्विप्रा अर्थकामेष्वसज्जताम् ।

धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणान्नैगमं परम् । । ५८

निषेकादिश्मशानान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः ।

अधिकारो भवेत्तस्य वेदेषु च जपेषु च । । ५९

सरस्वतीदृषद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम् १ ।

तदेव निर्मितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते । । 1.7.६०

यस्मिन् देशे य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः ।

वर्णानां सान्तरालानां स सदाचार उच्यते । । ६१

कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च पञ्चालाः शूरसेनयः ।

एष ब्रह्मर्षिदेशो वै ब्रह्मावर्तादनन्तरम् । । ६२

एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः ।

स्वं स्वं चरित्रं शिक्षन्ति पृथिव्यां सर्वमानवाः । । ६३

हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्ये यत्प्राग्विनशनादपि ।

प्रत्यगेव प्रयागाच्च मध्यदेशः प्रकीर्तितः । । ६४

आ समुद्रात्तु वै पूर्वादासमुद्रात्तु पश्चिमात् ।

तयोरेवान्तरं गिर्योरार्यावर्त्तं विदुर्बुधाः । । ६५

अटते यत्र कृष्णा गौर्मृगो नित्यं स्वभावतः ।

स ज्ञेयो याज्ञिको देशो म्लेच्छदेशस्त्वतः परः । । ६६

एतान्नित्यं शुभान्देशान्संश्रयेत द्विजोत्तमः ।

यस्मिन्कस्मिंश्च निवसेत्पादजो२ वृत्तिकर्शितः । । ६७

प्रकीर्तितेयं धर्मस्य बुधैर्योनिर्द्विजोत्तमाः ।

सम्भवश्चास्य सर्वस्य समासान्न तु विस्तरात् । । ६८

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि विवाहधर्मवर्णनं

नाम सप्तमोऽध्यायः । ७ ।

विवाहधर्मेषु स्त्रीविषये नरवृत्तवर्णनम्

ब्रह्मोवाच

कर्तव्यं यद्गृहस्थेन तदिदानीं निबोधत ।

गदतो द्विजशार्दूल विस्तराच्छास्त्रतस्तथा । । १

वैवाहिकेऽग्नौ कुर्वीत गृह्यं कर्म यथाविधि ।

शुभदेशाश्रयश्चैव पत्नी वैवाहिकी गृहे । । २

स्वाश्रयेण विना शक्यं न यस्माद्रक्षणादिकम् ।

वित्तानामिव दाराणामतस्तद्विधिरुच्यते । । ३

हेतवो हि त्रिवर्गस्य विपरीतास्तु१ मानद ।

अरक्षणाद्भवन्त्यस्मादमीषां रक्षणं मतम् । । ४

निसर्गात्पुंस्यसन्तोषाद्गुणदोषविमर्षतः ।

दुष्टानां चापि संसर्गाद्रक्ष्या एव च योषितः । । ५

पुरुषस्थानवेश्मानि त्रिविधं प्राहुराश्रयम् ।

वित्तानां रक्षणाद्यर्थमपूर्वाधिगमाय च । । ६

कुलीनो नीतिमान्प्राज्ञः सत्यसन्धो दृढव्रतः ।

विनीतो धार्मिकस्त्यागी२ विज्ञेयः पुरुषाश्रयः । । ७

नगरे खर्वटे खेटे ग्रामे चापि क्रमागते ।

यात्रावशाद्वा निवसेद्धार्मिकाद्यजनान्विते । । ८

गुरुणानुमतस्तत्र ग्रामण्यादिजनेन वा ।

प्रतिवेश्माद्यबाधेन शुद्धं कुर्यान्निवेशनम् । । ९

द्वारचत्वरशालानां १ सर्वकारुकवेश्मनाम् ।

द्यूतसूनासुरावेशनटराजानुजीविनाम् । । 1.8.१०

पाखण्डदेववीथीनां राजमार्गकुलस्य च ।

दूरात्सुगुप्तं कर्तव्या जीविका विभवोचिता । । ११

सापिधानैकनिष्काशं शुद्धपृष्टं समन्ततः ।

सद्वृत्ताप्तजनाकीर्णमदुष्टप्रातिवेशिकम् । । १२

प्रागुदक्प्रवणे देशे वास्तुविद्याविधानतः ।

प्रविभक्तक्रियाकाञ्क्षं सर्वर्तुकमनोहरम् । । १३

अर्चास्नानोदकागारगोष्ठागारमहानसैः ।

युक्तं गोवाजिशालाभिः सदासीभृत्यकाश्रयैः । । १४

बहिरन्तः पुरस्त्रीकं सर्वोपकरणैर्युतम् ।

विभक्तशयनोद्देशमाप्तवृद्धैरधिष्ठितम् । । १५

अरक्षणाद्धि दाराणां वर्णसङ्करजादयः ।

दृष्टा हि बहवो दोषास्तस्माद्रक्ष्याः सदा स्त्रियः । । १६

न ह्यासां प्रमदं दद्यान्न स्वातन्त्र्यं न विश्वसेत् ।

विश्वस्तवच्च चेष्टेत न्याय्यं भर्त्सनमाचरेत् । । १७

नाधिकारं क्वचिद्दद्यादृते पाकादिकर्मणः ।

स्त्रीणां ग्रामीणवत्ता हि भोगायालं सुशासिता । । १८

नित्यं तत्कर्मयोगेन ताः कर्तव्या निरन्तराः ।

इत्येवं सर्वदा व्याप्तेः स्यादविद्यनिराश्रया । । १९

दौर्गत्यमतिरूपं१ चाप्यसत्सङ्गः स्वतन्त्रता ।

पानाशनकथागोष्ठीप्रियत्वाकर्मशीलता२ । । 1.8.२०

कुहकेक्षणिकामुण्डाभिक्षुकीसूतिकादिभिः ।

गोप्रसङ्गैस्तथा३ सद्भिर्लिङ्गियाचकशिल्पिभिः । । २१

संवाहोद्यानयात्रासूद्यानेष्वामन्त्रणादिषु ।

प्रसङ्गस्तीर्थयात्रार्थं धर्मेषु प्रकटेषु च । । २२

विप्रयोगः सदा भर्त्रा तज्ज्ञातिकुलनिःस्वता ।

अमाधुर्यकदर्यत्वे भृशं पुंसां च वाच्यता । । २३

अतिक्रौर्यमतिक्षान्तिरत्यन्ताभीतिपातनम् ।

स्त्रीभिर्जितत्वमत्यर्थं सत्यं तास्ताः सदोषताः । । २४

स्त्रीणां४ पत्युरधीनत्वात्पुमानेव हि निन्द्यते ।

भर्तुरेव हि तज्जाड्यं यद्भृत्यानामयोग्यता । । २५

तस्माद्यथोदितास्वेता रक्ष्याः शासनताडनैः ।

ताडनैश्च यथाकालं यथावत्समुपाचरेत् । । २६

परिगृह्य बहून्दारानुपचारैः समो भवेत् ।

यथाक्रमोचितैः कर्म दानसत्कारवासनैः । । २७

प्रथमोऽभिजनो धर्मो योग्यत्वं च सुपुत्रता ।

पक्षे वित्तं विशेत्स्त्रीणां मानस्तत्कारणं तथा । । २८

तस्मान्मानो न कर्तव्यो हेयश्चापि न तत्कृतः ।

गुरुत्वे लाघवे वापि सतां कार्यं निबन्धनम् । । २९

आकस्मिके प्रयुञ्जानः प्रेक्षावान्मानलाघवे ।

स यत्किञ्चनकारित्वाच्चायमेवैति लाघवम् । । 1.8.३०

यथा मानापमानौ हि प्रयुज्येतानिमित्ततः ।

तन्निमित्ता जनत्यागे प्रयतन्ते तदाश्रिताः । । ३१

एतदेव ह्यपत्यानां१ ज्ञेयं माननकारणम् ।

यत्स्वापत्यनिमित्तेषु२ प्रधाने कुलयोग्यते । । ३२

तत्संयोगात्सुखं पुंसां महद्दुःखं वियोगतः ।

तत्प्राप्तिः प्रति हातव्या स्वार्थायैव प्रियाण्यपि । । ३३

अतः स्वार्थैकनिष्ठोऽयं लोकः सर्वोऽवसीयते ।

तत्प्रसिद्धिर्भवेदस्तमानाद् भ्रान्तिविधायकः । । ३४

ततो दारादिका भृत्या नियन्तव्यास्तथा द्विजाः ।

यथेहामुत्र वा श्रेयः प्राप्नुयादुत्तरोत्तरम् । । ३५

स्त्रीणां धर्मार्थकामेषु नातिसन्धानमाचरेत् ।

तासां तेष्वभिसन्धानाद्भवेदात्माभिसंहितः । । ३६

जाया त्वर्धं शरीरस्य नृणां धर्मादिसाधने ।

नातस्तासु व्यथां काञ्चित्प्रतिकूलं समाचरेत् । । ३७

यज्ञोत्सवादौ नाकस्मात्काञ्चिदासां विशेषयेत् ।

वस्त्रताम्बूलदानादौ प्रतिपत्तौ समो भवेत् । । ३८

प्रियाप्रियत्वं भेदो हि कामतस्तु रहोगतः ।

उपचारैः पुनर्वाक्यैस्तुल्यवृत्तिः प्रशस्यते । । ३९

आर्तवे तु पुनः सर्वा उपगम्याः प्रिया इव ।

पूर्वाभिजातधर्मार्था पुत्रिणी चोत्तरोत्तरम् । । 1.8.४०

उदग्गच्छेदनेनैव विधिना नित्यमार्तवे ।

तुल्यवृत्तिर्यथाकालं स्वं स्वं वासमखण्डयन् । । ४१

नित्यपर्यायवासानामपादानमसून्विदुः ।

ऋतुदुःखं प्रमोदश्च तथा पूर्वं समागतः । । ४२

अन्यया सह यद्दुःखं सदसद्वा रहोगतम् ।

उत्कण्ठितं वा यत्किञ्चित्सपत्नीषु न तद्वसेत् । । ४३

यत्किञ्चिदन्यसम्बद्धमन्यथा कथितं मिथः ।

तस्य कुर्यादनिर्वेदमात्मनैव विचिन्तयेत् । । ४४

अन्योऽन्यमत्सराख्यानैर्न ता वाचापि भर्त्सयेत् ।

गुणदोषौ च विज्ञाय स्वयं कुर्यान्न निष्कलौ । । ४५

वस्त्रालङ्कारभोज्यादौ तदपत्येष्वनुक्रमात् ।

मातृदोषाननादृत्य तुल्यदृष्टिः पिता भवेत् । । ४६

अन्यस्यान्यगतैर्दोषैर्दूषणं न हि नीतिमत् ।

यत्तु तेषामपत्यं तु तत्तुल्यमुभयोरपि । । ४७

प्रीतिं द्वेषमभिप्रायं शौचाशौचगतागमान् ।

बहिरन्तश्च जानीयाद्दास गूढचरैः सदा । । ४८

आत्मानमपि विज्ञाय चित्तवृत्तेरनीश्वरम् ।

विश्वसेत कथं स्त्रीषु सर्वाविनयधामसु । । ४९

वृद्धदास्यः क्रमायाता धात्र्यश्च परिचारिकाः ।

तन्मातृपितृकाद्याश्च षण्डवृद्धाश्चरा मताः । । 1.8.५०

विविधैस्तत्कथाख्यानैस्तुल्यशीलदयान्वितैः ।

प्रविश्यान्तरभिप्रायं विद्यात्काले प्रयोजितैः । । ५१

तेषु तेषु कथार्थेषु कथ्यमानेषु लक्षयेत् ।

मुखाकारादिभिर्लिङ्गैरभिप्रायं मनोगतम् । । ५२

सीतारुन्धतिसम्बन्धैस्तथा शाकुन्तलादिभिः ।

सदसच्चरिताख्यानैर्भावं विद्यात्प्रवृत्तितः । । ५३

तद्दुष्टानामदुष्टेषु साधूनामितरेषु च ।

प्रीतिः कथाप्रबन्धेषु स्यात्सख्यं पुरुषेष्वितः । । ५४

एवमागमदुष्टाभ्यामनुमित्या च तत्त्वतः ।

स्त्रीणां विदित्वाभिप्रायं वर्तेताशु यथोचितम् । । ५५

स्त्रीभ्यो विप्रतिपन्नाभ्यः प्राणैरपि वियोजनम् ।

दृष्टं हि च यथा १ राज्ञामतो रक्षेत्प्रयत्नतः । । ५६

वेण्या गूढेन शस्त्रेण हतो राजा शुभध्वजः ।

मेखलामणिना देव्या सौवीरश्च नराधिपः । । ५७

भ्रात्रा देवीप्रयुक्तेन भद्रसेनो निपातितः ।

तथा पुत्रेण कारूषो घातितो दर्पणासिना । । ५८

द्वौ काशिराजौ वै वन्द्यौ चानन्दापुरयोषिता ।

विषं प्रयुज्य पञ्चत्वमानीतौ पूजितात्मकौ । । ५९

एवमादि महाभागा राजानो ब्राह्मणाश्च ह ।

स्त्रीभिर्यत्र निपात्यन्ते तत्रान्येष्विह का कथा । । 1.8.६०

तस्मान्नित्याप्रमत्तेन जाया रक्ष्याश्च नित्यशः ।

यथावदुपचर्याश्च गुणदोषानुरूपतः । । ६१

वैषम्यादुपचाराणां विकारैश्चानिमित्तजैः ।

विशेषेण सपत्नीकैरकस्माच्चापि वेदनैः । । ६२

असम्भागे च वाग्दण्डपारुष्यादप्रसङ्गतः ।

प्रद्वेषो भर्तरि स्त्रीणां प्रकोपश्चापि जायते । । ६३

ततश्चायाति वार्धक्यमुद्वोढुश्चापि शत्रुताम् ।

तस्मान्न तान्प्रयुञ्जीत दोषान्दारविनाशकान् । । ६४

न चैताः स्वकुलाचारमधर्मं वापि चाञ्जसा ।

न गुणांश्चाप्युपेक्षन्ते प्रकृत्या किमु पीडिताः । । ६५

सतीत्वे प्रायशः स्त्रीणां प्रदृष्टं कारणत्रयम् ।

परपुंसामसम्प्रीतिः प्रिये प्रीतिः स्वरक्षणे । । ६६

तस्मात्सुरक्षिता नित्यमुपचारैर्यथोचितैः ।

सुभृता१ नित्यकर्माणः कर्तव्या योषितः सदा । । ६७

उत्तमां सामदानाभ्यां मध्यमाभ्यां तु मध्यमाम् ।

पश्चिमाभ्यामुभाम्यां च अधमां सम्प्रसाधयेत् । । ६८

भेददण्डौ प्रयुज्यापि प्रागपत्याद्यपेक्षया ।

तच्छिष्टानां तदा पश्चात्सामदानप्रसाधने । । ६९

यास्तु विध्वस्तचारित्रा भर्तुश्चाहितकारिकाः ।

त्याज्या एवं स्त्रियः सद्भिः२ कालकूटविषोपमाः । । ७०

इष्टाः ३ कुलोद्गताः साध्व्यो विनीता भर्तृवत्सलाः ।

सर्वदा साधनीयास्ताः सम्प्रदायोत्तरोत्तरैः ४। । ७१

एवमेव यथोद्दिष्टं स्त्रीवृत्तं योऽनुतिष्ठति ।

प्राप्नोत्येव स सम्पूर्णं त्रिवर्गं ५ लोकसम्भवम् । । ७२

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि विवाहधर्मेषु

स्त्रीविषये नरवृत्तवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः । ८ ।

आगमप्रशंसावर्णनम्

ब्रह्मोवाच

एवं स्त्रीषु मनुष्याणां वृत्तिरुक्ता समासतः ।

साम्प्रतं च मनुष्येषु स्त्रीणां समुपदिश्यते । । १

सम्यगाराधनात्पुंसां रतिर्वृत्तिश्च योषितः ।

पुत्राः स्वर्गाद्यदृष्टं च तस्मादिष्टो हि तद्विधिः । । २

कर्तव्यं नाम यत्किञ्चित्सर्वं १ विधिमपेक्षते ।

व्यक्तिमायाति वैफल्यं तदेवारब्धमन्यथा । । ३

विध्यपेक्षीणि सर्वाणि कार्याण्यविफलान्यपि ।

हेतुभूतास्त्रिवर्गस्य महारम्भा विशेषतः । ।४

सर्वसाध्याविधिज्ञानमागमैकनिबन्धनम् ।

साध्यं दृष्टमदृष्टं च द्वयं विधिनिषेधयोः । । ५

शास्त्राधिकारो न स्त्रीणां न ग्रन्थानां च धारणे ।

तस्मादिहान्ये मन्यन्ते तच्छासनमनर्थकम् । । ६

आगमैकक्रियायोगे स्त्रीणामध्यधिकारिता ।

मृते भर्तरि साध्वी स्यादित्यादौ स्मृतिभाषितम् । । ७

तस्मात्कार्यमकार्यं वा विज्ञाय प्रभुरागमात् ।

गुणदोषेषु ताः सम्यक्छास्ति राजा प्रजा इव । । ८

सत्येव प्रमदाः काश्चिद्विशेषाधिगतागमाः ।

यत्तु शास्त्राधिकारित्वं वचनं स्यान्निरर्थकम् । । ९

केचिद्वेदविदो विप्राः कृत्यैर्वेषक्रियापराः ।

तथापि ४ जातिमात्रेण त एवात्राधिकारिणः । । 1.9.१०

क्रियन्ते वेदशास्त्रज्ञैः प्रयोगाः शास्त्रलौकिकाः ।

स्थितमेषामदूरेऽपि शास्त्रमेव निबन्धनम् । । ११

व्याधधीवरगोपालप्रभृतीनां च दृश्यते ।

विष्ट्यं गारकसौर्यादिदिनानां परिवर्जनम् । । १२

गम्यागम्यादिकार्येयं नियताचारसंस्थितिः ।

लोकानां शास्त्रवाक्यानां प्राणाः स्वेष्टनिबन्धनाः ।। १३

तस्माच्चतुर्णां वर्णानामाश्रमाणां च सर्वशः ।

मुख्यगौणादिभेदानां ज्ञेया शास्त्राधिकारिता । । १४

पौर्वापर्यं तु विज्ञातुमशक्यं लोकशास्त्रयोः ।

तच्छास्त्रमेव मन्तव्यं यथा कर्मशरीरवत् । । १५

आगमे च पुराणे च द्विधैव नास्तिकग्रहम् ।

मार्गं महद्भिराचीर्णं प्रपद्येताविकल्पधीः । । १६

मूलं गृहस्थधर्माणां यस्मान्नार्यः पतिव्रताः ।

तस्मादासां प्रवक्ष्यामि भर्तुराराधने विधिम् । । १७

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि

आगमनप्रशंसानाम नवमोऽध्यायः । ९ ।

स्त्रीदुराचारवर्णनम्

ब्रह्मोवाच

आराध्यानां हि सर्वेषामयमाराधने विधिः ।

चित्त१ ज्ञानानुवृत्तिश्च हितैषित्वं च सर्वदा । । १

कन्या पुनर्भूर्वेश्या च त्रिविधा एव योषितः ।

प्रिया मध्याप्रिया चैव योग्या मध्येतरा तथा । । २

समा श्रेष्ठा च नीचा च भूयोपि त्रिविधाः पुनः ।

पूर्ववत्परयोर्वृत्तिरिष्टानुक्त्या १ प्रियाप्रिये । । ३

अधमाप्रिययोरत्र पतिपत्न्यादिका मता ।

निषिद्धानां तु भक्ष्यादि तद्धि यत्नाद्विधीयते । । ४

एकद्वित्वबहुत्वाद्या२ ये भेदाः समुदाहृताः ।

ज्येष्ठादिवृत्ते वक्ष्यामस्तानशेषान्द्विजोत्तमाः । । ५

वृत्तं च द्विविधं स्त्रीणां बाह्यमाभ्यन्तरं तथा ।

भर्तुरन्यजने बाह्यं तस्याः शारीरमान्तरम् । । ६

ज्ञातीतरविभागेन तद्बाह्यं द्विविधं पुनः ।

पूज्यं तुल्यं कनिष्ठं च तत्प्रत्येकं पुनस्त्रिधा । । ७

रहोरतं प्रकाशं च शारीरमपि तत्त्रिधा ।

भर्तुश्चित्तानुकूल्येन प्रयोक्तव्यं यथोचितम् । । ८

माता पिता स्वसा भ्राता पितृव्याचार्यमातुलाः ।

सभार्या ३ भगिनी भर्ता भर्तृमातृपितृष्वसा । । ९

धात्री वृद्धाङ्गनादिश्च यस्तत्रास्ता समो जनः ।

प्रथमोढा सपत्नी च स्त्रीणां मान्यतमो गणः ४ । । 1.10.१०

एषामेव त्वपत्यादिभगिनीभ्रातरस्तथा ।

कनिष्ठा भर्तुरित्यादिभार्याश्चाप्तसमो मतः । । ११

हीनोऽन्यः शासनीयस्तु तत्र तावन्न विद्यते ।

योग्यता सुतसौभाग्यैर्न यावत्स्यात्प्रतिष्ठिता । । १२

यत्रापि गुरु भर्तॄणामानुकूल्येन सर्वदा ।

वृत्तिः प्रशस्यते स्त्रीणां पूजाचाराविरोधिनी५ । । १३

देवरैः पतिमित्रैश्च परिहासक्रियोचितैः ।

विविक्तदेशावस्थानं वर्जयेदिति नर्म च । । १४

प्रायशो हि कुलस्त्रीणां शीलविध्वंसहेतवः ।

दुष्टयोगो रहो नित्यं स्वातन्त्र्यमतिनर्मता । । १५

दुष्टसङ्गे त्वरा स्त्रीणां युवभिर्नर्म नोचितम् ।

निर्भेषता स्वतन्त्राणां साफल्यं रहसि यजेत् । । १६

पुंसो दुष्टेङ्गिताकारान्दुष्टभावप्रयोजितान् ।

भ्रातृवत्पितृवच्चैतान्पश्यती परिवर्जयेत् । । १७

पुंसोऽ न्याग्रहमालापस्मितविप्रेक्षितानि च ।

करान्तरेण १ द्रव्याणां निबन्धं ग्रहणार्पणम् । । १८

द्वारप्रदेशावस्थानं राजमार्गावलोकनम् ।

प्रेक्षोद्यानादिशीलत्वं निरुष्याद्देशमालयम् । । १९

बहूनां दर्शने स्थानं दृष्टिवाक्कायचापलम् ।

ष्ठीवनत्वं ससीत्कारमुच्चैर्हसितजल्पितम् । । 1.10.२०

साङ्गत्यं लिङ्गिदुष्टस्त्रीभिघृणीक्षणिकादिभिः ।

मन्त्रमण्डलदीक्षायां सक्तिः संवसनेषु च । । २१

इत्येवमादिदुर्वृत्तं प्रायोदुष्टजनोचितम् ।

वर्जयेत्परिरक्षन्ती कुलत्रितयवाच्यताम् । । २२

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि

स्त्रीदुर्वृत्तवर्णनंनाम दशमोऽध्यायः । १० ।

स्त्रीणां गृहस्थधर्मवर्णनम्

ब्रह्मोवाच

या पतिं दैवतं पश्येन्मनोवाक्कायकर्मभिः ।

तच्छरीरार्धजातेव सर्वदा हितमाचरेत् । । १

तत्प्रियां प्रियवत्पश्येत्तद्द्वेष्या द्वेष्यवत्सदा ।

अधर्मानर्थयुक्तेभ्योऽयुक्ता चास्य निवर्तते । । २

प्रियं किमस्य किं पथ्यं साम्यं चास्य कथं भवेत् ।

ज्ञात्वैवं सर्वभृत्येषु न प्रमाद्येत वै द्विजाः । । ३

देवतापितृकार्येषु भर्तुः स्नानाशनादिषु ।

सत्कारेऽभ्यागतानां च यथौचित्यं न हापयेत् । । ४

वेश्मात्मा च शरीरं हि गृहिणीनां द्विधा कृतम् ।

संस्कर्तव्यं प्रयत्नेन प्रथमं पश्चिमादपि । । ५

कृत्वा वेश्म सुसंमृष्टं त्रिकालविहितार्चनम् ।

वृत्तकर्मोपभोगानां संस्कर्तव्यं यथोचितम् । । ६

प्रातर्मध्यापराह्णेषु बहिर्मध्यान्तरेषु च ।

गृहसम्मार्जनं कृत्वा निष्कारान्न निशि क्षिपेत् । । ७

गोमहिष्यादिशालानां तत्पुरीषादिमात्रकम् ।

व्यपनेयं तु यत्नेन सम्मार्जन्या प्रसाधनम् । । ८

दासकर्मकरादीनां बाह्याभ्यन्तरचारिणाम् ।

पोषणादिविधिं विद्यादनुष्ठानं च कर्मसु । । ९

शाकमूलफलादीनां वल्लीनामौषधस्य च ।

सङ्ग्रहः सर्वबीजानां यथाकालं यथाबलम् । । 1.11.१०

ताम्रकांस्यायसादीनां काष्ठवेणुमयस्य १ च ।

मृन्मयानां च भाण्डानां विविधानां च सङ्ग्रहम् । । ११

कुण्डकादिजलद्रोण्या कलशोदञ्चतालुकाः ।

शाकपात्राण्यनेकानि स्नेहानां गोरसस्य च । । १२

मुसलं कुण्डनीयं तु यन्त्रकं२ चूर्णचालनी ।

दोहन्यो नेत्रकं मन्था मण्डन्यः शृङ्खलानि च । । १३

संदंशः कुण्डिका शूलाः पट्टपिप्पलको दृषत् ।

डाविका हस्तको दर्वी भ्राष्टस्फुटलकानि च । । १४

तुलाप्रस्थादिमानानि मार्जन्यः पिटकानि च ।

सर्वमेतत्प्रकुर्वीत प्रयत्नेन च सर्वदा । । १५

हिंग्वादिकमथो जाजी पिपल्यो मारिचानि च ।

राजिका धान्यकं शुण्ठी त्रिचतुर्जातकानि च । । १६

लवणं क्षारवर्गाश्च सौवीरकपरूषकौ ।

द्विदलामलकं चिंचा सर्वाश्च स्नेहजातयः । । १७

शुष्ककाष्ठानि वल्लूरमरिष्टा पिष्टमाषयोः ।

विकाराः पयसश्चापि विविधाः कन्दजातयः । । १८

नित्यनैमित्तिकानां हि कार्याणामुपयोगतः ।

सर्वमित्यादि संग्राह्यं यथावद्विभवोचितम् । । १९

यत्कार्याणां समुत्पत्तावुपाहर्तुं न दृश्यते ।

तत्प्रागेव यथायोगं सङ्गृह्णीयात्प्रयत्नतः । । 1.11.२०

धान्यानां घृष्टपिष्टानां क्षुण्णोपहतयोरपि ।

भृशं शुष्कार्द्रसिद्धानां क्षयवृद्धी निरूपयेत् । । २१

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि

गृहधर्मवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः । ११ ।

स्त्रीधर्मवर्णनम्

ब्रह्मोवाच

व्रीहीणां कोद्रवाणां च सारधर्ममुदारकः १ ।

कङ्गुकोद्रवयोर्ज्ञेयो वरटः पञ्चभागकः । । १

पञ्चभागान्प्रियङ्गूनां शालीनां च त्रयोऽष्ट च ।

चणकानां तृतीयांशः समक्षुण्णं त्रयं विदुः । । २

पानीययवगोधूमं२ पिष्टधान्यचतुष्टयम् ।

तुल्यमेवावगन्तव्यं मुद्गा माषास्तिला यवाः । । ३

पञ्चभागादिका घृष्टा गोधूमाः सक्तवस्तथा ।

कुल्माषाः पिष्टमांसं च सम्यगर्धादिकं भवेत् । । ४

सिद्धं तदेव द्विगुणं पुन्नाको यावकस्तथा ।

कङ्गुकोद्रवयोरन्नं चणकोदारकस्य च । । ५

द्विगुणं ४ चीनकानां च व्रीहीणां च चतुर्गुणम् ।

शालेः पञ्चगुणं विद्यात्पुराणे त्वतिरिच्यते । । ६

क्रियापाकविशेषास्तु वृद्धिरेवोपदिश्यते ।

निमित्तस्य वरान्नस्य तद्वृद्धिर्द्विगुणा भवेत् । । ७

तस्माद्भूयो विरूढस्य चतुर्भागो विवर्धते ।

लाजा धानाः कलायाश्च भृष्टाद्द्विगुणवृद्धयः । । ८

भ्रष्टव्यानामतोऽन्येषां पञ्चभागोऽधिको मतः ।

चापकानां च पिष्टानां पादहीनाः कलायजाः । । ९

मुद्गमाषमसूराणामर्धपादावरोभवेत् ।

क्लिन्नशुष्कवरान्नानां हानिर्वृद्धिर्विशिष्यते । । 1.12.१०

तयार्धेन तु शोध्यानामाढक्या मुद्गमाषयोः ।

मसूराणां च जानीयात्क्षयं पञ्चमभागकम् । । ११

षड्भागेनातसीतैलं सिद्धार्थककपित्थयोः ।

तथा निम्बकदम्बादौ १ विद्यात्पञ्चमभागकम् । । १२

तिलेङ्गुदीमधूकानां २ नक्तमालकुसुम्भयोः ।

जानीयात्पादकं तैलं खलमन्यत्प्रचक्षते । । १३

क्षेत्रकालक्रियादिभ्यः क्षयादेर्व्यभिचारतः ।

प्रत्यक्षीकृत्य तान्सम्यगनुमित्यावधारयेत् । । १४

क्षीरदोषे गवां ३ प्रस्थं महिषीणां च सर्पिषः ।

पादाधिकमजावीनामुत्पादं तद्विदो विदुः । । १५

सुभूमितृणकालेभ्यो वृद्धिर्वा क्षीरसर्पिषाम् ।

अतस्तेषां विधातव्यो ह्यर्थादेव ४ विनिश्चयः । । १६

प्रत्यक्षीकृत्य यत्नेन पक्षमासान्तरे तथा ।

पयोर्वृत्तैर्गवादीनां कुर्यात्सम्भवनिर्णयम् । । १७

कार्पास कृमिकोशौमौर्णक क्षौमादिकर्तनम् ।

कुणिपङ्ग्वन्धयोषाभिर्विधवाभिश्च कारयेत् । । १८

बालवृद्धान्धकार्पण्ये यत्कर्तव्यमवश्यतः ।

विनियोगं नयेत्सर्वं प्रियोपग्रहपूर्वकम् । । १९

कर्मणामन्तरालेषु प्रोषिते चापि भर्तरि ।

स्वयं वै तदनुष्ठेयं नित्यानां चाविरोधतः । । 1.12.२०

शूद्राणां स्थूलसूक्ष्मत्वं बहुत्वं च व्ययाव्ययौ ।

मत्वा विशेषं कुर्वीत चेतनप्रतिपत्तिषु । । २१

कारयेद्वस्त्रधान्यादि स्वाप्तवृद्धैरधिष्ठितम् १ ।

शूद्राणां क्षयवृद्ध्यादि मन्तव्यं वेतनानि च । । २२

क्षौमकार्पासयोर्विद्यात्सूत्रं पञ्चमभागकम् ।

देशकालादिभागात्तु प्रत्यक्षादेव निर्णयः । । २३

अवघातेन तूलस्य क्षयो विंशतिभागकः ।

छन्नां व्याप्तां तु वातेन तद्वदूर्णां प्रचक्षते । । २४

पञ्चाशद्भागिकीं हानिं सूत्रे कुर्वीत लक्षणात्२ ।

वृद्धिस्तु मण्डसम्पर्काद्दशकादशिका भवेत् । । २५

श्लक्ष्णमध्यमसूत्राणामर्धाधिकसमं भवेत् ।

स्थूलानां तु पुनर्मूल्यात्पादोनं बालचेतनम् । । २६

कर्मणो भूरिभेदत्वाद्देशकालप्रभेदतः ।

तद्विद्भ्य एव बोद्धव्यो बालचेतननिश्चयः । । २७

स्थूलं दिनत्रयं देयं मध्यमं च त्रिरात्रिकम् ।

सूक्ष्ममापक्षतो मृष्टं ४ मासात्तत्परिकर्मकम् । ।

यदत्र क्षत्रवृद्ध्यादि तदुत्सर्गात्प्रदर्शितम् । । २८

कालकर्त्रादिभेदेन व्यभिचारोऽपि दृश्यते ।

शय्यासनान्यनेकानि कम्बलाश्चतुराश्रिकाः । । २९

कम्बुकाश्चावकोषाश्च मध्या रक्ताश्च भूरिशः ।

गुरुबालादिवृद्धानामभ्यागतजनस्य च । । 1.12.३०

भोगायानुगतो भर्त्ता कुर्याद्विविधमात्रकम् ।

यदस्य श्वशुरादीनां कल्पितं शयनादिकम् । । ३१

भर्तुश्चैव विशेषण तदन्येन न कारयेत् ।

वस्त्रं माल्यमलङ्कारं विधृतं देवरादिभिः । । ३२

न धारयेन्न चैतेषामाक्रमेच्छयनानि वा ।

पिण्याकनककुट्टाश्च ३ कालरूक्षाणि यानि च । । ३३

हेयं पर्युषिताद्यन्नं गोभक्तेनोपयोजयेत् ।

कुलानां बहुधेनूनां गोध्यक्षव्रजजीविनाम् । । ३४

किलाटगविकादीनां भक्तार्थमुपयोजनम् ।

दध्नः समाहरेत्सर्पिर्दुहेद्वत्सान्न पीडयेत् । । ३५

वर्षाशरद्वसन्तेषु द्वौ कालावन्यदा सकृत् ।

तक्रं वाप्युपयुञ्जीत श्ववराहादिपोषणे । । ३६

पिण्याकक्लेदनार्थं वा विक्रेयं वा तदर्हयेत् ।

वृत्तिं धान्यहिरण्येन गोपादीनां प्रकल्पयेत् । । ३ ७

ते हि क्षीरव्रता लोभादुपहन्युस्तदन्वयान् ।

दोहकालं गवां दोग्धानीतिवर्तेत वै द्विजाः । । ३८

प्रसरोदकयोर्गोपा मन्थकस्य च मन्थकाः ।

मासमेकं यथा स्तन्यं मासमेकं स्तनद्वयम् । । ३९

सततं पाययेदूर्ध्वं स्तनमेकं स्तनद्वयम् ।

तिलपिष्टाभिः पिण्डाभिस्तृणेन लवणेन च । ।

वारिणा च यथाकालं पुष्णीयादिति वत्सकान् । ।1.12.४ ०

जरद्गुर्गर्भिणी धेनुर्वत्सा वत्सतरी तथा ।

पञ्चानां समभागेन घासं यूथे प्रकल्पयेत् । । ४१

एको गोपालकस्तस्य त्रयाणामथ वा द्वयम् ।

पञ्चानां वत्सकश्चैकः प्रवरास्तु पृथक्पृथक् । । ४२

गोचरस्यानयनार्थं व्यालानां त्रासनाय १ च ।

घण्टा कर्णेषु बध्नीयुः शोभारक्षार्थमेव च । । ४३

पशव्ये व्यालनिर्मुक्ते देशे भूरितृणोदके ।

अभूतदुष्टे वारण्ये सदा कुर्वीत गोकुलम् । । ४४

सगुप्तमटवीवासं नित्यं कुर्यादजाविकम् ।

ऊर्णां वर्षे द्विरादद्याच्चैत्राश्वयुजमासयोः । । ४५

यूथे मृषा दशैतासां चत्वारः पञ्च वा गवाम् ।

अश्वोष्ट्रमहिषाणां च यथा स्युः सुखसेविताः । । ५६

विद्यात्कृषीवलादीना योगं कृषिककर्मसु ।

भक्तवेतनलाभं च कर्मकालानुरूपतः । । ४७

क्षेत्रकेदारवाटेषु भृत्यानां कर्म कुर्वताम् ।

खलेषु च विजानीयात्क्रियायोगं प्रतिक्षणम् । । ४८

योग्यतातिशयं मत्वा कर्मयोगेषु कस्यचित् ।

ग्रासाच्छदशिरोभ्यङ्गैर्विशेषं तस्य कारयेत् । । ४९

पद्मशाकादिवापानां कन्दबीजादिजन्मनाम् ।

सङ्ग्रहः सर्वबीजानां काले वापः सुभूमिषु । । 1.12.५०

जातानां रक्षणं सम्यग्रक्षितानां च संग्रहः ।

तेषां च संगृहीतानां यथावन्निवपक्रिया । । ५१

गृहमूलं स्त्रियश्चैव धान्यमूलो गृहाश्रमः ।

तस्माद्धान्येषु भक्तेषु न कुर्यान्मुक्तहस्तताम् । । ५२

धान्यं तु सञ्चितं नित्यं मितो भक्तपरिव्ययः ।

न चान्ते मुक्तहस्तत्वं गृहिणीनां प्रशस्यते । । ५३

अल्पमित्येव नावज्ञां चरेदन्नेषु वै द्विजाः ।

मधुवल्मीकयोर्वृद्धिं क्षयं दृष्ट्वांजनस्य च । । ५४

ये केचिदिह निर्दिष्टा व्यापाराः पुरुषोचिताः ।

दाम्पत्योरैक्यमास्थाय तद्धिदानप्रसङ्गतः । । ५५

सन्त्येव पुरुषा लोके स्त्रीप्रधानाः सहस्रशः ।

तेषु तासां प्रयोक्तृत्वाददोष इति गृह्यताम् । । ५६

एवं योग्यतया युक्ता सौभाग्येनोद्यमेन च ।

सम्यगाराध्य भर्तारं तत्रैनं वशमानयेत् । । ५७

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मणे पर्वणि स्त्रीधर्मवर्णनं

नाम द्वादशोऽध्याय । १२

स्त्रीधर्मवर्णनम्

ब्रह्मोवाच

प्रथमं प्रतिबुध्येत प्रवर्तेत स्वकर्मसु ।

पश्चाद्भृत्यजनस्यापि भुञ्जीत च शयीत च । । १

भर्त्रा विरहिता स्त्री च श्वशुराभ्यां विशेषतः ।

देहलीं नातिवर्तेत प्रतीकारे १ महत्यपि । । २

उत्थाय प्रथमं भर्तुरविज्ञाता न निष्क्रमेत् ।

क्षपायां सावशेषायां रात्रौ वा वासरादिषु । । ३

तद्वासभवनस्यैव शनैराहूय कार्मिकान् ।

स्वव्यापारेषु तान्सर्वांस्तत्रतत्र नियोजयेत् । । ४

विबुद्धस्य ततो भर्तुर्निर्वर्त्यावश्यकं विधिम् ।

गृहकार्याणि सर्वाणि विदधीताप्रमादतः । । ५

मुक्त्वावासकनेपथ्यं कर्मयोग्यं विधाय च ।

तत्कालोचितकर्तव्यमनुतिष्ठेद्यथाक्रमम् । । ६

महानसं सुसम्मृष्टं चुल्ल्यादिविहितार्चनम् ।

सर्वोपकरणोपेतमसम्बाधमनाविलम् । । ७

न चातिगुह्यं प्रकटं प्रविभक्तक्रियाश्रयम् ।

भर्तुराप्तजनाकीर्णं गूढं कक्षादिवर्जितम् । । ८

तत्र पाकादिभाण्डानि बहिरन्तश्च कारयेत् ।

निणिक्तमलपङ्कानि शुक्तिवल्कादिचूर्णकैः । । ९

निशि कुर्वीत धूमार्चिः शोधितानि दिवातपः ।

दधिपात्राणि कुर्वीत सदैवान्तरितानि च । । 1.13.१०

साधुकारितदुग्धेषु शोधितेषु दिवातपे ।

ईषद्गृह्योक्तपात्रेषु स्वच्छं येन भवेद्दधि । । ११

स्नेहगोरसपाकादि कृत्वा सुप्रत्ययेक्षितम् ।

कुर्यात्स्वयमधिष्ठाय भर्तुः पाकविधिक्रियाम् । । १२

किं प्रियं च किमाग्नेयं षड्रसाभ्यन्तरेषु च ।

किं पथ्यं किमपथ्यं च स्वास्थ्यं२ वास्य कथं भवेत् । ।

इति यत्नाद्विजानीयादनुष्ठेयं च तत्तथा । । । १३

नित्यानुरागं सत्कारमाहारं सुपरीक्षितम् ।

महानसादौ कुर्वीत जनमाप्तं क्रमागतम् । । १४

शत्रु दायादसम्बन्धं क्रुद्धभीतावमानितम् ।

अवाच्योपगृहीतं वा नैवमादीनि योजयेत् । । १५

पुनः पुनः प्रतिष्ठाप्य गुप्तं स्वयमधिष्ठितम् ।

भर्तुराहारपानादि विदध्यादप्रमादतः । । १६

पाकं निर्वर्त्य मात्राणां कृत्वा स्वेदप्रमार्जनम् ।

गन्धताम्बूलमाल्यादि किञ्चिदादाय मात्रया । । १७

यथौचित्यादितत्काले भर्तुर्विनयसम्भ्रमैः ।

तत्कालानुगतात्यर्थमाहारमुपपादयेत् । । १८

स्वभावामयकालानां वैपरीत्येन सर्वदा ।

सर्वमाहारपानादि प्रयोज्यं तद्विदो जगुः । । १९

हीनतुल्याधिकत्वेन भर्ता पश्यति यं यथा ।

तं तथैवाधिकं पश्येन्न्यायतः प्रतिपत्तिषु । । 1.13.२०

सापत्नकान्यपत्यानि पश्येत्स्वेभ्यो विशेषतः ।

भगिनीवत्सपत्नीश्च तद्वधून्निजबन्धुवत् । । २१

ग्रासाच्छादशिरोभ्यङ्गस्नानमण्डनकादिकम् ।

सपत्नीनामकृत्वा तु आत्मनोऽपि न कारयेत् । । २२

व्याधितानां चिकित्सार्थमौषधादिकमादरात् ।

विदध्यादात्मनस्तासां सर्वाश्रितजनस्य च । । २३

तच्छोके शुचमादद्यात्तत्तुष्टौ मुदमावहेत् ।

भृत्यबन्धुसपत्नीनां तुल्यदुःखसुखा भवेत् । । २४

लग्धावकाशा स्वप्याच्य निशि सुप्तोत्थिता क्रमात् ।

अन्यत्र व्ययकर्तारं पतिं रहसि बोधयेत् । । २५

यदवद्यं सपत्नीनां स्वयमस्मै न तद्वदेत् ।

दौःशील्यादि तु सापायं गूढमस्मै निवेदयेत् । । २६

दुर्भगामनपत्यां वा भर्त्रा चातितिरस्कृताम् । १

अदुष्टां सम्यमाश्वास्य तेनैतामनुकूलयेत् । । २७

तथा वाग्दण्डपारुष्यैर्जनं भर्त्रा विपीडितम् ।

कुर्याद्विधेयमाश्वास्य न चेद्दोषाय तद्भवेत् । । २८

मत्वात्मनोनपत्यत्वं कालं चापि गतं बहुम् ।

सन्तानादिकमुद्दिश्य कार्यमात्मनिवेदनम् । । २९

यच्चान्यदपि जानीयात्किञ्चिदस्य चिकीर्षितम् ।

तत्किलाजानतीवास्य सिद्धमेव प्रदर्शयेत् । । 1.13.३०

वैवाहिकं विधिं भर्तुः सर्वं कृत्वा ससम्भ्रमम् ।

परिणीता च तां पश्येन्नित्यं भगिनिकामिव । । ३१

पूजां सम्बन्धिवर्गस्य मङ्गलं मङ्गलानि च ।

कुर्यादभिनवोढायाः सुप्रहष्टेन चेतसा । । ३२

मातृवच्छिक्षयेदेनां गृहकृत्येष्वमत्सरा ।

प्रदेशिकविधिं वास्या विदध्याद्यत्नतः स्वयम् । । ३३

एवं भर्तुरभिप्राय सर्वमित्यादिकारयेत् ।

सुखार्थं वापि सन्त्यज्य स्त्रीणां भर्ताधिदेवता । । ३४

भर्ताधिदेवता नार्या वर्णा ब्राह्मदेवताः ।

ब्राह्मणा ह्यग्निदेवास्तु प्रजा राजन्यदेवताः । । ३५

तासां त्रिवर्गसंसिद्धौ प्रदिष्टं कारणद्वयम् ।

भर्तुर्यदनुकूलत्वं यच्च शीलमविप्लुतम् । । ३६

न तथा यौवनं लोके नापि रूपं न भूषणम् ।

यथा प्रियानुकूलत्वं सिद्धं शश्वदनौषधम् । । ३७

वयोरूपादिहारिण्यो दृश्यन्ते दुर्भगाः स्त्रियः ।

वल्लभा मन्दरूपाश्च बह्व्यो गलितयौवनाः । । ३८

तस्मात्प्रियत्वं लोकानां निदानं १योग्यतापरम् ।

तां विनान्ये गुणा वन्ध्याः सर्वेऽनर्थकृतोऽपि वा । । ३९

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन विदध्यादात्मयोग्यताम् ।

परचित्तज्ञता चास्या मूलं सर्वक्रियास्विह । ।1.13.४ ०

बहिरागच्छतो ज्ञात्वा कालं संमृज्य भूमिकाम् ।

सज्जीकृतासना तिष्ठेत्तस्याज्ञां प्रतितत्परा । । ४१

स्वयं प्रक्षालयेत्पादावुत्थाप्य परिचारिकाम् ।

तालवृन्तादिकैः कुर्याच्छमस्वेदापनोदनम् । । ४२

आहारस्नानपानादौ सस्पृहं यत्र लक्षयेत् ।

तदिंगितज्ञा तत्त्वेन सिद्धमस्मै निवेदयेत् । । ४३

सपन्तीपतिबन्धूनां भर्तृचित्तानुकूल्यतः ।

प्रतिपत्तिं प्रयुञ्जीत स्वबन्धूनां न वै तथा । । ४४

तेषु चात्मनि च ज्ञात्वा भर्तृचित्तं प्रसादयेत् ।

प्रतिपत्तिं तथाप्येषां नाद्रियेत स्वबन्धुषु । । ४५

अपि भर्तुरभिप्रेतं नारी तत्कुलवासिनी ।

सत्कारैर्निजबन्धूनां तेन नोपैति वाच्यताम् । ।४६

पूज्य एव हि सम्बन्धः सर्वावस्थासु योषिताम् ।

कस्ततोऽप्युपकारांशं लिप्सेत कुलजः पुमान् । ।४७

सम्पूज्य स्वसुतां तस्मै विधिवत्प्रतिपाद्यते ।

ततोऽस्या लिप्सते नाम किमकार्यमतः परम् । । ४८

कन्यां प्रदाय यैर्वृत्तिरात्मनः परिकल्प्यते ।

दासभण्डनटादीनां मार्गोऽयं न महात्मनाम् । ।४९

तस्मात्स्त्रीबांधवा नित्यं प्रीतिमात्रैकसाधिनीम् ।

प्रतिपत्तिं समादद्युः सम्बन्धिभ्यः प्रसंगिनीम् । 1.13.५०

तस्या भर्तरि रक्षेत प्रीतिं लोके च वाच्यताम् ।

आत्मनोऽसत्प्रवादं च चेष्टेरन्साधुवृत्तयः । । ५१

एवं विज्ञाय सद्वृत्तं स्त्री वर्तेत तथा सदा ।

येन तत्परिवर्गस्य भवेद्भर्तुश्च सम्मता । । ५२

प्रियापि साधुवृत्तापि विख्याताभिजनापि च ।

जनापवादात्सम्प्राप सीतानर्थं सुदारुणम् । । ५३

सर्वस्यामिषभूतत्वाद्गुणदोषानभिज्ञतः ।

प्रायेणाविनयौचित्यात्स्त्रीणां वृत्तं हि दुष्करम् । । ५४

अगृह्यत्वान्मनोवृत्तेः प्रायः कपटदर्शनात् ।

निरङ्कुशत्वाल्लोकस्य निर्वाच्या विरलाः स्त्रियः । । ५५

दैवयोगादयोगत्वाद्व्यवहारानभिज्ञतः ।

वाच्यतापत्तयो दृष्टाः स्त्रीणां शुद्धेऽपि चेतसि । । ५६

तासां दैवप्रतीकारो नोपभोगादृते भवेत् ।

चारित्रं लोकवृत्तं च एतयोर्विदुरौषधम् । । ५७

हिंदोलकादिक्रीडायां प्रसक्तां तरुणीं निशि ।

रममाणां विटैः सार्धं विधवां स्वैरचारिणीम् । । ५८

वृद्धादिभार्यां १सज्जायां यानगेयादिसंगिनीम् ।

कः श्रद्दध्यात्सतीत्येवं साध्वीमपि हि योषितम् । । ५९

यौ चासामिङ्गिताकारौ सन्दिग्धार्थप्रसाधकौ ।

तयोस्तत्त्वपरिज्ञानं विषयो योगिनां२ यदि । । 1.13.६०

तस्माद्यथोक्तमाचारमनुतिष्ठेत्सुसंयता ।

मिथ्यालग्नोप्यसद्वादः कम्पयत्येव तत्कुलम् । । ६१

त्रिकुल्या वाच्यता रक्ष्या प्रतिष्ठाप्यथ सन्ततिः ।

भर्तुस्त्रिवर्गसिद्धिश्च साध्यं तत्कुलयोषिताम् । । ६२

पातयन्त्येव दौःशील्यादात्मानं सकुलत्रयम् ।

उद्धरन्ति तदैवैताः स्त्रियश्चारित्रभूषणाः । । ६३

भर्तृचित्तानुकूलत्वं यासां शीलमविच्युतम्३ ।

तासां रत्नसुवर्णादि भार एव न मण्डनम् । । ६४

लोकज्ञाने परा कोटिः पत्यौ भक्तिश्च शाश्वती ।

शुद्धान्वयानां नारीणां विद्यादेतत्कुलव्रतम् । । ६५

तस्माल्लोकश्च भर्ता च सम्यगाराधितो यया ।

धर्ममर्थं च कामं च सैवाप्नोति निरत्यया । । ६६

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि स्त्रीधर्मकथनं

नाम त्रयोदशोऽध्यायः । १३ ।

पतिपरदेशवासे स्त्रीणां शृङ्गारनिषेधः

ब्रह्मोवाच

प्रेषिते मण्डनं स्त्रीणां पत्यौ मङ्गलमात्रकम् ।

निष्पादनं च यत्नेन तदारब्धस्य कर्मणः । । १

शय्यामुपार्जनमर्थानां व्ययानां परिहापणम् । । २

व्रतोपवासतात्पर्यं तद्वार्तापरिमार्गणम् ।

दैवज्ञेक्षणिकप्रश्नो देवानामुपयाचनम् । । ३

नित्यं तस्यागमाशंसा क्षेमार्थं देवपूजनम् ।

न चात्युज्ज्वलवेषत्वं न सदा तैलधारणम् । ।४

ज्ञातिवेश्म न गन्तव्यं सकामगमनेन १ च ।

गुरूणामाज्ञया यावद्भर्तुराप्तजनैः सह । । ५

तत्रापि न चिरं तिष्ठेत्स्नानादीन्वापि नाचरेत् ।

यावदर्थं क्षणं स्थित्वा ततः शीघ्रं समाचरेत् । । ६

आगते प्रकृतिस्थैव कृत्वा तात्कालिकं विधिम् ।

मुक्तप्रवासने पथ्ये स्नाते भुक्तवति प्रिये । । ७

आत्मानं समलङ्कृत्य सविशेषं मुदान्विता ।

देवपूजोपहारादीन्दद्यात्प्रागुपपादितान् । । ८

कनिष्ठामातृवज्ज्येष्ठां तदपत्यानि चात्मवत् ।

पश्येत्तत्परिवर्गं तु नित्यं स्वपरिवर्गवत् । । ९

तत्पुरोनासने तिष्ठेत्पतिं नामंत्रयेत च ।

तदभिप्रायतः कुर्यात्प्रवृत्तिं सर्वकर्मसु । । 1.14.१०

न संसृजेत तद्द्विष्टैः सख्यं कुर्वीत तत्प्रियैः ।

जनमाप्ततमं तस्य सदाभर्तुश्च मानयेत् । । ११

पैतृकात्समुपानीतं वसुसौगंधिकादिकम् ।

तस्मै निवेद्यात्मतया तदा तदुपयोजयेत् । । १२

सोपि तत्प्रीतये किंचिदादद्यादल्पमूल्यकम् ।

संगोप्य मातृवत्स्थेयं तत्तथैवोपयोजयेत् । । १३

तत्प्रीत्यर्थं गृहीतं यद्वैलक्ष्यादिनिवृत्तये ।

सविशेषं प्रसंगेन तस्यैतत्प्रतिपादयेत् १ । । १४

स्त्रीणां यदेतत्सापत्न्यं परं मात्सर्यकारणम् ।

तस्मात्तत्परिहर्तव्यं परमोदारचर्यया२ । । १५

तथा कल्पितनेपथ्या भर्तुः पर्यायवासरे ।

ह्रियमादयमानेव३ पतिं गच्छेद्विसर्जिता । । १६

गत्वा रहसि भर्तारं तत्कालोचितसंभ्रमैः ।

तद्भावानुगतैस्तैस्तैः सविशेषमुपाचरेत् । । १७

प्रतिबुध्य ततः काले सविशेषं त्रपान्विता ।

ज्येष्ठाय वसतिं गच्छेद्विशेषेण तथा पुनः । । १८

अप्रातिकूल्यं ज्येष्ठाया हितमन्यत्र योषितः ।

ततः शनैस्त्ववच्छिद्य पतिं स्ववशमानयेत् । । १९

बहिष्पाकादियोगेन चतुःषष्ट्या रहोगतम् ।

ज्येष्ठामतिशयानेव भर्तारमुपरञ्जयेत् । । 1.14.२०

प्रागल्भ्यं रहसि स्त्रीणां लज्जाधिक्यं ततोऽन्यदा ।

चित्तज्ञानानुवृत्तिश्च पत्यौ संसेवनं परम् । । २१

एवमाराध्य भर्तारं गृहमाक्रम्य च क्रमात् ।

गौरवं प्रतिपत्तिं वा ज्येष्ठादिषु न हापयेत् । । २२

गृहव्यापारदानेषु पतिं गुढं तधा वदेत् ।

अधिकुर्यादनिच्छन्ती ज्येष्ठैवेनां यथा बलात् । । २३

सापि विज्ञाय भर्तारं कनिष्ठाकृष्टमानसम् ।

विश्रामं प्रार्थयेदेनामधिकुर्यात्सुतामिव । । २४

मत्वा भर्तुरभिप्रेतं रक्षन्ती निजगौरवम् ।

कृतं भर्त्रनुकूलं स्यात्तदिष्टायानुमोदयेत् । । २५

स्थानिनो यदभिप्रेतं भृत्यैः किं क्रियतेऽन्यथा ।

क्लिश्यते तत्र मूढात्मा परतन्त्रो वृथा जनः । । २६

तस्मात्सर्वास्ववस्थासु मनोवाक्कायकर्मभिः ।

हितं स्वाम्यनुकूलत्वं नारीणां तु विशेषतः । । २७

सापि ज्येष्ठापतिं चैव गृहतन्त्रं च सर्वदा ।

समावर्ज्य १ गुणैर्धीरा प्रागवस्थां न विस्मरेत् । । २८

न सौभाग्यमदं कुर्यान्न चौद्धत्यादिविक्रियाम् ।

नितरामानतिं गच्छेत्सदानार्यभयादिव । । २९

यथा योग्यतया पत्यौ सौभाग्यमभिवर्धते ।

स्पर्धयेच्य कुलस्त्रीणां प्रश्रयोपाधिकं तथा । । 1.14.३०

एवमाराध्य भर्तारं तत्कार्येष्वप्रमादिनी ।

पूज्यानां पूजने नित्यं भृत्यानां भरणेषु च । । ३१

गुणानामर्जने नित्यं शीलवत्परिरक्षणे ।

प्रेत्य चेह च निर्द्वन्द्वं सुखमाप्नोत्यनुत्तमम् । । ३२

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि स्त्रीधर्मेषु

सपत्नीकर्तव्यवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः । १४ ।

स्त्रीधर्मवर्णनम्

ब्रह्मोवाच

दुर्भगा च पुनर्नित्यमुपवासादितत्परा ।

बाह्येषु पतिकृत्येषु स्याद्विशेषाभियोगिनी । । १

न प्रशंसां सपत्नीषु निंदां चापि तथात्मनि ।

असूयां भर्तुरीर्ष्यां वा प्रणयं वापि दर्शयेत् । । २

मद्विधा या हि बह्वेतत्तच्चात्त्यंतिकमश्नुते ।

यदस्या युष्मतो यायाद्भार्याशब्दाभिधेयताम् । । ३

न च निर्भूषणा तिष्ठेन्न चाप्युद्धतभूषणा ।

नान्यदा गंधमाल्यादि ग्राह्यं पत्युपचारतः । । ४

तन्न्यूनं सर्वशो ग्राह्यं वल्लभाया विशेषतः ।

भूषणं गन्धमाल्यं तु तावत्कालमलक्षितम् । । ५

सम्बाधानां प्रदेशानां नित्यं स्वेदादिमार्जनम् ।

दन्तनासादिपङ्कानां विगन्धस्य च शोधनम् । । ६

निमित्तं भर्तुरेतासां यत्किंचिदभिलक्षयेत् ।

नानेन वा तयोर्यत्नं विदध्यादङ्गमार्जने । । ७

सर्वासां च सपत्नीनां सर्वत्रानुगता भवेत् ।

वैतसीं वृत्तिमास्थाय वल्लभाया विशेषतः । । ८

अन्यस्या यदनुष्ठेयं यन्न सीदेत्समर्पितम् ।

भर्तुश्चाविदितं यत्नात्तत्कुर्यादविरोधि चेत् । । ९

कोशवस्त्रान्नताम्बूलगन्धापानौषधादिकम् ।

तत्सर्वमनियुक्तानां दोषवत्वाद्विरुध्यते । । 1.15.१०

यत्तु मुक्तमनुष्ठेयं गहसम्मार्जनादिकम् ।

स्त्रीणामनधिकारेऽपि प्रायस्तद्विधिरुच्यते । । ११

अभ्यङ्गोद्वर्तनं स्नानं भोजनं मण्डनानि च ।

कुर्याद्भर्तुरपत्यानां धात्रीकर्माणि सादरम् । । १२

आत्मवत्तान्यपत्यानि साधयत्यनुयोगतः ।

स्वेनाप्यमीषां वित्तेन विदध्यान्मण्डनादिकम् । । १३

भोगः स्वयमपत्यैर्वा स्त्रीवित्तस्य पतिर्विधा ।

पूर्वे वयस्यभिनन्द्य पश्चिमे चोपयोजनम् । । १४

उभयोगस्तु वा मा वा कर्मजः पृथगेव सः ।

सद्वृत्ते त्वधिकां ख्यातिं कुर्वीत क्रियया पुनः । । १५

न कापि दुर्भगा नाम सुभगा नाम जातितः ।

व्यवहाराद्भवत्येष निर्देशो रिपुमित्रवत् । । १६

भर्तृचित्तापरिज्ञानादननुष्ठानतोऽपि वा।

वृत्तैर्लोकविरुद्धैश्च यान्ति दुर्भगतां स्त्रियः । । १७

प्रानुकूल्यान्मनोवृत्तैः परोऽपि प्रियतां व्रजेत् ।

प्रातिकूल्यान्निजोप्याशु प्रियः प्रद्वेषतामियात् । । १८

तस्मात्सर्वास्ववस्थासु मनोवाक्कायकर्मभिः ।

प्रियं समाचरेन्नित्यं तच्चितानुविधायिनी । । १९

यामन्यां कामयेत्तासां तं तया संप्रयोजयेत् ।

कुपितां च प्रियां काञ्चिद्यत्नादस्मै प्रसादयेत् । । 1.15.२०

तत्पादपरिचर्यायां गोत्रसंवाहने १ तथा ।

पीडने शिरसश्चैव परं कौशलमभ्यसेत् । । २१

पीडनं मृदु मध्यं च गात्रावस्थाविशेषतः ।

मुखगात्रादिभिर्लिङ्गैः प्रयोज्यं तत्सुखावहम् । । २२

बाहूरुकटिपृष्ठेषु स्कंधे शिरसि पादयोः ।

गाढमर्दनमिच्छन्ति प्रायोन्यत्रापि मध्यमम् । । २३

निर्मांसेषु प्रदेशेषु नाभिमूलेषु मर्मसु ।

हृद्गण्डककपोलादाविच्छन्ति मृदुमर्दनम् । । २४

गाढं जाग्रदवस्थायामर्धसुप्तस्य मध्यमम् ।

किञ्चित्सपरिघातं च मृदुसुप्तस्य नेति वा । । २५

विरुद्धं सर्वगात्रेषु२ लोमवस्तु विशेषतः ।

उत्कण्डूयत्यु सोद्धर्षं स्नेहाक्तेषु च मर्द नम् । । २६

स्पर्शाद्रोमाञ्चजननं सनखच्छुरितं शनैः ।

पुलकोल्लेखनोपेतं शिरःकंडूश्च पार्श्वयोः । । २७

तेषु तेषु च गात्रेषु तत्प्रयोज्यं तथातथा ।

निद्रागमाय तत्काले रागसंधुक्षणाय च । । २८

तिष्ठतश्चोपविष्टस्य १ जाग्रतः स्वपतोऽपि वा ।

संवाहनं प्रशंसंति यदत्यर्थं सुखावहम् । । २९

नैष्पन्द्यं पुलकोद्भेदो गात्राणामक्षिमीलनम् ।

तत्प्रदेशार्पणं किञ्चिद्बोधेद्विकृतिदर्शनम् । । 1.15.३०

ऊरू मूलादिदेशे च तत्पाणिप्रतिपीडनम् ।

लक्षयेन्निपुणा२ यत्र तत्रैवाधिकमाचरेत् । । ३१

एवमेव यथोद्दिष्टं स्त्रीवृत्तं यानुतिष्ठति ।

पतिमाराध्य सम्पूर्ण त्रिवर्गं साधिगच्छति३ । । ३२

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि स्त्रीधर्मवर्णनं

नाम पंचदशोऽध्यायः । १५ ।

प्रतिपत्कल्पवर्णनम्

सुमन्तुरुवाच

इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा स्त्रीलक्षणमशेषतः ।

सद्वृत्तं च तथा स्त्रीणां जगाम स निजालयम् । । १

ऋषयश्च तथा जग्मुः स्वानि धिष्ण्यान्यशेषतः ।

स्त्रीलक्षणं तथा वृत्तं श्रुत्वा कृत्स्नं महीपते । । २

इत्थं लक्षणसम्पन्नां भार्यां प्राप्य महीपते ।

कर्तव्यं यद्गृहस्थेन तदिदानीं निबोध मे । । ३

बैवाहिकाग्नौ कुर्वीत गृह्यं कर्म यथाविधि ।

पञ्चयज्ञविधानं तु पक्तिं कुर्यात्सदा गृही । ।४

पञ्च सूना गृहस्थस्य तेन स्वर्गं न गच्छति ।

कण्डनी पेषणी चुल्ली उदकुम्भीः प्रमार्जनी । । ५

आसां क्रमेण सर्वासां विशुद्ध्यर्थं मनीषिभिः ।

पञ्चोद्दिष्टा महायज्ञाः प्रत्यहं गृहमेधिनाम् । । ६

अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञश्च तर्पणम् ।

होमो दैवो बलिर्भौमस्तथान्योऽतिथिपूजनम् । ।७

पञ्चैतान्यो महायज्ञान्न हापयति शक्तितः ।

स गृहेऽपि वसन्नित्यं सूनोदोर्षैर्न लिप्यते । । ८

देवतातिथिभृत्यानां पितॄणामात्मनश्च यः ।

न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्वसन्न च जीवति । । ९

शतानीक उवाच

यस्य नास्ति गृहे त्वग्निः स मृतो नात्र संशयः ।

न स पूजयितुं शक्तो देवादीन्ब्राह्मणोत्तमः । । 1.16.१०

निरग्निकस्य विप्रस्य कथं देवादयो द्विज. ।

प्रीताः स्युः शान्तये तस्य परं कौतूहलं मम । । ११

सुमन्तुरुवाच

साधु पृष्टोऽस्मि राजेन्द्र श्रूयतां परमं वचः।

अनग्नयस्तु ये विप्रास्तेषां श्रेयोऽभिधीयते । । १२

व्रतोपवासनियमैर्नानादानैस्तथा १ नृप ।

देवादयो भवन्त्येव प्रीतास्तेषां न संशयः । । १३

विशेषादुपवासेन तिथौ किल महीपते ।

प्रीता देवादयस्तेषां भवन्ति कुरुनन्दन । । १४

शतानीक उवाच

भगवंस्त्वं तिथीन्ब्रूहि तिथीनां च विधिं हि मे ।

प्राशनं गृह्यधर्मांश्च उपवासविधीनपि । । १५

मुच्येम येन पापौघात्त्वत्प्रसाद्द्विजोत्तम ।

संसाराच्चापि विप्रेन्द्र श्रेयसे जगतस्तथा । । १६

सुमन्तुरुवाच

शृणु कौरव कर्माणि तिथिगुह्याश्रितानि तु ।

श्रुतानि घ्नन्ति पापानि उपोषितफलानि च । । १७

प्रतिपदि क्षीरप्राशनं द्वितीयायां लवणवर्जनम् ।

तृतीयायां तिलान्नं प्राश्नीयाच्चतुर्थ्यां क्षीराशनश्च पञ्चम्याम् । ।

फलाशनः सदा षष्ठ्यां शाकाशनः सप्तम्यां बिल्वाहारोष्टम्यां तु । । १८

पिष्टाशनो नवम्यामनग्निपाकाहारो दशम्यामेकादश्यां घृताहारो द्वादश्यां पायसाहारः ।

त्रयोदश्यां गोमूत्राहारश्चतुर्दश्यां यवान्नाहारः । । १९

कुशोदकप्राशनः पौर्णमास्यां हविष्याहारोऽमावास्यायाम् ।

एष प्राशनविधिस्तिथीनामेव चानेन विधिना पक्षमेकं यो वर्तयति । । 1.16.२०

सोऽश्वमेधफलं दशगुणफलमवाप्नोति ।

स्वर्गे मन्वन्तराणि यावत्प्रतिवसति । । २१

उपगीयमानोप्सरोगन्धर्वैर्मासत्रयचतुष्टयम् ।

सोश्वमेधराजसूयानां शतगुणमवाप्नोति । । २२

स्वर्गे उपगीयमानोप्सरोगन्धर्वैश्चतुर्युगानां दशशतीर्यावत्प्रतिवसति ।

तथाष्टमासपारणे राजसूयाश्वमेधाभ्यां सहस्रगुणफलमवाप्नोति । । २३

स्वर्गे चतुर्दश मन्वतराणि यावत्प्रतिवसति ।

उपगीयमानोप्सरोगन्धर्वैर्य एवं नियममास्थाय वर्षमेकं वर्तयति । । २४

स सवितुर्लोके कालं मन्वन्तरं प्रतिवसति । । २५

य एवं नियमान्राजन्नाश्वयुजनवम्यां माघमासस्य सप्तम्यां वैशाखतृतीयायां कार्तिकपौर्णमास्यां तिथिव्रतानि गृदृणाति ब्रह्मचारी गृहस्थो वनस्थो नारी नरो वा शूद्रः प्रयतमानसः दीर्घायुष्यं सवितुः सालोक्यं व्रजति।।२६

