3. Bhaviṣya Purāṇa (part 3 of 3)

भद्रोपवासव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

जातिस्मरत्वं देवेश दुष्प्राप्यमिति मे मतिः ।।

तदहं ज्ञातुमिच्छामि प्राप्यते केन कर्मणा ।। १ ।।

वरप्रदानाद्देवानामृषीणां सेवनेन वा ।।

तीर्थस्नानेन वा देव तपोहोमव्रतेन वा ।। २ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

चत्वारि राजन्भद्राणि समुपोष्याणि यत्नतः ।।

तत्प्रभावाद्भवेन्नूनं राजञ्जातिस्मरो नरः ।। ३ ।।

शुभोदयः पुरा वैश्यो बभूव यमुनातटे ।।

तेन व्रतमिदं चीर्णं मृतः कालक्रमादसौ ।। ४ ।।

संजयस्य सुतो जातः स्वर्णष्ठीवीति विश्रुतः ।।

व्रतप्रभावाज्जातिज्ञः स च चौरेर्निपातितः ।। ५ ।।

नारदस्य प्रभावेण पुनरु जीव्यतेऽप्यसौ ।।

सस्मार पूर्ववृत्तांतं सकलं व्रतधर्मतः ।।६।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

संजयस्य कथं पुत्रः स्वर्णष्ठीवीति वा कथम् ।।

दस्युभिश्च कथं नीतो मृत्युं वै जीवितः कथम् ।। ७ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।।. ।।

संजयो नाम राजासीत्कुशावत्यां नराधिप ।।

देवर्षी तस्य मित्रे च सदा नारदपर्वतौ ।। ८।।

एकदा संजयगृहं संप्राप्तौ तौ यदृच्छया ।।

स्वगतासनदानाद्यैरुपचारैरपूजयत् ।। ९ ।।

तेषामथोपविष्टानां पूर्ववृत्तांतभाषिणौ ।।

संजयस्य सुता प्राप्ता तरुणी पितुरंतिकम् ।। 4.13.१० ।।

पर्वतः प्राह राजानं कन्येयं वरवर्णिनी ।।

गुप्तगुल्फा संहतोरूः पीनश्रोणिपयोधरा ।। ११ ।।

पद्मपत्रेक्षणनखा पद्मकिंजल्कसप्रभा ।।

आकुञ्चितमृदुस्निग्धैः केशैरविततैर्घनैः ।। १२ ।।

सविलासा गजगतिः सुनासा कोकिलस्वरा ।।

अहो रूपमहो धैर्यमहो लावण्यमुत्तमम् ।।१३।।

तिलपुष्पस्फुटा नासा रूपं संपरिलक्ष्यते ।।

कस्येयं भद्रिका भद्रा ममातिहृदयंगमा ।। १४ ।।

एवं ब्रुवा णं तं विप्रं विस्मयोत्फुल्ललोचनम् ।।

स राजा प्राह कन्येयं दुहिता मम पर्वत ।। १५ ।।

अथोवाच नृपं धीमान्नारदः क्षुभितेन्द्रियः ।।

राजन्निवेष्टुकामोऽहं कन्येयं मम दीयताम् ।। १६

ईप्सितं तव दास्यामि वरं मर्त्येषु दुर्ल्लभम् ।।

एवमुक्तो नारदेन प्रीतात्मा संजयस्तथा ।। १७ ।।

कृताञ्जलिरुवाचेदं प्रहर्षोत्फुल्ललोचनः ।।

पुत्रो मे दीयतां क्षिप्रमक्षीणकनकाकरः ।। १८ ।।

यस्य मूत्रं पुरीषं वा श्लेष्माणं क्षिपति क्षितौ ।।

जातरूपं हि तत्सर्वं सुवर्णं भवतु स्थिरम् ।। १९ ।।

एवमस्त्विति तं राजन्नारदः प्रत्यभाषत ।।

सुवर्णष्ठीविनं पुत्रं ददामि तव सुव्रत ।। 4.13.२० ।।

एवमुक्त्वा स तां कन्यां सालङ्कारां सुमध्यमाम् ।।

विवाहयामास तया नारदो हृष्टमानसः ।।२१ ।।

तत्तस्य चेष्टितं दृष्ट्वा पर्वतः क्रोधमूर्छितः ।।

उवाच नारदं रोषाद्दीप्ताक्षः स्फुरिताधरः ।। २२ ।।

मयेयं प्रार्थिता पूर्वं त्वया यस्माद्विवाहिता ।।

तस्मान्मया समं स्वर्गं न गंतासि कथंचन ।। २३ ।।

दत्तस्त्वयास्य यः पुत्रो वरदानेन नारद ।।

सोऽपि चौरैरभिहतः पञ्चत्वमुपयास्यति ।। २४ ।।

एवमुक्तः पर्वतेन नारदः प्राह दुर्मनाः ।।

न त्वं धर्मं विजानासि किञ्चिन्मूढोऽसि दुर्मते ।। २५ ।।

सामान्यं सर्वभूतानां कन्या भवति सुव्रत ।।

न तस्या वरणे दुःखं पश्यंतीह बहुश्रुताः ।। २६ ।।

न सेवितास्त्वया वृद्धास्तेन मां शपसे रुषा ।।

पणिग्रहणमंत्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे ।। २७ ।।

यस्मादेतदविज्ञाय शपसे मामनागसम् ।।

तस्मात्त्वमप्यहो स्वर्गं न गंतासि मया विना ।। २८ ।।

संजयस्य सुतः शापाद्यदि पञ्चत्वमेष्यति ।।

आनयिष्ये तथाप्येनं यमलोकान्न संशयः ।।२९।।

एवं शप्त्वा तदाऽ न्योन्यं देवर्षी तावुभौ पुनः ।।

पूजितौ संजयेनाथ जग्मतुः स्वाश्रमं प्रति ।। 4.13.३० ।।

अथास्य सप्तमे मासि जातः पुत्रो नृपस्य सः ।।

स्वर्णष्ठीवीति नामास्य यथार्थमकरोत्पिता ।। ३१ ।।

जातिस्मरः स्मरवपुः सुवर्णोत्पत्तिकारणम् ।।

सर्वभूतरुतज्ञोऽभूद्भद्रव्रतफलादिह ।। ३२ ।।

मूत्रश्लेष्मपुरीषादि यत्किञ्चित्क्षिपति क्षितौ ।।

जायते कनकं सर्वं प्रसादान्नारदस्य च ।।३३।।

तेनासौ यजते राजा विधिवद्भूरिदक्षिणैः ।।

राजसूयादिभिर्यज्ञैर्वि विधैर्ब्राह्मणैर्वृतः ।।३४।।

बभार भृत्याननिशं पुपोष स्वजनातिथीन् ।।

चकार देवतागारं सरश्चारामवाटिकाः ।।३५।।

जातस्नेहं तथा पुत्रं ररक्ष रक्षि भिर्वृतः ।।

राशयः कनकस्यास्य बभूवुर्नृपतेः सुतात्।।३६।।

अथास्य दस्यवः केचिच्छ्रुत्वा तं कनकाकरम्।।

धनलोलुपया जघ्नुर्दाक्षिणात्या मदोद्ध ताः।।३७।।

तस्मिन्विनष्टे तन्नष्टं वरदानसमुद्भवम् ।।

कनकं तदपश्यंतो जग्मुरन्योन्यतः क्षयम् ।।३८।।

पातितं दस्युभिः पुत्रं दृष्ट्वा राजा सुदुःखितः।।

विललापाकुलमतिः स मुमोह पपात च ।।३९।।

विलपंतं तु तं दृष्ट्वा नारदः प्राह संजयम् ।।

राजन्विषादं मा कार्षीः शृण्विमां भारतीं मम ।।4.13.४०।।

इत्युक्त्वा स समाचख्यौ चरितानि महौजसाम् ।।

विशिष्टानां नरेन्द्राणां यतीनां दक्षिणावताम् ।। ४१ ।।

श्रुत्वा राजा नरेंद्राणां चरितानि महा त्मनाम् ।।

विनष्टशोकः सहसा प्रकृतिस्थो वभूव सः ।।४२।।

नारदोऽपि नरेंद्रस्य मृतं पुत्रं यमालयात् ।।

आनयामास तरसा तथारूपं यथा हतम् ।। ४३ ।।

दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा स पुत्रं तं परितुष्टेन चेतसा ।।

व्रीडितो विस्मितश्चैव कृताञ्जलिरथाव्रवीत् ।। ४४ ।।

किमाश्चर्यं प्रसन्नेन भवता मम नारद ।।

दत्तः पुत्रस्तथाभूतो दस्युभिर्घातितो यथा ।। ४५ ।।

षण्मासांते पुनरसौ जीवितं सर्वमेव तत् ।।

सस्मार पूर्वं वृत्तांतं भद्राणां पारणात्किल ।। ४६ ।।

एतत्ते सर्वमाख्यातं जातिस्मरणकारकम् ।।

व्रतं व्रताधिकं श्रेष्ठं किमन्यत्कथयामि ते ।।४७ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

ब्राह्मणाश्चैव शूद्राश्च कुले महति जन्म च ।।

दाता क्षमी धनी वाग्मी रूपी स्वैर्भद्रकैर्भवेत् ।।४८।।

चत्वारि राजन्भद्राणि चतुष्पादानि तानि वै ।।

तान्येव बहुविघ्नानि दुष्प्राप्यान्यकृतात्मभिः ।। ४९ ।।

मार्गशीर्षे तु प्रथमं द्वितीयं फाल्गुने तथा ।।

ज्येष्ठे तृतीयं राजेन्द्र ख्यातं भाद्रपदे परम् ।। 4.13.५० ।।

फाल्गुनामलपक्षादौ त्रीन्मासांस्तु नराधिप ।।

तत्त्रिपुष्पमिति ख्यातं तपस्याकरणं परम् ।। ५१ ।।

ज्येष्ठस्य शुक्लपक्षादौ त्रीन्वै मासान्युधिष्ठिर ।।

तत्त्रिराममिति ख्यातं सत्यशौर्यप्रदायकम् ।। ५२ ।।

शुक्ले भाद्रपदस्यादौ त्रीन्मासान्पांडुनंदन ।।

तत्त्रिरंगमिति ख्यातं वहुविद्याप्रदायकम् ।। ५३ ।।

शुक्लमार्गशिरस्यादौ त्रीन्मासांस्तु नराधिप ।।

तद्विष्णुपदमित्युक्तं सर्वधर्मप्रदायकम् ।। ५४ ।।

समासेनैव चोक्तानि भद्राण्येतानि भारत ।।

कर्तव्यानि नरैः स्त्रीभिर्वा ब्रह्मणानुमतेन वा ।। ५५ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

