2. Bhaviṣya Purāṇa (part 2 of 3)

सूर्यारुणसंवादे स्वप्नवर्णनम्

।। ।। अनूरुरुवाच ।। ।।

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि सप्तमीनां परं विधिम् ।।

सर्वासामनुरूपाणां कथयस्व महामुने ।। १ ।।

।। सप्ताश्वतिलक उवाच ।। ।।

शृणु वीर खगश्रेष्ठ सप्तमीनां परं विधिम् ।।

कीर्तयिष्यामि ते सर्वं यथावत्परिपृच्छते ।। २ ।।

तुल्यं किल खगश्रेष्ठ यथाख्यातं विवस्वता ।।

शुक्लपक्षे रविदिने प्रवृत्ते चोत्तरायणे ।। ३ ।।

पुत्रदारधनक्षेत्रे गृह्णीयात्सप्तमीव्रतम् ।।

ऋषिभिर्ज्ञानसंपन्नैः सर्वकामफल प्रदैः ।। ४ ।।

सप्तम्यः सप्तआख्यातास्तासां नामानि मे शृणु ।।

अर्कसंपुटकैरेका द्वितीया मरिचैस्तथा ।। ५ ।।

तृतीया निंबपत्रैश्च चतुर्थी फल सप्तमी ।।

सप्तमी कामिका नाम्ना विधिमासां निबोध मे ।। ६ ।।

पंचम्यामेकभक्तं तु कुर्यान्नियतमानसः ।।

अल्पाहारं न कुर्वीत मैथुनं दूरतस्त्यजे त् ।। ७ ।।

वर्जयेन्मधु मांसं च अत्यम्लं च खगाधिप ।।

प्रभाते चैव षष्ठ्यां तु एकैकपर्णसंपुटे ।। ८ ।।

घृतशाल्योदनं कृत्वा भक्षयेत्तु विधानतः ।।

अन्यदन्नमभुंजानः सप्तम्यां भोजनं भवेत् ।। ९ ।।

एकैकवृद्धाभियुक्तैर्यो वसेत्तु खगेश्वर ।।

अन्यत्र मरिचं भक्षेन्निंबपत्राण्यतः परम् ।। 1.195.१० ।।

एवं लब्धफलानीह पक्षयोरुभयोरपि।।

अन्नादै रहितो यत्नादनोदन इति स्मृतः ।। ११ ।।

आचरेद्विधिवद्भक्त्या पूजयित्वा विभावसुम् ।।

अहोरात्रं वायुभक्षः कुर्याद्विजयसप्तमीम् ।। १२ ।।

एकैकं सप्त सप्तमीरत्रैव विधिवच्चरेत् ।।

प्रालेख्य तासां नामानि पत्रकेषु पृथक्पृथक् ।। १३ ।।

तानि सर्वाणि नामानि विलेख्य सुसमाहितः ।।

श्वेतचंदनदिग्धांगे माल्यदामोपशोभिते ।। १४ ।।

सप्तधान्यहिरण्याढ्ये शशिकुन्देंदुसन्निभे।१३ ।।

अश्वत्थाशोकपत्राढ्ये दध्योदनसमन्विते ।। १५ ।।

तदर्थं पूजयेद्भक्त्या तैस्तैर्दृष्टैर्न संशयः ।।

दृष्ट्वा तु शोभनं स्वप्नं न भूयः शयनं स्वपेत्।।१६।।

प्रातश्च की र्तयेत्स्वप्ने यथादृष्टं खगाधिप ।।

प्राज्ञभोजकविप्रेभ्यः सुहृद्भ्यश्च खगाधिप ।। १७ ।।

ततो मध्याह्नसमये स्नातः प्रयतमानसः ।।

तं चैव देवं विधिवत्पूजयित्वा दिवाकरम् ।। १८ ।।

सम्यक्कृतजपो मौनी नरो हुतहुताशनः ।।

निष्क्रम्य देवायतनाद्भोजकाय निवेदयेत् ।। १९ ।।

भवेदलाभो यदि भोजकानां विप्रास्तमर्हंति पुराणविज्ञाः ।।

ये मंत्रवेदावयवेषु निश्चिता विभुं समभ्यर्च्य दिवं व्रजेयुः ।। 1.195.२० ।।

कृत्वैवं सप्तमी सप्त नरो भक्ति समन्वितः ।।

श्रद्दधानोपि सूर्यस्य स कथं नाप्नुयात्फलम् ।।२१।।

दशानामश्वमेधानां कृतानां यत्फलं भवेत् ।।

तत्फलं सप्तमी सप्त कृत्वा भक्त्या लभेत ना ।। २२ ।।

दुष्पापं नास्ति तद्वीर सप्तम्यां यन्न दह्यते ।।

न च रोगोऽस्त्यसौ लोके य एताभिर्न शाम्यति ।। २३ ।।

कुष्ठानि यानि रौद्राणि दुश्छेद्यानि भिषग्जनैः ।।

नीयन्ते तानि सर्वाणि गरुडेनेव पन्नगाः ।। २४ ।।

सकलविबुधमान्यं स्वप्रकाशं जनानामभिमतफलदाने दीक्षितं तं सुपूज्यम् ।।

सुतधनकुलभोगैः सौख्यपुण्यैरुपेतो व्रजति च सुतनुं कां शाश्वता तिग्मरश्मेः ।। २५ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मे सूर्यारुणसंवादे स्वप्नवर्णनं नाम पंचनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। १९५ ।।

वर्गः:भविष्यपुराणम्

नामपूजाविधिवर्णनम्

।।सप्ताश्ववतिलक उवाच।। ।।

अतीत्य भुक्तं पुरुषः सप्तम्यां गरुडाग्रज ।।

मैत्रीं विदध्यात्सर्वत्र जीवहिंसां विवर्जयेत् ।। १ ।।

सप्तम्यां न स्पृशेत्तैलं नीलं वस्त्रं न धारयेत् ।।

न शयीत स्त्रिया सार्धं न सेवेत दुरोदरम् ।। २ ।।

न रुद्यादश्रुपातेन न वा ध्यायेत्पिशाचकान् ।।

नाकृषेच्छिरसो यूका न वृथावादमाचरेत् ।।

परस्यानिष्टकथनमतिवादं च वर्जयेत् ।। ३ ।।

न कंचित्ताडयेज्जंतुं न विशेत कदाचन ।।

ब्रह्महत्यामवाप्नोति विशमानो रवेर्गृहम् ।। ४ ।।

इत्येते समयाः प्रोक्ताः सौराणां गरुडाग्रज ।।

भोजकानां विशेषेण पुरा मे भानुनानघ ।। ५ ।।

भोजकः खगशार्दूल यो लोभाद्द्रव्यमुत्सृजेत् ।।

वृद्ध्यै तु सततं वीर स गच्छेन्नरकं धुवम् ।। ६ ।।

विशेषे चाल्पकशते कामयाने खगाधिप ।।

प्रयुज्यमानो भोजकस्तु पंचकेन शतेन वै ।। ७ ।।

प्रायश्चित्ती भवेद्वीर न चार्हः पूजने रवेः।।

कृत्वा सांतपनं कृच्छ्रं तत्रः संपूजयेद्रविम् ।। ८ ।।

नान्यदेवप्रतिष्ठा तु कर्तव्या भोजकेन तु ।।

कृत्वा तु तां खगश्रेष्ठ प्रायश्चित्तीयते नरः ।। ९ ।।

तस्मात्तु तां न कुर्याद्वै भोजकः खगसत्तम ।।

मुक्त्वा तु भास्करं देवं नान्यं देवं निवेदयेत् ।। १० ।।

कृत्वाधिवेशं देवानां ब्रह्मादीनां खगाधिप ।।

भोजको न स्पृशेद्भानुं कुर्यात्कृच्छ्रं च शुद्धये ।। ११ ।।

कृत्वा तु कृच्छ्रं विधि वच्छुद्धेर्हेतुं खगाधिप ।।

ततः पूजयितुं भानुमधिकारी भवेन्नरः ।। १२ ।।

न विज्ञातं प्रदातव्यं न म्लानं न च दूषितम् ।।

न च पर्युषितं माल्यं दातव्यमृद्धिमिच्छता ।। १३ ।।

देवमुल्लोचयेद्यस्तु स खलः पुष्पलोभतः ।।

पुष्पाणि च सुगंधीनि भोजको नेतराणि च ।। १४ ।।

ब्रह्महत्यामवाप्नोति भोजको लोभमोहितः ।।

महारौरवमासाद्य पच्यते शाश्वतीः समाः ।। १५ ।।

हंत ते कीर्तयिष्यामि धूपदानविधिं परम् ।।

प्रदाने देवदेवस्य येन धूपेन यत्फलम् ।। १६।।

सदा चंदनधूपेन सान्निध्यं कुरुते रविः ।।

प्रदद्यान्मानसे चैव यद्यदिच्छति मानवः ।।१७।।

तथैवागुरुधूपेन वरं दद्या दभीप्सितम् ।।

आरोग्यं वा स्त्रियं प्रेप्सुर्नित्यदा गुग्गुलं दहेत् ।। १८ ।।

मंगलं धूपदानेन सदा यच्छति भानुमान् ।।

आरोग्यं च स्त्रियं दद्या त्सौख्यं च परमं भवेत् ।। १९ ।।

सदा कुंकुमधूपेन सौभाग्यं लभते नरः ।।

श्रीवासकस्य धूपेन वाणिज्यं सफलं भवेत् ।। २० ।।

रसं सर्वरसोपेतं ददतोर्थागमो ध्रुवम् ।।

देवदारुं च दहतो भवत्यन्नमथाक्षयम् ।। २१ ।।

विलेपनं कुंकुमेन सर्वकामफलप्रदम् ।।

इह लोके सुखी भूत्वा दाता स्वर्गम वाप्नुयात् ।। २२ ।।

चंदनस्य प्रदानेन श्रियमायुश्च विंदति ।।

रक्तचंदनदानेन सर्वं दद्याद्दिवाकरः ।। २३ ।।

अपि रोगशतैर्ग्रस्तैः क्षिप्रारोग्यमवा प्नुयात् ।।

वर्तिगंधैश्च सौगंध्यं परमं विंदते नरः ।। २४ ।।

कस्तूरिकालेपनकैरैश्वर्यमतुलं लभेत् ।।

कर्पूरसंयुतैर्गंधैः क्ष्माधिपाधिपतिर्भवेत् ।। २५ ।।

चतुःसमेन गंधेन किं तुल्यं प्राप्नुयान्नरः ।।

देवागारं तु तन्मन्ये भक्त्या य उपलेपयेत् ।। २६ ।।

स रोगान्मुच्यते क्षिप्रं पुरुषो भोगवान्भवेत् ।।

अष्टादशेह कुष्ठानि ये चान्ये व्याधयो नृणाम् ।।

प्रलयं यांति ते सर्वे मृदा यद्युपलेपयेत् ।। २७ ।।

प्रलेपनानां सर्वेषां रक्तचंदनमुत्तमम् ।।

नातः परतरं किंचिद्भानोस्तुष्टिकरं परम् ।। २८ ।।

किं तस्य न भवेल्लोको यो ह्यनेन प्रलेपयेत् ।।

सर्वकामसमृद्धोऽसौ सूर्यलोके महीयते ।। २९ ।।

उपलिप्य रवेर्गेहं कुर्याद्वै मंडलं पुनः ।।

एकेनाथ समाप्नोति भाग्यमारोग्यमुत्तमम् ।। ३० ।।

त्रिभिः सप्तभिरच्छिन्ना बालो वान्योपि यो नरः ।।

तेन प्रदापयेद्देवान्कुर्यात्तान्न निवारयेत् ।।

अनेन विधिना कुर्याद्यावतीः सप्त सप्तमी ।। ३१ ।।

एता वै सप्त सप्तम्यो यथा प्रोक्ता विवस्वता ।।

कुर्वीत यो नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ।।३२।।

अर्कसंपुटकैर्वित्तं मरिचैः प्रियसंगमम् ।।

निंबपत्रै रोगनाशं फलैः पुत्रान्यथेप्सितान् ।।

धनं धान्यं सुवर्णं च ततो दद्याद्विवस्वते ।। ३३ ।।

जयं प्राप्नोति विपुलं कृत्वा सर्वत्र खेचर ।।

सर्वान्कामान्कामिकस्तु प्राप्नुयान्नात्र संशयः ।। ३४ ।।

नरो वा यदि वा नारी यथोक्तं सप्तमीव्रतम् ।।

यः करोति खगश्रेष्ठ स याति परमं पदम् ।। ३५ ।।

न तेषां त्रिषु लोकेषु किंचिदस्तीति दुर्लभम् ।।

ये भक्त्या लोकनाथस्य व्रतिनः संयतेन्द्रियाः ।। ३६ ।।

सर्वयज्ञफलं तेषां यथा वेदोदितं भवेत्।।

ब्रह्मेंद्रविष्णवस्तेन पूजिता नात्र संशयः ।।३७ ।।

नांधो न कुष्ठी न क्लीबो न व्यंगो न च निर्धनः ।।

कदापि च भवेत्कश्चिद्यश्चरेत्सप्तमीव्रतम् ।। ३८ ।।

पुत्रार्थी श्रुतिसंपन्नाल्लँभेत्पुत्राश्चिरायुषः ।।

न तेषां त्रिषु लोकेषु किंचिदस्तीति दुर्लभम् ।।

भोगार्थी लभते भोगान्व्रतेनानेन सुव्रत।। ३९ ।।

क्रोधात्प्रमादाल्लोभाच्च व्रतभंगो यदा भवेत् ।।

प्रायश्चित्तमिदं कृत्वा पुनरेव व्रती भवेत् ।।४०।।

सप्तैव यावत्सप्तम्यः संप्राप्ता गुरुणा खग ।।

तासु भास्करमभ्यर्च्य माल्यधूपादिभिर्नरः ।।

भोजयित्वा द्विजाञ्छक्त्या प्राप्नुयात्स्वर्गमक्षयम् ।। ४१ ।।

सप्तम्यां विप्रमुख्येभ्यो योऽन्नं दद्यात्खगेश्वर ।।

तदक्षयं भवेत्तस्य स च सूर्यगृहं व्रजेत् ।। ४२ ।।

इति ते कीर्तितं वीर सप्तमीव्रतमुत्तमम् ।।

भूय एवाभिधास्यामि शृणु मे वदतोनघ ।। ४३ ।।

येन व्रतप्रभावेण कामिकं फलमश्नुते ।।

सप्तमीं खगशार्दूल शुक्लां द्वादशनामिकाम् ।। ४४ ।।

गोमूत्रगोमयाहारः षड्वृताहार एव च ।।

अथ वा यावकाहारः शीर्णपर्णाशनोपि वा। ।४५।।

क्षीराशी चैकभक्तं(चैव भक्तं?) वा सिक्थाहारोथ वा पुनः ।।

जलाहारोथ वा विद्वान्पूजयेत दिवाकरम् ।। ४६ ।।

पुष्पोपहारैर्विविधैः पद्मसौगंधिकोत्पलैः ।।

नानाप्रकारैर्गंधैश्च धूपैर्गुग्गुलुचंदनैः ।। ४७ ।।

कृशरैः पायसान्नैर्वा विविधैश्च विभूषणैः ।।

अर्चयित्वा द्विजश्रेष्ठ भक्ष्यवस्त्रादिभूषणैः ।। ४८ ।।

सर्वपक्षफलं प्राप्य सूर्यलोकं ततो व्रजेत् ।।

तपसोंते ततो वीर कुले महति जायते ।। ४९ ।।

यथाक्रमं प्रयत्नेन नामानि परिकीर्तयेत् ।।

माघे च फाल्गुने मासि चैत्रे च गरुडाग्रज ।। ५० ।।

वैशाखे त्वथ ज्येष्ठे तु आषाढे श्रावणे तथा ।।

मासि भाद्रपदे वीर तथा चाश्वयुजे खग ।। ५१।।

मार्गशीर्षे तथा पौषे पूजयेत्सततं रविम् ।।

विभावसुं विवस्वंतं भास्करं पक्षिसत्तम ।। ५२ ।।

विकर्तनं पतंगं च सहस्रांशुं खगाधिप ।।

एतानि देवनामानि मासेष्वेतेषु खेचर ।। ५३ ।।

पूजयेद्देवदेवेशं देवानामपि दुर्लभम् ।।

एवं क्रमेण तीक्ष्णांशुं नामभिः परिपूजयेत् ।। ५४ ।।

इत्येवं ते समाख्यातं मया गुह्यमिदं खग ।।

अभक्ताय न दातव्यं नाशिष्याय कथंचन ।। ५५ ।।

न च पापकृते वीर दातव्यं विनतात्मज ।।

व्याधेस्तु नाशनार्थाय देयं विप्राय सुव्रत ।। ५६ ।।

दत्त्वा स्वर्गमवाप्नोति श्रुत्वा च विधिवत्खग ।। ५७ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सौरधर्मे सप्तमीकल्पे नामपूजाविधिवर्णनं नाम षण्णवत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। १९६ ।।

वर्गः:भविष्यपुराणम्

वराटिकावर्णनम्

।। सप्ताश्वतिलक उवाच ।। ।।

अतः परं प्रवक्ष्यामि पुष्पधूपादिकामिकम् ।।

येन येन तु दानेन तत्तत्फलमवाप्नुयात् ।। १ ।।

मालतीकुसुमैः पूजा भवेत्सान्निध्यकारिका ।।

आरोग्यं करवीरैस्तु भवत्यर्थश्च शाश्वतः ।। २ ।।

ऐश्वर्यमतुलं चैव यशश्च विपुलं तथा ।।

मल्लिकायाश्च कुसुमैर्भगवत्सम्मुखो भवेत् ।। ३ ।।

सौभाग्यं पुंडरीकैस्तु परमैश्वर्यमाप्नुयात् ।।

कमलोत्पलकुंदैस्तु यशो विद्या बलं भवेत् ।। ४ ।।

नानाविधैः सुकुसुमैः क्षिप्रं रोगात्प्रमुच्यते ।।

भवत्यक्षयमन्नं च नित्यम र्चयतो रविम् ।। ५ ।।

मंदारकुसुमैः पूजा सर्वकुष्ठनिवारिणी ।।

बिल्वस्य पत्रकुसुमैर्महतीं श्रियमाप्नुयात् ।। ६ ।।

अर्कस्रजा भवत्यर्कः सर्वदा वरदः प्रभुः ।।

प्रदद्याद्रूपिणीं कन्यामर्चितो बकुलस्रजा ।।७।।

किंशुकैः पूजितो देवो न पीडयति भास्कर. ।।

अगत्स्यकुसुमैः सिद्धिं सानुकूल्यं प्रयच्छति ।। ८ ।।

स्वयं रूपवतीं दद्यात्पूजितश्चंपकस्रजा ।।

निरुद्वेगो भवेन्नित्यं पूजितः पुष्पमालया ।। ९ ।।

अशोककुसुमैर्देवमर्चयेद्यो दिवाकरम् ।।

आम्रातकस्य कुसुमं निर्माल्यमिव दृश्यते ।। १० ।।

अप्रत्यग्नं(ग्रं) बहिर्यस्मात्तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ।।

नवभिस्त्वचलां कीर्तिं दशभिः सुखमुत्तमम् ।। ११ ।।

भोगानेकादशेनेह प्राप्नुयान्नात्र संशयः ।।

द्वादशेनाचलं राज्यं द्वादशाख्यमवाप्नुयात् ।। १२ ।।

प्रथमं पूजयेद्भक्त्या भूरूपं प्रणमेत्सदा ।।

भुवर्नमो द्वितीयं च तृतीयं स्वर्नमेन्नरः ।। १३ ।।

महर्नमश्चतुर्थं तु पंचमं तु जनो नमः ।।

तपो नमस्तथा षष्ठं नमः सत्यं तु सप्तमम् ।। १४ ।।

अष्टमं भूर्भुवश्चेति नवमं खगसत्तम ।।

दशमं षडतो वीर नमोल्काय तथा परम् ।। १५ ।।

द्वादशं तु खषोल्केति ॐ नमः पूजयेत्खग ।।

एवं मंडलकारी तु क्रमादेवं फलं लभेत् ।।१६।।

घृतदीपप्रदानेन चक्षुष्माञ्जायते नरः ।।

कटुतैलस्य दीपेन शत्रूणां संश्रयो भवेत् ।।

मधूकानां तु तैलेन सौभाग्यं परमं लभेत् ।। १७ ।।

संपूज्य विधिवद्देवं पुष्पधूपादिभिर्नरः ।।

यथाशक्त्या ततः पश्चान्नैवेद्यं तु प्रकल्पयेत् ।। १८ ।।

पुष्पाणां प्रवरा जाती धूपानां चैव चन्दनम् ।।

गंधानां कुंकुमं श्रेष्ठं मोदकाश्च निवेदने ।। १९ ।।

एतैस्तुष्यति देवेशः सान्निध्यं चाधिगच्छति ।।

ददाति प्रवरानिष्टान्दातुश्च स्वर्गतिं तथा ।। २० ।।

एवं संपूज्य विधिवत्कृत्वा चापि प्रदक्षिणाम् ।।

प्रणम्य शिरसा देवं भास्करं तिमिरापहम् ।।

आरुह्य सुविमानं स याति भानोः सलोकताम्।।२१।।

पुनः संपूज्य देवेशं जपं कुर्याद्यथेष्टकम्।।

हुताशने च जुहुयाद्विधिदृष्टेन कर्मणा ।।

एवमेकैकशः कार्याः सप्तम्यः सप्त सर्वदा।।२२।।

उदकप्रसृतिं पीत्वा क्रियते या तु सप्तमी ।।

सा ज्ञेया सुखदा वीर सदैवोदकसप्तमी ।। २३ ।।

या काचित्सप्तमी नोक्ता तां ते वक्ष्यामि मर्वदा।।

वराटिका क्रमेणाप्तं यत्किंचित्प्रतिभक्षयेत् ।। २४ ।।

अनेन देयमूल्येन यल्लब्धं तत्प्रभक्षयेत ।।

अभक्ष्यं चापि भक्ष्यं वा नात्र कार्या विचारणा।। २५ ।।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मेषु वराटिकावर्णनं नाम सप्तनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। १९७ ।।

वर्गः:भविष्यपुराणम्

व्यासभीष्मसंवादवर्णनम्

।। शतानीक उवाच ।। ।।

किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम् ।।

स्तुवन्तः कं कमर्चतः प्राप्नुयुर्मानवाः शुभम् ।। १ ।।

को धर्मः सर्वधर्माणां कश्च पूज्यो मतस्तव ।।

ब्रह्मादयः कमर्चंति कश्चादिस्त्रिदिवौकसाम्।। २ ।।

।। सुमन्तुरुवाच ।। ।।

अत्राहं ते प्रवक्ष्यामि संवादं पापनाशनम् ।।

भीष्मस्य नरशार्दूल व्यासस्य च महात्मनः ।।३।।

सुखासीनं महाव्यासं गंगाकूले द्विजोत्तम।।

तं दृष्ट्वा सुमहातेजा ज्वलंतमिव पावकम् ।।४।।

साक्षान्नारायणं देवं तेजसादित्यसन्निभम्।।

प्रणम्य शिरसा वीर सर्वशास्त्रालयं परम् ।।५।।

महाभारतकर्तारं वेदार्थनिकषं परम् ।।

आचार्यं परमर्षीणां राजर्षीणां च भारत ।।६।।

कर्तारं कुरुवंशस्य दैवतं परमं मम ।।

पप्रच्छ कुरुशार्दूलो द्विजभक्त्या समन्वितः ।।७।।

देवदेवस्य माहात्म्यं चित्तस्थं भास्करस्य तु ।।

स महात्मा महातेजा भीष्मः पूर्वं मुनिं तथा ।। ८ ।।

।। भीष्म उवाच ।। ।।

भगवन्द्विजशार्दूल पाराशर्य महामते ।।

ममाख्यातं त्वया सर्वं वाङ्मयं सचराचरम् ।। ९ ।।

भास्करस्य मुनिश्रेष्ठ संशयोद्यापि वर्तते ।।

आदौ तस्य नमस्कारमन्येषां तदनंतरम् ।। १० ।।

ब्रह्मादीनां तु रुद्राद्यैर्ब्रूहि तत्त्वेन हेतुना ।।

क एष भास्करो ब्रह्मन्कुतो जातः क उच्यते ।। ११ ।।

कीर्तयस्व यथान्यायं कौतुकं हि परं मम ।।

कुशलो हि भवांल्लोके तस्मात्त्वं वक्तुमर्हसि ।। १२ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

अहो तव महत्कष्टं प्रमूढोसि न संशयः ।।

स्तुवंतश्च तमर्चाभिः सिद्धा ब्रह्मादयः सुराः ।। १३ ।।

सर्वेषामेव देवानामादिरादित्य उच्यते ।।

स हंति तिमिरं सर्वं दिग्विदिक्षु व्यवस्थितम् ।। १४ ।।

स धर्मः सर्वधर्माणां स च पूज्यतमो मतः ।।

ब्रह्मादयस्तमर्चंति स चादिस्त्रिदिवौकसाम् ।। १५ ।।

अदितिः कश्यपसती आदित्यस्तेन चोच्यते ।।

आदिकर्ताथ वा यस्मा त्तस्मादादित्य उच्यते ।। १६ ।।

तस्मादेतज्जगत्सर्वमादित्यात्संप्रवर्तते ।।

सदेवासुरगंधर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ।। १७ ।।

रुद्रोपेंद्रौ तथेंद्रश्च ब्रह्मा दक्षोथ कश्यपः ।।

आदित्यदेवताः सर्वे तथान्ये देवदानवाः ।। १८ ।।

मुखाद्भूतो विरिंचिस्तु रुद्रो वक्षस्थलात्ततः ।।

उपेंद्रो दक्षिणाद्धस्ताद्धाता वामकरात्तथा ।। १९ ।।

वामपादतलाद्दक्षो दक्षिणात्कश्यपस्तथा ।।

इत्युत्पन्नास्तथा चान्ये देवासुरनराः खगाः ।।

तेनासौ देव आदित्यः सर्वदेवेषु पूजितः ।।२०।।

।। भीष्म उवाच ।। ।।

यदीत्थं गीयते वीर दिग्विदिक्षु स भास्करः ।।

यदि तस्य प्रभावोयं पाराशर्य जगत्पतेः ।।२१।।

स किमर्थं त्रिसंध्यं तु राक्षसैः परिभूयते ।।

द्विजैः संरक्ष्यते भूयश्चक्रवद्भ्रमते पुनः ।।

राहुणा गृह्यतेऽग्राह्यस्तत्किमर्थं द्विजोत्तम ।।२२।।

।।व्यास उवाच ।। ।।

पिशाचोरगरक्षांसि डाकिनीदानवांस्तथा ।।

दक्षिणाग्निर्दहेत्क्रोधात्तमाक्रामति भास्करः ।। २३ ।।

त्रिसंध्यं तु त्रयो देवाः सान्निध्यं रविमंडले ।।

मुहूर्तस्य प्रभावोयमसाध्ये दृष्टके तथा ।। २४ ।।

तमेकमेवमुद्दिश्य लोके धर्मः प्रवर्तते ।।

नमस्कृते स्तुते तस्मिन्सर्वे देवा नमस्कृताः ।। २५ ।।

त्रिसन्ध्यं वसुधादेवैर्भास्करस्त्रिः प्रणम्यते ।।

राहुरादित्यबिंबस्य स्थितोधस्तान्न संशयः ।। २६ ।।

अमृतार्थी विमानस्थो यावत्संस्रवतेऽमृतम् ।।

विमानांतरितं बिंबमादिशेद्ग्रहणं ततः ।। २७ ।।

न कश्चिद्धर्षितुं शक्त आदित्यो दहते ध्रुवम् ।।

दिवारात्रिमुहूर्तानां ज्ञानायाक्रमते रविः।।२८।।

नादित्येन विना रात्रिर्न दिनं न च तर्पणम् ।।

नाधर्म्मो नाथ वा धर्म्मस्तेन दृष्टं चराचरम् ।। २९ ।।

आदित्यः पाति वै सर्वमादित्यः सृजते सदा ।।

एतत्सर्वं समाख्यातं यत्पृष्टं भवता मम ।। ३० ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मे व्यासभीष्मसंवादेऽष्टनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। १९८ ।।

वर्गः:भविष्यपुराणम्

भीष्मव्याससंवादवर्णनम्

।। भीष्म उवाच ।। ।।

स आदित्यो भवेद्येन अचिरात्तु वरप्रदः ।।

तदहंश्रोतुमिच्छामि विप्र मां ब्रूहि तत्त्वतः ।। १ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

पूजया जपहोमेन ध्यानधारणया सह ।।

सकलं मण्डलं कृत्वा तद्दीक्षा समयं तथा ।। २ ।।

लब्ध्वा राधयते यस्तु भक्त्या तद्गतमानसः ।।

तस्य भानुर्भवेद्वीर अचिरात्तु वरप्रदः ।। ३ ।।

बलसिद्धिं महद्वीर्यं प्रतापं च स्वकायनम् ।।

धनं धान्यं सुवर्णं च रूपं सौभाग्यसंपदम् ।। ४ ।।

आरोग्यमायुः कीर्तिं च यशः पुत्रांश्च मानद ।।

ददते नात्र संदेहो यस्य तुष्टो दिवाकरः ।। ५ ।।

धर्ममर्थं तथा कामं विद्यां मोक्षश्रियं तथा ।।

ददते भास्करस्तुष्टो नराणां नात्र संशयः ।। ६ ।।

सौरेण विधिना तात पूजयित्वा दिवाकरम् ।।

सर्वान्कामानवाप्नोति तथादित्यालयं नृप ।। ७ ।।

।। भीष्म उवाच ।। ।।

सौरस्नानविधिं ब्रूहि सरहस्यं महामते ।।

येन स्नातोऽमलो याति नरः पूज यितुं रविम् ।। ८ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

हंत ते संप्रवक्ष्यामि स्नानं पापप्रणाशनम् ।।

शुचौ मनोरमे स्थाने संगृह्यास्त्रेण मृत्तिकाम् ।।९ ।।

संधिसंघो हकारस्तु टरेफोफसमन्विते ।।

अनेनास्त्रेण संगृह्य ततः स्नानं समाचरेत् ।। १०।।

मलस्नानं ततः पश्चाच्छेषार्धेन तु कारयेत् ।।

भागत्रयं तु सार्धं तु तृणपाषाणवर्जितम् ।। ११ ।।

एकमस्त्रेण चालभ्य तथान्यं भास्करेण तु ।।

अंगं चैव तृतीयेन अभिमंत्र्य सकृत्सकृत् ।। १२ ।।

जप्त्वास्त्रेण क्षिपेद्दिक्षु निर्विघ्नं तु जलं भवेत् ।।

सूर्यतीर्थे द्वितीयेन अभिमंत्र्य सकृत्सकृत् ।। १३ ।।

गु(मु)ण्डयित्वा ततः स्नायादिति तीर्थेषु मानवः ।।

तूर्यशंखनिनादेन ध्यात्वा देवं दिवाकरम् ।। १४ ।।

स्नात्वा राजोपचारेण पुनराचम्य यत्नतः ।।

स्नानं कृत्वा ततो भीष्म मंत्रराजेन संयुतम् ।। १५ ।।

हरेफौ बिंदुयुक्तश्च तथान्यो दीर्घया सह ।।

मात्रया रेफसंयुक्तो हकारो बिंदुना सह ।। १६ ।।

सकारः सविसर्गस्तु मंत्रराजोऽयमुच्यते ।।

ततस्तु तर्पयेन्मंत्रान्सर्वांस्तांस्तु कराग्रजैः ।। १७ ।।

पर्वणामूर्ध्वतो देवाः सव्येन मुनयस्तथा ।।

पितरश्चापसव्येन तद्बीजेन प्रतर्पयेत्।। ।। १८ ।।

यद्गीतं प्रवरं लोके अक्षराणां मनीषिभिः ।।

तद्बिंदुसहितं प्रोक्तं हृद्बीजं नात्र संशयः ।। १९ ।।

कृत्वा वामकरे हस्ताद्ध्यात्वा प्राज्ञो विधानवित् ।।

एवं स्नात्वा विधानेन संध्यां वन्देद्विधानतः ।। २० ।।

ततो विद्वान्क्षिपेत्पश्चाद्भास्करायोदकांजलिम् ।।

जपेच्च त्र्यक्षरं मंत्रं षण्मुखं वा यदिच्छया ।। २१ ।।

मंत्रराजेति यः पूर्वं तवाख्यातो मया नृप ।।

पश्चात्तीर्थे तु मंत्रांस्तु संहृत्य हृदयं न्यसेत् ।। २२ ।।

मंत्रैरात्मानमेकत्र कृत्वा ह्यर्घ्यं प्रदापयेत् ।।

रक्तचन्दनगंधैस्तु शुचिस्नातो महीतले ।। २३ ।।

कृत्वा मण्डलकं वित्तमेकचित्तो व्यवस्थितः ।।

गृहीत्वा करवीराणि संस्थाप्य ताम्रभाजने ।। २४ ।।

तिलतंडुलसयुक्तं कुशगन्धोदकेन तु ।।

रक्तचन्दनधूपेन युक्तमर्घ्यं प्रसाध्य तत् ।। २५ ।।

कृत्वा शिरसि तत्पात्रं जानुभ्यामवनिं गतः ।।

पूर्वमंत्रेण संयुक्तमर्घ्यं दद्यात्तु भानवे ।।२६।।

मुच्यते सर्वपापैस्तु यो ह्येवं विनिवेदयेत् ।।

यद्युगादिसहस्रेण व्यतीपातशतेन च ।। २७ ।।

अयनानां सहस्रेण चन्द्रस्य ग्रहणे तथा ।।

गवां शतसहस्रेण यत्फलं ज्येष्ठपुष्करे ।।

दत्ते कुरुकुलश्रेष्ठ तदर्घ्येण फलं लभेत् ।।२८।।

दीक्षामन्त्रविहीनोऽपि भक्त्या संवत्सरेण तु ।।

फलमर्घ्येण वै वीर लभते नात्र संशयः ।। २९ ।।

यः पुनर्दीक्षितो विद्वान्विधिनार्घ्यं निवेदयेत् ।।

नासावुत्पद्यते भूमौ स लयं याति भास्करे।। ३० ।।

इह जन्मनि सौभाग्यमायुरागेग्यसंपदाम् ।।

अचिराद्भवते वीर स भार्यासुखभाजनम्।।३१।।

एष स्नानविधिः प्रोक्तो मया संक्षेपतस्तव ।।

हिताय मानवेंद्राणां सर्वपापप्रणाशनः ।।३२।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मेषु भीष्मव्याससंवाद एकोनद्विशततमोऽध्यायः ।। १९९ ।।

वर्गः:भविष्यपुराणम्

सौरधर्मवर्णनम्

।। भीष्म उवाच ।। ।।

कथितस्ते स्नानविधिर्ब्रह्मन्वै पापहारकः ।।

सम्यग्ब्रह्मर्चनविधिं पूजयिष्यामि येन वै ।। १ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

हंत ते संप्रवक्ष्यामि विधिमादित्यपूजने ।।

विविक्ते विजय स्थाने सुप्रसन्ने सुशोभने ।। २ ।।

पूजयेद्भास्करं मन्त्री सरलीकृतविग्रहः ।।

भद्रासनसमारूढः प्राङ्मुखः साधकोत्तमः ।। ३ ।।

अस्त्रबीजेन मंत्रेण नरः स्वांगानि विन्यसेत् ।।

अंगुष्ठमादितः कृत्वा कनिष्ठान्तं सुविन्यसेत् ।।४।।

हृदयादीन्फडन्तांस्तान्विन्यसेत्क्रमतः सदा ।।

नेत्रपाणितले वीर न्यस्य अर्घ्यादि मंत्रवित् ।। ५ ।।

यवर्गे यचतुर्थं तु कर्णबिंदुसमन्वितम् ।।

नेत्रबीजमिति प्रोक्तं ज्योतीरूपं न संशयः ।।६।।

पश्चात्तु त्र्यक्षरं सूर्यं कवचं विन्यसेद्बुधः ।।

कथितं तन्मया वीर मंत्रराजेति पृच्छतः ।। ७ ।।

प्राणायामं ततः कुर्यात्प्रथमं बीजमुद्गिरन् ।।

शेषक्रमेण हुत्वायं विरजे भीष्मशक्तितः ।। ८ ।।

त्रिभिरेव ततो घोरैरात्मशुद्धिः कृता भवेत् ।।

इति संशोध्य चात्मानं सूर्यं सर्वांतिकं न्यसेत् ।। ९ ।।

हृदये हृदयं न्यस्य शिरः शिरसि विन्यसेत् ।।

एकविंशतिमातृकाया अक्षरं यत्प्रकीर्तितम् ।। १० ।।

हृद्बीजमिति विख्यातं ब्रह्मस्थानमनौपमम्।।

शिरसार्कस्य पूजा तु लोकेर्कः प्रतिकथ्यते ।। ११ ।।

शिखायां तु शिखां न्यस्येच्छरीरे कवचं न्यसेत् ।।

नेत्रयोर्विन्यसेन्नेत्रं करयोरस्त्रमेव च ।। १२ ।।

महाव्याहृतयो राजंस्तथारज्वालिनी शिखा ।।

हकारश्च रकारश्च कुकारो बिंदुना सह ।।१३ ।।

एतेषां समयाश्चैव कवचं परिकथ्यते ।।

नेत्रयोर्विन्यसेन्नेत्रं करयोर स्त्रमेव च ।। १४ ।।

एवमंगानि विन्यस्य नासौ केनापि बाद्ध्यते ।।

शत्रवो मित्रतां यांति अलाभे लाभमाप्नुयात् ।।१५।।

आत्मानं भास्करं ज्ञात्वा यथोक्तं तत्त्वदर्शिभिः ।।

ततस्तु पूजयेद्भानुं स्थंडिले विधिवत्पुनः ।। १६ ।।

कृत्वा तु दक्षिणे पार्श्वे दिव्यपुष्पकरंडकम् ।।

कृत्वा सुशोभिते वामे ताम्रपूर्णेन वारिणा ।। १७ ।।

अस्त्रेण क्षालितां पूर्णां शेषं मंत्रैर्जलैस्तथा ।।

अभिमंत्र्य ततः स्थाप्य कवचेनावगुंठिताम् ।। १८ ।।

स्थंडिले चैव द्रव्याणि पूजार्थं कल्पितानि तु ।।

सर्वाणि प्रोक्षयेद्विद्वानर्घ्यपात्रं जलेन तु ।।

ततो मंत्रं जपेत्पश्चादेकचित्तेन मंत्रवित् ।।१९।।

।। भीष्म उवाच ।। ।।

पुराणसहितैर्मंत्रैर्यो विधिः कथितो बुधैः ।।२०।।

स मया विदितः कृत्स्नः कथितो नैकशो द्विजैः ।।

वेदोक्तैर्विविधैर्मंत्रैर्यथा संपूज्यते रविः ।।२१ ।।

तथा मे ब्रूहि सकलं वैदिकं विधिसत्तमम् ।। २२ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मेपर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मे द्विशततमोऽध्यायः ।।२००।।

वर्गः:भविष्यपुराणम्

सूर्यमण्डलदेवतार्चनविधिवर्णनम्

।। व्यास उवाच ।।

अथ त्वां कथयिष्येहं संवादं धर्मवर्द्धनम् ।।

सुरज्येष्ठस्य देवस्य केशवस्य च भारत ।। १ ।।

मनोवत्यां सुरज्येष्ठं सुखासीनं चतुर्मुखम्।।

प्रणम्य शिरसा विष्णुरिदं वचनमब्रवीत् ।। २ ।।

।। विष्णुरुवाच ।। ।।

भगवन्देवदेवेश सुरज्येष्ठ चतुर्मुख ।।

आराधनविधिं ब्रूहि भास्करस्य महात्मनः ।। ३ ।।

कथमाराधयेद्भानुं मंडलस्थं दिवस्पतिम् ।।

ब्रूहि मेऽत्र गणं देवं येनाहं पूजये विभुम् ।। ४ ।।

साधुसाधु महाबाहो साधु पृष्टोऽ स्मि भूधर ।।

शृणु चैकमना देव भास्कराराधने विधिम् ।।५।।

खषोल्कं निर्मलं देवं पूजयित्वा विभावसुम् ।।

पूर्वे मध्ये तथाग्नेय्यां विरूपाक्षे प्रभं जने ।। ६ ।।

क्रमेण यावदीशानीं हृदि बीजेन विन्यसेत् ।।

खषोल्कासनमेतत्तु विन्यस्तं मानवोत्तमैः ।। ७।।

ततस्तस्योपरिष्टात्तु हृदयेन तु कंचु कम् ।।

सप्तावरणसंयुक्तमष्टपत्रं सकर्णिकम् ।। ८ ।।

केसरालंबदेवत्वं पंचवर्णं महाद्भुतम् ।।

परीक्षाभूमिविधिवच्छास्त्रोक्तविधिना कृतम् ।। ९ ।।

दीप्तादि पूर्वादारभ्य यावदीशानगोचरम् ।।

न्यसेच्छक्त्यष्टकं मंत्री मध्यतः सर्वतोमुखीम् ।। 1.201.१० ।।

दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर्विमला तथा ।।

अमोघा विद्युता चैव नवमी सर्वतोमुखी ।। ११ ।।

तत आवाहयेद्भानुं स्थापयेत्कर्णिकोपरि।।

उपस्थानं तु वै कृत्वा मंत्रेणानेन सुव्रत ।। १२ ।।

उदुत्यं जातवेदसमिति मंत्रः प्रकीर्तितः ।।

अग्निं दूतेन मंत्रेण अनेन विश्वसुव्रत ।।१३।।

आकृष्णेन रजसा मंत्रेणानेन चार्चयेत् ।।

हंसःशुचिषदिति च मंत्रेणार्कं प्रपूजयेत् ।। १४ ।।

अपप्तेतारकं देवीदीप्तानेन प्रपूजयेत् ।।

अदृश्रमस्यकेतवः सूक्ष्मां देवीं समर्चयेत् ।। १५।।

तरणिर्विश्वदर्शेति अनेन सततं जयम् ।।

प्रत्यङ्देवानां विशेति भद्रां देवीं समर्चयेत् ।। १६ ।।

विभूतिमर्चयेन्नित्यं येनापावकचक्षसा ।।

विद्यामेषीति मंत्रेण ह्यनेन विमलां सदा ।। १७ ।।

अमोघां पूजयेन्नित्यं मंत्रेणानेन सुव्रत।।

नवमीं पूजयेद्देवीं सततं सर्वतोमुखीम् ।। १८ ।।

मंत्रेणानेन कृष्णस्य उद्वयंतमितीह च ।।

उद्यन्नद्यमित्रहोमं प्रथममक्षरं व्रजेत्।। १९ ।।

द्वितीयं पूजयेत्कृष्णं शुक्लेषु हरिमाहवे ।।

उदगादयमादित्यो अनेनापि तृतीयकम् ।। 1.201.२० ।।

तत्सवितुर्वरेण्येति चतुर्थं परिकीर्तितम् ।।

महितोमहितोयेति पंचर्चं परिकीर्तयेत् ।। २१ ।।

हिरण्यगर्भः समवर्तता षष्ठं बीजं प्रकीर्तितम् ।।

सविता पश्चातात्पुरस्तात्सप्तमं देवसत्तम ।। २२ ।।

एवं बीजानि विन्यस्य आदित्यं स्थापयेद्द्विजः ।।

आदित्यं स्थापयेद्ध्याने सर्वेषां पूजयेद्बुधः ।। २३ ।।

बाह्यतो देवशार्दूल इन्द्रादीनां समंततः।।

रक्तवर्णं महातेजं सितपद्मोपरि स्थितम्।।२४।।

सर्वलक्षणसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम्।।

द्विभुजं चैकचक्रं च सौम्यं पद्मधनुष्करम्।।२५।।

वर्तुलं तेन बिंबेन मध्यस्थमतितेजसम्।।

आदित्यस्य त्विदं रूपं सर्वलोकेषु पूजितम्।।२६।।

ध्यात्वा संपूजयेन्नित्यं स्थंडिलं मंडलाश्रितम्।।२७।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मेषु सूर्यमण्डलदेवतार्चनविधिवर्णनं नामैकाधिक द्विशततमोऽध्यायः ।। २०१ ।।

वर्गः:भविष्यपुराणम्

आदित्यपूजाविधिवर्णनम्

विष्णुरुवाच ।। ।।

मण्डलस्थं सुरश्रेष्ठ विधिना येन भास्करम् ।।

पूजयेन्मानवो भक्त्या स विधिः कथ्यतां मम ।। १ ।।

पूजयेद्विधिना येन भास्करं पद्मसंभवम् ।।

मूर्तिस्थं सर्वगं देवं पूजितं ससुरासुरैः ।।२।।

।। ब्रह्मोवाच ।।

साधु कृष्ण महाबाहो साधु पृष्टोऽस्मि सुव्रत ।।

शृणु चैकमनाः पूर्वं मूर्तिस्थं येन पूजयेत् ।। ३ ।।

इषे त्वेति च मन्त्रेण उत्तमांगं सदार्चयेत् ।।

अग्निमीळेति मन्त्रेण पूजयेद्दक्षिणे करे ।।४।।

अग्न आयाहि मन्त्रेण पादौ देवस्य पूजयेत् ।।

आजिघ्रेति च मंत्रेण पूजयेत्पुष्पमालया ।।५।।

योगयोगति मंत्रेण मुक्तपुष्पांजलिं क्षिपेत् ।।

समुद्रं गच्छ यत्प्रोक्तमनेन स्नापयेद्रविम् ।। ६ ।।

इमं मे गंगेति यत्प्रोक्तमनेनापि च भूधर ।।

समुद्रज्येति मन्त्रेण कषायैः परिरूपयेत्।। ७ ।।

स्नापयेत्पयसा कृष्ण आप्यायस्वेति मन्त्रतः ।।

दधिक्राव्णेति वै दध्ना स्नापयेद्दधिवद्रविम् ।। ८ ।।

तेजोऽसि शुक्रमिति च घृतेन स्नपनं परम्।।

या औषधीति मंत्रेण स्नानमोषधिभिः स्मृतम् ।। ९ ।।

उद्वर्तयेत्ततो द्विपदाभिः सुराधिप ।।

मानस्तोकेति मन्त्रेण युगपत्स्नानमाचरेत्।।१०।।

विष्णोरराटमन्त्रेण स्नापयेद्गन्धवारिणा।।

सौवर्णेन तु मंत्रेण अर्घ्यं पाद्यं निवेदयेत्।।११।।

इदं विष्णुर्विचक्रमे मंत्रेणार्घ्यं प्रदापयेत्।।

वेदोऽसीति हि मंत्रेण उपवीतं प्रदापयेत्।।१२।।

बृहस्पतेति मन्त्रेण दद्याद्वस्त्राणि भानवे।।

येन श्रियं प्रकुर्वाणां पुष्पमालां प्रयोजयेत्।।१३।।

धूरसीति च मन्त्रेण धूपं दद्यात्सगुग्गुलम्।।

समिद्धोंऽजनमंत्रेण अंजनं तु प्रयच्छति।।१४।।

युञ्जानीति च मंत्रेण भानुं रोचनयार्चयेत् ।।

आरक्तकं च वै कुर्याद्दीर्घायुष्ट्वाय वै बुधः ।। १५ ।।

सहस्रशीर्षा पुरुषो रविं सरसि पूजयेत् ।।

संभावयेति मंत्रेण पद्मनेत्रे परामृशेत् ।। १६ ।।

विश्वतश्चक्षुरित्येवं भानोर्देहं समालभेत् ।।

श्रीश्च ते लक्ष्मीश्चेति मंत्रेणानेन पूजयेत् ।। १७ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्म आदित्यपूजाविधिवर्णनं नाम द्व्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। २०२ ।।

वर्गः:भविष्यपुराणम्

भास्कराराधनविधिवर्णनम्

।। विष्णुरुवाच ।।

व्योमपूजाविधिं ब्रूहि समासाच्चतुरानन ।।

अष्टशृंगं कथं व्योम पूजयेद्भास्करस्य तु ।। १ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

व्योमपूजाविधिं कृष्ण निबोध गदतो मम ।।

अष्टशृंगं यथा व्योम पूजयंति मनीषिणः ।। २ ।।

सौवर्णं राजतं ताम्रं कृत्वा चाश्ममयं तथा ।।

अष्टशृंगं महाबाहो अनेन विधिनार्चयेत् ।। ३ ।।

प्रथमं पूजयेद्भानुं मध्ये मंत्रेण सुव्रत ।।

महिषा वो महायेति नानापुष्पकदंबकैः ।। ४ ।।

त्रातारमिंद्रं मंत्रेण सर्वशृंगं सदार्चयेत् ।।

उदीरतामवर इत्यथ वानेन पूजयेत् ।। ५ ।।

आयं गौरिति मन्त्रेण नैर्ऋ(कृ)तं शृंगमर्चयेत् ।।

रक्षोहणं वाजिनं वा पूजयेदसुरांतकम् ।। ६ ।।

इन्द्रसोमांतपतये ह्यथ वानेन पूजयेत् ।।

अभित्वा शूर नो नुम ऐशानं शृंगमर्चयेत् ।। ७ ।।

एवं भानुं च परितः पूजयंति सदाच्युत ।।

येनेदं भूतमिति वै अथ वानेन पूजयेत ।। ८ ।।

नमोऽस्तु सर्वपापेभ्यो व्योमपीठं सदार्चयेत् ।।

ते नराः सततं कामान्प्राप्नुवंति न संशयः ।। ९ ।।

त्वमेको रुद्राणां वसूनां पूर्वाह्णे तेन पूजयेत् ।।

तद्विष्णोः परमं पदं हंसः शुचिषदिति वै अपराह्ने सदार्चयेत् ।। १० ।।

एवं भानुं ग्रहैः सार्धं पूजयंति सदस्पते ।।

ते सर्वान्विविधान्कामान्प्राप्नुवंति न संशयः ।। ११ ।।

विमले वाससी दत्त्वा गुरवे सपवित्रके ।।

उपानहौ तथा कृष्ण सौवर्णमंगुलीयकम् ।। १२ ।।

गन्धपुष्पाणि चित्राणि भक्ष्यभोज्यान्यनेकशः ।।

अनेन विधिना यस्तु सोपवासोर्चयेद्रविम् ।।

बहुपुत्रो बहुधनः स नरो भव्यवान्भवेत् ।।१३।।

उत्तरे चायने यस्तु सोपवासोर्चयेद्रविम् ।।

सोश्वमेधफलं विंद्याद्बहुपुत्रश्च जायते ।। १४ ।।

कृत्वोपवासं विषुवे यस्तु पूजयते रविम् ।।

बहुपुत्रो बहुधनो कीर्तिमांश्चापि जायते ।। १५ ।।

कृत्वोपवासं ग्रहणे विधिवच्चंद्रसूर्ययोः ।।

पूजयेद्भास्करं भक्त्या ब्रह्मलोकं स गच्छति ।। १६ ।।

इति ते कथितो विष्णो भास्कराराधने विधिः ।।

यं श्रुत्वा पुरुषो भक्त्या मम लोके महीयते ।। १७ ।।

पुनरेत्य महीं कृष्ण राजा भवति भूतले ।।

बहु पुत्रो बहुधनः समरेष्वपराजितः ।। १८ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मे भास्कराराधनविधिवर्णनं नाम त्र्यधि कद्विशततमोऽध्यायः ।। २०३ ।।

वर्गः:भविष्यपुराणम्

व्योमार्चनविधिवर्णनम्

।। सुमन्तुरुवाच ।। ।।

अतः परं प्रवक्ष्यामि विधिं परमपूजितम् ।।

रत्नव्योमप्रतिष्ठायां यथा भानुं प्रपूजयेत् ।। १ ।।

अर्चयित्वा तु प्रकृतिं गंधपुष्पाक्षतैर्विभो ।।

सहोदकेनांजलिना सहपुष्पाक्षतेन वा ।। २ ।।

आवाहयेन्महादेवं खषोल्कं भास्करं विभुम् ।।

मन्त्रेण कुरुशार्दूल प्रत्यक्षकिरणाय वै ।। ३ ।।

ॐ खषोल्कमावाहयामि ॐ भूर्भुवः स्वरों आदित्याराधने मन्त्रः ।। ४ ।।

अभिमन्त्र्य भुवे मात्रं सावित्र्या च ऋचा विभो ।।

आपो हिष्ठेति या प्रोक्ता वृथा सूर्यस्य सर्वदा ।। ५ ।।

यथान्यायं तु संक्षाल्य पूरयेच्चान्यतो यतः ।।

हिरण्यगर्भः समवर्ततेत्यनया क्षालयेद्बुधः ।। ६ ।।

सविता पश्चातात्सविता ह्यनया पूरयेद्बुधः ।।

इत्येवं पूरयित्वा तु वारि पुष्पाक्षतैर्बुधः ।। ७ ।।

पात्रमौदुम्बरं गृह्य कृत्स्नं सूर्यस्य दर्शयेत् ।।

उदुत्यं जातवेदसमनया व्योम्नि निक्षिपेत् ।। ८ ।।

हंसः शुचिषदिति पाद्यं दद्याद्विचक्षणः ।।

निर्वापयेच्च पयसा खषोल्कं स्नापयेत्ततः ।। ९ ।।

अग्निस्तु सप्तभिर्वीर कीर्तितास्ताश्च कृत्स्नशः ।।

आपो हिष्ठेति च क्रमात्तिसृभिः कुरुनंदन ।। १० ।।

हिरण्यवर्णेति क्रमाच्चतुर्भिश्च नराधिप ।।

अभिमंत्र्योदकमृग्भिस्तिसृभि र्निक्षिपेन्नृप ।। ११ ।।

भानोः प्रदक्षिणं कृत्वा कृणुष्वपाज इत्यपि ।।

त्य(इत्य)मूषु वाजिनं गिरः प्रथमा परिकीर्तिता ।। १२ ।।

पतिमिंद्रस्तवाचाम द्वितीया परिकीर्तिता ।।

पतिमिंद्रस्तु शुद्धो न आगहि तृतीया परिकीर्तिता ।। १३ ।।

सिध्ये वृत्राणि जिघ्ने शगंधैर्भानुं प्रपूजयेत्।।

अस्य वामस्येत्यनया अक्षतैः पूजयेद्रविम् ।। १४ ।।

सप्त युंजंति रथमनया पूजयेद्रविम् ।।

पुष्पैर्भरतशार्दूल सततं तमनाशनम् ।। १५ ।।

को ददर्श प्रथम मनया धूपमादिशेत् ।।

पाकः पृच्छाम्यनया चंदनं प्रतिपादयेत् ।। १६ ।।

उद्दीप्यस्येत्यनया दीपं दद्याद्विभावसोः ।।

अर्चित्वा कुंकुमं चैव शीर्षं क्षीरं तु मंडलम् ।। १७।।

युक्ता मातासीत्यनया नैवेद्यं प्रतिपादयेत् ।।

गौरीर्मिमायेति दद्यात्तथा शुक्ले च वाससी ।। १८ ।।

तस्याः समुद्रेत्यनया उपवीतं निवेदयेत् ।।

इति संपूज्य देवेशं ततः कुर्यात्परां स्तुतिम् ।। १९ ।।

ऋग्भिर्वै पंचभिस्तात शृणु चैकमनादृतः ।।

उक्षाणं पृश्निरिति च प्रथमा परिकीर्तिता ।। २० ।।

चत्वारि वागिति भवेद्द्वितीया परिकीर्तिता ।।

इंद्रं मित्रं तृतीया तु वराधिक्ये प्रकीर्तिता ।। २१ ।।

कृष्णं नियानं हि तथा चतुर्थी परिकीर्तिता ।।

यो रत्नवाहीत्यनया किरीटं योजयेद्रवौ ।। २२ ।।

गतेहनामित्यनया अव्यंगं भास्करं न्यसेत् ।।

इयमददाद्रभसमृणच्युतमिति ऋगादितः ।। २३ ।।

कृत्वा पूजां ततश्चर्ग्भिरष्टाभिरिति चाच्युत ।।

देवस्य शक्तयोऽष्टौ च पूजयेद्विधिवत्क्रमात् ।। २४ ।।

इत्येष ते मयाख्यातः प्रतिमापूजने विधिः ।।

यः पुरोक्तो महाबाहो ब्रह्मणा विष्णवे तथा ।।२५।।

अनेन विधिना यस्तु सततं पूजयेद्रविम् ।।

स प्राप्नोत्यखिलान्कामानिह लोके परत्र च ।।२६।।

पुत्रार्थी लभते पुत्रान्धनार्थी लभते धनम् ।।

कन्यार्थी लभते कन्यां वेदार्थी वेदविद्भवेत् ।।२७।।

निष्कामः पूजयेद्यस्तु स मोक्षं प्राप्नुयान्नरः ।।

अनेन विधिना पूज्य गतः सिद्धिं स वैष्णवः ।। २८ ।।

ब्रह्मादयस्तथा देवं पूजयित्वा विभावसुम् ।।

अनेन विधिना पूज्य संतः सिद्धिं परां गताः ।। २९ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे व्योमार्चनविधिवर्णनं नाम चतुरधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। २०४ ।।

वर्गः:भविष्यपुराणम्

महादेवार्चनविधिवर्णनम्

।। व्यास उवाच ।। ।।

पुनर्निबोध मे भीष्म गदतः परमं विधिम् ।।

येन पूजयते नित्यं महादेवं दिवा करम् ।। १ ।।

प्रभूतं निर्मलं तेज आराध्य परमं सुखम् ।।

पूर्वमंतस्तथाग्नेय्यां नैर्ऋत्यां पवनालये ।। २ ।।

क्रमेण यावदीशानं हृदि बीजं च विन्यसेत् ।।

भास्करासनमेतत्तु न्यस्तव्यं तत्त्वदर्शिभिः ।। ३ ।।

उपरिष्टात्ततस्तस्य हृदयेन तु पंकजम् ।।

अष्टपत्रं केशरालं पंचवर्णसकेशरम् ।। ४ ।।

दीप्तादि पूर्वमारभ्य आमहादेवगोचरम् ।।

शक्त्यष्टकं न्यसेन्मंत्रैरादितः सर्वतोमुखीम् ।। ५ ।।

अबीजैः केसराग्रेषु क्रमेणैव च पूजयेत् ।।

ततस्त्वावाहयेद्भानुं स्थापयेत्कर्णिकोपरि ।। ६ ।।

तस्योपहृत्य तं चान्यं वेदितव्यं खपुष्करम् ।।

तेनैवावाहनं चार्च्य स्थापनं चार्धमेव च ।। ७ ।।

पाद्यमाचमनं स्थानं वस्त्रगंधादिभूषणम् ।।

विधिना वीरपुष्पाणि नैवेद्यं धूपमेव च ।। ८ ।।

कर्तव्यं श्रद्धया भक्त्या एवं तुष्यति भास्करः ।।

महापातकिनोऽप्याशु लभंते चिंतितं फलम् ।। ९ ।।

आदित्यं पूजयित्वा तु पश्चादंगानि पूजयेत् ।।

दीप्तायां हृदयं न्यस्य भवान्या शिरसो न्यसेत् ।। १० ।।

दिग्विदिक्षु न्यसेदस्त्रमिंद्रादि दिशोत्तरांतिकम् ।।

कर्णिकायां न्यसेन्नेत्रं स्वबीजेन तु वार्चयेत ।। ११ ।।

पुष्पैर्गंधैश्च धूपैश्च हृदयानि क्रमेण तु ।।

पूजयित्वा तु विधिवद्गर्भं पश्चात्तु मंत्रवित् ।। १२ ।।

बाह्यतः पूर्वतो मंदं दक्षिणेन बुधं तथा ।।

विषाणं पश्चिमे पूज्य उत्तरेण तु भार्गवम् ।। १३ ।।

आग्नेय्यां च कुजं पूज्य नैर्ऋत्यां भानुदेहजम् ।।

वायव्यां पूजयेत्कृष्णमैशान्यां विकचं नृप ।। १४ ।।

इन्द्रादिलोकपालांश्च ततोऽष्टौ पूजयेद्बुधः ।।

सुगंधैर्विविधैः पुष्पैर्धूपैश्चैव मनोरमैः ।। १५ ।।

क्रमेण पूजयेद्भानुं लोकपालैर्ग्रहैः सह ।।

मंत्रैः कुरुकुलश्रेष्ठ य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः ।। १६ ।।

अनेन विधिना यत्र देवः संपूज्यते रविः ।।

न चौराग्निभयं तत्र न चापि नरकाद्भयम् ।। १७ ।।

वर्षोपलविषादिभ्यो भयं तत्र न विद्यते ।।

सुखमारोग्यमानंदं सुभिक्षमचलां श्रियम् ।। १८ ।।

तेजोबिंबांतमध्यस्थ आदित्यः परमार्थतः ।।

यष्टव्यः साधकैर्नित्यं न रथो न च वाजिनः ।। १९ ।।

इत्येष विधिराख्यातो मया भीष्म तवाखिलः ।।

येन पूजयते नित्यं महादेवो दिवाकरम् ।। २० ।।

इत्थं पूज्य विवस्वन्तं हृद्बीजेन विसर्जयेत् ।।

य एवं पूजयेद्भानुं स याति परमां गतिम् ।। २१ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मे भीष्मव्याससंवादे महादेवा र्चनविधिवर्णनं नाम पंचाधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। २०५ ।।

वर्गः:भविष्यपुराणम्

सूर्यपूजामाहात्म्यवर्णनम्

।। भीष्म उवाच ।। ।।

मंत्रोद्धारं परं ब्रूहि मुद्राशक्तिसमन्वितम् ।।

रूपवर्ण समं चैव पौराणिकमनुत्तमम् ।। १ ।।

।। व्यास उवाच ।। ।।

शृणु भीष्म महाबाहो यथा वक्ष्यामि तेनघ ।।

पौराणिकानां मंत्राणामुद्धारं वैदिकादृते ।।२।।

वर्णरेफसमायुक्तं विद्रुमेनैव भूषितम् ।।

अंतस्थानां हि अंत्यं वै ब्रह्मदैवत्यमुच्यते ।।३।।

बिंदुरेफसमायुक्तं दीर्घया मात्रया तथा ।।

दीक्षाक्षरं समुद्दिष्टं द्वितीयं विष्णुदैवतम् ।।४।।

तृतीयं तु तथा प्रोक्तं सविसर्गं जनाधिप ।।

स तृतीयो बुधैः प्रोक्तो रुद्रदैवत एव हि ।।५।।

भास्करोयं महान्साक्षान्मंत्रमूर्तिस्त्रिरक्षरः।।

दुर्लभः परमो गुह्यस्त्रिदेवो देवपूजितः ।।६।।

यस्त्विदं जपते भक्त्या स याति परमां गतिम् ।।

ततश्च मुद्रां वक्ष्यामि सान्निध्य कारणं परम् ।।७।।

पद्माकारौ करौ कृत्वा मध्ये श्लिष्टे तु मध्यमे।।

अंगुलिं क्षारयेत्तस्मिन्विमुद्रेति च सोच्यते ।।८।।

अनया बद्धया राजन्भास्करस्य प्रियो भवेत् ।।

महाभयेषु सर्वेषु मातृवत्परिरक्षति ।। ९ ।।

हृदयं तस्य विज्ञेयं यदक्षरवरं स्मृतम् ।।

विद्रुमोपरि संछन्नं हृद्गतं तद्गतं सदा ।। १० ।।

शिरस्यर्कमिति प्रोक्तं देवदेवस्य भारत ।।

महाव्याहृतयस्तिस्रस्तथारज्वालिनी शिखा ।। ११ ।।

अष्टाक्षरा तु विद्येयमादित्यस्य महात्मनः ।।

यः स्मरेत्साधकस्त्वेनं नासौ केनापि बाध्यते ।। १२ ।।

अकारेण समायुक्तं बिंदुरेफसमन्वितम् ।।

हकारमग्निदैवत्यं कवचं भास्करप्रियम्।। १३ ।।

एकाक्षरमिदं प्रोक्तमभेद्यं यः स्मरेदिदम् ।।

दुष्टानां चैव विघ्नानां नाशनं नात्र संशयः ।। १४ ।।

सविसर्गो रेफ इति अस्त्रमेकाक्षरं स्मृतम् ।।

नाशयेद्दुष्टकर्माणि साधकस्य न संशयः ।। १५ ।।

संमुखौ तौ करौ कृत्वा श्लिष्टौ तु ग्रथितांगुली ।।

कनिष्ठेनामिके योज्ये तर्जन्यौ मध्यमे तथा ।। ।। १६ ।।

हृच्छिरः सशिखा चर्मा मुद्रेयं व्योमसंज्ञिता ।।

मुष्टिवक्रोच्छ्रितं कुर्यात्सव्यहस्तस्य तर्जनीम् ।।१७।।

मालशब्दकृतादिस्तु मुद्रा ह्यस्त्रस्य कीर्तिता ।।

त्रासनी नाम विख्याता सर्वविप्रभयंकरी ।। १८ ।।

कर्णबिंदुसमायुक्तं यं चतुर्थं महामते ।।

भास्करस्य त्विदं नेत्रमग्रिदैवतमुच्यते ।।। ।। १९ ।।

स्मरः स्यात्साधकेंद्राणां दुरंतो नाशने ध्रुवम् ।।

मध्यमा तर्जनी चैव सव्यहस्तस्य चोच्छ्रितम्।। २० ।।

कनिष्ठानामिके कुंच्य अंगुष्ठेन ततः क्रमेत् ।।

नेत्राभ्यां स्पर्शयेदेनां नेत्रमुद्रा प्रकीर्तिता ।। २१ ।।

गोवृषा नाम विख्याता दर्शयेद्दिव्यगोचरम् ।।

रां दीप्तारिं ततः सूक्ष्मारीं जया भीष्म उच्यते ।। २२ ।।

उभाह्वारूं विभूतिश्च विमला रें प्रकीर्तिता ।।

अघहा च महाबाहो विद्युता रौं प्रकीर्तिता ।। २३ ।।

गोवृषा नाम रं सर्वं वीरभद्रकरी तथा ।।

इत्येता बीजरूपास्तु कथिताश्चैव शक्तयः ।। २४ ।।

उत्तानौ तु करौ कृत्वा सव्याकुंच्य ततोंगुलीः ।।

कुर्यादुपरि चांगुष्ठौ चालयेत पुनःपुनः ।। २५ ।।

सर्वासां चैव शक्तीनामेता मुद्राः प्रदर्शयेत् ।।

नाम्ना च विद्युता चैव नवमी सर्वतोमुखी ।। २६ ।।

नामान्येतानि शक्तीनां समासात्कथितानि तु ।।

सबीजानि महाबाहो मया स्नेहेन भारत ।। २७ ।।

ग्रहाणां शृणु बीजानि रूपं च गदतो मम ।।

सर्वत्र भं तथा खं च कंजकूतुहलोद्वह ।। २८ ।।

ॐकारा दीपिताः सर्वे नमस्कारांतयोजिताः ।।

पूजाकाले प्रयोक्तव्या जपकाले तथैव च ।। २९ ।।

होमकाले तु स्वाहांतं मंत्रं षट्कारसंयुतम् ।।

सर्वे बिंदुयुता भीष्म शिखा बिंदुविभूषिताः ।। ३० ।।

सोमाद्याः केतुपर्यंता ग्रहा ह्येवं प्रकीर्तिताः ।।

एता मुद्राः प्रवक्ष्यामि सर्वसिद्धिप्रदायिकाः ।। ३१ ।।

सुमुखौ तु करौ कृत्वा श्लिष्टौ चैव प्रसारितौ ।।

इयं मुद्रा नमस्कारे ग्रहसान्निध्यकारिका ।। ।। ३२ ।।

मंत्रोद्धारस्तवाख्यातो रहस्यो दुर्लभो नृप ।।

शृणुष्व रूपं देवानां ध्यानकाले ह्युपस्थिते ।। ३३ ।।

जपावर्णं महातेजं श्वेतपद्मोपरि स्थितम्।।

सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वाभरणभूषितम् ।। ३४ ।।

तथैकवक्त्रं द्विभुजं सोमपंकजकंधरम् ।।

मंडलेन च रूपं तु मध्यस्थं रक्तवाससम् ।। ३५ ।।

मार्तंडस्य इदं रूपं शुचिः स्नातो जितेंद्रियः।।

त्रिकालं यः स्मरेद्भीम एकचित्तो व्यवस्थितः ।। ३६ ।।

सोऽचिराद्भवते लोके वित्तेन धनदोपमः ।।

मुच्यते सर्वभोगैस्तु तेजस्वी बलवान्भवेत् ।। ३७ ।।

हृदयं चोत्तमांगं च शिखा वै वक्त्रमेव च ।।

रक्तवर्णा इमे श्यामाः सर्वाभरणभूषिताः ।। ३८।।

वरदाऽभयहस्ताश्च ध्यातव्या साधकेन तु ।।

तडित्पुंजनिभं शस्त्रं रौद्रं चंद्रकरालिनम् ।। ३९ ।।

विशेषः कथितो ह्येष कामरूपः स्वभावतः ।।

दीप्ता दीप्तशिखाकारा ध्यातव्या मम शक्तयः ।। ४० ।।

श्वेतवर्णं स्मरेत्सोमं रक्तवर्णं कुजं स्मरेत् ।।

सौम्यमष्टापदाभं च गुरुं च पीतवर्णकम् ।। ।। ४१ ।।

शंखक्षीरनिभं श्वेतं काणं चांजनसंनिभम् ।।

रजावर्तनिभं राहुं धूम्रं च विकचं स्मरेत् ।। ४२ ।।

वामहस्तौ कटिन्यस्तौ दक्षिणौ चाभयप्रदौ ।।

रक्तभ्रूरक्तनेत्रास्य अर्धकायकृतांजलिः ।। ४३ ।।

इति भानुं ग्रहैः सार्धं ये ध्यायंति नृपोत्तम ।।

लभंते ते महासिद्धिमचिरान्नात्र संशयः ।। ।। ४४ ।।

तवाख्यातमिदं वक्त्रं ग्रहाणां भीष्म कृत्स्नशः ।।

यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यंते भुवि मानवाः ।। ४५ ।।

अनेन विधिना भीष्म सदा देवं दिवाकरम्।।

त्रिकालं पूजयेद्भक्त्या वीर श्रद्धासमन्वितः ।। ४६ ।।

इत्थं पूजयमानस्तु सर्वदेवं दिवाकरम् ।।

ब्रह्महत्याविनिर्मुक्तो महादेवत्वमाप्नुयात्।। ४७ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मेषु सूर्यपूजामाहात्म्यवर्णन्ं नाम षडुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ।। ।। २०६ ।।

वर्गः:भविष्यपुराणम्

आदित्यपूजाविधिवर्णनम्

।। भीष्म उवाच ।। ।।

अहो देवस्य माहात्म्यं भास्करस्य त्वयोदितम् ।।

पूजयंति सदा ह्येनं ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।। १ ।।

।। ।। व्यास उवाच ।। ।।

एवमेतन्न संदेहो यथा वदसि भारत ।।

नास्ति सूर्यसमो देवो नास्ति सूर्यसमा गतिः ।। २ ।।

नास्ति सूर्यसमं ब्रह्म नास्ति सूर्यसमं हुतम् ।।

नास्ति सूर्यसमो धर्मो नास्ति सूर्यसमं धनम् ।। ३ ।।

नास्ति सूर्यादृते कामो नास्ति सूर्यादृते पदम् ।।

नास्ति सूर्यसमो बंधुर्नास्ति सूर्यसमः सुहृत् ।। ४ ।।

नास्ति सूर्यसमा माता नास्ति सूर्यसमो गुरुः ।।

नास्ति सूर्यसमं तीर्थं न पवित्रं ततः परम् ।। ५ ।।

तमेकं दैवतं विद्यान्नैवाप्यर्कपरायणम् ।।

लोकानां देवतानां च पितॄणां चापि भारत ।। ६ ।।

तमर्चंतः स्तुवंतश्च प्राप्नुवंति परां गतिम्।।

ते प्रपन्नास्तु ये भक्त्या मुक्तास्ते भवसागरात्।। ७ ।।

राजा चोरा ग्रहाः सर्पा दारिद्र्यं दुःखसंपदः ।।

नैते पीडयितुं शक्ताः प्रसन्ने भास्करे सति ।। ८ ।।

।।व्यास उवाच ।। ।।

एवं तात महाबाहो देवो भास्करतत्परः ।।

स पूज्यः स नमस्कार्यः स हि ध्यातव्य एव च ।। ९ ।।

प्रत्यक्षदेवता ह्येषा देवदेवोयमादरात् ।।

अथ किं बहुनोक्तेन यद्वक्ष्यामि निबोध मे ।। 1.207.१० ।।

पूजयेत्तनयः पापी तथादित्यदिनैरपि ।।

पूजयन्ति नरा ये वै ते यांति परमां गतिम् ।। ११ ।।

प्राप्ते सूर्यदिने भक्त्या भानुं संपूज्य श्रद्धया ।।

नक्तं करोति पुरुषः स यात्यमरलोक्ताम् ।। १२ ।।

यस्तु पूर्वं रवेर्भक्त्या पञ्चरत्नसमन्वितम्।।

निवेदयति मंत्रेण स यात्यमरलोकताम् ।। १३ ।।

मार्तंडप्रीतये यस्तु कुर्याच्छ्राद्धं विधानतः ।।

संक्रान्तावयने वीर सूर्यलोकं स गच्छति ।। १४ ।।

कृत्वोपवासं षष्ठ्यां तु सप्तम्यां यस्तु मानवः ।।

करोति विधिवच्छ्राद्धं भास्करः प्रीयतामिति।।१५।।

सर्वदोषविनिर्मुक्तः सूर्यलोके महीयते ।।

मानवो यस्तु सप्तम्यां योषिद्वापि दिवाकरम् ।।१६।।

प्रपूज्य विधिवद्भानुं सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।।

विशेषतस्तस्य दिने ग्रहणे च नराधिप ।। १७ ।।

इति भीष्म विजानीहि न देवो भास्करात्प्रियः ।।

आदित्यमेकं परमं देवदेवेषु पूजितम् ।। १८ ।।

रत्नपर्वतमारुह्य यथा भुवि नराधिपाः ।।

सत्त्वानुरूपं गच्छन्ति रत्नभागानशेषतः ।। १९ ।।

तथा भानुं समाराध्य प्राप्नुवंति नराः फलम्।।

धनार्थी प्राप्नुयादर्थं पुत्रार्थी प्राप्नुयात्सुतम् ।। 1.207.२० ।।

मोक्षार्थी मोक्षमाप्नोति चाथ वाऽमरतां व्रजेत् ।।

अथ किं बहुनोक्तेन शृणु त्वं वचनं मम ।। २१ ।।

ब्रह्मादयो देवगणा भानुमाराध्य भारत ।।

मनोहराणि दिव्यानि दिवि स्थानान्यवाप्नुवन् ।। २२ ।।

अचलानि महाभागाः सर्वपापहराणि च ।। २३ ।।

।। सुमन्तुरुवाच ।। ।।

इत्युक्त्वा भगवान्व्यासस्तत्रैवांतरधीयत ।।

भीष्मोऽपि पूजयामास भक्त्या भानुं विधानतः ।।२४।।

तथा त्वमपि राजेन्द्र पूजयेमं दिवाकरम् ।।

पूजयित्वा रविं भक्त्या स्थानं यास्यसि शाश्वतम् ।।२५।।

यथा गतः स भगवान्व्यासो भीष्मश्च मानद ।।

सकृत्प्रपूज्य सप्तम्यां भक्त्या देवं दिवाकरम् ।। २६ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे व्यासभीष्मसंवादे आदित्यपूजामाहात्म्यवर्णनं नाम सप्ताधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। २०७ ।।

वर्गः:भविष्यपुराणम्

सप्तमीव्रतवर्णनम्

।। शतानीक उवाच ।। ।।

पुनर्मे ब्रूहि सप्तम्यां प्रीतये भास्करस्य तु ।।

उपोषितो भवतीह नरो यस्तु द्विजोत्तम ।। १ ।।

।। सुमन्तुरुवाच ।। ।।

कथिताः सप्त सप्तम्यः पुनरस्मिन्महामते ।।

बहवः कुरुशार्दूल भूयस्त्वेताः शृणुष्व मे ।। २ ।।

स्वयं याः कथिताः पूर्वमादित्येन खगाधिप ।।

अरुणस्य महाबाहो सप्तम्यः सप्त पूजिताः ।। ३ ।।

अर्कसंपुटकैरेका द्वितीया मरिचैस्तथा ।।

तृतीया निंबपत्रैश्च चतुर्थी फलसप्तमी ।। ४ ।।

अनोदना पञ्चमी स्यात्षष्ठी विजयसप्तमी ।।

सप्तमी कामिका ज्ञेया विधिं तासां निबोध मे ।। ५ ।।

शुक्लपक्षे रविदिने दक्षिणे चोत्तरायणे ।।

ग्रहणे सूर्यनक्षत्रे गृह्णीयात्सप्त सप्तमी ।। ६ ।।

स तां सु ब्रह्मचारी स्याच्छौचयुक्तो जितेन्द्रियः ।।

सूर्यार्चनरतो दांतो जपहोमपरस्तथा ।। ७ ।।

पञ्चम्यामेव पुरुषः कुर्यान्नित्य मनात्मकम् ।।

षष्ठ्यां न मैथुनं गच्छेन्मधुमांसं च वर्जयेत् ।। ८ ।।

अर्कसंपुटकैरेकां तथान्यां मरिचैर्नयेत् ।।

तथापरां निंबपत्रैः फलाख्यायां फलं चरेत् ।। ९ ।।

अनोदनामन्नरहित उपासीत यथाविधि ।।

अहोरात्रं वायुभक्षः कुर्याद्विजयसप्तमीम् ।। 1.208.१० ।।

तथैकां सप्तमीं कृत्वा प्रतिमासं विचक्षणः ।।

कुर्याद्यथाविधि मुदा ततः कुर्वीत कामिकाम् ।। ११ ।।

आसां लिखित्वा नामानि पत्रकेषु पृथक्पृथक् ।।

तानि सर्वाणि पत्राणि क्षिपेदभिनवे घटे ।। १२ ।।

तदर्थं यो न जानाति लोकवाह्योपि वा नरः ।।

तेन ह्युद्धारयेदेकं न कुर्याच्च विचारणाम् ।।१३।।

तेनैव विधिना यस्तु प्रतिमासं च तत्तपः ।।

सप्तैव यावत्सप्तम्यो विज्ञेया सा तु कामिका ।। १४ ।।

इत्येताः सप्त सप्तम्यः स्वयं प्रोक्ता विवस्वता ।।

कुर्वीत यो नरो भक्त्या स यात्यर्कसदो नृप ।। १५ ।।

अर्कसंपुटकैर्वित्तमचलं सप्तपौरुषम् ।।

मरिचैः संगमः स्याद्वै प्रियैः पुत्रादिभिः सदा ।। १६ ।।

सर्वरोगाः प्रणश्यंति निंबपत्रैर्न संशयः ।।

फलैस्तु पुत्रपौत्राश्च दौहित्रश्चापि पुष्कलः ।। १७ ।।

अतो धनं धनं धान्यं सुवर्णं रजतं तथा ।।

तथा पशुर्हिरण्यं च आरोग्यं सततं नृप ।। १८ ।।

उपोष्य विजयां शत्रून्राजञ्जयति नित्यशः ।।

साधयेत्कामदा कामान्विधिवत्समुपासिता ।। १९ ।।

पुत्रकामो लभेत्पुत्रमर्थकामोर्थमक्षयम् ।।

विद्याकामो लभेद्विद्यां राज्यार्थी राज्यमाप्नुयात् ।।

कृत्स्नान्कामान्ददात्येषा कामदा कुरुनन्दन ।। 1.208.२० ।।

नरो वा यदि वा नारी यथोक्तं सप्तमीव्रतम् ।।

करोति नियतात्मा वै स याति परमां गतिम् ।। २१ ।।

न तेषां त्रिषु लोकेषु किंचिदस्तीति दुर्लभम् ।।

ये भक्त्या लोकनाथस्य व्रतिनः संशितव्रताः ।। २२ ।।

व्रतैस्तु विविधैर्वीर तपोभिर्वा सुदुष्करैः ।।

न तत्फलमवाप्नोति यज्ञैर्वा बहुदक्षिणैः ।। २३ ।।

तीर्थाभिषेचनैर्वापि दानहोमार्चनैस्तथा ।।

यत्फलं च पूजयितुं सप्तम्यां प्राप्य मोक्षदम् ।।

मोक्षार्थी पार्थिवश्रेष्ठ यथाह भगवान्रविः ।। २४ ।।

कृत्वादित्यदिने नक्तं भक्त्या संपूजयेद्रविम् ।।

अचलं स्थानमाप्नोति मानवः श्रद्धयान्वितः ।।

सूर्यलोके च नियतं तस्य वासो न संशयः ।। २५ ।।

यस्तु पूजयते भक्त्या सप्तम्यां भास्करं नरः ।।

ब्रह्मेंद्ररुद्रलोकेषु तस्याप्रतिहता गतिः ।।२६ ।।

नांधो न कुष्ठी न क्लीबो न व्यंगो न च निर्धनः ।।

कुले तस्य भवेद्वीर यश्चरेत्सप्तमीव्रतम् ।। २७ ।।

विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी धनमाप्नुयात् ।।

भार्यार्थी रूपसंपन्नां स्त्रियं पुत्रांश्च भारत ।। २८ ।।

लोभात्प्रमादान्मोहाच्च व्रतभंगो यदा भवेत् ।।

तदा त्रिरात्रं नाश्नीयात्कुर्याद्वा केशमुंडनम् ।।।२९।।

प्रायश्चित्तमिदं कृत्वा पुनरेव व्रती भवेत् ।।

सप्तैव यावत्सप्तम्यो भवंति च खगेश्वर।।1.208.३०।।

अभ्यर्च्य सूर्यसप्तम्यां माल्यधूपादिभिर्नरः ।।

भोजयित्वा द्विजाञ्छक्त्या प्राप्नुयात्स्वर्गमक्षयम्।।३१।।

सप्तम्यां विप्रमुख्येभ्यो हिरण्यं यः प्रयच्छति।।

स तदक्षय्यमाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति ।।३२।।

इतीदं कीर्तितं वीर सप्तमीव्रतमुत्तमम्।।

भूय एवाभिधास्यामि शृणुष्वैकमना नृप ।।३३।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मे सूर्यारुणसंवादे सप्तसप्तमीव्रतवर्णनं नामाष्टाधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। २०८ ।।

वर्गः:भविष्यपुराणम्

सप्तमीव्रतवर्णनम्

।। सुमन्तुरुवाच ।। ।।

यः क्षिपेद्गोमयाहारः शुक्ला द्वादश सप्तमीः ।।

अथवा यावकाहारः शीर्णपर्णाशनोऽपि वा ।। १ ।।

क्षीराशी चैकभक्तो वा भिक्षाहारोथ वा पुनः ।।

जलाहारोपि वा विद्वान्पूजयित्वा दिवाकरम् ।। २ ।।

पुष्पोपहारैर्विविधैः पद्मसौगन्धिकोत्पलैः ।।

नानाप्रकारैर्गंधैश्च धूपैर्गुग्गुलुचंदनैः ।। ३ ।।

कृष्णगंधपायसाद्यैर्विचित्रैः सुविभूषणैः ।।

अर्चयित्वा द्विजाञ्च्छ्रेष्ठान्हिरण्यान्नादिभिर्नरः ।। ४ ।।

स तत्फलमवाप्नोति क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।।

यदेह तप्यते वीर प्राप्यते केवलं रवेः ।। ५

विमानवरमारूढः सूर्यलोके महीयते ।।

ततः पुण्यक्षयाद्राजन्कुले महति जायते ।। ६ ।।

एवं भक्त्या विवस्वंतं प्रतिमासं समाहितः ।।

पूजयेद्विधिवद्भक्त्या नामानि परिकीर्तयेत् ।। ७ ।।

चैत्रिके मासि विष्णुश्च माधवे ह्यर्यमेति वै ।।

शुक्रे विवस्वा न्मासे तु शुचौ मासे दिवाकरः ।। ८ ।।

पर्जन्यः श्रावणे मासि नभस्ये वरुणस्तथा ।।

मार्तंडेति च विज्ञेयः कार्तिके भार्गवः पुनः ।। ९ ।।

मार्गशीर्षेपि मित्रस्तु कीर्तितः सततं बुधैः ।।

पूषा पौषे तु वै मासे पूजनीयः प्रयत्नतः ।। १० ।।

माघे भगेति विज्ञेयस्त्वष्टा चैवाथ फाल्गुने ।।

एवं क्रमेण नामानि कीर्तयेत्प्रीतये रवेः ।। ११ ।।

धूपार्चनविधिमिमं सप्तम्यां सुसमाहितः ।।

यः करोति नरो भक्त्या स याति परमां गतिम् ।। १२ ।।

ततस्ते सर्वमाख्यातं यथागुह्यतमं विभोः ।।

नैव देयमशिष्याय नाभक्ताय कदाचन ।।१३।।

न च पापकृते देयं न देयं नास्तिकाय वा।।

कृतघ्ने नास्तिके वीर न देयं क्रूरकर्मणि ।। १४ ।।

य इदं शृणुयान्नित्यं सप्तमीव्रतमुत्तमम् ।।

पठेद्यश्चापि नियतः श्रद्धया परयान्वितः ।। १५ ।।

इह लोके सुखं प्राप्य सूर्यलोके महीयते ।।

पुण्यक्षयादिहागत्य राजा भवति भूतले ।। १६ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सूर्यारुणसंवादे प्रतिमाससप्तमीव्रतवर्णनं नाम नवाधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। २०९ ।।

वर्गः:भविष्यपुराणम्

सूर्यपूजावर्णनम्

।। सुमन्तुरुवाच ।। ।।

इत्येष सप्तमीकल्पः समासात्कथितस्तव।।

विस्तरात्ते पुनर्वच्मि शृणु चैकमना विभो ।। १ ।।

फाल्गुनामलपक्षस्य षष्ठ्यां च समुपोषितः ।।

पूजयेद्भास्करं स्नात्वा गंधपुष्पविलेपनैः ।।२।।

अर्कपुष्पैर्महाबाहो गुग्गुलेन सुगंधिना ।।

श्वेतेन करवीरेण चंदनेन दिवाकरम् ।।३।

गुडोदकेन नैवेद्यं निवेद्यं प्रीतये रवेः ।।

एवं पूज्य दिवा भानुं रात्रौ तस्याग्रतः स्वपेत्।।

जपन्भौमं परं जाप्यं विनिद्रः सततं बुधः।।४

शतानीक उवाच

किं तत्परं भगवतः प्रियं जाप्यमनुत्तमम् । । ५

जप्तव्यो यत्परैर्भक्त्या भानुस्तस्याग्रतो नरैः ।

तन्मे ब्रूहि तथा मन्त्रान्धूपदीपान्विशेषतः । ।

येनाहं तं जपञ्जप्यं पूजयामि दिवाकरम् । । ६

सुमन्तुरुवाच

वच्मि ते भरतश्रेष्ठ समासान्न तु विस्तरात् । । ७

षडक्षरेण मन्त्रेण कुर्यात्सर्वं समाहितः ।

जपं होमं तथा पूजां शतजप्तेन सर्वदा । । ८

सावित्र्या च जपं पूर्वं कृत्वा शतसहस्रशः ।

पश्चात्सर्वं प्रकुर्वीत जपादिकमनाकुलम् । । ९

ॐ भोः सावित्रि भास्कराय सहस्ररश्मि धीमहि ।

तेन सूर्यः प्रचोदयात् । । 1.210.१०

जप एव परः प्रोक्तः सप्तम्यां भानुना स्वयम् ।

जप्त्वा सकृद्भवेत्पूतो मानवो नात्र संशयः । । ११

प्रभाते त्वथ सप्तम्यां जपन्नियतमानसः ।

पूजयेद्भान्करं भक्त्या पूर्वोक्तविधिना नृप । । १२

श्रद्धया भोजयेच्चापि ब्राह्मणाञ्छक्तितो नृप ।

दिव्यान्भोगांश्च विधिवद्भक्ष्यभोज्यैरनेकशः । । १३

वित्तशाठ्यं न कुर्वीत भोजकांश्च प्रभोजयेत् ।

न भोजयेत्तथाऽसौरान्सौरान्यत्नेन भोजयेत् । । १४

शतानीक उवाच

के भोज्या के न वा भोज्या ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तम ।

केषु चित्तेषु सप्तम्यां देवदेवो दिवाकरः । । १५

घटीभोज्यो भवेद्विप्रः सप्तमीं कुरुते च यः ।

सौरभिन्नेष्वभोज्यो यो यश्च भुक्तो दिवाकरे । । १६

एते भोज्या द्विजा राजन्नादित्येन समासतः ।

प्रोक्ताः कुरुकुलश्रेष्ठ तथाऽभोज्याञ्छृणुष्व वै । । १७

सभार्यः सपतिर्यस्तु कुष्ठरोगैर्हतश्च यः ।

यश्चान्यदेवताभक्तस्तथा नक्षत्रसूचकः । । १८

परापवादनिरतो यश्च देवलकस्तथा ।

एतेऽभोज्याः सवित्रा तु स्वयं देवेन चिन्तिताः । । १९

शतानीक उवाच

ये भोज्या ब्राह्मणाः प्रोक्ता ये चाभोज्या द्विजोत्तमाः ।

एतेषां लक्षणं ब्रूहि सर्वेषां वै समाहितः । । 1.210.२०

सुमन्तुरुवाच

साधु पृष्ठोऽस्मि राजेन्द्र कीर्तयाम्येव कृत्स्नशः ।

पठतां तु त्रयी विद्यां ब्राह्मणानां कदम्बकः । । २१

घटेत्युक्ता तु सा राजन्स्वयं देवेन भानुना ।

सा घटा विद्यते यस्य स घटीत्युच्यते द्विजैः । । २२

ब्रह्मक्षत्रविशां वीर शूद्राणां च कदम्बकः ।

शृण्वतां विधिवत्पुण्यं भक्त्या पुस्तकवाचनम् । । २३

इति मासे निबद्धस्य होमस्येति च भानुना ।

कथितं कुरुशार्दूल स्वयमाकाशगामिना । । २४

यस्याः कर्ता भवेद्यस्तु मम स्यात्करको मतः ।

स विप्रो राजशार्दूल सदेष्टो भास्करस्य तु । । २५

जयोपजीवी व्यासश्च समः स्याज्जीवकस्तथा ।

यान्येतानि पुराणानि सेतिहासानि भारत । ।

जयेति कथितानीह स्वयं देवेन भास्वता । । २६

एकं निवासयन्यस्तु ब्राह्मणं तूपजीवति ।

जयोपजीवी स ज्ञेयो वाचकश्च तथा नृप । । २७

आरुणेयादिशास्त्राणि सप्ताश्वतिलकं तथा ।

यश्च जानाति सौराणि विप्रः सौरस्स तत्त्ववित् । । २८

पूजयेत्सततं यस्तु भास्करं नृपसत्तम ।

भोजकांश्च तथा राजन्यथा देवं दिवाकरम् । । २९

स ज्ञेयो भास्करे भक्तो भोजनीयः प्रयत्नतः ।।

भोज्यानां लक्षणं ह्येतदभोज्यानां शृणुष्व मे ।। 1.210.३० ।।

वृषली यस्य वै भार्या ब्राह्मणस्य विशेषतः ।।

परभार्यापतिरसौ ब्राह्मणो ब्राह्मणाधमः ।। ३१ ।।

दैवेन निहतः कुष्ठी ब्राह्मणो ब्रह्मघातकः ।।

भोजको विंदते यस्तु न च तं पूजये त्तथा ।। ३२ ।।

ज्ञेयोन्यदेवभक्तोसौ स विप्रः कुरुनंदन ।।

आदित्यं भोजकं विद्याद्भानोर्देहसमुद्भवम् ।। ३३ ।।

नादित्यं पूजयेद्यस्तु स भोज्यो न कदाचन ।।

मुण्डो व्यंगधरो गौरः शंखपुष्पधरस्तथा ।।३४।।

यस्य याति गृहे राजन्भोजको मानवस्य तु ।।

तस्य यांति गृहे देवाः पितरो भारक रस्य तु ।। ३५ ।।

रक्षोभूतपिशाचाश्च योगिन्योपि पलायिताः ।।

सकृद्भुङ्क्ते गृहे यस्य भोजको गृहधर्मिणः ।। ३६ ।।

सप्तसंवत्सरं यावतृप्तो भवति भास्करः ।।

तस्मात्तान्भोजयेद्दिव्यान्भोजकान्सततं बुधः ।।

यस्तु तान्निंदते विप्रः स न भोज्यः कदाचन ।। ३७ ।।

निजं भर्तारमुत्सृज्य स्वैरं यान्यत्र गच्छति ।।

स्वैरिणी सा तु वै प्रोक्ता पापिष्ठा कुलदूषिणी ।। ३८ ।।

प्रच्छन्नं रोचते राजन्या नारी भवदोषतः ।।

ज्ञेया सा स्वैरिणी राजन्कुले भवति नाशिनी ।।३९।।

योऽस्यां रतो भवेद्विप्रः स ज्ञेयः स्वैरिणीरतः ।।

रंगोपजीवी कथको यश्च प्राकृतनर्तकः ।। 1.210.४० ।।

रंगोपजीवी राजेंद्र तथा च बहुयाचकः ।।

द्वे एते नामनी राजन्कथकस्य प्रकीर्तिते ।।

कृतेनानेन यादृक्च उद्वृत्तः कुरुनंदन ।। ४१ ।।

यः स्तुतिं गायते विप्रः प्रोच्चैस्तु जनसंसदि ।।

रंगोपजीवी प्रोक्तोयं द्वितीयः परिकीर्तितः ।। ४२ ।।

सूचनं कथनं प्रोक्तं सर्वशास्त्रेषु भारत ।।

सूचयेद्यस्तु ऋक्षाणि स वै नक्षत्रसूचकः ।। ४३ ।।

।। शतानीक उवाच ।। ।।

अहो बत महत्कष्टं भवतो यद्द्विजान्प्रति ।।

वेदांगं ज्योतिःशास्त्रं तु षष्ठं प्रोक्तं मनीषिभिः ।। ४४ ।।

षडंगो न भवेत्तेन रहितेन द्विजेन च ।।

अभोज्ये पठनात्तस्य यद्वत्स्याद्ब्राह्मणो द्विज ।। ४५ ।।

भोज्योऽखण्डं ययौ विप्रोऽनर्थकेन त्वनर्थकम्।।

विमृश्य कथ्यतां विप्र अत्र मे संशयो महान् ।। ४६ ।।

।। सुमंतुरुवाच ।। ।।

साधु पृष्टोस्मि भवता श्रूयतामत्र निर्णयः ।।

यस्य जीव्यमिदं ज्ञेयमंगं विप्रस्य वै भवेत् ।। ४७ ।।

सांवत्सरेण ज्योतिषा ज्ञाननक्षत्रसूचकः ।।

न स भोज्यो भवेद्राजन्यस्येयं जीविका भवेत् ।। ४८।।

निष्कारणं पराणां च परोक्षं दोषकीर्तनम्।।

गुणानां च यथा गुप्तिः परिवादपरस्तु सः ।। ४९ ।।

ब्राह्मणो यस्तु राजेंद्र वृत्त्या कर्म करोति वै ।।

देवतायतने चेह देवानां पूजनं तथा ।। 1.210.५० ।।

आधिपत्यं भक्षणं च नैवेद्यस्य परंतप ।।

स ज्ञेयो देवलो राजन्ब्राह्मणो ब्राह्मणाधमः ।। ५१ ।।

नाधिकारस्तु विप्राणां भौमानां देवपूजने ।।

वृत्त्या भरतशार्दूल आधिपत्ये विशेषतः ।। ५२ ।।

यस्तु पूजयते देवीं ब्राह्मणो द्रव्यलोभतः ।।

वृत्त्यै कुरुकुलश्रेष्ठ स याति नरकं ध्रुवम् ।। ५३ ।।

देवालयेषु सर्वेषु अग्निकार्यं च सुव्रत ।।

यः कुर्याद्द्रव्यलोभेन अधोगतिमवाप्नुयात् ।। ५४ ।।

देवालयेषु सर्वेषु वर्जयित्वा शिवालयम् ।।

देवानां पूजनं राजन्नग्निकार्येषु वा विभो ।। ५५ ।।

अधिकारः स्मृतो राजन्भोजकानां न संशयः ।।

पूजयंतस्तु ते देवान्प्राप्नुवंति परां गतिम् ।। ५६ ।।

नैवेद्यं भुञ्जते यस्माद्भोजयंति च भास्करम् ।।

पूजयंति च देवानां दिव्यतन्त्रेण ते गताः ।। ५७ ।।

पूजयित्वा तु वै देवान्नैवेद्यं भक्ष्य च प्रभोः ।।

यांति ते परमं स्थानं यत्र देवो दिवाकरः ।। ५८ ।।

ब्राह्मणश्चापि तं ब्रूया त्तीक्ष्णे सति महामते ।।

एवं करिष्ये श्रेयोर्थं नात्मनस्तव वा विभो ।। ५९ ।।

इत्यामंत्र्य ततो गच्छेत्स्वगृहं कुरुनन्दन ।।

तथा परेऽह्नि संपूज्य देवं भक्त्या दिवाकरम् ।। 1.210.६० ।।

कृत्वा च पावकं राजन्ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः ।।

शाल्योदनं तथा मुद्गं सुगन्धं मुद्गमेव हि ।। ६१ ।।

अपूपान्गुडपूपांश्च पयो दधि तथा नृप ।।

एतैस्तु तृप्तिमायाति भास्करो नरसत्तम ।। ६२ ।।

वर्ज्यानि भरतश्रेष्ठ शृणु त्वं गदतो मम ।।

कुलत्थकान्मसूरांश्च निष्पावादींस्तथैव च ।। ६३ ।।

सिस्रुकं च तथान्यच्च राजमाषांस्तथैव च ।।

नैतानि भास्करे दद्याद्य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः ।। ६४।।