यैश्चापि पुरा राजन्ननेन विधिना एतासु तिथिष्वन्यजन्मान्तरे उपवासविधिः कृतः दानानि दत्तानि विविधप्रकाराणि ब्राह्मणानां तपस्विजनेषु वा । । २७

त्रिरात्रोपवासिनां तीर्थयात्रातपोगुरुमातापितृशुश्रूशानिरतानां तेषां स्वर्गादिभोगवासनादिहागतानां फलनिष्पत्तिचिह्नानि मनुष्यलोके प्रत्यक्षत एव दृश्यन्ते । । २८

हस्त्यश्वयानयुग्यधनरत्नकनकहिरण्यकटककेयूरग्रैवेयककटिसूत्रकर्णालङ्कारमुकुटवरवस्त्रवरनारी-वरविलेपनसुरूपगुणदीर्घायुषो विगताधिव्याधयो दानोपवासरतानां फलान्येतानि नृत्यगीत-वादित्रमङ्गलपाठकशब्दैरिहाद्यापि पुण्यकृतो बोध्यमाना दृश्यन्त इति । । २९

तथाकृतोपवासा अपि हि दृश्यन्ते । । 1.16.३०

तथा अदत्तदाना अकृतपुण्याश्च प्रत्यक्षत एव दृश्यन्ते । । ३१

तद्यथा काणकुष्ठिबधिरजडमूकव्यङ्गा रोगदारिद्र्योपसर्गव्याधिहतायुषश्च दृश्यंतेऽद्यापि मानवाः । । ३२

शतानीक उवाच

द्विजेन्द्र तिथयः प्रोक्ताः समासेन त्वया बुध ।

विस्तरेणैव मे भूयः प्रब्रूहि द्विजसत्तम । । ३३

रहस्यं यत्तिथीनां तु देवानां च विचेष्टितम् ।

यानीष्टानि च देवानां भोज्यानि नियमास्तथा । । ३४

तानि मे वद धर्मज्ञ येन पूतो भवेन्वहम् ।

निर्द्वन्द्वो हि यथा विप्र लभे यागफलानि तु । । ३५

सुमन्तुरुवाच

रहस्यं यत्तिथीनां च भोजनं फलमेव तु ।

यावच्च येन नियमो विशेषात्स्त्रीजनस्य च । । ३६

एतत्ते सर्वमाख्यामो रहस्यं तन्निबोध मे ।

यन्मया नोक्तपूर्वं हि कस्यचित्सुप्रियस्य हि । । ३७

तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यस्य देवस्य या तिथिः ।

देवतानां रहस्यानि व्रतानि नियमास्तथा । । ३८

ताञ्छृणुष्व महाबाहो गदतो मम नारद ।

सृष्टिं पूर्वं वदिष्यामि संक्षेपेण तिथिं प्रति । । ३९

तमोभूतमिदं त्वासीदलभ्यमवितर्कितम् ।

जगद्ब्रह्मा समागत्यासृजदात्मानमात्मना । । 1.16.४०

संभूतात्मैव आत्मासावण्डमध्याद्विनिःसृतः ।

आत्मनैवात्मनो ह्यण्डं सृष्ट्वा स विभुरादितः । । ४१

ब्रह्मा नारायणाख्योऽसौ सृष्टिं कर्तुं समुद्यतः ।

ताभ्यां सोण्डकपालाभ्यां दिवं भूमिं च निर्ममे । । ४२

दिशश्चैवोपदिशश्चैव देवादीन्दानवांस्तथा ।

तिथिं पूर्वामिमां राजंश्चकाराथ विभुः स्वयम् । । ४३

तिथीनां प्रवरा यस्माद्ब्रह्मणा समुदाहृता ।

प्रतिपादिता परे पूर्वे प्रतिपत्तेन तूच्यते । । ४४

अस्मात्पदात्तु तिथयो यस्मात्त्वन्याः प्रकीर्तिताः ।

अस्यान्ते कथयिष्यामि उपवासविधिं परम् । । ४५

कार्त्तिक्यां माघसप्तम्यां वैशाखस्य युगादिषु ।

नियमोपवासं प्रथमं ग्राहयेत विधानवित् १ । । ४६

यां तिथिं नियमं कर्तुं भक्त्या समनुगच्छति ।

तस्यां तिथौ विधानं यत्तन्निबोध जनाधिप । । ४७

यदा तु प्रतिपद्यां वै गृह्णीयान्नियमं नृप ।

चतुर्दश्यां कृताहारः संकल्पं परिकल्पयेत् । । ४८

अमावास्यां न भुञ्जीत त्रिकालं स्नानमाचरेत् ।

पवित्रो हि जपेन्नित्यं गायत्रीं शिरसा सह । । ४९

अर्चयित्वा प्रभाते तु गन्धमाल्यैर्द्विजोत्तमान् ।

शक्त्या क्षीरं प्रदद्यात्तु ब्रह्मा मे प्रीयतां प्रभुः । । 1.16.५०

ततो भुञ्जीत गोक्षीरमनेन विधिना नृप ।

एष एव विधिर्दृष्टः सर्वासु तिथिषु नृप । । ५१

संवत्सरगते काले व्रतमेतत्समाप्यते ।

व्रतांते यत्फलं तस्य तन्निबोध नराधिप । । ५२

विमुक्तपापः शुद्धात्मा दिव्यदेहस्य देहिनः ।

ब्रह्मा ददाति संतुष्टो विमानमतितेजसम् । ।

अव्याहतगतिं दिव्यं किन्नराप्सरसैर्युतम् । । ५३

रमित्वा सुचिरं तत्र दैवतैः सह देववत् ।

इह चागत्य विप्रत्वं दश जन्मान्यसौ लभेत् । । ५४

वेदवेदांगविद्यश्च दीर्घायुश्चैव सुप्रभः ।

भोगी धनपतिर्दाता जायतेऽसौ कृते युगे । । ५५

विश्वामित्रस्तु राजेन्द्र ब्राह्मणत्वजिगीषया ।

तपश्चचार विपुलं सन्तापाय दिवौकसाम् । ।

ब्राह्मणत्वं न लेभेऽसौ लेभे विघ्नाननेकशः । । ५६

ततस्तु नियमात्तेषां तिथीनां प्रवरा तिथिः ।

उपोषिता बहुविधा ज्ञात्वा ब्रह्मप्रियां तिथिम् । । ५७

ततो ददौ ब्रह्मा विश्वामित्राय धीमते ।

इहैव तेन देहेन ब्राह्मणत्वं सुदुर्लभम् । । ५८

तिथीनां प्रवरा ह्येषा तिथीनामुत्तमा तिथिः ।

क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा ब्राह्मणत्वमवाप्नुयुः । । ५९

एवं तिथिरियं राजन्कामदा कञ्जजप्रिया ।

सरहस्या मया प्रोक्ता या नोक्ता यस्य कस्यचित् । । 1.16.६०

हैहयैस्तालजङ्घैश्च तुरुष्कैर्यवनैः शकैः ।

उपोषिता इहात्रैव ब्राह्मणत्वमभीप्सुभिः १ । । ६१

इत्येषा परमा पुण्या शिवा पापहरा तथा ।

पठितोपासिता राजञ्छ्रद्धया च श्रुता १ तथा । । ६२

माहात्म्यं चापि योप्यस्याः शृणुयान्मानवो नृप ।

ऋद्धिं वृद्धिं तथा कीर्तिं शिवं चाप्य दिवं व्रजेत् । । ६३

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि प्रतिपत्कल्पवर्णनं

नाम षोडशोऽध्यायः । १६ ।

।। शतानीक उवाच ।। ।।

ब्रूहि मे विस्त राद्ब्रह्मन्प्रतिपत्कृत्यमादरात् ।।

ब्रह्मपूजाविधानं च पूजने यच्च वै फलम्।।१।।

।। सुमंतुरुवाच ।। ।।

शृणुष्वैकमना राजन्कथयाम्येष शांतिदम् ।।

पूर्वमेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजंगमे ।। २ ।।

स्वयंभूरभवद्देवः सुरज्येष्ठश्चतुर्मुखः ।।

ससर्ज लोकान्देवांश्च भूतानि विविधानि च ।।३।।

कायेन मनसा वाचा जंगमस्थावराणि च ।।

पिता यः सर्वदेवानां भूतानां च पितामहः ।। ४ ।।

तस्मादेष सदा पूज्यो यतो लोकगुरुः परः ।।

सृजत्येष जगत्कृत्स्नं पाति संहरते तथा ।।५।।

रुद्रोऽस्य मनसो जातो विष्णुर्जातोऽस्य वक्षसः ।।

मुखेभ्यश्चतुरो वेदा वेदांगानि च कृत्स्नशः ।। ६ ।।

देवाप्सरसगंधर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः ।।

पूजयंति सदा वीर विरिंचिं सुरनायकम् ।।७।।

सर्वो ब्रह्ममयो लोकः सर्वं ब्रह्मणि संस्थितम्।।

तस्मात्समर्चयेद्ब्रह्मन्य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः ।। ८ ।।

यो न पूजयते भक्त्या सुरज्येष्ठं सुरेश्वरम् ।।

न स नाकस्य राज्यस्य न च मोक्षस्य भाजनम् ।। ९ ।।

यस्तु पूजयते भक्त्या विरिंचिं भुवनेश्वरम् ।।

स नाकराज्यमोक्षेषु क्षिप्रं भवति भाजनम् ।। 1.17.१० ।।

तस्मात्सौम्यमना भूत्वा यावज्जीवं प्रतिज्ञया ।।

अर्चयित्वा सदा देवमापन्नोपि नरो नृप ।। ११ ।।

वरं देहपरित्यागो वरं नरकसम्भवः ।।

न त्वेवापूज्य भुंजंति देवं वै पद्मसंभवम् ।। १२ ।।

सदा पूजयते यस्तु वीर भक्त्या पितामहम् ।।

मनुष्यचर्मणा नद्धः स वेधा नात्र संशयः।।१३।।

न हि वेधोऽर्चनात्किंचित्पुण्यमभ्यधिकं भवेत् ।।

इति विज्ञाय यत्नेन पूजनी यः सदा विधिः ।। १४ ।।

यो ब्रह्माणं द्वेष्टि मोहात्सर्वदेवनमस्कृतम् ।।

नरो नरकगामी स्यात्तस्य संभाषणादपि ।। १५ ।।

ब्रह्मणोर्चां प्रतिष्ठाप्य सर्वयत्नैर्विधानतः ।।

यत्पुण्यं फलमाप्नोति तदेकाग्रमनाः शृणु ।। १६ ।।

सर्वयज्ञतपोदानतीर्थवेदेषु यत्फलम् ।।

तत्फलं कोटिगुणितं लभेद्वेधः प्रतिष्ठया ।। १७ ।।

कञ्जजं स्थापयेद्यस्तु कृत्वा शालां मनोरमाम् ।।

सर्वांगमोदित पुण्यं कोटिकोटिगुणं लभेत् ।। १८ ।।

मातृजान्पितृजांश्चैव यां चैवोद्वहते स्त्रियम् ।।

कुलैकविंशमुत्तार्य ब्रह्मलोके महीयते ।। १९ ।।

भुक्त्वा तु विपुलान्भोगान्प्रलये समुपस्थिते ।।

ज्ञानयोगं समासाद्य स तत्रैव विमुच्यते ।। 1.17.२० ।।

अथ वा राज्यमाकांक्षेज्जायते संभवांतरे ।।

सप्तद्वीपसमुद्रायाः क्षितेरधिपतिर्भवेत् ।। २१ ।।

त्रिसंध्यं यो जपेद्ब्रह्म कृत्वाष्टदल पंकजम् ।।

पौर्णमास्यां प्रतिपदि तस्य पुण्यफलं शृणु ।। २२ ।।

अनेनैव स देहेन ब्रह्मा संतिष्ठते क्षितौ ।।

पापहा सर्वमर्त्यानां दर्शनात्स्पर्शनादपि ।। ।। २३ ।।

उद्धृत्य दिवि संस्थाप्य कुलानामेकविंशतिम् ।।

तैः कुलैः सहितो नित्यं मोदते गोगतो नृप ।। २४ ।।

अप्येकवारं यो भक्त्या पूजयेत्पद्म संभवम् ।।

पद्मस्थं मूर्तिमंतं वा ब्रह्मलोकं स गच्छति ।।२५।।

पुण्यक्षयात्क्षितिं प्राप्य भवेत्क्षितिपतिर्महान् ।।

वेदवेदांगतत्त्वज्ञो ब्राह्मणश्चापि जायते।। ।। २६ ।।

न तत्तपोभिरत्युग्रैर्न च सर्वैर्महामखैः ।।

गच्छेद्ब्रह्मपुरं दिव्यं मुक्त्त्वा भक्तिपरात्मकान् ।।२७।।

मृद्दार्वेष्टकशैलैर्वा यः कुर्याद्ब्रह्मणो गृहम् ।।

त्रिःसप्तकुलसंयुक्तो ब्रह्मलोके महीयते ।। २८ ।।

मृन्मयात्कोटिगुणितं फलं दार्विष्टकामये ।।

इष्टकाद्विगुण पुण्यं कृते शैलमये गृहे ।। २९ ।।

क्रीडमानोपि यः कुर्याच्छालां वै ब्रह्मणो नृप ।।

ब्रह्मलोके स लभते विमानं सर्वकामिकम् ।। 1.17.३० ।।

पुष्पमालापरिक्षिप्तं किंकिणीजालभूषितम् ।।

दोलाविक्षेपसंपन्नं घंटाचामरभूषितम् ।। ३१ ।।

मुक्तादामवितानेन शोभितं सूर्यसुप्रभम् ।।

अप्सरोगणसंकीर्णं सर्वकामसुखप्रदम् ।। ३२ ।।

तत्रोषित्वा महाभोगी क्रीडमानः सदा सुरैः ।।

पुनरागत्य लोकेस्मिन्राजा भवति धार्मिकः ।। ३३ ।।

पश्यन्परिहरञ्जन्तून्मृदुपूर्वं महीपते ।।

शनैः संमार्जनं कुर्वंश्चान्द्रायणफलं व्रजेत् ।। ३४ ।।

वस्त्रपूतेन तोयेन यः कुर्यादुपलेपनम् ।।

पश्यन्परिहरञ्जतूंश्चांद्रायणफलं लभेत् ।। ३५ ।।

नैरंतर्येण यः कुर्यात्पक्षं संमार्जनार्चनम् ।।

युगकोटिशतं साग्रं ब्रह्मलोके महीयते ।। ३६ ।।

तस्यांते स चतुर्वेदः सुरूपः प्रियदर्शनः ।।

आढ्यः सर्वगुणोपेतो राजा भवति धार्मिकः ।। ३७ ।।

कपटेनापि यः कुर्याद्ब्रह्मशालां सुमानद ।।

संमार्जनादि वै कर्म सोऽपि प्राप्नोति तत्फलम् ।। ३८ ।।

तावद्धमंति संसारे दुःखशोकभयप्लुताः ।।

न भवंति सुरश्रेष्ठे यावद्रक्ता महीपते ।। ३९ ।।

समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे ।।

यद्येवं ब्रह्मणि न्यस्तं को न मुच्येत बन्धनात् ।। 1.17.४० ।।

खण्डस्फुटितसंस्कारं शालायां यः करोति वै ।।

अरामावसथाद्येषु लभते मौक्तिकं फलम् ।। ४१ ।।

नास्ति ब्रह्मसमो देवो नास्ति ब्रह्मसमो गुरुः ।।

नास्ति ब्रह्मसमं ज्ञानं नास्ति वेधःसमं तपः ।। ४२ ।।

प्रतिपद्यादिसर्वेषु दिवसेषूत्सवेषु च ।।

पर्वकालेषु पुण्ये पौर्णमास्यां विशेषतः ।। ४३ ।।

शंखभेर्यादिनिर्घोषैर्महद्भिगेंयसंयुतैः ।।

कुर्यान्नीराजनं देवे सुरज्येष्ठे चतुर्मुखे ।। ४४ ।।

यावत्पर्वाणि विधिना कुर्या न्नीराजनं नृप ।।

तावद्युगसहस्राणि ब्रह्मलोके महीयते ।। ४५ ।।

स्नानकाले त्रिसंध्यं तु यः कुर्यान्नृत्यवादनम् ।।

गीतं वा मुखवाद्यं वा तस्य पुण्य फलं शृणु ।। ४६ ।।

यावन्त्यहानि कुरुते गेयनृत्यादिवादनम् ।।

तावद्युगसहस्राणि ब्रह्मलोके महीयते ।। ४७ ।।

कपिलापञ्चगव्येन कुशवारियुतेन च ।।

स्नापयेन्मंत्रपूतेन ब्राह्मं स्नानं हि तत्स्मृतम् ।। ४८ ।।

कपिलापंचगव्येन दधिक्षीरघृतेन च ।।

स्नानं शतगुणं ज्ञेयमितरेषां नराधिप ।। ४९ ।।

देवाग्निकार्यमुद्दिश्य कपिलामाहरेत्सदा ।।

ब्रह्मक्षत्रविशश्चैव न शूद्रस्तु कदाचन ।। 1.17.५० ।।

कापिलं यः पिबेच्छूद्रो देवकार्यार्थनिर्मितम् ।।

स पच्येत महाघोरे सुचिरं नरकार्णवे ।। ५१ ।।

वर्षकोटिसहस्रैस्तु यत्पापं समुपार्जितम् ।।

सुरज्येष्ठघृताभ्यंगाद्दहेत्सर्वं न संशयः ।। ५२ ।।

कल्पकोटिसहस्रैस्तु यत्पापं समुपार्जितम् ।।

पितामहघृतस्नानं दहत्यग्निरिवेंधनम्।५३।।

घृतस्नानं प्रतिपदि सकृत्कृत्वा तु कांजजम् ।।

कुलैकविंशमुत्तार्य विष्णुलोके मही यते ।।५४।।

अयुतं यो गवां दद्याद्भक्त्या वै वेदपारगे ।।

वस्त्रहेमादियुक्तानां क्षीरस्नानेन यत्फलम् ।।५५।।

सकृदाज्येन पयसा स्नपयेत्तु यः ।।

गांगेयेन स यानेन याति ब्रह्मसलोकताम् ।। ५६ ।।

स्नाप्य दध्ना सकृद्वीर कञ्जजं विष्णुमाप्नुयात् ।।

मधुना स्नपयित्वा तु वीरलोके महीयते ।। ५७ ।।

स्नानमिक्षुरसेनेह यो विरिंचेः समाचरेत् ।।

स याति लोकं सवितस्तु तेजसा भासयन्नभः ।। ५८ ।।

शुद्धोदकेन यो भक्त्या स्नापयेत्पद्मसंभवम् ।।

उत्सृज्य पापकलिलं स यात्येव सलोकताम् ।। ५९ ।।

वस्त्रपूतेन तोयेन स्नपयेद्यः सकृद्विभुम् ।।

स सर्वकालं तृप्तात्मा लोकवश्यत्वमा प्नुयात् ।। 1.17.६० ।।

सर्वौषधीभिर्यो भक्त्या स्नपयेत्पद्मसंभवम् ।।

कांचनेन विमानेन ब्रह्मलोके महीयते ।। ६१ ।।

गन्धचन्दनतोयेन स्नापयेद्योंबुजोद्भवम् ।।

रुद्रलोकमवाप्नोति तेजसा हेमसन्निभः ।। ६२ ।।

पाटलोत्पलपद्मानि करवीराणि सर्वदा ।।

स्नानकाले प्रयोज्यानि स्थिराणि सुरभीणि च ।। ६३ ।।

एषामेकतमं स्नानं भक्त्या कृत्वा तु वेधसि ।।

विधूय पापकलिलं विधिलोके महीयते ।। ६४ ।।

कर्पूरागरुतोयेन स्नपयेद्यस्तु कञ्जजम् ।।

सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोके महीयते ।। ६५ ।।

गायत्रीशतजप्तेन विमलेनांभसा विभुम् ।।

स्नपयित्वा सकृद्भक्त्या ब्रह्मलोकमवा प्नुयात् ।। ६६ ।।

विभुं शीतांबुना स्नाप्य धारोष्णपयसा ततः ।।

ततः पश्चाद् घृतस्नानं कृत्वा पापैर्विमुच्यते ।। ६७ ।।

एतत्स्नानत्रयं कृत्वा पूजयित्वा तु भक्तितः ।।

अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।। ६८ ।।

मृत्कुंभैस्ताम्रजैः कुंभैः स्नानं शतगुणं भवेत् ।।

रौप्ये लक्षोत्तरं प्रोक्तं हैमैः कोटिगुणं भवेत् ।। ६९ ।।

ब्रह्मणो दर्शनं पुण्यं दर्शनात्स्पर्शनं परम् ।।

स्पर्शनादर्चनं श्रेष्ठं घृतस्नातमतः परम् ।। 1.17.७० ।।

वाचिकं मानसं पापं घृतस्नानेन देहिनाम् ।।

क्षिणुते पद्मजो यस्मात्तस्मात्स्नानं समाचरेत् ।। ७१ ।।

स्नपयित्वार्चयेद्भक्त्या यथा तच्छृणु भारत ।।

शुचिवस्त्रधरः स्नातः कृतन्यासश्च भारत ।। ७२ ।।

चतुर्हस्तं लिखेत्पद्मं चतुर्भागविभागितम् ।।

मध्ये तस्य लिखेच्चक्रं दलैर्द्वादशभिश्चितम् ।। ७३ ।।

सरोजानि ततो न्यस्य अक्षराणि समन्ततः ।।

अक्षरं विहितं चान्यत्पत्रभागे प्रकीर्तितम् ।। ७४ ।।

नानावर्णकसंयोगाल्लिखेच्चैवानुपूर्वशः ।।

कृष्णोत्कटं तु मध्यं स्यात्पीतरक्तं तथा परम् ।। ७५ ।।

सितं शुद्धं तु कर्त्तव्यं मध्यभागे तु वर्तुलम् ।।

प्रभाकुण्डलकैर्बाह्यैर्वेष्टयेच्चक्रनायकम् ।।७६।।

एवमालिख्य यत्नेन मूलमन्त्रं ततो न्यसेत् ।।

मूर्ध्नः पादतलं यावत्प्रणवं विन्यसेद्बुधः ।। ७७ ।।

नादरूपं न्यसेत्तावद्यावच्छब्दस्य शून्यता ।।

तत्कारं विन्यसेन्मूर्ध्नि सकारं मुखमण्डले ।। ७८ ।।

विकारं कण्ठदेशे तु तुकारं सर्वसंधिषु ।।

वकारं हृदि मध्ये तु रेकारं पार्श्वयोर्द्वयोः ।। ७९ ।।

णकारं दक्षिणे कुक्षौ यकारं वामसंज्ञके ।।

भकारं कटिनाभिस्थं र्गोकारं जानुपर्वसु ।। 1.17.८० ।।

देकारं जंघयोर्न्यस्य वकारं पादपद्मयोः ।।

स्यकारमंगुष्ठयोर्न्यस्य धीकारं चोरसि न्यसेत् ।। ८१ ।।

मकारं जानुदेशे तु हिकारं गुह्यमाश्रितम् ।।

धिकारं हृदये न्यस्य योकारं चौष्ठयो र्न्यसेत् ।। ८२ ।।

नकारं नासिकाग्रे तु प्रकारं नेत्रमाश्रितम् ।।

चोकारं तु भुवोर्मध्ये दकारं प्राणमाश्रितम् ।। ८३ ।।

याकारं विन्यसेन्मूर्ध्नि तकारं केशमाश्रितम् ।।

न्यासं कृत्वात्मनो देहे देवे कुर्यात्तथा नृप ।।

सर्वोपचारसंपन्नं कृत्वा सम्यङ् निरीक्षयेत् ।। ८४ ।।

कुंकुमागुरुकर्पूर चन्दनेन विमिश्रितम् ।।

गन्धतोयमुपस्कृत्य गायत्र्या प्रणवेन च ।।

प्रोक्षयेत्सर्वद्रव्याणि पश्चादर्चनमाचरेत् ।। ८५ ।।

चक्रग्रन्थिषु सर्वासु प्रणवं विनिवेशयेत् ।।

भूयः प्लुतं समुच्चार्य प्रणवं सर्वतोमुखम् ।। ८६ ।।

विन्यसेत्पद्ममध्ये तु पीठनिष्पत्तिहेतवे ।।

आसने पृथिवी ज्ञेया सर्वसत्त्वधरा मता ।। ८७ ।।

ह्रस्वोंकारे मता सा तु दीर्घोंकारे तु देवराट् ।।

प्लुतस्तु व्यापयेद्भावं मोक्षदं चामृतात्मकम् ।। ८८ ।।

यत्नस्थो न निवर्तेत योगी प्राणपरायणः ।।

आवाहनं ततः कुर्यादक्षरेण परेण तु ।। ८९ ।।

आवाह्य तेजोरूपं तु न्यसेन्मन्त्रवरांस्ततः ।।

ततो विभावयेद्देवं पद्मस्थं चतुराननम्।।1.17.९०।।

स्रष्टारं सर्वजगतां विष्णुरुद्रविधानगम्।।

संभाव्य गन्धपुष्पादि संभारान्क्रमात्सर्वान्प्रकल्पयेत्।।

गायत्रीमुच्चरन्मन्त्रं सर्वकर्माणि कारयेत्।।९२।।

पुष्पं धूपं तथा दीपं नैवेद्यं सुमनोहरम्।।

खंडलड्डुकश्रीवेष्टकासाराशोकवर्तिकाः।।९३।।

स्वस्तिकोल्लोपिकादुग्धतिलावेष्टतिलाढिकाः।।

फलानि चैव पक्वानि लग्नखण्डगुडानि च।।९४।।

अन्यांश्च विविधान्दद्यात्पूपानि विविधानि च।।

एवमादीनि सर्वाणि दापयेचछक्तितो नृप।।९५।।

मूलमन्त्रेण देवस्य ततो देहं विभावयेत् ।।

पूजयेच्चापि विधिना येन तं ते ब्रवीम्यहम् ।। ९६ ।।

प्राणायामत्रयं कृत्वा देहसंशोधनाय वै ।।

आवाहयेत्ततोनन्तं धारयन्तं वचः सदा ।। ९७ ।।

ध्यात्वानन्तं ततो रुद्रं पद्मकिंजल्कमध्यगम् ।।

ध्यायेद्विष्णुं ततो देवं न्यसेत्पद्मोदरोद्भवम् ।। ९८ ।।

एवं त्रिदेवतारूढं पद्ममध्येंबुजोद्भवम् ।।

पूजयेन्मूलमन्त्रेण पद्मोदरभवं नृप ।। ९९ ।।

ऋग्वेदं तु यजुर्वेदं सामवेदं च पूजयेत् ।।

ज्ञानवैराग्यमैश्वर्यं धर्मं संपूजयेद्बुधः ।। 1.17.१०० ।।

ईशानादिक्रमाद्राजन्विदिशासु समंततः ।।

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्द एव च ।। १०१ ।।

ज्योतिषं च महाबाहो उपवेदाश्च कृत्स्नशः ।।

इतिहासपुराणानि यथायोग्यं यथाक्रमम् ।। १०२ ।।

शिक्षा कल्पो व्याकरणं देवस्य पुरतः सदा ।।

कल्पादयस्ततश्चान्ये दिशासु विदिशासु च।।१०३।।

महाव्याहृतयः सर्वाः प्रणवेन समन्विताः।।

पूर्वादिक्रमयोगेन पूजयेद्विधिना नृप।। १०४।।

शक्तयो ब्रह्मणस्त्वेता लोकरूपा व्यवस्थिताः।।

पूजनीयाः प्रयत्नेन मंत्ररूपाः स्थिताः स्वयम्।।१०५।।

अरकांतरसंस्थांश्च षट् समुद्रान्समर्चयेत् ।।

नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव राशयश्च विशेषतः । ।

पूज्याः सर्वे यथान्यायं सुराग्रेषु व्यवस्थिताः । । १०६ ।।

नागाश्च गरुडश्चैव पूजनीयस्तथाग्रतः ।।

देवता ऋषयश्चैव सहिताः कुलपर्वताः ।।

तत्तेजोनिलयाः सर्वे पूजनीयाः प्रयत्नतः ।। १०७ ।।

आचम्य विधिवत्पूर्वं मंत्रपूतेन वारिणा ।।

हृदयादीन्न्यसेदंगान्हृदयादिषु कृत्स्नशः । । १०८ । ।

शिखा नेत्रं तथा चर्म अस्त्रं च भरतर्षभ । ।

महेंद्रादिदिशश्चैताः पूजयेद्विधिवन्नृप । । १०९ । ।

हृदयं पुरतः पूज्यं शिरो देवस्य पृष्ठतः ।।

पूर्वं संपूजयेद्देवं मूलमंत्रेण कृत्स्नशः । । 1.17.११० ।।

विसर्जयेद्दर्शयित्वा मुद्रां तु भरतर्षभ । ।

अंकुशं नरशार्दूल ह्याह्वाने कंजमादिशेत् ।। १११ । ।

यस्त्वेवं पूजयेद्देवं प्रतिपन्नित्यमेव च । ।

उपोष्य पंचदश्यां तु स याति परमं पदम् ।। ११२ ।।

।। सुमंतु रुवाच । । । ।

आपो हिष्ठेति मंत्रोऽयं हृदयं परिकीर्तितम् । ।

ऋतं सत्यं शिखा प्रोक्ता उदुत्यं नेत्रमादिशेत् । । ११३ ।।

चित्रं देवानां मस्तमिति सर्वलोकेषु विश्रुतम् । ।

वर्मणा ते च्छादयामि कवचं समुदाहृतम् । । ११४ । ।

भूर्भुवः स्वरिति तथा शिरसे परिकीर्तितम् ।।

गायत्रीमूलतंत्रस्तु साधकः सर्वकर्मणाम् । । ११ ५। ।

गायत्र्या पूजयेद्देवमोंकारेणाभिमंत्रितम्। ।

प्रणवेनापरान्सर्वानृग्वेदादीन्प्रपूजयेत् । । ११६ । ।

आह्वाने पूजने वीर विसर्गे ब्रह्मणस्तथा । ।

गायत्री परमो मंत्रो वेदमाता विभाविनी । ११७ ।।

गायत्र्यक्षरतत्त्वैस्तु पूजयेद्यस्तु देवताम् । ।

स गच्छेद्ब्रह्मणः स्थानं दुर्लभं यद्दुरा सदम् । । ११८ । । ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि प्रतिपत्कल्पे ब्रह्मणोऽर्चनविधिवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः । । १७ । ।

प्रतिपत्कल्पसमाप्तिवर्णनम्

सुमन्तुरुवाच

पौर्णमास्युपवासं तु कृत्वा भक्त्या नराधिप ।

अनेन विधिना यस्तु विरिञ्चिं पूजयेन्नरः । । १

प्रतिपद्यां महाबाहो स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् ।

ऋग्भिर्विशेषतो १ देवी विरिञ्चेर्वास्तुदेवताः । । २

कार्त्तिके मासि देवस्य रथयात्रा प्रकीर्तिता ।

यां कृत्वा मानवो भक्त्या याति ब्रह्मसलोकताम् । । ३

कार्तिके मासि राजेन्द्र पौर्णमास्यां चतुर्मुखम् ।

मार्गेण चर्मणा सार्धं सावित्र्या च परन्तप । । ४

भ्रामयेन्नगरं सर्वं नानावाद्यैः समन्वितम् ।

स्थापयेद् भ्रामयित्वा तु सलोकं नगरं नृप । । ५

ब्राह्मणं भोजयित्याग्रे शांडिलेयं प्रपूज्य च ।

आरोपयेद्रथे देवं पुण्यवादित्रनिस्वनैः । । ६

रथाग्रे शांडिलीपुत्रं पूजयित्वा विधानतः ।

ब्राह्मणान्वाचयित्वा च कृत्वा पुण्याहमंगलम् । । ७

देवमारोपयित्वा तु रथे कुर्यात्प्रजागरम् ।

नानाविधैः प्रेक्षणकैर्ब्रह्मघोषैश्च पुष्कलैः । । ८ रथोपरि टिप्पणी

कृत्वा प्रजागरं ह्येवं प्रभाते ब्राह्मणं नृप ।

भोजयित्वा यथाशक्त्या भक्ष्यभोज्यैरनेकशः । । ९

पूजयित्वा जनं२ वीर वज्रेण विधिवन्नृप ।

बीजेन च महाबाहो पयसा पायसेन च । । 1.18.१०

ब्राह्मणान्वाचयित्वा च च्छांदेन विधिना नृप ।

कृत्वा पुण्याहशब्दं च रथं च भ्रामयेत्पुरे । । ११

चतुर्वेदविदैर्विप्रैर्भ्रामयेद्ब्रह्मणो रथम् ।

बह्वृचाथर्वणोच्चारैश्छन्दोगाध्वर्युभिस्तथा । । १२

भ्रामयेद्देवदेवस्य सुरज्येष्ठस्य तं रथम् ।

प्रदक्षिणं पुरं सर्वं मार्गेण सुसमेन तु । । १३

न वोढव्यो रथो वीर शूद्रेण शुभमिच्छता ।

नारुहेत रथं प्राज्ञो मुक्त्वैकं भोजकं नृप । । १४

ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्वे सावित्रीं स्थापयेन्नृप ।

भोजको वामपार्श्वे तु पुरतः कञ्जजं न्यसेत् । । १५

एवं तूर्यनिनादैस्तु शंखशब्दैश्च पुष्कलैः ।

भ्रामयित्वा रथं राजन्पुरं सर्वं प्रदक्षिणम् । ।

स्वस्थाने स्थापयेद्भूयः कृत्वा नीराजनं बुधः । । १६

य एवं कुरुते यात्रां भक्त्या यश्चापि पश्यति ।

रथं चाकर्षते यस्तु स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् । । १७

कार्तिके मास्यमावास्यां यस्तु दीपप्रदीपनम् ।

शालायां ब्रह्मणः कुर्यात्स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् । । १८

प्रतिपदि ब्राह्मणांश्चापि गुडमिश्रैः प्रदीपकैः ।

वासोभिरहतैश्चापि स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् । । १९

गंधैपुष्पैर्नवैर्वस्त्रैरात्मानं १ पूजयेच्च यः ।

तस्यां प्रतिपदायां तु स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् । । 1.18.२०

महापुण्या तिथिरियं बलिराज्यप्रवर्तिनी ।

ब्रह्मणः सुप्रिया नित्यं बालेया परिकीर्तिता । । २१

ब्राह्मणान्पूजयित्वास्यामात्मानं च विशेषतः ।

स याति परमं स्थानं विष्णोरमिततेजसः । । २२

चैत्रे मासि महाबाहो पुण्या प्रतिपदा परा ।

तस्यां यः श्वपचं स्पृष्ट्वा स्नानं कुर्यान्नरोत्तम । २३

न तस्य दुरितं किञ्चिन्नाधयो व्याधयो नृप ।

भवन्ति कुरुशार्दूल तस्मात्स्नानं प्रवर्तयेत् । । २४

दिव्यं नीराजनं तद्धि सर्वरोगविनाशनम् ।

गोमहिष्यादि यत्किंचित्तत्सर्वं भूषयेन्नृप । । २५

तैलशस्त्रादिभिर्वस्त्रस्तोरणाधस्ततो नयेत् ।

ब्राह्मणानां तथा भोज्यं कुर्यात्कुरुकुलोद्वह । । २६

तिस्रो ह्येताः पराः प्रोक्तास्तिथयः कुरुनन्दन ।

कार्त्तिकेश्वयुजे मासि चैत्रे मासे च भारत । । २७

स्नानं दानं शतगुणं कार्त्तिके या तिथिर्नृप ।

बलिराज्याप्तिसुखदा पांशुलाशुभनाशिनी । । २८

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि प्रतिपत्कल्पसमाप्तिवर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः । १८ ।

शर्यात्याख्याने पुष्पद्वितीया वर्णनम्

सुमन्तुरुवाच

द्वितीयायां तु राजेन्द्र अश्विनौ सोमपीतिनौ ।

च्यवनेन कृतौ यज्ञे मिषतो मघवस्य१ च । । १

शतानीक उवाच

कथमिन्द्रस्य मिषतः कृतौ तौ सोमपीतिनौ ।

च्यवनेन हि देवानां पश्यतां तद्वदस्व मे । । २

अहो महत्तपस्तस्य च्यवनस्य महात्मनः ।

यदिन्द्रस्य बलादेव देवत्वं प्रापितावुभौ । । ३

सुमन्तुरुवाच

पुरातनयुगे सन्धौ पश्चिमेऽथ नराधिप ।

च्यवनो योगमास्थाय गंगाकूलेऽवसच्चिरम् । । ४

तत्र शर्यातिरायातः स्नातुमन्तः१ पुरैः सह ।

स्नात्वाभ्यर्च्य२ पितॄन्देवान्गमनायोपचक्रमे । । ५

तत्र मूढं जनपदमपश्यत्पथि चेष्टनम् ।

विण्मूत्रोत्सर्गसंरुद्धं ज्योतिराक्षिप्तनिष्क्रियम् । ।

भ्रमन्तं तत्रतत्रैव समीक्ष्य स बलं नृपः । । ६

उवाच३ दुर्मना राजा अमात्यान्स्वान्पुरोगमान् ।

च्यवनस्याश्रमोऽयं हि नापराद्धं तु केनचित् । । ७

न चोवाच यदा कश्चित्तस्य राज्ञस्तु पृच्छतः ।

तदा सुता सुकन्यास्य प्रोवाच पितरं वचः । । ८

मया दृष्टं तु यत्तात सखिभिः सह कौतुकम् ।

तत्ते वच्मि निबोध त्वं शृणु तात महाद्भुतम् । । ९

शिञ्जितारावबहुलाः काञ्चीनूपुरमेखलाः ।

गायन्त्यो विलपन्त्यश्च कीडन्त्यश्चात्र कानने । । 1.19.१०

कोकिलध्वनिमश्रौषं व्यक्ताव्यक्ताक्षरं कृशम् ।

सुकन्ये ह्येहिह्येहीति वल्मीकाद्वचमुद्गिरन् । । ११

तत्र गत्वाद्भुतं तात पश्यामः किल पावकौ ।

दीपाविवाचलशिखौ भूयः कन्या उवाच ह । । १२

मया च कौतुकात्तात किमेतदित्यबुद्धितः ।

सूदितौ दर्भसूच्यग्रैस्तत्तेजः समुपारमत् । । १३

तच्छ्रुत्वा नृपतिस्त्रस्तस्तूर्णं तद्वनमागमत् ।

यत्रास्ते भार्गवः कष्टं वल्मीकान्तर्गतो मुनिः । । १४

गत्वा स तत्र प्रोवाच प्रणिपत्य द्विजोत्तमम् ।

अपराद्धं मया १ देव तत्क्षमस्व नमोऽस्तु ते । । १५

स तं प्रोवाच नृपतिं मया ज्ञातं नराधिप ।

सुकन्यां मे प्रयच्छस्व निवेशार्थी२ ह्यहं नृप । ।

अनुक्रमन्सुकन्यां तु दत्त्वा राजन्सुखी भव । । १६

इत्युक्तः प्रददौ राजा सुकन्यामविचारयन् ।

ततः स्वपुरमागम्य अवसत्सुचिरं सुखी । । १७

सुकन्यापि पतिं लब्ध्वा सुप्रीताराधयत्तदा ।

राज्यश्रियं परित्यज्य वल्कलाजिनधारिणी । । १८

गते बहुतिथे काले वसन्ते समुपस्थिते ।

तपोद्योतितसर्वाङ्गीं रूपोदार्यगुणान्विताम् । ।

स्नातां स्वभार्यां च्यवन उवाच मधुराक्षरम् । । १९

एह्येहि भद्रे भद्रं ते शयनीयं समाश्रय ।

अपत्यं जनयस्याद्य कुलद्वयविवर्धनम् । । 1.19.२०

एवमुक्ता तु सा कन्या प्राञ्जलिः पतिमब्रवीत् ।

३नार्हस्यद्य सुकल्याण सङ्गमं स्थण्डिलेऽसमे । । २१

मम प्रियं कुरुष्वाद्य ततो मामाह्वयस्व च ।

पितृगेहे यथातिष्ठं शयनीये सुसंस्कृते । । २२

बहुगैरिकवर्णाद्यैः श्वेतपीतारुणाकुले ।

वस्त्रालङ्कारगन्धाद्यैस्तथा त्वमपि तत्कुरु । । २३

आत्मानं वयसोपेतं रूपवन्तं सुवर्चसम् ।

वस्त्रालङ्कारगन्धाढ्यं पश्येयं येन सादरम् । । २४

सुकन्याया वचः श्रुत्वा च्यवनः प्राह दुर्मनाः ।

न मेऽस्ति वित्तं कल्याणि पितुस्तेऽस्ति यथा वने । । २५

स कथं भूषयाम्यद्य सुरूपश्च कथं वद ।

प्रोवाच सा पतिं भूयः प्रहसन्ती कृताञ्जलिः । ।

वित्तं ददावैलविलो रूपं वैरोचनोऽददत् । । २६

च्यवनः प्राह भार्यां तां न करिष्ये तपोव्ययम् ।

एवमुक्त्वा तपश्चोग्रं तताप सुचिरं तदा । । २७

अथ तत्रागतौ वीरावश्विनौ कालपर्ययात् ।

दृष्टवन्तौ सुकन्यां तौ दीप्त्या वै देवतामिव । । २८

उपगम्योचतुस्तां तौ का त्वं सुन्दरि रूपिणी ।

किमर्थमिह एका त्वं तिष्ठसे कस्तवाश्रयः । । २९

सा तावुवाच तन्वङ्गी शर्यातिदुहिता ह्यहम् ।

भर्ता च च्यवनो मह्यं कौ च वां मे तथोच्यताम् । । 1.19.३०

ऊचतुश्चाश्विनौ देवावावां विद्धि नृपात्मजे ।

किं करिष्यसि तेन त्वं जीर्णेन च कृशेन च । ।

आवयोर्वृणु भर्तारमेकमेव यमिच्छसि । । ३१

सा त्वब्रवीच्च मा मैवं वक्तुमर्हौ दिवौकसौ ।

भर्तारमनुरक्ताङ्गी यथा स्वाहा विभावसोः । । ३२

अश्विनावूचतुः

आयातु च विशत्वद्य च्यवनो वैष्णवीजलम् ।

ततो नौ मध्यगं ह्येकं वृणीष्वान्यं यमिच्छति । । ३३

तावब्रूतां सुकन्यां तु गत्वा पृच्छ स्वकं पतिम् ।

तं च पृष्ट्वा पुनश्चात्रागच्छ नौ सन्निधौ पुनः । । ३४.

आवामत्रैव तिष्ठावो यावदागमनं तव ।

सा गत्वा प्राह भर्तारमश्विनावेवसूचतुः १ । । ३५

रूपवन्तं च भर्तारं करिष्यावो यमिच्छसि ।

अथ मध्यगतं ह्येकं भर्तृत्वेन वरिष्यसि । । ३६

एवमस्त्विति तां प्राह भार्यां च्यवनस्त्वरन् ।

सा तं गृह्य जगामाशु यत्र तौ भिषजावुभौ । । ३७

सा तावुवाच च्यवनो यथोक्तं भवतोर्वचः ।

कुरुतं ह्यश्विनौ क्षिप्रं सुकन्या चेप्सितं२ वृणोत् । । ३८

तौ तं सङ्गृह्य गङ्गायां प्रविष्टौ मुनिना सह ।

मुहूर्तात्तु समुत्तिष्ठन्रूपतश्च श्रिया वृताः । । ३९

शोभन्ते स्म महाबाहौ कमुद्भिद्य तपोयुताः ।

कल्पादौ कलशे यद्वत्कञ्जाक्ष व्योम वेधसः । ।

उदकादुत्थितास्तस्मात्सर्वे ते समरूपकाः ।।1.19.४०

सुकन्या तु ततो दृष्ट्वा भर्त्तारं देवरूपिणम् ।

हर्षेण महताविष्टा न च तं वेद भारत ।।४१

समकायाः समवयः समरूपाः समश्रियः ।

वस्त्रालङ्कारसदृशान्दृष्ट्वा चिन्तां गता चिरम् ।।४२

सा चिन्तयित्वा सुचिरं वैद्यदेवावुवाच ह ।

बीभत्सोऽपि मया भर्ता परित्यक्तो न कर्हिचित् ।।४३

भवद्भिरात्मसंदृशं कथं१ त्यक्त्वा वृणे परम् ।

तस्मात्तमेव भर्तारं प्रयच्छध्वं दिवौकसः ।।४४

तया सबहुमानं तौ प्राञ्जल्या प्रार्थितौ तदा ।

देवचिह्नानि स्वान्येव धारयन्तौ सुपूजितौ ।।४५

सुकन्या निपुणं तौ तु सुनिरीक्ष्य च विह्वला ।

न रजो न निमेषो वै न स्पृशेते धरां पदे ।।४६

अयं च सरजा म्लानो भूमिमाश्रित्य तिष्ठति ।

निमेषं चैव तस्यैवं ज्ञात्वा वै च्यवनो वृतः ।।४७

च्यवने वृते सुकन्यया पुष्पवृष्टिः पपात ह ।

देवदुन्दुभयश्चैव प्रावाद्यन्त अनेकशः ।।४८

ततस्तु च्यवनस्तुष्टो दिव्यरूपधरस्तदा ।

उवाच तौ तु सुप्रीत अश्विनौ किं करोमि वाम् ।।४९

भार्या दत्ता कृतं रूपं देवानामपि दुर्लभम् ।

उपकारं वरिष्ठं यो न करोत्युपकारिणः ।।1.19.५०

एकविंशत्स गच्छेच्च नरकाणि क्रमेण वै ।

तस्मादहं वरिष्ठं वै करिष्येऽहममानुषम् । । ५१

उपकारं भवद्भ्यां तु प्रीतः कुर्यां सुनिश्चितम् ।

यज्ञभागफलं दद्यां यद्देवेष्वपि दुर्लभम् । । ५२

एवमुक्त्वा तु देवेशौ विससर्ज महामुनिः ।

आजगामाश्रमं पुण्यं सहभार्यो मुदान्वितः । । ५३

अथ शुश्राव शर्यातिश्च्यवनं देवरूपिणम् ।

जगाम च महातेजा द्रष्टुं मुनिवरं वशी । । ५४

तं दृष्ट्वा प्रणिपत्यादौ प्रतिपूज्य यथार्हतः ।

सुकन्यां तु ततो दृष्ट्वा प्रणिपत्याभिनन्द्य च । । ५५

सस्वजे मूर्ध्नि आघ्राय ततोत्सङ्गं १ समानयत् ।

सा तस्याः सस्वजे प्रेम्णा आनन्दाश्रुपरिप्लुता । ।

संस्थाप्य तां मुदा युक्तो नृपतिः सह भार्यया । । ५६

भूयोऽब्रवीत्सुसंतुष्टं च्यवनस्तं नराधिपम् ।

संभारं कुरु यज्ञार्थं याजयिष्ये नराधिप । । ५७

एवमुक्तः स नृपतिः प्रणिपत्य महामुनिम् ।

जगाम स्वपुरं हृष्टो यज्ञार्थं यत्नमाचरत् । । ५८

सप्रेष्यान्प्रेषयन्क्षिप्रं यज्ञार्थे द्रव्यमाहरत् ।

मंत्रिपुरोहिताचार्यानानयामास सत्वरम् । । ५९

समानीतेषु सर्वेषु तेषु द्रव्येषु भारत ।

आजगाम विशुद्धात्मा च्यवनः सह भार्यया । । 1.19.६०

सम्पूजितश्च शुश्राव महान्तं त्यागमौजसम् ।

अन्यैश्च बहुभिः सार्द्धमत्र्यङ्गिरसभार्गवैः । । ६१

प्रवर्तिते महायज्ञे यजमाने नृपोत्तमे ।

ऋत्विक्त्वकर्मनिरते हूयमाने हुताशने । ।

आहूताः स्वागताः सर्वे भागार्थं त्रिदिवालयाः । । ६२

यज्ञभागे प्रवृत्ते तु शास्त्रोक्तेन विधानतः ।

आगतावश्विनौ तत्र आहूतो च्यवनेन तु । । ६३

आह्वाने क्रियमाणे तु अश्विभ्यां तु तदा नृप ।

प्रोवाचेन्द्रोऽथ च्यवनं नैतौ भागान्वितौ कुरु । ।

देवानां भिषजावेतौ न भागार्हौ न दैवतौ । । ६४

च्यवनस्त्विंद्रमाहेदं देवौ ह्येतावुभावपि ।

ममोपकारिणावेतौ दद्मि भागं न संशयः । । ६५

ततो ह्युवाच सक्रोधः स शक्रश्च्यवनं रुषा ।

विप्रर्षे प्रहरिष्यामि यदि भागं प्रयच्छसि । । ६६

एवमुक्तस्तु विप्रर्षिर्न चोवाचापि किञ्चन ।

भागौ ददौ च सोऽश्विभ्यां स्रुवमुद्यम्य मन्त्रतः । । ६७

अथ उद्यम्य भिदुरं मोक्तुकामो दिवस्पतिः ।

स्तम्भितश्च्यवनेनाथ सवज्रः स नराधिप । । ६८

स स्तम्भयित्वात्विन्द्रं तु भागं दत्त्वाश्विनोर्वशी ।

समापयामास तदा यज्ञकर्म यथार्थवत् । । ६९

कञ्जजोऽथाजगामाशु आह च च्यवनं तदा ।

उत्तंभ्यतामयं लेखो भागश्चास्त्वश्विनोरिह ।।1.19.७०

तथेन्द्रस्तमुवाचेदं च्यवनं प्रीतमानसः ।

जानामि शक्तिं तपसश्च्यवनेह तवोत्तमाम् ।।७ १

ख्यापनार्थं हि तपसस्तव एतत्कृतं मया ।

अद्यप्रभृति भागोऽस्तु देवत्वं चाश्विनोस्तथा ।।७२

यस्त्विमां तपसः ख्यातिं त्वदीयां वै पठिष्यति ।

शृणुयाद्वापि शुद्धात्मा तस्य पुण्यफलं शृणु ।।७३

विरोचनसदो गत्वा गत्वा पुष्पसदस्तथा ।

कालेऽथ वामदेवस्य मुञ्जकेशसदस्तथा ।।

यौवनयुक्तः स क्रीडास्तिष्ठतीति न संशयः ।।७४

एवमुक्त्वा जगामाशु देवः स्वभवनं वशी ।

च्यवनोऽपि सभार्यो वै शयार्तिश्चाश्रमं गतः ।।७५

अथापश्यद्विमानाभं भवनं देवनिर्मितम् ।

शय्यासनवरैर्जुष्टं सर्वकामसमृद्धिमत् ।।७६

१उद्यानवापिभिर्जुष्टं देवेन्द्रेण समाहृतम् ।

२गोखण्डसन्निभं रेजे गृहं तद्भुवि दुर्लभम् ।।७७

सुभूषणानि दिव्यानि रत्नवन्ति महान्ति च ।

अरजान्सि च वस्त्राणि दिव्यप्रावरणानि च । ।७८

तत्सर्वमखिलं सह पत्न्या महामुनिः ।

मुदं परमिकां लेभे शक्रं च प्रशशंस ह ।।७९

एवमिष्टा तिथिरियं द्वितीया अश्विनोर्नृप ।

देवत्वं यज्ञभागं च सम्प्राप्ताविह भारत ।।1.19.८०

उपोष्या विधिना येन तं शृणुष्व नराधिप ।

रूपं सुरूपं यो वाञ्छेद्द्वितीयायां नराधिप । । ८१

कार्तिके शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां नराधिप ।

पुष्पाहारो वर्षमेकं भवेत्स नियतात्मवान् । । ८२

कालप्राप्तानि यानि स्युर्हविष्यं कुसुमानि तु ।

भुञ्जीयात्तानि दत्त्वा तु ब्राह्मणेभ्यो नराधिप । । ८३

सौवर्णरौप्यपुष्पाणि अथ वा जलजानि १ च ।

व्रतान्ते तस्य सन्तुष्टौ देवौ त्रिभुवनेऽश्विनौ । । ८४

ददतुः कामगं दिव्यं विमानमतितेजसम् ।

सुचिरं दिवि नारीभिर्लोकेऽसौ रमतेऽश्विनोः । । ८५

इह चागत्य कल्पान्ते जातो विप्रः पुरस्कृतः ।

वेदवेदांगविदुषः सप्तजन्मान्तराण्यसौ । । ८६

जातो जातो भवेद्विद्वान्ब्राह्मणोऽसौ कृते युगे ।

दाता यज्ञपतिर्वाग्मी आधिव्याधिविवर्जितः । । ८७

पुत्रपौत्रैः परिवृतः सह पन्त्याऽवसच्चिरम् ।

मध्यदेशे सुनगरे २ धर्मिष्ठो राज्यभाग्भवेत् । । ८८

इत्येषा कथिता तुभ्यं द्वितीया पुष्पसंज्ञिता ।

फलसंज्ञा तथान्या स्यात्सुते वै मुञ्जकेशिनि । । ८९

सुष्ठु पुण्या पापहरा विष्टरश्रवसः प्रिया ।

अशून्यशयना लोके प्रख्याता कुरुनन्दन । । 1.19.९०

तामुपोष्य नरो राजञ्छ्रद्धाभक्तिपुरस्कृतः ।

ऋद्धिं वृद्धिं श्रियं वाथ भार्यया सह मोदते । । ९१

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि द्वितीयाकल्पे शर्यात्याख्याने पुष्पद्वितीयावर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः । १९ ।