विस्तरेणैव मे ब्रूहि देवदेव जगत्पते ।।

भद्राणां नियमाधानं प्रधाननियमांस्तथा ।। ५६ ।। ।।

।।श्रीभगवानुवाच ।। ।।

शृणु राजन्नवहितो भद्राणां विस्तरं परम् ।।

कथयिष्ये न कथितं कस्यचिद्यन्मयापुरा ।।५७।।

शुक्ले मार्गशिरस्यादौ चत्वारस्तिथयो वराः ।।

द्वितीया च तृतीया च चतुर्थी पञ्चमी तथा ।। ५८ ।।

एकभुक्तासनस्तिष्ठेत्प्रतिपद्यां जितेन्द्रियः ।।

प्रभाते तु द्वितीयायां कृत्वा यत्करणीयकम् ।। ५९ ।।

प्रहरत्रये समधिके गते स्नानं समाचरेत् ।।

मृद्गोमयं च संगृह्य मंत्रैरेभिर्विचक्षणः ।। 4.13.६० ।।

अहं ते तु प्रदिश्यामि मंत्राणां विधिमुत्तमम् ।।

येषां देयो न देयो वा ताञ्छृष्व वदामि ते ।। ६१ ।।

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये शुचयोऽमलाः ।।

तेषां मंत्राः प्रदेया वै न तु संकीर्णधर्मिणाम् ।। ६२ ।।

या स्त्री भर्त्रा वियुक्तापि स्वाचारैः संयुता शुभा ।।

सा च मन्त्रान्प्रगृह्णातु सभर्त्री तदनुज्ञया ।।६३।।

स्नानं नद्यां तडागे वा वाप्यां कूपे गृहेपि वा ।।

दशोत्तरं फलं ज्ञेयमधिकं हि समन्त्रकम् ।। ६४ ।।

मृदं मंत्रेण संगृह्य सर्वांगेषु प्रलेपयेत् ।।

त्वं मृत्स्ने वंदिता देवैः समलैर्द्दैत्यघातिभिः ।। ६५ ।।

मयापि वंदिता भक्त्या मामतो विमलं कुरु ।। ६६ ।।

इति मृन्मंत्रः ।।

एवं जपन्मृदं दत्त्वा स्वहस्ताग्रेसमंत्रकम् ।।

जलावगाहनं कुर्यात्कुण्डमालिख्य धर्मवित् ।।

सिद्धार्थकैः कृष्णतिलैर्वचासर्वौषधीः क्रमात् ।। ६७ ।।

त्वमादिः सर्वदेवानां जगतां च जगन्मये ।।

भूतानां वीरुधांचैव रसानांपतये नमः ।। ६८ ।।

गंगासागरजं तोयं पौष्करं नार्मदं तथा ।।

यामुनं सांनिहत्यं च संनिधानमिहास्तु मे ।। ६९ ।।

इति स्नानमंत्रः ।।

शरीरालंभनं पूर्वं कृत्वा मृद्गोमयांबुभिः।।

एवं स्नात्वा समाप्लुत्य आचम्य तटमास्थितः ।।4.13.७०।।

निवस्य वाससी शुभ्रे शुचिः प्रयतमानसः ।।

देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च तर्पयेत्सुसमाधिना ।। ७१ ।।

एवं गृहीतनियमो गृहं गच्छेच्छुचिव्रतः ।।

उपविश्य न संजल्पेद्यावच्चन्द्रस्य दर्शनम् ।। ७२ ।।

स्नात्वा चैव ततो नाम तृतीयादि चतुर्दिने ।।

नमः कृष्णाच्युतानंत हृषीकेशेति च क्रमात ।। ।। ७३ ।।

चतुर्दिने द्वितीयादौ देवमभ्यर्चयेऽच्युतम् ।।

प्रथमेह्नि स्मृता पूजा पादयोश्चक्रपाणिनः ।। ७४ ।।

नाभिपूजा द्वितीयेह्नि कर्तव्या विधिवन्नरैः ।।

मुरद्विषस्ततीयेह्नि पूजां वक्षसिविन्यसेत् ।। ७५ ।।

चतुर्थेह्नि जगद्धातुः पूजां शिरसि कल्पयेत् ।।

पुष्पैर्विलेपनैर्धूपैरर्घ्यं दद्युर्वि भूषणैः ।। ७६ ।।

घीवरैर्हरिनैवेद्यैर्दीपदानैश्च भक्तितः ।।

पूजयित्वा विधानेन विष्णुं विश्वेश्वरं व्रती ।। ७७ ।।

ततो दिनावसाने तु मुहूर्ते निर्गते सति ।।

अर्घ्यं प्रदद्यात्सोमाय भक्त्यातद्भावभावितः ।। ७८ ।।

शशिचन्द्रशशांकेन्दुनामानि क्रमशो नरः ।।

तृतीयादिषु चन्द्रस्य संकीर्त्यार्घ्यं निवेदयेत् ।। ७९ ।।

स चार्घ्यो यादृशो देय ऋद्धिमद्भिरथेतरैः ।।

तत्ते सम्यक्प्रवक्ष्यामि युधिष्ठिर निबोध मे ।। 4.13.८० ।।

चन्दनागुरुकर्पूरदधि दूर्वाक्षतादिभिः ।।

रत्नैः समुद्रजैश्चान्यैर्वज्रवैदूर्यमौक्तिकैः ।। ८१ ।।

पुष्पैः फलैः स्वकालोत्थैः खर्जूरैर्न्नालिकेरकैः ।।

वस्त्राच्छादनगोवा जिभूमिहेमगजान्वितैः ।। ८२ ।।

सत्त्वयुक्तस्य ऋद्धस्य राजन्नेष विधिः स्मृतः ।।

इतरस्य यथाशक्ति फलपुष्पाक्षतोदकैः ।। ८३ ।।

लवणं गुडं घृतं तैलं पयःकुंभास्तिलैः सह ।।

अर्घेष्वेतानि शस्तानि शशिवृद्ध्या विवर्द्धयेत् ।। ८४ ।।

प्रत्यहं वर्द्धयेदर्घ्यं शशि वृद्ध्या नरोत्तम ।।

एवमर्घः प्रदातव्यः शृणु मंत्रविधिक्रमम् ।। ८५ ।।

नवोनवोसि मासांते जायमानः पुनःपुनः ।।

त्रिरग्निसमवेतो वै देवानाप्यायसे हविः ।। ८६ ।।

गगनाङ्गणसद्दीप दुग्धाब्धिमथनोद्भव ।।

भाभासितदिगाभोग रमानुज नमोऽस्तु ते ।। ८७ ।।

दत्त्वार्घ्यं द्विजराजाय तद्विप्राय निवेदयेत् ।।

निर्वर्त्यार्घ्यक्रममिमं ततो भुंजीत वाग्यतः ।। ८८ ।।

भूमिं तु भाजनं कृत्वा पद्मपत्रसमास्तृताम् ।।

पालाशैर्मधुपत्रैर्वा सुरूपैर्वा शिलातले ।। ८९ ।।

समालभ्य धरां देवीं मंत्रेणानेन मंत्रवित् ।।

त्वत्तले भोक्तुकामोऽहं देवि सर्वरसोद्भवे ।। 4.13.९० ।।

मदनुग्रहाय सुस्वादं कुर्वन्नममृतोपमम् ।।

एवं जप्त्वा च भुक्त्वा च शाकं पाकं गुणोत्तरम् ।। ९१ ।।

आचम्य खान्युपालभ्य स्मृत्वा सोमं स्वपेद्भुवि ।।

भोक्तव्यं तु द्रितीयायामक्षारलवणं हविः ।। ९२ ।।

मुन्यन्नं तु तृतीयायां चतुर्थ्यां गोरसोत्तरम् ।।

घृताक्ताः सगुणाः शस्ताः पञ्चम्यां कृशरास्सदा ९३ ।।

शस्ता भद्रेषु सर्वेषु सदा श्यामाकतण्डुलाः ।।

प्रसाधिका घृतं गव्यं वन्यं फलमयाचितम् ।। ९४ ।।

प्रातः स्नानं ततः कृत्वा संतर्ज्य पितृदेवताः ।।

भोजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या दत्तदानान्विसर्जयेत ।।९५।।

भृत्यबन्धुजनैः सार्द्धं पश्चाद्भुञ्जीत कामतः ।।

एवं भद्रेषु सर्वेषु त्रिमासेषु गतेषु यः ।।९६।।

करोत्येतन्नरो भक्त्या वर्षमेकममत्सरी ।।

तस्य श्रीर्विजयश्चैव नित्यं सोमः प्रसीदति ।।९७।।

एतत्करोति या कन्या शुभं प्राप्नोति सा पतिम् ।।

दुर्भगा सुभगा साध्वी भवत्यविधवा सदा ।। ९८ ।।

राज्यार्थी लभते राज्यं धनार्थी लभते धनम् ।।

पुत्रार्थी लभते पुत्रानिति प्राह प्रभाकरः ।। ९९ ।।

योषित्कुलाकुलविवाहमनोरमाणि शय्यान्नयानशयनासनशोभितानि ।।

भद्राण्यवाप्य धनपुत्रकलत्रजानि जातिस्मरो भवति भारत भद्रकर्ता ।। 4.13.१०० ।।

इति श्री भविष्ये महापुराण उत्तर पर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे भद्रोपवासव्रतनिरूपणं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ।। १३ ।।

द्वितीयाव्रतमाहात्म्यवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

संत्यन्यास्तिथयः पार्थ द्वितीयाद्याः परिश्रुताः ।।

मासैश्चतुर्भिश्चत्वारः प्रावृट्छुक्लाः क्लमापहाः ।। १ ।।

गोपिताश्च सदा लोके न प्रोक्ताश्च मया क्वचित् ।।

प्रकाशयामि ताः पार्थ शृणु सर्वा मया हि ताः ।। २ ।।

एका तु श्रावणे मासि अन्या भाद्रपदे तथा ।।

अपराश्वयुजे मासि चतुर्थी कार्तिके भवेत् ।। ३ ।।

श्रावणे कलुषा नाम प्रोष्ठपादे च गीर्मला ।।

आश्विने प्रेतसंचारा कार्तिके च यमा स्मृता ।।४।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

कस्मात्सा कलुषा प्रोक्ता कस्मात्सा गीर्मला मता ।

कस्मात्सा प्रेतसंचारा कस्माद्याम्या प्रकीर्तिता ।। ५ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