दुर्गधं यच्च कटुकमत्यल्पं भास्करस्य तु ।।

विमिश्रांस्तडुलांश्चापि न दद्याद्भास्कराय वै ।। ६५ ।।

इत्थं भोज्य द्विजं राजन्प्राशयेदर्कसंपुटम् ।।

प्रणम्य शिरसा देवमुदकेन समन्वितम् ।। ६६ ।।

गृहीत्वा केतनं यस्तु भजतेऽन्यत्र लोकतः ।।

नाश्नंति पितरस्तस्य न देवा न च मानवाः ।। ।। ६७ ।।

निष्क्रम्य नगराद्राजन्गत्वा पूर्वोत्तरां दिशम् ।।

नात्युच्चे नातिनीचे च शुचौ देशेऽर्कमुत्तमम् ।। ६८।।

जातं दृष्ट्वा महाबाहो पूजयित्वा खगोत्तम।।

पूर्वोत्तरगताश्चैव तस्य शाखा दिशन्नृप।।६९।।

शाखाया अग्रतः पात्रे सुसूक्ष्मे पल्लवाश्रिते।।

सुश्लिष्टे न पृथग्भूते संपूज्य गृहमाव्रजेत्।।1.210.७०।।

स्नातः पूज्य विवस्वंतमर्कपुष्पैः खगोत्तम।।

ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु अर्को मे प्रीयतामिति।।७१।।

प्राश्य मंत्रेणार्कपुटं ततो भुंजीत

वाग्यतः ।। देवस्य पुरतो वीर त्वस्पृशन्दशनैः पुटम् ।। ७२ ।।

ॐ अर्कसंपुट भद्रं ते भद्रं तेऽर्कं सदास्तु वै ।।

ममापि कुरु भद्रं च प्रायश्चित्तप्रदो भव ।। ७३ ।।

इमं मंत्रं जपन्राजन्स्मरन्नर्कं महामते ।।

स्थित्वा पूर्वमुखो ब्रह्म वारिणा सहितं नृप।। ७४।।

प्राश्य भुंक्ते च यो राजन्स याति परमां गतिम् ।।

दंतैरस्पृश्य हे वीर तत्पुटं चार्कसंज्ञितम् ।। ७५ ।।

अनेन विधिना भक्त्या कर्तव्या सप्तमी सदा ।।

यावद्वर्षे महाबाहो प्रीतयेऽर्कस्य श्रद्धया ।। ७६ ।।

यश्चेमां सप्तमीं कुर्याद्भास्करं प्रीणयन्नरः ।।

तस्याक्षयं भवेद्वित्तमचलं साप्तपौरुषम् ।। ७७ ।।

सुवर्णं रजतं ताम्रं हिरण्यं च तथा क्षयम् ।।

कृत्वेमां सिद्धिमायातः कौथुमिः सहसा गतः ।। ७८ ।।

कुष्ठरोगाच्च वै मुक्तो जयस्तोमो महीपतिः ।।

बृहद्बलध्वजः कोपी याज्ञवल्क्यो ऽथ कृष्णजः ।। ७९ ।।

अर्कं चैव समाराध्य ततोऽगुस्तेऽर्कसाम्यताम् ।।

इयं धन्यतमा पुण्या सप्तमी पापनाशिनी ।। 1.210.८० ।।

पठतां शृण्वतां राजन्कुर्वतां च विशेषतः ।।

तस्मादेषा सदा कार्या विधिवच्छ्रेयसेऽनघ ।। ८१ ।।

।। शतानीक उवाच ।। ।।

जनकादयो यथा सिद्धिं गता भानुं प्रपूज्य च ।।

श्रुतं मया तु बहुशो न श्रुतं कौथुमिर्यथा ।। ८२ ।।

सिद्धिं गतोऽर्कमाराध्य कुष्ठान्मुक्तश्च सुव्रत ।।

कश्चासौ कौथुमिर्विप्रः कथं कुष्ठ मवाप्तवान् ।। ८३ ।।

कथमाराधयामास भानुं देवपतिं द्विज ।।

एतन्मे विप्र निखिलं कीर्तयस्व समासतः ।। ८४ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापु राणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मेषु सूर्यपूजादिवर्णनं नाम दशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। २१० ।।

वर्गः:भविष्यपुराणम्

अर्कसम्पुटिकावर्णनम्

।। सुमंतुरुवाच ।। ।।

साधु पृष्टो ऽस्मि राजेंद्र शृणुष्व गदतो मम ।।

आसीत्पुरा महाविद्वान्ब्राह्मणः स्थानगोत्तमः ।। १ ।।

स गतः पुत्रसहितो जनकस्याश्रमं द्विजः ।।

तत्र वादोऽ भवत्तेषां विप्रैरन्यैर्नृपोत्तम ।। २ ।।

क्रोधाविष्टेन वै तत्र हतः कौथुमिना द्विजः ।।

तेन दृष्ट्वा हतं विप्रं त्यक्तः पित्रा स कौथुमिः ।। ३ ।।

भ्रातृभिश्च महाबाहो तथा शिष्टैश्च कृत्स्नशः ।।

प्रत्युक्तः स च सर्वैस्तु शोकदुःखसमन्वितः ।। ४ ।।

तीर्थानि स जगामाथ दिव्यान्यायतनानि च ।।

न च मुक्तस्त्वसौ विप्रः सहसा ब्रह्महत्यया ।। ५ ।।

अमुक्तेऽथ तया विप्रे परो व्याधिरजायत ।।

कर्णनासाविहीनस्तु पूयशोणितविस्रवः ।। ६ ।।

पृथिवीं पर्यटन्सर्वां पुनरागात्पितुर्गृहम् ।।

दुःखोपहतचित्तस्तु पितरं वाक्यमब्रवीत् ।।७।।

पितर्गतस्तु तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ।।

मुक्तोऽस्मि नानया तात क्रूरया ब्रह्महत्यया ।। ८ ।।

कृतेऽपि हि परे तात प्रायश्चित्ते तु मेऽनघ ।।

किं करोमि क्व गच्छामि तातातीव रुजो मम ।। ९ ।।

कृतेन कर्मणा येन अल्पायासेन मे विभो ।।

नश्येत्तु ब्रह्महत्येयं व्याधिश्चायं परंतप ।। १० ।।

कथ्यतां मा चिरं तात कुरु निःश्रेयसं मम ।।

हिरण्यनाभो विप्रस्तु श्रुत्वा वाक्यं सुतस्य तु ।।

शोकदुःखाभिभूतस्तु वाक्यं पुत्रमुवाच ह ।। ११ ।।

।। हिरण्यनाभ उवाच ।। ।।

ज्ञातः पुत्र तव क्लेशः प्राप्तो यस्त्वयाटता महीम् ।। १२ ।।

तीर्थानि च त्वया वत्स प्रायश्चित्तानि कुर्वता ।।

न चापि ब्रह्महत्या त्वां मुंचते मत्कुलोद्वह ।। १३ ।।

उपायमेकं वक्ष्यामि येन त्वं मोक्षमाप्स्यसि ।।

अल्पायासेन वै पुत्र शृणुष्व गदतो मम ।। १४ ।।

।। कौथुमिरुवाच ।। ।।

आराधयामि कं देवं ब्रह्मादीनां कथं विभो ।।

शरीरेण विहीनोऽस्मि हेतुना सर्वकर्मणाम् ।। १५ ।।

।। हिरण्यनाभ उवाच ।। ।।

सिद्धिसंततियुक्तेन कर्मणा तुष्टिमाप्नुयुः ।।

देवैरपि सुपूज्योयमुपलेपनमार्जनैः ।। १६ ।।

भानुरेको द्विजश्रेष्ठ ऊचुरेवं मनीषिणः ।।

ब्रह्मा विष्णुर्महादेवो जलेशो धनदस्तथा ।। ।। १७ ।।

भानुमाश्रित्य सर्वे ते मोदंते दिवि पुत्रक ।।

तस्माद्भानोः समं देवं नाहं पश्यामि कंचन ।। १८ ।।

एवं भानुं सर्वमान्यमधुना खिलकामदम् ।।

पितरं मातरं तात नराणां नात्र संशयः ।। १९ ।।

तमाराधय वै भक्त्या जपन्मंत्रमनुत्तमम् ।।

इतिहासपुराणानि शृषु श्रद्धा समन्वितः ।। २० ।।

आराधयन्रविं भक्त्या जपन्साम महामते ।।

पुराणानि ततो लोके मोक्षं प्राप्स्यसि पुत्रक ।। २१ ।।

।। कौथुमिरुवाच ।। ।।

दिश सामानि वै तात प्रवराणि महामते।।

ॐकारप्रवरोद्गीथं प्रस्थानं च चतुष्टयम्।। २२ ।।

पंचमः परिहारोत्र षष्ठमाहुस्तमद्भुतम्।।

निधनं सप्तमं साम्नां साप्तविध्यमिति स्मृतम् ।।२३।।

साप्तविध्यमिति प्रोक्तं हिंकारप्रणवेषु च।।

अष्टमं च तव शाठ्यं नवमं वामदेविकम् ।।२४।।।

ज्येष्ठं तु दशमं साम वेधसे प्रियमुत्तयम् ।।

एतेषां तात साम्नां वै कंठे जाप्यं परं मतम् ।।

जपित्वा तु अहं शक्त्या गच्छामि परमं पदम् ।। २५ ।। ।।

।। हिरण्यनाभ उवाच ।। ।।

साधु पुत्र कुलं पूतं त्वत्पुत्रेण समेन च ।। २६।।

एवं गतस्यापि हि ते जाता पुत्र विधेः स्मृतिः ।।

एवं तात न संदेहः सामान्येतानि पुत्रक ।। २७ ।।

प्रवराणि हि साम्ना वै ब्रह्मणा कथितानि ह ।।

एषामपि परं प्रोक्तं सामद्वयमनुत्तमम् ।।

तस्मादेकं परं जाप्यं सर्व पापभयापहम् ।। २८ ।।

।। कौथुमिरुवाच ।। ।।

कथ्यतां तात तच्छीघ्रं यत्तु सामद्वयं परम् ।।

एतेषां तात साम्नां तु नान्यज्जाप्यं च यद्भवेत् ।। २९ ।।

।। हिरण्यनाभ उवाच ।। ।।

ज्येष्ठसामपरं पूर्वं द्वितीयं गदतः शृणु ।। ३० ।।

ततः श्राव्यं तृतीयं तु जप्तव्यं मुक्तिमिच्छता ।।

ततश्च परमं प्रोक्तं स्वयं देवेन भानुना ।। ३१ ।।

स्वयं दैवतमादिष्टं छंदसामुत्तमं व्रतम् ।।

प्रियं हिरण्यगर्भस्य प्रियं सूर्यस्य सर्वदा ।। ३२ ।।

जपश्च विनियोगोपि लक्षणं च निबोध मे ।।

सत्येन स्वरलीनस्तु शूकरादि स्मृतं बुधैः ।। ३३ ।।

ऋतुर्भावस्तथा धर्मो विधर्मः सत्यकृत्तथा ।।

धर्माधर्मौ तथा कार्यौ धर्मवेदनमे व च ।। ३४ ।।

यदेभिर्गीयते शब्दे रुचिरं समयैर्द्विजैः ।।

जाप्यं तत्परमं प्रोक्तं स्वयं देवेन भानुना ।। ३५ ।।

एतद्वै जपमानस्तु पुनरावर्तते न तु ।।

सर्वरोगविनिर्मुक्तो मुच्यते ब्रह्महत्यया ।। ३६ ।।

एतज्जाप्यं तु संजप्य आराधय दिवाकरम् ।।

गायन्साम तव प्रोक्तं शृणु पौराणिकं सुत ।। ३७ ।।

ज्येष्ठसाम्नोऽपि ते पुत्र लक्षणं कथयामि हि ।।

आद्यायादाज्यदोहेति ज्येष्ठसामोपि लक्षणम् ।। ३८ ।।

तव श्राव्यं जपं पुत्रज्येष्ठगायै रविः सदा ।।

समाराधय शृण्वन्वै पुत्राणामिव पुत्रक ।।

एवमाराध्य देवेशं ततो दुःखं प्रहास्यसि ।। ३९ ।।

।। सुमंतुरुवाच ।। ।।

ततः श्रुत्वा पितुर्वाक्यं सामगः कौथुमिस्तथा ।। ४० ।।

आराधयामास रविं भक्त्या श्रद्धासमन्वितः ।।

ततः श्राव्यं जपन्राजंत्रिकाले पुरतो रवेः ।। ४१ ।।

शृण्वतस्तु पुराणानि बह्महत्या गता तदा ।।

व्याधिश्च कुरुशार्दूल फलमेतच्छ्रुतस्यवै ऽ। ४२ ।।

जपता यत्फलं तेन देवं पूजयता नृप ।।

सोपि प्राप्तो रविं राजञ्छृणुष्वैक मना नृप ।। ४३ ।।

स गतो मूर्तिमान्विप्रः प्रसादाद्भास्करस्य तु ।।

प्रविश्य मंडलं भानोः पदं यत्परमं विभोः ।। ४४ ।।

आवर्तते न चाद्यापि गतोसौ परमं पदम् ।।

इति ते कथितं राजन्गतः सिद्धिं महाद्विजः ।।४५।।

उपोष्येमां भवेद्वीर सप्तमीं याति भास्करम् ।।

कौथुमिर्नरशार्दूल प्रसा दाद्भास्करस्य तु ।। ४६ ।।

जपमानस्तु वै सोपि पुराणश्रवणस्तथा ।।

इत्येषा कथिता राजन्प्रथमा सप्तमी तथा ।। ४७ ।।

अर्कस्य पुटिका पुण्या वित्तदा या प्रिया रवेः ।। ४८ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मेऽर्कसंपुटिकानामसप्तमीव्रतवर्णनं नामैकादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। २११ ।।

वर्गः:भविष्यपुराणम्

सौरार्चनविधिवर्णनम्

।। सुमंतुरुवाच ।। ।।

इत्येषा कथिता वीर अर्कसंपुटिका तव ।।

द्वितीया मरिचैर्या तु शृणुष्व गदतो मम ।। १ ।।

शुक्लपक्षे तु चैत्रस्य षष्ठ्यां सम्यगुपोषितः ।।

पूजयेद्भास्करं भक्त्या सौरधर्मविधानतः ।। २ ।।

।। शतानीक उवाच ।। ।।

ब्रूहि सर्वान्मम ब्रह्मन्मंत्रान्पुण्यान्विशेषतः ।।

सूर्यादिहृदयं चापि शिरोन्यासयुतांस्तथा ।। ३ ।।

।। सुमंतुरुवाच ।। ।।

अहं ते कथयिष्यामि रहस्यं परमं विभो ।।

यदुक्तं ब्रह्मणा पूर्वं भक्त्या भानोर्महात्मनः ।। ४ ।।

सर्वपापक्षयार्थाय तच्छृणुष्व महामते ।।

सर्वपापहरं पुण्यमादित्यं लोकपूजि तम् ।। ५ ।।

शिखादामसमायुक्तं वकारामृतमुत्तमम् ।।

ॐ वं फट् ।।

ॐ एष सूर्यः स्वयं तात मंत्रमूर्तिर्महाबलः ।। ६ ।।

अस्यानुस्मरणान्मंत्री नित्यं मधुरभोजनः ।।

संवत्सरेण देवेशं साक्षाद्भानुं प्रपश्यति ।। ७ ।।

व्याधिमृत्योश्च निर्मुक्तः सूर्यलोकं स गच्छति ।।

सततं जपमानस्तु राजन्मंत्रविदां वरः ।। ८ ।।

मनसा कर्मणा वाचा शापानुग्रहतोपि वा ।।

क्षीराशी मौनमाश्रित्य विविक्ते नियतेन्द्रियः ।। ९ ।।

जपित्वा द्वादशलक्षं सशरीरो दिवं व्रजेत् ।।

त्रैलोक्यं चरते राजंश्चिंतामणिरिवेच्छया ।। 1.212.१० ।।

अथेदं परमं वामं सूर्यस्य हृदयं शृणु ।।

स्मर्तव्यं शुचिना नित्यं सर्वपापभयाप हम् ।। ११ ।।

वियुक्तं चंद्रसंयुक्तमृकारेण च भारत ।।

ॐकारदीपितं चैव हृदयं परिकीर्तितम् ।। १२ ।।

यकारबिंदुसंयुक्तं वैशाखः कथितो बुधैः।।

यकारश्च वकारश्च मात्रा बिंदुस्तथा नृप ।।१३।।

इष्टं कवचमादिष्टमस्त्रं वक्ष्ये निबोध मे ।।

प्रणवादिं दुकारं च सानुस्वारं कटस्तथा ।। १४ ।।

इदमस्त्रं स्मृतं राजन्नमृतं च निबोध मे ।।

बिंदुचंद्रसमायुक्तं वकारममृतं स्मृतम् ।।१५।।

ॐ ब्रह्मन्नस्त्रममृतं गायत्रीं चापि ते रोगं धेनुर्वै परिकीर्तितम्।।

यकारश्च वकारश्च रिरोवेत्रमादिशेत् ।।१६।।

व्यनेत्र एतान्यंगानि सूर्यस्यामिततेजसः ।।

आदित्यं मूर्ध्नि विन्यस्य हृदये हृदयं न्यसेत्।।१७।।

सावित्रीं कंठदेशे तु अशेषं मूर्ध्नि चिंतयेत् ।।

अर्कन्यासो मयाख्यातो विद्वान्न्यासं प्रकल्पयेत् ।।१८।।

एकाक्षरस्य सूर्यस्य शृण्वर्चनविधिं परम् ।।

प्रथमं किंकिणीमुद्रां बद्ध्वा तु हृदये नृप ।। १० ।।

प्राणायामे च तथा परिवीरसमन्वितम् ।।

एकाक्षरं समावेत्ति आत्मशुद्ध्यर्थमादरात् ।। 1.212.२० ।।

पुनस्त्वामेव वध्यं तु वकारेणात्मना लभेत् ।। २१ ।।

एतत्कृत्वादित्यसमो भवतीति न संशयः ।।

कृत्वा च मुद्रां प्रासादे अस्त्रं योज्य महीपते ।। २२ ।।

प्रासादशोभनं स्याद्वै कृत्वा तद्भरतर्षभ ।।

कवचेनार्कवाञ्छत्रुं क्षालयेद्वर्धनक्रियाम् ।। २३ ।।

ततोर्घ्यपात्रं पुष्पैश्च पूजयेद्विधिवनृप ।।

हृदिना स्नापयेद्देवं ततः पूजां समाचरेत् ।। २४ ।।

पद्ममुद्रा पुष्पगर्भा देवं शिरसि विन्यसेत् ।।

आवाहितो भवेदेवं देवदेवो दिवाकरः ।। २५ ।।

हृदयेनार्घ्यसंयुक्तां पूजां बध्नीत भारत ।।

हृदयेन च नैवेद्यं दातव्यं शक्तितो विभोः ।। २६ ।।

यथाशक्ति जपं कुर्यात्सुव्रती वाग्यतेन्द्रियः ।।

अनेन विधिना राजन्सर्वका र्याणि साधयेत् ।। २७ ।।

न क्वचित्प्रतिघातः स्यान्न चापि दुरितं भवेत् ।।

व्योममुद्रां परां बद्ध्वा कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।। २८ ।।

देवं विसर्जयेत्पश्चाद्धृदयेन महीपते ।। २९ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मे सौरार्चनविधिवर्णनं नाम द्वादशाधिकद्विशततमोऽ ध्यायः ।। २१२ ।।

सौरार्चनविधिवर्णनम्

।। सुमंतुरुवाच ।। ।।

दृष्ट्वा तु पावकं देवं पावकस्थं दिवाकरम् ।।

अव्यात्तु सपरीवारं घुकारं परिकीर्तयेत् ।। ।। १ ।।

एवं कृते शोधनं स्यात्पावकस्य न संशयः ।।

पद्मगर्भे ततो वाथ हृदयाग्नौ समाक्षिपेत् ।। २ ।।

आवाहितो भवेद्देवदेवः साक्षान्न संशयः ।।

ओंकारेणाहुतिशतं नेत्रांजनसमाधिना ।। ३ ।।

पञ्चाहुतीस्ततो दद्यादंगानां प्रीतये नृप ।।

विसर्जनं ततः कुर्याद्धृदयेन विचक्षणः ।। ४ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरार्चनविधिवर्णनं नाम त्रयोदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। २१३ ।।

मरिचसप्तमीव्रतवर्णनम्

।। सुमन्तु रुवाच ।। ।।

पद्मिनी च तथान्या तु मध्यमानामनी तथा ।।

अर्किणी ज्वालिनी चैव तेजनी च गभस्तिनी ।। १ ।।

शंखमुद्रा च दशमी सूर्य वक्त्रा तथापरा ।।

सहस्रकिरणा चैव मुद्रा द्वादश कीर्तिताः ।। २।।

दद्यादर्घ्यं तु पद्मिन्या व्योम बद्धा जपेद्बुधः ।।

उदयाश्रयः समाकर्षे मध्यमा व्याधिनाशिनी ।। ३ ।।

अर्किण्या पश्यते सूर्यं विधिस्थस्तु भवेद्यदि ।।

ज्वालिनीमुपसंगंतुं बद्ध्वा सूर्यमुखो जपेत् ।। ४ ।।

सप्ताहाद्वीक्षते सूर्यं सिध्यते च ततः स्वयम् ।।

अवतीर्य पद्मखंडं सूर्यादभिमुखो नरः ।। ५ ।।

जपञ्छतसहस्रं हि अक्षयं लभते निधिम् ।।

शंखमुद्रादिभिरिमं सूर्य चक्रविधिं शृणु ।। ६ ।।

अहोरात्रोषितो भूत्वा बद्ध्वा सूर्यमुखो नरः ।।

स्थितः पद्मासने राजञ्जपंश्चाप्ययुतं मनुम् ।। ७ ।।

पश्यते तु त्र्यहात्सूर्यं भवेत्सिद्धिश्च मानसी ।।

सहस्रकिरणं बद्ध्वा नाभिमात्रजले स्थितः ।। ८ ।।

जपेदयुतमात्रं तु भवेत्तद्गतमानसः ।।

सहस्रकिरणं देवं परं रश्मिभिरावृतम्।। ।। ९ ।।

स पश्यति परं धाम भवेत्सिद्धिश्च पुष्कला ।।

शापानुग्रहकर्तासौ सर्वेषां प्राणिनां भवेत् ।। 1.214.१० ।।

सर्वतः कञ्चुकं मुक्त्वा भवेद्वै विगत ज्वरः ।। ११ ।।

परौ गुल्फौ करौ कृत्वा संलग्नौ च परस्परम् ।।

वामानामिकयाक्रम्य दक्षिणां तु कनीयसीम् ।। १२ ।।

वामा दक्षिणया चैव दक्षिणा वामया तथा ।।

मुद्रैषा हि महापुण्या व्योममुद्रा प्रकीर्तिता ।। १३ ।।

बद्धया चानया सद्यो हीयंते व्याधयो नृणाम् ।।

नानया रहितः कश्चित्सिद्धिं प्राप्नोति साधकः ।। १४ ।।

सर्वत्रैवोत्तमा ह्येषा मंत्रमुष्टिरिति स्मृता ।।

सूर्यस्य हृदयं सेयमर्कमुद्रेति विश्रुता ।। १५ ।।

बध्नीयात्सततं मन्त्रैरायुरारोग्यवृद्धये ।।

सूर्यमंडल अभ्यग्रे मन्त्री सूर्योदये स्थितः ।। १६ ।।

स सूर्याभिमुखो भूत्वा जपेन्मंत्रं तु साधकः ।।

दिनत्रयेण वीक्षेत ध्यानी जपपरायणः ।। १७ ।।

तं दृष्ट्वा नाश्नुते मृत्युं दुःखी न च न संशयः ।।

प्राप्नोति च परं स्थानं यत्र देवो दिवाकरः ।। १८ ।।

उत्तानौ तु करौ कृत्वा पृष्ठलग्नौ परस्परम् ।।

बद्ध्वा त्वंगुलयः सर्वाः सुप्रकीर्णा न संशयः ।। १९ ।।

आक्रम्य चांगुलीमूलमंगुष्ठाभ्यां यथाक्रमम् ।।

उदया नाम मुद्रैषा बध्नीयादुदये रवेः ।। 1.214.२० ।।

द्वादशाद्वीक्षते सूर्यं दिनात्स हि न संशयः ।।

सर्वपापहरा चैव सर्वपापविनाशिनी ।। २१ ।।

उदया च विना वामं मध्यतश्चैव तं क्षिपेत् ।।

मध्यमा नाम विख्याता मध्यसू्र्ये तु चिन्तयेत् ।। २२ ।।

मध्यमा विधिना तेन बद्ध्वा मुद्रां तु साधकः ।।

अंगुल्योः परमंगुष्ठौ विधिना तावुभौ ग्रथेत् ।। २३ ।।

मुद्रा सास्तमनी ह्येषा सर्वतन्त्रेश्वरी शुभा ।।

सूर्यस्यास्तमने मुद्रा बद्ध्वा जप्तं समारभेत् ।। २४ ।।

सहस्रं हि शतं वापि मुद्रां बद्ध्वा जपेद्बुधः ।।

सर्वपातकसंयुक्तः सप्ताहादनुशोभनम् ।। २५ ।।

करौ परस्परं लग्नावंगुष्ठौ चोर्ध्वसंस्थितौ ।।

उभौ चांगुष्ठकौ चोर्ध्वौ संलग्नौ मूर्ध्नि संस्थितौ ।। २६ ।।

मुद्रा नु मालिनी चैव निर्दहेत्पापपञ्जरम् ।।

ब्रह्महत्यादि यत्पापं योजिता सा तु मूर्धनि ।। २७ ।।

विदर्भ्यांगुलयः सर्वा ईषन्मध्यस्तथाग्रतः ।।

ऊर्ध्वस्थितौ तषांगुष्ठौ मुद्रेयं तर्जनी स्मृता ।। २८ ।।

सर्वव्याधिहरा देवी सर्व शत्रुविनाशिनी ।।

एतां बद्ध्वा महापुण्यां सर्वान्स्तंम्भयते रिपून् ।। २९ ।।

उभौ प्रसार्य वै हस्तौ मध्ये सार्धेन संस्थितौ ।।

शेषानाम्या ततश्चैव अंगुष्ठाग्रं तथा क्रमात् ।। 1.214.३० ।।

मुद्रा गभस्तिनी नाम सूर्यस्य हृदयं परम् ।।

मृत्युं नाशयते ह्येषा बद्ध्वा सूर्योदये शुभा ।।३१।।

अर्घ्यकाले तु बध्नीयादर्चयाग्निं प्रपूजयेत् ।।

जपकाले च बध्नीयान्मंत्राणां नात्र संशयः ।। ३२ ।।

विदक्षिणकनिष्ठिक्यां तर्जनीभ्यां तथा भवेत् ।।

तर्जनीभ्यां तथांगुष्ठौ संलग्नौ तु परस्परम् ।।

जपं यः कुरुते नित्यं त्रिभिर्मासैर्विशुद्यति ।। ३३ ।।

करौ तु संपुटौ कृत्वा तर्जन्यौ द्वे च कुञ्चयेत् ।।३४।।

सहस्रकिरणा ह्येषा सर्वमुद्रेश्वरेश्वरी ।।

त्रिसंध्यमेतां बध्नीयात्साधको मंत्रमूर्धनि ।।

नाशयेत्सर्वपापानि तमोराशिमिवांशुमान् ।। ३५ ।।

मुद्रा मुद्रककुंभेति बद्ध्वा पश्चात्तु मंत्रयेत् ।।

मासेन नाशयेत्कुष्ठं त्रिभिर्मासैर्न संशयः ।।

इति मुद्रांगसहितं सूर्यं पूजयते तु यः ।। ३६ ।।

अनेन विधिना राजन्ब्रह्मा पूजयते रविम् ।।

तस्मात्त्वमपि राजेंद्र पूजयानेन भास्करम् ।। ३७ ।।

ततः सूर्यमवाप्येह सूर्यलोकं स गच्छति ।।

अनेन विधिना यस्तु पूजयेत्सत तं रविम् ।। ३८ ।।

स याति परमं स्थानं यत्र देवो दिवाकरः ।।

इत्थं पूज्य च देवेशमनेन विधिना नृप ।। ३९ ।।

भोजयित्वा यथाशक्ति ब्राह्मणांश्च विधानतः ।।

सप्तम्यां प्राशयेद्वापि मरिचं मंत्रतस्तथा ।। 1.214.४० ।।

एकं गृहीत्वा मरिचमव्रणं च दृढं परम् ।।

सजलं प्राशयेद्राजन्मन्त्रेणानेन वा स्मृतम् ।। ४१ ।।

यथोक्तेन विधानेन पूजयित्वा दिवाकरम्।।

इति संप्राश्य मरिचं ततो भुंजीत वाग्यतः ।।४२।।

प्रियसंगमवाप्नोति तत्क्षणादेव नान्यथा ।।

इतीयं सप्तमी पुण्या प्रियसंगमदायिनी ।। ४३ ।।

कुर्यादेकेन कामांस्तु वत्सरेण स गच्छति ।।

पुत्रादिभिर्नरश्रेष्ठ पुनः संगममृच्छति ।। ४४ ।।

कुरु तस्मान्महाबाहो त्वमेव प्रियदायिनीम् ।।

उपोष्य इंद्रो विधिवत्सुरामरिचसप्तमीम् ।। ४५ ।।

संयोगं कृतवान्वीर सह शच्या विधानतः ।।

उपोष्यैनां नलश्चापि दमयन्त्या महाबलः ।। ४६ ।।

रामोऽगात्सीतया सार्धमुपोष्यैनां नराधिप ।। ४७ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे मरिचसप्तमीव्रतवर्णनं नाम चतुर्दशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। २१४ ।।

सूर्यमन्त्रोद्धारवर्णनम्

।। सुमंतुरुवाच।। ।।

तृतीयां सप्तमी वीर शृणुष्व गदतो मम ।।

निंबपत्रैः स्मृता या तु परमा रोगनाशिनी।। १ ।।

यथार्चनविधिर्वान्यो येन पूजयते रविम्।।

देवदेवः शार्ङ्गपाणिः शंख चक्रगदाधरः ।। २ ।।

अथार्चनविधिं वच्मि मंत्रोद्धारं निबोध मे ।। ३ ।।

ॐ खषोल्काय नमः ।। मूलमंत्रः ।।

ॐ विटि २ शिरः ।।

ॐ सहस्ररश्म ये अस्त्रम् ।।

ॐ सहस्रकिरणाय २०० ऊर्ध्वबंधः ।।

ॐ घनाय भूतभाविने नमः इति भूतबंधः ।।

ॐ ज्वल २ प्रज्वल २ अग्निप्रकर ।। ४ ।।

ॐ आदित्याय विद्महे विश्वभागाय धीमहि ।।

तन्नः सूर्यः प्रचोदयात् ।। ५ ।।

गायत्रीसंकलीकरणमिदम् ।।

ॐ धर्मात्मने नमः ।। एशान्याम् ।।

ॐ दक्षिणाय नमः आग्नेय्याम् ।।

ॐ वज्रपाणयेऽनंताय नमः उत्तरतः ।।

ॐ श्यामपिंगलाय नमः ऐशान्याम् ।।

ॐ अमृताय नमः आग्नेय्याम् ।।

ॐ बुधाय सोमसुताय नमो दक्षिणतः ।।

ॐवागीश्वराय सर्वविद्याधिपतये नैर्ऋत्याम् ।।

ॐ शुक्राय महर्षये भूताय पश्चिमतः ।।

ॐ ईश्वराय सूर्यात्मने नमो वायव्याम् ।।

ॐ कृतवते नमः उत्तरतः ।।

ॐ राहवे नमः ऐशान्याम्।।

ॐ अंतराय सूर्यात्मने नमः पूर्वतः।।

ॐ ध्रुवाय नमः ऐशान्याम् ।।

ॐ भगवते पूषन्मालिन्सकलजगत्पते सप्ताश्ववाहन भूभुज परमसिद्धिशिरसि गतं गृह्ण तेजोरूपं अनंतज्वाल २ ।। आवाहनमंत्रः ।।

ॐ नमो भगवते आदित्याय सहस्रकिरणाय यथासुखं पुनरागमनाय इति ।। ६ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मे सूर्यमंत्रोद्धारवर्णनं नाम पञ्चदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। २१५ ।।

पुराणश्रवणविधिवर्णनम्

।। सुमंतुरुवाच ।। ।।

शृणुष्वर्चाविधिं राजन्मंत्रपूतेन वारिणा ।।

प्रोक्षणीयं प्रयत्नेन किमर्थं सुसमाहितः ।। १ ।।

हदयादिष्वथांगेषु मंत्रं विन्यस्य मंत्रवित् ।।

आत्मानं भास्करं ध्यात्वा परिचारसमन्वितः ।। २ ।।

कुर्यात्संमार्जनीं मुद्रां दिशां च प्रतिबोधनम् ।।

पाताले भूशोधनं चैव नभसश्च तथा मतम् ।। ३ ।।

अर्चनस्य प्रकारोऽयं सर्वेषामीप्सितप्रदः ।।

सर्वैरपि बुधैर्वीर पद्ममेतत्प्रकीर्तितम् ।। ४ ।।

अष्टपत्रं लिखेत्पद्मं शुचौ देशे सकर्णिकम् ।।

आवाहनीं ततो बद्ध्वा मुद्रामावाहयेद्रविम् ।। ५ ।।

खषोल्कं स्नापयेत्तत्र स्वरूपं लोभदायकम् ।।

स्थापयेत्स्नापयेच्चैव मंत्रै मंत्रशरीरिणम् ।। ६ ।।

आग्नेय्यां दिशि देवस्य हृदयं स्थापयेन्नरः ।।

ऐशान्यां तु शिरः स्थाप्य नैर्ऋत्यां विन्यसेच्छिखाम् ।। ७ ।।

पौरंदर्यां न्यसेन्नेत्रे एकामहृदयस्तु सः ।।

आवाह्य चैकं कवचं वारुण्यामस्त्रमेव च ।। ८ ।।

ऐशान्यां स्थापयेत्सोमं पौरंदर्यां तु लोहितः ।।

आग्नेय्यां सोमतपनं याम्यां चैव बृहस्पतिम् ।। ९ ।।

नैर्ऋत्यां दानवं शुक्रं वारुण्यां च शनैश्चरम् ।।

वायव्यां च तथा केतुं कौबेर्यां राहुमेव च ।। 1.216.१० ।।

द्वितीयायां तु कक्षायां देवतेजःसमुद्भवान् ।।

स्थापयेद्द्वादशादित्यान्काश्यपेयान्महाबलान् ।। ११ ।।

भगः सूर्योर्यमश्चैव मित्रो वरुण एव च ।।

सविता चैव धाता च विवस्वांश्च महाबलः ।। १२ ।।

त्वष्टा पूषा तथा रुद्रो द्वादशो विष्णुरुच्यते ।।

पूर्वे चेन्द्राय दक्षिणे यमाय पश्चिमे वरुणाय उत्तरे कुबेराय ऐशान्यामीश्वराय आग्नेय्यामग्निदेवतायै नैर्ऋत्यां पितृदेवेभ्यो वायव्यां वायवे ।।

जया च विजया चैव जयंती चापराजिता ।।

शेषश्च वासुकिश्चैव रेवती च विनायकः ।।

महाश्वेता महादेवी राज्ञी चैव सुवर्चला ।। १३ ।।

तथान्यो वापि देवानां समूहस्त त्र तत्र ह ।।

तथान्यो लोकविख्यातो योगः प्रोक्तश्च दक्षिणे ।। १४ ।।

पुरस्ताद्भासुरस्थाने स्थापनीया विजानता ।।

सिद्धिर्वृद्धिः स्मृतिर्देवी श्रीश्चैवोत्पलमालिनी ।। १५ ।।

स्थाप्या स्वदक्षिणे पार्श्वे लोकपूज्या समंततः ।।

प्राज्ञावती क्षुधा वीर हारीता बुद्धिरेव च ।। १६ ।।

स्थाप्य बुद्धिमती नित्यं श्रीकामैर्वा विवस्वतः ।।

ऋद्धिश्चैव विसृष्टिश्च पौर्णमासी विभावरी।।

स्थाप्याश्च स्वोत्तरे पार्श्वे इत्येता देवशक्तयः ।।१७।।

दीपश्चान्नमलंकारो वासः पुष्पाणि मन्त्रतः ।।

देयानि देवदेवाय सानुगाय समूर्तये ।।१८।।

विधिनानेन सततं सदा योर्चयति भास्करम् ।।

संप्राप्य परमान्कामांस्ततो भानुसदो व्रजेत् ।। १९ ।।

अनेन विधिना यस्तु भोजयेद्भास्करं नृप ।।

त्वं निंब कटुकात्मासि आदित्यनिलयस्तथा ।।

सर्वरोगहरः शान्तो भव मे प्राशनं सदा ।। 1.216.२० ।।

इत्थं प्राश्य जपेद्भूमौ देवस्य पुरतो नृप ।।

ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु शक्त्या दत्त्वा तु दक्षिणाम्।। २१ ।।

भुञ्जीत वाग्यतः पश्चान्मधुरं क्षारवर्जितम् ।।

इत्येषा वर्षपर्यन्तं कर्तव्या चैव सप्तमी ।। २२ ।।

कुर्वाणः सप्तमीमेतां सर्वरोगैः प्रमुच्यते ।।

सर्वरोग विनिर्मुक्तः सूर्यलोकं स गच्छति ।। २३ ।।

।। सुमन्तुरुवाच ।। ।।

अथ भाद्रपदे मासि सिते पक्षे महीपते ।।

कृत्वोपवासं सप्तम्यां विधिवत्पूजयेद्रविम् ।। २४ ।।

माहेश्वरेण विधिना पूजयेदत्र भास्करम् ।।

अष्टम्यां तु पुनः स्नातः पूजयित्वा दिवाकरम् ।। २५ ।।

दद्यात्फलानि विप्रेभ्यो मार्तण्डः प्रीयतामिति ।।

खर्जूरं नालिकेरं च मातुलिङ्गफलानि च ।। २६ ।।

देवस्य पुरतो दत्त्वा तथा चाम्रफलानि च ।।

इति ते कथितं राजन्सप्तमीफलमादितः ।। २७ ।।

महातपो महाश्रेष्ठं भास्करस्य विशाम्पते ।।

यच्छ्रुत्वा मानवो राजन्मुच्यते ब्रह्महत्यया ।। २८ ।।

तथेदं परमं पर्व कथितं ब्रह्मसंज्ञितम् ।।

यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यन्ते मानवा नृप ।। २९ ।।

अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च ।।

सर्वतीर्थाभिगमने वेदाभ्यासे च यत्फलम् ।।

यत्फलं पृथिवीदाने तत्सर्वं प्राप्नुयान्नरः ।। 1.216.३० ।।

राजसूयसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च ।।

सहस्रशतदानस्य फलं विंदति मानवः ।। ३१ ।।

लेखत्वं ब्राह्मणो गच्छेत्क्षत्रियो विप्रतां व्रजेत् ।।

वैश्योऽपि क्षत्रतां याति शूद्रो वैश्यत्वमेव च ।। ३२ ।।

सूतमागध बन्द्याद्या ये चान्ये संकरोद्भवाः ।।

तेऽपि यांत्युत्तमं स्थानं पुराणश्रवणाद्विभो ।। ३३ ।।

इतिहासपुराणाभ्यां न त्वन्यत्पावनं नृणाम् ।।

येषां श्रवणमात्रेण मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ।। ३४ ।।

विधिना राजशार्दूल शृण्वतां यत्फलं किल ।।

यथोक्तं नात्र संदेहः पठतां च विशांपते ।। ३५ ।। ।।

।। शतानीक उवाच ।। ।।

भगवन्केन विधिना श्रोतव्यं भारतं नरैः ।।

चरितं रामभद्रस्य पुराणानि विशेषतः ।। ३६ ।।

कथं तु वैष्णवा धर्माः शिवधर्मा अशेषतः ।।

सौराणां चापि विप्रेन्द्र उच्यतां श्रवणे विधिः ।। ३७ ।।

वाचनीयं कथं चापि वाचको द्विजसत्तम ।।

लक्षणं चास्य मे ब्रूहि वाचकस्य महात्मनः ।। ३८ ।।

स्वरूपं चास्य मे ब्रूहि खषोल्कस्य महात्मनः ।।

फलं च पूजिते किं स्याद्वाचके विधिवद्द्विज ।। ।। ३९ ।।

पारणेपारणे पूज्यो वाचकः श्रावकैः कथम् ।।

समाप्ते भगवन्किंकिं देयं पर्वणि वाचके ।। 1.216.४० ।।

न च किं कार्यसिद्धं यत्सिद्धं पर्वणि पर्वणि ।।

।। सुमन्तुरुवाच ।। ।।

सम्यक्पृष्टोऽस्मि राजेन्द्र इतिहासपुराणयोः ।। ४१ ।।

श्रवणे तु महाबाहो श्रूयतां यन्मया पुरा ।।

पृष्टो वोचन्महातेजा विरिंचो भगवान्गुरुः ।। ४२ ।।

हंत ते कथयाम्येष पुराणश्रवणे विधिम् ।।

इतिहासपुराणानि श्रुत्वा भक्त्या विशेषतः ।।

मुच्यते सर्वपापेभ्यो ब्रह्महत्यादिभिर्विभो ।। ४३ ।।

सायं प्रातस्तथा रात्रौ शुचिर्भूत्वा शृणोति यः ।।

तस्य विष्णुस्तथा ब्रह्मा तुष्यते शंकरस्तथा ।। ४४ ।।

प्रत्यूषे भगवान्ब्रह्मा दिनांते तुष्यते हरिः ।।

महादेवस्तथा रात्रौ शृण्वतां तुष्यते विभुः ।।

पारणानि दशाहेषु एके कुर्वंति तानि भोः ।। ४५ ।।

भवेद्वै राजशार्दूल शृणु तेषां च यत्फलम् ।।

विधानं वाचकस्येह शृण्वतां च विशांपते।।४६।।

शुद्धवासा गृहादेत्य स्थानं यत्समयान्वितम् ।।

प्रदक्षिणं ततो गत्वा यस्तस्मिन्देव एव हि ।। ४७ ।।

नात्युच्चं नातिनीचं च ह्यासनं भजते ततः ।।

आसनं तस्य वै राजन्बोधकस्य सदा भवेत् ।। ४८ ।।

वन्दनीयं प्रपूज्य च श्रोतृभिः कुरुनन्दन ।।

व्यासपीठं तु तत्प्रोक्तं गुरोरासनमादिशेत् ।। ४९ ।।

न स्थेयं श्रावकैस्तस्माद्वाचकस्यासने नृप ।।

राजासने यथा भृत्यैर्यथा पुत्रैः पितुर्नृप ।। 1.216.५० ।।

यथा शिशुर्गुरोर्वीर स तेषां हि गुरुर्मतः ।।

देवार्चामग्रतः कृत्वा ब्राह्मणार्चां विशेषतः ।। ५१ ।।

उप विश्य ततः पश्चाच्छ्रावकः शृणुयान्नृप ।।

समस्तानागतान्कृत्वा ततः पुस्तकमाददेत् ।। ५२ ।।

प्रणम्य शिरसा तस्य पुस्तकस्य विशांपते ।।

ग्रंथिं च शिथिलां कुर्याद्वाचकः कुरुनन्दन ।।

पुनर्बध्नीत तत्सूत्रं तन्मुक्त्वा वाचयेत्क्वचित् ।। ५३ ।।

त्रिविधं पुस्तकं विद्यात्सूत्रं वासुकिरुच्यते ।।

पत्राणि भगवान्ब्रह्मा अक्षराणि जनार्दनः ।।५४।।

शंकरश्च तथा सूत्रं पंक्तयः सर्वदेवताः ।।

पावकश्च तथा सूत्रे मध्ये भानुः समाश्रितः ।।५५।।

अग्रे स्थिता ग्रहाः सर्वे दिशो वापि तथा विभो ।।

स्मृतो मेरुः सदा शंकुश्छिद्रमाकाशमुच्यते ।।५६।।

यंत्रद्वयं काष्ठमयमधोर्ध्वं यदुदाहृतम् ।।

द्यावापृथिव्योश्च शंखस्तथा चंद्र उदाहृतः ।।५७।।

इत्थं देवमयं ह्येतत्पुस्तकं देवपूजितम् ।।

नमस्यं पूजनीयञ्च गृहे स्थाप्यं विभूतये।। ५८ ।।

योऽस्य सूत्रं बृहत्कृत्वा प्रयच्छति नरोत्तमः ।।

स याति परमं स्थानं यत्र देवो दिवाकरः।।५९।।

निरूप्य पात्रं राजेन्द्र कराभ्यां गृह्य वाचकः ।।

प्रणम्य शिरसा सर्वान्ब्रह्मादीन्व्यासमेव च ।।

वाल्मीकिं च तथा राजन्विधिं विष्णुं शिवं रविम्।।1.216.६०।।

नमस्कारमथैषां तु पठित्वा कुरुनंदन।।

ततोसौ व्याहरेद्विप्रान्वाचकः श्रदयान्वितः६१।। ।

अलंबितमतस्तब्धमद्भुतं वीरमूर्जितम् ।।

असंसक्ताक्षरपदं रसभावसमन्वितम् ।। ६२ ।।

सप्तस्वरसमायुक्तं कालेकाले विशांपते ।।

प्रदर्शयन्रसान्त्सर्वान्वाचको व्याहरेन्नृप ।। ६३ ।।

ईदृशाद्वाचकाद्विप्राच्छ्रुत्वा श्रद्धासमन्वितः ।।

इतिहासपुराणानि रामस्य चरितं तथा।। ६४।।

नियमस्थः शुचिः श्रोता शृणुयात्फलमश्नुते ।।

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चापि विशेषतः ।। ६५ ।।

अश्वमेधमवाप्नोति सर्वान्कामानवाप्नुते ।।

रोगैश्च मुच्यते सर्वैर्महत्पुण्यं च विंदति ।।

गच्छेद्वापि परं स्थानं देवस्याद्भुतमुत्तमम् ।।६६।।

स्नातैर्गृहं समागम्य श्रोतृभिर्वाचकस्य तु ।।

प्रणम्य शिरसा विप्रं वाचकं श्रद्धया नृप।।६७।।

आसनं च समाश्रित्य स्थातव्यं वाचकस्य तु।।

संमुखं राजशार्दूल वाग्यतैः सुसमाहितैः।।६८।।

वाचकेन नमस्कारे कृते व्यासस्य भूपते।।

न वक्तव्यं महाबाहो श्रावकैः संशयादृते ।।६९।।

संशये सति प्रष्टव्यो वाचकः संप्रसाद्य तु ।।

यतश्च स गुरुस्तेषां धर्मतो बंधुरुच्यते।।1.216.७०।।

वाचकेनापि वक्तव्यं यत्स्यात्तेषां निबोधनम् ।।

अनुग्रहाय सर्वेषामशेषा गुरवो नृप ।। ७१ ।।

नमस्कारादयः श्राव्या शिवमस्त्विति वोद्यते ।।

वाग्यतैर्नृपशार्द्ल वर्णैः सर्वैर्महीपते।।७२।।

शूद्राणां पुरतो वैश्या वैश्यानां क्षत्रिणस्तथा ।।

मध्यस्थितोऽथ सर्वेषां वाचको व्याहरेन्नृप ।।

ये च संकरजा राजन्नरास्ते शूद्रपृष्ठतः ।। ७३ ।।

ब्राह्मणं वाचकं विद्यान्नान्यवर्णजमादरेत् ।।

श्रुत्वान्यवर्णजाद्वाचं वाचकान्नरकं व्रजेत् ।। ७४ ।।

इत्थं हि शृण्वतां तेषां वर्णानामनुपूर्वशः ।।

मासिमासि भवेद्राजन्पारणं कुरुनन्दन ।। ७५ ।।

श्रेयोऽर्थमात्मनो राजन्पूजयेद्वाचकं बुधः ।।

मासि पूर्णे द्विज श्रेष्ठे दातव्यं स्वर्णमाषकम् ।। ७६ ।।

ब्राह्मणेन महाबाहो द्वे देये क्षत्रियस्य तु ।।

वाचकाय द्विजश्रेष्ठ वैश्येनापि त्रयं तथा ।। ७७ ।।

शूद्रेणैव च चत्वारो दातव्याः स्वर्णमाषकाः ।।

मासिमासि द्विजश्रेष्ठ श्रद्धया वाचकाय तु ।। ७८ ।।

प्रथमे पारणे राजन्वाचकं पूज्य शक्तितः ।।

अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं विंदति मानवः ।। ७९ ।।

कार्तिकादीन्समारभ्य यावत्कार्त्तिकमच्युत ।।

अग्निष्टोमं गोसवं च ज्योतिष्टोमं तथा नृप ।। 1.216.८० ।।

सौत्रामणिं वाजपेयं वैष्णवं च तथा विभो ।।

माहेश्वरं तथा ब्राह्मं पुंडरीकं यजेत यः ।। ८१ ।।

आदित्ययज्ञस्य तथा राजसूयाश्वमेधयोः ।।

फलं प्राप्नोति राजेंद्र मासैर्द्वादशभिः क्रमात् ।।

इत्थं यज्ञफलं प्राप्य याति लोकांस्तथोत्तमान् ।। ८२ ।।

वज्रवेदिकसंपन्नं मणिरत्नविभूषितम् ।।

विमानमास्थितो राजन्मोदते शक्रमंदिरे ।। ८३ ।।

ततश्चंद्रस्य भवने वारुणे भवने ततः ।।

शोचिष्केशगृहे गत्वा गच्छेच्चैलविले गृहे ।। ८४ ।।

धिषणस्य गृहं गत्वा ततश्चित्रशिखंडिनः ।।

वृद्धश्रवसमासाद्य गच्छेत्कंजजमंदिरे ।।

एवमेव नृपश्रेष्ठ नात्र कार्या विचारणा ।। ८५ ।।

फलमेतत्समुद्दिष्टं शृण्वतां सततं नृणाम् ।।

एतत्फलं वत्सरेण शृण्वतो विधितो नृप ।। ८६ ।।

एतानि परिमाणानि वत्सरेण भवंति वै ।।

शृण्वतां नृपशार्दूल ददतां वाचकाय वै ।। ८७ ।।

एकं च द्वे तथा त्रीणि चत्वारि च विशांपते ।।

देयानि वाचकायेह मासिमासि नराधिप ।। ८८ ।।

ब्राह्मणाद्यैर्नृप श्रेष्ठ सर्ववर्णविभागशः ।।

समाप्ते पर्वणि तथा वाचकं पूजयेत्पुनः ।।८९।।

वाचकं ब्राह्मणं चैव सर्वकामैः प्रपूजयेत् ।।

गन्धमाल्यादिभिर्दिव्यैर्वा सोभिर्विविधैरपि ।। 1.216.९० ।।

वाचकाय प्रदत्त्वा तु ततो विप्रान्प्रपूजयेत् ।।

हिरण्यं रजतं रुक्मं गाश्च कांस्योपदोहनाः ।।९१।।

दत्त्वा च वाचकायेह श्रुतस्य प्राप्यते फलम् ।।

यथा सदक्षिणं चान्नं श्राद्धकाले प्रकीर्तितम् ।।

तथा श्रुतं नृपश्रेष्ठ सदक्षिणमुदाहृतम् ।। ९२ ।।

वाचकं पूजयेद्यस्मा त्पश्चाल्लेखकपूजनम् ।।

समाप्ते पर्वणि विभो विशेषेणैव चार्चयेत् ।। ९३ ।।

वाचकः पूजितो येन पूजितास्तेन देवताः ।।

वाचके परितुष्टे च मम प्रीतिरनुत्तमा ।।९४।।

इति वेधाः सदा प्राह देवानां पुरतः पुरा ।।

तस्मिंस्तुष्टे जगत्सर्वं तुष्टं भवति नित्यशः।।।।

तस्मात्प्रपूजयेद्विप्र वाचकं नृप सत्तम ।।

न तुल्यं वाचकेनेह पात्रदानस्य विद्यते।।९६।।

तिष्ठंति यस्य शास्त्राणि जिह्वाग्रे पृथिवीपते।।

दृष्टश्च गोचरस्तात कस्तेन सदृशो द्विजः।।९७।।

न तुल्यं विद्यते तेन भुवि पात्रं नरेषु वै ।।

तस्मादन्नं सदा पूर्वं तस्मै देयं विदुर्बुधाः ।।

श्राद्धे यस्य द्विजो भुंक्ते वाचकः श्रदयान्वितः ।।

भवंति पितरस्तस्य तृप्ता वर्षशतं नृप ।।९८।।

यथेह सर्वदेवानां भास्करः प्रवरः स्मृतः ।।

विस्पष्टमद्भुतं शांतं स्पष्टाक्षरपदं तथा ।।

कलस्वरसमायुक्तं रसभावसमन्वितम् ।। ९९ ।।

बुध्यमानः सदात्यर्थं ग्रंथाथं कृत्स्नशो नृप ।।

ब्राह्मणादिषु वर्णेषु ग्रंथार्थं वाचयेन्नृप ।। 1.216.१०० ।।

य एवं वाचयेद्राजन्य विप्रो व्यास उच्यते ।।

अतोऽन्यथा कथयिता ज्ञेयोऽसौ वक्तृनामकः ।। १०१ ।।

इत्थंभूतो वसेद्यस्मिन्वाचको व्याससन्निभः ।।

देशेऽथ पत्तने राजन्स देशः प्रवरः स्मृतः ।। १०२ ।।

ते धन्यास्ते महात्मानस्ते कृतार्था न संशयः ।।

वसंति यत्नतो यस्मिन्स देशः प्रवरः स्मृतः ।। १०३ ।।

न शोभते पुरं वीर व्यासहीनं कदाचन ।।

यथार्कहीनं हि दिनं चंद्रहीना यथा निशा ।। १०४ ।।

न राजते सरो यद्वत्पद्मिनी रहितं नृप ।।

तथा व्यासविहीनं तु राजते न पुरं क्वचित् ।। १०५ ।।

प्रणम्य वाचकं भक्त्या यत्फलं प्राप्यते नरैः ।।

न तत्क्रतुसहस्रेण प्राप्यते कुरुनंदन ।। १ ० ६ ।।

यथैकतो ग्रहाः सर्वे एकतस्तु दिवाकरः ।।

तथैकतो द्विजाः सर्वे एकतस्तु स वाचकः ।। १०७ ।।

यथा वेदसमो नास्ति आगमो भुवि कश्चन ।।

तथा व्याससमो नास्ति ब्राह्मणो भुवि कश्चन ।। १०८ ।।

कुरुक्षेत्रसमं तीर्थं न द्वितीयं प्रचक्षते ।।

न नदी गंगया तुल्या न देवो भास्कराद्वरः ।।१०९।।

नाश्वमेधसमं पुण्यं न पापं ब्रह्महत्यया ।।

पुत्रजन्मसुखैस्तुल्यं न सुखं विद्यते यथा ।।1.216.११ ०।।

तथा व्याससमो विप्रो न क्वचित्प्राप्यते नृप ।।

दैवे कर्मणि पित्र्ये च पावनः परमो नृणाम् ।। १११ ।।

नास्ति व्याससमः श्रेष्ठ इतीयं वैदिकी श्रुतिः ।।

अथ विप्रसहस्राणां विप्रोऽयं श्रेष्ठ ईरितः ।।

उपविष्टो यदा भुंक्ते व्यासो वै विप्रमण्डले ।।११२।।

श्राद्धे तात पवित्राणि कथितानि पुरा मम।।

ब्रह्मणा राजशार्दूल शृणु तानि यथाविधि ।।११३।।

मधु पायसं कालशाकस्तिलाश्च कुतपस्तथा ।।

राजतं चापि पात्रेषु ब्राह्मणेष्वथ वाचकः ।।११४।।

दैवे कर्मणि पित्र्ये च स ज्ञेयः पंक्तिपावनः ।।

वाचकश्च यतिश्चैव तथा यश्च षडंगवित् ।। ११५ ।।

एते सर्वे नृपश्रेष्ठ विज्ञेयाः पंक्तिपावनाः ।।

नामनी वाचकस्यैते शृङ्गवार्थमथैतयोः ।। ११६ ।।

इतिहासपुराणानि जयेति विदितानि वै ।।

उपजीवति यस्माद्वै वाचयानो द्विजो नृप ।।

जयोपजीवी तेनासौ गतः ख्यातिं तु वाचकः ।। ११७ ।।

विस्पष्टमद्भुतं शांतं स्पष्टाक्षरमिदं तथा ।।

कलस्वरसमायुक्तं रसभावसमन्वितम्।।११८।।

युध्यमानोथ वात्यर्थं ग्रंथार्थं कृत्स्नशो नृप ।।

ब्राह्मणादिषु वर्णेषु ग्रंथार्थं चार्पयेत्तथा ।। ११९ ।।

य एवं वाचयेद्राजन्य विप्रो व्यास उच्यते ।।

अतोऽन्यथा वाचयिता न गच्छेद्व्यासतां क्वचित् ।। 1.216.१२० ।।

त्रिविधं वाचकं विद्यात्सदा गुणविभेदतः ।।

श्रावकं च महाबाहो त्रिविधं गुणभेदतः ।। १२१ ।।

द्वावेतौ कथ्यमानौ तु निबोध गदतो मम ।।

अभिद्रुतं तथास्पष्टं विस्तरं स्वरवर्जितम् ।।१२२।।

पदच्छेदविहीनं च तथा भावविवर्जितम् ।।

अबुध्यमानो ग्रंथार्थमभीष्टोत्साहवर्जितः ।। १२३ ।।

ईदृशं वाचयेद्यस्तु वाचकः क्ष्माधिपेश्वर ।।

क्रोधनोऽप्रियवादी च अज्ञानाद्ग्रंथदूषकः ।। १२४ ।।

बुध्यते न च कष्टाच्च स ज्ञेयो वाचकाधमः ।।

विस्पष्टमद्भुतं शांतं रसभावसमन्वितम्।। १२५ ।।

अबुध्यमानो ग्रंथार्थं वाचयेद्यस्तु वाचकः ।।

स ज्ञेयो राजसो राजन्निदानीं सात्त्विकं शृणु ।। १२६ ।।

विस्पष्टमद्भुतं शांतं स्पष्टाक्षरपदं तथा ।।

कलस्वरसमायुक्तं रसभावसमन्वितम् ।।१२७ ।।

अत्त्यर्थं बुध्यमानस्तु ग्रंथार्थं कृत्स्नशो नृप ।।

ब्राह्मणादिषु वर्णेषु आचार्यो विधिवन्नृप ।। १२८ ।।

य एवं वाचयेद्राजन्स ज्ञेयः सात्त्विको बुधैः ।।

श्रद्धा भक्तिविहीनो यो लोभिष्ठः कटुको यथा ।। १२९ ।।

हेतुवादपरो राजंस्तथासूयासमन्वितः ।।

नित्यां नैमित्तिकां काम्यामाददद्दक्षिणां नृप ।। ।। 1.216.१३० ।।

वाचको यो महाबाहो शृणुयाद्यस्तु मानवः ।।

स ज्ञेयस्तामसो राजञ्छ्रावको मानवोऽपि सः ।। १३१ ।।

न तस्य पुरतो वीर वाचये त्प्राज्ञ एव हि ।।

प्रसंगाच्छृणुयाद्यस्तु श्रद्धाभक्तिविवर्जितः ।। १३२।।

राजन्कौतुकपात्रं तु स ज्ञेयो राजसो भवेत् ।।

संत्यज्य सर्वकार्याणि भक्त्या श्रद्धासमन्वितः ।। १३३ ।।

सततं पूजयेद्यस्तु वाचकं श्रद्धया मुदा ।।

नित्ये नैमित्तिके काम्ये गुरून्वै देवतास्तथा ।। १३४ ।।

य एवं शृणुयाद्वीर स ज्ञेयः सात्त्विको बुधैः ।।

व्यासः पूज्यः श्रावकाणां यथा व्यासवचो नृप।। १३५ ।।

तस्मात्पूज्यतमो नान्यः श्रावकाणां नृपोत्तम ।।

यतः स वै गुरुस्तेषां ज्ञानदाता सदा नृप ।।१३६।।

चतुर्णामिह वर्णानां नान्यो बन्धुः प्रचक्ष्यते ।।

व्यासादृते नृपश्रेष्ठ इतीयं वैदिकी श्रुतिः ।।१३७।।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजयेद्वाचकं सदा ।।

स गुरुः स पिता माता स बंधुः स सुहृत्तथा ।। १३८ ।।

वाचको नृपशार्दूल विप्रादीनामशेषतः ।।

इत्थं व्यासो गुरुर्ज्ञेयः पूज्यो मान्यो द्विजातिभिः ।। १३९ ।।

शृण्वंति ये नरा राजन्स तेषां गुरुरुच्यते ।।

पूजार्थं तस्य समयः श्रावकाणामुदाहृतः ।। । 1.216.१४० ।।

ये शृण्वंति नृपश्रेष्ठ मासि मासि ददंति ते ।।

स्वर्णमाषकमेकस्मै वाचकाय पृथक्पृथक् ।।१४१।।

द्वादश्यां चामावास्यायामथ वा रविसंक्रमे ।।

सा नित्या दक्षिणा तस्यां या च श्रेयोऽर्थमात्मनः।।१४२।।

अयने विषुवे चैव चंद्रसूर्यग्रहे तथा ।।

प्राप्ते वापरपक्षे च दानं तस्यै स्वशक्तितः ।। १४३ ।।

देयं स्याच्छ्रावकैस्तात तं मुक्त्वा नान्यतो नृप ।।

प्रथमं तस्य दातव्यं श्रेयोऽर्थं श्रावकैः सदा ।।१४४।।

अदत्त्वा तस्य येन्यस्मै संप्रयच्छंति श्रावकाः ।।

अवमानः कृतस्तैस्तु वाचकस्य भवेन्नृप ।। १४५ ।।

कृत्वावमानमथ तैः प्राप्यते यत्फलं नृप ।।

ब्राह्मणाद्यैः समस्तैश्च तच्छृणुष्व वरानन ।।१४६।।

शूद्रत्वं ब्राह्मणो याति क्षत्रियो याति काकताम् ।।

जायते च तथा वैश्यः शूद्रश्चाण्डालतां व्रजेत् ।।१४७।।

तस्मात्पूज्यो नृपश्रेष्ठ प्रथमं वाचको बुधैः ।।

आपत्काले च वृद्धौ च यतश्चासौ गुरुः स्मृतः ।। १४८ ।।

वैशाख्यामयने वीर तृतीयायां च सुव्रत ।।

कार्त्तिक्यामथ मार्ग्यां च संपूज्यः प्रथमं भवेत् ।। १४९ ।।

पर्वस्वन्येषु च विभो संपूज्यो धर्मतः स्मृतः ।।

हिरण्यं च सुवर्णं च धनं धान्यं तथैव च ।। 1.216.१५० ।।

अन्नं चापि तथा पक्वं मांसं च कुरुनंदन ।।

दातव्यं प्रथमं तस्मै श्रावकैर्नृपसत्तम ।। १५१ ।।

वाचकस्तु यथा नित्यं सुखमास्ते नराधिप ।।

न पीड्यते यथा द्वंद्वैस्तथा कार्यं वरानन ।। १५२ ।।

हेमंते लोमशा देयाश्छत्रं प्रावृषि सत्तम ।।

उपानहौ कालयोग्ये काले चैवानुलोमशः ।।१५३।।

इत्थं द्वंद्वविनिर्मुक्तः स येषां वाचको नृप ।।

ते धन्याः श्रावका लोके ते गताः परमं पदम् ।। १५४ ।।

आत्मना तु कथं वीर सुखमिच्छेद्विचक्षणः ।।

विषमस्थे गुरौ राजन्यतश्च स गुरुः स्मृतः ।। १५५ ।।

वाचकश्रावकाणां च तस्माद्द्वंद्वं विघातयेत् ।।

यत्नः कार्यः श्रावकैश्च वाचकस्य जनाधिप ।। १५६ ।।

इत्थं पूज्यः सदा व्यासः श्रेयोऽर्थं प्रथमं नृप ।।

भर्ता पूज्यो यथा स्त्रीणां सर्वासां वै मही पते ।। १५७ ।।

श्रावकाणां तथा राजन्वाचकः पूज्य उच्यते ।।

उपाध्यायस्तु शिष्याणां यथा भागवतो हरिः ।। १५८ ।।

सौराणां च यथा भानुः शैवानां शंकरो यथा ।।

वाचकस्तु तथा पूज्यः श्रावकाणां नराधिप ।। १५९ ।।

दक्षिणां ददता नित्यं श्रोतव्यं भूतिमिच्छता ।।

पूर्वोक्तमाषकं तस्मै वाचकाय जनाधिप ।। 1.216.१६० ।।

यदा दातुं न शक्नोति माषकं कांचनस्य तु ।।

रजतस्य तदा देयं माषकं श्रेयसे नृप ।। १६१ ।।

तदभावे हिरण्यं च वित्तशाठ्यविवर्जितः ।।

मृत्तिकापि हि दातव्या प्राप्नोति सत्फलं शुभम् ।। १६२ ।।

इत्येषा दक्षिणा नित्या मासिमासि भवेन्नृप ।।

नैमित्तिका भवेद्राजन्ग्रहणादिषु पर्वसु ।। १६३ ।।

अमले वाससी राजन्गंधमाल्यविभूषणे ।।

समाप्ते पर्वणि विभो दातव्ये भूतिमिच्छता ।। ।। १६४ ।।

ज्ञात्वा सर्वसमाप्तिं तु पूजयेच्छ्रावको धुवम् ।।

आत्मानमपि विक्रीय य इच्छेत्सफलं श्रुतम् ।। १६५ ।।

नैमित्तिकां च नित्यां च दक्षि णामप्रदाय च ।।

शृणोति च सदा यस्तु तस्य तन्निष्फलं श्रुतम् ।। १६६ ।।

यथा च दक्षिणाहीनाद्यज्ञान्न फलमश्नुते ।।

तथा श्रुतं च राजेंद्र दक्षि णारहितं स्मृतम् ।। १६७ ।।

चतुर्गुणा भवेद्राजन्या नित्या दक्षिणा विभो ।।

समाप्ते पर्वणि विभो इत्याह भगवाञ्छिवः ।। १६८ ।।

इत्येष कथितो राजन्पुराणश्रवणे विधिः ।।

यतश्च विधिहीनं तु न कर्मफलमुद्यते ।। १६९ ।।

स्नानं दानं जपो होमः पितृदेवाभिपूजनम् ।।

विधिपूर्वं स्मृतं ज्ञेयं यथेह कुरुनदन।।1.216.१७० ।।

फलदं नृपशार्दूल पुराणश्रवणं तथा ।।

यथायं कथितं तुभ्यं विधिना श्रवणं मया ।।१७१।।

यथोक्तं तु यथा जीवं यथोक्तं ब्रह्मवादिना ।।

स ब्राह्मणो महाराज सर्वलोकेषु पूजितः ।। १७२ ।।

यथाश्रुतं महाबाहो तथेदं कथितं तव ।।

भास्करस्य तु माहात्म्यं माहात्म्यं वाचकस्य तु ।। १७३ ।।

तथा च सप्तमीकल्पः सर्वपापभयापहः ।।

अनेन विधिना यस्तु पूजयेत्सततं नरः ।। १७४ ।।

भगलोकं समासाद्य त्रिषु लोकेषु गीयते ।।

ततोऽर्कलोकमासाद्य गच्छेच्चित्रशिखंडिनः ।। १७५ ।।

तस्मादपि महाबाहो गच्छेल्लोकं दिवाकरम्।।

अर्कलोके ततो यातस्ततो गोलोकमश्नुते ।। १७६ ।।

ऋतस्य च ततो गच्छेत्कंजजस्य ततः परम् ।।

दशानां राजसूयानामग्निष्टोमशतस्य च ।। १७७ ।।

श्रवणात्फलमाप्नोति पितामहवचो यथा ।। १७८ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे ब्राह्मे पर्वणि सप्तमीकल्पे सौरधर्मे आदित्यमाहात्म्यवाचकमाहात्म्यपुराण श्रवण विधिवर्णनं नाम षोडशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। २१६ ।।

।। पूर्वार्धः समाप्तोऽयम् ।।

।। श्रीनारायणार्पणमस्तु ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे प्रथमं ब्राह्मपर्व समाप्तम् ।। १ ।।

अयं युनिकोड रूपान्तरणं आश्विन् शुक्ल सप्तमी, विक्रम संवत् २०७३ तिथौ indsenz OCR द्वारा निम्नलिखित पुस्तकद्वयेभ्यः कृतमस्ति -

श्रीभविष्यपुराणम्(नाग प्रकाशक, दिल्ली)

श्रीभविष्यपुराणम् (हिन्दी साहित्य सम्मेलन, प्रयाग)

पातालवर्णनम्

।। श्रीगणेशाय नमः ।।

ॐ नमः कमलदलनयनाभिरामाय ।।

श्रीरामचंद्राय ।।

स्वच्छं चंद्रावदातं कविकरमकरक्षोभसंजातफेनं बक्षोद्भूतिप्रसूक्तैर्व्रतनियमपरैः सेवितं विप्रमुख्यैः ।।

ॐकारालंकृतेन त्रिभुवनगुरुणा ब्रह्मणा दृष्टपूतं संभोगाभोगगम्यं जनकलुषहरं पौष्करं वः पुनातु ।। १ ।१

जयति भुवनदीपो भास्करो लोककर्ता जयति च शितिदेहः शार्ङ्गधन्वा मुरारिः ।।

जयति च शशिमौली रुद्रनामाभिधेयो जयति सकलमौलिर्भानु मांश्चित्रभानुः ।। २ ।।

नमस्कृत्याप्रमेयाय देवाय ब्रह्मरूपिणे ।।

पुराणं संप्रवक्ष्यामि यदुक्तं ब्रह्मयोगिना ।। ३ ।।

पुराणसंहितां पुण्यां पप्रच्छू रौमहर्षणिम् ।।

वक्तुमर्हसि चास्माकं पुराणार्थविशारद ।।४।।

मुनीनां वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः ।।

प्रणम्य मनसा प्राह गुरुं सत्यवतीसुतम्।।।।।

।। सूत उवाच ।। ।।

नमस्कृत्य जगद्योनिं ब्रह्मरूपधरं हरिम् ।।

वक्ष्ये पौराणिकीं दिव्यां कथां पापप्रणाशिनीम् ।। ६ ।।

यच्छ्रुत्वा पापकर्माणि स गच्छेत्परमां गतिम् ।।

पुण्यं पवित्रमायुष्यमिदानीं शृणुत द्विजाः ।। ७ ।।

भविष्यपुराणमखिलं यज्जगाद गदाधरः ।।

मध्यपर्व ह्यथो वक्ष्ये प्रतिष्ठादिविनिर्णयम् ।। ८ ।।

धर्मप्रशंसनं चात्र ब्राह्मणादिप्रशंसनम् ।।

आपद्धर्मस्य कथनं विद्यामाहात्म्यवर्धनम्।। ९ ।।

प्रतिमाकरणं चैव स्थापनाचित्रलक्षणम् ।।

कालव्यवस्थासर्गादिप्रतिसर्गादिलक्षणम् ।। 2.1.1.१० ।।

पुराणलक्षणं चैव भूगोलस्य च निर्णयम् ।।

निरूपणं तिथीनां च श्राद्धसंकल्पमन्तरम् ।। ११ ।।

मुमूर्षोरपि यत्कर्म दानमाहात्म्यमेव च ।।

भूतं भव्यं भविष्यं च युगधर्मानुशासनम् ।। १२ ।।

उच्चावचावधानं च प्रायश्चित्तादिकं च यत् ।।

षष्ट्याधिकाष्टसाहस्रनवश्लोकशतोद्भवम् ।। १३ ।।

पंचतंत्रसमायुक्तं प्रतितंत्रे च विंशतिः ।।

पंचोत्तरं तथाध्यायाः पुराणेऽस्मिन्द्विजोत्तमाः ।। १४ ।।

त्रयाणामाश्रमाणां च गृहस्थो योनिरुच्यते ।।

अन्येऽपि सूपजीवन्ति तस्माच्छ्रेष्ठो गृहाश्रमी ।। १५।।

एकाश्रमं गृहस्थस्य त्रयाणां मूर्तिदर्शनम् ।।

तस्माद्गार्हस्थमेवैकं विज्ञेयं धर्मशासनम् ।। १६ ।।

परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ ।।

सर्वलोकविरुद्धं च धर्ममप्याचरेन्न तु ।।१७।।

तडागस्य च सान्निध्ये तडागं परिवर्जयेत् ।।

प्रपास्थाने प्रपा वर्ज्या मठस्थाने मठं त्यजेत् ।।१८।।

धर्मात्संजायते ह्यर्थो धर्मात्कामोऽभिजायते ।।

धर्मादेवापवर्गोऽयं तस्माद्धर्मं समाश्रयेत् ।। १९ ।।

धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रिवर्गस्त्रिगुणो मतः ।।

सत्त्वं रजस्तमश्चेति तस्माद्धर्मं समाश्रयेत् ।। 2.1.1.२० ।।

ऊर्ध्वं गच्छंति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठंति राजसाः ।।

जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छंति तामसाः ।। २१ ।।

यस्मिन्धर्मः समायुक्तो ह्यर्थकामौ व्यवस्थितौ ।।

इह लोके सुखी भूत्वा प्रेत्यानंत्याय कल्पते।।२२।।

तस्मादर्थं च कामं च युक्त्वा धर्मं समाश्रयेत् ।।

धर्मात्संजायते कामो धर्मादर्थोभिजायते।।२३।।

एवं धर्मस्य मध्येऽयं चतुर्वर्गः प्रदर्शितः ।।

एवं च धर्मकामार्थं मोक्षस्यापि च मानवः ।।

माहात्म्यं वानुतिष्ठेच्च स चानंत्याय कल्पते ।। २४ ।।

तस्मादर्थं च कामं च मुक्त्वा धर्मं समाचरेत् ।।

धर्मात्संजायते सर्वमित्याहुर्ब्रह्मवादिनः ।। २५ ।।

धर्मेण धार्यते सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् ।।

अनादिनिधना शक्तिर्नैषा ब्राह्मी द्विजोत्तम ।। २६ ।।

कर्मणा प्राप्यते धर्मो ज्ञानेन च न संशयः ।।

तस्माज्ज्ञानेन सहितं कर्मयोगं समाचरेत् ।। २७ ।।

प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च द्विविधं कर्म वैदिकम् ।।

ज्ञानपूर्वा निवृत्तिः स्यात्प्रवृत्तिर्वर्ततेऽन्यथा ।। २८ ।।

निवृत्तिं सेवमानस्तु याति तत्परमं पदम् ।।

तस्मान्निवृत्तं संसेव्यमन्यथा संसरेत्पुनः।।२९।।

शमो दमो दया दानमलोभस्त्याग एव च ।।

आर्जवं चानसूया च तीर्थानुसरणं तथा ।। 2.1.1.३० ।।

सत्यं संतोष आस्तिक्यं श्रद्धा चेन्द्रियनिग्रहः ।।

देवताभ्यर्चनं पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः ।।३१।।

अहिंसा सत्यवादित्वमपैशुन्यं सुकल्पता ।।

शौचाचारश्चानुकंपा सर्ववर्णेऽब्रवीन्मुनिः।।३२।।

श्रद्धापूर्वाः स्मृता धर्माः श्रद्धामध्ये तु संस्थिताः ।।

श्रद्धानिष्ठाः प्रतिष्ठाश्च धर्माः श्रद्धेव कीर्तिताः ।। ३३ ।।

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां श्रुतं स्थानं क्रियावताम् ।।

स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् ।।३४।।

वैश्यानाममृतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम् ।।

गांधर्वं शूद्रजीवानां परिचारेण वर्तताम् ।। ३५ ।।

अष्टाशीति सहस्राणां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ।।

स्मृतं स्थानं तु यत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम् ।। ३६ ।।

सप्तर्षीणां तु यत्स्थानं श्रुतं तद्वै वनौकसाम् ।।

प्राजापत्यं गृहस्थानां स्थानमुक्तं स्वयंभुवा ।। ३७ ।।

यतीनां यतचित्तानां तदेव वनवासिनाम् ।।

हिरण्यगर्भं यत्स्थानं तस्मान्नावर्तते पुनः ।। ३८ ।।

योगिनाममृतं स्थानं व्योमाख्यं परमाकरम् ।।

आनंदमैश्वरं नाम सा काष्ठा परमा गतिः ।। ३९ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।।

सृष्टिवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

इदानीं विस्तरं चैव विभागं रूपमैश्वरम् ।।

वक्ष्ये कल्पानुसारेण मन्वतरशतानुगम् ।। १ ।।

आसीत्तमोमयं सर्वमप्रज्ञातमलक्षणम् ।।

तत्र चैको महानासीद्रुद्रः परमकारणम् ।। २ ।।

आत्मना स्वयमात्मानं सञ्चित्य भगवान्विभुः ।।

मनः संसृजते पूर्वमहंकारं च पृष्ठतः ।। ३ ।।

अहंकारात्प्रजानाति महाभूतानि पञ्च च ।।

अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराश्चैव षोडश ।। ४ ।।

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गंधस्तथैव च ।।

प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ तथैव च ।। ५ ।।

सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणाः प्रोक्तास्तु ते त्रयः ।।

तस्माद्भागवतो ब्रह्मा तस्माद्विष्णुरजायत ।।६।।

ब्रह्मविष्णुमोहनार्थं ततः शंभुस्तु तेजसा ।।

अशरीरो वासुदेवो ह्यनुत्पत्तिरयोनिजः ।।७।।

व्यामोहयित्वा तत्सर्वं तेजसाऽमोहयज्जगत् ।।

तस्मात्परतरं नास्ति तस्मात्परतरं न हि ।। ८ ।।

ब्रह्मा विष्णुश्च द्वावेतावुद्भूतौ भगवत्सुतौ ।।

कल्पेकल्पे तु तत्सर्वं सृजतेऽसौ जनं जगत् ।। ९ ।।

उपसंहरते चैव नानाभूतानि सर्वशः ।।

द्वासप्ततियुगान्येव मन्वन्तर इति स्मृतः ।। 2.1.2.१० ।।

चतुर्दश तु तान्येवं कल्प इत्यभिधीयते ।।

दिनैकं ब्रह्मणः प्रोक्तं निशि कल्पस्तथोच्यते ।। ११ ।।

एवं मासश्च वर्षश्च तथा चाष्टशतं द्विजाः ।।

एवं बुद्धीन्द्रियस्यास्य विष्णोश्च निमिषः स्मृतः ।। १२ ।।

ब्रह्मादिस्तंबपर्यंतं निमेषश्च ध्रुवस्य वै ।।

निमेषजीवनं सर्वं सर्वलोकचराचरम् ।। १३ ।।

भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकश्च प्रकीर्तितः ।।

जनस्तपश्च सत्यं च ब्रह्मलोकश्च सप्तमः ।। १४ ।।

पातालं वितलं तद्धि अतलं तलमेव च ।।

पञ्चमं विद्धि सुतलं सप्तमं च रसातलम् ।। १५ ।।

एतेषु सप्तविख्याता अधःपातालवासिनः ।।

तेषामादौ च मध्ये च अंते रुद्रः प्रकीर्तितः ।। १६ ।।

ग्रसते जायते लोकान्क्रीडार्थं तु महेश्वरः ।।

ब्रह्मलोकपरीप्सूनां गतिरूर्ध्वं प्रकीर्तिता ।। १७ ।।

पृथिवीं चांतरिक्षं च दिशश्च विदिशस्तथा ।।

समुद्राणां गिरीणां च अधस्तिर्यक्प्रसंख्यया ।। १८ ।।

समुद्राणां च विस्तारं प्रमाणं च ततः शृणु ।।

स्थावराणां च शैलानां देवानां च दिवौकसाम् ।। १९ ।।

चतुष्पदानां द्विपदां तथा धर्मैकभाषिणाम् ।।

सहस्रगुणमाख्यातं स्थावराणां प्रकीर्तितम् ।। 2.1.2.२० ।।

सहस्रगुणशीलाश्च इत्याह भगवान्मुनिः ।।

ऋषिस्तु प्रथमं कुर्वन्प्रकृतिं नाम नामतः ।। २१ ।।

तस्या ब्रह्मा प्रकृत्यास्तु उत्पन्नः सह विष्णुना ।।

तस्माद्बुद्ध्या प्रकुरुते सृष्टिं नैमित्तिकीं द्विजाः ।। २२ ।।

तस्मात्स्वयंभुवो ब्रह्मा ब्राह्मणान्समकल्पयत् ।।

पादहीनान्क्षत्रियांश्च तस्माद्धीनांस्तु वैश्यकान् ।। २३ ।।

चतुर्थ पादहीनांश्च आचारेषु बहिष्कृतान् ।।

पृथिवीं चांतरिक्षं च दिशश्चैवाप्यकल्पयत् ।। २४ ।।

लोकालोकस्य संस्था च द्वीपानामुदधेस्तथा ।।

सरितां सागराणां च तीर्थान्यायतनानि च ।। २५ ।।

मेघस्तनितनिर्घोषरोहितेंद्रधनूंषि च ।।

उल्कानिर्घातकेतूंश्च ज्योतींष्यायतनानि च ।। २६ ।।

उत्पन्नं तस्य देहेषु भूयः कालेन पीडयेत् ।। २७ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।।

पातालवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोकः कोटियोजनविस्तरः ।।

कल्पाभिकरणे तत्र संस्थिता द्विजपुङ्गवाः ।। १ ।।

जनलोको महर्लोकात्तथा कोटिद्वयात्मकः ।।

सनंदनादयस्तत्र संस्थिता ब्रह्मणः सुताः ।। २ ।।

जनलोकात्तपोलोकः कोटित्रयसमन्वितः ।।

विराजंते तु देवा वै स्थिता दाह विवर्जिताः ।। ३ ।।

प्राजापत्यात्तु भूर्लोकः कोटिषट्केन संयुतः ।।

सनत्कुमारकस्तत्र ब्रह्मलोकस्तु स स्मृतः ।। ४ ।।

तत्र लोके गुरुर्ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वतोमुखः ।।

आस्ते यद्योगिभिः पीत्वा योगं मृत्योः परं गतम् ।। ५ ।।

गायंति यतयो गाथा ह्यास्तिका ब्रह्मवादिनः ।।

योगिनस्तापसाः सिद्धा जापकाः परमेष्ठिनम् ।। ६ ।।

द्वारं तु योगिनामेकं गच्छतां परमं पदम् ।।

तत्र गत्वा न शोचंति स विष्णुः स च शंकरः ।। ७ ।।

सूर्यकोटिप्रतीकाशं पुरं तस्य दुरासदम् ।।

न मे वर्णयितुं शक्यं ज्वालामालासमाकुलम् ।। ८ ।।

तत्र नारायणस्यापि भवनं ब्रह्मणः पुरे ।।

शेषे तस्य हरिः श्रीमान्मायासहचरः परः ।। ९ ।।

स विष्णुर्लोककथितः पुनरावृत्तिवर्जितः ।।

प्रयांति च महात्मानो ये प्रपन्ना जनार्दनम् ।। 2.1.3.१० ।।

ऊर्ध्वं ब्रह्मासनात्पूर्वं परं ज्योतिर्मयं शुभम् ।।

वह्निना उपरि क्षिप्तं तत्रास्ते भगवान्भवः ।।११।।

देव्या सह महादेवश्चिन्त्यमानो मनीषिभिः ।।

योगिभिः शतसाहस्रैर्वृतैकत्वैश्च संवृतः ।। १२ ।।

तत्र ते यांति नियता द्विजा वै ब्रह्मवादिनः ।।

महादेवपरेशानास्तापसा ब्रह्मवादिनः ।। १३ ।।

निर्ममा निरहंकाराः कामक्रोधविवर्जिताः ।।

द्रक्ष्यंति ब्रह्मणा युक्ता रुद्रलोकः स वै स्मृतः ।। १४ ।।

एते सप्त महर्लोकाः पृथिव्यां परिकीर्तिताः ।।

महीतलादयश्चाधः पातालाः संति वै द्विजाः ।। १५ ।।

महातलं हैमतलं सर्ववर्णोपशोभितम् ।।

प्रासादैर्विविधैः शुभ्रैर्देवतायतनैर्युतम् ।। १६ ।।

अनंतेन समायुक्तं मुचुकुन्देन धीमता ।।

नृपेण बलिना चैव पातालं स्वर्गवासिना ।। १७ ।।

शैलं रसातलं विप्राः शांकरं हि रसातलम् ।।

पीतं सुतलमित्युक्तं वितलं विद्रुमप्रभम् ।। १८ ।।

सितं हि वितलं प्रोक्तं तलं चैव सितेतरम् ।।

सुवर्णेन मुनिश्रेष्ठास्तथा वासुकिना शुभम् ।। १९ ।।

रसातलमिति ख्यातं सर्वशोभासमन्वितम् ।।

वैनतेयादिभिश्चैव कालनेमिपुरोगमैः ।। 2.1.3.२० ।।

शंकुकर्णेन संभिन्नं तथा नमुचिपूर्वकम् ।।

तथान्यैर्विवि धैर्नागैस्तलं चैव सुशोभनम् ।। २१ ।।

तेषामधस्तान्नरका रौरवाद्याश्च कोटयः ।।

पापिनस्तेषु पात्यंते न तेऽवनमितुं क्षमाः ।। २२ ।।

पाताला नामधश्चांते शेषाख्या वैष्णवी तनुः ।।

कालाग्निरुद्रयोगात्मा नारसिंहोऽपि माधवः ।। २३ ।।

योऽनंतः पठ्यते देवो नागरूपी जनार्दनः ।।

तदाधारमिदं सर्वं सकलाग्निमुपाश्रितम् ।। २४ ।।

तमाविश्य महायोगी कालस्तद्वदनानलः ।।

विषज्वालासमोऽनंतो जगत्संहरति स्वयम् ।।२५।।

तामसी शांभवी मूर्तिः कालात्मा परमेश्वरः।।

स एव गर्भमाश्रित्य प्रकाशयति नित्यशः ।।२६।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे पाताल वर्णनंनाम तृतीयोऽध्यायः ।। ३ ।।

ज्योतिश्चक्रवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

एतद्ब्रह्मांडमाख्यातं चतुर्विधमिदं महत् ।।

अतः परं प्रवक्ष्यामि भूर्लोकस्य विनिर्णयम् ।। १ ।।

तद्द्वीपप्रधानो जंबूः प्लक्षः शाल्मल एव च ।।

कुशः क्रौंचश्च शाकश्च पुष्करश्चैव सप्तमः ।। २ ।।

एते सप्त महाद्वीपाः समुद्रैः सप्तभिर्वृताः ।।

द्वीपाद्द्वीपो महानुक्तः सागरादपि सागरः ।। ३ ।।

क्षीरोदेक्षुरसोदोऽथ क्षारोदश्च घृतोदकः ।।

दध्योदः क्षीरसलिलो जलोदश्चेति सागराः ।। ४ ।।

पंचाशत्कोटिविस्तीर्णा समुद्रवलया स्मृता।।

द्वीपैश्च सप्तभिर्युक्ता योजनानां समानतः ।। ५ ।।

जंबूद्वीपः समस्तानां द्वीपानां मध्यतः शुभः ।।

तस्य मध्ये महामेरुर्विश्रुतः कनकप्रभः ।। ६ ।।

चतुराशीतिसाहस्रयोजनैरस्य चोच्छ्रयः ।।

प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विष्कृतः ।। ७ ।।

मूले षोडशसाहस्रं विस्तारस्तस्य सर्वतः ।।

भूप्रमुख्यश्च शैलोऽसौ कलिकात्वेन संस्थितः ।। ८ ।।

हिमवान्हिमकूटश्च निषधस्त स्य दक्षिणे ।।

नीलः श्वेतश्च शृंगी च उत्तरे वर्षपर्वतः।।९।।

लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्ये दशहीनास्तथापरे ।।

सहस्रद्वितयं दीर्घास्तावद्विस्तारिणश्च ते ।। ।।2.1.4.१०।।

भारतं दक्षिणं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम् ।।

हरिवर्षं तथैवान्यन्मेरोर्दक्षिणतो द्विजाः ।।११।।

चंपकं चोत्तरं वर्षं तथैवाश्वहिरण्मयम्।।

उत्तराः कुरवश्चैव यथैते भारतास्तथा ।। १२ ।।

नवसाहस्रमेकैकमेतेषां द्विजसत्तमाः ।।

इलावृतश्च तन्मध्ये तन्मध्ये मेरुरुच्छ्रितः ।।१३।।

मेरोश्चतुर्दिशस्तत्र नवसाहस्रविष्कृतम् ।।

इलावृतं महाभागाश्चत्वारस्तत्र पर्वताः ।।१४।।

विष्कंभा रचिता मेरोर्योजनायुतमुच्छ्रिताः ।।

पूर्वेण मंदरो नाम दक्षिणे गंधमादनः ।। १५ ।।

विपुलः पश्चिमे भागे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्थितः ।।

कदंबेष्वेषु नद्यश्च पिप्पलो वट एव च ।। १६ ।।

जंबूद्वीपस्य सा जंबूर्नामहेतोर्महर्षयः ।।

महागजप्रमाणानि जंबून्यस्य फलानि च ।। १७ ।।

पतंति भूभृतः पृष्ठे शीर्यमाणानि सर्वशः ।।

रसेन चैव प्रख्याता तस्य जंबूनदी इति ।।१८।।

सरित्तु वर्तते सापि पीयते तत्र वासिभिः।।

न खेदो न च दौर्गंध्यं न जरा नेंद्रियक्षयः ।।

उत्पन्नाः स्वच्छमनसो नरास्तत्र भवन्ति वै ।।१९।।

तीरसूत्रं समं प्राप्य वायुना च विशोषितम् ।।

जांबूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम् ।। 2.1.4.२० ।।

भद्राश्वः पार्श्वतो मेरोः केतुमालश्च पश्चिमे ।।

वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठास्तयोर्मध्ये इलावृतम् ।। २१ ।।

मेरोरुपरि विप्रेंद्रा ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम् ।।

तदूर्ध्वे वासवस्थानं तदूर्ध्वे शंकरस्य च ।। २२ ।।

तदूर्ध्वं वैष्णवो लोको दुगार्लोकस्तदूर्ध्वतः ।।

ज्योतिर्मयं परं स्थानं निराकारं हिरण्मयम् ।। २३ ।।

भक्तस्थानं तदूर्ध्वं च देवो हि भगवान्रविः।।

ज्योतिश्चक्रस्थितः शुद्धो निश्चलः परमेश्वरः ।।

राशिचक्रे च भ्रमति मेरोरुपरि सत्तमाः ।। २४ ।।.