अशून्यशयना नाम्न्याः द्वितीयातिथेर्महत्त्वम्

शतानीक उवाच

ब्रूहि मे द्विजशार्दूल द्वितीयां फलसंज्ञिताम् ।

यामुपोष्य नरो योषिद्वियोगं नेह गच्छति । । १

पत्न्या नरो मुनिश्रेष्ठ भार्या च पतिना १ सह ।

तामहं श्रोतुमिच्छामि विधवा स्त्री न जायते । ।

उपोषितेन येनार्य पत्न्या च सहितो नरः । । २

तन्मे ब्रूहि द्विजश्रेष्ठ श्रेयोऽर्थं नरयोषिताम् ।

येन मे कौतुकं ब्रह्मञ्छ्रुत्वापूर्वं प्रसर्पति । । ३

सुमन्तुरुवाच

अशून्यशयनां नाम द्वितीयां शृणु भारत ।

यामुपोष्य न वैधव्यं स्त्री प्रयाति नराधिप । ।

पत्नीवियुक्तश्च नरो न कदाचित्प्रजायते । ।४

शेते जगत्पतिः कृष्णः श्रिया सार्धं यदा नृप ।

अशून्यशयना नाम तदा ग्राह्या हि सा तिथिः । । ५

कृष्णपक्षे द्वितीयायां श्रावणे मासि भारत ।

इदमुच्चारयेत्स्नातः प्रणम्य जगतः पतिम् । ।

श्रीवत्सधारिणं देवं भक्त्याभ्यर्च्य श्रिया सह । । ६

श्रीवत्सधारिञ्छ्रीकान्त श्रीवत्स श्रीपतेऽव्यय ।

गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थकामदम् । । ७

गावश्च मा प्रणश्यन्तु मा प्रणश्यन्तु मे जनाः । । ८

जामयो मा प्रणश्यन्तु मत्तो दाम्पत्यभेदतः ।

लक्ष्म्या वियुज्येऽहं देव न कदाचिद्यथा भवान् । । ९

तथा कलत्रसम्बन्धो देव मा मे वियुज्यताम् ।

लक्ष्म्या न शून्यं वरद यथा ते शयनं सदा । । 1.20.१०

शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथा तु मधुसूदन ।

एवं प्रमाद्य पूजां च कृत्वा लक्ष्म्यास्तथा हरेः । । ११

फलानि दद्याच्छायायामभीष्टानि जगत्पतिम् ।

नक्तं १ प्रणम्यायतने हविर्भुञ्जीत वाग्यतः । । १२

ब्राह्मणाय द्वितीयेऽह्नि शक्त्या दद्याच्च दक्षिणाम् । । १३

शतानीक उवाच

कानि तानि अभीष्टानि केशवस्य फलानि तु ।

योज्यानि शयने विप्र देवदेवस्य कथ्यताम् । । १४

किं च दानं द्वितीयेऽह्नि दातव्यं ब्राह्मणस्य तु ।

भक्तैर्नरैर्द्विजश्रेष्ठ देवदेवस्य शक्तितः । । १५

सुमन्तुरुवाच

यानि तत्र महाबाहो काले सन्ति फलानि तु।

मधुराणि सुतीव्राणि न चापि कटुकानि तु । । १६

दातव्यानि नृपश्रेष्ठ स्वशक्त्या शयने नृप ।

मधुराणि प्रदत्तानि नरो वल्लभतां यजेत् । । १७

योषिच्च कुरुशार्दूल भर्तुर्वल्लभतामियात् ।

तस्मात्कटुकतीव्राणि स्त्रीलिङ्गानि विवर्जयेत् । । १८

खर्जूरमातुलिङ्गानि श्वेतेन शिरसा सह ।

फलानि शयने राजन्यज्ञभागहरस्य तु । । १९

देयानि कुरुशार्दूल स्वशक्त्या मुञ्जकेशिने ।

एतान्येव तु विप्रस्य गाङ्गेयसहितानि तु । । 1.20.२०

द्वितीयेऽह्नि प्रदेयानि भक्त्या शक्त्या च भारत ।

वासोदानं तथा धान्यफलदानसमन्वितम् । ।

गाङ्गेयस्य विशेषेण धान्यदानं प्रचक्षते । । २१

एवं करोति यः सम्यङ्नरो मासचतुष्टयम् ।

ततो जन्मत्रयं वीर गृहभङ्गो न जायते । । २२

अशून्यशयनश्चासौ धर्मकामार्थसाधनः ।

भवत्यव्याहतैश्वर्यः पुरुषो नात्र संशयः । । २३

१नारी च राजन्धर्मज्ञा व्रतमेतद्यथाविधि ।

या करोति न सा शोच्या बन्धुवर्गस्य जायते । । २४

वैधव्यं दुर्भगत्वं च भर्तृत्यागं च सत्तम ।

नाप्नोति जन्म त्रियतमेतच्चीर्त्वा२ महाव्रतम् । । २५

अदत्त्वा कटुकानीह फलानि कुरुनन्दन ।

खर्जूरमातुलिङ्गानि बृहत्फलशिरांसि च । । २६

दत्त्वा द्विजेभ्यो राजेन्द्र मधुराणि पराणि च ।

तस्मात्स्वशक्त्या यत्तेन देयानि मधुराणि च । । २७

इत्येषा कथिता कृष्णद्वितीया तिथिरुत्तमा ।

यामुपोष्य नरो राजन्नृद्धिं वृद्धिं तथा व्रजेत् । । २८

शतानीक उवाच

भवता कथितेयं वै द्वितीया तिथिरुत्तमा ।

अश्विभ्यां द्विजशार्दूल कथमस्यां जनार्दनः । । २९

सम्पूज्यः फलसंज्ञायां कथितः पद्मया सह ।

तदत्र कौतुकं मह्यं सुमहज्जायते द्विज । । 1.20.३०

सुमन्तुरुवाच

एवमेतन्न सन्देहो तथा वदसि भारत ।

अश्विनोर्वै तिथिरियं किं तु वाक्यं निबोध मे । । ३१

अशून्यशयना दत्ता १विष्णोरमिततेजसः ।

अश्विभ्यां कुरु शार्दूल प्रीतये मुञ्जकेशिनः । । ३२

तावेव कुरुशार्दूल पूज्येतेऽत्र महीपते ।

नासत्यौ भगवान्विष्णुर्दत्तश्च श्रीर्विभाव्यते । । ३३

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि

द्वितीयाकल्पसमाप्तौ विंशोऽध्यायः । २० ।

तृतीयातिथिव्रतमाहात्म्यम्

सुमन्तरुवाच

पतिव्रता पतिप्राणा पतिशुश्रूषणे रता ।

एवंविधापि या प्रोक्ता शुचिः संशोभना सती । । १

सोपवासा तृतीयां तु लवणं परिवर्जयेत् ।

सा गृह्णाति च वै भक्त्या व्रतमामरणान्तिकम् । । २

गौरी ददाति सन्तुष्टा रूपं सौभाग्यमेव च ।

लावण्यं ललितं हृद्यं श्लाघ्यं पुंसां मनोरमम् । । ३

पुंसो मनोरमा नारी भर्त्ता नार्या मनोरमः ।

गौरीव्रतेन भवति राजँल्लवणवर्जनात् । । ४

इदं व्रतं प्रति विभो धर्मराजस्य शृण्वतः ।

उमया च पुरा प्रोक्तं यद्वाक्यं तन्निबोध मे । । ५

मया व्रतमिदं सृष्टं सौभाग्यकरणं नृणाम् ।

मर्त्ये तु नियता नारी व्रतमेतच्चरिष्यति । ।

सह भर्त्रा स मोदेत यथा भर्ता हरो मम । । ६

या च कन्या न भर्तारं विन्दते शोभना सती ।

सा त्विदं व्रतमुद्दिश्य भवेदक्षारभोजना । ।

मच्चित्ता मन्मनाः कुर्यान्मद्भक्ता मत्परिग्रहा । । ७

गौरीं संस्थाप्य सौवर्णीं गन्धालङ्कारभूषिताम् ।

वस्त्रालङ्कारसंवीतां पुष्पमण्डलमण्डिताम् । । ८

लवणं गुडं घृतं तैलं देव्यै शक्त्या निवेदयेत् । १

कटुखण्डं जीरकं च पत्रशाकं च भारत । । ९

गुडघृष्टांस्तथापूपान्खडवेष्टांस्तथा नृप ।

ब्राह्मणे व्रतसम्पन्ने प्रदद्यात्सुबहुश्रुते । । 1.21.१०

शुक्लपक्षे सदा देया यथा शक्त्या हिरण्मयी ।

धनहीने तु भक्त्या२ च मधुवृक्षमयी नृप । । ११

अर्च्या नित्यं संनिधानात्तत्र गौरी न संशयः ।

अक्षारलवणं रात्रौ भुंक्ते चैव सुवाग्यता । । १२

गौरी सन्निहिता नित्यं भूमौ प्रस्तरशायिनी३ ।

एवं नियमयुक्तस्य४ देव्या यत्समुदाहृतम् । । १३

तच्छृणुष्व महाबाहो कथ्यमानं महाफलम् ।

भर्तारं तु लभेत्कन्या यं वाच्छति मनोऽनुगम् । । १४

सुचिरं सह वै भर्त्रा क्रीडयित्वा५ इहैव सा ।

सन्ततिं च प्रतिष्ठाप्य सह तेनैव गच्छति । । १५

हेलिलोकं चन्द्रलोकं लोकं चित्रशिखण्डिनः ।

गत्वा याति सदो राजन्वामदेवस्य भारत । । १६

विधवा तु यदा राजन्देव्या व्रतपरायणा६ ।

भर्त्तारं नियता नित्यं सदार्चनपरायणा । । १७

इह चोत्सृज्य देहं स्वं दृष्ट्वा हरिपुरे प्रियम् ।

आक्षिप्य यमदूतेभ्यः सह भर्त्रा रमेद्दिवि । । १८

वर्षकोटिं दशगुणां रमित्वा सा इहागता ।

भर्त्रा सहैव पूर्वोक्तं लभते फलमीप्सितम् । । १९

इन्द्राण्यापि व्रतमिदं पुत्रार्थिन्या नराधिप ।

लब्धः पुत्रो व्रतस्यान्ते जयन्तो नाम नामतः । । 1.21.२०

अरुन्धत्या तथा चीर्णं वशिष्ठं प्रति कामतः ।

दृश्यते दिवि चाद्यापि वशिष्ठस्य समीपतः । । २१

रोहिण्या लवणत्यागात्सपन्नीगणमर्दनम् ।

लब्धं देव्याः प्रसादेन सौभाग्यमचलं दिवि । । २२

इत्येषा तिथिरित्येव तृतीया लोकपूजिता ।

सदा विशेषतः पुण्या वैशाखे मासि या भवेत् । । २३

पुण्या भाद्रपदे मासि माघेप्येवं न संशयः ।

माघे भाद्रपदे चापि स्त्रीणां धन्या१ प्रचक्षते । । २४

साधारणी तु वैशाखे सर्वलोकस्य भारत ।

माघमासे तृतीयायां गुडस्य लवणस्य च । ।

दानं श्रेयस्करं राजन्स्त्रीणां२ च पुरुषस्य च । । २५

गुडेन तुष्यते दत्तो लवणेन तु विश्वभूः ।

गुडपूपास्तु दातव्या मासि भाद्रपदे तथा । । २६

तृतीयायां तु माघस्य वामदेवस्य प्रीतये ।

वारिदानं प्रशस्तं स्यान्मोदकानां च भारत । । २७

वैशाखे मासि राजेन्द्र तृतीया चन्दनस्य च ।

वारिणा तुष्यते वेधा मोदकैर्भीम एव हि । ।

दानात्तु चन्दनस्येह कञ्जजो नात्र संशयः । । २८

यात्वेषा कुरुशार्दूल वैशाखे मासि वै तिथिः ।

तृतीया साऽक्षया लोके गीर्वाणैरभिनन्दिता । । २९

आगतेयं महाबाहो भूरि चन्द्रं वसुव्रता ।

कलधौतं तथान्नं च घृतं चापि विशेषतः । ।

यद्यद्दत्तं त्वक्षयं स्यात्तेनेयमक्षया स्मृता । । 1.21.३०

यत्किञ्चिद्दीयते दानं स्वल्पं वा यदि वा बहु ।

तत्सर्वमक्षयं स्याद्वै तेनेयमक्षया स्मृता । । ३१

योऽस्यां ददाति करकन्वारिबीजसमन्वितान् ।

स याति पुरुषो वीर लोकं वै हेममालिनः । । ३२

इत्येषा कथिता वीर तृतीया तिथिरुत्तमा ।

यामुपोष्य नरो राजन्नृद्धिं वृद्धिं श्रियं भजेत् । । ३३

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां ब्राह्मे पर्वणि तृतीयाकल्पविधिवर्णनं

नामैकविंशोऽध्यायः । २१ ।

चतुर्थीतिथिव्रतमाहात्म्यम्

सुमन्तुरुवाच

चतुर्थ्यां तु सदा राजन्निराहारव्रतान्वितः ।

दत्त्वा तिलान्नं विप्रस्य स्वयं भुंक्ते तिलौदनम् । । १

वर्षद्वये समाप्तिर्हि व्रतस्य तु यदा भवेत् ।

विनायकस्तस्य तुष्टो ददाति फलमीहितम्१ । । २

याति भाग्यनिवासं हि क्रीडते विभवैः सह ।

इह चागत्य पुण्यान्ते दिव्यो दिव्यवपुर्यशाः । । ३

मतिमान्धृतिमान्वाग्मी भाग्यवान्कामकारवान्२ ।

असाध्यान्यपि साध्येह क्षणादेव महान्त्यपि । । ४

हन्त्यश्वरथसम्पन्नं षलीपुत्रसहायवान् ।

राजा भवति दीर्घायुः सप्तजन्मान्यसौ नृप । ।

एतद्ददाति सन्तुष्टो विघ्नहन्ता४ विनायकः । । ५

शतानीक उवाच

विघ्नः कस्य कृतस्तेन येन विघ्नविनायकः ।

एतद्वदस्व विघ्नेश विघ्नकारणमद्य मे । । ६

सुमन्तुरुवाच

कौमारे लक्षणे पुंसां स्त्रीणां च सुकृते कृते ।

विघ्नं चकार विघ्नेशो गाङ्गेयस्य विनायकः । । ७

तं तु विघ्नं विदित्वासौ कार्त्तिकेयो रुषान्वितः ।

उत्कृष्य दन्तं तस्यास्याद्धन्तुं तं च समुद्यतः । । ८

निवार्यापृच्छद्देवेशो रोषः कार्यः कुतस्त्वया ।

तं चाचख्यौ स पित्रे वै कृतं पूरुषलक्षणम् । ।

तत्र विघ्नकृते मह्यं योषिता न च लक्षणम् । । ९

अथोवाच महादेवः प्रहसन्त्स्वसुतं किल ।

मम किं लक्षणं पुत्र पश्यसे त्वं वदस्व मे । । 1.22.१०

स चोवाच करे तुभ्यं कपालं द्विजलक्षितम् ।

अविचारेण संस्थाप्यं कपाली तेन चोच्यते । ।

स तल्लक्षणमादाय समुद्रे प्राक्षिपद्रुषा । । ११

अथ देवसमाजे वै प्रवृत्ते ब्रह्मरुद्रयोः ।

अहं ज्यायानहं ज्यायान्विवादोऽभूत्तयोर्द्वयोः । ।

तव संभूत्यभिज्ञोऽस्ति मां तु वेद न कश्चन । । १२

एवं शिवेऽति ब्रुवति ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः ।

मुक्ताट्टहासं प्रोवाच त्वामहं वेदिता भव । । १३

एवं ब्रुवन्तु रुद्रेण ब्राह्मं हयशिरो महत् ।

नखाग्रेण निकृत्तं च तस्यैव च करे स्थितम् । । १४

करस्थेनैव तेनासावागच्छद्यत्र वै हरिः ।

तपस्तेपे तदा मेरौ तत्रासौ भगवान्वशी । । १५

कृत्ते हयशिरे तस्मिन्स्थानात्तस्मात्तु ब्रह्मणः ।

रोषाद्विनिःसृतस्त्वन्यः पुरुषः श्वेतकुण्डली । । १६

कवची सशिरस्कश्च सशरः सशरासनः ।

अनिर्देश्यवपुः स्रग्वी किं करोमि स चाब्रवीत् । । १७

अथोवाच रुषा ब्रह्मा हन्यतां स सुदुर्मतिः ।

स तु मार्गेण रुद्रस्य आगच्छद्रोषतो द्रुतम् । । १८

रुद्रोऽपि विष्णुतेजोभिः प्रविष्टः स त्वधिष्ठितः ।

स प्रविश्य तदापश्यत्तपन्तं चोत्तमं तपः । ।

हरो नारायणं देवं वैकुण्ठमपराजितम् । । १९

हरं दृष्ट्वाथ सम्प्राप्तं कार्यं चास्य विचिन्त्य च ।

उवाच शूलिनं देवो भिन्धि शूलेन मे भुजम् । । 1.22.२०

स बिभेद महातेजा भुजं शूलेन तं हरः । । २१

शूलभेदादसृक्चोर्ध्वं जगामावृत्य रोदसी ।

विनिवृत्य ततः पश्चात्कपाले निपपात ह । । २२

असृक्कपाले पतितं प्रदेशिन्या व्यवर्द्धयत् ।

यदा हि विनिवृत्तिः स्याद्देवस्य रुधिरं प्रति । । २३

तदा तु व्यसृजत्तोयं स कृत्वा वारुणीं तनुम् ।

तोये प्रवृत्तेऽसृग्भूते कपाले यत्र तच्छिरः । । २४

कपाले तु प्रदेशिन्या रुद्रोऽसौ रुधिरेऽसृजत् ।

आमुक्तकवचं रक्तं रक्तकुण्डलिनं नरम् । । २५

अथोवाच भवं देवं किं करोमीति मानद ।

असावपि ससर्जाथ श्वेतकुण्डलिनं नरम् । । २६

तावुभौ समयुध्येतां धनुष्प्रवरधारिणौ ।

यथा राजन्बलीयांसौ कुजकेतू युगात्यये । । २७

तयोस्तु युध्यतोरेवं संवर्तश्चाधिको गतः ।

न चादृश्यत विजय एकस्यापि तदा तयोः । । २८

अथान्तरिक्षे तौ दृष्ट्वा वागुवाचाशरीरिणी ।

अवतारोऽथ भविता युवयोर्हि मया सह । । २९

भारापनोदः कर्त्तव्यः पृथिव्यर्थे सुरैः सह ।

तदाश्चर्यो हि भविता देवकार्यार्थसिद्धये । । 1.22.३०

भूलोकभावं निर्धूय भूयो गन्ता सुरालयम् ।

एवमुक्त्वा तु वैकुण्ठो ददावेकं रवेस्तदा । । ३१

श्वेतकुण्डलिनं दृप्तं१ तं जग्राह रविर्मुदा ।

इन्द्रस्यापि ततः पश्चाद्रक्तकुण्डलिनं ददौ ।।३२

जग्राह च मुदा युक्त इन्द्रः स्वं च पुरं ययौ ।

गतौ रवीन्द्रौ प्रगृह्य पुरुषौ क्रोधसम्भवौ ।।३ ३

अथोवाच तदा रुद्रं देवः कमलसंस्थितः ।

गच्छ त्वमपि कापाले कपालव्रतचर्यया ।।

अवतारो व्रतस्यास्य मर्त्यलोके भविष्यति ।। ३४

ये च व्रतं त्वदीयं वै धारयिष्यन्ति मानवाः ।

न तेषां दुर्लभं किञ्चिद्भवितेह परत्र च ।।३५

एवं संलप्य बहुशः सुमुखं प्रतिनन्द्य च ।

आहूय च समुद्रं स प्रत्युवाचाविचारयन् ।।३६

कुरुष्वाभरणं२ स्त्रीणां लक्षणं यद्विलक्षणम् ।

कार्त्तिकेयेन यत्प्रोक्तं तद्वदस्वाविचारयन् ।। ३७

स चाह मम नाम्नेदं भवेत्पुरुषलक्षणम् ।

देवेन तत्प्रतिज्ञातमेवमेतद्भविष्यति ।।३८

कार्त्तिकेयेन यत्प्रोक्तं तद्वदस्वाविचारयन् ।।३९

प्रयच्छास्य विषाणं वै निष्कृष्टं यत्त्वयाऽधुना ।

अवश्यमेव तद्भूतं भवितव्यं तु कस्यचित् ।।1.22.४०

ऋते विनायकं तद्वै दैवयोगान्न कामतः ।

गृहाण एतत्सामुद्रं यत्त्वया परिकीर्तितम् ।।४१

स्त्रीपुंसोर्लक्षणं श्रेष्ठं सामुद्रमिति विश्रुतम ।

इमं च सविषाणं वै कुरु देवविनायकम ।।४२

अथोवाच च देवेशं बाहुलेयः समत्सरम् ।

विषाणं दद्मि चास्याहं तव वाक्यान्न संशयः । । ४३

यदा त्वयं विषाणं च मुक्त्वा तु विचरिष्यति ।

तदा विषाणमुक्तः सन्भस्म ऐतं करिष्यति । । ४४

एवमस्त्विति तं चोक्त्वा विषाणं तत्करे ददौ ।

विनायकस्य देवेशः कार्तिकेयमते स्थितः । । ४५

सविषाणकरोऽद्यापि दृश्यते प्रतिमा नृप ।

भीमसूनोर्महाबाहोर्विघ्नं कर्त्तुं महात्मनः । । ४६

एतद्रहस्यं देवानां मया ते समुदाहृतम् ।

यत्र देवो न वै वेद देवानां भुवि दुर्लभम् । । ४७

मया प्रसन्नेन तव गुह्यमेतदुदाहृतम् ।

कथितं तिथिसंयोगे विनायककथामृतम् । । ४८

य इदं श्रावयेद्विद्वान्ब्राह्मणान्वेदपारगान् ।

क्षत्रियांश्च स्ववृत्तिस्थान्विट्शूद्रांश्च गुणान्वितान् । । ४९

न तस्य दुर्लभं किञ्चिदिह चामुत्र विद्यते ।

न च दुर्गतिमाप्नोति न च याति पराभवम् । । 1.22.५०

निर्विघ्नं सर्वकार्याणि साधयेन्नात्र संशयः ।

ऋद्धिं वृद्धिं श्रियं चापि विन्देत भरतोत्तम । । ५१

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पवर्णनं

नाम द्वाविंशोऽध्यायः । २२ ।

विघ्न-विनायककथावर्णनम्

शतानीक उवाच

केनायं भीमजो विप्र प्रमथाधिपतिः कृतः ।

भर्तृत्वे चापि विघ्नानामधिकारी कथं बभौ । । १

सुमन्तुरुवाच

साधु पृष्टोऽस्मि राजेन्द्र यदयं विघ्नकारकः ।

यैर्वापि विघ्नकरणैर्निर्युक्तोऽपि विनायकः । ।

तत्ते वच्मि महाबाहो शृणुष्वैकमनाधुना । । २

आद्ये कृतयुगे वीर प्रजासर्गमवाप ह ।

दृष्ट्वा कर्माणि सिद्धानि विना विघ्नेन भारत । । ३

अगतक्लेशां प्रजां दृष्ट्वा गर्वितां कृत्स्नशो नृप ।

बहुशश्चिन्तयित्या तु इदं कर्म महीपते । । ४

विनायकः समृद्ध्यर्थं प्रजानां विनियोजितः ।

गणानां चाधिपत्ये च भीमः कञ्जजसात्त्वतैः । ।

ततोपसृष्टो यस्तस्य लक्षणानि निबोध मे । । ५

स्वप्नेवगाहतेऽत्यर्थं जलं मुण्डांश्च पश्यति ।

काषायवाससश्चैव क्रव्यादांश्चाधिरोहति । । ६

अन्त्यजैर्गर्दभैरुष्ट्रैः सहैकत्रावतिष्ठते ।

व्रजमानस्तथात्मानं मन्यतेऽनुगतं परैः । । ७

विमना विफलारम्भः संसीदत्यनिमित्ततः ।

करटारूढमात्मानमम्भसोन्तरगं तथा । । ८

पत्तिभिश्चावृतं यान्तं सङ्गमनान्तिकं नृप ।

पश्यते कुरुशार्दूल स्वप्नान्ते नात्र संशयः । । ९

चित्तं च विकृताकारं करवीरविभूषितम् ।

तेनोपसृष्टो लभते न राज्यं पौर्वसंभवम् । । 1.23.१०

कुमारी न च भर्तारमपत्यं गर्भिणी तथा ।

आचार्यत्वं श्रोत्रियश्च शिष्याश्चाध्ययनं तथा । ।

वणिग्लाभं च नाप्नोति कृषिं चैव कृषीवलः । । ११

स्नपनं तस्य कर्तव्यं पुण्येऽहनि ' महीपते ।

गौरसर्षपकल्केन साज्येनोत्सादितेन तु । । १२

शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां तु वासरे धिषणस्य च ।

तिष्ये च वीरनक्षत्रे तस्यैव पुरतो नृप । । १३

सर्वौषधैः सर्वगन्धैर्विलिप्तशिरसस्तथा ।

भद्रासनोपविष्टस्य स्वस्ति वाच्य द्विजाञ्छुभान् । । १४

व्योमकेशं तु सम्पूज्य पार्वतीं भीमजं तथा ।

कृष्णं सपितरं तात पवमानं सितं तथा । । १५

धिषणं चेन्दुपुत्रं च कोणं केतुं च ३ भारत ।

विधुन्तुदं बाहुलेयं नन्दकस्य च धारिणम् । । १६

अश्वस्थानाद्गजस्थानाद्वल्मीकात्सङ्गमाद्ह्रदात् ।

मृत्तिकां रोचनां गन्धान्गुग्गुलं चाप्सु निक्षिपेत् । । १७

यदाहृतं ह्येकवर्णैश्चतुर्भिः कलशैर्ह्रदात् ।

चर्मण्यानडुहे रक्ते स्थाप्यं भद्रासनं तथा । । १८

सहस्राक्षं शतधारमृषिभिः १ पावनं कृतम् ।

तेन त्वामभिषिञ्चामि पावमान्यः पुनन्तु ते । । १९

भगं ते वरुणो राजा भगं सूर्यो बृहस्पतिः ।

भगमिन्द्रश्च वायुश्च भगं सप्तर्षयो ददुः । । 1.23.२०

यत्ते केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच्च मूर्धनि ।

ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद् घ्नन्तु ते सदा । । २१

स्नातस्य सार्षपं तैलं सुवेणौदुम्बरेण तु ।

जुहुयान्मूर्धनि कुशान्सव्येन परिगृह्य तु । । २२

मितश्च सम्मितश्चैव तथा च शालकंटकः ।

कूष्माण्डो राजश्रेष्ठास्तेऽग्नयः स्वाहासमन्विताः । । २३

नामभिर्बलिमन्त्रैश्च नमस्कारसमन्वितैः ।

दद्याच्चतुष्पथे शूर्पे कुशानास्तीर्य सर्वतः । । २४

कृताकृतांस्तण्डुलांश्च पललौदनमेव च ।

मत्स्यान्पक्वांस्तथैवामान्मांसमेतावदेव तु । । २५

पुष्पं चित्रं सगन्धं च सुरां च त्रिविधामपि ।

मूलकं पूरिकाः पूपांस्तथैवोण्डेरिकास्रजम् । ।

दधिपायसमन्नं च गुडवेष्टान्समोदकान् । । २६

विनायकस्य जननीमुपतिष्ठेत्ततोऽम्बिकाम् ।

दूर्वासर्षपपुष्पाणां दत्त्वा पुष्पाञ्जलित्रयम् । । २७

रूपं देहि यशो देहि भगं भगवति देहि मे ।

पुत्रान्देहि धनं देहि सर्वान्कामांश्च देहि मे । ।

अचलां बुद्धिं मे देहि धरायां ख्यातिमेव च । । २८

ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लमाल्यानुलेपनः ।

भोजयेद् ब्राह्मणान्दद्याद्वस्त्रयुग्मं गुरोरपि । । २९

एवं विनायकं पूज्य ग्रहांश्चैव विधानतः ।

कर्मणां फलमाप्नोति श्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् । । 1.23.३०

आदित्यस्य सदा पूजां तिलकं स्वामिनस्तथा ।

विनायकपतेश्चैव सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् । । ३१

इति श्री भविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पवर्णनं

नाम त्रयोविंशोऽध्यायः । २३ ।

चतुर्थीकल्पे पुरुषलक्षणवर्णनम्

शतानीक उवाच

नराणां योषितां चैव लक्षणानि महामते ।

प्रोक्तानि यानि विप्रेन्द्र व्योमकेशस्य सूनुना । । १

क्रुद्धेन यानि क्षिप्तानि ईश्वरेण महोदधौ ।

कृष्णस्य वचनाद् भूयः समुद्रेणार्पितानि वै । । २

अर्पितानि ततस्तस्य तेन प्राप्तानि वै कथन् ।

बाहुलेयेन विप्रेन्द्र तानि मे वद सुव्रत । । ३

सुमन्तुरुवाच

यथा गुहेन राजेन्द्र स्त्रीपुंसां लक्षणानि वै ।

प्रोक्तानि कुरुशार्दूल तथा ते कथयामि वै । । ४

शक्तिपाताद्धते क्रौञ्चे व्योमकेशस्य सूनुना ।

ब्रह्मा तुष्टोऽब्रवीदेनं वरं वरय मेऽनघ । । ५

असावपि महातेजाः प्रणम्य शिरसा विभुम् ।

पितामहं बभाषेदं लक्षणं ब्रूहि मे विभो । । ६

नराणां युवतीनां च कौतुकं परमं मम ।

यन्मयोक्तं पुरा देव प्रक्षिप्तं लवणार्णवे । । ७

मत्पित्रा देवदेवेश सक्रोधेन पुरा तथा ।

प्राप्तं च विस्मृतं भूयस्तन्मे ब्रूहि ह्यशेषतः । । ८

ब्रह्मोवाच

साधु पृष्टोऽस्मि देवेश भीमस्यानन्दवर्धन ।

लक्षणानि निबोध त्वं पुरुषाणामशेषतः । ।

अधमोत्तममध्यानि यानि प्राप पयोनिधिः । । ९

शिवेऽहनि सुनक्षत्रे ग्रहे सौम्ये शुभे रवौ ।

पूर्वाह्णे मङ्गलैर्युक्ते परीक्षेत विचक्षणः । । 1.24.१०

प्रमाणं संहतिं छायां गतिं सर्वाङ्गलक्षणम् ।

दन्तकेशनखश्मश्रु एतत्सर्वं विचक्षणः । । ११

पूर्वमायुः परीक्षेत पश्चाल्लक्षणमादिशेत् ।

क्षीणे ह्यायुषि मर्त्यानां लक्षणैः किं प्रयोजनम् । । १२

जघन्यो नवतिः प्रोक्तो मध्यमस्तु शताड्गुलः ।

अष्टोत्तरशतं यस्य उत्तमं तस्य लक्षणम् । । १३

प्रमाणलक्षणं प्रोक्तं समुद्रेण शुभाशुभम् ।

यन्मे पुरा देववर मया वै कथितं तव । ।

अतः परं प्रवक्ष्यामि देहावयवलक्षणम् । । १४

पादैः समांसकैः २ स्निग्धै रक्तं सौम्यैः सुशोभनैः ।

उन्नतैः स्वेदरहितैः शिराहीनैश्च पार्थिवः । । १५

यस्य पादतले रेखा सांकुशेव प्रकाशते ।

सततं हि सुखं तस्य पुरुषस्य न संशयः । । १६

अस्वेदनौ मृदुतलौ कमलोदरसन्निभौ ।

श्लिष्टाङ्गुली १ ताम्रनखौ सुपार्ष्णी व्योमकेशज । । १७

उष्णौ शिराविरहितौ गूढगुल्फौ च भीमज ।

कूर्मोन्नतौ च चरणौ प्रख्यातौ पार्थिवस्य तु । १८

शूर्पाकृती महाबाहो रूक्षौ श्वेतनखौ तथा ।

वक्रौ शिरासन्ततौ च संशुष्कौ विरलाङ्गुली । । १९

दारिद्र्यदुःखदौ ज्ञेयौ चरणौ भीमनन्दन ।

ब्रह्मघ्नौ देवशार्दूल ३ पक्वमृत्सदृशौ पदौ । । 1.24.२०

पीतावगम्यानिरतौ कृष्णौ पानरतौ सदा ।

अभक्ष्यभक्षणे श्वेतौ ज्ञेयौ सेनाधिपोत्तम । । २१

अङ्गुष्ठौ पृथुलौ येषां ते नरा भाग्यवर्जिताः ।

क्लिश्यन्ते विकृताङ्गुष्ठास्ते नराः पादगामिनः । । २२

चिपिटैर्विकृतैर्भग्नैरङ्गुष्ठैरतिनिन्दिताः ।

वक्रैर्भग्नैस्तथा ह्रस्वैरङ्गुष्ठैः क्लेशभागिनः । । २३

शूर्पाकारैश्च विकृतैर्भग्नर्वक्रैः शिराततैः ।

सस्वेदैः पाण्डुरूक्षैश्च चरणैरतिनिन्दिताः । । २४

यस्य प्रदेशिनी दीर्घा अङ्गुष्ठं या अतिक्रमेत् ।

स्त्रीभोगं लभते नित्यं पुरुषो नात्र संशयः । ।

कनिष्ठायां तु दीर्घायां सुवर्णस्य तु भागिनः । । २५

चिपिटा विरलाः शुष्का यस्याङ्गुल्यो भवन्ति वै ।

स भवेद्दुःखितो नित्यं धनहीनश्च वै ४ गुह । । २६

श्वेतैर्नखैर्विरूक्षैश्च पुरुषा दुःखजीविनः ।

कुशीलाः कुनखैर्ज्ञेयाः कामभोगविवर्जिताः । ।

विकृतैः स्फुटितैरूक्षैर्नखैर्दारिद्र्यभागिनः । । २७

ब्रह्महत्यां च कुर्वन्ति पुरुषा हरितैर्नखैः ।

बन्धुभिश्च वियुज्यन्ते कुलक्षयकराश्च ते । । २८

इन्द्रगोपकसंकाशैर्नखैर्नृपतयः स्मृताः ।

शङ्खावर्तप्रतीकाशैर्नखैर्भवति पार्थिवः । । २९

ताम्रैर्नखैस्तथैश्वर्यं धन्याः पद्मनखा नराः ।

रक्तैर्नखैस्तथैश्वर्यं पुष्पितैः सुभगो भवेत् । ।

सूक्ष्मैरुपचितैस्ताम्रैर्नखैर्नृपतयः स्मृताः । । 1.24.३०

रोमशाभ्यां च जङ्घाभ्यां दुःखदारिद्र्यभागिनः ।

बन्धनं ह्रस्वजङ्घानामैश्वर्यं चैव निर्दिशेत् । । ३१

१मृगजङ्घाश्च राजानो जायन्ते नात्र संशयः ।

दीर्घजङ्घाः स्थूलजङ्घा नित्यं भाग्यविवर्जिताः । । ३२

शृगालजङ्घाः पुरुषा नित्यं भाग्यविवर्जिताः ।

काकजंघा नरा ये तु भवेयुर्दुःखभागिनः । । ३३

२पीनजङ्घास्तथैश्वर्यं प्राप्नुवन्ति न संशयः ।

सिंहव्याघ्रसमा जङ्घा धनिनः परिकीर्तिताः । । ३४

पार्थिवानां भवेद्रोम चैकैकं रोमकूपके ।

पंडितश्रोत्रियाणां च द्वेद्वे ज्ञेये महामते । । ३५

त्रिभिस्त्रिभिस्तथा निःस्वा मानवा दुःखभागिनः ।

केशाश्चैव महाबाहो निन्दिता पूजितास्तथा । । ३६

निर्मांसजानुर्म्रियते प्रवासे शिवनन्दन ३ । । ३७

सौभाग्यमल्पै कथितं दारिद्र्यं विकटैस्तथा ।

निम्नैः स्वस्त्रीजिता ज्ञेयाः समांसै राज्यभागिनः । । ३८

४हंसभासशुकानां च तुल्या यस्य गतिर्भवेत् ।

स भवेत्पार्थिवः पूज्यः समुद्रवचनं यथा । । ३९

अन्येषामपि शस्तानां पक्षिणां च शुभा गतिः ।

वृषसिंहगजेन्द्राणां ६गतिर्भोगविवर्धिनी । । 1.24.४०

जलोर्मिसदृशी या च काकोलूकसमा च या ।

गतिर्द्रव्यविहीनानां दुःखशोकभयङ्करा । । ४१

श्वानोष्ट्महिषाणां १खरसूकरयोस्तथा ।

गतिर्मेषसमा येषां ते नरा भाग्यवर्जिताः । । ४२

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पे

पुरुषलक्षणवर्णनं नाम चतुर्विंशोध्यायः । २४ ।

पुरुषलक्षणवर्णनम्

ब्रह्मोवाच

दक्षिणावर्तलिङ्गश्च नरो वै पुत्रमान्भवेत् ।

वामावर्ते तथा लिङ्गे नरः कन्यां प्रसूयते । । १

स्थूलैः शिरालैर्विषमैर्लिङ्गैर्दारिद्र्यमादिशेत् ।

ऋजुभिर्वर्तुलाकारैः पुरुषा पुत्रभागिनः । । २

निम्नपादोपविष्टस्य भूमिं स्पृशति मेहनः ।

दुःखितं तं विजानीयात्पुरुषं नात्र संशयः । । ३

भूमौ पादोपविष्टस्य गुल्फौ स्पृशति मेहनः ।

ईश्वरं तं विजानीयात्प्रमदानां च वल्लभम्२ । । ४

सिंहव्याघ्रसमो यस्य ह्रस्वौ भवति मेहनः ।

भोगवान्स तु विज्ञेयोऽशेषभोगसमन्वितः । । ५

रेखाकृतिर्मणिर्यस्य मेहने हि विराजते ।

पार्थिवः स तु विज्ञेयः समुद्रवचनं यथा । । ६

सुवर्णरजतप्रख्यैर्मणिमुक्तासमप्रभैः ।

प्रवालसदृशैः स्निग्धैर्मणिभिः पार्थिवो भवेत् । । ७

पाण्डुरैर्मलिनै रूक्षैर्दीर्घव्यासैर्दिशो व्रजेत् ।

समैस्तथोन्नतैश्चापि सुस्निग्धैर्मणिभिर्गृही । । ८

धनरक्षास्तथा स्त्रीणां भोक्तारस्ते भवन्ति हि ।

मणिभिर्मध्यनिम्नैस्तु पितरस्ते भवन्ति हि । । ९

युवतीनां महाबाहो निःस्वाश्चापि भवन्ति ते ।

नोल्बणैश्चापि धनिनो नरा वीरा भवन्ति हि । । 1.25.१०

मूत्रधारा पतेदेका वलिता दक्षिणा यदि ।

स भवेत्पार्थिवः पृथ्व्याः समुद्रवचनं यथा । । ११

द्वे धारे च तथा स्निग्धे धनवान्भोगवान्स्मृतः ।

बहुधारास्तथा रूक्षाः सशब्दाः पुरुषाधमाः । । १२

मीनगन्धि भवेद्रेतो धनवान्पुत्रवान्भवेत् ।

हविगन्धि भवेद्यस्य धनाढ्यः श्रोत्रियः स्मृतः । । १३

१मूषगन्धिर्भवेत्पुत्री पद्मगन्धिर्नृपः स्मृतः ।

लाक्षागन्धिर्भवेद्यश्च बहुकन्यः प्रजायते । ।

मद्यगन्धिर्भवेद्योद्धा क्षारगन्धिर्दरिद्रकः । । १४

शीघ्रमैथुनगामी यः स दीर्घायुरतोऽन्यथा ।

अल्पायुर्देवशार्दूल विज्ञेयो नात्र संशयः । । १५

तनुशुक्रः स्त्रीजनको मांसगन्धी च भोगवान् ।

पद्मवर्णं भवेद्रक्तं स नरो धनवान्भवेत् । । १६

किञ्चिद्रक्तं तथा कृष्णं भवेद्यस्य तु शोणितम् ।

अधमः स तु विज्ञेयः सदा दुःखैकभाजनम् । । १७

प्रवालसदृशं स्निग्धं भवेद्यस्य च शोणितम् ।

राजानं तं विजानीयात्सप्तद्वीपाधिपं गुह । । १८

विस्तीर्णा मांसला स्निग्धा वस्तिः पुंसां प्रशस्यते ।

निर्मांसा विकटा रूक्षा बस्तिर्येषां न ते शुभाः । । १९

गोमायुसदृशी यस्य श्वानोष्ट्रमहिषस्य च ।

स भवेद्दुःखितो नित्यं पुरुषो नात्र संशयः । । 1.25.२०

यश्चैकवृषणस्तात जले प्राणान्विमुञ्जति ।

स्त्रीचञ्चलस्तु विषमैः समै राज्यं प्रचक्षते । । २१

ऊर्ध्वगैश्चापि ह्रस्वायुः शतञ्जीवी प्रलम्बधृक् ।

मानवाश्चापि रक्तैस्तु धनवन्तो भवन्ति वै । । २२

स्थूलस्फिग्भवति क्षेमी द्रव्ययुक्तः समांसधृक् ।

व्याघ्रस्फिङ्मण्डलो राजा मण्डूकस्फिङ्नराधिपः । ।

द्विमण्डलो महाबाहो सिंहस्फिक्सार्वभौमता । । २३

उष्ट्रवानरयोर्यस्तु धारयेत्स्फिङ्महामते ।

धनधान्यविहीनोऽसौ विज्ञेयो भीमनन्दन । । २४

पुमान्मृगोदरो धन्यो मयूरोदर एव च ।

व्याघ्रोदरो नरपती राजा सिंहोदरो भवेत् । । २५

मण्डूकसदृशं यस्य पुरुषस्योदरं भवेत् ।

स भवेत्पार्थिवः पुष्ट्या समुद्रवचनं यथा । । २६

मांसलैर्ऋजुभिर्वृत्तैः पार्श्वैर्नृपतयः स्मृताः ।

ईश्वरो व्याघ्रपृष्ठस्तु सेनायाश्चैव नायकः । । २७

सिंहपृष्ठो नरो यस्तु बन्धनं तस्य निर्दिशेत् ।

कूर्मपृष्ठास्तु राजानो धनसौभाग्यभागिनः । । २८

विस्तीर्णं हदयं येषां मांसलोमचितं समम् ।

शतायुषो विजानीयाद्भोगभाजो महाधनान् । । २९

विरलाः शुष्कास्तथा रूक्षा दृश्यन्तेऽङ्गुलयः करे ।

स भवेद् दुःखितो नित्यं नरो दारिद्र्यभाजनम् । । 1.25.३०

यस्य मीनसमा रेखा कर्मसिद्धिभ्र तस्य तु ।

धनवान्स तु विज्ञेयो बहुपुत्रश्च मानवः । । ३१

तुला यस्य तु वेदी वा करमध्ये तु दृश्यते ।

तस्य सिध्यति वाणिज्यं पुरुषस्य न संशयः । । ३२

सौम्ये पाणितले यस्य द्विजस्य तु विशेषतः ।

यज्ञयाजी भवेन्नित्यं बहुवित्तश्च मानवः । । ३३

शैलं वाप्यथ वा वृक्षः करमध्ये तु दृश्यते ।

अचलां श्रियमाप्नोति बहुभृत्यसमन्वितः । । ३४

शक्तितोमरबाणासिरेखा १ चापोपमा तथा ।

यस्य हस्ते महाबाहो स जयेद्विग्रहे रिपून् । । ३५

ध्वजभ्राप्यथ वा शंखः करमध्ये तु दृश्यते ।

समुद्रयायी स भवेद्धनी च सततं गुह । । ३६

श्रीवत्समथ वा पद्मं वज्रं वा चकमेव च ।

रथो वाप्यथ वा कुम्भो यस्य हस्ते प्रकाशते । ।

राजानं तं विजानीयात्परसैन्यविदारणम् । । ३७

दक्षिणे तु कराङ्गुष्ठे यवो यस्य तु दृश्यते ।

सर्वविद्याप्रवक्ता च भवेद्वै नात्र संशयः । । ३८

यस्य पाणितले रेखा कनिष्ठामूलमुत्थिता२ ।

गता मध्यं प्रदेशिन्याः स जीवेच्छरदः शतम् । । ३९

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पे

पुरुषलक्षणवर्णनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । २५ ।

पुरुषलक्षणवर्णनम्

ब्रह्मोवाच

समकुक्षिर्भवेद्भोगी निम्नकुक्षिर्धनापहः ।

मायावी विषमा १ कुक्षिस्तथा कुहककृत्सदा । । १

राजा स्यान्निम्नकुक्षिस्तु सार्वभौमो महाबलः ।

सर्पोदरा दरिद्राः स्युर्बहुभक्षाश्च सुव्रत । । २

विस्तीर्णाभिर्मण्डलाभिरुन्नताभिश्च नाभिभिः ।

भवन्ति सुखिनो वीरा धनधान्यसमन्विताः । । ३

निम्नाभिरथ स्वल्पाभिः क्लेशभाजो भवन्ति हि ।

वलिर्मध्यङ्गता वीरा विषमा च विशेषतः । ।

धनहानिं तथा शूलं नित्यं जनयते विभो । । ४

वामावार्ता सदा शान्तिं करोतीति विदुर्बुधाः ।

करोति मेधां दक्षिणेन संप्रवृत्ता दिवस्पते । । ५

पार्श्वायता दीर्घमायुरैश्वर्यमूर्ध्वतः स्मृतम् ।

गवाढ्यतामधस्तात्तु करोतीति विदुर्बुधाः । । ६

शतपत्रकर्णिकाभा नाभिर्यस्य महामते ।

भूपत्वं कुरुते सा तु पुरुषस्य न संशयः । । ७

समोदरो भवेद्भोगी निस्वः स्याद्विषमोदरः ।

सूक्ष्मोदरो भवेद्वाग्मी बहुसम्पत्समन्वितः । । ८

शस्त्रेणान्तं व्रजेद्वीर स्त्रीभोगं चाप्नुयात्तथा ।

आचार्यो बहुपुत्रश्च यथासङ्ख्यं विनिर्दिशेत् । । ९

वलिभिर्देवशार्दूल इत्याह स पयोनिधिः ।

अगम्यागामिनो ज्ञेया विषमाभिर्न संशयः । । 1.26.१०

ऋजुभिर्वसुभोगी स्यात्परदारविनिन्दकः ।

मांसलैर्मृदुभिः पार्श्वै राजा स्यान्नात्र संशयः । । ११

अनूर्ध्वचिबुका ये तु सुभगास्ते भवन्ति वै ।

निर्धना विषमैर्दीर्घैर्भवन्तीह सुवीरज । । १२

पीनैश्चोपचितैर्निम्नैः १ स्कन्धैर्भीमाङ्गसम्भव ।

राजानः सुखिनश्चापि भवन्तीह न संशयः । । १३

समोन्नतं तु हृदयं समं च पृथु चैव हि ।

अवेपनं मांसलं च पार्थिवानां न संशयः । । १४

खररोमचितं वीरशिरालं च विशेषतः ।

अधनानां भवेदेव हृदयं ऋभवोत्तम । ।

समवक्षसोऽर्थयुताः पीनैः शूराः स्मृता बुधैः । । १५

तनुभिर्द्रव्यहीनाः स्युरसमैश्चाप्यकिञ्चनाः ।

वध्यन्ते चापि शस्त्रेण नात्र कार्या विचारणा । । १६

हनुभिर्विषमैर्वीर जन्महीनो भवेन्नरः ।

यस्योन्नतो भवेद्धनुः स भोगी स्यान्न संशयः । । १७

निर्मांसैर्विषमैर्वीर निःस्वो निम्नैः प्रचक्ष्यते ।

धनवांश्च भवेत्पीनैः सुखभोगसमन्वितः । ।

विषमैरर्थहीनः स्याद्दुःखभागी सदा नरः । । १८

चिपिटग्रीवको दुष्टो मतो लोके स वै गुह ।

शूरः स्यान्महिषग्रीवो मृगग्रीवो भयातुरः । । १९

कम्बुग्रीवो भवेद्राजा लम्बकण्ठोऽग्रलक्षणः ।

ह्रस्वग्रीवस्तु धनवान्सुसुखी भोगवांस्तथा । । 1.26.२०

निमांसौ रोमशौ भग्नावल्पौ वापि विशेषतः ।

निर्धनस्येदृशावंसौ प्रख्यातौ व्योमकेशज । । २१

भवेदरोमशं पृष्ठं धनिनां भीमसम्भव ।

सलोमशं तथा वक्रं निर्धनानां बलाधिप । । २२

अस्वेदनावुन्नतौ च तथा पीनौ षडानन ।

समरोमसुगन्धौ च कक्षौ ज्ञेयौ धनान्वितौ । । २३

अव्युच्छिन्नौ तथा श्लिष्टौ विपुलौ च सुराधिप ।

शूराणामीदृशावंसौ नगजानन्दवर्धन । । २४

उद्वृद्धबाहुको यस्तु वधबन्धनमाप्नुयात् ।

दीर्घबाहुर्भवेद्राजा समुद्रवचनं यथा । । २५

प्रलम्बबाहुर्विज्ञेयो नरः सर्वगुणान्वितः ।

ह्रस्वबाहुर्भवेद्दासः परप्रेष्यकरोऽपि वा । । २६

वामावर्तभुजा ये तु दीर्घायतभुजाश्च ये ।

सम्पूर्णबाहू राजा स्यादित्याह स पयोनिधिः । । २७

ग्रीवा च १वर्तुलाकारा कम्बुरेखासमावृता ।

स भवेत्पार्थिवो भूमौ सर्वदुष्टनिबर्हणः । । २८

दीर्घग्रीवा बकग्रीवा शुकग्रीवाश्च ये नराः ।

उष्ट्रग्रीवाः करिग्रीवाः सर्वे ते निर्धनाः स्मृताः । । २९

इभाङ्गसदृशौ२ वृत्तौ समौ पीनौ च सुव्रत ।

आजानुलम्बिनौ बाहू पार्थिवानां न संशयः । । 1.26.३०

दरिद्राणां लोमशौ ह्रस्वौ बाहू ज्ञेयौ सुरोत्तम ।

तस्कराणां च विषमौ स्थूलौ सूक्ष्मौ च सुव्रत । । ३१

निम्नं करतलं यस्य पितृवित्तं न तस्य वै ।

भवेदार्भवशार्दूल तथा भीरुश्च मानवः । । ३२

सुवृत्ततनुनिम्नेन धनवान्करतलेन तु ।

उत्तानकरतलो दाता भवतीति न संशयः । । ३३

विषमा भवन्ति विषमैर्निम्नाश्चापि विशेषतः ।

करतलैर्देवशार्दूल लाक्षाभैरीश्वराः स्मृताः । । ३४

अगम्यागमनं पीतै रूक्षैर्निर्धनता स्मृता ।

अपेयपानं कुर्वन्ति नीलकृष्णैः सदैव हि । । ३५

निम्नाः स्निग्धा भवेन्नृणां रेखा करतले गुह ।

धनिनां न दरिद्राणामित्याह स पयोनिधिः । । ३६

विरलाङ्गुलयो ये तु ते दरिद्राः प्रचक्षते ।

धनिनस्तु महाबाहो ये घनाङ्गुलयो नराः । । ३७

वदनं मण्डलं यस्य धर्मशीलं तमादिशेत् ।

शुण्डवक्त्रा नरा ये तु दुर्भगास्ते न संशयः । । ३८

हरिवक्त्रा जिह्मवक्त्रा विकृतास्यास्तथा नराः ।

भग्नवत्राः करालास्या सर्वे ते तस्कराः स्मृताः । । ३९

सम्पूर्णवक्त्रा राजानो गजसिंहाननास्तथा ।

छागवानरवक्त्राश्च धनिनः परिकीर्तिताः । । 1.26.४०

यस्य गण्डौ सुसम्पूर्णौ पद्मपत्रसमप्रभौ ।

कृषिभागी भवेन्नित्यं बहुवित्तश्च मानवः । । ४१

सिंहव्याघ्रगजेन्द्राणां कपोलः सदृशो यदि ।

महाभोगी स विज्ञेयः सेनायाश्चैव नायकः । । ४२

वदनं तु समं श्लक्ष्णं सौम्यं संवृतमेव हि ।

पार्थिवानां महाबाहो विपरीतन्तु दुःखदम् । । ४३

महामुखं तु देवेश दुर्भगत्वं प्रयच्छति ।

स्त्रीमुखं पुत्रनाशाय मण्डलं सुखितां व्रजेत् । । ४४

द्रव्यनाशाय वै दीर्घं पापदं भयदं तथा ।

धूर्तानां चतुरस्रं स्यात्पुत्रहानिकरं शृणु । । ४५

निम्नवक्त्रं च देवेन्द्र पुत्रहानिकरं भवेत् ।

ह्रस्वं भतति कीनाशे पूर्णकान्तं च भोगिनाम् । । ४६

रक्ताधरो नरपतिर्धनवान्कमलाधरः ।

स्थूलोष्ठा हनुमूलाश्च शुष्कैस्तीक्ष्णैश्च दुःखिताः । ।४७

अस्फोटिताग्रं स्निग्धं च नतं मृदु तथा गुह ।

सम्पूर्णं च सदा शस्तं श्मश्रु भूमिपतेर्गुह । । ४८

रक्तैश्चाल्पैस्तथा रूक्षैः श्मश्रुभिर्भीमनन्दन ।

नराश्चौरा भवन्त्येव परदाररतास्तथा । ।४९

निर्मांसौ यस्य वै कर्णौ संग्रामान्नाशमृच्छति १ ।

चिपिटाभ्यां भवेद्रोगी ह्रस्वौ च कृपणस्य च । । 1.26.५०

शङ्कुकर्णश्च भूनाथः सर्वशत्रुभयङ्करः ।

दीर्घायू रोमशाभ्यां तु विपुलाभ्यां नराधिपः । ।

भोगी च स भवेन्नित्यं देवब्राह्मणपूजकः । । ५१

शिरावबद्धौ क्रूरस्य व्यालम्बौ च विशेषतः ।

मांसलौ सुखदौ ज्ञेयौ श्रवणौ व्योमकेशज । । ५२

भोगी स्यान्निगण्डो वै मन्त्री सम्पूर्णगण्डकः ।

शुभभाक्छुकनासस्तु चिरजीवी शुष्कनासिकः । । ५३

कुन्दकुण्डलसङ्काशैः प्रकाशैर्दशनैर्नृपः ।

ऋक्षवानरदन्ताश्च नित्यं क्षुत्परिपीडिताः । । ५४

हस्तिदन्ताः खरदन्ताः स्निग्धदन्ता गुणान्विताः ।

करालैर्विरलै रूक्षैर्दशनैर्दुःखजीविनः । । ५५

द्वात्रिंशद्दन्ता राजान एकत्रिंशच्च भोगवान् ।

त्रिंशद्दन्ता नरा नित्यं सुखदुःखित्वभागिन । ।

ऊनत्रिंशच्य दशनैः पुरुषाः दुःखभागिनः । । ५६

कृष्णजिह्वो भवेत्प्रेष्यः सवलया तु जिह्वया ।

भवेत्कोपस्य कर्ता वै स्थूलरूक्षश्च जिह्वया । । ५७

श्वेतजिह्वा नरा ज्ञेयाः शौचाचारसमन्विताः ।

पद्मपत्रसमा जिह्वा सूक्ष्मा दीर्घा सुशोभना । ।

स्थूला च न च विस्तीर्णा येषां ते मनुजाधिपाः । । ५८

निम्ना स्निग्धा च ह्रस्वा च रक्ताग्रा रसना यदि ।

सर्वविद्याप्रवक्तारस्ते भवन्ति न संशयः । । ५९

कृष्णतालुर्नरो यस्तु स भवेत्कुलनाशनः ।

सुखभागी दुःखभागी पीततालुर्नराधिपः । । 1.26.६०

विकृतं स्फुटितं रूक्षं तालुकं न प्रशस्यते ।

सिंहतालुर्नरपतिर्गजतालुस्तथैव च । ।

पद्मतालुर्भवेद्राजा श्वेततालुर्धनेश्वरः । । ६१

हंसस्वरा नरा धन्या मेघगम्भीरनिःस्वनाः ।

क्रौंचस्वनाश्च राजानो भोगवन्तो महाधनाः । । ६२

चक्रवाकस्वना धन्या राजानो धर्मवत्सलाः ।

कुम्भस्वनो नरपतिर्दुन्दुभिस्वन एव च । ।

रूक्षदीर्घस्वराः क्रूराः पशूनां सदृशा न तु । । ६३

२गुर्गुरस्वरसंयुक्ताः पुरुषाः क्लेशभागिनः ।

चाषस्वना भाग्ययुता भिन्नकांस्यस्वराश्च ये । ।

क्षीणभिन्नस्वरा ये स्युरधमास्ते प्रकीर्तिताः । । ६४

पार्थिवास्तनुनासाश्च दीर्घनासाश्च भोगिनः ।

ह्रस्वनासा नरा ये तु धर्मशीलास्तु ते मताः । । ६५

हस्त्यश्वसिंहनासाश्च सूचीनासाश्च ये नराः ।

तेषां सिध्यति वाणिज्यं हयानां चैव विक्रयः । । ६६

विकृता नासिका यस्य ३स्थूलाग्रा रूपवर्जिता ।

पापकर्मा स विज्ञेयः सामुद्रवचनं यथा । । ६७

दाडिमीपुष्पसंकाशे भवेतां यस्य लोचने ।

४ भूपतिः स तु विज्ञेयः सप्तद्वीपाधिपो गुह । । ६८

व्याघ्राक्षाः कोपना ज्ञेयाः क५र्कटाक्षाः कलिप्रियाः ।

बिडालहंसनेत्राश्च भवन्ति पुरुषाधमाः । । ६९

मपूरनकुलाक्षाश्च नरास्ते मध्यमाः स्मृताः ।

न १श्रीस्त्यजति सर्वज्ञ पुरुषं मधुपिङ्गलम् । । 1.26.७०

आपिङ्गलाक्षा राजानः सर्वभोगसमन्विताः ।

रोचना हरितालाक्षा गुञ्जापिङ्गा धनेश्वराः । ।

बलसत्त्वगुणोपेताः पृथिवीचक्रवर्तिनः । । ७१

द्विमात्रावीक्षणा नित्यं जीवन्ति परमाश्रिताः ।

त्रिमात्रास्यन्दिनो ज्ञेयाः पुरुषाः सुखभागिनः । । ७२

चतुर्मात्रानिमेषैश्च नयनैरीश्वराः स्मृताः ।

दीर्घायुषो धर्मरताः पञ्चमात्रानिमेषिणः । । ७३

ह्रस्वकर्णा महाभागा महाकर्णाश्च ये नराः ।

आवर्तकर्णा धनिनः स्निग्धकर्णास्तथैव च । । ७४

दीर्घायुषः शुक्तिकर्णाः शङ्खकर्णा महाधनाः ।

दीर्घायुषो दीर्घकर्णा लम्बकर्णास्तपस्विनः । । ७५

ललाटेनार्धचन्द्रेण भवन्ति पृथिवीश्वराः ।

विपुलेन ललाटेन महाधनपतिः स्मृतः । ।

स्वल्पेन तु ललाटेन नरो धर्मरतः स्मृतः । । ७६

रेखा पञ्च ललाटे तु स्त्रिया वा पुरुषस्य वा ।

शतं जीवति वर्षाणामैश्वर्यं चाधिगच्छति । । ७७

चतूरेखामशीतिं तु त्रिभिः सप्ततिमेव च ।

द्वाभ्यां षष्टिं तु रेखाभ्यां चत्वारिंशत्तथैकया । ।

अरेखेन ललाटेन विज्ञेया पञ्चविंशतिः । । ७८

रेखाच्छेदैस्तु विज्ञेया हीनमध्योत्तमा नराः ।

अल्पायुषस्तथाल्पाभिर्व्याधिभिः परिपीडिताः । । ७९

त्रिशूलं पट्टिशं वापि ललाटे यस्य दृश्यते ।

ईश्वरं तं विजानीयाद्भोगिनं कीर्तिमाश्रितम् । । 1.26.८०

उत्क्रान्तनिम्नं तु शिरः स्वल्पोपहतमेव च ।

चन्द्राकारं१ नरेन्द्राणां गवाढ्यं मङ्गलं स्मृतम् । । ८१

विषमं तु दरिद्राणां शिरो दीर्घं तु दुःखिनाम् ।

नागकुम्भनिभं राज्ञः समं सर्वत्र भोगिनः । । ८२

कपिलः स्फुटितै रूक्षैः स्थूलैश्व शिखरेशयैः ।

दुःखिता पुरुषा ज्ञेया रोमश्मश्रुभिरेव च । । ८३

रूक्षा विवर्णा निस्तेजाः खराः स्थूलाश्च मूर्धजाः ।

नातिस्तोका न बहुशो मूर्धजा दुःखभागिनः । । ८४

विरलाश्च मृदुस्निग्धा भ्रमराञ्जनसप्रभाः ।

कचा यस्य तु दृश्यन्ते स भवेत्पृथिवीपतिः । । ८५

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पे

पुरुषलक्षणवर्णनं नाम षड्विंशोऽध्यायः । २६ ।

पुरुषलक्षण-वर्णनम्

कार्तिकेय उवाच

संक्षेपतो मम विभो लक्षणानि नृपस्य तु ।

शुभानि चाङ्गजातानि ब्रूहि मे वदतां वर । । १

ब्रह्मोवाच

शृणु वक्ष्येङ्गजातानि पार्थिवस्य शुभानि च ।

पार्थिवो ज्ञायते यैस्तु नराणां मध्यभागतः । । २

त्रीणि यस्य महाबाहो विपुलानि नरस्य तु ।

उद्यतानि तथा षड् वै गम्भीराणि च त्रीणि वै । । ३

चत्वारि चापि ह्रस्वानि सप्त रक्तानि वा विभो ।

दीर्घाणि चापि सूक्ष्माणि भवन्ति यस्य पञ्च वा । । ४

नाभिः संधिः स्वनश्चेति गम्भीराणि च त्रीणि वै ।

वदनं च ललाटं च दन्तोत्तम उरस्तथा । । ५

विस्तीर्णमेतस्त्रितयं वीर यस्य नरस्य तु ।

स राजा नात्र सन्देहः शृणुष्वेवोन्नतानि च । । ६

कृकाटिका तधा चास्यं नखा वक्षोऽथ नासिका ।

कक्षे चापि महाबाहो षडेतानि विदुर्बुधाः । । ७

लिङ्गं पृष्ठं तथा ग्रीवा जङ्घा ह्रस्वानि सुव्रत ।

नेत्रान्ते हस्तपादौ तु ताल्वोष्ठौ च सुरोत्तम । ।

जिह्वा रक्ता नखाश्चैव सप्तैतानि महामते । । ८

त्वचः कररुहाः केशा दशना ऋभवोत्तम ।

सूक्ष्माण्येतानि च गुह पञ्च चापि विदुर्बुधाः । । ९

नासिकालोचने बाहू स्तनयोरन्तरं हनुः ।

इति दीर्घमिदं प्रोक्तं पञ्चकं भूभुजां नृप । । 1.27.१०

क्षुतं राज्ञां सकृद्द्विस्त्रिर्नादितं ह्रादितं तथा ।

दीर्घायुषां प्रयुक्तं ते हसितं च विदुर्बुधाः । । ११

पद्मपत्रनिभे नेत्रे धनिनां शिवनन्दन ।

भार्गवीमाप्नुयात्सोऽपि रक्तान्ते यस्य लोचने । । १२

मधुपिङ्गैर्महात्मानो नरा ज्ञेयाः सुराधिप ।

भीरवो हि कृशाक्षास्तु चौरा मण्डलचक्रकैः । । १३

हयः केकरनेत्रास्तु गम्भीरैरर्थसम्पदः ।

नीलोत्पलाभैर्वेदविदो भृशं कृष्णैस्तथार्थिता । ।

मन्त्रित्वं स्थूलसुदृशो वदन्ति भुवि तद्विदः । । १४

श्यामाक्षाः सुभगा ज्ञेया दीनाक्षैभ्र दरिद्रता ।

विस्तीर्णैर्भोगिनो श्रेया विपुलैश्च तथा गुह । । १५

अभ्युन्नताभिर्ह्रस्वायुर्विशालाभिः सुखी भवेत् ।

दरिद्रो विषमाभिस्तु ततो ज्ञेयः सुरोत्तम । । १६

भ्रुवो बालेन्दुसदृशा धनिनामार्भवोत्तम ।

दीर्घाभिर्निर्धनो ज्ञेयः संसक्ताभिस्तु सुव्रत । । १७

क्षीणाभिरर्थहीनाः स्युर्नरा ज्ञेयाः सुरोत्तम ।

मध्ये नतभ्रुवो ये च परदाररतास्तु ते । । १८

विरलैरुन्नतैः शंखैर्धन्याः१ स्युर्नात्र संशयः ।

निम्नैः स्तुत्यर्थसंसक्ता२ उन्नतैश्च जनाधिपाः । । १९

विषमललाटा विधनाः सदा स्युर्देवसत्तम ।

आचार्याः शुक्तिसदृशैर्नराः स्युर्नात्र संशयः । । 1.27.२०

उन्नतशिरोभिराढ्या नरा ज्ञेयाः सदा गुह ।

वधबन्धभागिनो वीरा नरा निन्नललाटिनः । ।

भृशमुन्नतैश्च मूर्खाश्च कृपणाश्च तथा नतैः । । २१

शुभावहं मनुष्याणां वदनं स्याद्यथा शृणु ।

अदीनमाननं स्निग्धं सस्मितं च विशेषतः । । २२

साश्रुदीनं तथा रूक्षमस्निग्धं निन्दितं४ गुह ।

असम्भाव्यं मुखं ज्ञेयं नराणां नगदारण । । २३

अकम्पं गुभदं ज्ञेयं नराणां हसितं गुह ।

निमीलिताक्षं पापस्य हसितं चार्भवोत्तम । । २४

आमण्डलं शिरो यस्य स गवाढ्यो नरो भवेत् ।

छत्राकृति शिरो यस्य स भवेन्नृपतिर्नरः । । २५

चिपिटाकारितशिरा हन्याद्वै पितरौ नरः ।

घण्टाकृति शिरोध्वानमसकृत्सेवते नरः । ।

निम्नं शिरोनर्थदं स्यान्नराणामर्भवोत्तम । । २६

गुडैः स्निग्धैस्तथा कृष्णैरभिन्नाग्रैस्तथैव हि ।

केशैर्न चातिबहुलैर्मृदुभिः पार्थिवो भवेत् । । २७

बहुलाः कपिलाः स्थूला विषमाः स्फुटितास्तथा ।

परुषा ह्रस्वातिकुटिला दरिद्राणां कचाः घनाः । । २८

इत्युक्तं लक्षणं नॄणां शुभं वाशुभमेव च ।

योषितां तदिदानीं ते लक्षणं वच्मि भीमज । । २९

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पे पुरुषलक्षणवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः । २७ ।