पुरा वृत्रवधे वृत्ते प्राप्तराज्ये पुरंदरे ।।

ब्रह्महत्यापनोदार्थमश्वमेधे प्रवर्तिते ।। ६ ।।

क्रोधादिन्द्रेण वजेण ब्रह्महत्या निषूदिता ।।

षट्खण्डा च कृता क्षिप्ता वृक्षे तोये महीतले ।। ७ ।।

नार्यां ब्रह्महने वह्नौ संविभज्य यथाक्रमम् ।।

तत्पापं श्रावणे व्यूढं द्वितीयायां दिनोदये ।।८।।

नारीवृक्षनदीभूमिवह्निब्रह्महनेष्वथ ।।

निर्मलीकरणं जातमतोर्थं कलुषा स्मृता ।।९।।

मधुकैटभयो रक्ते पुरा मग्नेति मेदिनी ।।

अष्टांगुला पवित्रा सा नारीणां तु रजो मलम् ।। 4.14.१० ।।

नद्यः पूरमलाः सर्वा वह्नेर्धूमशिखा मलः ।।

कलुषाणि चरंत्यस्यां तेनैषा कलुषा मता ।। ११ ।।

गीर्गिरा भारती वाणी वाचा मेधा सरस्वती ।।

गीर्मलं वहते यस्माद्वितीया गीर्मला मता ।। १२ ।।

देवर्षिपितृधर्माणां निंदका नास्तिकाः शठाः ।।

तेषां सा वाग्मलव्यूढा द्वितीया तेन गीर्मला ।। १३ ।।

अनध्यायेषु शास्त्राणि पाठयंति पठंति च ।।

शाब्दिकास्तार्किकाः श्रौतास्तेषां शब्दापशब्दजाः ।। १४ ।।

मला व्यूढा द्वितीयायामतोऽर्थं गीर्मला च सा ।।१४।।

प्रेतास्तु पितरः प्रोक्तास्तेषां तस्यां तु संचरः ।।

द्वितीयायां च लोकेषु तेन सा प्रेतसंचरा ।। १५ ।।

अग्निष्वात्ता बर्हिषद आज्यपाः सोमपास्तथा ।। १६ ।।

पितृपितामहप्रेतसंचरात्प्रेतसंचरा ।। १६ ।।

पुत्रैः पौत्रैश्च दौहित्रैः स्वधामंत्रैः सुपूजिताः ।।

श्राद्धदानमखैस्तृप्ता यात्यतः प्रेतसंचराः ।। १७ ।।

कार्तिके शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां युधिष्ठिर ।।

यमो यमुनया पूर्वं भोजितः स्वगृहे तदा ।। १८ ।।

द्वितीयायां महोत्सर्गे नारकीयाश्च तर्पिताः ।।

पापेभ्यो विप्रमुक्तास्ते मुक्ताः सर्वे विबंधनाः ।।

भ्रामिता नर्तितास्तुष्टाः स्थिताः सर्वे यदृच्छया ।।१९।।

तेषां महोत्सवो वृत्तो यमराष्ट्रे सुखावहः ।।

ततो यमद्वितीया सा प्रोक्ता लोके युधिष्ठिर ।। 4.14.२० ।।

अस्यां निजगृहे पार्थ न भोक्तव्यमतो बुधैः ।।

स्नेहेन भगिनीहस्ताद्भोक्तव्यं पुष्टिवर्द्धनम् ।। २१ ।।

दानानि च प्रदेयानि भगिनीभ्यो विधानतः ।।

स्वर्णालंकारवस्त्राद्यैः पूजासत्कारभोजनैः ।। २२ ।।

सर्वा भगिन्यः संपूज्या अभावे प्रतिपत्तिगाः ।।

पितृव्यभगिनी हस्तात्प्रथमायां युधिष्ठिर ।। २३ ।।

मातुलस्य सुताहस्ताद्वितीयायां पुनर्नृप ।।

पितृमातृस्वसारौ ये तृतीयायां तयोः करात् ।। २४ ।।

भोक्तव्यं सहजायाश्च भगिन्या हस्ततः परम् ।।

सर्वासु भगिनीहस्ताद्भोक्तव्यं बलवर्द्धनम् ।। ।।२५।।

धन्यं यशस्यमायुष्यं धर्मकामार्थवर्द्धनम् ।।

व्याख्यातं सकलं स्नेहात्सरहस्यं मया तव ।।२६।।

यस्यां तिथौ यमुनया यमराजदेवः सम्भोजितो जगति सत्त्वरसौहृदेन ।।

तस्यां स्वसुः करतलादिह यो भुनक्ति प्राप्नोति वित्तमथ भोज्यमनुत्तमं सः ।। २७ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तर पर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे यमद्वितीयाव्रतमाहात्म्यं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ।। १४ ।।

अशून्यशयनमाहात्म्यवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

भगवन्भवता प्रोक्तं धर्मार्थादेः सुसाधनम् ।।

गार्हस्थ्यं तच्च भवति दंपत्योः प्रीयमाणयोः ।। १ ।।

पत्नीहीनः पुमान्पत्नी भर्त्रा विरहिता तथा ।।

धर्मकामार्थसंसिद्धी न स्यातां मधुसूदन ।। २।

तद्ब्रूहि देवदेवेश विधवा स्त्री न जायते ।।

व्रतेन येन गोविंद पत्न्याऽविरहितो नरः ।। ३ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

अशून्यशयनीं नाम द्वितीयां शृणु तां मम ।।

यामुपोष्य न वैधव्यं प्राप्नोति स्त्री युधिष्ठिर ।। ४ ।।

पत्नीविमुक्तश्च नरो न कदाचित्प्रजायते ।।

शेते जगत्पतिर्विष्णुः स्त्रिया सार्द्धं यदा किल ।। ५ ।।

अशून्यशयनं नाम तदा ग्राह्या च सा तिथिः ।।

उपवासेन नक्तेन तथैवायाचितेन च ।। ६ ।।

कृष्णपक्षे द्वितीयायां श्रावणे नृपसत्तम ।।

स्नानं नद्यां तडागे वा गृहे वा नियतात्मवान् ।। ७ ।।

कृत्वा पितॄन्मनुष्यांश्च देवान्सं तर्प्य भक्तिमान् ।।

स्थंडिलं चतुरस्रं तु मृन्मयं कारयेत्ततः ।। ८ ।।

तत्रस्थं श्रीधरं श्रीशं भक्त्याभ्यर्च्य श्रिया सह ।।

नैवेद्यपुष्पधूपाद्यैः फलैः कालोद्भवैः शुभैः ।। ९ ।।

इममुच्चारयेन्मंत्रं प्रणम्य जगतः पतिम् ।।

श्रीवत्सधारिञ्छ्रीकांत श्रीधामञ्छ्रीपतेऽव्यय ।। 4.15.१० ।।

गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थकामदम् ।।

अग्नयो मा प्रणश्यंतु मा प्रणश्यन्तु देवताः ।।

पितरो मा प्रणश्यंतु मत्तो दांपत्यभेदतः ।।११।।

लक्ष्म्या वियुज्यते कृष्ण न कदाचिद्यथा भवान् ।।

तथा कलत्रसम्बन्धो देव मा मे प्रणश्यतु ।। १२ ।।

लक्ष्म्या न शून्यं वरद यथा ते शयनं सदा ।।

शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथा जन्मनिजन्मनि ।। १३ ।।

एवं प्रसाद्य पूजां च कृत्वा लक्ष्म्या हरेस्तथा ।।

चन्द्रोदये स्नानपूर्वं पञ्चगव्येन संयुतम् ।।

विप्राय दक्षिणां दद्यात्स्व शक्त्या फलसंयुताम् ।। १४ ।।

अनेनविधिना राजन्यावन्मासचतुष्टयम् ।।

कृष्णपक्षे द्वितीयायां प्रागुक्तविधिमाचरेत् ।। १५ ।।

कार्त्तिके चाथ संप्राप्ते शय्यां श्रीकांतसंयुताम् ।।

सोपस्करां सोदकुंभां सान्नां दद्याद्द्विजातये ।। १६ ।।

प्रतिमासं च सोमाय अर्घ्यं दद्यात्समंत्रकम् ।।

दध्यक्षतैर्मूल फलै रत्नैः सौवर्णभाजनैः ।। १७ ।।

गगनांगणसद्दीप दुराब्धिमथनोद्भव ।।

आभासितदिगाभोग रमानुज नमोस्तु ते ।। १८ ।।

एवं करोति यः सम्यङ्नरो मासचतुष्टयम् ।।

तस्य जन्मत्रयं यावद्गृहभङ्गो न जायते ।। १९ ।।

अशून्यशयनश्चैव धर्मकामार्थसाधकः ।।

भवत्यव्याहतैश्वर्यः पुरुषो नात्र संशयः ।। 4.15.२० ।।

नारी च पार्थ धर्मज्ञा व्रतमेतद्यथाविधि ।।

या करोति न सा शोच्या बन्धुवर्गस्य जायते ।। २१ ।।

वैधव्यं दुर्भगत्वं च भर्तृत्यागं च सत्तम ।।

प्राप्नोति जन्मत्रितयं न सा पांडुकुलोद्वह ।। २२ ।।

एषा ह्यशून्यशयना नृपते द्वितीया ख्याता समस्तकलुषापहराऽद्वितीया ।।

एतां समाचरति यः पुरुषोऽथ योषित्प्राप्नोत्यसौ शयनमग्र्यमहार्हभोग्यम् ।। २३ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे उत्तरपर्वणि श्रीकृष्ण युधिष्ठिरसंवादे अशून्यशयनव्रतमाहात्म्यं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ।। १५ ।।

मधूकतृतीयाव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

फाल्गुनेऽप्यसिते पक्षे तृतीयायामुपोषिता ।।

प्रातः स्थित्वा ब्रह्मचर्ये जटामुकुटशोभिता ।। १ ।।

गोधारथगतां देवीं रुद्रध्यानपरायणाम् ।।

पूजयेद्गन्धकुसुमैर्दीपालक्तकचंदनैः ।।

केसरैर्मधुरैर्द्रव्यैः स्वर्णमाणिक्यपूजया ।। २ ।।

ॐ भूषिका देवभूषा च भूषिका ललिता उमा ।।

तपोवनरता गौरी सौभाग्यं मे प्रयच्छतु ।। ३ ।।

दौर्भाग्यं मे शमयतु सुप्रसन्नमनाः सदा ।।

अवैधव्यं कुले जन्म ददात्वपरजन्मनि ।। ४ ।।

अङ्गेङ्गे च ममोपाङ्गे पर्वेपवे स्थितामृतम् ।।

सुखदृष्टिस्पर्शरसं गौरी सौभाग्यं यच्छतु ।। ५ ।।

एवमुच्चार्य मंत्रांश्च नारीज्ञानवती सती ।।

पूजयेद्ब्राह्मणोक्तैस्तु मंत्रैर्मुखसुवासिनी ।। ६ ।।

जीरकैः कटुहुण्डैश्च लवणैर्गुडसर्पिषा ।।

हृद्यैरार्द्रैः फलैः स्वर्णैर्मनोज्ञैः पुष्पबन्धनैः ।। ७ ।।

कुसुमैः. कुंकुमैर्गन्धैः कालेयागुरुचन्दनैः ।।

सिन्दूरेणातिरक्तेन वस्त्रैर्नानाविधैः शुभैः ।। ८ ।।

नेत्रैरनेकदेशोत्थैः पूपकैस्तिलतण्डुलैः ।।

अशोकैश्च विगुणकैर्घृतपूर्णैस्तु मोदकैः ।। ९ ।।

इत्येवमादिनैवेद्यैः पूजयित्वा महाद्रुमम् ।।

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा दत्त्वा विप्राय दक्षिणाम् ।। 4.16.१० ।।