बिंबषट्केद्रिनाभौ च रथचक्रं दिवानिशम् ।।

वातरज्जुनिबंधेन ध्रुवाधारे प्रतिष्ठितम्।। २५ ।।

दिक्पालाद्या ग्रहास्तत्र दक्षिणादुत्तरायणम् ।।

प्रतिमासं गतः पंथा ह्रासवृद्धिदिनक्षयः ।। २६ ।।

रविणा लंघितो मासश्चांद्रः ख्यातो मलिम्लुचः ।।

द्वादशे भगवत्सूर्ये प्रत्यहं भक्तसेवके ।। २७ ।।

कृत्वा त्रिषु त्वहोरात्रं तारामयगतं विभुम् ।।

यामेयामे चोदयश्च देशेदेशे च शर्वरी ।। २८ ।।

दिवा चरति यः सूर्यो रात्रौ चरति चन्द्रमाः ।।

नक्षत्राणि दिवा रात्रौ सूर्यचक्रे प्रतिष्ठितम्।।२९।।

देशान्नं चावगमनं यत्र तस्मादिवाभवत् ।।

यत्र चंद्रक्षयो भवति यत्र सूर्यः प्रवर्तते ।। 2.1.4.३० ।।

रात्रिंदिवं विजानीयाज्ज्योतिश्चक्रे प्रतिष्ठितम् ।।

उदयास्तमनं नास्ति नक्षत्राणां विशेषतः ।। ३१ ।।

यन्नक्षत्रे च यो देशः स तेषामुदयः स्मृतः ।।

तत्रास्तो जीवशुक्राणां सूर्यादीनां च सर्वशः ।। ३२ ।।

तदा काले नियोक्तव्या भार्गवास्तादिकी क्रिया ।।

सूर्यः सोमो बुधश्चंद्रो भार्गवश्चैव शीघ्रकः ।। ३३ ।।

दक्षिणायनमास्थाय यदा चरति रश्मिमान् ।।

तदा सर्वग्रहाणां स सूर्योधस्तात्प्रसर्पति ।। ३४ ।।

विस्तीर्णमंडलं कृत्वा तस्योर्ध्वे चरते शशी ।।

नक्षत्रमंडलं कृत्स्नं सोमादूर्ध्वं प्रसर्पति ।। ।। ३५ ।।

नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्ध्वं बुधादूर्ध्वं तु भार्गवः ।।

चन्द्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं चंद्रादूर्ध्वं शनैश्चरः ।। ३६ ।।

तस्माच्छनैश्चरादूर्ध्वं ततः सप्तर्षिमंडलम् ।।

ऋषीणां चैव सप्तानां ध्रुवश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः ।। ३७ ।।

कालचक्रमये चक्रे सूर्यो भवति सर्वदा ।।

राश्यर्दे्धेषु गतिर्यत्र तिथीनां च तिथौ स्मृता ।। ३८ ।।

स्तंभते चरते शीघ्रं ह्रासे चापि दिनक्षयः ।।

पादास्तं चापि शुक्रस्य महास्तं तत्र दृश्यते ।। ३९ ।।

पादास्ते पक्षमात्रं स्यान्महास्ते याममात्रकम् ।।

चक्रे पक्षार्धमासः स्यादतिचारोऽष्टवासरान् ।। 2.1.4.४० ।।

न गण्यते देशभेदे नक्षत्रेण च गण्यते ।।

बाल वृद्धस्तु शुक्रस्य देशस्थे वा गणस्य च ।। ४१ ।।

बाल्यवार्द्ध्ये क्षत्रियस्य न गण्येते सदा बुधैः ।।

पादादूर्ध्वं महास्तस्य वैश्यस्य द्विजस त्तमाः ।। ४२ ।।

शेषार्धं भार्गवास्तस्य शूद्राणामथ गर्हितम् ।।

अभिचारे च चक्रे च न शूद्रस्य विधीयते ।। ४३ ।।

वर्जयेद्वासरान्सप्त इति चाथर्वणी श्रुतिः ।। ४४ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे ज्योतिश्चक्रे चतुर्थोऽध्यायः ।। ४ ।।

कर्मानुसारव्यक्तिनिर्धारणवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

त्रयाणामेव वर्णानां जन्मतो ब्राह्मणः प्रभुः ।।

संसृष्टा ब्राह्मणाः पूर्वं तपस्तप्त्वा द्विजोत्तमाः ।। १ ।।

हव्यानामिह कव्यानां सर्वस्यापि च गुप्तये ।।

अश्नंति च मुखेनास्य हव्यानि त्रिदिवौकसः ।। २ ।।

कव्यानि चैव पितरः किं भूतमधिकं ततः ।।

जन्मना चोत्तमोऽयं च सर्वार्चा ब्राह्मणोऽर्हति ।। ३ ।।

स्वकीयं ब्राह्मणो भुंक्ते विदधाति द्विजोत्तमाः ।।

त्रयाणामिह वर्णानां भावाभावाय वै द्विजः ।। ४।।

भवेद्विप्रो न संदेहस्तुष्टो भावाय वै भवेत् ।।

अभावाय भवेत्क्रुद्धस्तस्मात्पूज्यः सदा हि सः ।। ५ ।।

गर्भाधानादयश्चेह संस्कारा यस्य सत्तमाः ।।

चत्वारिंशत्तथा चाष्टौ निर्वृत्ताः शास्त्रतो द्विजाः .।।

स याति ब्रह्मणः स्थानं ब्राह्मणत्वेन संयुतः ।। ६ ।।

संस्कारपूतः प्रथमो वेदपूतो द्वितीयकः ।।

विद्यापूतस्तृतीयः स्यात्तीर्थपूतस्त्वनंतरम् ।। ७ ।।

क्षेत्रपूतं प्रविज्ञाय विपूतं पूजयेद्द्विजाः ।।

स्वर्गापवर्गफलदमन्यथा श्रमतामियात ।। । ८ ।।

पूतानां परमः पूतो गुरूणां परमो गुरुः ।।

सर्वसत्त्वान्विता विप्रो निर्मितो ब्रह्मणा पुरा ।। ९ ।।

पूजयित्वा द्विजान्देवाः स्वर्गं भुञ्जंति चाक्षयम्।।

मनुष्याश्चापि देवत्वं स्वंस्वं राज्यं गतेन सः ।। 2.1.5.१० ।।

यस्य विप्राः प्रसीदंति तस्य विष्णुः प्रसीदति ।।

तस्माद्ब्राह्मणपूजायां विष्णुस्तुष्यति तत्क्षणात् ।। ११ ।।

यस्माद्विष्णुमुखाद्विप्रः समुद्भूतः पुरा द्विजाः ।।

वेदास्तत्रैव संजाताः सृष्टिसंहारहेतवः ।। १२ ।।

तस्माद्विप्रमुखे वेदाश्चार्पिताः पुरुषेण हि ।।

पूजार्थं ब्रह्मलोकानां सर्वज्ञानार्थतो ध्रुवम् ।। १३ ।।

पितृयज्ञविवाहेषु वह्निकार्येषु शांतिषु ।।

प्रशस्ता ब्राह्मणा नित्यं सर्वस्वस्त्ययनेषु च ।। १४ ।।

देवा भुञ्जंति हव्यानि बलिं प्रेतादयोऽसुराः ।।

पितरो हव्यकव्यानि विप्रस्यैव मुखाद् ध्रुवम् ।। १५ ।।

देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च यो ददयाद्यज्ञकर्मसु ।।

दानं होमं बलिं चैव विना विप्रेण निष्फलम् ।। १६ ।।

विना विप्रं च यो धर्मः प्रयासफलमात्रकः ।।

भुञ्जते चासुरास्तत्र प्रेता भूताश्च राक्षसाः ।। १७ ।।

तस्माद्ब्राह्मणमाहूय तस्य पूजां च कारयेत् ।।

काले देशे च पात्रे च लक्षकोटिगुणं भवेत् ।। १८ ।।

श्रद्धया च द्विजं दृष्ट्वा प्रकुर्यादभिवादनम्।।

दीर्घायुस्तस्य वाक्येन चिरंजीवी भवेन्नरः ।। १९ ।।

अनभिवादिनां विप्रे द्वेषादश्रद्धयापि च ।।।

आयुः क्षीणं भवेत्पुंसां भूमिनाशश्च दुर्गतिः ।। 2.1.5.२० ।।

आयुर्वृद्धिर्यशोर्वृद्धिर्वृद्धिर्विद्याधनस्य च ।।

पूजयित्वा द्विजश्रेष्ठान्भवेन्नास्त्यत्र संशयः ।।। ।। २१ ।।

न विप्रपादोदककर्दमानि न वेदशास्त्रप्रतिगर्जितानि ।।

स्वाहास्वधास्वस्तिविवर्जितानि श्मशानतुल्यानि गृहाणि तानि ।। २२ ।।

षद्विंशतिदोषमाहुर्नरा नरकभीरवः ।।

विमुच्यैव वसेत्तीर्थे ग्रामे वा पत्तने वने ।। २३ ।।

ते स्वर्गे पितृलोके च ब्रह्मलोकेष्ववस्थिताः ।। २४ ।।

अन्यथा न वसेद्वासस्तस्मात्स्तेयी न पालयेत् ।।

अधर्मो विषमश्चैव पशुश्च पिशुनस्तथा ।। २५ ।।

पापिष्ठो नष्टकष्टौ च रुष्टो दुष्टश्च मुक्तकः ।।।

हृष्टः कुण्ठश्च अन्धश्च काणश्चैव तथापरः ।। २६ ।।

चण्डः खण्डश्च वक्ता च दत्तस्यापहरस्तथा ।।

नीचः खलश्च वाचालः कदर्यश्चपल स्तथा ।। २७ ।।

मलीमसश्च ते दोषाः षड्विंशतिरमी मताः ।।

एतेषां चापि विप्रेन्द्राः पञ्चाशीतिर्निगद्यते ।। २८ ।।

शृणुध्वं द्विजशार्दूलाः शास्त्रेस्मिन्ब्रुवतः क्रमात् ।।

अधमोऽत्र त्रिधाविद्याद्विषमः स्याद्विधोचितः ।।२९।।

पशुश्चतुर्विधश्चैव कृपणोपि हि वै द्विधा ।।

द्विधाथापि च पापिष्ठो नष्टः सप्तविधः स्मृतः ।। 2.1.5.३० ।।

कष्टः स्यात्पञ्चधा ज्ञेयो रुष्टोपि स्याद्द्विधा द्द्विजाः ।।

दुष्टः स्यात्षड्विधो ज्ञेयः पुष्टश्चैव भवेद्द्विधा ३१ ।।

हृष्टश्चाष्टविधः प्रोक्तः कुण्ठश्चैव त्रिधोदितः ।।

अन्धः काणश्च तौ द्वौ द्वौ स्याद्वै च सगुणोऽगुणः ।। ३२ ।।

द्वौ चण्डौ चपलश्चैकावण्डचण्डो द्विगुर्भवेत् ।।

दण्डपण्डौ तथा ज्ञेयौ खलनीचौ चतुर्द्वयम् ।। ३३ ।।

वाचालश्च कदर्यश्च क्रमात्त्रिभिरुदाहृतः ।।

कदर्यश्चपलश्चैव तथा ज्ञेयो मलीमसः ।। ३४ ।।

द्वावेकौ चतुरश्चैव स्तेयी चैकविधो भवेत् ।।

पृथग्लक्षणमेतेषां शृणुध्वं द्विजसत्तमाः ।। ३५ ।।

सम्यग्यस्य परिज्ञानं नरो देवत्वमाप्नुयात् ।।

उपानच्छत्रधारी च गुरुदेवाग्रतश्चरन् ।। ३६ ।।

उच्चासनं गुरोरग्रे तीर्थयात्रां करोति यः ।।

यानमारुह्य विप्रेन्द्राः सोप्येकत्राधमो मतः ।। ३७ ।।

निमज्ज्य तीर्थे विधिवद्ग्राम्यधर्मेण वर्तयन् ।।

द्वितीयश्चाधमः प्रोक्तो निंदितः परिकीर्तितः ।। ३८ ।।

वाचैव मधुरा श्लक्ष्णा हृदि हालाहलं विषम् ।।

वदत्यन्यत्करोत्यन्यद्द्वावेतौ विषमौ स्मृता ।। ३९ ।।

मोक्षचिन्तामतिक्रम्य योऽन्यचिन्तापरिश्रमः ।।

हरिसेवा विहीनो यः स पशुर्योनितः पशुः ।।2.1.5.४०।।

प्रयागे विद्यमानेऽपि योऽन्यत्र स्नानमाचरेत् ।।

दृष्टं देवं परित्यज्य अदृष्टं भजते तु यः ।।४१।।

आयुषस्तु क्षयार्थाय शास्त्रेयमृषिसंमतः ।।

योगाभ्यासं ततो हित्वा तृतीयश्चाधमः पशुः ।। ४२ ।।

बहूनि पुस्तकानीह शास्त्राणि विविधानि च ।।

तस्य सारं न जानाति स एव जंबुकः पशुः।। ४३ ।।

बलेन च्छलछद्मेन उपायेन प्रबंधनम् ।।

सोऽपि स्यात्पिशुनः ख्यातः प्रणयाद्वा द्वितीयकः ।। ४४ ।।

मधुरान्नं प्रतिष्ठाप्य दैवे पित्र्ये च कर्मणि ।।

म्लानं चापि च तिक्तान्नं यः प्रयच्छति दुर्मतिः ।। ४५ ।।

कृपणः स तु विज्ञेयो न स्वर्गी न च मोक्षभाक् ।।

कुदाता च मुदा हीनः सक्रोधस्तु यजेत यः ।। ४६ ।।

स एव कृपणः ख्यातः सर्वधर्मबहिष्कृतः ।।

अदोषेण शुभत्यागी शुभकार्योपविक्रयी ।। ४७ ।।

पितृमातृगुरुत्यागी शौचाचारविवर्जितः ।।

पित्रोरग्रे समश्नाति स पापिष्ठतमः स्मृतः ।।४८ ।।

जीवत्पितृपरित्यक्तं सुतं सेवन्न वा क्वचित् ।।

द्वितीयस्तु स पापिष्ठो होमलोपी तृतीयकः ।। ४९ ।।

साध्वाचारं च प्रच्छाय सेवनं चापि दर्शयेत् ।।

स नष्ट इति विज्ञेयः क्रयक्रीतं च मैथुनम् ।। 2.1.5.५० ।।

जीवेद्देवलवृत्तिर्यः भार्याविपणजीवकः ।।

कन्याशुल्केन जीवेद्वा स्त्रीधनेन च वा क्वचित् ।। ५१ ।।

षडेव नष्टाः शास्त्रे च न स्वर्गमोक्षभागिनः ।।

सदा क्रुद्धं मनो यस्य हीनं दृष्ट्वा प्रकोपवान् ।। ५२ ।।

भ्रुकुटीकुटिलः क्रुद्धो रुष्टः पंचविधोदितः ।।

अकार्ये भ्रमते नित्यं धर्मार्थे न व्यवस्थितः ।। ५३ ।।

निद्रालुर्व्यसनासक्तो मद्यपः स्र्त्रीनिषेवकः ।।

दुष्टैः सह सदालापः स दुष्टः सप्तधा स्मृतः ।।५४ ।।

एकाकी मिष्टमश्नाति वंचकः साधुनिंदकः ।।

यथा सूकरः पुष्टः स्यात्तथा पुष्टः प्रकीर्तितः ।। ९५ ।।

निगमागमतंत्राणि नाध्यापयति यो द्विजः।।

न शृणोति च पापात्मा स दुष्ट इति चोच्यते ।। ५६ ।।

श्रुतिः स्मृतिश्च विप्राणां नयने द्वे विनिर्मिते ।।

एकेन विकलः काणो द्वाभ्यामंधः प्रकीर्तितः ।। ५७ ।।

विवादः सोदरैः सार्द्धं पित्रोरप्रियकृद्वदेत् ।।

द्विजाधमः स विज्ञेयः स चंडः शास्त्रनिंदितः ।।५८।।

पिशुनो राजगामी च शूद्रसेवक एव च ।।

शूद्रांगनागमो विप्रः स चंडश्च द्विजाधमः ।।५९।।

पक्वान्नं शूद्रगेहे च यो भुंक्ते सकृदेव वा ।।

पंचरात्रं शूद्रगेहे निवासी चंड उच्यते ।। ।। 2.1.5.६० ।।

अष्टकुष्ठान्वितः कुष्ठी त्रिकुष्ठी शास्त्रनिन्दितः ।।

एतैः सह सदालापः स भवेत्तत्समोऽधमः ।। ६१ ।।

कीटवद्भ्रमणं यस्य कुव्यापारी कुपंडितः ।।

अज्ञानाच्च वदेद्धर्ममग्रवृत्तिः प्रधावति ।। ६२ ।।

अविमुक्तं परित्यज्य योऽन्यदेशे वसेच्चिरम् ।।

स द्विधा शूकरपशुर्निंदितः सिद्धसंमतः।। ।। ६३ ।।

कपोलेन हि संयुक्तो भ्रुकुटीकुटिलाननः ।।

नृपवद्दंडयेद्यस्तु स दंडः समुदाहृतः ।। ६४ ।।

ब्रह्मस्वहरणं कृत्वा नृपदेव स्वमेव च ।।

धनेन तेन इतरं देवं वा ब्राह्मणानपि ।। ६५ ।।

संतर्पयति योऽश्नाति यः प्रयच्छति वा क्वचित् ।।

स खरश्च पशुश्रेष्ठः सर्ववेदेषु निंदितः ।। ६६ ।।

अक्षराभ्यासनिरतः पठत्येव न बुध्यते ।।

पदशास्त्रपरित्यक्तः स पशुः स्यान्न संशयः ।। ६७ ।।

वदत्यन्यत्करोत्यन्यद्गुरुदेवाग्रतो यतः ।।

स नीच इति विज्ञेयो ह्यनाचारस्तथापरः ।। ६८ ।।

षड्गुणालंकृतेः साधोर्दोषान्मृगयते खलः ।।

वने पुष्पफलाकीर्णे शलभः कंटकानिव ।। ६९ ।।

दैवेन च विहीनो यः कुसंभाषां वदेत्तु यः ।।

स वाचाल इति ख्यातो यो ह्यपत्रपतायुतः ।। 2.1.5.७० ।।

चांडालैः सह आलापः पक्षिणां पोषणे रतः ।।

मार्जारैश्चापि संभुंक्ते यत्कृत्यं मकर्टोदितम् ।। ७१ ।।

तृणच्छेदी लोष्टमदी वृथा मांसाशनश्च यः ।।

चपलः स तु विज्ञेयः परभार्यारतस्तथा।। ७२ ।।।

स्नेहोद्वर्तनहीनो यो गंधचंदनवर्जितः ।।

नित्यक्रिया अकुर्वाणो नित्यं स च मलीमसः ।। ७३ ।।

अन्यायेन गृहं विंदेदन्यायेन गृहान्धनम् ।।।

शास्त्रादन्यद्गृह मंत्रं स स्तेयी ब्रह्मघातकः ।। ७४ ।।

देवपुस्तकरत्नानि मणिमुक्ताश्वमेव च।।

गोभूमिस्वर्णहरणः स स्तेयीति निगद्यते ।। ७५ ।।।

देवोऽपि भावयेत्पश्चान्मानुषोऽपि न संशयः ।।

अन्योन्यभावना कार्या स स्तेयी यो न भावयेत्।। ७६ ।।

गुरोः प्रसादाज्जयति पित्रोश्चापि प्रसादतः ।।

करोति च यथार्हं च स च स्वर्गे महीयते ।।७७ ।।

न पोषयति दुष्टात्मा स स्तेयी चापरः स्मृतः ।। ७८ ।।

उपकारिजनं प्राप्य न करोति परिष्क्रियाम् ।।

स तप्तनरके शेते शोणिते च पतत्यधः ।। ७९ ।।

सर्वेषां च सवर्णानां धर्मतो ब्राह्मणः प्रभुः ।।

पृथिवीपालको राजा धर्मचक्षुरुदाहृतः ।। 2.1.5.८० ।।

प्रजापतेर्मुखोद्भूतो होरातंत्रे यथोदितम् ।।

तद्विदो गणनाभिज्ञा अन्यविप्राः प्रचक्षते ।। ८१ ।।

गंगाहीनो हतो देशो विप्रहीना यथा क्रिया ।।

होराज्ञप्तिविहीनो यो देशोऽसौ विप्लवप्लवः ।। ८२ ।।

अप्रदीपा यथा रात्रिरनादित्यं यथा नभः ।।

तथाऽसांवत्सरो राजा भ्रमत्यंध इवाध्वनि ।। ८३ ।।

स्थापयेद्धर्मतो विप्रं भावयेत्कर्मवृद्धये ।।

श्मश्रुयुक्तो द्विजः पूज्यः सूर्यो विप्रस्तु श्मश्रुलः ।। ८४ ।।

प्रत्यक्प्रदर्शनात्पुण्यं त्रिदिनं कल्मषापहम् ।।

दर्शने व्रात्यविप्रस्य सूर्यं दृष्ट्वा विशुध्यति ।। ८५ ।।

न व्रात्यत्वं सूर्यविप्रे पूजयेद्यज्ञसिद्धये ।।

ज्योतिर्वेदस्याधिकारः सूर्यविप्रस्य वै द्विजाः ।। ८६ ।।

जातिभेदाश्च चत्वारो भोजकः कथकस्तथा ।।

शिवविप्रः सूर्यविप्रश्चतुर्थः परिपठ्यते ।। ८७ ।।

कथको मध्यमस्तेषां सूर्यविप्रस्तथोत्तमः ।।

शिवलिंगार्चनरतः शिवविप्रस्तु निंदितः ।। ८८ ।।

सूर्यविप्रस्य विप्रस्य वैद्यस्य च नृपस्य च ।।

प्रवासयेदक्षतेन सपुत्रपशुबांधवः ।।

अवध्यः सर्वलोकेषु राजा राज्येन पालयेत् ।। ८९ ।।

वसुभिर्वस्त्रगंधाद्यैर्माल्यैश्च विविधैरपि ।।

देशचक्रविदः पूज्या होराचक्रविदः पराः ।। 2.1.5.९० ।।

सूर्यचक्रविदः पूज्या नावमन्येत्कथंचन ।।

सिद्धवृद्धिं च धनर्द्धिं च य इच्छेदायुषा समम् ।।

गणविप्रसमः पूज्यो दैवज्ञः समुदाहृतः ।। ९१ ।।

जाते बाले निरूप्ये च लग्नग्रहनिरूपणम् ।।

संस्थानं सूर्यविप्रो यः सूर्यविप्रस्य सत्तमाः ।।

द्विमात्रिकां समभ्यस्य सर्ववेदफलं लभेत् ।। ९२ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे पंचमोऽध्यायः ।। ५ ।।

गुरुवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

चतुर्णामपि वर्णानां नान्यो बंधुः प्रचक्षते ।।

ऋते पितुर्द्विजश्रेष्ठा इतीयं नैगमी स्मृतिः ।। १ ।।

त्रयोऽपि गुरवः श्रेष्ठास्ताभ्यां माता परो गुरुः ।।

ये सोदरा ज्येष्ठश्रेष्ठा उत्तरोत्तरतो गुरुः ।। २ ।।

द्वादश्यां तु आमवास्यामथ वा रविसंक्रमे ।।

वासांसि दक्षिणा देया मणिमुक्ता यथारुचि ।। ३ ।।

अयने विषुवे चैव चंद्रसूर्यग्रहे तथा ।।

प्राप्ते चापरपक्षे तु भोजयेच्चापि शक्तितः ।। ४ ।।

पश्चात्प्रवंदयेत्पादौ मंत्रेणानेन सत्तमाः ।।

विधिवद्वंदनादेव सर्वतीर्थफलं लभेत् ।। ५ ।।

स्वर्गापवर्गप्रदमेकमाद्यं ब्रह्मस्वरूपं पितरं नमामि ।।

यतो जगत्पश्यति चारुरूपं तं तर्पयामः सलिलैस्तिलैर्युतैः ।। ।। ६ ।।

पितरो जनयंतीह पितरः पालयंति च ।।

पितरो ब्रह्मरूपा हि तेभ्यो नित्यं नमोनमः ।। ७ ।।

यस्माद्विजयते लोकस्तस्माद्धर्मः प्रवर्तते ।।।

नमस्तुभ्यं पितः साक्षाद्ब्रह्मरूप नमोऽस्तु ते ।। ८ ।।

या कुक्षिविवरे कृत्वा स्वयं रक्षति सर्वतः ।।

नमामि जननीं देवीं परां प्रकृतिरूपिणीम् ।।९।।।

कृच्छ्रेण महता देव्या धारितोऽहं यथोदरे ।।

त्वत्प्रसादाज्जगद्दृष्टं मातर्नित्यं नमोऽस्तु ते ।। 2.1.6.१० ।।

पृथिव्यां यानि तीर्थानि सागरादीनि सर्वशः ।।

वसंति यत्र तां नौमि मातरं भूतिहेतवे ।। ११ ।।

गुरुदेवप्रसादेन लब्धा विद्या यशस्करी ।।

शिवरूप नमस्तस्मै संसारार्णवसेतवे ।। १२ ।।

वेद वेदांगशास्त्राणां तत्त्वं यत्र प्रतिष्ठितम् ।।

आधारः सर्वभूतानामग्रजन्मन्नमोऽस्तु ते ।। १३ ।।

ब्राह्मणो जगतां तीर्थं पावनं परमं यतः ।।

भूदेव हर मे पापं विष्णुरूपिन्नमोऽस्तु ते ।। १४ ।।

पितामहं च प्रणमेत्सर्वादौ मातरं गुरुम् ।।

मातामहं च तदनु आचार्यमथ ऋत्विजम् ।। १५ ।।

मातृमंत्रैश्च प्रथमं प्रणमेद्भक्तिभावतः ।।

यथाग्रजस्तथा ज्येष्ठः पितृव्योऽपि द्विजोत्तमाः ।। १६ ।।

दृष्टादृष्टे च स गुरुर्गुरुर्माता तथा गुरुः ।।

दृष्टादृष्टस्तृतीयः स्यात्सूर्योऽग्निश्चंद्र एव च ।।१७।।

मंत्रदाता गुरुः ख्यातस्सप्तमः परिकीर्तितः ।।

कभोजनगुरुः श्रेष्ठः स्वर्गापवर्गहेतुकः ।।१८।।

दृष्टदेवं च यो हित्वा अदृष्टं च निषेवते ।।

पापात्मा परमः सैकस्तिर्यग्योनिं च गच्छति ।।१९।।

यथा पिता ज्येष्ठपिता कनीयांश्च तथा द्विजाः ।।

ज्येष्ठो भ्राता पितृतुल्यो मान्यः सत्कारभाग्यतः ।।2.1.6.२०।।

आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः पिता मूर्तिः प्रजापतेः ।।

माता स्यान्पृथिवीमूर्तिर्भ्रातरो मूर्तिरात्मनः ।। २१ ।।

पिता मेरुर्व शिष्ठः स्याद्धर्ममूर्तिः सनातनः ।।

स चापि दृष्टदेवः स्यात्तदाज्ञां परिपालयेत् ।। २२ ।।

पितामहं च पित्रग्रे हव्यकव्यैश्च तर्पयेत् ।।

स याति ब्रह्मणः स्थानं यस्मान्नावर्तते पुनः ।। २३ ।।

तस्य पादोदकस्नानाद्गंगा नार्हति केवलम् ।।

तथावलोकनात्तस्य ज्योतिर्लिंगशतैश्च किम् ।। २४ ।।

द्वात्रिं शत्कुंडकशिलास्पर्शने यादृशं फलम् ।।

तादृशं कोटिगुणितं पितामहप्रदक्षिणे ।। २५ ।।

शतमातृवरिष्ठाश्च पितामह्याश्च पोषणे ।।

गुणास्तद्दर्शने विप्राः संसारे न पुनर्विशेत् ।। २६ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे गुरुगुणवर्णनं नाम षष्ठोध्यायः ।। ६ ।।

गुरुवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

समाख्यामीह विप्रेंद्रा इतिहासं पुरातनम् ।।

श्रवणेपि च धर्मात्मञ्छ्रूयतां यन्मया पुरा ।। १ ।।

पृष्टोवोचन्महातेजा विरिंचो भगवान्प्रभुः ।।

हंत ते कथयाम्येष पुराणश्रवणे विधिम् ।। २ ।।

इतिहासपुराणानि श्रुत्वा भक्त्या द्विजोत्तमाः ।।

मुच्यते सर्वपापेभ्यो ब्रह्महत्याशतं च यत् ।। ३ ।।

सायं प्रातस्तथा रात्रौ शुचिर्भूत्वा शृणोति यः ।।

तस्य विष्णुस्तथा ब्रह्मा तुष्यते शंकरस्तथा ।। ४ ।।

प्रत्यूषे भगवान्ब्रह्मा दिनांते तुष्यते हरिः ।।

महादेवस्तथा रात्रौ शृण्वतां पठतां नृणाम्।।५।।

शुक्लवस्त्रधरश्चैव चैलाजिनकुशोत्तरः ।।

प्रदक्षिणत्रयं कुर्याद्या तस्मिन्देवता गुरौ ।।६।।।

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं स्वासनं भजते ततः ।।

दिक्पतिभ्यो नमस्कृत्य ऊँकाराधिष्ठितानपि ।। ७ ।।

पुस्तकं धर्मशास्त्रस्य धर्माधिष्ठानशाश्वतम् ।।

आगमानां शिवो देवस्तंत्रादीनां च शारदा ।। ८ ।।

जामलानां गणपतिर्डामराणां शतक्रतुः ।।

नारायणो भारतस्य तथा रामायणस्य च ।। ९ ।।।

वासुदेवो भवेद्देवः सप्तानां शृणु सत्तम ।।

आदित्यो वासुदेवश्च माधवो रामकेशवौ ।। 2.1.7.१० ।।

वनमाली महादेवः सप्तानां सप्तपर्वसु ।।

विष्णुधर्मादिकानां च शिवो ज्ञेयः सनातनः ।।

अथ चादिपुराणस्य विरिंचिः परिकीर्तितः ।। ११ ।।

शुद्धौदनं यवक्षीरं पायसं कृशरं तथा ।।

कृशरान्नं च वा दद्यात्क्रमाद्बलिगणं विदुः ।। १२ ।।

शालिभक्तं सगोधूमं तिलाक्षतविमिश्रितम् ।।

गव्यं च सफलं चैव देयश्चैभ्यस्त्वयं बलिः ।।१३।।

पृथक्पृथक्चैव कांस्ये विन्यसेद्दिक्षु मध्यतः ।।

पठेच्चापि विधानेन स यागः षण्मयः परः ।।१४।।

शीतोदकं मधु क्षीरं सितेक्ष्वोश्च रसो गुडः।।

सगर्भश्च परो ज्ञेयः षण्मयश्चापरो बलिः ।। १५ ।।

शालितंडुलप्रस्थं तु तदर्धं वा तदर्धकम् ।।

क्षीरेणापि च संभक्तं यवक्षीरमिदं स्मृतम् ।। १६ ।।

क्षीरं भागाष्टकं ग्राह्यं सप्तभागेन संस्थितम्।।

हैमंतिकं सिताख्यं च तांडुलं प्रपचेच्चरुम् ।। १७ ।।

अशीतिपलमानेन सिद्धमासादयेत्ततः ।।

भागार्धेन ददेत्पश्चान्माक्षिकं वा सितामपि ।। १८ ।।

गुडमिश्रेण यो दद्यात्संपर्को जायते क्वचित् ।।

संपृक्तं माक्षिकेणापि दद्यादिक्षुरसं बुधः ।।

गृहीत्वा याचकः शुद्धः शृणुत द्विजसत्तमाः ।। १९ ।।

शृणुते वाधीयानो यो दद्याद्धस्ते च पुस्तकम् ।।

समुत्थाय च गृह्णीयात्प्रणम्य विनिवेदयेत् ।। 2.1.7.२० ।।

पूर्वस्थः श्रावको विप्रो विख्यातस्तस्यदक्षिणे ।।

पश्चिमाशामुखेनैव तर्जन्यांगुष्ठया सह ।।२१।।

प्रस्तरेणापि हस्तेन विन्यासः पंडितैः सदा ।।

इतोन्यथा न कर्तव्यः कृत्वा न्यासमथाप्नुयात् ।।२२।।

असकृद्विन्यसेद्विप्राः पावमानीं जले जपेत् ।।

वेदांतागमवेदांतविधिरेष स्मृतो बुधैः ।।२३।।

यमदिक्संमुखे श्रोता वाचकश्चोत्तरामुखः ।।

पुराणभारताख्यान एष वै कथितो विधिः ।।२४।।

वैपरीत्येन विधिना विज्ञेयो द्विजसत्तमाः ।।

रामायणे धर्मशास्त्रे हरिवंशे च सत्तमाः ।। २५ ।।

इतोऽन्यथा यातुधानाः प्रलुंपंति फलं यतः ।।

तस्माद्विधिविधानेन शृणुयादथ वा पठेत् ।। २६ ।।

श्रुत्वा प्रति पुण्यविद्यां योऽश्नीयान्मांसमेव तु ।।

स याति गार्दभीं योनिं यदि मैथुनिनः क्वचित् ।। २७ ।।

यदि देवालये तीर्थे वाचयेच्छृणुयादथ ।।

यस्य देवगृहे तस्य तस्य तीर्थस्य वर्णनम् ।।२८।।

माहात्म्यश्रवणादेव गोदानस्य फलं लभेत्।।

महागुरोश्च माहात्म्यं पित्रोरग्रे न च स्मरेत् ।।

पितुर्माहात्म्यं यत्पुत्रैर्वाच्यं संसदि पर्वणि ।। २९ ।।

वासुदेवामतश्चापि रुद्रमाहात्म्यवर्णनम् ।।

रुद्राग्रे वासुदेवस्य कीर्तनं पुण्यवर्धनम् ।। 2.1.7.३० ।।

दुर्गाग्रे शिवसूर्यस्य वैष्णवाख्यानमेव च ।।

यः करोति विमूढात्मा गार्दभीं योनिमाविशेत् ।। ३१ ।।

गुरोरनुज्ञया पित्रोः प्रकुर्यादभिवादनम् ।।

अनुज्ञया तथा पित्रोर्हरेः कुर्यात्प्रदक्षिणम् ।। ३२ ।।

न विष्णुर्न च ब्रह्मा च न च रुद्रः शचीपतिः ।।

सर्ववेदेन तत्तुल्यं सर्वधर्मपरायणम् ।। ३३ ।।

सर्वज्ञानमयं चैव सर्वज्ञेन च तत्समम् ।।

तस्माद्द्विजन्मन्पित्रोर्हि सेवनाद्ब्रह्मशाश्वतम् ।।३४।।

गुरुभ्यो वंदनं व्यर्थ पितरं यो न तर्पयेत् ।।

जीवन्न तर्पयेन्मुख्यं गंगायां मरणेपि च ।।

उभयोस्तर्पणं नास्ति जीवन्नपि न जीवति ।। ३५ ।।

पुराणश्रवणं पुण्यं शून्यं भागवतं यदि ।।

व्यर्थं भागवतं विप्रा नारसिंहविहीनकम् ।। ।। ३६ ।।

आदिपर्वणि हीने तु भारताख्यं न धारयेत् ।।

विनाश्वमेधिकं विप्रा विना यज्ञाननं विना ।। ३७ ।।

दानकर्मविहीनं च मोक्षधर्मं न धारयेत ।।

भारतं च दिवारोहधारणादौ वरं व्रजेत् ।। ३८ ।।

वायुपुराणमश्रुत्वा शास्त्रं च यौगिकं विना ।।

वायुहीनं देहिकुलं वृथा तस्य न धारकम् ।। ३९ ।।

तथा वायुपुराणं यद्विहीनं श्रव्यमन्यकम् ।।

यथा सुन्दरकांडेन आरण्यं च न धारयेत ।। 2.1.7.४० ।।

लंकां विना चादिकांडं तल्लिखित्वा न धारयेत् ।।

पाराशरं विना व्यासं याज्ञवक्त्यं विना मखम् ।। ४१ ।।

दक्षं विना न शंखं च शंखहीनं बृहस्पतिम् ।।

वह्नीयं श्रवणाद्येन न च युक्तिमथापयेत् ।। ४२ ।।

संस्थापनादेव विना न च किमपि राक्षसैः ।।

न ददेत्प्रार्थकादिभ्यो न विक्रीयेत्कथंचन ।। ४३ ।।

न हरेत्पुस्तकं चापि न हरेदक्षराणि षट् ।।

ब्रह्माक्षरस्य हरणाद्रौरवान्न निवर्तते ।।४४।।

आद्याक्षरस्य हरणात्ताम्रकुष्ठी भवेदिह ।।

मुखवृत्तस्य हरणाद्यावदाचंद्रतारकम्।। ।।४५।।

कुवले असिपत्रे च पततीह न संशयः ।।

स्वाक्षरस्य हरणे स्वमातृहरणेऽपि यत् ।।४६।।

तस्मात्पुस्तकमात्रं यो हरेन्नरकमाप्नुयात् ।।

यद्भारतं यत्पुराणं स्तोत्ररूपाणि तानि च ।। ४७ ।।

तानि वेदागमादीनि पुस्तकेष्वपि वाचयेत् ।।

वेदानां पुस्तकं यत्र लिखित्वा तन्न वाचयेत् ।। ।। ४८ ।।

तथा तन्त्रोदितान्मंत्राँल्लिखित्वा तन्न वाचयेत् ।।

पुस्तकं निगमानां च मन्त्रव्याख्यानसंग्रहम् ।। ४९ ।।

स्फुटं कृत्वा पुरः स्थाप्य यावत्कालं प्रवर्तते ।।

तावत्स नरके घोरे प्रेतत्वं जन्मजन्मनि ।। 2.1.7.५० ।।

न वाचयेच्च व्याख्याता वाचकोऽपि प्रवाचयेत् ।।

पौष्करे च श्लोक पादमाश्वमेधं पदेपदे ।। ५१ ।।

वेदार्थं वाचयेद्यस्माद्विपरीतोऽपवाचकः ।।

तावुभौ पतितौ ज्ञेयौ पावमानीशतं जपेत्।। ५२ ।।

आदिमध्यावसाने च मन्त्रे च प्रणवं दिशेत् ।।

बलिभिर्गंधपुष्पैश्च पुस्तकं देवनिर्मितम् ।। ५३ ।।

त्रिदेवं पुस्तकं विद्यात्सूत्रं वासुकिरुच्यते ।।

अमानकरणे दोषस्तस्मात्तच्च न हापयेत् ।। ५४ ।।

पत्राणि भगवान्ब्रह्मा ऊर्ध्वदीर्घाणि यानि च ।।

जनार्दनश्चाक्षराणि मात्रा प्रकृतिरव्यया ।। ५५ ।।

लिपी भंगी महेशः स्यात्तस्या मात्रा सरस्वती ।।

एकरेखा च एकात्मा पादाच्च पादविच्युतिः ।। ५६ ।।

चतुष्पादांतरे युग्मं मध्यमोंऽते युगं युगम् ।।

विपत्करं युग्मपंक्तावयुग्मे स्वर्गसाधनम् ।। ५७ ।।

भारते चेतिहासे च पुराणे द्विजसत्तमाः ।।

अयुग्मपंक्तौ स्वर्गः स्याद्युग्मे नरकमाविशेत् ।। ।। ५८ ।।

वक्तृनामाक्षरैर्युक्तं पंक्तिभेदेन सत्तमाः ।।

उपन्यस्तस्य यन्नाम तत्कलौ मात्रया सह ।। ५९ ।।

आत्मसंशुद्धिसंशुद्ध्या धारयेद्धर्म संहिताम् ।।

इतोऽन्यथा भवेद्दोषस्तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ।। 2.1.7.६० ।।

रिपुः सूर्यस्तयारामो यक्षोऽनंतः सरस्वती ।।

ब्राह्मी च यक्षिणी चैव गायत्री नवमी स्मृता ।। ६१ ।।

विष्ण्वन्ते च भवेन्मुक्तिः सूर्यांऽते पादविच्युतिः ।।

रिपुंकरं भवेत्तस्य यक्षे दुर्गतिमादिशेत् ।। ६२ ।।

अनंते विपुला कीर्तिः सरस्वत्यां धनागमः ।।

ब्राह्म्या ब्रह्मत्वमाप्नोति यक्षिण्या यक्षमन्दिरम् ।। ६३ ।।

मुक्तिमाप्नोति गायत्र्या इति पंक्तिफलोदयः ।।

चतुर्धा प्रतिभक्तिः स्यात्पुस्तकं धर्मनिर्मितम् ।। ६४ ।।

ब्रह्मेन्द्रवैष्णवं शैवं शाक्तिकं च महेश्वरी ।।

ब्रह्मरूपं चेतिहासमैंद्रं रामायणात्मकम्।।६५।।

वैष्णवं परमं दैवं यच्छैवं तल्ललाटकम् ।।

पावकोऽस्य तथा मूले मध्ये भागे शतक्रतुः ।। ६६ ।।

अग्रे स्थिता ग्रहाः सर्वे दिशामीशास्तथा द्विजाः ।।

मेरुः सुमेरुरुद्दिष्टः संगवान्काम उच्यते ।। ६७ ।।

द्वावापृथिव्यौ पातालं तस्यांतः समुदाहृतम् ।।

पौराणिककथायुक्तपुस्तको देवपूजितः ।। ६८ ।।

न शस्यः पूजनीयश्च गृहे स्थाप्येत मानवः ।।

यो यस्मै शूद्रो विप्राय वृत्तिं दद्याच्च मानवः ।। ६९ ।।

स याति ब्रह्मसदनं मणिवर्त्मादिकुट्टिमम् ।।

न शस्यः पूजनीयश्च गृहे स्थाप्येत मानवः ।।2.1.7.७०।।

पत्राणामग्रभागे तु वेधं कुर्यात्सुवर्तुलम् ।।

श्रवणात्तत्र मात्रेण तत्र पद्मं च वर्तुलम् ।। ७१ ।।

संहितागमतन्त्रेषु प्रतिवेधे च संकुलम् ।।

प्रकुर्याच्चित्ततापेन ततः शक्रपुरं व्रजेत् ।। ७२ ।।

मध्यं तस्य हरेदायुः पार्श्ववेधः शिवं हरेत् ।।

युग्मवेधे जयं दद्यादेकवेधे बलिर्भवेत् ।।७३।।

परमं प्रकृतेर्गुह्यं स्थानं देवैर्विनिर्मितम् ।।

पूरयेत्ताम्रलिंगेन अथ रैत्यमयेन वा ।।७४।।

अशक्तो बिल्वकाष्ठस्य तथा श्रीपर्णिकस्य च ।।

न काष्ठस्य नवं शस्यं न लौहं योजयेत्क्वचित् ।। ७५ ।।

प्रागारंभश्लोकशतं धर्मशास्त्रस्य वै लिखेत् ।।

संहितायां पुराणायां युग्मकल्पं तदर्धकम्।। ७६ ।।

ब्रह्मचर्येण विलिखेन्न मोहाद्ब्रह्मणः क्वचित् ।।

तथापि चाखिलव्यास लेखनात्संततिक्षयः ।। ७७ ।।

अनामात्वे हेमयुतां बलाकं चित्तमेव च ।।

न लिखेत्खिलभागं च हरिवंशस्य सत्तमाः ।। ७८ ।।

गारुडस्य च स्कान्दस्य न लिखेन्मध्यतन्त्रकम् ।।

लेखनं हरिवंशस्य व्रतस्थो नियमैर्युतः ।। ७९ ।।

गृहस्थो न लिखेद्ग्रंथं लिखेच्च मथुरां विना ।।

लेखने पारिजातस्य मत्स्य मांसाशिनं लिखेत् ।। 2.1.7.८० ।।

वाल्मीकिसंहितायाश्च लेखने च तथा क्वचित् ।।

स्तोत्रमात्रं लिखेद्विप्रा अव्रती न लिखेत्क्वचित् ।। ८१ ।।

अब्राह्मणेन लिखितं निष्फलं परिकीर्तितम्।। ८२ ।।

पतितैरपि पाखंडैर्न स्त्री विलिखति क्वचित् ।।

दुर्विचारो दुष्टभार्यो दुर्मतिश्चापि लेखकः ।।

न लिखेद्धर्मशास्त्रं च पुराणं स्तोत्रसंहितम् ।। ८३ ।।

तच्च प्राप्नुवन्कर्तव्यं सुवर्णरजतस्य च ।।

कज्जलैर्मलिनं कुर्यान्मन्त्री निर्यासमंत्रितैः ।। ८४ ।।

जीवन्त्याश्च रसैर्युक्तैर्मणिकर्दमलोलुपैः ।।

वंगुन्यान्मुख्यायुतैर्वापि पीतयोगैरथापि वा ।। ८५ ।।

कृष्णे वायुप्रदं विद्यात्पीते वायुक्षयो भवेत् ।।

रक्ते पुष्टिमवाप्नोति कृष्णे च संपदागमः ।।८६।।

इतिहासपुराणानां विलिखेद्यन्मुखाच्छृणु ।।

वायव्यादिमुखेनैव काष्ठवेदं च संलिखेत् ।। ८७।।

पूर्वामुखे चार्थहानिरुत्तरे च मुखे श्रियः ।।

मरणं दक्षिणास्ये तु पश्चिमास्ये धनक्षयः ।।८८।।

पितृमेधे भुवः कंपे न लिखेज्जन्मवासरे ।।

अशौचे मृतके सूतावमायां रविसंक्रमे ।। ८९ ।।

अत्र लेखाद्दरिद्रः स्यात्तथा पुत्रविनाशनम् ।।

बलधर्मं क्षयं चैव तस्माद्यत्नेन वर्जयेत् ।। 2.1.7.९० ।।

पितृश्राद्धदिने लेखः कुलक्षयकरो भवेत् ।।

एकरात्रं भुवः कंपे तस्मिँल्लेखे धनक्षयः ।।९१।।

अशोचेऽपि दरिद्रः स्याज्जन्माहे चायुषः क्षयः ।।

लिपिच्छंदः पदज्ञश्च युवा धीमाञ्जितासनः ।।९२।।

द्रुतलेखी च तेजस्वी यो लेखयति लेखकः ।।

असंवलितभावेन ऊर्ध्वोर्ध्वे स्यात्समाक्षरम् ।।९३।।

लिपियुक्तः समायुक्तः एवागमलेखकः ।।

नांदीनागरकैर्वर्णैः शुद्धनागरकैरपि ।। ९४ ।।

कामरूपाक्षरैर्वापि यावच्च संहितागणः ।।

अचेतनेन लिखितं यावत्कालं प्रवर्तते ।। ९५ ।।

यावदक्षरसंस्थानं तावत्स्वर्गे महीयते ।।

अनुक्तो वाचयेद्यस्तु धर्मशास्त्रस्य वेतनम् ।। ९६ ।।

लिखित्वा यस्तु पापात्मा यावदक्षर संख्यया ।।

तावत्कालं तु नरके पच्यते नात्र संशयः ।। ९७ ।।

कुटुंबभरणार्थं तु गृह्णीयाद्वापि वेतनम् ।।

न जीवति स दुष्टात्मा धनवस्त्रफलान्वितः ।। ९८ ।।

पतितैरंत्यजैर्म्लेच्छै रोगी कुष्ठी क्षयी तथा ।।

रोगी शिलीपदैश्चैव मूकोऽपि धर्मसंहतः ।। ९९ ।।

एतैर्विलिखितं यच्च धारयेन्न गृहाश्रमी ।।

अनायुष्यकरं यस्मात्तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ।। 2.1.7.१०० ।।

हीनांगा प्रतिमा चैव पुस्तकं मानहीनकम् ।।

न कलौ धारयेद्देह अनायुष्यकरं भवेत् ।। १०१ ।।

द्वात्रिंशदगुलैर्युक्तं कर्तव्यं पुस्तकोत्तमम् ।।

स वै नारायणः ख्यातो धारणाच्च कुतोऽप्यलम् ।। १०२ ।।

चतुविशांगुलं यच्च तद्वै स्वधनमुच्यते ।।

शंकरः स तु विज्ञेयो धर्मकामफलप्रदः ।। १०३ ।।

अष्टांगुलं भवेद्यच्च तत्कनिष्ठमिहोच्यते ।।

तस्माद्ब्रह्ममयं ज्ञेयं त्रिवर्ग फलदायकम् ।। १०४ ।।

ताडिता जलपत्रे च अथ वा चागुरुत्वचि ।।

एत्याः पत्रकृते मानं भूर्जे मानं न विद्यते ।। १०५ ।।

द्वादशांगुलकं यच्च भूर्जतैडादिनिर्मितम् ।।

अंगुलानां प्रमाणं यत्तेनापि ज्ञानपुस्तकम् ।। १०६ ।।

हस्तसंस्थापिते तस्य तेनायुष्यकरं भवेत् ।।

धर्मशास्त्रस्य साहस्रे धर्मशास्त्रस्य वेतनम् ।। १०७ ।।

स्वर्गमार्गस्य गमने भारते च तदर्धकम् ।।

हरिवंशे स्वर्णमाने कृते मूल्यसहस्रके ।। १०८ ।।

युगेयुगे पादहीनं धर्मं कुर्याद्यथारुचि ।।

प्रणम्य शिरसा सर्वान्व्यासादीन्संहिताश्रुतान् ।। १०९ ।।

जैमिनिं च ततो व्यासं शंकरं च तथा हरिम् ।।।

नमस्कारमथैषां तु आदिमध्यावसानके ।। 2.1.7.११० ।।

ततः प्रवाचयेद्विप्रो धर्मशास्त्रार्थकोविदः ।।

अलक्षितमनास्तद्वद्यद्रूपं स्पष्टमुच्चरन्।। १११ ।।

असंयुक्ताक्षरपदं स्पष्टभागसमन्वितम् ।।

सप्तस्वरसमायुक्तं सप्तनादविभूषितम् ।। ११२ ।।

सामगाथाः समाश्रित्य रागयुक्तांतरं पठेत्।।

मणिवारो धनं यत्स्याद्गौरांधां संतिकस्तथा ।। ११३ ।।

श्रीरागश्चैव हिल्लोलरागो वाजाविकस्तथा ।।

एवं प्रक्रममाणेन शृणुयाद्धर्मसंहिताः ।। ११४ ।।

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चापि विशेषतः ।।

अश्वमेधमवाप्नोति सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।।

पापैः प्रमुच्यते सर्वैर्महापुण्यं च विंदति ।। ११५ ।।

शूद्राणां पुरतो वैश्यो वैश्यानां क्षत्रियः परः ।।

क्षत्रियांते तथा विप्राः शृणुयुश्चाग्रतः सदा ।। ११६ ।।

न शूद्रः कथयेद्धर्मांस्तपअध्यापने तथा ।।

नैहिकत्वं परत्वं च न शुभं न परां गतिम् ।। ११७ ।।

शूद्रेणाधिगतं नास्ति विशेषाच्छब्दलक्षणम् ।।

यद्द्विजस्य कृतो दासो ब्रह्मणाऽव्यक्तयोनिना ।।११८।।

श्वशृगालखरीक्षीरमपेयं हि यथा भवेत् ।।

एवं शूद्रमुखाद्धर्मा न ग्राह्याः शब्दसंस्कृताः ।।११९।।

अमेध्यं शुध्यते तोयैः शूद्रः श्रोता हि शुध्यति ।।

एवं शूद्रोऽप्यशुचिः स्याद्यदि व्याकरणार्थवित् ।।2.1.7.१२०।।

यः शूद्र उद्दिशेद्धर्मं तथा चागमवैदिकम् ।।

स वै वध्यो नरेंद्रेण जिह्वां चक्रेण छेदयेत् ।। ।।। १२१ ।।

बुध्यमानः सदा ह्यर्थं ग्रंथार्थं कृत्स्नमेव च ।।

य एवं कथयेत्सम्यक्स विप्रो व्यास उच्यते ।। १२२ ।।

वसेत्स पत्तने ग्रामे पुण्ये देशे स कीर्तितः ।।

ते धन्यास्ते कृतात्मानस्ते कृतार्था न संशयः ।।

वसंति पत्तने तस्मिन्व्याख्याता यत्र संवसेत् ।। १२३ ।।

यथार्कहीनं दिवसश्चंद्रहीना यथा निशा ।।

न रराज सभा तद्वद्व्यासेन रहिता द्विजाः।।१२४।।

यद्गृहे नैव शिशवो न रराज गृहं क्वचित् ।।

यथैकतो ग्रहाः सर्वे एकतस्तु दिवाकरः ।।

तथैव सोदर गेहे दृष्ट्वा पुष्करदर्शनम् ।। १२५ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे सप्तमोऽध्यायः ।। ७ ।।

अङ्कमाहात्म्यवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

शृणुध्वं विप्रसंघाताः पुराणं देवसंमतम्।।

यच्छ्रुत्वा मुच्यते पापात्पुरुषो ब्रह्महत्यया।।१।।

तृतीयं शैवमाख्यातं ततो भागवतं परम्।।

पंचमं च तथा मात्स्यं भविष्यं षष्ठमुच्यते ।।२।।

असामर्थ्ये च मात्स्योक्तं वैष्णवं च भविष्यकम् ।।

भारते चापि पर्वं च शांतिभैष्मीयकं तथा ।। ३ ।।

पराशरमतं गृह्यं गोभिलोक्तानि यानि च ।।

कात्यायनोक्तमपरमभ्यसेन्निगमादितः ।। ४ ।।

अंतरेणागते मर्त्ये शास्त्रं नाध्यापयेत्क्वचित् ।।

एकरात्रं गते मर्त्ये त्रिरात्रमजमेषयोः ।। ५ ।।

मंडूके पंचरात्रं तु सर्पे रात्रिचतुष्टयम् ।।

संवत्सरं तु तुरगे गजे द्वादशवत्सरान् ।। ६ ।।

मासमेकं खरे काके स्थानत्यागान्न कुत्रचित् ।।

केरवे वा रवे चैव अहोरात्रं प्रचक्षते ।।७।।

त्रिरात्रमपि मार्जारे नकुले मूषके खरे ।।

हंसे दिनमनध्यायं क्षुद्रजंतौ न दूषणम् ।। ८ ।।

अध्यापयेद्गुरोः पुत्रं ज्ञानिनं धार्मिकं शुचिम् ।।

भक्तं शांतं वैष्णवं च जितक्रोधं जितेंद्रियम् ।। ९ ।।

अध्यात्माध्यापयेदेभ्यः शठं पापहरं द्विषम् ।।

अन्यायेनैव यच्छतमभयं दांभिकं द्विषम्।।2.1.8.१०।।

निरर्थकं मंथरं च विशुश्रूषुमयाजकम् ।।

षण्डं चैवानृजुं क्रुद्धं कृपणं व्यसनार्थिनम्।। ११ ।।

निंदकं चाविधिज्ञं च दूरतः परिवर्जयेत् ।।

अप्रच्छन्ननतं ब्रूयात्पुत्रपौत्रादिकादृते ।। १२ ।।

विद्यया सह मर्तव्यं न दद्याच्च पृथग्जने ।।

अतो विद्या वदत्येवं पाठयंतं द्विजोत्तमम् ।।१३।।

मा दद्याद्भक्तिहीनाय दुर्जनाय दुरात्मने ।।

अप्रमादाय विप्राय शुचये ब्रह्मचारिणे ।। ।। १४।।

सार्थकाय विधिज्ञाय साधवे देहि सत्तम ।।

दद्याद्यदि निषिद्धाय विद्याधनमनुत्तमम् ।। १५ ।।

तयोरेकतरो गच्छेदचिरेण यमक्षयम् ।।

अन्यायेन ग्रहं विद्यामन्यं पाठयते सुखात् ।। १६ ।।

स याति नरकं घोरं विद्यावर्ज्यः स उच्यते ।।

आध्यात्मिकं वैदिकं चालौकिकं वाथ यो वदेत्।।१७।।

मानमादौ प्रणम्याथ ततोऽधीयीत सुव्रतः ।।

कर्मकांडं ज्योतिषस्य तद्विना न समभ्यसेत् ।। १८।।

चूतभोगसमभ्यासाद्दरिद्रश्चाभिजायते ।।

वादभागसमभ्यासाद्धननाशाय जायते ।।१९।।

निधिभागसमभ्यासाज्जायते नारके कुले।।

यान्यनुक्तानि शास्त्राणि माननीयानि यानि च ।।2.1.8.२०।।

म्लेच्छोक्तानि महिम्नानि नाभ्यसेद्दूरतस्त्यजेत् ।।

लोकानां ज्ञानवृद्ध्यर्थं यः कुर्याद्धर्मसंग्रहम् ।। २१ ।।

प्रवर्तयित्वा स गुरुर्भवेज्जानप्रदः पिता ।।

ज्ञानदाता च लोकानां तेषु धर्मः प्रवर्तते।।२२।।

निगमानां ज्योतिषाणां वेदानां नाटकस्य च ।।

व्याख्यानसंग्रहं कृत्वा कलौ नाशमवाप्नुयात् ।।२३।।

वेदानां धर्भशास्त्राणां पुराणानां तथैव च ।।

मीमांसाज्योतिषां चैव नाटकानां विरंचिनी।।२४।।

भागावसाने कथितः पुराणाध्याय एव च ।।

पुष्पकश्च परिच्छेदः खंडश्च प्रतिखंडकः ।।२५।।

व्यवहारश्चार्थशास्त्रमश्वशास्त्रस्य चैव हि ।।

यस्य भागावसाने तु प्रयोक्तव्यः स एव हि।। ।।२६।।

तत्संग्रहेपि कविना नियोक्तव्यः स एव हि।।

यस्य नात्रोपदेशे तु प्रवर्तयति संग्रहः ।।२७।।

तत्तदक्षरसख्यानां ब्रह्मलोकान्न तच्च्युतिः ।।

न संग्रहस्तंत्रमंत्रे वेदमंत्रे च वर्जयेत् ।।२८।।

मोहात्कृत्वा होमधेनुं दत्त्वा शुद्धिर्भविष्यति ।।

कृत्वा चाख्यायिकाग्रंथस्वरूपान्स दिवं व्रजेत् ।। २९ ।।।

धर्मशास्त्रस्य गम्यस्य व्यवहारस्य चैव हि ।।

कलौ यः संग्रहं कुर्यात्प्रसुप्ते चैव केशवे ।। 2.1.8.३० ।।

यावत्प्रवर्तते लोकस्तावत्स्वर्गे महीयते ।।

सिंहे पौषे च चैत्रे च न कुर्यात्संग्रहं क्वचित् ।। ३१ ।।

प्रातःकाले न कुर्वीत् तथा मध्यंदिने द्विजाः ।।

पक्षांते भूभिदाहे च भुवः कंपे दिनक्षये ।। ३२ ।।

मलमासे विशेषेण सन्ध्ययोश्च विवर्जने ।।

अमेध्याक्तं च पत्रं च लिप्यक्षरविभूषितम् ।। ३३ ।।

पूतं स्यात्तत्क्षणाद्विप्राश्चतुः पंचाक्षरेण वा।।

नारसिंहस्य विन्यासे पूतो भवति तत्क्षणात् ।। ३४ ।।

मायाविभवविन्यस्ते महापापकलेवरे ।।

मुहूर्तार्धेन पूतत्वं प्रभोर्यांति परां गतिम् ।। ३५ ।।

स्त्रियो वा निंदितो वापि म्लेच्छो याति परां गतिम् ।।

यो मूढो मन्यते दोषं तस्य शौचं समाचरेत् ।।

स गर्दभीं खरीं योनिं प्रविशेन्नात्र संशयः।। ।। ३६ ।।

एकमेवात्मकं ब्रह्म तत्प्रकृत्यात्मकं द्वयम् ।।

नवात्मको भैरवश्च दशमश्च जनार्दनः ।। ३७ ।।

रुद्र एकादशश्चैव अर्कार्कश्चापि द्वादशः ।।

त्रयोविंशे च भूतात्मा षड्विंशे मनुरीरितः ।। ३८ ।।

तिथ्यात्मकं पंचदशे षोडशाख्या कलापरा ।।

वातात्मकः सप्तदशो मन्त्रः समनुवर्तते ।।३९।।

अष्टादशाक्षरो मंत्रः पुराणात्मक एव च ।।

ऊनविंशश्चंद्रमाः स्याद्विंशो नारायणो वपुः ।।2.1.8.४०।।

ज्योतिर्मयश्चैकविंशो द्वाविंशे केशवार्चनम् ।।

नक्षत्राणि त्रयोविंशे चतुर्विंशे च तानकम् ।। ४१ ।।

पंचविंशे च तीर्थानि षड्विंशे च त्रियंबकः ।।

अष्टाविंशे धनेशश्च ऊनत्रिंशे सरस्वती ।। ४२ ।।

त्रिंशद्योगे शिवः प्रोक्तः पातालमेकत्रिंशके ।।

अहोरात्रश्च द्वात्रिंशे चतुस्त्रिंशे च जाह्नवी ।। ४३ ।।

पंचत्रिंशे तदंतः स्याच्छते पूर्णे दिवाकरः ।।

सहस्रे च शिवो ज्ञेयश्चायुते मेरुरुच्यते ।। ४४ ।।

लक्षे ब्रह्मा तथा कोट्यां देवो नारायणः परः ।।

पुंप्रकृत्यात्मकं चान्यच्छारदालिपिमातृका ।।४५।।

शुद्धब्रह्ममयं नित्यं ज्ञानरूपं परं महत् ।।

यस्मिन्न व्यसनादेव शुचौ चाप्यशुचिस्थले ।।

क्षणे ब्रह्ममयं याति इत्याह भगवान्मनुः ।। ४६ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागेंऽकमाहात्म्यकथनं नामाष्टमोऽध्यायः ।। ८ ।।

पूर्तनिर्णयवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

अंतर्वेदिं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणोक्तं युगांतरे ।।

बहिर्वेदं तथैवोक्तं शस्तं स्याद्द्वापरे कलौ ।। १ ।।

ज्ञानसाध्यं तु यत्कर्म अंतर्वेदीति कथ्यते ।।

देवतास्थापनं पूजा बहिवेंदिरुदाहृता ।। २ ।।

प्रपापूर्तादिकं चैव ब्राह्मणानां च तोषणम् ।।

गुरुभ्यः परिचर्या च बहिर्वेदी द्विधा मता ।। ३ ।।

अकामेन कृतं कर्म कर्म च व्यसनादिकम् ।।

अंतर्वेदी तदेवोक्तं बहिर्वेदी विपर्ययः ।। ४ ।।

धर्मस्य कारणं राजा धर्ममेतद्भवेन्नृपः ।।

तस्मान्नृपं समाश्रित्य बहिर्वेदी ततो भवेत् ।। ५ ।।

सप्ताशीतिर्बहिर्वेदी सारमेषां तृतीयकम् ।।

देवतास्थापनं चैव प्रासादकरणं तथा ।। ६ ।।

तडागकरणं चैव तृतीयं न चतुर्थकम् ।।

पंचमं पितृपूजा च गुरुपूजापुरःसरा ।। ७ ।।

अधिवासः प्रतिष्ठा च देवतानामविक्रिया ।।

प्रतिमाकरणं चैव वृक्षाणामथ रोपणम् ।। ८ ।।

त्रिविधा सा विनिर्दिष्टा उत्तमा चाथ मध्यमा ।।

कनिष्ठा शेषकल्पश्च सर्वकार्येष्वयं विधिः ।। ९ ।।

त्रिधा भवति सर्वत्र प्रतिष्ठादिविधिर्मतः ।।

पूजाहोमादिभिर्दानैर्मानतश्च त्रिभागतः ।। 2.1.9.१० ।।

त्र्यहसाध्यविधानेन अष्टाविंशतिदेवताः ।।

त्रिधा भवति सर्वत्र प्रतिष्ठादिविधिर्मतः ।। ११ ।।

प्रत्यहं पूजयेत्तत्र जापकास्तत्र षोडश ।।

उत्तमोऽसौ विधिः कृत्स्नो ह्यश्वमेधफलप्रदः ।। १२ ।।

चत्वारो याजकास्तत्र त्रयोविंशतिदेवताः ।।

ब्रहदिक्पाल वारुण्यं पृथिवी च शिवस्तथा ।। १३ ।।

एकाहेनैव पूजा च मध्यमः कथितो विधिः ।।

गणेशग्रहदिक्पालान्वरुणं च शिवं तथा ।। १४ ।।

संपूज्य पूज्यते यत्र कनिष्ठोऽसौ विधिः स्मृतः ।।

एकवृक्षश्चैकरूपैः प्रतिमाक्षुद्रदेवताः ।। १५ ।।

नलिनीदीर्घिकागर्तवापीमलप्रपादिकम् ।।

एषां संस्कारकार्येषु प्रतिमानां परिष्क्रिया ।। १६ ।।

अग्निकार्यं ततः कृत्वा न कुर्याद्विधिविस्तरम् ।।

गणेशग्रहदिक्पालान्पूजयेदुपचारतः ।। १७ ।।

वाप्यादेः पुष्करिण्याश्च क्षिपेद्गंगाजलं ततः ।।

उलूखलद्वयेनापि जीर्णानां तु कदाचन ।। १८ ।।

सेतुप्रासादवापीनां प्रतिष्ठां नैव कारयेत् ।।

प्रासादः सेतवश्चैव तडागाद्यास्तथैव च ।। १९ ।।

त्रिभिर्वर्णैः प्रतिष्ठार्हा जीर्णानां तु समुद्गताः ।।

मुनयो मानमिच्छंति अमानं न हि दृश्यते ।। 2.1.9.२० ।।

तस्मान्मानं प्रवक्ष्यामि यन्मानं यादृशं फलम् ।।

षष्टिहस्तप्रमाणेन तदुक्तं वारणोदितम् ।। २१ ।।

एकषष्टिहस्तमितं प्रासादं चोत्तमं विदुः ।।

मध्यं तदर्धं विज्ञेयं कनिष्ठं तत्परं स्मृतम् ।। २२ ।।

अथ वा देवमानेन कर्तव्यं भूतिमिच्छता ।।

यस्तडागं नवं कृत्वा जीर्णं वा नवतां नयेत् ।। ।। २३ ।।

सर्वं कुलं समुद्धृत्य स्वर्गलोके महीयते ।।

वापीकूपतडागाश्च उद्यानप्रवहास्तथा ।। २४ ।।

पुनः पुनश्च संस्कार्यो लभते मौक्तिकं फलम् ।।

गुणानां च प्रमाणेन प्रतिमानं विभागतः ।। २५ ।।

द्विशतेन शतेनापि प्रासादस्यैष निश्चयः ।।

सहस्रहस्तविस्तारं दैर्घ्येणाष्टाधिकं भवेत् ।। २६ ।।

तडागं तं विजानीयात्प्रथमं मानमीरितम् ।।

मध्यं चतुःशतेनापि प्रस्तावे दशहीनकम् ।। २७ ।।

कनिष्ठं त्रिशतं चैव प्रस्थे स्याद्विंशहीनकम् ।।

तदर्धेन कलौ ज्ञेयं तदर्धेन तदर्धकम् ।। २८ ।।

तडागमानं विज्ञेयं त्रिवर्गफलदायकम् ।।

अथ पुष्करिणीपक्षे द्वे शते मानमुत्तमम् ।। २९ ।।

तडागे द्विगुणा नेमी मानार्धे गर्तमीरितम् ।।

तत्क्षेत्रं वारुणं स्थानं त्र्युदितं तद्बहिः स्मृतम् ।। 2.1.9.३० ।।

चतुर्थं चैव गांधर्वं पैशाचं पंचमं विदुः ।।

यक्षस्थानमिता भागे एवं सर्वक्रमाणि हि ।। ३१ ।।

अशीतिहस्तमानेन नलिन्या मणिरुच्यते ।।

पञ्चहीनं च प्रस्तावे एवं मानविदो विदुः ।। ३२ ।।

षष्टिहस्तेन नलिनी प्रस्तावे तुर्यहीनकम् ।।

चतुःषष्टिहस्तमिता दीर्घिका च प्रकीर्तिता ।। ३३ ।।

तुर्यहीनं च प्रस्तावे गर्ते मानं न विद्यते ।। ३४ ।।

अग्नौ रोगो बंधुनाशश्च याम्यां मृत्युश्चोग्रः प्राप्यते राक्षसे च ।।

भीतिश्चोग्रा प्राप्यते वायवीये तस्मादेता वर्जनीयाः प्रयत्नात् ।। ३५ ।।

विप्रादीनां देवतानां समाजे मेरुस्थाने यत्र तत्रैव कुर्यात् ।।

नद्यास्तीरे वर्जयेद्वा स्मशाने तडागाद्वै आश्रमादीञ्जनानाम् ।। ३६ ।।

यदा प्रतिष्ठां न करोति मूढः प्रासादवाप्यादिषु पापचेताः ।।

भयं समाप्नोति च पापमुग्रं पदेऽहिना वै वधभागितां व्रजेत् ।। ३७ ।।

यदा तु दीर्घासरसीतडागप्रासादकूपादिषु निर्मितानि ।।

कुर्वंति चान्यानि यदा मखानि भवंति नैवास्य फलप्रदानि ।।३८।।

यदप्रतिष्ठेषु निपानकेषु प्रासादकूपेषु वनादिकेषु ।।

प्रतिष्ठिते यत्फलमाप्नुवंति फलं तदाल्पाल्पकमाहुरस्य ।।३९ ।।

तस्मात्प्रतिष्ठां विधिना जलादेः कुर्याद्यथेष्टं प्रयतो मनुष्यः ।।

पुण्यार्जनेनैव धनेन काले स्ववित्तसाध्येन शुभाशयेन ।। 2.1.9.४० ।।

प्रसादे मृन्मयं पुण्यं मयैतत्कथितं द्विजाः ।।

तस्माच्चतुर्गुणं प्रोक्तं तृणकाष्ठमये तथा ।। ४१ ।।

तृणमये शतमयं तदर्धं नववल्कले ।।

तस्माद्दशगुणं प्रोक्तं कृते दारुमये भवेत्।। ४२ ।।

ततो दशगुणं प्रोक्तमिष्टिकारचिते शुभे ।।

तस्माच्छतगुणं शैले सहस्रं ताम्ररौप्यके ।। ४३ ।।

ततश्च शतसाहस्रं सौवर्णे द्विजसत्तमाः ।।

अनंतफलमाप्नोति रत्नादि रचिते तथा ।। ४४ ।।

यदतीतं भविष्यच्च कुलानामयुतं नरः ।।

विष्णुलोकं नयत्याशु कारयित्वा हरेर्गृहम्।। ४५ ।।

कनिष्ठं मध्यमं श्रेष्ठं कारयित्वा हरेर्गृहम् ।।

अर्धं च वैष्णवं लोकं मोक्षं च लभते क्रमात् ।। ४६ ।।

हस्तानां पोडशैर्यावत्प्रस्थे स्यात्करहीनकम्।।

तृणवंशमये मानं मध्यं चार्ककरं भवेत् ।। ४७ ।।

कनिष्ठं तारहस्तं स्यादुत्तमं पंचविंशतिः ।।

सर्वोत्तमं च द्वात्रिंशच्चतुष्कोणे महाफलम् ।। ४८ ।।

पुरद्वारं च कर्तव्यं चतुरस्रं समं भवेत् ।।

अष्टकोणं न कर्तव्यं त्रिपुरं च कलौ युगे ।। ४९ ।।

सुरवेश्मनि यावंतो द्विजेन्द्राः परमाणवः ।।

तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ।। 2.1.9.५० ।।

कर्तुर्दशगुणं प्रोक्तमापानपरिपालकः ।।

पतितान्युद्धरेद्यस्तु स सर्वं फलमश्नुते ।। ५१ ।।

पतितं पतमानं च तथार्द्धस्फुटितं तथा ।।

समुद्धृत्य हरेर्वेश्म द्विगुणं फलमाप्नुयात् ।। ५२ ।।

पतितस्य तु यः कर्ता पतमानस्य रक्षिता ।।

विष्णोरधितलस्यैव मानवः स्वर्गभाग्भवेत् ।। ५३ ।।

यः कुर्याद्विष्णुप्रासादं ज्योतिर्लिंगस्य वा क्वचित् ।।

सूर्यस्यापि विरिंचेश्च दुर्गायाः श्रीधरस्य च ।। ५४ ।।

स्वयं स्वकुलमुद्धृत्य कल्पकोटिं वसेद्दिवि ।।

स्वर्गाद्भ्रष्टो भवेद्राजा धनी पूज्यतमोपि वा ।। ५५ ।।

देवीलिंगेषु योनौ वा कृत्वा देवकुलं नरः ।।

स्मरत्वं प्राप्नुयाल्लोके पूजितो दिवि सर्वदा ।। ५६ ।।

प्रावृट्काले स्थितं तोयमग्निष्टोमफलं लभेत् ।।

शरत्कालस्थितं तोयं यज्ञतोयाद्विशिष्यते ।। ५७ ।।

निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठति वापिनः ।।

स्वर्गं गच्छेत्स नरकं न कदाचिदवाप्नुयात् ।। ५८ ।।

एकाहं तु स्थितं तोयं पृथिव्यां द्विजसत्तमाः ।।

कुलानि तारयेत्तस्य सप्त सप्त पराणि च ।। ५९ ।।

पूर्वं पितृकुले सप्त तद्वन्मातृकुले द्विजाः ।।

चतुर्दशमिदं ज्ञेयं शतलेखं ततः शृणु ।। 2.1.9.६० ।।

पितुरूर्ध्वं कुलं विंशं मातुरूर्ध्व कुलं तथा ।।

तद्वत्परं विजानीयाद्भार्यायाः पंच एव च ।। ६१ ।।

पंच वै मातृतश्चास्य पितुर्मातामहे कुले ।।

पंच पंच विजानीयान्मातुर्मातामहस्य च ।। ६२ ।।

गुरोः पितृकुले पंच तस्य मातृकुले तथा ।।

आचार्यस्य कुले द्वंद्वं दशराजकुलस्य च ।। ६३ ।।

राज्ञो मातामहकुले पंच चैव प्रकीर्तिताः ।।

एकोत्तरं शतकुलं परिसंख्यातमेव च ।।६४।।

आत्मना सह विप्रेंद्रा उद्धारः संमतः स्मृतः ।।

कुर्याद्देवार्चनं तीर्थे स्वविमुक्ते दशार्णवे ।।६५।।

समुद्धरेत्कुलशतं शृणु विंशकुलं द्विज ।।

पंच पंच च पित्रोश्च पितुर्मातामहस्य च ।। ६६ ।।

मातुर्मातामहस्यैव जातिं द्वंद्वमुदाहृतम्।।

गुरोः संतानके द्वंद्वं तद्वद्यादवसात्त्वतौ ।।६७।।

परपक्षस्य चैकं स्यादेकविंशं कुलं क्रमात्।।

पानीयमेतत्सकलं त्रैलोक्यं सचराचरम्।। ।। ६८ ।।

पानीयेन विना वृत्तिर्लोके नास्तीति कर्हिचित्।।

वारस्वस्थं पुष्पखंडं तोये पतति यावति ।।६९।।

तावत्कालं वसेत्स्वर्गे चान्ते ब्रह्मत्वमाप्नुयात् ।।

तस्मात्तोयोपरि गृहं प्रसादोपरि वर्जयेत्।।2.1.9.७०।।

सूर्यरश्मियुतं यद्वै तत्तोयं तु विनिंदतम्।।

चंद्ररश्मिविहीनं यन्नामृतत्वाय कल्पते ।।७१।।

तस्माद्दशगुणं कुंडे तस्माद्दशगुणं ह्रदे।।

देवानां स्थापनं कुर्यादविमुक्तफलं शुभम् ।।७२।।

सुस्थितं दुःस्थितं वापि शिवलिंगं न चालयेत् ।।

चालनाद्रौरवं याति न स्वर्गं न च स्वर्गभाक् ।।७३।।

उच्छन्नगरग्रामे स्थानत्यागे च विप्लवे ।।

पुनः संसारधर्मेण स्थापयेदविचारयन्।।७४।।

बाहुदंतादिप्रतिमा विष्णोश्चान्यस्य सत्तमाः।।

न चालयेत्स्थापिते च विप्रवृक्षं न चालयेत् ।।४।।

केशवं हरिवृक्षं च मधूकं किंशुकं तथा।।

नाकाले स्थापयेज्जातु चालनाद्ब्रह्महा भवेत।।७६।।

देवालयस्य पुरतः कुर्यात्पुष्करिणी द्विजाः।।

ब्राह्मणानां समाजे च राजद्वारे चतुष्पथे।।७७।।

देवाथें ब्राह्मणार्थे च मुखं कुर्याच्च सर्वतः ।।

पश्चिमे पुष्टिकामं तु उत्तरे सर्वकामदम् ।। ७८ ।।

याम्ये स्वार्थं न कुर्वीत कोणे तु नरकं भवेत् ।।

मुखं प्रकल्पयेन्मध्ये केचिदुत्तरलंघनम् ।। ७९ ।।

कुर्याद्दक्षिणपूर्वे तु अर्कहस्तप्रमाणतः ।।

तडागे तु फलाहस्तं हस्तिकं ह्रासयेत्क्रमात् ।। 2.1.9.८० ।।

तृप्ये हस्तं नलिन्यादावतो हीनं न कारयेत् ।।

गर्ततृणं कलाहस्तं तडागेऽत्र प्रचक्ष्यते ।। ८१ ।।

हीने हीनतरं कुर्याद्धस्तमानेन ह्रासयेत् ।।

यूपस्तथा खादिर एव कार्यः श्रैपर्णिको धात्रिसमुद्भवश्च ।।

मानस्तथा षोडशहस्तसम्मितो रत्नात्सगण्डीयुगकामयोजितैः ।। ८२ ।।

आनाहभग्ने च भवेच्च तस्य विंशां गुलो द्विगुणो मध्यगश्च ।।

मध्येंऽगुलैश्च हीनः कार्यः शुभदः सर्वदा स्यात् ।। ८३ ।।

एवंविधश्चैव तडागयूपो मध्ये तथा षोडशहस्तसंमितः ।।

कूपे च यूपोप्यथ हस्तमात्रस्ततश्चतुर्हस्तमितः प्रकीर्तितः ।। ८४ ।।

आरामयोगेऽप्यथ मण्डपे च कार्यश्चतुर्हस्तमितोऽथ यूपः ।।

संपूर्णमाने कथितं प्रमाणं हीने तु हीनं प्रवदंति तज्ज्ञाः ।।

हस्तद्वयं प्रापितव्यं तडागे हस्तः सार्धः पुष्करिण्यां प्ररोपः ।।८५।।

प्रादेशं वै हस्तमानं कूपयूपस्य रोपतः ।।

न कुर्याज्जलमग्नं च यूपं सर्वत्र सत्तमाः ।। ८६ ।।

तडागे चापि आरामे स्थापयेच्च जलोपरि ।।

हस्तमर्धं तदर्धं स्यान्मानेनानेन दापयेत् ।।

वाप्यां गर्ते पुष्करिण्यां प्रकुर्याज्जलसंमितम् ।। ८७ ।।

यावत्प्रतोलीगतरेणुसंगसंख्यागणो नो जरतामुपैति ।।

तावत्सुरेशः सुरलोकवासी प्रासादकृज्जातु न जायते हि ।।८८।।

किं वा वाच्यः पुष्करिण्या प्रभावः कर्ता यः स्याद्वारुणो ब्रह्मलोकात् ।।

यावत्कालो बाहुमात्रोद्धता स्याद् दृष्टिःप्रोक्ता न निवर्तेत्कदाचित् ।। ८९ ।।

लक्षैकमाराममयोत्तमः स्यान्मध्यं तदर्धं च कनिष्ठमानम् ।।

तदर्धं वा प्रशस्तं तदनन्यं मुनयो वदंति ।।

विनार्जुनैर्बदरैः शैलुकैश्च हीनं कुर्याच्छानलैः पातिलैश्च ।। 2.1.9.९० ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे पूर्तनिर्णयो नाम नवमोऽ ध्यायः ।। ९ ।।.

पूर्तनिर्णयवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

शोधयेत्प्रथमं भूमिं मितां कृत्वा ततो द्विजाः ।।

दशहस्तेन दण्डेन पञ्चहस्तेन वा पुनः ।। १ ।।

वाहयेत्सदा वृषभैस्तडागार्थेऽपि भूमिकाम् ।।

देवागारस्य या भूमिः श्वेतैश्च वृषभैरपि ।। २ ।।

या भूमिर्ग्रहयागार्थे तन्न वाहैरपि स्पृशेत् ।।

आरामार्थे कृष्णवृषैः कृषार्थखननैरपि ।। ३ ।।

वाहयेत्त्रिदिनं विप्राः पञ्चव्रीहींश्च वापयेत् ।।

देवपक्षे सप्तगुण आरामकरणे गुणः ।। ४ ।।

मुद्गमाषौ धान्य तिलाः श्यामाकश्चेति पञ्चमः ।।

मसूरश्च कलायश्च सप्तव्रीहिगणः स्मृतः ।। ५ ।।

सर्षपश्च कलायश्च मुद्गो माषश्चतुर्थकः ।।

व्रीहित्रयं माषमुद्गौ श्यामाको महिषो गणः ।। ६ ।।

सुवर्णमृत्तिका ग्राह्या वर्णानामनुपूर्वशः ।।

बिल्ववृक्षैरियं कुर्याद्यूपशूनध्वजे दिने ।।७।।

अरत्निमात्रं विज्ञेयं प्रशस्तं यष्टिहस्तकम् ।।

ऊर्णासूत्रमयीं मूर्तिं कृत्वा कुर्याच्चतुष्टयम् ।। ८ ।।

क्षीरदारुगर्तयुतं द्वादशांगुलमेव च ।।

ज्वालयेत्तिलतैलेन तथा केशरजेन वा। ।। ९ ।।

पूर्वदिक्प्रणवे सिद्धिः पश्चिमाशागतिः शुभा ।।

मरणे दक्षिणायां च हानिः स्यादुत्तरे स्थिते ।। 2.1.10.१० ।।

कल्पे विपत्करं विद्यात्तथा चैव च दिग्गते ।।

नारसिंहेन मनुना चाग्निं प्रज्वाल्य दापयेत् ।। ११ ।।

मासे घटे तथा मासं कुर्याद्भूमिपरिग्रहम् ।।

सूत्रयेत्कीलयेत्पश्चान्महामाने द्विजोत्तमाः ।। १२ ।।

ततो वास्तुबलिं दद्यात्खनित्रं परिपूजयेत् ।।

आब्रह्मन्निति मन्त्रेण खनयेन्मध्यदेशतः ।। १३ ।।

आज्येन मधुयुक्तेन गात्रमेकं प्रलेपयेत् ।।

स्वर्णतोयैस्तथा रत्नतोयैः स्नात्वा प्रलेपयेत् ।। १४ ।।

ईशानाभिमुखेनैव कूपपक्षे विदुर्बुधाः ।।

अकृत्वा वास्तुयागं च यस्तडागं समुत्सृजेत् ।। १५ ।।

तस्य वैवस्वतो राजा धर्मस्यार्धं निकृन्तति ।।

प्रासादे च तथारामे महाकूपे तथैव च ।। १६ ।।

गृहारंभे च विप्रेंद्रा दद्याद्वास्तु बलिं ततः ।।

शालैश्च खादिरैश्चैव पलाशैः केशरस्य च ।१७।।

बिल्वस्य बकुलस्यैव कलौ यूपः प्रशस्यते ।।

शुना चक्रोदरकृतं तत्पार्श्वे तु ध्वजद्वयम् ।। १८ ।।

सर्पाकारस्तडागे च कूपे कुम्भाकृतिर्भवेत् ।।

आरामे पद्मपुष्पाभश्छत्रकारस्तु मंडले ।।१९।।

कुर्याच्छुनाकृतिं सेतौ विष्णुगेहे गदाकृतिम् ।।

अश्वाकारं चाश्वमेधे नरमेधे नराकृतिम् ।।2.1.10.२०।।

गोयागे च वृषाकारं गृहयागे ध्वजाकृतिम् ।।

श्मशानगोप्रचारार्थं चैत्यवृक्षालयोत्तमाः ।। २१ ।।

चक्राकारो लक्षहोमे कोटिहोमे हलाकृतिः ।।

नक्षत्राणि तथा मूलं शस्यते द्रुमरोपणे ।। २२ ।।

एवं शस्योदितां भूमिं शुद्धां पूर्वप्लवान्विताम् ।।

परिगृह्य यजेद्देवं वनपालं शिखिध्वजम् ।।२३।।

सोमं च नागराजानं ततो बीजं सुशोधयेत् ।।

आनयेद्धारयेत्पश्चाद्रौद्रतापेन तापयेत्।। ।।२४।।

दिनद्वयांतरे चैव मंत्रैश्च परिमंत्रयेत् ।।

गर्भाधानं ततः कुर्याद्विष्णुमंत्रं जपंस्त्रिधा ।। २५ ।।

एवमस्येति मंत्रेण त्रिधा जप्त्वा विमार्जयेत् ।।

देहि मेति च मंत्रेण संप्रोक्ष्य दशवारिणा ।।२६।।

इत्यगृहीतमनुना पञ्चधा परिमंत्रितम् ।।

त्र्यंबकेनेति मंत्रेण बीजमारोपयेत्ततः ।। २७ ।।

भार्यामृतुमतीं स्नात्वा पञ्चमेऽहनि सत्तमाः ।।

उत्संगे स्थापयित्वा च चुम्बयेन्मंत्रयेत्ततः ।। २८ ।।

एवं वृक्षस्य संस्कारमध्येऽपि त्वनुगच्छति ।।

तेन पुत्रत्वमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।। २९ ।।

तुलस्या बीजमादाय वैष्णवर्क्षे द्विजोऽहनि ।।

खानयेदपि गोमूत्रबिंदुतोयैः प्रसेचयेत् ।। 2.1.10.३० ।।

एतां तु स्वर्गमाप्नोति सितकुंभे निपातयेत् ।।

एकरात्रं परिस्थाप्य तत आरोपयेद्भुवि ।। ३१ ।।

अविधौ कूपवाप्यादौ खनने सूयते क्वचित् ।।

कुर्वंति सहकारादिरोपणं ये नराधमाः ।।

लभंते न फलं तेषामिह चाभ्येत्यधोगतिम् ।। ३२ ।।

नदीतीरे श्मशाने च स्वगृहस्य च दक्षिणे ।।

तुलसीरोपणं कृत्वा याति कर्ता यमालयम् ।। ३३ ।।

पत्रपुष्पफलानां च रजोरेणुसमागमाः ।।

पोषयंति च पितरं प्रत्यहं प्रतिकर्मणि ।। ३४ ।।

यस्तु वृक्षं प्रकुरुते छायापुष्पफलोपगम् ।।

पथि देवालये चापि पापात्तारयते पितॄन्।।

कीर्तिश्च मानुषे लोके प्रत्यभ्येति शुभं फलम् ।। ३५ ।।

अतीतानागताश्चातः पितॄन्स स्वर्गतो द्विजाः।।

तारयेद्वृक्षरोपी च तस्माद्वृक्षं प्ररोपयेत ।।३६।।

अपुत्रस्य हि पुत्रत्त्वं पादपा इह कुर्वते ।।

यत्नेनापि च विप्रेंद्रा अश्वत्थारोपणं कुरु ।। ३७ ।।

शतैः पुत्रसहस्राणामेक एव विशिष्यते ।।

कामेन रोपयेद्विप्रा एकद्वित्रिप्रसंख्यया ।। ३८ ।।

मुक्तिहेतुः सहस्राणां लक्षकोटीनि यानि च ।।

धनी चाश्वत्थवृक्षे च अशोकः शोकनाशनः ।।३९।।

प्लक्षो भार्याप्रदश्चैव बिल्व आयुष्यदः स्मृतः ।।

धनप्रदो जंबु वृक्षो ब्रह्मदः प्लक्षवृक्षकः ।। 2.1.10.४० ।।

तिंदुकात्कुलवृद्धिः स्याद्दाडिमी कामिनीप्रदः ।।

बकुलो वंजुलश्चैव पापहा बलबुद्धिदः ।। ४१ ।।

स्वर्गप्रदा धातकी स्याद्वटो मोक्षप्रदायकः ।।

सहकारः कामप्रदो गुवाकः सिद्धिमादिशेत् ।। ४२ ।।

सर्वशस्यं बलबले मधुके चार्जुने तथा ।।

कदंबे विपुला कीर्तिस्तिंतिडी धर्मदूषिकः ।। ४३ ।।

जीवंत्या रोगशांतिः स्यात्केशरः शत्रुमर्दनः ।।

धनप्रदश्चैव वटो वटः श्वेतवटस्तथा ।। ४४ ।।

पनसे मंदबुद्धिः स्यात्कलि वृक्षः श्रियं हरेत् ।।

कलिवृक्षं च शाखोट उदरावर्तकं तथा ।। ४५ ।।

तथा च मर्कटीनीपरोपणात्संततिक्षयः ।।

शिंशपां चार्जुनं चैव जयंती हय मारकान् ।।

श्रीवृक्षं किंशुकं चैव रोपणात्स्वर्गमादिशेत् ।। ४६ ।।

न पूर्वां रोपयेज्जातु समिधं कंटकीद्रुमम् ।।

कुशं पद्मं जलजानां रोपणाद्दुर्गतिं व्रजेत् ।। ४५ ।।

मंदारे कुलहानिः स्याच्छाल्मले शुकबुद्धिमान् ।।

निंबे पशुविनाशः स्याच्छत्राके कुलपांसलः ।। ४८ ।।

उत्पन्ने कुलपातः स्या त्पशोरेव क्षयो भवेत् ।।

शत्रुवृद्धिः काकनादे बलपूगे हतश्रियः ।। ४९ ।।

विना क्रतौ विरुद्धश्च न सिंहं द्विजसत्तमाः ।।

क्रतौ हि स्याद्विरुद्धश्च प्राप्नुयान्नरकाकृतिम् ।। 2.1.10.५० ।।

सहकारसहस्रात्तु वरिष्ठं धातकीद्वयम् ।।

तस्माच्चैव सहस्राद्धि पाटलैका विशिष्यते ।। ५१ ।।

पाटलानां शतात्पश्चादेकरक्तवटो भवेत् ।।

वटानां द्विसहस्राच्च पंचकं नागकेशरम् ।। ५२ ।।

तस्माद्वरिष्ठः श्रीवृक्षो जंबूवृक्षः प्रशस्यते ।।

तस्माद्धिमवतो ज्ञेयः श्रीपर्णीवृक्ष उत्तमः ।। ५३ ।।

तिंदुकस्य त्रयश्चैव जंबूवृक्षस्य पंचकम् ।।

कदंबार्जुनवृक्षस्य नारिकेरस्य च त्रयम् ।।

एवमुक्त्वा स धर्मात्मा कारयेत्कीदृशं बलम् ।। ५४ ।।

कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च ।।

स्वर्गभोगं समश्नाति विधिवद्द्रुमरोपणे ।। ५५ ।।

जन्मत्रयादिकं पापं विनाश्य स्वर्गमादिशेत् ।।

शतरोपी च ब्रह्मत्वं विष्णुत्वं च सहस्रके ।। ५६ ।।

तुलसीरोपणाच्चैत्र आधिव्याधियुतो भवेत् ।।

वैशाखे कीर्तिमाप्नोति ज्येष्ठे तु मरणं व्रजेत् ।। ५७ ।।

आषाढे कीर्तिमाप्नोति श्रावणे परमां गतिम् ।।

भाद्रे धनागमश्चैव आश्विने कार्तिके क्षयः ।।

तुलसी त्रिविधा लोके कृते श्वेता प्रशस्यते ।। ५८ ।।

किंचिच्छेदं च यः कुर्यादश्वत्थस्य वटस्य च ।।

श्रीवृक्षस्य च विप्रेंद्राः स भवेद्ब्रह्मघातकः ।। ५९ ।।

मूलच्छेदेन विप्रेंद्राः कुलपातो भवेदनु ।।

वृक्षच्छेदी भवेन्मूक आधिव्याधिशतं भजेत् ।।

सायं प्रातश्च घर्मांते शीतकाले दिनांतरे ।। 2.1.10.६० ।।

फलमामकुलत्थश्च माषो मुद्गास्तिला यवाः ।।

नृत्यगीतपयःकेशफलपुष्पप्रदो भवेत् ।। ६१ ।।

अविकाकसकृच्चूर्णं यवचूर्णानि यानि च ।।

गोमांसमुदकं चैव सप्तरात्रं निधापयेत् ।। ६२ ।।

तमेकं सर्ववृक्षाणां फलपुष्पादिवृद्धिदम् ।।

रोहिमत्स्यस्य पित्तानि धान्याकं तत्र स्थापयेत् ।। ६३ ।।

तेनोदकादिसेकश्च कृतो वै वृद्धिमादिशेत् ।।

तित्तिडीबीजमादाय इक्षुदंडेन मर्दयेत् ।।६४।।

तेनाशोके प्रसेकः स्यात्सहकारस्य वृद्धिमान् ।।

नालिकेरोदकं चैव माक्षिकैः सह सेचयेत् ।। ६५ ।।

दोहदं सर्ववृक्षाणां पूगादीनां विशेषतः ।।

दशशिराबीजयुतादभिषेकाच्च जीवति ।। ६६ ।।

प्राक्प्रसूतिर्गवादीनां छागादिमहिषस्य च ।।

जरासु तोयं वृक्षाग्रे स्थापयेदविचारयन् ।। ६७ ।।

परस्य सहकारस्य फलं स्यान्नात्र संशयः ।।

मेषस्य च वितालस्य यवागूं च समाहरेत् ।। ६८ ।।

तत्र मासैः सर्षपैश्च पूरयेन्मर्दयेत्ततः ।।

गुवाकवृक्षकं देव घर्षयेन्मर्दयेत्त्रिभिः ।। ६९ ।।

मृतोऽपि जीवयेच्छीघ्रं म्रियमाणोऽपि जीवति ।।

निंबपत्रं योगपत्रं शतावरिपुनर्नवाम् ।। 2.1.10.७० ।।

क्षीरिकाताम्रकैः पत्रैर्धूमं दद्याद्दिनत्रयम् ।।

सहकारस्य मूलेन कीट रोधो न जायते ।। ७१ ।।

ततः प्राधान्यतो वक्ष्ये द्रुमाणां दोहदोऽन्यथा ।।

मत्स्योदकेन सिक्तेन आम्राणां वृद्धिरिष्यते ।। ७२ ।।

पक्वाम्रं रुधिरं चैव दाडिमानां प्रशस्यते ।।

यवोदकं सगोमांसं केतकीनां प्रशस्यते ।। ७३ ।।

क्षीरके बलवृद्धिः स्यात्तिंदुकः करमर्दकः ।।

मांसपूति रसामज्जा शोकताले गुवाकके ।। ७४ ।।

सपूतिमांसं सघृतं नालिकेरस्य रोहितम् ।।

मधुयष्ट्युदकैः सेकात्सामान्यं निहितं भवेत् ।। ७५ ।।

कपित्थबिल्वयोः सेकं गुडतोयेन सेचयेत् ।।

जातीनां मल्लिकानां च कुंदानां रंतिकस्य च ।। ७६ ।।

गंधतोयसितकरं सर्पनिर्मोकधूपकम् ।।

कूर्ममांसमन्नरसं विडंगस्य च पुष्पकम् ।। ७७ ।।

रथ्यावृक्षे प्रतिष्ठाप्य फलवाञ्जायते ततः ।।

वातसर्पस्य निर्मोकं तगराजगवस्य च ।। ७८ ।।

दद्याद्धूपं धान्यमध्ये धान्यवृद्धिश्च जायते ।।

मयूरपत्रमादायच्छागरोमाणि सप्त वै ।। ७९ ।।

एरंडतैलयोगेन दद्याद्धूपं निशागमे ।।

हिंगुकुसुमसंयोगान्मूषिकाणां परिन्यसेत् ।। 2.1.10.८० ।।

करिविष्ठामृच्छविष्ठां कृत्तिकायां समाहरेत् ।।

निशातोये प्रसेकः स्यात्तत्क्षात्रमूलकं हरेत् ।। ८१ ।।

अश्वत्थमूले दशहस्तमात्रं क्षेत्रं पवित्रं पुरुषोत्तमस्य ।।

अश्वत्थच्छायासलिलस्य मध्ये विशेषतो वै त्रिपथैव गंगा ।। ८२ ।।

बाहुविंशांतरे रोपेत्सहकारं स धर्मवित् ।।

कलाहस्तांतरं धात्री बकुलं वंजुलं तथा ।। ८३ ।।

श्रैपर्णिकं च पुन्नागं श्रीवृक्षं द्विगुणं तरौ ।।

हस्ते शैलमये चैव उत्तमं मानमीरितम् ।। ८४ ।।

शैलेष्टकादिरचिते चतुर्हस्ते तु संमिते ।।

वाप्यादीनां तु कूपानामेकवृक्षादिकस्य च ।। ८५ ।।

श्रीविष्णोर्वृक्षपक्षे च वरुणेष्टं च कूपके ।।

गणेशं पूजयेत्कुम्भं दिक्पालांश्च विशेषतः ।। ८६ ।।

अग्निकार्यं विना कुर्यात्प्रकुर्याच्च सतां गतिम् ।।

श्रुत्वा कृतिं विधानेन अन्येषां वा तथोद्भवम् ।। ८७ ।।

अन्येषां चैव वृक्षे च तथा च तुलसीवने ।।

कुम्भे वनस्पतिः स्थाप्यः पूजयेद्धोमयेत्ततः।। ८८ ।।

वृक्षान्वानेन संस्कृत्य वासोभिरभिवेष्टयेत् ।।

शुच्यमानमिदं ज्ञेयमन्येषां वा तथोद्भवम् ।। ८९ ।।

तुलस्याः सहकारस्य ब्रह्मवृक्षस्य चैव हि ।।

अश्वत्थस्य वटस्यैव स्वर्णतामथ वेधयेत् ।। 2.1.10.९० ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे दशमोऽध्यायः ।। १० ।।