स्त्रीलक्षणवर्णनम्

ब्रह्मोवाच

शृण्विदानीं महाबाहो स्त्रीलक्षणमनुत्तमम् ।

यन्मयोक्तं पुरा वीर नारदस्य महात्मनः । । १

तत्त्वं विज्ञायते येन शुभाशुभमवस्थितम् ।

निन्दितं च प्रशस्तं च स्त्रीणां वक्ष्यामि लक्षणम् । । २

मातरं पितरं चैव भ्रातरं मातुलं तथा ।

द्वौ तु बिम्बौ परीक्षेत समुद्रस्य वचो यथा । । ३

मुहूर्ते तिथिसम्पन्ने नक्षत्रे चाभिपूजिते ।

द्विजैस्तु सह वागम्य कन्यां वीक्षेत शास्त्रवित् । । ४

हस्तौ पादौ परीक्षेत अङ्गुलीर्नखमेव च ।

१पाणिमेव च जङ्घे च कटिनासोरु एव च । । ५

जघनोदरपृष्ठं च स्तनौ कर्णौ भुजौ तथा ।

जिह्वां चोष्ठौ च दन्ताश्च कपोलं गलकं तथा । । ६

चक्षुर्नासा ललाटं च शिरः केशांस्तथैव च ।

रोमराजिं१ स्वरं वर्णमावर्तानि तु वा पुनः । । ७

यस्यास्तु रेखाग्रीवायां या२ च रक्तान्तलोचना ।

यस्य सा गृहमागच्छेत्तद्गृहं सुखमेधते । । ८

ललाटे दृश्यते यस्यास्त्रिशूलं देवनिर्मितम् ।

बहूनां स्त्रीसहस्राणां स्वामिनीं तां विनिर्दिशेत् । । ९

राजहंसगतिर्यस्या मृगाक्षी मृगवर्णिका ।

समशुक्लाग्रदन्ता च कन्यां तामुत्तमां विदुः । । 1.28.१०

मण्डूककुक्षी या कन्या न्यग्रोधपरिमण्डला ।

एकं जनयते पुत्रं सोऽपि राजा भविष्यति । । ११

हंसस्वरा मृदुवचा या कन्या मधुपिङ्गला ।

अष्टौ जनयते पुत्रान्धनधान्यविवर्धिनी । । १२

आयतौ श्रवणौ यस्याः सुरूपा चापि नासिका ।

भ्रुवौ चेन्द्रायुधाकारौ सात्यन्तं सुखभागिनी । । १३

तन्वी श्यामा तथा कृष्णा स्निग्धाङ्गी मृदुभाषिणी ।

शङ्खकुन्देन्दुदशना भवेदैश्वर्यभागिनी । । १४

विस्तीर्णं जघनं यस्या वेदिमध्या तु या भवेत् ।

आयते विपुले नेत्रे राजपत्नी तु सा भवेत् । । १५

यस्याः पयोधरे वामे हस्तेकर्णे गलेऽपि वा ।

मशकं तिलकं वापि सा पूर्वं जनयेत्सुतम् । । १६

गूढगुल्फाङ्गुलिशिरा अल्पपार्ष्णिः सुमध्यमा ।

रक्ताक्षी रक्तचरणा सात्यन्तं सुखभागिनी । । १७

कूर्मपृष्ठायतनखौ स्निग्धभावविवर्जितौ ।

वक्राङ्गुलितलौ पादौ कन्यां तां परिवर्जयेत् । । १८

येन केनचिदंशेन मांसं यस्या विवर्धते ।

रासभीं तादृशीं विद्यान्न सा कल्याणमर्हति । । १९

पादे प्रदेशिनी यस्या अङ्गुष्ठं समतिक्रमेत् ।

दुःशीला दुर्भगा ज्ञेया कन्यां तां परिवर्जयेत् । । 1.28.२०

पादे मध्यमिका यस्याः क्षितिं न स्पृशते यदि ।

रमते सा न कौमारे स्वच्छन्दा१ कामचारिणी । । २१

पादे अनामिका यस्याः क्षितिं न स्पृशते यदि ।

द्वितीयं पुरुषं हत्वा तृतीये सा प्रतिष्ठिता । । २२

पादे कनिष्ठा यस्यास्तु क्षितिं न स्पृशते यदि ।

द्वितीयं पुरुषं हत्वा तृतीये सा प्रतिष्ठिता । । २३

न देविका न धनिका न धान्यप्रतिनामिका ।

गुल्मवृक्षसनाम्नी च कन्यां तां परिवर्जयेत् । । २४

इन्द्रचन्द्रादिपुरुषसनाम्नी च यदा भवेत् ।

नैताः पतिषु रज्यन्ते याश्च नक्षत्रनामिकाः । । २५

आवर्तः पृष्ठतो यस्या नाभिं समनुविन्दति ।

तदपत्यं भवेद् ध्रस्वं ह्रस्वायुश्च विनिर्दिशेत् । । २६

पृष्ठावर्ता पतिं हन्ति नाभ्यावर्ता पतिव्रता ।

कट्यावर्ता तु स्वच्छन्दा न कदाचिद्विरज्यते । । २७

यस्यास्तु हसमानाया गण्डे जायेत् कूपकम् ।

रमते सा न कौमारे स्वच्छन्दा कार्यकारिणी । । २८

यस्यास्तु गच्छमानायाष्टिट्टीकायति जङ्घिका ।

पुत्रं व्यवस्येत्सा कर्तुं पतित्वे नात्र संशयः । । २९

स्थूलपादा च या कन्या सर्वांगेषु च लोमशा ।

स्थूलहस्ता च या स्याद्वै दासीं तां निर्दिशेद्बुधः । । 1.28.३०

यस्याश्चोत्कटकौ२ पादौ मुखं च विकृतं भवेत् ।

उत्तरोष्ठे च रोमाणि सा क्षिप्रं भक्षयेत्पतिम् । । ३१

त्रीणि यस्याः प्रलम्बन्ते ललाटमुदरं स्फिचौ ।

त्रीणि भक्षयते सा तु देवरं श्वसुरं पतिम् । । ३२

समुद्भूषितचारित्रा गुरुभक्ता पतिव्रता ।

देवब्राह्मणभक्ता च मानुषीं तां विनिर्दिशेत् ।।३ ३

नित्यं स्नाता सुगन्धा च नित्यं च प्रियवादिनी ।

अल्पाशिन्यल्परोषा च देवतां तां विनिर्दिशेत् ।। ३४

प्रच्छन्नं कुरुते पापमपवादं च रक्षति ।

हदयं स्याच्च दुर्ग्राह्यं मार्जारी तां विनिर्दिशेत् ।।३५

हसते क्रीडते चैव क्रुद्धा चैव प्रसीदति ।

नीचेषु रमते नित्यं रासभी तां विनिर्दिशेत् ।। ३६

प्रतिकूलकरी नित्यं बन्धूनां भर्तुरेव च ।

स्वच्छन्दे ललितां चैव आसुरीं तां विनिर्दिशेत् ।।३७

१बह्वाशी बहुवाक्या च नित्यं चाप्रियवादिनी ।

हिनस्ति स्वपतिं या तु राक्षसीं तां विनिर्दिशेत् ।। ३८

शौचाचारपरिभ्रष्टा रूपभ्रष्टा भयङ्करा ।

प्रस्वेदमलपङ्का च पिशाचीं तां विनिर्दिशेत् ।।३९

नित्यं स्नातां सुगन्धां च मांसमद्यप्रियादिनीम् ।

वृक्षोद्यानप्रसक्ता च गान्धर्वीं तां विनिर्दिशेत् ।।1.28.४०

चपला चञ्चला चैव नित्यं पश्येद्दिशस्तथा ।

चलस्वभावा लुब्धा च वानरीं तां विनिर्दिशेत् ।।४ १

चन्द्राननां शुभाङ्गीं तु मत्तवारणगामिनीम् ।

आरक्तनखहस्तां तु विद्याद्विद्याधरीं बुधः ।।४२

वीणावादित्रशब्देन वंशगीतरवेण च ।

पुष्पधूपप्रसक्तां च गान्धर्वीं तां विनिर्दिशेत् ।।४३

सुमन्तुरुवाच

इत्येवमुक्त्वा स महानुभावो जगाम वेधा निजमन्दिरं वै ।

स्त्रीणां तथा पुंस्त्ववतां च वीर यल्लक्षणं पार्थिव लोकपूज्यम् । । ४४

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थी कल्पे

स्त्रीलक्षणवर्णनं नामाष्टाविंशोऽध्यायः । २८ ।

गणपतिकल्पवर्णनम्

शतानीक उवाच

गकाराक्षरदेवस्य गणेशस्य महात्मनः ।

आराधनविधिं ब्रूहि साङ्गं मन्त्रसमन्वितम् । । १

सुमन्तुरुवाच

न तिथिर्न च नक्षत्रं नोपवासो विधीयते ।

यथेष्टं१ चेष्टतः सिद्धिः सदा भवति कामिका । । २

श्वेतार्कमूलं सङ्गृह्य कुर्याद्गणपतिं बुधः ।

अङ्गुष्ठपर्वमात्रं तु पद्मासनगतं तथा । । ३

चतुर्भुजं त्रिनेत्रं च सर्वाभरणभूषितम् ।

नागयज्ञोपवीताङ्गं शशाङ्ककृतशेखरम् । । ४

दन्तं सव्ये करे दद्याद्द्वितीये चाक्षसूत्रकम् ।

तृतीये परशुं दद्याच्चतुर्थे मोदकं न्यसेत् । । ५

कुङ्कुमं चन्दनं चापि समालम्भनमुच्यते ।

वासोभिर्भूषणै रक्तैर्माल्यैश्चाराधयेद्गणम् । । ६

धूपेन च सुगन्धेन मोदकैश्चापि पूजयेत् ।

एवं पूज्याग्रतस्तस्य भोजयेद्ब्राह्मणं बुधः । । ७

वामनं कुब्जकं चापि भोजयेत्पुरतो द्विजम् ।

आशीर्वादं ततस्तस्मात्प्राप्य सिद्धिमवाप्नुयात् । । ८

भक्त्या कुरुकुलश्रेष्ठ १शृणु मन्त्रपदानि वै ।

गं स्वाहा मूलमन्त्रोऽयं प्रणवेन समन्वितः । । ९

गां नमो हदयं ज्ञेयं गीं शिरः परिकीर्तितम् ।

शिखा च गूं नमो ज्ञेयो गैं नमः कवचं स्मृतम् । । 1.29.१०

गौं नमो नेत्रमुद्दिष्टं गः फट् कामास्त्रमुच्यते ।

आगच्छोल्कामुखायेति मन्त्र आवाहने ह्ययम् । । ११

गं गणेशाय नमो गन्धमन्त्रः प्रकीर्तितः ।

पुष्पोल्काय नमः पुष्पमन्त्र एष प्रकीर्तितः । । १२

धूपोल्काय नमो धूपमन्त्र एष प्रकीर्तितः ।

दीपोल्काय नमो दीपमन्त्र एष प्रकीर्तितः । । १३

ॐ गं महोल्काय नमो बलिमन्त्रः प्रकीर्तितः ।

ओं संसिद्धोल्काय नमो मन्त्रश्चायं विसर्जने । । १४

ओं महाकर्णाय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि ।

तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् गायत्री जपः पूर्वतः । । १५

महागणपतये वीर१ स्वाहा दक्षिणतः सदा ।

महोल्काय पश्चिमतः कूश्माण्डायोत्तरेण तु । ।

एकदन्तत्रिपुरान्तकाय आग्नेय्यां वीर निर्दिशेत् । । १६

ओं शिवदत्त विकटहरहास प्राणाय स्वा नैर्ऋत्याम् ।

२तुलम्बनात्यचलदन्तकाय स्वाहा वायव्याम् । । १७

पद्मदंष्ट्राय नरायेति ऐशान्यां होमयेद्बुधः ।

हुं फट् हुँ फट् हस्ततालध्वनिर्हसनकूर्दनः । । १८

मृदनर्तनगणपतिर्देवस्य मुद्रां ततो होमं समाचरेत् ।

न यदा वश्या भवति । ।

कृष्णतिलाहुतिमष्टसहस्रं जुहुयात्त्रिरात्रेण राजा वश्यो भवति । । १९

तिलयवहोमेन सर्वे जनपदा वश्या भवन्ति ।

अति रूपवती कन्या गच्छन्तमनु(?)च्छति । । 1.29.२०

चणतन्दुलहोमेनाजितो भवेत् ।

निम्बपत्रसमैस्तैलैर्विद्वेषणं करोति । ।

सोमग्रहणे उदकमध्ये अवतीर्य अष्टसहस्रं जपेत् ।

सङ्ग्रामे अपराजितो भवति । । २१

( ॐ लम्बराज्ञे नमः ।)

आदित्याभिमुखो भूत्वा अष्टसहस्रं जपेत् ।

आदित्यो वरदो भवति । । २२

शुक्लचतुर्थ्यामुपोष्य गन्धपुष्पादिभिरर्चनं कृत्वा तिलतन्दुलाञ्जुहुयात् ।

शिरसा धारयंस्तैरपराजितो भवति । । २३

अपामार्गसमिद्भिरग्निं प्रज्वाल्य एकविंशत्याहुतीर्यो जुहुयात् ।

त्रिरात्राच्छत्रुं व्यापादयति । । २४

अथोत्तरेण मन्त्रं व्याख्यास्ये ।

वृक्षमूले कज्जलं सङ्गृह्य सप्तभिर्मन्त्रितं कृत्वा नेत्राण्यञ्जयेद्यं पश्यति स वशी भवति । । २५

पुष्पं फलं मूलं चाष्टसहस्राभिमन्त्रितं कृत्वा यस्मै ददाति स वश्यो भवति । । २६

यत्किञ्चिन्मूलमन्त्रेण करोति तत्सिध्यति ।

सर्वे ग्रहाः सुप्रीता भवन्ति । ।

नगरद्वारं गत्वा अष्टसहस्रं द्वारं निरूपयेत् । । २७

पुरं द्वारेण गृह्यते प्राङ्मुखो यजति स उच्चाटयति ।

सम्मुखो जपति चोरान्विद्रावयति । । २८

तृणानि लूनयति । काष्ठानि च्छेदयति । । २९

१गजराजेन युद्धयति । जलमध्ये सप्तरात्रं जपेत् । अकाले वर्षयति । कूपतडागाञ्छोषयति । ।

प्रतिमां नृत्ययति । आकर्षयति । स्तम्भयति । योजनशतात्स्त्रीपुरुषानाकर्षयति । । 1.29.३०

गोरोचनां च सहस्राभिमन्त्रितां कृत्वा हस्ते बद्ध्वा योजनशतसहस्रं गत्वा पुनरागच्छति । । ३१

अथ मारयितुकामः खदिरकीलकं कृत्वा स्त्रीपुरुषं विचिन्त्य हदये निखनयेत् । क्षणादेव म्रियते । । ३२

सर्वपातकविमुक्तो भवति । अग्नितेजाः सर्वेभ्योऽपराजितो भवति । । ३३

ॐ वकतुण्डाय स्वाहा । ॐ एकदंष्ट्राय स्वाहा । ॐ कृतकृष्णाय स्वाहा । ॐ गजकर्णाय स्वाहा । ।

ॐ लम्बोदराय स्वाहा । ॐ विकटाय स्वाहा । ॐ धूम्रवर्णाय स्वाहा । ॐ गगनकूजाय स्वाहा । ।

ॐ विनायकाय स्वाहा । ॐ गणपतये स्वाहा । ॐ हस्तिमुखाय स्वाहा । । ३४

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पे

गणपतिकल्पवर्णनं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः । २९ ।

विनायकपूजाविधिवर्णनम्

सुमन्तरुवाच

निम्बमयमङ्गुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कृत्वा नित्यधूपगन्धादिभिरर्चयित्वा प्रच्छन्नं शिरसि बद्ध्वा गच्छेत् । ।

सर्वजनप्रियो भवति । श्वेतार्कमूलाङ्गुष्ठमात्रं गणपतिं कृत्वा धूपादिभिरर्चयित्वा सर्वान्वर्णान्वशमानयति ।।

श्वेतचन्दनमङ्गुष्ठमात्रं गणपतिं कृत्वा पुष्पगन्धादिभिरर्चयित्वा शुक्लचतुर्थ्यामष्टम्यां वा बलिं कुर्यादष्टसहस्रं जुहुयाद्दध्ना पायसेन राजानं वशमानयति ।

रक्तचन्दनमयं गणपतिमङ्गुष्ठमात्रं कृत्वा भौतिकं बलिं दद्याद्दधिमधुघृताहुतीनां गणपतिमष्टसहस्रं जुहुयादात्मप्रापिकां प्रजां वशमानयति । रक्तकरवीरमूलाङ्गुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कारयेत् । ।

रक्तपुष्पगन्धोपहारैर्बलिं दद्यात् । तिललवणघृतेनाष्टसहस्रं जुहुयात् । दशग्रामान्वशमानयति । ।

श्वेतकरवीराङ्गुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कृत्वा तिलपिष्टदधिघृतक्षीरहरिद्रामिश्रेणाष्टसहस्रं

जुहुयाद्वेश्यां वशमानयति । ।

अश्वत्थमूलाङ्गुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कृत्वा गन्धपुष्पधूपबलिं दत्त्वा शतं जुहुयाच्छत्रुं वशमानयति । ।

अर्कमूलाङ्गुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कृत्वा गन्धपुष्पधूपबलीन् दद्यात् ।

तिन्दुकाष्टशतं जुहुयाच्छत्रुं वशमानयति । ।

बिल्वमूलमयमङ्गुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कृत्वा गन्धपुष्पधूपार्चितं कृत्वा त्रिमध्वक्तानामष्टसहस्रं जुहुयाद्राजामात्यान्वशमानयति । ।

शिरसि धूपान्धृत्वा गच्छेद्राजद्वारं विग्रहे जयो भवति ।

हस्तिदन्तमृत्तिकामयमङ्गुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कारयेत् । ।

गन्धपुष्पधूपार्चितं कृत्वा. कृष्णचतुर्थ्यां नग्नो भूत्वाभ्यर्चयेत् ।

सप्त वाराञ्जपेन्नित्यं १ नारीणां सुभगो भवति । ।

वृषभशृङ्गमृत्तिकाङ्गुष्ठमात्रं गणपतिं कारयेत् ।

गन्धपुष्पार्चितं कृत्वा गुग्गुलुधूपं दद्याद्घोषपतिं वशमानयति । ।

अथ वा वल्मीकमृत्तिकांगुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कारयेत् ।

कटुकतैलेन प्रतिमां लेपयेत् । ।

उन्मत्तककाष्ठेनाग्निं प्रज्वाल्याहुतीनामष्टसहस्रं जुहुयात्तिलसर्षपमिश्रेण सर्वधूपं दद्यात्त्रिकटुकेन लेपयेत् । ।

अगरुधूपं दद्याद्राजानं वशमानयति । परेषां च वल्लभो भवति । रक्तचन्दनेनात्मानं धूपयेत्सुभगो भवति । ।

ॐ गणपतये वक्रतुण्डाय गजदन्ताय गुलगुलेतिनिनादाय२ चतुर्भुजाय त्रिनेत्राय मुशलपाशवज्रहस्ताय सर्वभूतदमनाय सर्वलोकवशंकराय सर्वदुष्टोपघातजननाय सर्वशत्रुविमर्दनाय सर्वराज्यसमीहनाय राजानमिह वशमानय हन हन पच पच वज्राङ्कुशेन गणेश फट् स्वाहा ।

ॐ गां गीं गूं गैं गौं गः स्वाहा नमः हदयं मूलमन्त्रस्य ।

ॐ कः शिरः, ॐ खः शिखा, ॐ गः हदयम्, ॐ गुः वक्त्रं, ॐ गैं नेत्रम् । ॐ घः कवचम्, ॐ ङ आवाहनं हदयस्य आवाहनाङ्गानि भवन्ति ॐ नमः हदयं मूलमन्त्रस्य, ॐ गाः शिरः, ॐ गैः नमः शिखा ॐ गौः नमः कवचम्, ॐ गं नमः नेत्रे, ॐ गः फट् अस्त्रम् । ।

ॐ अङ्गुष्ठोल्काय स्वाहा आवाहनं हदयस्य स्वाहा विसर्जनं हदयस्य ॐ गन्धोल्काय स्वाहा । ।

गन्धमन्त्रः । । ॐ धर्मभूतोल्काय स्वाहा । । पुष्पमन्त्रः । । दुर्जयाय १ पूर्वेण । ॐ धूर्जटये दक्षिणेन ।

ॐ लम्बोदराय पश्चिमतः । ॐ गणपतये उत्तरतः । ॐ गणाधिपतये ऐशान्याम् । ॐ महागणपतये आग्नेय्याम् । ॐ कूश्माण्डाय नैर्ऋत्याम् ।

ॐ एकदन्तत्रिपुरघातिने२ त्रिनेत्राय वायव्याम् । ॐ महागणपतये विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । ।

तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् । । गायत्री । ।

पद्मदंष्ट्रामालाप्रकर्षणीपरश्वंकुशपाशपटहमुद्रा अष्टौ मुद्रा दर्शयित्वा ततः कर्माणि कारयेत् । ।

कृष्णतिलाहुतीनामष्टसहस्रं जुहुयात् । राजानं वशमानयेत् । ।

आवाहनाद्येकादशमुद्रा नैवेद्यान्तं क्रमाद्दर्शयेत् । ।

आराधयेद्येन विधिना त्रिनेत्रं शूलिनं हरम् ।

तेनैवाराधयेद्देवं विघ्नेशं गणपं नृप । । १

तदेव मण्डलं चास्य अङ्गन्यासस्तथैव च ।

ऋते मन्त्रपदानीह समानं सर्वमेव हि । । २

पूजयेद्यस्तु विघ्नेशमेकदन्तमुमासुतम् ।

नश्यन्ति तस्य विघ्नानि न चारिष्टं कदाचन । । ३

यश्चोपवासं कृत्वा तु चतुर्थ्यां पूजयेन्नरः ।

सर्वे तस्य समारम्भाः सिध्येयुर्नात्र संशयः । ।४

यस्यानुकूलो विघ्नेशः शिवयोः कुलनन्दन ।

तस्यानुकूलं सर्वं स्याज्जगद्वै सर्वकर्मसु । । ५

तस्मादाराधयेदेनं भक्तिश्रद्धासमन्वितः ।

कुङ्कुमागुरुधूपेन तथैवोण्डीरकस्रजा । ।

३पललोल्लापिकाभिश्च जातिकोन्मत्तकैस्तथा । । ६

शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां तु विधिनानेन पूजयेत् ।

तस्य सिध्यति निर्विघ्नं सर्वकर्म न संशयः । ।७

एकदन्ते जगन्नाथे गणेशे तुष्टिमागते ।

पितृदेवमनुष्याद्याः सर्वे तुष्यन्ति भारत । । ८

तस्मादाराधयेदेनं सदा भक्तिपुरःसरम् ।

कर्णलेपैस्तुण्डिकाभिर्मोदकैश्च१ महीपते । ।

पूजयेत्सततं देवं विघ्नविनाशाय दन्तिनम् । । ९

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पे

विनायकपूजाविधिनिरूपणं नाम त्रिंशोऽध्यायः । ३० ।

शिवाचतुर्थी पूजनम्

सुमन्तुरुवाच

शिवा शान्ता सुखा राजंश्चतुर्थी त्रिविधा स्मृता ।

मासि भाद्रपदे शुक्ला शिवा लोकेषु पूजिता । । १

तस्यां स्नानं तथा दानमुपवासो जपस्तथा ।

क्रियमाणं शतगुणं प्रसादाद्दन्तिनो नृप । । २

गुडलवणघृतानां तु दानं शुभकरं स्मृतम् ।

गुडापूपैस्तथा वीर पुण्यं ब्राह्मणभोजनम् । । ३

यास्तस्यां नरशार्दूल पूजयन्ति सदा स्त्रियः ।

गुडलवणपूपैश्च श्वश्रूं श्वसुरमेव च । ।४

ताः सर्वाः सुभगाः स्युर्वे१ विघ्रेशस्यानुमोदनात् ।

कन्यका तु विशेषेण विधिनानेन पूजयेत् । । ५

( इति शिवाकल्पः)

सुमन्तुरुवाच

माघे मासि तथा शुक्ला या चतुर्थी महीपते ।

सा शान्ता शान्तिदा नित्यं शान्तिं कुर्यात्सदैव हि । । ६

स्नानदानादिकं कर्म सर्वमस्यां कृतं विभो ।

भवेत्सहस्रगुणितं प्रसादात्तस्य२ दन्तिनः । । ७

कृतोपवासो यस्तस्यां पूजयेद्वि घ्ननायकम् ।

तस्य होमादिकं कर्म भवेत्साहस्रिकं नृप । । ८

लवणं च गुडं शाकं गुडपूपांश्च भारत ।

दत्त्वा भक्त्या तु विप्रेभ्यः फलं साहस्रिकं भजेत्३ । । ९

विशेषतः स्त्रियो राजन्पूजयन्तो गुरुं नृप ।

गुडलवणघृतैर्वीर सदा स्युर्भाग्यसंयुताः४ । । 1.31.१०

( इति शान्ताकल्पः)

सुमन्तुरुवाच

सुखावहा च सुसुखा सौभाग्यकरणी परम् । । ११

चतुर्थी कुरुशार्दूल रूपसौभाग्यदा शुभा ।

सुखाव्रतं महापुण्यं रूपदं भाग्यदं तथा । । १२

सुसूक्ष्मं सुकरं धन्यमिह पुण्यसुखावहम् ।

परत्र फलदं वीर दिव्यरूपप्रदायकम् । । १३

हसितं ललितं चोक्तं चेष्टितं च सुखावहम् ।

सविलासभुजक्षेपश्चंक्रमश्चेष्टितं शुभम् । । १४

सुखाव्रतेन सर्वेषां सुखं कुरुकुलोद्वह ।

कृत्येन पूजिते चेशे विघ्रेशे शिवयोः सुते । । १५

यदा शुक्लचतुर्थ्यां तु वारो भौमस्य वै भवेत् ।

तदा सा सुखदा ज्ञेया चतुर्थी वै सुखेति च । । १६

पुरा मैथुनमाश्रित्य स्थिताभ्यां तु हिमाचले ।

भीमोमाभ्यां महाबाहो रक्तबिन्दुश्च्युतः क्षितौ । । १७

मेदिन्यां स प्रयत्नेन सुखे विधृतोऽनया ।

जातोस्याः स कुजो वीर रक्तो रक्तसमुद्भवः । । १८

ममाङ्गतो यथोत्पन्नस्तस्मादङ्गारको ह्ययम् ।

अङ्गदोङ्गोपकारश्च अङ्गानां तु प्रदो नृणाम् । । १९

सौभाग्यादिकरो यस्मात्तस्मादङ्गारको मतः ।

भक्त्या चतुर्थ्यां नक्तेन यो वै श्रद्धासमन्वितः । । 1.31.२०

उपवत्स्यति ना राजन्नारी वा नान्यमानसा ।

पूजयेच्च कुजं भक्तया रक्तपुष्पविलेपनैः । । २१

गणेशं प्रथमं भक्त्या योजयेच्छद्धयान्वितः ।

यस्य तुष्टः प्रयच्छेत्स सौभाग्यं रूपसम्पदम् । । २२

पूर्वं च कृतसङ्कल्पः स्नानं कृत्वा यथाविधि ।

गृहीत्वा मृत्तिकां वन्देन्मन्त्रेणानेन भारत । । २३

इह त्वं वन्दिता पूर्वं कृष्णेनोद्धरता किल ।

तस्मान्मे दह पाप्मानं यन्मया पूर्वसञ्चितम् । । २४

इमं मन्त्रं पठन्वीर आदित्याय प्रदर्शयेत् ।

आदित्यरश्मिसम्पूतां गङ्गाजलकणोक्षिताम् । । २५

दत्त्वा मृदं शिरसि तां सर्वाङ्गेषु च योजयेत् ।

ततः स्नानं प्रकुर्वीत मन्त्रयेत जलं पुनः । । २६

त्वमापो योनिः सर्वेषां दैत्यदानवद्यौकसाम् ।

स्वेदाण्डजोद्भिदां चैव रसानां पतये नमः । । २७

स्नातोऽहं सर्वतीर्थेषु सर्वप्रस्रवणेषु च ।

तडागेषु च सर्वेषु मानसादिसरःसु च । । २८

नदीषु देवखातेषु सुतीर्थेषु ह्रदेषु वै ।

ध्यायन्यठन्निमं मन्त्रं ततः स्नानं समाचरेत् । । २९

ततः स्नात्वा शुचिर्भूत्वा गृहमागत्य वै स्पृशेत् ।

दूर्वाश्वत्थौ शमीं स्पृष्ट्वा गां च मन्त्रेण मन्त्रवित् । । 1.31.३०

दूर्वा नमस्य मन्त्रेण शुचौ भूमौ समुत्थिताम् ।

त्वं दूर्वेऽमृतनामासि सर्वदेवैस्तु वन्दिता । । ३१

वन्दिता दह तत्सर्वं दुरितं यन्मया१ कृतम् । । ३२

शमीमन्त्रं प्रवक्ष्यामि तन्निबोध महीपते ।

पवित्राणां पवित्रां त्वं काश्यपी प्रथिता श्रुतौ । ।

शमी शमय मे पापं नूनं वेत्सि धराधरान् । । ३३

अश्वत्थालम्भने वीर मन्त्रमेतं निबोध मे ।

नेत्रस्पन्दादिजं दुःखं दुःस्वप्नं दुर्विचिन्तनम् । ।

शक्तानां च समुद्योगमश्वत्थ त्वं क्षमस्व मे । । ३४

इमं मन्त्रं पठन्वीर कुर्याद्वै स्पर्शनं बुधः ।

ततो देव्यै तु गां दद्याद्वीरं कृत्वा प्रदक्षिणाम् । ।

समालभ्य तु हस्तेन ततो मन्त्रमुदीरयेत् । । ३५

सर्वदेवमयी देवि मुनिभिस्तु सुपूजिता ।

तस्मात्स्पृशामि वन्दे त्वां वन्दिता पापहा भव । । ३६

इमं मन्त्रं पठन्वीर भक्त्या श्रद्धासमन्वितः ।

प्रदक्षिणं तु यः कुर्यादर्जुनं कुरुनन्दन । ।

प्रदक्षिणीकृता तेन पृथिवी स्यान्न संशयः । । ३७

एवं मौनेन चागत्य ततो वह्निगृहं व्रजेत् ।

प्रक्षाल्य च मृदा पादावाचान्तोग्निगृहं विशेत् । ।

होमं तत्र प्रकुर्वीत एभिर्मन्त्रपदैर्वरैः३ । । ३८

शर्वाय शर्वपुत्राय क्षोण्युत्सङ्गभवाय च ।

कुजाय ललिताङ्गाय लोहिताङ्गाय वै तथा । । ३९

ॐकारपूर्वकैर्मन्त्रैः स्वाहाकारसमन्वितैः ।

अष्टोत्तरशतं वीर अर्धार्धमर्धमेव च । । 1.31.४०

एतैर्मन्त्रपदैर्भक्त्या शक्त्या वा कामतो नृप ।

खादिरैः सुसमिद्भिस्तु चाज्यदुग्धैर्यवैस्तिलैः । । ४१

भक्ष्यैर्नानाविधैश्चान्यैः शक्त्या भक्त्या समन्वितः ।

हुत्वाहुतीस्ततो४ वीर देवं संस्थापयेत्क्षितौ । । ४२

सौवर्णं राजतं वापि शक्त्या दारुमयं नृप ।

देवदारुमयं वापि श्रीखण्डचन्दनैरपि । । ४३

ताम्रे पात्रे रौप्यमये चाज्यकुङ्कुमकेसरैः ।

अन्यैर्वा लोहितैर्वापि पुष्पैः पत्रैः फलैरपि । ।

रक्तैश्च विविधैर्वीर अथ वा शक्तितोऽर्चयेत्१ । । ४४

यावद्विसृजते वित्तं वित्तवान्वीर भक्तितः ।

तावद्विवर्धते पुण्यं दातुं शतसहस्रिकम् । । ४५

अन्ये ताम्रमये पात्रे वंशजे मृन्मयेऽपि वा ।

पूजयन्ति नराः शक्त्या कृत्वा कुङ्कुमकेशरैः । ।

पुरुषाकृतिकृतं पात्र इमं मन्त्रैः समर्चयेत् । । ४६

अग्रिर्मूर्धेति मन्त्रेण गन्धपुष्पादिभिस्तथा ।

धूपैरभ्यर्च्य विधिवद्ब्राह्मणाय प्रदीयते । । ४७

गुडौदनं घृतं क्षीरं गोधूमाञ्छालितण्डुलान् ।।।

अवेक्ष्य शक्तिं दद्याद्वै दरिद्रो वित्तवांस्तथा । । ४८

वित्तशाठ्यं न कर्तव्यं विद्यमाने धने नृप ।

वित्तशाठ्यं हि कुर्वाणो नामुत्र बलभाग्भवेत् । ।४ ९

शतानीक उवाच

अङ्गारकेण संयुक्ता चतुर्थी नक्तभोजनैः ।

उपोष्या कतिमात्रा तु उताहो सकृदेव तु२ । । 1.31.५०

सुमन्तुरुवाच

चतुर्थी सा चतुर्थी सा यदाङ्गारकसंयुता ।

उपोष्या तत्र तत्रैव प्रदेयो विधिवद्गुडः । । ५१

उपोष्य नक्तेन विभो चतस्रः कुजसंयुता ।

चतुर्थ्यां च चतुर्थ्यां च विधानं शृणु यादृशम् । । ५२

सौवर्णं तु कुजं कृत्वा सविनायकमादरात् ।

दशसौवर्णिकं मुख्यं दशार्धमर्धमेव च । ।५ ३

सौवर्णपात्रे रौप्ये वा भक्त्या ताम्रमयेऽपि वा ।

विंशत्पलानि पात्राणि विंशत्यर्धपलानि वा । । ५४

विंशत्कर्षाणि वा वीर विंशदर्धार्धमेव वा ।

रौप्यसङ्ख्यं पलं कार्यं पलार्धमर्धमेव च । । ५५

शक्त्या वित्तैश्च भक्त्या च पात्रे ताम्रमयेऽपि तु ।

प्रतिष्ठाप्य ग्रहेशं वै वस्त्रैः सम्परिवेष्टितम् । ।

विविधैः साधकै रक्तैः पुष्पै रक्तैः समन्वितम् । । ५६

ब्राह्मणाय सदा दद्याद्दक्षिणासहितं नृप ।

वाचकाय महाबाहो गुणिने श्रेयसे नृप । । ५७

इति ते कथिता पुण्या तिथीनामुत्तमा तिथिः ।

यामुपोष्य नरो रूपं दिव्यमाप्नोति भारत । । ५८

कान्त्यात्रेयसमं वीरं तेजसा रविसन्निभम् ।

प्रभया रविकल्पं च समीरबलसंश्रितम् । । ५९

ईदृग्रूपं समाप्येह याति भौमसदो नृप ।

प्रसादाद्विघ्ननाथस्य तथा गणपतेर्नृप । । 1.31.६०

पठतां शृण्वतां राजन्कुर्वतां च विशेषतः ।

ब्रह्महत्यादिपापानि क्षीयन्ते नात्र संशयः । ।

ऋद्धिं वृद्धिं तथा लक्ष्मीं लभते नात्र संशयः । । । ६१

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि चतुर्थीकल्पे

सुखावहाङ्गारकचतुर्थीव्रतनिरूपणं नामैकत्रिंशोऽध्यायः । ३१ ।

( समाप्तश्चायं चतुर्थीकल्पः)

thumb|400px|अग्निचयने अश्वपरिक्रमणम्

thumb|400px| उच्चैःश्रवा

नागपञ्चमीपूजनम्

सुमन्तुरुवाच

पञ्चमी दयिता राजन्नागानां नन्दिवर्धिनी ।

पञ्चम्यां किल नागानां भवतीत्युत्सवो महान् । । १

वासुकिस्तक्षकश्चैव कालियो मणिभद्रकः ।

ऐरावतो धृतराष्ट्रः१ कर्कोटकधनञ्जयौ । ।

एते प्रयच्छन्त्यभयं प्राणिनां प्राणजीविताम् । । २

पञ्चम्यां स्नपयन्तीह नागान्क्षीरेण ये नराः ।

तेषां कुले प्रयच्छन्ति तेऽभयप्राणदक्षिणाम् । । ३

शप्ता नागा यदा मात्रा दह्यमाना दिवानिशम् ।

निर्वापयन्ति स्नपनैर्गवां३ क्षीरेण मिश्रितैः । । ४

ये स्नपयन्ति वै नागान्भक्त्या श्रद्धासमन्विता ।

तेषां कुले सर्पभयं न भवेदिति निश्चयः । । ५

शतानीक उवाच

मात्रा शप्ताः कथं नागाः किं समुद्दिश्य कारणम् ।

कथं चानन्दकरणं कस्य वा सम्प्रसादजम् । । ६

सुमन्तुरुवाच

उच्चैःश्रवा अश्वरत्नं श्वेतो जातोऽमृतोद्भवः ।

तं दृष्ट्वा चाब्रवीत्कद्रूर्नागानां जननी स्वसाम् । । ७

अश्वरत्नमिदं श्वेतं सम्प्रेक्षेऽमृतसम्भवम् ।

कृष्णांश्च वीक्षसे बालान्सर्वं श्वेतमुताम्बरे । । ८

विनतोवाच

सर्वश्वेतो हयवरो नास्य कृष्णो न लोहितः ।

कथं पश्यसि कृष्णं त्वं विनतोवाच तां स्वसाम्४ । । ९

कद्रूरुवाच

वीक्षेऽहमेकनयना कृष्णबालसमन्वितम् ।

द्विनेत्रा त्वं तु विनते न पश्यसि पणं कुरु । । 1.32.१०

विनतोवाच

अहं दासी भवित्री ते कृष्णे केशे प्रदर्शिते ।

न चेद्दर्शयसे कद्रु मम दासी भविष्यसि । । ११

एवं ते विपणं कृत्वा गते क्रोधसमन्विते ।

विनता शयने सुप्ता कद्रूर्जिह्ममचिन्तयत् । । १२

आहूय पुत्रान्प्रोवाच बाला भूत्वा हयोत्तमे ।

तिष्ठध्वं विपणे जेष्ये विनतां जयगर्द्धिनीम् । । १३

प्रोचुस्ते जिह्मबुद्धिं तां नागा मातां१ विगृह्य तु ।

अधर्म्यमेतन्मातस्ते न करिष्याम ते वचः । । १४

ताञ्शशाप रुषा कद्रूः पावको वः प्रधक्ष्यति ।

गते बहुतिथे काले पाण्डवो जनमेजयः । । १५

सर्पसत्रं स कर्ता वै भुवि ह्यन्यैः सुदुष्करम् ।

तस्मिन्सत्रे स तिग्मांशुः पावको वः प्रधक्ष्यति । । १६

एवं शप्त्वा रुषा कद्रूः किञ्चिन्नोक्तवती तु सा ।

मात्रा शप्तास्तथा नागाः कर्तव्यं नान्वपत्सत । । १७

वासुकिं दुःखितं ज्ञात्वा ब्रह्मा प्रोवाच सान्त्वयन् ।

मा शुचो वासुकेऽत्यर्थं शृणु मद्वचन परम् । । १८

यायावरकुले जातो जरत्कारूरिति द्विजः ।

भविष्यति महातेजास्तस्मिन्काले तपोनिधिः १। ( १९

भगिनीं च जरत्कारुं तस्मै त्वं प्रतिदास्यसि ।

भविता तस्य पुत्रोऽसावास्तीक इति विश्रुतः । । 1.32.२०

स तत्सत्रं प्रवृद्धं वै नागानां भयदं महत् ।

निषेधेत्सुमतिर्वाग्भिरग्र्याभिस्तं नविष्यति । । २१

तदिमां भगिनीं राजंस्तस्य त्वं प्रतिदास्यसि ।

जरत्कारुं जरत्कारोः प्रदद्या अविचारयन् । । २२

यदासौ प्रार्थतेऽरण्ये यत्किञ्चिद्धि वदिष्यति ।

तत्कर्तव्यमशङ्केन यदीच्छेः श्रेय आत्मनः । । २३

पितामहवचः श्रुत्वा वासुकिः प्रणिपत्य च ।

तथाकरोद्यथा चोक्तं यत्नं च परमास्थितः । । २४

तच्छ्रुत्वा पन्नगाः सर्वे प्रहर्षोत्फुल्ललोचनाः ।

पुनर्जातमिवात्मानं मेनिरे भुजगोत्तमाः । । २५

तत्र सत्रं महाबाहो१ तव पित्रा प्रवर्तितम् ।

ऋत्विग्भिः स हि तेनेह सर्वलोकेषु दुष्करम् । । २६

प्रोक्तं च विष्णुना पूर्वं धर्मपुत्रस्य धीमतः ।

अवश्यं तस्य भविता नागानां भयकारकम्३ । । २७

तस्मात्कालान्तराद्राजन्साग्रे वर्षशते गते ।

तत्सत्रं भविता घोरं नागानां क्षयकारकम् । । २८

यास्यन्त्यधर्मभरिता दन्दशूका विषोल्बणाः ।

कोटिसङ्ख्या महाराज निपतिष्यन्त्यहर्निशम् । । २९

अपूर्वे तु निमग्नानां घोरे रौद्राग्निसागरे ।

आस्तीकस्तत्र भविता तेषां नौर्वह्निसागरे । । 1.32.३०

श्रुत्वा स चाग्निं राजानमृत्विजस्तदनन्तरम् ।

निवर्तयिष्यते यागं नागानां मोहनं परम् । । ३१

पञ्चम्यां तत्र भविता ब्रह्मा प्रोवाच लेलिहान् ।

तस्मादियं महाबाहो पञ्चमी दयिता सदा । ।

नागानामानन्दकरी दत्ता वै ब्रह्मणा पुरा । । ३२

कृत्वा तु भोजनं पूर्वं ब्राह्मणानां तु कामतः ।

विसृज्य नागाः प्रीयन्तां ये केचित्पृथिवीतले । । ३३

ये च हेलिमरीचिस्था येऽन्तरे दिवि संस्थिताः ।

ये नदीषु महानागा ये सरस्वतिगामिनः । ।

ये च वापीतडागेषु तेषु सर्वेषु वै नमः । । ३४

नागान्विप्रांश्च सम्पूज्य विसृज्य च यथार्थतः ।

ततः पश्चात्तु भुञ्जीत सह भृत्यैर्नराधिप । । ३५

पूर्वं मधुरमश्नीयात्ततो भुञ्जीत कामतः ।

एवं नियमयुक्तस्य यत्फलं तन्निबोध मे । । ३६

मृतो नागपुरं याति पूज्यमानोऽप्सरोगणैः ।

विमानवरमारूढो रमते कालमीप्सितम् । । ३७

इह चागत्य राजासावयुतानां१ वरो भवेत् ।

सर्वरत्नसमृद्धः स्याद्वाहनाढ्यश्च जायते । । ३८

पञ्च जन्मान्यसौ राजा द्वापरे द्वापरे भवेत् ।

आधिव्याधिविनिर्मुक्तः पत्नीपुत्रसहायवान् । ।

तस्मात्पूज्याश्च पाल्याश्च२ घृतपायसगुग्गुलैः । । ३९

शतानीक उवाच

दशन्ति ये नरं विप्र नागाः क्रोधसमन्विताः ।

भवेत्किं तस्य दष्टस्य विस्तराद् ब्रूहि मे द्विज । । 1.32.४०

सुमन्तुरुवाच

नागदष्टो नरो राजन्प्राप्य मृत्युं व्रजत्यधः ।

अधो गत्या भवेत्सर्पो निर्विषो नात्र संशयः । ।४ १

शतानीक उवाच

नागदष्टः पिता यस्य भ्राता वा दुहितापि वा ।

माता पुत्रोऽथ वा भार्या किं कर्तव्यं वदस्व मे । । ४२

मोक्षाय तस्य विप्रेन्द्र दानं व्रतमुपोषणम् ।

ब्रूहि तद्द्विजशार्दूल येन तद्वै करोम्यहम् । । ४३

सुमन्तुरुवाच

उपोष्या पञ्चमी राजन्नागानां पुष्टिवर्धिनी ।

त्वमेवमेकं राजेन्द्र विधानं शृणु भारत । । ४४

मासि भाद्रपदे या तु कृष्णपक्षे१ महीपते ।

महापुण्या तु सा प्रोक्ता ग्राह्यापि च महीपते । ।४५

ज्ञेया द्वादश षञ्चम्यो हायने भरतर्षभ ।

चर्तुथ्यां त्वेकभक्तं तु तस्यां नक्तं प्रकीर्तितम् । ।४ ६

भुवि चित्रमयान्नागानथ वा कलधौतकान् ।

कृत्वा दारुमयान्वापि अथ वा मृन्मयान्नृप । ।४७

पञ्चम्यामर्चयेद्भक्त्या नागानां पञ्चकं नृप ।

करवीरैः शतपत्रैर्जातीपुष्पैश्च सुव्रत । । ४८

तथा गन्धैश्च धूपैश्च पूज्य पञ्चकमुत्तमम्३ ।

ब्राह्मणं भोजयेत्पश्चाद् घृतपायसमोदकैः । ।४ ९

अनन्तो वासुकिः शङ्खः पद्मः कम्बल एव च ।

तथा कर्कोटको नागो नागो ह्यश्वतरो नृप । । 1.32.५०

धृतराष्ट्रः शङ्खपालः कालियस्तक्षकस्तथा ।

पिङ्गलश्च तथा नागो मासि मासि प्रकीर्तिताः । । ५१

वत्सरान्ते पारणं स्याद्ब्राह्मणान्भोजयेद्बहून् ।

इतिहासविदे नागं गैरिकेण कृतं नृप । ।

तथार्चना प्रदातव्या वाचकाय महीपते । । ५२

एष वै नागपञ्चम्या५ विधिः प्रोक्ता बुधैर्नृप ।

तव पित्रा कृतश्चैव पितुर्मोक्षाय भारत । । ५३

त्वमेकमेकं वै वीर पञ्चम्यां भरतर्षभ ।

सुवर्णभारनिष्पन्नं नागं दत्त्वा तथा च गाम् । । ५४

व्यासाय कुरुशार्दूल पितुरानृण्यमाप्नुयाः ।

तव पित्रा कृता ह्येवं पञ्चम्युपासना नृप । । ५५

उत्सृज्य नागतां वीर तव पूर्वपितामहः ।

पुष्पोत्तरं सदो गत्वा तथा पुष्पसदो नृप । । ५६

सुनासीरसदो गत्वा तदा भर्गसदो गतः ।

स्वभूसदस्ततो गत्वा कञ्जजस्य सदो गतः । । ५७

अन्येऽपि ये करिष्यन्ति इदं व्रतमनुत्तमम् ।

दष्टको मोक्ष्यते तेषां शुभं स्थानमवाप्स्यति । । ५८

यश्चेदं शृणुयान्नित्यं नरः१ श्रद्धासमन्वितः ।

कुले तस्य न नागेभ्यो भयं भवति कुत्रचित् । । ५९

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि पञ्चमीकल्पे

नागपञ्चमीव्रतवर्णनं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः । ३२ ।

सर्पभेदम्

शतानीक उवाच

सर्पाणां कति रूपाणि के वर्णाः किं च लक्षणम् ।

का जातिस्तु भवेत्तेषां केषु योनिकुलेषु वा । । १

सुमन्तुरुवाच

पुरा मेरौ नगवरे कश्यपं तपसां निधिम् ।

प्रणम्य शिरसा भक्तया गौतमो वाक्यमब्रवीत् । । २

सर्पाणां कति रूपाणि किं चिह्नं किं च लक्षणम् ।

जातिं कुलं तधा वर्णान्ब्रूहि सर्वं प्रजापते । । ३

कथं वा जायते सर्पः कधं मुञ्चेद्विषं प्रभो ।

विषवेगाः कति प्रोक्ताः कत्येव विषनाडिकाः । ।४

दंष्ट्राः कतिविधाः प्रोक्ताः किं प्रमाणं विषागमे ।

गृह्णीते तु कदा गर्भं कथं चेह प्रसूयते । । ५

कीदृशी स्त्री पुमांश्चैव कीदृशश्च नपुंसकः ।

किं नाम दशनं चैव एतत्कथय सुव्रत । । ६

तस्य१ तद्वचनं श्रुत्वा कश्यपः प्रत्यभाषत ।

शृणु गौतम तत्त्वेन सर्पाणामिह लक्षणम् । ।७

मास्याषाढे तथा ज्येष्ठे प्रमाद्यन्ति भुजङ्गमाः ।

ततो नागोऽथ नागी च मैथुने सम्प्रपद्यते । । ८

चतुरो वार्षिकान्मासान्नागी गर्भमधारयत् ।

ततः कार्त्तिकमासे तु अण्डकानि प्रसूयते । । ९

अण्डकानां तु विज्ञेये द्वेशते द्वे च विंशती ।

तान्येव भक्षयेत्सा तु भोगैकं घृणया त्यजेत् । । 1.33.१०

स्वर्णार्कवर्णाद्वै तस्मात्पुमान्सञ्जायतेऽण्डकात् ।

तान्येव खादते सर्प अहोरात्राणि विंशतिम् । । ११

स्वर्णकेतकवर्णाभाद्दीर्घराजीवसन्निभात् ।

तस्मादुत्पद्यते स्त्री वै अण्डाद्ब्राह्मणसत्तम । । १२

शिरीषपुष्पवर्णाभादण्डकात्स्यान्नपुंसकः ।

ततो भिनत्ति चाण्डानि षण्मासेन तु गौतम । । १३

ततस्ते प्रीतिसम्बन्धात्स्नेहं बध्नन्ति बालकाः ।

ततोऽसौ सप्तरात्रेण कृष्णो भवति पन्नगः । । १४

आयुःप्रमाणं सर्पाणां शतं विंशोत्तरं स्मृतम् ।

मृत्युश्चाष्टविधो ज्ञेयः शृणुष्वात्र यथाक्रमम् । । १५

मयूरान्मानुषाद्वापि चकोराद्गोखुरात्तथा२ ।

बिडालान्नकुलाच्चैव वराहाद्वृश्चिकात्तथा । ।

एतेषां यदि मुच्येत जीवेद्विंशोत्तरं शतम् । । १६

सप्ताहे तु ततः पूर्णे दंष्ट्राणां चाधिरोहणम् ।

विषस्यागमनं तत्र निक्षिपेच्च पुनः पुनः । । १७

एवं ज्ञात्वा तु तत्त्वेन विषकर्म्मारभेत वै ।

एकविंशतिरात्रेण विषदंष्ट्रा सुजायते । ।

नागीपार्श्वसमावर्ती बालसर्पः स उच्यते । । १८

पञ्चविंशतिरात्रस्तु सद्यः प्राणहरो भवेत् ।

षण्मासाज्जातमात्रस्तु कञ्चुकं वै प्रमुञ्चति । । १९

पादानां चापि विज्ञेये द्वे शते द्वे च विंशती ।

गोलोमसदृशाः पादाः प्रविशन्ति क्रमन्ति च । । 1.33.२०

सन्धीनां चास्य विज्ञेये द्वेशते विंशती तथा ।

अंगुल्यश्चापि विज्ञेया द्वे शते विंशती तथा । । २१

अकालजाता ये सर्पा निर्विषास्ते प्रकीर्तिताः ।

पञ्चसप्ततिवर्षाणि आयुस्तेषां प्रकीर्तितम् । । २२

रक्तपीतशुक्लदन्ता अनीला मन्दवेगिनः ।

एते अल्पायुषो ज्ञेयो अन्ये च भीरवः स्मृता । । २३

एकं चास्य भवेद्वक्त्रं द्वे जिह्वे च प्रकीर्तिते ।

द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ताः पन्नागानां न संशयः । । २४

तेषां मध्ये चतस्रस्तु दंष्ट्रा याः सुविषावहाः ।

मकरी कराली कालरात्री यमदूती तथैव च । । २५

सर्वासां चैव दंष्ट्राणां देवताः परिकीर्तिताः ।

प्रथमा ब्रह्मदेवत्या द्वितीया विष्णुदेवता । ।

तृतीया रुद्रदेवत्या चतुर्थी यमदेवता । । २६

हीना प्रमाणतः सा तु वामनेत्रं समाश्रिता ।

नास्यां मन्त्राः प्रयोक्तव्या नौषधं नैव भेषजम् । । २७

वैद्यः पराङ्मुखो याति मृत्युस्तस्या विलेखनात् ।

चिकित्सा न बुधैः कार्या तदन्तं तस्य जीवितम् । । २८

मकरीं मासिकां विद्यात्कराली च द्विमासिका ।

कालरात्री भवेत्त्रीणि चतुरो यमदूतिका । । २९

मकरीं गुडौदनं१ दद्यात्कषायान्नं करालिकाम् ।

कालरात्रीं कटुयुतं दूतीं वै सान्निपातिकम् । । 1.33.३०

मकरी शस्त्रकं विद्यात्कराली काकपादिका ।

कराकृतिः कालरात्रिर्याम्या कूर्माकृतिः स्मृता । । ३१

मकरी वातुला ज्ञेया कराली पैत्तिकी स्मृता ।

कफात्मिका कालरात्री यमदूती सान्निपातकी । । ३२

शुक्ला तु मकरी ज्ञेया कराली रक्तसन्निभा ।

कालरात्री भवेत्पीता कृष्णा च यमदूतिका । । ३३

वामा शुक्ला च कृष्णा च रक्ता पीता च दक्षिणा ।

समासेन तु वक्ष्यामि यथैता वर्णतः स्मृताः । । ३४

शुक्ला तु ब्राह्मणी ज्ञेया रक्ता तु क्षत्रिया स्मृता ।

वैश्या तु पीतिका ज्ञेया कृष्णा शूद्रा तु कथ्यते । ।

अतः परं प्रवक्ष्यामि दंष्ट्राणां विषलक्षणम् । । ३५

दंष्ट्राणां तु विषं नास्ति नित्यमेव भुजङ्गमे ।

दक्षिणं नेत्रमासाद्य विषं सर्पस्य तिष्ठति । । ३६

सङ्कुद्धस्येह सर्पस्य विषं गच्छति मस्तके ।

मस्तकाद्धमनीं याति ततो नाडीषु गच्छति । । ३७

नाडीभ्यः पद्यते दंष्ट्रां विषं तत्र प्रवर्तते ।

तत्सर्वं कथयिष्यामि यथावदनुपूर्वशः । । ३८

अष्टभिः कारणैः सर्पो दशते नात्र संशयः ।

आक्रान्तो दशते पूर्वं द्वितीयं पूर्ववैरिणम् । । ३९

तृतीयं दशते भीतश्चतुर्थं मददर्पितः ।

पञ्चमं तु क्षुधाविष्टः षष्ठं चेह विषोल्बणः । ।

सप्तमं पुररक्षार्थमष्टमं कालचोदितः । । 1.33.४०

यस्तु सर्पो दशित्वा३ तु उदरं परिवर्तयेत् ।

बलभुग्नाकृतिं दंष्ट्रामाक्रान्तं तं विनिर्दिशेत् । ।४ १

यस्य सर्पेण दष्टस्य गभीरं दृश्यते व्रणम् ।

वैरदष्टं विजानीयात्कश्यपस्य वचो यथा । ।४ २

एकं दंष्ट्रापदं यस्य अव्यक्तं न च कल्पितम् ।

भीतदष्टं विजानीयाद्यथोवाच प्रजापतिः । । ४३

यस्य सर्पेण दष्टस्य रेखा दन्तस्य जायते ।

मददष्टं विजानीयात्कश्यपस्य वचो यथा । । ४४

द्वे च दंष्ट्रापदे यस्य दृश्यन्ते च महाक्षतम् ।

क्षुधाविष्टं विजानीयाद्यथोवाच प्रजापतिः । । ४५

द्वे दंष्ट्रे यस्य दृश्येते क्वचिद्रुधिरसङ्कुले ।

विषोल्बणं विजानीयाद्दंशं तं नात्र संशयः । । ४६

अपत्यरक्षणार्थाय जानीयात्तं न संशयः ।

यत्तु काकपदाकारं त्रिभिर्दन्तैस्तु लक्षितम् । । ४७

महानाग इति प्रोक्तं कालदण्डं विनिर्दिशेत् ।

त्रिविधं दष्टजातैस्तु लक्षणं समुदाहृतम् । ।४८

दष्टानुपीतं विज्ञेयं कश्यपस्य वचो यथा ।

विषभागात्तु सर्पस्य त्रिभागस्तत्र संक्रमेत् । । ४९

उदरं दर्शयेद्यस्तु उद्धतं तं विनिर्दिशेत् ।

छर्दितं विषवेगेन निर्विषः पन्नगो भवेत् । । 1.33.५०

असाध्यश्चापि विज्ञेयश्चतुर्दंष्ट्राभिपीडितः ।

ग्रीवाभङ्गो भवेत्किञ्चित्सन्दष्टो विषयोगतः । ।

इतो दंशस्ततः शुद्धो व्यन्तरः परिकीर्तितः । । ५१

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि पञ्चमीकल्पे

सर्पदंष्ट्रावर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः । ३३ ।

काललक्षणम्

कश्यप उवाच

अतः परं प्रवक्ष्यामि कालदष्टस्य लक्षणम् ।

शृणु गौतम तत्त्वेन यादृशो भवते नरः । । १

जिह्राभङ्गोऽथ हृच्छूलं चक्षुर्भ्यां च न पश्यति ।

दंशं च दग्धसंकाशं पक्वजम्बूफलोपमम् । । २

वैवर्ण्यं चैव दन्तानां श्यावो भवति वर्णतः ।

सर्वेष्वङ्गेषु शैथिल्यं पुरीषस्य च भेदनम् । । ३

भग्नस्कन्धकटिग्रीव ऊर्ध्वदृष्टिरधोमुखः ।

दह्यते वेपते चैव स्वपते च मुहुर्मुहुः । । ४

शस्त्रेण च्छिद्यमानस्य रुधिरं न प्रवर्तते ।

दण्डेन ताड्यमानस्य दण्डराजी न जायते । । ५

दंशे काकपदं सुनीलमसकृज्जम्बूफलाभं घनमुच्छूनं रुधिरार्द्रसेकबहुलं कृच्छ्रान्निरोधो भवेत् ।

हिक्काश्वासगलग्रहश्च सुमहान्पाण्डुस्त्वचा दृश्यते शुष्काङ्गः प्रवदन्ति शास्त्रनिपुणास्तत्कालदष्टं विदुः । । ६

दंशे यस्याथ शोथः प्रचलितवलितं मण्डलं वा सुनीलं प्रस्वेदो गात्र भेदः स्रवति च रुधिरं सानुनासं च जल्पेत् ।

दन्तोष्ठाभ्यां वियोगो भ्रमति च हृदयं सन्निरोधश्च तीव्रो दिव्यानामेष दंशः स्थलविपुलमयो विद्धि तं कालदष्टम् । । ७

दन्तैर्दन्तान्स्पृशति बहुशो दृष्टिरायासखिन्ना स्थूलो दंशः स्रवति रुधिरं केकरं चक्षुरेकम् । ।

प्रत्यादिष्टः श्वसिति सततं सानुनासं च भाषेत्पापं ब्रूते सकलगदितं कालदण्डं तमाहुः । । ८

वेपते वेदना तीव्रा रक्तनेत्रश्च जायते ।

ग्रीवाभङ्गश्चला नाभिः कालदष्टं विनिर्दिशेत् । । ९

दर्पणे सलिले वापि आत्मच्छायां न पश्यति ।

मन्दरश्मिं तथा तीव्रं तेजोहीनं दिवाकरम्१ । । 1.34.१०

वेपते वेदनात्रस्तो रक्तनेत्रश्च जायते ।

स याति निधनं जन्तुः कालदण्डं विनिर्दिशेत् । । ११

अष्टम्यां च नवम्यां च कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् ।

नागपञ्चमीदष्टानां जीवितस्य च संशयः । । १२

आर्द्राश्लेषामघाभरणीकृत्तिकासु विशेषतः ।

विशाखां त्रिषु पूर्वासु मूलस्वातीशतात्मके । ।

सर्पदष्टा न जीवन्ति विषं पीतं च यैस्तथा । । १३

शून्यागारे श्मशाने च शुष्कवृक्षे तथैव च ।

न जीवन्ति नरा दष्टा नक्षत्रे तिथिसंयुते । । १४

अष्टोत्तरं मर्म शतं प्राणिनां समुदाहृतम् ।

तेषां मध्ये तु मर्माणि दश द्वे चापि कीर्तिते । । १५

शङ्खे नेत्रे भ्रुवोर्मध्ये बस्तिभ्यां वृषणोत्तरे ।

कक्षे स्कन्धे हदि मध्ये तालुके चिबुके गुदे । । १६

एषु द्वादशमर्मेषु२ दंशैः शस्त्रेण वा हतः ।

न जीवति नरो लोके कालदण्डं विनिर्दिशेत् । । १७

अकचटतपयशां वदन्ति प्रोक्ता जीवन्ति न तत्र हि ।

गतं ब्रूयाद्यदि स्खलति शिरस्तस्य सम्प्राप्तकालः । । १८

भवति च यदि दूतो ह्युत्तमस्याधमो वा यदि भवति च दूत उत्तमो वाधमस्य ।

आदौ दष्टस्य नाम यदि वदति क्वचिद्वक्ति तस्याथ पश्चात्तं वर्णभेदो यदि भवति समः प्राप्त कालस्य दूतः । । १९

दूतो वा दण्डहस्तो भवति च युगलं पाशहस्तस्तथा वा रक्तवस्त्रं च कृष्णं मुखशिरसि गतमेकवस्त्रश्च दूतः । ।

तैलाभ्यक्तश्च तद्वद्यदि त्वरितगतिर्मुक्तकेशश्च याति यः कुर्याद्घोरशब्दं करचरणयुगैः प्राप्तकालस्य दूतः । । 1.34.२०