एतत्करोति या पुत्री तृतीयाव्रतमुत्तमम् ।।

ततः प्राप्स्यति दुष्प्राप्यं त्रैलोक्ये श्रीधरं प्रति ।। ११ ।।

एतद्व्रतं मया ख्यातं यास्यंति शाश्वतीः समा ।।

व्याख्यातं कश्यपेनादौ रुक्मिण्या व्रतमुत्तमम् ।। १२ ।।

याश्चरिष्यंति ताः सर्वा भविष्यंति निरामयाः ।।

अङ्गप्रत्यङ्गसुभगा लोकदृष्टिमनोहराः ।। ।। ११ ।।

स्थित्वा वर्षशतं चान्ते ततो रुद्रपुरं शुभम् ।।

यास्यंति हंसयानेन किंकिणीशब्दनादिना ।। १४ ।।

तत्र त्वारमयिष्यंति स्वभर्तॄन्वत्सरान्बहून् ।।

दिव्यभोगभुजो हृष्टाः सिद्ध्यष्टकसमन्विताः ।। १९ ।।

अर्घं महार्घमणिकुंकुमकेसराढ्यं स्रग्गंधमुग्धमुखरालि कुलोपगीतम् ।।

दत्त्वा फलाक्षतयुतं मधुपादपस्य गौरीव लोकमहिता भवतीह नारी ।। १६ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्ण युधिष्ठिरसंवादे मधूकतृतीयाव्रतवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः ।। १६ ।।

मेघपालीतृतीयाव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।।

मेघपालीव्रत कृष्ण कदाचित्क्रियते नृभिः ।।

किं पुण्यं किमनुष्ठानं कीदृग्वल्ली स्मृता तु सा ।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

आश्वयुक्कृष्णपक्षे तु तृतीयायां युधिष्ठिर ।।

मेघपाल्यै प्रदातव्यो भक्त्या स्त्रीभिर्नृभिस्तथा ।। २ ।।

अर्घो विरूढैर्गोधूमैः सप्तधान्यसमन्वितैः ।।

तिलतंडुलपिंडैर्वा दातव्यो धर्मलिप्सुभिः ।। ३ ।।

तांबूलसदृशैः पर्वै रक्ता वल्ली समंजरी ।।

वाटीषु ग्राममार्गेषु प्रोत्थिता पर्वतेऽपि च ।।४।।

मेघपाल्यां धान्यतैलगुडकुंकुमहैमनान् ।।

पदानपि च कुर्वंति जना वाणिज्यजीवनाः ।। ५ ।।

पापं सत्यानृतं कृत्वा द्रव्यलुब्धाः फलान्विताः ।।

अर्घ्यं दत्त्वा मेघपाल्ये नाशयंति क्षणादिह ।। ६ ।।

मानोन्मानैर्जन्म मध्ये यत्पापं कुत्रचित्कृतम् ।।

सत्सर्वं नाशमायाति व्रतेनानेन पांडव ।। ७ ।।

मेघपाली शुभे स्थाने शुभे देशे समुत्थिता ।।

पूजनीया वरस्त्रीभिः फलैः पुष्पैस्तथाक्षतैः ।। ८ ।।

खर्जूरैर्नालिकेरैश्च दाडिमैः करवीरकैः ।।

गंधधूपैर्दधिदीपैर्विरूढैर्धान्यसंचयैः ।। ९ ।।

रक्तवस्त्रैः समाच्छाद्य पिष्टातकविभूषिताम् ।।

कृत्वार्घ्यः संप्रदातव्यो मंत्रेणानेन भारत ।। 4.17.१० ।।

वेदोक्तेन द्विजो विद्वांस्तच्च तस्यै निवेदयेत् ।।

इत्येवं पूजयित्वा तां मेघपालीं पुमांस्ततः ।। ११ ।।

नारी वा पुरुषव्याघ्र प्राप्नोति परमां श्रियम् ।।

स्थित्वा वर्षशतं मर्त्ये सुखसौभाग्यगर्विते ।। १२ ।।

विष्णुलोकमवाप्नोति देहांते यानसंस्थितः ।।

कुलानि सप्त नयति स्वर्गं स्वानि रसातलात् ।।

उद्धृत्य नात्र संदेहस्त्वया कार्यो युधिष्ठिर ।। १३ ।।

नरक भीरुतया ददाति योऽर्घ्यं फलाद्यनुयुतं ननु मेघपालेः ।।

उन्मानकूटकपटानि कृतानि यानि पापानि हंति सवितेव तमः प्ररोहान् ।। १४ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे मेघपालीतृतीयाव्रतवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः ।। १७ ।।

रूपरम्भाव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।।

स्त्रीणां संपद्यते येन मर्त्यलोके गृहं शुभम् ।।

पतिप्रेम तथात्यंतं तन्मे ब्रूहि व्रतं शुभम् ।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