तन्त्रात्मकप्रतिष्ठावर्णनम्

।। ।। सूत उवाच ।। ।।

अथ तंत्रविधिं वक्ष्ये पुराणेष्वपि गीयते ।।

तन्त्रे चैव प्रतिष्ठां च कुर्यात्पुण्यतमेऽहनि।।१।।

शतवृक्षक्षुद्रवृक्षे दशद्वादश वृक्षके ।।

दृष्टिमात्रांतरे सेतौ कूपयागे समुत्सृजेत् ।।२।।

न कूपमुत्सृजेज्जातु वृक्षयागे कथंचन ।।

तुलसीवनयागे तु न चान्यं यागमाचरेत् ।। ३ ।।।

तडागयागे सेत्वादीन्न चारामे कदाचन ।।

न सेतुं देवयागे तु तडागं न समुत्सृजेत् ।।४।।

तंत्रे श्राद्धं पृथङ्नास्ति कर्तुर्भेदे पृथग्भवेत् ।।

शिवलिंगस्थापनायां न चान्यद्देवस्थापनम् ।।५।।

स्वदेशे वर्जयेत्तं तं स्वतन्त्रेण विधीयते ।।

विपरीते कृते चापि आयुःक्षय इति स्मृतिः ।।६।।

तडागे पुष्करिण्या वा आरामेऽपि द्विजोत्तमाः ।।

मानहीने मानपूर्णे दशहस्ते न दूषणम्।।७।।

द्विसहस्राधिकं यत्र तत्प्रतिष्ठां समाचरेत्।।

दश द्वादशवृक्षे च आरामे पूर्ववद्द्विजाः ।।८।।

प्रतिष्ठां बिल्ववृक्षे च अन्यथा कर्णवेधनम् ।।

कुर्याद्दोहददानं च तत्र निर्मंथनादिकम् ।।९।।

अनंतरं प्रदातव्या लाजा मूर्ध्न्यक्षतादिकम् ।। 2.1.11.१० ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि पूर्वभागे एकादशोऽध्यायः ।। ११ ।।

प्रतिमालक्षणवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

प्रतिमालक्षणं वक्ष्ये यथाशास्त्रमतं द्विजाः ।।

प्रतिमां लक्षणैर्हीनां गृहीतां नैव पूजयेत् ।। १ ।।

शैलजा दारुजा ताम्री मृद्भवा सर्वकामदा ।।

एकहस्ता द्विहस्ता वा सार्धहस्ता तथापि वा ।। २ ।।

प्रासादमानमथवा अथवा सर्वलक्षणम् ।।

अष्टांगुलोत्सेधकं च न गेहेऽर्चयेत्कृती ।। ३ ।।

देवागारस्य यद्द्वारं तस्मादष्टांगुलेन तु ।।

त्रिभागपिंडिका कार्या द्वौ भागौ प्रतिमा भवेत् ।। ४ ।।

अंगुलं वै भवेद्वृद्धिरशीतिश्चतुरुत्तरा।।

विस्तारमानतः कार्यं वदनं द्वादशांगुलम् ।। ५ ।।

मुखत्रिभागे चिबुकं ललाटं नासिकां तथा ।।

कर्णौ नासिकया ग्रीवातुल्यौ वा नियतौ तु यौ ।। ६ ।।

नयने द्व्यंगुले स्यातां त्रिभागा तारका भवेत् ।।

तृतीयतारकाभागे शुभदृष्टिं विचक्षणः ।। ७ ।।

ललाटमस्तकग्रीवं कुर्यात्तत्सममेव तु ।।

परिणाहस्तु शिरसो भवेद्द्वात्रिंशदंगुलः ।। ८ ।।

तुल्यौ नासिकया ग्रीवा मुखेन हृदयांतरम् ।।

अथ विस्तारपंक्तिस्तु ततोऽर्धं तु कटिः सदा ।। ९ ।।

बाहू च बाहुतुल्यौ च ऊरू जंघे च जाघनम् ।।

गुल्फावस्थ्नस्तु पादः स्याद्धाटितश्चतुरंगुलः ।।

षडंगुलस्तु विस्तारस्तुल्यांगुष्ठोंऽगुलत्रयम् ।। 2.1.12.१० ।।

प्रदेशिनी च तत्तुल्या हीना शेषान्नखानखम् ।।

चतुर्दशांगुलः पादस्यायामः परिकीर्तितः ।। ११ ।।

एवं लक्षणसंयुक्ता सा पूज्या प्रतिमा शुभा ।।

अधरोष्ठस्तथैवोरुभ्रूललाटमनीषिकम् ।। १२ ।।

गंडं च नियतं मूर्तौ कुर्यादंगसमुन्नतेः ।।

विशालनयनस्ताम्रपदो वायतलोचनः ।। १३ ।।

सवितानल पत्रस्य चारुविद्याधरस्तथा ।।

वत्सप्रोक्तोऽतिमुकुटः कटकांगदहारवान् ।। १४ ।।

अभ्यंगपदबन्धादि सामान्येनोपशोभि च ।।

सुप्रभामंडला चारु विचित्रमणिकुण्डला ।। १५ ।।

कराभ्यां कांचनीं मालां प्रोद्वहंतीं शिरोरुहान्।।

एवं लक्षणसंपन्नां कारयेद्विहितप्रदाम् ।। १६ ।।

सुस्निग्धां वरदां सौम्यां द्वितीयाश्रमिणामिमाम् ।।

नवतालो भवेद्विष्णुर्वासुदेवस्त्रितालकः ।। १७ ।।

नृसिंहः पञ्चतालः स्याद्धयग्रीवस्तु पंचमः ।।

नारायणश्चाष्टतालो महेशः पञ्चतालकः ।। १८ ।।

नवताला भवेद्दुर्गा लक्ष्मीश्चैव त्रितालिका ।।

वाणीं त्रितालिकां विद्यात्सविता सप्ततालकः ।। १९ ।।

दक्षिणे वासुदेवस्य करे चक्रं प्रतिष्ठितम् ।।

शंखो भवेच्च तदधो वामार्धे तस्य वै गदा ।। 2.1.12.२० ।।

तदधश्च भवेत्पद्मं श्रीवत्सेनोपशोभितम् ।।

सव्येऽर्धे तारकास्यं च त्रिनेत्रमुभयात्मकम् ।। २१ ।।

पार्श्वे नलिनसिंहौ द्वौ सुभद्रां दक्षिणे न्यसेत् ।।

रुक्मिणी वामभागे च तदधस्ताद्दिवींद्रकम् ।। २२ ।।

कृतांजलिपुटस्थश्च नारदः कपिलस्तथा ।।

धर्माधर्मावुभौ पार्श्वे कर्तव्यौ स्रग्विणां वरौ ।। २३ ।।

यदुग्रं वासुदेवस्य तथा नारायणस्य च ।।

वैपरीत्यं विजानीयान्माधवानां तथैव च ।। २४ ।।

तीर्थे गिरौ तडागे च समीपे स्थापयेत्सुधीः ।।

नगरग्राममध्ये वा ब्राह्मणानां च संसदि ।। २५ ।।

अविमुक्ते विशेषण सिद्धक्षेत्रे दशार्णके ।।

त्रीण्युत्तरसहस्राणि पंचपंचोत्तराणि षट् ।। २६ ।।

कुलानि पूर्वं विप्रेंद्राः समुद्धरति नान्यथा ।।

कलौ दारुमयः कार्यो ह्यशक्तो मृन्मयोथ वा ।। २७ ।।

चंदनागुरुभिः कुर्याद्बिल्वश्रीपर्णिकस्य च ।।

पद्मकाष्ठमयश्चैव वाममस्य तथैव हि ।। २८ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे द्वादशोऽध्यायः ।। १२ ।।

कुण्डनिर्माणविधिवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

अतः परं प्रवक्ष्यामि कुंडानामथ निर्णयम् ।।

तस्योद्धारं च संस्कारं शृणुध्वं द्विजसत्तमाः ।। १ ।।

चतुरस्रं च वृत्तं च पादार्धं चार्धचंद्रकम् ।।

योन्याकारं चंद्रकं च अष्टार्धमथ पंचमम् ।। २ ।।

सप्तार्धं च नवार्धं च कुंडं दशकमीरितम् ।।

भूमिं संशोध्य विधिवत्तुषकेशादिवर्जिताम् ।। ३ ।।

भ्रामयेच्चोर्ध्वतस्तस्या भस्मांगाराणि यत्नतः ।।

अंकुरार्पणकं कुर्यात्सप्ताहादेव बुद्धिमान् ।। ४ ।।

स्थानं विमर्दितं कुर्यात्खनित्वा सेचयेज्जलैः ।।

पुष्टिहस्तोच्छ्रायमितं प्रकुर्यात्परिसूत्रयेत्।। ५ ।।

अर्कांगुलमितं सूत्रं चतुरस्रं प्रकल्पयेत् ।।

अष्टादशांगके क्षेत्रे न्यसेदेकं बहिस्ततः ।। ६ ।।

मापयेत्तेन मानेन त्रिवृत्तं कुंडमुज्ज्वलम् ।।

पूर्ववद्विभजेत्क्षेत्रं भागैकं पुरतो न्यसेत् ।। ७ ।।

वृत्तानि कालिकादीनि बहिस्त्रीणि विवर्जयेत् ।।

पद्मकुंडमिदं प्रोक्तं विलोचनमनोहरम् ।। ८ ।।

दशधा भेदयेत्क्षेत्रे उर्ध्वाधोर्ध्वांगुलद्वयम् ।।

संपरिपातयेत्सूत्रं पाटयेत्तत्प्रमाणतः ।। ९ ।।

पंचधा भेदिते क्षेत्रे कामं वा विभजेत्सुधीः ।।

न्यसेत्पुरस्तादेवांगं कोणार्धार्धप्रमाणतः ।। 2.1.13.१० ।।

योनिस्थानं प्रतिष्ठाप्य अश्वत्थस्य दलाकृतिः ।।

सूत्रद्वयं ततो दद्यात्कुंडं परिमितं भवेत् ।। ११ ।।

चतुरस्रं समुद्धृत्य सूत्रं संकल्पयोगतः ।।

दिशं प्रति यथान्यायं पातयेच्च द्विजोत्तमाः ।। १२ ।।

शृंगाटकं युग्मपुटं षडस्रं कुंडत्रयं बुधाः ।।

जलाशयारामकूपे नित्ये गृहमये यथा ।। १३ ।।

चतुस्रं भवेत्कुंडं द्विजसंस्कारकर्मणि ।।

देवप्रतिष्ठायागे च गृहवास्तौ चतुर्थकम् ।। १४ ।।

वसुंधरायोगभेदे प्रपंचे वर्तमादिशेत् ।।

सोमेऽष्टौ पंकजं प्रोक्तं नरमेधाश्वमेधयोः ।। ।। १५ ।।

अंकुरार्पणयागे च वैष्णवे यागकर्मणि ।।

शिवदेव्योश्च जन्मादावष्टम्यां चार्धचंद्रकम् ।। १६ ।।

मार्जारपौष्टिके वैरं रम्ये च शांतिके तथा ।।

शांतिप्रतिष्ठायागे तु शाक्तानां काम्यकर्मणि ।। १७ ।।

पुरश्चरणकाम्येषु ज्वरादीनां विमोक्षणे ।।

एवंविधेषु कार्येषु योनिकुंडं प्रशस्यते ।। ।। १८ ।।

देवतातीर्थयात्रादौ महायुद्धप्रवेशने ।।

सौरे शांते पौष्टिके च षट्पुरं कुंडमुत्तमम्।। १९।।

मारणोच्चाटने चैव तथा रोगोपशांतये ।।

वैष्णवानां कोटिहोमे नृपाणामतिशोचने ।। 2.1.13.२० ।।

अष्टास्रमब्जकुंडं च सप्तास्रं निधिसाधने ।।

राज्ञा साध्ये च पंचास्रं कन्याप्राप्तौ त्रिरस्रकम् ।।२१।।

यावन्निम्नं भवेदेव विस्तारस्तावदेव तु ।।

कुंडानुरूपतः कार्या मेखला सर्वतो बुधैः ।। २२ ।।

अयुतादिषु होमेषु मेखलां योजयेत्सुधीः ।।

निम्न प्रमाणे चात्रापि मूले सार्धांगुलं त्यजेत् ।। २३ ।।

कोणवेदरसैर्मानं यथायोग्यमनुक्रमात् ।।

मुष्टिहस्ते समुत्सेधो सार्धांगुलपरिष्कृतः ।। २४ ।।

अरत्निमात्रे कुंडे तु त्रिश्चैकांगुलतः क्रमात् ।।

एकहस्तमिते कुंडे वेदाग्निनयनांगुलाः ।। २५ ।।

सप्तमेखलकं युक्तं लक्षहोमे न शस्यते ।।

पंचमेखलकं वाथ लक्षकोट्यां च योजयेत् ।। २६ ।।

एकांगुलादिमानेन नेमिं संवर्धयेत्सुधीः ।।

चतुर्हस्तमिते कुंडे तावदेव गुणांगुलाः ।। २७ ।।

वसुहस्ते भानुपंक्तिर्युग्महीनेऽपि ताः क्रमात् ।।

सर्वाः समा ग्रहमखे मेखलाश्च सहस्रके ।। २८ ।।

पार्श्वतो योजयेत्तत्र मेखलास्ता यथाक्रमम् ।। ।

सार्धांगुलादिमानेन नेमिं संवर्धयेत्सुधीः ।। २९ ।।

एकमेखलयागेन योजयेच्छक्तिभावतः ।।

होमाधिक्ये बहुफलमन्यूनं नाधिकं भवेत् ।।2.1.13.३०।।

कुंडस्य रूपं जानीयात्परमं प्रकृतेर्वपुः ।।

ततो होमे शतगुणं स्थंडिले स्वल्पकं फलम् ।। ३१।।

षटचतुर्धा गुणायामविस्तारोन्नतिशालिनी ।।

एकांगुलं तु योन्यग्रं कुर्यादीषदधोमुखम् ।। ३२ ।।

एकैकांगुलतो योनिं कुंडशून्येषु वर्धयेत् ।।

सममध्ये मेखलायाः सपर्या या सुलक्षणा ।। ३३ ।।

स्थापयेत्कुंडकोणेषु योनिं तां द्विजसत्तमाः ।।

कुंडानां कल्पयेन्नाभिं स्फुटमंबुजसन्निभाम् ।। ३४ ।।

तत्तु कुंडानुरूपं वा सुव्यक्तं सुमनोहरम् ।।

योनिकुंडे योनिमब्जं कुंडे नाभिं च वर्जयेत् ।। ३५ ।।

यावद्द्वयप्रमाणेन अर्धांगुलक्रमाद्बहिः ।।

नाभिं प्रवर्धयेदेकं कुंडानां रूपतो यथा ।। ३६ ।।

तत्र तत्र भवेत्कुंडं बिंबशून्यं न होमयेत् ।।

शिवशक्तिसमायोगात्काम उत्पद्यते यतः ।। ३७ ।।

अवटोपि उमादेवी बिंबः ख्यातः सदाशिवः ।।

न कुर्यादेकया हीनं मरणं च समुद्दिशेत् ।।३८।।

त्रयोदशांगुलं हित्वा वह्निहस्तमथापि वा ।।

महातीर्थे सिद्धक्षेत्रे यत्र शंभुगृहे कुले ।। ३९ ।।

तस्य दक्षिणदिग्भागे अग्रतो मंडलं लिखेत् ।।

तत्र पूजा प्रकर्तव्या पूर्वमानेन चाश्रयेत् ।।2.1.13.४०।।

अर्कहस्तांतरे कुर्याच्छतोर्ध्वांते शतेन वा ।। ४१ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे त्रयोदशोऽध्यायः ।। १३ ।।

यज्ञमानविधानवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

यस्य यज्ञस्य यन्मानं तत्तु तेनैव योजयेत् ।।

अमानेन हतो यज्ञस्तस्मान्मानं न हापयेत् ।। १ ।।

शतार्धं प्रथमं मानं शतसाहस्रमेव च ।।

अयुतं च तथा लक्षं कोटिहोममतः परम् ।।२।।

अतः परं तु विभवे राजा वान्यो द्धिजोत्तमाः ।।

न स सिद्धिमवाप्नोति अयागफलभाग्भवेत् ।।३।।

विपाकं कर्मणां सर्वं नरः प्राप्नोति सर्वदा ।।

शुभाशुभं ततो नित्यं प्राप्नोति मनुजः किल ।। ४ ।।

युक्ताश्चापि ग्रहास्तत्र नित्यं शांतिकपौष्टिके ।।

तस्मात्प्रयत्नतो भक्त्या नित्यं पूजा यथाविधि ।। ५ ।।

अद्भुते च तथा शांतिं कुर्याद्भक्तिसमन्वितः ।।

तस्माद्ग्रहाभिजनितं शुभाशुभफलं खलु ।। ।। ६ ।।

अद्भुतेषु च सर्वेषु अयुतं कारयेन्नरः ।।

होमं यथाभिरुचितं पौष्टिके काम्यकर्मणि ।। ७ ।।

लक्षहोमं कोटिहोमं राजा कुर्याद्यथाविधि ।।

अन्यः शतादिकं कुर्यादयुतं विभवे सति ।। ८ ।।

ग्रहाणां लक्षहोमस्तु कोटिहोमस्तथा कलौ ।।

निधिहोमं चाभिचारं तन्न कुर्याद्गृहाश्रमी ।। ९ ।।

यत्र यत्र जपः कार्यो होमो वा यत्र कुत्रचित् ।।

मानं नैव च कर्तव्यं मानादौ चाष्टकं न्यसेत् ।। 2.1.14.१० ।।

युग्मसाध्यं न कर्तव्यं युग्मतो भयमादिशेत् ।।

लक्षे सप्ततालसंख्या कोटिहोमे च विंशतिः ।। ११ ।।

एकत्रिंशद्दिनैर्वापि न कुर्याद्व्यत्ययं क्वचित् ।।

आरंभस्त्रिसहस्रः स्याद्द्वितीयेऽष्टसहस्रकः ।। १२ ।।

तृतीये तु सहस्रं स्याद्ग्रहसाध्यः स्मृतो विधिः ।।

पञ्चाहे च समारंभे सहस्रं जुहुयाद्बुधः ।। १३ ।।

द्वितीयेऽह्नि द्विसाहस्रं तृतीये तु सहस्रकम् ।।

गुणसाहस्रकं तुर्ये पञ्चाहे शेषमीरितम् ।। १४ ।।

नवाहे कल्पयेल्लक्षमेकैकांगं दिने दिने ।।

पंचमे च तथा षष्ठे कुले भागद्वयाधिकम् ।। १५ ।।

कोटिहोमे च तिथ्यंगे शतभागेन कल्पयेत् ।।

न न्यूनं नाधिकं कार्यमेतन्मानमुदाहृतम् ।। १६ ।।

नित्यमेकं दिने दद्यात्पृथङ्नित्यं न चाचरेत् ।।

स समाजे जपेन्नित्यं पञ्चतारेण स्विष्टकृत् ।। १७ ।।

अयुते लक्षहोमे च कोटिहोमे च सर्वदा ।।

प्रथमे दिवसे कुर्याद्देवतानां च स्थापनम् ।। १८ ।।

महोत्सवे द्वितीये तु बलिदानं तथैव च ।।

त्र्यहसाध्ये त्रिरात्रे च पूर्णं कृत्वा विसर्जयेत् ।। १९ ।।

पञ्चाहे तु तृतीयेऽह्नि बलिदानं प्रशस्यते ।।

सप्ताहे चाष्टदिवसे नवाहे पंचमेऽहनि ।। 2.1.14.२० ।।

पञ्चाहे द्वादशाहे तु द्वात्रिंशत्षोडशेऽहनि ।।

इतोऽन्यथा न कुर्वीत नात्र यज्ञफलं लभेत् ।। २१ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे चतुर्दशोऽध्यायः ।। १४ ।।

कुण्डसंस्कारवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

कुण्डानामथ संस्कारे वक्ष्ये शास्त्रमतं यथा ।।

असंस्कृते चार्थहानिस्तस्मात्संस्कृत्य होमयेत् ।। १ ।।

अष्टादश स्युः संस्काराः कुण्डानां तत्र दर्शिताः।।

तारेणावेक्षयेत्स्थानं कुशतोयैः प्रसेचयेत् ।।२।।

त्रिसूत्रीकरणं पश्चाद्वृत्तसूत्रं निपातयेत्।।

वारेण कीलकं दद्यान्नारसिंहेन कुड्मलम् ।।३।।

जिह्वां प्रकल्पयेत्पश्चात्तस्मादग्निं समाहरेत् ।।

न च म्लेच्छगृहादग्निं न शूद्रनिलयात्क्वचित् ।। ४ ।।

नदीपर्वतशालाभ्यः स्त्रीहस्तात्परिवर्जयेत् ।।

संस्कृत्य परिगृह्णीयात्त्रिधा कृत्वा समुद्धरेत् ।। ५ ।।

तमग्निं प्रतिगृह्णीयादात्मनोऽभिमुखं यथा ।।

वह्निबीजेन मतिमाञ्छिवबीजेन प्रोक्षयेत् ।। ६ ।।

वागीश्वरीमृतुस्नातां वागीश्वरसमागताम् ।।

ध्यात्वा समीरणं दद्यात्काममुत्पद्यते ततः ।। ७ ।।

कालबीजेन चैशान्यां योनावग्निं विनिक्षिपेत् ।।

पश्चाद्देवस्य देव्याश्च दद्यादाचमनीयकम् ।। ८ ।।

पितृपिङ्गल दहदह पंचयुग्ममुदीर्य च ।।

सर्वज्ञाज्ञापय स्वाहा मन्त्रोयं वह्निपूजने ।। ९ ।।

वह्निबर्हिषि संयुक्ताः सादियांताः सबिंदवः ।।

वह्निमन्त्राः समुद्दिष्टा द्विजानां मंत्र ईरितः ।। 2.1.15.१० ।।

जिह्वास्तास्त्रिविधाः प्रोक्ता यज्ञदत्तेन सत्तमाः ।।

हिरण्यामाज्यहोमेषु होमयेत्संयतात्मकः ।। ११ ।।

त्रिमध्वक्तैर्यत्र होमं कर्णिकायां च होमयेत् ।।

कनकास्यात्तु कृष्णास्याद्धिर्ण्या शुभ्रता तथा ।। १२ ।।

बहुरूपातिरूपा च सात्त्विका योगकर्मसु ।।

विश्वमूर्तिं स्फुलिंगिन्यौ धूम्रवर्णा मनोजवा ।।१३।।

लोहितास्यात्करालास्यात्कालीभासस्य इत्यपि।।

एताः सप्त नियुंजीत विज्ञेयाः क्रूरकर्मसु ।।१४।।

समिद्भेदेषु या जिह्वास्तास्तु तेनैव योजयेत् ।।

हिरण्यामाज्यहोमे होमयेत्संयतात्मकः ।।१५।।

त्रिमध्वक्तैर्यथा होमं कर्णिकायां च होमयेत् ।।

शुद्धक्षीरेण रक्तायां नैत्यिकेषु प्रभा स्मृता ।। १६ ।।

बहुरूपा पुष्पहोमे कृष्णा चान्नेन पायसैः ।।

इक्षुहोमे पद्मरागा सुवर्णा पद्महोमके ३१७।।

लोहिता पद्महोमे च श्वेता वै बिल्वपत्रके ।।

धूमिनी तिलहोमे च काष्ठहोमे करालिका ।। १८ ।।

लोहितास्या पितृहोमे ततो ज्ञेया मनोजवा ।।

वैश्वानरं स्थितं होमे समिद्धोमेषु सत्तमाः ।। १९ ।।

समानमाज्यहोमे च निषण्णं शेषवस्तुषु ।।

आस्यात्तु जुहुयाद्वह्नौ पिपर्त्ति सर्वकर्मसु ।। 2.1.15.२० ।।

कर्णहोमे तु वै व्याधिर्नेत्रे तद्द्वयमीरितम् ।।

नासिकायां मनःपीडा मस्तकेऽध्वा न संशयः ।। २१ ।।

पुत्रं विपत्करं चैव तस्मात्तत्र न होमयेत् ।।

साधारणमथो वक्ष्ये वह्नेर्जिह्वाश्च कीर्तिताः ।। २२ ।।

प्रवक्ष्यामि विधिं कृत्स्नं यद्विशेषं पुनः शृणु ।।

घृताहुतौ हिरण्याख्या गगना पाणिहोमतः ।। २३ ।।

वक्रा ख्याता महाहोमे कृष्णाभा सा क्रतौ मता ।।

सुप्रभा मोदकविधौ बहुरूपातिरूपिकाः ।। २४ ।।

पुष्पपत्रविधौ होमे वह्नेर्जिह्वाः प्रकीर्तिताः ।।

न वा संकल्पयेत्कुण्डे शूद्राकार विभेदतः ।। २५ ।।

इन्द्रकोष्ठं मस्तकं स्यादीशाग्नेये च मस्तके ।।

तत्काष्ठपार्श्वे द्वे नेत्रे द्वौ करौ च पदक्रमात् ।। २६ ।।

अविशिष्टं भवेत्पुच्छं मध्ये चोदरसम्भवम् ।।

उदरे होमयेत्पुष्टिमन्नं पायसकं च यत् ।। २७ ।।

हुत्वा व्रीहिगणं तत्र कर्णे पुष्पाहुतिं हुनेत् ।।

वामकर्णे वामनेत्रे हुनेदब्जादिकं बुधः ।। २८ ।।

श्रवणे चैव नेत्रे च दक्षिणे चेक्षुखंडकम् ।।

वामपादे वामकरे अभिचारेषु शस्यते ।। २९ ।।

मारणे पुष्पदेशे तु न चान्यं होमयेत्क्वचित् ।।

विपत्करं विजानीयाद्ध्वनिः सर्वविनाशकृत् ।। 2.1.15.३० ।।

चन्दनागरुकर्पूरपाटलायूथिकानिभः ।।

पावकस्य सुतो गंधः समंतात्सुमहोदयः ।। ३१ ।।

प्रदक्षिणस्त्यक्तकल्पा छत्राका शिथिला शिखा ।।

शुभदा यजमानस्य राज्यस्यापि विशेषतः ।। ३२ ।।

छिन्नवृत्ताः शिखाः कुर्यान्मृत्युर्धनपरिक्षयः ।।

निर्वाप्यं मरणं विद्यान्महाधूमाकुलेऽपि च ।। ३३ ।।

एवंविधेषु दोषेषु प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।।

अष्टाविंशाहुतीस्त्यक्त्वा ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः ।। ३४ ।।

मूलेनाज्येन जुहुयाज्जुहुयात्पञ्चविंशतिम् ।।

महास्नानं प्रकर्तव्यं त्रिकालं हरिपूजनम् ।। ।। ३५ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे पञ्चदशोऽध्यायः ।। १५ ।।

यज्ञान्तपूजाविधिवर्णनम्

।। सूत् उवाच ।। ।।

नित्यं नैमित्तिकं चैव यागादौ च समाप्तके ।।

होमावसाने प्रजपेदुपचारांश्च षोडश ।। १ ।।

दद्यात्समीरणं पश्चात्पीठपूजां समाचरत् ।।

गृहीत्वा रक्तपुष्पं च ध्यायेद्वह्निं यथाविधि ।। २ ।।

इष्टं शक्तिस्वस्तिकाभीतिमुच्चैर्दीर्घैर्दोर्भिर्धारयन्तं वरांतम् ।।

हेमाकल्पं पद्मसंस्थं त्रिनेत्रं ध्यायेद्वह्निं बद्धमौलिं जटाभिः ।। ।। ३ ।।

पूर्वादिद्वारदेशेषु कामदेवं शतक्रतुम् ।।

वराहं षण्मुखं चैव गंधाद्यैः साधु पूजयेत् ।। ४ ।।

आवाह्य स्थापयेत्पश्चादष्टौ मुद्राः प्रदर्शयेत् ।।

दत्त्वासनं स्वागतं च दद्यात्पाद्यादिकत्रयम् ।। ५ ।।

अतः पूर्वादिपात्रेषु यावता च हुताशनम् ।।

सुवर्णवर्णममलं समिद्धं सर्वतोमुखम् ।। ६ ।।

महोदरं महाजिह्वमाकाशत्वेन पूजयेत् ।।

तारकादीन्समाप्ते च गन्धैः पुष्पैः पृथग्विधैः ।। ७ ।।

तत्रैव जिह्वास्त्रिविधा ध्यायेन्मंत्रपुरःसराः ।।

वक्ष्यमाणेन मंत्रेण उपचारैरनंतरम् ।। ८ ।।

त्वमादिः सर्वभूतानां संसारार्णवतारकः ।।

परमज्योतीरूपस्त्वमासनं सफली कुरु ।। ९ ।।

दद्यादासनमेतेन पुष्पगुच्छत्रयेण तु ।।

पुटांजलिं ततो बद्ध्वा पृच्छेत्कुशलपूर्वकम् ।। 2.1.16.१० ।।

वैश्वानर नमस्तेऽस्तु नमस्ते हव्यवाहन ।।

स्वागतं तु सुरश्रेष्ठ शांतिं कुरु नमोऽस्तु ते ।। ११ ।।

नमस्ते भगवन्देव आपोनारायणात्मक ।।

सर्वलोकहितार्थाय पाद्यं च प्रतिगृह्यताम्।। १२ ।।

नारायणपरं धाम ज्योतीरूप सनातन ।।

गृहाणार्घ्यं मया दत्तं विश्वरूप नमोऽस्तु ते ।। १३ ।।

जगदादित्यरूपेण प्रकाशयति यः सदा ।।

तस्मै प्रकाशरू पाय नमस्ते जातवेदसे ।। १४ ।।

धनंजय नमस्तेऽस्तु सर्वपापप्रणाशन ।।

स्नानीयं ते मया दत्तं सर्वकामार्थसिद्धये ।। १५ ।।

हुताशन महाबाहो देवदेव सनातन ।।

शरणं ते प्रयच्छामि देहि मे परमं पदम् ।। १६ ।।

ज्योतिषां ज्योतीरूपस्त्वमनादिनिधनाच्युत ।।

मया दत्तमलंकारमलंकुरु नमोस्तु ते ।। १७ ।।

देवीदेवा मुदं यांति यस्य सम्यक्समागमात् ।।

सर्वदोषोपशांत्यर्थ गन्धोऽयं प्रतिगृह्यताम् ।। १८ ।।

त्वं विष्णुस्त्वं हि ब्रह्मा च ज्योतिषां गतिरीश्वर ।।

गृहाण पुष्पं देवेश सानुलेपं जगद्भवेत् ।। १९ ।।

देवतानां पितॄणां च सुखमेकं सनातनम् ।।

धूपोऽयं देवदेवेश गृह्यतां मे धनंजय ।। 2.1.16.२० ।।

त्वमेकः सर्वभूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ।।

परमात्मा पराकारः प्रदीपः प्रतिगृह्यताम् ।। २१ ।।

नमोऽस्तु यज्ञपतये प्रभवे जातवेदसे ।।

सर्वलोकहितार्थाय नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ।। २२ ।।

हुताशन नमस्तुभ्यं नमस्ते रुक्मवाहन ।।

लोकनाथ नमस्तेऽस्तु नमस्ते जातवेदसे ।। २३ ।।

इत्यनेन तु मन्त्रेण दद्याद्दिव्येऽप्यधीतकम् ।।

सर्वस्वं यज्ञसूत्रं च परमान्नं समाक्षिकम् ।।२४।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे षोडशोऽध्यायः ।। १६ ।।

अग्निवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

यज्ञभेदं त्रिभेदं च वक्ष्ये शास्त्रमतं यथा ।।

यथावेदानुसारेण यथाग्रहण योजनम् ।। १ ।।

शतार्धे वह्निरुद्दिष्टः शतार्धे काश्यपः स्मृतः ।।

घृतप्रदीपके विष्णुस्तिलयागे वनस्पतिः ।। २ ।।

सहस्रे ब्राह्मणो नाम अयुते हरिरुच्यते ।।

लक्षहोमे तु वह्निः स्यात्कोटिहोमे हुताशनः ।।३।।

वरुणः शांतिके ज्ञेयो मारणे ह्यरुणः स्मृतः ।।

नित्यहोमेऽनलो नाम प्रायश्चित्ते हुताशनः ।। ४ ।।

लोहितश्चान्नयज्ञे यो ग्रहाणां प्रत्यनुक्रमात् ।।

देवप्रतिष्ठायागे तु लोहितः परिकीर्तितः ।। ५ ।।

प्रजापतिर्वास्तुयागे मंडपे चापि पद्मके ।।

प्रपायां चैव नागाख्यो महादाने हविर्भुजः ।।६।।

गोदाने च भवेद्रुद्रः कन्यादाने तु गोऽजकः ।।

तुलापुरुषदाने च धाताग्निः परिकीर्तितः ।। ७ ।।

वृषोत्सर्गे भवेत्सूर्योऽवसानांते रविः स्मृतः ।।

पावको वैश्वदेवे च दीक्षापक्षे जनार्दनः ।। ८ ।।

त्रासने च भवेत्कालः क्रव्यादः शरदाहने ।।

पर्णदाहे यमो नाम ह्यस्थिदाहे शिखंडिकः ।। ९ ।।

गर्भाधाने च मरुतः सीमंते पिंगलः स्मृतः ।।

पुंसवे त्विंद्र आख्यातः प्रशस्तो यागकर्मणि ।। 2.1.17.१० ।।

नामसंस्थापने चैवमुपन्यस्ते च पार्थिवः ।।

निष्क्रमे हाटकश्चैव प्राशने च शुचिस्तथा ।। ११ ।।

षडाननश्च चूडायां व्रतादेशे समुद्भवः ।।

वीतिहोत्रश्चोपनये समावर्ते धनंजयः ।। १२ ।।

उदरे जठराग्निश्च समुद्रे वडवानलः ।।

शिखायां च विभुर्ज्ञेयः स्वरस्याग्निः सरीसृपः ।। १३ ।।

अश्वाग्निर्मंथरो नाम रथाग्निर्जातवेदसः ।।

गजाग्निर्मंदरश्चैव सूर्याग्निर्विंध्यसंज्ञकः ।। १४ ।।

तोयाग्निर्वरुणोनाम ब्राह्मणाग्निर्हविर्भुजः ।।

पर्वताग्निः क्रतुभुजो दावाग्निः सूर्य उच्यते ।। १५ ।।

दीपाग्निः पावको नाम गृह्याग्निर्धरणीपतिः ।।

घृताग्निश्च नलो वायुः सूतिकाग्निश्च राक्षसः ।। १६ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागेऽग्निनामवर्णनंनाम सप्तदशोऽध्यायः ।। १७ ।।।छ।।।

होमद्रव्यकथनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

अथातो होमद्रव्याणां प्रमाणमभिधीयते ।।

प्रमाणे चाप्रमाणे च निष्फलं भवति धुवम् ।।१।।

कर्षमात्रं घृतं होमे शुक्तिमात्रं पयः स्मृतम् ।।

तत्समं पञ्चगव्यं च दधि दुग्धं तथा मधु ।। २ ।।

मुष्टिमानेन पृथुका लाजाः स्युर्मुष्टिसंमिताः ।।

शर्करा मुष्टिमात्रा च शर्करातोलकं विदुः ।। ३ ।।

त्रितोलकं गुडं विद्यादिक्षुपर्ववि धिर्भवेत् ।।

एकैकं पत्रपुष्पाणि शालूकस्य त्रिमुष्टिकम् ।।४।।

एकलग्ने न जुहुयान्न पृथग्जुहुयात्क्वचित् ।।

सवृंतकं जपापुष्पं केशरं तत्सवृंतकम् ।। ।। ५ ।।

एकैकशश्च पद्मानां जलजानां तथैव च ।।

जीवंत्याः फलमानेन पिष्टकानां प्रसंख्यया ।। ६ ।।

वसंतकं धात्रिमाने मोदकस्य प्रमाणतः ।।

एकैकशः फलानां च मातुलिंगत्रिखेडकम् ।।७।।

अष्टधा नालिकेरस्य पनसं दशधा भवेत्।।

पद्मबीजप्रमाणेन कूष्मांडं चाष्टधा भवेत् ।।८।।

उर्वारुकं चाष्टधा च गुडूची चतुरंगुलम् ।।

पूगमानं च मांसस्य सगुडं तत्र दृश्यते ।।९।।

अन्यत्र बदरीमानं तिंदुकं च त्रिधा कृतम् ।।

काष्ठं प्रादेशमात्रं स्याद्दूर्वा याश्च त्रिपत्रकम् ।। 2.1.18.१० ।।

भूर्जपत्रं च गृह्णीयाच्छमीं प्रादेशमात्रिकाम् ।।

व्रीहयो मुष्टिमात्राः स्युः शुक्तिमानेन सर्षपाः ।। ११ ।।

मरिचाः स्युर्विमा नेन मृणालं चाथ मूलकम् ।।

सप्तखंडं च वार्ताकं त्रिपुष्टं च त्रिधोदितम् ।।१२।।

चंदनागुरुकर्पूरकस्तूरीकुंकुमानि च ।।

तित्तिडीबीजमानेन समुद्दि ष्टानि देशिकैः ।। १३ ।।

समिदाप्लवने त्र्यंगतिलानामपि मध्यतः।।

दशकं प्लावनेनैव सहस्राणां शतं विना ।। १४ ।।

एवं व्रीहिप्लावने च काष्ठवदि क्षुदंडकम् ।।

प्रोक्षणं मृदुपुष्पाणां लतादीनां तथैव च ।। १५ ।।

पायसान्ने तथान्ने च मोदके पिष्टकेऽपि च ।।

शाल्यासक्तेन जुहुयाद्व्यत्यये व्यत्ययं फलम् ।। १६ ।।

बिल्वपत्रस्य प्लवनं दंडं हित्वा च प्लावयेत् ।।

वृंतसंप्लावनादेव फलं हरति राक्षसः ।। १७ ।।

बिल्वपत्रस्य पूर्वार्धप्राप्तमात्रेण योज येत् ।।

पत्रत्रयं तथा होमे छिन्नेभिन्नेऽतिदूषणम् ।। १८ ।।

न द्वित्रिप्लवनं कुर्यात्कृत्वा याति रसातलम् ।।

तस्माच्च पुत्रशिष्याद्यैर्ब्राह्मणैस्तत्त्वकोविदैः ।। १९ ।।

पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा पावयेच्च यथाक्रमात् ।।

न न्यूनं नाधिकं कुर्याच्छांतिपक्ष उदङ्मुखः ।। 2.1.18.२० ।।

पायसान्यन्यदेवेषु यत्नेन परिव र्जयेत् ।।

न चाग्नौ दापयेद्यत्नादेतेभ्यः प्रतिपादयेत् ।।२१।।

कनिष्ठांगुलिमासाद्य प्रकुर्यात्पर्वभूषणम् ।।

गुणदोरकमानेन तावद्धोमगतिर्बुधाः ।।२२।।

अंगुलैर्द्वित्रिचतुरैः पत्रहोमाकृतिक्रमात् ।। २३ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागेष्टादशोऽध्यायः ।। १८ ।।

स्रुवदर्वीनिर्णयवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

श्रीपर्णी शिंशपा क्षीरी बिल्वः खदिर एव च ।।

स्रुवे प्रशस्तास्तरवः सिद्धिदा यागकर्मणि ।। १ ।।

प्रतिष्ठायां प्रशस्तास्तु धात्रीखदिरकेशराः ।।

संस्कारे शशिभिन्नौ च धात्री धात्रा विनिर्मिता ।। २ ।।

संप्राशे यः स्रुवः प्रोक्तः संस्कारे यज्ञसाधने ।।

प्रतिष्ठायां तु कथितास्त दन्ये शास्त्रवेदिभिः ।। ३ ।।

स्रुवं स्रुचमथो वक्ष्ये यदधीनश्च जायते ।।

यज्ञे न सर्वकं धार्यमक्षरेण च व्यत्ययः ।। ४ ।।

तस्यादौ च स्रुवं वक्ष्ये यच्च मानं यदास्पदम् ।।

काष्ठं गृहीत्वा बिल्वस्य रिक्तादितिथिवर्जिते ।। ५ ।।

समुपोष्य च रचयेदामिषाणि न च स्मरेत् ।।

वर्जयेद्ग्राम्यधर्मं च निर्माणे स्रुक्स्रुवस्य वै ।। ६ ।।

काष्ठं गृहीत्वा विभजेद्भागांस्त्रिंशत्तथा पुनः ।।

विंशत्यंगुलमानं तु कुंडवेदिसमोदरम्।। ७।।

कटाहाकारनिम्नं च स्रुवं कुर्याद्विचक्षणः ।।

धात्रीफलसमाकारं स्वधानिम्नं सुशोभनम् ।। ८ ।।

वेदीं शूर्पाकृतिं कुर्यात्कुंडानि परिकल्पयेत् ।।

हंसवत्त्रिगुणा वापि हस्तेनाऽनुमुखं लिखेत् ।। ९ ।।

स्रुवं चतुर्विंशतिभिर्भागैश्च रचयेद्ध्रुवम् ।।

द्वित्रिंशं स्यात्कुंडमानमदैवे तस्य कीर्तितम् ।। 2.1.19.१० ।।

चतुर्भिरंगैरानाहं कर्षाद्यग्रं ततः स्रुवम् ।।

अंगद्वयेन विलिखेत्पंके मृगमदाकृतिम् ।।११।।

दंडमूलाश्रये दंडी भवेत्कंकणभूषितः ।।

सौवर्णस्य च ताम्रस्य कार्या दर्वी प्रमाणतः ।।१२।।

श्रैवर्णिकोद्भवं यच्च इंदुवृक्षसमुद्भवम्।।

क्षीरवृक्षसमुद्भूतं द्वादशांगुलसंमितम्।।१३।।

द्वयंगुलं मंडलं तस्य दर्वी सा यज्ञसाधने।।

चत्वारिंशत्तोलिकाभिरिति ताम्रमयस्य च।।१४।।

पंचांगुलं मंडलं च अष्टहस्तं च दंडकम्।।

अन्नादिपायसविधौ दर्वी यज्ञस्य साधने।।१५।।

दशतोलकमानेन सा च दर्वी उदाहृता ।।

आज्यसंशोधनार्थं तु सा तु ताम्रमयस्य च ।। १६ ।।

षोडशांगुलमानेन सर्वाभावे च पैप्पलीम् ।।

आज्य स्थालीं घृतमयीं मृन्मयीं च समाश्रयेत् ।। १७ ।।

अथ ताम्रमयी कार्या न च तां तत्र योजयेत् ।। १८ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यम पर्वणि प्रथमभागे स्रुवदर्वीनिर्णयो नामैकोनविंशोऽध्यायः ।। १९ ।।

पूर्णविधिवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

अथ पूर्णविधिं वक्ष्ये यथा चंद्रार्थवेदिनाम् ।।

यस्य सम्यगनुष्ठानात्संपूर्णं स्यादिति स्थितिः ।। १ ।।

होमपूर्तौ मोक्षकल्पः पूजांतेऽर्घ्यं विधीयते ।।

अथ तस्यामपूर्णायां हतश्रीर्यज्ञभ्रंशता ।। २।।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्रुवाधो विन्यसेच्चरुम्।।

पूर्णं दत्त्वा सवित्रेऽर्घ्यं ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः।।३।।

गृहं प्रविश्य च ततः कुलपूजां समाचरेत्।।

सप्तते देहि मे पूर्णां पुनात्विति ऋचा क्रमात्।।४।।

नियोजयेत्प्रतिष्ठायां नित्यनैमित्तिके शृणु।।

पुनात्विति ऋचा पूर्णा प्रथमा परिकीर्तिता ।। ५ ।।

सप्ततेति द्वितीया स्याद्देहिमेति तृतीयिका ।।

पूर्णा दर्वी चतुर्थी स्यात्कुलेवस्थाप्य देशिकः ।। ६ ।।

उत्थाय दद्यात्पूर्णां तु नोपविश्य कदाचन ।।

कनकायां च जिह्वायां रक्तायां ग्रहयागके ।। ७ ।।

ग्रहहोमे शतांते च पूर्णा एका विधीयते ।।

सहस्रांते युगं दद्यादयुतांते युगद्वयम् ।। ८ ।।

सहस्रांते ददेदेकं पुष्पहोमे च सत्तमाः ।।

पूर्णा त्वेकसहस्रं तु दद्याद्यज्ञफलेप्सया ।। ९ ।।

मृदुपुष्पाकृतौ त्वेका केवले चेक्षुहोमके ।।

शतं द्वे च शते चैव गर्भाधानान्नप्राशने ।। 2.1.20.१० ।।

सीमंतोन्नयने चैव प्रायश्चित्ताकृतीषु च ।।

वैश्वदेवे च नित्ये च पूर्णा त्वेका विधीयते ।। ११ ।।

एवं स्रुचौ समौ कृत्वा उपर्युपरि विन्यसेत् ।।

यथा न व्ययते कृत्वा न कल्पयति यावता ।। १२ ।।

ऋषिछंदादिकं श्रुत्वा प्रतिमंत्रस्य सत्तमाः ।।

अन्यथाल्पाल्पकफलं तस्मात्संन्यस्य होमयेत् ।।१३।।

सप्ततेति ब्राह्मणस्य ऋषिः कौंडिन्य ईरितः ।।

जगती च भवेच्छंदो देवताग्निः प्रकीर्तितः ।। ।। १४ ।।

देहि मेति च मंत्रस्य प्रजापतिर्ऋषिः स्मृतः ।।

अनुष्टुप् च भवेच्छंदो देवतास्य प्रजापतिः ।। १५ ।।

पूर्णा दर्वीति मन्त्रस्य शतक्रतुर्ऋषिः स्मृतः ।।

छंदोनुष्टुप्समाख्यातं वह्निश्चैवात्र देवता ।। १६ ।।

पुनात्विति च मन्त्रस्य ऋषिः स्यात्पवनः स्मृतः ।।

छंदोऽपि जगती ख्यातं देवताग्निश्च कीर्तितः ।। १७ ।।

तुर्यपूर्णा यज्ञमध्ये नकुले द्विजसत्तमाः ।।

न चाशिषं यज्ञमध्ये अभिषेकं च तर्पणम् ।। १८ ।।

ऋत्विक्छंदः स्पृशन्सम्यग्दक्षिणांगमथापि वा ।।

यजमानः सपत्नीको महोत्सवपुरःसरम् ।। १९ ।।

विश्वामित्रोऽयुतं तत्र होमं कुर्याद्विचक्षणः ।।

लवली बदरी शस्तं पिचुमंदकच्छत्रकम् ।। 2.1.20.२० ।।

नागरंगं धातकीं च पूर्णायां च विवर्जयेत् ।।

जप्यहानिरसंख्याते होमभ्रंशश्च जायते ।। २१ ।।

तस्मात्प्रागेव सतिलान्गणित्वा स्थापयेत्पृथक् ।।

युगपद्गणयेद्वाथ न चांगेन कदाचन ।।२२।।

धातक्याश्च फलैः संख्या कर्तव्या फलमिच्छता ।।

बदर्याश्च लवल्याश्च फलैः सर्वार्थसिद्धये ।। २३ ।।

नागरंगफलैरेव धातक्या बकुलैः फलैः ।।

यज्ञहानिकरं यस्मात्तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ।। २४ ।।

कर्पूरचंदनैः कुर्याद्धोलिकां यज्ञसिद्धये ।।

गंगामृत्तिकया युक्तः शुनिकामथ वा द्विजाः ।। २५ ।।

रक्तगुंजाफलैः संख्यां पुष्टिकामेषु योजयेत् ।।

वातार्धे च शते चैव सहस्रे च तथैव हि ।। २६ ।।

होता स्यादयुतेनापि एकाहे वेदसंख्यया ।।

ऋणसाध्ये भवेद्धोता त्रय एव द्विजोत्तमाः ।। २७ ।।

लक्षहोमे तु होतारः षडेव परिकीर्तिताः ।।

कोटिहोमे तु विप्राः स्युः प्रशस्ताः पंक्तिसंख्यया ।। २८ ।।

नव पंच दशदशकं पंचविंशमथापि वा ।।

कामक्रोध विहीनाः स्युर्ऋत्विजः शांतचेतसः ।। २९ ।।

नवग्रहमखे विप्राश्चत्वारो वेदवेदिनः ।।

अथवा ऋत्विजौ शांतौ द्वावेव परिकीर्तितौ ।।2.1.20.३०।।

कार्यावयुतहोमे तु न प्रसज्येत विस्तरे ।।

तद्वत्सदशधा चाष्टौ नवहोमे तु ऋत्विजः ।। ३१ ।।

कर्तव्याः शक्तितस्तद्वच्चत्वारोऽपि विमत्सराः ।।

तमेव पूजयेद्ब्रह्मा द्वौ वा त्रीन्वा यथाविधि ।। ३२ ।।

एकमप्यर्चयेद्ब्रह्मा सहस्रे त्वेकब्राह्मणम् ।।

दक्षिणाभिः प्रयत्नेन निर्वहेदल्पवित्तवान् ।। ३३ ।।

लक्षहोमस्तु कर्तव्यो यदा वित्तं भवेत्तदा ।।

यतः सर्वमवाप्नोति कुर्यात्कामविधानतः ।। ३४ ।।

पूज्यते शिवलोके च वस्वादित्यमरुद्गणैः ।।

यावत्कल्पशतान्यष्टावंते मोक्षमवाप्नुयात् ।। ३५ ।।

अकामो यस्त्विमं कुर्याल्लक्षहोमं यथाविधि ।।

शतकाममवाप्नोति पदं चानंत्यमश्नुते ।। ३६ ।।

पुत्रार्थी लभते पुत्रं धनार्थी लभते धनम् ।।

भार्याथीं लभते भार्यां कुमारी च शुभं पतिम् ।। ३७ ।।

भ्रष्टराज्यस्तथा राज्यं श्रीकामः श्रियमाप्नुयात् ।।

यं यं कामयते कामं सर्वं प्राप्नोति पुष्कलम् ।। ३८ ।।

निष्कामः कुरुते यस्तु परं ब्रह्माधिगच्छति ।।

तस्माच्छतगुणः प्रोक्तः कोटिहोमः स्वयंभुवा ।। ३९ ।।

आचार्य एव होता स्याद्ब्राह्मणानामसंभवे ।।

न योजयेदेकमेव चायुते होमकर्मणि ।। 2.1.20.४० ।।

दर्भासनेऽतो न कुशे तृणे पत्त्रे त्वचेऽपि च ।।

पाषाणे मृत्तिकायां च न च वस्त्रासने क्वचित् ।। ४१ ।।

तत्र दारुमयं कुर्यादागमं भजते द्विजः ।।

दानं दद्याच्च होमांते पूर्णादौ च यथा भवेत् ।। ४२ ।।

द्विजसंस्कारकार्येषु पूर्णादौ चापि दक्षिणा ।।

मंत्रोपासनकार्येषु सोमयागाश्वमेधके ।। ४३ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे विंशोऽध्यायः ।। २० ।।

मण्डलविधिवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

अथातो मंडलं वक्ष्ये पुराणेषु यथोदितम् ।।

यदधीना भवेत्सिद्धिस्तस्मात्कुर्यात्समाहितः ।। १ ।।

देवाः पद्मासनस्थाश्च भविष्यंति वसंति च ।।

विनाब्जं नार्चयेद्देवीमर्चिते यक्षिणी हरेत् ।। २ ।।

अतो मंडलविच्छेदं यस्माद्दशगुणं भवेत् ।।

रजःसाध्ये शतगुणं केवले द्विगुणं फलम् ।। ३।।

त्रिशतं वंदने साध्ये सहस्रं च रजोऽष्टकम् ।।

रजोभिः षोडशैर्बिंबं शतंशतमनंतकम् ।। ४ ।।

यन्त्रे मणौ शालग्रामे प्रतिमायां विशेषतः ।।

महालये महायोनौ रक्तलिंगे च साधिकम् ।। ५ ।।

रजोयुक्तं लिखेद्यस्तु पूजाकार्ये विभूतये ।।

करणादिफलं यस्मात्तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ।।६।।

चतुरस्रं नवं व्यूहं क्रौंचप्राणं चतु र्विधम् ।।

कामबीजं वज्रनाभं विघ्नराजं गजाह्वयम् ।। ७ ।।

पारिजातं चंद्रबिंबं सूर्यकांतं च शेखरम् ।।

शतपत्रं सहस्रारं नवनाभं च मुष्टिकम् ।। ।। ८ ।।

पंचाब्जं चैव मैनाकं कामराजं च पुष्करम् ।।

अष्टास्रं चैव श्रीबिंबं षडस्रं त्र्यस्रमेव तु ।।९।।

चत्वारिंशत्तथा पंचस्वाधिकं परिसंख्यया ।।

चतुरस्रं नवव्यूढं वैष्णवे यागकर्मणि ।। 2.1.21.१० ।।

प्रशस्तं चापि गोमेधे क्रौंचं घ्राणं चतुर्विधम् ।।

सुभद्रं चाश्वमेधे च नरमेधे नरासनम् ।। ११ ।।

सर्वत्र सर्वतोभद्रं चतुरस्रं सुभद्रकम् ।।

कामराजं तथा त्र्यस्रमष्टास्रं च षडस्रकम् ।।१२।।

शक्तानां कामपक्षे च पंचसिंहासनं महत् ।।

ध्यानाचले मेरुपृष्ठं मणिमुक्ताचलेष्वपि ।। १३ ।।

सहस्रं शतपत्रं च अन्नदाने तिलाचले ।।

हरिवल्लभं राजसूये सोमयागेषु शस्यते ।। १४ ।।

प्रतिष्ठायां सुभद्रं च सर्वतोभद्रमेव च ।।

जलाशयप्रतिष्ठायां विघ्नराजं प्रशस्यते ।। १५ ।।

घटप्रस्थापने चैव गजाह्वं तुरगासनम् ।।

शतपत्रं लक्षहोमे अयुते चतुरस्रकम् ।। १६ ।।

यस्य यज्ञस्य यद्बिंबं तत्तु तेनैव योजयेत् ।।

इतोऽन्यथा भवेद्दोषो विपरीतेष्वधोगतिः ।। १७ ।।

द्विहस्ता चतुरस्रा च वेदिका परिकीर्तिता ।।

चतुरंगुलोच्छ्रायमिता षडंगुला ह्यथापि वा ।।१८।।

षडंगुला नवव्यूहे वर्धयेद्यज्ञकोविदः ।।

एकांगुलसमुत्सेधः कर्तव्यस्सुसमाहितैः।। ।।। १९ ।।

क्रौंचप्राणे तुर्यहस्तं मुष्टिहस्तं समुच्छ्रितम् ।।

मध्यद्वये हीनकरं कनिष्ठं त्र्यंगुलाधिकम् ।। 2.1.21.२० ।।

कुर्याद्द्वित्रिक्रमाद्धीनमुच्छ्राये द्विजसत्तमाः ।।

पारिजातं चंद्रबिंबं सूर्यकांतं च शेखरम् ।। २१ ।।

ग्रहाणां पौष्टिके पक्षे बाह्यग्रामादिसाधने ।।

नियोजयेत्तत्रतत्र वेदिकाचक्रकत्रयम् ।। २२ ।।

प्रथमे मुष्टिहस्तः स्यात्संपूर्णे शेषमानकैः ।।

नवलाभे च पंचाब्जं करत्रयमुदाहृतम् ।। २३ ।।

शेषा चैव वरिष्ठा च लवली भित्ति वेदिका ।।

विज्ञेया द्विजशार्दूला यथाकाम्येषु योजयेत् ।। २४ ।।

अयथाव्यत्यये दोषस्तस्माद्यत्नेन साधयेत् ।।

दशहस्ते चाष्टहस्ते अष्टहस्ते च षोडशम् ।।२५।।

मुष्टिबाहुञ्च प्रादेशं वर्धयेत्षोडशांशके ।।

हस्तोत्सेधं च कर्तव्यं हीने हीनं च ह्रासयेत् ।। २६ ।।

दर्पणाकारकं कुर्याद्यागके शांति कर्मणि ।।

हीनं कुर्यात्प्रयत्नेन वप्राकारं परिस्तवे ।। २७ ।।

निशारणैर्गोमयैश्च वेदिकां च प्रलेपयेत् ।।

स्वर्णरत्नमयैस्तोयैरभिषिच्य कुशोदकैः ।। ।। २८ ।।

हीनवीर्यगवानां च पुरीषं धेनुकं तथा ।।

कपिलायाश्च यत्नेन कुंडमंडललेपने ।। २९ ।।

वर्जयेत्सर्वयागेषु स्थंडिलेषु प्रयत्नतः ।।

विना सूत्रैः कीलके न मंडले नैव सूत्रयेत् ।। 2.1.21.३० ।।

तस्मात्प्रयत्नतः कार्यं यत्सूत्रं यच्च कीलकम् ।।

अर्कहस्तमितं सूत्रं मृदु लाक्षामयं तथा ।। ३१ ।।

पीतकार्यस्रजं चैव कीलकं स्वर्णनिर्मितम् ।।

रौप्यताम्रमयं कुर्याद्वैष्णवे यागकर्मणि ।। ३२ ।।

गणनायके सुप्रशस्तं शैषेपामार्गमेव च ।।

ग्रहपक्षे तथेशस्य कच्छपस्य द्विजोत्तमाः ।। ३३ ।।

षोडशे चार्कहस्ते च तत्र नेमियुतं भवेत् ।। ३४ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथम भागे एकविंशतितमोऽध्यायः ।। २१ ।।

मण्डलदेवरचनावर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

अथोद्धारं प्रवक्ष्यामि चतुरस्रादिकस्य च ।।

अर्कांगुलमितं क्षेत्रं चतुरस्रं प्रकल्पयेत्।।१।।

गुणांगुलं प्रतिदिशं वर्धयेत्सुविचक्षणः ।।

चतुरस्रं समं कुयादिष्टेरष्टादशांगुलम् ।। २ ।।

द्विहस्ते चैव सूत्राग्रे त्र्यंगुलानि समंततः ।।

चतुरस्रीकृते पश्चाद्द्विहस्तमपि जायते ।। ३ ।।

एवं पोडशहस्तांतं वर्धयेत्क्रमतः स्वयम् ।।

हस्ते विनिर्णयं विप्रा रचयेन्मंडल सुधीः ।। ४ ।।

द्वादशांगुलकल्पाभ्यां मधुहस्ते च मंडले ।।

द्विहस्ते हस्तमात्रं स्याद्द्विहस्तं तु चतुष्करे ।। ५ ।।

पद्ममानं चतुर्द्धा तु वृत्तं कुर्यात्समंततः ।।

प्रथमे कर्णिका कार्य्या केशराणि द्वितीयके ।। ६ ।।

तृतीये दलसंधींश्च दलाग्राणि चतुर्थके ।।

कर्णिकां पीतवर्णेन शुद्धेन पंकजं लिखेत् ।।७।।

केशरास्त्रिविधाः प्रोक्ता मूलमध्याग्रदेशतः ।।

मूले शुक्लारुणा मध्ये पीताश्चाग्रे प्रतिष्ठिताः ।। ८ ।।

पात्रसंधिर्भवेच्छ्यामः कोणे रक्तेन रंजयेत् ।।

देवास्त्राणि लिखेद्बाह्ये पुरमध्ये च कोणके ।। ९ ।।

अष्टांगुलप्रमाणं यद्यथावर्णं विनादितः ।।

शंभुर्गौरी तथा ब्रह्मा रामकृष्णेत्यनुक्रमात् ।। 2.2.1.१० ।।

सीमरेखांगुलोच्छ्रायं तत्तदर्धेन योजयेत् ।।

शिवविष्ण्वोर्महायागे शंभुमारभ्य दापयेत् ।। ११ ।।

प्रतिष्ठायां च रामांतं कृष्णांतं च जलाशये ।।

दुर्गायागे च श्रीपक्षे ब्रह्मादीन्परिकल्पयेत् ।। १२ ।।

ग्रहयागे च पीतादीन्कुर्याच्च न तदन्यथा ।।

नवव्यूहमथो वक्ष्ये पुराणमतसम्मतम् ।। १३ ।।

सर्वं च पूर्ववत्कार्यं पंकजं सुलिखेत्सुधीः ।।

तावत्संख्याहरणयोर्वेष्टयेत्प्रक्रमादपि ।। १४ ।।

शुक्लारुणैस्तथा पीतैः पीतारुणसितैरपि ।।

पीतारुणसितैरेवं स्वभावे प्रतिभागके ।। १५ ।।

कलायंत्रं तदंते च गुह्यपत्रा ग्रकेण तु ।।

षोडशैर्विंशमाने तु सलिङ्गं चाष्टपत्रके ।।१६।।

एवं मंडलमंत्राणां वर्जयेत्परमार्थतः ।।

तद्वन्मूलेषु कोणेषु केशराणि प्रकल्पयेत्।।१७।।

दशदंडसमाकारं त्रिवर्णं प्रतिरंजितम् ।।

अरं दद्याद्दशाग्रे तु सर्वांगुलप्रमाणतः ।। १८ ।।

पीतेनारं च सर्वत्र तन्मध्ये शोणतुंडकम् ।।

नवव्यूहमिदं प्रोक्तं धर्मकामार्थदायकम् ।। १९ ।।

न शूद्रो मंडलं कुर्यान्न कुर्याद्ब्राह्मणब्रुवः ।।

कुर्याच्च संगमे तीर्थे देवतायतनेषु च ।। 2.2.1.२० ।।

लिखित्वा नार्चयेद्य स्तु अग्निकार्यविहीनकः ।।

अविद्धो जायते सोऽपि यतो जन्मनिजन्मनि ।। २१ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।।

क्रौञ्चमानवर्णनम्

।। सूत उवाच ।।

क्रौञ्चमानं प्रवक्ष्यामि यथावेदार्थवादिनाम् ।।

संमतं सर्वतंत्रेषु गोपनीयं प्रयत्नतः ।। १ ।।

आत्मनोऽरत्निमानेन द्विगुणं परिकल्पयेत् ।।

मध्ये वृद्ध्या तु तत्सूत्रं भ्रामयेत्कीलकोपरि ।। २ ।।

चतुष्टयं न्यसेद्वृत्तं मध्यमाधमभावतः।।

कर्णिका प्रथमे वृत्ते द्वितीये त्वथ केशरम् ।। ३ ।।

तृतीये पद्मपत्राणि चतुर्थे षोडशच्छदाः ।।

शोभोपशोभे कुर्याच्च चतुरस्रे समे शुभे ।। ४ ।।

तद्दक्षिणाग्रं सुलिखेत्पार्श्वयोः पक्षकद्वयम् ।।

तत्र पद्मयुगं कुर्यान्मध्ये चांगुलमंतरम्।।५।।

शुक्लं पीतं तथा रक्तं कृष्णं लोहितसन्निभम् ।।

संख्यातं ताम्रपर्णं च श्यामलं चाष्टकं रजः ।। ६ ।।

शुक्लं तंडुलचूर्णोत्थं पीतं तु निशया स्मृतम् ।।

रक्तं तु निशया योगाच्छंखचूर्णादिभावितम् ।। ७ ।।

कृष्णं पुलकादिदग्धं रक्तं पीतास्ययोगतः ।।

कुंकुमाभं पांडुरं च रक्तश्वेतैर्विनिर्मितम् ।। ८ ।।

ताम्रवर्णं कुसुंभेन श्यामलं बिल्वपत्रजम् ।।

यवगोधूमचूर्णादियोगेन तु रजः स्मृतम् ।। ९ ।।

सर्वरेखासु विभजेच्छुक्लं मध्ये तु पीतकम् ।।

कर्णिकायां केशरेषु शुभ्रमेव निपातयेत् ।। 2.2.2.१० ।।

पूर्वादिक्रमयोगेन शुक्लादीनि प्रयोज येत् ।।

पत्रसंधौ तु विभजेद्रजः सेकांतरक्रमात् ।।११।।

ततः षोडशपत्रेषु पूर्वादिक्रमतो भवेत् ।।

शुक्लं पीतं तथा ताम्रं ततः संख्यातमेव च ।।१२।।

श्यामलं कुंकुमाभं च रक्तं शुक्लं च कृष्णकम् ।।

पीतं ताम्रं च संख्यातं श्यामं कुंकुमरक्तकम् ।। १३।।

एवं दद्याद्द्विजः पूर्वे ईशानांतं विभावयेत् ।।

क्रौंचमूर्घ्नि भवेद्रक्तं चतुरंगुलमानतः।।१४।।

तुंडभागे भवेत्पीतं ग्रीवायां शुक्लमेव च ।।

पुच्छे विंशतिपत्राणि आदौ पंच रजःक्रमात् ।।१५।।

षडंगुलेष्वंडभागे पीतेन परिकल्पयेत् ।।

ग्रीवायां शुक्लरजसा भावितायां विशेषतः ।।१६।।

तत्र पीतादिकं लेख्यं पूर्वोक्तं च यथा भवेत् ।।

शुक्लादिकं प्रदद्यानु पात्रेष्वेकैकशः पृथक् ।। १७ ।।

चतुरंगुलके पादे जानोरूर्ध्वे तु पीतकम् ।।

अधस्तात्तु भवेद्रक्तं तदेव चतुरंगुलम् ।।१८।।

द्व्यंगुलेन भवेच्छ्याममंगुलीष्वपि विन्यसेत् ।।

एवं पक्षद्वयेनापि लिखेच्छुक्लं विभावयेत् ।। १९ ।।

पदे शुद्धं चांगुलीषु रक्तं श्यामेन भावयेत् ।।

पूर्वपश्चिमदिग्भागे शुक्लं स्याद्वारदेशतः ।।2.2.2.२०।।

दक्षिणोत्तरतश्चैव रक्तवर्णं विनिर्दिशेत् ।।

महाक्रौंचमिदं ज्ञेयं मध्यक्रौचमिदं शृणु ।। २१ ।।

कनिष्ठं सर्वयज्ञेषु विद्यानां सप्तमुत्तमम् ।।

अथापरं प्रवक्ष्यामि सर्वतंत्रमतं क्रमात् ।। २२ ।।

रक्तपीतं रक्तपीतैः कुर्यात्पुच्छचतुष्टयम् ।।

पूर्वादिक्रमयोगे तु पत्रांते धरणीतले ।। ।।२३।।

सुलिखेन्मूलसंलग्नं बहिष्कोणचतुष्टयम् ।।

कनिष्ठेऽष्टकुलं कुर्यात्पुच्छं कुर्याच्चतुर्विधम् ।।२४।।

त्रिवृत्तं वेष्टयेत्पश्चात्सितरक्तासितैः क्रमात् ।।

दृष्टं जन्मशतोद्भूतं पापं नाशयते धुवम् ।।२५।।

पीतं वा विलिखेद्विप्रा नश्यंति सकलापदः।।

अतश्चक्रं बहिश्चक्रं क्षेत्रे च प्रतिदर्शनम् ।।२६।।

तस्य कल्पशतोद्भूतं पापं नाशयते धुवम् ।।

मयूरं वृषभं चैव सिंहं क्रौंचं च वै कपिम् ।।२७।।

प्रमादाद्वा गृहे क्षेत्रे वृक्षाग्रे चापि भो द्विजाः ।।

उत्थाय वंदनं कुर्याद्ब्रह्महत्याशतं दहेत् ।। २८ ।।

पोषणात्कीर्तिमाप्नोति दर्शनात्पापविच्युतिः ।।

दर्शनाद्वर्धते लक्ष्मीरायुर्वृद्धिश्च जायते ।। २९ ।।

मयूरो ब्रह्मणो मूर्तिर्वृषभश्च सदाशिवः।। .

सिंहे च संभवेद्दुर्गा वैष्णवो विधिरुच्यते ।।2.2.2.३०।।

क्रौंचो नारायणो देवो व्याघ्रस्त्रिपुरसुंदरी ।।

कालिका कृष्णव्याघ्रश्च लक्ष्मीश्चित्रकपोतकः ।।३१।।

स्नातः पश्यति प्रत्यह्नि ग्रहदोषो न जायते ।।

तस्मात्प्रयत्नतो भूत्वा धारयेत्पोषयेद्गृहे ।। ३२ ।।

अतः परं प्रवक्ष्यामि मंडले मंडलेष्वपि ।।

रजोद्रव्यप्रमाणं च यथोक्तं यत्नवर्जनम् ।। ३३ ।।

तंडुलोत्थं यवोत्थं वा वर्ज्यं मकररोपणम् ।।

यद्बाल्यश्रावणे जातं हिंगुलं गंधकं तथा ।।३४।।

हरितालं सुभद्रं च सदा विघ्नं विवर्जयेत् ।।

हैमंतिकोद्भवं यच्च सितपाषाणमेव च ।।३५।।

कांचन्याश्च प्रभेदं यच्छस्तं शुक्लगुणं द्विजाः ।।

शेफालिवृत्तं निशया अतसीकुसुमानि च ।।३६।।

किंशुकस्य च पुष्पाणि शस्तं पीतं गुणं भवेत् ।।

नागजं गैरिकं चैव कुसुंभ कुसुमानि च ।।३७।।

कुशीतं गुडकं चैव मंजिष्ठां पंचरंगकम् ।।

विजयापत्रकं चैव बिल्वपत्रं तथैव च।।३८।।

पुनर्नवायाः पत्रं च केशरस्य बकस्य च।।

कृष्णपाषाणकं चैव कृष्णाभ्रं समयूथकम्।।३९।।

नागपाषाणकं चैव पुन्नागं दग्धपंचकम् ।।

शंखचूर्णं लोहविष्ठां नागविष्ठां च वर्जयेत्।।2.2.2.४०।।

कर्पूरं कुंकुमं चैव रोचनारोचनां श्रयेत् ।।

यवशालीयकैर्भिन्नं शुक्लं च कारयेत्सुधीः ।।४१।।

लाक्षां च यदि गृह्णीयात्तद्भर्जित्वा प्रदापयेत् ।।

आकाशं पृथिवीं चैव भौमं रामं तथा शनी ।।४२।।

धरणीं सदनस्थाने पञ्चधा विभजेद्बहिः ।।

पद्ममुल्लिख्य प्रथमं कर्णिकां तदनन्तरम् ।।४३।।

तर्जन्यमध्या पूर्वोत्थं विभजेद्वा समाहितः ।।

तर्जन्यंगुष्ठयोगैर्वा तृणमारभ्य यद्भवेत् ।। ४४ ।।

तृणमारभ्य सामान्ये शक्तो वा मध्यमादितः ।।

राक्षसादिप्रतिष्ठायां ग्रहपक्षेऽग्निमादितः ।। ४५ ।।

अंगुल्यग्रे च विभजेत्सर्वकामार्थसिद्धये ।।

प्रतिष्ठायां ग्रहमखे काम्येषु परिवर्जयेत् ।। ४६ ।।

सुभद्रं मण्डलं वक्ष्ये शुभदं शुभमादिशेत् ।।

अतः सुभद्रमुद्दिष्टं स्वर्गमोक्षप्रदायकम् ।। ४७ ।।

सार्धहस्तेन मानेन कुर्यान्मंण्डलमुत्तमम् ।।

चतुर्विशांगुलैः पूर्णं सर्वत्र हस्तमादिशेत् ।। ४८ ।।

कर्तुर्मध्यसहस्रस्य मध्यमा मध्यपर्वणि ।।

मध्यमा दीर्घमानेन मानांगुलमिति स्मृतम् ।। ४९ ।।

रेखाद्वयांतरं यच्च मूलरेखां न चाश्रयेत् ।।

वद्धांगुष्ठनखद्वंद्वं मानांगुलमथापि वा ।।2.2.2.५०।।

मध्ये निबध्य शंकुं च मुष्टिबाहुप्रमाणतः ।।

त्रिवृत्तं कारयेन्मध्ये ज्येष्ठोत्तरकनीयसम् ।। ५१ ।।

प्रकल्प्य कर्णिकादीनि मध्ये चाष्टदलं लिखेत् ।।

बहिश्चार्कदलं कुर्याद्वर्णानां क्रमकेण तु ।।५२।।

पंचमं श्वेतवर्णेन बहिः कुर्यात्त्रिवेष्टनम् ।।

सितपीतारुणं कुर्यात्पश्चाद्वेदांगुलांतरे ।। ५३ ।।

वेष्टयेच्छुक्लवर्णेन मध्ये कल्पलतां लिखेत् ।।

सुभद्रं मण्डलात्पूर्वं सर्वतोभद्रकं शृणु ।। ।। ५४ ।।

सर्वकार्येषु यज्ञेषु सर्वकल्याणमाप्नुयात् ।।

मंडलं सर्वतोभद्रं सर्वयज्ञेषु पुष्टिदम् ।। ५५ ।।

साधकानां हितार्थाय ईश्वरेणैव भाषितम् ।।

चतुर्विंशत्यंगुलेन हस्तः प्रथमतो भवेत् ।। ५६ ।।

कोणे सूत्रद्वयं दद्यान्मध्ये सूत्रद्वयं पुनः ।।

ततो मत्स्यान्विरचयेत्कर्णे सूत्राणि साधकः ।।५७।।

चतुः सूत्रं पातयेच्च पूर्वापरविभागतः ।।

पुनर्दद्याच्चतुःसूत्रं कर्णसूत्रं पुनर्ददेत् ।। ५८ ।।

शतद्वयपदं यावत्षट्पंचाशाधिकं तथा ।।

पातयेच्च तथा सूत्रमेवं सप्तदशं भवेत् ।। ५९ ।।

ऊर्ध्वपंक्त्या पदयुगं चाद्ये पदचतुष्टयम् ।।

द्वारपार्श्वे भवेद्यावद्दंतपंक्त्या पदत्रयम् ।। 2.2.2.६० ।।

रेखां सर्वत्र शुक्लेन रचयेद्यज्ञियोत्तमः ।।

पङ्कजं शुक्लवर्णेन वैष्णवो यागकर्मणि ।। ६१ ।।

शक्तियोगे भवेद्रक्तं शैवे पीतं विनिर्दिशेत् ।।

प्रतिष्ठासु च सर्वासु शुक्लमेव प्रशस्यते ।। ६२ ।।

पीतेन कर्णिका कार्या चतुर्भागेन मानतः ।।

शुभं चकोरावस्थाने तापयित्वा विचक्षणः ।। ६३ ।।

कर्णिकामूलमारभ्य रेखाः षोडश कल्पयेत् ।।

रेखामूले भवेच्छुक्लं मध्ये रक्तं निपातयेत् ।। ६४ ।।

अग्रे पीतं भवेदेवं कृत्वा पंकजवेष्टनम् ।।

शुभ्रवर्णेन तद्दद्यात्पीतवर्णेन सर्वतः ।। ६५ ।।

मध्ये रक्तं भवेत्तच्च एवं षोडशकल्पयेत् ।।

कोणेषु रक्तं दद्याच्च पद्मं क्षेत्रेषु निर्दिशेत् ।। ६६ ।।

शुक्लेन पीठगात्राणि पीठकोणे पदत्रये ।।

पीतवर्णेन रचयेद्द्विधा पंक्तिद्वये तथा ।। ६७ ।।

शुद्धेन रचयेत्पादौ पुनः पीतादिवर्णकैः।।

चित्रं सुशोभनं कार्यं तत्र कल्पलतां न्यसेत् ।। ।।६८।।

मानं कल्पलतायास्तु द्व्यङ्गुलं परिकीर्तितम् ।।

द्वेद्वे शस्तं च भ्रमणं शंखावर्तक्रमात्त्रयम् ।।६९।।

ग्रंथौग्रंथौ पुष्पफले नानावर्णेन भावयेत् ।।

नानापशुगणैर्युक्तं नानापक्षिगणैर्युतम् ।। 2.2.2.७० ।।

वैष्णवे गारुडं शस्तं शैवे कीशवृषं लिखेत् ।।

शाक्ते व्याघ्रं तथैशे च शरभं हरिमालिखेत् ।।७१।।

शोभां पीतेन रचयेदुपशोभां च पीतकैः ।।

कोणेषु कृष्णवर्णेन बहिः स्याद्वेष्टनत्रयम् ।। ७२ ।।

शुक्लपीतारुणैः कार्यं मण्डलं स्यान्मनोरमम् ।।

सर्वतोभद्रमपरं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ।। ७३ ।।

सर्वज्ञानमयं शुद्धं धर्मकामार्थदायकम् ।।

चतुरस्रं समं कृत्वा दिग्भ्यो द्वादशधा द्विजाः ।। ७४ ।।

पातयेत्तत्र सूत्राणि कोष्ठानां दृश्यते शतम् ।।

चतुश्चत्वारिंशदाद्यं पश्चात्षट्त्रिंशदंबुजम् ।। ७५ ।।

कोष्ठं प्रकल्पयेत्पीठं पंक्त्या चैवात्र वीथिकाम् ।।

द्वारशोभे यथापूर्वमुपशोभं च दृश्यते ।। ७६ ।।

अवशिष्टैः पदैः कुर्यात्सद्भिस्तंत्राणि मन्त्रवित् ।।

विदध्यात्पूर्ववच्छेषमेवं वा मण्डलं भवेत् ।। ७७।।

पूर्वोक्तमण्डले विद्वन्धरणीसदनं बहिः ।।

मध्ये कल्पलता कार्या बहिष्कोणेषु सत्तमाः ।। ७८ ।।

गुलालीतूर्यवर्णेन महामत्त इति स्मृतः ।।

शोभोपशोभे शोभाग्रां कुर्याद्वै मण्डलं भवेत् ।। ७९ ।।

एतद्धि सर्वतोभद्रं राशियुक्तमतः परम् ।।

शतपत्रं वज्रनाभं बिंबनाभं सहस्रकम् ।। 2.2.2.८० ।।

गजाह्वं च गजाकारं मध्ये तु समलङ्कृतम् ।।

चतुश्चन्द्रे चन्द्रबिम्बश्चन्द्रकांतमुदाहृतम् ।। ८१ ।।

बहिर्द्वादशभिः सूर्यैः सूर्याक्रांतं प्रकीर्तितम् ।।

शेखरी त्रिपुटं चैव शतपत्रं च प्रक्रमात् ।। ८२ ।।

सहस्रमेव विप्रेन्द्राः पद्मान्ते यस्य स्वस्तिकम् ।।

स्वस्तिकं तद्भवेद्विप्राः पुष्करं वज्रसंमतम् ।। ८३ ।।

चिन्तामणिं कुंकुमांशं खातं च हरिवल्लभम् ।।

पञ्चसिंहासनस्थं च पञ्चसिंहासनं विदुः ।। ८४ ।।

तद्वद्वृषासनं ज्ञेयं शिखिरूपं शिखिध्वजम् ।।

नारसिंहं पद्मगर्भं कपोतास्यं तथा भवेत् ।। ८५ ।।

गारुडं मेरुगर्भं च नीलकण्ठं नराकृतिम् ।।

शतक्रतुगजारूढं श्रीबिंबनवसूत्रकम् ।। ८६ ।।

अष्टास्रमष्टकोणाद्यं बहिः पद्मवनं कृतम् ।।

कामद्वयेन पुटितं सहस्रं पद्मवेष्टितम् ।। ८७ ।।

त्र्यस्रगर्भं पङ्कजं च त्र्यस्रं तत्परिकीर्तितम् ।।

अष्ट पत्राणि वै मेरुं सुमेरुं तद्विपर्यये ।। ८८ ।।

महामहामेरुपृष्ठं शतत्रयच्छदैर्वृतम् ।।

छिद्रव्यक्तिं प्रवक्ष्यामि यथा मानेन भो द्विजाः ।। ८९ ।।

वसु ८ दिग् १० विंशकैश्चैव २० चत्वारिंशत् ४० शतार्धकम् ५० ।।

दंडिश्रवणसंपन्न ६० माकाशं वसुसंमितम् ।। 2.2.2.९० ।।

शतविंशाधिकं चैव १२० दलानि तदनन्तरम् ।।

शुक्लरक्तं चाष्टवणैर्बिंबोष्ठं परिपूरयेत् ।। ९१ ।।

शुक्लेन पङ्कजं तत्र पश्चात्कुर्यात्त्रिवेष्टनम् ।।

शतपत्रमथो वक्ष्ये बिम्बराजेति कथ्यते ।। ९२ ।।

स्थंडिले कुशहस्ते च पूर्ववद्वेष्टयेत्क्रमात् ।।

वसु ८ पञ्चकला १६ पञ्चविंशकं २५ तन्नपत्रकात् ।। ९३ ।।

चत्वारिंशत्ततः पश्चा ४० दष्टोत्तरशतं १०८ भवेत् ।।

शुक्लं शोणं तथा पीतं श्यामशुक्लैरनंतरम् ।। ९४ ।।

विलोमे दलसन्धीनि शाक्ते शैवे तु षट्पुरम् ।।

वेष्टयेत्पंचवर्णेन शुक्लादीनि समंततः ।। ९५ ।।

रक्तपीतैः समास्तीर्य कोणाञ्छुक्लेन पूरयेत् ।।

स्थंडिले तारहस्तेन अष्टहस्तं प्रकल्पयेत् ।। ९६ ।।

मंडलं बिंबराजस्य अष्टोत्तरदलैर्वृतम् ।।

वसुपञ्चशक्तिविंशच्चत्वारिंशच्छतार्द्धकम् ।। ९७ ।।

त्र्यृतुपत्रं सुवृत्तं स्याद्वृत्तयुक्तं सबिल्वकम् ।।

चत्वारिंशद्द्वयं चैव गगनेन समावृतम् ।। ९८ ।।

शतं विंशाधिकशतं द्विशतं विंशमुत्तमम् ।।

वेष्टनांसे च त्रिशतं प्रक्रमादथ वर्धयेत् ।। ९९ ।।

लवल्याभमथो वक्ष्ये सार्द्धहस्तप्रमाणतः ।।

नवविंशं कल्पयेत्तु चतुःसूत्राणि पातयेत् ।। 2.2.2.१०० ।।

दक्षिणोत्तरतश्चैव तद्वदेव विजानीहि ।।

पीतेन रेतपुःटिता मध्ये शुक्लं विभाव्यते ।। १०१ ।।

ग्रहपक्षेन्नपीतेन मध्ये रक्तं प्रतिष्ठितम् ।।

सर्वा रेखाश्च शुक्लेन पौष्टिके पीतमादिशेत् ।। १०२ ।।

सशांतिके न योक्तव्यं कामे रक्तं विनिर्दिशेत् ।।

मध्ये तु पङ्कजं रक्तं युग्मे सोमस्य पङ्कजम् ।। १०३ ।।

शुक्लवर्णेन तत्कुर्यात्पीतवर्णमुदस्य च ।।

ऐशान्यां चोत्तरे भागे गुरोः पीतं तु पङ्कजम् ।। १०४ ।।

पूर्वस्यां दिशि शुक्रस्य पङ्कजं शुभ्रवर्णकम् ।।

वारुणे तु शनैः कृष्णं नैर्ऋत्यां धूम्रवर्णकम् ।। १०५ ।।

राहोः प्रकल्पयेत्तच्च केतोरपि नियोजयेत् ।।

वायव्यां दिशि संयोज्य पङ्कजं विलिखेत्ततः ।। ।। १०६ ।।

विलोमे दलसन्धीनि पूरयत्सुविचक्षणः ।।

बहिः पञ्चरजैः कार्यं युवदुर्गविभूषितम् ।। १०७ ।।

पूर्वपश्चिमदिग्भागे शुक्लं स्याद्द्वारदेशतः ।।

दक्षिणोत्तरदिग्भागे रक्तमेव प्रशस्यते ।। १०८ ।।

त्रिस्थाने सममध्ये च द्वादशांगुलप्रक्रमात् ।।

द्विहस्तादावंगुलेन वर्द्धयेत्तद्विभागतः ।। ।। १०९ ।।

पञ्चाब्जमण्डलं ज्ञेयं चतुःस्वस्तिकभूषितम् ।। 2.2.2.११० ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे द्वितीयोऽध्यायः ।।२।।

मूल्यकथनवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

न कुर्याद्दक्षिणाहीनं मानहीनं न कारयेत् ।।

अमानेन हतो यज्ञस्तस्मान्मानं प्रशस्यते ।। १ ।।

यस्य यज्ञस्य यन्मानं तत्तु तेनैव योजयेत् ।।

अमानेन कृते सर्वे व्रजेयुर्नरकं पुनः ।। २ ।।

आचार्यहोतृब्रह्माणो विधिज्ञः सहकर्तृकः ।।

यस्य यज्ञे पापकश्च जातिहीनः प्रवेशयेत् ।। ३ ।।

अशीतिभिर्वराटैश्च पण इत्यभिधीयते ।।

तैस्तु षोडशभिर्ज्ञेयं पुराणं सप्तभिस्तु तैः ।। ४ ।।

राजतैश्चाष्टभिः स्वर्णं यज्ञादौ दक्षिणा स्मृता ।।

महारामे द्विसौवर्णं कूपे स्वर्णार्धमेव च ।। ५ ।।

तुलस्यामलकीयागे सुवर्णैकं प्रचक्षते ।।

यकृल्लोके च सौवर्णं लक्षे स्वर्णं चतुष्टयम् ।। ६ ।।

नवमे कोटिहोमे च देवतानां च स्थापने ।।

प्रासादस्य समुत्सर्गे अष्टादश सुवर्णकाः ।। ७ ।।

तडागे पुष्करिण्यां च अर्धार्धं परि कीर्तितम् ।।

महादाने च दीक्षायां वृषोत्सर्गे च सत्तमाः ।। ८ ।।

जीवतश्च वृषोत्सर्गे गयाश्राद्धे तथैव च ।।

अवित्तसाध्यमानेन यज्ञं कुर्यात्कलौयुगे ।। ९ ।।

दंपत्योश्च वृषोत्सर्गे मानमेकमुदाहृतम् ।।

बहुभिः कियमाणोपि याग एको महोत्तमैः ।। 2.2.3.१० ।।

राज्ञः करग्रहे चैव दीक्षायां दान कर्मणि ।।

अशीतिरत्तिकं स्वर्णं श्रवणे भारतस्य च ।। ११ ।।

ग्रहयागे प्रतिष्ठायां सुवर्णशतरत्तिकः ।।

लक्षहोमे चायुते च कोट्यामेव विधीयते ।। ।। १२ ।।

देवानां ब्राह्मणानां च दानं यस्य प्रकल्पितम् ।।

तस्यैव देयं तद्दानं सांगोपांगं सदक्षिणम् ।। १३ ।।

नानास्य किञ्चिद्दातव्यं संगभंगो भवेद्यतः ।।

गृही तु कृत्वा यद्दानं तदा तस्य ऋणी भवेत् ।। १४ ।।

यज्ञेषु होमे यद्द्रव्यं काष्ठमाज्यादिकं च यत् ।।

तन्नायकस्य पूजायां द्रव्यमाहुर्विनिर्मितम् ।। १५ ।।

अनादिदेवतार्चायां पूजास्नानादिकर्मणि ।।

यस्यार्हणादिकं द्रव्यं तस्य देवस्य तद्भवेत् ।। १६ ।।

प्रत्यक्षं दक्षिणां दद्याद्यज्ञदानव्रतादिके ।।

अदक्षिणं नैव कार्यं प्रकुर्याद्भूरिदक्षिणम् ।। १७ ।।

अतो दत्तं पुरा दत्तं दातव्यं चैव संप्रति ।।

परस्वोदारबुद्धीनां सा सा हि दक्षिणा भवेत् ।। १८ ।।

दत्तानि विधिवत्पुंसां देवदानानि यानि हि ।।

दासीदासगवादीनि मनसा यानि कर्हि चित् ।। १९ ।।

दातव्यान्यपि तान्येव कारयेत्परिवर्त्तनम् ।।

एकस्यानेकदानं च ददेत्कश्चित्पृथक्पृथक् ।। 2.2.3.२० ।।

वरणं च कदा कुर्यात्तन्त्रे कुर्याच्च दक्षिणाम् ।।

रत्नस्य दक्षिणा देया कांचनं समुदाहृतम् ।। २१ ।।

कांचनस्य भवेद्रौप्यं रौप्ये कांचनमुद्विशेत् ।।

भूमेर्भूमिर्दक्षिणा स्याद्वस्त्रस्य वस्त्रदक्षिणा ।। २२ ।।

पानीयस्य तु पानीयं व्रीहीणां व्रीहिदक्षिणा ।।

गजस्य दक्षिणा छागो ह्यश्वस्य मेष ईरितः ।। ।।२३।।

पशूनां च चतुष्पादा देवस्य देवदक्षिणा ।।

यज्ञो मानस्य षड्भागो द्विगुणः परिकीर्तितः ।। २४ ।।

आचार्यस्यैव भागैकं यजमानः प्रदास्यति ।।

पापकैस्तु कलत्राणां भागैकं तदनंतरम् ।। २५ ।।

पात्राणामृत्विगादीनां भागत्रयमुदाहृतम् ।।

सर्वसत्त्वस्य भागैकं स्वल्पं चेच्छिष्टगौरवात् ।।२६।ः

आचार्याद्यंशतः कश्चित्क्षीणवित्तं समाहरेत् ।।

अमूल्यं वर्गमूल्यं यद्भवेद्वै दक्षिणोत्तमा ।। २७ ।।

मानाशक्तौ तु यज्ञानां यद्देयं यज्ञसिद्धये ।।

देवता पुस्तकं रत्नं गावो धान्यं तिलास्तथा ।।२८।।

नमेरुफलपुष्पाणि देयान्येतानि सर्वतः ।।

चतुश्चक्रांकितो यस्तु सांद्रो वृत्तो जनार्दनः ।।२९।।

देवताप्रतिमाद्यं च शिरोनाभिस्तथैव च ।।

श्वेतलिंगं रत्नलिंगमिन्द्रनीलादिकं च यत् ।।2.2.3.३०।।

दक्षिणावर्तशंखं च हरिवंशस्तथा खिलः ।।

कपिलो नीलवृषभः सोमधान्यं तथैव च ।। ३१ ।।

अमूल्यान्याहुरेतानि दत्त्वानन्तफलानि च ।।

स्वर्णपादो भवेन्मूल्यं शालग्रामस्य दक्षिणा ।। ३२ ।।

क्षुद्रलिंगे स्वर्णमूल्यं पादार्धं श्रीधरेपि च ।।

अनन्तोनन्तमित्युक्तं पादार्धं बाणलिङ्गके ।। ३३ ।।

यथा पुस्तकमात्रेण स्वर्ण पादार्धमिष्यते ।।

ज्योतिषेर्धं सुवर्णस्य रजतार्धं वृषे तथा ।। ३४ ।।

हरिवंशे श्लोकशते स्वर्णमेकं प्रकीर्तितम् ।।

धर्मशास्त्रस्य साहस्रे रजतत्रयमीरितम्।। ३५ ।।

कपिलायां सुवर्णार्धं धेनुमात्रे पुराणकम् ।।

प्रायश्चित्तविधौ ज्ञेयं धेनुमात्रं पुराणकम् ।। ३६ ।।

पुराणत्रितयं चान्ये वीर्यहीने द्वयं भवेत् ।।

कृष्णे वृषे षट्पुराणं श्वेते नवपुराणकम् ।।३७।।

द्वात्रिंशच्च पुराणं स्याद्वृषे नीले तथैव च ।।

नमेरोः प्रतिचक्रे च द्वादश स्वर्णरत्तिकाः ।। ।। ३८ ।।

मूल्यं श्रीफलमात्रेऽपि पुराणत्रितयं भवेत् ।।

पङ्क्त्यापि तुर्यकं विवात्कलौ पणव्यवस्थया ।। ३९ ।।

धात्रीफलस्य प्रत्येकं भवेद्रजतमा षकम् ।।

एतान्याहुः प्रशस्तानि मूलयोगे परं विदुः ।। 2.2.3.४० ।। ।।

इति श्रीभविष्पे महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे मूल्यकथने तृतीयोऽ ध्यायः ।। ३ ।।