नागोदयं प्रवक्ष्यामि ईशानेन तु भाषितम् ।

ब्रह्मणा तु पुरा सृष्टा ग्रहा नागास्त्वनेकशः । । २१

अनन्तं भास्करं विद्यात्सोमं विद्यात्तु वासुकिम् ।

तक्षकं भूमिपुत्रं तु कर्कोटं च बुधं विदुः । । २२

पद्मं बृहस्पतिं विद्यान्महापद्मं च भार्गवम् ।

कुलिकः शंखपालश्च द्वावेतौ तु शनैश्चरः । । २३

पूर्वपादः शंखपालो द्वितीयः कुलिकस्तथा ।

नित्यं भागे यथोद्दिष्टे दिनरात्री तथैव च । । २४

शुक्रसोमौ च मध्याह्ने उदये तु क्षमासुतः ।

शनिः प्रागष्टमे भागे दिवारात्रे त्विहोच्यते । । २५

ग्रहाश्च भुञ्जते चैव शेषं भागस्य लक्षणम् ।

रविवारे सदा ज्ञेयौ पादौ दश चतुर्दश । । २६

अष्ट द्वादश वै चन्द्रे दश षष्ठे कुजे तथा ।

बुधस्य नवमे पादे राहौ च दिवसस्य च । । २७

गुरोर्द्वितीयः षष्ठश्च षोडशस्य तु वर्जयेत् ।

भास्करस्य दिने प्रोक्ते चतुर्थे दशमेष्टमे । । २८

शनैश्चरदिने पादं त्यजेच्चैव सुदारुणम् ।

द्वितीयं द्वादशं चैव षोडशस्य तु वर्जयेत् । । २९

मुहूर्तघटिकादूर्द्ध्वं घटिका चतुर्थं भागं विंशतिश्च ।

कुहूसुतं बुद्बुदं निमेषमेतत्कालस्य लक्षणम् । । 1.34.३०

इति श्री भविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि पञ्चमीकल्पे

दंशदष्टकदूतलक्षणं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । ३४ ।

यमदूतीलक्षणम्

कश्यप उवाच

सविषा दंष्ट्रयोर्मध्ये यमदूती तु वै भवेत् ।

न चिकित्सा बुधैः कार्या तं गतासुं विर्निदशेत् । । १

प्रहरार्धं दिवारात्रावेकैकं भुञ्जते बहिः ।

एकस्य च समानं च द्वितीयं षोडशं तथा । । २

नागोदयो यमुद्दिश्य हतो विद्धो विदारितः ।

कालदष्टं विजानीयात्कश्यपस्य वचो यथा । । ३

यन्मात्रं पतते बिन्दुर्वालाग्रं सलिलोद्धृतम् ।

तन्मात्रं स्रवते दंष्ट्रा विषं सर्पस्य दारुणम् । । ४

नाडीशते तु सम्पूर्णे देहे सङ्क्रमते विषम् ।

यावत्सङ्क्रामयेद्बाहुं कुञ्चितं वा प्रसारयेत् । । ५

अनेन क्षणमात्रेण विषं गच्छति मस्तके ।

वेपते विषवेगे तु शतशोऽथ सहस्रशः । । ६

वर्धते रक्तमासाद्य ततो वातैः शिखी यथा ।

तैलबिन्दुर्जलं प्राप्य यथा वेगेन वर्धते । । ७

शिखण्डी आश्रयं प्राप्य मारुतेन समीरितः ।

ततः स्थानशतं प्राप्य त्वचास्थानं विचेष्टितम् । । ८

त्वचासु द्विगुणं विद्याच्छोणितेषु चतुर्गुणम् ।

पित्ते तु त्रिगुणं याति श्लेष्मे वै षोडशं भवेत् । । ९

वायौ त्रिंशद्गुणं चैव मज्जाषष्टिगुणं तथा ।

प्राणे चैकार्णवीभूते सर्वगात्राणि सन्धयेत्१ । । 1.35.१०

श्रोत्रे निरुध्यमाने च याति दष्टस्त्वसाध्यताम् ।

ततोऽसौ म्रियते जन्तुर्निःश्वासोच्छ्वासवर्जितः । । ११

निष्क्रान्ते तु ततो जीवे भूते पञ्चत्वमागते ।

तानि भूतानि गच्छन्ति यस्य यस्य यथातथम् । । १२

पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च ।

इत्येषामेव सङ्घातः शरीरमभिधीयते । । १३

पृथिवी पृथिवीं याति तोयं तोयेषु लीयते ।

तेजो गच्छति चादित्यं मारुतो मारुतं व्रजेत् । । १४

आकाशं चैवमाकाशे सह तेनैव गच्छति ।

स्वस्थानं ते प्रपद्यन्ते परस्परनियोजिताः । । १५

न जीवेदागतः कश्चिदिह जन्मनि सुव्रत ।

विषार्तं न उपेक्षेत त्वरितं तु चिकित्सयेत् । । १६

एकमस्ति विषं लोके द्वितीयं चोपपद्यते ।

यथा नानाविधं चैव स्थावरं तु तथैव च । । १७

प्रथमे विषवेगे तु रोमहर्षोऽभिजायते ।

द्वितीये विषवेगे तु स्वेदो गात्रेषु जायते । । १८

तृतीये विषवेगे तु कम्पो गात्रेषु जायते ।

चतुर्थे विषवेगे तु श्रोत्रान्तरनिरोधकृत् । । १९

पञ्चमे विषवेगे तु हिक्का गात्रेषु जायते ।

षष्ठे च विषवेगे तु प्राणेभ्योऽपि प्रमुच्यते । ।

सप्तधातुवहा ह्येते वैनतेयेन भाषिताः । । 1.35.२०

त्वचः स्थाने विषे प्राप्ते तस्य रूपाणि मे शृणु ।

अङ्गानि तिमिरायन्ते तपन्ते च मुहुर्मुहुः । । २१

एतानि यस्य चिह्नानि तस्य त्वचि गतं विषम् ।

तस्यागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् । । २२

अर्कमूलमपामार्गं प्रियङ्गुं तगरं२ तथा ।

एतदालोड्य दातव्यं ततः सम्पद्यते सुखम् । । २३

ततस्तस्मित्कृते विप्र न निवर्तेत चेद्विषम् ।

त्वचः स्थानं ततो भित्त्वा रक्तस्थानं प्रधावति । । २४

विषे च रक्तं संप्राप्ते तस्य रूपाणि मे शृणु ।

दह्यते मुह्यते१ चैव शीतलं बहु मन्यते । । २५

एतानि यस्य रूपाणि तस्य रक्तगतं विषम् ।

तत्रागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् । । २६

उशीरं चन्दनं कुष्ठमुत्पलं तगरं तथा ।

महाकालस्य मूलानि सिन्दुवारनगस्य च । ।

हिङ्गुलं मरिचं चैव पूर्ववेगे तु दापेयत् । । २७

बृहती वृश्चिका काली इन्द्र वारुणिमूलकम्२ ।

सप्तगन्धघृतं चैव द्वितीये परिकीर्तितम् । । २८

सिन्दुवारं तथा हिङ्गुं तृतीये कारयेद्बुधः ।

तस्य पानं च कुर्वीत अञ्जनं लेपनं तथा । । २९

एतेनैवोपचारेण ततः सम्पद्यते सुखम् ।

रक्तस्थानं ततो गत्वा पित्तस्थानं प्रधावति । । 1.35.३०

पित्तस्थानगते विप्र विषरूपाणि मे शृणु ।

उत्तिष्ठते निपतते दह्यते मुह्यते तथा । । ३१

गात्रतः पीतकः स्याद्वै दिशः पश्यति पीतिका ।

प्रबला च भवन्मूर्च्छा न चात्मानं विजानते । ।

विषक्रियां तस्य कुर्याद्यथा सम्पद्यते सुखम् । । ३२

पित्तस्थानमतिक्रम्य श्लेष्मस्थानं च गच्छति । । ३३

पिप्पल्यो मधुकं चैव मधु खण्डं घृतं तथा ।

मधुसारमलाबूं च जातिं शङ्करवालुकाम् । ।

इन्द्रवारुणिकामूलं गवां मूत्रेण पेषयेत् । । ३४

नस्यं तस्य प्रयुञ्जीत पानमालेपनाञ्जनम् ।

एतेनैवोपचारेण ततः सम्पद्यते सुखम् । । ३५

श्लेष्मस्थानं ततः प्राप्ते तस्य रूपाणि मे शृणु ।

गात्राणि१ तस्य रुध्यन्ते निःश्वासश्च न जायते । ।

लाला च स्रवते तस्य कण्ठो घुरुघुरायते । । ३६

एतानि यस्य रूपाणि तस्य श्लेष्मगतं विषम् ।

तस्यागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् । । ३७

त्रिकुटकी श्लेष्मातको लोध्रञ्च मधुसारकम् ।

एतानि समभागानि गवां मूत्रेण पेषयेत् । । ३८

तस्य पानं च कुर्वीत अञ्जनं लेपनं तथा ।

एतेनैवोपचारेण ततः सम्पद्यते सुखम् । । ३९

श्लेष्मस्थानमतिक्रम्य वायुस्थानं च गच्छति ।

तत्र रूपाणि वक्ष्यामि वायुस्थानगते विषे । । 1.35.४०

आध्मायते च जठरं बान्धवांश्च न पश्यति ।

ईदृशं कुरुते रूपं वृष्टिभङ्गश्च जायते । । ४१

एतानि यस्य रूपाणि तस्य वायुगतं विषम् ।

तस्यागदं प्रक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् । ।४ २

शोणामूलं प्रियालं च रक्तं च गजपिप्पलीम् ।

भार्ङ्गीं वचां पिप्पलीं च देवदारुं मधूककम् । । ४३

मधूकसारं सहसिन्दुवारं हिङ्गुं च पिष्टा गुटिकां च कुर्यात् ।

दद्याच्च तस्याञ्जनलेपनादि एषोऽगदः सर्पविषाणि हन्यात् । । ४४

अञ्जनं चैव नस्यं च क्षिप्रं दद्याद्विषान्विते ।

वायुस्थानं ततो मुक्त्वा मज्जास्थानं प्रधावति । ।४५

विषे मज्जागते विप्र तस्य रूपाणि मे शृणु ।

दृष्टिश्च हीयते तस्य भृशमङ्गानि मुञ्चति । ।४ ६

एतानि यस्य रूपाणि तस्य मज्जागतं विषम् ।

तस्यागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् । । ४७

घृतमधुशर्करान्वितमुशीरं चंदनं तथा ।।

एतदालोड्य दातव्यं पानं नस्यं च सुव्रत ।। ४८ ।।

ततः प्रणश्यते दुःखं ततः संपद्यते सुखम् ।।

अथ तस्मिन्कृते योगे विषं तस्य निवर्तते ।।४९।।

मज्जास्थानं ततो गत्वा मर्मस्थानं प्रधावति।।

विषे तु मर्म संप्राप्ते शृणु रूपं यथा भवेत्।।1.35.५०।।

निश्चेष्टः पतते भूमौ कर्णाभ्यां बधिरो भवेत्।।

वारिणा सिच्यमानस्य रोमहर्षो न जायते ।।५१।।

दंडेन हन्यमानस्य दंडराजी न जायते।।

शस्त्रेण च्छिद्यमानस्य रुधिरं न प्रवर्तते ।। ५२ ।।

केशेषु लुच्यमानेषु नैव केशान्प्रवेदते ।।

यस्य कर्णौ च पार्श्वे च हस्तपादं च संधयः ।।

शिथिलानि भवंतीह स गतासुरिति श्रुतिः ।। ५३।।

एतानि यस्य रूपाणि विपरीतानि गौतम ।।

मृतं तु न विजानीयात्कश्यपस्य वचो यथा ।।५४।।

वैद्यास्तस्य न पश्यंति ये भवंति कुशिक्षिताः ।।

विचक्षणास्तु पश्यंति मंत्रौषधिसमन्विताः ।।५५।।

तस्यागदं प्रवक्ष्यामि स्वयं रुद्रेण भाषितम् ।।

मयूरपित्तं मार्जारपित्तं गन्धनाडीमूलमेव च ।। ५६ ।।

कुंकुमं तगरं कुष्ठं कासमर्दत्वचं तथा।।

उत्पलस्य च किंजल्कं पद्मस्य कुमुदस्य च ।। ५७ ।।

एतानि समभागानि गोमूत्रेण तु पेषयेत् ।।

एषोऽगदो यस्य हस्ते दष्टो न म्रियते स वै ।।

कालाहिनापि दष्टेन क्षिप्रं भवति निर्विषः ।।५८।।

क्षिप्रमेव प्रदा तव्यं मृतसंजीवनौषधम् ।।

अंजनं चैव नस्यं च क्षिप्रं दद्याद्विचक्षणः ।। ५९ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि पंचमीकल्पे धातुगतविषक्रियावर्णनं नाम पंचत्रिंशोऽध्यायः ।। ३५ ।।

।। गौतम उवाच।। ।।

कीदृशं सर्पदष्टस्य सर्पिण्याः कीदृशं भवेत् ।।

कुमारदष्टः कीदृक्स्यात्सूतिकादंशितस्य च ।। १ ।।

रूपं नपुंसकेनेह व्यंतरेण च कीदृशम् ।।

एतदाख्याहि मे सर्वमेभिर्दष्टस्य लक्षणम् ।। २ ।। ।।

।। कश्यप उवाच ।। ।।

अतः परं प्रवक्ष्यामि नागानां रूपलक्षणम् ।।

सर्पदष्टस्य च तथा समासाद्द्विजपुंगव ।। ३ ।।

अथ सर्पेण दष्टस्य ऊर्ध्व दृष्टिः प्रजायते ।।

सर्पीदष्टस्य च तथा अधोदृष्टिः प्रजायते ।। ४ ।।

कन्यादष्टस्य वामा स्यादृष्टिर्द्विजवरोत्तम ।।

कुमारेणापि दष्टस्य दक्षिणा एव जायते ।।५।।

गर्भिण्या वाथ दष्टस्य तथा स्वेदश्च जायते ।।

रोमांचः सूतिकायास्तु वेपथुश्चापि जायते ।।

नपुंसकेन दष्टस्य अंगमर्दः प्रजायते ।। ।।६।।

पन्नग्यः प्रभवो रात्रौ दिवा सर्पो विषाधिकः।।

नपुंसकस्तु संध्यायां कश्यपेन तु भाषितम्।।७।।

अंधकारे तु दष्टो य उदके गहने वने ।।

सुप्तो वा चेत्प्रमत्तो वा यदि सर्पं न पश्यति ।।

दष्टरूपाण्यजानन्वै कथं वैद्यचिकित्सितम्।।८।।

चतुर्विधा इह प्रोक्ताः पन्नगास्तु महात्मना ।।

दर्वीकरा मंडलिनो राजिला व्यंतरास्तथा ।। ९ ।।

दर्वीकरा वातविषा मंडला पैत्तिकाः स्मृताः ।।

श्लेष्मला राजिल्रा ज्ञेया व्यंतराः सान्निपातिकाः ।। 1.36.१० ।।

रक्तं परीक्षयेदेषां सर्पाणां तु पृथक्पृथक् ।।

कृष्णं दर्वीकराणां तु जायते नाल्पमुल्बणम् ।। ११ ।।

रक्तं घनं च बहुशः शोणितं मंडली कृतम् ।।

पिच्छिलं राजिले स्वल्पं तद्वद्व्यंतरके तथा ।। १२ ।।

सर्पा ज्ञेयास्तु चत्वारः पंचमो नोपलभ्यते ।।

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्र श्चैव चतुर्थकः ।। १३ ।।

ब्राह्मणे मधुरं दद्यात्तिक्तं दद्यात्तथोत्तरे ।।

वैश्ये कर्षफलं दद्याच्छूद्रे त्रिस्थूणमेव च ।। १४ ।।

ब्राह्मणेन तु दष्टस्य दाहो गात्रेषु जायते ।।

मूर्च्छा च प्रबला स्याद्वै नात्मानमभिजानते ।। १५ ।।

श्यामवर्णं मुखं च स्यान्मज्जास्तंभश्च जायते ।।

तस्य कुर्यात्प्रतीकारं येन संपद्यते सुखम् ।। १६ ।।

अश्वगंधाप्यपामार्गः सिंदुवारं सुरामयम् ।।

एतत्सर्पिः समायुक्तं पाने नस्ये च दापयेत् ।।

एतेनैवोपचारेण सुखी भवति मानवः ।। १७ ।।

क्षत्रियेण तु दष्टस्य कंपो गात्रेषु जायते ।।

मूर्छा मोहस्तथा स्याद्वै नात्मानमभिवेत्ति सः ।। १८ ।।

जायते वेदना तस्य ऊर्ध्वं चैव निरीक्षते ।।

तस्य कुर्यात्प्रतीकारं येन संपद्यते सुखम् ।। १९ ।।

अर्कमूलमपामार्गं प्रियंगुमिन्द्रवारुणीम् ।।

एतत्सर्पिः समायुक्तं पानं नस्यं च दापयेत् ।।

एतेनैवोपचारेण सुखी भवति मानवः ।। 1.36.२० ।।

वैश्येनापि हि दष्टस्य शृणु रूपाणि यानि तु ।।

श्लेष्मप्रकोपो लाला च न चोद्वहति चेतनाम् ।। २१ ।।

मूर्छा च प्रबला यस्य आत्मानं नाभिनंदति ।।

तस्य कुर्यात्प्रतीकारं येन संपद्यते सुखम् ।। २२ ।।

अश्वगंधा सगोमूत्रा गृह धूमं सगुग्गुलम् ।।

शिरीषार्कपलाशेन श्वेता च गिरिकर्णिका ।। २३ ।।

गोमूत्रेण समायुक्तं पानं नस्यं च दापयेत् ।।

एष वैश्येन दष्टानामगदः परिकीर्त्तितः ।। २४ ।।

शूद्रेणापि हि दष्टस्य शृणु तत्त्वेन गौतम ।।

कुथ्यते वेपते चैव ज्वरः शीतं च जायते ।। २५ ।।

अंगानि चुलुचुलायंते शूद्रदष्टस्य लक्षणम् ।।

तत्रागदं प्रवक्ष्यामि येन संपद्यते सुखम् ।। २६ ।।

पद्मं च लोध्रकं चैव क्षौद्रं पद्मस्य केसरम् ।।

मधूकसारं मधु च श्वेतां च गिरिकर्णिकाम् ।। २७ ।।

एतानि समभागानि पेषयेच्छीतवारिणा ।।

पानलेपांजनैर्नस्यैः सुखी भवति मानवः ।। २८ ।।

पूर्वाह्णे चरते विप्रो मध्याह्ने क्षत्रियश्चरेत् ।।

अपराह्ने चरेद्वैश्यः शूद्रः संध्याचरो भवेत् ।।२९।।

आहारो वायुपुष्पाणि ब्राह्मणानां विदुर्बुधाः ।।

मूषिका क्षत्रि याणां च आहारो द्विजसत्तम ।।

वैश्या मंडूकभक्षाश्च शूद्राः सर्वाशिनस्तथा ।।1.36.३०।।

अग्रतो दशते विप्रः क्षत्रियो दक्षिणेन तु ।।

वामपार्श्वे सदा वैश्यः पश्चाद्वै शूद्र आदशेत् ।। ३१ ।।

मदकाले तु संप्राप्ते पीड्यमाना महाविषाः ।।

अवेलायां दशंते वै मैथुनार्ता भुजंगमाः ।। ३२ ।।

पुष्पगंधाः स्मृता विप्राः क्षत्रियाश्चंदनावहाः ।।

वैश्याश्च घृतगंधा वै शूद्राः स्युर्मत्स्यगंधिनः ।। ३३ ।।

वासं तेषां प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ।।

वापीकूपतडागेषु गिरिप्रस्रवणेषु च ।।

वसंति ब्राह्मणाः सर्पा ग्रामद्वारे चतुष्पथे ।।३४।।

आरामेषु पवित्रेषु शुचिष्वायतनेषु च ।।

वसन्ति क्षत्रिया नित्यं तोरणेषु सरःसु च ।।३५।।

श्मशाने भस्मशालासु पलालेषु तटेषु च ।।

गोष्ठेषु पथि वृक्षेषु विप्र वैश्या वसंति च ।।३६।।

अविविक्तेषु स्थानेषु निर्जनेषु वनेषु च ।।

शून्यागारे श्मशाने च शूद्रा विप्र वसंति च ।। ३७ ।।

श्वेताश्च कपिलाश्चैव ये सर्पास्त्वनलप्रभाः ।।

मनस्विनः सात्त्विकाश्च ब्राह्मणास्ते बुधैः स्मृताः ।।३८।।

रक्तवर्णाः सुवर्णाभाः प्रवालमणिसंनिभाः ।।

सूर्यप्रभास्तथा विप्र क्षत्रियास्ते भुजंगमाः।।३९।।

नानाविचित्रराजीभिरतसीवर्णसन्निभाः।।

बाण पुष्पसवर्णाभा वैश्यास्ते वै भुजंगमाः ।। 1.36.४० ।।

काकोदरनिभाः केचिद्ये च अंजनसन्निभाः ।।

काकवर्णा धूम्रवर्णास्ते शूद्राः परिकीर्तिताः ।।४१।।

यस्य सर्पेण दष्टस्य दंशमंगुष्ठमंतरम् ।।

बालदष्टं विजानीयात्कश्यपस्य वचो यथा।। ४२ ।।

यस्य सर्पेण दष्टस्य दंशं द्व्यंगुलमंतरम् ।।

यौवनस्थेन दष्टस्य एतद्भवति लक्षणम् ।। ४३ ।।

यस्य सर्पेण दष्टस्य सार्धं द्व्यंगुलमzतरम् ।।

वृद्धदष्टं विजानीयात्कश्यपस्य वचो यथा ।। ४४ ।।

अनंतः प्रेक्षते पूर्वं वामपार्श्वे तु वासुकिः ।।

तक्षको दक्षिणेनेह कर्कोटः पृष्ठतस्तथा ।। ४५ ।।

चलते भ्रमते पद्मो महापद्मो निमज्जति ।।

विसंज्ञस्तिष्ठते चैव शंखपालो मुहुर्मुहुः ।। ४६ ।।

सर्वेषां कुरुते रूपं कुलिकः पन्नगोत्तमः ।।

अनंतस्य दिशा पूर्वा वासुकेस्तु हुताशनी ।।४७।।

दक्षिणा तक्षकस्योक्ता कर्कोटस्य तु नैर्ऋती ।।

पश्चिमा पद्मनाभस्य महापद्मस्य वायुजा ।।

उत्तरा शंखपालस्य ऐशानी कंबलस्य तु।।४८।।

अनंतस्य भवेत्पद्मं वासुकेः स्यात्तथोत्पलम् ।।

स्वस्तिकं तक्षकस्योक्तं कर्कोटस्य तु पंकजम् ।। ४९ ।।

पद्मस्य तु भवेत्पद्मं शूलं पद्मेतरस्य तु ।।

शंखपाले भवेच्छत्रं कुलिकस्यार्धचन्द्रकम् ।। 1.36.५० ।।

अनंतकपिलौ विप्रौ क्षत्रियौ शंखवासुकी ।।

महापद्मस्तक्षकश्च वैश्यौ विप्र प्रकीर्तितौ ।।

पद्मकर्कोटकौ शूद्रौ सदा ज्ञेयौ मनीषिभिः ।। ५१ ।।

अनंतकुलिकौ वर्णतो ब्रह्मसंभवौ ।।

वासुकिः शंखपालश्च रक्तौ ह्यग्निसमुद्भवौ ।। ५२ ।।

तक्षकश्च महापद्म ईषत्पीतौ बभूवतुः ।।

पद्मकर्कोटकौ विप्र सर्पौ कृष्णौ बभूवतुः ।। ५३ ।।

हयं यानं वृषं छत्रं राजानमथ पावकम् ।।

धरणीमुत्पाद्य धृतानेतान्सिद्धिकरान्विदुः ।। ।।५४।।

पूर्णकुम्भः पताका च कांचनं मणयस्तथा ।।

शिरीषं माणिकं कण्ठे जीवजीवेति सुव्रत ।।

एतेषां दर्शनं श्रेष्ठं कन्या चैकप्रसूयिका ।।५५।।

चतुःषष्टिः समाख्याता भोगिनो ये तु पन्नगाः ।

अदृश्यास्तेषु षट्त्रिंशद्दृश्यास्त्रिंशन्महीचराः ॥ ५६ ॥

विंशच्च स्रग्विणः प्रोक्ताः सप्त मंडलिनस्तथा ।

राजीवन्तो दश प्रोक्ता दर्व्यः षोडश पंच च ॥ ५७ ॥

दुंदुभो डुंडुभश्चैव चेटभश्चेंद्रवाहनः ॥

नागपुष्पसवर्णाख्या निर्विषा ये च पन्नगाः॥

एवमेव तु सर्पाणां शतद्विनवति स्मृतम् ॥५८॥

वराहकर्णीं गजपिप्पलीं च गांधारिकां पिप्पलदेवदारु ॥

मधूकसारं सहसिंदुवारं हिंगुं च पिष्ट्वा गुटिका च कार्या ॥५९॥

॥ सुमंतुरुवाच ॥ ॥

इत्युक्तवान्पुरा वीर गौतमस्य प्रजापतिः॥

लक्षणं सर्वैनागानां रूपवर्णौ विषं तथा ॥ 1.36.६० ॥

तस्मात्संपूजयेन्नागान्सदा भक्त्या समन्वितः ॥

विशेषतस्तु पंचम्यां पयसा पायसेन च ॥६१॥

श्रावणे मासि पंचम्यां शुक्लपक्षे नरा धिप ।

द्वारस्योभयतो लेख्या गोमयेन विषोल्बणाः ॥ ६२ ।

पूजयेद्विधिवद्द्वारं दधिदूर्वाक्षतैः कुशैः ।

गंधपुष्पोपहारैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः॥ ६३।।

ये त्वस्यां पूजंतीह नागान्भक्तिपुरःसराः।।

न तेषां सर्वपतो वीर भयं भवति कर्हिचित्।६४।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्ध साहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि पञ्चमीकल्पे श्रावणिकनागपञ्चमीव्रतवर्णनंनाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥ ॥ छ ॥

॥ सुमंतुरुवाच ॥ ॥

तथा भाद्रपदे मासि पंचम्यां श्रद्धयान्वितः ॥

अथालेख्य नरो नागान्कृष्णवर्णादिवर्णकैः ॥ १ ॥

पूजयेद्गंधपुष्पैश्च सर्पिः पायसगुग्गुलैः ॥

तस्य तुष्टिं समायांति पन्नगास्तक्षकादयः।।२।।

आसप्तमात्कुलात्तस्य न भयं नागतो भवेत्।।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन नागान्संपूजयेद्बुधः।।३।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतर्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि पंचमीकल्पे भाद्रपदिकनागपञ्चमीव्रतवर्णनं नाम सप्तत्रिंशोध्यायः।।३७।।

॥ ॥ सुमंतुरुवाच ॥ ॥

तथा चाश्वयुजे मासि पञ्चम्यां कुरुनंदन ॥

कृत्वा कुशमयान्नागान्गंधांद्यैः संप्रपूजयेत् ॥ १ ॥

घृतोदकाभ्यां पयसा स्नपयित्वा विशांपते ॥

गोधूमैः पयसा स्विन्नैर्भक्ष्यैश्च विविधैस्तथा ॥ २ ॥

यस्त्वस्यां विधिवन्नागाञ्छुचिर्भक्त्या समन्वितः ॥

पूजयेत्कुरुशार्दूल तस्य शेषादयो नृप ॥३॥

नागाः प्रीता भवंतीह शांतिमाप्नोति वा विभो ॥

स शांतिलोकमासाद्य मोदते शाश्वतीः समाः ॥ ४ ॥

इत्येष कथितो वीर पञ्चमीकल्प उत्तमः ।

यत्रायमुच्यते मंत्रः सर्वसर्पनिषेधकः ॥ ९॥

ॐ कुरुकुल्ले फट् स्वाहा।॥

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि पंचमीकल्पे समाप्तिकथनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥३८॥ ॥छ॥

॥सुमंतुरुवाच॥ ॥

षष्ठ्यां फलाशनो राजन्विशेषात्कार्तिके नृप ॥

राज्यच्युतो विशेषेण स्वं राज्यं लभतेऽचिरात्॥१॥

षष्ठी तिथिर्महाराज सर्वदा सर्वकामदा॥

उपोष्या तु प्रयत्नेन सर्वकालं जयार्थिना । । २

कार्त्तिकेयस्य दयिता एषा षष्ठी महातिथिः ।

देवसेनाधिपत्यं हि प्राप्तं तस्यां महात्मना । । ३

अस्यां हि श्रेयसा युक्तो यस्मात्स्कन्दो भवाग्रणीः ।

तस्मात्षष्ठ्यां नक्तभोजी प्राप्नुयादीप्सितं सदा । । ४

दत्त्वार्घ्यं कार्तिकेयाय स्थित्वा वै दक्षिणामुखः ।

दध्ना घृतोदकैः पुष्पैर्मन्त्रेणानेन सुव्रत । । ५

सप्तर्षिदारज स्कन्द स्वाहापतिसमुद्भव ।

रुद्रार्यमाग्निज विभो गङ्गागर्भ नमोऽस्तु ते । ।

प्रीयतां देवसेनानीः सम्पादयतु हृद्गतम् । । ६

दत्त्वा विप्राय चात्मान्नं यच्चान्यदपि विद्यते ।

पश्चाद्भुङ्क्ते त्वसौ रात्रौ भूमिं कृत्वा तु भाजनम् । । ७

एवं षष्ठ्यां व्रतं स्नेहात्प्रोक्तं स्कन्देन यत्नतः ।

तन्निबोध महाराज प्रोच्यमानं मयाखिलम् । । ८

षष्ठ्यां यस्तु फलाहारो नक्ताहारो भविष्यति ।

शुक्लाकृष्णासु नियतो ब्रह्मचारी समाहितः । । ९

तस्य सिद्धिं धृतिं तुष्टिं राज्यमायुर्निरामयम् ।

पारत्रिकं चैहिकं च दद्यात्स्कन्दो न संशयः । । 1.39.१०

यो हि नक्तोपवासः स्यात्स नक्तेन व्रती भवेत् ।

इह वामुत्र सोऽत्यन्तं लभते ख्यातिमुत्तमाम् । ।

स्वर्गे च नियतं वासं लभते नात्र संशयः । । ११

इह चागत्य कालान्ते यथोक्तफलभाग्भवेत् ।

देवानामपि वन्द्योऽसौ राज्ञां राजा भविष्यति । । १२

यश्चापि शृणुयात्कल्पं षष्ठ्याः कुरुकुलोद्वह ।

तस्य सिद्धिस्तथा तुष्टिर्धृतिः स्यात्ख्यातिसम्भवा । । १३

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि

षष्ठीकल्पवर्णनं नाम एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः । ३९ ।

कार्तिकेयवर्णनम्

शतानीक उवाच

अहो व्रतं महत्कष्टं संशयो हृदि वर्तते ।

कार्तिकेयस्य माहात्म्यं श्रुत्वा जन्म तथा द्विज । । १

अनेकजनितस्येह कार्त्तिकेयस्य सुव्रत ।

माहात्म्यं सुमहद्विप्र कथमेतद्विभाव्यते । । २

जातिः श्रेष्ठा भवेद्वीर उत कर्म भवेद्वरम् ।

संशयस्तु महानत्र दृष्ट्वा मे कृत्तिकासुतम् । । ३

एतद्वद विनिश्चित्य न यथा संशयो भवेत् ।

जन्मतः कर्मणश्चैव यज्ज्वायस्तद् ब्रवीहि मे । । ४

सुमन्तुरुवाच

इममर्थं पुरा पृष्टो ब्रह्मा शिष्यैर्मनीषिभिः ।

यदुक्तं तेन तेषां च तत्ते वच्मि निबोध मे । । ५

सुरज्येष्ठं सुखासीनमभिगम्य महर्षयः ।

प्रणम्य च महाबाहो विश्वामित्रस्य विप्रताम् । । ६

दृष्ट्वा विस्मयमागत्य कौतूहलसमन्विताः ।

भक्तिं श्रद्धां पुरोधाय प्रणम्यानतकन्धराः । । ७

ऋषय ऊचुः

भो ब्रह्मन्नादकल्पे हि ब्राह्मण्यं ब्रूहि किं भवेत् ।

जात्यध्ययनदेहात्मसंस्काराचारकर्मणाम्१ । । ८

बाह्याभ्यन्तरसामान्यविशेषा यदि कृत्रिमाः ।

मनोवाक्कर्मशारीरजातिद्रव्यगुणात्मकाः । । ९

सन्त्यक्तव्याः प्रसिद्धा ये जातिभेदविधायिनः ।

वस्तुभूताः परोक्षैर्वा प्रमाणैर्न विनिश्चिताः । । 1.40.१०

अव्यक्तागमसिद्धश्चेज्जातिभेदविधिर्नृणाम् ।

विकल्पोऽयं न पुष्णाति भवतः शेमुषीबलम् । । ११

ब्रह्मोवाच

एवमेतन्न सन्देहो यथा यूयं वदन्ति१ ह ।

शृणुध्वं योगिनो वाक्यं सतर्कं शिष्यश्रेयसे । । १२

योगेश्वर उवाच

प्रमाणे हि प्रसिद्धे तु भिन्नार्थविषये यतः ।

स्पष्टयोग्यार्थविषयं प्रत्यक्षं तावदीक्षते । । १३

समान्यातीन्द्रियग्राही सिद्धान्तोऽभ्युपगम्यते ।

स एव भगवानेकं प्रमाणमिति चेन्न तत् । । १४

यस्माद्विविधमे तत्ते सङ्कटं भद्र वर्तते ।

वेदस्य पौरुषेयत्वं नित्यजातिसमर्थकम् । । १५

कार्या विशेषा वेदोक्ता न युक्तमकृतं वचः ।

ताल्वादिकरणानां च व्यापारानन्तरं श्रुतेः । । १६

व्यापारात्परतस्तस्य प्रागभावविशेषतः ।

तद्भावानुविधायित्वमन्वयव्यतिरकेतः । । १७

तस्माद्धूमाग्निवद्वार्थफलभावोऽवतिष्ठते ।

न च व्यापारवचसोरन्यथानुपपत्तितः । । १८

पुरुषानुगता जातिर्ब्राह्मणत्वादिकास्ति चेत् ।

द्विवर्णजातिभेदेन प्रत्याक्षार्थोपलक्षणात् । । १९

गोवर्गमध्यं च गतो यथाश्वो निर्धार्यते ज्ञैः सुविचक्षणत्वात् ।

मनुष्यभावादविशिष्यमाणस्तद्वद्द्विजः शूद्रगणान्न भिन्नः । । 1.40.२०

मनुष्यजातेर्न परो विशेषो यः कल्प्यते सर्वनरानुयायी ।

संस्कारयुक्ता हि क्रियाविशिष्टा द्विजन्मनां शूद्रविवेकहेतुः । । २१

जीवोऽपि ब्राह्मणः प्रोक्तो यैरतत्त्वज्ञमानवैः ।

प्रभ्रष्टब्राह्मणत्वास्ते जायन्ते विप्रसङ्गतः । । २२

जराजन्मान्तरक्लेशदुष्टग्राहकुलाकुलम् ।

नर तिर्यगसच्छूद्र योनिदुःखोर्मिसंकटम् ।। २३

दौस्थित्यरोगशोकार्तिजनावर्तसमन्वितम् ।

श्वानुशूकरचाण्डालकृमिकूर्मादिकायकम् । । २४

संसारसागरं घोरं मग्नः खलु परिप्लवन् ।

भूरिपापभराक्रान्तः स जीवो ब्राह्मणः कथम् । । २५

ब्रह्मोवाच

सप्तव्याधकथा विप्रा मनुना परिकीर्तिताः ।

तं निशम्य यदुश्रेष्ठ नित्यं जातिपदं त्यजेत् । । २६

सप्तव्याधा दशार्णेषु१ मृगाः कालञ्जरे गिरौ ।

चक्रवाकाः सरिद्द्वीपे हंसाः सरसि मानसे । । २७

तेऽपि जाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः।

प्रस्थिता दीर्घमध्वानं मृयं किमवसीदथ । । २८

तस्मान्न जीवे ब्राह्मण्यं पश्यामो हि कथञ्चन । । २९

शस्त्रादिमद्भार्गवजातियुक्तो गजाश्वगोजोष्ट्रखरादिकानाम् ।

शक्त्या कृतो ह्यङ्गजवर्णधर्मैर्भेदः स्फुटं लक्षणतोऽत्र यद्वत् । । 1.40.३०

तदुत्तरान्नैव विकर्तनीया ब्राह्मण्यजातिनृषु नास्ति काचित् ।

नित्याकृतिर्नानुपभेदरूपा यथा हि भेदः परमोऽत्र सिध्येत् । ।

सिताद्यसाधारणतुल्यरूपाः सनातनोऽङ्गेषु न वर्णभेदः । । ३१

ब्राह्मण्यमध्रुवमिदं किल कृत्रिमत्वादकृत्रिमं भवति सामयिकत्वयोगात् ।

साङ्केतिकं सुकृतलेशविशेषलब्धं वाणिज्यभेषजकृतामिव जातिभेदाः । । ३२

किं ब्राह्मणा ये सुकृतं त्यजन्ति किं क्षत्रिया लोकमपालयन्तः .।

स्वधर्महीना हि तथैव वैश्याः शूद्राः स्वमुख्यक्रियया विहीनाः । । ३३

तस्मान्न गोश्ववत्कश्चिज्जातिभेदोऽस्ति देहिनाम् ।

कार्यशक्तिनिमित्तस्तु सङ्केतः कृत्रिमो भवेत् । । ३४

एवं प्रमाणैः प्रतिषिध्यमानां साङ्केतिकीं याति नरो व्यवस्थाम् ।

स्वकीयसिद्धां स्वमतैर्निषिद्धां न बुध्यते मूढमना वराकः । । ३५

गोमहिष्यजवाज्युष्ट्रवानेयाविगजाधिपाः ।

प्रेष्यवार्धुषिकाकार्यकरणोद्यतमानसाः । । ३६

वणिक्कारुक्रियाविष्टा१ दिव्यास्तेऽपि च ये द्विजाः ।

विनष्टास्ते तु विज्ञेयाः क्रव्यादाश्च कुशीलवाः । । ३७

पलाण्डुलशुनादाश्च मृग्युष्ट्रीक्षीरपायिनः ।

मांससर्वरसक्षीरक्रयविक्रयकारिणः । । ३८

पुनर्भूवृषलीवेश्याचाण्डालस्त्रीनिषेविणः ।

शूद्रान्नरसपुष्टाङ्गाः प्रेतवस्त्रान्नभोजनाः । । ३९

मृतसूतकलब्धान्नपानाद्यभ्यवहारिणः ।

ब्रह्मदेवपितृभूतमनुष्येषु बहिष्कृताः । ।1.40.४०

मात्सर्यमदविद्वेषतृष्णाकामतमोमयाः ।

हीनाचारा१ हि ये केचिदपरे पिशुना द्विजाः । ।

प्रकारैर्बहुभिः सर्वे ते प्रणश्यन्ति नान्यथा । ।४ १

एवं शास्त्रोदितन्यायमार्गभ्रष्टास्तु ये नराः ।

विशिष्टगोत्रसंस्कारकलापसकलात्मकाः । ।४ २

वेदानध्यापयन्तोऽपि तेऽधीयानाः श्रुतिक्रमात् ।

ब्राह्मणत्वाद्विहीयन्ते दुराचारविघायिनः । ।४ ३

तस्मान्न जातिरेकत्र भूतात्मास्त्यनपायिनी ।

नाशित्वादत्र च श्लोकान्मानवाः समधीयते । ।४.

सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च ।

त्र्यहेण शूद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीरविकयी । ।४५

गोरक्षकान्वाणिजिकांस्तथा कारुकुशीलवान् ।

प्रेष्यान्वार्धुषिकांश्चैव शूद्रास्तान्मनुरब्रवीत् । ।४६

शूद्रो ब्राह्मणतामेति ब्राह्मणश्चैति शूद्रताम् ।

क्षत्रियो याति विप्रत्वं विद्याद्वैश्यं तथैव च । ।४७

इति श्री भविष्ये महापुराण शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि षष्ठीकल्पे

कार्तिकेयवर्णने जातिवर्णनं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ।४ ० ।

ब्राह्मणविवेकवर्णनम्

ब्रह्मोवाच

वेदाध्ययनमप्येतद्ब्राह्मण्यं प्रतिपद्यते ।

विप्रवद्वैश्यराजन्यौ राक्षसा रावणादयः । । १

श्वादचाण्डालदासाश्च लुब्धकाभीरधीवराः ।

येन्येऽपि वृषलाः केचित्तेऽपि वेदानधीयते । । २

यदा देशान्तरं गत्वा ब्राह्मण्यं क्षत्रियं श्रिताः ।

व्यापाराकारभावाद्यैर्विप्रतुल्यैः प्रकल्पितैः । । ३

वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि यथाक्रमम् ।

प्रोद्वहन्ति शुभां कन्यां शुद्धब्राह्मणजा नराः । ।४

अथवाधीत्य वेदांस्तु क्षत्रवैश्यैस्तु१ वा नराः ।

गौडपूर्वां कृतामेयुर्जातिं वा दाक्षिणात्यजाम् । । ५

अपरिज्ञातशूद्रत्वाद्ब्राह्मण्यं यान्ति कामतः ।

तस्मान्न ज्ञायते भेदो वेदाध्यायक्रियाकृतः । । ६

शास्त्रकारैस्तथा चोक्तं न्यायमार्गानुसारिभिः ।

ते साधु मतमाकर्ण्य सन्तः सन्ति विमत्सराः । । ७

आचारहीनान्न पुनंति वेदा यद्यप्यधीताः सह षद्भिरङ्गैः२ ।

शिल्पं हि वेदाध्ययनं द्विजानां वृत्तं स्मृतं ब्राह्मणलक्षणं तु । । ८

अधीत्य चतुरो वेदान्यदि वृत्ते न तिष्ठति ।

न तेन क्रियते कार्यं स्त्रीरत्नेनेव षण्ढकः । । ९

शिखाप्रणवसंस्कारसन्ध्योपासनमेखलाः ।

दण्डाजिनपवित्राद्याः शूद्रेष्वपि निरङ्कुशाः । । 1.41.१०

प्रसङ्गोऽपि हि शूद्राणां न शक्यो विनिवारितुम् ।

देवोत्तमत्रयेणापि निवर्तन्ते नराः स्वयम् । । ११

तस्मान्नैतेऽपि लक्ष्यन्ते विलक्षणतया१ नृणाम् ।

यज्ञोपवीतसंस्कारमेखलाचूलिकादयः । । १२

आभिचारिकमन्त्राद्यैर्दुर्लभत्वादिभाषणैः ।

ब्राह्मणस्यैव शक्तिश्चेत्केनास्य विनिहन्यते । । १३

तपः सत्यादिमाहात्म्याद्देवतासमयस्मृतिः ।

मन्त्रशक्तिर्नृणामेषां सर्वेषामपि विद्यते । । १४

वञ्चनं दुर्वचस्यापि क्रियते सर्वमानवैः ।

शूद्रब्राह्मणयोस्तस्मान्नास्ति भेदः कथञ्चन । । १५

शापानुग्रहकारित्वं शक्तिभेदो न विद्यते ।

चौरचाटादिराजन्यदुर्जनाभिहते नृणाम् । । १६

आत्मादुःखोदयापायं स्वेषु जन्तुषु रक्षणम् ।

कर्तुं न प्रभवेच्छूद्रो ब्राह्मणस्तद्वदेव हि । । १७

मा भूद्युगे कलावेतद्देशे चाकार्यकृद्द्विजे ।

स्यादन्यदेशकालादौ द्विजानामतिशायिनाम् । । १८

शापानुग्रहसामर्थ्यमन्यद्वाध्यात्मगोचरम् ।

ब्रह्मसाधनमेतद्धि लिङ्गं केचित्प्रचक्षते । । १९

संसारारक्तचेतस्का मोहान्धतमसावृताः ।

पतन्त्युन्मार्गगर्तेषु प्रत्यग्नि शलभा यथा । । 1.41.२०

जातिधर्मः स्वयं किञ्जिद्विशेषः श्रुतिसङ्गमात् ।

असिद्धः शूद्रजातीनां प्रसिद्धो विप्रजातिषु । । २१

संस्कारो योनिसाध्यो वा सामग्री प्रभवोऽथ वा ।

शूद्रेभ्योऽतिशयं धत्ते यः साधारणतागुणः । । २२

विप्राणां पञ्चधा भेदः कल्पनीयस्तु पण्डितैः ।

न जातिजस्त्रयीजो वा विशेषो युक्तिबाधकात् । ।

क्रमाक्रमक्रियाः सन्ति न सनातनवस्तुनः । । २३

नित्यो न हेतुर्विगतक्रियत्वाद्धेतुर्भवेद्वेदविशेषतः सः ।

स तत्समस्तत्प्रतिसन्निधानात्कालात्ययेक्षित्वमयुक्तमेव । । २४

स्वान्तः शरीरवृत्तिस्थः श्रुतियोगादुदेति यः ।

सोऽनन्यवेदविज्ञातस्वभावोऽन्यैर्न गम्यते । २५

विशिष्टाधीतिधर्मत्वे कृत्रिमा ब्रह्मसङ्गतिः ।

यस्यास्यतिशयस्तस्य नान्यो नाश्रयते यदि । । २६

दृश्यस्वभावं किमभीष्टमेतद्ब्राह्मण्यमाहोस्विददृष्टरूपम् ।

सर्वैः प्रतीयेत हि दृश्यरूपं ततोऽन्यथावद्गतिरेव न स्यात् । । २७

सामग्र्यभावात्परमं विशेषं भूदेवगात्रस्थमभूमिदेवाः ।

स्मरन्ति तेनात्मनि पुण्यपापं यथा तथेत्येतदयुक्तमुक्तम् । । २८

सामग्र्यनुष्ठानगुणैः समग्राः शूद्रा यतः सन्ति समा द्विजानाम् ।

तस्माद्विशेषो द्विजशूद्रनाम्नोर्नाध्यात्मिको बाह्यनिमित्तको वा । । २९

संस्कारतः सोऽतिशयो यदि स्यात्सर्वस्य पुंसोऽस्त्यतिसंस्कृतस्य ।

यः संस्कृतो विप्रगणप्रधानो व्यासादिकैस्तेन न तस्य साम्यम्१ । । 1.41.३०

हेतुत्वं घटते१ नैषां जात्यादीनामसम्भवात् ।

जातेरकृतकत्वाच्च अधीते न विशेषतः । । ३१

संस्कारातिशयाभावादन्तरस्यागते परैः ।

भौतिकत्वाच्छरीरस्य समस्तानामसंहतैः । । ३२

किं चान्यनास्तिकम्लेच्छ यवनादिजनेष्वलम्२ । । ३३

वेदोदितबहिर्दुष्टचरितेषु दुरात्मसु ।

धर्मादतिशयो३ दृष्टः क्रूरसाहसिकादिषु । ।

तस्माद्विप्रेषु जात्यादिसामग्रीप्रभवो न सः । । ३४

तस्मान्न च विभेदोऽस्ति न बहिर्नान्तरात्मनि ।

सुखादौ न चैश्वर्ये नाज्ञायां नाभयेष्वपि । ।३ ५

न वीर्ये नाकृतौ नाक्षे न व्यापारे न चायुषि ।

नाङ्गे पुष्टे न दौर्बल्ये न स्थैर्ये नापि चापले । । ३६

न प्रज्ञायां न वैराग्ये न धर्मे न पराक्रमे ।

न त्रिवर्गे न नैपुण्ये न रूपादौ न भेषजे । । ३७

न स्त्रीगर्भे न गमने न देहमलसम्प्लवे ।

नास्थिरन्ध्रे न च प्रेम्णि न प्रमाणेषु लोमसु । । ३८

शूद्रब्राह्मण्योर्भेदो मृग्यमाणोऽपि यत्नतः ।

नेक्ष्यते सर्वधर्मेषु संहतैस्त्रिदशैरपि । । ३९

उक्तमात्रा विसम्भूतिर्विचारक्रमकारिभिः ।

वृद्धवृन्दारकाधीशैरप्रधृष्यमिदं वचः । । 1.41.४०

न ब्राह्मणाश्चन्द्रमरीचिशुभ्रा न क्षत्रियाः किंशुकपुष्पवर्णाः ।

न चेह वैश्या हरितालतुल्याः शूद्रा न चाङ्गारसमानवर्णाः । । ४१

पादप्रचारैस्तनुवर्णकेशैः सुखेन दुःखेन च शोणितेन ।

त्वङ्मांसमेदोस्थिरसैः१ समानाश्चतुष्प्रभेदा हि कथं भवन्ति ।।४२

वर्णप्रमाणाकृतिगर्भवासवाग्बुद्धिकर्मेन्द्रियजीवितेषु ।

बलत्रिवर्गामयभेषजेषु न विद्यते जातिकृतो विशेषः ।।४३

स एक एवात्र पतिः प्रजानां कथं पुनर्जातिकृतः प्रभेदः ।

प्रमाणदृष्टान्तनयप्रवादैः परीक्ष्यमाणो विघटत्वमेति ।।४४

चत्वार एकस्य पितुः सुताश्च तेषां सुतानां खलु जातिरेका ।

एवं प्रजानां हि पितैक एवं पित्रैकभावान्न च जातिभेदः ।।४५

फलान्यथोदुम्बरवृक्षजातेर्यथाग्रमध्यान्तभवानि यानि ।

वर्णाकृतिस्पर्शरसैः समानि तथैकतो जातिरतिप्रचिन्त्या ।।४६

ये कौशिकाः काश्यपगौतमाश्च कौंडिन्यमाण्डव्यवशिष्ठगोत्राः ।

आत्रेयकौत्साङ्गिरसः सगर्गा मौद्गल्यकात्यायनभार्गवाश्च ।।४७

गोत्राणि नानाविधजातयश्च भ्रातृस्नुषामैथुनपुत्रभावाः ।

वैवाहिकं कर्म न वर्णभेदः सर्वाणि शिल्पानि भवन्ति तेषाम् ।।४८

ये चान्ये२ पण्डिताः प्राहुर्देहब्राह्मणतां नराः ।

तेषां दुर्दृष्टितिमिरमपनीयानुकम्प्य च ।।४९

न्यायाञ्जनौषधैर्दिव्यैः परिणामसुखावहैः ।

उपनीतः प्रयत्नेन सुदृष्टिं संविदद्महे ।।1.41.५०

मृतिमत्त्वाच्च नाशित्वं नाशित्वाच्छेषभूतवत्१ ।

देहाधारनिविष्टानां ब्राह्मण्यं न प्रकल्प्यते । ।५ १

एकैकोवयवस्तेषां न ब्राह्मण्यं समश्नुते ।

न चानेकसमूहेऽपि सर्वथातिप्रसङ्गतः । ।५२

पृथिव्युदकवाय्यग्निपरिणामविशेषतः ।

देहतः सर्वभूतानां ब्राह्मणत्वप्रसङ्गतः । ।५३

देहस्य ब्राह्मणत्वं यैरतत्त्वज्ञैः प्रकल्प्यते ।

संस्कर्तॄणां शरीरस्य तेषां न ब्रह्मता भवेत् । ।५४

मृग्यमाणे प्रयत्नेन देहे तन्नोपलभ्यते ।

तस्मान्न देहे ब्राह्मण्यं नापि देहात्मकं भवेत् । ।५५

वर्णापसदचांडालश्वादादीनां३ प्रसज्यते ।

यदि देहस्य विप्रत्वं भवद्भिरुपगम्यते । ।५६

देहशक्तिगुणैः क्षीणैः कायभस्मादिरूपवत् ।

तस्माद्देहात्मकेनैतद्ब्राह्मण्यं नापि कर्मजम् । । ५७

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि षष्ठीकल्पे

ब्राह्मण्यविवेकवर्णनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः ।४ १ ।

ब्राह्मणसंस्कारविवेकवर्णनम्

ब्रह्मोवाच

अपरैश्च सदाचारयोगयुक्तैर्मनीषिभिः ।

यदकारि महासत्त्वैः सुभाषितमिदं शृणु । । १

बहुवनस्पतिशङ्खपिपीलिकाभ्रमरवारणजातिमुदाहरन्।

गतिषु कर्ममितो नटवत्सदा भ्रमति जन्तुरलब्धसुदर्शनः । । २

रूपैश्वर्यज्ञानकुलैर्विभवैर्वर्मितो भूत्वा धर्मपथं चेद्विजहासि ।

न वक्ष्ये व्रजन्भुवनानि त्वमटिष्यंस्तस्मादभिभस्मीभूते मद आत्मनः । । ३

जातिकुलरूपवयोवर्णानेकश्रुतमदान्धाः क्लीबाः ।

परत्र चेह च हितमप्यर्थं न पश्यन्ति । ।४

ज्ञात्वा भवपरिवर्ते जातीनां कोटिशतसहस्रेषु ।

हीनोत्तममध्यत्वं को जातिमदं बुधः कुर्यात् । । ५

नैकाञ्जातिविशेषानिन्द्रियनिवृत्तिपूर्वकान्सर्वान् ।

कर्मवशाद्गच्छत्यत्र कस्यैका शाश्वती जातिः । । ६

विद्वत्सदसि योऽप्याह संस्काराद्ब्राह्मणो भवन् ।

न्यायज्ञैः१ स निराकार्यो वाक्यैर्न्यायानुसारिभिः । । ७

गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं तथा ।

जातकर्म नामकर्म तथान्नप्राशनं च वै । । ८

चूडोपनयनं चास्य व्रतादेशस्तथैव च ।

समावर्तनमप्यन्यत्पाणिग्रहणमेव च । । ९

इत्येवमादिसंस्कारविधानैर्येऽतिसंस्कृताः ।

त एव ब्राह्मणा येषां नैरन्तर्येण२ कामनाः । । 1.42.१०

यस्माद्वै ब्राह्मणा जाता ब्राह्मणैः कृतसंस्कृतैः ।

नायुः शक्तिर्हि कान्त्यादिविशेषो विद्यते स्फुटः । । ११

तौ वा ब्राह्मणगात्रोत्थौ संस्कृतासंस्कृतौ नरौ ।

इष्टानिष्टाप्त्यनाप्तिभ्यां न भिद्येते परस्परम् । । १२

ज्ञानाध्ययनमीमांसा नियमेन्द्रियनिग्रहैः ।

विना संस्कारयोगेऽपि पुंसः शूद्रान्न भिन्नता । । १३

संस्कारः क्रियमाणश्च न शूद्रे च प्रवर्तते ।

संस्कृताङ्गश्च१ पापेभ्यो न पश्यति निवर्तते । । १४

विलासिनीभुजंगादिजनवन्मदविह्वलाः ।

व्यामुह्यन्ति सदाचाराद्ब्राह्मणत्वात्पतन्ति३ च । । १५

संस्कृतोऽपि दुराचारो नरकं याति मानवः ।

निःसंस्कारः सदाचारो भवेद्विप्रोत्तमः सदा । । १६

मन्त्रपूतात्मसंस्कारयुक्तोऽपि प्लवते न तु ।

ब्राह्मण्यादविकल्पं स पश्चाद्दुश्चरितो नरः । । १७

सामर्थ्यात्पतनं तस्माद्ब्राह्मण्यान्मुच्यते ध्रुवम् ।

दुरनुष्ठानसक्तानां पुंसां पुरुषपुङ्गवैः । । १८

किं क्वचिद्दृष्टमेवैतत्किं वा स्पर्धाविदत्ययम् ।

तुल्यमुत्सहसे कर्तुमप्यदृष्टं तदा वद । । १९

आचारमनुष्ठिन्तो व्यासादिमुनिसत्तमाः ।

गर्भाधानादिसंस्कारकलापरहिताः स्फुटम् । । 1.42.२०

विप्रोत्तमाः श्रियं प्राप्ताः सर्वलोकनमस्कृताः ।

बहवः कथ्यमाना ये कतिचित्तान्निबोधत । । २१

जातो व्यासस्तु कैवर्त्याः श्वपाक्याश्च पराशरः ।

शुक्याः शुकः कणादाख्यस्तथोलूक्याः सुतोऽभवत् । । २२

मृगीजोथर्षशृङ्गोपि वशिष्ठो गणिकात्मजः ।

मन्दपालो४ मुनिश्रेष्ठो नाविकापत्यमुच्यते५ । । २३

माण्डव्यो मुनिराजस्तु मण्डूकीगर्भसम्भवः ।

बहवोऽन्येऽपि विप्रत्वं प्राप्ता ये पूर्ववद्द्विजाः । । २४

यच्चैतच्चारुचरितैरर्च्यमुच्चरितं वचः ।

तद्विचार्याचरन्नुच्चैराचारोपचितद्युतिः । । २५

हरिणीगर्भसम्भूत ऋष्यशृङ्गो महामुनिः ।

तपसा ब्राह्मणो जातः संस्कारस्तेन कारणम् । । २६

श्वपाकीगर्भसम्भूतः पिता व्यासस्य पार्थिव ।

तपसा ब्राह्मणो जातः संस्कारस्तेन कारणम् । । २७

उलूकीगर्भसम्भूतः कणादाख्यो महामुनिः ।

तपसा ब्राह्मणो जातः संस्कारस्तेन कारणम् । । २८

गणिकागर्भसम्भूतो वशिष्ठश्च महामुनिः ।

तपसा ब्राह्मणो जातः संस्कारस्तेन कारणम् । । २९

नाविकागर्भसम्भूतो मन्दपालो महामुनिः ।

तपसा ब्राह्मणो जातः संस्कारस्तेन कारणम् । । 1.42.३०

वेदतन्त्रजसंस्कारकलापनिपुणैरपि ।

विद्यातपोधनबलादुत्कृष्टं लभ्यते फलम् । ३१

लब्धसंस्कारदेहाश्च महापातकिनो नराः ।

यस्मान्निवर्तते ब्रह्म तस्मात्साङ्केतिकं विदुः । । ३२

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि

षष्ठीकल्पे ब्राह्मणसंस्कारविवेकवर्णनं नाम द्वाचत्वारिंशोऽध्यायः । ४२ ।

वर्णव्यवस्थावर्णनम्

ब्रह्मोवाच

किं चान्यदपरं यूयं वेदमन्त्रविदो जनाः ।

प्रष्टव्याः कस्य संस्कारे विशेषमुपगच्छत । । १

किं देहस्योत येनासौ निसर्गमलिनः स्थितः ।

शुक्रशोणितसम्भूतः शमलोद्भवकीटवत् । । २

निषेकादिश्मशानान्तैर्विविधैर्विधिविस्तरैः ।

देहिनोऽतिशयं केचिदुपगच्छन्ति मानवाः । । ३

तेषां गूढमनः कायवाग्विदुष्टैः सुचेष्टितैः ।

असंयतमनुष्याणां पक्षोऽयं दूष्यते मया । । ४

वैदिकाखिलसंस्कारसारभूता द्विजातयः ।

सर्वकार्यकरान्सर्वान्वृषलानतिशेरते । । ५

चण्डकर्मा विकर्मस्थो ब्रह्महा गुरुतल्पगः ।

स्तेनो गोघ्नः सुरापाणः परस्त्रीरमणप्रियः । । ६

मिथ्यावादी मदोन्मत्तो नास्तिको वेदनिन्दकः ।

ग्रामयाजकनिर्ग्रन्थौ बहुदोषो दुरासदः । । ७

नि१षिद्धाचारसंसेवी चोरश्चाटो मदोद्धतः ।

धूर्तो नटः शठः पापी सर्वाशी सर्वविक्रयी । । ८

वाङ्मनः कायजैर्दुष्टैर्हता ये ब्राह्मणाधमाः ।

ते न शुद्धिं व्रजन्तीह अपि यज्ञशतैरपि२ । । ९

शूद्राणां यान्यनिष्टानि सम्पद्यन्ते स्वभावतः ।

विप्राणामपि तान्येव निर्विघ्नानि भवन्ति न । । 1.43.१०

तस्मान्मन्त्रोग्निहोत्रं वा वेद्यां पशुवधोऽपि वा ।

हेतवो न हि विप्रत्वे शूद्रैः शक्या क्रिया यथा । । ११

ये चापि कर्मबन्धेन बद्धाः सीदन्ति जन्तवः ।

संसारानलसन्तापविक्लवीकृतमानसाः । । १२

ते जन्ममरणाटव्यां सुखामृतपिपासवः ।

कृपणस्याश्रयेऽटन्तो लभन्ते नैव निर्वृतिम् । । १३

चतुर्वर्णा नरा ये तु तत्तद्वीर्ये नराधमाः ।

तेषां सर्वात्मना सर्वैर्धर्मैः साङ्कर्यमीक्ष्यते ।। १४

शूद्रविप्रादयो योनौ न भिद्यन्ते परस्परम् ।

सर्वधर्मसमानत्वात्संस्कारादि निरर्थकम् ।। १५

तदनुष्ठानवैधर्म्यवियोगमरणादिभिः ।

असेव्यसेवनैरन्यैः शूद्रविप्रादयः समाः ।। १६

बुद्ध्या शक्त्या स्वभावेन धर्मैर्जात्या१दिभिः श्रिया ।

कर्तव्यैः पुण्यपापाभ्यां शनैः२ सर्वशरीरगैः ।। १७

बन्धनै रोधनैर्नानायातनोपायपीडनैः ।

दण्डैरदण्डकरणैर्विषादपरिवेदनैः ।। १८

सात्त्विकः प्रतिधर्माद्यै राजसैश्चित्रवेष्टितैः ।

तामसैस्तापमोहाद्यैर्दूयमानाः पुनः१ पुनः ।। १९

श्लेश्ममारुतपित्ताद्यैर्महाबीभत्सदर्शनैः ।

क्वचिद्वृत्तिनिवृत्तिभ्याममृतानृतहिताहितैः ।।1.43.२०

अलङ्कारोपयोगेन मन्मथाद्यैर्विचेष्टितैः ।

धनलाभाशयानैकजन्तुसङ्घातपातनैः ।।२ १

अधिसिद्धिगतिं याति नानाविधमनोरथैः ।

आत्मस्नेहपरद्वेषस्वीकृतद्रवरक्षणैः ।।२२

अतिक्षीबत्वसंक्षोभक्षुतक्षामक्षमामयैः ।

यातनोपायपैशुन्यशून्यत्वोपशमैस्तथा ।।२३

अप्रशस्तैरनुष्ठानैः समीपस्थापदः समाः ।

हिंसकाः प्राणिनः पापवितथालापभाषिणः ।।२४

साधूनांभाषकाः स्तेना निर्दयाः पारदारिकाः ।

नीचकर्मसमाचाराः सर्वभक्षाः पिशाचवत् ।।२५

दुष्कुलीना दुराचारा नृपाणामुपजीविनः ।

विप्रकार्या विकर्मस्था धनिनो दुष्टचेतसः ।।२६

लुब्धका हरिणान्हत्वा वासं कृत्वा यथा वने ।

तथा खादन्ति पिशुना बहवश्च३ क्रियावशात् ।।२७

वेदवादमधीयानाः१ प्राणिघाताभिशंसिनः ।

पुष्णन्ति कपटैरर्थान्वेदविक्रयिणोऽधमाः । । २८

मायिनो मत्सरग्रस्ता लुब्धा मुग्धा मदोद्धताः ।

चाटाः कार्पटिकाः कूराः कदर्याः कलहप्रियाः । । २९

वाचाटदुष्टकुलटा अटन्तो भाटकैः सह ।

भण्डमान्या भटाटोपैः संक्रुद्धाः सुविलुण्ठकाः । । 1.43.३०

पर्यटा भाटका जीवाः कण्ठकश्लोकभाषिणः ।

विक्रीणते ह्यविक्रेयमभक्ष्यद्रव्यभक्षिणः । । ३१

शूद्रकर्मानुतिष्ठन्तो निस्तपास्ते नराधमाः ।

सेवाध्यापनवाणिज्यकृष्याद्यारम्भलम्भिताः । ।

गृह्णन्तः सम्पदो बाहयाद्द्रव्यधान्यधनादिकाः । । ३२

क्रोधादाभ्यन्तरान्दोषांस्तथा दुष्टमनोरथान् ।

अत्यजन्तो विशिष्टानां श्रेष्ठास्ते कचमर्दिनः । । ३३

नोपदेयानि वस्त्राणि नित्यमाददते द्विजाः ।

हापयन्ति न हेयानि कथं ते गुरवः क्षितौ । । ३४

दन्तिका दिण्डिका भण्डाश्चण्डाश्चण्डालचेष्टिता ।

वैतण्डकास्ते निघ्नन्ति यथा सिंहो मृगान्पशून् । । ३५

निर्ग्रन्थं मुनिमालोक्य मन्यमानाः समुन्नतम् ।

परिभूयावतिष्ठन्ते धिक्तान्रिक्तान्सवैरिणः । । ३६

तस्मात्संसारिकाः सत्त्वाश्चित्तक्लेशकलङ्किताः ।

दौःशील्यदौर्मनस्याद्यैस्तुल्यजातीयबन्धनात् । । ३७

शूद्रां प्ररोचते विप्रो रागिणीं मैथुनं प्रति ।

सा कामदुःखविगमे गर्भं धत्ते समागमे ।।३८

कामकामातुराभ्यस्तु रोचन्ते शूद्रमानवाः ।

मैथुनं प्रति ब्राह्मण्ये तेऽपि तासां सुखावहाः ।।३९

ये तु जात्यादिभिर्भिन्ना गवाश्वोष्ट्मतङ्गजाः ।

ते विजातिषु नो गर्भं कुर्वतेऽपि सुखार्थिनः ।।1.43.४०

अनड्वानेव गोरेव कामं पुष्णाति सङ्गमे ।

घोटकाश्च रतिं सम्यक्कुर्वते वडवासु च ।।४१

पतिं करभमेवाप्य करभी रमते मुदा ।

गजमेव पतिं लब्ध्वा सुखं तिष्ठति हस्तिनी ।।४२

तिर्यग्जातिः स्त्रिया साकं कुर्वाणाऽपि हि मैथुनम् ।

न तस्याः कुरुते गर्भं नरो नापि सुखासिकाम् ।।४३

तिरश्चा सह कुर्वाणा मैथुनं मनुजाङ्गना ।

नाधत्ते तत्कृतं गर्भं न युक्तं मैथुनं तयोः ।।४४

नैवं कश्चिद्विभागोस्ति मैथुने स्त्रीमनुष्ययोः ।

येन संक्षीयते भेदः प्रस्फुटं द्विजशूद्रयोः ।।४५

वेदपाठच्छलेनायं न क्रियाभिः प्रपद्यते ।

बहुभिर्जडसङ्घातैरविशिष्टे पदेऽहनि ।।४६

देहे देहिनि चामुष्मिन्नशुचावनवस्थिते ।

रागद्वेषादिभिर्दोषैरधिकं परिपीडिते ।।४७

कुलालचक्रवद्भ्रान्तमानसे विषयार्णवे ।

घोरदुःखभयाक्रान्ते समाजेऽनीश्वरात्मनि ।।४८

जन्ममृत्युजराशोकानिष्टयोगाग्निपीडिते ।

हीनसत्त्वशरीरादौ न विशेषो विभाव्यते ।।४९

तस्मान्मनुष्यभेदोऽयं सङ्केतबलनिर्मितः ।

ब्राह्मण्यं ब्राह्मणासङ्गाद्ब्राह्मणी चोपसेवते ।।1.43.५०

पतिं त्यक्त्वा मुखस्वादलालसैर्मदलालसैः ।

आसेव्यते विटं गत्वा बन्धकी चेटकैरपि । । ५१

ब्राह्मण्यात्प्रच्यवन्तेऽन्ये महापातकसेविताः ।

व्यलीककल्पनैवैषा तस्माज्जात्यादिकल्पना । । ५२

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि षष्ठीकल्पे

वर्णव्यवस्थावर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । ४३ ।

वर्णविभागविवेकवर्णनम्

ब्रह्मोवाच

हेयोपादेयतत्त्वज्ञास्त्यक्तान्यायपथागमाः ।

जितेन्द्रियमनोवाचः सदाचारपरायणाः । । १

नियमाचारवृत्तस्था हितान्वेषणतत्पराः ।

संसाररक्षणोपायक्रियायुक्तमनोरथाः । । २

सम्यग्दर्शनसम्पन्नाः समाधिस्था हतक्रुधः ।

स्वाध्यायभक्तहृदयास्त्यक्तसङ्गा विमत्सराः । । ३

विशोका विमदाः शान्ता सर्वप्राणिहितैषिणः ।

सुखदुःखसमालोका विविक्तस्थानवासिनः । । ४

व्रतोपयुक्तसर्वाङ्गा धार्मिकाः पापभीरवः ।

निर्ममा निरहङ्कारा दानशूरा दयापराः । । ५

सत्यब्रह्मविदः शान्ता सर्वशास्त्रेषु निष्ठिताः ।

सर्वलोकहितोपायप्रवृत्तेन स्वयंभुवा । । ६

वागीश्वरेण देवेन नाभेयेन भवच्छिदा ।

ब्रह्मणा कृतमर्यादास्त एवं ब्राह्मणाः स्मृताः । । ७

महातपोधनैरार्यैः सर्वसत्त्वाभयप्रदैः ।

सर्वलोकहितार्थाय निपुणं सुप्रतिष्ठितम् । । ८

वृहत्त्वाद्भगवान्ब्रह्मा नाभेयस्तस्य ये जनाः ।

भक्त्यासक्ताः प्रपन्नाश्च ब्राह्मणास्ते प्रकीर्तिताः । । ९

क्षत्रियास्तु क्षतत्राणाद्वैश्या वार्ताप्रवेशनात् ।

ये तु श्रुतेर्द्रुतिं प्राप्ताः शूद्रास्तेनेह कीर्तिताः । । 1.44.१०

ये चाचाररताः प्राहुर्ब्राह्मण्यं ब्रह्मवादिनः ।

ते तु फलं प्रशंसन्ति यत्सदा मनसेप्सितम् । । ११

क्षमा दमो दया दानं सत्यं शौचं धृतिर्घृणा ।

मार्दवार्जवसन्तोषानहङ्कारतपःशमाः. । । १२

धर्मो ज्ञानमपैशुन्यं ब्रह्मचर्यममूढता ।

ध्यानमास्तिक्यमद्वेषो वैराग्यं च शमात्मता । । १३

पापभीरुत्वमस्तेयममात्सर्यमतृष्णता ।

नैःसङ्ग्यं गुरुशुश्रूषा मनोवाक्काय संयमः । । १४

य एवम्भूतमाचारमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।

ब्राह्मण्यं पुष्कलं तेषां नित्यमेव प्रवर्धते । । १५

ते स्वमतास्वादलब्धवर्णाचारा महौजसः ।

सर्वशास्त्राविरोधेन पवित्रीकृतमानसाः । । १६

सज्जनाभिमताः प्राज्ञाः पुराणागमपण्डिताः ।

गीतगीतागमाचाराः स्मृतिकाराः पठन्ति च । । १७

मन्वन्तरेषु सर्वेषु चतुर्युगविभागशः ।

वर्णाश्रमाचारकृतं कर्म सिद्ध्यत्यनुत्तमम् । । १८

संसिद्धायां तु वार्तायां ततस्तेषां स्वयं प्रभुः ।

मर्यादां स्थापयामास यथारब्धं परस्परम् । । १९

ये वै परिगृहीतारस्तेषां सत्त्वबलाधिकाः ।

इतरेषां क्षतत्राणान्स्थापयामास क्षत्रियान् । । 1.44.२०

उपतिष्ठन्ति ये तान्वै याचन्तो नर्मदाः सदा ।

सत्यब्रह्म सदाभूतं वदन्तो ब्राह्मणास्तु ते । । २१

ये चान्येप्यबलास्तेषां वैश्यकर्मणि संस्थिताः ।

कीलानि नाशयन्ति स्म पृथिव्यां प्रागतन्द्रिताः । ।

वैश्यानेव तु तानाह कीनाशान्वृत्तिमाश्रितान् । । २२

शोचन्तश्व द्रवन्तश्च परिचर्यासु ये नराः ।

निस्तेजसोऽल्पवीर्याश्च शूद्रांस्तानब्रवीत्तु सः । । २३

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परस्परम् ।

कर्माणि प्रविभक्तानि स्यभावप्रभवैर्गुणैः । । २४

शमस्तपो दमः शौचं क्षांतिरार्जवमेव च ।

ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् । । २५

शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।

दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् । । २६

कृषिगोरक्षवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।

परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् । । २७

योगस्तपो दया दानं सत्यं धर्मश्रुतिर्घृणा ।

ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यमेतद्ब्राह्मणलक्षणम् । । २८