एकदा पार्वतीशंभू स्थितौ मुनिसुरावृतौ ।।

कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते ।। २ ।।

नानाद्रुमलताकीर्णे नानापुष्पोपशोभिते ।।

मुनिकिन्नर संघुष्टे गेयनृत्यसमाकुले ।। ३ ।।

शंकरः पार्वतीं प्राह किं त्वया सद्व्रतं कृतम् ।।

वामारूपेण मेत्यंतं प्रियासि वरवर्णिनि ।। ४ ।।

आगच्छ जानुदेशं तु सुप्रसन्ना तथा प्रिये ।।

ब्रूहि चावितथं सर्वं त्वया पार्वति यत्कृतम् ।। ५ ।।

इत्युक्ता प्रणता भूत्वा गौरी प्राह शिवं शुभा ।।

तृतीयायां मया चीर्णं पुरा रंभाव्रतं शुभम् ।। ६ ।।

तेन मे त्वं मनोहारी भर्ता लब्धोसि शंकर।।

ईश्वरी वाप्यहं स्त्रीणां तव देहार्द्धहारिणी ।। ७ ।।

।। ईश्वर उवाच ।। ।।

कीदृशं तद्व्रतं भद्रे सर्वसौख्यप्रदायकम् ।।

ब्रूहि पार्वति यत्नेन यच्चीर्णं पितुरंतिके ।। ८ ।।

।। गौर्युवाच ।।

पुराहं देव तिष्ठामि कुमारी भवने पितुः ।।

हिमवद्गह्वरे रम्ये सखीगणसमावृता ।। ९ ।।

ततोऽहं मेनया प्रोक्ता स्वपित्रा च हिमाद्रिणा ।।

पुत्रि रभाव्रतं चार्यं वरसौभाग्यवर्धनम् ।। 4.18.१० ।।

येन प्रारब्धमात्रेण सर्वं संपत्स्यते तव ।।

सौभाग्यं स्त्रीगणैश्वर्यं महादेवीपदं तथा ।। ११ ।।

एवं करोमि वै मातर्मम चोक्तं पुरस्त्वया ।।

मनोभिलषितं येन येन प्राप्नोमि शंकरम् ।। १२

।। मेनोवाच ।।

अद्य शुक्लतृतीयायां स्नात्वा नियमतत्परा ।।

कुरु पार्श्वेषु पञ्चाग्नीञ्ज्वालमानान्हुताशनान् ।। १३ ।।

गार्हपत्यं दक्षिणाग्निमन्यं चाहवनीयकम् ।।

पंचमं भास्करं तेज इत्येते पंच वह्नयः ।। १४ ।।

एतेषां मध्यतो भूत्वा तिष्ठ पूर्वमुखा चिरम् ।।

चतुर्भुजां ध्यानपरां पद्द्वयोपरि संस्थिताम् ।। १५ ।।

मृगाजिनच्छन्नकुचां जटावल्कलधारिणीम् ।।

सर्वाभरणसंयुक्तां देवीमभिमुखीं कुरु ।। १६ ।।

महालक्ष्मीर्महाकाली महामाया महामतिः ।।

गङ्गा च यमुना सिंधुः शतदुर्नर्मदा मही ।। १७ ।।

सरस्वती वैतरिणी सैव प्रोक्ता महासती ।।

तस्याश्च प्रेक्षणपरा भव तद्भावभासिता ।। १८ ।।

होमं कुर्युर्यतात्मानो ब्राह्मणाः सर्वतोदिशम् ।।

देव्याः पूजा प्रकर्तव्या पुष्पधूपादिना ततः ।।१९।।

बहुप्रकारनैवेद्यं नैवेद्यं घृतपाचितम् ।।

स्थापयेत्पुरतो देव्याः पृथक्सौभाग्यमेव च ।। 4.18.२० ।।

जीरकं कडुहुंडश्चाप्यपूपान्कुसुमं तथा ।।

निपाचां पावनतरां लवणं शर्करां गुडम् ।। २१ ।।

पुष्पमंडपिका कार्या गंधपुष्पाधिवासिता ।।

पद्मासनेन संतिष्ठेद्यावत्परिणतो रविः ।।

ततः प्रणम्य रुद्राणीं मंत्रमेतमुदीरयेत् ।। २२ ।।

वेदेषु सर्वशास्त्रेषु दिवि भूमौ धरातले ।।

दृष्टः श्रुतश्च बहुशः शंकाविरहितः स्तवः ।। २३ ।।

त्वं शक्तिस्त्वं स्वधा स्वाहा त्वं सावित्री सरस्वती ।।

पतिं देहि गृहं देहि वसु देहि नमोस्तु ते ।। २४ ।।

एवं संक्षमयेद्देवीं प्रणिपत्य पुनःपुनः ।।

देहि भक्त्या गृहं रम्यं विचित्रं बहुभूमिकम् ।।

आच्छाद्यद्वारकेदारकपोतादिविभूषितम् ।। २५ ।।

कुड्यस्तंभगवाक्षाढ्यं मणिमंडिततोरणम् ।।

पद्मरागमहानीलवज्रवैडूर्यभूषितम् ।। २६ ।।

गृहदानविधानेन ब्राह्मणाय यशस्विने ।।

सपत्नीकाय संपूज्य सर्वोपस्करसंयुतम् ।। २७ ।।

सुवासिनीभ्यस्तद्देयं नैवेद्यं सूर्यसंस्थितम् ।।

निर्वर्त्य विधिनानेन तत्पश्चात्क्षमयेदघम् ।। २८ ।।

दांपत्यानि च भोज्यानि चतुर्थ्यां मधुरै रसैः ।।

इत्युक्तमुमया चीर्णं हर रंभाव्रतं परम् ।। २९ ।।

व्रतांतेगस्त्यमुनये दत्तं गृहवरं शुभम् ।।

लोपामुद्रा प्रिया पत्नी तस्य वेश्मनि पूजिता ।। 4.18.३० ।।

तेन धर्मेण देव त्वं भर्ता लब्धोऽसि शंकरः ।।

अर्द्धांकेऽपि स्थिता तेन याश्चरिष्यंति योषितः ।।३१।।

कौंतेय पुरुषो वापि ख्यातं रंभाव्रतं भुवि ।।

तासां पुत्रा गृहं भोगाः कुलवृद्धिर्भविष्यति ।। ३२ ।।

स्त्रीणां चातुर्यसौभाग्यं गार्हस्थ्यं सर्वकामिकम् ।।

बालावृद्धासुमध्यानां रूपलावण्यबृंहणम् ।।

सपत्नीदर्पदलनं वशीकरणमुत्तमम् ।। ३३ ।।

हिमवद्विंध्ययोर्मध्ये आर्यावर्ते मनोहरे ।।

उत्पत्य शोभने वासे पूर्वोत्पन्नधने कुले ।। ३४ ।।

मृतः शक्रपुरं याति ततो विष्णुपुरं व्रजेत् ।।

ततः शिवपुरं याति व्यासस्य वचनं यथा ।। ३५ ।।

यद्रंभया किल भयापहरं ततश्च गौर्या हिमाद्रिभवनस्थितयापि चीर्णम् ।।

तस्या व्रतं सुविकरोति रता च धर्मे ब्रह्मेशकेशवपतिं सुखदं लभेत ।। ३६ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे पञ्चाग्निसाधनाख्यं रंभातृतीयाव्रतं नामाष्टादशोऽध्यायः ।। १८ ।।

गोपदतृतीयाव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

पार्थ भाद्रपदे मासि शुक्लपक्षे दिनोदये ।।

तृतीयायां चतुर्थ्यां च शुद्धायां प्रतिवत्सरम् ।। १ ।।

उपवासेन गृह्णीयाद्व्रतं नाम्ना तु गोपदम् ।।

स्नात्वा नरो वा नारी वा पुष्पधूपविलेपनैः ।। २ ।।

दध्यक्षतैश्च मालाभिः पिष्टकैर्वनमालया ।।

अभ्यंजयेद्गवां शृंगं खुरं पुच्छान्तमेव च ।। ३ ।।

दद्याद्गवाह्निकं भक्त्या तासां पूर्वापराह्णयोः ।।

अनग्निपाकं भुञ्जीत तैलक्षारविवर्जितम् ।। ४ ।।

व्रजंतीनां गवां नित्यमायांतीनां च भारत ।।

पुरद्वारेथ वा गोष्ठे मन्त्रेणा नेन मंत्रवित् ।।

अर्घ्यं प्रदद्याद्गृष्ट्यां वा गवां पादेषु पांडव ।। ५ ।।

माता रुद्राणां दुहिता वसूनां स्वसादित्यानाममृतस्य नाभिः ।।

प्रनुवोचं चिकितुषे जनाय मा गामनागामदितिं वधिष्ट ।। ६ ।।

।। इति गवां मंत्रः ।। ।।

गावो मे अग्रतः सन्तु गावो मे संतु पृष्ठतः ।।

गावो मे हृदये संतु गवां मध्ये वसाम्यहम्।। ७ ।।

इत्थं संपूज्य दत्त्वार्घं ततो गच्छेद्गृहाश्रमम् ।।

पंचम्यां क्रोधरहितो भुञ्जीत गोरसं दधि ।। ८ ।।

शालिपिष्टं फलं शाकं तिलमन्नं च शोभनम्।।

भुक्तावसाने राजेन्द्र संयतस्तां निशां स्वपेत् ।।९।।

प्रभाते गोपदं दत्त्वा ब्राह्मणाय हिरण्मयम् ।।

क्षमयेच्च गवां नाथं गोविंदं गरुडध्वजम् ।। 4.19.१० ।।

अर्च्यंतेऽत्र यथा गावस्तथा गोवर्धनो गिरिः ।।

प्रणम्याच्युतमुद्दिश्य शृणु यत्फलमाप्नुयात् ।।११।।

गोभक्तो गोव्रतं कृत्वा भक्त्या शक्त्या च गोष्पदम् ।।

सौभाग्यं रूपलावण्यं प्राप्नोति पृथिवीतले ।। १२ ।।

गोतर्णकाकुलं गेहं गोकुलं च समासतः ।।

धनधान्यसमोपेत शालीक्षुरसमृद्धिमान् ।।१३।।

संतानं पूजितं लब्ध्वा ततः स्वर्गेऽमरो भवेत् ।।

दिव्यरूपधरः स्रग्वी दिव्यालंकारभूषितः ।।१४।।

गन्धर्वैर्गीतवाद्येन सेव्यमानोऽप्सरोगणैः ।।

दिव्यं युगशतं छित्त्वा ततो विष्णुपुरं व्रजेत् ।। १५ ।।

यो गोपदव्रतमिदं कुरुते त्रिरात्रं गा वै प्रपूजयति गोरसपूजनाच्च ।।

गोविंदमादिपुरुषं प्रणतः सवित्रामालोकमुत्तममुपैति गवां पवित्रम् ।। १६ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तर पर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे तृतीयाव्रते गोष्पदतृतीयाव्रतं नामैकोनविंशोऽध्यायः ।। १९ ।।

हरिकालीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

शुक्ले भाद्र पदस्यैव तृतीयायां समर्चयेत् ।।

सर्वधान्यैस्तां विरूढां भूतां हरितशाड्वलाम् ।।

हरकालीं देवदेवीं गौरीं शंकरवल्लभाम् ।। १ ।।

गन्धैः पुष्पैः फलैर्धूपैर्नैवेद्यैर्मोदकादिभिः ।।

प्रीणयित्वा समाच्छाद्य पद्मरागेन भास्वता ।। २ ।।

घण्टावाद्यादिभिर्गीतैः शुभैर्दिव्यकथानुगैः ।।

कृत्वा जागरणं रात्रौ प्रभाते ह्युद्गते रवौ ।। ३ ।।

सुवासिनीभिः सा नेया मध्ये पुण्यजलाशये ।।

तस्मिन्विसर्जयेत्पार्थ हरकालीं हरिप्रियाम् ।।४।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

भगवन्हरकालीति का देवी प्रोच्यते भुवि ।।

आर्द्रधान्यैः स्थिता कस्मात्पूज्यते स्त्रीजनेन सा ।।

पूजिता किं ददातीह सर्वं मे ब्रूहि केशव।। ५ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

सर्वपापहरां दिव्यां मत्तः शृणु कथामिमाम् ।।

आसीद्दक्षस्य दुहिता कालीनाम्नी तु कन्यका ।। ६ ।

वर्णेनापि च सा कृष्णा नवनीलोत्पलप्रभा ।।

सा च दत्ता त्र्यंबकाय महादेवाय शूलिने ।।७।।

विवाहिता विधानेन शंखतूर्यानुनादिना ।।

यत्कुर्यादागतैर्देवैर्ब्राह्मणानां च निस्वनैः ।। ८ ।।

निर्वर्तिते विवाहे तु तया सार्धं त्रिलोचनः ।।

क्रीडते विविधैर्भोगैर्मनसः प्रीतिवर्धनैः ।। ९ ।।

अथ देवसमानस्तु कदाचित्स वृषध्वजः ।।

आस्थानमंडपे रम्ये आस्ते विष्णुसहायवान् ।। 4.20.१० ।।

तत्रस्थश्चाह्वयामास नर्मणा त्रिपुरांतकः ।।

काली नीलोत्पलश्यामां गणमातृगणावृताम् ।। ११ ।।

एह्येहि त्वमितः कासि कृष्णांजनसमन्विते ।।

कालसुंदरि मत्पार्श्वे धवले त्वमुपाविश ।। १२ ।।

एवमुत्क्षिप्तमनसा देवी संकुद्धमानसा ।।

श्वासयामास ताम्राक्षी बाष्पगद्गदया गिरा ।। १३ ।।

रुरोद सस्वरं बाला तत्रस्था स्फुरिताधरा ।।

किंदैवयोगात्ताम्रा गौर्गौरी चेत्यभिधीयते ।। १४ ।।

यस्मान्ममोपमा दत्ता कृष्णवर्णेन शंकर ।।

हरकालीति वाहूता देवर्षिगणसेविता ।। १५ ।।

तस्माद्देहमिमं कृष्णं जुहोमि ज्वलितेऽनले ।।

इत्युक्त्वा वार्यमाणा तु हरकाली रुषान्विता ।। १६ ।।

मुमोच हरितच्छायाकांतिं हरितशाद्वले ।।

चिक्षेप दोषं रागेण ज्वलिते हव्यवाहने ।। १७ ।।

पुनः पर्वतराजस्य गृहे गौरी बभूव सा ।।

महादेवस्य देहार्द्धे स्थिता संपूज्यते सुरैः ।। १८ ।।

एवं सा हरकालीति गौरीशस्य व्यवस्थिता ।।

पूजनीया महादेवी मंत्रेणानेन पांडव ।। १९ ।।

हरकर्मसमुत्पन्ने हरकाये हरप्रिये ।।

मां त्राहीशस्य मूर्तिस्थे प्रणतास्तु नमोनमः ।। 4.20.२० ।।

इत्थं संपूज्य नैवेद्यं दद्याद्विप्राय पांडव ।।

तां च प्रातर्जले रम्ये मंत्रेणैव विसर्जयेत् ।। २१ ।।

अर्चितासि मया भक्त्या गच्छ देवि सुरालयम् ।।

हरकाले शिवे गौरि पुनरागमनाय च ।।२२।।

एवं यः पांडवश्रेष्ठ हरकालीव्रतं चरेत् ।।

वर्षेवर्षे विधानेन नारी नरपते शुभा ।। २३ ।।

सा यत्फलमवाप्नोति तच्छृणुष्व नराधिप ।।

मर्त्यलोके चिरं तिष्ठेत्सर्वरोगविवर्जिता ।। २४ ।।

सर्वभोगसमायुक्ता सौ भाग्यबलगर्विता ।।

पुत्रपौत्रसुहृन्मित्रनप्तृदौहित्रसंकुला ।। २५ ।।

साग्रं वर्षशतं यावद्भोगान्भुक्त्वा महीतले ।।

ततोवसाने देहस्य शिवज्ञाना महामुने ।। २६ ।।

चिरभद्रा महाकालनंदीश्वरविनायकाः ।।

तदाज्ञाकिंकराः सर्वे महादेवप्रसादतः ।। २७ ।।

संपूर्णसूर्यगणसप्तविरूढशस्यां तां वै हिमाद्रितनयां हरकालिकाख्याम् ।।

संपूज्य जागरमनुद्धतगीतवाद्यैर्यच्छंति या इह भवंति पतिप्रियास्ताः ।। २८ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे हरकालीतृतीयाव्रतं नाम विंशोऽध्यायः ।। २० ।।