मूल्यदानवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

पूर्णपात्रमथो वक्ष्ये यज्ञे साधारणेऽपि च ।।

कामहोमे भवेन्मुष्टिर्मुष्टयोष्टौ तु कुञ्चिका ।। १ ।।

एकैक कुञ्चिमानेन कुर्यात्पात्राणि वै सदा ।।

पात्राणि च पृथक्कृत्वा स्थापयेद्द्वारदेशतः ।। २ ।।

सिद्धानां खड्गधाराणां प्रत्येकस्य दिनक्रमात् ।।

तत्रैव दद्या न्नान्यत्र न कुर्याद्व्यत्ययं क्वचित् ।। ३ ।।

कुण्डानां कुड्मलानां च वेदनं यादृशं शृणु ।।

चतुरस्रपदस्यापि रौप्यार्धं च कलौ युगे ।। ४ ।।

द्वे रौप्ये सर्वतोभद्रे क्रौञ्चघ्राणे चतुर्थकम्।।

महासिंहासने पञ्च दशपात्रे तदर्धकम् ।। ५ ।।

सहस्रारे मेरुपृष्ठे तुर्यरौप्यवृषाधिकम् ।।

वृषे गले च वृषभं शेषे रौप्यसहस्रकम् ।। ६ ।।

चतुरस्रस्य निर्माणे स्वर्णपादः कलौ युगे ।।

महाकुण्डे तु द्विगुणं वृत्ते रौप्यं निवेदयेत् ।। ७ ।।

पद्मकुण्डे तु वृषभमर्ध चन्द्रे तु रौप्यकम् ।।

योनिकुण्डे ददेद्धेनुमष्टार्धस्वर्णमाषकम् ।। ८ ।।

षडस्रे तु तदर्धं स्याद्यागे माषद्वयं भवेत् ।।

शैवे चोद्यापने चैव प्रत्यह्ना स्वर्णमाषकम् ।। ९ ।।

दारणे हस्तमात्रं स्यात्स्वर्णकृष्णकलं भवेत् ।।

इष्टिकाकरणे चैव प्रत्यह्ना स्यात्पणद्वयम् ।। 2.2.4.१० ।।

खण्डे दशवराटं स्याद्बृ हन्माने तु काकिणी ।।

तडागे पुष्करिण्यां च खनने प्रथमांगके ।। ११ ।।

सप्तहस्तमिते कुण्डे निष्ठे आबद्धमात्रकम् ।।

पुराणस्य च एकांशं वेतनं परिकीर्तितम् ।। १२ ।।

वर्धयेत्पणमात्रेण निम्ने पत्रे च प्रक्रमात् ।।

बृहत्कूपस्य निर्माणे प्रत्यहं च पणद्वयम् ।। १३ ।।

शैले ज्ञेयं काञ्चनस्य रत्तिका गृहकर्मणि।।

कोष्ठे ज्ञेयं सार्द्धपणं रंगादिरचिते पणम्।।१४।।

वृक्षाणां रोपणे दद्यात्प्रत्यह्ना सार्धमाषकम् ।।

सेतुबंधे च पंकिले च पणद्वयं च काकिणी ।। १५ ।।

पणेपणे तु ताम्रस्य दद्यात्पणचतुष्टयम् ।।

घटने कांस्यसीसानां पणत्रयमुदाहृतम् ।। १६ ।।

अथ वा दिनसंख्यानं पणैकं च सकाकिणि ।।

सुवर्णस्य पणैके तु पुराणं रत्नकुट्टिमे ।। १७ ।।

रजते तु तदर्धं स्यात्स्फटिकस्य च दारणे ।।

दिनसंख्यापणद्वंद्वं रत्नानामथ कुड्मलम्।। १८ ।।

मणिवेधे मणौ ज्ञेयं काकिणी परिकीर्तिता ।।

चतुर्वराटमधिकं स्फाटिके मणिवेधने ।। १९ ।।

कांस्यतालस्य निर्माणे धमने तु पणत्रयम् ।।

लाक्षानिर्माणके कार्ये तदर्धमपि कीर्तितम्।।2.2.4.२०।।

गवां च दोहने चैव वराटे तुर्यवेतनम्।।

वेतने वस्त्रनिर्माणे पत्रे हस्तपणत्रयम् ।।२१।।

अविवस्त्रस्य निर्माणे स्यंदनं दशकाकिणी ।।

पिधानवस्त्रनिर्माणे त्रिपणं परिकीर्तितम् ।। २२ ।।

दश काकिणी ऊर्ध्वाधस्तद्व्यये पण्यवेतनम् ।।

वंशाजीवस्य प्रत्यह्ना पणस्यार्धे सकाकिणि ।। २३ ।।

लोहकारस्य च तथा नापितस्य च वेतनम् ।।

शिरसा तस्य वपने विज्ञेया दश काकिणी ।। २४ ।।

सश्मश्रुनखमाने तु प्रदद्यात्काकिणीद्वयम् ।।

नारीणामथ संस्कारे नखचित्रादिरञ्जने ।। २५ ।।

सकाकिणि पणं तच्च सवित्रे च पयोधरे ।।

पणानां तुर्यकं दद्यात्सीमंतस्यालके तथा ।। २६ ।।

पदचित्रे तु सार्द्धं स्याद्ग्रीवाणां गुह्यधारणे ।।

धान्यानां रोपणे चैव दिनैके पण वेतनम् ।। २७ ।।

लवणे तु तथा देया गुवाकानां च रोपणे ।।

दण्डपत्रस्य संस्कारे मरिचानां तथैव च ।। २८ ।।

पणद्वयं वराटानामधिकं दशमेव तु ।।

हलेहले पणैकं स्यात्काकिण्यधिकमेव च ।। २९ ।।

पणत्रयं चक्रपणे महिषाणां पणाधिकम् ।।

नराणां वाहने चैव पणैकं दश काकिणी ।। 2.2.4.३० ।।

दासीनां गर्दभानां च अधिकं काकिणीद्वयात् ।।

क्षालने चापि वस्त्रस्य तैलक्षारविवर्जिते ।। ३१ ।।

वस्त्रे प्रतिपणं दद्याद्दीर्घे प्रस्थेऽपि वर्धयेत् ।।

सद्यः प्रक्षालनेऽप्यर्धं दिनादावधिकं भवेद् ।। ३२ ।।

श्वेतवस्त्रे भवेन्न्यूनं पदे सूक्ष्मे च वर्द्धयेत् ।।

मृत्तिकानां समुद्धारं कुद्दाले चेक्षुपीडने ।। ३३ ।।

वेतनं पुष्पसंस्कारे सहस्रं दशकाकिणी ।।

काकिणी स्रङ्निबद्धे च द्विगुणं कण्ठमालिका ।। ३४ ।।

अबद्धे द्व्यंगुलं यावन्मुण्डमाला प्रकीर्तिता ।।

हस्तत्रये कण्ठमाला आनाभि कमलावधि ।। ३५ ।।

काकिणीकत्रयं चैव निर्माणे द्विजसत्तमाः ।।

मालत्याश्च तुलस्याश्च जातियूथ्योश्च सत्तमाः ।। ३६ ।।

तदर्धार्धं मारुतेन दमने बकुलस्य च ।।

वेतनं दीपतैले च आज्यस्य परिवर्धयेत् ।। ३७ ।।

यामेयामे रौप्यमाषं स्नेहे चैव तु काकिणी ।।

सार्धांगुलप्रमाणेन वस्त्रवर्तिं विदुर्बुधाः ।। ३८ ।।

षडंगुलेन दैर्घ्यं च न न्यूनं नाधिकं भवेत् ।।

पञ्चविंशतिभिः संख्या तंतुभिर्द्विजसत्तमाः ।। ३९ ।।

पञ्चाङ्गुलेन मानेन कर्तव्यः सुसमाहितः ।।

हस्तोच्छ्राये प्रदद्यात्तु मुष्टिहस्ते तु मध्यमम् ।। 2.2.4.४० ।।

त्रिहस्ते चतुर्हस्ते वा उत्तमं मानमीरितम् ।।

स्वर्णधारे हतो राजा रजते सर्वकामदः ।। ४१ ।।

ताम्रे चायुःक्षयकरमायसे दुर्गतिप्रदः ।।

शस्तस्य करमर्दस्य प्रशस्तोत्तर उच्यते ।। ४२ ।।

दीपाधारं कांस्यमयं तथारीतिमयस्य च ।।

अभावे मृन्मयस्यैव मृन्मये मानवर्जितम् ।। ४३ ।।

दशाङ्गधूपके मूल्यं विंशके तु पणत्रयम् ।।

द्वादशकांगुलेऽप्यर्धवर्तिं धूपाय वर्तयेत् ।। ४४ ।।

हस्ते पंचप्रमाणं च वस्त्रैः कुर्याच्च वर्तिकाम् ।।

पञ्चविंशतिभिर्वा यः स महावर्तिरुच्यते ।।४५।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे चतुर्थोऽध्यायः ।।४।।

कलशनिर्णयवर्णनम्

सूत उवाच ।।

अतः परं प्रवक्ष्यामि कलशानां विनिर्णयम् ।।

यस्यार्पिते च मांगल्ये यात्रासिद्धिश्च जायते ।।१।।

सप्ताङ्गं कलशे ज्ञेयं पञ्चाङ्गमथ वा पुनः ।।

वारिमात्रेण संपूर्णे न सा सिद्धिः प्रजायते ।।२।।

अथ वाक्षतपुष्पेषु देवमावाह्य पूजयेत् ।।

न चान्यत्र यजेद्देवान्विफलं परिकीर्तितम्।।३।।

वटस्याश्वत्थवृक्षस्य धातकीबिल्वकस्य च ।।

पञ्चपल्लवमुद्दिष्टं विन्यसेत्कलशोपरि ।। ४ ।।

सौवर्णा राजता वापि ताम्राद्या मृन्मयास्तथा ।।

कलशाः क्रमशः प्रोक्ता यथावित्तानुसारतः ।। ५ ।।

अभेद्याः सुषमाः प्लक्षाः सर्वे आद्याः सुपूरिताः ।।

निश्छिद्रा ऋजवश्चैव सेचनान्येककर्षकः ।। ६ ।।

एक त्रिंशाङ्गुलं कुर्यात्कालाहे द्विगुणं शतम् ।।

मुखं चाष्टांगुलं तस्य द्व्यंगुले च वरार्थिते ।।७।।

तैजसैः कारयेन्मानं मृन्मये मानमुच्यते ।।

कलशोदकनिर्माणे अमानं नैव योजयेत् ।। ८ ।।

कलशस्थापनं वक्ष्ये यत्र सन्निहिताः सुराः ।।

व्युत्क्रमेण प्रविन्यासे यातुधानो हरेत्किल ।। ९ ।।

यज्ञे साधारणं वक्ष्ये यद्विधानं यथामतम् ।।

स्वस्तिकोपरि विन्यासे संपूर्णस्यार्धमानके ।। 2.2.5.१० ।।

चतुरस्रोत्तरं भित्त्वा चोर्ध्वाधोमानतः समम् ।।

तुर्यसूत्राणि मतिमान्पञ्च पूर्वायतनानि च ।। ११ ।।

मार्जयेत्स्वस्तिकाकारं तुर्यमात्रं यथा भवेत् ।।

स्वस्तिकं जायते तत्र कलशानां तथासनम् ।। १२ ।।

स्योना पृथिवीति मंत्रेण कुर्याद्भूभिपरिग्रहम् ।।

मध्यमानानिकाभ्यां च न्यस्येत्पातालसंमुखम् ।।

ऋषिर्नारायणोऽस्य स्याद्गायत्री देवता रविः ।। १३ ।।

विनियोगः स्थापने च तथा भूमिपरिग्रहः ।।

धान्यमसीति मन्त्रेण धान्यसूक्तं परिस्तवेत् ।। १४ ।।

अस्य मन्त्रस्य च ऋषिर्गौतमः परिकीर्तितः ।।

अनुष्टुप्च भवेच्छन्दो देवतास्य गुरुः स्मृतः ।। १५ ।।

आजिघ्रं कलशं मह्यां स्थापयेत्कलशं ततः ।।

कनिष्ठांगुष्ठकं त्यक्त्वा कुम्भाग्रे उदरेऽपि च ।। १६ ।।

विन्यासश्चैव कर्तव्यस्त्र्यंगुले ब्रह्ममुद्रया ।।

आजिघ्रस्य च मन्त्रस्य ऋषिर्भर्ग उदाहृतः ।।

पंक्तिश्छन्दश्च उद्दिष्टो देवता विष्णुरव्ययः ।। १७ ।।

कलशस्थापने चैव सोमयागे च योजयेत् ।।

पंचनद्येतिमन्त्रेण क्षिपेद्गङ्गाजलं ततः ।। १८ ।।

देवता परमा त्रिष्टुब्देवता सोमभावितः ।।

विनियोगः पल्लवे च विन्यसेत्परिकीर्तितः ।। १९ ।।

याः फलिनीति मंत्रेण प्रदद्यात्सफलाक्षतम् ।।

याः फलिनीति मंत्रस्य ऋषिः कमलसंज्ञकः ।।

त्रिष्टुप्छन्दो गणपतिर्देवता परिकीर्तिता ।। 2.2.5.२० ।।

बदरं नागरं चैव धात्री च पिचुमर्दकम् ।।

जीवंती पीवरं चैव फलान्येतानि वर्जयेत् ।। २१ ।।

हिरण्यगर्भेति ऋचा पञ्चरत्नानि निक्षिपेत् ।।

ऋषिर्हिरण्यगर्भोस्य छन्दस्त्रिष्टुबुदाहृतम् ।।

सविता देवता चास्य रत्नन्यासेति योज येत् ।।२२।।

अमृतीकरणं कुर्याद्दैवशुल्बनमेव च ।।

वरुणस्य त्वेति ऋषिर्वरुणांतरे योजयेत् ।।२३।।

श्रीश्च ते इति मन्त्रेण दद्यात्पुष्पं सचन्दनम् ।।

गन्धद्वारेति मंत्रेण दद्याद्गन्धं विलोडितम् ।। २४ ।।

काण्डादिति च मन्त्रेण दद्याद्दूर्वाक्षतं पुनः ।।

व्रीहयश्चेति मन्त्रेण पञ्च व्रीहींश्च निक्षिपेत् ।।२५।।

तिलाश्च माषा मुद्गाश्च श्यामाकाः शालयः स्मृताः ।।

पञ्च धान्यगणः प्रोक्तः सर्वारिष्टनिषूदनः ।। २६ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यम पर्वणि द्वितीयभागे पञ्चमोऽध्यायः।। ५ ।।

मासवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

अथ मासाश्रयं कर्म कर्तुं मासनिरूपणम् ।।

क्रियते तद्विधं संख्ये भवेन्मास श्चतुर्विधः ।। १ ।।

चान्द्रः सौरः सावनश्च नाक्षत्रश्च तथापरः ।।

शुक्लप्रतिपदं प्राप्य यावद्दर्श च ऐन्दवः ।। २ ।।

एकराशौ रविर्यावत्स मासः सौर उच्यते ।।

त्रिंशता दिवसैर्मासः सावनः परिकीर्तितः ।। ३ ।।

नाक्षत्रमासोऽश्विन्यादिरेवत्यन्तो हि विश्रुतः।।

उदयादुदयं यस्तु सावनो दिवसो रवेः ।। ४ ।।

तंत्रेणैकतिथेर्भागकालो दिवस ऐन्दवः ।।

राशेस्त्रिंशद्भागकालः कालस्त्वेकस्य भास्वतः ।।५।।

अहोरात्रं तु तन्नैवं सौरेऽपि भागमानतः।।

अहोरात्रं साधनस्य मुख्यवृत्त्वैव लभ्यते ।। ६ ।।

सौरे चान्द्रे तूपगणौ त्रिंशद्भागे त्वदर्शनात् ।।

सावना दिवसा ग्राह्या ऋषीणां समये गृहे ।। ७ ।।

अतिभागव्यवस्थायां प्रायश्चित्तक्रियासु च।।

मन्त्रोपासनकार्ये च अन्नस्य प्राशने शिशोः।।८।।

करस्य ग्रहणे राज्ञो व्यवहारेषु माःसु च।।

यज्ञेषु दिनसं ख्यायां ग्राह्यो मासस्तु सावनः ।।९।।

सौरमासो विवाहादौ यदाद्यैः सुप्रगृह्यते ।।

यज्ञेष्वपि व्रते वापि विहिते स्नानकर्मणि ।।2.2.6.१०।।

चान्द्रस्तु पार्वणे ग्राह्यो वार्षिकेष्वष्टकासु च ।।

श्राद्धेषु तिथिकार्येषु तिथ्युक्तेषु व्रतेषु च ।।११।।

नाक्षत्रः सोमपादीनामार्यभागविचारणे ।।

करग्रहविधौ राज्ञां नायं सर्वजनाकृतिः ।। १२।।

तद्वच्चैत्रादिमासोक्तं तिथ्युक्तं कर्म दृश्यते ।।

तत्तु चान्द्रेण कर्तव्यं सा हि चैत्रादिनोच्यते ।।१३।।

राजोक्तौ सावनः प्रोक्ते तिथिसंभागकर्मणि।।

तत्र सौरो भवेद्वाच्यः सौरशब्दप्रवर्तनात् ।।१४।।

चित्रानक्षत्रयोगेन चैत्री सा पूर्णिमा स्मृता।।

तयोपलक्षितो मासश्चैत्र इत्यभिधीयते ।। १५ ।।

स च तिथ्यात्मको मासश्चान्द्रः श्रवणभास्करः ।।

चान्द्रश्चैत्र्यंतिको मासो मुख्यश्चैत्रादिसंज्ञकः ।। १६।।

गौणोऽप्यसौ युगाद्यादेरनुरोधेन वर्धनात् ।।

मुख्यः शुक्लादिदर्शांतो मासो लाक्षणिको मतः ।। १७ ।।

चैत्राद्याश्चान्द्रमासा ये द्वादशापि तु योगतः ।।

पौर्णमासीयुताभिस्तु न चर्क्षत्वं न रेभिरे ।। १८ ।।

विशाखयाद्येषु या वा तथा भाद्रपदेन वा ।।

यत्र न पूर्णिमायोगो मासः स स्याद्विनाशकः ।। १९ ।।

योऽसौ यद्यपि चैत्रादौ नैष्ठिकोऽपि प्रलभ्यते ।।

यथा सौरेऽपि यातोऽसौ योगोऽयमतिदुर्घटः ।। 2.2.6.२० ।।

तथा च माससामान्ये योगेनायं भवेत्क्वचित् ।।

यदि वर्षसहस्रान्ते तदक्षेणैव पूर्णिमा ।। २१ ।।

संयुक्ता लभ्यते यत्र भवेद्राज्यविनाशनम् ।।

सूर्याचन्द्रमसौ नित्यं कुर्वाते तिथिभोजनम् ।। २२ ।।

दण्डद्वये भुक्तशेषे न भुञ्जीत कदाचन ।।

अतिक्रम्यापरां भोक्तुं तिथिं यत्र उभावपि ।।२३।।

यत्र विंशत्तिथिस्तस्मात्सञ्चितैका भवेदिति ।।

त्रिंशता चान्द्रमासौ तु चन्द्रेणैको हि वर्द्धते ।। २४।।

स चाधिको यतो मासस्ततः स्यादधिमासकः ।।

समरात्रिं दिवं कृत्वा वैवस्वतपुरीगतिम् ।। २५ ।।

गशे राश्यंतरे सूर्यो यावद्गच्छति भानुमान् ।।

गच्छन्वर्धयति पूर्वं तिथयस्तास्तु संचिताः ।। २६ ।।

वर्धते तिथयो यावत्तुलां याति दिवा करः ।।

तुलादिराशिषट्के तु न वर्द्धते कदाचन ।। २७ ।।

स्वभावात्समगत्या तु यतः संक्रमते रविः ।।

संचयमानात्वेकैका प्रतिमासं विवर्द्धते ।।

निशास्वपि तु सौरे ता एकस्मिंस्तिस्र इत्यपि ।। २८ ।।

संपूर्णत्रिंशत्तिथिभिर्मास्येकस्मिन्यदा भवेत् ।।

स चान्द्रो मलिनो मासः कोणपाद्यैः समीहितः ।। २९ ।।

भुक्तोच्छिष्टा तु तन्मासादसंस्पृष्टदिवाकरः ।।

यदा संक्रमते लंघ्य तदा ज्ञेयो मलिम्लुचः ।। 2.2.6.३० ।।

सार्धवर्षद्वये पूर्णे पतत्येवं निशाकरः ।।

परित्यक्ताश्च यावंत्यो व्युत्क्रमिण्यश्च याः पुनः ।।

तिथयस्ते नियोक्तव्या नरो न स्यात्स पूरणः ।। ३१ ।।

नैर्ऋत्यांतं हितार्थाय जलकेतुर्निगच्छति ।।

निर्ममं मलिनं मासं प्रेतानां च हिताय च ।।३२।।

अतः प्रेतक्रियाः सर्वाः कार्या मलिम्लुचेऽपि च।।

यत्कर्तव्यं न कर्तव्यं मलमासे द्विजोत्तमाः ।।३३।।

तदिदानीं प्रवक्ष्यामि कथितं च प्रसंगतः ।।

यच्छ्राद्धं प्रेतसंबंधि सर्पिडीकरणावधि ।।

मलमासेऽपि तत्कार्यं विशि नष्टि सपिंडनम् ।। ३४ ।।

यदा तु द्वादशो मासो दैवान्मलिम्लुचो भवेत्।

तत्रैव यत्नात्कर्तव्या क्रिया प्रेतस्य वार्षिकी ।। ३५ ।।

मासांतरे तु पतिते तस्मिन्नेव मलिम्लुचे ।।

तदा त्रयोदशे मासि कर्तव्यं तत्सपिंडनम्।। ३६ ।।

वर्ज्यं मासिकया श्राद्धमेकं तस्मिंस्त्रयोदशे ।।

त्रिंशता घटिकैः श्राद्धं वर्धतेऽद्यापि संमितम् ।। ३७ ।।

कुर्यात्पत्याब्दिकं कर्म प्रयत्नेन मलिम्लुचे ।।

नैमित्तिकं च कुर्वीत नाधिकारस्तयोर्भवेत् ।। ३८ ।।

तीर्थस्नानमलभ्यं तत्तदाद्यं देवदर्शनम् ।।

उपवासादिकं कर्म सीमन्तोन्नयनं तथा ।। ३९ ।।

आर्तवर्जं पुंसवनं पुत्रादिमुखदर्शनम् ।।

मलमासेपि कुर्वीत शुक्रे चास्तमुपागते ।।2.2.6.४०।।

मलमासेपि कुर्वीत नृपाणामभिषेचनम्।।

व्रतारंभं प्रतिष्ठां च चूडाकर्म च मेखलाम्।।४१।।

मंत्रोपासां रहस्यं च महादानं सुमङ्गलम् ।।

विवाहं च गृहारंभं प्रवेशं नववेश्मनः ।। ४२ ।।

उपग्रहं गवादीनामाश्रमांतरसंक्रमम् ।।

दीर्घमात्रासु नेज्यं वै तीर्थयात्रावसेचनम्।। ४३ ।।

वर्षवृद्धिवृषोत्सर्गकन्या द्विर्नयनादि च ।।

यज्ञं च कामिकं विद्वान्मलमासे विवर्जयेत् ।।४४।।

एवमस्तं गते शुक्रे वृद्धबाल्ये च संत्यजेत्।।

पादास्तं च महास्तं च द्विविधं चास्तमस्य तु ।। ४५ ।।

द्विसप्ततिर्दिनान्यस्य महास्तं पूर्वतो भवेत् ।।

पृथिव्यामेव पादास्तं भवेद्द्वादश वत्सरान् ।। ४६ ।।

ऊनपञ्चाशदधिकं दिवसानां शतद्वयम् ।।

प्रतीच्यामुदितः काव्यो दृश्यो भवति सर्वदा ।। ४७ ।।

एकर्क्षे गुरुणा युक्तो यावत्तिष्ठति भार्गवः ।।

मलमासवत्कर्माणि प्राहुस्त्याज्यानि सर्वशः ।।४८।।

ऋक्षभेदे त्वेकराशौ संपर्के यदि वानयोः ।।

गुरो राहोरपि तथा त्यजेद्विद्वान्न संशयः ।। ४९ ।।

सिंहे राशौ स्थिते सूर्ये जीवे चास्तमुपागते ।।

हेयानि यानि कर्माणि निषिद्धानि मलिम्लुचे ।। 2.2.6.५० ।।

मिथुनस्थे यदा भानौ मलमासः पतत्यसौ ।।

द्विराषाढ इति ख्यातो गौणे शब्दविवर्तनात् ।। ५१ ।।

फलं चात्र मृतस्यौर्ध्वदेहिकं कर्म कुर्वता ।।

आषाढकीर्तनं कार्यमेवं वर्षांतरेऽपि च ।। ५२ ।।

आषाढद्वयसंयुक्तपूर्णमासीद्वयं तथा ।।

युग्मकर्कटयो राश्यो द्विराषाढस्तदा भवेत् ।। ५३ ।।

भवेद्गौणो द्विराषाढो राशिस्तत्रैव संयुते ।।

पूर्वत्रिके तु पतिते तदेव भगवान्हरिः ।। ५४ ।।

कर्कटे शयनं कुर्यादागमिष्यं परत्रके ।।

कर्किण्यर्के सुप्तहरौ शक्रपूजाश्विने भवेत् ।। ५५ ।।

दुर्गोत्थानं तुलायां तु विष्णुर्निद्रां जहात्यसौ ।। ५६ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे षष्ठोऽध्यायः ।। ६ ।।

तिथिविधानवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

दैवं वा पैतृकं कर्म कालमाश्रित्य वर्तते ।।

काले तान्येव कर्माणि फलं यच्छंति कुर्वताम् ।। १ ।।

मुहुर्बाल्ये कर्मफलं त्रिकालेऽपि न विद्यते ।।

व्ययो वा मुख्यभावेन फलदः कर्मशालिनाम् ।। २ ।।

कालस्तु गुणभावेन सर्वकालाश्रिता क्रिया ।।

न कालेन विना किञ्चित्त्रिषु लोकेषु जायते ।। ३ ।।

अतः कालं प्रवक्ष्यामि निमित्तं कर्मणामिह ।

काले ह्यमूर्तिर्भगवानेक एव तु यद्यपि ।।

तथाप्युपाधिभेदेन भिद्यते कालभेदिभिः ।।४।।

तिथिनक्षत्रवारादौ रात्रियोगादयोपि ये ।।

तेऽपि कालाः पक्षमासराशिवर्षांतरेऽपि च ।।

साधनानि भवन्त्येते स्वातन्त्र्येण न कस्यचित् ।।५।।

धर्मस्य वाप्यधर्मस्य मुख्यो व्यापार एव सः ।।

तिथ्यादिकालभावेषु निषिद्धं निहितं हि तत् ।। ६ ।।

पालयन्स्वर्गमाप्नोति हित्वा प्राप्नोत्यधोगतिम् ।।

साधयंत्यपि कर्माणि परस्परमवेक्ष्यते ।। ।। ७ ।।

कालभागो निःसहायो येऽपि स्युः कर्मसाधनाः ।।

तिथौ पूर्वाह्णव्यापिन्यां कुर्वीत कर्म वैदिकम् ।। ८ ।।

एकोद्दिष्टं तु मध्याह्नव्यापिन्यां हि समाचरेत्।।

पराह्णव्यापिनीं प्राप्य तिथिं कुर्यात्तु पार्वणम् ।। ९ ।।

न तु पूर्वाह्णमध्याह्नपराह्णेषु यथोचितम् ।।

अप्रधाने तु कुर्वीत कर्म दैवादिकं च यत्।।2.2.7.१०।।

एको हि कालः प्रातस्तु वृद्धिश्राद्धादिसाधने ।।

नापेक्षते साहाय्यं तत्तिथ्यादिविषुवादिषु ।।११।।

देवेभ्यो ब्रह्मणा दत्तः पूर्वाह्णस्तिथिभिः सह ।।

पितृभ्यो ह्यपराह्णस्तु पार्वणं तु परं विना ।। १२ ।।

पूर्वाह्णमात्रसंप्राप्तौ ततो देवान्प्रपूजयेत् ।।

पूर्वाह्णस्पर्शमात्रेऽपि तिथिखण्डेन चार्पयेत् ।।१३।।

खर्वा दर्पा तथा हिंस्रा तिथिश्च त्रिविधा भवेत् ।।

खर्वादि लंघयेत्तुल्या दर्पा भवति वर्द्धिता ।।१४।।

हिंस्रा तु क्षयजा ज्ञेया कालभेदेन गृह्यते ।।

खर्वा दर्पा परे ग्राह्या हिंस्रा ग्राह्या तु पूर्वतः ।। १६।।

शुक्लपक्षे परा ग्राह्या कृष्णे पूर्वा प्रशस्यते ।।

स्नानदानव्रते चैव विषयोगो निदर्शितः ।। १७ ।।

तिथौ चोदेति सविता कालमात्रं च वा यदि ।।

अन्यापि सैव विज्ञेया तिथिस्तस्मिन्नहर्निशम् ।। १६ ।।

यथावास्ते रविर्भाति घटिका दश वापि वा।।

सा तिथिस्तदहोरात्रं व्यपदेश्या न चेतरा।।१९।।

शुक्ले वा यदि वा कृष्णे खर्वा दर्पा तिथिश्च या ।।

ययास्तं सविता याति पितृकार्ये च सा तिथिः ।। 2.2.7.२० ।।

दिनद्वयेऽपि कुतपे अस्तगां तिथिमाश्रयेत् ।।

श्राद्धकालादिकं यत्र तत्र श्राद्धं विधीयते ।।

व्रते च वृद्धिगामिन्यां यत्रोदयो रवेर्भवेत् ।।२१।।

अमावास्यपार्वणे च सा तिथिः पितृपूजने ।।

अमावस्यामृतस्यैव पार्वणं यत्र कुत्रचित् ।।२२।।

अस्तगामितिथिर्यत्र सा तिथिः पितृमंदिरम्।।

एकोद्दिष्टं चरेत्तत्र नोदये च कदाचन।।२३।।

शुक्लपक्षे च कृष्णे च यो योगः परपूर्वयोः।।

पूर्वेद्युर्वा परेद्युर्वा त्रिसंध्यव्यापिनी तिथिः।।

सा पूज्या च स्वकृत्येषु पक्षयोरुभयोरपि ।।२४।।

पूज्या हि व्यस्तं संत्यज्य पूर्वं चैकादशीयुगम् ।।

द्वितीया वह्निना युक्ता चतुर्थी पंचमीयुता ।। ।। २५ ।।

एता उपोष्यास्तिथयः पुण्याः स्युर्धर्मवेदिभिः ।।

एतद्व्यस्तास्तु पुण्यानि घ्नंति पूर्वकृतान्यपि ।। २६ ।।

बाणेन विद्धा या षष्ठी मुनिविद्धा तथाष्टमी ।।

दशम्येकादशीविद्धा त्रयोदश्या चतुर्दशी ।। २७ ।।

अमावास्या भूतविद्धा नोपोष्या मुनिनापि च ।।

हंति पुत्रकलत्राणि धनानि समुपोषिता ।। २८ ।।

विद्धा ये नाभिनिन्द्याः स्युर्युक्तास्तेनाभिनन्दिताः ।।

व्यस्तस्य संभवे युग्मं विद्धा भवति सर्वशः ।।२९।।

तामस्तां तु तिथिं प्राप्य युग्मान्यपूज्यतामियुः ।।

युग्मानि च दिवायोगे ग्राह्याणि व्यस्तनिंदनम् ।। 2.2.7.३० ।।

नक्तादिव्रतयोगे तु दिवासंवर्द्धमर्करान् ।।

रात्रियोगश्चतुर्थ्योस्तु विशिष्य परिगृह्यते ।। ३१ ।।

रात्रियोगं विनापि स्यादेकादश्यादिकं व्रतम् ।।

नक्तं जागरणं चैव विनायोगेऽपि शस्यते ।। ३२ ।।

एकादश्युपवासं तु द्वादशीयोगतश्चरेत् ।।

दिवायोगे तु संपूर्णां त्यजेदुभयपूर्वतः ।। ३३ ।।

रात्रियोगे तु संपूर्णा सोपास्यैकादशी सदा ।।

सप्तमी शुक्ल पक्षेऽपि पूज्या षष्ठ्या समन्विता ।। ३४ ।।

निशि तु स्याद्यदा षष्ठी सप्तमी नवमी दिवा ।।

उपोष्य केवलां षष्ठीं तोषयेद्भास्करं नरः ।। ३५ ।।

एवं त्रयोदशीं कृष्णां विधिप्राप्तां विना द्विजाः ।।

उपोष्य पार्वतीनाथं तोषयेद्यश्च केवलम् ।।३६ ।।

दिवा त्रयोदशीयुक्ता कृष्णोपोष्या चतुर्दशी ।।

परेणापि चतुर्दश्या न तु कुर्यादमातिथौ ।।३७।।

त्रिसंध्यव्यापिनी प्राप्य यदि कुर्यादुपौषणम् ।।

पारणं तु सिनीवाल्यां चतुर्दश्यामुपोषयेत्।।३८।।

चतुर्दशीमतिक्रम्य सिनीवाल्यां तु पारणात्।।

व्रतानि तस्य नश्यंति प्राकृतानि चतुर्दशीम् ।।३९।।

सप्तमी ललिता भाद्रे शक्तोत्थानं च वारुणी ।।

पूज्याश्चैताः पराः कुर्यात्त्रिसंध्यव्यापिनीष्वपि ।।2.2.7.४०।।

त्रिसंध्याव्यापिनी पूर्वे परतो वर्द्धते यदि ।।

सऋक्षा ऋक्षयोगे तु ऋक्षाभावे परा युता।।४१।।

ऋक्षाभावे परा ग्राह्या त्रिसंध्यव्यापिनीष्वपि ।।

श्रावणे चाद्यपादे तु प्रशस्ता शक्रपूजने ।।४२।।

अभावे चोत्तराषाढा धनिष्ठा च विशिष्यते ।।

दण्डार्धं दण्डमेकं वा तदर्धं पलमेव वा ।।४३।।

उदये संयुता ग्राह्या सा तिथिश्चोत्तमा भवेत् ।।

त्रिसंध्यव्यापिनीं हित्वा पूज्या शुक्लाष्टमी परा ।।४४।।

रविचक्रवता ग्राह्या रथे तिथ्यादेरपि च ।।

त्रिसंध्यव्यापिनी या तु पलमेकं परे दिने ।।४५।।

अपरेऽपि च सर्वत्र हलानां वाहनं त्यजेत्।।

शुक्लैकादश्यमावास्यासंक्रान्त्यां श्राद्धवासरे ।।४६।।

नराश्वगोगजादीनां वाहनात्पातकी भवेत् ।।४७।।

कर्तुर्गोमहिषादीनां गर्दभोष्ट्रखरस्य च ।।

न वाहयेद्दास दासी वाहनेनास्ति दूषणम् ।। ४८ ।।

बहुकालिकयज्ञे च यज्ञश्राद्धे तथैव च ।।

ग्रामांतरे न दोषः स्याद्दिवि नद्यंतरेऽपि च ।। ४९ ।।

नित्यश्राद्धेऽप्यम्बुघटे यच्छ्राद्धं मासिकं भवेत् ।।

तत्र गोमहिषादीनां वाहने नास्ति दूषणम् ।। 2.2.7.५० ।।

कुर्यादंबुघटश्राद्धं न कालनियमं क्वचित् ।।

न चान्ननियमं कुर्यादश्मपात्रं च वर्जयेत् ।। ५१ ।।

तैजसैर्निर्मितं कुम्भमथ वा वृक्षपत्रजम् ।।

न योजयेन्मृन्मयं च शूद्राणां मृन्मये विधिः ।। ५२ ।।

निवेदयेच्च मासांते मृन्मयं वृक्षमूलके ।।

आस्फालयेत्परेणैव न वस्त्रं तु कथञ्चन ।।

पर्वश्राद्धे दैवलकं तथा रण्डाश्रमं त्यजेत् ।। ५३ ।।

मातापितृपरित्यागी तैलहव्यादिविक्रयी ।।

चत्वारिंशदुत्सवानां साष्टानां च चरेद्यदि ।। ५४ ।।

स्त्रिया विमुच्यते कश्चित्स तु रण्डाश्रमी मतः ।।

अष्टचत्वारिंशदब्दं वयो यावन्न पूर्यते ।। ५५ ।।

पुत्रभार्यावियुक्तस्य नास्ति यज्ञाधिकारिता ।। ५६ ।।

यां तिथिं समनुप्राप्य समुदेति दिवाकरः ।।

स्नानाध्ययनदानेषु सा तिथिः सकला स्मृता ।। ५७ ।।

ययास्तं सविता याति कृष्णपक्षे तु सा तिथिः ।।

पितॄणां सकला ज्ञेया स्नानदानादिकर्मसु ।। ।। ५८ ।।

सप्तमी शुक्लपक्षे या यावदिच्छेच्च खण्डिता ।।

आद्यभागे रवेः षष्ठ्यां परादौ याष्टमीयुता ।।

यद्यखण्डा भवेत्सैव तदा ज्ञेया भवात्मिका ।। ५९ ।।

माघमासेन साप्येवं पूर्वेण रवितोषिणी ।।

मन्वंतरा परेणैव स्नानपानादिकर्मसु ।। 2.2.7.६० ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे सप्तमोध्यायः ।। ७ ।।

उत्तमतिथिनिर्णयवर्णनम्

।।सूत उवाच ।। ।।

तिथीनां प्रवरा यस्माद्ब्रह्मणा समुदाहृता ।।

प्रतिपादिता परे पूर्वे प्रतिपाद्य नवोद्यते ।। १ ।।

कार्तिकाश्वयुजोश्चैत्रे माघे चापि विशेषतः ।।

स्नानं दानं दशगुणं शिवविष्ण्वोश्च पूजनम् ।। २ ।।

अग्निमिष्ट्वा च कृत्वा च प्रतिपद्यामिति स्मृतम् ।।

हविषा सर्वधान्यानि प्राप्नुयादीप्सितं धनम् ।। ३ ।।

बृहस्पतौ द्वितीयायां शुक्लायां विधिपूजनम् ।।

कृत्वा नक्तं समश्नीयाल्लभते भूतिमीप्सिताम् ।।४।।

मिथुने कर्कटे चैव गोविप्रदमनांतरम् ।।

द्वितीया या तु विप्रेंदास्तामुपोष्य हरिं यजेत् ।।

यामुपोष्य न वैधव्यं प्रयाति स्त्री न संशयः ।। ५ ।।

अमूल्यशयनं मासं दंपती प्रतिपूजयेत् ।।

वासोभिर्गन्धपुष्पैश्च नानाभक्ष्यैः पृथग्विधैः ।। ६ ।।

वैशाखे शुक्लपक्षे तु तृतीयायां तथैव च ।।

गंगातोये नरः स्नात्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ।।७।।

स्वातियुक्ततृतीयायां वैशाखे तु विशेषतः ।।

माघे तु रोहिणीयुक्ता वृषे चाश्वयुजे तथा ।। ८ ।।

तस्यां यद्दीयते किञ्चित्तदक्षयमुदाहृतम् ।।

विशेषतो हविष्यान्नं मोदकादिसमायुतम् ।।९।।

तोयदानं विशेषेण प्रशंसंति मनीषिणः ।।

गुडकर्पूरसंयुक्तं ब्रह्मलोके महीयते ।। 2.2.8.१० ।।

बुधश्रवणसंयुक्ता तृतीया यदि लभ्यते ।।

तस्यां स्नानोपवासाद्यमक्षयं परिकीर्तितम् ।।११।।

चतुर्थीभरणीयोगे भवेच्चरदिनं यदा ।।

तदाभ्यर्च्य यमं देवं मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ।। १२ ।।

शिवा शांता सुखा चैव चतुर्थी त्रिविधा स्मृता ।।

सापि भाद्रपदे शुक्ला शिवलोके सुपूजिता ।। १३ ।।

कार्त्तिके तु भवेच्छाया तथा माघे तु कीर्त्यते ।।

तस्यां स्नानं तपो दानमुपवासो जपस्तथा ।।

भवेत्सहस्रगुणितं श्राद्धं भवति चाक्षयम् ।। १४ ।।

गणेशे कारयेत्पूजां मोदकादिभिरादरात् ।।

चतुर्थ्यां विघ्ननाशाय सर्वकामप्रसिद्धये ।। १५ ।।

श्रावणे मासि पञ्चम्यां शुक्लपक्षे विशेषतः ।।

स्नापयेन्नवनागांश्च गंधतोयैः सुगंधिभिः ।। १६ ।।

तेषां कुले प्रयच्छंति अभयं प्राणरक्षणम् ।। १७ ।।

द्वादश्योभयलेखे च गोमयेन विशेषतः ।।

पूजयेद्दधिदुग्धाद्यैः सिंदूरैरपि भक्तितः ।। १८ ।।

सुप्ते जनार्दने कृष्णपञ्चम्यां भवनांगणे ।।

पूजयेन्मनसादेवीं वामां स्नुहीति संश्रयाम् ।। १९ ।।

पिचुमंदस्य पत्राणि स्थापयेद्भवनोदरे ।।

पूजयित्वा नरो देवीं न सर्पभयमाप्नु यात् ।। 2.2.8.२० ।।

येयं भाद्रपदे षष्ठी षष्ठी च द्विजसत्तम ।।

स्नानदानादिकं तस्यां सर्वमक्षयमुच्यते ।। २१ ।।

षष्ठ्यां फलाशनो विप्रा विशेषान्माघकार्तिके ।।

इह चामुत्र मुख्यां च लभते ख्यातिमुत्तमाम् ।। २२ ।।

शुद्धे पक्षे च सप्तम्यां यदा संक्रमते रविः ।।।।

महाजया तदा स्याद्वै सप्तमी भास्करप्रिया ।। २३ ।।

अपराजिता तु भाद्रस्य महापातकनाशिनी ।।

ललिता केवला ज्ञेया पुत्रपौत्र विवर्द्धिनी ।। २४ ।।

शुक्ला वा यदि वा कृष्णा षष्ठी वा सप्तमी तु वा ।।

रविवारेण संयुक्ता तिथिः पुण्यतमा स्मृता ।। २५ ।।

आश्विनस्य सिताष्टम्यामष्टादशभुजां यजेत् ।।

कार्त्तिके शुक्लपक्षे वा महाविभवविस्तरैः ।। २६ ।।

आषाढे श्रावणे मासि शुक्लाष्टम्यां च चंडिकाम् ।।

प्रातः स्नात्वार्चयेद्भक्त्या रात्रौ संस्नापयेद्द्विजाः ।। २७ ।।

चैत्रमासि सिताष्टम्यामशोककुसुमैर्द्विजाः ।।

अर्चयेन्मृन्मयीं देवीमशोकार्थं च सर्वदा ।। २८ ।।

सत्यष्टममुहूर्ते वा रोहिणीसहिताष्टमी ।।

श्रावणे मासि सिंहार्के क्वचित्सापि च शस्यते ।। २९ ।।

एकादशीनां कोटीनां व्रतैश्च लभते फलम्।।

अतो दशगुणं प्रोक्तं कृत्वैतत्फलमाप्नुयात ।। 2.2.8.३० ।।

अशक्तोऽन्यक्रियां कर्तुमुपवासं तु केवलम् ।।

कृत्वा विमुच्यते पापात्सप्तकृत्यकृतां वरः ।।३१।।

न कालनियमस्तत्र न वारनियमः क्वचित् ।।

नापि नक्षत्रदोषोऽस्ति वारदोषो न गण्यते ।। ३२ ।।

त्रिकालं पूजयेद्देवं दिवा रात्रौ विशेषतः ।।

अर्धरात्रे विशेषेण पुष्पैर्नानाविधैरपि ।।३३।।

दिवा तिथेरलाभे तु न कुर्याद्विधिवद्व्रतम् ।।

रात्रिस्पर्शे यदि परं रजन्यामपि चाष्टमी ।।३४।।

सप्तमी सार्धयामं च रोहिणी वा न संस्पृशेत्।।

व्रती संकल्पयेत्तत्र न च रात्रौ कदाचन।।३५।।

प्रागारंभं प्रकुर्वीत अधिमात्राधिके व्रती ।।

विश्वनाथादिदेवानां दर्शनं प्राग्विवर्जयेत्।।३६।।

यत्र तत्रोपवासी स्याद्यामाष्टकव्रतं चरेत्।।

यामार्धं तत्परं यामे पारणं विचरेद्व्रती।।३७।।

तत्परे चाऽन्नजन्यं वा न कुर्यात्पारणं गृही ।। ३८ ।।

नक्षत्रयोगे ग्रहणे पूजयेत्परमेश्वरम् ।।

जपहोमादिकं कुर्याद्गृही नोपवसेत्क्वचित् ।। ३९ ।।

दिवाष्टम्यां मुहूर्ते वा प्राजापत्येन संयुतम् ।।

तथापि च दिवाकृत्यं समाप्य च व्रतं चरेत् ।। 2.2.8.४० ।।

मुहूर्तांते च मासांते अष्टम्यामपि रोहिणी ।।

उपवासे च यो दोषः पूजाहोमः प्रशस्यते ।। ४१ ।।

नवम्यां च सदा पूज्याः प्रतिमासेऽयुतं द्विजाः ।।

गृह्णीयान्नियमं चैव यथा कर्म फलप्रदम् ।। ।। ४२ ।।

कार्तिकस्य तु मासस्य दशमी शुक्लपक्षिका ।।

तस्यां युक्ताशना विप्रा ब्रह्मलोकमवाप्नुयुः ।। ४३ ।।

दशमी ज्येष्ठमासस्य सा चेद्दशहरा स्मृता ।।

आश्विनस्य महापुण्या कार्तिके विजया स्मृता ।। ४४ ।।

एकादशी व्रतपरा सर्वपापप्रणाशिनी ।।

सर्वपापविनिर्मुक्ता यथा कुर्वंति मानवाः ।। ४५ ।।

दशम्यामेकभक्तस्तु संयतः स्याज्जितेन्द्रियः ।।

एकादश्यामुपोष्याथ द्वादश्यां पारणं चरेत् ।।४६।।

द्वादश द्वादशीर्हन्ति तस्मात्तथाचरेद्बुधः ।।

पूर्वेद्युरेकादशी पूर्णा परेहनि च वर्धते ।। ४७ ।।

न वर्धते द्वादशी तु तदा त्वेवं व्यवस्थितिः ।।

वनवासी परां कुर्यात्पूर्वां कुर्याद्गृहाश्रमी ।।४८।।

पूर्वेवैकादशी त्याज्या वर्धते चेत्तिथिद्वयम् ।।

एकादशी द्वादशी तु तदोपोष्या परा तिथिः ।। ४९ ।।

यदा तु पारणा योग्या द्वादशी नोपतिष्ठते ।।

तदा पूर्वैव संग्राह्या त्याज्या वृद्धा परेऽहनि ।। 2.2.8.५० ।।

एकादशी कलायुक्ता सकला द्वादशी यदि ।।

तत्र क्रतुसमं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणम् ।। ५१ ।।

एकादशी द्वादशी च परेऽहनि न लभ्यते ।।

नोपोष्या सा महादोषा पुत्रपौत्रधनक्षयात् ।। ५२ ।।

एकादशी दशाविद्धा द्वादश्यां लिप्तिका यदा ।।

द्वादशी पारणायोग्या वर्धते चापरेऽहनि ।।

तदा दिनद्वये त्याज्या पारणं च नियोगतः ।। ५३ ।।

षोडशीग्रहणं दृष्ट्वा द्वादशी लुप्तपारणा ।।

चण्डातिथौ व्रतं चैव हंति पुण्यं पुरा कृतम् ।। ५४ ।।

त्रयोदश्यां यद्विहितं पारणं न तु पुण्यदम् ।।

गृहाश्रमी न कुर्याद्वा दशमीद्वादशीक्षयात् ।। ५५ ।।

यदि रुद्रा दशमित्रा परेऽह्निरविसंक्रमः ।।

तथापि संपरित्यज्य द्वादश्यां समुपावसेत् ।। ५६ ।।

वज्रालोकनमात्रं तु दशमी संविशेद्यदि ।।

एकादशी न भोक्तव्या परा ह्येकादशी तदा ।। ५७ ।।

तदा चेद्दशमीविद्धा समुपोष्या न दूषणम्।। ५८ ।।

द्वादश्यामुपवासं तु यः करोति नरोत्तमः ।।

स याति परमं स्थानं यत्र विष्णुरनामयः ।। ५९ ।।

उपोष्य दशमीमित्रां मोहादेकादशीं नरः ।।

निरयं याति स प्रेत्य धर्मसंततिसंक्षयात् ।। 2.2.8.६० ।।

रविवारे शुक्रवारे संक्रान्त्यां तु दिनक्षये ।।

उपवासं प्रकुर्वीत पारणं तु विवर्जयेत् ।। ६१ ।।

शुक्लां वा यदि वा कृष्णां पूर्वसंकल्पितामपि ।।

एकादशीं सदा कुर्यान्न वै कृष्णेत्तरां क्वचित् ।।६२।।

नक्तेन वर्तयेत्कृष्णामिति शास्त्रविनिश्चयः ।।

मासे चैकादशी यत्र लभ्यते शुक्लपक्षके ।।

तत्र कुर्यात्कृष्णपक्षे परा तिथिर्न गृह्यते ।।६३।।

श्रावणी द्वादशी शुक्ला चांद्रभद्रे यदा हरौ ।।

तत्रोपोष्य हृषीकेशं पूजयेद्विधिवन्नरः ।। ६४ ।।

श्रावणे चाश्विने चैव लभ्यते द्वादशीदिने ।।

श्रवणेन समायुक्ता महती सा प्रकीर्तिता ।। ६५ ।।

पुष्येण द्रादशीयुक्ता फाल्गुने विजया स्मृता ।।

कार्तिके चेत्परित्याज्या माघे तु नारकी भवेत् ।।६६।।

या भाद्रे विजया प्रोक्ता श्रवणेन समायुता।।

विशेषः कथ्यते तत्र यथावद्व्रतमाचरेत् ।।६७।।

एकादश्यामुत्तरतो द्वादशी च दिवान्विता ।।

निशिपूर्णा द्वादशी च श्रवणेनापि संयुता ।।६८।।

सफला द्वादशी ज्ञेया उपोष्यैषा महाफला ।। ६९ ।।

द्वादश्यां विष्णुविद्धायां वासुदेवं प्रपूजयेत् ।।

कृष्णायां तु व्रतं कुर्याद्बहुदुःखं समाचरेत ।। 2.2.8.७० ।।

द्वादशी कामविद्धा चेन्मन्यते नाप्युपोषणम् ।।

हन्यात्पुराकृतं पुण्यं त्रयोदश्यामुपोषणम् ।।७१।।

प्रहरेप्रहरे स्नानं शर्वर्यां च विधीयते ।।

पूजनं चाग्निकार्यं च षट्सु कार्यं व्रती चरेत् ।।७२।।

एकादशीं द्वादशीं च प्राप्नोति श्रवणे यदि ।।

एकादश्यामुपोष्याथ द्वादश्यामप्युपावसेत्।।७३।।

पारणं तु त्रयोदश्यां द्वादशी चेन्न लभ्यते ।।

आमिषान्नं न भुञ्जीत हविष्यान्नेन पारणम् ।।७४।।

यदा तु पारणायोग्या लभ्यते द्वादशी तदा ।।

तस्यां नातिक्रमो युक्तस्तदभावे त्रयोदशी।।७५।।

एकादशी द्वादशी च श्रवणर्क्षेण संयुता ।।

विष्णुशृंखलको नाम बुधवारे विशिष्यते ।।७६।।

दशम्यां संयतो भूत्वा प्रातरेकादशीदिने ।।

कृत्वा तु सङ्गमे स्नानं प्रहरेप्रहरे द्विजाः ।।७७।।

अनेन विधिना कृत्वा विजयायां व्रतोत्तमम् ।।

सर्वपापं क्षयं नीत्वा विष्णुलोके वसेन्नरः ।। ७८ ।।

चतुर्युगानां दिव्यानां यावत्स्याद्विष्णुरूपधृक ।।

तावदेव हि सर्वत्र सार्वभौमो भवेन्नरः ।। ७९ ।।

त्रेतायां दशजन्मानि मध्यदेशेषु भो द्विजाः ।।

ततश्च भारते वर्षे वेदवेदांतसारवित् ।।

पुत्रपौत्रधनैर्युक्तो लक्षदो नृपसन्निभः ।। 2.2.8.८० ।।

जायते दश जन्मानि त्रेतायां ब्राह्मणोत्तमः ।।

सपत्नीकश्च दीर्घायुर्धर्मकर्मसु पूजितः ।। ८१ ।।

भाद्रे मासि सिते पक्षे द्वादश्यां पृथिवीपतिम् ।।

शत्रुमुत्थापयेत्प्राह्णे शुभलग्ने शुभक्षणे ।। ८२ ।।

शल्यशाल्मलिकस्यापि सप्तपर्णीयकस्य च ।।

एषामन्यतमं वृक्षं चंपकस्यार्जुनस्य वा ।। ८३ ।।

बृहत्कदंबवृक्षस्य द्विचत्वारिंशदंगुलैः ।।

द्वात्रिंशदंगुलैर्वापि मानद्वयमथापि वा ।।

त्रिव्यायामं च प्रथमं द्वाविंशहस्तमेव वा ।। ८४ ।।

हस्तः षोडशवारस्य गृहस्थस्य विशिष्यते ।।

हस्तत्रयेण विप्रस्य द्वादश क्षत्रियस्य तु ।। ८५ ।।

अष्टहस्तं तु वैश्यस्य शूद्रस्य पञ्चहस्तकम् ।।

अभ्रतः श्वेतच्छत्रं स्यात्पताका च पुरेपुरे ।। ८६ ।।

घनसारसमायुक्तां कर्पूरमंडनान्विताम् ।।

रक्तवस्त्रपरिच्छन्नां पुष्पमाल्यैरलंकृताम् ।। ८७ ।।

मञ्चस्थां कारयेत्पूजां भक्त्या च सुदृढो नरः ।।

सप्तरात्रं चरेत्पूजामैन्द्रमन्त्रेण मन्त्रवित् ।। ८८ ।।

काकादीन्न स्पृशेज्जातु वैरपक्षे विशेषतः ।।

पताकाया निपाते तु राष्ट्रहानिं समादिशेत् ।। ८९ ।।

पताके निस्सृते भग्ने महिषाणां विनाशनम् ।।

स्थूणापाते च भग्ने वा चाश्वहानिं समादिशेत् ।। 2.2.8.९० ।।

तस्करश्च कुले तस्य प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।।

तद्विष्णोरिति मंत्रेण शतपद्मसमन्वितम् ।। ९१ ।।

विष्णुमुद्दिश्य जुहुयादयुतं पिप्पलस्य च ।।

ग्रहाणां च त्रिभागेन चायुतं जुहुयाद्बुधः ।। ९२ ।।

आदित्यस्याद्भुतमिदं द्विजपाते तु भो द्विजाः ।।

कपोतपाते शुक्रस्य काकादौ भौममादिशेत् ।। ९३ ।।

भूकंपे जायते विष्टं गुरोरद्भुतमादिशेत् ।।

कीटविद्धे कृते विप्राश्चन्द्रस्याद्भुतमादिशेत् ।। ९४ ।।

पताके निस्सृते भग्ने राहोरद्भुतमादिशेत्।। ९५ ।।

शिवा रुवंति चान्द्रस्य वानरो वा स्पृशेत्क्वचित् ।।

केतोरद्भुतमुद्दिष्टं भूमिकंपे तु ते द्विजाः ।। ९६ ।।

त्रयोदशीं सितां प्राप्य पुष्पैर्नानाविधैरपि ।।

कामदेवं समभ्यर्चेद्गन्धाद्यैः सुमनोहरैः ।। ९७ ।।

चैत्रे मासि सिताष्टम्यां शनौ शतभिषा यदि ।।

गंगाया यदि लभ्येत सूर्यग्रहशतैः समा ।। ९८ ।।

सेयं महावारुणीति ख्याता कृष्णत्रयोदशी ।।

अस्यां स्नानं च दानं च श्राद्धं वाक्षयमुच्यते ।। ९९ ।।

मधुमासे सिते पक्षे दम्भभञ्जी चतुर्दशी ।।

तस्यां मदनमूले च अक्षरं काममर्चयेत् ।। 2.2.8.१०० ।।

स याति परमं स्थानं मदनस्य प्रभावतः ।।

जुगुप्सितवचोभिस्तु सम्यक्तुष्टो मनोभवः ।। १०१ ।।

अनन्तस्य व्रतं वक्ष्ये सर्वपापप्रणाशनम् ।।

अनन्तं सुखमाप्नोति यः कुर्याद्भक्तिमान्नरः ।। १०२ ।।

द्वादश्यां पूजिते शक्रे ध्वजके वास्तुयष्टिषु ।।

ततः शुक्लचतुर्दश्यामनन्तं पूजयेद्धरिम् ।। १०३ ।।

कृत्वा दर्भमयानन्तं वारिधान्यान्वितं तथा ।।

पूजयेच्चन्दनैर्गन्धैर्नैवेद्यैर्विविधैरपि ।। १०४ ।।

चतुर्दश फलैर्मूलैर्जलजैः कुसुमैरपि ।।

यवगोधूमशालीनां चूर्णैर्नैकतमस्य च ।। १०५ ।।

कृत्वा पूपाह्वयं तस्मै दद्यादेकं श्रुतेक्षितम् ।।

स्वयमेकं तु भुञ्जीत दद्यात्सत्रस्य दोरकम् ।। १०६ ।।

चतुर्दशग्रन्थियुतं कुंकुमेन विलेपितम् ।।

चतुर्दशसूत्रमयं सूत्रं कार्पासमेव च ।। १०७ ।।

अतः प्रेत चतुर्दश्यां भोजयित्वा तपोधनान् ।।

दानं दत्त्वा द्विजेभ्यश्च यमलोकं न गच्छति ।। १०८ ।।

ततः प्रेतकथां श्रुत्वा शाकैर्नक्तं समाचरेत् ।।

चतुर्दशं द्वादशं वा सप्तमं वापि पञ्चमम् ।। १०९ ।।

मानमात्रादिकं कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। 2.2.8.११० ।।

माघे मासि वटापायः कस्य पापं पुनीमहे ।।

स्नात्वा तत्र चतुर्दश्यां समये तारकामये ।। १११ ।।

संभवेत्फाल्गुने मासि या च कृष्णा चतुर्दशी ।।

शिवरात्रिरिति ख्याता सा जगत्सर्वकामदा ।। ११२ ।।

दिवा तस्या अलाभे तु रात्रियोगे व्रतं चरेत् ।।

चतुर्दशी अमाविद्धा तद्व्रतं परिवर्जयेत् ।। ११३ ।।

तिथियोगे च शर्वर्यां संपूर्णे व्रतमाचरेत् ।।

कामविद्धा सा च पूज्या रात्रियोगे चरेद्व्रती ।। ११४ ।।

प्रहरेप्रहरे स्नानं स्वयं स्नात्वा शिवस्य च ।।

कारयेद्विधिवद्भक्त्या होमं कुर्याद्यथाविधि ।। ११५ ।।

अथ वक्ष्यामि चैत्रादिमासे तु पूर्णिमा यथा ।।

चित्रानक्षत्रसंयुक्तो गुरुपूर्णो विधुर्यदि ।।

महाचैत्रीति सा ज्ञेया पूर्णिमाक्षयपुण्यदा ।। ११६ ।।

विशाखादिषु भेदेषु पूर्णचन्द्रो गुरुश्चरेत् ।।

महावैशाखिकाद्यास्तु पूर्णिमा द्वादश स्मृताः ।। ११७ ।।

महाज्यैष्ठी विशेषोऽयं प्राजापत्ये यथा रविः ।।

गुरुपूर्णचन्द्रो ज्येष्ठायां महाज्यैष्ठीति सा स्मृता ।। ११८ ।।

विनापि गुरुणा चन्द्रः कृत्तिका पूर्णिमा तथा ।।

तथा महाकार्त्तिकी सा तिथिः पुण्यतमा भवेत् ।। ११९ ।।

रोहिण्यां तु स्थितश्चन्द्रः पौर्णमास्यां तु कार्त्तिके ।।

महाकार्त्तिकी तथापि स्यात्स्वर्गलोकेऽपि दुर्लभा ।। 2.2.8.१२० ।।

चित्रा वा यदि वा पूर्णा यदा स्यात्पूर्णिमातिथिः ।।

महाचैत्री तथापि स्यादश्वमेधफलप्रदा ।। १२१ ।।

रविणा कृत्तिकायोगाद्रविवारे च पूर्णिमा ।।

महाचैत्री तथापि स्याद्दत्तस्याक्षयकारिका ।। १२२ ।।

एवं गुरौ गुरोर्योगे महाचैत्री प्रकीर्तिता ।।

तत्र स्नानं च दानं च जपो नियम एव च ।। १२३ ।।

सर्वमक्षयतां याति फलं चैवाश्वमेधिकम् ।।

पितरस्तर्पिता यांति वैष्णवं लोकमक्षयम् ।। १२४ ।।

भरण्यां कार्त्तिके मासि यदि स्यात्पूर्णिमा तिथिः ।।

गंगाद्वारे तु महती वैशाखी पुण्यदा स्मृता ।। १२५ ।।

शालग्रामे महाचैत्री कृतपुण्या महातिथिः ।।

गंगाद्वारे तु महती वैशाखी पुण्यदा स्मृता ।। १२६ ।।

पुरुषोत्तमे महाज्यैष्ठी महाषाढी तु शृंखले ।।

महाश्रावणी केदारे महापुण्यतमा मता ।। १२७ ।।

महाभाद्री बदर्यां च कुजोऽपि स्यान्नरस्तथा ।।

महाकार्त्तिकी पुष्करे च कान्यकुब्जे तथोत्तरं ।। १२८ ।।

महती मार्गशीर्षे स्यादयोध्यायां तथोत्तरे ।।

महापौषी पुण्यतमा महामाघी प्रयागतः ।। ।। १२९ ।।

महाफाल्गुनी नैमिषे च निर्दिष्टाः स्युर्महाफलाः ।। 2.2.8.१३० ।।

अत्र स्म विहितं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् ।।

सर्वमक्षयतां याति वर्द्धते चाधिकं फलम् ।। १३१ ।।

आश्विने पौर्णमासी तु कौमुदीति प्रकीर्तिता ।।

अस्यां चन्द्रोदये लक्ष्मीं पूजयेद्विधिवन्नरः ।। १३२ ।।

निर्वतयेन्न यः श्राद्धं प्रभाते पैतृकं द्विजः ।।

इन्दुक्षये मासिमासि प्रायश्चित्तीयते तु सः ।। १३३ ।।

चन्द्राश्विने तु कृष्णायां पञ्चदश्यां यथाविधि ।।

कृत्वा स्नानादिकं कर्म सोपवासो दिनं नयेत् ।।१३४।।

प्रदोषसमये लक्ष्मीं पूजयित्वा यथाविधि ।।

दीपवृक्षान्यथा वृक्षाँल्लक्ष्मीप्रीत्यै समुत्सृजेत् ।। ।। १३५ ।।

नदीतीरे गिरौ गोष्ठे श्मशाने वृक्षमूलतः ।।

चतुष्पथे निजागारे चत्वरे तान्निधापयेत् ।। १३६ ।।

द्विर्भोजनममावास्यां न कर्तव्यं कदाचन ।।

शर्वर्यां च विशेषेण माघफाल्गुनयोर्नरैः ।।१३७।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागेऽष्टमोऽध्यायः ।। ८ ।।

प्रवरविचारवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

वक्ष्ये प्रवरसंतानं यथाक्रममिति द्विजाः ।।

यद्विना व्यत्ययो यस्मात्तस्माच्छास्त्रानुसारतः ।। १ ।।

प्रवरत्रयं काश्यपस्य काश्यपाशावनैर्ध्रुवम् ।।

पञ्चाश्वगौतमस्याद्य गौतमश्चोय एव च ।। २ ।।

च्यवनो जामदग्न्यश्च आप्लवायनमेव च ।।

मोकुन्यांगिरसभास्याज्जामदग्न्याप्लवायनम् ।। ३ ।।

शांडिल्यासितदैवलाः प्रवरत्रयमेव च ।।

पराशरस्य च तथा स्वयं शांबवशिष्ठकम् ।। ४ ।।

आत्रेयमाचार्यणस्याबालप्रवरमेव हि ।।

वात्स्यवास्यायनौ चैव उरुकंटक एव च ।। ५ ।।

अर्थक्षीरमित्रावरुणं पञ्चमं परिकीर्तितम्।।

औतथ्यस्य त्रयं विद्याद्वाल्मीकोऽवरमेव हि ।। ६ ।।

औतथ्यस्य च वाशिष्ठमैन्द्रे चक्रं च क्रौञ्चायनं तथा ।।

औतथ्येति समाख्यातं माहिष्यं च्यवनं तथा ।। ७ ।।

उरुकंटत्रयं विद्यात्कौशिकस्य त्रयं तथा ।।

यद्गालो देवराट् ख्यातः कुशिकाद्याश्च भो द्विजाः ।।८।।

विश्वामित्रो देवराट्च स्वयं चैव त्रयं मतम् ।।

घृतकौशिकस्य कुशिका विश्वामित्राघमर्षणम् ।। ९

चण्डकौशिकस्य च तथा देवराट् देवरातकम्।।

विश्वामित्रे तु विख्यातः सुमन्तोरेव एव हि ।। 2.2.9.१० ।।

तरुंकशाकटायनः स्वयमेव प्रवरत्रयम् ।।

भ्रमद्वयं जैमिनेश्च स्वयं वाशिष्ठमेव च ।। ११ ।।

शंखमांगिरसच्यवनं शंखभस्य त्रयं मतम्।।

वात्स्यस्य च्यवनो नाम आप्लवायनकस्तथा ।। १२ ।।

सावर्णस्य तु सावर्ण्यच्यवनजामदग्निभार्गवम् ।।

आप्लवायनेति पाठीने एक एव तु सत्तमाः ।। १३ ।।

कृष्णाजिनस्य कृष्णाजिनं विश्वामित्रस्य जैमिनम् ।।

कात्यायनस्य कात्यायनगार्ग्यायणत्रयं तथा ।। १४ ।।

वात्स्यायनेति विख्यातं कुशिकस्य च पंचमम् ।।

अमुं च विश्वामित्रं च जामदग्न्याप्लवायनम् ।। १५ ।।

गार्ग्यस्य गार्ग्यसामुंच तथांगिरस एव च ।।

बार्हस्पत्यभरद्वाज इति पंच प्रकीर्तितम् ।। १६ ।।

वशिष्ठस्य च वासिष्ठं च तथांगिरस एव च ।।

मित्रावरुणसंयुक्तं तावत्तस्य प्रकीर्तितम्।। १७ ।।

जाह्वकर्णभवकर्णौ प्रवरौ परिकीर्तितौ ।।

उपमन्युरुपमन्योस्तथेन्द्रः सह एव च ।। १८ ।।

तदुत्तमेति त्रितयं मित्रावरुणस्य च त्रयम् ।।

आत्रेयगौतमांगिरसप्रवरत्रयमेव हि ।। १९ ।।

कमंडलोत्पलमित्रामित्रावरुण एव च ।।

कमंडलुश्चेति त्रितयं प्रवरत्रयमेव च ।। 2.2.9.२० ।।

च्यवनस्य तथा ज्ञेयमूर्वच्यवनाप्लवायनम् ।।

अथ स कस्यांगिरसबार्हस्पत्य एव त्रयम् ।। २१ ।।

आगस्त्यस्य अगस्तिश्च माहश्च च्यवनेति च ।।

विश्वामित्रे देवरात औतथ्येति तथैव च ।। २२।।

ये नोक्ता ये ऽप्यविज्ञातास्ते प्रोक्ताः काश्यपाज्जगत् ।। २३ ।।

इति श्रीभविण्ये महापुराणे मध्यम पर्वणि द्वितीयभागे नवमोऽध्यायः ।। ९ ।।

वास्तुयागवर्णनम्

thumb|500px|वास्तुपुरुष

thumb|500px|वास्तुपुरुषः.

।। सूत उवाच ।। ।।

वास्तुयागमथो वक्ष्ये बलिमण्डलपूर्वकम् ।।

अंकुरार्पणकं कृत्वा मध्ये कुर्याच्च मंडलम् ।। १ ।।

त्रिहस्ता पिंडिका कार्या चतुरस्रा उदक्प्लवा ।।

प्रादेशमात्र उत्सेधो दर्पणांतर्निभो भवेत् ।। २ ।।

मध्ये संमार्जयेद्विद्वान्पादान्नव यथाक्रमात्।।

कोणे चतुष्पदं ज्ञेयं दिक्षु त्रिपदकं क्रमात् ।। ३ ।।

पञ्चकं युग्मपादेन चतुर्दिक्षु ततः परम् ।।

कोणे चतुष्पदं स्थाप्यं चतुष्कोणे विभावयेत् ।। ४ ।।

चतुष्कोणं बहिः कुर्यात्कोणे चापि चतुष्टयम् ।।

द्वात्रिंशच्च भवेद्बाह्ये चातश्चापि त्रयोदश ।। ५ ।।

चत्वारिंशत्पञ्चयुता मिलित्वा वास्तुदेवताः ।।

शिखी चैवाथ पर्जन्यो जयंतः कुलिशायुधः ।। ६ ।।

सूर्यः सत्यो वृषश्चैव आकाशं वायुरेव च ।।

पूषा च वितथश्चैव गुहान्यश्च यमस्तथा ।।७।।

गन्धर्वो मृगराजस्तु मृगाः पितृगणास्तथा ।।

दौवारिकोऽथ सुग्रीवः पुष्पदन्तो जलाधिपः ।। ८ ।।

असुरः पशुपाशौ च रोगो हि मोक्ष एव च ।।

भल्लाटः सोमसर्पौ च अदितिश्च दितिस्तथा ।। ९ ।।

बहिर्द्वादश इत्येतानीशानादीन्यथाक्रमम् ।।

ईशानादिचतुष्कोणं संस्थितान्पूजयेद्बुधः ।। 2.2.10.१० ।।

आपश्चैवाथ सावित्रो जयो रुद्रस्तथैव च ।।

अर्यमा सविता चैव विवस्वान्विबुधाधिपः ।। ११ ।।

मित्रोऽथ राजयक्ष्मा च सप्तमः पृथिवीधरः ।।

अष्टमस्त्वापवत्सस्तु परिधौ ब्रह्मणः स्मृतः ।। १२ ।।

पूर्वादिषु तथा पूज्या गन्धपुष्पैः पृथग्विधैः ।।

पंचचत्वारिंशदेतच्चरक्या च चतुर्थकम् ।। १३ ।।

मिलित्वा ऊनपञ्चाशदुत्तमा वास्तुदेवताः ।।

नान्यत्र योजयेद्विप्राः प्रासादे च विशेषतः ।। १४ ।।

बहिः कोणे चरक्यादि चरकं च विदारिकाम् ।।

पूतनां च ततः पश्चाद्वायव्ये पापराक्षसीम् ।। १५ ।।

स्वैःस्वैर्मंत्रैश्च गंधाद्यैः पूजयेत्कुसुमादिना ।।

यथोक्तेन बलिं दद्यात्पायसान्नेन वा पुनः।। १६ ।।

रेखाः सर्वत्र शुक्लेन पद्मं रक्तेन भावयेत् ।।

रञ्जयेदेव वर्णेन बहिष्पञ्चरजेन तु ।। १७ ।।

देववर्णानथो वक्ष्ये यथावदनुवर्णिताः ।।

रक्तो गौरस्तथा शोणः सितरक्तः सितस्तथा ।। १८ ।।

पीतः शुक्लश्च धर्मश्च पूषा रक्तः प्रकीर्तितः ।।

श्यामः शुक्रश्च कृष्णश्च पीतः शुक्लो यथाक्रमम् ।। १९ ।।

पीतो भृंगः पुनः शुक्लः कृष्णः शुक्लस्तथैव च ।।

रक्तः शुक्लश्च शोणश्च कृष्णरक्तस्तथैव च ।। 2.2.10.२० ।।

धूम्रपीतो रक्तपीतः शुक्लः कृष्णश्च श्यामकः ।।

रक्तवर्णेन द्वात्रिंशद्दश वर्णाः प्रकीर्तिताः ।। २१ ।।

शुक्लशोणं पुनः श्वेतं सिंदूराभं प्रकीर्तितम् ।।

पांडुरकुंकुमाभं च रक्तं ज्ञेयं च पीतकम् ।। २२ ।।

शुक्लपीतं च श्वेतं च गौरं चेत्यष्टवर्णकम् ।।

पीतं रक्तं च श्यामं च गौरं चेति चतुष्टयम्।। २३ ।।

धरणीमदनं वाद्ये शंभुवर्णादिप्रक्रमात् ।।

शुक्लेन रञ्जयेद्द्वारान्पुरद्वारं च मध्यमे ।। २४ ।।

मध्येंते ऊनपञ्चाशत्सर्वं च वास्तुकर्मणि ।।

चत्वारिंशद्द्वारयुतं गृहदेवकुलेऽपि च ।। २५ ।।

महाकूपे तथा श्वेतो अन्यत्रापि प्रशस्यते ।।

सुलिप्ते च शुचौ देशे सार्धहस्तप्रमाणतः ।। २६ ।।

दश पूर्वायता रेखा दश चैवोत्तरायताः ।।

एकादशीपदं कुर्याद्रेखाभिः पदकेन तु ।। २७ ।।

सर्ववास्तुविभागेन विज्ञेया नवका नव ।।

पदस्थान्पूजयेद्देवांस्त्रिंशत्पञ्चादशदेव तु ।।२८।।

द्वात्रिंशद्बाह्यतः पूज्याः पूज्यागारे त्रयोदश ।।

मध्ये नव पदे ब्रह्मा तस्याप्यष्टौ समीपगाः ।।२९।।

चतुर्दिक्षु षट्पदं तु त्रिपदं तु चतुष्पदम् ।।

पदैकं तु चतुष्कोणे एष वास्तुविनिर्णयः ।।

चरक्यादि ततो हित्वा चत्वारिंशच्च पंचकम्।। ।। 2.2.10.३० ।।

अपरं मण्डलं वक्ष्ये यथावदनुपूर्वशः ।।

नवरेखाप्रयोगेण नवकोष्ठान्प्रकल्पयेत् ।। ३१ ।।

द्विचतुष्कोष्ठकैर्दिक्षु यजेतार्यमणं ततः ।।

विवस्वंतं ततो मित्त्रं महीधरमतः परम् ।। ३२ ।।

कोणेषु कोष्ठद्वंद्वेषु बाह्यादिपरिकीर्तितम् ।।

सावित्रं सवितारं च शक्रमिन्द्रं जयं पुनः ।। ३३ ।।

रुद्रं रुद्रजयं चैव वायुं जृंभकमेव च ।।

पिलिपिच्छं च मेधावी विदारी पूतना तथा ।। ३४ ।।

क्रमादीशानपर्यंतां जयंतः शक्रभास्करौ ।।

सत्योवृषांतरिक्षौ च दिशि प्राच्यामवस्थिताः ।। ३५ ।।

अग्निः पूषा च वितधो यमश्च गृहरक्षकः ।।

गंधर्वो भृंगराजश्च मृगो दक्षिणमाश्रिताः ।। ३६ ।।

निर्ऋतिर्दौवारिकश्च सुग्रीववरुणौ ततः ।।

पुष्पदंतस्वरौ शोषरोगौ प्रत्यग्दिशि स्थिताः ।। ३७ ।।

प्राणवायुश्च नागश्च सोमो भल्लाट एव च ।।

मुद्गलाख्यो दित्यदिती कुबेरस्य दिशि स्थिताः ।। ३८ ।।

मिलित्वा च त्रिपञ्चाशत्तेभ्यः पूर्वे बलिं हरेत् ।।

पिण्याकैः परमान्नैर्वा पूर्वोक्तैर्वा यथा क्रमात्।। ३९ ।।

रक्तमर्यमणं ध्यायेच्चतुर्भिर्बहुभिर्वृतम् ।।

श्वेताश्ववाहनं दिव्यं किरीटैः स्वैर्विभूषितम् ।। 2.2.10.४० ।।

आकृष्णेनेति मन्त्रस्य स्वर्ण ऋषिजगतीछन्दः सवित्रर्यमप्रीतये विनियोगः ।। ४१ ।।

विवस्वंतं पीतवर्णं पीताम्बरधरं शुभम् ।।

मेषस्थं च महाकायं देवगन्धर्वसेवितम् ।।४२।।

एतातविषंतीति मंत्रस्य कर्दम ऋषिः पंक्तिश्छन्दः कमलादेवताविवस्वत्प्रीतये विनियोगः ।। ४३ ।।

मित्रं ध्यायेच्छुक्लवर्णं श्वेतहंसोपरिस्थि तम् ।।

त्रिनेत्रं त्रिभुजं चैव श्वेतांबरधरं शुभम् ।। ४४ ।।

कयानश्चीति मंत्रस्य जयंत ऋषिर्गायत्री छन्दः शङ्करो देवता मित्रप्रीतये विनियोगः ।। ।।४५।।

प्रीतं महीधरं ध्यायेद्वृषभोपरि संस्थिम्।।

त्रिभुजं पद्महस्तं च व्यालयज्ञोपवीतिनम् ।।४६।।

त्र्यम्बकमिति मंत्रस्य गर्गऋषिस्त्रिष्टुप् छन्दो हरो देवता महीधरप्रीतये विनियोगः ।। ४७ ।।

सावित्रीं श्वेतवर्णां च सर्वलक्षणसंयुताम् ।।

द्विभुजां पीतवस्त्रां च श्वेतसिंहासने स्थिताम् ।। ४८ ।।

रक्ताम्बरधरां रक्तां रक्तमालोपशोभिताम् ।। ४९ ।।

तद्वर्षं इति मंत्रस्य गौतम ऋषिर्विराट् छन्दः सूर्यो देवता सवितृप्रीतये विनियोगः ।। 2.2.10.५० ।।

शक्रं ध्यायेत्पीतवर्णं शुक्लकैरावतस्थितम् ।।

सर्वदेवैः स्तूयमानं द्विभुजं पीतवाससम् ।।५१।।

त्रातारमिति मंत्रस्य भार्गव ऋषिस्त्रिष्टुप् छन्दो नरसिंहो देवता इन्द्रजयप्रीतये विनियोगः ।। ५२ ।।

रुद्रं ध्यायेच्छ्वेतवर्णं वृषभारूढविग्रहम् ।।

नागयज्ञोपवीतं च सर्वलक्षणसंयुतम् ।। ५३ ।।

नमस्ते रुद्रेति मंत्रस्य गायत्री छंदस्त्र्यंबको देवता रुद्रप्रीतये विनियोगः ।। ५४ ।।

रक्तं रुद्रं जयं ध्यायेद्रक्तपद्मोपरि स्थितम् ।।

रक्तश्यामांबरधरं द्विभुजं रक्तवाससम् ।। ५५ ।।

त्र्यंबकमिति मन्त्रस्य गायत्रीच्छन्दो महेशो देवता रुद्रजयप्रीतये विनियोगः ।। ५६ ।।

अपि श्वेतं ततो ध्यायेद्वराभयकरं परम् ।।

सर्वलक्षणसंपन्नं श्वेतपद्मोपरि स्थितम् ।। ५७ ।।

ईशान इति मंत्रस्य मरीचिर्ऋषिः पंक्तिच्छन्दो वायुर्देवता अपां प्रीतये विनियोगः।।

आपवत्सं पीतवर्णं मेषारूढं चतुर्भुजम् ।।५८।।

पद्मशंखधरं वामे वराभयकरं परम् ।। ५९।।

वरुणस्योत्तंभनमसीति मन्त्रस्य नरोत्तम ऋषिर्विराट् छन्दो वरुणो देवता आवयः प्रीतये विनियोगः ।।2.2.10.६०।।

कोणसूत्रस्योभयतः श्वेतकोष्ठद्वये पुनः।।

शर्वं ध्यायेद्रक्तवर्णं वृषभोपरि संस्थितम् ।।६१।।।।

द्विभुजं च त्रिनेत्रं च जटाभारोपशोभितम् ।।६२।।

माला स्वाहेति मंत्रस्य भार्गव ऋषिर्गायत्रीछन्दो महादेवो देवता शर्वप्रीतये विनियोगः।।।६३।

गुहं ध्यायेत्पीतवर्णं पीतपद्मासनस्थितम ।।

नानाभरणशोभाढ्यं कुण्डलाद्यैरलङ्कृतम् ।। ६४ ।।

स बोध इति मन्त्रस्य अगस्तिर्ऋषिर्गायत्री छन्दो हरो देवता गुहप्रीतये विनियोगः ।। ६५ ।।

अर्यम्णं द्विभुजं रक्तं रक्तमाल्योपशोभितम्।।

रक्तपद्मासनस्थं च देवगन्धर्वसेवितम् ।। ६६ ।।

वातो वारेति मंत्रस्य काश्यप ऋषिरनुष्टुप्छन्दो वायुर्देवता अर्यमप्रीतये विनियोगः।।६७।।

ध्यायेच्च जम्भकं श्वेतं द्विभुजं कुटिलाननम् ।।

करालवदनं घोरं वराहोपरि संस्थितम् ।। ६८ ।।

कुविदोगवय इति मन्त्रस्य विश्वामित्र ऋषिर्जगती छन्दः सोमो देवता जंभकप्रीतये विनियोगः ।।६९।।

पिलपिच्छं रक्तवर्णं रक्तमाल्यैरलङ्कृतम् ।।

रक्तपद्मासनस्थं च रक्ताभरणशोभितम् ।। 2.2.10.७० ।।

देवस्य हेति मन्त्रस्य पंक्तिश्छंदः शची देवता पिलपिच्छप्रीतये विनियोगः ।। ७१ ।।

पीतां च चरकीं ध्यायेद्रक्तमाल्यैरलंकृताम् ।।

सुचारुवदनां भव्यां गुञ्जाहारोपशोभिताम् ।। ७२ ।।

तद्वर्षं इति मन्त्रस्य जटिल ऋषिर्बृहती छन्दो भवो देवता चरकीप्रीतये विनियोगः ।। ७३ ।।

श्यामां विदारिकां ध्यायेत्त्रिनेत्रां च चतुर्भुजाम्।।

नानागणयुतां देवीं पङ्कजद्वयधारिणीम् ।। ७४।।

श्रीश्च ते इति मन्त्रस्य वरुण ऋषिर्नृसिंहो देवता विदारिकाप्रीतये विनियोगः ।। ७५ ।।

रक्तां च पूतनां ध्यायेत्पङ्कजस्थां सुशोभनाम् ।।

सर्वाभरणसंपन्नां सर्वालंकारशोभिताम् ।। ७६ ।।

मयि गृह्णामीति मंत्रस्य विवस्वानृषिर्नारायणो देवता पूतनाप्रीतये विनियोगः ।। ७७ ।।

पूर्वादिदिक्षु सर्वासु सार्धाद्यंतपदेषु च ।।

ईशानं जटिलं श्वेतं शूलहस्तं महाभुजम् ।।७८।।

त्रिनेत्रं वृषभारूढं नागहारो पशोभितम् ।। ७९ ।।

आयुःशीर्षाण इति मंत्रस्य वामदेव ऋषिर्बृहती छन्दो धरणीधरो देवता ईशानप्रीतये विनियोगः ।। 2.2.10.८० ।।

रक्तं ध्यायेच्च पर्जन्यं द्विभुजं पीतवाससम् ॥

दक्षिणे परशुं ध्यायेदोंकारं च तथापरे ॥ ८१॥

कयानश्चेति मन्त्रस्य धर्म ऋषिर्बृहती छन्दो भवो देवता पर्जन्य प्रीतये विनियोगः ॥८२।।

जयन्तं श्वेतं श्वेतवृषभारूढं ध्यात्वा।।

मानस्तोकेति मन्त्रस्य शक्त्यृषिस्त्रिष्टुप्छन्दः शङ्करो देवता जयंतप्रीतये विनियोगः ॥ ८३ ॥

शुक्लं पीतं द्विभुजमैरावतस्थं वज्रधरं ध्यात्वा मूलबीजेन स्थापयेत् ।। ८४ ।।

भास्करं रक्तद्विभुजं रक्ताश्वस्थं ध्यात्वा मायाबीजेन पूजयेत् ।।८५।।

सत्यं च द्विभुजं श्वेतं त्रिनेत्रं पीतवाससं मन्दकुंदबीजेन पूजयेत्।।

वृषं पीतं वृषभारूढमाकाशबीजेन पूजयेत् ।।८६।।

ऋक्षं नीलं चतुर्भुजं महिषारूढम् ।।

आच्छीम इति मन्त्रस्य होता यक्ष ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः शंकरो देवता ऋक्षप्रीतये विनियोगः ।। ८७ ।।

अग्निमारभ्य पूजयेत् ।।

अग्निं रक्तं सप्तजिह्वं रक्तवाससं पिङ्गाक्षं ध्यात्वा ।।

अग्निदूतमिति मंत्रस्य भरद्वाज ऋषिस्त्रिष्टुच्छन्दः शंकरो देवता अग्निप्रीतये विनि योगः ।। ८८ ।।

वितथं रक्तमजवाहनं द्विभुजं ध्यात्वा गायत्र्या पूजयेत् ।। ८९ ।।

गायत्र्या विश्वामित्र ऋषिर्गायत्रीछन्दः सविता देवता वितथप्रीतये विनियोगः ।।2.2.10.९०।।

यमं कृष्णमहिषारूढं दण्डहस्तं ध्यायेत् ।।

अच्छिय इति मन्त्रस्य त्रिष्टुप्छन्दो भवानी देवता यमप्रीतये विनियोगः ।।९१।।

गृहे क्षेत्रं रक्तमूर्ध्वकेशं महाभुजं रक्तवाससं ध्यात्वा वह्निबीजेन पूजयेत् ।।९२।।

गन्धर्वं श्वेतं द्विभुजं पद्मासनस्थं ध्यात्वा यमबीजेन पूजयेत् ।।९३।।

भृङ्गराजं रक्तसिंहासनारूढं दिव्ययज्ञोपवीतिनं ध्यायेत् ।। ९४ ।।

होता यस्केति मन्त्रस्य भार्गव ऋषिर्गायत्रीछन्दो यशो देवता भृंगराजप्रीतये विनियोगः ।। ९५ ।।

मृगं पीतं मृगारूढं पीतवाससं ध्यात्वा ।।

कदाचनेति मन्त्रस्य वामदेवऋषिर्बृहती छन्दो वामदेवो देवता मृगप्रीतये विनियोगः ।।९६।।

नैर्ऋतार्द्धपदेषु च ।।

निर्ऋतिं पीतं श्वेतं पद्मासनस्थं ध्यात्वा ।।

कैदाचनेति मन्त्रस्य पंक्तिश्छन्दः सविता देवता निर्ऋतिप्रीतये विनियोगः ।।९७।।

नैर्ऋतार्द्धपदेषु च दौवारिकं श्वेतशरभारूढं त्रिनेत्रं सर्वाभरणभूषितं ध्यात्वा ।।

होतस्वेति मन्त्रस्य नरसिंहऋषिर्बृहती छन्दो गणेशो देवता दौवारिकप्रीतये विनियोगः ।। ९८ ।।

श्यामं सुग्रीवं कृष्णमेषारूढं पीतवाससं ध्यात्वा ।।

स्वादित्येति मन्त्रस्य त्रिष्टुप्छन्दो वामनो देवता सुग्रीवप्रीतये विनियोगः ।। ९९ ।।

सुमित्रिया न इति मन्त्रस्य कन्दर्पऋषिः पङ्क्तिश्छन्दः सूर्यो देवता वरुणप्रीतये विनियोगः ।। 2.2.10.१०० ।।

पुष्पदंतं पीतं मेषारूढं पीतवाससं ध्यात्वा ।।

या ओषधीरिति मन्त्रस्य मन्मथ ऋषिर्जगती छन्दो वायुर्देवता पुष्पदंतप्रीतये विनियोगः ।। १०१ ।।

असुरं कृष्णं कृष्णमाल्यैरलंकृतं कृत्वा ।।

आकृष्णेति मन्त्रस्य हिरण्यवर्ण ऋषिर्जगती छन्दः सविता देवता असुरप्रीतये विनियोगः ।। ।। १०२ ।।

असुरं कृष्णं नागहारान्वितं पद्मासनस्थं ध्यात्वा ।।

आब्रह्मन्निति मंत्रस्य नलिन ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो भवानी देवता सोमप्रीतये विनियोगः ।। १०३ ।।

रोगं कृष्णं नीलेन्दीवरधरं श्वेतवृषभारूढं ध्यात्वा ।।

नमस्ते रुद्र इति मन्त्रस्य नारद ऋषिः पंक्तिश्छन्दः श्रीर्देवता रोगप्रीतये विनियोगः ।। १०४ ।।

वायुकोणादारभ्य पूजयेत् ।।

वायुं धूम्रवर्णं ध्वजहस्तं मृगारूढं ध्यात्वा ।।

देवा इति मन्त्रस्य बृहती छन्दो यमो देवता नागप्रीतये विनियोगः ।। १०५ ।।

श्वेतं सोमं श्वेतवर्णासनस्थं ध्यात्वा भद्रबीजेन पूजयेत् ।। ।। १०६ ।।

रक्तं भल्लाटं पीतवाससं ध्यात्वा वह्निबीजेन पूजयेत् ।।

पीतवाससमजवाहनं हारकेयूरान्वितं वायुबीजेन मंदराद्यैः पूजयेत् ।। ।। १०७ ।।

रक्तां दितिं नागहारान्वितां रक्तपद्मासनस्थां ध्यात्वा ।।

मानार्थं इति मन्त्रस्येति पूजयेत् ।। १०८ ।।

मानो त्वा इति मंत्रस्य भार्गव ऋषिः पंक्तिश्छन्दः पृथिवी देवता दितिप्रीतये विनियोगः ।। १०९ ।।

अदितिं पीतवर्णां सिंहारूढां पीतांबरधरां ध्यात्वा ।।

हिरण्यवर्ण इति मंत्रस्य जनार्दन ऋषिर्बृहती छन्दः सोमो देवता अदितिप्रीतये विनियोगः ।। 2.2.10.११० ।।

एवं यथा विधायाथ होमं कुर्याद्यथाविधि ।।

होमांते दक्षिणां दद्यात्काञ्चनं हेमसंयुतम् ।। १११ ।।

तडागयागपक्षे तु सुवर्णं चार्धमेव वा ।। ११२ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे दशमोऽध्यायः ।। १० ।।

पूजाक्रमवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

अथ पूजाक्रमं वक्ष्ये पुराणस्मृतिचोदितम् ।।

उत्तरे पश्चिमे वाथ पूर्वे चापि समाचरेत् ।। १ ।।

नदीतीरे नेमिप्रांते दशद्वादशसंख्यया ।।

मंडलं रचयेद्विप्राश्चरुकद्वयसंयुतम् ।। २ ।।

त्रिभागं विभजेत्क्षेत्रं मध्यभागद्वयेन तु ।।

त्रिहस्तवेदिकां कुर्यात्तालोत्सेधामुदक्प्लवाम् ।। ३ ।।

उत्तराशे दक्षिणे चारत्निहस्तांतरेऽपि च ।।

त्रिमेखलां हस्तमात्रां गुणवेदीसमन्विताम्।। ४ ।।

मूले सार्धं च शुक्लां च मेखलां तु तथैव च ।।

चतुरंगुलिकां वेदिं मध्योन्नतां प्रकल्पयेत् ।। ५ ।।

षट्सप्तांगुलिकां योनिं पश्चिमे मेखलोपरि ।।

विन्यसेन्नाभिसंयुक्तमेवं कुण्डं प्रकल्पयेत् ।। ६ ।।

श्राद्धं वृद्ध्यात्मकं कुर्यात्संकल्पं मानसं चरेत् ।।

श्राद्धार्थं नैव संकल्पेत्तथा वै देवदर्शने ।। ७ ।।

गयाश्राद्धार्थकं चाष्टतीर्थश्राद्धार्थमेव च ।।

ऐशान्यां कलशे देवं पूजयेद्गणनायकम् ।। ८ ।।

मध्ये कुण्डे महांश्चैव विष्णुदेवं दिगीश्वरान्।।

ब्रह्माणं चाग्निकुण्डे तु स्वैः स्वैर्मन्त्रैः प्रपूजयेत् ।। ९ ।।

प्राणायामं विधायाथ भूतशुद्धिं समाचरेत् ।।

ध्यायेद्वाटवीशपुरुषं सर्वलक्षणसंयुतम् ।। 2.2.11.१० ।।

श्वेतं चतुर्भुजं शांतं कुण्डलाद्यैरलंकृतम् ।।

पुस्तकं चाक्षमालां च वराभयकरं परम् ।। ११ ।।

पितृवैश्वानरोपेतं कुटिलभ्रूपशोभितम् ।।

करालवदनं चैव आजानुकरलंबितम् ।। १२ ।।

thumb|500px|वास्तुपुरुष

thumb|500px|वास्तुपुरुषः.