शिखा ज्ञानमयी यस्य पवित्रं च तपोमयम् ।

ब्राह्मण्यं पुष्कलं तस्य मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् । । २९

यत्र वा तत्र वा वर्णे उत्तमाधममध्यमाः ।

निवृत्तः पापकर्मेभ्यो ब्राह्मणः स विधीयते । । 1.44.३०

शूद्रोऽपि शीलसम्पन्नो ब्राह्मणादधिको भवेत् ।

ब्राह्मणो विगताचारः शूद्राद्धीनतरो भवेत् । । ३१

न सुरां सन्धयेद्यस्तु आपणेषु गृहेषु च ।

न विक्रीणाति च तथा सच्छूद्रो हि स उच्यते । । ३२

यद्येका स्फुटमेव जातिरपरा कृत्यात्परं भेदिनी ।

यद्वा व्याहृतिरेकतामधिगता यच्चान्यधर्मं ययौ । ।

एकैकाखिलभावभेदनिधनोत्पत्तिस्थितिव्यापिनी ।

किं नासौ प्रतिपत्तिगोचरपथं यायाद्विभक्त्या नृणाम् । । ३३

इति श्री भविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि षष्ठीकल्पे

वर्णविभागविवेकवर्णनं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः । ४४ ।

कार्तिकेयवर्णनम्

ब्रह्मोवाच

इदं श्रुणु मयाख्यातं तर्कपूर्वमिदं वचः ।

युष्माकं संशये जाते कृते वै जातिकर्मणोः । । १

पुनर्वच्मि निबोधध्वं समासान्न तु विस्तरात् ।

संसिद्धिं यान्ति मनुजा जातिकर्मसमुच्चयात् । । २

सिद्धिं गच्छेद्यथा कार्यं दैवकर्मसमुच्चयात् ।

एवं संसिद्धिमायाति पुरुषो जातिकर्मणोः । । ३

इत्येवमुक्तवान्पूर्वं शिष्याणां बोधने पुरा ।

योगीश्वरो महातेजाः समासान्न तु विस्तरात् । । ४

सुमन्तुरुवाच

इति पृष्टः पुरा ब्रह्मा ऋषीन्प्रोवाच भारत ।

सवितर्कमिदं वाक्यं विप्रर्षे जातिकर्मणोः । । ५

तस्मात्त्वया महाबाहो न कार्यो विस्मयो नृप ।

कार्तिकेयं प्रति सदा देवानां दुर्विदा गतिः । । ६

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्धसाहहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि षष्ठीकल्पे

कार्तिकेयवर्णनं नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः । ४५ ।

ब्रह्मपर्ववर्णनम्

सुमन्तुरुवाच

येयं भाद्रपदे मासि षष्ठी च भरतर्षभ ।

सुपुण्येयं पापहरा शिवा शान्ता गुहप्रिया । । १

स्नानदानादिकं सर्वं यस्यामक्षय्यमुच्यते ।

येऽस्यां पश्यन्ति गाङ्गेयं दक्षिणापथमाश्रितम् । । २

ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यन्ते नात्र संशयः ।

तस्मादस्यां सदा पश्येत्कार्त्तिकेयं नृपोत्तम । । ३

पूजयन्ति गुहं येऽस्यां नरा भक्तिसमन्विताः ।

प्राप्येह ते सुखान्कामान्गच्छन्तीन्द्रसलोकताम् । । ४

यस्तु कारयते वेश्म सुदृढं सुप्रतिष्ठितम् ।

दार्वं शैलमयं चापि भक्तया श्रद्धासमन्वितः । ।

गाङ्गेयं यानमारुह्य गच्छेद्गाङ्गेयसद्म वै । । ५

सम्मार्जनादि यः कर्म कुर्याद्गुहगृहे नरः ।

ध्वजस्यारोपणं राजन्स गच्छेद्रुद्रसद्म वै । । ६

चन्दनागरुकर्पूरैर्यश्च पूजयते गुहम् ।

गजाश्वरथयानाढ्यं सैनापत्यमवाप्नुते । । ७

राज्ञां पूज्यः सदा प्रोक्तः कार्तिकेयो महीपते ।

कार्त्तिकेयमृते नान्यं राज्ञां पूज्यं प्रचक्षते । । ८

सङ्ग्रामं गच्छमानो यः पूजयेत्कृत्तिकासुतम् ।

स शत्रुं जयते वीर यथेन्द्रो दानवान्रणे । । ९

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजयेच्छङ्कारात्मजम् ।

पूजमानस्तु तं भक्त्या चम्पकैर्विविधैर्नृप । ।

मुच्यते सर्वपापेभ्यस्तदा गच्छेच्छिवालयम् । । 1.46.१०

तैलं षष्ठ्यां न भुञ्जीत न दिवा कुरुनन्दन ।

यस्तु षष्ठ्यां नरो नक्तं कुर्याद्धि भरतर्षभ । ।

सर्वपापैः स निर्मुक्तो गाङ्गेयस्य सदो व्रजेत् । । ११

त्रिकृत्वो दक्षिणामाशां गत्वा यः श्रद्धयान्वितः ।

पूजयेद्देवदेवेशं स गच्छेच्छान्तिमन्दिरम् । । १२

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां षष्ठीकल्पे कार्त्तिकेयमाहात्मयवर्णनं नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः । ४६ । ।

इति षष्ठी कल्पः समाप्तः ।

शाकसप्तमीव्रतवर्णनम्

सुमन्तुरुवाच

सप्तम्यां सोपवासस्तु नक्ताहारोऽपि वा भवेत् ।

सप्तम्यां देवदेवेन लब्धं स्वं रूपमादरात् । । १

अण्डेन सह जातो वै अण्डस्थो बुद्धिमाप्तवान् ।

अण्डस्थस्यैव दक्षेण भार्यां दत्त्वा स्वकां सुताम् ।। २

नाम्ना रूपेति रूपेण नान्या नारी तथा १ भवेत् ।

अण्डस्थ एव सुचिरं स्थितो मार्तण्ड इत्यतः । । ३

दक्षाज्ञया विश्वकर्मा वपुरस्य प्रकाशयन् ।

प्रकाशतस्ततो नाम तस्य जातं नराधिप । ।

अण्डस्थस्यैव सञ्जातो यमुना यम एव च । ।४

दाक्षायणी तस्य भार्या वैराग्यात्तनुमध्यमा ।

चिन्तयामास सा देवी दुःखान्निर्वेदमागता । । ५

अहो तेजोमयं रूपं कान्तं कान्तस्य कान्तिमत् ।

न चास्य किञ्चित्पश्यामि अङ्गं तेजोविमोहितम् । । ६

शुभं कनकतुल्यं मे रूपं कान्तं सुकान्तिमत् ।

साम्प्रतं श्यामतां यातं दग्धमेतस्य तेजसा । । ७

तस्मात्तप्स्ये तपश्चाहं गत्वा वै उत्तरान्कुरून् ।

स्वां छायामत्र निक्षिप्य भयाच्छापस्य रूपिणी । । ८

निक्षिप्योवाच तां बालां मा चास्मै वै वदिष्यसि ।

एवं सा निश्चयं कृत्वा गता वै उत्तरान्कुरून् । । ९

स्वरूपं तत्र निक्षिप्य वडवारूपधारिणी ।

चचार सा मृगैः सार्धं बहून्वर्षगणान्नृप । । 1.47.१०

असावपि च मार्तण्डश्छायां भार्याममन्यत् ।

शनिं च तपतीं चैव द्वे अपत्ये च जज्ञिवान् । । ११

अथ च्छायात्मापत्यानि स्नेहेन परिपालयेत् ।

नातिस्नेहेन चापश्यद्यमुनां यममेव च । । १२

अथ ताभ्यां विवादोऽभूदादित्यदुहित्रोर्द्वयोः ।

ते उभे विवदन्त्यौ तु परस्परमसम्मतम् । ।

यमुना तपती चोभे निम्नगे सम्बभूवतुः । । १३

यमोऽपि यमुनाभ्राता छायया ताडितो भृशम् ।

पादमुद्यम्य तस्या वै तस्थौ सम्मुख एव सः । । १४

छाया शशाप तं रोषाद्यस्मात्पादोद्यतो मम।

तस्मात्ते कर्म बीभत्सं प्राणिनां प्राणहिंसनम् । । १५

भविष्यति चिरं मूढ आचन्द्रार्कं न संशयः ।

पादं च यदि भूमौ त्वमिमं संस्थापयिष्यसि । । १६

कृमयो भक्षयिष्यन्ति मच्छापकलुषीकृतम् । । १७

तेषां विवदमानानां मार्तण्डोऽभ्यागमत्ततः ।

यमोऽप्याह महात्मानं मार्तण्डं लोकपावनम् । । १८

तात नित्यमियं चापि क्रूरभावेन पश्यति ।

न चास्याः सुसमा दृष्टिरस्मास्वस्तीति लक्ष्यते । । १९

प्रोवाचाथ स तां छायां मार्तण्डो भृशकोपनः ।

१समे अपत्ये किं मूढे समत्वं नानुपश्यसि । । 1.47.२०

यमः प्रोवाच पितरं नेयं माता पितर्मम ।

मातुश्छाया त्वियं पापा शप्तोऽहमनया पितः । ।

यमुना तपती वृत्तं तत्सर्वं विन्यवेदयत् । । २१

अथ प्रोवाच मार्तण्डो मा ते पादो महीतले ।

मांसं रुधिरमादाय कृमयो यान्तु भूतलम् । । २२

यमुनायाश्च यत्तोयं गङ्गातुल्यं भविष्यति ।

नर्मदायास्तपत्याश्च समं पुण्येन वै द्विज । । २३

विन्ध्यस्य दक्षिणेनेह तपती प्रवहिष्यति ।

तत्सायुज्यतया साग्रं गङ्गा यास्यति शोभना । । २४

गङ्गामासाद्य यमुना गङ्गा सैव भविष्यति ।

सौरसौम्ये उभे पुण्ये सर्वपापप्रणाशने । । २५

१सौरी च वैष्णवी चोभे महापापभयापहे ।

त्वं पुत्र लोकपालत्वं ब्रह्मणोऽज्ञां सभाजयन् । ।

अद्यप्रभृति च्छायेयं स्वदेहस्था भविष्यति । । २६

एवं संस्थाप्य स्वां भार्यामपत्यानि तथैव च ।

आजगाम सकाशं वै दक्षस्याह च कारणम्२ । ।

दक्षो विज्ञाय तत्सर्वं मार्तण्डमिदमाह वै । । २७

रूपं न पश्यती तुभ्यं सा भार्या उत्तरान्गता । । २८

रूपं ते प्रकटिष्यामि यदि शक्ष्यसि वेदनाम् ।

असौ प्रोवाच शक्ष्येऽहं प्रकाशी कुरु मे वपुः । । २९

अथ सस्मार तक्षाणं स्मृत एवाजगाम सः ।

प्रोवाच दक्षस्तक्षाणं मार्तण्डं वै प्रकाशय । । 1.47.३०

तक्षा प्रोवाच मार्तण्डं वेदना विसहिष्यसे ।

विसहिष्येथ प्रोवाच तक्षाणं दक्षचोदितः । । ३१

अथ तक्षा प्रकाशं वै तस्य रूपं विभावसौ ।

मुखादारभ्य पादान्तं ततक्षकरणैः स्वकैः । ।

किरणैस्तुद्यमानेषु तस्याङ्गेषु पुनः पुनः ।

क्षणेक्षणे मूर्छयति मार्तण्डो वेदनातुरः । । ३२

तस्य शापभयात्तक्षा पादौ गुल्फादियावतः ।

चकाराथो निराकारा अङ्गुल्यो न प्रकाशयत् । । ३३

पर्याप्तं तक्षकर्मेदं वेदना मम बाधते ।

तक्षा प्रोवाच मार्तण्डं वेदनां जहि गोपते । । ३४

करवीरस्य पुष्पाणि रक्तचन्दनमेव च ।

करादारभ्य गात्राणि विलिम्पे देहजानि ते । । ३५

तत्तत्कृतं तथा तेन स रुजं त्यक्तवान्रविः ।

अतश्चेमानि चेष्टानि मार्तण्डस्येह भूपते । । ३६

करवीरस्य पुष्पाणि तथा वै रक्तचन्दनम् ।

इदमाह पुरा देवो ह्यनूरोरग्रतो नृप । । ३७

करवीरस्य पुष्पाणि रक्तचन्दनमेव हि ।

इतिहासपुराणाभ्यां सुपर्णगुग्गुलं तथा । । ३८

यः प्रयच्छति मे भक्त्या स मे प्राणान्प्रयच्छति ।

तस्मान्न देयमन्यन्मे भक्तियुक्तेन जानता । । ३९

मार्तण्डस्याण्डजं तेजो गृहीत्वा किल भारत ।

चकार वज्रमजरं १ शत्रुलेखादिनाशनम् । । 1.47.४०

मार्तण्डः परितुष्टोऽभूल्लब्ध्वा रूपं गतव्यथः ।

जगाम स कुरून्वेगात्स्वभार्यादर्शनोत्सुकः । । ४१

मृगमध्यगतां दृष्ट्वा वडवारूपधारिणीम् ।

अश्वरूपं ततः कृत्वा स्वभार्यामधिरुह्य सः । ।

अवासृजत्स्वकं तेजो वेगेनारुह्य सोऽश्ववत् । ।४ २

परपुरुषाशङ्कया सा स्थिता देवस्य संमुखी ।

तेजो नासापुटाभ्यां तु युगपत्साक्षिपत्पुनः । ।४ ३

तत्र जातौ देवभिषजौ नासत्यावश्विनाविति ।

रेतसोऽन्ते तु रेवन्तो विरोचनसुतो महान् । । ४४

तपती शनिश्च सावर्णिश्छायापत्यानि वै विदुः ।

यमुना यमश्च पूर्वोक्तौ संज्ञा २ याश्च तथात्मजौ । । ४५

भार्या लब्धा वपुर्दिव्यं तथा पुत्राश्च भारत ।

सप्तम्यां देवदेवस्य सर्वमेवमिदं यतः । ।

अनेन कारणेनेष्टा सदा देवस्य सप्तमी । । ४६

सप्तम्यां सोपवासस्तु रात्रौ भुञ्जीत यो नरः ।

कृत्वोपवासं षष्ठ्यां तु पञ्चम्यामेककालभुक् । । ४७

दत्त्वा सुसंस्कृतं शाकं भक्ष्यभोज्यैः समन्वितम् ।

देवाय ब्राह्मणेभ्यश्च रात्रौ भुञ्जीत वाग्यतः । । ४८

यावज्जीवं नरः कश्चिद्व्रतमेतच्चरेदिति ।

तस्य श्रीर्विजयश्चैव त्रिवर्गश्चापि वर्धते । । ४९

मृतश्च स्वर्गमायाति १ विमानवरमास्थितः ।

सूर्यलोके स रमते मन्वन्तरगणान्बहून् । ।

इह चागत्य कालान्ते नृपः शान्ति समन्वितः । । 1.47.५०

पुत्रपौत्रैः परिवृतो दाता स्यान्नृपतिश्चिरम् ।

भुनक्ति हि धरां राजन्विग्रहैश्चाजितः परै । । ५१

ये नरा राजशार्दूल शाकाहारेण सप्तमीम् ।

उपोष्य लब्धं तत्तीर्थं पित्र्यं वै राजसंज्ञिकम् । । ५२

कुरुणा तव पूर्वेण शाकाहारेण सप्तमीम् ।

धर्मक्षेत्रं कुरुक्षेत्रं कृतं तस्य विवस्वता । । ५३

सप्तमी नवमी षष्ठी तृतीया पञ्चमी नृप ।

कामदास्तिथयो ह्येता इहैव नरयोषिताम् । । ५४

सप्तमी माघमासे तु नवम्याश्वयुजे मता ।

षष्ठी भाद्रपदे धन्या वैशाखे तु तृतीयिका । । ५५

पुण्या भाद्रपदे प्रोक्ता पञ्चमी नागपञ्चमी ।

इत्येतास्तेषु मासेषु विशेषास्तिथयः स्मृताः । । ५६

शाकं सुसत्कृतं कृत्वा यश्च भक्त्या समन्वितः ।

दत्त्वा विप्रे यथाशक्त्या पश्चाद्भुङ्क्ते निशि व्रती । । ५७

कार्तिके शुक्लपक्षस्य ग्राह्येयं कुरुनन्दन ।

चतुभिर्वापि मासैस्तु पारणं प्रथमं स्मृतम् । । ५८

अगस्त्यकुसुमैश्चात्र पूजा कार्या विभावसोः ।

विलेपनं कुङ्कुमं तु धूपश्चैवापराजितैः । । ५९

स्नानं च पञ्चगव्येन तमेव प्राशयेत्ततः ।

नैवेद्यं पायसं चात्र देवदेवस्य कीर्तितम् । । 1.47.६०

तदेव देयं विप्राणां शाकं भक्ष्यमथात्मना ।

शुभशाकसमायुक्तं भक्ष्यपेयसमन्वितम् । । ६१

द्वितीये पारणे राजञ्छुभगन्धानि यानि वै ।

पुष्पाणि तानि देवस्य तथा श्वेतं च चन्दनम् । । ६२

अगुरुश्चापि धूपोऽत्र नैवेद्यं गुडपूपकाः ।

स्नानं कुशोदकेनात्र प्राशनं गोमयस्य तु । । ६३

तृतीये करवीराणि तथा रक्तं च चन्दनम् ।

धूपानां गुग्गुलश्चात्र प्रियो देवस्य सर्वदा । । ६४

शाल्योदनं तु नैवेद्यं दधिमिश्रं महामते ।

तमेव ब्राह्मणानां च भक्ष्यलेह्यसमन्वितम् । ।

कालशाकेन च विभो युक्तं दद्याद्विचक्षणः । । ६५

गौरसर्षपकल्केन स्नानं चात्र विदुर्बुधाः ।

तस्यैव प्राशनं धन्यं सर्वपापहरं शुभम् । । ६६

तृतीये पारणस्यान्ते महद्ब्राह्मणभोजनम् ।

श्रवणं च पुराणस्य वाचनं चापि शस्यते । । ६७

दैवस्य पुरतस्तात ब्राह्मणानां तथाग्रतः ।

ब्राह्मणाद्वाचकाच्छ्राव्यं नान्यवर्णसमुद्भवात् । ।

अथ तान्ब्राह्मणान्सर्वान्भक्त्या शक्त्या च पूजयेत् । । ६८

वाचकस्यामले राजन्वाससी सन्निवेदयेत् ।

वाचके पूजिते देवः सदा तुष्यति भास्करः । । ६९

करवीरं यथेष्टं तु तथा रक्तं च चन्दनम् ।

यथेष्टं गुग्गुलं तस्य यथेष्टं पायसं सदा । । 1.47.७०

यथेष्टा मोदकास्तस्य यथा वै ताम्रभाजनम् ।

यथेष्टं च घृतं तस्य यथेष्टो वाचकः सदा । ।

पुराणं च यथेष्टं वै सवितुः कुरुनन्दन । । ७१

इत्येषा सप्तमी पुण्या शाकाह्वा गोपतेः सदा ।

यामुपोष्य नरो भक्त्या भाग्यवांश्च१ प्रजायते । । ७२

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे

शाकसप्तमीव्रतवर्णनंनाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः । ४७ ।

आदित्यमाहात्म्यवर्णनम्

शतानीक उवाच

विस्तराद्वद विप्रेन्द्र सप्तमीकल्पमुत्तमम् ।

महाभाग्यं च देवस्य भास्करस्य महात्मनः । । १

सुमन्तुरुवाच

अत्रैवाहुर्महात्मानः सम्वादं पुण्यमुत्तमम् ।

कृष्णेन सह सत्त्वेन स्वपुत्रेण महीपते । । २

भक्त्या प्रणम्य विधिवद्वासुदेवं जगद्गुरुम् ।

इहामुत्र हितं शांबः पप्रच्छ ज्ञानमुत्तमम् । । ३

जातो जन्तुः कथं दुःखैर्जन्मनीह न बाध्यते ।

प्राप्नोति विविधान्कामान्कथं च मधुसूदन । । ४

परत्र स्वर्गमाप्नोति सुखानि विविधानि च ।

अनुभूयोचितं कालं कथं मुक्तिमवाप्नुते । । ५

दृष्ट्वैवं मम निर्वेदो जातो व्याधिर्जनार्दन ।

दृष्ट्वेमं जीविताशापि रोचते न हि मे क्षणम् । । ६

किं त्वेवमकृतार्थोऽस्मि यन्मे प्राणा न यान्ति हि ।

संसारे न पतिष्यामि जराव्याधिसमन्विते । । ७

येनोपायेन तन्मेऽद्य प्रसादं कुरु सुव्रत ।

आधिव्याधिविनिर्मुक्तो यथाहं स्यां तथा वद । । ८

वासुदेव उवाच

देवतायाः प्रसादोऽन्यः सर्वस्य परमो मतः ।

उपायः शाश्वतो नित्य इति मे निश्चिता मतिः । । ९

अनुमानागमाद्यैश्च सम्यगुत्पादिता मया ।

कदाचिदन्यथा कर्तुं धीयते केनचित्क्वचित् । । 1.48.१०

प्रसादो जायते तस्य सम्यगाराधनक्रिया ।

यदा तां च समुद्दिश्य कृता तद्वेदिना तथा । । ११

विशिष्टा देवता सम्यग्विशिष्टेनैव देहिना ।

आराधिता विशिष्टं च ददाति फलमीहितम् । । १२

शाम्ब उवाच

अस्तित्वे न च सन्देहः केषाञ्चिद्देवतां प्रति ।

नास्तीति निश्चयोऽन्येषां विशिष्टास्त्वं कथाः कुरुः । । १३

वासुदेव उवाच

सिद्धं तु देवतास्तित्वमागमेषु बहुष्वथ ।

प्रमाणमागमो यस्य तस्यास्तित्वं च विद्यते । । १४

अनुमानेन वाप्यद्य तदस्तित्वं प्रसाध्यते ।

प्रमाणमस्ति यस्येदं सिद्धा यस्येह चास्तिता । । १५

प्रत्यक्षेणापि चास्तित्वं देवतायां प्रसाध्यते ।

तच्चावश्यं प्रमाणं च दृष्टं सर्वशरीरिणाम् । । १६

यदि नामा विविक्तास्तु तिर्यग्योनिगता अपि ।

नोत्पद्यते तथा ह्यस्ति व्यवहारो यथा स्थितः । । १७

शाम्ब उवाच

प्रत्येक्षेणोपलभ्यन्ते सम्यग्वै यदि देवताः ।

अनुमानागमाभ्यां च तदर्थं .न प्रयोजनम् । । १८

वासुदेव उवाच

प्रत्यक्षेणोपलभ्यन्ते न सर्वा देवताः क्वचित् ।

अनुमानागमैर्गम्याः सन्ति चान्याः सहस्रशः । ।१९

शाम्ब उवाच

या चाक्षगोचरा काचिद्विशिष्टेष्टफलप्रदा ।

तामेवादौ ममाचक्ष्व कथयिष्यस्यथापराम् । । 1.48.२०

वासुदेव उवाच

प्रत्यक्षं देवता सूर्यो जगच्चक्षुर्दिवाकरः ।

तस्मादभ्यधिका काचिद्देवता नास्ति शाश्वती । । २१

यस्मादिदं जगज्जातं लयं यास्यति यत्र च ।

कृतादिलक्षणः कालः स्मृतः साक्षाद्दिवाकरः । । २२

ग्रहनक्षत्रयोगाश्च राशयः १ करणानि च ।

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ वायवोऽनलः । । २३

शक्रः प्रजापतिः सर्वे भूर्भुवःस्वस्तथैव च ।

लोकाः सर्वे नगा नागाः सरितः सागरास्तथा । ।

भूतग्रामस्य सर्वस्य स्वयं हेतुर्दिवाकरः । । २४

अस्येच्छया जगत्सर्वमुत्पन्नं सचराचरम् ।

स्थितं प्रवर्तते चैव स्वार्थे चानुप्रवर्तते । । २५

प्रसादादस्य लोकोऽयं चेष्टमानः प्रदृश्यते ।

अस्मिन्नभ्युदिते सर्वमुदेदस्तमिते सति । ।

अस्तं यातीत्यदृश्येन किमेतत्कथ्यते मया । ।२ ६

तस्मादतः परं नास्ति न भूतं न भविष्यति ।

यो वै वेदेषु सर्वेषु परमात्मेति गीयते । । २७

इतिहासपुराणेषु अन्तरात्मेति गीयते ।

बाह्यात्मैति सुषुम्णास्थः स्वप्नस्थो जाग्रतः स्थितः । । २८

अस्तं यातीत्यदृष्टेन किमेतत्कथ्यते मया ।

तस्मादतः परं नास्ति न भूतं न भविष्यति । । २९

यन्न वाह इति ख्यातः प्रेरकः सर्वदेहिनाम् ।

नानेन रहितं किञ्चिद्भूतमस्ति चराचरम् । । 1.48.३०

यो वेदैर्वेदविद्भिश्च विस्तरेणेह शक्यते ।

वक्तुं वर्षशतैर्नासौ शक्यः संक्षेपतो मया । । ३१

१तस्माद्गुणाकरः ख्यातः सर्वत्रायं दिवाकरः ।

सर्वेशः सर्वकर्तायं सर्वभर्तायमव्ययः । । ३२

जाता मत्स्यादयः सम्यग्गतिमन्तो महेश्वरात् ।

मण्डलव्यतिरिक्तं च जानामि परमार्थतः । । ३३

तथास्य मण्डलं कृत्वा२ यो ह्येनमुपतिष्ठते ।

प्रातः सायं च मध्याह्ने स याति परमां गतिम् । । ३४

किं पुनर्मण्डलस्थं यो जपते परमार्थतः ।

विविधाः सिद्धयस्तस्य भवन्ति न तदद्भुतम् । । ३५

मण्डले च स्थितं देवं देहे चैनं व्यवस्थितम् ।

स्वबुद्ध्यैवमसम्मूढो य- पश्यति स पश्यति । । ३६

ध्यात्वैवं १ पूजयेद्यस्तु जपेद्यो जुहुयाच्च यः ।

स सर्वान्प्राप्नुयात्कामान्गच्छेद्धर्मध्वजं तथा । । ३७

तस्मात्त्वमिह दुःखानामन्तं कर्तुं यदीच्छसि ।

इहामुत्र च भोगानां भुक्तिं मुक्तिं च शाश्वतीम् । । ३८

आराधयार्कमर्कस्थो मन्त्रैरिह तदात्मनि ।

अङ्गैर्वृतं वृते चैव स्थाने शास्त्रेण शोधिते । । ३९

कवचेन च सङ्गुस्ते सर्वतोऽस्त्रेण रक्षिते ।

एवं प्राप्स्यसि यत्नेन सर्वदा फलमीप्सितम् । । 1.48.४०

दुःखमाध्यात्मिकं नेह तथा चैवाधिभौतिकम् ।

आधिदैविकमत्युग्रं न भविष्यति ते सदा । । ४१

न भयं विद्यते तेषां प्रपन्ना ये दिवाकरम् ।

इहामुत्र सुखं तेषामच्छिद्रं जायते सुखम् । । ४२

सूर्येणेदं ममोद्दिष्टं साक्षाद्यज्ज्ञानमुत्तमम् ।

आराधितेन विधिवत्कालेन बहुना तथा । । ४३

प्राप्यते परमं स्थानं यत्र धर्मध्वजः स्थितः ।

एतत्संक्षिप्तमुद्दिष्टं क्षिप्रसिद्धिकरं परम् । ।

यथा नान्यदतोऽस्तीति स्वयं तूर्येण भाषितम् । । ४४

उपायोऽयं समाख्यातस्तव संक्षेपतस्त्विह ।

यस्मात्परतरो नास्ति हितोपायः शरीरिणाम् । । ४५

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे

आदित्यमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः । ४८ ।

सूर्यमाहात्म्यवर्णनम्

वासुदेव उवाच

अथार्चनविधिं वक्ष्ये धर्मकेतोरनुत्तमम् ।

सर्वकामप्रदं पुण्यं विघ्नघ्नं दुरितापहम् । । १

सूर्यमन्त्रैः पुरः स्नातो यजेत्तेनैव भास्करम् ।

यतस्ततः प्रवक्ष्यामि स्नानमादौ समासतः । । २

आचान्तस्तमुपालभ्य मुद्रया शुचिशुद्धया ।

कृत्वा नीराजनं पुत्र संशोध्य च जलं ततः । । ३

स्नानाद्धृदयपूतेन १ मन्त्रेण मत्कुलोद्वह ।

उत्थायाचम्य तेनैव वाससी परिधाय च । । ४

द्विराचम्याथ सम्प्रोक्ष्य तनुं सप्ताक्षरेण च ।

उत्थायाचम्य तेनैवं रवेः कृत्वार्घ्यमेव च । । ५

दत्त्वा तेन जपित्वा तं स्वकं ध्यात्वार्कवद्धृदि ।

गत्वा चायतनं शुभ्रमार्कमार्की तनुं यजेत् । । ६

पूरकं कुम्भकं कृत्वा रेचकं च समाहितः ।

कृत्वोङ्कारेण दोषांस्तु हन्यात्कायादिसम्भवान् । । ७

वायव्याग्नेयमाहेन्द्रवारुणीभिर्यथाक्रमम् ।

किल्विषं वारुणाद्भिश्च हन्यात्सिद्ध्यर्थमात्मनः । । ८

शोषणं दहनं स्तम्भं प्लावनं च यथाक्रमात् ।

वाय्वग्नीन्द्रजनाख्याभिर्धारणाभिः कृते सति । । ९

ध्यात्वा विशुद्धमात्मानं प्रणमेदर्कमास्थितम् ।

देहं तेनैव सञ्चिन्त्य पञ्चभूतमयं परम् । । 1.49.१०

सूक्ष्मं स्थूलं तथाक्षाणि स्वस्थानेषु प्रकम्य च ।

विन्यस्याङ्गानि खादीनि हृदाद्यानि हृद्यादिषु । । ११

खस्वाहा हदयं भानोः खमर्काय शिरस्तथा ।

उल्का स्वाहा शिखार्कस्य यै च हुं कवचं परम् । ।

खां फडस्त्रं च संहाराश्चादितः प्रणवः कृतः । । १२

स पूर्वे प्रणवस्याथो मन्त्रकर्मप्रसिद्धये ।

एभिर्जलं त्रिधा जप्त्वा स्नानद्रव्याणि तेन च । । १३

सम्प्रोक्ष्य पूजयेत्सूर्यं गन्धपुष्पादिभिः शुभैः ।

ततो मूर्तिषु सर्वासु रात्रावग्नौ प्रपूजयेत् । । १४

प्राक्पश्चिमोदगभ्यग्रां प्रातः सायं निशासु वै ।

सप्ताक्षरेण तन्मन्त्रं ध्यात्वा च पद्मकर्णिकाम् । । १५

आदित्यमण्डलान्तस्थं तत्र देहं प्रकल्पयेत् ।

प्रभामण्डलमध्यस्थं ध्यात्वा देहं यथा पुरा । ।

सर्वलक्षणसम्पूर्णं सहस्रकिरणोज्ज्वलम् । । १६

रक्तैर्गन्धैश्च पुष्पैश्च चरुभिर्बलिभिस्तथा ।

रक्तचन्दनमिश्रैर्वा वस्त्रैरावरणैः शुभैः । । १७

आवाहनादिकर्माणि रक्षां तु हृदयेन च ।

तच्चित्तश्च सदा कुर्याज्ज्ञात्वा कर्मक्रमं बुधः । । १८

कृत्वा चावाहनं मन्त्रैरेकत्र स्थापनं ततः ।

यावद्यागावसानं तु सान्निध्यं तत्र कल्प्य च । । १९

दत्त्वा पाद्यादिकां पूजां शक्त्या वार्घ्यं निवेद्य च ।

जपित्वा विधिवद्ध्यात्वा ततो देवीं विसर्जयेत् । । 1.49.२०

एष कर्म क्रमः प्रोक्तः सर्वेषां यजनक्रमात् ।

प्रवक्ष्यामि जपस्थानं पद्मेशावरणे तथा । । २१

आदित्यं कर्णिकासंस्थं दलेष्वङ्गानि पूर्वशः ।

सोमादीन्राहुपर्यंतान्ग्रहांश्चैवोदगादितः । । २२

मूर्तिमल्लोकपालांश्च क्रमादावरणेष्वथ ।

तदस्त्राणि च रक्षार्थं स्वमन्त्रैः पूजयेत्क्रमात् । । २३

प्रणवैश्चाभिधानैश्च चतुर्थ्यां ह्यभियोजितैः ।

सर्वेषां कथिता मन्त्रा मुद्राश्च कथयाम्यतः । । २४

व्योममुद्रा रतिः पद्मा महाश्वेतास्त्रमेव च ।

पञ्चमुद्राः समाख्याताः सर्वकर्मप्रसिद्धये । । २५

उत्तानौ तु करौ कृत्या अङ्गुल्यो ग्रथिताः क्रमात् ।

तर्जनीं यन्ति यावत्ताः समे वाधोमुखे स्थिते । । २६

तर्जन्यो १ मध्यमस्यैव ज्येष्ठाग्रे वानुगोपरि ।

मुद्रेयं सर्वमुद्राणां व्योम मुद्रेति कीर्तिता । ।

सर्वकर्मसु योगोऽयं तथा स्थानं प्रकल्पते । । २७

पद्मवत्प्रसृताः सर्वा महाश्वेता रवेः स्मृता ।

जवसंनिहितो नित्यं रथारूढो रविः स्मृतः । । २८

हस्तावूर्ध्वमुखौ कृत्वा वामाङ्गुष्ठेन योजितौ ।

द्रव्याणां शोधने योज्या रक्षार्थं च विशेषतः । । २९

अनया मुद्रया सर्वं रक्षितं शोधितं भवेत् ।

अर्घ्यं दत्वा प्रयोक्तव्या पूजान्ते च विशेषतः । । 1.49.३०

जपध्यानावसाने च यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः ।

अनेन विधिना नित्यं जपेदब्दमतन्द्रितः । । ३१

स लभेतेप्सितान्कामानिहामुत्र न संशयः ।

रोगार्तो मुच्यते रोगाद्धनहीनो धनं लभेत् । । ३२

राज्यभ्रष्टो लभेद्राज्यमपुत्रः पुत्रमाप्नुयात् ।

प्रज्ञामेधासमृद्धीश्च चिरं जीवति मानवः । ।

सुरूपां लभते कन्यां कुलीना पुरुषो ध्रुवम् । । ३३

सौभाग्यं स्त्री कुलीनापि कन्या च पुरुषोत्तमम् ।

अविद्यो लभते विद्यामित्युक्तं भानुना पुरा । । ३४

नित्ययागः स्मृतो ह्येष धनधान्यसुखावहः ।

प्रजापशुविवृद्धिश्च निष्कामस्यापि जायते । । ३५

तदैकः स्तूयते स्वर्गे शब्द्यते च नरोत्तमः ।

भक्त्या तं पूजयेद्यस्तु नरः पुण्यतरः सदा । । ३६

इह वै कामिकं प्राप्य ततो गच्छेन्मनोः पदम् ।

द्विजस्तस्य प्रसादेन तेजसा बुधसन्निभः । । ३७

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे

सूर्यमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः । ४९ ।

सप्तमीमाहात्म्यवर्णनम्

वासुदेव उवाच

नैमित्तिकं ततो वक्ष्ये यज्ज्ञात्वा च समासतः ।

सप्तम्यां ग्रहणे चैव संक्रान्तिषु विशेषतः । । १

शुक्लपक्षस्य सप्तम्यां हविर्भुक्त्वैकदा दिवा ।

सम्यगाचम्य सन्ध्यायां वारुणं प्रणिपत्य च । । २

इन्द्रियाणि च संयम्य कृतं ध्यात्वा स्वपेदधः ।

दर्भशय्यागतो रात्रौ प्रातः स्नातः सुसंयतः । । ३

ततः सन्ध्यामुपास्याथ पूर्वोक्तं च मनुं जपेत् ।

जुहुयाच्च तदा वह्निं सूर्याग्नी परिकल्प्य च । ।४

सूर्याग्निकरणं वक्ष्ये तर्पणं च समासतः ।

अर्चनागारमुल्लिख्य प्रविश्यार्च्य जनैर्जनम् । । ५

प्रक्षिप्यास्तीर्य दर्भश्च पात्राद्यालभ्य च क्रमात् ।

पवित्रं द्विकुशं कृत्वा साग्रं प्रादेशसम्मितम् । । ६

तेन पात्राणि सम्प्रोक्ष्य संशोध्याध विलोक्य च ।

उदगग्रे स्थिते पात्रे प्रज्वाल्याथोल्मुकेन च । । ७

पर्यग्निकरणं कृत्वा तथाज्योत्यवनं त्रिधा ।

परिमृज्य स्रुवादींश्र दर्भैः सम्प्रोक्षयेत्ततः । । ८

जुहुयात्प्रोक्ष्य तान्वह्नौ तत्रार्कं पूर्ववद् व्रजेत् ।

अभूमौ स्थितपात्रेण विष्टरेण तु पाणिना । ।

दानेन यदुशार्दूल नान्तरिक्षे स्थले क्वचित् । । ९

दक्षिणेन स्रुवं गृह्य जुहुयात्पावकं बुधः ।

हदयेन क्रियाः सर्वाः कर्तव्याः पूर्वचोदिताः । । 1.50.१०

अर्कादारभ्य संज्ञार्थं दद्यात्तूष्णीं हुतिं स्थितः ।

वरुणाय शतैर्माघे सप्तम्यां वरुणं यजेत् । । ११

यथाशक्त्या तु विप्रेभ्यः प्रदद्यात्खण्डवेष्टकान् ।

दद्याच्च दक्षिणां शक्त्या प्राप्नोति याचितं फलम् । । १२

एवं वै फाल्गुने सूर्यं चैत्रे वैशाख एव च ।

वैशाखे मासि धातारमिन्द्रं ज्येष्ठे यजेद्रविम् । । १३

आषाढे श्रावणे मासि नभं भाद्रपदे यमम् ।

तथाश्वयुजि पर्जन्यं त्वष्टारं कार्तिके यजेत् । । १४

मार्गशीर्षे च मित्रं च पौषे विष्णुं यजेद्यदि ।

संवत्सरेण यत्प्रोक्तं फलमिष्टं दिनेदिने । ।

तत्सर्वमाप्नुयात्क्षिप्रं भक्त्या श्रद्धान्वितो व्रती । । १५

एवं संवत्सरे पूर्णे कृत्वा वै काञ्चनं रथम् ।

सप्तभिर्वाजिभिर्युक्तं नानारत्नोपशोभितम् । । १६

आदित्यप्रतिमां मध्ये शुद्धहेम्ना कृतां शुभाम् ।

रत्नैरलङ्कृतां कृत्वा हेमपद्मोपरिस्थिताम् । । १७

तस्मिन् रथवरे कृत्वा सारथिं चाग्रतः स्थितम् ।

वृतं द्वादशभिर्विप्रैः क्रमान्मासाधिपात्मभिः । । १८

मध्ये कृत्वा स्वमाचार्यं पूजयित्वा यथाश्रुतिः ।

सञ्चिन्त्यादित्यवर्णं वै वस्त्ररत्नादिनार्हयेत् । । १९

एवं मासाधिपान्विप्रान्सम्पूज्याथ निवेदयेत् ।

आचार्याय रथं छत्रं ग्रामं गाश्च महीं शुभाम् । । 1.50.२०

अश्वान्मासाधिपेभ्यस्तु द्वादशभ्यो निवेदयेत् ।

एवं भक्त्या यथाशक्त्या हेमरत्नादिभूषणम् । । २१

दत्त्वा तस्य नमस्कृत्य व्रतं पूर्णं निवेदयेत् ।

अत ऊर्ध्वं न दोषोऽत्र व्रतस्याकरणेष्वपि ।। २२

एवमस्त्विति विप्रेन्द्रैः सहाचार्यः पुनः पुनः ।

बह्वीश्चैवाशिषो दत्त्वा प्रवदेत्प्रीयतामिति । । २३

आदित्यो येन कामेन त्वया आराधितो व्रतैः ।

तुभ्यं ददातु तं कामं सम्पूर्णं भवतु व्रतम् । । २४

आचार्यान्विप्ररूपैस्तु प्रविष्टो भास्करः स्वयम् ।

दास्यत्येव परं कर्तुमित्युक्तं भानुना स्वयम् । । २५

विप्रेभ्यो गुणवद्भ्यश्च निस्वेभ्यश्च विशेषतः ।

दीनान्धकृपणेभ्यश्च शक्त्या दत्त्वा च दक्षिणाम् । ।

ब्राह्मणान्भोजयित्वा च व्रतमेतत्समापयेत् । । २६

कृत्वैवं सप्तमीमब्दं राजा भवति धार्मिकः ।

पुरुषः स्त्री भवेद्राज्ञां तादृशामथ वल्लभा । । २७

शतयोजनविस्तीर्णं निःसपत्नमकण्टकम् ।

निष्पन्नमण्डलं भुङ्क्ते साग्रं वर्षशतं सुखी । । २८

वित्तहीनोऽपि यो १ भक्त्या कृत्त्वा ताम्रमयं रथम् ।

दद्याद्व्रतावसाने तु कृत्वा सर्वं यथोदितम् । ।

सोऽशीतियोजनं भुङ्क्ते विस्तीर्णं मण्डलं नृपः । । २९

एवं पिष्टमयं योऽपि वित्तहीनः करोति ना ।

आषष्टियोजनं भुङ्क्ते दीर्घायुर्नीरुजः सुखी । ।

सूर्यलोके च कल्पान्तं यावत्स्थित्वेदमाप्नुयात् । । 1.50.३०

मनसापि च यो भक्त्या यजेदर्कमतन्द्रितः ।

सर्वावस्थासु सोऽप्यत्र व्याधिभिर्मुच्यते भृशम् । । ३१

आपदो न स्पृशन्त्येनं नीहारा इव भास्करम् ।

किं पुनर्व्रतसम्पन्नं भक्तं १ मन्त्रैश्च रक्षितम् । । ३२

यत एवं ततो ज्ञात्वा विधानं कल्पचोदितम् ।

सुखेन फलसिद्ध्यर्थं कुर्यात्सर्वमशेषतः । । ३३

इत्येतत्कथितं साम्ब पुरा सूर्येण मे शुभम् ।

कल्पोऽयं प्रथमे कल्पे सर्वदा गोपितो मया । । ३४

अनेन विधिना वत्स विशुद्धेनान्तरात्मना ।

भानुमाराधयेत्क्षिप्रं यदीच्छेत्फलमुत्तमम् । । ३५

मयास्यैव प्रसादेन प्राप्ताः पुत्राः सहस्रशः ।

असुरा निर्जिताश्चैव सुराः सर्वे वशीकृताः । । ३६

त्वयाप्ययं गोपितव्यः कल्पः सूर्यस्य सम्मतः ।

प्रसादादस्य कल्पस्य सदा सन्निहितो रविः । ।

चक्रेऽस्मिन्निर्जिता येन सुरा सुरनरोरगाः । । ३७

यदिनाधिष्ठितं चक्रमिदं सूर्यांशुभिः स्वयम् ।

सततं स्यात्प्रभायुक्तं कथमध्याहतं भवेत् । । ३८

अहमेतं जपन्नित्यं यजन्ध्यायंश्च शक्तितः ।

जातोऽस्मि सर्वकामानां पूज्यः श्रेष्ठश्च तेजसा । ३९

त्वमभ्यस्यैव मनसा वाचा वा कर्मणापि वा ।

कुरु भक्तिमनेनैव विधिना फलसिद्धये । । 1.50.४०

शृणुयाद्भक्तियुक्तो यो नरः श्रद्धासमन्वितः ।

विधानमादितः पुत्र सप्तमीं कुरुते च यः । । ४१

सेह १ प्राप्याऽखिलं काममारोग्यं च जयं तथा ।

भार्गव्या परया युक्तो गच्छेद्वैरोचनं सदः । । ४२

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे

सप्तमीमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः । ५० ।

महासप्तमीव्रतवर्णनम्

वासुदेव उवाच

माघस्य शुक्लपक्षे तु पञ्चम्यां मत्कुलोद्वह ।

एकभक्तं सदाख्यातं षष्ट्यां नक्तमुदाहृतम् । । १

सप्तम्यामुपवासं तु केचिदिच्छन्ति सुव्रत ।

षष्ठ्यां केचिद्वदन्तीह सप्तम्यां पारणं किल । । २

कृतोपवासः षष्ठ्यां तु पूजयेद्भास्करं बुधः ।

रक्तचन्दनमिश्रैस्तु करवीरैश्च सुव्रत । । ३

गुग्गुलेन महाबाहो संयावेन च सुव्रत ।

पूजयेद्देवदेवेशं शङ्करं २ भास्करं रविम् । । ४

एवं हि चतुरो मासान्माघादीन्पूजयेद्रविम् ।

आत्मनश्चापि शुध्यर्थं प्राशनं गोमयस्य च । । ५

स्नानं च गोमयेनेह कर्तव्यं चात्मशुद्धये ।

ब्राह्मणान्दिव्यभौमांश्च भोजयेच्चापि शक्तितः । । ६

ज्येष्ठादिष्वथ मासेषु श्वेतचन्दनमुच्यते ।

श्वेतानि चापि पुष्पाणि शुभगन्धान्वितानि वै । । ७

कृष्णागरुस्तथा धूपो नैवेद्यं पायसं स्मृतम् ।

तेनैव ब्राह्मणांस्तुष्टान्भोजयेच्च महामते । । ८

प्राशयेत्पञ्चगव्यं तु स्नानं तेनैव पुत्रक ।

कार्तिकादिषु मासेषु अगस्तिकुसुमैः स्मृतम् । । ९

पूजयेन्नरशार्दूल धूपैश्चैवापराजितैः ।

नैवेद्यं गुडपूपास्तु तथा चेक्षुरसं स्मृतम् । । 1.51.१०

तेनैव ब्राह्मणांस्तात भोजयस्व स्वशक्तितः ।

कुशोदकं प्राशयेथाः स्नानं च कुरु शुद्धये । । ११

तृतीये पारणास्यान्ते माघे मासि महामते ।

भोजनं तत्र दानं च द्विगुणं समुदाहृतम् । । १२

देवदेवस्य पूजा च कर्तव्या शक्तितो बुधैः ।

रथस्य चापि दानं तु रथयात्रा तु सुव्रत । । १३

व्रतस्य प्राप्तिहेतोर्वै कर्तव्या विभवे सति ।

दानं स्वर्णरथस्येह यथोक्तं विभवे सति । ।

इत्येषा कथिता पुत्र रथाह्वा सप्तमी शुभा । । १४

महासप्तमी विख्याता महापुण्या महोदया ।

यामुपोष्य धनं पुत्रान्कीर्तिं विद्यामवाप्नुयात् । । १५

तथाखिलं कुवलयं चन्द्रेण च समोर्चिषा । । १६

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे

महासप्तमीव्रतवर्णनं नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः । ५१ ।

सूर्यपूजावर्णनम्

सुमन्तुरुवाच

इत्युक्त्वा भगवान्देवः शङ्खचक्रगदाधरः ।

अन्तर्धानं गतो वीरं शाम्बस्येह प्रपश्यतः । । १

शाम्बोऽपि कृत्वा विधिवत्सप्तमीं रथसप्तमीम् ।

आधि(दि?)भिर्व्याधिभिर्मुक्तो जगामाशु स्वमन्दिरम् । । २

शतानीक उवाच

रथयात्रा कथं कार्या रथः कार्यः रथं रवेः ।

केनेह मर्त्यलोकेषु रथयात्रा प्रवर्तिता । । ३

सुमन्तुरुवाच

इममर्थं पुरा पृष्टः पद्मयोनिः प्रजापतिः ।

रुद्रेण कुरुशार्दूल आसीनः काञ्चने गिरौ । । ४

पद्मासनं पद्मयोनिं सुखासीनं प्रजापतिम् ।

प्रणम्य शिरसा देवो रुद्रो वाचमुदैरयत् । । ५

श्रीरुद्र उवाच

य एष भगवान्देवो भास्करो लोकभास्करः ।

कथमेष भ्रमेद्देवो रथस्थो विमलः सदा । । ६

ब्रह्मोवाच

यथा दिवि भ्रमेत्तात रथारूढो रविः सदा ।

तथा ते वर्तयिष्येऽहं रथं चास्य त्रिलोचन । । ७

रथेन ह्येकचक्रेण पञ्चारेण त्रिणाभिना ।

हिरण्यमयेन कान्तेन अष्टबन्धैकनेमिना । । ८

चक्रेण भास्वता चैव दिवि सूर्यः प्रसर्पति ।

दशयोजनसाहस्रो विस्तारोऽप्यस्य कथ्यते । । ९

त्रिगुणा च रथोपस्थादीषा दण्डप्रमाणतः ।

युगमस्य तु विस्तीर्णमरुणो१ यत्र सारथिः । । 1.52.१०

प्रासङ्गः कांचनो दिव्यो युक्तः पवनगैर्हयैः ।

छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तु यतश्चक्रं ततः स्थितैः । । ११

येनासौ पर्यटेद्व्योम्नि भास्वता तु दिवस्पतिः ।

अथैतानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य तु । । १२

संवत्सरस्यावयवैः कल्पितानि यथाक्रमम् ।

१नाभ्यस्तिस्रस्तु चक्रस्य त्रयः कालाः प्रकीर्तिताः । । १३

आराः पञ्चर्तवस्तस्य नेम्यः षडृतवः स्मृताः ।

रथवेदी स्मृते तस्य अयने दक्षिणोत्तरे । । १४

मुहूर्ता २ इषवस्तस्य शम्याश्चास्य कलाः स्मृताः ।

तस्य काष्ठाः स्मृताः कोणा अक्षदण्डः क्षणाः स्मृताः । । १५

निमेषाश्चास्य कर्षाः स्यादीषादण्डो लवाः स्मृताः ।

रात्रिर्वरूथो धर्मोऽस्य ध्वज ऊर्ध्वं प्रतिष्ठितः । । १६

युगाक्षिकोटी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ ।

अश्वरूपाणि च्छन्दांसि वहन्ते वामतो धुरम् । । १७

गायत्री चैव त्रिष्टुप् च जगत्यनुष्टुबेव च ।

पङ्क्तिश्च बृहती चैव उष्णिगेव तु सप्तमी । । १८

चक्रमक्षनिबद्धं तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः ।

सहचक्रो भ्रमत्यक्षः स चाक्षो भ्रमति ध्रुवे । । १९

अक्षः सहैव चक्रेण भ्रमतेऽसौ ध्रुवे स्थितः ।

एवमक्षवशात्तस्य ३ सन्निवेशो रथस्य तु । । 1.52.२०

तथा संयोगभावेन संसिद्धो भास्करो रथः ।

तेन चासौ रविर्देवो नभः संसर्पते सदा । । २१

युगाक्षकोटीसम्बद्धे द्वे रश्मी स्यन्दनस्य तु ।

ध्रुवे ते भ्रमतो रश्मी न चक्रयुगयोस्तु वै । । २२

भ्रमतो मण्डलान्यस्य रवेरस्य रथस्य तु ।

कुलालचक्रवद्याति मण्डलं सर्वतोदिशम् । । २३

युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य तु ।

ऋग्यजुर्भ्यां गृहीतेन विचक्राश्वेन वै ध्रुवे । । २४

ह्रसेते तस्य रश्मी तु मण्डलेषूत्तरायणे ।

दक्षिणेऽथ समृद्धे तु भ्रमतो मण्डलानि तु । । २५

युगाक्षकोटी ते तस्य भ्रमेते स्यन्दनस्य तु ।

सक्तासक्तं च भ्रमते मण्डलं सर्वतोदिशम् । । २६

आकृष्येते ध्रुवेणेह समं तिष्ठति सुव्रत ।

तदा साभ्यन्तरं देवो भ्रमते मण्डलानि तु । । २७

ध्रुवेण मुच्यमाने तु पुना रश्मियुगेन वै ।

तथैव १ बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु । । २८

अशीतिमण्डलशतं काष्ठयोरुभयोरपि ।

सरथोऽधिष्ठितो देवैर्विभ्रमेदृषिभिः सह । । २९

गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सर्पग्रामणिराक्षसैः ।

एतैर्वसति वै सूर्ये मासौ द्वौ द्वौ क्रमेण तु । । 1.52.३०

धातार्यमा पुलस्त्यश्च पुलहश्च प्रजापतिः ।

खण्डको वासुकिश्चैव सकर्णो रश्मिरेव च । । ३१

तुम्बुरुर्नारदश्चैव गन्धर्वौ गायतां वरौ ।

क्रतुस्थलाप्सरश्चैव या च सा पुञ्जिकस्थला । । ३२

ग्रामणीरथकृत्स्नश्च रथौजाश्वतरावुभौ ।

रक्षो हेतिः प्रहेतिश्च यातुधानौ च तावुभौ । । ३३

मधुमाधवयोरेष गणो वसति भास्करे ।

तथा ग्रीष्मौ तु द्वौ मासौ मित्रश्च वरुणश्च ह । । ३४

ऋषिरत्रिर्वशिष्ठश्च तक्षकोऽनन्त एव च ।

मेनका सहजन्या च गंधर्वो च हहा हूहूः । । ३५

रथस्वनश्च ग्रामण्यौ रथचित्रश्च तावुभौ ।

पौरुषेयो वधश्चैव यातुधानौ महाबलौ । । ३६

शुचिशुक्रौ तु द्वौ मासौ वसन्त्येते दिवाकरे ।

इन्द्रश्चैव विवस्वांश्च अङ्गिरा भृगुरेव च । । ३७

एलापर्णस्तथा सर्पः शङ्खपालश्च पन्नगाः ।

प्रम्लोचा दुन्दुकाश्चैव गन्धर्वौ भानुदर्दुरौ । । ३८

यातुधानौ तथा सर्पस्तथा ब्राह्मश्च तावुभौ ।

एते नभो नभस्यौ च निवसन्ति दिवाकरे । । ३९

शरद्येते पुनः शुभ्रा निवसन्ति स्म देवताः ।

पर्जन्यश्चैव पूषा च भारद्वाजः सगौतमः । । 1.52.४०

चित्रसेनश्च गन्धर्वस्तथा वसुरुचिश्च यः ।

विश्वाची च घृताची च ते उभे पुण्यलक्षणे । । ४१

नागस्त्वैरावतश्चैव विश्रुतश्च धनञ्जयः ।

सेनजिच्च सुषेणश्च सेनानीर्ग्रामणीस्तथा । । ४२

आपो वातश्च द्वावेतौ यातुधानौ प्रकीर्तितौ ।

वसन्त्येते तु वै सूर्ये इषोर्जौ कालपर्ययात् । । ४३

हेमंतिकौ तु द्वौ मासौ वसन्त्येते दिवाकरे ।

अंशौ भगश्च द्वावेतौ कश्यपश्च क्रतुस्तथा । । ४४

भुजङ्गश्च महापद्मः सर्पः कर्कोटकस्तथा ।

आपो वातश्च द्वावेतौ यातुधानौ प्रकीर्तितौ । । ४५

चित्राङ्गदश्च गन्धर्वोरुणायुश्चैव तावुभौ ।

सहे चैव सहस्ये च वसन्त्येते दिवाकरे ।.। ४६

पूषा जिष्णुर्जमदग्निर्विश्वामित्रस्तथैव च ।

काद्रवेयौ महानागौ कम्बलाश्वतरावुभौ । । ४७

गन्धर्वो धृतराष्ट्रश्च सूर्यवार्चाश्च तावुभौ ।

तिलोत्तमा च रम्भा च सर्वलोके च विश्रुते । । ४८

१ग्रामणीः सेनजिच्चैव सत्यजिच्च महातपाः ।

ब्रह्मोपेतश्च वै रक्षो यज्ञो यज्ञस्तथैव च । ।

एते तपस्तपस्यै च निवसन्ति दिवाकरे । । ४९

अन्येऽपि ये मन्देहा राक्षसाधिपतयो देवदेवगुह्यतमस्य रक्षार्थं सकल देवैरस्मदादिभिः

सन्नियुक्तास्तान्भवते कथयामि । । 1.52.५०

रुद्र उवाच

वद ब्रह्मन्कथां दिव्यां यामहं प्रष्टुमागतः ।

तामेव विस्तरेणैव कथयाशु मम प्रभो । । ५१

दिविष्ठं भास्करं दृष्ट्वा नमेत्केन विधानतः ।

किं फलं तस्य वा देव समाप्ते भवति कर्मणि । । ५२

ब्रह्मोवाच

शृणु रुद्र समासेन भास्करस्य नतिक्रियाम् ।

यां कृत्वा रोगदुःखार्ता मुच्यन्ते पापसञ्चयात् । । ५३

स्थण्डिले मण्डलं कृत्वा द्वादशाङ्गुलमानतः ।

सद्यो गोमयलिप्ते च तत्रैवावाहयेद्रविम् । । ५४

पूजयित्वा गणेशादीन्वासुदेवं च सात्यकिम् ।

सत्यभामां तथा लक्ष्मीमुमां देवीं च शङ्करम् । । ५५

मण्डलस्य समीपस्थान्पूर्वोक्तान्वेदमन्त्रवित् ।

ततः प्रदक्षिणीकृत्य दण्डवत्प्रणमेत्सकृत् । । ५६

शतं सहस्रमयुतं लक्षं वा निजपापतः ।

दृष्ट्वा शक्तिं प्रणम्याथ सदा संयतमानसः । । ५७

विप्राय दक्षिणां दद्यान्निरुच्छ्वासः समाहितः ।

रक्तिके च हिरण्यस्य शतमात्रे सहस्रके । । ५८

माषकाणां चतुष्कं चायुतं दशगुणं दिशेत् ।

दक्षे दशगुणं प्रोक्तं दद्याद्रोगविमुक्तये । । ५९

एवं कृते विरूपाक्ष सर्वरोगाद्विमुच्यते ।

इदं रहस्यं परमं शृणुयाद्यो हि मानवः । । 1.52.६०

तस्य रोगा विनश्यन्ति मार्तण्डस्य प्रसादतः ।

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि यच्चापृष्टमुमापते । ।

तच्छृणुष्व मया प्रोक्तं रथयन्तृनियामकम् । । ६१

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे

सूर्यवर्णनं नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः । ५२ ।

सूर्यवर्णनम्

ब्रह्मोवाच

तत्रारुणो मया पूर्वं सारथ्ये सन्नियोजितः ।

इन्द्रेण माठरो नाम वायुना कल्मषेण तु । । १

वैनतेयेन तार्क्ष्योपरि विमलो नखतुण्डप्रहरणः पुरोगामी नियुक्त इति । ।

कालेन दण्डो महादण्डायुधो भवता शेषा महागणाधिपः । । २

वैशाखेन राज्ञा वसुभिदायुधाङ्गारिकौ द्वौ अग्निना पिङ्गलः ।

संयन्ता महादण्डायुधो भवता शेषो महागणाधिपः । । ३

हस्तो यमेन पाशहस्तोम्बुपतिना समिन्धनः ।

अलकाधिपतिना विष्णुः । । ४

अश्विभ्यां कालोपकालौ वाक्षप्रधानकौ ।

नरनारायणाभ्यां क्षारौ धारौ धिषणकृष्णौ।। ५

वैराजशङ्खपालपर्जन्यरजसां दिशासु विदिशासु दिशां पालनं विश्वेदेवा ददुः । । ६

सप्तैता लोकमातरः सर्वमरुतोऽददन् ।

ओंकारो वषट्कारो वेदनिस्वनः पिनाकी विनायकः शेषोऽनन्तो वासुकिश्च नागसहस्रेणात्मतुल्येनादित्यस्य रथमनुयान्ति १ । । ७