ललिताव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।।

अथ पृच्छामि भगवन्व्रतं द्वादशमासिकम् ।।

ललिताराधनं नाम मासमासक्रमेण वा ।। १

।। कृष्ण उवाच ।।

शृणु पांडव यत्नेन यथा वृत्तं पुरातनम् ।।

शंकरस्य महादेव्याः संवादं कुरुसत्तम ।। २ ।।

कैलासशिखरे रम्ये बहुपुष्पफलोपगे ।।

सहकारद्रुमच्छन्ने चंपकाशोकभूषिते ।। ३ ।।

कदंबबकुलामोद वशीकृतमधुव्रते ।।

मयूररवसंघुष्टे राजहंसोपशोभिते ।। ४ ।।

मृगर्क्षगजसिंहैश्च शाखामृगगणावृते ।।

गंधर्वयक्षदेवर्षिसिद्धकिन्नरपन्नगैः ।। ५ ।।

तपस्विभिर्महाभागैः सेवमानं समंततः ।।

सुखासीनं महादेवं भूतसंघैः समावृतम् ।। ६ ।।

अप्सरोभिः परिवृतमुमा नत्वाब्रवीदिदम् ।।

उमोवाच ।।

भगवन्देवदेवेश शूलपाणे वृषध्वज ।। ७ ।।

कथयस्व महेशान तृतीयाव्रतमुत्तमम् ।।

सौभाग्यं लभते येन धनं पुत्रान्पशून्सुखम् ।। ८ ।।

नारी स्वर्गं शुभं रूपमारोग्यं श्रियमुत्तमाम् ।।

एवमुक्तो दयितया भार्यया प्रीतिपूर्वकम् ।।

विहस्य शंकरः प्राह किं व्रतेन तव प्रिये ।। ९ ।।

ये कामास्त्रिषु लोकेषु दिव्या भूम्यंतीरक्षजाः ।।

सर्वेपि तेन चायत्ता वश्यस्तेहं यतः पतिः ।। 4.21.१० ।।

उमोवाच ।। सत्यमेतत्सुरेशान त्वयि दृष्टे न दुर्लभम् ।।

किंचित्त्रिभुवनाभोगभूषणे शशिभूषणे ।। ११ ।।

भक्त्या स्त्रियो हि मां देव प्रजपंति शुभाशुभम् ।।

विरूपाः सुलभाः काश्चिदपुत्रा बहुपुत्रकाः ।।१२।।

सुशीलास्तपसा काश्चिच्छ्वश्रुभिः पीडिता भृशम् ।।

शौचाचारसमायुक्ता न रोचन्तेथ कस्यचित् ।। १३ ।।

एवं वहुविधैर्दुःखैः पीड्यमानास्तु दारुणैः ।।

शरणं मां प्रपन्नास्ताः कृपाविष्टा ततो ह्यहम् ।। १४ ।।

येन ताः सुखसंभोगरूपलावण्यसंपदा ।।

पुत्रैः सौभाग्यवित्तौघै र्युक्ताः स्युः सुरसत्तम ।।

तन्मे कथय तत्त्वेन व्रतानामुत्तमं व्रतम् ।। १५ ।।

।। ईश्वर उवाच ।। ।।

माघे मासि सिते पक्षे तृतीयायां यतव्रताः।।

मुखं प्रक्षाल्य हस्तौ च पादौ चैव समाहिताः ।। १६ ।।

उपवासस्य नियमं दंतधावनपूर्वकम् ।।

मध्याह्ने तु ततः स्नानं बिल्वैरामलकैः शुभैः ।।१७।।

स्नात्वा तीर्थजले शुभ्रे वाससी परिधाय च ।।

सुगंधैः सुमनोभिश्च प्रभूतैः कुंकुमादिभिः ।।१८।।

अर्चयंति सदा देवि त्वां भक्त्या भक्तवत्सले ।।

कर्पूराद्यैस्तथा धूपैर्नैवेद्यैः शर्करादिभिः ।। १९ ।।

यदृच्छालाभसंपन्नैर्धूपदीपार्चनादिभिः ।।

नाम्नेशानीं गृहीत्वा तु प्रतीक्षेद्धटिकां ततः ।। 4.21.२० ।।

पात्रे ताम्रमये शुद्धे जलाक्षतविमिश्रिते ।।

सहिरण्यं द्विजं कृत्वा मंत्रपूर्वं समाधिना ।। २१ ।।

शिरसि प्रक्षिपेत्तोयं ध्यायंती मनसेप्सितम् ।।

ब्रह्मावर्तात्समायाता ब्रह्मयोनेर्विनिर्गता ।। २२ ।।

भद्रेश्वरा ततो देवी ललिता शंकरप्रिया ।।

गंगाद्वाराद्धरं प्राप्ता गङ्गाजलपवित्रिता ।। २३ ।।

सौभाग्यारोग्यपुत्रार्थमर्थार्थं हरवल्लभे ।।

आयाता घटिकां भद्रे प्रतीक्षस्व नमोनमः ।। २४ ।।

दत्त्वा हिरण्यं तत्तस्मै प्राश्नीयाच्च कुशोदकम् ।।

आचम्य प्रयतो भूत्वा भूभिस्था क्षपयेत्क्षपाम् ।। २५ ।।

ध्यायमाना उमां दैवीं हरिते यवसंस्तरे ।।

द्वितीयेह्नि ततः स्नात्वा तथैवाभ्यर्च्य पार्वतीम् ।। २६ ।।

यथाशक्ति द्विजान्पूज्य ततो भुञ्जीत वाग्यता ।।

एवं तु प्रथमे मासि पूजनीयासि कालिके ।। २७ ।।

द्वितीये पार्वतीनाम तृतीये शंकरप्रिया ।।

भवान्यथ चतुर्थे त्वं स्कदमाताथ पञ्चमे ।। २८ ।।

दक्षस्य दुहिता षष्ठे मैनाकी सप्तमे स्मृता ।।

कात्यायन्यष्टमे मासि नवमे तु हिमाद्रिजा ।।२९।।

दशमे मासि विख्याता देवि सौभाग्यदायिनी ।।

उमा त्वेकादशे मासि गौरी तु द्वादशे परा ।। ।।4.21.३०।।

कुशोदकं पयः सर्प्पिर्गोमूत्रं गोमय फलम् ।।

निंबपत्रं कंटकारी गवां शृंगोदकं दधि ।।३१।।

पञ्चगव्यं तथा शाकः प्राशनानि क्रमादमी ।।

मासिमासि स्थिता ह्येवमुपवासपरायणा ।।३२।।

ददाति श्रद्धयैतानि वाचके ब्राह्मणोत्तमे ।।

कुसुंभमाज्यं लवणं जीरकं गुडमेव च ।।३३।।

दत्तैरेभिः सूर्यस्था त्वं सूर्यस्था तुष्यसि प्रिये ।।

मासिमासि भवेन्मन्त्रो गकारो द्वादशाक्षरः ।। ३४ ।।

ओङ्कारपूर्वको देवि नमस्कारांत ईरितः ।।

एभिस्त्वं पूजिता मंत्रैस्तुष्यसि व्रततः प्रिये ।। ३५ ।।

तुष्टा त्वभीप्सितान्कामान्ददासि प्रीतिपूर्वकम् ।।

समाप्ते तु व्रते तस्मिन्ब्राह्मणं वेदपारगम् ।। ३६ ।।

सहितं भार्ययाभ्यर्च्य गंधपुष्पादिभिः शुभैः ।।

द्विजं महेश्वरं कृत्वा उमां भार्यां तथैव च ।। ३७ ।।

अन्नं सदक्षिणं दद्यात्तथा शुक्ले च वाससी ।।

रक्तं वासोयुगं दद्यात्त्वामुद्दिश्य हरप्रिये ।। ३८ ।।

ब्राह्मणे श्रद्धया युक्तस्तस्यां फलमिदं शृणु ।।

दशवर्षसहस्राणि लोकान्प्राप्य परापरान् ।। ३९ ।।

मोदते भर्तृसहिता यथेंद्रेण शची तथा ।।

मानुषत्वं पुनः प्राप्य स्वेन भर्त्रा सहैव सा ।। 4.21.४०।।

पुण्ये कुले श्रिया युक्ता नीरोगा सुखमश्नुते ।।

सप्त जन्मानि यावच्च न वैधव्यमवाप्नुयात् ।।४१।।

पुत्रान्भोगांस्तथा रूपं सौभाग्यारोग्यमेव च ।।

एकपत्नी तथा भर्तुः प्राणेभ्योऽप्यधिका भवेत्।।४२।।

शृणुयाद्वाच्यमानं तु भक्त्या या ललिताव्रतम् ।।

मया स्नेहेन कथितं सापि तत्फलभागिनी ।। ४३ ।।

संपूज्य लक्षललितां ललितांगयष्टिं गंधोदकामृतघटीं शिरसि क्षिपेद्यः।।

सा स्वर्गमेत्य ललितासु ललामभूता भूपाधिपं पतिमवाप्य भुवं भुनक्ति ।। ४४ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे ललितातृतीयाव्रतमाहात्म्यं नामैकविंशतितमोऽध्यायः ।। २१ ।।

अवियोगतृतीयाव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

इहापि योगमासाद्य भर्तृबंधुजनैः सह ।।

वद नारी नरश्रेष्ठ व्रजेद्येन शिवालयम् ।। ५ ।।

विधवा च परे लोके भूयोऽपि न वियुज्यते ।।

सुखसंदोहसौभाग्ययुक्ता भवति भामिनी ।। २ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