मूर्धन्यग्निं समाविश्य मुखे वायुः समाहितः ।।

पृथ्वीधरोर्यमा चैव तथाष्टवनेष्टितौ ।। १३ ।।

वक्षस्थले ऽपरां संध्यां यजेच्चैव यथाविधि ।।

नेत्रयोर्दितिपर्जन्यौ श्रोत्रे दितीज्यपुत्रकौ ।। १४ ।।

सर्पेन्द्रावासनस्थौ च वामे दक्षं विभावयेत् ।।

सत्यसोमाग्नयस्तत्र राहोः पंच च पंच च ।। १५ ।।

रुद्रश्च राजयक्ष्मा च वामहस्ते व्यवस्थितौ ।।

पार्श्वे तु दक्षिणे तद्वद्विरथश्च महर्क्षकः।। १६ ।।

उभौ ज्ञेयौ तथा जान्वोरुभौ गन्धर्वपुष्पकौ ।।

जंघयोर्भृंगसुग्रीवौ स्फिचोर्दौवारिको गणः ।। १७ ।।

जयशक्रौ तथा मेढ्रे पदयोः पितरस्तथा ।।

एवं ध्यात्वा न्यसेत्पुष्पं सोमे नैवं विचिंतयेत् ।। १८ ।।

मन्दरं दीर्घयुक्तेन षडङ्गानि समाचरेत्।।

तावद्वीर्यं ततः कृत्वा प्रणवं ब्रह्मणेति च ।। १९ ।।

वास्त्वीशाय विद्महेति तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ।।

अनेन स्नपनं कुर्यात्पूजाद्रव्याणि प्रोक्षयेत् ।। 2.2.11.२० ।।

आसनं पूजयेत्पूर्वं धर्मेणापि स्वशक्तितः ।।

आदौ तु भास्करं सूर्यं शचीनाथं गणाधिपम् ।। २१ ।।

आधारशक्तिं पृथिवीं पूजयेत्तत्र पङ्कजम् ।।

बंदीशासनमित्युक्तं पूजयेदासनं ततः ।। २२ ।।

सितचन्दनयुक्तेन श्वेतपुष्पं प्रगृह्य च ।।

हरेर्ध्यानं ततः कुर्यात्स्थापयेन्मध्यमण्डले ।।२३।।

आवाह्य चासनं दद्यात्ततः पाद्यादिकत्रयम् ।।

मधुपर्कं ततो दद्याद्वास्तोष्पतिमथेश्वरम् ।। २४ ।।

अस्य मन्त्रस्य च ऋषिश्छन्दो गायत्रमीरितम् ।।

देवता च भवेद्ब्रह्मा योजयेदश्वमेधकम् ।। २५ ।।

मंदरं विजयं सोमं महादेवं च माधवम् ।।

रुद्रं हरं जयं भं च पूर्वादिदलमूलके ।। २६ ।।

जया च विजया चैव सत्या माया शिवांबिका ।।

हासिनी कामिनी चैता दलमूलेषु भावयेत् ।। २७ ।

पुष्पाञ्जलित्रयं दद्याद्वास्तोष्पतय इत्यपि ।।

अर्घ्यमंत्रेण गंधाद्यैः पूजयेद्भूतिमिच्छता ।।२८।।

वास्तोष्पते भव मते इति ध्यात्वा ऋतं चेति मंत्रेण पूजयेत् ।।

ऋषिर्नारायणश्छन्दो गायत्री परिकीर्तितम् ।। २९ ।।

सूर्यश्च देवता ख्यातः प्रीणितः कुलिशायुधः ।।

सूर्यं रक्तासनारूढं द्विभुजं रक्तवाससम् ।। 2.2.11.३० ।।

रक्तपद्मद्वयधरं कुंडलाद्यैः सुशोभितम्।।

एवं ध्यात्वा तु मतिमान्हंसं समंत्रमीश्वरम्।।३१।।

हंसस्य इति मंत्रस्य ऋषिरौतथ्य ईरितः ।।

पंक्तिश्छन्दः स्वयं देवो विनियोगस्तु प्रीतये ।।३२।।

नीलोत्पलद्वयधरं सत्यं मृत्यूपरिस्थितम्।।

स्वच्छश्वेतांबरधरं वरदं भक्तवत्सलम् ।।३३।।

स्वं मदात्वमिति मन्त्रेण श्वेतचन्दनपुष्पकैः ।।

पूजयेत्परया भक्त्या वस्त्रालंकारभूषणैः ।।३४।।

उद्धर्षण इति मंत्रेण कृष्णपुष्पैरथार्चयेत् ।।

सत्यव्रत ऋषिश्चास्य त्रिष्टुप्छन्दोऽस्य देवता ।।

सविता चैव विज्ञेयः प्रीतये च वृषस्य च ।।३५।।

शुल्कवर्णं तथाकाशमृष्टिसंघैश्च संस्तुतम् ।।

घटस्थं द्विभुजं ध्यायेद्गदापद्मविधारिणम् ।।३६।।

शन्नो देवीति पठनाद्गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् ।।

ऋषिः स्यात्कर्दमो विप्राश्छन्दो जागतिका तथा ।।

देवता च भवेच्चाग्निराकाशप्रीतये न्यसेत् ।।३७।।

ध्वजहस्तमहाबाहुं मरुद्भिश्चोपसेवितम्।।

द्विभुजं धूम्रवर्णं च वायुं ध्यात्वा प्रपूजयेत्।।३८।।

राजान इति मन्त्रेण पूजयेत्सिततंडुलैः।।

ऋषिर्नारायणच्छन्दो गायत्री देवता द्विजाः।।३९।।

देवता च भवेद्वायुः प्रीतये तस्य योजयेत् ।।

पूषारक्तश्च द्विभुजो रक्तपद्मासनस्थितः ।।2.2.11.४०।।

राजान इति च ऋचा पूजयेद्गन्धचन्दनैः।।

गोभिलोस्य ऋषिः पङ्क्तिश्छन्दोऽथ जगती स्मृतम् ।।

देवता च भवेद्वायुः प्रीतये विनियोजयेत् ।।४१।।

वितथं श्यामवर्णं च चतुर्भिर्बाहुभिर्वृतम्।।

मृगाक्षपाशखट्वाङ्ग शूलं च दधतं करैः ।।

मेषारूढं विशालाक्षं राजानो मह्यमीरयन् ।। ४२ ।।

गृहक्षतं तथा शुक्लं चतुर्भिर्गर्दभैर्वृतम् ।।

शूलं दंडं च खड्वांगं दधतं वृषवाहनम् ।। ४३ ।।

पीतवस्त्रधरं देवं जटामुकुटसंयुतम् ।।

आशुः शिशान इति मन्त्रेण पूजयेद्गन्धचन्दनैः ।। ४४ ।।

पुष्पदंत ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दश्च परिकीर्तितम् ।।

ईश्वरस्य देवताया प्रीतये विनियोजयेत् ।। ४५ ।।

यमं ध्यायेत्कृष्णवर्णं महिषस्थं द्विबाहुकम् ।।

दण्डपाशधरं चैव केयूराद्यैर्विभूषितम्।। ४६ ।।

ईशानेति च मन्त्रेण पूजयेत्कुसुमादिना ।।

वामदेव ऋषिः पंक्तिश्छन्दः कालोस्य देवता ।। ४७ ।।

षडाननं च गन्धर्वं पीतं ध्यायेच्चतुर्भुजम् ।।

पीतांबरधरं चैव नानाभरणभूषितम् ।। ४८ ।।

यद्देव इति मन्त्रेण पूजयेत्कुसुमादिना ।।

हारीतोस्य ऋषिः प्रोक्तो जगतीछन्द ईरितम् ।।

हिरण्यगर्भो देवतास्य प्रीतये विनियोजयेत् ।। ४९ ।।

भृङ्गराजं जटारूढं स्वच्छं पीतांबरं शुभम् ।।

चक्षुः पीतेति मन्त्रेण पूजयेद्गन्धचंदनैः ।। 2.2.11.५० ।।

ऋषिश्चागस्तिराख्यातस्त्रिष्टुप्छन्दः प्रकीर्तितम् ।।

विश्वेदेवा देवता च भृङ्गराजस्य प्रीतये ।। ५१ ।।

पीतं मृगं मृगारूढं जटामुकुटमंडितम् ।।

परो देवा इति मंत्रेण पूजयेद्बलिपायसैः ।। ५२ ।।

कपिलश्च ऋषिः प्रोक्तो गायत्री छन्द ईरितम् ।।

वरुणो देवता चास्य प्रीतये विनियोजयेत् ।। ५३ ।।

ध्यायेत्पितृगणं शुक्रं चतुर्भिर्बाहुभिर्वृतम् ।।

पितृभ्य इति मन्त्रेण पूजयेत्कुसुमादिना ।। ५४ ।।

शुनःशेप ऋषिश्चास्य त्रिष्टुप्छन्दश्च देवता ।।

विश्वेदेवाः समाख्याताः पितृमेधेन पूजयेत् ।। ५५ ।।

दौवारिकं चाष्टभुजं कृष्णवर्णं विचिन्तयेत् ।।

रक्तवस्त्रपिंगलाक्षं कृष्णव्याघ्रोपरि स्थितम् ।। ५६ ।।

यो नः पितेति मन्त्रेण पूजयेद्भक्तितत्परः ।। ५७ ।।

वैश्वानर ऋषिश्चास्य गायत्री छन्द ईरितम् ।।

देवता च भवेच्छक्तिर्विनियोगश्च पूजने ।। ५८ ।।

शंखाभं चैव सुग्रीवं द्विभुजं चक्रधारिणम् ।।

हंसारूढं महाकायं बलिविज्ञानकारणम् ।। ५९ ।।

शंखपद्मधरं चैव महिषस्थं विचिन्तयेत्।।

स इषु हस्तेति मंत्रेण पूजयेद्रक्तभूषणैः ।। 2.2.11.६० ।।

ऋषिः शंखस्तथाच्छन्दः पङ्क्तिः सोमोऽथ देवता ।।

श्वेतं जलाधिपं ध्यायेद्गन्धर्वाद्यैश्च वेष्टितम् ।। ६१ ।।

ऋष्यासनगतं ध्यायेच्छ्वेतगन्धेन चर्चयेत् ।।

बृहस्पते परिदीया इति मंत्रेण भक्तितः ।। ६२ ।।

त्र्यंबकोऽस्य ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो देवो जलाधिपः ।।

ध्यायेच्च असुरं रक्तं करालं नरवाहनम् ।। ६३ ।।

दशभिर्बाहुभिर्युक्तं कृष्णवस्त्रानुलेपनम् ।।

शन्नो देवीति मंत्रेण कृष्णपुष्पैः प्रपूजयेत्।। ६४ ।।

ऋषिर्वैश्वानरश्छन्दो विराडित्यभिधीयते।।

वैश्वानरोत्तरो देवः प्रीतये तस्य योजयेत् ॥ ६५॥

शेषं षडाननं ध्यायेत्कृष्णं च मधुपिंगलम् ॥

मेषस्थं कुण्डलोपेतं नागयज्ञोपवीतिनम् ॥

उद्वर्ष इति मन्त्रेण पूजयेद्भूतिमिच्छता ॥ ६६॥

पापं रक्तं त्रिनेत्रं च रक्तं प्रान्ते विचिन्तयेत् ॥

रक्तश्मश्रुधरं चैव वरहस्तं विचिन्तयेत् ॥ ६७।।

सिद्धो वीरेति मन्त्रेण कृष्णपुष्पैरथार्चयेत्।।

यमं च कृकराक्षं च आकुञ्चन्मूर्धजे द्विजाः।।६८।।

कपिलोऽस्य ऋषिश्छन्दोऽनुष्टुप् चैव प्रकीर्तितम् ।।

देवता च यशः ख्यातं प्रीतये विनियोजयेत् ।। ६९ ।।

यमं च कृकराक्षं च क्षमाकुञ्चितमूर्धजम् ।। ।।

खरस्थं द्विभुजं ध्यायेदिमं मन्त्रमुदीरयेत् ।। 2.2.11.७० ।।

वासुकिः स्यादृषिश्चास्य पंक्तिश्छन्दश्च देवता ।।

हिरण्यगर्भ इत्युक्तः प्रीतयेऽस्य नियोजयेत् ।। ७१ ।।

अर्धपीतं च द्विभुजं रक्ताक्षं धूम्रमेव वा ।।

देवताभिश्च संपन्नं वातो वारेतिरेव च ।। ७२ ।।

ऋषिर्वायुश्च गायत्री छन्दो वायुश्च देवता ।। ७३ ।।

मुग्धरक्तं शंखचक्रगदापद्मधरं तथा ।।

पीतवस्त्रं पन्नगस्थं हारकेयूरमंडितम् ।। ७४ ।।

अवसृष्टा परापत इति मन्त्रेण पूजयेत् ।।

अग्निश्चास्य ऋषिः प्रोक्तच्छन्दः सोमश्च देवता ।। ७५ ।।

पीतं भल्लाटकं ध्यायेत्पद्मस्थं रक्तभूषणम् ।।

द्विभुजं पद्महस्तं च देवमेवं विचिन्तयेत् ।।

यन्मातुरिति मन्त्रेण पूजयेत्सिततंडुलैः ।। ७६ ।।

जम्भकोऽस्य ऋषिश्छन्दो गायत्री समुदाहृता ।।

देवता च भवेत्कुम्भः प्रीतये विनियोगतः ।। ।। ७७ ।।

सोमं ध्यायेच्छ्यामरूपं पद्मासनगतं परम् ।।

नानाभरणसम्पन्नं किरीटवरधारिणम् ।।

मर्माणितेति मन्त्रेण गन्धाद्यैरपि पूजयेत् ।। ७८ ।।

ऋषिः स्वार्थो वेदश्छन्दो जगतीत्यभिधीयते ।।

देवता च भवेत्सोमः प्रीयते विनियोजयेत् ।। ७९ ।।

दर्पं ध्यायेत्कृष्णवर्णं कृष्णांबरधरं तथा ।।

नागयज्ञोपवीतिं च शिखिस्तंभं द्विजोत्तमाः ।। 2.2.11.८० ।।

पश्चदीशेति मन्त्रेण गन्धाद्यैः परिपूजयेत् ।। ८१ ।।

मन्त्रश्चास्य ऋषिश्चास्य पञ्चायत नमीरितम् ।।

पंक्तिश्छन्दस्तथा प्रोक्तं देवः पञ्चाननः स्मृतः ।। ८२ ।।

श्यामवर्णां दितिं ध्यायेद्द्विभुजां पीतविग्रहाम् ।।

सर्वलक्षणसंपन्नां सर्वालंकारशोभिताम् ।। ८३ ।।

सुपर्णोऽसीति मन्त्रेण पूजयेत्पीतचन्दनैः ।। ८४ ।।

ऋषिर्नारायणश्छन्दो जगती परिकीर्त्यते ।।

भवेद्देवो भार्गवश्च इष्टार्थे परिपूजयेत् ।। ८५ ।।

रक्ताभामदितिं ध्यायेत्सर्वालंकारभूषिताम् ।।

शुक्रांभारितिमन्त्रेण गन्धाद्यैरभिपूजयेत् ।। ८६ ।।

वामदेव ऋषिश्चास्य गन्धाद्यैरभिपूजयेत् ।

देवः शुक्रः समाख्यातः स्तुतौ च विनियोजयेत् । । ८७

ईशानादिकोणगतान्पूजयेत्सुसमाहितः ।

आपं ध्यायेच्छुक्लवर्णं कुण्डलाद्यैर्विभूषितम् । । ८८

इदं विष्णुरिति मन्त्रेण त्रिगन्धेन समर्चयेत् । । ८९

ऋषिः स्यात्कर्दमश्छन्दो विराडित्यभिधीयते । । 2.2.11.९०

देवः सोमः समाख्यातः प्रीतये विनियोजयेत्।।

सरितं द्विभुजं रक्तं रक्तश्वेतांबरान्वितम्।।९१।।

पयसा शुक्ल इति मन्त्रेण पूजयेत्कमलादिना ।। ९२ ।।

नारायण ऋषिश्चास्य पंक्तिश्छन्दः प्रकीर्त्यते ।।

नारायणः स्वयं देवः प्रीतये विनियोजयेत् ।। ९३ ।।

जयं ध्यायेत्पीतवर्णं द्विभुजं वरहस्तकम् ।।

देवं किरीटसम्पन्नं सर्वालंकारभूषितम् ।। ९४ ।।

दृष्ट्वा परिश्रुत इति मन्त्रेणानेन पूजयेत् ।।

ऋषिर्नारायणश्छन्दः पंक्तिः सोमोऽथ देवता ।।९५।।

रुद्रं ध्यायेद्रक्तवर्णं शीतांशुकृतशेखरम्।।

द्विभुजं शूलहस्तं च डमरुं च पराभवेत् ।।९६।।

दिवो मूर्धन्निति मन्त्रेण ऋषयः समुदाहृताः।।

ऋषिः स्यात्काश्यपश्छन्दो विराडित्यभिधीयते ।।९७।।

स्वयं देवो विनियोगः स्तुतौ च विनियोजयेत् ।।

द्विभुजं रक्तपद्मस्य पंकजद्वयधारिणम् ।। ९८ ।।

अस्य किरीट इति मन्त्रेण रक्तस्रक्चन्दनादिभिः ।।

पूजयेत्परया भक्त्या ऋषिर्नील उदाहृतः ।।

त्रिष्टु्प्छन्दो देवता स्याद्ध्रदोपि परिकीर्तितः ।। ९९ ।।

सवितारं तथा ध्यायेत्पद्मस्थं द्विभुजप्रभुम्।।

नानाभरणशोभाढ्यं सप्ताश्वरथमंडितम् ।। 2.2.11.१०० ।।

यद्देवा इति मन्त्रेण गन्धाद्यैः परिपूजयेत् ।।

ऋषिरौतथ्य आख्यातः प्रीतये विनियोजयेत् ।। १०१ ।।

ध्यायेद्रक्तं विवस्वन्तं द्विभुजं पद्मविग्रहम्।।

अविद्या इति मन्त्रेण पूजयेद्गन्धचन्दनैः ।। १०२ ।।

ऋषिर्गन्धः समाख्यातस्त्रिष्टुप्छन्दश्च ईरितम् ।।

देवता च भवेत्सोमः स्तुतौ च विनियोजयेत् ।। १०३ ।।

विबुधाधिपं ततो ध्यायेत्पीतं वृषभवाहनम् ।।

चतुर्भुजं यष्टिहस्तमक्षमालैकहस्तकम् ।।

त्रिनेत्रं रक्तवस्त्रं च मुकुटाद्यैरलंकृतम् ।। १०४ ।।

ऋषिर्हारीत इत्युक्तो जगतीच्छन्द ईरितम् ।।

देवता च भवेच्छक्तिः प्रीतये विनियोजयेत् ।। १०५ ।।

मित्रं ध्यायेच्छुक्लवर्णं वराभयकरं परम् ।।

मेषस्थं च त्रिनेत्रं च किरीटवरमंडितम् ।। १०६ ।।

धनाकरस्त्विति मन्त्रेण पूजयेद्दधिपायसैः।।१ ०७।।

ऋषिरौतथ्य इत्युक्तो जगती छन्द ईरितम् ।।

देवता च भवेद्यक्ष्मा प्रीतये विनियोजयेत् ।।१०८।।

पीतास्यं राजयक्ष्याणं करालं च विचिंतयेत्।।

यशो रूपमिति मन्त्रेण गन्धाद्यैः परिपूजयेत् ।। १०९ ।।

दध्यङ्ङाथर्वण ऋषिर्गायत्री छन्द ईरितम् ।।

यक्ष्मा च देवता चैव स्तुतौ च विनियोज येत् ।।2.2.11.१ १ ०।।

शुक्लांबरधरं ध्यायेद्द्विभुजं शिखिवाहनम् ।।

यमं विनेति मंत्रेण पूजयेद्भक्तितत्परः ।।१११।।

ऋषिः स्यान्नारदः प्रोक्तश्छन्दोनुष्टुप्प्रकीर्तितम् ।।

विवस्वान्देवता चैव क्रतौ च विनियोजयेत् ।।११२।।

एवं ध्यात्वा विवस्वंतं महाकायं महोदरम् ।।

अभिन्नरूपमंत्रेण गन्धाद्यैः परिपूज येत् ।। ११३ ।।

काश्यपोस्य ऋषिश्छन्दस्त्रिष्टुब्देवः शचीपतिः ।। ११४ ।।

बहिरीशानकोणेषु देवादीन्परिपूजयेत् ।।

कूष्माण्डैर्वरणापुष्पैः शौरकैर्वा समर्चयेत् ।। ११५ ।।

पीतां करालिकां ध्यायेच्चरकीं वरवर्णिनीम् ।।

स्वब्जस्थां द्विभुजां चैव गुञ्जाहारोपशोभिताम् ।। ११६ ।।

पीतिन्यरूपमन्त्रेण पूजयेद्भूतिमिच्छुकः ।।

बलदेव ऋषिश्चास्य छन्दो गौरी च देवता ।। ११७ ।।

ध्यायेद्विदारिकां रक्तां नवयौवनसंयुताम् ।।

पवित्रेण पुनीहीति मंत्रेणानेन पूजयेत् ।। ११८ ।।

ऋषिर्गर्गः समाख्यातस्त्रिष्टुप्छन्दोस्य देवता ।।

रुद्रोऽपि च समाख्यातः स्तुतौ च विनियोजयेत् ।। ११९ ।।

पापादिराक्षसीं ध्यायेत्सौरभेयोपरिस्थिताम् ।।

कया न इति मंत्रेण पूजयेद्गन्धचन्दनैः ।। 2.2.11.१२० ।।

ऋषिः सुवर्ण आख्यातः पङ्क्तिश्छन्दः प्रकीर्तितम् ।।

देवता च महादेव इष्टार्थे विनियोजयेत् ।। १२१ ।।

कुण्डवेद्या अंतरे च स्थापवेद्विधिवद्बुधः ।।

पर्वताग्रमृदं चैव गजदंतमृदं तथा ।। १२२ ।।

वल्मीके संगमे चैव राजद्वारचतुष्पथात् ।।

कुशमूलमृदं चैव यज्ञियस्य वनस्पतेः ।। १२३ ।।

इन्द्रवल्ली तथाक्रांत अमृती त्रपुषस्य च ।।

मालती चंपकं चैव तथा उर्वारुकस्य च ।। १२४ ।।

पारिभद्रस्य पत्रैश्च परितः परिवेष्टनम् ।।

पञ्चतुंगस्य परितो मुखे कुर्यात्फणान्वितम् ।। १२५ ।।

श्रीफलं बीजपूरं च नालिकेरं च दाडिमम् ।।

धात्रीं जंबुफलं चैव अन्यया दोषमादिशेत् ।।१२६।।

पञ्चरक्तं सुवर्णं च निक्षिपेद्वरुणं यजेत् ।।

पञ्चोपचारैर्विधिवद्गन्धपुष्पादिभिर्यजेत्।।१२७।।

उद्वर्तन इति मन्त्रेण वरुणं च पुनर्यजेत् ।।१२८।।

अस्य मंत्रस्य च ऋषिर्विष्णुश्छन्द उदाहृतम् ।।

गायत्री देवता पाशी प्रीतये विनियोजयेत् ।। १२९ ।।

पञ्चगंधान्विनिक्षिप्य हस्तं दत्त्वा पठेत्ततः ।। 2.2.11.१३० ।।

सर्वे समुद्राः सरितः सरांसि च महाह्रदाः।।।

आयांतु सर्वपापघ्नाः सर्वलोकसुखावहाः ।। १३१ ।।

गंगाद्याः सरितः सर्वास्तीर्थानि जलदाः नदाः ।।

आयांतु यजमानस्य दुरितक्षयकारकाः ।। १३२ ।।

अघोराज्यष्टककृता वास्तोष्पतय इत्यपि ।।

शतं वा चाष्टसंयुक्तं सहस्रं वा विशेषतः ।। १३३ ।।

शतार्धं वा हुनेद्विप्रस्तिलैर्वा तंडुलैः सह ।।

पालाशैर्वा पिप्पलैर्वौदुम्बरैर्वा समाचरेत्।।१३४।।

पयोदध्यादिभिर्वापि मध्वाज्यैर्वा विशिष्यते।।

अन्येषां च व्रतेनैव एकैकामथ वाहुतिम्।।१३५।।

अष्टाविंशतिभिश्चान्यैरष्टाष्टौ पंचपंच वा ।। १३६ ।।

चरक्यादींश्चासनैश्च पिष्टकैर्वटकेन वा ।।

रक्तपुष्पेण पत्रेण त्रिमध्वक्तेन यत्नतः ।। १३७ ।।

वास्तोष्पते दृढं जप्त्वा यजेद्वास्तुपतिं यदा ।।

पंचोपचारैर्विधिवत्सांगोपांगैरनंतरम् ।।१३८।।

बलिमासादयेत्पश्चाद्दद्यादेकैकशः क्रमात्।।

ब्राह्मणैश्चैव दद्याच्च सदा आज्यं समाक्षिकम् ।। १३९ ।।

शाल्यन्नं शिखिने दद्यात्तथा नीलोत्पलानि च ।।

ओदनं सोत्पलं दद्यात्पर्जन्याय विचक्षणः ।। 2.2.11.१४० ।।

जयाय पिष्टकं कार्यमिन्द्राय घृतमोदकः ।।

सूर्याय पिष्टकान्नं च सत्याय यवपूलिकाम् ।।१४१।।

भ्रमाय मत्स्यमांसान्नं शष्कुलीमथ पिष्टकम् ।।

वायव्ये च तथा सक्तून्पूष्णे चापूपमेव हि ।। १४२ ।।

वितथाय कलायान्नं गृहर्क्षाय समाक्षिकम् ।।

पूष्णेथ कृशरान्नं च शाल्यन्नं च निवेदयेत् ।। १४३ ।।

गन्धर्वाय कस्तूरिकान्नं कृशरं भृंगराजके ।।

मृगाय यावकान्नं च पितृभ्यो मुद्गपायसम् ।।१४४।।

दौवारिकाय कृशराननडुंहे च पूपकम् ।।

पायसं पुष्पदंताय वरुणाय च पिष्टकम् ।। १४५ ।।

असुराय मोदकांश्चैव दद्यादापिक्षये सुराम्।।

घृतोदनं च सोमाय कणान्नं यक्ष्मणे ददेत् ।। १४६ ।।

रोगाय घृतलड्डूकं सपायसगुडौदनम् ।।

अक्षाय विविधान्नं च भल्लाटाय तथैव च ।। १४७ ।।

सोमाय मधुशाल्यन्नं नागाय गुडपिष्टकम् ।।

अदित्यै चापि गोधूमं घृतपक्वं निवेदयेत् ।। १४८ ।।

दित्यै दद्यात्तथा क्षीरं सितशर्करया सह ।।

क्षीरान्नं चैव पूष्णे च आपवत्साय वै दधि ।। ।। १४९ ।।

सावित्र्यै लड्डुकान्नं च सवित्रे च गुडौदनम् ।।

जयाय घृतमन्नं च मिष्टान्नं च विवस्वते ।। 2.2.11.१५० ।।

विरूपाय च तद्दद्याद्धरिद्रान्नं तथैव च ।।

घृतौदनं च चित्राय रुद्राय घृतपायसम् ।। १५१ ।।

मांसौदनं यक्ष्मणे च कृशरं वरुणाय च ।।

अर्यम्णे शर्करापूपं बहिर्दद्याच्चतुष्टयम् ।। ।। १५२ ।।

चित्रौदनं समांसं च मत्स्यान्नं गुडपिष्टकम् ।।

प्रतिदेवोपरि क्षीरं घृतक्षीरसमन्वितम् ।।

तीर्थतोयसमायुक्तं सुगन्धेन समन्वितम्।।१५३।।

पताका देववर्णेन दद्याद्ब्रह्मादिषु क्रमात् ।।

मंत्रं जपेत्स्वसामर्थ्यात्स्वसामर्थ्यात्स्तुतिं पठेत् ।। १५४ ।।

पुरुषस्तवस्य सूर्य ऋषिर्जगती छन्दः ।।

सविता देवता सोमपाके स्तुतौ विनियोगः ।। १५५ ।।

।। शंकर उवाच ।। ।।

विष्णुर्जिष्णुर्विभुर्यज्ञो यज्ञियो यज्ञपालकः ।।

नारायणो नरो हंसो विष्वक्सेनो हुताशनः ।। १५६ ।।

यज्ञेशः पुण्डरीकाक्षः कृष्णः सूर्यः सुरार्चितः ।।

आदिदेवो जगत्कर्ता मण्डलेशो महीधरः ।। १५७ ।।

पद्मनाभो हृषीकेशो दाता दामोदरो हरिः ।।

त्रिविक्रमस्त्रिलोकेशो ब्रह्मणः प्रीतिवर्द्धनः ।। १५८ ।।

भक्तप्रियोऽच्युतः सत्यः सत्यवाक्यो ध्रुवः शुचिः ।।

संन्यासी शास्त्रतत्त्वज्ञस्त्रिपंचाशद्गुणात्मकः ।। १५९ ।।

विदारी विनयः शांतस्तपस्वी वैद्युतप्रभः ।।

यज्ञस्त्वं हि वषट्कारस्त्वमोंकारस्त्वमग्नयः ।। 2.2.11.१६० ।।

त्वं स्वधा त्वं हि स्वाहा त्वं सुधा च पुरुषोत्तमः ।।

नमो देवादिदेवाय विष्णवे शास्वताय च ।।

अनंतायाप्रमेयाय नमस्ते गरुडध्वज ।। १६१ ।।

ब्रह्मस्तवमिमं प्रोक्तं महादेवेन भाषितम् ।।

प्रयत्नाद्यः पठेन्नित्यममृतत्वं स गच्छति ।। १६२ ।।

ध्यायंति ये नित्यमनंतमच्युतं हृत्पद्ममध्ये स्वयमाव्यवस्थितम् ।।

उपासकानां प्रभुमेकमीश्वरं ते यांति सिद्धिं परमां तु वैष्णवीम् ।। १६३ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे एकादशोध्यायः ।। ११ ।।

अर्घ्यदानविधिवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

ततो भेर्यादिघोषेण यजमान उदङ्मुखः ।।

कनकतोयेन गन्धेन मुद्गलाग्रेण लेपयेत् ।। १ ।।

ऐशान्यां मध्यभागे वा यजेद्वा सुसमाहितः ।।

वर्तुलाकारयेद्यस्मान्मन इच्छति संजपन् ।। २ ।।

ऋषिः कंठोथ गायत्री छन्द इत्यभिधीयते ।।

देवता पृथिवी चैव स्तुतौ च विनियोजयेत् ।।३।।

विवरे पूजयेत्कर्म ब्रह्माणं च धराधरम् ।।

पृथिवीं गन्धपुष्पाद्यैर्नैवेद्यैर्विविधैरपि ।। ४ ।।

अग्रतोऽष्टदलं लेख्यं स्थापयेत्कलशं ततः।।

मुखे विधाय कनकं राजतेन विनिर्मितम् ।। ५ ।।

शुक्तिशंखसमं वापि विश्वामित्रसमुद्भवम् ।।

पूजयेत्तीर्थतोयेन गन्धपुष्पाक्षतादिना ।।६।।

विष्णुक्रांता वचाकुष्ठचन्दनेन विलोडितम् ।।

क्षीरं च मातुलिंगं च सावित्रं च सदूर्वया ।। ७ ।।

दध्यक्षतं मधुयुतमेवमर्घ्यं च साधयेत् ।।

सितचन्दनवस्त्राद्यैः शाल्यैश्च विविधैरपि ।। ८ ।।

अव्रणं कलशं कृत्वा पञ्चवर्णसमन्वितम् ।।

आवाहयेत्तोयनिधिं मंत्रेणानेन भक्तितः ।। ९ ।।

आयाहि भगवन्देव तोयमूर्ते जलेश्वर ।।

हृद्वर्णार्घ्यं मया दत्तं परितोषाय ते नमः ।। 2.2.12.१० ।।

गृहेभ्यश्चैव सोमाय त्वष्ट्रे चैव च शूलिने ।।

इमं मे वरुणेत्यादि प्रत्येकं स्याद्गतित्रयम् ।। ११ ।।

ततोर्घ्यदानं विधिवत्क्षीरेण हविषा मधु ।।

यजमानः सपत्नीकः कुंभं कुक्षौ निधाय च।।१२।।

हिरण्यगर्भेति मंत्रस्य भरद्वाजऋषिः स्मृतः ।।

छन्दश्च जगती ख्यातं देवता च जलाधिपः।।१३।।

वरुणस्योत्तंभनेति मंत्रस्य जलकुंभं निवेदयेत् ।।

अस्य मंत्रस्य च ऋषिर्नारदः परिकीर्तितः ।।

विराट्छन्दश्च ईशानो देवता समुदाहृता ।।१४।।

मोचयेन्मीनयुग्मं च मेषयुग्मं तथैव च ।।

संभवे पक्षियुग्मं च आडीं वा चक्रवाककम् ।।१५।।

मोचयेन्नागयुग्मं च आयुवृद्धेश्च हेतवे ।।

दिक्षु जीवंतिकां दद्याद्राक्षसेभ्यो बलिं हरेत् ।। १६ ।।

निर्मितं माषभक्तेन रक्तपुष्पैरलंकृतम् ।।

क्षात्रको लक्ष्मणश्चैव मणिभद्रो गणेश्वरः ।।

सबिंदुकेन हंतेन दिक्षु मध्ये यथा क्रमात् ।। १७ ।।

ये भवा भाविनो भूता ये च तेषु मयासिनः ।।

आहरं तु बलिं तुष्ट्या प्रयच्छंतु शुभं मम ।। १८ ।।

इत्युक्त्वा च बलिं दद्यान्नमस्कुर्यादनंतरम् ।।

दद्यात्पयस्विनीं गां च आचार्याय विशेषतः ।। १९ ।।

अन्येषां हि हिरण्यं च गां च दद्याद्द्विजन्मने ।।

व्याहृतिद्वितयं चैव ततो वारुणपंचकम् ।। 2.2.12.२० ।।

प्राजापत्यं स्विष्टकृच्च जुहुयात्तदनंतरम् ।।

घृतैः स्विष्टकृतं नास्ति तथा रसविसारकैः ।। २१ ।।

पद्मोत्पलैर्मातुलिंगैः पनसैर्मातुलुंगकैः ।।

मधूकैर्विश्वपुष्पैश्च तथाम्रातककाशकैः ।। २२ ।।

अभिषेकं ततः कुर्यात्सुवास्त्विति च वै जपन् ।।

दद्यात्पूर्णां च विधिवत्सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत् ।। २३ ।।

पञ्चदोषं पुरस्कृत्य ब्राह्मणानुमतेन च ।।

गृहं प्रविश्य च ततो ब्राह्मणानथ भोजयेत् ।। २४ ।।

दीनांधकृपणे चैव दद्याद्वित्तानुसारतः ।।

ज्ञातिभिः सह भुञ्जीत दधिक्षीरामिषं विना ।। २५ ।।

न क्षीरं च कषायं च भर्जितं शाकमेव च ।।

न काण्डं च न पुष्पं च करीरं च कदाचन ।। २६ ।।

शाल्यन्नं मूलकं चैव पनसाम्रफलानि च ।।

मस्तं मधुघृतगुडं मातुलिंगं ससैंधवम् ।। २७ ।।

बदरं धातकिफलं कुन्द पुष्पं तथा तिलम् ।।

एतत्प्रशस्तं जानीयान्मरीचानि विशेषतः ।। २८ ।।

त्रिरात्रमथ सप्ताहं परित्यज्य खले ततः ।।

पञ्चांगकं ततः कुर्यात्स्थाप येन्नेति युग्मकम् ।। २९ ।।

प्रथमा चार्कहस्तेन द्वितीया दशहस्तिका ।।

वितस्ते तु भवेच्छतं द्विगुणं तदनंतरम् ।। 2.2.12.३० ।।

शतार्धं ततः पश्चात्षष्टिहस्तमनंतरम् ।। ३१ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागेऽर्घ्यदानविधौ द्वादशोऽध्यायः ।।१२।।

अग्निहोत्रविधानवर्णनम्

।।सूत उवाच।। ।।

स्वगृह्याग्निविधिं वक्ष्ये योगभेदेषु सत्तमाः ।।

न परोक्तं विधानेन भयदं कीर्तिध्वंसनम् ।। १ ।।

पुत्रा एव च कन्याश्च जनिष्याश्चापरे सुताः ।।

गृह्या इति समाख्याता यजमानस्य दायदाः ।। २ ।।

तेषां संस्कारयागेषु शान्तिकर्मक्रियासु च ।।

आचार्यविहितः कल्पस्तस्माच्चक्ष इति स्मृतः ।। ।। ३ ।।

त्रिकुशं परिगृह्णाति ततश्च कुरुते दृढम् ।।

ऋषिर्दक्षश्च जगती छन्दो विष्णुश्च देवता ।।४।।

कश्यपस्तृप्यतामिति भूरसीति च शोधनम् ।।

ऋषिः सुवर्ण गायत्री जगती छन्द इष्यते ।।

देवता च भवेत्सूर्यः पृथिवीशोधने न्यसेत् ।। ५ ।।

ऐशान्यादिक्रमेणैव प्रादक्षिण्येन यत्नतः ।।

यत्पवित्रेति मंत्रेण तर्जन्यंगुष्ठयोरपि ।। ६ ।।

कुशगर्भत्रयेणापि भ्रामयेद्वलयाकृति ।।

परिसमूहनमित्युक्तं स्नपनं शृणु सत्तम ।। ७ ।।

ईशानादेश्च संस्कारं कुर्यात्परिसमूहनम् ।।

प्रतिष्ठायां चरेत्यादिनैर्ऋत्यादिग्रहं मखे ।। ८ ।।

परिसमूहनमैन्द्रस्य पर्वतोऽस्य ऋषिः स्मृतः ।।

पंक्तिच्छन्दः समुद्दिष्टमिन्द्राणी चास्य देवता ।। ९ ।।

गोमयं च त्रिगंधं च पंचमूर्तिकयापि च ।।

कनिष्ठं गुह्यकं त्यक्त्वा देवतार्थे न लेपयेत् ।। 2.2.13.१० ।।

मानस्तोकेनेति ऋचा विश्वेदेवश्च पूज्यताम् ।।

ऋषिः स्यात्काश्यपच्छन्दो विश्वदेवः प्रकीर्तितः ।। ११ ।।

योजयेल्लेपयेद्विद्वान्घटमाबद्ध्य सत्तमाः ।।

मध्यमातर्जनीभ्यां च कुशमारभ्य दक्षिणम् ।। १२ ।।

चतुरस्त्रीकृते क्षेत्रं हस्तमानं तथाननम् ।।

यज्वभिरिति मन्त्रेण सूर्यः प्रीणाति सत्तमाः ।। १३ ।।

दक्षे सार्धांगुलं त्यक्त्वा पश्चिमेन परित्यजेत् ।।

उत्तराग्रां लिखेद्रेखामन्यथाऽमंगलं भवेत् ।। १४ ।।

आप्यायस्वेति मन्त्रस्य धन्वतरि ऋषिः स्मृतः ।।

त्रिष्टुप्छन्दः समाख्यातं सविता चात्र देवता ।। १५ ।।

तल्लग्नं दक्षिणे चैकं पूर्वार्द्धद्वादशाङ्गुलम् ।।

अन्यांगुलांतरं चैकं ततः सप्तांगुलं भवेत् ।। १६ ।।

कुशमूलेन स्वर्णेन प्रतिष्ठायां च राजते ।।

अंगुष्ठानामिकाभ्यां च संज्योतीति च संजपन् ।। १७ ।।

संस्मरेन्मित्रा वरुणौ ऋषिरौतथ्यसंज्ञकः ।।

पंक्तिश्छन्दः शिवो देवो रेखामथ च योजयेत् ।। १८ ।।

तेनैवोर्द्ध्वकरौ कुर्याद्दक्षवामे सकृत्सकृत् ।।

भास्वराय क्षिपेदग्नौ तत ऊर्ध्वं रणं स्मृतम् ।। १९ ।।

सदसंपदृषिः कर्णो विराडिति उदाहृतः ।।

छन्द इन्द्रो देवता च पृथिव्या देवता भवेत् ।। 2.2.13.२० ।।

कुशपुष्पोदकेनापि देवतीर्थेन सत्तमाः ।।

पंचगव्येन मतिमान्पञ्चरत्नोदकेन च ।।

पञ्चपल्लवतोयेन महायोगे विशेषतः ।। २१ ।।

अथोनस्य च मन्त्रस्य वरिष्ठः परिकीर्तितः ।।

छन्दोऽथ देवी गायत्री देवता गणनायकः ।। २२ ।।

कीशादग्निं समादाय मे गृह्णामीति संपठन् ।।

मे गृह्णामीति मंत्रस्य ऋषिर्गौतम ईरितः ।।

छन्दोनुष्टुप्समाख्यातं वामदेवोऽथ देवता ।। २३ ।।

क्रव्यादग्निं परित्यज्य क्रव्यादमग्निमीरयन् ।।

मन्त्रेणानेन मतिमान्दक्षिणस्यां विनिक्षिपेत् ।। २४ ।।

अस्य मन्त्रस्य हारीत ऋषिः स्याच्छन्द इष्यते ।।

देवता वामदेवोऽपि दाहेपि विनियोजयेत् ।। २५ ।।

आवाहनं ततः कुर्यात्संसरक्षेति संजपन्।।

संसरक्षेति मंत्रस्य ऋषिर्नील उदाहृतः ।।

विराट् छन्दोऽथ विज्ञेयो देवता च शतक्रतुः ।। २६ ।।

वैश्वानर इति ऋचा अग्निस्थापनमीरितम्।।

मंत्रमाचाति प्रीणाति ऋषिः स्यात्काश्यपः स्मृतः ।।

अनुष्टुप् च भवेच्छन्दो देवता हव्यवाहनः ।। २७ ।।

बध्नासीति च मंत्रेण अग्निं कुर्यात्प्रदक्षिणम् ।।

ऋषिः स्वयंभूराख्यातो विराट्छन्द उदाहृतम् ।।

देवता परमात्मा च नमस्कारेण योजयेत् ।। ।। २८ ।।

ततोग्निदक्षिणे भागे प्रागग्रकुशकुब्जके ।।

द्विहस्ते भवतश्चैव हस्तपानासने अथ ।। २९ ।।

ब्रह्मन्निहोपवेश्यतामिति ब्रह्माणं विनिवेशयेत् ।।

ब्रह्मयज्ञानृचा दोग्ध्री धेनुरिति त्वृचा ।।2.2.13.३०।।

द्वाभ्यामिति च मन्त्राभ्यामिति ब्रह्मप्रवेशनम्।।

शक्रोऽस्य त्रायतामेति शृणु ऋग्भ्यामृषीद्विजाः ।।३१।।

प्रजापतिर्ऋषिश्छन्दस्त्रिष्टुब्देवोऽथ शंकरः ।।

नारदश्च ऋषिश्छन्दस्त्रिष्टुब्देवः शचीपतिः ।। ३२ ।।

अग्नेरुत्तरभागे च हस्तमानांतरेपि च ।।

प्रणीता स्थापनं कुर्याद्दिन एहीति संजपन्।। ३३ ।।

मन्त्रस्य च ऋषिश्छन्दो वामदेवः प्रकीर्तितः ।।

जगती च भवेच्छन्दो देवता च शतक्रतुः ।। ३४ ।।

श्रीपर्णीसहकारोत्थं वरुणस्य विशेषतः ।।

षडंगुलेन विस्तारं विंशत्यंगुलकेन च ।। ३५ ।।

दैर्घ्येण च चतुःख्यातकांगुलं च प्रमाणतः ।।

द्व्यंगुले चरकाकायामासासन्देवकर्मणि ।। ३६ ।।

अभिचारे भवेत्कांस्यं ताम्रं स्याच्छांतिकर्मणि ।।

प्रतिष्ठायां मृन्मयं च अष्टांगुलमथापि वा ।। ३७ ।।

द्वादशांगुलप्रस्तारं तैजसं मानवर्जितम्।।

इमं मे वरुणेनर्चा प्रणीतामथ पूरयेत् ।। ३८ ।।

सागरा अथ प्रीयंतामित्थमाध्यानमाचरेत् ।।

सकृदच्छिन्नदर्भेण दिग्विदिक्षु परिस्तरेत् ।। ३९ ।।

नैर्ऋते दिक्षु सीतः स्याद्वैश्वदेवे तथैव च ।।

कया नश्चित्र इत्यृचा नागः प्रीणाति सत्तमाः ।। 2.2.13.४० ।।

अस्य मंत्रस्य च ऋषिर्भरद्वाज उदाहृतः ।।

छन्दोऽनुष्टुब्देवता च ईशानः परिकीर्तितः ।। ४१ ।।

प्रयोजनादिकं द्रव्यं तत आसादयेत्क्रमात् ।।

दक्षिणादि उत्तरांतं धुवास इत्यृचापि च ।। ४२ ।।

ऋषिः स्यान्नारदश्छन्दोनुष्टुप्चैवाथ देवता ।।

शतक्रतुश्च प्रीणाति योजयेदथ सादरात् ।। ४३ ।।

काष्ठं च पश्चिमे कुर्यात्प्रयच्छन्पश्चिमेन तु ।।

पुरतोऽन्नं पञ्चव्रीहीस्तिलाश्च सहसर्षपान् ।। ४४ ।।

दक्षिणे चैव आपूपं भृंगराजं तथैव च ।।

फलपत्रे वामभागे पिष्टकं दधि दुग्धकम् ।। ४५ ।।

पनसं नारिकेलं च मोदकं लड्डुकं तथा ।।

प्रणीतां च दिग्विदिक्षु स्थापयेदविचारयन् ।। ४६ ।।

प्रणीतां न स्पृशेज्जातु होमकाले कथंचन ।।

स्नानकुंभं च भो विप्रा यावद्यागः प्रवर्तते ।। ४७ ।।

उच्चीरकं मातुलिंगं दूर्वां धात्रीफलानि च ।।

तुलसीमालतीजाती जलजानि विशेषतः ।। ४८ ।।

ऐशान्यां स्थापयेत्सर्वं यच्च वै कंकतीमयम् ।।

नैर्ऋत्येति विशेषोयं यच्च वैकंकती शमी ।। ४९ ।।

यथायोगेन तत्सर्वं ग्राह्यं तत्पत्रमेव च ।।

क्षीरपाके तु क्षीरांते चरुस्थालीमथानयेत् ।। 2.2.13.५० ।।

पविवच्छेदनकुशैश्छिंद्यात्प्रादेशिकं पुनः ।।

छित्त्वा पवित्रं प्रोक्षण्यां स्थापयेद्बलभिदाम्रकम् ।। ५१ ।।

विष्णो रराटमंत्रेण छेदयेदग्रभागतः ।।

पायसेन काठिनेन प्रमथ्नीयात्कदाचन ।। ५२ ।।

न रसेन न कार्ष्णेन न दृढेन कदाचन ।।

ताम्रेण भस्मना चाथ शुक्तिशंखेन वाग्यतः ।।५३।।

छेदयेत्पिञ्जुलीं चापि पवित्रमथ देशिकः।।

विष्णो रराटमंत्रस्य हारीतश्च ऋषिः स्मृतः ।। ५४ ।।

पंक्तिश्छंदो भवेद्देवः संस्कारे विनियोजयेत् ।।

प्रणीताभाजनं गृह्य प्रोक्षणीं पूरयेत्त्रिभिः ।। ५५ ।।

कायतीर्थेन तत्कुर्याद्देवतीर्थेन चेत्यपि ।।

वामहस्ततले पश्चात्स्थापयेत्प्रोक्षणीयकम् ।। ५६ ।।

मध्यमामध्यमांगुष्ठ अपामार्गेण मंत्रिभिः ।।

उत्तानं तत्पवित्रं च पवित्रं तेति संजपन् ।। ५७ ।।

ऋषिः स्याद्गौतमश्छन्दो धर्मराजोऽथ देवता ।।

अथ स्थापितद्रव्याणि प्रोक्षयेत्स्थापयेत्क्रमात् ।। ५८ ।।

सकृद्द्रव्ये त्रिभिः काष्ठैस्त्रिवारं मंत्रपुष्पकैः ।।

स्थिरस्थाने तु संप्राप्तप्रणीतायाश्च दक्षिणे ।। ५९ ।।

प्रादेशांतरतश्चैव आज्यस्थालीमथार्पयेत् ।।

अग्रतो मण्डलं कृत्वा वह्निं विप्रे तु स्थापयेत् ।। 2.2.13.६० ।।

द्यूतं निःसारयेत्तत्तु निरूप्याशु क्रमेण तु ।।

ईशानेति च मंत्रेण अधिश्रपणमीरितम् ।।६१।।

ऋषिर्नारायणश्छन्दः पंक्तिरीशोऽथ देवता।।

पर्यग्निकरणं कुर्यादादराद्द्वयमप्यथ ।। ६२ ।।

अवेक्ष्य ईशमारभ्य दक्षिणावर्तकेन तु ।।

कुलायनीति मंत्रेण ऋषिच्छन्दादिकं स्मरन् ।। ६३ ।।

परिवेष्याज्यस्थालीं च त्रिः सकृद्वा समाहितः ।।

पितरस्तृप्यतामिति संस्कारे मातरः स्मृताः ।। ६४ ।।

ऋषिः स्याज्जमदग्निश्च गायत्री छन्द ईरितम् ।।

देवता च पिनाकी स्यादग्निष्टोमे च योजयेत् ।। ६५ ।।

घृतस्य च तथा त्वं नो ब्रह्मा वै तृप्यतामिति ।।

षडंगुलं स्रुवं पश्चाद्गृहीत्वाग्नौ प्रतप्य च ।। ६६ ।।

त्रिरात्रं तु महायोगे सकृदन्यत्र सत्तमाः ।।

संमार्जयेत्कुशेनापि मूलादग्रं तु सेचयेत् ।। ६७ ।।

अग्रान्मूलं पुनः कुर्यात्संपूज्य च पुनः पुनः ।।

त्रिभिस्त्रिभिः प्रणीतोदे प्रोक्षयेत्तदनंतरम् ।। ६८ ।।

भुवं पुनः प्रतप्याथ प्रोक्षण्युत्तरतो न्यसेत् ।।

आज्यपात्रं पुरस्कृत्य पवित्रं च समाहरेत् ।।६९।।

अंगुष्ठे द्वे अनामे तु गृह्णीयात्तत्पवित्रकम् ।।

अष्टांगुलं मध्यकृत्वो घृतं त्रिः पवनं चरेत् ।।2.2.13.७०।।

पाताले त्रिस्तथाकाशे अवेक्ष्याज्यं ततस्त्रिभिः ।।

प्रोक्षण्यां च तथा कुर्यादधः संप्रोक्ष्य देशिकः ।। ७१ ।।

ततः पायसमादाय उत्थाय च समन्त्र कम् ।।

तूष्णीं दद्यात्तथा चाग्नौ सन्निवेशेन तत्त्वतः ।। ७२ ।।

सपवित्रं दक्षकरे गृहीत्वा प्रोक्षणीयकम् ।।

अष्टांगुले मूलभागे तज्जलेन ईशादितः ।। ७३।।

अग्निं पर्युक्षयेत्पश्चाद्दक्षिणावर्तकेन च ।।

पवित्रं च प्रणीतायां निधाय प्रोक्षणीयकम् ।। ७४ ।।

संयावार्थं च भो विप्रा अग्निवत्तत्र देशिकः ।।

ध्यायेदग्निं रक्तवर्णं स्रुवहस्तं त्रिबाहुकम् ।। ७५ ।।

कमंडलुं परे हस्ते ततो दक्षकरेण तु ।।

स्रुवं गृहीत्वा जुहुयात्तूष्णीमेव समाहितः ।। ७६ ।।

अंते च देवतोद्देशं प्राजापत्यं समीरयन् ।।

प्रणवांतेन जुहुयात्सर्वत्र द्विजसत्तमाः ।। ७७ ।।

वायुकोणं समारभ्य वह्निकोणान्तकेन तु ।।

अच्छिन्नेन घृतेनैव इन्द्राय तदनंतरम् ।। ७८ ।।

अग्नीषोमात्मकं चैव जुहुयाद्राक्षसादितः ।।

ऐशानकोणपर्यंतं ततो नैमित्तिकं चरेत् ।। ७९ ।।

पश्चात्स्विष्टं ततो दद्याद्दद्याच्च मतिभिस्तथा ।।

वारुणं पञ्चकं चैव कृत्वा पूर्णां ततो लभेत् ।। 2.2.13.८० ।।

उद्वाह इति मंत्र स्य अथर्वण ऋषिः स्मृतः ।।

छंदो देवी च गायत्री देवतं चापि वारुणम् ।। ८१ ।।

प्रकृते योजयेन्मन्त्री स्तुतौ चापि नियोजयेत् ।।

त्वन्नोग्न इति मंत्रस्य ऋषिर्वाशिष्ठसंज्ञकः ।।

छंदश्च बृहती ख्यातं तदेवाग्निः प्रकीर्तितः ।। ८२ ।।

इडो गतमिति मन्त्रस्य ऋषिः को गुह्यसंज्ञकः ।।

छन्दश्च जगती ख्यातं देवो विष्णुः प्रकीर्तितः ।। ८३ ।।

उद्वर्तन इति मंत्रस्य ऋषिः को नु प्रकीर्तितः ।।

छन्दो देवी च गायत्री वरुणश्चाधिदेवता ।।८४।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे त्रयोदशोऽध्यायः ।। १३ ।। ।।

मखविधानवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

मखे सर्वत्र ब्रह्माणमृत्विजं वरयेदथ ।।

कुशकण्डीं स्वगृह्येन कृत्वाग्निं चार्चयेत्ततः ।। १ ।।

आघाराज्यभागौ तु महाव्याहृतयस्त्रयः ।।

सर्वं प्रायश्चित्तसंज्ञकं प्राजापत्यं च स्विष्टकृत् ।। २ ।।

एतन्नित्यं हि सर्वत्र होमे कर्मणि निर्दिशेत् ।।

प्राजापत्ये च इन्द्राय एतावाघारसंज्ञकौ ।। ३ ।।

अग्नये चैव सोमाय आज्यभागौ प्रकीर्तितौ।।

भूर्भुवःस्वस्त्रयश्चैव महाव्याहृतयः स्मृताः ।।४।।

अयाश्चाग्ने इति तथा ये ते शतमनुत्तमम् ।।

सर्वप्रायश्चित्तसंज्ञा एते वै पञ्च मंत्रकाः ।। ५ ।।

प्राजापत्याहुतिश्चैका स्विष्टकृच्चापरा स्मृता ।।

चतुर्दशैताः कृतयो होतव्या नित्यसंज्ञकाः ।। ६ ।।

कृत्वा सकृद्देवतोद्देशं होमं पश्चात्समाचरेत् ।।

सोमपा ये च गोयागे नरमेधाश्वमेधयोः ।। ७ ।।

अन्यत्र विपरीतेन स्वाहांतेन हुनेद्बुधः ।।

नैमित्तिकं विना नित्यं विफलं याति नान्यथा ।। ।। ८ ।।

नित्यं वर्ज्यं शतार्धेन वैश्वदेवे तथैव च ।।

त्र्यहसाध्यादियागेषु यन्निदेशं शृणु द्विजाः ।। ९ ।।

एकाहे वाघारारज्यौ कृत्वा नैमित्तिकीं कृतीः ।।

समा स्विष्टकृतं विद्यादाकृत्याद्यास्ततः परम् ।। 2.2.14.१० ।।

विशेषतस्त्र्यहादौ तु अघारावाज्यपूर्वकम् ।।

पश्चान्नैमित्तिकं कुर्यात्समाप्तिदिवसे प्यथ ।। ११ ।।

आघाराराज्यपूर्वेण ततो नैमित्तिकं चरेत् ।।

स्विष्टकृद्व्याहृतिश्चैव वारुणाद्यास्तथा हि षट् ।। १२ ।।

द्विजातिः पतितो यत्र द्वित्रिकं च चतुश्चतुः ।।

एकस्मिन्दिवसे कुर्यात्सोमयागे च शैशवे ।। १३ ।।

द्विजातीनां विवाहे तु नैत्यिकं प्रथमं भवेत् ।।

एकस्मिन्दिवसे कुर्यादग्निकार्यं पृथक्पृथक् ।। १४ ।।

दद्यादेकं च नित्यं च पृथङ् नित्यं न चाचरेत् ।।

द्विजातिः पतितो यत्र द्वित्रिकं च चतुश्चतुः ।। १५ ।।

एकस्मिन्दिवसे कुर्यात्तत्रापि नैत्तिकं त्यजेत् ।।

होमे ब्रह्मा स्तुते विष्णुः स्रुवे चैव महेश्वरः ।। १६ ।।

अजस्यानियमे चेन्द्रोऽधिश्रयणं विवस्वतः ।।

पर्यग्निकरणे चैव उद्वाहे मातरः स्मृताः ।। १७ ।।

चन्द्रादित्यौ चोत्पवने वीक्षणे च दिशस्तथा ।।

प्रोक्षण्यां स्थापने दुर्गा इमे लक्ष्मी प्रतिष्ठिता ।। १८ ।।

होमं कुर्याद्द्विजश्रेष्ठा विधिं कुर्यात्समाहितः।।

एतेषु देवताः प्रोक्ता द्विजातीनां हिताय च।।१९।।

यजेत्सुपशुबद्धेषु संस्कारे चैव पर्वणि ।।

देवताः सर्वा ज्ञातव्या एता यज्ञे समाहितैः ।।2.2.14.२०।।

अधिदैवेन जानीयात्करवल्यां पंचफलं यतः।।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन देवतामथ विन्यसेत् ।।२१।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे चतुर्दशोऽध्यायः ।। १४ ।।

देवध्यानवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

अथ वक्ष्यामि सच्चैषां देवानां ध्यानमुत्तमम् ।।

अस्य यज्ञे परिज्ञानाज्जिह्वा सम्यक्फलप्रदा ।।१।।

हिरण्यवर्णां प्रथमां वह्निजिह्वां महाद्युतिम् ।।

कनकाढ्यकरां देवीं हिरण्याख्येष्टसिद्धये ।। २ ।।

कनकां द्विभुजां शुक्लां हस्ताभ्यां दर्भसंयुताम् ।।

कमंडलुं च बिभ्राणां नुमः साधकसिद्धिदाम् ।। ३ ।।

उद्यदिन्दुनिभां रक्तां चतुर्भिर्भुजप ल्लवैः ।।

शंखचक्राभयवरान्दधतीं प्रणमाम्यहम् ।। ४ ।।

भिन्नांजनचयप्रख्यां स्वर्णकुंभं तु वामतः ।।

दक्षिणेन वरारक्तां धारयंतीं नमाम्यहम् ।। ९ ।।

सुप्रभामण्डलाभा च कराभ्यां तत्कृताञ्जलिः ।।

पद्मासनस्था कौशेयवसना मे प्रसीदतु ।। ६ ।।

जपाकुसुमसंकाशा बहुरूपा सखे मम ।।

शुभदा स्याद्भुजैः शुभ्रा सहस्रं दधती परान् ।। ७ ।।

नीलोत्पलनिभे देवि वह्निवर्णपराभवे ।।

जपापुष्पधरे नित्यं सतीरूपे प्रसीद मे ।। ८ ।।

मूलेन वीक्षयेत्स्थानं मंत्रेण खननं मतम् ।।

त्रिसूत्रीकरणं कुर्याच्चतुःसूत्रं निपातयेत् ।। ९ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यम पर्वणि द्वितीयभागे पञ्चदशोऽध्यायः ।। १५ ।।

देवध्यानविधानवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

प्रतिष्ठायाः पूर्वदिने कुर्याद्देवाधिवासनम् ।।

धान्यप्रतिष्ठां तस्यैव यूपं चापि यथाविधि ।। १ ।।

रात्रौ मूलाग्रे च घटे स्थापयेद्गणनायकम् ।।

संपूज्य च विधानेन दिगीशांश्च तथा ग्रहान् ।। २ ।।

ब्रह्माणं च तडागेषु वरुणं शान्तियागके ।।

सोमं च मंडले सूर्यं पादे विष्णुं तथैव च ।। ३ ।।

शैवे शैवं तथा प्रोक्तं प्रपायामथ वारुणम् ।।

आरामे चैव ब्रह्माणं पाद्याद्यैरपि चार्चयेत् ।। ४ ।।

द्रुपदादीति मन्त्रेण स्नापयेत्प्रथमं बुधः ।।

गायत्र्या च ततः पश्चाद्गन्धद्वारेति तैलकम् ।। ५ ।।

सुनाभेति च मंत्रेण द्वाभ्यामेव विशिष्यते ।।

श्रीश्च ते इति कुसुमं फलिनीति च वै फलम् ।। ६ ।।

कांडादिति च मंत्रेण दद्याद्दूर्वाशतं ततः ।।

सिंदोरिवेति सिंदूरं विश्वामिति च मार्जनम् ।। ७ ।।

समिच्छेत्यञ्जनं दद्याद्दुःस्थं सुरासुरा जपन् ।।

चन्दनं यज्वभिर्जप्त्वा मानस्तोकेति चन्दनम् ।। ८ ।।

यूपे चैव विशेषोयमुत्तराग्रं प्रविन्यसेत् ।।

अद्यैव तेन मंत्रेण स्थापयेदथ वारिणा ।। ९ ।।

गायत्र्या प्रथमं चैव आपो हिष्ठेति वै जपन् ।।

शन्नो देवीति द्रुपदां स्नापयेत्तदनन्तरम् ।। 2.2.16.१० ।।

अभिमन्त्र्याथ ब्रह्मेति त्रिरात्रं मंत्रमीरयन् ।।

योगं योगदृढं जप्त्वा पवित्रं विन्यसेत्ततः ।। ११ ।।

त्वं गन्धर्वेति मन्त्रेण तथा सुभाभ इत्यपि ।।

द्वाभ्यां तैलगंधयुतं श्रीसूक्तेनापि पुष्पकम् ।। १२ ।।

धूरसीति च तथा धूपमास्रज्योतिर्भिर्दीपकम् ।।

अनुमीमहताति दद्याद्दूर्वाक्षतं ततः ।। १३ ।।

विश्वामीति च निम्न्यंतकांडादिति तथाक्षतम् ।।

सिंदोरिवेति सिन्दूरं समिधेति तथाञ्जनम् ।। १४ ।।

पादोऽस्येत्यथ भुक्तं स्याद्याः फलिनीति पुनः फलम् ।।

रूपं नेति दहेद्रूपं न सोचिति च पूजनम् ।। १५ ।।

युवा सुवासेति वस्त्रं नागगन्धेति चन्दनम् ।।

ततो यमगृहाद्बाह्ये मण्डपांतरमाश्रितः ।।१६।।

सुनातीति वचो दद्यात्ततश्चावाहयेत्प्रभुम् ।।

तत्राधिवासनं कुर्याद्रक्षयेच्च सुरक्षिभिः ।।१७।।

आचार्यो यजमानश्च ऋत्विग्भोजनमाचरेत् ।।

अक्षारलवणान्यासी दधि विश्वं तिलांस्त्यजेत् ।।१८।।

आधारणं चाधिवासं वक्ष्ये तत्रानुसारतः ।।

सुनातेति वचो दद्यात्तैलं चैव शिवे त्रिभिः ।। १९ ।।

पञ्चभिर्ब्राह्मणैः सार्धं गन्धर्वा इति विस्मरन् ।।

दद्याद्गन्धं तैलयुतं गन्धद्वारेत्यृचा पुनः ।। 2.2.16.२० ।।

याः फलिनीति च फलं पूगतानामवर्जनम् ।।

कौशिकीरुत्तमोसीति दद्यात्खड्गं सुतीक्ष्णकम् ।। २१ ।।

रूपेन वेति मन्त्रेण मुद्गरं च निवेदयेत् ।।

श्रीश्च ते इति कुसुमं विश्वानीति च संपठन् ।। २२ ।।

निर्मथनं ततः कार्यमिति साधारणो विधिः ।।

ततोधिवासकल्पे तु प्रदेशे तु समाचरेत् ।। २३ ।।

विनाधिवासनं विप्राः प्रतिष्ठानं समाचरेत् ।।

न तत्फलमवाप्नोति विवाहे शरणं दिशेत् ।। २४ ।।

ततः प्रयत्नतः कार्यं पूर्वाह्ने रात्रियोगतः ।।

नित्ये नैमित्तिके काम्ये कारयेत्कुण्डमण्डपम् ।। २५ ।।

स्थंडिले हस्त मात्रेण वालुकानिर्मितेऽपि च ।।

त्रयोदशांगुले हस्ते द्विहस्ते चापि वर्द्धते ।। २६ ।।

एकैकांगुलको विप्राः पीठे नास्ति विचारणा ।।

नवपञ्चक कुण्डे च लक्षादावपि शंकया ।। २७ ।।

ततो दशांगुले पक्षे दशांगं शृणुत द्विजाः ।।

काष्ठं पत्त्रं च पुष्पं च मोदकं पिष्टकं तथा ।। २८ ।।

अन्नं च परमान्नं च ह्यवेक्ष्यं तिलमेव च ।।

एतद्वै गृहपक्षे च विष्णुपक्षे तिलादितः।।२९।।

शैवे यवादितः कार्या शाक्ते पुष्पादितो भवेत् ।।

सूर्ये पक्षे पिष्टकादि गोपाले कृशरादितः ।। 2.2.16.३० ।।

कृष्णे च करवीरादि श्रीफलानि च त्रैपुरे ।।

सारस्वते च श्रीवृक्षे मोक्षकामे निगद्यते ।। ३१ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे षोडशोऽध्यायः ।। १६ ।।

देवध्यानवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

अष्टौ होतारो द्वारपालाथाष्टौ अष्टौ कार्या ब्राह्मणा याजकाश्च ।।

सर्वे शुद्धा लक्षिता लक्षणाद्यैरेकः कार्यो जापकोस्मिन्महात्मा ।। १ ।।

दिव्यैर्गंधैर्गंधमाल्यैः सुवर्णैस्तैलं कार्यं ब्राह्मणाः पञ्चविंशाः ।।

आवाप्यैस्तु द्विगुणैर्वै बलीयो दिव्यैर्वस्त्रैरर्हणादक्षिणाभिः ।। २ ।।

नार्हयित्वा यथोक्तेन कश्चित्पत्रं निवेशयेत् ।।

अनर्हितेषु विप्रेषु न सम्यक्फलमाप्नुयात् ।। ३ ।।

प्रतिष्ठादिषु सर्वेषु सम्यग्विप्रानथार्हयेत् ।।

कुशद्विजं तु सर्वत्र अर्घ्यं विष्टरमात्रकम् ।। ४ ।।

प्रदद्यादर्हणं सम्यक्पश्चात्पात्रं निवेदयेत् ।।

विनार्हणं कृते तस्मिन्नरके परिपच्यते ।। ५ ।।

प्रत्येकं ब्राह्मणा यज्ञे वेदमन्त्रेषु पारगाः ।।

आचार्यो यदि कार्येषु वरयेद्दश गोव्रजान् ।। ६ ।।

विशिष्टानामभावेऽपि कुर्यात्कुशमयान्द्विजान् ।।

कुशप्रतिकृतौ चापि स्वगोत्रं स्वं द्विजं विना ।। ७ ।।

न कुर्याच्चरणोद्देशं तथा प्रहरसंहतिम् ।।

गोत्रादिकीर्तनांतेषु स्वनामोद्देशमीरयन् ।। ८ ।।

तुलापुरुषदाने च तथा च हाटकाचले ।।

कन्यादाने तथोत्सर्गे कीर्तयेत्प्रवरादिकम् ।। ९ ।।

न पात्रं प्रतिकृत्यर्थं न चालं सोदकं तथा ।।

मृतभार्य्यो ह्यभार्यश्च अपुत्रो मृतपुत्रकः ।। 2.2.17.१० ।।

शूद्रसंस्कारकश्चैव कृपणो गणयाजकः ।।

प्रायश्चित्तगृहीतश्च राजयाजकपैशुनौ ।। ११ ।।

शूद्रगेहनिवासी च शूद्रप्रेरक एव च ।।

स्वल्पकण्ठो वामनश्च वृषलीपतिरेव च ।। १२ ।।

बन्धुद्वेषी गुरुद्वेषी भार्याद्वेषी तथैव च ।।

हीनांगश्चैव वृद्धांगो भग्नदंतश्च दांभिकः ।। १३ ।।

प्रतिग्राही च कुनखः पारदारिक एव च ।।

श्वित्री कुष्ठी कुलोद्भूतो निद्रालुर्व्यसनार्थकः ।।१४।।

अदीक्षितः कदर्यश्च चंडरोगी गलद्व्रणः ।।

महाव्रणी च उदरी यज्ञपात्रं न कारयेत् ।। १५ ।।

वरणांते तु पात्राणां पूजामन्त्राञ्छृणु द्विज ।।

प्रतिमन्त्रेण गन्धाद्यैरर्चयेन्मन्त्रवित्तमः ।। १६ ।।

ब्रह्ममूर्तिस्त्वमाचार्यः संसारात्पाहि मां विभो ।।

त्वत्प्रसादाद्गुरो यज्ञं प्राप्तोस्मि यन्मयेप्सितम् ।।। ।। १७ ।।

चिरं मे शाश्वती कीर्तिर्यावल्लोकाश्चराचराः ।।

प्रसीद त्वं महेशान प्रतिष्ठाकर्मसिद्धये ।। १८ ।।

त्वमादिः सर्वभूतानां संसारार्णव तारकः ।।

ज्ञानामृतप्रदाचार्यो यजुर्वेद नमोऽस्तु ते ।। १९ ।।

ब्रह्मणैव समुद्भूत प्रकाशितदिगन्तर ।।

शुद्धजांबूनदप्रख्य यजुर्वेद नमोऽस्तु ते ।। 2.2.17.२० ।।

प्रतप्तकनकाभास भासितद्युतिभूतल ।।

मन्त्रप्रख्यानसंस्थान यजुर्वेद नमोऽस्तु ते ।। २१ ।।

प्रफुल्लकनकाभास भास्वरासुरभूषित ।।

प्रकीर्णमन्त्रसंभारविधिज्ञ प्रणतोऽस्मि ते ।। २२ ।।

षडंगवेदवेदज्ञ ऋत्विङ्गमोक्षप्रदो भव ।।

प्रविश्य मण्डलं विप्रा स्वस्थाने स्थापयेत्क्रमात् ।। २३ ।।

वेद्याः पश्चिमभागे तु आचार्यं स्थापयेद्बुधः ।।

कुण्डस्याग्रे तु ब्रह्माणं मण्डलस्यैव पश्चिमे ।। २४ ।।

होतारं स्थापयेत्तत्र विधिज्ञमथ चोत्तरे ।।

द्वौद्वौ कृत्वा ज्ञापकौ च खड्गधारकमेव च ।।२५।।

द्वारिद्वारि प्रयत्नेन द्वारपालाननुक्रमात् ।।

वक्ष्यमाणेन मंत्रेण प्रत्येकमथ स्थापयेत् ।।२६।।

पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैर्वाससो युगलेन तु ।।

यज्ञे सवितते योऽसौ पूज्यते पुरुषः सदा।।२७।।

नारायणस्वरूपेण यज्ञं मे सफलं कुरु ।।

यज्ञेषु साक्षी सर्वेषु यजुर्वेदार्थतत्त्ववित् ।। २८ ।।

ऋग्वेदार्थस्य तत्त्वज्ञ इन्द्ररूप नमोऽस्तु ते ।।

मखश्रेष्ठेषु सर्वेषु येन मंत्राः सुविस्तृताः ।। ।। ३९ ।।

यजुर्वेदार्थतत्त्वज्ञ ब्रह्मरूप नमोऽस्तु ते ।।

मखश्रेष्ठेषु सर्वेषु एष एव विधिः स्मृतः ।। 2.2.17.३० ।।

मांगल्यं कर्मणां नित्यं सर्वज्ञं ज्ञानरूपि णम् ।।

सिद्धये मम यज्ञस्य नमामि शिवरूपिणम् ।। ३१ ।।

पालय त्वं दिशः सर्वा विदिशश्च तथा इमम् ।।

दिक्पालरूपिणं विप्रं यज्ञसिद्धौ नमा म्यहम् ।।

न संकल्पं चरेद्यागं व्रतं देवार्चनं तथा ।। ३२ ।।

संकल्पमूलः कामो वै यज्ञाः संकल्पसंभवाः ।।

संकल्पेन विना विप्रा यत्किञ्चित्कुरुते नरः ।। ३३ ।।

फलं चाल्पाल्पकं तस्य धर्मस्यार्द्धक्षयो भवेत् ।।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यागं संकल्पयेत्सुधीः ।। ३४ ।।

कामात्परो नैव भवेन्निष्कामोऽपि न शोभनः ।।

तस्मात्काममयं धर्मं विना मोक्षं न चाचरेत् ।। ३५ ।।

संकल्पेन विना यस्तु धर्मं चरति मानवः ।।

न तस्य फलमाप्नोति नित्यनैमित्तिकस्य च ।। ३६ ।।

न कुर्यात्स्थापने चैव कुर्याद्वै मंडलांतरे ।।

गृहीत्वौदुंबरं पात्रं वारिपूर्णं गुणान्वितम् ।। ३७ ।।

जलाशयारामकूप संकल्पे पूर्वदिङ्मुखः ।।

साधारणे चोत्तरास्यो ग्रहयज्ञे तु संमुखः ।।३८।।

महाव्रते प्रतिष्ठायां पात्रं ताम्रं हिरण्मयम् ।।

राजताश्ममयं सांगं यद्यज्ञेषु प्रशस्यते ।। ३९ ।।

यज्ञीयपात्रपुटकं हस्तस्थाने प्रकीर्तितम् ।।

ऐश्यान्यां निक्षिपेत्तोयं प्रतिष्ठायां च पूर्वतः ।।2.2.17.४०।।

आकाशे निक्षिपेद्यागे व्रते ईशेपि नित्यके ।।

पितृमेधे च गोयागे नरमेधे च दक्षिणे ।।४१।।

शुक्तिकांस्यादिहस्तैश्च ताम्ररौप्यादिभिस्तथा।।

संकल्पो नैव कर्तव्यो मृन्मये च कदाचन ।। ४२ ।।

प्रणवं पूर्वमुच्चार्य यजेद्यज्ञेश्वरं स्मरेत् ।।

गङ्गा चादित्यचंद्रौ च द्यौर्भूमी रात्रिवासरौ ।।४३।।

सूर्यः सोमो यमः कालो महाभूतानि पंच च ।।

एते शुभाशुभास्येह कर्मणो नव साक्षिणः ।। ४४ ।।

इत्युच्चार्य न्यसेद्धर्मं ध्यात्वा पुष्पाञ्जलिं सृजेत् ।।

अमृतं कृत्यपात्रे च ॐ तत्सदिति निर्दिशेत् ।। ४५ ।।

धर्मः शुभ्रवपुः सितांबरधरः कार्योर्ध्वदेशे वृषो हस्ताभ्यामभयं वरं च सततं रूपं परं यो दधत् ।।

सर्वप्राणिसुखावहः कृतधियां मोक्षैकहेतुः सदा सोयं पातु जगंति चैव सततं भूयात्सतां भूतये ।। ४६ ।।

यज्ञसंबंधिविप्रांश्च एकाहेनैव योजयेत् ।।

हविर्द्रव्याणि यानि स्युरष्टयागांतरेपि च ।। ४७ ।।

पुनःपुनर्नियोज्यानि ब्राह्मणा हविरग्नयः ।। ४८ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागेसप्तदशोऽध्यायः ।। १७ ।।

योगस्थापनदेवप्रतिष्ठापनवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

माघादिमासेष्वपि षट्सु कार्या योगप्रतिष्ठा ऋषिभिः प्रणीता ।।

देवादिसंस्थापनमा हुरत्र यावन्न सुप्तो मधुसूदनश्च ।। १ ।।

वारे भृगोर्देवगुरोर्बुधस्य सोमस्य सर्वाः शुभदा भवंति ।।

लग्ने शुभस्थे शुभवीक्षिते वा कार्या प्रतिष्ठा च जलाशयानाम् ।। २ ।।

शुद्धा द्वितीया च तथा तृतीया त्रयोदशी चापि तथैव विप्राः ।।

तथापि सप्तम्यपि पौर्णमासी दशम्यसौ चाप्यथ पंचमी च ।। ३ ।।

प्राणप्रतिष्ठा च जलाशयादेरेताः प्रशस्तास्तिथयो भवंति ।।

अप्राप्य चैतानि शुभानि यानि कार्या प्रतिष्ठा विषुवद्वये च ।। ४ ।।

षडशीतिलोकाप्ययनद्वयेन युगादिके पुण्यादिने शुभे च ।।

कार्या तडागादिजलाशयस्य प्राच्यां प्रतिष्ठा अथ चोत्तरे वा ।। ५ ।।

सुचारु ईषत्प्रवणे च देशे सुवर्तुलः षोडशहस्तमंडपः ।।

द्वारैश्चतुर्भिः प्रथितैरुपेतश्चतुर्मुखश्चापि भवेत्सुरेताः ।। ६ ।।

पूर्वादिद्वारेषु चतुष्टयेषु प्लक्षादिभिस्तोरणकैः सुरेशः ।।

प्लक्षस्तथोदुंबरपिप्पलौ च न्यग्रोधकं चापि यथाक्रमेण ।।७।।

ऊर्ध्वे च हस्तानमितानि यानि विचित्रमाल्यांबरभूषितानि ।।

भूमौ यथा प्रीति च हस्तकानि भवंति चैतान्यपि तोरणानि ।।८।।

सर्वत्र यागेपि हि मंडपस्य कार्या ध्वजा दिक्षु विदिक्षु शुभ्राः।।

दिक्पालवर्णाभपताकयुक्ता मध्ये च वै नीलपताकयुक्ताः ।। ९ ।।

ध्वजाश्च यस्मिन्दशहस्तसम्मितास्तस्मिन्पताका अपि पञ्चहस्ताः ।।

अरत्निमात्रा यदि मूलभागे पंचांगु लाग्रे विनिबद्धगूढाः ।। 2.2.18.१० ।।

द्वारे च तस्मिंश्च निरूपिता वा रंभा सुपुष्पा सुखशाड्वलाश्च ।।

वचाभिवृक्षोत्तरपंचहस्ताः सपंचशाखा अपि तोर णानि ।।११।।

मुंजोद्भवैर्बर्हिसमुद्भवैर्वा सुरंजितश्चेत्त्रितपद्मपल्लवैः ।।

पुष्टद्वये सूत्रितं वेष्टयेच्च तथेक्षुकाण्डैरथ यागमण्डपम्।।१२।।

वेदिस्तथा मंडप मध्यभागे कार्या च कोणेस्थितुषादिहीना।।

हस्तोच्छ्रिता रेरववती सुरेखपरिष्कृता हस्तचतुष्टयेन ।। १३ ।।

वेद्यां परित्यज्य दशांगुलानि ऐशान्यत स्त्रीणि तथा पराणि ।।

कुंडाय दद्याच्चतुरस्रमेकमवस्थितं त्र्यंगुलमेखलोज्ज्वलम्।।१४।।

प्रासादे च तडागे च महारामे तथैव च ।।

मंडलं सर्वतोभद्रं प्रयत्नेनैव कारयेत् ।।१५।।

कुंडं चापि प्रकुर्वीत यथाभ्यन्तरमेखलम् ।।

बहिर्योनिगतं श्वेतं निश्चित्रं समसूत्रकम् ।।१६।।

कुंडानि कुर्यान्नव कुंडपक्षे वेद्यास्तथोच्चैरविदिक्षु चैव।

सर्वाणि सर्वत्र च मेखलानि षडस्रपंचास्रसमेखलानि।।१७।।

अष्टास्रजान्यब्जत्रिकोणकानि तथार्द्धचन्द्रं चतुरस्रकं च।।

कुण्डस्य पूर्वोत्तरदिग्विभागे स्थाप्यो घटश्चन्दनचारुलिप्तः ।। १८ ।।

माल्याम्बराच्छादितपूर्णपाथाः सवृत्तपत्रश्च सुवर्णगर्भः ।। १९ ।।

।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे अष्टादशोऽध्यायः ।। १८ ।।

देवग्रहपूजाविधानवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

गतो यागगृहादन्यन्मण्डलांतरमाश्रितः ।।

यजमानस्तथा नित्यं कर्म कृत्वा यथाविधि ।। १ ।।

पंच देवान्नमस्कृत्य तथा यज्ञेश्वरं हरिम् ।।

संकल्पं च ततः कृत्वा ब्राह्मणानामनुज्ञया ।। २ ।।

एतस्मिन्पुण्यदेशे तु फलं गोत्रश्च वै यमः ।।

वेदव्यासादिप्रणीतं यथाशास्त्रनिदर्शनम् ।। ३ ।।

यथायथा स्वतन्त्रोक्तं पुण्या रण्याभिधायकम् ।।

जलाशयप्रतिष्ठायां करिष्ये विधिवद्द्विजाः ।। ४ ।।

यथायथा च कल्पोक्तं यथाकुण्डं विधानतः ।।

साधिवासं यथैवैकः पुण्यारण्यविधायकः ।। ५ ।।

जलाशयप्रतिष्ठां च करिष्ये विधिवद्द्विजाः ।।

संकल्पमेवं कृत्वा तु वृद्धिश्राद्धं समाचरेत् ।। ६ ।।

मातृयागं पुरस्कृत्य वृद्धिश्राद्धं समापयेत्।।७।।

भेर्यादिघोषेण सुमंगलेन पद्यं लिखेदत्र सषोडशाक्षरम् ।।

इन्द्रादिदिक्पालवरायुधानि समुल्लिखेदेव दिशि स्थितानि ।। ।। ८ ।।

ब्रह्मेशान्वरयेत्सर्वानाचार्यं तु विशेषतः ।।

स्वर्णकुंडलयुग्मेन तथा ताम्रादिभाजनैः ।। ९ ।।

नानारत्नैश्च वस्त्रैश्च आचार्यं वरयेद्बुधः ।।

हेमालंकारयुग्मैश्च वासोभिर्विविधरैपि ।। 2.2.19.१० ।।

यथामानं यथाशक्ति यथाभिवृणुयाद्बुधः ।।

रचिता यजमानेन ध्रुवं स्वस्त्यस्तु ते इति ।।११।।

ततः सर्वौषधीभिश्च यजमानः सपत्निकः ।।

आपोहिष्ठेतिमन्त्रेण स्नापयामासुरप्रजाः ।। १२ ।।

यवगोधूमनीवारतिलश्यामाकशालयः ।।

प्रियंगुव्रीहयश्चाष्टौ सर्वौषधिगणः स्मृतः ।। १३ ।।

ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लमाल्यानुलेपनः ।।

सर्वौषध्युदकस्नातः स्नापितो वेदपुङ्गवैः ।। १४ ।।

ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः पुरोहितपुरःसरः ।।

नानामंगलघोषेण भेरीपटहनिस्वनैः ।। १५ ।।

यजमानः सपत्नीकः पुत्रपौत्रसमन्वितः ।।

पश्चिमं द्वारमासाद्य प्रविशेद् यागमण्डपम् ।। १६ ।।

चरके पूजयेद्विघ्नं गंगां च यमुनां तथा ।।

पार्श्वयोश्चार्धतो लक्ष्मीं प्रतिहारमनुक्रमात् ।। १७ ।।

वेदिं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कुर्याद्यथाविधि ।।

उपविश्य ततस्तस्मिन्ब्राह्मणानुमते स्थितः ।। १८ ।।

स्वस्ति वाच्यं ततः कृत्वा पंच देवान्प्रपूजयेत् ।।

भूतोत्सादं ततः कृत्वा विकिरान्विकिरेद्भुवि ।। १९ ।।

अपक्रामंतु ये भूता ये चास्मिन्विप्रकारकाः ।।

यस्मान्नो नाम्नि वर्तंते यज्ञमात्रं प्रवर्तताम् ।। 2.2.19.२० ।।

पूजयेदासनं पश्चात्स्वकीयं पुष्पचंदनैः ।।

नमोनंतासनायेति तथा पद्मासनाय च ।। २१ ।।

विमलासनाय च नमो नमः सारासनाय च ।।

योगासनाय च नमः पृथिव्यै नम इत्यपि ।। २२ ।।

ततो भूमितले वामहस्तं दत्त्वा पठेन्नरः ।।

पृथ्वि त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना धृता ।। २३ ।।

त्वं च धारय मां नित्यं पवित्रमासनं कुरु ।।

सूर्यायार्घ्यं ततो दत्त्वा गुरुं नत्वा कृताञ्जलिः ।। २४ ।।

देवं हृत्पद्मके नीत्वा प्राणायामत्रयं चरेत् ।।

ततोऽर्चयेद्विघ्नराजमैशान्यां च घटोपरि ।। २५ ।।

गन्धपुष्पैस्तथा वस्त्रैर्नैवेद्यैर्विविधैरपि ।।

गणानां त्वेति मंत्रेण ब्रह्माणं तदनंतरम् ।। २६ ।।

आब्रह्मन्निति ऋचा तद्विष्णोरिति संस्मरन् ।।

वासुदेवं ततः पश्चाद्बलिभिर्गन्धचंदनैः ।। २७ ।।

ततो देवशरीरं तु नवमासाद्य त्रिंशतम् ।।

वेद्याश्च परितः सर्वान्स्वेस्वे स्थाने यथाक्रमम् ।। २८ ।।

ततो राजाधिराजेन भूतशुद्धिं समाचरेत् ।।

ततो बुद्बुदमध्ये तु श्वेतपद्मासनस्थितम् ।। २९ ।।

शुद्धस्फटिकसंकाशं शंखकुन्देन्दुसप्रभम्।।

किरीटकुण्डलयुतं सितं पंकजधारिणम् ।। 2.2.19.३० ।।

शुक्लमाल्यांबरं शुक्लं शुक्लगंधानुलेपनम् ।।

अहितुण्डासनस्थं च पाशहस्तं महाबलम् ।। ३१ ।।

स्तूयमानं सुरगणैः सिद्धगंधर्वसेवितम् ।।

सुचारुवदनं देवं पद्ममालोपशोभितम् ।। ३२ ।।

राजीवलोचनं नित्यं नागलोकोपशोभितम् ।।

मकरग्राहकूर्माद्यैर्नानाजलचरैर्वृतम् ।। ३३ ।।

जलाशयगतं देवं चिंतयेज्जलशायिनम्।।

ततो न्यासं प्रकुर्वीत पचांगत्वावशोभितम् ।। ३४ ।।

अर्घ्यपात्रं ततः कृत्वा त्रिभागजलपूरितम् ।।

अष्टधा मूलमंत्रं च जप्त्वा तेनोदकेन च ।। ३५ ।।

आसनं यागवस्तूनि प्रोक्षयेत्तेन वारिणा ।।

अरुणाय विद्महे तमोघ्नाय च धीमहि ।। ३६ ।।

तन्नो अरुणः प्रचोदयादिति स्नानं समाचरेत् ।।

ततो गणेशमैशान्यामाग्नेय्यां गुरुपादुकाम्।। ३७ ।।

धर्माधर्मादिकान्सर्वान्त्सत्त्वादीनथ चार्चयेत् ।।

सूर्यसोमजलादीनां मण्डलानि यथाक्रमम् ।।३८।।

मध्ये शक्तिं च क्षीरोदमनंतं पृथिवीं तथा ।।

कूर्मं चाधारशक्तिं च सुमेरुं मन्दरं तथा ।। ३९ ।।

पञ्चतत्त्वं समभ्यर्च्य सांगोपागमनंतरम् ।।

ततः श्वेतं च कुसुमं साक्षतं योगमायया ।। 2.2.19.४० ।।

गृहीत्वा पूर्ववद्देशे स्थापयेत्कलशोपरि ।।

आवाहनं ततः कृत्वा मन्त्रेणानेन मंत्रवित् ।। ४१ ।।

एह्येहि भगवन्वरुण एष यज्ञः प्रवर्तते ।।

यज्ञभागं गृहाणेदं त्वामेवावाहयाम्यहम् ।। ४२ ।।

एवमावाह्य लोकेशमष्टौ मुद्राः प्रदर्शयेत् ।।

गायत्र्या स्नापयित्वा तु दद्यात्पाद्यादिकत्रयम् ।। ४३ ।।

पुष्पाञ्जलिं ततो दत्त्वा मूलमंत्रेण देशिकः ।।

पूर्वादिपत्रमूलेषु धर्मादीन्पूजयेद्बुधः ।। ४४ ।।

सत्त्वाद्याः पूजयेत्तत्र तेषामेव वरांगनाः ।।

ज्ञानं धर्मं च सोमं च रजः सत्त्वं तमस्तथा ।। ४५ ।।

पूर्वादिपत्रमध्ये तु ग्रहानष्टौ प्रपूजयेत् ।।

पत्राग्रे लोकपालानामग्न्या(ग्र्या?)दीनायुधांस्तथा ।। ४६ ।।

कर्णिकादक्षिणे पूर्वं वामे चापि शचीपतिम् ।।

पूर्वपत्रे तु ब्रह्माणं पूजयेत्सितपङ्कजैः ।। ४७ ।।

नैर्ऋत्ये वरुण स्याथ मध्येऽनंतं प्रपूजयेत् ।।

पीठमन्त्रेषु पूर्वादिब्रह्माणं च शिवं तथा ।। ४८ ।।

विष्णुं चापि गणेशं च पृथिवीं गंधचन्दनैः ।।

जपेन्मन्त्रं साष्टशतं सहस्रं विजपेद्बुधः ।।४९ ।।

जानुभ्यामवनीं गत्वा विजयाख्यस्तवं पठेत् ।।

ईशानादिपीठकोणेषु कमलामंबिकां तथा ।। 2.2.19.५० ।।

नैर्ऋत्यां विश्वकर्माणं वायव्ये तु सरस्वतीम् ।।

पूर्वादिद्वारदेशे तु मरुतं चावहादिकम् ।। ५१ ।।

आवहं प्रवहं चैव तथैवोद्वहसंवहौ ।।

विन्यसेत्पश्चिमे द्वारि निवहं च परीवहम् ।। ५२ ।।

विन्यसेदुत्तरद्वारि मरुतं च पराभवम् ।।

आग्नेयादिषु कोणेषु बहिष्पीठं ततो जयेत् ।। ५३ ।।

पिशाचान्राक्षसान्भूतान्वेतालांश्च तथा क्रमात् ।।

क्षोभकः कामरूपश्च सौभद्रो मरुतस्तथा ।। ५४ ।।

गोमुखो नन्दभद्रश्च द्विजिह्वो मलिनस्तथा ।।

हस्तिकर्णो विशालाख्यः सप्तरक्षोगणः स्मृतः ।। ५५ ।।

भूमिदो वरदश्चैव जयंतः क्षोभकस्तथा ।।

विवस्वंतः सुदंतश्च एते भूतगणाः स्मृताः ।। ५६ ।।

अंगदो नीलकर्णोऽसौ वसंतो यावकस्तथा ।।

घोररूपा महाकायः वेतालाश्च प्रकीर्तिताः ।।५७।।

गंधपुष्पाक्षतैर्भक्तं सर्वे देवा ग्रहादयः ।।

ध्यानवर्णानुरूपेण पूजनीयाः प्रयत्नतः ।। ५८ ।।

ध्यायेदादित्यमारक्तं रक्तपद्मासनस्थितम् ।।

रक्तांबरधरं रक्तं रक्तमाल्यानुलेपनम् ।। ५९ ।।

यवविद्रुमसंकाशं सिंदूरारुणसप्रभम्।।

आकृष्णेनेति मंत्रेण स्थापयेत्कलशोपरि ।। 2.2.19.६० ।।

इहागच्छेति चावाह्य पाद्यार्घ्यैश्च पृथग्विधैः ।।

गंधपुष्पादिभिर्भक्त्या पूजयेत्तं यथाविधि ।। ।। ६१ ।।

बलिं च लोहितं दद्यात्पायसं दधिखंडकम् ।।

घृतलिप्तं च शाल्यन्नं पताकां रक्तवर्णिकाम् ।। ६२ ।।

श्वेतांबरधरं श्वेतं शुक्लगंधानु लेपनम् ।।

द्विभुजं वरदं देवं गदाहस्तं महाबलम् ।। ६३ ।।

नानाभरणसंपन्नं सिद्धगंधर्वसेवितम् ।।

शुक्लपद्मासनस्थं चाश्वं दद्याच्छ्वेतभूषितम्।। ।। ६४ ।।

इमं देवा इति मंत्रेण स्थापयेत्पूर्वदिग्दले ।।

सितवस्त्रैश्च पुष्पैश्च शुक्लमाल्यानुलेपनैः ।। ६५ ।।

पायसैः श्वेतबलिभिर्दधिभक्तं निवेदयेत्।।

धूपैः श्वेतपताकाभिर्नैवेद्यैर्विविधैरपि ।। ६६ ।।

रक्तमाल्यांबरं देवं रक्ताभरणभूषितम् ।।

सुचारुनयनं रक्तं रक्तपद्मासनस्थितम् ।। ६७ ।।

किरीटकुंडलधरं मेषकंठं चतुर्भुजम् ।।

वरदं यज्ञनाशं च शूलशक्तिगदाधरम् ।। ६८ ।।

सर्वकामप्रदं देवं सिद्धगंधर्वसेवितम् ।।

चिंतयेत्परया भक्त्या मंगलं धरणीसुतम् ।। ६९ ।।

अग्निमीळेतिमंत्रेण स्थापयेदग्निदिग्दले ।।

पूजयेद्रक्तपुष्पैश्च रक्तमाल्यानुलेपनैः ।। 2.2.19.७० ।।

धूपै रक्तपताकाभिर्गुडभक्तनिवे दनैः ।।

अतसीपुष्पसंकाशं कर्णिकारसमप्रभम् ।। ७१ ।।

रौहिणेयं महाकायं नीलनीरजलोचनम् ।।

प्रशांतवदनं देवं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम् ।।७२।।

खङ्गचर्मधरं तद्वद्गदापरशुधारिणम् ।।

पद्मासनगतं देवं पीतपद्मासनस्थितम् ।। ७३।।

नानाभरणसंपूर्णं मृगेन्द्रवरवाहनम् ।।

उद्बुध्यस्वेति मंत्रेण या म्यां तु स्थापयेद्बुधम् ।। ७४ ।।

पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैः पीतगंधानुलेपनैः ।।

वस्त्रैः पीतपताकाभिर्बलिभिः कृशरान्वितैः ।। ७५ ।।

पीतवर्णं गुरुं ध्यायेत्पीतपद्मासनस्थितम् ।।

पीताभरणसंपन्नं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम् ।।७६।।

वरदं दंडहस्तं च साक्षसूत्रकमंडलुम् ।।

पूज्यमानं सुगंधर्वैः सेन्द्रैर्देवगणैरपि ।।७७।।

बृहस्पतय इति मंत्रेण नैर्ऋत्यां दिशि संस्थितम् ।।

पीतचन्दनगंधैश्च पीतवस्त्रादिभूषणैः ।।७८।।

धूपैः पीतपताकाभिः पीतोदकनिवेदनैः।।

पूजयेत्परया भक्त्या पुरंदरपुरोहितम् ।। ७९ ।।

ध्यायेच्छुक्रं भृगुसुतं श्वेतपद्मासनस्थितम् ।।

चतुर्भुजं महाकायं वरदं दंडधारिणम् ।। 2.2.19.८० ।।

महाबाहुं विशालाक्षं साक्षसूत्रकमंडलुम् ।।

स्तूयमानं मुनिश्रेष्ठैः सेवितं दैत्यपुङ्गवैः ।। ८१ ।।

सिंहासनगतं देवं नीलेन्दीवरलोचनम् ।।

विलसत्पुण्डरीकस्य मालाभिरुपशोभितम् ।। ८२ ।।

नानादैत्येन्द्रपुत्रांश्च पाठयन्तं मुहुर्मुहुः ।।

नानाशस्त्रास्त्रचतुरं नानाशास्त्रविशारदम् ।। ८३ ।।

एवं ध्यात्वा भृगुश्रेष्ठं जपन्नन्नात्परिस्रुतम् ।।

मनसा भक्तियुक्तेन स्थापयेत्पश्चिमे दले ।। ८४ ।।

सितचंदनवस्त्रैश्च धूपमाल्यानुलेपनैः ।।

धूपैः श्वेतपताकाभिः सक्तुभिः क्षीरसंयुतैः ।। ८५ ।।

पूजयेत्परया भक्त्या पुंडरीकाक्षतैरपि ।।

ध्यायेत्सौरिं चतुर्बाहुं शूलहस्तं वरप्रदम् ।। ८६।।

इन्द्रनीलनिभं श्यामं दिव्य बाणधनुर्धरम्।।

इन्दीवरासनस्थं च सरोजवरसप्रभम् ।। ८७ ।।

नीलांबरधरं नीलपद्ममालोपशोभितम् ।।

घोररूपं महाकायं छायाहृदयनन्दनम्।। ८८ ।।

शन्नोदेवीति मंत्रेण वायव्यां दिशि विन्यसेत् ।।

कृष्णचंदनवस्त्रैश्च कृष्णमाल्यानुलेपनैः ।। ८९ ।।

धूपैर्नीलपताकाभिर्बलिभिर्माषमिश्रितैः ।।

धूम्रवर्णं सदा केतुं गदाहस्तं वरप्रदम् ।। 2.2.19.९० ।।

द्विभुजं भीमकायं च धूम्राक्षं धूम्रवाससम् ।।

केतुं कृण्वन्निति मन्त्रेण ऐशा न्यां स्थापयेद्दिशि ।। ९१ ।।

धूम्रवर्णैश्च माल्यैश्च धूम्रगंधानुलेपनैः ।।

धूम्रधूम्रपताकाभिर्बलिभिर्माषमिश्रितैः ।। ९२ ।।

पूजयेत्परया भक्त्या केतुं सर्वार्थसिद्धिदम् ।।

लोकपालानहं वक्ष्ये सर्वसिद्धिप्रदायकान् ।। ९३ ।।

येषु पूजितमात्रेषु नालभ्यं विद्यते क्वचित् ।।

देवराजं ततो ध्यायेत्पुष्पबाणचयप्रभम् ।।

द्विभुजं पीतसंकाशं नीलेन्दीवरलोचनम् ।। ९४ ।।

रक्तोत्पलधरं तद्वत्पीतवाससमन्वितम् ।।

चामरासक्तहस्तैश्च कन्यारत्नैश्च शोभितम् ।। ९५ ।।

इन्द्राणीं चिंतयेद्वामे उत्पलद्वयधारिणीम् ।।

एवं संपूजयेद्भक्त्या सुरराजं जगत्प्रभुम् ।।

त्रातारमिति मन्त्रेण स्थापयेत्कर्णिकोत्तरे ।। ९६ ।।

पूजयेत्परया भक्त्या धृपगंधानुलेपनैः ।।

नानाविधोपहारैश्च पताकाभिर्ध्वजैरपि ।। ९७ ।।

बलिं क्षीरान्वितं दद्यान्मोदकं सितशर्कराम् ।।

उत्तप्तस्वर्णसंकाशं वीतिहोत्रं चतुर्भुजम् ।। ९८ ।।

अर्धचन्द्रसमस्थं च अजवाहनमुत्तमम् ।।

ज्वालावितानसंरक्तं मूर्ध्नि सप्तशिखान्वितम् ।। ९९ ।।

वरदं विभयं मालां दक्षे सूत्रं कमण्डलुम् ।।

त्रिनेत्रं रक्तनयनं जटामुकुटमंडितम् ।। 2.2.19.१०० ।।

नानाभरणसंपन्नं सिद्धगन्धर्वसेवितम् ।।

अग्निजिह्वेति मंत्रेण स्नापयेदग्निदिग्दले ।। १०१ ।।

पूजयेद्रक्तपुष्पैश्च रक्तमाल्यानुलेपनैः ।।

धूपै रक्तपताकाभिर्बलिभिः पायसैरपि ।। १०२ ।।

नीलाञ्जनचयप्रख्यं नीलसिंहासनस्थितम् ।।

महामहिषमारूढं दंडपाशधर विभुम् ।। १०३ ।।

करालवदनं भीमं ज्वाला घूर्णितलोचनम् ।।

घोरदंष्ट्राकरालैश्च किंकराणां गणैर्वृतम् ।।

महिषं चिंतयेद्वामे चित्रगुप्तं च दक्षिणे ।। १०४ ।।

अच्छीयस इति मंत्रेण स्थापयेद्यमदिग्दले ।।

पूजयेत्परया भक्त्या धर्मराजं जगद्गुरुम् ।।

राक्षसेन्द्रं महाकायं कृष्णवर्णं द्विबाहुकम् ।। १०५ ।।

नानाभरणसंपन्नं खङ्गहस्तं महाब लम् ।।

वरमुक्ताविमानस्थं घोररूपं जलेश्वरम् ।। १०६ ।।

एष त इति मंत्रेण नैर्ऋत्यां स्थापयेद्दिशि ।।

कृष्णचन्दनवस्त्रैश्च कृष्णमाल्यानुलेपनैः ।। १०७ ।।

धूपैः कृष्णपताकाभिर्बलिभिर्माषमिश्रितैः ।।

शुद्धस्फटिकसंकाशं शंखकुन्देन्दुसप्रभम् ।। १०८ ।।

द्विभुजं पाशहस्तं च सुन्दराङ्गं वरप्रदम् ।।

वरुणस्येति मंत्रेण स्थापयेत्पश्चिमे दले ।। १०९ ।।

सितचन्दनधूपैश्च पताकाभिर्ध्वजैरपि ।। 2.2.19.११० ।।

समीरणं कुञ्जरवर्णसन्निभं मृगाधिरूढं द्विभुजं द्विनेत्रम् ।।

ध्वजांबरं चापि दधानमेकं नीलांबरं मेघगणैर्वृतं च ।। १११ ।।

नीलचन्दनवस्त्रैश्च नीलमाल्यानुलेपनैः ।।

पूजयेत्परया भक्त्या पताकाभिर्ध्वजैरपि ।। ११२ ।।

धूपैर्नीलपताकाभिर्बलिभिः पायसैरपि ।। ११३ ।।

ध्यायेद्द्विनेत्रं द्विभुजं धनेशं पीतांबरं वै नरवाहनं च ।।

गदाधरं भक्तवरप्रदं च आवाहयेदुत्तरपद्मपत्रे ।। ११४ ।।

गन्धचंदनवस्त्रैश्च पीतमाल्यानुलेपनैः ।। ११५ ।।

धूपैः पीतपताकाभिर्बलिभिः पायसैरपि ।। ११६ ।।

स्निग्धकर्पूरसंकाशं तुषारकिरणप्रभम् ।।

त्रिशूलतुम्बुरुधरं तथाभयवरप्रदम् ।। ११७ ।।

उत्तंगवृषभारूढं त्रिनेत्रं भस्मभूषितम् ।।

कपालमालिनं तद्वत्खण्डेंदुकृतशेखरम् ।। ११८ ।।

एवं ध्यात्वा महेशानं स्थापयेदीशदिग्दले ।। ११९ ।।

पूजयेत्परया भक्त्या भक्ष्यभोज्यैरनेकशः ।। ।। 2.2.19.१२० ।।

सितध्वजपताकाभिर्बलिभिः पायसादिभिः ।।

त्वमीशान इति मंत्रेण ऋषिं छन्दः समीरयन् ।। १२१ ।।

ब्रह्माणं रक्तगौरागं शोण पद्मसमप्रभम् ।।

राजीवलोचनं तद्वत्पद्मगर्भसमप्रभम् ।। १२२ ।।

पद्मासनस्थितं तद्वच्छ्वेतवस्त्रं चतुर्भुजम् ।।

चतुर्मुखं सुरश्रेष्ठं मेघगम्भीरनिस्वनम् ।। १२३ ।।

राजहंससमायुक्तं विमानवरसंस्थितम् ।।

स्रुक्स्रुवौ दक्षिणे हस्ते वामे दंडं कमण्डलुम् ।।१२४।।

कुर्वाणमिव लोकांस्त्रीन्सिद्धगन्धर्वसेवितम् ।।

आज्यस्थालीं तथैवाग्रे कुशांश्च समिधं तथा ।। १२५ ।।

वामपार्श्वे तु सावित्रीं दक्षिणे तु सरस्वतीम् ।।

आब्रह्मन्निति मंत्रेण स्थापयेत्पूर्व दिग्दले ।। १२६ ।।

नानाभक्ष्योपचारैश्च पूजयेद्गंधचन्दनैः ।।

धूपैः श्वेतपताकाभिर्बलिभिश्चाज्यपायसैः ।। १२७ ।।

अनन्तशुक्लवर्णाभं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम् ।।

शंखचक्रगदापद्मधारिणं जगदीश्वरम् ।। १२८ ।।

आधारभूतं जगतां स्वर्णयज्ञोपवीतिनम् ।

नानाभरणसम्पन्नं फणाशतसमन्वितम्।। ।। १२९ ।।

ॐ नमोस्त्विति मंत्रेण स्थापयेद्वरुणांतरे ।।

पूजयेद्भक्ष्यभोज्यैश्च दीपगन्धानुलेपनैः ।। 2.2.19.१३० ।।

धूपैः श्वेतपताकाभिर्बलिभिश्चैव निर्मितैः ।।

ततो मण्डलपूर्वे तु ब्रह्माणं पीतवाससम् ।।।३४।।।

चतुर्भुजं चतुर्वक्त्रं स्रुवहस्तं वरप्रदम् ।।

बिभ्रतं च श्रुतं तद्वत्तथा दंडकमण्डलू ।।१३२।।

आब्रह्मन्निति मन्त्रेण पूजयेद्गन्धचन्दनैः ।।

दक्षिणे त्र्यंबकं ध्यायेच्छूलखट्वांधारिणम् ।। १३३ ।।

वरदं डमरुधरं नागयज्ञोपवीतिनम् ।।

निबद्ध जृटचन्द्रार्धं शुद्धस्फटिकसन्निभम् .।। १३४ ।।

कपालमालिनं देवं भुजंगाभरणान्वितम्।।

त्रिनेत्रं कुन्दसंकाशं भूतप्रेतगणैर्वृतम्।। १३५ ।।

त्र्यंबकं चेति मन्त्रेण पूजयेन्मधुपायसैः ।।

अतसीपुष्पसंकाशं हारकेयूरभूषितम् ।। १३६ ।।

नानाभरणसंपन्नं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम् ।।

दक्षिणे च गदां चक्रं वामे शंखं सपद्मकम् ।। १३७ ।।

श्रिया दक्षिणतो वामे सरस्वत्या समन्वितम् ।।

तद्विष्णोरिति मंत्रेण स्थापयेत्पश्चिमे ततः ।। १३८ ।।

पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैः पायसेन घृतेन च ।।

गणेशं तु चतुर्बाहुं व्यालयज्ञोपवीतिनम् ।। १३९ ।।

गजेन्द्रवदनं देवं श्वेतवस्त्रं चतुर्भुजम् ।।

परशुं लगुडं वामे दक्षिणे दंडमुत्पलम् ।। 2.2.19.१४० ।।

मूषकस्थं महाकायं शङ्खकुन्देंदुसप्रभम् ।।

युक्तं बुद्धिकुबुद्धिभ्यामेकदंतं भयापहम् ।। १४१ ।।

नानाभरणसंपन्नं सर्वापत्तिविनाशनम् ।।

गणानां त्विति मन्त्रेण विन्यसेदुत्तरे ध्रुवम् ।। १४२ ।।

उत्तप्तजांबूनदहेमसन्निभां लक्ष्मीं सरोजासनसंस्थितां शुभाम्।।

वामे सरोजं दधतीं तथैव हस्ते च दक्षे धृतचामरां च ।। १४३ ।।

श्रीश्च तेति च मन्त्रेण ऐशान्यां मंडलाद्बहिः ।।

स्थापयेत्पूजयेद्भक्त्या सितचन्दन पङ्कजैः ।। १४४ ।।

मोदकं परमान्नं च यवक्षीरं निवेदयेत् ।। १४५ ।।

ततो देवीमंबिकां दिव्यरूपां ब्रह्मेंद्राद्यैः स्तूयमानां त्रिनेत्राम् ।।

सिंहेशस्थां तप्तजांबूनदाभां चन्द्रार्द्धेनाबद्धमौलिं जटाभिः ।। १४६ ।।

दिव्यैर्वस्त्रैर्बाहुभिः साग्रलम्बैर्दिव्यैर्माल्यैर्भूषणैः स्वैरुपेताम् ।।

ब्रह्मेंद्राद्यैर्दुर्जयां माहिषास्यं तीक्ष्णैरस्त्रैर्दानवं मर्दयंतीम् ।। १४७ ।।