गायत्री सावित्री रथे स्थिते उभे सन्ध्ये सदा सा देवता या रविमण्डलं नापैति२ ।

भगवन्तं सहस्रकिरणमवलम्बितुम् । । ८

एतद्वै सर्वदैवत्यं मण्डलं ब्रह्मवादिनं ब्रह्मयज्ञवादिनीं यज्ञः ।

भगवद्भक्तानां परमादित्योयं विष्णुर्माहेश्वराणाम् । । ९

स्थानाभिमानिनो ह्येते सदा वै वृषभध्वज ।

सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसां तेज उत्तमम् । । 1.53.१०

ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ते ऋषयो रविम् ।

गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतनृत्यैरुपासते । । ११

वियद्भ्रमणतो रक्षां कुर्वंति स्म इषुग्रहम् ।

सर्पा वहन्ति वै सूर्यं यातुधानास्तु यान्ति च । । १२

वालखिल्या १नमन्त्येतं परिचार्योदयाद्रविम् ।

दिवस्पतिः स्वभूश्चोभौ अग्रगौ योजनस्य तु । । १३

भर्गोऽथ दक्षिणे पार्श्वे कञ्जजो वामतः स्थितः ।

सर्वे ते पृष्ठगा ज्ञेया ग्रहा लोकेषु पूजिताः. । । १४

उपरागशिखी चोभावग्रतो नात्र संशयः ।

मनुष्यधर्मा दक्षिणत उत्तरेण प्रचेतसः । । १५

सम्भवन्ति तथा कृष्ण उभावेतौ सदाग्रगौ ।

वामेन वीतिहोत्रस्तु पृष्ठतस्तु हरिः सदा । । १६

रथपीठे क्षमा ज्ञेया अन्तराले नभस्तथा ।

आश्रित्य रथजां कान्तिं खं दिवः समयः स्थितः । । १७

ध्वजो दण्डश्च विज्ञेयो ध्वजाग्रे वृष एव च ।

ऋद्धिर्वृद्धिस्तथा श्रीश्च पताका पार्वतीप्रिय । । १८

ध्वजदण्डाग्रे गरुडस्तदग्रे वरुणालयः ।

मैनाकश्छत्रदण्डस्तु हिमवांश्छत्रमुच्यते । । १९

केचिदेवं वदन्तीह लोके चान्ये महामते ।

छत्रदण्डस्तथा क्लेशः क्लेशं छत्रं विदुर्बुधाः । । 1.53.२०

एतेषामेव देवानां यथा वीर्यं तथा तपः ।

यथायोगं तथा सत्त्वं यथा सत्त्वं तथा बलम् । । २१

तथा तपत्यसौ सूर्यस्तेषां सिद्धः स्वतेजसा ।

एते तपन्ति वर्षन्ति यान्ति विश्वं सृजन्ति च । । २२

भूतानामशुभं कर्म व्यपोहन्ति च कीर्तिताः ।

एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ते सानुगा दिवि । । २३

तपन्तश्च जपन्तश्च ह्लादयन्तश्च वै द्विजाः ।

गोपायन्ति स्म भूतानि इह ते ह्यनुकम्पया । । २४

प्रीणाति देवानमृतेन सूर्यः सोमेन सूक्तेन विवर्धयित्वा ।

शुक्लेन पूर्णा दिवसक्रमेण तं कृष्णपक्षे विबुधाः पिबन्ति । । २५

पीतं हि सोमं द्विकलावशेषं कृष्णे तु पक्षे रुचिभिर्ज्वलन्तम् ।

सुधामृतं तत्पितरः पिबन्ति ऊर्जाश्च सौम्याश्च तथैव कल्पाः । । २६

सूर्येण गोभिश्च समृद्धिताभिरद्भिः पुनश्चैव समुज्जिताभिः ।

तथौषधीभिः सततं पिबन्ति अत्यन्तपानेन क्षुधा जयन्ति । । २७

मासार्धतृप्तिस्तु मताभिरद्भिर्मासेन तृप्तिः स्वधया पितॄणाम् ।

अन्नेन शश्वद्विदधाति मर्त्यं त्वयं जगच्चैव बिभर्ति गोभिः । । २८

अहोरात्रं रथेनासावेकचक्रेण वै भ्रमन् ।

सप्तद्वीपसमुद्रान्तां सप्तभिश्च हयैः सह । । २९

छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तैर्यतश्चक्रं ततः स्थितैः ।

कामरूपैः सकृद्युक्तैरन्तरस्थैर्मनोजवैः । । 1.53.३०

हरिभिरव्ययैर्वश्यै क्षुधाश्रमविवर्जितैः ।

द्व्यशीतिमण्डलशतमीहन्त्यब्देन वै हयाः । । ३१

बाह्यतोऽभ्यन्तरं चैव मण्डलं दिवसक्रमात् ।

कल्पादौ सम्प्रयुक्तास्ते वहन्त्याभूतसम्प्लवम् । । ३२

आवृता बालखिल्यैस्तैर्भ्रमन्ति तान्यहानि तु ।

ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तूयमानो महर्षिभिः । । ३३

सेव्यते नृत्यगीतैश्च गन्धर्वैरप्सरोगणैः ।

पतङ्गः पतगैरश्वैर्वसते भ्रमयन्दिवि । । ३४

वीथ्याग्र्यया विचरते नक्षत्राणि यथा शशी ।

मध्यगाश्चामरावत्यां यदा भवति भास्करः । । ३५

वैवस्वते संयमने उत्तिष्ठन्दृश्यते तदा ।

सुखायामर्धरात्रं तु विभायामस्तमेति च । । ३६

वैवस्वते संयमने मध्यमस्तु रविर्यदा ।

सुखायामथ वारुण्यामुत्तिष्ठन्दृश्यते तदा । । ३७

रात्र्यर्धं चामरावत्यामस्तमेति यमस्य वै ।

सोमपुर्यां विभायां तु मध्यगश्चार्यमा यदा । । ३८

माहेन्द्रस्यामरावत्यामुत्तिष्ठति दिवाकरः ।

अर्धरात्रं संयमने वारुण्यामस्तमेति च । । ३९

एवं चतुर्षु पार्श्वेषु मेरोः कुर्वन्प्रदक्षिणम् ।

उदयास्तमने चासावुत्तिष्ठति पुनः पुनः । । 1.53.४०

पूर्वाह्णे चापराह्णे च द्वौ द्वौ देवालयौ पुनः ।

तपत्येकं तु मध्याह्ने ताभिरेव गभस्तिभिः । । ४१

उदितो वर्धमानाभिरामध्याह्नात्तपेद्रविः ।

ततः परं ह्रसन्तीभिर्गोभिरस्तं नियच्छति । । ४२

यत्रोद्यन्दृश्यते सूर्यः स तेषामुदयः स्मृतः ।

प्रणाशं गच्छते यत्र स तेषामस्तमुच्यते । । ४३

एवं पुष्करमध्येन तदा सर्पति भास्करः ।

त्रिंशद्भागं तु मेदिन्या मुहूर्तेन स गच्छति । । ४४

योजनाग्रेण सङ्ख्यां १ तु मुहूर्तस्य निबोध मे ।

पूर्णं शतसहस्राशं सहस्रं तु त्रिलोचन । । ४५

पञ्चाशच्च तथाल्पानि सहस्राण्यधिकानि तु ।

मौहूर्तिको गतिर्ह्येषा सूर्यस्य तु विधीयते । । ४६

योजनानां सहस्रे द्वे द्वे शते द्वे च योजने ।

निमेषान्तरमात्रेण दिवि सूर्यः प्रसर्पति । । ४७

स शीघ्रमेव पर्येति भास्करोऽलातचक्रवत् ।

भ्रमन्वै भ्रममाणेषु ऋक्षेषु विचरत्यसौ । । ४८

इन्द्रः पूजयते सूर्यमुत्तिष्ठन्तं दिने दिने ।

मध्याह्ने च यमः पश्चादस्तं यान्तमपां पतिः । । ४९

सोमस्तथार्धरात्रे तु सदा पूजयते रविम् ।

विष्णुर्भवानहं रुद्रः पूजयाम निशाक्षये । । 1.53.५०

एवमग्निर्निर्ऋतिश्च वायुरीशान एव च ।

पूजयन्ति क्रमेणैव भ्रममाणं दिवाकरम् । ।

श्रेयोऽर्थं देवशार्दूल सर्वे ब्रह्मादयः सुराः । । ५१

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि रथसप्तमीकल्पे

सूर्यगतिवर्णनं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः । ५३ ।

सूर्यमहिमवर्णनम्

रुद्र उवाच

अहो हंसस्य माहात्म्यं वर्णितं भवतेदृशम् ।

कथ्यतां पुनरेवेदं माहात्म्यं भास्करस्य तु । । १

ब्रह्मोवाच

आदित्यमन्त्रमखिलं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।

भवत्यस्माज्जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । । २

रुद्रेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्रत्रिदिवौकसाम् ।

महाद्युतिमतां कृत्स्नं तेजो यत्सार्वलौकिकम् । । ३

सर्वात्मा सर्वलोकेशो देवदेवः प्रजापतिः ।

सूर्य एष त्रिलोकस्य मूलं परमदैवतम् । । ४

अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठति ।

आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः । । ५

सूर्यात्प्रसूयते १सर्वं तत्र चैव प्रलीयते ।

भावाभावौ हि लोकानामादित्यान्निःसृतौ पुरा । । ६

एतत्तु ध्यानिनां ध्यानं मोक्षं चाप्येष मोक्षिणाम् ।

अत्र गच्छन्ति निर्वाणं जायन्तेऽस्मात्पुनः प्रजाः । । ७

क्षणा मुहूर्ता दिवसा निशाः पक्षाश्च नित्यशः ।

मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवोऽथ युगानि च । । ८

सदादित्यादृते ह्येषा कालसङ्ख्या न विद्यते ।

कालादृते न नियमो २ नाग्निर्न हवनक्रिया । । ९

३ऋतूनामविभागाच्च, पुष्पमूलफलं कुतः ।

कुतः सस्यविनिष्पत्तिस्तृणौषधिगणाः ४ कुतः । । 1.54.१०

अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चेह च ।

जगत्प्रतपनमृते भास्करं वारितस्करम् । । ११

नावृष्ट्या तपते सूर्यो नावृष्ट्या परिविश्यते ।

नावृष्ट्या विकृतिं धत्ते वारिणा दीप्यते रविः । । १२

वसन्ते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मे काञ्चनसप्रभः ।

श्वेतो वर्णेन वर्षासु पाण्डुः शरदि भास्करः । । १३

हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शिशिरे लोहितो रविः ।

इति वर्णाः समाख्याताः शृणु वर्णफलं हर । । १४

कृष्णोभयाय जगतस्ताम्रः सेनापतिं विनाशयति ।

पीतो नरेन्द्रपुत्रं५ श्वेतस्तु पुरोहितं हन्ति । । १५

चित्रोऽथ वापि धूम्रो रवी रश्मिव्याकुलं करोत्युच्चैः ।

तस्करशस्त्रनिपातैर्यदि न सलिलमाशु पातयति । । १६

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि रथसप्तमीकल्पे

सूर्यमहिमवर्णनं नाम चतुष्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः । ५४ ।

सूर्यरथयात्रावर्णनम्

रुद्र उवाच

रथयात्रा कथं कार्या भास्करस्येह मानवैः ।

फलं च किं भवेत्तेषां यात्रां कुर्वन्ति ये रवेः १। । १

विधिना केन कर्तव्या कस्मिन्काले सुरोत्तम ।

कथं च भ्रामयेद्देवं रथारूढं२ दिवाकरम् । । २

देवस्य ये रथं भक्त्या भ्रामयन्ति वहन्ति च ।

तेषां च किं फलं प्रोक्तं ये च नृत्यकरा नराः । । ३

भ्रमन्ति ये न च देवेन नृत्यगीतपरायणाः ।

प्रजागरं च कुर्वन्ति भक्त्या श्रद्धासमन्विताः । । ४

तेषां च किं फलं प्रोक्तं. रथं यच्छन्ति ३ ये रवेः ।

बलिं भक्तं च ये भक्त्या दिशन्त्याहि(?)कभोजनम् । । ५

एतन्मे ब्रूहि निखिलं सुरज्येष्ठ सविस्तरम् ।

लोकानां श्रेयसे देव परं कौतूहलं हि मे । । ६

ब्रह्मोवाच

साधु पृष्टोऽस्मि भूतेश गणेशोऽसि त्रिलोचन ।

शृणुष्वैकमना वच्मि यथाप्रश्नं सविस्तरम् । । ७

देवस्य रथयात्रेयं भास्करस्य महात्मनः ।

इन्द्रोत्सवस्तथा रुद्र मया ह्येतौ प्रकीर्तितौ । । ८

मर्त्यलोके शान्तिहेतोर्लोकानां लोकपूजित ।

प्रवर्तितावुभौ यस्मिन्देशे देवमहोत्सवौ । । ९

न तत्रोपद्रवाः सन्ति राजतस्करसम्भवाः ।

तस्मात्कार्याविमौ भक्त्या दुर्भिक्षस्येह शान्तये । । 1.55.१०

शुक्लपक्षे तु सप्तम्यां मासि भाद्रपदे हर ।

घृतेनाभ्यङ्गयेद्देवं पञ्चपूताङ्गजेन वै । । ११

अभ्यङ्गयेद्महेशं यः सर्षपैः श्रद्धयान्वितः ।

दिने दिने जगन्नाथं प्रविष्टं वर्णके रविम् । । १२

स गच्छेद्यानमारूढो गैरिकं किङ्किणीकृतम् ।

वैश्वानरपुरं दिव्यं गन्धर्वाप्सरशोभितम् । । १३

शाल्योदनं खण्डमिश्रं वज्रं वज्रसमन्वितम् ।

वर्णभक्तं प्रयच्छेद्यो भास्कराय दिने दिने । । १४

आरूढः स विमानं तु ज्वालामालाकुलं शुभम् ।

गच्छेन्मम पुरं देव स्तूयमानो महर्षिभिः । । १५

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भास्कराय नरः शिव ।

वर्णभक्तं प्रदातव्यं प्रविष्टस्येह वर्णकम् । । १६

घृतपूर्णं खण्डवेष्टं कासारं मोदकं पयः ।

दध्योदनं पायसं च संयावं गुडपूपकान् । । १७

ये प्रयच्छन्ति देवस्य भास्करस्येह वर्णकम् ।

ते गच्छन्ति न सन्देहो नरा वै मन्दिरं मम । । १८

अहन्यहनि यो भक्त्या भास्कराय प्रयच्छति ।

अभ्यङ्गाय घृतं देयं स याति परमां गतिम् । । १९

तथा यो वर्णभक्तं च अहन्यहनि भक्तितः ।

स प्राप्येह शुभान्कामान्गच्छेत्स भवसालयम् । । 1.55.२०

चूर्णमुद्वर्तनायेह यः प्रयच्छेच्छुभं रवेः ।

स याति परमं स्थानं यत्र देवो दिवाकरः । । २१

ततस्तं स्नापयेद्देवं पौषे मासि विधानतः ।

सप्तम्यां शुक्लपक्षस्य शृणुष्वैकमनास्तथा । । २२

तीर्थोदकमुपानीय अन्यद्वाथ जलं शुभम् ।

वेदोक्तेन विधानेन प्रतिमां स्थापयेद्बुधः । । २३

यजेद्धि तीर्थनामानि मनसा संस्मरन्बुधः ।

प्रयागं पुष्करं देवं कुरुक्षेत्रं च नैमिषम् । । २४

पृथूदकं चन्द्रभागां शौरं गोकर्णमेव च ।

ब्रह्मावर्तं कुशावर्तं बिल्वकं नीलपर्वतम् । । २५

गङ्गाद्वारं तथा पुण्यं गङ्गासागरमेव च।

कालप्रियं मित्रवनं शुण्डीरस्वामिनं तथा । । २६

चक्रतीर्थं तथा पुण्यं रामतीर्थं तथा शिवम् ।

वितस्ता हर्षपंथा वै तथा वै देविका स्मृता । । २७

गङ्गा सरस्वती सिन्धुश्चन्द्रभागा सनर्मदा ।

विपाशा यमुना तापी शिवा वेत्रवती तथा । । २८

गोदावरी पयोष्णी च कृष्णा वेण्या तथा नदी ।

शतरुद्रा पुष्करिणी कौशिकी सरयूस्तथा । । २९

तथान्ये सागराश्चैव सान्निध्यं कल्पयन्तु वै ।

तथाश्रमाः पुण्यतमा दिव्यान्यायतनानि च । । 1.55.३०

एवं स्नानविधिं कृत्वा अर्चयित्वा प्रणम्य च ।

धूपमर्घ्यं प्रदत्त्वा तु प्रतिमामधिवासयेत् । । ३१

त्रिरात्रं सप्तरात्रं वा मासं मासार्धमेव च ।

स्थितं स्नानगृहे देवं पूजयेद्भक्तितो नरः । । ३२

चत्वरे लेपयेद्वेदिं चतुरस्रां शुभे कृताम् ।

चतुर्दिशं श्वेतकुम्भैर्वितानवरशोभिताम् । । ३३

कृष्णपक्षे तु माघस्य सप्तम्यां त्रिपुरांतक ।

कृत्वाग्निकार्यं विधिवत्कृत्वा ब्राह्मणभोजनम् । । ३४

शङ्खभेरीनिनादैस्तु ब्रह्मघोषैश्च पुष्कलैः ।

पुण्याहघोषविविधैर्ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च । । ३५

ततोऽस्य परया भक्त्या सूर्यस्य परमात्मनः ।

रथेन दर्शनीयेन किङ्किणीजालमालिना । ।

सूर्यश्च भ्रामयेद्देवं महोत्सवपुरःसरम् । । ३६

शुक्लपक्षे तु माघस्य रथमारोपयेद्रविम् ।

कृत्वाग्निहोमं विधिवत्तथा ब्राह्मणभोजनम् । । ३७

प्रीणयित्वा जनं सर्वं दक्षिणाभोजनादिना ।

प्रपूज्य ब्राह्मणान्दिव्यान्भौमांश्चापि सुवाचकान् । । ३८

इतिहासपुराणाभ्यां वाचको ब्राह्मणोत्तमः ।

ततो देवश्च इष्टश्च सम्पूज्यो यत्नतस्तदा । । ३९

माघस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यामेकभक्तकम् ।

अयाचितं चतुर्थ्यां तु षष्ठ्यां नक्तं प्रकीर्तितम् । । 1.55.४०

सप्तम्यामुपवासं तु आश्रमाद्रोपयेद्रथम् ।

अग्निकार्यं तु वै कृत्वा रथस्य पुरतः शिव । । ४१

षष्ठ्यां च रात्रौ भूतेश रथस्येहाधिवासनम् ।

ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु दिव्यान्भौमांश्च वाचकान् । । ४२

रथमारोपयेद्देवं सप्तम्यां भूतभावनम् ।

सितायां माघमासे तु तस्य देवालयाग्रतः । । ४३

तत्रस्थस्यैव देवस्य कुर्याद्रात्रौ प्रजागरम् ।

नानाविधैः प्रेक्षणकैर्दीपवृक्षोपशोभितैः । ।४४

शंखतूर्यनिनादैश्च ब्रह्मघोषैश्च पुष्कलैः ।

कुर्यात्प्रजागरं भक्त्या देवस्य पुरतो निशि । ।४५

ततोऽष्टम्यां च यत्नेन देवं रथगतं नयेत् ।

नगरस्योत्तरं द्वारं शङ्खभेरी निनादितम् । । ४६

ततः पूर्वं दक्षिणं च द्वारं चापि तथा परम् ।

एवं हि क्रियमाणायां यात्रायां वत्सरावधौ । । ४७

मानवाः सुखमेधन्ते राजा जयति चाहितान् ।

नीरुजश्च जनाः सर्वे गवां शान्तिर्भवेत्तथा । ।४८

कर्तारभ्रापि यात्रायाः स्यर्गभागो भवन्ति हि ।

वोढारश्च तथा वत्स सूर्यलोकं यजन्ति वै । । ४९

रुद्र उवाच

कथं सञ्चाल्यते ब्रह्मन्स्थापिता प्रतिभा सकृत् ।

एतन्मे वद देवेश सुमहान्संशयो हि मे । । 1.55.५०

ब्रह्मोवाच

पूर्वमेव सहस्रांशोर्यानहेतोर्महात्मनः ।

संवत्सरस्यावयवैः १कल्पितोऽस्य रथो मया । । ५१

सर्वेषां तु रथानां वै स रथः प्रथमः स्मृतः ।

तं दृष्ट्वा तु ततस्त्वन्ये स्यन्दना विश्वकर्मणा । । ५२

कल्पिताः सर्वदेवानां सोमादीनामनेकशः ।

विश्वकर्मकृतं प्राप्य रथं देवेन पुत्रक । । ५३

पूजार्थमात्मनो दत्तं मनवे सत्कुलोद्वह ।

मनुनेक्ष्वाकवे दत्तं मर्त्यैः सम्पूज्यतां रविः । । ५४

अतस्तु रथयानेन १चालनं विहितं रवेः ।

तस्मान्न चालने दोषः सवितुश्चल एव सः । । ५५

यस्माद्रथेन पर्येति भास्करः पृथिवीमिमाम् ।

गच्छन्न दृश्यते चैतन्मण्डलं सवितुस्तथा । । ५६

अदृष्टं चलते यस्मात्तस्माद्वै पार्वतीप्रिय ।

तदेवं रथयात्रासु दृष्टं भानोर्मनीषिभिः । । ५७

अन्येषां चालनं नेष्टं देवानां पार्वतीप्रिय ।

ब्रह्मविष्णुशिवादीनां स्थापितानां विधानतः । । ५८

तस्माद्रथेन देवस्य यात्रा कार्या विधानतः ।

प्रजानामिह शान्त्यर्थं प्रतिसंवत्सरं सदा । । ५९

काञ्चनो वाथ रौप्यो वा दृढदारुमयोऽपि वा ।

दृढाक्षयुगचक्रश्च रथः कार्यः सुयन्त्रितः । । 1.55.६०

तस्मिन् रथवरे श्रेष्ठे कल्पिते सुमनोरमे ।

आरोप्य प्रतिमां यत्नाद्योजयेद्वाजिनः शुभान् । । ६१

हरिल्लक्षणसम्पन्नान्सुमुखान्वशवर्तिनः ।

कुङ्कुमेन समालब्धांश्चामरस्रग्विभूषितान् । । ६२

सदश्वान्योजयित्वा तु रथस्यार्घ्यं प्रदाय च ।

विबुधाम्पूजयित्या तु धूपमाल्यानुलेपनैः । । ६३

आहारैर्विविधैश्चापि भोजयित्वा द्विजोत्तमान् ।

दीनान्धकृपणादींश्च सर्वान्संतर्प्य शक्तितः२ । । ६४

न कञ्चिद्विमुखं कुर्यादुत्तमाधममध्यमम् ।

सूर्यक्रतौ तु वितते एवमाहुर्मनीषिणः । । ६५

यश्चिन्तयति भग्नाशः क्षुधावातप्रपीडितः ।

अदातुर्हि पितॄंस्तेन स्वर्गस्थानपि पातयेत् । । ६६

यज्ञश्च दक्षिणाहीनः सवितुर्न प्रशस्यते १ ।

तस्मान्नानाविधैः कामैर्भक्ष्यलेह्यसमन्वितैः । । ६७

पूजयित्वा जनं सर्वमिममुच्चारयेन्मनुम् ।

बलिं गृह्णन्तु मे देवा आदित्या वसवस्तथा । । ६८

मरुतोथाश्विनौ रुद्राः सुपर्णाः पन्नगा ग्रहाः ।

असुरा यातुधानाश्च२ रथस्था यास्तु देवताः । । ६९

दिग्पाला लोकपालाश्च ये च विघ्नविनायकाः ।

जगतः स्वस्ति कुर्वंतु ये च दिव्या महर्षयः । । 1.55.७०

मा विघ्नं मा च मे पापं मा च मे परिपन्थिनः ।

सौम्या भवन्तु तृप्ताश्च देवा भूतगणास्तथा । । ७१

वामदेव्यैः पवित्रैश्च मानस्तोकरथन्तरैः ।

आकृष्णेन रजसा ऋचमेकामुदाहरेत् । । ७२

ततः पुण्याहशब्देन कृतवादित्रनिःस्वनैः ।

रथक्रमणकं कुर्याद्वर्त्मना सुसमेन तु । ।

पुरुषैश्चापि वोढव्यः सूर्यभक्तिसमन्वितैः । । ७३

सुकृतैः च ३प्रग्रहैर्दान्तैर्बलीवर्द्दैरथापि वा ।

यथा पर्यटनं च स्याद्विषमे पथि गच्छतः । । ७४

उपवासस्थितैर्विप्रैर्दिव्यैर्भौमैश्च सुव्रतैः ।

त्रिंशद्भिः षोडशैर्वापि प्रतिमां भास्करस्य तु । । ७५

स्थानात्प्रचाल्यं वै रुद्र रथमारोपयेच्छनैः ।

राज्ञी च निक्षुभा रुद्र भार्ये तस्य महात्मनः । । ७६

शनैरारोपयेद्रुद्र उभयोः पार्श्वयो रथे ।

निक्षुभां दक्षिणे पार्श्वे राज्ञीं चाप्युत्तरे तथा । ७७

द्वावेव ब्राह्मणौ तस्मिन्दिव्यो भौमश्च पार्श्वयोः ।

ब्रह्मकल्पस्तथा भौमः कूबरस्योपरि स्थितः । ७८

गरुडं पृष्ठतश्चास्य वल्गमानं प्रकल्पयेत् ।

आतपत्रं तथा श्वेतं स्वर्णदण्डमनौपमम् । । ७९

सुवर्णबिन्दुभिश्चित्रं मणिमुक्ताफलोज्ज्वलम् ।

ततस्त्विन्द्रधनुःप्रख्यं स्वर्णदण्डमथाव्रणम् । । 1.55.८०

ध्वजं प्रकल्पयेत्तस्य पताकाभिरलङ्कृतम् ।

भूतेशनानावर्णाभिस्सप्तभिः कामनाशनः । । ८१

ध्वजोपरिचरं१ व्योम अरुणाधिष्ठितं भवेत् ।

रथतुण्डगतान्विप्रान्नयेद्रथवरं रवेः । । ८२

सारथ्यं रुद्र कुर्याद्वै श्रेयोऽर्थमात्मनः सदा ।

नारुहेत रथेऽश्रद्धो यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः । । ८३

रथमारोहतस्तस्य क्षयं गच्छति सन्ततिः ।

स रथो देवदेवस्य वोढव्यो ब्राह्मणैः सदा । । ८४

क्षत्रियैश्चापि वैश्यैश्च न तु शूद्रैः कदाचन ।

ये त्वन्यदेवताभक्ता ये च मद्यप्रवर्तकाः । । ८५

नैतैः शूद्रैश्च वोढव्य इतरैस्तु सदोह्यते ।

उपवासव्रतोपेतैर्वोढव्यः पार्वतीप्रिय । । ८६

स्वस्थानाच्चलितो रुद्र पूर्वद्वारं व्रजेत३ वै ।

दिनमेकं वसेत्तत्र पूज्यमानो नृपेण वै । । ८७

नानाविधैः प्रेक्षणकैः पुराणश्रवणेन च ।

नानाविधैर्ब्रह्मघोषैर्ब्राह्मणानां च तर्पणैः । । ८८

स्थित्वा तु तत्राष्टम्यन्तं नवम्यां चलते पुनः ।

व्रजेत दक्षिणं द्वारं नगरस्य त्रिलोचन । । ८९

तत्रापि दिनमेकं तु तिष्ठन्तेन्धकसूदन ।

स्थितेऽत्र तैः पूज्यमानो यथा राज्ञा तथा नृपैः । । 1.55.९०

तस्मादपि चलेद्भद्र द्वारं पश्चात्ततोत्तरम् ।

तत्रापि पूज्यः शूद्रैस्तु विधिवत्प्रियदर्शन । । ९१

तस्माच्च चलते रुद्र व्रजेन्मध्यं पुरस्य तु ।

तत्रस्थं पूजयन्ति स्म ब्राह्मणाः श्रद्धयान्विताः । । ९२

शंखवादित्रनिर्घोषैस्तथा प्रेक्षणकैर्वरैः ।

ब्रह्मघोषैश्च विविधैः समन्ताद्दीपकैः शुभैः । । ९३

नानाविधैर्वित्तदानैर्ब्राह्मणानां च तर्पणैः ।

दीनान्धकृपणानां च तर्पणैस्त्रिपुरान्तक । । ९४

पुरमध्यात्तु चलितस्तिष्ठेत्प्राप्य स्वमंदिरम् ।

इत्थं प्राप्य स्थितो देवः पुरतो मंदिरस्य तु । । ९५

तत्र स्थितः पूजनीयो भवेत्पौरेण कृत्स्नशः ।

पूज्यमानस्त्वहोरात्रं रथारूढस्तु तिष्ठति । । ९६

अपरे दिने व्रजेत्स्थानं तच्चिरन्तनमादरात् ।

त्रयोदश्यां व्यतीतायां चतुर्दश्यां त्रिलोचन । । ९७

सदैवं भ्रामयेद्देवं ग्रहेशं दुरितापहम् ।

परिवारयुतं रुद्र सानुगं परमेश्वरम् । । ९८

इति श्रोभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि रथसप्तमीकल्पे

रथयात्रावर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोध्यायः । ५५ ।

सूर्यरथयात्रावर्णनम्

श्रीरुद्र उवाच

कथं प्रचालयेद्ब्रह्मन् रथस्थं तमनाशनम् ।

अनुगाश्च कथं चास्य के च ते अनुगा क्रमात् । । १

भूयोभूयः सुरश्रेष्ठ विस्तरान्मम श्रेयसे ।

१ वद सर्वं जगन्नाथ परं कौतूहलं हि मे । । २

ब्रह्मोवाच

शनैर्नयेद्रथं रुद्र वर्त्मना सु समेन तु ।

यथा पर्यटनं तु स्याद्विषमे पथि गच्छतः । । ३

प्रतीहाररथं पूर्वं नयेन्मार्गविशुद्धये ।

तस्मादनन्तरं रुद्र दण्डनायकमादरात् । । ४

पिङ्गलं च ततस्तस्य पृष्ठगं चादरान्नयेत् ।

रक्षको द्वारको यस्माद्रथारूढौ तु पृष्ठतः । । ५

रथारूढस्तथा दिण्डी देवस्य पुरतः स्थितः ।

तस्मादपि तथा रुद्र लेखको भास्करप्रियः । । ६

शनैःशनैर्नयेद्रुद्र रथं देवस्य यत्नतः ।

युगाक्षचक्रभङ्गो वा यथा न स्यात्त्रिलोचन । । ७

ईषाभङ्गे द्विजभयं भग्नेऽक्षे क्षत्रियक्षयः ।

तुलाभङ्गे तु वैश्यानां शय्याशूद्रक्षयो भवेत् । । ८

युगभङ्गे त्वनावृष्टिः पीठभङ्गे प्रजाभयम् ।

परचक्रागमं १ विद्याच्चक्रभङ्गे रथस्य तु । । ९

ध्वजस्य पतने चापि नृपभङ्गं विनिर्दिशेत् ।

२व्यङ्गितप्रतिमायां तु राज्ञो मरणमादिशेत् । । 1.56.१०

छत्रभङ्गाद्भयं रुद्र युवराज्ञो विनिर्दिशेत् ।

उत्पन्नेष्वेवमाद्येषु उत्पातेष्वशुभेषु च । । ११

बलिकर्म पुनः कुर्याच्छांतिहोमं तथैव च ।

ब्राह्मणान्वाचयेद्भूयो दद्याद्दानानि चैव हि । । १२

पूर्वोत्तरे च दिग्भागे रथस्याग्निं प्रकल्पयेत् ।

समिद्भिस्तु घृताक्ताभिर्होमयेज्जातवेदसम् । । १३

स्वाहाकारान्वदन्सम्यग्दैवतेभ्यस्त्वनुक्रमात् ।

ग्रहेभ्यश्च प्रजाभ्यश्च नामान्युद्दिश्य होमयेत् । । १४

प्रथमं चाग्नये स्वाहा स्वाहा सोमाय चैव हि ।

स्वाहा प्रजापतये च देया आहुतयः क्रमात् । । १५

स्वस्त्यस्त्विह च विप्रेभ्यः स्वस्ति राज्ञे तथैव च ।

गोभ्यः स्वस्ति प्रजाभ्यश्च जगतः शान्तिरस्तु वै । । १६

शं नोऽस्तु द्विपदे नित्यं शान्तिरस्तु चतुष्पदे ।

शं प्रजाभ्यस्तथैवास्तु शं सदात्मनि चास्तु वै । । १७

भूः शान्तिरस्तु देवेश भुवः शान्तिस्तथैव च ।

स्वश्चैवास्तु तथा शान्तिः सर्वत्रास्तु तथा रवेः । । १८

त्वं देव जगतः स्रष्टा पोष्टा चैव त्वमेव हि ।

प्रजापाल ग्रहेशान शान्तिं कुरु दिवस्पते । । १९

इदमन्यच्च वक्ष्यामि शान्त्या परमकारणम् ।

यात्राकारणभूतस्य पुरुषस्य स्वजन्मनः । । 1.56.२०

दुःस्थान्ग्रहांश्च विज्ञाय ग्रहशान्तिं समाचरेत् ।

प्रादेशमात्राः कर्त्तव्याः समिधोऽथ प्रमाणतः । । २१

thumb|अर्क

thumb|पलाश

thumb|खदिर

thumb|अपामार्ग

thumb|अश्वत्थ

thumb|उदुम्बर

thumb|शमी

thumb|दूर्वा

thumb|कुशा

अर्कमय्यो रवेः कार्या पालाश्यः शशिनः स्मृताः ।

खादिर्यश्चैव भौमाय आपामार्ग्योऽब्जसूनवे । । २२

आश्वत्थ्यश्चाथ जीवाय औदुम्बर्यः सिताय च ।

असिताय शमीमय्यो दूर्वा कार्यस्तु राहवे । ।२ ३

केतवे तु कुशाः कार्याः दक्षिणाश्चाप्यतः शृणु ।

सूर्याय शोभनां धेनुं शंखं दद्यादथेन्दवे । । २४

रक्तमनड्वाहं भौमाय काञ्चनं सोमसूनवे ।

जीवाय वाससी देये शुक्रायाश्वं सितं हर । । २५

शनैश्चराय गां नीलां राहवे भाण्डपायसम् ।

छागं तु केतवे दद्याच्छृण्वेषां भोजनान्यपि । । २६

गुडौदनं तु सूर्याय सोमाय घृतपायसम् ।

हविष्यमन्नं भौमाय क्षीरान्नं सोमसूनवे । । २७

दध्योदनं तु जीवाय शुक्रायाथ घृताशनम् ।

तिलपिष्टांश्च माषाश्च सूर्यपुत्राय दापयेत् । । २८

राहवे दापयेन्मांसं केतवे चित्रमोदनम् ।

सौवीरमारनालं च स्विन्नबीजं च काञ्जिकम् । । २९

यथा बाणप्रहाराणां वारणं कवचं स्मृतम् ।

तथा दैवोपघातानां शान्तिर्भवति वारणम् । । 1.56.३०

अहिंसकस्य दान्तस्य धर्मार्जितधनस्य च ।

नित्यं च नियमस्थस्य सदा सानुग्रहा ग्रहाः । । ३१

ग्रहाः पूज्याः सदा रुद्र इच्छता विपुलं यशः ।

श्रीकामः शान्तिकामो वा ग्रहयज्ञं समाचरेत् । । ३२

वृष्ट्यायुःपुष्टिकामो वा तथैवाभिचरन्पुनः ।

यानपत्या भवेन्नारी दुष्प्रजाश्चापि या भवेत् । । ३३

बाला यस्याः प्रम्रियन्ते या च कन्याप्रजा भवेत् ।

राज्यभ्रष्टो नृपो यस्तु दीर्घरोगी च यो भवेत् । । ३४

ग्रहयज्ञः स्मृतस्तेषां मानवानां मनीषिभिः ।

तस्मादसौ सदा कार्यः श्रेयोऽर्थं जानता हर । । ३५

दत्तपुष्पः क्रूरदृक्च पुष्पजो धिषणस्तथा ।

सितासितौ तथा रुद्र उपरागः शिखी तथा । । ३६

एते ग्रहा महाबाहो विद्वद्भिः पूजिताः सदा ।

ताम्रकात्स्फाटिकाद्रक्तचन्दनात्स्वर्णकादपि । ३७

राजतादायसात्सीसाद्ग्रहाः कार्याः२ प्रयत्नतः ।

स्वर्णे वाथ पटे लेख्या यथाशास्त्रं महेश्वर । । ३८

यथावर्णं प्रदेयानि वासांसि कुसुमानि च ।

गंधाश्च बलयश्चैव धूपो देयश्च गुग्गुलः । । ३९

कर्तव्या मन्त्र३वंतश्च चरवः प्रतिदैवतम् ।

आकृष्णेन इमं देवा अग्निर्मूर्धा दिवः ककुत् । । 1.56.४०

उद्बुध्यस्व यथासंख्यमृच एताः प्रकीर्तिताः ।

बृहस्पते अतियदर्यस्तथैवान्नात्परिस्रुतः । । ४१

शं नो देवी तथा कांडात्केतुं कृण्वन्निमाः क्रमात् ।

पूर्वोक्ताः समिधस्त्वत्र यथाशास्त्रं प्रहोमयेत् । ।४ २

एकैकस्याष्टशतकमष्टाविंशतिरेव वा ।

होतव्या मधुसर्पिभ्यां दध्ना चैव समन्विताः । ।४ ३

पूर्वोक्तभोजनं यद्धि ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् ।

शक्तितो वा यथालाभं दक्षिणा तु१ विधानतः । । ४४

यश्च यस्य यदा दुःस्थः स तं यत्नेन पूजयेत् ।

मयैषा हि वरो दत्तः पूजिताः पूजयिष्यथ । । ४५

ग्रहाधीना नरेंद्राणामुच्छ्रयाः पतनानि च ।

भावाभावौ च जगतस्तस्मात्पूज्यतमा ग्रहाः । । ४६

ग्रहा गावो नरेन्द्राश्च गुरवो ब्राह्मणास्तथा ।

पूजितः पूजयन्त्येते निर्दहन्त्यपमानिताः । । ४७

यथा समुत्थितं यन्त्रं यन्त्रेणैव प्रहन्यते ।

तथा समुत्थितां पीडां ग्रहशान्त्या ३ प्रशामयेत् । । ४८

यज्वनां सत्यवाक्यानां तथा नित्योपवासिनाम् ।

जपहोमपराणां च सर्वं दुष्टं प्रशाम्यति । । ४ ९

एवं कृत्वा प्रजाशान्तिं कृत्वा च स्वस्तिवाचनम् ।

पुनः सज्जं रथं कृत्वा कुर्यात्प्रकमणं हर । । 1.56.५०

मार्गं शेषं नयित्वा तु नयेद्देवालयं रविम् ।

पूजयित्वा ततः ४पूर्वा याः प्रोक्ता रथदेवताः । । ५१

यथा पूज्या ग्रहाः सर्वे उत्पातेषु त्रिलोचन ।

रथदेवास्तथा५ पूज्या याः स्थिता रथमाश्रिताः । । ५२

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे

आदित्यमहिमवर्णनं नाम षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः । ५६ ।

रथयात्रावर्णनम्

ब्रह्मोवाच

क्षीरं यवागूर्ब्रह्मणे स्यात्परमान्नं त्रिलोचन ।

फलानि कार्तिकेयस्य दद्याद्भूतेशप्रीतये । ।

विवस्वते मधु मांसं तथा मद्यं च सुव्रत । । १

पुरुहूताय भक्ष्याणि सानुगाय निवेदयेत् ।

हविरन्नमग्नये स्यादग्रान्नं विष्णवे तथा । । २

राक्षसेभ्यः समैरेयं दद्यान्मांसौदनं हर ।

संस्कृतं पिशितान्नं च रेवताय निवेदयेत् । । ३

तिलान्नं पितृराजाय दद्यात्त्रिपुरसूदन ।

आश्विनाभ्यामपूपांस्तु वसुभ्यो मांसमोदनम् । । ४

पितृभ्यः पायसं दद्याद्घृताक्तं मधुना सह ।

कात्यायन्यै यवागूं च श्रियै दद्यात्तथा दधि । । ५

सरस्वत्यै त्रिमधुरं वरुणायेक्षुरसौदनम् ।

१खाडवान्नं धनपतावेवं मित्रे त्रिलोचन । । ६

सस्नेहेन तु तक्रेण मरुद्भ्यस्तर्पणं स्मृतम् ।

मांसान्नभक्तसूपांश्च मातृभ्यो वै निवेदयेत् । । ७

उल्लेपिकाश्च भूतेभ्यो जलं सूर्याय वै हर ।

दद्याद्गणाधिपतये मोदकांस्त्रिपुरान्तक । । ८

शष्कुल्यस्तु नैर्ऋताय देयाः स्युर्गणनायक ।

सर्वभक्ष्याणि विश्वेभ्यो दातव्यानि समन्ततः । । ९

क्षीरौदनमृषिभ्यस्तु क्षीरं नागेभ्य एव हि ।

सूर्यरथाय बलिं दद्यात्कुर्याद्वै सार्वभौतिकम् । । 1.57.१०

उद्वर्तनं सुरा मांसं तद्वाहेभ्यश्च भारत ।

आज्यं च ब्रह्मणे दद्यात्त्र्यम्बकाय तिलांस्तथा । । ११

स्वाहातनये वै लाजा दातव्यास्त्रिपुरान्तक ।

भास्कराय सदा दद्यात्कोविदारं त्रिलोचन । । १२

राजवृक्षं तथेन्द्राय हविष्यं पावकाय च ।

चक्रिणे सप्तधान्यं च गरुडे मत्स्यमोदनम् । । १३

यक्षेभ्यो विविधान्नानि निर्यासं रेवते त्यजेत् ।

वैकंकतस्रजो रुद्र यमाय परिकीर्तिताः । । १४

देयं स्यात्कर्णिकारं तु अश्विभ्यां वृषभध्वज ।

श्रियै पद्मानि देयानि चंडिकाय सुचंदनम् । । १५

नवनीतं सरस्वत्यै विनतायै तथामिषम् ।

पुष्पाण्यप्सरसां रुद्र मालत्याः परिकीर्त्तितम् । । १६

वरुणायाग्निमन्थं तु फलं मूलं निर्ऋतये ।

बिल्वं दद्यात्कुबेराय कपित्थं मरुतां तथा । । १७

गंधर्वेभ्यस्त्वारग्वधं दद्यात्त्रिपुरसूदन ।

वासवेभ्यस्तु कर्पूरं दद्याद्दारु गणाधिपे । । १८

पितृभ्यः पिण्डमूलानि भूतेभ्यश्च बिभीतकम् ।

गोभ्यो यवान्प्रदद्याद्वै मातृभ्यश्चाक्षतान्हर । । १९

गुग्गुलं विघ्नपतये विश्वेभ्यो देयमोदनम् ।

ऋषिभ्यो ब्रह्मवृक्षं तु नागेभ्यो विषमुत्तमम् । । 1.57.२०

भास्करस्येह देयानि सकलानि गणाधिप१ ।

मधुसर्पिस्तथोक्तानि गैरिकस्य त्रिलोचन । । २१

न्यग्रोधं तस्य वाहेभ्यो भक्त्या रुद्र निवेदयेत् ।

सायं प्रातस्तु मध्याह्ने सदैकाग्रमना हर । । २२

सर्वेषां शक्तितो भक्त्या २दहेद्धूपं विचक्षणः ।

मन्त्रतो देवशार्दूल यो यस्येह प्रकीर्तितः । । २३

शान्त्यर्थं ब्राह्मणेभ्यस्तु तिलान्दद्याद्विचक्षणः ।

वैश्वानरे वा जुहुयाद् घृतेन सहितान्हर । । २४

देवानाममृतं ह्येते पितॄणां हि स्वधामृतम् ।

शरणं ब्राह्मणानां च सदा ह्येतान्विदुर्बुधाः । । २५

कस्यपस्याङ्गजा ह्येते पवित्राश्च तथा हर ।

स्नाने दाने तथा होमे तर्पणेह्यशने पराः । । २६

इत्थं देवान्ग्रहांश्चैव पूजयित्वा प्रयत्नतः ।

अवतार्य रथाच्चैनं मण्डले स्थापयेत्पुनः । । २७

कृत्वा त्वारार्तिकं यत्नाद्दीपतोययवाक्षतैः १ ।

कार्पासबीजलवणतुषैर्दुर्दृष्टिशान्तये । । २८

वेदीमारोपयेत्पश्चात्पत्नीभ्यां सह सुव्रत ।

तत्रस्थं पूजयेद्देवं दिनानि दश सुव्रत । । २९

दशाहिकेति विख्याता या पूजा भूतले हर ।

तया सम्पूयेद्देवं चतुर्थेऽह्नि तथा हर । । 1.57.३०

चतुर्थेऽहनि कर्तव्यं यत्नाद्धि स्नपनं रवेः ।

अभ्यङ्गभोजनाद्यैस्तु पूजासत्कारमण्डलैः । । ३१

अनेन विधिना पूज्य दशाहानि दिवाकरम् ।

ततो नयेत्परं स्थानं यत्तत्पूर्वमथालयम् । । ३२

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि रथसप्तमीकल्प

आदित्यमहिमवर्णनं नाम सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः । ५७ ।

रथ-यात्रावर्णनम्

ब्रह्मोवाच

अनेन विधिना यस्तु कुर्याद्वा कारयेत वा ।

यात्रां भगवतो भक्त्या भास्करस्यामितौजसः । । १

स परार्धं तु वर्षाणां सूर्यलोके महीयते ।

कुले न जायते तस्य दरिद्रो व्याधितोऽपि वा । । २

अभ्यङ्गाय घृतं यस्तु भास्कराय प्रयच्छति ।

कृते तु वर्णतिलके स गच्छेत्सुरभी १ पुरम् । । ३

तीर्थोदकं तु यो भक्त्या गंगायाश्च तथोदकम् ।

स्नानार्थमानयेद्यस्तु भास्करस्य त्रिलोचन । ।४

भक्त्या वर्णत्रयं दद्याद्भास्करस्य त्रिलोचन ।

समाप्येहाखिलान्कामान्प्राप्नुयाद्वरुणालयम् । । ५

रक्तवर्णं तु यो दद्याद्धविष्यान्नं गुडौदनम् ।

स गच्छेद्दीप्तिमान्रुद्र सूर्यलोकं पुरं वरम् । । ६

गच्छेत्पुरवरे रुद्र यत्र देवः प्रजापतिः ।

स्नापयेद्यस्तु वा भक्त्या भास्करं पूजयेत्तथा । । ७

स गच्छेद्दीप्तिमान्रुद्र सूर्यलोकं न संशयः ।

२रथमारोपयेद्यस्तु रथमार्गं प्रमार्जति । । ८

स याति वातसालोक्यं वाततुल्यपराक्रमः ।

रथस्य गच्छतो यस्तु मार्गे कुर्यात्सुमण्डलम् । । ९

स लोकं प्राप्नुयात्पुण्यं मारुतं नात्र संशयः ।

सूर्यस्य गच्छतो यस्तु मार्गं कुर्यात्सुमण्डलम् । । 1.58.१०

स लोकं प्राप्नुयात्पुण्यं यः कुर्यान्मार्गमादरात् ।

पुष्पप्रकरशोभाढ्यं ३शुभतोरणमण्डितम् । । ११

शंखतूर्यनिनादाढ्यं तथा४ प्रेक्षणकान्वितम् ।

स याति परमं स्थानं यत्र देवो विभावसुः । । १२

देवेन सहितो यस्तु नृत्यन्गायंस्तथार्चयन् ।

कुर्यान्महोत्सवं भक्त्या स याति परमं पदम् । । १३

प्रजागरं यस्तु कुर्याद्देवे रथगते रवौ ।

स सुखी पुण्यवान्नित्यं मोदते शाश्वतीः समाः । । १४

भक्तदासादिकं १ सर्वं यो ददाति रवेर्नरः ।

सम्प्राप्येहाखिलान्कामान्सूर्यलोकमवाप्नुयात् । । १५

रथारूढस्य सूर्यस्य भ्रमतो दर्शनं हर ।

दुर्लभं देवशार्दूल विशेषात्पुरतो व्रजन् । । १६

उत्तराभिमुखं यान्तं तथा वै दक्षिणामुखम् ।

धन्यः पश्यति देवेशं भास्करं भक्तवत्सलम् । । १७

अथ संवत्सरे प्राप्ये भानोर्यात्रादिने यदि ।

रथप्रकमणं तत्र न कथञ्चित्कृतं भवेत् । । १८

ततो वै द्वादशे वर्षे कर्तव्यं भूतिमिच्छता ।

इन्द्रध्वजस्य चाप्येवं यदि नोत्थापनं कृतम् । । १९

ततो वै द्वादशे वर्षे कर्तव्यं नान्तरा पुनः ।

यात्रायाश्चापि ये भङ्गं कुर्वन्ति वृषभध्वज । । 1.58.२०

मन्देहा नाम ते ज्ञेया राक्षसा नात्र संशयः ।

ये कुर्वन्ति तथा यात्रां नरा धर्मध्वजस्य तु । । २१

इन्द्रादिदेवास्ते ज्ञेया गताश्च परमं पदम् ।

पुनर्यात्राविधिं चेमं समासात्कथयामि ते । । २२

यं श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ।

वर्तमाने तु वै माघे रथे २देवगणाश्रिते । । २३

स तस्मिन्नेव मनसा स्थापनीयो रथोपरि ।

द्यौर्मही च द्विमूर्तिस्थे यथापूर्वं प्रतिष्ठिते । । २४

तथैव राज्ञी द्यौर्ज्ञेया निक्षुभा पृथिवी स्मृता ।

एताभ्यामपि देवीभ्यां यथैव सवितुस्तथा । । २५

दिण्डिनः पिंगलादीनां पृथुः कार्यो रथक्रमः ।

मनसा चिन्तयेदन्यां यथास्थानेषु देवताम् । । २६

दिक्पालांल्लोकपालांश्च कल्पयेत्मनसैव तु ।

देवो वेदमयश्चायं सर्वदेवमयस्तथा । । २७

मंडलमृङ्मयं चैव छन्दांस्यास्यं प्रकीर्तितम् ।

गायत्री चैव त्रिष्टुप्च जगत्यनुष्टुबेव च । । २८

पंक्तिश्च बृहती चैव उष्णिगेव च सप्तमी ।

ततो देवमयात्वाच्च च्छन्दसां चैव कल्पनात् । । २९

ततो वेदमयात्वाच्च तरणिर्लोकपूजितः ।

१रथप्रकमणात्सूर्यो वोढव्यो ब्रह्मवादिभिः । । 1.58.३०

उपवासपरैर्युक्तैर्वेदवेदांगपारगैः ।

रथं तु नारुहेच्छूद्रो भास्करस्य त्रिलोचन । । ३१

आरुह्य तरणेर्यानं व्रजेच्छूद्रो ह्यधोगतिम् ।

यथोक्तकरणाद्रुद्र सदा शान्तिर्भवेन्नृणाम् । । ३२

नायकश्चापि सर्वेषां देवानां तु२ दिवाकरः ।

विन्यसेत्तु रथानां तु देवतायतनेषु च । । ३३

ततो धूपोपहारैस्तु पूजयेत्प्रथमं रविम् ।

दिग्देवानुचरांश्चैव पूजयेत्पूज्यते श्रिया । । ३४

अपूज्य प्रथमं सूर्यमपरान्यस्तु पूजयेत् ।

३तत्तद्भूतकृतं पाद्यं न प्रगृह्णन्ति देवताः । । ३५

यात्राकाले तु सम्प्राप्ते ४सवितुर्दीक्षितां तनुम् ।

ये द्रक्ष्यंति नरा भक्त्या ते भविष्यन्त्यकल्मषाः । । ३६

पौर्णमास्याममायां च दर्शनं पुण्यदं स्मृतम् ।

सप्तम्यां च तथा षष्ठ्यां दिने तस्य रवेस्तथा । । ३७

आषाढी कार्त्तिकी माघी तिथ्यः पुण्यतमाः स्मृताः ।

महाभाग्यं तिथे पुण्यं यथा शास्त्रेषु गीयते । । ३८

कार्त्तिक्यां तु विशेषेण महाकार्तिक्युदाहृता ।

एवं कालसमायोगाद्यात्राकालो विशिष्यते । । ३९

दर्शनं च महापुण्यं सर्वपापहरं भवेत् ।

उपवासपरो यस्तु तस्मिन्काले यतव्रतः । ।1.58.४ ०

पूजयेत्तु१ रविं भक्त्या स गच्छेत्परमां गतिम् ।

देवोऽयं यज्ञपुरुषो लोकानुग्रहकांक्षया । । ४१

प्रतिमावस्थितो भूत्वा पूजां गृह्णात्यनुग्रहात् ।

स्नानाद्दानाज्जपाद्धोमात्संयोगाद्देवकर्मणः । । ४२

कूर्चानां वपनाच्चैव दीक्षितः पुरुषो भवेत् ।

कचानां वापनं कार्यं सूर्यभक्तैः सदा नरैः । । ४३

सूर्यक्रतौ शुचिस्त्वेवं दीक्षितः पुरुषो भवेत् ।

चतुर्णामपि वर्णानां भक्त्या सूर्यस्य नित्यदा । । ४४

एवं येऽत्र करिष्यन्ति ते नरा नित्यदीक्षिताः ।

चीर्णव्रता महात्मानस्ते यास्यन्ति परां गतिम् । । ४५

इत्येषा कथिता रुद्र रथयात्रा दिवस्पतेः ।

यां श्रुत्वा वाचयित्वा सर्वरोगैर्विमुच्यते । । ४६

कृत्वा च विधिवद्भक्त्या याति सूर्यसदो नरः ।

रथाह्वा कथिता रुद्र समासात्सप्तमी शुभा । । ४७

भूयोऽपि श्रूयतां रुद्र सप्तमी गदतो मम । ।४८

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे

रथयात्रा वर्णनं नामाष्टपञ्चाशत्तमोऽध्याय । ५८ ।

रथसप्तमीमाहात्म्यवर्णनम्

ब्रह्मोवाच

माघे मासि तथा देव सिते पक्षे जितेन्द्रियः ।

षष्ठ्यामुपोषितो भूत्वा गन्धपुष्पोपहारतः । । १

पूजयित्वा दिनकरं रात्रौ तस्याग्रतः स्वपेत् ।

विबुद्धस्त्वथ सप्तम्यां भक्त्या भानुं समर्चयेत् । । २

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्वित्तशाठ्यं१ विवर्जयेत् ।

खण्डवेष्टैर्मोदकैश्च तथेक्षुगुडपूपकैः । । ३

अथ संवत्सरे पूर्णे सप्तम्यां कारयेद्बुधः ।

देवदेवस्य वै यात्रां पूर्वोक्तविधिना हर । । ४

कृष्णपक्षे तु यः कृत्वा रथमारोहितं रविम् ।

पश्येद्भक्त्या जगन्नाथं स याति परमां गतिम् । । ५

तृतीयायामैकभक्तं चतुर्थ्यां नक्तमुच्यते ।

पञ्चम्यामयाचितं स्यात्षष्ठ्यां चैवमुपोषणम् । । ६

सप्तम्यां पारणं कुर्याद्दृष्ट्वा देवं रथे स्थितम् ।

पूजयित्वा च विधिना शक्त्या भक्त्या त्रिलोचन । । ७

सौवर्णं तु रथं कृत्वा ताम्रपात्रोपरि स्थितम् ।

रथमध्ये न्यसेद्व्योम पूजितं मणिभिर्हर । । ८

पद्मरागं न्यसेन्मध्ये मौक्तिकं पूर्वतो न्यसेत् ।

इंद्रनीलमथो याम्यां वारुण्यां मरकतं हर । । ९

प्रवालमुत्तरे रुद्र सवज्रं विन्यसेद् बुधः ।

श्वेतं पीतासितं चापि रक्तं चान्धकसूदन । । 1.59.१०

एतानि तात वस्त्राणि दिक्षु सर्वासु विन्यसेत् ।

पताकाकारसंस्थानं घण्टाभरणभूषितम् । । ११

पुष्पैर्दामैरलंकृत्य रथं रुद्र समन्ततः ।

यथान्यायं पूजयित्वा भास्कराय निवेदयेत् । । १२

भोजयित्वाथ वा विप्रानाचार्याय निवेदयेत् ।

योऽधीते सप्तमीकल्पं सोपाख्यानं च भारत । । १३

आचार्यः स द्विजो ज्ञेयो वर्णानामनुपूर्वशः ।

सौराणां वैष्णवानां तु शैवानां पार्वतीप्रिय । । १४

अलाभे तु सुवर्णस्य रथं राजतमादिशेत् ।

तदलाभे ताम्रमयं रथं व्योम च कारयेत् । । १५

अभावे चापि ताम्रस्य रथः पिष्टमयः स्मृतः ।

सहिरण्यो १महादेव ताम्रभाजनमाश्रितः । । १६

२कौशेययुग्मसहितं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।

पूर्वोक्ताय महादेव वाचकाय महात्मने । । १७

पञ्चरत्नसमायुक्तं गुभगन्धाधिवासितम् ।

स्वशक्त्या तु विरूपाक्ष वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् । । १८