उभयाचरितं यत्नाद्भववाग्ललितामृतम् ।।

लब्ध्वा हि भवतो जन्म दक्षकोपाद्वियुक्तया ।। ३ ।।

महासौभाग्यसंदोहं दृष्ट्वा देव्या महात्मना ।।

अरुंधत्या वशिष्ठेन पृष्टेन कथितं शृणु ।। ४ ।।

मासि मार्गशिरे प्राप्ते चंद्रवृद्धौ शुचिस्मिता ।।

द्वितीयायां समासाद्य नक्तं भुंजीत पायसम् ।। ५ ।।

आचम्य च शुचिर्भूत्वा दंडवच्छंकरं नमेत् ।।

मुदान्विता नमस्कृत्य विज्ञाप्य परमेश्वरम् ।। ६ ।।

औदुम्बरमृजुं गृह्य भक्षयेद्दंतधावनम् ।।

उत्तराशागतं साग्रं सत्वचं निर्व्रणं शुभम् ।। ७ ।।

द्वितीयायां परे वाह्नि गौरीं शंभुं च पूजयेत् ।।

शालिपिष्टमये कृत्वा रूपे स्त्रीपुंसयोः शुभे ।।

पात्रे संस्थाप्य संपूज्य जागरं निशि कल्पयेत् ।। ८ ।।

विधिवत्पूजयित्वा तु शंकरं कीर्तयत्स्वपेत् ।।

प्रभाते ते गृहीत्वा तु आचार्याय निवेदयेत् ।। ९।।

भोजयेन्मृष्टमन्नाद्यं शिवभक्त्या द्विजोत्तमान् ।।

दांपत्यानि च तत्रैव शक्त्या तान्यपि भोजयेत् ।। 4.22.१० ।।

प्रतिमासं प्रकुर्वीत विधिना तेन संयता ।।

कार्तिकांते ततो मासि मार्गशीर्षे समुद्यमेत् ।। ११ ।।

नामानि च प्रवक्ष्यामि प्रतिमासं क्रमाच्छणु ।।

पूजाजाप्यनिमित्तं च सिद्ध्यर्थं चेति तस्य च ।। १२ ।।

एवं पौषे तु संप्राप्ते गिरिशं पार्वतीं तथा ।।

समभ्यर्च्य चतुर्थ्यां तु पंचगव्यं पिबेत्सुधीः ।। १३ ।।

एतत्पारणमुद्दिष्टं मार्गादौ मार्गगोचरम् ।।

न चान्यत्पञ्चगव्यादि पावनं परमं स्मृतम् ।।१४।।

भवं चैव भवानीं च मासि माघे प्रपूजयेत् ।।

फाल्गुने तु महादेवमुमया सहितं मतम् ।। १५ ।।

ललितां शंकरं देवं चैत्रे संपूजयेत्ततः ।।

स्थाणुं वैशाखमासे तु लोलनेत्रायुतं यजेत् ।। १६ ।।

ज्येष्ठे वीरेश्वरं देवमेकवीरासमन्वितम् ।।

आषाढे पशुनाथं च शक्त्या सार्द्धं त्रिलोचनम् ।। १७ ।।

श्रीकंठं श्रावणे देवं सुतान्वितमथार्चयेत् ।।

भीमं भाद्रपदे मासि दुर्गया सहितं यजेत् ।।

ईशानं कार्त्तिके मासि शिवादेवीयुतं यजेत् ।। १८ ।।

जप्यध्यानार्चनायैव नामान्येतानि सुव्रत ।।

स्मृतानि विधिना राजन्व्रतसिद्धिर्भवेद् धुवम् ।।१९।।

प्रतिमासं तु पुष्पाणि यानि पूजासु योजयेत् ।।

तानि क्रमात्प्रवक्ष्यामि सद्यः प्रीतिकराणि वै ।। 4.22.२० ।।

आदौ नीलोत्पलं योज्यं तदभावेऽपराण्यपि ।।

पवित्राणि सुगंधीनि योजयेद्भक्तितोऽर्चने ।। २१ ।।

करवीरं बिल्वपत्रं किंशुकं कुब्जमल्लिका ।।

पाटलाब्जकदंबं च तगरं द्रोणमालती ।। २२ ।।

एतान्युक्तक्रमेणैव मासेषु द्वादशस्वपि ।।

भक्त्या योज्यानि राजेन्द्र शिवयोस्तुष्टिहेतवे ।। २३ ।।

वत्सरांते वितानं च धूपोत्क्षेपं सघंटिकम् ।।

ध्वजं दीपं वस्त्रयुगं शङ्कराय निवेदयेत्।।२४।।

स्नापयित्वा च लिप्त्वा च सौवर्णं मूर्ध्नि पङ्कजम् ।।

पूपयुग्मं च पुरतः शालिपिष्टमयं न्यसेत् ।। २५ ।।

नैवेद्यं शक्तितो दत्वा नत्त्वा च विधिवच्छिवम् ।।

कुर्यान्नीराजनं शम्भोस्ततो गच्छेत्स्वकं गृहम् ।। २६ ।।

तत्र गत्वा त्रिकोणश्च चतुरस्रं च कारयेत् ।।

त्रिकोणे ब्राह्मणी भोज्या चतुरस्रे द्विजोत्तमाः ।। २७ ।।

व्रतिनो भोजयेत्पश्चाद्वादशैव द्विजोत्तमान् ।।

मिथुनानि च तावंति शक्त्या भक्त्या च पाण्डव ।। २८ ।।

उमामहेश्वरं हैमं कारयित्वा सुशोभनम् ।।

मौक्तिकानि चतुःषष्टिस्तावतोऽपि प्रवालकाः ।।

तावंति पुष्परागाणि ताम्रपात्रोपरि न्यसेत् ।। २५।।

वस्त्रेण वेष्टयित्वा च गन्धैर्धूपैस्तथार्चयेत् ।।

एतत्संभारसंयुक्तमाचार्याय निवेदयेत् ।। 4.22.३० ।।

व्रतिनां ब्राह्मणानां च दम्पतीनां च भारत ।।

दत्त्वा हिरण्यवासांसि क्षमयेत्प्रणिपत्य च ।। ३१ ।।

चत्वारिंशत्तथाष्टौ च कुम्भांच्छत्रमुपानहौ ।।

सहिरण्याक्षतान्सर्वान्दद्यात्पुष्पोदकान्वितान् ।। ।। ३२ ।।

दीनान्धदुःखितानां च तद्दिने वा निवारितम् ।।

कल्पयेदन्नदानं चालोचयञ्छक्तिमात्मनः ।। ३३ ।।

न्यूनाधिकं च कर्तव्यं स्ववित्तपरि माणतः ।।

संपूरयेत्कल्पनया वित्तशाठ्यं न कारयेत् ।।३४।।

अवियोगकरं चैतद्रूपसौभाग्यवित्तदम् ।।

आयुःपुत्रप्रदं स्वर्ग्यं शिवलोकप्रदायकम् ।। ।।। ३५ ।।

सम्यक्पुराणपतितं व्रतचर्यमेतत्तत्त्वं चराचरगुरोर्हृदयंगमायाः।।

पूजां विधाय विधिवन्न वियोगमेति साध्वीस्वभर्तृसुतबन्धुजनैर्धनैश्च।।३६।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि अवियोगतृतीयाव्रतं नाम द्वाविंशतितमोऽध्यायः ।। २२ ।।

उमामहेश्वरव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

केन धर्मेण नारीणां व्रतेन नियमेन च ।।

सौभाग्यं जायतेऽतीव पुत्राश्च बहवः शुभाः ।। १ ।।

धनं धान्यं सुवर्णं च वस्त्राणि विविधानि च ।।

अवियोगं च सततं लभते पुत्रपौत्रयोः ।। २ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

शृणु पार्थ प्रवक्ष्यामि व्रतानामुत्तमं व्रतम् ।।

यत्कृत्वा सुभगा नारी बह्वपत्या च जायते ।। ३ ।।

धनं धान्यं हिरण्यं च दासीदासादिकं वहु ।।

उत्पद्यते गृहे येन तद्वत कथयामि ते ।। ४ ।।

उमामहेश्वरं नाम अप्सरोभिः पुरा कृतम् ।।

विद्याधरैः किन्नरैश्च ऋषिकन्याभिरेव च ।।५।।

रूपिण्या रंभया चैव सीतयाऽहल्यया तथा।।

रोहिण्या दमयंत्या च तप्तया चानसूयया ।। ।।६।।

एताभिश्चरितं पार्थ व्रतं सर्वव्रतोत्तमम् ।।

सौभाग्यारोग्यफलदं दारिद्र्यव्याधिनाशनम् ।। ७ ।।

मर्त्यलोके स्त्रियो याश्च दुर्भगारूपवर्जिताः ।।

अपुत्रा निर्धनाश्चैव सर्वभोगविवर्जिताः ।। ८ ।।

तासां हितार्थं पार्वत्या उमामहेश्वरं व्रतम् ।।

अवतारितं पुरा पार्थ न जानंत्यधमाः स्त्रियः ।।९।।

पूर्वं मार्गशिरे मासि नारी धर्मपरायणा ।।

शुक्लपक्षे तृतीयायां सोपवासा जितेन्द्रिया ।। 4.23.१० ।।

स्नात्वा संपूज्य ललितां हरकायार्धवासिनीम् ।।

पुनः प्रभातसमये स्नानं चाकृत्रिमे जले ।।

कृत्वा देवीस्तर्पयित्वा इदं वाक्यमुदीरयेत् ।। ११ ।।

नमो नमस्ते देवेश उमादेहार्द्धधारक ।।

महादेवि नमस्तेऽस्तु हरकायार्द्धवासिनि ।। १२ ।।

हृदि कृत्वा शिवं देवीं जपेद्यावद्गृहं गता ।।

पूजयेद्देवमीशानं पुष्पैः कालोद्भवैस्ततः ।। १३ ।।

वामपार्श्वे उमां देवीं दक्षिणे तु महेश्वरम् ।।

धूपं वा गुग्गुलुं वापि दहेत्पश्चात्सुभाविता ।।

नैवेद्यं तु यथाशक्ति घृतपक्वं निवेदयेत् ।। १४ ।।

कारयेद्वैश्वदेवं तु तिलाज्येन सुसंस्कृतम् ।।

पञ्चगव्यं ततः प्राश्य आत्मकायविशोधनम् ।। १५ ।।

एवं द्वादशमासांस्तु पूजयित्वा महेश्वरम् ।।

उद्यापनं ततः कुर्यात्प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।। १६ ।।