शूलं तीक्ष्णं बाणशक्ती च तीक्ष्णे खड्गं तीक्ष्णं बिभ्रतीं दक्षिणेन ।।

चापं पाशं खेटकं चांकुशं च घण्टां वामे बिभ्रतीं वै कुठारम् ।। १४८ ।।

शिरश्छेदादर्धजातं कबन्धं खड्गं तीक्ष्णं बिभ्रतीं दैत्यराजम् ।।

नागैः पाशैर्वेष्टयित्वा समं ताच्छूलेनैनं निघ्नतीं देहमध्ये ।। १४९ ।।

सेन्द्रैर्देवैः स्तूयमानां सुवेणीं गंधर्वाद्यैः सिद्धसंघैश्च सेव्याम् ।।

नानावस्त्रैर्भूषणैर्दीप्यमानां ध्यायेद्देवीमंबिकामुज्वलंतीम् ।। 2.2.19.१५० ।।

वस्त्रैर्माल्यैर्यक्षधूपैर्वितानैर्भक्ष्यैर्भोज्यैर्मोदकैः पायसैश्च ।।

मांसैः पिष्टैश्छागलाढ्यैरशेषैः पूज्या देवी चंडिकाऽभीष्टदा च ।। १५१ ।।

श्यामां च पृथिवीं ध्यायेत्पंकजद्वयधारिणीम् ।। १५२ ।।

मण्डूकस्थां द्विभुजां स्योना पृथिवीति चार्चयेत् ।।

नैर्ऋत्यां विश्वकर्माणं द्विभुजं टंकधारिणम् ।। १९३ ।।

उत्पलं दक्षिणे हस्ते पद्मस्थं पीतवाससम् ।।

एवं ध्यात्वा ततो ब्रह्मन्निति मंत्रेण पूजयेत् ।। १५४ ।।

स्वस्थां सरस्वतीं ध्यायेद्वरदाभयदायिनीम् ।।

पीतवस्त्रां सुमुकुटां देवगन्धर्वसेविताम् ।। १५५ ।।

यामधा इति मन्त्रेण पूजयेत्सितचंदनैः ।।

बलिं श्वेत चरुं दद्यात्कृशरं यावकं तथा ।। १५६ ।।

स्थापयेद्वामदिग्भागे कुंदपुष्पैः प्रपूजयेत् ।।

पूर्वादिद्वारदेशे तु पूजयेच्च मरुद्गणैः ।। १५७ ।।

अग्न्यादिषु च कोणेषु बहिर्भूतान्समाचरेत् ।।

पिशाचा राक्षसा भूता वेतालकपिजातयः ।। १५८ ।।

निर्णासाश्चैव ते सर्वे रौद्रा विकृतरूपिणः ।।

ततो मण्डल मध्ये तु वारुणं पूर्ववर्त्मना ।। १५९ ।।

पूरयेत्कलशे तत्र सुवर्णादिविनिर्मितम् ।।

कूर्मं कूर्माकृतिं कुर्याच्छुद्धस्वर्णेन सत्तमाः ।। 2.2.19.१६० ।।

बृहत्पर्व प्रमाणेन राजतस्य च दुर्लभम् ।।

पादं पादेन मानेन अंगुलं परिमण्डलम् ।। १६१ ।।

प्रौष्ठीमत्स्यं तथा कुर्यात्कुलीरं ताम्रनिर्मितम् ।।

तेनैकस्य विनिर्माणं द्व्यंगुलायामविस्तृतम् ।। १६२ ।।

तथा मानेन मण्डूकं तां भूमिं मुनिसत्तमाः ।।

शिशुमारं च वै सम्यक्तोलकद्वयनिर्मितम् ।। १६३ ।।

अंगुलत्रयदीर्घं च यथा तस्याकृतिर्भवेत् ।।

सितचन्दनवस्त्रैश्च पूजनीयाः समंततः ।। १६४ ।।

यावकैश्च विशेषेण बहुमंत्रविशारदान् ।।

बह्वृचौ पूर्वमत्स्यार्थे दक्षिणे तु यजुर्विदौ ।। १६५ ।।

सासनौ पश्चिमे चाथ उत्तरेऽथर्वणौ स्मृतौ ।।

जयध्वमिति तान्ब्रूयाद्धोतृकान्पुनरेव हि ।। १६६ ।।

स्थापयित्वा पृथक्सूत्रे सर्पं च मातरुद्दीपमेव च ।।

पञ्चांगं शिवसूक्तं च यथा विष्णोर्हरस्य च ।। १६७ ।।

जयाग्रतः पुरुषसूक्तमद्भ्यः संभूतमेव च ।।

आशुः शिशानमारभ्य वयं मोषांगरुद्रके ।। १६८ ।।

यज्जाग्रतश्चाग्नेश्च विष्णोरराटमेव च ।।

समस्ताध्यायरुद्रेण शतरुद्राख्यमीरितम् ।। ।। १६९ ।।

thumb|300px|शुकरहस्योपनिषदेअङ्गुलिविन्यासः

thumb|300px|शुकरहस्योपनिषदे अङ्गुलिविन्यासः

पञ्चांगरुद्रस्य पुष्पदंत ऋषिर्गायत्री छन्दो वेदाहमेतद्बीजं श्रीश्चत्रिपाद् ऊर्ध्व उद् ऐत् पुरुषः पादो ऽस्येहाभवत् पुनः । - ते इति शक्तिर्नमस्ते रुद्र इति नायकः परमरुद्रो देवता परम स्तुतौ विनियोगः ।।

सप्तांगरुद्रस्य पुष्पदंतऋषिः पंक्तिश्छंदः ।।

त्र्यंबकमिति अंगुष्ठाभ्यां नमः ।।

त्रिपादूर्ध्वमिति तर्जनीभ्यां स्वाहा ।।

वेदाहमिति मध्यमाभ्यां वषट् ।।

अमीषां चित्रमिति अनामिकाभ्यां हुम् ।।

यवागूं सोम इति कनिष्ठिकाभ्यां वौषट् ।।

परितो धेनुमिति करतलकरपृष्ठाभ्याम् अस्त्राय फट् इति ।।

यज्जाग्रत इति हृदयाय नमः ।।

सहस्रशीर्षेति शिरसे स्वाहा ।।

अद्भ्यः संभूत इति शिखायै वषट् ।।

आशुः शिशान इति कवचाभ्यां हुं ।।

नमस्ते रुद्र इति नेत्रत्रयाय वौषट् ।।

रूढं ब्रह्मन्निति अस्त्राय फट् ।।

चतुर्दिक्षु छोटिकांदानम् ।। इति सर्वांगेषु ।।)

होमे प्रवर्तमाने तु सूक्तानन्यांश्च वै जपेत् ।।

प्रजपेद्वारुणं सूक्तं तथा च पालसूक्तकम् ।। 2.2.19.१७० ।।

रात्रिसूक्तं च रौद्रं च पावमानं समुज्ज्वलम् ।।

जपेच्च पौरुषं सूक्तं सर्वतोवरतं पृथक् ।। १७१ ।।

शाक्तं रौद्रं च सौम्यं च कूष्माण्डं जातवेदसम् ।।

सौरसूक्तं च यजतो दक्षिणेन यजुर्विदः ।। १७२ ।।

वैराजं पौरुषं सूक्तं सौवर्णं रुद्रसंहिताम् ।।

शैशवं पञ्चनिरयं गायत्र्यं ज्येष्ठसाम च ।। १७३ ।।

वामदेव्यं बृहत्साम तथा चैव रथंतरम् ।।

गोव्रतं च विकर्णं च रक्षोघ्नं पावनं स्मृतम् ।। १७४ ।।

गायंतं ब्राह्मणा ये च पूर्वादिद्वारदेशतः ।।

अन्नात्परिस्रुत इति पञ्चपूर्वं सौरसूक्तकम् ।। १७५ ।।

रुद्राध्यायं च पञ्चांगं रौद्र इत्यभिधीयते ।।

आप्यायस्वेति च चतुः सौम्यं सूक्तं प्रचक्षते ।। १७६ ।।

ईशावेत्यादि स्वांगं च कौष्मांडं दशमं स्मृतम् ।।

अग्रे बृहन्निति नवसूक्तं वै जातवेदसम् ।। १७७ ।।

षोडशं तु विभ्राड् वृहत्सौरं सूक्तं प्रकीर्तितम् ।।

सौरसूक्तं ध्रुवोसीति इषवो मंगलं स्मृतम् ।। १७८ ।।

रात्रिसूक्तं हि यज्वाग्ने रक्षोघ्नं शैवसूक्तकम् ।।

गणानान्त्वेति पञ्च आपोहिष्ठेति च त्रयम् ।। १७९ ।।

पवमानं तु तद्विद्धि पावमानं तु षोडश ।।

समस्तं देवयागेषु तद्रात्रौ तु तदूर्ध्वकम् ।।

तदर्द्धार्द्धं च आरामे कूपे त्वेकऋचं जपेत् ।। 2.2.19.१८० ।।

स्वगृह्योक्तविधानेन प्रतिकुण्डेषु होमयेत् ।।

संस्कुर्यादीक्षणाद्यैश्च संपूज्य च परस्परम् ।।१८१।।

प्रज्वाल्याग्निं च विधिवद्धोमं कुर्यादनन्तरम् ।।

वागीश्वरं समभ्यर्च्य वागीश्वर्या समन्वितम् ।। १८२ ।।

यस्य देवस्य यो यागः प्रतिष्ठा यस्य कस्यचित् ।।

प्रागेव तस्य जुहुयात्सहस्रं च शतं तथा ।। १८३ ।।

तिलाज्यैः पायसैर्वाथ पत्रपुष्पाक्षतेन च ।।

ग्रहेभ्यो विधिवत्सर्वं तथेन्द्रायेश्वराय च ।। १८४ ।।

मरुद्भ्यो लोकपालेभ्यो विधिवद्विश्वकर्मणे ।।

ऊर्जेन समिधा कुर्यादष्टाष्टौ स्वगृहेष्वपि ।।१८५।।

इन्द्रेश्वरमारुतानां तिलाज्येन घृतेन वा ।।

एकैकामाहुतिं दद्यात्स्वैर्मंत्रैर्यथाक्रमात् ।। १८६ ।।

दिगीशानां च प्रत्येकमष्टाष्टौ च विशेषतः ।।

विश्वकर्मन्निति मन्त्रेण कृत्वा आज्याहुतित्रयम् ।। १८७ ।।

समित्त्रयं पलाशस्य अथवाश्वत्थसंभवम् ।।

एकैकामाहुतिं दद्यादाज्येन च विशेषतः ।। १८८ ।।

शिवं प्रजा पतिं विष्णुं दुर्गां च कमलामपि ।।

सरस्वतीं च विधिवत्पृथिव्या इति पावकैः ।। १८९ ।।

भूतेभ्योऽप्याहुतिं दद्यादेवं मासद्वयं क्रमात् ।।

अन्येषां मधुराक्तेन तिललाजैर्ययाक्रमम् ।। 2.2.19.१९० ।।

विष्णुं चैव तु वायव्ये दुर्गायाश्च तथोत्तरे ।।

कमलायाश्च ईशाने ईशानस्य सभूतकम्।। १९१ ।।

एककुण्डे तु एकस्मिन्होमं कुर्याद्यथाविधि ।।

पक्षे वै पञ्चकुण्डे तु पूर्वादीनां क्रमेण तु ।। १९२ ।।

एककुंडे ग्रहान्कृत्वा कृत्वा बलभिदा सह ।।

दक्षिणे क्रमतश्चैव लोकेशं च तथैव च ।। १९३ ।।

पश्चिमे यस्य यागस्य दुर्गायाश्चोत्तरे दिशि ।।

ईशाने भूतयक्ष्मा च जुहुयाद्देशिकोत्तमः ।।! ।। १९४ ।।

विष्ण्वादिदेवतानां च अग्रकुंडे विधीयते ।।

प्रथमे दिवसे कुर्याद्देवतानां च स्थापनम् ।।

द्वितीये पूजनं कुर्याद्धोमं कुर्याद्यथाविधि ।। ।। १९५ ।।

बलिदानं तृतीये तु चतुर्थीकं चतुर्थके ।।

नीराजनं पञ्चमे तु पञ्चाहसाध्यको विधिः ।।

त्र्यहसाध्ये तृतीये तु नवाहे त्वथ पंचमे ।।। । १९६ ।।

उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वाप्यैशान्यादि क्रमेण तु ।।

प्रादक्षिण्येन यज्ञं तु मन्त्रैः परिसमूहनम् ।।

मन्त्रपूर्वं साग्निकानां निरग्नेस्तुष्टिकेन तु ।। १९७ ।।

त्रिकुशेन महायागे विवाहादौ द्विपत्रकम् ।।

वैश्वदेवे त्वेकपत्रमिति साधारणो विधिः ।। १९८ ।।

दिग्विदिक्षु परिस्तीर्य महायागेषु सर्वदा ।।

दिक्षुमात्रं नित्यके च विश्वदेवे तथैव च ।। १९९ ।।

अकृत्वा कर्म नित्यं च वृथा नैमित्तिकं भवेत् ।।

तस्मात्फलाद्यैरपि तत्कृत्वा नैमित्तिकं चरेत् ।। 2.2.19.२०० ।।

प्रायश्चित्ते वैश्वदेवे सायंप्रातः प्रतीषु च ।। २०१ ।।

मारणोच्चाटहोमेषु तथा संकल्पिताकृती १

प्रत्यवायकुले क्वापि तत्र नित्याकृतिं विना ।। २०२ ।।

शतार्द्धं जुहुयाद्यत्र तत्र नित्यं विवर्जयेत् ।।

तूर्यहोमं ततः कृत्वा तूष्णीमेव जितेन्द्रियः ।। २०३ ।।

प्रजपेदिन्द्रमग्निं च सोमाय च यथाक्रमम् ।।

ततस्तु समिधाहोमं व्याहृतिस्तदनन्तरम् ।। २०४ ।।

भूर्भुवः स्वाहेति तथा तत्र इत्यादिपंचकम् ।।

अन्ते स्विष्टकृतं दद्याद्विधानं तस्य भोः शृणु ।। २०५ ।।

घृताहुतिं स्विष्टकृच्च द्विजसंस्कारकर्मसु ।।

घृतैः स्विष्टकृतं दद्याद्यागादौ परिवर्जयेत् ।। २०६ ।।

सर्वौषध्युदकस्नानं करिदंतोत्थमुष्णया ।।

रथ्यावल्मीकगोष्ठस्य तथाश्वस्य सुरस्य च ।। २०७ ।।

त्रिगन्धं च त्रिशीतं च कुशमूलस्य मृत्तिकाः ।।

निक्षिपेत्स्नानकुम्भेषु आचार्यादींस्तु स्थापयेत् ।। २०८ ।।

यजमानः पुरः कृत्वा दंतकाष्ठपुरःसरम् ।।

रात्रौ च भक्ष्यभोज्याद्यैः परितोष्य यवाक्षतम् ।। २०९ ।'

कृत्वा यथोक्तकालेन पूजयेत्तैलधारया ।।

ततः प्रभाते विमले स्नानं कुर्याद्यथा विधि ।। 2.2.19.२१० ।।

स्नानमब्दैवतैर्मन्त्रैः सूक्तेन पुरुषेण तु ।।

वारुणेन च सूक्तेन सुरास्त्वादि यथाक्रमम् ।। २११ ।।

सुरास्त्वामभिषिंचंतु ब्रह्मन्न विष्णुमहेश्वराः ।।

वासुदेवो जगन्नाथस्तथा संकर्षणः प्रभुः ।। २१२ ।।

आखंडलोग्निर्भगवान्यमो वै निर्ऋतिस्तथा ।।

वरुणः पवनश्चैव धनायक्षस्तथा शिवः ।। २१३ ।।

ब्रह्मणा सहितः शेषो दिक्पालाः पातु ते सदा ।।

कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः ।। २१४ ।।

बुद्धिर्लज्जा वपुः शांतिस्तुष्टिः कांतिश्च मातरः ।।

एतास्त्वामभिषिंचंतु देवपन्त्यः समाहिताः ।। २१५ ।।

आदित्यश्चन्द्रमा भौमो बुधजीवसितार्कजाः।।

ग्रहास्त्वामभिषिंचंतु राहुः केतुश्च तर्पिताः ।। २१६ ।।

देवदानवगंधर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ।।

ऋषयो मनवो देवा देवमातर एव च ।। २१७ ।।

देवपत्न्यो द्रुमा नागा दैत्याश्चाप्सरसां गणाः ।।

अस्त्राणि सर्वशस्त्राणि राजानो वाहनानि च ।। २१८ ।।

औषधानि च रत्नानि कालस्यावयवाश्च ये ।।

सरितः सागराः शैलास्तीर्थानि जलदा नदाः ।। २१९ ।।

एते त्वामभिषिंचंतु सर्वकामार्थसिद्धये ।।

स्नानं समाप्य विधिवत्स्वगणेनानु लेपयेत् ।। 2.2.19.२२० ।।

गवामष्टोत्तरशतं तदर्धं चाथ विंशतिम् ।।

आचार्यायाभिरूपाय प्रददियादभिपूजयन्।। २२१ ।।

ततः प्रभाते विमले जले समृवतारयेत् ।।

शुद्धां च कपिलां दोग्ध्रीं घटाचामरवर्जिताम् ।। २२२ ।।

सामगाय ततो दद्यात्सुवर्णदक्षिणान्विताम् ।।

यूपमादाय संस्थाप्य स्नापयेद्वारुणं जपन् ।। २२३ ।।

अच्छेवतेन मन्त्रेण गायत्र्या तदनन्तरम् ।।

रोचनाभिस्त्रिरत्नेन तथा कुंभोदकेन च ।। २२४ ।।

पर्वताग्रमृदा तोयनागवल्मीकजातया ।।

गजदंतमृदा चैव कूलमूलतमृदा तथात ।।२२५।।

पुष्पोदकेन शंखेन तथा रत्नोदकेन च ।।

दध्यक्षतेन दुग्धेन घटेन शतधारया ।। २२६ ।।

सुगंधेन त्रिशीतेन विलिप्य च समाहितः ।।

दापयेत्कांस्यमूलं च दद्याल्लोहमयं च वा ।। २२७ ।।

माल्यवस्त्रैरलंकृत्य पूजयेद्गन्धचन्दनैः ।।

ईशावा इति मंत्रेण दद्यात्पुष्पाञ्जलित्रयम् ।। २२८ ।।

पुनस्त्वादिति मंत्रेण पुनः पुष्पं समुत्सृजेत् ।।

प्रादेशमात्रविस्तारं मध्ये वृत्तं षडंगुलम् ।। २२९ ।।

कांस्यचक्रस्य मानं तु ऊर्ध्वं यद्द्वादशांगुलम् ।।

तदूर्ध्वे विलिखेच्छूलं चतुरंगुलमानतः ।। 2.2.19.२३० ।।

अंगुष्ठहीने लोहस्य तत्र शूलं न कारयेत् ।।

ततो मंगलपूर्वे तु द्विजातीनां मतेन च ।। २३१ ।।

समुत्सृजेच्च प्रासादं तडागं च विशेषतः ।।

चतुर्दर्भं गृहीत्वा तु ईशानाभिमुखेन तु ।।

समुत्सृजेत्ततः पश्चाद्वाक्यमेतदुरीयेत् ।। २३२ ।।

ओमित्यादिश्रीकृष्णद्वैपायनाभिधान वेदव्यासप्रणीत भविष्यपुराणोक्त फलप्रप्तिकामश्चतुष्कोणाद्यवच्छिन्नमत्कारितपुष्करिणीजलमेतदूर्जितं गंधपुष्पाद्यर्चितं वरुणदैवतं सर्वसत्त्वेभ्यः स्नानावगाहनार्थमहमुत्सृजे ।। २३३ ।। ततो वरुणसूक्तेन वरुणं नागसंयुतम् ।।

मकरं कच्छपं चैव तोयेषु परिनिक्षिपेत् ।।२३४।।

पूजयेद्वरुणं देवमर्घ्यं दद्याद्विशेषतः ।।

तेनोदकेन संस्नाप्य गजदंतोत्थमृत्स्नया ।। २३५ ।।

श्वेताश्वसुरसंभूतं श्रीश्च तेति च संजपन् ।।

आप्यायस्वेति मंत्रेण मृदं चतुष्पथोद्भवाम् ।। ।। २३६ ।।

तद्विष्णोरिति मंत्रेण कुशमूलेन स्थापयेत् ।।

तीर्थतोयेन गंधेन तथा पञ्चामृतेन च ।। २३७ ।।

गायत्र्या स्नापयेद्देवं रत्नतोयेन साधकः ।।

आप्यायस्वेति मंत्रेण क्षीरेण तदनंतरम् ।। २३८ ।।

दधिक्राव्णेति दध्ना च मधुवातेति वै मधु ।।

सरस्वत्यांतेति जातीपुष्पतोयेन स्नापयेत् ।। २३९ ।।

( वरुणोत्तमिति मंत्रस्य नारायण ऋषिः गायत्री छंदो वरुणो देवता वरुणप्रीतये विनियोगः ।।

श्रीश्च ते इति मंत्रस्य कर्दम ऋषिः पंक्तिश्छंदः सरिद्देवता अश्वखुरमृदा स्नाने विनियोगः ।।

आप्यायस्वेति मंत्रस्य पर्वत ऋषिः उष्णिक्छन्दः सरस्वती देवता वरुणप्रीतये चतुष्पथमृदा स्नाने विनियोगः ।।

तद्विष्णोरिति मंत्रस्य मैनाक ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः सरस्वती देवता वरुणप्रीतये कुशमृदा स्नाने विनियोगः ।।

कया न इति मंत्रस्य वसिष्ठ ऋषिरनुष्टुप्छन्दः सोमो देवता वरुणप्रीतये नागगंधस्नाने विनियोगः ।।

तेजोसीति मंत्रस्य गर्ग ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्द वासवो देवता वरुणप्रीतये विनियोगः ।।

सरस्वत्यै भैषज्येनेति मंत्रस्य वामदेव ऋषिः पंक्तिश्छंदो विष्णुर्देवता वरुणप्रीतये विनियोगः ।।

पुष्पोदकस्नाने ।।

अग्न आयाहीति मंत्रस्य जनार्दन ऋषिः जगतीछन्द ऐन्द्री देवता वरुणप्रीतये विनियोगः ।।)

प्रक्षिपेत्पञ्च व्रीहींश्च इयञ्चेति च संपठन् ।।

पश्चान्नीराजनं कुर्यात्पञ्चघोषपुरःसरम् ।। 2.2.19.२४० ।।

शिरीषपुष्पसंभूतं दर्पणं कास्यसंभवम् ।।

गोपीचन्दनसंभूतं गंगामृत्तिकयाथ वा ।।

कृष्णां गां गोमयं वापि स्वस्तिकं शंखमेव च ।। २४१ ।।

कारयेत्पदकं वापि यवगोधूमकस्य वा ।।

उत्पन्नस्वर्गसंभूतं कलशं माषसंभवम् ।।

श्रीरसं पुष्पसंभूतं दर्पणं कांस्यसंभवम् ।। २४२ ।।

नन्द्यावर्ते मलयजे ततो निर्मलयेत्सुधीः ।।

एकैकं प्रतिमंत्रेण प्रत्येकं तु जलोपरि ।। २४३।।

ध्रुवप्रतिकृतैर्मंत्रैरष्टभिश्च यथाक्रमम् ।।

पूर्वाक्षतं माषभक्तबलिं दद्याद्विधानतः ।। २४४ ।।

ततो नारायणसूक्तेन देवं नारायणं व्रजेत् ।।

अन्येषां चैव देवानां प्रदद्यात्त्रिंशतं बलिम् ।। २४५ ।।

तत आचमनीयं च वस्त्रयुग्मं निवेदयेत् ।।

वक्ष्यमाणेन मंत्रेण क्रमेणापि विधानतः ।। २४६ ।।

पृथक्पृथक्ततो दद्यात्तावंत्येनापि भो द्विजाः ।।

वेदसूक्तसमायुक्ते यज्ञसूत्रसमन्विते ।।

सर्ववर्णप्रदे देव वाससी ते विनिर्मिते ।।२४७।।

शरीरं ते न जानामि चेष्टां नैव च नैव च ।।

मया निवेदितान्गन्धान्प्रगृह्य च विलिप्यताम् ।।२४८।।

अष्टोत्तरशतान्दीपान्परितः स्थापयेत्क्रमात् ।।

तदर्धं वा पञ्चविंशं मंत्रेण प्रयजेत्सुधीः ।। २४९ ।।

त्वं सूर्य्यचन्द्रज्योतींषि विषादस्त्वं तथैव च।।

त्वमेव सर्वज्योतींषि दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ।। 2.2.19.२५० ।।

प्रदक्षिणं ततः कुर्यात्पञ्चधा सप्तधाथ वा ।।

वक्ष्यमाणेन मंत्रेण दद्याद्धूपं दशांगकम् ।। २५१ ।।

वनस्पतिरसो दिव्यो गंधाढ्यः सुरभिः शुचिः ।।।

मया निवेदितो भक्त्या धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ।। २५२ ।।

अलंकारैश्च गंधैश्च पीतवस्त्रैस्तथैव च ।।

दूर्वाक्षतेन माल्येन युक्तं पुष्पेण पूजयेत् ।।

दद्यात्पञ्चाञ्जलिं पश्चाद्विष्णुसूक्तं पुनर्जपेत् ।। २५३ ।।

ततः सुशोभने स्थाने वेदीं निर्माय देशिकः ।।

वरुणं विन्यसेत्तत्र तथा पुष्करिणीमपि ।। २५४ ।।

विवाहोक्तेन विधिना कुर्यान्निर्मंछनादिकम् ।।

गंधपुष्पं ततो दद्याद्गां च दद्यात्सदक्षिणाम् ।।२५५।।

चामरं व्यजनं छत्रं कांस्यं लोहं तथैव च ।।

कुर्यात्पुष्करिणीं रम्यां राजतीं च त्रिपादिकाम् ।। २५६ ।।

चतुष्कोणां च सुषमां द्व्यंगुष्ठपरिमंडलाम् ।।

सुवर्णप्रतिमां कुर्याद्भालेनैकेन भो द्रिजाः ।। २५७ ।।

अथ वा स्वर्णपत्रे च कुंकुमेन तले लिखेत् ।।

बाणशक्तिप्रमाणेन स्वर्णपत्रं तु द्व्यंगुलम् ।।२५८।।

कारयेच्चतुरस्रं च पीठोपरि न्यसेद्बुधः ।।

नीराजनांते विप्रेंद्राः संस्मरेदमृतं तरेत् ।। २५९ ।।

अशक्तेन तथैवैककाष्ठे वा पिप्पलच्छदे ।।

ताम्रपट्टे लिखेद्वापि अलक्तेन यथाविधि ।।2.2.19.२६०।।

प्राणप्रतिष्ठां कुर्यात्तु वरुणाय निवेदयेत् ।।

महं तु वत्सरं कुर्याद्वेदघोषपुरःसरम् ।। २६१ ।।

अशोकः खदिरः शालो ह्यश्वत्थो बिल्वकस्तथा ।।

धात्री कुरुबकश्चैव बकुलो नागकेशरः ।। २६२ ।।

एषामेव काष्ठयूपं यजमानप्रमाणकम् ।।

समादाय च संस्थाप्य वस्त्राद्यैः प्रतिगृह्य च ।। २६३ ।।

यूप रक्षेति मंत्रेण खनित्वा च प्रदापयेत् ।।

स्थिरो भवेति मन्त्रेण हस्तं दत्त्वा पठेत्ततः ।। २६४ ।।

तडागस्य तथैशान्यां तथा प्रासादकस्य च ।।

प्रापयेद्दक्षिणे भागे आवासस्य च मध्यके ।। २६५ ।।

नौका गत्वा ततः पश्चाद्यूपमादाय वाग्यतः ।।

मध्यदेशे तडागस्य समुलंघ्य तथोत्तरम् ।। २६६ ।।

गंतव्यं प्रकल्प्य तत्रैव आप्यायस्वेति वै ऋचा ।।

शिलायां होमयेत्तत्र हुनेन्नौकाहुतित्रयम् ।। २६७ ।।

अंगदाय स्वाहेति भौमाय नम इत्यतः ।।

लाजाशक्तौ दधिमधौ वासने प्रतिहोमयेत् ।। २६८ ।।

कूर्माय नम इत्युक्त्वा पृथिव्यै नम इत्युत ।।

स्वाहेत्यनंतमंत्रेण दद्यादर्घ्यमनंतरम्।।२६९।।

पञ्चरत्नेन गन्धेन शंखेनार्घ्यं प्रदापयेत् ।।

चतुरस्रं समाकीर्णं चतुर्दिक्ष्वधृतैर्जनैः ।। 2.2.19.२७० ।।

कल्पयेद्रोपयेत्तत्र हस्तं दत्त्वा पठेदिदम् ।।

स्थिरो भवेति मंत्रेण गंधपुष्पैः प्रपूजयेत् ।। २७१ ।।

चक्रं सदर्पणं दद्यान्नागदंडशिरो गतः ।।

विद्युदत्र च कर्तारं ग्र(ग्न?)हदुःखहरिप्रियम् ।। २७२ ।।

एवं चक्रं पूजयित्वा शूलं नागांश्च पूजयेत् ।।

उच्चैर्ध्वजं ततः कृत्वा न नागेति च संपठेत् ।। २७३ ।।

गायत्रस्वेति मंत्रेण पठेद्द्वारद्वयं ततः ।।

दिक्पालेभ्यो बलिं दद्यान्माषभक्तं गुडौदनम् ।। २७४ ।।

रक्तपुष्पान्वितं कृत्वा प्रणिपत्य प्रसादयेत् ।।

सहस्रं वा धनं दद्याद्ब्राह्मणाय कुटुंबिने।।२७५।।

ततो भोज्यं ससर्पिश्च सहिरण्यं यथाविधि ।।

इक्षुस्वस्तीतिकां दद्याज्जले मातॄश्च पूजयेत् ।।२७६।।

मंथरां वसुतां कांतां राक्षसीं च पिशाचिकाम्।।

नागिनीर्नागपुत्रांश्च मध्ये संपूजयेत्ततः ।। २७७ ।।

पूर्णांते च पृथग्दद्याल्लाजाद्यैर्गुडमिश्रितैः ।।

इन्द्रो बलवती स्वाहा यशो बलवतामपि ।।२७८।।

बृहत्पक्षाविशषोऽयं मध्यमे च कनीयके ।।

बृहस्पते च इन्द्राय तव देवलतामिति ।। २७९ ।।

स्वाहेति जुहुयात्पश्चात्प्रणीतां चालयेत्ततः।।

कनिष्ठ पक्षे प्रासादे तथा चैव जलाशये ।। 2.2.19.२८० ।।

मन्दरे तोरणस्यैव विष्वक्सेनं प्रकल्पयेत् ।।

आरामे च तथा सेतौ विशेषः पञ्चमो द्विजाः ।।२८१।।

पूजांतरेण यः कस्य जपेन्मन्त्रसहस्रकम् ।।

स्तुतिं समाप्य विधिवदिमं मंत्रमुदाहरेत् ।। २८२ ।।

सर्वसत्त्वेभ्य उच्छिष्टमपि तज्जलमुद्धृतम् ।।

इति पठित्वा पुष्करिणीजलं हस्ते गृहीत्वा जले क्षिपेत् ।। २८३ ।।

ततो जलमातृभ्यो नम इति जलमातॄः प्रपूजयेत् ।।

त्रैलोक्ये यानि स्थानानि स्थावराणि चराणि च ।। २८४ ।।

तेषामाप्यायनायैतज्जलमुत्सृज्यते मया ।।

मात्रे तु कृतमेतत्ते जगदानंदकारकम् ।। २८५ ।।

शिवाय सर्वभूतानां सदा पाहि जलाशयम् ।।

पिबंतो ह्यवगाहंतः सुखिनः सर्वजंतवः ।। २८६ ।।

जलं विश्वोपकाराय कृतमेतन्मया सदा ।।

कीर्तिस्तिष्ठतु मे देवाश्चिराय धरणीतले ।। २८७ ।।

त्वत्प्रसादान्महाभाग नागराज नमोऽस्तु ते ।।

येऽत्र केचिद्विपद्यंते स्वकर्मफलभोजनाः ।। २८८ ।।

तेषां दोषैर्न लिप्येऽहं स्वंस्वं गममवाप्नुयात् ।।

नारायणो जगत्प्राणः सर्वकामप्रदायकः ।। २८९ ।।

आपेया मातरः संतु जगतां वृक्षयोनयः ।।

अपांपते रसायात्र यादसामीश्वर प्रभो ।। 2.2.19.२९० ।।

वरुणास्यासने कीर्तिं सनातन नमोस्तु ते ।।

तत्तोयं निधिवद्दद्याद्दक्षिणार्थं द्विजन्मने ।। २९१ ।।

सुवर्णंरजतं दद्यादनड्वाहं पयस्विनीम् ।।

दद्याद्धेनुद्वयं पश्चात्कुर्याद्ब्राह्मणतर्पणम् ।।२९२।।

वह्निपूजां पुरस्कृत्य मन्त्रेण प्राशयेत्ततः ।।

पितॄणां दापयेदर्घ्यं ततो देवं प्रसादयेत् ।। २९३ ।।

बिंबमुद्रां पद्ममुद्रां नागमुद्रां प्रदर्शयेत् ।।

वैश्वानरा इति ऋचा पूजां कृत्वा विवर्जयेत् ।।२९४।।

यस्ते प्राणाञ्जपन्पश्चात्प्रकुर्यादथ चन्दनम्।।

प्रदक्षिणं ततः पश्चात्तडागस्य शृणु द्विजाः ।।२९५।।

ब्राह्मणान्पुरतः कृत्वा वेदघोषं समुच्चरन् ।।

महामङ्गलपूर्वेण प्रविशेद्भवनं सुधीः ।। २९६ ।।

ततो गृहार्चनं कुर्याद्ब्राह्मणानां च भोजनम् ।।

दीनानां कृपणानां च सवित्रेऽर्घ्यं निवेदयेत् ।।२९७।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे ऊनविंशोऽध्यायः ।। १९ ।।

मध्यमविधानवर्णनम्

।।सूत उवाच ।। ।।

सप्ताग्निष्टोमको नाम द्युत्तमः कथितो विधिः ।।

मध्यमे मध्यमफलं कनिष्ठे तु कनिष्ठकम् ।। १ ।।

अधुना मध्यमं वक्ष्ये विधिं शास्त्रानुसारतः ।।

यथाविभवयागेन यत्कर्तव्यं नरेण वै ।। २ ।।

सद्योधिवासकल्पेन यूपादीनधिवास्य च ।।

पूर्वस्मिन्नेव दिवसे दैवज्ञकथिते शुभे ।। ३ ।।

मुहूर्ते कलशं स्थाप्य संगृह्य गणनायकम् ।।

स्थापयेत्प्रथमं यूपमा पोहिष्ठेतिमन्त्रकैः ।। ४ ।।

शन्नो देव्यास्ततः पश्चाद्गन्धद्वारेति गंधकम् ।।

श्रीसूक्तेन ततो दद्यात्पुष्पं दूर्वाक्षतं ततः ।। ५।।

काण्डादिति च मन्त्रेण ततो धूपं निवेदयेत् ।।

ये गृह्णामीति च ऋचा पूजायां स्थापयेत्ततः ।। ६ ।।

विवाहविधिना सर्वं कार्यं चैवाधिवासनम् ।। ७ ।।

सर्वमेव प्रयुंजीत तडागादिषु पण्डितः ।।

अधिवास्य तडागादीनाचार्यादींश्च सर्वशः ।। ८ ।।

संगृह्य गंधपुष्पाद्यैर्धूपैर्दीपैः सुशोभनैः ।।

ततः प्रभातसमये नित्यं निर्वर्त्य शास्त्रतः ।। ९ ।।

वृद्धिश्राद्धं ततः कुर्यान्मातृपूजापुरःसरम् ।।

अलंकृत्य यथाशक्ति आचार्यादींश्चरेद्बुधः ।। 2.2.20.१० ।।

शृणुयात्पश्चिमे भागे मंडपस्य समीपतः ।।

मध्यदेशे समुद्भूतं यज्ञपात्रं प्रशस्यते ।। ११ ।।

अथ वा तत्र देशीयं गुरुं वा श्रोत्रियोद्भवम् ।।

यज्ञे प्रधानद्वितीयमृत्विगाचार्यमेव हि ।। १२ ।।

वैतानकल्पे संपन्नं शक्तिकल्पपरायणम् ।।

निगमज्ञानसंपन्नं यज्ञे पात्रं प्रशस्यते ।। १३ ।।

पत्नीहीनमपुत्रं च श्यावदंतमदंतकम् ।।

गणानां याजकं षंढं स्वगोत्रं परिवर्जयेत् ।। १४ ।।

अप्रधानेषु यज्ञेषु दानयज्ञेषु सत्तमाः ।।

नियोजयेत्स्वगोत्रं च होमे नस्ति विचारणा ।। १५ ।।

कुशप्रतिकृतौ चापि ततः स्वर्गं स गच्छति ।।

धनमादौ च संशोध्य ततो यज्ञं समाचरेत् ।। १६ ।।

अयाज्ययाजनोद्भूतं पल्लवं व्यवहारके ।।

कूटसाक्ष्येण पल्लवे स्थाप्यहारकमेव च ।। १७ ।।

देवस्वं ब्राह्मणस्वं च लोहविक्रयणं धनम् ।।

हविर्विक्रयणं कृत्वा पुत्रभार्या दिविक्रयी ।। १८ ।।

निंदितानि पुराणेषु यत्कृतं तत्र तत्फलम् ।।

यज्ञसद्मनि विप्रांश्च न श्राद्धान्भोजयेत्क्वचित् ।।

न दद्यात्तस्य दानं च यावन्नैव समापयेत् ।। १९ ।।

ब्रह्मन्नाचार्यमुख्योसि संसारात्त्राहि मां विभो ।।

त्वत्प्रसादाद्गुरो यज्ञे प्राप्नुयां मानसेप्सितम् ।। 2.2.20.२० ।।

चिरं मे शाश्वती कीर्तिर्यावल्लोकाश्चराचराः ।।

प्रसीद त्वं महेशान प्रतिष्ठाकर्मसिद्धये ।। २१ ।।

त्वमादिः सर्वभूतानां संसारार्णवतारक ।।

ज्ञानामृतप्रदाचार्य विष्णु रूप नमोऽस्तु ते ।। २२ ।।

ब्रह्मासनसमुद्भूतं प्रकाशितदिगंतरम् ।।

त्वं च जांबूनदप्रख्य यजुर्वेद नमोस्तु ते ।।२३।।

प्रफुल्लकमलोद्भासि भास्वरांबरभूषित ।।

प्रकीर्णशास्त्रसंभार विधिज्ञ प्रणतोस्मि ते ।।२४।।

ज्वलद्वैश्वानरप्रख्य धूमश्यामालितानन ।।

षडंगवेदतत्त्वज्ञ ऋत्विङ् मोक्षं समाचर ।। २५ ।।

ततस्तूर्यादिघोषेण पुरस्कृत्य द्विजोत्तमान् ।।

यजमानः सपत्नीकः प्रविशेद्यागमण्डपम् ।। २६ ।।

स्वस्थाने स्थापयेद्विप्रान्मखे धर्मैर्यथाक्रमम् ।।

पूजयेद्गन्धमाल्याद्यैर्गंधाद्यैः सुमनोहरैः ।। २७ ।।

यज्ञे सुवितते योसौ पूज्यते पुरुषः सदा ।।

नारायणस्वरूपोसौ यज्ञं मे सफलं कुरु ।।२८।।

मखश्रेष्ठेषु सर्वेषु येन मंत्राः सुविस्तृताः ।।

यजुर्वेदार्थतत्त्वज्ञ ब्रह्मरूप नमोस्तु ते ।।२९।।

यज्ञेषु साक्षी सर्वेषु वेदवेदार्थतत्त्ववित् ।।

ऋग्वेदज्ञ महाप्राज्ञ विश्वरूप नमोस्तु ते ।। 2.2.20.३० ।।

मांगल्यं कर्मणां नित्यं शाश्वतं ब्रह्मरूपिणम् ।।

सिद्धये मम यज्ञस्य नमामि शिवरूपिणम् ।। ३१ ।।

पालयंति दिशः सर्वा विदिशश्च तथा इमाः ।।

दिक्पालरूपिणं विप्रं यज्ञसिद्ध्यै नमाम्यहम् ।।

पातयेद्दक्षिणं जानु विकिरान्विकिरेत्ततः ।। ३२ ।।

त्रैलोक्ये यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।।

ब्रह्मविष्णुशिवाः सर्वे रक्षां कुर्वंतु तानि वै।।३३।।

वेद्यावेदीति मंत्रेण पठेद्वेदिं प्रणम्य च।।

संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैरिमं मंत्रमुदा हरेत्।। ३४ ।।

याजनं यजमानश्च श्रेयसा तत्र याजकः ।।

इदमर्घ्यमिदं पाद्यं धूपोयं प्रतिगृह्यताम् ।। ३५ ।।

ऐशान्यां कलशे देवं संपूज्य गण नायकम् ।।

ब्रह्माणं वासुदेवं च द्वितीयकलशे यजेत् ।।३६।।

मंडलं चैव विष्णुर्वै द्वारकारूपमास्थितः।।

तेन त्वां पूजयाम्यद्य स्वर्गप्राप्तिं कुरुष्व मे ।। ।। ३७ ।।

पूर्वादिदिक्षु कलशान्संस्थाप्य च त्रयंत्रयम् ।।

अर्धपादसवर्णेन निर्मितं तारणं बुधः ।। ३८ ।।

गंगामृत्तिकया युक्ते पल्लवे संनिवेदयेत् ।।

मंदरं कल्पयित्वा तु गोपीनां च कुलेन वा ।।३९।।

कलशोपरि संस्थाप्य मंदरं संप्रपूजयेत् ।।

स्योना पृथिवीति मंत्रेण गंधपुष्पैः पृथिग्विधैः ।।2.2.20.४०।।

( स्योना पृथिवीति मन्त्रस्य सुमंत ऋषिर्जगती छन्दो हरो देवता मंदरप्रीतये विनियोगः) ।।

एवं दक्षिणदिग्भागे नवतोलकनिर्मितम् ।।

प्रादेशमात्रलोहं तु रौप्येण गंधमादनम् ।।

मृदा संघटनैः पश्चात्कदाचन ऋचा यजेत् ।। ४१ ।।

कदाचनेति मंत्रस्य सूर्य ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः सूर्यो देवता गंधमादनप्रीतये विनियोगः ।।)

उत्तरे तोरणतोद्रेरंगुष्ठद्वयमानके ।।

तोलकद्वयमानेन यवानां पिष्टकोपरि ।। ४२ ।।

( आप्यायस्वेति मंत्रस्य कर्दम ऋषिर्जगती छन्दः शची देवता सुपार्श्वप्रीतये विनियोगः ।।)

पूजयेत्पार्श्वकलशे धात्रादीन्पूर्वदिक्क्रमात् ।।

श्रीसूक्तेनैव मन्त्रेण यजेद्विजयसप्तकम् ।।

पूजयेत्परया भक्त्या गंधपुष्पाक्षतादिना ।। ४३ ।।

अंबाअंबिकेति मंत्रस्य नलिन ऋषिर्गायत्री छन्दः शंभुर्देवता जय प्रीतये विनियोगः ।।

गायत्र्या पूजयेद्दक्षे पश्चिमं कलशद्वयम् ।। ४४ ।।

( गायत्र्या विश्वामित्र ऋषिः सविता देवता विजयप्रीतये विनियोगः ।।)

भद्रं चैव सुभद्रं च प्रयतः संयजेद्बुधः।।४५।।

(उत्तरे युग्मकलशे मनोन्ना इति मंत्रस्य अंतक ऋषिर्बृहती छंदो निर्ऋतिर्देवता भूतप्रीतये विनियोगः।।)

भूतशुद्धिं ततः कृत्वा न्यासं कृत्वा विधानतः ।।

विधायार्घ्यादिकं चैव धर्मादिमंडले यजेत् ।।४६।।

मध्ये आधारशक्त्यादीन्वरुणं मध्यतो यजेत् ।।

पूर्वादिक्रमतश्चैव इन्द्रादीन्कुलदेवताः ।।४७।।

पार्श्वद्वये कर्णिकाया ब्रह्माणं चाप्यनन्तकम् ।।

स्वैःस्वैर्मंत्रैर्यथोक्तैश्च बलिभिर्गन्धपुष्पकैः ।। ४८ ।।

इन्द्राभिषेकमंत्रस्य वाद्यं गांधाररागकम् ।।

अग्नेस्तेजोसीति वाद्यं रागं चैव वराटकम् ।। ४९ ।।

घनकंटकमस्यापि वाच्यं रागं तु गुर्जरम् ।।

रक्षोधिपस्य संग्रामं वैतालं वाद्यमुच्यते ।। 2.2.20.५० ।।

नाटकाख्यं तथा रागं वरुणस्यापि मे शृणु ।।

वाद्यं राज्याभिषेकाख्यं रागो वसंतसंज्ञकः ।। ५१ ।।

ईशस्य नंदिघोषाख्यं वाद्यं रागोथ कामदः ।।

सुवर्णं दुंदुभिर्वाद्यं ब्रह्मणः कथितो बुधैः ।। ५२ ।।

रागो देवी वसंतश्च अनंतस्य निबोध मे ।।

वाद्यं गांधारताराख्यं रागश्चाङ्गारवातकः ।। ५३ ।।

सोमे घोषे भवेद्वाद्यं जलेशस्य महात्मनः ।।

मालवाख्यो भवेद्रागः पत्राग्रेषु महानपि ।। ५४ ।।

स्वैः स्वैर्धर्मैश्च संगृह्य दक्षिणे पृथिवीं यजेत् ।।

स्योना पृथिवीति मंत्रेण उपचारैः पृथग्विधैः ।। ५५ ।।

मण्डपस्योत्तरे भागे महादेवं प्रपूजयेत् ।।

नमो वृक्षेभ्य इत्यादि नैवेद्यैश्च पृथग्विधैः ।। ५६ ।।

( महादेवं द्विभुजं डमरुशूलधरमुमासहितं ध्यात्वा ।।

नमो वृक्षेभ्य इति मन्त्रस्य ब्रह्मा ऋषिर्गा यत्री छंदश्चन्द्रो देवता चन्द्रप्रीतये विनियोगः ।।)

गंधपुष्पादिभिर्भक्त्या भूतानि परितो यजेत् ।। ५७ ।।

वेतालाश्च पिशाचाश्च राक्षसाश्च सरी सृपाः ।।

अस्मात्प्रयांतु मे स्थानाद्ये चान्ये विघ्नकारकाः ।। ५८ ।।

मधुयुक्तं पायसान्नं वरुणाय निवेदयेत् ।।

पीतं चालोहितं कृष्णं शुद्धं कृष्णं च धूम्रकम्।। ५९ ।।

पीतं शुक्लं तथा चित्रं श्वेतमन्नं यथाक्रमम्।।

बलयस्तु दिगीशानां ग्रहाणामपि ताञ्छृणु ।। 2.2.20.६० ।।

क्षीरौदनं ग्रहेशाय शुक्लान्नं शशिने स्मृतम् ।।

लोहितान्नं च भौमाय बुधाय क्षीरषाष्टिकम् ।। ६१ ।।

पीतमन्नं देवगुरोः शुक्रस्य सिततंदुलम् ।।

मांसौदनं शनेर्ज्ञेयं राहोश्च कृष्ण भक्तकम् ।। ६२ ।।

धूम्रवर्णं तु ताम्रं तु भौमस्य क्षीरषाष्टिकम् ।।

पिष्टकान्नं शिवस्योक्तं भूतानां माषभक्तकम् ।। ६३ ।।

एवं बलिं विधायाथ अग्रे कुंभं निवेशयेत् ।।

प्रदेशद्व्यङ्गुलं नाम अष्टोत्तरसहस्रकम् ।।६४।।

बह्वंगुलकं विन्यस्य विन्यस्य कलशोपरि।।

निशावांछ्तिसूत्रैश्च संवेष्ट्य पिहितं तथा ।। ६५ ।।

शरावं च पुनर्दद्याद्वर्धनीं प्रतिपूजयेत् ।।

अस्त्राय फडिति मंत्रेण ध्यात्वा देवं जलेश्वरम् ।। ६६ ।।

सूक्तं यजेद्यथाशक्ति शतमष्टोत्तरं जपेत् ।।

कुंडेषु विन्यसेन्नागानष्टौ पूर्वादिषु क्रमात् ।। ६७ ।।

अनंतं पूजयेत्पूर्वं मानेनांगुलमात्रकम् ।।

निर्मितं कांचनेनैव सप्तवर्तिकया सुधीः ।। ६८ ।।

राजतं वासुकिं नागं यजेत्पत्रांतरे पुनः ।।

पादमात्रेपि चांगुष्ठमात्रं ताम्रस्य भक्ष्यकम् ।। ६९ ।।

पंचांगुलं तोलिकया लोहं कर्कोटकं पुनः ।।

वर्तिकाभिः षोडशभिर्बृहत्पर्वप्रमाणकम् ।। 2.2.20.७० ।।

शंखपालं कुशमयमर्धपादेन निर्मितम्।।

अंगुष्ठमात्रं रक्तेन नागं तालकमात्रकम् ।।७१।।

अंगुष्ठे तोलकं पश्चात्पद्मनागं पुनर्यजेत् ।।

तोलकार्धप्रमाणेन अंगुलं परिमाणतः ।। ७२ ।।

कुर्याच्छैलमयं सम्यग्यथावल्लक्षणान्वितम् ।।

महापद्मस्य वै तस्य पूर्वमानेन निर्मितम् ।। ७३ ।।

ध्यात्वानंतं चतुर्बाहुं शुक्लसप्तफणान्वितम् ।।

दक्षिणोर्ध्वकरे शंखमधिचक्रं प्रतिष्ठितम् ।। ७४ ।।

वामोर्ध्वे तु गदापद्मं मध्यस्थाने व्यवस्थितम् ।।

सर्वालंकारसंयुक्तमेवं ध्यात्वा यथाविधि ।।७५।।।

सहस्रशीर्षेति मंत्रेण पूजयित्वा बलिं हरेत् ।।

लाजैश्च तिलसंमिश्रैः क्षीरयुक्तैः पृथग्विधैः ।। ७६ ।।

चतुर्विधं तथा श्वेतं सर्वालंकारसंयुतम् ।।

स्वकीयं प्रजपेत्तत्र आप्यायस्वेति वै ऋचा ।। ७७ ।।

पिण्याकं नागजिह्वां च तथा सर्जरसं दधि ।।

बलयस्तस्य निर्दिष्टास्तक्षकं लोहितं यजेत् ।। ७८ ।।

पद्मं टंकं दधानं च भुजाभ्यां नागसत्तमम्।।

मनोन्ना इति मंत्रेण आज्यं सोमो बलिं हरेत् ।। ७९ ।।

कर्कोटकं च द्विभुजं पीतवस्त्रधरं यजेत् ।।

पञ्च नद्य इति ऋचा विष्णुक्रांता बलिर्भवेत् ।। 2.2.20.८० ।।

पीतवस्त्रं च कुलिशं याजयेत्तु चतुर्भुजम् ।।

भुजाभ्यामूर्ध्वभागे तु रक्तपद्मधरं हरिम् ।। ८१ ।।

शर्करा कुष्ठकं चैव बलिस्तस्य प्रकी र्तितः।।

द्विभुजं शंखपालं च शंखाभं शंखधारिणम् ।। ८२ ।।

पद्मासनस्थं पद्माभ्यां हस्ताभ्यां च वरं विभुम्।।

ध्रुवक्षितिध्रुवोसीति मंत्राभ्यां पूजयेत्पृथक् ।। ८३ ।।

घटौदनं भृंगराजं पद्मं च वलयस्तयोः ।।

स्वगृह्योक्तेन विधिना संस्थाप्याग्निं कुशंडिकाम् ।। ८४ ।।

कृत्वा आज्यस्य संस्कारं वारुणं श्रपयेच्चरुम् ।।

जुहुयादष्ट बिल्वानि दिगीशानां घृतेन वै ।। ८५ ।।

एकैकामाहुतिं दद्याद्ग्रहाणां च त्रयंत्रयम् ।।

सुसमिद्भिर्घृतमधु पयोभिर्मिश्रितैः पृथक् ।। ८६ ।।

पलाशसमिधं पश्चात्प्रतिष्ठामाहुतित्रयम् ।।

शिवस्य परमान्नेन जुहुयादष्टसंख्यया ।। ८७ ।।

मध्वाज्यगुडमिश्राभिर्लाजाभिर्जुहुयात्पृथक् ।।

लाजान्यथोक्तं वितरेदेकैकामाहुतिं क्रमात् ।। ८८ ।।

स्थालीपाकस्य जुहुयादेकैकामाहुतिं पुनः ।।

वरुणं च समुद्दिश्य रुद्रं सर्वं पृथक्पृथक् ।। ८९ ।।

वास्तोष्पतय इति मंत्रेण पञ्चगव्यो भवेत्ततः ।।

स्योनापृथिवीति मंत्रेण व्रीहिमृत्तिकया पुनः ।। 2.2.20.९० ।।

वृषान्न इति मंत्रेण कया न इति वै पुनः ।।

कुशमूलमृदा चैव चतुष्पथमृदा तथा ।। ९१ ।।

इमा रुद्रेति मंत्रेण श्रीश्चेति ऋचा पुनः ।।

पद्मखण्डस्य च मृदा स्नापयेत्सुसमाहितः ।। ९२ ।।

तद्विष्णोरिति मंत्रेण तथा पुष्पोदकेन च ।।

तीर्थोदकेन कृष्णेन त्रिरक्तेन त्रिशीतकैः ।। ९३ ।।

पञ्चरक्तेन रक्तानां मृदा कैश्च कुशोदकैः ।।

स्वर्णतोयैश्च कलशैरष्टोत्तरशतेन तु ।। ९४ ।।

तैजसैर्मार्त्तिकैश्चापि अष्टाविंशतिभिस्तथा ।।

यथाशक्ति तु संस्थाप्य कुंकुमैश्चन्दनैरपि ।। ९५ ।।

अन्नं लिप्य ततो मृद्भिर्दद्याच्चैव यथाक्रमम् ।।

सुरासुरेति च ऋचा वस्त्रयुग्मेन वेष्टयेत् ।। ९६ ।।

ध्वजं च धनुनागेति गंधद्वारेति गोमयम् ।।

धूरसीति ततो धूपं होत्रे चाहुतिदीपकम् ।। ९७ ।।

सिंधोसीति च सिंदूरं स्वभावे रक्तकं तथा ।।

मालतीकुसुमैः कृत्यैर्नागान्संस्थापयेत्ततः ।। ९८ ।।

धाराभिः शतपुष्पाभिर्गन्धतोयादिभिस्तथा ।।

अथवाश्वत्थपत्रेषु वटपत्रेषु वा सुधीः ।। ९९ ।।

रोचना कुंकुमैर्वापि संलिख्य तत्र पूजयेत् ।।

प्रक्षिपेत्तत्र मुक्ता हि कलशेषु विनिक्षिपेत् ।। 2.2.20.१०० ।।

मंडपस्योत्तरेदेशे शय्यां निर्माय शोभनाम् ।।

राजतं वारुणं तस्यां पादमात्रेण निर्मिताम् ।। १०१ ।।

अंगुष्ठमात्रं संस्थाप्य ततः पुष्करिणीमपि ।।

स्वर्णपादेन घटितां चतुरस्रां सुशोभनाम् ।। १०२ ।।'

अंगुष्ठमात्रं सम्पूज्य वरुणाय निवेदयेत् ।।

यथाशक्ति ततो गां च संभवे पञ्चविंशतिः ।। १०३ ।।

सुवर्णं राजतं चैव धान्यं वासो वराटकम् ।। ।। १०४ ।।

नागयष्टिं समादाय किंचिदुत्तरगां तथा ।। १०५ ।।

ततोक्षताय भौमाय कृत्वा चाज्याहुतित्रयम् ।।

लाजान्दधिसमायुक्तं घृतं मधु गुडं तथा ।। १०६ ।।

क्षीरं च पिष्टकं चैव शष्कुलीगन्धपुष्पकम् ।।

पंचामृतं पञ्चरत्नं गर्भे दद्यात्समाहितः ।। १०७ ।।

आचार्यो यजमानेन सुसन्नद्धैश्च भृत्यकैः ।।

गंगाजलेशयोर्मध्ये पंचघोषपुरःसरम् ।। १०८ ।।

अवाप्य च ततो यष्टिं स्थिरो भवति वैरिवा ।।

ध्रुवं ध्रुवेति मंत्रेण यष्टिमा मंत्रयेत्ततः ।। १९१०३ ।।

यज्ञप्रियासि देवि त्वं सर्वविघ्नविनाशिनी ।।

पाहि मां सर्वपापेभ्य आत्मना त्वं स्थिरीभव ।। 2.2.20.११० ।।

इत्यामंत्र्य यजेच्चैव गायत्रीं च पठेत्ततः ।।

वनस्पतेति विडवामिति मंत्रं जपेत्पुनः ।। १११ ।।

पुनरागत्य तां वेदिं निर्मथ्य वरुणं प्रभुम् ।।

तथा पुष्करिणीं चैव वर्धनीं कलशोदरैः ।। ११२ ।।

अनिष्टं मार्जयेन्नागानुद्धृत्य कलशं तथा ।।

पाषाणाभ्यंतरं कृत्वा गोमयैः परिलिप्य च ।। ११३ ।।

वरुणं पुष्करिण्यां च जलमध्ये विनिक्षिपेत् ।।

नमोस्त्विति च मन्त्रेण बलिं दद्याच्च पायसम् ।। ११४ ।।

निर्मन्थेत्तत्र यो नागः स्थापयेत्तु यथाविधि ।।

श्रावयेत्तमिमं मंत्रमत्र संनिहितो भव ।। ११५ ।।

अत्र स्वामी भवान्नाग रक्षणीयस्त्वया जनः ।।

गायत्रेण त्वा छंदसामीमन्त्रं संश्रावयेत्पुनः ।। ।। ११६ ।।

संपूज्य गंधपुष्पाद्यैः पुरतो निक्षिपेद्दिशि ।।

पिधाय नागराजानमृचाभ्यां परिसूत्रकैः ।। ११७ ।।

सन्निरुद्ध्याशु संस्थाप्य बलिं दद्या द्विधानतः ।।

लाजौदनं मनस्तस्य यज्जाग्रत ऋचा जपेत् ।। ११८ ।।

एवं भूरिति मंत्रै स्वैः स्वैरेव तु पृथग्विधैः ।।

स्वासु दिक्षु च संस्थाप्य पूज येच्च प्रयत्नतः ।। ११९ ।।

पूर्वभागे पुष्करिण्यां हरिताभं सवज्रकम् ।।

हलग्रहीत मंत्रेण न्यस्य लाजाहुतिं कुले ।। 2.2.20.१२० ।।

त्रातारमिति मंत्रेण अग्नौ विन्यस्य मौक्तिकम् ।।

मनःशिलां प्रवालं च अग्निमीडेति संपठेत् ।।१२१।।

वैश्वानरेण मन्त्रेण पठल्लाँजाहुतिं पुनः ।।

दद्याद्ये ते शतमन्त्रेण पश्चिमे काटिकं न्यसेत् ।।१२२।।

शालिबीजेन सहितं कया न इति मंत्रकम् ।।

वरुणस्यो इति मंत्रेण दद्यादष्टादशाहुतीः ।।१२३।।

उत्तरे रोचनां कन्यां तथैव गौरसर्षपम् ।।

कुंकुमेन समायुक्तं कुविदंडमृचा पठन् ।। १२४ ।।

विन्यस्य तेन मंत्रेण प्रदद्यादाहुतिं पुनः ।।

ऐशान्यां मंद्रकं रंगमी शावा इति संपठन् ।। १२५ ।।

संस्थाप्याज्याहुतिं दद्यात्तमीशान ऋचा पुनः।।

आसद्यैर्मंत्रसंयुक्तैर्देवं नारायणं यजेत् ।। १२६ ।।

वरुणात्मकं ततो ध्यात्वा ततो नीराजनं पठेत् ।।

जानुभ्यामवनिं गत्वा पठेज्ज्ञानामृतं स्तवम् ।। १२७ ।।

धर्मो वंशं ततः कुर्यादुत्सर्गांते विधीयते ।।

ततो देवीं पुनः कृत्वा दत्त्वा पुष्पाञ्जलित्रयम् ।। १२८ ।।

सर्वसत्त्वोपकाराय समुत्सृजेत्तु वै जनम् ।।

उत्सृष्टं सर्वसत्त्वेभ्यो दृश्यते जलमूर्जितम् ।। १२९ ।।।

रमंतीं सर्वभूतानि स्नानपानावगाहनैः ।।

वरुणं च ततो देवं पुष्करिण्यां च निक्षिपेत् ।। 2.2.20.१३० ।।

जले वरुणमन्त्रेण मत्स्यादीन्प्रक्षिपेत्ततः ।।

पक्षिणश्च शुभांस्तत्र भेकं कूर्मं च कर्दमम् ।।१३१।।

शैवालं प्रक्षिपेच्चैव दक्षिणां तदनंतरम् ।।

सुवर्णं धान्यरत्नं च आचार्याय पृथग्ददेत्।।१३२।।

ऋत्विग्भ्यश्च पृथग्दद्याद्यथावित्तानुसारतः ।।

ब्राह्मणेभ्यो गायनेभ्यो वसुभ्यश्च पृथक्पृथक् ।। १३३ ।।

नित्यं समाप्य विधिवद्दद्यात्पूर्णाहुतिं पुनः ।।

दद्यादर्घ्यं च सूर्याय हस्तास इति संजपन् ।। १३४ ।।

ततः प्रदक्षिणावर्तं संवेष्ट्य क्षीरधारया ।।

प्रासादपक्षे प्रासादमारामे अथ मंडपम् ।।१३५।।

शताधिधारया शक्त्या त्रिवारं ब्राह्मणैः सह ।।

विकीर्य लाजकुसुमं व्रीहीश्चैव कपर्दकान् ।। १३६ ।।

तूर्यघोषेण महता ततो विप्रपुरःसरम् ।।

यजमानः सपत्नीकः प्रविशेत्स्वगृहं पुनः ।। १३७ ।।

ततो गृहार्चनं कृत्वा ब्राह्मणानथ भोजयेत् ।।

कुमारीश्च कुमारांश्च दीनान्धकृपणानपि ।।१३८।।

नारायणं ततो दद्याद्विप्रमुद्दिश्य भक्तितः ।। १३९ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभाग विंशोऽध्यायः।। २० ।।

इति मध्यमपर्वणि द्वितीयभागः समाप्तः ।। २ ।।

उपवनादिप्रतिष्ठावर्णनम्

।। ।। सूत उवाच ।। ।।

आरामादौ विशेषो यो वक्ष्यतेऽत्र मयाधुना ।।

मंडलं कारयित्वा तु चतुरस्रं समं शुभम् ।।१।।

ऐशान्यां कलशे देवं तत्र नाथं प्रपूजयेत् ।।

मध्यमे कलशे पूजा ग्रहाणां च ततः परम् ।। २ ।।

स्वदिक्षु द्वारदेशे तु पश्चिमद्वारदेशयोः ।।

ब्रह्माणं चाप्यनन्तं च मध्यतो वरुणं यजेत् ।।३।।

वरुणं चोदकुम्भस्थं भूतशाखासु शोभनम् ।।

तेन चावाहयामि त्वां विभो स्वर्गाय वै भव ।।४।।

पूर्वगं मन्दरं स्थाप्य तोरणोपरि सत्तमाः ।।

विष्वक्सेनं समभ्यर्च्य अर्चनं स्वर्गसंयुतम् ।।५।।

कर्णिकायां वासुदेवं शुद्धस्फटिकसन्निभम् ।।

चतुर्भुजं शङ्खचक्रगदापद्मविभूषितम् ।। ६ ।।

श्रीवत्सकौस्तुभोरस्कं मुकुटाद्यैरलंकृतम् ।।

दक्षिणे कमला तस्य वामे पुष्टिव्यवस्थितिः ।। ७ ।।

सिद्धकिन्नरयक्षाद्यैः स्तूयमानं सुरासुरैः ।।

संपूज्य विधिवद्भक्त्या विष्णोरराट इत्यृचा ।। ८ ।।

दले संकर्षणादींश्च विमलाद्याश्च नायिकाः ।।

संपूज्य धूपदीपाद्यैरुपहारैरनुत्तमैः ।। ९ ।।

घृतप्रदीपो देवस्य गुग्गुलुः सरलस्तथा ।।

धूपो देवबलिः क्षीरं परमान्नं घृतप्लुतम् ।। 2.3.1.१० ।।

ध्यायेत्सोमं कर्णिकायां दक्षिणे पद्मसंस्थितम् ।।

शुक्लाभं द्विभुजं शान्तं केयूराद्युपशोभितम्।। ११ ।।

प्रशस्यं देवयक्षाणां वरदाभयहस्तकम् ।।

इमं देवा इति ऋचा उपचारैः पृथग्विधैः ।। १२ ।।

पूजयेच्च निशानाथं घृतभक्तं निवेदयेत् ।।

इन्द्रं जयन्तमाकाशं वरुणं चाग्निमेव च ।। १३ ।।

ईशानं तत्पुरुषं चैव वायुं पूर्वादिदिक्ष्वपि ।।

कर्णिकाया वामभागे वरदाभयहस्तकम् ।।१४।।

द्विभुजं शुक्लवर्णं च महादेवं प्रपूजयेत् ।।

त्र्यंबकेण च मंत्रेण दद्याच्च घृतपिष्टकम् ।। १५ ।।

वासुदेवाय देवाय जुहुयादष्ट आहुतीः ।।

परमान्नेन सौम्यस्य जुहुयादष्टविंशतिम् ।। १६ ।।

शिवाय परमान्नेन जुहुयादाहुतिद्वयम् ।।

गणेशस्य तथाज्येन ददेदेकाहुतिं बुधः ।। ।। १७ ।।

ब्रह्मणो वरुणस्याथ एकैकामाहुतिं तथा ।।

ग्रहाणां स्वोक्तसमिधा दिगीशानां पृथक्पृथक् ।। १८ ।।

एकैकामाहुतिं दद्यादाज्येन च यथाक्रम् ।।

कराली धूमली श्वेता लोहिता कनकप्रभा ।। १९ ।।

अतिरक्ता पद्मरागा वह्निजिह्वा प्रकीर्तिताः ।।

तासां मंत्राः क्रमेणैव सादिवासांत बिन्दवः ।। 2.3.1.२० ।।

यकारस्थाश्च विज्ञेया अष्टस्वरविभूषिताः ।।

घृतमध्वाज्यसिक्ताभिर्होमयेच्च पृथक्पृथक् ।। २१ ।।

एकैकामाहुतिं दद्याद्दत्त्वा चैव समाहितः ।।

अग्नीषोमं तथेन्द्रं च पृथिवीमन्तरिक्षकम् ।। २२ ।।

स्थालीपाकेन जुहुयान्मधुक्षीरयवान्वितम् ।।

एकैकामाहुतिं तेषां समुद्दिश्य पृथक्पृथक् ।। २३ ।।

यावकैर्गंधपुष्पाद्यैरर्चित्वा सपरावकम् ।।

जपस्व त्वं महाभाग श्रद्धया चैव वाग्यतः ।। २४ ।।

जापको विधिनानेन प्रजपेत्तत्र रुद्धकम् ।।

मङ्गलं परमान्नं च सौरसूक्तं तथा जपेत् ।। २५ ।।

ततः संमृज्य विधिना स्नापयित्वा यथाविधि ।।

यूपं गर्भे विनिक्षिप्य तत्र कुर्याद्विचक्षणः ।।२६।।

ध्वजानारोप्य प्रांतेषु दद्यात्सोमं वनस्पतिम् ।।

कोऽदादिति पठित्वा च वृक्षाणां कर्णवेधनम् ।।२७।।

सूच्या सुतीक्ष्णया कार्यं द्विपात्रे वामदक्षिणे ।।

नवग्रहाणां तृप्त्यर्थं यावकं लड्डुकं तथा ।। २८ ।।

पिष्टकं च पृथग्दद्यात्कुमारीबालकेषु च ।।

निशारंजितसूत्रेण संवेष्ट्य च सचूर्णकम् ।। २९।।

प्रदद्याद्दोहकं चैव वृक्षाणां विधिपूर्वकम् ।।

प्राशयेच्चैव तान्वृक्षानिमं मन्त्रमुदाहरेत् ।। 2.3.1.३० ।।

वृक्षाग्रात्पतितस्यापि आरोहात्पतितस्य च।।

मरणे वास्थिभङ्गे वा कर्ता पापैर्न लिप्यते ।।३१।।

धेनुं सुवर्णं धान्यं च आचार्याय प्रदक्षिणम्।।

दत्त्वा च ऋत्विजे दद्यात्सुवर्णं रजतं तथा ।। ३२ ।।

धान्यं च ब्रह्मणे दद्याद्घृतभोज्यं सशर्करम् ।।

इष्टां च दक्षिणां दद्यात्सदस्याय तथैव च ।। ३३ ।।

अधिकलशं समानीय स्नानं कुर्याद्विधानतः ।।

कृत्वा चैवानिशं कुर्याद्दद्यात्पूर्णाहुतिं तथा ।।३४।।

सर्वौषध्युदकं प्रोक्ष्य त्रिवारं क्षीरधारया ।।

संवेष्ट्य त्रिश्चतुर्वारं ब्रह्मघोषपुरःसरम् ।। ।। ३५ ।।

गृहं व्रजेत्ततो विप्रैः कुर्याच्चैव गृहार्चनम् ।।

तंतौ विशेषं वक्ष्यामि वरा एवेदमित्यृचा ।। ३६ ।।

बलं कामं हयग्रीवं माधवं पुरुषोत्तमम्।।

वासुदेवं धनाध्यक्षं ततो नारायणं यजेत्।।३७।।

दधिभक्तं बलिं दद्यात्पञ्चगव्यसमुद्भवम्।।

एवं संपूज्य विधिना दक्षिणे पृथिवीं यजेत्।।३८।।

शुद्धकांञ्चनवर्णाभां वराभयकरां शुभाम् ।।

मंडूकस्थां च द्विभुजां सर्वालङ्कारसुन्दरीम् ।।३९।।

स्योना पृथिवीति मन्त्रेण पूजयित्वा यथाविधि ।।

पायसं मधुसंयुक्तं बलिं दद्यात्सशर्करम् ।। 2.3.1.४० ।।

वामतो विश्वकर्माणं शुद्धस्फटिकसंनिभम् ।।

शूलटंकधरं शांतं संयजेदुपचारकैः ।। ४१ ।।

विश्वन्निति ऋचा तं च बलिं च मधु पिष्टकम् ।।

दद्याज्जपेच्च कौष्माण्डं सूक्तं पौरुषमेव च ।।।४५।।।

मधुपायसयुक्तेन होमानष्टौ विधाय च।।

एकैकं होमयेत्पश्चा त्पृथिवीहोमकर्मणि ।।४३।।

समुत्सृज्य ततः सेतुमिमं मन्त्रं पठेत्ततः ।।

पिच्छिले पतितानां च उच्छ्रितेनांगसंगतः ।। ४४ ।।

प्रतिष्ठिते धर्मसेतौ धर्मो मे स्यान्न पातकम् ।।

सेतोरस्य प्रबन्धस्य श्रद्धया परया तथा ।। ४५ ।।

ये चात्र प्राणिनः संति रक्षां कुर्वति सेतवः ।।

वेदागमेन यत्पुण्यं यथैव हि समर्पितम् ।। ४६ ।।

गर्तं कृत्वा पञ्चरत्नं संस्थाप्यं तदनन्तरम् ।।

संस्थाप्य च ततो यूपं संपूज्य च यथाविधि ।। ४७ ।।

आचार्याय ततो दद्यादिष्टां च वरदक्षिणाम् ।।

पूजयेद्द्विजदांपत्यं लाजाभिः परिपूजितम् ।। ४८ ।।

पोटिकां च ततः शय्यां दद्यादिष्टार्थसिद्धये ।।

सेतौ वृक्ष स्थिता ये स्यू रोपयेत्कदलीं शुभाम् ।। ४९ ।।

तेषां पार्श्वद्वयेप्येवमारामे च पृथक्पृथक् ।। 2.3.1.५० ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्य मपर्वणि तृतीयभागे प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।।

गोप्रचारवैशिष्ट्यवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

गोप्रचारं पुनर्वक्ष्ये विशेषं तत्र मे शृणु ।।

यजेद्विष्णुं सल क्ष्मीकमुपचारैः पृथग्विधैः ।। १ ।।

उपचारैश्च ब्रह्माणं रुद्रं चैव करालिकाम् ।।

वराहं सोमसूर्ये च महादेवं यथाक्रमम् ।। २ ।।

होमं चैव यथा विष्णोः कमलायास्त्रयंत्रयम् ।।

आज्येन क्षेत्रपालानामन्येषां मधुमिश्रितैः ।। ३ ।।

एकैकामाहुतिं दद्याल्लाजादिषु पृथक्पृथक् ।।

समुत्सृज्य विधानेन यूपं संस्थाप्य पूजयेत् ।। ४ ।।

त्रिहस्तमात्त्रं रचितं कुर्यान्नागफणान्वितम् ।।

रोपयेदेकहस्तेन गर्भे होमं प्रयोजयेत् ।।५।।

लाजासंयुक्तविधिना विश्वेषामिति सञ्जपन् ।।

नागाधिपतये तद्वदच्युताय तृतीयकम् ।। ६ ।।

भौमायेति चतुर्थं च ततो यूपं निवेदयेत् ।।

मयि गृभ्णामीति सम्पूज्य यूपं च रुद्रदैवतम ।। ७ ।।

संपूज्य रुद्रं पञ्चांगं धान्यं वस्त्रं च दक्षिणाम् ।।

आचार्याय तथा होत्रे अन्येषामिष्टदक्षिणाम् ।। ८ ।।

गोप्रचारे च शैलेयं यूपं हस्तद्वयान्वितम् ।।

पञ्चशीर्षान्वितं कुर्याद्धस्तमात्रं प्ररोपयेत् ।। ९ ।।

यूपं च चैत्रवृक्षं च कुण्डलीमठपीठिकाम् ।।

संस्पृश्याचम्य वै विप्राः प्राणायामेन शुध्यति ।। 2.3.2.१० ।।

चतुर्हस्तप्रमाणेन शतकुण्डेन संमितम् ।।

तदर्धं च कनिष्ठेन अष्टकाष्टाधिकं भवेत् ।। ११ ।।

भूमौ रत्नं च संस्थाप्य इमं मन्त्रमुदाहरेत् ।।

शिवलोकस्तथा गावः सर्वदेवसुपूजिताः ।। १२ ।।

गोभ्य एषा मया भूमिः सम्प्रदत्ता शुभार्थिना ।।

एवं निवेदयेद्यस्तु गोप्रचारं समाहितः ।। १३ ।।

स मुक्तः सर्वपापेभ्यो विष्णुलोके महीयते ।।

यावंति तृणगुल्मानि संति भूमौ शुभानि च ।। १४ ।।

तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ।।

पूर्वे सीमां निबध्नीयात्कृत्वा वृक्षस्य रोपणम् ।। १५ ।।

सेतुं कृत्वा दक्षिणतः पश्चिमेंगाररोपणम् ।।

उत्तरे खानयेत्कूपं तस्य सीमां न लंघयेत।।१६।।

ततः सहस्रधारां च शस्येन परिपूरिताम् ।।

प्रदद्याद्वा ततो विप्राः सर्वपापैः प्रमुच्यते ।।१७।।

नगरग्रामपूर्वे वा उत्तरे पश्चिमेपि वा ।।

न कुर्यादग्निदिग्भागे दक्षिणां वा ततः शुभाम् ।। १८ ।।

गोप्रचारं खनेद्यस्तु वाहयेद्वा कथंचन ।।

कुलानि पातयत्याशु ब्रह्महत्याश्च विंदति ।। १९ ।।

स्वर्गं नयति गोचर्म सम्यग्दत्तं सदक्षिणम् ।।

यावत्तृणानि तद्भूमौ सप्तसंख्यानि संख्यया ।। 2.3.2.२० ।।

तावत्कालं वसेत्स्वर्गे विष्णुलोकान्न तच्च्युतिः ।। २१ ।।

महायागावसाने च यो न तर्पयति द्विजान् ।।

निरर्थकं तस्य कर्म प्रयासफलमात्रकम् ।। २२ ।।

वृषोत्सर्गा वसाने तु प्रदद्याद्यो महीं द्विजाः ।।

न याति विप्राः प्रेतत्वं तस्माद्विप्रादमत्सराः ।। २३ ।।

तत्र मानं पृथक्चैव शृणुतात्र समागताः ।।

अमानेन ददेद्यस्तु नरकं याति रौरवम ।। २४ ।।

गवां शतं वृषश्चैको यत्र तिष्ठत्ययंत्रितः ।।

तद्गोचर्मेति विख्यातं दत्तं सर्वाघनाशनम् ।। २५ ।।

गोप्रचारस्य देवस्य ब्राह्मणस्य च भो द्विजाः ।।

यावत्कालावधे सीमा अतीते नास्ति पातकम् ।। २६ ।।

मण्डपं पूजयेत्सूर्यं वासुदेवसमन्वितम्।।

होमस्तिल गुडाभ्यां च अष्टावष्टौ पृथक्पृथक् ।। २७ ।।

देहि मेति च मन्त्रेण विन्यसेन्मंडपोपरि ।।

यत्नसिद्धं ततः कृत्वा शुल्कघटचतुष्टयम्।। २८ ।।

समुत्सृजेज्जपेत्पश्चात्सौरं सूक्तं च वैष्णवम् ।।

वटपत्रे तु संलिख्य चित्रं निर्माय वा पुनः ।। २९ ।।

दिक्पालान्संन्यसेत्स्वासु स्वासु दिक्षु विचक्षणः ।।

बद्धाञ्जलिः पठेन्मंत्रानिंद्रादीनां यथाक्रमम् ।। 2.3.2.३० ।।

धर्मसंस्थापनार्थाय आत्मनो विभवाय च ।।

वज्रहस्तो महेन्द्र त्वं धर्मतस्त्रातुमर्हसि ।।३१।।

भो वह्ने मेषवाहस्त्वं चतुःशृंगविराजित ।।

अनाथं मण्डपं त्वं हि धर्मतस्त्रातुमर्हसि ।। ३२ ।।

यम त्वं दक्षिणाशेश महामहिषवाहन ।।

अनाथं मण्डपं त्वं हि धर्मतस्त्रातुमर्हसि ।। ३३ ।।

मञ्चस्थो राक्षसेन्द्रस्त्वं खड्गपाणिर्महाबलः ।।

अनाथं मण्डपं त्वं हि धर्मतस्त्रातुमर्हसि ।। ३४ ।।

वारिराट् ध्वजहस्तोऽसि पवनो मृगवाहनः ।।

अनाथं मण्डपं त्वं हि धर्मतस्त्रातुमर्हसि ।। ३५ ।।

धनाध्यक्षो गदाहस्तः पिंगाक्षो नरवाहनः ।।

अनाथं मण्डपं त्वं हि धर्मतस्त्रातुमर्हसि ।। ३६ ।।

आदिदेवोसि देवानां कर्ता हर्ता महेश्वरः ।।

अनाथं मण्डपं त्वं हि धर्मतस्त्रातुमर्हसि ।। ३७ ।।

अनंतो नागराजो यो धरामुद्धृत्य तिष्ठति ।।

अनाथं मण्डपं त्वं हि धर्मतस्रातुमर्हसि ।। ३८ ।।

चतुर्णामेव वर्णानां स्थित्यर्थं मृगपक्षिणाम् ।।

प्रीतये वासुदेवस्य एवं मण्डपमुत्सृजेत् ।। ३९ ।।

भग्ने स्तम्भे तृणे जीर्णे पुनस्तृणप्रदापने ।।

स्थापने च तथैवास्य प्रतिष्ठा स्याद्यथाक्षया ।। 2.3.2.४० ।।

घातापायादिदोषेण म्रियंते यदि जन्तवः ।।

प्रतिष्ठायां कृतायां तु धर्मो मे स्यान्न पातकम् ।। ४१ ।।

मानुषाः पशवो ये च निवसन्तीह मण्डपे ।।

स्वस्ति चास्तु सदा तेषां त्वत्प्रसादात्किल प्रभो ।। ४२ ।।

ततस्त्रिगुणसूत्रेण सुत्रामाणेति वै ऋचा ।।

सप्तधा वेष्टयित्वा तु दक्षिणां संप्रकाश्य च ।। ४३ ।।

उपानहौ तथा छत्रमाचार्याय निवेदयेत् ।।

मण्डपे भोजयेद्विप्रांस्तेषां दद्याद्यथेप्सितान् ।। ।। ४४ ।।

दीनेभ्यश्च पृथग्दद्याद्गृहं विप्रपुरःसरम् ।।

प्रविशेत्तूर्यघोषेण प्रकुर्याच्च गृहार्चनम् ।। ४५ ।।

एवं प्रपायां विज्ञेयो विशेषो वरुणं व्रजेत् ।।

वासुदेवेन सहितं सांगोपांगं सदक्षिणम् ।। ४६ ।।

स्थालीपाकविधानेन प्रकुर्याद्देशिकोत्तमः ।।

आचार्याय गृहं दद्यात्परिच्छेदसमन्वितम् ।। ४७ ।।

ऋत्विजे ताम्रपात्रं च जलपूर्णं च धान्यकम् ।।

दिक्पालान्द्वारदेशे तु कूपयागे विशेषतः ।। ४८ ।।

ब्रह्माणं नागराजानं द्वारपालौ च पश्चिमे ।।

यजेन्मन्त्रैः पृथग्देवान्मन्त्रैरेभिर्यथाक्रमम् ।। ४९ ।।

बलिदानं विधानेन कृत्वा दद्याद्यथाविधि ।।

पताकानामतस्तत्त्वं प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम् ।। 2.3.2.५० ।।

वज्री च धूमली कृष्णा पीता चैवाथ वारुणी ।।

शीघ्रा गौरी उमा चैव पीता शुक्ला प्रकीर्तिता ।।५१।।

कुंभेषु पूजयेद्देवान्महेशं प्रथमं बुधः ।।

ग्रहांश्च मध्यकलशे ब्रह्माणं च ततः परम् ।। ५२ ।।

वेदिकापूर्वभागे तु उत्तरे कलशे शिवम् ।।

दक्षिणे कलशे विष्णुं कर्णिकायां जलेश्वरम् ।। ५३ ।।

कलशे विधिवद्भक्त्या उपचारैः पृथग्विधैः ।।

संपूज्य वटपत्रे च नागान्संलिख्य नागजैः ।। ५४ ।।

यो नागास्तान्प्रवक्ष्यामि अनंतो वासुकिस्तथा ।।

तथा कर्कोटकश्चैव पद्मश्च कुलिकस्तथा ।।

पद्मश्चैव महापद्मो मन्त्रैरेभिः पृथक्पृथक् ।। ५५ ।।

पुंडरीकदलाभास शुभकर्णांतलोचन ।।

फणासहस्रसंयुक्त शंखाब्जकृतलोचन ।। ५६ ।।

अनंत नागराजेन्द्र इहागच्छ नमोऽस्तु ते ।।

सित कुंदेन्दुवर्णाभ विस्फुरद्भोगमंडल ।। ५७ ।।

सर्वनागस्य शूरस्य कृतस्वस्तिकलांछन ।।

नागेन्द्रतक्षक श्रीमन्निहागच्छ नमोस्तु ते ।। ५८ ।।

नवीनजलदश्याम श्रीमन्कमललोचन ।।

विषदर्पबलोन्मत्त ग्रीवायामेकशेखर ।। ५९ ।।

शंखपाल इति ख्यात जलाधारप्रतीक्षक ।।

अध्यक्षे नागलोकानामिहागच्छ नमोऽस्तु ते ।। 2.3.2.६० ।।

अतिपीत सुवर्णाभ चन्द्रार्धांकितमस्तक ।।

दीप्तभोगकृताटोप शुभलक्षणलक्षित ।। ६१ ।।

कुलीर नागराजेंद्र सर्वसत्त्वहिते रत ।।

तिष्ठेह यज्ञसिद्ध्यर्थं कामरूप नमोस्तु ते ।। ६२।।

यः सुवर्णेन वर्णेन पद्मपत्रायतेक्षणः ।।

पंचबिंदुकृताभोगो ग्रीवायामेकशेखरः ।।

तस्मै ते पद्मनागेन्द्र तीव्ररूप नमोऽस्तु ते ।। ६३ ।।

नागिन्यो नागकन्याश्च तथा नागकुमारकाः ।।

सर्वे ते प्रीतमनसः पूजां गृह्णंतु मे सदा ।। ६४ ।।

स्वगृह्योक्तेन विधिना कृत्वाग्निस्थापनं बुधः ।।

आज्यं संस्कृत्य जुहुयाद्दिगीशानां यथाक्रमम् ।। ६५ ।।

आदित्यादिग्रहांश्चैव ब्रह्माणं कृष्णमेव च ।।

मधुपिष्टेन च शिवं वरुणं जुहुयात्ततः ।। ६६ ।।

प्रादेशमात्रं संप्रोक्ष्य यूपं चास्य प्रमाणकम् ।।

चतुरस्रं शूलयुक्तं गणानानीय पूजयेत् ।। ६७ ।।

कूपे निक्षिप्य तान्नागान्पञ्चरत्नं क्षिपेत्ततः ।।

सुत्रामाणेति मंत्रेण त्रिधा संवेष्ट्य सूत्रकैः ।। ६८ ।।

रञ्जितः कदलीवृक्षं वरुणाय समुत्सृजेत् ।।

त्रातारमिति मंत्रेण वस्त्रमाल्येन भूषयेत् ।।

कर्णवेधं ततः कृत्वा उत्सृजेद्वाक्यमुच्चरन् ।। ६९ ।।

ॐ अद्येत्यादि सर्वभूतेभ्यः फलपुष्पपत्रच्छायावृतमुख्यनानातरुविरचितमारामं वनस्पतिदेवतं सुपूजितं वेदव्यासाद्युक्तफलावाप्तये अमुकऋषिसगोत्रः अमुकदेव शर्माहमुत्सृजे ।।)