एषा पुण्या पापहरा रथाह्वा सप्तमी हर ।

कथिता ते मया रुद्र महतीयं प्रकीर्तिता । । १९

स्नानं दानमथो होमः पूजा ग्रहपतेर्हर ।

शतसाहस्रं भवेदस्यां कृतं भूधरविद्यते । । 1.59.२०

एवमेषा पुण्यतमा माघे प्रोक्ता तु सप्तमी ।

यामुपोष्य नरो भक्त्या सूर्यस्यानुचरो भवेत् । । २१

ब्राह्मणो याति देवत्वं क्षत्रियो विप्रतां व्रजेत् ।

वैश्यः क्षत्रियतां याति शूद्रो वैश्यत्वमेति च । । २२

विद्याविनयसम्पन्नं भर्त्तारं ३ कन्यका लभेत् ।

अपुत्रा स्त्री सुतं विन्देत्सौमाग्यं च गणाधिप । । २३

विधवा चाप्युपोष्येमां सप्तमीं त्रिपुरान्तक ।

नान्यजन्मसु वैधव्यं प्राप्नुयात्पार्वतीप्रिय । । २४

बहुपुत्रा बहुधना पत्युर्वल्लभतां व्रजेत् ।

यावद्वै सप्त जन्मानि स्त्रियस्तु पुरुषास्तथा । । २५

एवंविधा सप्तमी ते कथिता वृषभध्वज ।

यां श्रुत्वा मानवो भक्त्या मुच्यते ब्रह्महत्यया । । २६

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे

रथसप्तमीमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः । ५९ ।

रथयात्रावर्णनम्

सुमन्तुरुवाच

इत्युक्त्वा स जगामाशु सुरज्येष्ठं त्रिलोचनम् ।

रथयात्रा महाबाहो सूर्यस्येत्यमितौजसः । । १

शतानीक उवाच

यमाराध्य जगन्नाथं मम पूर्वपितामहाः ।

तुष्ट्यर्थं ब्राह्मणानां तु अन्नमापुश्चतुर्विधम् । । २

तस्य देवस्य माहात्म्यं श्रुतं च बहुशो मया ।

देवर्षिसिद्धमनुजैः स्तुतस्य हि दिनेदिने । । २

कः स्तोतुमीशस्तमजं१ यस्यैतत्सचराचरम् ।

अव्ययस्याप्रमेयस्य विबुध्येतोदयाज्जगत् । । ४

कराभ्यां यस्य देवेशौ कविष्णू लोकपूजितौ ।

उत्पन्नौ द्विजशार्दूल ललाटात्त्रिपुरान्तकः । । ५

तस्य देवस्य कैः शक्या वक्तुं सर्वा विभूतयः ।

सोऽहमिच्छामि देवस्य तस्य सर्वात्मना द्विज । । ६

श्रोतुमाराधनं येन निस्तरेयं भवार्णवम् ।

केनोपायेन मन्त्रैर्वा रहस्यैः परिचर्यया । । ७

दानैर्वृतोपवासैर्वा होमैर्जाप्यैरथापि वा ।

आराधितः समस्तानां क्लेशानां हानिदो भवेत् । । ८

सैका विद्या हि विद्यानां यया तुष्यति सर्वकृत् ।

श्रुतानामपि तत्पुण्यं यत्र भानोः प्रकीर्तनम् । । ९

रहस्यानां रहस्यं तद्येन हंसः प्रसीदति ।

एकः श्रेष्ठतमो मंत्रस्तदेकं परमं व्रतम् । । 1.60.१०

उपोषितं च तच्छ्रेष्ठं येन भानुः प्रसीदति ।

सा चैका रसना धन्या मार्तण्डं स्तौति या सदा । । ११

तदेकं निर्मलं चित्तं १यद्गतं सततं रवौ ।

श्लाघ्यानामपि तौ श्लाघ्याविह लोके परत्र च । । १२

यो सदा द्विजशार्दूल भानोः पूजाकरौ करौ ।

तदेकं केवलं धन्यं शरीरं सर्वजन्तुषु । । १३

यदेव पुलकोद्भासि भानोर्नामानुकीर्तने ।

सा जिह्वा कण्ठतालूकमथ वा प्रतिजिह्विका । । १४

अथ वा सापरो रोगो या न वक्ति रवेर्गुणम् ।

नवद्वाराणि सन्त्यस्मिन्पुरे पुरुषसत्तम । । १५

प्राकारैस्त्वावृते विष्वग्वृथा तानि विदुर्बुधाः ।

दत्त्वावधानं यच्छब्दे विनैव रविसंस्तुतिम् । । १६

श्रेयसां न हि. सम्प्राप्तौ पुरुषाणां विचेष्टितम् ।

जन्मन्यविफला सेवा कृता याश्रित्य भास्करम् । । १७

दुर्गसंसारकांतारमपारमभिधावताम् ।

एको भानुनमस्कारः संसारार्णवतारकः । । १८

रत्नानामाकरो मेरुः सर्वाश्चर्यमयं नभः ।

तीर्थानामाश्रयो गंगा देवानामाश्रयो रविः । । १९

एवमादिगुणो भोगो भानोरमिततेजसः ।

श्रुतो मे बहुशः सिद्धैर्गीयमानैस्तथामरैः । । 1.60.२०

सोऽहमिच्छामि तं देवं सप्तलोकपरायणम् ।

दिवाकरमशेषस्य जगतो हृद्यवस्थितम् । । २१

आराधयितुमीशेशं भास्करं चामितौजसम् ।

मार्तण्डं भुवनाधारं स्मृतमात्राघदारिणम् । । २२

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि

सप्तमीकल्पे सूर्यपरिचर्यावर्णनं नाम षष्टितमोऽध्यायः । ६० ।

सूर्य-महिमावर्णनम्

सुमन्तुरुवाच

तमेकमक्षरं धाम परं सदसतोर्महत् ।

भेदाभेदस्वरूपस्थं प्रणिपत्य रविं नृप । । १

प्रवक्ष्यामि यथापूर्वं विरिञ्चेन महात्मना ।

ऋषीणां कथितं पूर्वं तं निबोध नराधिप । । २

आराधनाय सवितुर्महात्मा पद्मसंभवः ।

योगं ब्रह्मपरं प्राह महर्षीणां यथा प्रभुः । । ३

समस्तवृत्तिसंरोधात्कैवल्यप्रतिपादकम् ।

तदा जगत्पतिर्ब्रह्मा प्रणिपत्य महर्षिभिः । ।४

सर्वैः किलोक्तो भगवानात्मयोनिः प्रजाहितम् ।

योयं योगो भगवता प्रोक्तो वृत्तिनिरोधजः । । ५

प्राप्तुं शक्यः स त्वनेकैर्जन्मभिर्जगतः पते ।

विषया दुर्जया नॄणामिन्द्रियाकर्षिणः प्रभो । । ६

वृत्तयश्चेतसश्चापि चञ्चलस्यापि दुर्धरा ।

रागादयः कथं जेतुं शक्या वर्षशतैरपि । । ७

न योगयोग्यं भवति मन एभिरनिर्जितैः ।

अल्पायुषश्च पुरुषा ब्रह्मन्कृतयुगेप्यमी । । ८

त्रेतायां द्वापरे चैव किमु प्राप्ते कलौ युगे ।

भगवंस्त्वामुपासीनान्प्रसन्नो वक्तुमर्हसि । । ९

अनायासेन येनैव उत्तरेम भवार्णवम् ।

दुःखाम्बुमग्नाः पुरुषाः प्राप्य ब्रह्मन्महाप्लवम् । । 1.61.१०

उत्तरेम भवाम्भोधिं तथा त्वमनुचिंतय ।

एवमुक्तस्तदा ब्रह्माक्रियायोगं महात्मनाम् । । ११

तेषामृषीणामाचष्ट नराणां हितकाम्यया ।

आराधयत विश्वेशं दिवाकरमतन्द्रिताः । । १२

बाह्यालम्बनसापेक्षास्तमजं जगतः पतिम् ।

इज्यापूजानमस्कारशुश्रूषाभिरहर्निशम् । । १३

व्रतोपवासैर्विविधैर्ब्राह्मणानां च तर्पणं ।

तैस्तैश्चाभिमतैः कामैर्ये च चेतसि तुष्टिदाः । । १४

अपरिच्छेद्यमाहात्म्यमाराधयत भास्करम् ।

तन्निष्ठास्तद्गतधियस्तत्कर्माणस्तदाश्रयाः । । १५

तद्दृष्टयस्तन्मनसः सर्वस्मिन्त्स१ इति स्थिताः ।

समस्तान्यथ कर्माणि तत्र सर्वात्मनात्मनि । । १६

संन्यसध्वं स वः कर्त्ता समस्तावरणक्षयम् ।

एतत्तदक्षरं ब्रह्म प्रधानपुरुषावुभौ । । १७

२यतो यस्मिन्यथा चोभौ सर्वय्यापिन्यवस्थितौ ।

परः पराणां परमः सैकः सुमनसां परः । । १८

यस्माद्भिन्नमिदं सर्वं ३यच्चेदं यच्च नेङ्गति ।

मोक्षकारणमव्यक्तमचिन्त्यमपरिग्रहम् । ।

समाराध्य जगन्नाथं क्रियायोगेन मुच्यते । । १९

इति ते ब्रह्मणः श्रुत्वा रहस्यमृषिसत्तमाः । । 1.61.२०

नराणामुपकाराय योगशास्त्राणि चक्रिरे ।

क्रियायोगपराणीह मुक्तिकारीण्यनेकशः । । २१

आराध्यते जगन्नाथस्तदनुष्ठानतत्परैः ।

परमात्मा स मार्तण्डः सर्वेशः सर्वभावनः । । २२

यान्युक्तानि पुरा तेन ब्रह्मणा कुरुनन्दन ।

तानि ते कुरुशार्दूल सर्वपापहराण्यहम् । । २३

वक्ष्यामि श्रूयतामद्य रहस्यमिदमुत्तमम् ।

संसारार्णवमग्नानां विषयाक्रांतचेतसाम् । । २४

हंसपोतं विना नान्यत्किंचिदस्ति परायणम् ।

उत्तिष्ठंश्चिंतय रविं व्रजंश्चिंतय गोपतिम् । । २५

भुञ्जंश्चिंतय मार्तंडं स्वपांश्चिंतय भास्करम् ।

एवमेकाग्रचित्तस्त्वं संश्रितः सततं रविम् । । २६

जन्ममृत्युमहाग्राहं संसाराम्भस्तरिष्यसि । । २७

ग्रहेशमीशं वरदं पुराणं जगद्विधातारमजं च नित्यम् ।

समाश्रिता ये रविमीशितारं तेषां भवो नास्ति विमुक्तिभाजाम् । । २८

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे

सूर्ययोगमहिमवर्णनं नामैकषष्टितमोऽध्यायः । ६१ ।

सूर्यदिण्डीसंवादम्

सुमन्तुरुवाच

अथान्यं सरहस्यं तु संवादं वच्मि तेऽखिलम् ।

सूर्यस्य दिण्डिना सार्धं सर्वपापप्रणाशनम् । । १

ब्रह्महत्याभिभूतस्तु परा दिंडिर्महातपाः ।

आराधनाय देवस्य स्तोत्रं चक्रे महात्मनः । । २

श्रुत्वा तस्यार्थतः स्तोत्रं तुतोष भगवान्रविः ।

उवाच देवदेवस्तं दिण्डिनं गणनायकम् । । ३

आदित्य उवाच

हंत दिण्डे प्रसन्नोऽस्मि भक्त्या स्तोत्रेण तेऽनघ१ ।

वरं वृणीष्व धर्मज्ञ यत्ते मनसि वर्तते । । ४

दिण्डिरुवाच

एष एव वरः श्लाघ्यो यत्प्राप्तोऽसि ममान्तिकम् ।

त्वद्दर्शनमपुण्यानां स्वप्नेष्वपि च दुर्लभम् । । ५

यथैषा ब्रह्महत्या मे आगता लोकगर्हिता ।

भवाञ्जानाति सर्वेशो हदिस्थः सर्वदेहिनाम् । । ६

त्वत्प्रसादान्ममेशान३ नाशमाशु प्रयातु वै ।

तथा च दुरितं सर्वं यच्चान्यल्लोकगर्हितम् । । ७

यद्यदिच्छाम्यहं तत्तत्सर्वमस्तु दिवस्पते ।

एतेनैवानुमानेन प्रसन्नो भगवन्निति । । ८

ज्ञातं मया हि मार्तण्डे नाप्रसन्ने विभूतयः ।

एवं सर्वसुखाह्लादमध्यस्थोऽपि हि भानुमान् । । ९

त्वं मामगाधे संसारे मग्नमुद्धर्तुमर्हसि ।

सुखानि तानि चैवान्ते तेषां दुःखं न तत्सुखम् । । 1.62.१०

यदा तु दुःखमागामि किं४ वा कस्यैव भक्षणात् ।

तत्प्रसादं कुरु विभो जगतां त्वं जगत्पते । । ११

ज्ञानदानेन येनैवमुत्तरेयं भवार्णवम् ।

इत्युक्तस्तेन मार्तण्डः कथयामास योगवित् । । १२

योगं निर्बीजमत्यन्तं दुःखसंयोगभेषजम् ।

श्रुत्वा योगं तु तं दिण्डिर्निर्बीजं निष्कलं बभौ । । १३

प्रणिपत्य महातेजा इदं वचनमब्रवीत् ।

देवदेव त्वया योगो यः प्रोक्तो ध्वान्तनाशन । ।

नैष प्राप्यो मया नान्यैर्मानवैरजितेन्द्रियैः । । १४

विषया दुर्जयाः पुंभिरिन्द्रियाकर्षिणः सदा ।

इन्द्रियाणां जयो युक्तः कः शक्तानां करिष्यति । । १५

अहंममेतिविख्यातिर्दुर्जयं चञ्चलं मनः ।

रागादयस्तथा त्यक्तुं शक्या जन्मान्तरैर्यदि२ । । १६

सोऽहमिच्छामि देवेश त्वत्प्रसादादनिर्जितैः ।

रागादिभिरमर्त्यत्वं प्रापुः प्रक्षीणकल्मषाः । । १७

आदित्य उवाच

यद्येवं मुक्तिकामस्त्वं गणनाथ शृणुष्व तम् ।

क्रियायोगं समस्तानां क्लेशानां हानिकारकम्३ ।। १८.

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।

मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः । । १९

मद्भावना मद्यजना मद्भक्ता मत्परायणाः ।

मम पूजाकराश्चैव मयि यान्ति लयं नराः । । 1.62.२०

सर्वभूतेषु मां पश्यन्ममवस्थितमीश्वरम्४ ।

कर्त्तासि केन चैव त्वमेवं दोषान्प्रहास्यसि५ । । २१

जङ्गमाजङ्गमे ज्ञाते मय्यासक्ते समन्ततः ।

रागलोभादिनाशेन भवित्री कृतकृत्यता । । २२

भक्त्यातिप्रणयस्यापि चञ्चलत्वान्मनो यदि ।

मय्यावेशं दधद् भूयः कुरु मद्रूपिणीं तनुम् । । २३

सुवर्णरजताद्यैस्त्वं शैलमृद्दारुलेखनम् ।

पूजोपहारैर्विविधैः सम्पूजय त्रिलोचनम् । । २४

तस्याश्रितं समाविश्य सर्वभावेन सर्वदा ।

पूजिता सैव ते भक्त्या ध्याता चैवोपकारिणी । । २५

गच्छंस्तिष्ठन्स्वपन्भुञ्जस्तामेवाग्रे च पृष्ठतः ।

उपर्यधस्तथा पार्श्वे चिन्तयंस्तन्मयश्च वै । । २६

स्नानैस्तीर्थोदकैर्हद्यैः १पुष्पैर्गन्धानुलेपनैः ।

वासोभिर्भूषणैर्भक्ष्यैर्गीतवाद्यैर्मनोरमैः । । २७

यच्च यच्च तवेष्टं वै किञ्चिद्भोज्यादिकं तव ।

भक्तिनम्रो गणश्रेष्ठ प्रीणयस्व कृतिं२ मम । । २८

रागेणाकृष्यते तात गन्धर्वाभिमुखं यदि ।

मयि बुद्धिं समावेश्य गायेथा याः कथा मम । । २९

कथया रमते चेतो यदि तद्भवतो मम ।

श्रोतव्याः प्रीतियोगेन मत्स्वरूपोदयाः कथाः । । 1.62.३०

एवं समर्पितमनाश्चेतसो येऽथ आश्रयाः ।

हेयास्तान्निखिलान्दिण्डे परित्यज्य सुखी भव । । ३१

अक्षीणरागद्वेषोऽपि मत्प्रियः परमः परम् ।

पदमाप्नोषि मा भैषीर्मय्यर्पितमना भव । । ३२

मयि संन्यस्य सर्वं त्वमात्मानं यत्नवान्भव ।

मदर्थं कुरु कर्माणि मा च धर्मव्यतिक्रमम् । । ३३

एवं व्यपोह्य हत्यास्त्वं ब्रह्मण मोक्ष्यसे भवात् ।

एतेनैवोपदेशेन व्याख्यातमखिलं तव । । ३४

क्रियायोगं समास्थाय मदर्पितमना भव । । ३५

दिण्डिरुवाच

मद्धिताय जगन्नाथ क्रियायोगामृतं मम ।

विस्तरेण समाख्याहि प्रसन्नस्त्वं हि दुःखहा । । ३६

त्वामृते न हि तद्वक्तुं समर्थोऽन्यो१ जगद्गुरो ।

गुह्यमेतत्पवित्रं च तदाचक्ष्व प्रसीद मे । । ३७

आदित्य उवाच

आख्यास्यते तदखिलं निर्विकल्पं गणाधिप ।

इत्युक्त्वान्तर्दधे देवः सर्वलोकप्रदीपकः । । ३८

स च दिण्डिर्महातेजा जगामाशु नभोगतिम् । । ३९

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि

दिण्ड्यादित्यसंवादवर्णनं नाम द्विषष्टितमोऽध्याय । ६२ ।

आदित्यमहिमावर्णनम्

सुमन्तुरुवाच

प्रणम्य शिरसा देवं सुरज्येष्ठं चतुर्मुखम् ।

उवाच स महातेजा दिण्डिर्लोकेशमादरात् । । १

देवदेवेन भवतादिष्टोऽस्मि च महात्मना ।

क्रियायोगामृतं२ सर्वमाख्यास्यति भवान्किल । । २

स त्वां पृच्छाम्यहं ब्रह्मन्क्रियायोगं निरन्तरम् ।

सन्तोषयितुमीशेहं यथावद्वक्तुमर्हसि । । ३

ब्रह्मोवाच

एह्येहि मत्सकाशं च मत्समीपे गणाधिप ।

ब्रह्महत्या प्रणष्टा ते दर्शनादेव तस्य तु । । ४

अनुग्राह्योऽसि भूतेश भास्करस्यामितौजसः ।

आराधनाय भूतेश यदीशे प्रवणं मनः । । ५

यदि देवपतिं भानुमाराधयितुमिच्छसि ।

भगवन्तमनाद्यन्तं भव दीक्षागुणान्वितः । । ६

न ह्यदीक्षान्वितैर्भानुर्ज्ञातु स्तोतुं च तत्त्वतः ।

द्रष्टुं वा शक्यते मूढैः प्रवेष्टुं कुत एव हि । । ७

जन्मभिर्बहुभिः पूता नरास्तद्गतचेतसः ।

भवन्ति भगवन्सौरास्तदा दीक्षागुणान्विताः । । ८

अनेकजन्मसंसारचिते पापसमुच्चये ।

नाक्षीणे जायते पुंसां मार्तण्डाभिमुखी मतिः । । ९

प्रद्वेषं याति मार्तण्डे द्विजान्वेदांश्च निन्दति ।

यो नरस्तं विजानीयात्पापबीजसमुद्भवम् १ । । 1.63.१०

पाखण्डेषु रतिः पुंसां हेतुवादानुकूलता ।

जायते विष्णुमायाम्भः पतितानां दुरात्मनाम् । । ११

यदा पापक्षयः पुंसां तदा वेदद्विजादिषु ।

रवौ च देवदेवेशे श्रद्धां भवति निश्चला । । १२

यदा स्वल्पावशेषस्तु नराणां पापसञ्चयः ।

तदा दीक्षागुणान्सर्वे भजन्ते नात्र संशयः । । १३

भ्रमतामत्र संसारे नराणां पापदुर्गमे ।

हस्तावलम्बदोप्येको भक्तिप्रीतो दिवाकरः । । १४

सर्वभागवतो भूत्वा सर्वपापहरं रविम् ।

आराधयेह तं भक्त्या प्रीतिमेष्यति भास्करः । । १५

दिण्डिरुवाच

किं लक्षणा नरा दीक्षामर्हन्ति पद्मसम्भव ।

यच्च दीक्षान्वितैः कार्यं तन्मे कथय पद्मज । । १६

ब्रह्मोवाच

कर्मणा मनसा वाचा प्राणिनां यो न हिंसकः ।

भावभक्तश्च मार्तण्डे तस्य दीक्षा गुणान्विता । । १७

ब्राह्मणांश्चैव देवांश्च नित्यमेव नमस्यति ।

न च द्रोग्धा१ परं वादे स मार्तण्डं समर्चति । । १८

सर्वान्देवान् रविं वेत्ति सर्वलोकांश्च भास्करम् ।

तेभ्यश्च नान्यमात्मानं स नरः सौरतां व्रजेत् । । १९

देवं मनुष्यमन्यं वा पशुपक्षिपिपीलिकान् ।

तरुपाषाणकाष्ठानि भूम्यंभो गगनं दिशः । । 1.63.२०

आत्मानं चापि देवेशाद्व्यतिरिक्तं दिवाकरात् ।

यो न जानाति यतिषु स वै दीक्षागुणान्भजेत् । । २१

भावं न कुरुते यस्तु सर्वभूतेषु पापकम् ।

कर्मणा मनसा वाचा स तु दीक्षां समर्हति । । २२

सुतप्तेनेह तपसा यथैर्वा बहुदक्षिणैः ।

तां गतिं न नरा यान्ति यां गताः सूर्यमाश्रिताः । २३

येन सर्वात्मना भानौ भक्त्या भावो निवेशितः ।

गणेश्वर कृतार्थत्वाच्छ्लाघ्यः सौरः स मानवः । । २४

अपि न: स कुले धन्यो जायते कुलपावनः ।

भगवान्भक्तिभावेन येन भानुरुपासितः । । २५

यः कारयति - देवार्चां हृदयालम्बनं रवेः ।

स नरो भानुसालोक्यमाप्नोति धुतकल्मषः । । २६

यस्तु देवालयं भानोर्भक्त्या कारयति ध्रुवम् ।

स सप्त पुरुषाँल्लोकं भानोर्नयति मानवः । । २७

यावन्त्याब्दानि देवार्चा रवेस्तिष्ठति मन्दिरे ।

तावद्वर्षसहस्राणि सूर्यलोके महीयते । । २८

देवार्चा लक्षणोपेता तद्गृहे सन्ततो विधिः ।

निष्कामं च मनो यस्य स यात्यक्षरसाम्यताम् । । २९

पुष्पाणि च सुगन्धीनि मनोज्ञानि च यः पुमान् ।

प्रयच्छति सहस्रांशोः सदा प्रयतमानसः । । 1.63.३०

धूपांश्च तांस्तान्विविधान्गन्धाढ्यं चानुलेपनम् ।

नरः सोऽनुदिनं यज्ञं करोत्याराधनं रवेः । । ३१

यज्ञेशो भगवान्पूषा सदा क्रतुभिरिज्यते ।

बहूपकरणा यज्ञा नानासम्भारविस्तराः । । ३२

न ते दिण्डिन्नवाप्यन्ते मनुष्यैरल्पसञ्चयैः ।

भक्त्या तु पुरुषैः पूजा कृता दूर्वाङ्कुरैरपि । ।

भानोर्ददाति हि फलं सर्वयज्ञैः सुदुर्लभम् । । ३३

यानि पुष्पाणि हृद्यानि धूपगन्धानुलेपनम् ।

दयितं भूषणं यच्च प्रीतये चैव वाससी । । ३४

यानि चाभ्यवहार्याणि भक्षााणि च फलानि वै ।

प्रयच्छ तानि मार्तण्डे भवेथाश्चैव तन्मनाः । । ३५

आद्यं तं भुवनाधारं यथाशक्त्या प्रसादय ।

आराध्य याति तं देवं तस्मिन्नेव नरो लयम् । । ३६

पुष्पैस्तीर्थोदकैर्गन्धैर्मधुना सर्पिषा तथा ।

क्षीरेण स्नापयेद्भानुं ग्रहेशं गोपतिं खगम् । । ३७

दधिक्षीरह्रदान्पुण्यांस्ततो लोकान्मधुच्युतः ।

प्रयास्यति गणश्रेष्ठ निर्वृत्तिं च विलक्षणाम् । । ३८

स्तोत्रैर्गीतैस्तथा वाद्यैर्ब्राह्मणानां च तर्पणैः ।

मनसश्चैव योगेन आराधय दिवाकरम् । । ३९

आराध्य तं जगन्नाथं मया सर्गः प्रवर्तितः ।

विष्णुश्च पालयेल्लोकांस्तमाराध्य दिवाकरम् । । 1.63.४०

रुद्रश्च प्राप्तवान्देवीं भवानीं तत्प्रसादतः ।

दीप्यन्ते ऋषयश्चापि तमाराध्य दिवाकरम् । । ४१

स त्वमेभिः प्रकारैस्तमुपवासैश्च भास्करम् ।

तोषयाब्दं हि तुष्टोऽसौ भानुर्द्वंद्वप्रशान्तिदः । । ४२

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे ब्रह्मदिण्डिसंवादे आदित्यक्रियायोगवर्णनं नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः । ६३ ।

फलसप्तमीवर्णनम्

दिण्डिरुवाच

उपवासैः सुरश्रेष्ठ कथं तुष्यति भास्करः ।

परिहारांस्तथाचक्ष्व ये त्याज्याश्चोपवासिभिः । । १

यद्यत्कार्यं यथा चैव भास्कराराधने नरै ।

तत्सर्वं विस्तराद्ब्रह्मन्यथावद्वक्तुमर्हसि । । २

ब्रह्मोवाच

स्मृतः सम्पूजितो धूपपुष्पान्नैर्भानुरादरात् ।

भोगिनामुपकाराय किं पुनश्चोपवासिनाम् । । ३

उपावृत्तस्य पापेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह ।

उपवासः स विज्ञेयः सर्वभोगविवर्जितः । । ४

एकरात्रं द्विरात्रं वा त्रिरात्रं नक्तमेव च ।

उपवासी रविं यस्तु भक्त्या ध्यायति मानवः । । ५

तन्नामजापी तत्कर्मरतस्तद्गतमानसः ।

निष्कामः पुरुषो दिण्डे स ब्रह्म परमाप्नुयात् । । ६

यं च काममभिध्याय मास्करार्पितमानसः ।

उपोषति तमाप्नोति प्रसन्ने खगमेऽखिलम् । । ७

दिण्डिरुवाच

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैः स्त्रीभिश्च कञ्जज ।

संसारगर्ते पङ्कस्थे सुगतिः प्राप्यते कथम् । । ८

ब्रह्मोवाच

अनाराध्य जगन्नाथं गोपतिं ध्वान्तनाशनम् ।

निर्व्यलीकेन चित्तेन कः प्रयास्यति सद्गतिम् । । ९

विषयग्राहि वै यस्य न चित्तं भास्करार्पितम् ।

स कथं पापपङ्काक्तो नरो यास्यति सद्गतिम् । । 1.64.१०

यदि संसारदुःखार्तः सुगतिं गन्तुमिच्छसि ।

तदाराधय सर्वेशं भास्करं ज्योतिषां पतिम् । । ११

पुष्पैः सुगन्धैर्हद्यैश्च धूपैः सागरुचन्दनैः ।

वासोभिर्भूषणैर्भक्ष्यैरुपवासपरायणः । । १२

यदि संसारनिर्वेदादभिवाच्छसि सद्गतिम् ।

तदाराधय मार्तण्डं भक्तिप्रवणचेतसा । । १३

पुष्पाणि यदि ते न स्नुः शस्तपादपपल्लवैः ।

दूर्वाङ्करैरपि दिण्डे तदभावेऽर्चयार्यमम् । । १४

पुष्पपत्राम्बुभिर्धूपैर्यथाविभवमात्मनः ।

पूजितस्तुष्टिमतुलां भक्त्या यात्येकचेतसा । । १५

यः सदायतने भानोः कुरुते मार्जनक्रियाम् ।

स यात्युत्तमके स्थाने सर्वपापं व्यपोहति । । १६

यावत्यः पांसुकणिका मार्ज्यन्ते भास्करालये ।

दिनानि दिवि तावन्ति तिष्ठत्यर्कसमो नरः । । १७

अहन्यहनि यत्पापं कुरुते गणनायक ।

गोचर्ममात्रं सम्मार्ज्य हन्ति तद्भास्करालये । । १८

यश्चानुलेपनं कुर्याद्भानोरायतने नरः ।

सोऽपि लोकं समासाद्य हंसेन सह मोदते । । १९

मृदा धातुविकारैर्वा वर्णकैर्गोमयेन वा ।

उपलेपनकृद्याति मत्पुरं यानमास्थितः । । 1.64.२०

उदकाभ्युक्षणं भानोर्यः करोति सदा गृहे ।

सोऽपि गच्छति यत्रास्ते भगवान्यादसां पतिः । । २१

पुष्पप्रकरमत्यर्थं सुगन्धं भास्करालये ।

अनुलिप्ते नरो दत्त्वा न दुर्गतिमवाप्नुयात् । । २२

विमानमतिशोभाढ्यं सर्वर्तुसुखभूषितम् ।

समाप्नोति नरो दत्त्वा दीपकं भास्करालये । । २३

यस्तु संवत्सरं पूर्णं तिलपात्रप्रदो नरः ।

ध्वजं च भास्करे दद्यात्सममत्र फलं लभेत् । । २४

विधूतो हन्ति वातेन दातुरज्ञानतः कृतम् ।

पापं कर्तुर्गृहे भानोर्दिवा रात्रौ नराधिप । । २५

गीतवाद्यादिभिर्भानुं य उपास्ते तमोपहम् ।

गन्धर्वैर्नृत्यगीतैः स विमानस्थो निषेव्यते । । २६

जातिस्मरत्वं मेधां च तथैवोपरमे स्मृतिम् ।

प्राप्नोति गणाशार्दूल कृत्वा पुस्तकवाचनम् । । २७

एवं खगेश्वरो भक्त्या येन भानुरुपासितः ।

स प्राप्नोति गतिं श्लाध्यां यां यामिच्छति चेतसा । । २८

देवत्वं मनुजैः कैश्चिद्गन्धर्वत्वं तथा परैः ।

विद्याधरत्वमपरैः संराध्येह दिवाकरम् । । २९

शक्रः १ क्रतुशतेनेशमाराध्य ज्योतिषां पतिम् ।

देवेन्द्रत्वं गतस्तस्मान्नान्यः२ पूज्यतमः क्वचित् । । 1.64.३०

ब्रह्मचारिगृहस्थानां वनस्थानां गणाधिप ।

नान्यः पूज्यस्तथा स्त्रीणामृते देवं दिवाकरम् । । ३१

मध्ये परिव्राजकानां सहस्रांशुं महात्मनाम् ।

मोक्षद्वारं विशन्तीह तं रविं विजितात्मनाम् । । ३२

एवं सर्वाश्रमाणां हि सहस्रांशुः परायणम् ।

सर्वेषां चैव वर्णानां ग्रहेशो वै गतिः परा । । ३३

शृणुष्व गदतः काम्यानुपवासांस्तथापरान् ।

शृणु दिण्डे महापुण्यफलकां सप्तमीं पराम् । । ३४

आदित्याराधनायैनां सर्वपापहरां शिवाम् ।

यामुपोष्य नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः । । ३५

तथा लोकमवाप्नोति सूर्यस्यामिततेजसः ।

अथ भाद्रपदे मासि शुक्लपक्षे समागते । । ३६

सोपोष्या प्रथमं तात विधानं शृणु तत्र वै ।

अयाचितं चतुर्थ्यां तु पञ्चम्यामेकभोजनम् । । ३७

उपवासपरः षष्ठ्यां जितक्रोधो जितेन्द्रियः ।

अर्चयित्वा दिनकरं गन्धधूपनिवेदनैः । । ३८

पुरतः स्थण्डिले रात्रौ स्वप्याद्देवस्य पुत्रक ।

प्रध्यायन्मनसा देवं सर्वभूतार्तिनाशनम् । । ३९

सर्वदोषप्रशमनं सर्वपातकनाशनम् ।

विबुद्धस्त्वथ सप्तम्यां कुर्याद्ब्राह्मणभोजनम् । । 1.64.४०

पूजयित्वा दिनकरं पुष्पधूपविलेपनैः ।

नैवेद्यं तात देवस्य फलानि कथयन्ति४ हि । ।४ १

खर्जूरनालिकेराणि तथा आम्रफलानि तु ।

मातुलिङ्गफलान्येव कथितानि मनीषिभिः । । ४२

एतैश्च भोजयेद्विप्रानात्मना च प्रभक्षयेत् ।

तथैषां चाप्यभावेन शृणु चान्यानि सुव्रत । ।४ ३

शालिगोधूमपिष्टानि कारयेद्गणनायक ।

गुडगर्भकृतानीह घृतपाकेन पावयेत् । ।४४

चातुर्यावकमिश्राणि आदित्याय निवेदयेत् ।

अग्निकार्यमथो कृत्वा ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । ।४५

इत्थं द्वादश वै मासान्कार्यं व्रतमनुत्तमम् ।

मासि मासि फलाहारः फलदायी फलार्चनः । ।४६

वर्षान्ते त्वथ कुर्वीत शक्त्या ब्राह्मणभोजनम् ।

स्नानप्राशनयोश्चापि विधानं शृणु सुव्रत । । ४७

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।

तिलसर्षपयोः कल्कं श्वेता मृच्चापि सुव्रत । ।४८

दूर्वाकल्कं घृतं चापि गोशृंगक्षालितं जलम् ।

जातिगुल्मविनिर्यासः प्रशस्तः स्नानकर्मणि । । ४९

प्राशने चाप्यथैतानि सर्वपापहराणि वै ।

आदौ कृत्वा भाद्रपदं यथा संख्यं विदुर्बुधाः । । 1.64.५०

इत्थं वर्षान्तमासाद्य भोजयित्वा द्विजोत्तमान् ।

दिव्यान्भोगान्महादेव ततस्तेभ्यो निवेदयेत् । । ५१

फलानि तात१ हैमानि यथा शक्त्या गणाधिप ।

सवत्सामथ वा धेनुं भूमिं सस्यान्वितामथ । । ५२

प्रासादमथ वा भौमं सर्वधान्यसमन्वितम् ।

दद्यात्छुक्लानि२ वस्त्राणि ताम्रपात्रं ३सविद्रुमम् । । ५३

शक्तियुक्तस्य चैतानि दरिद्रस्य तु मे शृणु ।

फलानि पिष्टकान्येषां तिलचूर्णान्वितानि तु । । ५४

भोजयित्वा द्विजान्दद्याद्राजतानि४ फलानि तु ।

धातुरक्तं वस्त्रयुगममाचार्याय निवेदयेत् । । ५५

सहिरण्यं महादेव पञ्चरत्नसमन्वितम् ।

इत्थं समाप्यते तात पारणं वार्षिकान्तिकम् । । ५६

इत्येषा वै पुण्यतमा सप्तमी दुरितापहा ।

यामुपोष्य नराः सर्वे यान्ति सूर्यसलोकताम् । । ५७

१पूज्यमानः सदा देवैर्गन्धर्वाप्सरसां गणैः ।

अनया मानवो नित्यं पूजयेद्भास्करं सदा । । ५८

दारिद्यदुःखदुरितैर्मुक्तो याति दिवाकरम् ।

ब्राह्मणो मोक्षमायाति क्षत्रियश्चेन्द्रतां व्रजेत् । । ५९

वैश्यो धनदसालोक्यं शूद्रो: विप्रत्वमाप्नुयात् ।

अपुत्रो लभते पुत्रं दुर्भगा सुभगा भवेत् । । 1.64.६०

यामुपोष्य च नारीमां सप्तमीं लोकपूजिताम् ।

विधवा वा सती भक्त्या अनया पूजयेद्रविम् । । ६१

नान्यजन्मनि वैधव्यं नारी प्राप्नोति मानद ।

चिन्तामणिसमा ह्येषा विज्ञेया फलसप्तमी । । ६२

पठतां शृण्वतां दिण्डे सर्वकामप्रदा स्मृता । । ६३

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि ब्रह्मदिण्डिसंवादे

सप्तमीकल्पे फलसप्तमीवर्णनं नाम चतुःषष्टितमोऽध्याय । ६४ ।

आदित्यमाहात्म्यवर्णनम्

ब्रह्मोवाच

अतः परं प्रवक्ष्यामि रहस्यां नाम सप्तमीम् ।

सप्तमी कृतमात्रेयं नरांस्तारयते भवात् । । १

सप्तापरान्सप्त पूर्वान्पितॄंश्चापि न संशयः ।

रोगांश्छिनत्ति दुश्छेद्यान्दुर्जयाञ्जयते ह्यरीन् । । २

अर्थान्प्राप्नोति दुष्प्रापान्यः कुर्यान्नाम सप्तमीम् ।

कन्यार्थी लभते कन्यां धनार्थी लभते धनम् । । ३

पुत्रार्थी लभते पुत्रान्धर्मार्थी धर्ममाप्नुयात् ।

समयान्पालयन्सर्वान्कुर्याच्चेमां विचक्षणः । ।४

समयाञ्छृणु भूतेश श्रेयसे गदतो मम ।

आदित्यभक्तः पुरुषः सप्तम्यां गणनायक । । ५

मैत्रीं सर्वत्र वै कुर्याद्भास्करं वापि चिंतयेत् ।

सप्तम्यां न स्पृशेत्तैलं नीलं वस्त्रं न धारयेत् । ।

न चाप्यामालकैः स्नानं न कुर्यात्कलहं क्वचित् । । ६

दिण्डिरुवाच

किमर्थं न स्पशेत्तैलं सप्तम्यां पद्मसंभव । । ७

कश्च दोषो भवेद्देव नीलवस्त्रस्य धारणात् ।

ब्रह्मोवाच

शृणु दिण्डे महाबाहो नीलवस्त्रस्य धारणे । । ८

दूषणं गणशार्दूल गदतो मम कृत्स्नशः ।

पालनं विक्रयश्चैव सद्वृत्तिरुपजीवनम् । । ९

पतितस्तु भवेद्विप्रस्त्रिभिः कृच्छैर्विशुद्ध्यति ।

नीलीरक्तेन वस्त्रेण यत्कर्म कुरुते द्विजः । । 1.65.१०

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् ।

वृथा तस्य महायज्ञा नीलसूत्रस्य धारणात् । । ११

नीलीरक्तं यदा वस्त्रं विप्रस्त्वङ्गेषु धारयेत् ।

अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुद्ध्यति । । १२

रोमकूपे यदा गच्छेद्रक्तं नीलस्य१ कस्यचित् ।

पतितस्तु भवेद्विप्रस्त्रिभिः कृच्छ्रैर्विशुद्ध्यति । । १३

नीलीमध्यं यदा गच्छेत्प्रमादाद्ब्राह्मणः क्वचित् ।

अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुद्ध्यति । । १४

नीलीदारु यदा भिंद्याद्ब्राह्मणानां शरीरके ।

शोणितं दृश्यते यत्र द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् । । १५

कुर्यादज्ञानतो यस्तु नीलेर्वा दन्तधावनम् ।

कृत्वा कृच्छ्रद्वयं दिण्डे विशुद्धः स्यान्न संशयः । । १६

वापयेद्यत्र नीलीं तु भवेत्तत्राशुचिर्मही ।

प्रमाणद्वादशाब्दानि तत ऊर्ध्वं शुचिर्भवेत्३ । । १७

सप्तम्यां स्पृशतस्तैलमिष्टा भार्या विनश्यति ।

इत्येष नीलीतैलस्य दोषस्ते कथितो मया । । १८

न चैव खादेन्मांसानि मद्यानि न पिबेद्बुधः ।

न द्रोहं कस्यचित्कुर्यान्न पारुष्यं समाचरेत् । । १९

नावभाषेत चाण्डालं स्त्रियं नैव रजस्वलाम् ।

न वापि संस्पृशेद्धीनं मृतकं नावलोकयेत् । । 1.65.२०

नास्फोटयेन्नातिहसेद्गायेच्चापि न गीतकम् ।

न नृत्येदतिरागेण न च वाद्यानि वादयेत् । । २१

न शयीत स्त्रिया सार्धं न सेवेत दुरोदरम् ।

न रुद्यादश्रुपातेन न च वाच्यं च शौकिकम् । । २२

आकृषेन्न शिरोयूका न वृथावादमाचरेत् ।

परस्यानिष्टकथनमतिशोकं च वर्जयेत् । । २३

न कञ्चित्ताडयेज्जन्तुं न कुर्यादतिभोजनम् ।

न चैव हि दिवा स्वप्नं दम्भं शाठ्यं च वर्जयेत् । । २४

रथ्यायामटनं वापि यत्नतः परिवर्जयेत् ।

अथापरो विधिश्चात्र श्रूयतां त्रिपुरान्तक । । २५

चैत्रात्प्रभृति कर्तव्या सर्वदा नाम सप्तमी ।

धातेति चैत्रमासे तु पूजनीयो दिवाकरः । । २६

अर्यमेति च वैशाखे ज्येष्ठे मित्रः प्रकीर्तितः ।

आषाढे वरुणो ज्ञेय इन्द्रो नभसि कथ्यते । । २७

विवस्वांश्च नभस्येऽथ पर्जन्योश्वयुजि स्मृतः ।

पूषा कार्त्तिकमासे तु मार्गशीर्षेषुरुच्यते । । २८

भगः पौषे भवेत्पूज्यस्त्वष्टा माघे तु शस्यते ।

विष्णुश्च फाल्गुने मासि पूज्यो वन्द्यश्च भास्करः । । २९

सप्तम्यां चैव सप्तम्यां भोजयेद्भोजकान्बुधः१ ।

सघृतं भोजनं देयं भोजयित्वा विधानतः । । 1.65.३०

भोजकायैव विप्राय दक्षिणां स्वर्णमाषकम् ।

सघृतं भोजनं देयं रक्तवस्त्राणि चैव हि । । ३१

अभावे भोजकानां तु दक्षिणीया द्विजोत्तमाः ।

तथैव भोजनीयाश्च श्रद्धया परया विभो । । ३२

विशेषतो वाचकश्च बाह्मणः कल्पवित्सदा ।

इत्येषा कथिता तुभ्यं सप्तमी गणनायक । । ३३

श्रुता सती पापहरा सूर्यलोकप्रदायिनी । । ३४

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि ब्रह्मदिण्डिसंवादे सप्तमीकल्पे आदित्यमहात्म्यवर्णने सप्तमीवर्णनं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । ६५ ।

याज्ञवल्क्यवर्णनम्

सुमन्तुरुवाच

इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा जगामादर्शनं विभोः ३ ।

सूर्यमाराधयद्दिण्डी४ सूर्यस्यानुचरोऽभवत् । । १

शतानीक उवाच

भूयः कथय विप्रेन्द्र माहात्म्यं भास्करस्य मे ।

शृण्वतो नास्ति मे तृप्तिरमृतस्येव सुव्रत । । २

सुमन्तुरुवाच

शृणुष्वावहितो राजन्सम्वादं द्विजशङ्खयोः ।

यं श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवो१ नृप । । ३

आसीनमाश्रमे शंखं द्विजो द्रष्टुं जगाम ह ।

फलभारानतच्छाये वृक्षवृन्दसमाकुले । । ४

परस्परमृगशृङ्गकण्डूयितमृगावृते ।

बर्हिर्वनाम्बरानीततीर्थकन्दोपभोगिनि । । ५

प्रभूतकुसुमामोदषट्पदोद्गीतशालिनी ।

सिद्धदेवर्षिगन्धर्वतीर्थसेवितवारिणि । । ६

मुण्डैश्च जटिलैश्चैव तापसैरुपशोभिते ।

आश्रमे तं मुनिश्रेष्ठं शंखाह्वं सुखमास्थितम् । । ७

स्तोत्रैः स्तोतुं सहस्रांशुं तद्भक्तं तत्परायणम् ।

ततः संहत्य सहसा तं भोजककुमारकाः । । ८

विनीता उपसंगम्य यथावदभिवाद्य च ।

आसनेषूपविष्टास्त उपविष्टमथाब्रुवन् । । ९

भगवन्त्सर्ववेदेषु२ च्छिंधि नः संशयो महान् ।

विनयेनोपपन्नानां कुमाराणां ततो मुनिः । । 1.66.१०

अनादींश्चतुरो वेदानुवाच प्रीतमानसः ।

तेषां तु पठतामेव आश्रमं तु यदृच्छया । । ११

मुनिश्रेष्ठोऽथ तं देशमाजगाम द्विजो नृप ।

यथावदर्चितस्तेन शङ्खेनामिततेजसा । । १२

वन्दितश्च कुमारैस्तैरभवत्प्रीतमानसः ।

अथैतानब्रवीच्छंखस्तान्भोजककुमारकान् । । १३

शिष्टागमादनध्यायः स च जातो विरम्यताम् ।

यथाज्ञापयसीत्याहुः कुमारास्ते ऋषिं ततः । । १४

प्रपच्छ सिद्धिदश्चैतान्के ह्येते किं पठन्ति च ।

शङ्खोवाच महाराज कुमारा भोजकात्मजाः । । १५

ससूत्रकल्पांश्चतुरो विप्र वेदानधीयते ।

तथैव सप्तमीकल्पे परिचर्यां च भास्वतः । । १६

अग्निकार्यविधानं च प्रतिष्ठाकल्पमादितः ।

अध्यङ्गलक्षणं १ ब्रह्मन् रथयात्राविधिं तथा । । १७

द्विज उवाच

कथं क्रियेत सप्तम्यां कभ्रार्चनविधिक्रमः ।

गन्धपुष्पप्रदीपानां किं फलं रविमन्दिरे । । १८

केन तुष्यति दानेन व्रतेन नियमेन च ।

धूपपुष्पोपहारादि किं च देयं विवस्वते । । १९

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि तपोधन ।

विशेषतस्तु माहात्म्यं ब्रूहि मां भास्करस्य हि । । 1.66.२०

शङ्ख उवाच

इममर्थं वशिष्ठेन पृष्टः साम्बो यथा पुरा ।

स चोवाच वशिष्ठाय तदहं कथयामि ते । । २१

अत्राश्रमे पुण्यतमे तीर्थानामुत्तमे प्रभुः ।

ववन्दे नियतात्मानं वशिष्ठं मुनिसत्तमम् । । २२

विनयेनोपसंगम्य ववन्दे चरणौ मुनेः ।

कृतप्रणामं साम्बं तु भक्तिप्रह्वीकृताननम् । । २३

विलोक्य परमप्रीतो मुनिः पप्रच्छ तं तदा ।

सर्वतः स्फुटितं गात्रं कुष्ठेन महता तव । । २४

घोररूपेण तीव्रेण कथं तद्विगतं तव१ ।

कथं च लक्ष्मीरधिका रूपं चातिमनोहरम् । । २५

तेजस्वितातिमहती तथैव२ सुकुमारता । । २६

साम्ब उवाच

स्तुतो नामसहस्रेण लोकनाथो दिवाकरः ।

दर्शनं च गतः साक्षाद्दत्तवांश्च वरान्मम । । २७

वशिष्ठ उवाच

कथमाराधितः सूर्यस्त्वया यादवनंदन ।

कैश्च व्रततपोदानैर्दर्शनं भगवान्गतः । । २८

साम्ब उवाच

शृणुष्वावहितो ब्रह्मन्सर्वमेव मया यथा ।

तोषितो भगवान्सूर्यो विधिना येन सुव्रत । । २९

मोहान्मयोपहसितो३ दुर्वासाः कोपनो मुनिः ।

ततोऽहं तस्य शापेन महाकुष्ठमवाप्तवान् । । 1.66.३०

ततोऽहं पितरं गत्वा कुष्ठयोगाभिपीडितः ।

लज्जमानोऽतिगर्वेण इदं वाक्यमथाब्रवम् । । ३१

तात सीदति मे गात्रं स्वरश्च परिहीयते ।

घोररूपो महाव्याधिर्वपुरेष जिघांसति । । ३२

अशेषव्याधिराज्ञाहं पीडितः क्रूरकर्मणा ।

वैद्यैरोषधिभिश्चैव न शान्तिर्मम विद्यते । । ३३

सोऽहं त्वया ह्यनुज्ञातस्त्यक्तुमिच्छामि जीवितम् ।

यदि वाहमनुग्राह्यस्ततोऽनुज्ञातुमर्हसि । । ३४

इत्युक्तवाक्यः स पिता षुत्रशोकाभिपीडितः ।

पिता क्षणं ततो ध्यात्वा मामेवं वाक्यमुक्तवान् । । ३५

धैर्यमाश्रयतां१ पुत्र मा शोके च मनः कृथाः ।

हन्ति शोकार्दितं व्याधिः शुष्कं तृणमिवानलः । । ३६

देवताराधनपरो भव पुत्रक मा शुचः ।

इत्युक्ते च मया प्रोक्तो देवमाराधयामि कम् । । ३७

कमाराध्य विमुच्येऽहं तात रोगैः समन्ततः ।

इत्येवमुक्तो भगवान्मामुवाच पिता मम । । ३८

इममर्थं पुरा पृष्टः पद्मयोनिः सनातनः ।

याज्ञवल्क्येन ऋषिणा योगीशेन महात्मना२ । । ३९

यदुवाच महातेजास्तस्मै स यदुनन्दन ।

तच्छृणुष्व शुचिर्भूत्वा आत्मनः श्रेयसे सुत । । 1.66.४०

सुरज्येष्ठं सुखासीनं पद्मयोनिं प्रजापतिम् ।

याज्ञवल्क्यो महातेजाः पर्यपृच्छत्पितामहम् । । ४१

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि किंचिदात्ममनोगतम् ।

समाराध्य विभो देवं नरो मुच्येत वै भवात् । । ४२

गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।

य इच्छेन्मोक्षमास्थातुं देवतां कां यजेत सः । । ४३

कुतो ह्यस्य ध्रुवः स्वर्गः कुतो नैः श्रेयसं सुखम् ।

स्वर्गतश्चैव किं कुर्याद्येन न च्यवते पुनः । । ४४

देवातानां तु को देवः पितॄणां चैव कः पिता ।

तस्मात्परतरं यच्च तन्मे ब्रूहि पितामह । । ४५

केन सृष्टमिदं विश्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम् ।

प्रलयो च कमभ्येति तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि । । ४६

ब्रह्मोवाच

साधु पृष्टोऽस्मि भवता तुष्टश्चास्मि महामते ।

प्रणम्य शिरसा देवं पुण्योत्तरमनुत्तमम् । । ४७

कथयिष्ये द्विजश्रेष्ठ शृणुष्वैकमनाधुना ।

आत्मनः श्रेयसे विप्र शुचिर्भूत्वा समाहितः । ।४८

उद्यन्य एष कुरुते जगद्वितिमिरं करैः ।

नातः परतरो देवः किमन्यत्कथयामि ते । ।४ ९

अनादि निधनो ह्येषः पुरुषः शाश्वतोऽव्ययः ।

दीपयत्येव लोकांस्त्रीन्रवी रश्मिभिरुल्बणैः । । 1.66.५०

सर्वदेवात्मको ह्येष तपसा चांशुतापनः ।

सर्वस्य जगतो नाथः कर्मसाक्षी शुभाशुभे । । ५१

क्षपयत्येष भूतानि तथा विसृजते पुनः ।

एष भाति तपत्येष वर्धते च गभस्तिभिः । । ५२

एष धाता विधाता च पूषा१ प्रकृतिभावन ।

न ह्येष क्षयमायाति नित्यमक्षयमण्डलः । । ५३

पितॄणां हि पिता देवतानां च देवता ।

ध्रुवं स्थानं स्मृतं ह्येष आधारो जगतस्तथा । । ५४

सर्वकाले जगत्कृत्स्नमादित्यात्संप्रसूयते ।

प्रलये च तमभ्येति आदित्यं दीप्ततेजसम् । । ५५

योगिनश्चात्र संलीनास्त्यक्त्वा गृहकलेवरम् ।

वायुभूता विशन्त्यस्मिंस्तेजोराशौ दिवाकरे । । ५६

तस्य रश्मिसहस्राणि शाखा इव विहंगमाः ।

वसन्त्याश्रित्य मुनयः संसिद्धा दैवतैः सह । । ५७

जनकादयो गृहस्थास्तु राजानो योगधर्मिणः ।

वालखिल्यादयश्चैव मुनयो ब्रह्मचारिणः । । ५८

व्यासादयो वनस्थाश्च भिक्षुः पञ्चशिखस्तथा ।

सर्वे३ ते योगमास्थाय प्रविष्टाः सूर्यमण्डलम् । । ५९

शुको व्यासात्मजः श्रीमान्योगधर्ममवाप्य तु ।

आदित्यकिरणान्पीत्वा न पुनर्भवमान्तवान् । । 1.66.६०

शब्दमात्राः श्रुतिसुखा ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।

प्रत्यक्षोऽयं स्मृतो देवः सूर्यस्तिमिरनाशनः । । ६१

तस्मादन्यव्रते भक्तिर्न कार्या शुभमिच्छता ।

हृष्टेन साध्यते यस्माददृष्टं नित्यमेव हि । ।

त्वयातः सततं विप्र अर्चनीयो दिवाकरः । । ६२

याज्ञवल्क्य उवाच

अहो य एष कथितो भवता भास्करो मम ।

देवता सर्वदेवानां नैतन्मिथ्या प्रजायते । । ६३

तस्य देवस्य माहात्म्यं श्रुतं सुबहुशो मया ।

देवर्षिसिद्धमनुजैः स्तुतस्येह महात्मनः । । ६४

कः स्तौति दैवतमजं यस्यैतत्सचराचरम् ।

अक्षयस्याप्रमेयस्य किरणोद्गमनाद्भवेत् । । ६५

दक्षिणात्किरणाद्यस्य सम्भूतो भगवान्हरिः ।

वामाद्भवांस्तथा जातः किरणात्किल कञ्जज । । ६६

लालाटाद्यस्य रुद्रस्तु का तुल्या तेन देवता ।

तस्य देवस्य कः शक्तः प्रवक्तुं गुणविस्तरम् । । ६७

सोऽहमिच्छामि देवस्य तस्य सर्वात्मनः प्रभो ।

श्रोतुमाराधनं येन निस्तरेयं भवार्णकम् । । ६८

केनोपायेन मन्त्रैर्वा रहस्यैः परिचर्यया ।

दानैर्व्रतोपवासैर्वा होमैर्जप्यैरथापि वा । । ६९

आराधितः समस्तानां क्लेशानां हानिदो रविः ।

शक्यः समाराधयितुं कथं शंस प्रजापते । । 1.66.७०

धर्मार्थकामसम्प्राप्तौ पुरुषाणां विचेष्टताम् १ ।

जन्मन्यवितथा सैका क्रिया यार्कं समाश्रिता । । ७१

दुर्गसंसारकांतारमपारमभिधावताम् ।

एकः सूर्यनमस्कारो मुक्तिमार्गस्य देशकः२ । । ७२

सोऽहमिच्छामि तं देवं सप्तलोकपरायणम् ।

कालायनमशेषस्य१ जगतो हद्यवस्थितम् । । ७३

आराधयितुं गोपालं ग्रहेशममितौजसम् ।

शङ्करं जगतो दीपं स्मृतमात्राघनाशनम् । । ७४

तमनाद्यं सुरश्रेष्ठं प्रसादयितुमिच्छतः ।

उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि । । ७५

तस्यैतद्वचनं श्रुत्या भक्तिमुद्वहतो रवौ ।

जगाम परितोषं स पद्मयोनिर्महातपाः । ।७ ६

ब्रह्मोवाच

यत्पृच्छसि द्विजश्रेष्ठ सूर्यस्याराधनं प्रति ।

व्रतोपवासजप्यादि तदिहैकमनाः शृणु । । ७७

अनादि यत्परं ब्रह्म सर्वहेयविवर्जितम् ।

व्याप्य यत्सर्वभूतेषु स्थितं सदसतः परम् । । ७८

प्रधानपुंसोरनयोर्यतः क्षोभः प्रवर्तते ।

नित्ययोर्व्यापिनोश्चैव जगदादौ महात्मनोः । ।७९

तत्क्षोभकत्वाद् ब्रह्मांडं सृष्टेर्हेतुर्निरञ्जनः ।

अहेतुरपि सर्वात्मा जायते परमेश्वरः । । 1.66.८०

प्रधानपुरुषत्वं च तथैवेश्वरलीलया ।

समुपैति ततश्चैवं ब्रह्मत्वं छन्दतः प्रभुः । । ८१

ततः स्थितौ पालयिता विष्णुत्वं जगतः क्षये ।

रुद्रत्वं च जगन्नाथः स्वेच्छया कुरुते रविः । । ८२

तमेकमक्षरं धाम सर्वदेवनमस्कृतम् ।

भेदाभेदस्वरूपं तं प्रणिपत्य दिवाकरम् । ।

३वर्णयिष्येऽखिलं विप्र तस्यैवाराधनं रवेः । । ८३

गुह्यं चापि तथा तस्य भास्करस्य शृणुष्व वै ।

तुष्टेन हि पुरा मह्यं कथितं भास्करेण तु । । ८४

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि याज्ञवल्क्यब्रह्मसंवादे सप्तमीकल्पे आदित्यमाहात्म्यवर्णनं नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः । ६६ ।

ब्रह्मयाज्ञवल्क्यसम्वादवर्णनम्

ब्रह्मोवाच

प्रभाते संस्तुतो देवो मूर्तिहेतोर्मया पुरा ।

यजन्तं चापरं देवं भक्तिनम्रं महामतिः । । १

प्रत्यक्षत्वमथो गत्वा रहस्यं प्रोक्तवान्मम ।

अहं च कृतवान्प्रश्नं दृष्ट्वा प्रत्यक्षतो रविम् । । २

वेदेषु१ च पुराणेषु साङ्गोपाङ्गेषु गीयसे ।

त्वमजः शाश्वतो धाता महाभूतमनुत्तमम्२ । । ३

प्रतिष्ठितं भूतभव्यं त्वयि सर्वमिदं जगत् ।

चत्वारो ह्याश्रमा देव सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः । । ४

यजन्ते त्वामहरहर्नानामूर्तिसमाश्रिताः ।

पिता माता हि सर्वस्य दैवतं त्वं हिं शाश्वतम् । । ५

यजसे चैव कं देवमेव चापि न विद्महे ।

कथ्यतां मम देवेश परं कौतूहलं हि मे । । ६

इत्थं मयोक्तो भगवानिदं वचनमब्रवीत् ।

अवाच्यमेतद्वक्तव्यमात्मगुह्यं सनातनम् । । ७

तव भक्तिमतो ब्रह्मन्वक्ष्यामीह यथातथम् ।

यतः सूक्ष्ममविज्ञेयमव्यक्तमचलं ध्रुवम् । । ८

इन्द्रियैरिन्द्रियार्थैश्च सर्वभूतैश्च वर्जितम् ।

स ह्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यते । । ९

त्रिगुणव्यतिरिक्तोऽसौ पुरुषश्चेति कथ्यते ।

हिरण्यगर्भो भगवान्सैव४ बुद्धिरिति स्मृतः । । 1.67.१०

महानिति च योगेषु प्रधानश्चेति कथ्यते ।

सांख्ये५ च पठ्यते शास्त्रे नामभिर्बहुभिः सदा । । ११

विश्वगो विश्वभूतश्च विश्वात्मा विश्वसम्भवः१ ।

धृतं चैवात्मकं येन इदं त्रैलोक्यमात्मना । । १२

अशरीरः शरीरेषु लिप्यते न च कर्मभिः ।

ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंज्ञकाः । । १३

सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ२ न करोति न लिप्यते ।

सगुणो निर्गुणो विष्णुर्ज्ञानगम्यो ह्यसौ स्मृतः । । १४

सर्वतः पाणिपादोऽसौ सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः ।

सर्वतः श्रुतियुक्तोऽसौ सर्वमावृत्य तिष्ठति । । १५

विश्वमूर्धा४ विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः ।

एकश्चरति क्षेत्रेषु स्वैरचारी यथासुखम् । । १६

क्षेत्राण्यस्य शरीराणि बीजं चापि शुभाशुभम् ।

तानि वेत्ति स योगात्मा अतः क्षेत्रज्ञ उच्यते । ।

अव्यक्तके पुरे शेते तेनाऽसौ पुरुषः स्मृतः । । १७

विश्वं बहुविधं ज्ञेयं स च सर्वत्र विद्यते ।

तस्मात्स बहुरूपत्वाद्विश्वरूप इति स्मृतः । । १८

महापुरुषशब्दं हि बिभर्त्येष सनातनः ।

स तु वै विक्रियापन्नः सृजत्यात्मानमात्मना । । १९

आकाशात्पतितं तोयं याति स्वाद्वन्तरं यथा ।

भूमे रसविशेषेण तथा गुणवशात्तु सः । । 1.67.२०

एक एव यथा वायुर्देहे तिष्ठति पञ्चधा ।

एकत्वं च पृथक्त्वं च तथा तस्य न संशयः । । २१

स्थानान्तरविशेषेण यथाग्निर्लभते पराम् ।

संज्ञां दावाग्रिकाद्येषु तथा देवो ह्यसौ स्मृतः । । २२

यथा दीपसहस्राणि दीप एकः प्रसूयते ।

तथा रूपसहस्राणि स एवैकः प्रसूयते । । २३

स यदा बुध्यतेत्मानं तदा भवति केवलः ।

एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं स्यात्प्रवर्तने । । २४

नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् ।

ऋते१ तमेकमीशानं पुरुषं बीजसंज्ञितम् । । २५

अक्षयश्चाप्रमेयध्र सवर्गभ्र स उच्यते ।

तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं सर्वकारणम् । । २६

अव्यक्ताव्यक्तभावस्था या सा प्रकृतिरुच्यते ।

तां योनिं ब्रह्मणो विद्धि योऽसौ सदसदात्मकः । । २७

नास्ति तस्मात्परो ह्यन्यः स पिता स प्रजापतिः ।

आत्मा मम स विज्ञेयस्ततस्तं पूजयाम्यहम् । । २८

स्वर्गताश्चापि ये केचित्तं नमस्यन्ति देहिनः ।

ते तत्प्रसादाद्गच्छन्ति तेनादिष्टाः परां गतिम् । । २९

तं देवाश्चासुराश्चैव नानामतसमाश्रिताः३ ।

भक्त्या सम्पूजयन्त्याद्यं गतिं चैषां ददाति सः । । 1.67.३०

स हि सर्वगतश्चैव निर्गुणश्चापि कथ्यते ।

एवं ज्ञात्वा तमात्मानं पूजयामि सनातनम् । ।

भास्करं देवदेवेशं सर्वभूतेशमच्युतम् । । ३१

ब्रह्मोवाच

इत्युक्तवान्पुरा पृष्टो मया देवो दिवाकरः ।

पूजय त्वं महात्मानं तपन्तं विपुलं तपः । । ३२

इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि ब्रह्मयाज्ञवल्क्यसंवादे सप्तमीकल्पे सूर्यमहिमवर्णनं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः । ६७