महोत्सवं ततः कुर्यात्कृत्वा बद्धाञ्जलिः पठेत् ।।

वृक्षाग्रात्पतितस्यापि आरोहात्पतितस्य वा ।। 2.3.2.७० ।।

मरणे चास्थिभंगे वा कर्ता पापैर्न लिप्यते ।।

वज्राघातादिदोषेण म्रियंते तरवो यदा ।। ७१ ।।

तद्दोशमनार्थाय तस्याप्येतत्प्रतिष्ठितम् ।।

मध्ये यूपं समारोप्य चतुष्को णेपि यत्नतः ।। ७२ ।।

मधुलाजाक्षतं दद्यादञ्जनं माल्यमेव च ।।

निशासूत्रेण संवेष्ट्य कदलीविटपं न्यसेत् ।। ७३ ।।

वेष्टयेत्क्षीरधारां च पातयेद्घृतधारया ।।

तोयान्वितं गुच्छयुक्तं वेष्टयेत्स्वगृहं व्रजेत्।। ७४ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि तृतीयभागे द्वितीयोऽध्यायः। ।। २ ।।

क्षुद्रारामप्रतिष्ठावर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

क्षुद्रारामप्रतिष्ठां च वक्ष्ये वै द्विजसत्तमाः ।।

अमंडले शुभे स्थाने द्विहस्तेऽप्यथ स्थंडिले ।। १ ।।

स्थापयेत्कलशं तत्र विष्णुं सोमं समर्चयेत् ।।

आचार्यमात्रं वरयेन्निशासूत्रैः प्रवेष्टयेत्।। २ ।।

वृक्षान्माल्यैरलंकृत्य भूषयेद्भूषणादिना ।।

दोहदं च ततो दद्यात्स्थापयेच्छतधारया ।। ३ ।।

भोजयेत्पञ्चविप्रान्हि पुरतस्तं विशेषयेत् ।।

कर्णवेधं ततः कृत्वा उत्सृजेद्वाक्यपूर्वकम् ।। ४ ।।

दद्याद्यूपं मध्यदेशे रोपयेत्कदलीं ततः ।।

रंभाश्च रोपयेद्दिक्षु स्थालीपाकविधानतः ।। ५ ।।

अष्टावष्टौ च जुहुयादन्येषां च घृतेन तु ।।

एकैकामाहुतिं दद्यात्स्विष्टकृत्तदनंतरम् ।। ६ ।।

दक्षिणां च ततो दद्यात्पूर्णां दत्त्वाहुतिं व्रजेत् ।।७।।

एकादिवृक्षं वृक्षाणां विधिं वक्ष्ये द्विजोत्तमाः ।।

समुत्सृज्य ततो यूपं कर्मणा सह धर्मवित् ।। ८ ।।

वृक्षमूले यजेद्धर्मं पृथिवी च विशं तथा ।।

दिगीशांश्च तथा यक्षानाचार्यं तोषयेत्ततः ।। ९ ।।

धेनुं च दक्षिणां दद्याद्दोहदं वृक्षपूजनम् ।।

कृत्वा सम्यग्विधानेन सवित्रेऽर्घ्यं निवेदयेत् ।। 2.3.3.१० ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि तृतीयभागे तृतीयोऽ ध्यायः ।।३।।

क्षुद्रारामप्रतिष्ठावर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

अथाश्वत्थप्रतिष्ठायां मूले बाहुप्रमाणके।।

स्थंडिलं कारयेत्तत्र चंदनेनोक्षितं तथा ।।१।।

पद्मं प्रकल्पयेत्तत्र सामान्यार्घ्यं विधाय च ।।

पूर्वेद्यु रात्रिसमये तद्विष्णोरिति वै ऋचा।।२।।

स्थापयेद्वारिणा पूर्णं कया नेति च गन्धकम् ।।

गंधद्वारेति तैलेन श्रीश्च तेति च चन्दनम् ।। ३ ।।

दद्याद्दूर्वाक्षतं कल्पे ब्राह्मणत्रयभोजनम ।।

कारयेत्सितसूत्रैश्च वेष्टयेच्चन्दनोक्षितैः ।।४।।

कुंभे विनायकं पूज्य ब्रह्माणं च परे घटम् ।।

स्वदिक्षु दिक्पतींश्चैव वृक्षमूले नवग्रहान् ।।५।

मंडले शिवमभ्यर्च्य पीठपूजापुरःसरम् ।।

अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि श्वेतं वृषभमेव च ।। ६ ।।

द्विभुजं शूलहस्तं च सर्वाभरणसंयुतम्।।

आरोपयेत्स्वसामर्थ्याद्भूतशुद्धिं समाचरेत् ।।७।।

ततोर्घ्यपात्रं कृत्वा तु पीठपूजां समाचरेत्।।

गणेशं गुरुपादं च जयं भद्रं समाहितः।।८।।

मध्ये आधारशक्तिं च कूर्मानंतौ सपद्मकौ।।

चन्द्रसूर्याग्निकादीनां मंडलानि क्रमाद्यजेत्।।९।।

पुनः पात्रांतरस्थं च गृहीत्वा कुसुमं बुधः ।।

पाणिकच्छपिकां कृत्वा ध्यायेद्वै वरुणं तथा ।।2.3.4.१०।।

पूर्ववच्च विधानेन दद्यात्पात्रादिकं त्रयम् ।।

मधुपर्कं चासनं च पृच्छेच्च स्वागतं पुनः ।। ११ ।।

मुद्रां प्रदर्श्य विधिवदंगपूजां समाचरेत् ।।

पूर्वादिपत्रे इन्द्रादीन्ब्रह्माणं मध्यतो यजेत् ।। १२ ।।

अनंतं पुरतश्चैव तेषामस्त्राणि तद्बहिः ।।

मध्ये तोयाधिपं रुद्रं शांतं चैव प्रशांतकम् ।। १३ ।।

भूस्तत्त्वं च भुवस्तत्वं स्वस्तत्त्वादि च तत्त्वकम् ।।

कामं धर्ममधर्मं च दिक्षु नारा यणं शिवम् ।। १४ ।। ।।

नैर्ऋते च यजेद्दुर्गां पार्श्वयोश्च शतक्रतुम् ।।

विनायकं च विष्णुं च गङ्गां पृथिविषष्टिकम् ।। १५ ।।

षोडशेनोपचारेण पूजयेच्च विशेषतः ।।

मंडलस्योत्तरे भागे नागरूपमनंतकम् ।। १६ ।।

पंचकृष्णालकैः कुर्याद्बृहत्पर्वप्रमाणकम् ।।

आरोपयेच्चाक्षताद्यैः श्वेतचन्दनपुष्पकैः ।। १७ ।।

पूजयेत्परया भक्त्या अग्निकार्यमथाचरेत् ।।

वरुणं जुहुयात्पूर्वं मधुना पायसेन वा ।। १८ ।।

तिलाक्षतैर्वा आज्यैर्वा त्रिमध्वक्तैरथापि वा ।।

अष्टोत्तरशतं कुर्याद्दिगीशानां घृतेन तु ।।१९।।

एकैकामाहुतिं दद्यात्पुष्पैस्तिलघृतेन च ।।

नारायणं शिवं दुर्गां गणेशं च ग्रहान्निशि।। ।। 2.3.4.२० ।।

अष्टावष्टौ च जुहुयाद्घृतैरेकाहुतिर्भवेत ।।

ब्रह्मायुध्वानमिति मंत्रेण ब्रह्माणं पायसेन तु ।।२१।।

एकाहुतिं ततो दद्यादापोहिष्ठेति वा त्रिभिः ।।

ततो वरुणमुद्दिश्य दद्यादाज्याहुतित्रयम् ।। २२ ।।

इमं वरुण इति वा तद्वरोमा ऋचा पुनः ।।

वरुणस्योत्तंभनमसीति येनापावक एव च ।। २३ ।।

वातस्ययमिति पुनः पञ्चवर्णं यथाक्रमात् ।।

ततो वरुणमुद्दिश्य घृतेन च गुडैः सह ।। २४ ।।

ततः स्विष्टकृते दद्याद्बलिं दद्यादनुक्रमात्।।

मध्वाज्यपायसं दद्याद्वरुणाय विशेषतः ।।२५।।

यवक्षीरं दिगीशेभ्यो ह्यन्येभ्यः पायसेन तु ।।

नागाय पिष्टकं दद्याल्लाजाहोमाष्टकं पुनः।। २६ ।।

अनंतस्योत्तरे तीरे पद्मपत्रं परिस्तरेत् ।।

अष्टाष्टापदमानेन वरुणं राजतेन तु ।। २७ ।।

कुर्यात्पूर्वद्वयेनापि बाणरत्तिसुवर्णकैः ।।

कुर्यात्पुष्करिणीं तत्र पूर्वार्धे चतुरस्रके ।। २८ ।।

वरुणं विन्यसेत्तत्र तथा पुष्करिणीमपि ।।

विधिवद्वाक्यपूर्वेण उत्सृजेच्च जलेशयम् ।। २९ ।।

ॐ अद्येत्यादि विष्णुरूपाय करुणाय श्रुतिरत्याद्युक्तवेदव्याससप्रणीताग्निष्टोमफलप्राप्तये पुष्करिणीप्रतिष्ठाकर्मणि इमां पुष्करिणीं सुवर्णराजतां स्वगृह्योदितां सालंकारां सुपूजिताममुकगोत्रः अमुकदेवशर्मा तुभ्यमहं संप्रददे ।। इत्युत्सर्गवाक्यम् ।। ॐ अद्येत्यादि ब्राह्मणमुख्येभ्यः ममाग्निष्टोमाद्यनेकफलप्राप्तये इमं जलाशयं वरुणदैवतं सुपूजितं चतुर्मुखसहितं चतुःसत्त्वावच्छिन्नस्नानपानाद्युपभोगाय अमुकसगोत्रः अमुकदेवशर्माहमुत्सृजे ।।)

ततो नौकां समादाय मध्यात्किंचित्तथोत्तरे ।।

जलाशयस्य मध्यं तु ऋत्विग्घोमं चरेत्ततः ।। 2.3.4.३० ।।

पूर्वावस्थायिनीं यष्टिं समारोप्य विधानतः ।।

ततो वरुण सूक्तेन वरुणं राजतोद्भवम् ।।

पुष्करिण्यासमं तेन नागयष्ट्यंतरे क्षिपेत् ।। ३१ ।।

तत्रैवानंतनागं च मंत्रमेतदुदीरयेद्।।

पुंडरीकदलाभास शुभरक्तांतलोचन ।।

फणासहस्रसंयुक्त सुप्रतिष्ठ नमोऽस्तु ते ।। ३२ ।।

दक्षिणां च ततो दद्यात्ततः पूर्णां विधाय च ।।

मोचयेन्मकरान्ग्राहान्मीनकूर्माञ्जलेचरान् ।। ३३ ।।

पद्मोत्पलं च शैवालं मंत्रमेव प्रयत्नतः ।।

पुष्करिण्यां च त्रिः कुर्यात्खातं सर्वप्रदक्षिणाम् ।। ३४ ।।

आदित्याध्यायकं जप्त्वा क्षिपेल्लाजकपर्दकान् ।।

पातयेत्क्षीरधारां च सहस्रेण शतेन च ।। ३५ ।।

सूत्रेण वेष्टयेत्प्राज्ञो रक्तेन च चतुष्क्रमात् ।।

पथि संतोषयेद्दीनान्संतोष्य च गृहं व्रजेत् ।। ३६ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि तृतीयभागे चतुर्थोऽध्यायः ।। ४ ।।

सरोवरादिप्रतिष्ठाविधानवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

नलिन्याश्च तथा वाप्या ह्रदस्य द्विजसत्तमाः ।।

विधिं वक्ष्ये सहाङ्गेन विधानं शृणुत द्विजाः ।। १ ।।

स्वर्णपादेन मानेन पूर्वेद्युरधिवास येत् ।।।

आपोहिष्ठेति मन्त्रेण तथा अस्त्रैः शतैरपि ।। २ ।।

स्वमण्डले शुभे स्थाने विशेत्पूर्वमुखेन तु ।।

गणेशं वरुणं चैव घटे संपूजयेच्छिवम् ।। ३ ।।

वागीशं च तथा विष्णुं सूर्ये कुंभे समर्चयेत् ।।

पायसेनाहुतिं दद्याद्वरुणाय घृतेन च ।। ४ ।।

एकैकामाहुतिं दद्यादन्येषां च स्रुवेण च ।।

बलिदानं पायसेन उत्सृजेत्तदनंतरम् ।। ५ ।।

यूपं निवेशयेत्पश्चाद्दद्याद्धेनुं च दक्षिणाम् ।।

पूर्णं दद्यात्सवित्रेऽर्घ्यं दत्त्वा तु स्वगृहं व्रजेत् ।। ६ ।।

आरामस्य विधिं वक्ष्ये प्रतिष्ठाविधिविस्तरम् ।।

हीनारामस्य च तथा एक वृक्षस्य च द्विजाः ।। ७ ।।

अरण्यमध्ये पाश्चात्ये उत्तरे वा विशेषतः ।।

मंडपं वर्तुलं कुर्यादर्घ्यहस्तप्रमाणकम् ।। ८ ।।

तद्दक्षिणे भवेत्कुंडं चतुरस्रं समं शुभम् ।।

चतुर्मुखं च कर्तव्यं तोरणाद्यैरलंकृतम् ।। ९ ।।

मंदरादिकमावाह्य ततः संपूजयेत्क्रमात् ।।

विष्वक्सेनं च तत्रैव पूजयेद्गन्धचन्दनैः ।। 2.3.5.१० ।।

भृगुं कर्णसमारूढं सर्वभूषणभूषितम् ।।

विष्वक्सेनस्य मंत्रोयं पूजायां चैव सर्वतः ।। ११ ।।

द्वारपालं च संपूर्णं गौर्यादीन्कलशेषु च ।।

स्वासु दिक्षु दिगीशानां बलिपुष्पाक्षतादि ना ।। १२ ।।

नैर्ऋत्यवरुणयोर्मध्ये अनंतं प्रतिपूजयेत् ।।

इन्द्रेशानयोश्च मध्ये ब्रह्माणं च प्रकल्पयेत् ।। १३ ।।

वेदिपार्श्वे ततो गत्वा वेदिमावाह्य पूजयेत् ।।

आसनं कल्पयित्वा तु सामान्यार्घ्यं विधाय च ।। १४ ।।

ऐशाने कलशे विद्युद्ब्रह्माणं च तथा ग्रहान् ।।

स्वैःस्वैर्मंत्रैर्गंधपुष्पैर्नैवेद्यैश्च पृथग्विधैः ।। १५ ।।

मडलेशं वासुदेवं सासनं च बृहस्पतिम् ।।

पूजयेत्परया भक्त्या पायसान्नं बलिं हरेत् ।। १६ ।।

द्विभुजं वासुदेवं च शंख चक्रधरं विभुम् ।।

पद्मासनगतं ध्यायेत्पीतवस्त्रं सुशोभनम् ।। १७ ।।

नीलोत्पलदलाभासं हरिचंदनचर्चितम् ।।

देवर्षिसिद्धसहितं कलत्रद्वय संयुतम्।। १८ ।।

ध्यात्वा आरोपयेदेवं बालादीनथ नायकान् ।।

विमलाद्या नायिकाश्च दिगीशांश्च यथाविधि ।। १९ ।।

षोडशोच्चैः पृथग्रूपैः प्रतिपुष्पांजलिक्रमात्।।

परितः पूजयेद्विष्णुं शिवं दुर्गां सरस्वतीम् ।। 2.3.5.२० ।।

शुद्धस्फटिकसंकाशं ध्यायेत्सोमं चतुर्मुखम् ।।

अश्वारूढं दिव्य रूपं पद्माक्षं धृतपुष्पकम् ।। २१ ।।

वरदं देवगंधर्वैः सेवितं मुनिभिः स्तुतम् ।।

श्वेतं वनस्पतिं ध्यायेद्द्विभुजं पीतवाससम् ।। २२ ।।

स्वरथस्थं महाबाहुं शंखांकुशसखेटकम् ।।

विद्यां च वामतो ध्यायेत्स्वमन्त्रेण च स्थापयेत् ।। २३ ।।

दशस्वरान्वितं तोयं स्वभावं तमसान्वितम् ।।

मंत्रोऽयं देवदेवस्य पूजायां विनियोजयेत् ।।२४।।

नीलं जयं भृंगिणं च परितश्च यथाक्रमात् ।।

ततः कुशकंडिकां कृत्वा स्थालीपाकं विधानतः।। ।। २५ ।।

अष्टोत्तरशतं चैव सोमाय द्वादशाहुतीः ।।

वानस्पतेस्तथाष्टौ च आज्येऽन्येषां विधीयताम् ।। २६ ।।

एकैकामाहुतिं दद्यात्सप्तजिह्वामनंतरम् ।।

वास्तोष्पतय इति मंत्रेण स्थालीपाकद्वयं नयेत् ।। २७ ।।

वनस्पतिं समुद्दिश्य ततोयमीरयेदृचम् ।।

वृक्षादीन्स्थापयेत्पूर्वे गायत्र्या प्रथमं बुधः ।। २८ ।।

अब्जैरग्रं कांस्यवस्त्रं रत्नं दिक्षु यथाक्रमम् ।।

ब्रीहयश्चेति मंत्रेण तथा च सरितश्च मे ।। २९ ।।

मित्रत्रयश्चेति तथा पूषा च म ऋचा तथा ।।

संस्थाप्य व्रीहीन्संवाप्य तत्रैव विधिपूर्वकम् ।। 2.3.5.३० ।।

क्षिपेद्गङ्गाजलं तोये सर्वौषध्युदकेन च ।।

संस्थाप्य यजमानं च सुरास्त्वामिति मन्त्रकैः ।। ३१ ।।

आचार्यमात्मने तत्र संस्थितं द्विजपुंगवैः ।।

समाप्य नित्यविधिनाचार्यायाथ च दक्षिणाम् ।। ३२ ।।

धेनुं च लोहपात्रं च दत्त्वा इष्टां च दक्षिणाम् ।।

ब्राह्मणेभ्यो यथाशक्ति दद्यात्पूर्णां गृहं व्रजेत् ।। ३३ ।। ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि तृतीयभागे पंचमोऽध्यायः ।। ५ ।।

क्षुद्रारामप्रतिष्ठावर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

क्षुद्रारामप्रतिष्ठां च वक्ष्ये च द्विजसत्तम ।।

अमंडले शुभे स्थाने द्विहस्तम यस्थंडिले ।। १ ।।

स्थापयेत्कलशं तत्र सोमं विष्णुं समर्चयेत् ।।

आचार्यमात्रं वरयेन्निशासूत्रैः प्रवेष्टयेत् ।। २ ।।

वृक्षान्माल्यैरलंकृत्य भूषयेद्भूषणादिना ।।

दोहदं च ततो दद्यात्स्थापयेच्छितधारया ।। ३ ।।

भोजयेत्पंचविप्रांश्च पुरतोंऽते विशेषतः ।।

कर्णवेधं ततः कृत्वा उत्सृजेद्वास्यपूर्वकम्।। ।। ४ ।।

दद्याद्यूपं मध्यदेशे रोपयेत्कदलीं ततः ।।

रंभां च रोपयेद्दिक्षु स्थालीपाकविधानतः ।। ५ ।।

अष्टावष्टौ च जुहुयादन्येषां च घृतेन तु ।।

एकैकामाहुतिं दद्यात्स्विष्टकृत्तदनंतरम् ।। ६ ।।

दक्षिणां च ततो दद्यात्पूर्णां दद्याद्गृहं व्रजेत् ।। ७ ।।

।। इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि तृतीयभागे षष्ठोऽध्यायः ।। ६ ।।

श्रेष्ठवृक्षप्रतिष्ठाविधानवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

एकादिवरवृक्षाणां विधिं वक्ष्ये द्विजोत्तमाः ।।

वृक्षस्य पश्चिमे भागे स्थापयेत्कलशं ततः ।। १ ।।

वृक्षं संस्थापयेत्पूर्वं सूत्रेण परिवेष्टयेत् ।।

ब्रह्माणं कलशेभ्यश्च सोमं विष्णुं वनस्पतिम् ।। २ ।।

ततस्तिलयवैर्होमानष्टाष्टौ विधिवच्चरेत् ।।

समुत्सृज्य ततो यूपं कदल्या सह धर्मवित् ।। ३ ।।

वृक्षमूले यजेद्धर्मं पृथिवीं च विशं तथा ।।

दिगीशांश्च तथा यक्षान्नाचार्यं तोषयेत्ततः।। ४।।

धेनुं च दक्षिणां दद्याद्दोहदं वृक्षपूजनम् ।।

कृत्वा सम्यग्विधानेन सवित्रेऽर्घ्यं निवेदयेत् ।। ५ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि तृतीयभागे सप्तमोऽध्यायः ।। ७ ।।

अश्वत्थप्रतिष्ठाविधानवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

अथाश्वत्थप्रतिष्ठायां मूले बाहुप्रमाणकम् ।।

स्थण्डिलं कारयेत्तत्र चंदनेनाङ्कितं यथा ।। १ ।।

पद्मं प्रकल्पयेत्तत्र सामान्यार्घ्यं विधाय च ।।

पूर्वेद्यु रात्रिसमये तद्विष्णोरिति वै ऋचा ।। २ ।।

स्थापयेद्वारिणा पूर्णं कया नेति च गंधकम् ।।

गंधद्वारेति तैलेन श्रीश्च तेति च चंदनम् ।। ३ ।।

दद्याद्दूर्वाक्षतं कल्ये ब्राह्मणत्रयभोजनम् ।।

कारयेत्सितसूत्रैश्च वेष्टयेच्चंदनस्य च ।। ४ ।।

कुम्भे विनायकं पूज्य ब्रह्माणं च परे घटे ।।

स्वदिक्षु दिक्पतींश्चापि वृक्षमूले नवग्रहान् ।। ५ ।।

मंडले शिवमभ्यर्च्यं पीठपूजा पुरःसरम् ।।

पूर्वे चंडं प्रचंडं च दक्षिणे नंदिभृंगिणौ ।।६।।

अनंतं पश्चिमे काममुत्तरे गणनायकम् ।।

कार्तिकेयं मध्यदेश आधारशक्तिपूर्वकम्।।७।।।

अनंतं पृथिवीं चैव त्रिवृत्तं च त्रिमंडलम्।।

अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि श्वेतं वृषभमेव च ।। ८।।

द्विभुजं शूलहस्तं च सर्वाभरणसंयुतम्।।

आरोपयेत्स्वतंत्रेण मूले विष्णुं समर्चयेत्।।९।।

शंकरं च तथा मध्ये अग्रे ब्रह्माणकं यजेत्।।

बलिं च पिष्टकान्नं च दत्त्वा च श्रपयेच्चरुम्।।2.3.8.१०।।

जुहुयाद्रुद्रमुद्दिश्य रुद्रसंख्याहुतिं क्रमात् ।।

अन्येषां च स्रुवेणैव होमं दद्यात्प्रयत्नतः ।। ११ ।।

रोपयेत्कदलीवृक्षमाचार्यं परितोषयेत् ।।

कृत्वा पूर्णां पंचधारां कृत्वा चापि प्रदक्षिणाम् ।। १२ ।।

क्षीरधारां च संपाद्य अर्घ्यं दत्त्वा गृहं व्रजेत् ।। १३ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि तृतीयभागेऽष्टमोऽध्यायः ।। ।। ८ ।।

वटप्रतिष्ठाविधानवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

वटस्थानमथो वक्ष्ये तस्य मूले तु दक्षिणे ।।

त्रिहस्तवेदिमुपरि स्थापयेत्कलशत्रयम् ।। १ ।।

गणेशं च शिवं विष्णुं पूजयित्वा हुनेच्चरुम् ।।

रक्तसूत्रैस्त्रिगुणितैः स्वर्णमेव पुरःसरम्।। २ ।।

यवक्षीरबलिं दद्यादुत्सृजेद्वाक्यमुच्चरन्।।

यूपमारोपयेत्पश्चाद्वटमूलैः समर्पयेत् ।। ३ ।।

यक्षान्नागांश्च गंधर्वान्सिद्धांश्चैव मरुद्गणान् ।। ४ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि तृतीयभागे नवमोऽध्यायः ।। ९ ।।

बिल्वप्रतिष्ठाविधानवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

वक्ष्ये बिल्वप्रतिष्ठां च पूर्वेद्युरधिवासयेत् ।।

त्र्यंबकं चेति मंत्रेण स्थापयेद्गंधवारिणा ।। १ ।।

सुनाभेति च मंत्रेण मे गृह्णामीति चाक्षतम् ।।

कयानेति ततो धूपं वस्त्रं माल्यं निवेदयेत् ।। २ ।।

यजेद्रुद्रं ततो देवं मध्ये दुर्गां धनेश्वरम् ।।

ततः कल्ये समुत्थाय नित्यं निर्वर्त्य शास्त्रतः ।। ३ ।।

स्वगृहे सप्त विप्रांश्च भोजयेद्द्विजदंपती ।।

मूले हस्तद्वयं दत्त्वा वर्तुला वेदिका भवेत् ।। ।। ४ ।।

तत्र गैरिकयुक्तेन कुसुंभचूर्णकेन वा ।।

निशारक्तेन वा कुर्यादष्टपत्रं सुशोभनम्।। ५ ।।

निवेष्टनं ततः कुर्याद्वृक्षस्य द्विजसत्तमाः ।।

रक्त सूत्रैर्वेष्टयेच्च पंचसप्तनवभिस्तु ।। ६ ।।

व्रीहींश्च वापयेत्तत्र उत्तराभिमुखस्तथा ।।

शिवं विष्णुं च ब्रह्माणं पूजयेद्भूतिमिच्छता ।। ७ ।।

शिवं च नायकं कुर्यादादित्यान्पत्रमूलके ।।

शेषं च तरुमूले तु मध्येऽनंतं शतक्रतुम् ।। ८ ।।

वनपालं च सोमं च सूर्यं पृध्वीमनुक्रमात् ।।

होमस्तिलाक्षतैः कार्यो बलिं दद्याद्घृतौदनैः ।। ९ ।।

यक्षेभ्यो माषभक्तं च वायनानि च द्वादश ।।

ग्रहाणां प्रीतये दद्यात्क्षीरेणावेष्ट्य दक्षिणाम्।। 2.3.10.१०

कांचनं कांस्यपात्रं च तांबूलं ताम्रपात्रकम् ।।

यूपारोपं कर्णवेधं सवित्रेऽर्घ्यं निवेदयेत् ।। ११ ।।

अथ रात्रिप्रतिष्ठां च वक्ष्ये शास्त्रानुसारतः ।।

यक्षैकवृक्षसंस्कारे न पुनर्जायते भुवि ।। १२ ।।

पूर्वेद्युरुपवाहे तु वृक्षमूले घटं न्यसेत् ।।

विष्णुं शिवं गणेशं च पूजयित्वा तु स्थापयेत्।। १३ ।।

कलशान्पञ्च वा सप्त गंधतैलैरलंकृतान् ।।

दुग्धेन पंचगव्येन शंखतोयेन यत्नतः ।।१४।।

सूत्रैः संवेष्टनं कृत्वा वस्त्रमाल्यैरनंतरम्।।

कांडादिति च मंत्रेण दद्याद्दूर्वा क्षतं ततः ।। १५।।

विष्णुसूक्तेन च पुनः सिंदूरांजनचंदनम्।।

दद्यात्फलं च दीपं च स्वयं तत्र स्वपेत्ततः।।१६।।

हुनेत्पंचाहुतीस्तत्र यूपं दद्यात्समुत्सृजेत्।। १८ ।।

बलिं च पायसेनैव प्रकुर्यात्कर्णवेधनम् ।।

वेष्टयेत्क्षीरतोयेन धान्यं धेनुं च दक्षिणाम् ।।१९।।

दद्यादर्घ्यं हुनेत्पूर्णं भोजयेद्द्विजदंपती ।। २० ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि तृतीयभागे दशमोऽध्यायः ।। १० ।।

सद्वृक्षप्रतिष्ठाविधानवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

शतहस्तमितां मुष्टिं नानातरुविभूषिताम् ।।

पूगाम्रादिफलैर्युक्तं वास्तुं कृत्वा यजेत्तु यः ।। १ ।।

षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके वसेच्चिरम्।।

तद्विधानं प्रवक्ष्यामि यथाशास्त्रानुसारतः ।। २ ।।

नित्यं निर्वर्त्य विधिवत्पंच विप्रान्समर्चयेत् ।।

भोजयेत्पूजयेद्विष्णुं प्रजापतिसमन्वितम् ।। ३ ।।

अग्निकार्यं ततः कृत्वा दद्याद्विप्राय दक्षिणाम् ।। ४ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि तृतीयभाग एकादशोऽध्यायः।। ११ ।।

मण्डपप्रतिष्ठाविधानवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

प्रतिष्ठां मंडपस्यैव शैलदारुमयस्य च ।।

तृणकाष्ठस्य च विभो तृणवत्तस्य च द्विजाः ।। १ ।।

अधिवासस्य पूर्वेद्युः शुभे लग्ने घटं न्यसेत् ।।

सूर्यं सोमं तथा विष्णुं कलशे तु समर्चयेत् ।। २ ।।

प्रोक्षयेत्कुशतोयेन आपोहिष्ठेति वै ऋचा ।।

आप्यायस्वेति गंधेन गंधद्वारेति गंधकम् ।। ३ ।।

आकृष्णेनेति तैलेन श्रीश्च ते इति चंदनम् ।।

सिंदूरालक्तकं दद्यादंजनं पूर्वया सह ।। ४ ।।

ततः प्रभाते विमले श्राद्धं वृद्ध्यात्मकं चरेत् ।।

दिक्पालांश्चैव विन्यस्य मंडपे शुभलक्षणे ।। ५ ।।

मध्ये वेद्यंतरे चैव राजभिर्मडलं लिखेत् ।।

सूर्यमावाहयेत्तत्र सोमं विष्णुं च पार्श्वयोः ।। ६ ।।

गणेशं च ग्रहांश्चैव दिक्पालांश्च घटेऽर्चयेत् ।।

पायसं जुहुयादग्नावष्टोत्तरशतं तथा ।। ७ ।।

आदित्यस्य तथा विष्णोः सोमस्य द्वादशाहुतीः ।।

बलिं च पायसं दद्यात्तैलं क्षीरमथापि वा ।। ८ ।।

तत उत्सृज्य विधिवद्वाक्यमेतदुदीरयेत् ।।

जानुभ्यामवनिं गत्वा शनैरोष्ठं न चालयेत् ।। ९ ।।

वास्तोष्पतिं च तत्रैव पूजयेद्गन्धचन्दनैः ।।

अर्घ्यं दद्याच्च विधिवद्भूनैवाहुतिं हुनेत्।। 2.3.12.१० ।।

( ॐ अद्येत्यादि ब्राह्मणादिसर्वसत्त्वेभ्यो विष्णुप्रीणनार्थमिमं मण्डपं सुपूजितं सूर्यदैवतं शैलेयेष्टकादिभिः सर्वसत्त्वेभ्यो रचितं श्रुतिस्मृत्युक्तफलप्राप्तिकामनया अमुकऋषिसगोत्रः अमुकदेवशर्माहमुत्सृजे ।।)

ततः श्वेतघटं दद्यान्मण्डपोपरि सत्तमाः ।।

त्रिगुणेन निशाक्तैर्वा वेष्टयेद्वारिधारया ।। ।। ११ ।।

दक्षिणां विधिवद्दद्यात्सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत् ।।

तृणवेश्मनि वै सूर्यं वासुदेवसमन्वितम् ।। १२ ।।

घटे गणेशं वरदं वरं कृत्वा समुत्सृजेत् ।।

ऐशान्यां दापयेद्यूपं ध्वजान्दिक्षु प्रकल्पयेत् ।। १३ ।।

मण्डपोपरि कलशं संस्थाप्य मन्त्रमुच्चरेत् ।।

प्रपायां वरुणः पूज्यो विश्वकर्मा प्रयत्नतः।।। १४ ।।

पृथिवीं च गणेशं च पूजयित्वा हुनेद्घृतम् ।।

सर्ववर्ज्यमिदं वाक्यं ध्वजमात्रं विधीयते ।। १५ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि तृतीयभागे द्वादशोऽध्यायः ।। १२ ।।

महायूपनिर्माणप्रतिष्ठावर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

चतुर्हस्तं महायूपं हस्तषोडशनिर्मितम् ।।

वक्ष्ये तं च प्रतिष्ठां च रात्रौ त्रैरात्रिकं यजेत् ।। १ ।।

वरुणं सितकुंभे च प्रपाकूपस्य पश्चिमे ।।

गायत्र्या स्नापयेत्पूर्व मापोहिष्ठेति वै क्रमात् ।। २ ।।

गंधद्वारेति गन्धं च अंशुना चेति तैलकम् ।।

मनोन्ना इति कुसुमं धूरसीति च धूपकम् ।। ३ ।।

कयानेति ददेद्वस्त्रं नैवेद्यं दीपचन्दनम् ।।

आदौ श्राद्धं न कर्तव्यं प्रतिष्ठांते विधीयते ।। ४ ।।

दंपतीभोजनं कुर्याद्वरयेदेकब्राह्मणम् ।।

मंडपे चाष्टहस्ते च कलशं तत्र विन्यसेत्।। ५ ।।

पूजयेद्वरुणं देवं नारायणसमन्वितम् ।।

शिवं च पृथिवीं चैव स्वैः स्वैर्मन्त्रैर्यथाक्रमात् ।। ६ ।।

ततः कुशकंडिकां कृत्वा स्थालीपाकविधानतः ।।

वरुणं च समभ्यर्च्य जुहुयादाहुतीर्दश ।।७।।

अन्येषां च स्रुवेणैव दद्यादेकाहुतिं क्रमात् ।।

वरुणस्योक्तवरुणं तत्त्वा यामि ततः परम् ।। ८ ।।

वरुणस्योत्तंभनमसीति च आभ्यां देवांस्तथैव च ।।

येनापावकचक्षसा पंचमं समुदाहृतम् ।। ९ ।।

रात्रस्य यूपमित्यादि परं च दशमस्तकम् ।।

ततः स्विष्टकृतं कृत्वा सप्तजिह्वं चरुं नयेत् ।।2.3.13.१०।।

इह वेत्यादिकं पंच ततः पंचाहुतिं हुनेत् ।।

शंभवे च पृथिव्यै च महा राजाय च क्रमात् ।।११।।

चरुपाकेति नैवेद्यं बलिं चैवागुरूदनम् ।।

शंकराय च रुद्राय शर्वाय पशुपतये इति च ।।

उग्राय असनायेति भवाय तद नंतरम् ।। १२ ।।

महादेवाय च पुनरीशानायेति च क्रमात् ।।

चरुपाकेति नैवेवं बलिं चैवागुरूदनम् ।। १३ ।।

वाक्यपूर्वं सृजेत्तोयं तत्र वाक्करणं शृणु ।। १४ ।।

( ॐ अद्येत्यादि ब्राह्मणादिसर्वसत्त्वेभ्यः अमुकगोत्रस्य मत्पितुरमुकदेवशर्मणः श्रुतिस्मृत्यायुक्तं कूपप्रतिष्ठाजन्यफलप्राप्तये इमं सु पूजितं सच्छादितं वरुणदैवतममुकसगोत्रः अमुकदेवशर्माहमुत्सृजे) ।।

दक्षिणां विधिवद् दद्याद्गां च दद्यात्पयस्विनीम् ।। १५ ।।

मंडपे क्षुद्रकूपे च प्रतिष्ठां शृणुत द्विजाः ।।

गणेशं वरुणं कुंभे विधिवत्पूजयेत्सुधीः ।। १६ ।।

वेष्टयेद्रक्तसूत्रैश्च दद्यायूपं समुत्सृजेत् ।।

दक्षिणां विधिवद् दद्याद्विप्रान्सं पूजयेत्ततः ।। १७ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि तृतीयभागे त्रयोदशोऽध्यायः ।। १३ ।।

पुष्पवाटिकाप्रतिष्ठाविधानवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

पुष्पारामप्रतिष्ठां तु वक्ष्ये शृण्वंतु वै द्विजाः ।।

मध्ये वेदिं त्रिहस्तां च कृत्वा संस्थापयेद्घटम् ।। १ ।।

अधिवासस्य पूर्वेद्युर्यथावद्विप्रभोजनम् ।।

कृत्वा घटे गणेशं च सूर्यं सोमं हुताशनम् ।। २ ।।

नारायणं स्थंडिले च जुहुयान्मधुपायसम्।।

विधिवद्यूपमारोप्य गोधूमान्सेचयेद्गुरौ ।। ३ ।।

वेष्टयेद्रक्तसूत्रैश्च प्रदद्याच्चेति दक्षिणाम् ।।

एतद्धाराजलेनैव यवान्नं सगुडं पयः ।। ४ ।।

ऐशान्यां यूपमारोप्य विधिवद्द्विजसत्तमाः ।।

कर्णवेधं समारोप्य स्नापयेत्कुशवारिणा ।। ५ ।।

धान्यं यवं च गोधूमं दद्याद्विप्राय दक्षिणाम् ।।

शतधारजलेनैव वेष्टयेत्परितो द्विजाः ।। ६ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यम पर्वणि तृतीयभागे चतुर्दशोऽध्यायः ।। १४ ।।

तुलसीप्रतिष्ठाविधानवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

ज्येष्ठाषाढे तुलस्याश्च प्रतिष्ठां विधिवच्चरेत् ।।

यजमानः शुद्धदिने एकादश्यामथापि वा ।। १ ।।

ततो रात्रौ घटं स्थाप्य पूजयेत्परमेश्वरम् ।।

नारायणं शिवं सोमं ब्रह्माणं चेंद्रमेव च ।। २ ।।

गायत्र्या स्नपनं कुर्यात्तथोक्तैर्मंत्रकैरपि ।।

कयानेति च गंधेन अश्रुनेति च तैलकम् ।। ३ ।।

त्वां गंधर्वेति च पुनः पुष्पं मंडंशनेति च ।।

मानस्तोकेति कुसुमं श्रीश्चतेति च चंदनम् ।। ४ ।।

वैश्वदेवीति च पुनर्मंत्रेणानेन चंदनम् ।।

दूर्वामंत्रेण दूर्वाश्च रूपेणेति च दर्प्पणम् ।। ५ ।।

फलमंत्रेण च फलं समेधेति च अंजनम् ।।

सकुशैः पीतसूत्राद्यैर्वेष्टयेत्क्षीरधारया ।। ६ ।।

शतधाराजलेनैव वेष्टयेत्स्वगृहं व्रजेत्।।

वस्त्रेणावृत्य विधिवद्बुधः काले घटं न्यसेत् ।। ७ ।।

सप्तपंचत्रिभिर्वाथ तद्विष्णोरिति वै ऋचा ।।

स्नापयेदथ साध्वीभिः कृतमंगलपूर्वकम् ।। ८ ।।

ततः श्राद्धं समाप्यैव मातृपूजापुरःसरम् ।।

आचार्यं वरयेत्पूर्वं गंधाद्यैः कुसुमैरपि ।। ९ ।।

आचार्य एव होता स्याद्ब्रह्माणं च सदस्यकम् ।।

मंडपे दशहस्तेऽपि वर्तुले स्थंडिलेषु च ।। 2.3.15.१० ।।

सहस्रं मंडलं कुर्यात्तत्र नारायणं यजेत् ।।

ग्रहाँल्लोकेश्वरान्मध्ये आदित्यांश्च मरुद्गणान्।। ११ ।।

रुद्रान्वसूंश्च कलशे परितश्च समर्चयेत् ।।

ततः कुशकंडिकां कृत्वा होमं तिलयवेन तु ।। १२ ।।

अष्टोत्तरशतं कुर्यादन्येषां शक्तितो हुनेत् ।।

नारायणं समुद्दिश्य दद्यादुत्सृज्य सत्तमाः ।। १३ ।।

मध्ये यूपं समुद्दिश्य चरुपाकं बलिं ददेत् ।।

कदलीं दिक्षु संन्यस्य ध्वजान्दिक्षु प्ररोपयेत् ।। १४ ।।

दक्षिणां कांचनं दद्यात्तिलं धान्यं सपुष्पकम् ।।

धेनुं पयस्विनीं दयाद्वेष्टयेत्क्षीरधारया।। १५।।

जयंत्याः सोमवृक्षस्य तथा सोमवटस्य च ।।

पनसस्य कदंबस्य निंबस्य द्विजसत्तमाः ।। १६ ।।

पाटला कनकस्यैव शाल्मलीनिंबकस्य च।।

बिंबाशोकवटस्यैव प्रतिष्ठां नैव कारयेत् ।। १७ ।।

भद्रकस्य शमीकोणचंडातकबकस्य च ।।

खदिरस्यैव कर्तव्यं कर्णवेधं न कारयेत् ।।१८।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि तृतीयभागे पंचदशोऽध्यायः ।।

प्रतिष्ठाविशेषनियमवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।

वृक्षादीनां प्रतिष्ठां च उत्तमेषूत्तमं चरेत्।।

मध्येमध्ये कनिष्ठा तु कनिष्ठं परिकीर्तितम्।।१।।

वर्तुलं मंडलं कुर्यात्तत्तु शीर्षे तथान्त्यके।।

मध्ये वा वेदिकां कुर्यात्तन्मध्ये कुंडमंडलम्।।२।।

पूर्वेद्यू रात्रिसमये घटं संस्थाप्य पूजयेत्।।

शेषं संपूज्य विधिवत्पृथिवीं च शिवं तथा।। ३ ।।

गंधतोयेन गायत्र्या सेतुं संपूज्य मोक्षयेत्।।

कयानेति च मन्त्रेण आप्यायस्वेति वै ऋचा ।। ४ ।।

दद्याद्गन्धादिकं श्रीश्च ते लक्ष्मीरिति चन्दनम् ।।

दूर्वामन्त्रेण दूर्वाश्च फलमन्त्रेण वै फलम् ।। ५ ।।

शन्नोदेवीति मन्त्रेण दद्यात्कुशपवित्रकम् ।।

सुरासुरेति मन्त्रेण प्रदद्याद्वस्त्रयुग्मकम् ।। ६ ।।

अञ्जनालक्तकं कुर्यान्मनोन्ना इति संपठन्।।

कुर्याच्छ्राद्धं परदिने वसुधारापुरःसरम् ।। ७ ।।

वरयेदथ आचार्यं होतारं नृवरश्चरेत् ।।

पात्रद्वयं विधातव्यं सदस्याचार्यमेव च ।।८ ।।

सेतुयागे विधातव्यं तथा धान्याचलेपि च ।।

सहस्रहोमे वैकं तु विवाहे ब्रह्मऋत्विजौ ।। ९ ।।

यजेदेनं कृते मौलियागार्थं यागमंडपम् ।।

वेदिमावाहयेत्पूर्वं मंडपं प्रतिपूजयेत् ।। 2.3.16.१० ।। विघ्नग्रहाँल्लोकपालान्सर्वसिद्धिप्रदायकान्।।

स्थंडिले सर्वतोभद्रे शेषं विष्णुं प्रदर्शयेत् ।। ११।।

तत्रैव तु वराहाख्यं प्रतीतमृत्विगुत्तमम् ।।

स्थालीपाकेन जुहुयादष्टाविंशतिकत्रयम् ।। १२ ।।

आज्येन तु वराहस्य होमपञ्चकमीरितम् ।

ततस्तिलयवेनैव एकैकामाहुतिं क्रमात् ।। १३ ।।

बलिं दद्यात्पृथग्रूपं शेषयेद्विधिपूर्वकम् ।।

पिष्टकान्नं घृतान्नं च विस्तरे वा गुडौदनम् ।। १४ ।।

माषभक्तं तु लोकाय पृथिव्यै परमान्नकम् ।।

वाक्यपूर्वं सृजेद्धीरो वाक्यप्रकरणं शृणु ।। १५ ।।

( ॐ अद्येत्यादि एकविंशतिकुलस्य विशिष्टस्वर्गप्राप्तय इमं सेतुं संक्रमसमेतं विष्णुदैवतं सुरपूजितं विधिवद्वासुदेवस्य प्रीतयेऽहमुत्सृजे ।।)

बद्धांञ्जलिः पठेन्मन्त्रं कुर्याच्च विधिवत्ततः ।।

पिच्छिले पतितानां च उद्गतेनाङ्गभङ्गतः ।।

प्रतिष्ठिते धर्मसेतौ धर्मो मे स्यान्न पातकम् ।। १६ ।।

सेतोरस्य प्रबन्धस्य श्रद्धया परया युतः ।।

ये चात्र प्राणिनः सन्ति सर्वेषां प्राणधारकाः ।। १७ ।।

वेदागमेन यत्पुण्यं कथितं सेतुबन्धने ।।

तत्पुण्यं तु मया देव पाथेये हि समर्पितम् ।। १८ ।।

यूपं दद्यादिति मन्त्रेण अन्ते चापि तथा ध्वजान् ।।

विधिवद्दक्षिणां दद्यात्कुलानि नव पञ्च वा ।। १९ ।।

पूर्णां दत्त्वा सवित्रेऽर्घ्यं दत्त्वा च स्वगृहं व्रजेत् ।।

अनातपे क्षुद्रसेतोः प्रतिष्ठां विधिवच्चरेत् ।। 2.3.16.२० ।।

पूर्वं च दधिवासं च प्रभाते विप्रभोजनम् ।।

सेतुमध्यं ततो गत्वा गन्धादीन्विधिवच्चरेत् ।। २१ ।।

विष्णुं शिवं हुताशं च एककुण्डे समर्चयेत् ।।

वास्तोष्पतिं यजेत्तत्र होमं तिलयवेन तु ।। २२ ।।

कुर्यादेकैकशो विप्रा अष्टा विंशतिसंख्यया ।।

उत्सृज्य दापयेद्धूपं ध्वजवर्ज्यं हि सत्तमाः ।।

ज्ञातिभिः सह भुञ्जीत कृतकृत्योऽभिधीयते ।। २३ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महा पुराणे मध्यमपर्वणि तृतीयभागे षोडशोऽध्यायः ।। १६ ।।

गोप्रचारविधिवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

तत्र दंडे च विप्रेन्द्राश्चतुरस्रे समंततः ।।

षष्टिहस्तमितां भूमिं तस्य पूर्णां मनोरमाम् ।। १ ।।

प्रचारार्थं गवां चैव यो दद्यात्सुसमाहितः ।।

षष्टिवर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते ।।२।।

तदर्धं च तदर्धं च तदर्धं वा समुत्सृजेत् ।।

यो दद्यात्केवलां भूमिं कन्यां दासीं तथा वृषम् ।। ३ ।।

अलंकारं विना धेनुं फलस्यार्धं प्रकीर्तितम्।।

अमण्डपे शुभे स्थाने शर्करादिविवर्जिते ।। ४ ।।

द्विहस्तवेदिकामध्ये प्रकुर्यात्सेतुमंडपम्।।

तत्र संपूजयेद्भद्रं ब्रह्माणं च शचीपतिम् ।। ५ ।।

गणेशं क्षेत्रपालं च शेषं चैव दिगीश्वरान् ।।

पञ्चोपचारैर्विधिवत्पूजयेत्पायसादिना ।। ६ ।।

स्थालीपाकेन जुहुयादन्ते वै विप्रभोजनम् ।।

अत्र यागे श्राद्धवर्ज्यं पूर्वेद्युरधिवासयेत् ।। ७ ।।

त्र्यम्बकेनैव मंत्रेण भूमिं संस्थाप्य पूजयेत् ।।

तद्विष्णोरिति मंत्रेण गन्धतैलं सचन्दनम् ।। ८ ।।

प्रदद्यादसुनीतेति पुनस्तु नैव स्थापयेत् ।।

पञ्चगव्येन च पुनः श्रीश्चतेति च पुष्पकम् ।। ९ ।।

एवं यूपस्य च तथा अधिगृह्णाति मंत्रकम् ।।

गन्धद्वारेति गन्धेन अंशुनातेति तैलकम् ।। 2.3.17.१० ।।

सुरासुरेति कुसुमं दूर्वामन्त्रेण दूर्विकाम् ।।

प्रभाते पूजयेद्देवान्रुद्रमुद्दिश्य होमयेत् ।। ११ ।।

स्थालीपाकेन विधिना अन्येषां पूर्ववच्चरेत् ।।

उत्सृज्यारोपयेद्दीपं स्थिरो भवेति वै ऋचा ।। १२ ।।

तंत्रेण निर्मितं कुर्यात्सकलं च त्रिहस्तकम् ।।

हस्तैकं प्रापयेन्मध्ये क्षेत्रे चैव विशेषतः ।। १३ ।।

स्थापयेत्तत्र मन्त्रेण पञ्चगव्येन यत्नतः ।।

मधुवातेति मधुना आप्यायस्वेति वै दधि ।। १४ ।।

तद्विष्णोरिति मन्त्रेण घटतोयैरनन्तरम् ।।

पृथिवीं च वराहं च कूर्ममाधवशक्तिकान् ।। १५ ।।

वास्तोष्पतिं च विष्णुं च यूपे संपूजयेत्क्रमात्।।

दद्यादर्घ्यं च विवरे गर्ते होमं विवर्जयेत् ।। १६ ।।

अर्घ्यपात्रे च दुष्टे च हस्तेनोत्सृज्य सत्तमाः ।।

( ॐ अद्येत्यादि गोब्राह्मणसर्वसत्त्वेभ्यः पर्यटनार्थाय इमां भूमिं सुपूजितां विष्णुदैवतां गोप्रचाररूपिणीं श्रुतिस्मृत्याद्युक्तफलप्राप्तयेऽहमुत्सृजे ।।) शिवलोकस्थिता गावः सर्वदेवैः सुपूजिताः ।।

एवं निवेदयेद्विप्रो गोप्रचारं समाहितः ।।

स मुक्तः सर्वपापेभ्यो विष्णुलोके महीयते ।। १७ ।।

यावंति तृणगुल्मानि संति भूमौ शुभानि च ।।

तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ।। १८ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे तृतीयभागे गोप्रचारविधौ सप्तदशोऽध्यायः ।। १७ ।।

दिनैकसाध्यप्रतिष्ठाविधानवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

कलौ चैकाहसाध्येन प्रतिष्ठामल्पवित्तवान् ।।

सद्योधिवासमाज्येन प्रकुर्यात्तांत्रिकोत्तमः ।। १ ।।

उत्तरं तु गते हंसे अतीते चोत्तरायणे ।।

शरत्काले व्यतीते तु वसंते यज्ञमारभेत् ।। २ ।।

नारायणादिमूर्तीनां द्वात्रिंशद्भेद एव तु ।।

प्रतिष्ठां प्रतिमानां च गजास्यादींश्च सत्तमाः ।। ३ ।।

नित्यं निर्वर्त्य मतिमान्कुर्यादभ्युदयं ततः ।।

विप्रान्संभोजयेद्वाथ ततो यागगृहं व्रजेत् ।। ४ ।।

गणेश ग्रहदिक्पालान्प्रतिकुंभेषु पूजयेत् ।।

स्थंडिले पूजयेद्विष्णुं परिवारगणं यजेत् ।। ५ ।।

स्नापयेत्प्रथमं देवं तोयैः पञ्चविधैरपि ।।

पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैः पंचमृत्पिण्डकैरपि ।। ६ ।।

तिलतैलैश्च स्नेहैश्च कषायैरपि सत्तमाः ।।

पञ्चपुष्पोदकैर्वाथ त्रिपदैरपि सत्तमाः ।। ७ ।।

तुलसीकुसुमापुष्पपत्राण्याहुस्त्रिपत्रकम् ।।

पञ्चकाम्रशमीपद्मकरवीरं च पंचकम् ।।८।।

मृत्तिका करिदंतस्य तथाश्वखुरमृत्तिका ।।

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिस्तु पंचमम् ।। ।। ९ ।।

कुर्यात्प्राणप्रतिष्ठां च होमं कुर्याद्यथाविधि ।।

दक्षिणां विधिवद्दद्यात्पूर्णां तु तदनंतरम् ।। 2.3.18.१० ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यम पर्वणि तृतीयभागेऽष्टादशोऽध्यायः ।। १८ ।।

देवादिप्रतिष्ठावर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

अतः परं तु विप्रेन्द्राः काल्यादीनां तथैव च ।।

अधिवास्य च पूर्वेद्युः श्राद्धमभ्युदयात्मकम् ।। १ ।।

प्रथमे जलजैः स्नानं पञ्चगव्यैरनंतरम् ।।

पूर्ववच्च विधानेन कुंभे दुर्गां समर्चयेत् ।। २ ।।

पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैः करीषशतधारया ।।

श्रीबिल्वे पूजयेद्देवीं दद्यात्प्राणमनंतरम् ।। ३ ।।

बिल्वपत्रैः फलैर्वापि दद्याच्चापि शताहुतीः ।।

एकैकशस्तु सर्वेषां दद्यात्काञ्चन दक्षिणाम् ।। ४ ।।

प्रतिमां कालिकायाश्च तारायाश्च पृथक्पृथक् ।।

ग्राह्यं विनार्चयेद्विप्राः पञ्चपञ्चशतैरपि ।। ५ ।।

भोजयेत्स्नापयेद्देवो गंधतोयैर्दिनत्रयम् ।।

ताम्रकुंभेऽर्चयेद्देवीं त्रिदिनं प्रातरेव हि ।। ६ ।।

समीरणं ततो दद्यात्पेटिकायां निवेशयेत् ।।

ततोऽपि गन्धतोयैश्च स्नापयेत्कन्यकादिभिः।। ।। ७ ।।

ततो वै चाष्टमदिने रात्रावपि प्रपूजयेत् ।।

पशुदानं प्रकर्तव्यमग्निकार्यं च पायसैः ।। ८ ।।

शिवलिङ्गप्रतिष्ठां च वक्ष्ये तंत्रमतं यथा ।।

त्रिविप्रं भोजयेद्विप्रा अधिवास्यं विशेषतः ।। ९ ।।

नित्यं समाप्य च पुनः कुर्यादभ्युदयं ततः ।।

आचार्यं वरयेत्प्रातः स्नापयेत्पूर्ववर्त्मना ।।2.3.19.१०।।

परिवारगणैः सार्द्धमर्चयेत्तदनंतरम् ।।

दद्यात्समीरणं पश्चादग्निकार्यं समाचरेत् ।। ११ ।।

तिलहेममयीं गां च दद्याद्गां च विधानतः ।।

न नाम न च गोत्रं च होमकर्मणि सर्वदा ।। १२ ।।

पूर्णिमायां विशेषेण नान्येषां च कथंचन ।।

होमांते वसुधारां च कुंभे दत्त्वा विधानतः ।। १३ ।।

त्रिहस्तचरकायं च हस्तैकं चतुर्हस्तके ।।

शालशमशिलायाश्च प्रतिष्ठां विधिवच्चरेत् ।। १४ ।।

सद्योधिवासयेद्देवं द्वादश्यां स्नापयेदथ ।।

रत्नतोयैः परिमलैस्त्रिगंधैः पंचपल्लवैः ।। १५ ।।

कुंभे प्रजापतिं स्थाप्य श्वेताब्जं नवनाभके ।।

नवदुर्गोक्तमार्गेण पूजयेत्परमेश्वरम् ।। १६ ।।

चक्रस्वरूपतो ज्ञेयं प्रदद्याच्च समीरणम् ।।

आनीय ताम्रभांडे च त्रिकालं प्रतिपूजयेत् ।।१७।।

पायसान्नैरुत्पलैर्वा पङ्कजैर्वापि होमयेत् ।।

सकाञ्चनं वस्त्रयुग्मं प्रद द्याद्भूरिदक्षिणम् ।। १८ ।।

श्रीसूर्यस्य गणेशस्य विरिञ्चेश्चापि सत्तमाः ।।

वटवृक्षांतिकं गत्वा स्थापयेद्वरुणं ततः ।। १९ ।।

रक्ताब्जे पूजयेत्सूर्यं परिवारसमन्वितम् ।।

अष्टाविंशतिभिर्द्दत्त्वा दद्यात्प्राणमनंतरम् ।। 2.3.19.२० ।।

एकाहमथवाकाशे गुप्तं कृत्वा दिनत्रयम् ।।

त्र्यहादेव पुनः पूजां पुनर्होमं समाचरेत् ।। २१ ।।

पुनश्च भोजयेद्विप्रान्दद्यात्काञ्चनदक्षिणाम् ।।

वाराह्यास्त्रिपुरायाश्च नारिकेलोदकैरपि ।।२२।।

स्थापयेद्वा विधानेन सिन्दूराद्यैः समर्चयेत् ।।

दद्यात्समीरणं पश्चात्पुनः पूजां च होमयेत् ।। २३ ।।

पशुज्ञानं च कर्तव्यं षण्मासैः पञ्चमोदकैः ।।

कुमारीं भोजयेद्रात्रौ दद्यात्काञ्चन दक्षिणाम् ।। २४ ।।

प्रतिमां भुवनेशीं च महामायाम्बिकामपि ।।

कामाक्षीं च ततो देवीमिन्द्राक्षीं चापराजिताम् ।। २५ ।।

पूर्वेद्यू रात्रिसमये पिष्ट काष्टौ निवेदयेत् ।।

अष्टौ निर्माणयेत्पश्चाद्बलिं चाष्टौ विधानवित् ।। २६ ।।

परिवारगणैः सार्द्धं पूजयेत्प्रयतः सुधीः ।।

समीरणं ततो दद्याच्छिवं सूर्यं यजेत्पुनः ।। २७ ।।

पायसान्नैश्च जुहुयात्त्रिदिनं लिपिपूजनम् ।।

कुमारीपूजनं कुर्यादग्निकार्यं दिनत्रयम् ।। २८ ।।

पशुदानं च कर्तव्यं विभवे सति सत्तमाः ।।

रात्रौ जागरणं कुर्यान्मठोत्सवपुरःसरम् ।।२९।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि तृतीयभागे एकोनविंशोऽध्यायः ।।१९।। ।।

ग्रहोपद्रवोत्पातशान्तिवर्णनम्

।। सूत उवाच ।। ।।

दुर्निमित्तान्यथो वक्ष्ये शृण्वंतु मुनिसत्तमाः ।।

यस्य ये ग्रहदोषाः स्युस्तेषां शांतिं यथाक्रमात् ।। १ ।।

दिव्यंतरिक्षे भौमे चेत्येवं त्रिः परिकीर्तितम् ।।

ग्रहर्क्षाद्यैः कृतं दिव्यमान्तरिक्षं निबोध मे ।। २ ।।

उल्काहितो दिशो दाहः परिवेषस्तथैव च ।।

जलाशयानां वै कृत्यं भौमं तदपि कीर्तितम् ।। ३ ।।

भौमं चाल्पफलं ज्ञेयं दिव्यान्तरिक्षमेव च ।।

सप्ताहमफलं दद्याद्दैवं चापि च तत्क्षणात् ।। ४ ।।

देवानां हसनं चैव कल्कनं रुधिरस्रवः ।।

अकस्माद्व्यसनं तत्र यत्र निर्घातनिर्दयः ।।

सर्पाद्यारोहणं चैव दैवं तदपि कीर्तितम् ।। ५ ।।

ततो मेघात्समुत्पन्ना यदि वृष्टिः शिलातले ।।

सप्ताहाभ्यंतरे जीवमुत्पन्नं निष्फलं भवेत् ।। ६ ।।

एकराशिस्थिताः पापाः शनिभौमदिवाकराः ।।

पृथ्वी धूमाकुला तत्र रुदंति बहवो जनाः ।।७।।

अभिचारं गते जीवे शनौ च तत्र नागते ।।

तत्र पश्यति राजेन्द्रः को धरां धारयिष्यति।।८।।

सूर्यमपश्यनो द्वंद्वं दिग्दाहश्च तथैव च ।।

दर्शनं धूमकेतोश्च नक्षत्रे धूमदर्शनम् ।। ९ ।।

भूकम्प एव मासे च एकमासे तथा दिने ।।

राज्ञो जन्मदिने वाथ शक्रचापं दिनांतरे ।। 2.3.20.१० ।।

दर्शनं खरवातस्य ग्रहयुद्धस्य दर्शनम् ।।

मासत्रये तु ग्रहणमुल्कापातप्रपातनम् ।। ११ ।।

आकाशेऽप्यथ भूमौ च तत्र मण्डूकमेव च ।।

हरिद्रावृष्टिः पाषाणे सिंहबिल्वाकृतिर्यदि ।।

दर्शने राष्ट्रदुर्भिक्षमकरं नृपतिक्षयः ।। १२।।

चैत्रे कुम्भे नदीवेगदर्शने विप्लवो भवेत् ।।

अर्क स्याद्भुतमेतद्धि स्रुग्युक्तं श्रपयेच्चरुम् ।। १३ ।।

आकृष्णेनेति मन्त्रेण अथ वार्केण यत्नतः ।।

प्रासादतोरणं तत्र द्वारं३.४३ प्राकारवेश्म च ।। १४ ।।

धान्यसारं गवां सारं कूपे कुम्भप्रदर्शनम् ।।

आदित्यस्याद्भुतं विद्यात्कमलं जुहुयात्ततः ।।१५।।

सहस्रं जुहुयाद्वाथ ततः शांतिर्भवेद्ध्रुवम् ।।

विकृताः पक्षिणश्चैव पांडुकपोतकास्ततः ।। १६ ।।

श्वेतोलूको बृहंश्चैव द्रोणकाकश्च कोकिलः ।।

क्रौंचश्च वर्द्धनी चैव निपतंति गृहे यदि ।। १७ ।।

गृहे तस्य महोत्पातो भविष्यति न संशयः ।।

स्थूलभङ्गप्रग्रहणं प्ररोहणमथापि वा ।। १८ ।।

हाराः कटकटायंते जातस्य दंतसम्भवः ।।

हसता देवतानां च गात्रे स्वेदश्च जायते ।।

सर्पमण्डूकप्रसवः कुंभे वापि क्वचिद्भवेत् ।। १९ ।।

निमित्तान्येवमादीनि जायंते यस्य वेश्मनि ।।

षड्भिर्मासैश्च म्रियते गृहिणी च शुभा च या ।।2.3.20.२०।।

अशनिः पतते यत्र गृहे वज्रं च पादपे ।।

शुक्ला वह्निस्फुलिंगाश्च तस्य विद्धि महद्भयम् ।।२१।।

खर्जूर उदरावर्ते निकोचगरलेऽपि च ।।

फलिवृक्षे तिन्दुके च यत्र निर्जायते क्वचित् ।।२२।।

उद्याने देवगेहे च स्वगृहे चैत्यवृक्षके ।।

कुर्यादादित्यवारे वा अयुतं तिलपायसम् ।।

ततः शांतिर्भवेदाशु धेनुं दद्याच्च दक्षिणाम् ।। २३ ।।

पायसं तिलमुद्गौ च पुष्पं वा तालवृन्तकम् ।।

इक्षुमोदकपिण्याकाञ्जुहुयाद्रविमुद्दिशन् ।। २४ ।।

सिंहासनं रथच्छत्रं ध्वजश्चामरभूषिते ।।

अकस्माद्दृश्यते यत्र राज्ञो वान्यत्र कुत्रचित् ।। २५ ।।

नदयंति च सत्यस्योज्ज्वलनं स्त्रीपुरुषयोः ।।

आगमस्य च दृष्ट्वैव भंगः कटकटायनम् ।। २६ ।।

उपरिष्टाद्भवेद्यस्य महोत्पातो भवेदयम् ।।

चलत्वं चाधरस्यापि तथा कटकटायनम् ।। २७ ।।

रुदितं कोकिलस्यापि उलूकोप्यशुभं वदेत् ।।

राजामात्यविनाशाय महीं च तत्सुतोऽपि वा ।।

हस्तिनो मदयुक्ताश्च म्रियंते नात्र संशयः ।। २८ ।।

ताडीपूगादयो यत्र यमौ स्यातां प्रमादतः ।।

गेही तत्र विनश्येत सदारः पुत्रसंयुतः ।। २९ ।।

बद्धपुष्पे यदा पुष्पं फलं वा यदि दृश्यते ।।

अक्षतादर्शनात्तत्र सोमस्याद्भुतदर्शनम् ।।

दधि मधु घृतं चैव जुहुयादयुतं द्विजाः ।।2.3.20.३०।।

पालाशं सोममुद्दिश्य सोमस्य च भवेद्दिने ।।

इमंदेवा इति मंत्रेण सोमाय श्रपयेच्चरुम् ।।३१।।

उत्पतंति गृहे यस्य यवा माषाश्च पुष्कलाः ।।

दधिक्षीराज्यपाकेषु रुधिरं दृश्यते यदि ।।३२।।

अकस्माद्गृहदाहस्तु अनग्निज्वलनं यथा ।।

मेघहीना भवेद्विद्युद्वृषस्योद्गमनं तथा ।।३३।।

व्याधिलीना विनश्यंति निखिलाः पशुमानुषाः ।।

एवं सर्वाणि भूतानि भवंत्यकारके ध्रुवम् ।। ३४

राजामात्यविनाशाय गेहे गेही विनश्यति ।।

प्राणनाशाय विप्रायाहुत्या च प्रभवंति हि ।। ३५ ।।

दृष्ट्वा वाभद्रमत्युग्रं जुहुयादयुतं क्रमात् ।।

दधिमधुघृतैर्युक्तं खादिरोदुम्बरेऽपि च ।। ३६ ।।

अग्निर्मूद्धेंति मंत्रेण श्रपितं लोहितं चरुम् ।।

त्रिविप्रान्भोजयेद्दद्याद्दक्षिणां लोहितं ततः ।।

स्वर्णमंगारमुद्दिश्य ततः शांतिः प्रजायते ।। ३७ ।।

पुष्पं वा पातयेद्यत्र फलं वापि तथैव च ।।

दध्यन्नं च घृतैर्मिश्रं रौप्यं हिरण्यमेव च ।।३८।।

हस्त्यश्वमहिषा गावो दारापत्यधनानि च ।।

तुष्टेनांगारकेणैव सर्वमेतत्प्रदीयताम्।।

आंगारकेण मंत्रेण खादिरं चाक्षतैर्युतम्।। ।। ३९ ।।

दक्षिणां च यथाशक्ति दद्याद्विप्राय वा पुनः ।।

लोहितं च बलिं दद्यात्ततः संपद्यते शुभम् ।।2.3.20.४०।।

धावंति चोर्ध्वपुच्छाश्च गृहे गावः स्वयं यदि ।।

आरोहंति गृहं विप्राः सारमेयाश्च सूकराः।। ४१ ।।

गृहे यस्य भवंत्येते तस्य भार्या विनश्यति ।।

सर्वेषां वा भवेन्मृत्युर्वंध्या गौर्वा प्रजायते ।।४२।।

मिथ्यावादेन गेही च राज्ञा वादैश्च तिष्ठति ।।

अथ वा यद्गृहे गावो नर्दयंति हसंति च ।।४३।।

धरणीहननं यत्र द्वयोरास्कदनं तथा ।।

निमित्तान्येवमादीनि गोश्वजातानि सत्तमाः ।।४४।।

यस्य गेहे भवंत्येते नाशस्तस्य भवेद्ध्रुवम् ।।

मण्डूकसर्पकूष्मांडाः प्रसुवंति यथा स्त्रियः ।।४५।।

अकस्माद्यदि चैतानि बुधस्योत्पातलक्षणम् ।।

शांतिं तत्र प्रवक्ष्यामि यथा संपद्यते सुखम् ।। ४६ ।।

दधिमधुघृताक्तं च अपामार्गं तथा पुनः ।।

अयुतं बुधवारे च जुहुयाच्छ्रद्धया युतः ।। ४७ ।।

अंबकेति च मंत्रेण बुधाय श्रपयेच्चरुम् ।।

सुवर्णं बुधमुद्दिश्य गां च दद्यात्पयस्विनीम् ।। ४८ ।।

सुवर्णं पुष्पवृष्टिं च सुफलं चाक्षतं तथा ।।

गृहे प्रांगणके यस्य निपतंति कदाचन ।।४९।।

अलंकारयुतां वापि सर्वाभरणभूषिताम् ।।

गृहमध्ये तु यः पश्ये त्क्षीणामंतर्हितां स्त्रियम् ।। 2.3.20.५० ।।

अकस्मान्मालतीपुष्पं जातं स्यात्तस्य वा गृहे ।।

सोमाय न च संतुष्टः सर्वमेतत्प्रदृश्यते ।। ५१ ।।

धनं धान्यं तथा पुत्र ऐश्वर्यं च वरस्त्रियः ।।

सभृत्याश्च महिष्यश्च मरिष्यंति न संशयः ।।५२।।

श्रीश्चतेति च मन्त्रेण अपामार्गं तथा बुधः ।।

सहस्रं बुधवारे च जुहुयाद् घृतसंयुतम् ।। ५३ ।।

पयस्विनीं तथा गां च वासोयुगसमन्वितम् ।।

द्विजाय श्रद्धया दद्यात्ततः संपद्यते शुभम्।। ५४ ।।

रक्तस्रावो भवेद्यत्र तत्र ऋत्विक्प्रसूयते ।।

सिंहव्याघ्रगवादीनां धनहानिविपत्करः ।। ५५ ।।

एको वृषस्त्रयो गावः सप्ताष्ट नव दंतिनः ।।

संवत्सरेण तस्यैका प्रसूतिर्विहता पुनः ।। ५६ ।।

पुनःपुनर्व्रतं चाशु अकाले मैथुनं तथा ।।

गावो यत्र प्रसूयंते यमौ दोषकराविमौ ।। ५७ ।।

भुञ्जीकृतानि धान्यानि व्रीहयो यवतंडुलाः ।।

ग्राविमार्जारमंडूकाः स्थूणाभंगे च प्राङ्गणे ।। ५८ ।।

विकिरंति नखैर्भूमिं प्ररोहंति ग्रहं तथा ।।

गृहे यस्य प्रजायंते तस्या मृत्युर्न संशयः ।। ५९ ।।

षण्मासाभ्यन्तरे यत्र श्मशानं यास्यति ध्रुवम् ।।

कलहं ज्ञातिवैरं च व्याधिपीडा भविष्यति ।। 2.3.20.६० ।।

विप्रलापो मित्र नाश इष्टेष्वनिष्टदर्शनम्।।

भार्यापुत्रविनाशश्च भवेदेषु विनिश्चितम् ।। ६१ ।।

क्रियावंतं यदा कुर्वन्कुर्वीत गृध्रबिल्वके ।।

तदा राज्ञां विभ्रमश्च तथा गृहविनाशनम् ।। ६२ ।।

अमात्यवर्गाश्च पुरे राज्ञां राज्यपराङ्मुखाः ।।

बृहस्पतिं समुद्दिश्य गां च दद्यात्पयस्विनीम् ।। ६३ ।।

वारिमंडे च कूपे च वाप्यां च मधुकांजिके ।।

क्षीरं दधिघृतं चैव जातं यदि भविष्यति ।। ६४ ।।

अकस्मात्तत्र वृक्षश्च फलेन सह संयुतः ।।

गृहमध्ये प्रजायेत ततः संपद्यते शुभम् ।। ६५ ।।

बृहस्पतेस्तु तुष्टस्य सर्वमेतन्निदर्शनम् ।।

गौरं बृहस्पतेश्चैव प्रकुर्यात्प्रायदक्षिणाम् ।। ६६ ।।

अशुभं हि शुभेनैव शांतिं होमं च कारयेत् ।।

तत्रैव राक्षसं यत्र घटकं परिशोषणम् ।। ६७ ।।

केसरी शर्करा तैलं राजतं तांडवं स्थितम् ।।

माषभक्तं तथा धान्यं सुवर्णं रजतानि च ।। ६८ ।।

ताम्रं कांस्यं तथा लोहं सीसकं पित्तलं तथा ।।

स्थापितानीव दृश्यंते गृहे चैतानि यस्य वै ।। ६९ ।।

धननाशो भवेत्तस्य स्वर्ग भंगो ह्यथापि वा ।।

व्याधिपीडे तथा घोरे राजोपद्रवबंधने ।।

गजाश्वपशुभृत्यानां विनाशो जायते ध्रुवम् ।। 2.3.20.७० ।।

यस्यैतानि प्रदृश्यंते पर्वतः कनकानि च ।।

संपत्तस्य प्रजायेत निश्चला सुखदा सदा ।। ७१ ।।

दंतोत्तरेषु दंताश्च पंक्तिमाक्रम्य संस्थिताः ।।

तेऽपि दोषकराः सर्वे शला काकृतिनस्तथा ।।

उपदंताश्च सर्वे ते न ते दोषकराः क्वचित् ।। ७२ ।।

भांडे कुंभे यदा चैव श्रूयते घनगर्जितम् ।।

कंचुकानां गृहे चैव प्राकारः श्रूयते यदि ।। ७३ ।।

मूषिकानां मुखे चैव ज्वलंती यस्य पश्यति ।।

गेही तत्रैव नश्येत शुक्रस्याद्भुतदर्शनम् ।।७४।।

शांतिं तत्र प्रवक्ष्यामि यया संपद्यते शुभम् ।।

शमीपत्रं निर्मितं च यवैर्युक्तं गृहिण्यपि ।।

दधिमधुघृताक्तं च जुहुयाद्भार्गवे दिने ।। ७५ ।।

शुक्लवासोयुगं चैव गां च शुक्लां पयस्विनीम् ।।

सुवर्णं श्रद्धया चैव दद्याद्विप्राय दक्षिणाम् ।। ७६ ।।

देवागारे यदा भूमिर्लोहिता यस्य दृश्यते ।।

पुष्पिता दृश्यते लोके तत्र विद्धि महद्भयम् ।। ७७ ।।

राजा वा राजपुत्रो वा राज्यं वापि विनश्यति ।।

मंत्रिणो मंत्रिपुत्राश्च म्रियंते नात्र संशयः ।।७८।।

यत्र वा दृश्यते लोके गृहे यस्य सुपूजिताः ।।

पुष्पिताश्च गृहस्तंभाः शरीरं च घटस्तथा ।। ७९ ।।

हस्त्यश्वमहिषाश्चैव अजा गावस्तथैव च ।।

नित्यं स्वामिवधार्थाय पुष्पितां प्रवहंति च ।। 2.3.20.८० ।।

गृहे हंसो गृहे सम्यङ्मण्डूका जलचारिणः ।।

द्वारे प्रविश्य सर्पश्च प्रतिमायाः प्रकल्पनम् ।। ८१ ।।

अकस्माद्धटशब्दोपि यत्र कुत्रापि जायते ।।

स्रवंति प्रमदा यत्र भिन्नास्ते स्युर्नवांगिकाः ।। ८२ ।।

गृही तत्र विनश्येत सपुत्रपशुबांधवः ।।

धनुःखड्गधरा रात्रौ मध्याह्ने चान्द्रके तथा ।। ८३ ।।

उदितो दृश्यते व्योम्नि ज्वलितः पावकस्तथा ।।

मनुष्याङ्गनानां मरणं तथा स्याद्राष्ट्रविप्लवः ।। ८४ ।।

रससिद्धानि वस्तूनि सुराद्याश्चापि वा पुनः ।।

हस्तिनो मदयुक्ताश्च अश्वा धीरितहिंसकाः ।।

विनश्यंति सदा चैते शनेरद्भुतदर्शने ।। ८५ ।।

नगरे वा तथा ग्रामे जायन्ते तस्य वैरिणः ।।

दिवा वा यदि वा रात्रौ शनेरद्भुतदर्शनम् ।। ८६ ।।

मृगव्याघ्रादिरक्षांसि तथा गोमहिषा अपि ।।

उत्पतंति यदा चैते शनेरद्भुतमादिशेत् ।। ८७ ।।

निधिमंत्रं प्रवक्ष्यामि येन संपद्यते शुभम् ।।

जुहुयादयुतं सम्यक्सस्यांश्च समिधं द्विजाः ।। ८८ ।।

शन्नो देवीति मंत्रेण शुभार्थं शनिवासरे ।।

चरुं च श्रपयेत्तत्र समुद्दिश्य शनैश्चरम् ।। ८९ ।।

गां च नीलां ततो दद्याज्जीवद्वत्सां पयस्विनीम् ।।

वासोयुगं च विप्राय सुवर्णं रजतं तथा ।। 2.3.20.९० ।।

दत्त्वा तु श्रद्धया सम्यग्दक्षिणां शिरसि स्थिताम् ।।

विधिं होमावसाने तु ततः संपद्यते शुभम् ।। ९१ ।।

यदा द्वारे गोधिका च शंखिनी प्रविशेद्गृहम् ।।

तदाऽशुभं विजानीयाद्राजपीडा धनक्षयः ।।

अयुतं जुहुयात्सम्यक्ततः संपद्यते शुभम् ।। ९२ ।।

विना गर्जितमेघेन शिलावृष्टिः प्रजायते ।।

रक्तमिश्रा हि पांडुश्च पतन्ती यत्र दृश्यते ।। ९३ ।।

तत्र संदृश्यते चाभ्रं वृक्षा वातविवर्जिताः ।।

शक्रध्वजस्तथा चापं पतनं सुमनस्य च ।। ९४ ।।

दिवा शिवा पुरा रौति उलूको वा निशाचरः ।।

निशि निपत्य काकुत्स्थे प्रदेशे रौति वा वृषः ।। ९५ ।।

अधर्मप्रबला देशा राजा धर्मपराङ्मुखः ।।

अन्योन्यं च जिघांसंति गोब्राह्मणमथापि वा ।। ९६ ।।

गृहे गृही विनश्येच्च सपुत्रपशुबांधवः ।।

उत्सानं द्वारदेशेऽस्य मरणं राष्ट्रविभ्रमः ।। ९७ ।।

राज्यनाशो भवेद्राज्ञो मरणं वाहनस्य च ।।

विपरीतानि देशानि क्रमतः संभवंति हि ।। ९८ ।।

राहुणा ग्रस्तसूर्योऽपि निशि चाथ यदा दिवा ।।

तारकागणवच्चैव राज्ञां निधनकारकः ।। ९९ ।।

सहामात्या विनश्यंति स्वर्गे ये च सुदुर्जयाः ।।

परचक्रेण पात्यंते राजानो नात्र संशयः ।। 2.3.20.१०० ।।

छायाध्वजश्च गगने दृश्यते चेत्कदाचन ।।

दर्शनादेव राज्ञस्तु विनाशः सहराष्ट्रकैः ।। १०१ ।।

ज्वलितो दृश्यते यत्र पावकश्च सकृज्जले ।।

वज्रे शिरसि गात्रे वा जीवितं तस्य दुर्लभम् ।। १०२ ।।

द्वारोपांते तथा स्तंभे आग्निर्वा धूम एव वा ।।

पुरुषस्य तु तत्रैव मरणं जायते ध्रुवम् ।। १०३ ।।

गगनेऽशनिघातश्च शक्तिहस्तेन वा पुनः ।।

अब्दस्याभ्यंतरे तस्य मरणं नात्र संशयः ।।१०४।।

शिखावलयमध्ये तु सधूमः पावकोद्गमः ।।

दृश्यते नगरे मध्ये तत्रैवाद्भुतदर्शनम् ।। १०५ ।।

शवस्य नीयमानस्य उत्थानं वा प्रमादतः ।।

स्थापितस्य च लिंगस्य अन्यत्र गमनं तथा ।। १०६ ।।

निर्घातश्चापि भूकंपो निवातोल्काप्रदर्शनम् ।।

अकाले पुष्पिता वृक्षाः फलं चाकालसंभवम् ।। ।। १०७ ।।

अनिमित्तानि सर्वाणि दूरमागत्य निर्भरम् ।।

अनिमित्तस्य नाशो यः सैंहिकेयकृतस्य च ।। १०८ ।।

नराणामासनं चैव गवां वा मानुषीगिरा ।।

पक्षमात्रांतरे तस्य पुत्रस्य मरणं दिशेत् ।। १०९ ।।

अयुतं जुहुयात्तत्र राहुमुद्दिश्य यत्नतः ।।

शांतिमत्र प्रवक्ष्यामि यया संपद्यते शुभम् ।। 2.3.20.११० ।।

दधिमधुघृताक्तं च कुर्याद्दूर्वाक्षतं तथा ।।

कलायु इति मन्त्रेण जुहुयाद्रविवासरे ।। १११ ।।

चरुं च श्रपयेत्तत्र राहुमुदिश्य संश्रयात् ।।

होमं कुर्यात्ततो गां च कपिलां च पयस्विनीम् ।। ११२ ।।

अतसी तिलशंखौ वा वासोयुगमथापि वा ।।

श्रद्धया राहुमुद्दिश्य दद्याद्विप्राय दक्षिणाम् ।। ११३ ।।

दुरितस्य विनाशाय तस्य संपद्यते शुभम् ।।

दधिमधुघृतक्षीरेण वारुणेन च वारुणे ।। ११४ ।।

दृश्यते चाद्भुतं तेषु विशिष्टैर्दोषदर्शिभिः ।।

गृही तत्र विनष्टश्च भवेत्सपशुबांधवः ।।११५।।

दृश्यंते तत्र क्रौञ्चाश्च जंबुका गृध्रवायसाः ।।

दारुणं भीषणं घोरं नृत्यंति च हसंति च ।।१ १६।।

मैथुनानि च सर्वेषां यस्य वासे भवेद्यदि ।।

मृत्युस्तस्य भवेदाशु ईश्वरस्य च शासनात् ।। ११७ ।।

धूमकेतुर्यदा व्योम्नि ज्वलत्पावक सन्निभः ।।

स्थानात्स्थानांतरं याति भूमौ वा पतते भृशम् ।।

सबंधुरस्यते राजा परचक्रैः स पीडितः ।। ११८ ।।

दुर्भिक्षं मरणं चैव चिरं राष्ट्रे भविष्यति ।।

गावो मर्कटकुंभा व विशंते गृहवेश्मनि ।। ११९ ।।

गावश्च तस्य नश्यंति दारापत्यधनानि च ।।

अन्यस्य दोषो भवति गृहे यांति प्रमादतः ।। 2.3.20.१२० ।।

अब्दांतरे भवेन्मृत्युर्विरजा हि भविष्यति ।।

शांतिमत्र प्रवक्ष्यामि यया संपद्यते शुभम् ।। १२१ ।।

सप्ताश्वरथसंयुक्तं हेमच्छत्रविभूषितम् ।।

विप्राय मंडपं दद्याद्बिल्वपत्रमथापि वा ।। १२२ ।।

ऐंद्रेणैव तु मन्त्रेण होमः कार्यो द्विजातिभिः ।।

अकस्माच्छालतालाक्षखदिरोत्पलसेरकाः ।। १२३ ।।

गृहमध्ये प्रजायेत केतोरद्भुतदर्शनम् ।।

हंसो वा द्रोणकाको वा मयूरो वा गृहोपरि ।। १२४ ।।

गृहे तस्य महोत्पातः केतोरद्भुतदर्शनम् ।।

शांतिमत्र प्रवक्ष्यामि यया संपद्यते शुभम्।।१२५।।

दधिमधुघृताक्तं च जुहुयादयुतं कुशम्।।

त्र्यंबकं चेति मन्त्रेण केतवेभिवपे च्चरुम् ।। १२६ ।।

नीलां धेनुं सवत्सां च बहुक्षीरप्रदां तथा ।।

मृत्तिकां हेमवासश्च नानालंकारमेव च ।। १२७ ।।

दक्षिणां च प्रवक्ष्यामि यस्य नास्ति प्रतिक्रिया ।।

देवमुद्दिश्य दानेन होमेन चरुणा तथा ।। १२८ ।।

दक्षिणस्यां दिशि च्छायां यः पश्येदात्मनः स्वयम् ।।

स्वच्छायां पादुकस्यैव पश्येत्पञ्चशिरोद्वयम् ।। १२९ ।।

एवमेवैव यच्छिन्नं शिनष्टि च ततो हितम् ।।

शीघ्रं नाशमवाप्नोति सप्ताहान्नात्र संशयः ।। 2.3.20.१३० ।।

उच्चावचान्प्रवक्ष्यामि यथा शास्त्रेण चोदितम् ।।

काकमार्जारशूकानां कपोतानां विशेषतः ।।

मैथुनं दृश्यते यत्र तच्च राहोर्महाद्भुतम् ।। १३१ ।।

शनिमुद्दिश्य जुहुयादयुतं शनिवासरे ।।

पूजयेदर्कपुष्पेण शतेन जुहुयाच्चरुम् ।। १३२ ।।

कृत्वा तत्रैव पश्येत शनेरद्भुतदर्शनम् ।।

अष्टाविंशं चरुं कृत्वा ततः शांतिर्भवेद्ध्रुवम् १३३ ।।

भुजपदोस्तथा चक्षुःस्पंदने मरणं दिशेत् ।।

तत्तु सोमाद्भुतं विद्याद्वामदक्षिणतः क्रमात् ।। १३४ ।।

कृष्णपक्षे भवेद्वामे विपरीतेऽद्भुतं दिशेत् ।।

अनिष्टसूचकं यस्मात्तस्माच्छांतिं प्रकल्पयेत्।।१३५।।

शतार्द्धं रविमुद्दिश्य शान्त्यर्थे होममाचरेत् ।।

चरुपाकविधानेन यवैस्तिलसुसर्पिषा ।। १३६ ।।

पुस्तके यज्ञसूत्रं च असत्पात्रे चरौ तु वा ।।

शक्रवस्त्रप्रदग्धे च सूर्यस्याद्भुतदर्शनम् ।। १३७ ।।

हयमारं त्रिमध्वक्तं जुहुयादिष्टसिद्धये ।।

देवपुस्तकरत्नानि मणिकांचनमेव च ।। १३८ ।।

लोहितस्याद्भुतं विद्यात्सहस्रं च विशोधनम् ।।

देवागारे तथा गोधा शंखिनी प्रविशेत्क्वचित् ।। १३९ ।।

द्रोणकाको बकश्चैव उलूकद्वयमेव च ।।

रक्तकंठः कपोतश्च व्याघ्र एणश्च वा विशेत् ।। 2.3.20.१४० ।।

यस्य देवगृहं पश्येत्तस्य तस्यायुतं हुनेत् ।।

न चात्र गृहवैकृत्यं हसनं यदि दृश्यते ।।

संपत्तिसूचकं गेहे मरणं दुःखदर्शनम् ।। १४१ ।।

क्रंदने हतराज्येन गजाश्ववाहने क्वचित् ।।

सूर्यमुद्दिश्य जुहुयादयुतं सर्वसिद्धये ।। १४२ ।।

प्रमादात्कंपने हानिः स्वेदे जाते विपद्भवेत् ।।

क्षीरस्रावे च रुधिरे तत्र राज्ये महद्भयम् ।। १४३ ।।

गोच्छागौ वाथ गोमायुर्गृहोपरि प्रनृत्यति ।।

यदा रौति दिवा फेरुस्तदा नाशो भवेद्ध्रुवम् ।। १४४ ।।

श्वजंबुकावथ व्याघ्रो यथाशक्ति च धावति ।।

ईशाने महिषस्तद्वत्तदा देशे च विप्लवः ।। १४५ ।।

राहोरद्भुतमुदिश्य सहस्रं जुहुयाच्चरुम् ।।

वृक्षाद्भुतं यदा पश्येत्तत्र तस्यां परित्यजेत् ।।

यद्गृहेषु हुतं याति देशविप्लवमादिशेत् ।। ।। १४६ ।।

देशे वा नगरे ग्रामे आरण्यपशुबन्धनम् ।।

सर्पे वा विपरीतं च मांसपिंडमथापि वा ।।

तद्गृहे मरणं चैव देश विप्लवमादिशेत् ।। १४७ ।।

दिवाद्भुतेऽयुतं रात्रौ द्विगुणं च भवेद्ध्रुवम् ।।

द्विगुणं चापि संध्यायामर्धरात्रे चतुर्गुणम् ।। १४८ ।।

अकाले तत्र मरणमकाले गृहिणीमृतिः ।।

सौराद्भुतं विजानीयादशुभे वा विशोधनम् ।। १४९ ।।

एकैकस्यायुतं यत्र कुर्यात्तत्रैव होमयेत् ।।

सांगोपांगेन सहित मष्टावष्टौ हुतं च वा ।। 2.3.20.१५० ।।

अधिप्रत्यधिसहितं गृहपक्षेऽपि सत्तमाः ।।

तन्मानेन हुतं विप्रा कुर्यात्तत्रैव भूषणम् ।। १५१ ।।

एकैकस्याहुतं विप्रा अष्टावष्टौ हुतं च वा ।।

अधिप्रत्यधिदेवानां याश्चान्याश्चांगदेवताः ।। १५२ ।।

मानांतं च ददेत्पूर्णां दत्त्वा पूर्णां न होमयेत् ।।

वक्ष्ये ग्रहमखे मानं येन मानेन सिध्यति ।। १५३ ।।

अमानकरणे दोषस्तस्मान्मानं न हापयेत् ।।

पंक्तिचत्वारिंशदाद्यैश्चतुर्धा विभजेन्नरः ।। १५४।।

अनिष्टाय ततो दद्याच्चरुहोमं विभागशः ।।

अधिप्रत्यधिदेवानामष्टावष्ट ह्युदाहृतम् ।।१५५ ।।

त्र्यंबकादिषु मंत्रेषु होमत्रयमुदाहृतम् ।।

धनंजये तथा दद्याच्चरुहोमं विभागतः ।। १५६ ।।

आदित्यायाष्टावष्टावधिककल्पयेत्सुधीः ।।

शतहोमे तु सर्वत्र दशांगं कल्पयेन्नरः ।। १५७ ।।

अनिष्टाय युगांगं तु ग्रहेभ्यो ह्यंगनाय च ।।

अधिप्रत्यधिदेवानां तथैवांगं प्रकल्पयेत् ।। १५८ ।।

द्वौ तु दद्यात्त्र्यंबकाय तथा धनंजयाय च ।।

तत्र होमो नायकाय सर्वत्रैव विचक्षणः ।। १५९ ।।

सहस्रे चैव विंशांगे अनिष्टाय दशांशकम् ।।

पञ्चांशेन ग्रहाणां च पञ्चांशेन यवानपि ।। 2.3.20.१६० ।।

तत्रानिष्टे पंचशतं तस्यार्धं ग्रहवाग्यतः ।।

एकत्रिंशद्भवेन्मानम् ( ३१) अन्येषां तु चतुर्दश (१४) ।।१६१।।

ग्रहाधिकं होमयुगं तत्र भागे प्रकल्पयेत् ।।

अधातये च तिथ्यंगं पञ्चांगं यस्य चाद्भुतम् ।। १६२ ।।

ग्रहेभ्यश्चैव पंचांगं तत्र वांगं परानपि ।।

एकैकांगे भवेन्मानं षट्शतं षष्टिरेव च ।। १६३ ।।

अधिकं च भवेत्षष्टिर्दशमे भागशेषतः ।।

अनिष्टांशे त्रिसहस्रं त्रिशतं त्रिंशतं तथा ।। १६४ ।।

चतुःशतं ग्रहाणां च तथा सप्तशताधिकम् ।।

उपग्रहेभ्यो दद्याच्च पंचाशीत्यधिकं शतम् ।। १६५ ।।

तिथ्यंगभागः शेषेण ग्रहे सप्तशताधिकम् ।।

एकैकं तु ग्रहस्यैवमादित्याय युगं भवेत् ।। १६६ ।।

ग्रहांगे यः स्थितो भागो युगलं भागशेषतः ।।

त्र्यंबकाय च तद्दद्यात्तथा धनंजयाय च ।।१६७।।

शांतिके पौष्टिके काम्ये यदीच्छेत्सुखमात्मनः।।

ग्रहाणां चायुतं होमं त्र्यहसाध्येन होमयेत् ।। १६८ ।।

त्र्यहसाध्ये विधानं यत्पुरैवोदीरितं द्विजाः ।।

इदानीं प्रक्रमेणैव यो भागः स निगद्यते ।। १६९ ।।

पूर्वस्मिन्दिवसेऽनिष्टे सहस्रं त्रिशतोत्तरम् ( १३००) ।।

इतरेषां ग्रहाणां च प्रत्येकं तु शतं शतम्( १००) ।। 2.3.20.१७० ।।

अधिप्रत्यधिदेवानां पंचाशद्धोम उच्यते ।।

प्रथमेह्नि प्रदद्याच्च मिलित्वा त्रिसहस्रकम्( ३०००) ।। १७१ ।।

द्वितीयदिवसेऽनिष्टे द्विसहस्रमुदाहृतम् ( २०००) ।।

प्रति ग्रहेभ्यस्त्रिशतं दद्यादष्ट शताधिकम्( १०८) ।। १७२ ।।

उपग्रहेभ्यो दद्याच्च षोडशभ्यो यथाक्रमम् ।।

एकाशीतिं ददौ यत्नादशीतिं चांत्ययोर्द्वयोः ।। १७३ ।।

एवं द्वितीयदिवसे मिलित्वा षट्सहस्रकम् ( ६०००) ।।

अनिष्टाय त्रिशतं तु तृतीयदिवसे मतम्।।१७४।।

तत्प्रत्येकं ग्रहाणां च द्वाचत्वारिंशदुच्यते ।।

अधिप्रत्यधिदेवानां प्रत्येकं पंचत्रिंशकम् ।। १७५ ।।

तृतीयदिवसे दद्यान्मिलित्वैकसहस्रकम् ( १०००) ।।

आदित्याय युगं दद्यादेकं तु त्र्यंबकाय च ।। १७६ ।।

धनंजयाय होमैकमेकं चायुतमुच्यते ।।

तदर्धकं ग्रहेभ्यश्च इतरेभ्यस्तदर्धकम् ।। १७७ ।।

ग्रहाणां त्रिसहस्रं तु पंचानां च सहस्रकम् ।।

त्रिसहस्रभागशेषमादित्याय सहस्रकम् ।। १७८ ।।

त्र्यंबकाय तथा दद्यात्तथा धनंजयाय च ।।

षट्पादाधिक षटषट्कसहस्रपरिसंख्यया ।।

नवश्लोकशतोद्भूतं संपूर्णं स्याद्भविष्यकम् ।। १७९ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि तृतीयभागे विंशोऽध्यायः ।। २० ।।

इति तृतीयभागः समाप्तः ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्व समाप्तम्।।

।।श्रीवेङ्कटेश्वरार्पणमस्तु ।।