शिवं रूप्यमयं कृत्वा उमां हैममयीं तथा ।।

आरूढौ वृषभे रौप्ये सर्वालंकारभूषितौ ।। १७ ।।

चन्दनेन शिवं चर्च्य कुंकुमेन च पार्वतीम् ।।

अर्चयेत्कुसुमैः पश्चात्सुगन्धैः सुमनोहरैः ।। १८ ।।

वेष्टयेच्छुक्लवस्त्रेण शिवं रक्तेन पार्वतीम् ।।

पश्चाद्धूपं दहेन्नारी भक्तिभावेन भाविता ।। १९ ।।

भोजयेच्छिवभक्तांश्च ब्राह्मणान्वेदपारगान् ।।

भक्तेभ्यो दक्षिणा देया भक्त्या शाठ्यविवर्जिता ।। 4.23.२० ।।

ततः प्रदक्षिणीकृत्य इदमुच्चारयेद्बुधः ।।

उमामहेश्वरौ देवौ सर्वलोकपितामहौ ।।

व्रतेनानेन सुप्रीतौ भवेतां मम सर्वदा ।। २१ ।।

एवमुक्त्वा जितक्रोधे ब्राह्मणे वेदपारगे ।।

व्रतं निवेदयेद्भक्त्या वाचके वा गुणान्विते ।। २२ ।।

इदं कृत्वा व्रतं नारी महेशार्पितमानसा ।।

प्रयाति परमं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः ।। २३ ।।

शिवलोके वसेत्तावद्यावदिन्द्राश्चतुर्द्दश ।।

अप्सरोभिः परिवृता किन्नरीभिस्तथैव च ।। २४ ।।

यदा मानुष्यमायाति जायते विमले कुले ।।

रूपयौवनसंपन्ना बहुपुत्रा पतिव्रता ।। २५ ।।

धनधान्यसमायुक्ते सुवर्णमणिमंडिते ।।

यावज्जीवं गृहे रम्ये तिष्ठत्यव्याहतेन्द्रिया ।। २६ ।।

वियोगं नैव सा पश्येद्भर्तृमित्रसुतादिकैः ।।

मृता शिवपुरं याति शिवगौरीप्रसादतः ।। २७ ।।

हैमीमुमां रजतपिण्डमयं महेशं रौप्ये सुरूपवृषभे च समास्थितौ तौ ।।

सम्पूज्य रक्तसितवस्त्रयुगावगूढौ नारी भवत्यविधवा सुतसौख्ययुक्ता ।। २८ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे उत्तर पर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे उमामहेश्वरव्रतं नाम त्रयोविंशतितमोऽध्यायः ।। २३ ।।

रम्भातृतीयाव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

रंभातृतीयां वक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशिनीम् ।।

पुत्रसौभाग्यफलदां सर्वामयनिवारिणीम् ।। १ ।।

सर्वदुष्टहरां पुण्यां सर्वसौख्यप्रदां तथा ।।

सपत्नीदर्पदलनां तथैश्वर्यं करीं शिवाम् ।। २ ।।

शंकरेण पुरा प्रोक्ता पार्वत्याः प्रियकाम्यया ।।

तामिमां शृणु भूपाल सर्वभूतहिताय वै ।। ३ ।।

मार्गशीर्षे शुभे मासि तृती यायां नराधिप ।।

शुक्लायां प्रातरुत्थाय दंतधावनपूर्वकम् ।।

उपवासस्य नियमं गृह्णीयाद्भक्तिभाविता ।। ४ ।।

देवि संवत्सरं यावत्तृतीयायामुपो षिता ।।

प्रतिमासं करिष्यामि पारणं चापरेऽहनि ।।

तदविघ्नेन मे यातु प्रसादात्तव पार्वति ।। ५ ।।

एवं संकल्प्य विधिवत्कौंतेय कृतनिश्चयः ।।

भक्त्या नरो वा नारी वा स्नानं कुर्यादतंद्रितः ।।६।।

नद्यां तडागे वाप्यां वा गृहे वा नियतात्मवान् ।।

पूजयेत्पार्वतीं नाम रात्रौ प्राश्य कुशोदकम्।। ।। ७ ।।

प्रभाते भोजयेद्विद्वाञ्छिवभक्तान्विशेषतः ।।

हिरण्यं लवणं चैव तेषां दद्यात्तु दक्षिणाम् ।।

गौरीश्वरं यथाशक्ति भोजयेत्प्रयता सती ।। ८ ।।

अनेन विधिना राजन्यः कुर्यान्मासि पौषके ।।

गोमूत्रं प्राशयेद्रात्रौ प्रभाते भोजयेद्द्विजान् ।। ९ ।।

हिरण्यं जीरकं चैव स्वशक्त्या दापयेत्ततः ।।

कडुहुंडं च कनकं तेभ्यो दत्त्वा विसर्जयेत् ।। 4.24.१० ।।

वाजपेयातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोत्यसंशयः ।।

शक्रलोके वसेत्कल्पं ततः शिवपुरं व्रजेत् ।। ११ ।।

माघे मासि तृतीयायां सुदेवीं नाम पूजयेत् ।।

गोमयं प्राशयेद्रात्रौ ततश्चैकाकिनी स्वपेत् ।। १२ ।।

प्रातः कुसुंभं कनकं दद्या च्छक्त्या द्विजातिषु ।।

विष्णुलोके चिरं स्थित्वा प्राप्नोति शिवसाम्यताम् ।। १३ ।।

गौरीति फाल्गुने नाम गोक्षीरं प्राशयेन्निशि ।।

प्रभाते भोजयेद्विद्वाञ्छिवभक्तान्सुवासिनीः ।। १४ ।।

कडुहुंडं सकनकं तेभ्यो दत्त्वा विसर्जयेत् ।।

वाजपेयातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोत्यसंशयः ।।१५।।

चैत्रे मासि विशालाक्षीं पूजयेद्भक्तितत्परा ।।

दधि प्राश्य स्वपेत्प्रातर्दद्याद्धेम सकुंकुमम् ।।

सौभाग्यं महदाप्नोति विशालाक्ष्याः प्रसादतः ।। १६ ।।

वैशाखस्य तृतीयायां श्रीमुखीं नाम पूजयेत् ।।

घृतं च प्राशयेद्रात्रौ ततश्चैकाकिनी स्वपेत् ।। १७ ।।

शिवभक्तान्द्विजान्प्रातर्भोजयित्वा यथेप्सितम् ।।

तांबूल लवणं दत्त्वा प्रणिपत्य विसर्जयेत् ।।

अनेन विधिना दत्त्वा पुत्रानाप्नोति शोभनान् ।। १८ ।।

आषाढे माधवीं नत्वा प्राश्नीयाच्च तिलोदकम् ।।

प्रभाते भोजयेद्विप्रान्दक्षिणायां गुडः स्मृतः ।।

सकांचनः शुभांल्लोकान्प्राप्नोति हि न संशयः ।। १९ ।।

श्रावणे तु श्रियं पूज्य पिबेद्गोशृंगजं जलम् ।।

शिवभक्तांश्च संपूज्य दयाद्धेमफलैः सह ।।

सर्वलोकेश्वरो भूत्वा सर्वकामानवाप्नुयात् ।। 4.24.२० ।।

भाद्रे चैव तृतीयायां हरतालीति पूज येत् ।।

माहिषं च पिबेद्दुग्धं सौभाग्यमतुलं लभेत् ।।

इह लोके सुखं भुक्त्वा चांते शिवपुरं ब्रजेत् ।। २१ ।।

आश्विने तु तृतीयायां गिरिपुत्रीति पूजयेत् ।।

संप्राश्य तण्डुलजलं प्रातर्विप्रांश्च पूजयेत् ।।२२।।

दक्षिणा चापि निर्दिष्टा कनकं च सचन्दनम् ।।

सर्वयज्ञफलं प्राप्य गौरीलोके मही यते ।। २३ ।।

पद्मोद्भवा कार्तिके च पञ्चगव्यं पिबेत्ततः ।।

रात्रौ प्रजागरं कुर्यात्प्रभाते भोजयेद्द्विजान् ।। २४ ।।

सपत्नीकाञ्छुभाचारान्माल्यवस्त्र विभूषणैः ।।

पूजयेच्छिवभक्तांश्च कुमारीश्चैव भोजयेत् ।। २५ ।।

उमामहेश्वरं हैमं समाप्ते कारयेन्नृप ।।

यथाविभवसारेण वितानं पञ्चवर्णकम् ।। ।। २६ ।।

अशनं च शुभं दद्याच्छ्वेतच्छत्रं कमंडलुम् ।।

पादुकोपानहौ दिव्यैर्वस्त्रयुग्मैश्च पांडव ।। २७ ।।

पीतयज्ञोपवीतैश्च दीपनेत्रैः समुज्ज्वलैः ।।

शंखशुक्तिसमोपेतैर्द्दर्पणैश्च सुशोभितैः ।।२८।।

उमामहेश्वरं स्थाप्य पूजयित्वा यथाविधि ।।

नानाविधैः सुगन्धैश्च पत्रैः पुष्पैः फलैस्तथा ।। २९ ।।

घृतपक्वैश्च नैवेद्यैर्दीपमालाभिरेव च ।।

शर्करानालिकेरैश्च दाडिमैर्बीजपूरकैः ।। 4.24.३० ।।

जीरकैर्लवणैश्चैव कुसुम्भैः कुंकुमैस्तथा ।।

सताम्रभाजनैर्दिव्योदकै रससंयुतैः ।।

पूजयेद्देवदेवेशं क्षमयेत्तदनंतरम् ।। ३१ ।।

शंखवादित्रनिर्घोषैर्वेदध्वनिसमन्वितैः ।।

एवं कृते फलं यत्स्यात्तन्न शक्यं मयोदितुम् ।। ३२ ।।

पूर्वोक्तफलभागी स्यात्सर्वदेवैश्च पूज्यते ।।

कल्पकोटिशतं यावत्सर्वकामानवाप्नुयात् ।। ३३ ।।

तदंते शिवसायुज्यं प्राप्नोतीह न संशयः ।।

पुरैतद्रंभया चीर्णं तेन रंभाव्रतं स्मृतम् ।। ३४ ।।

योऽहं सा च स्मृता गौरी या गौरी स महेश्वरः ।।

इति मत्वा महाराज शरणं व्रज पार्वतीम् ।। ३५।।

एषा हिमाद्रिदुहितुर्दयिता तृतीया रंभाविधानमलभद्भुवि तत्कृतेति।। सत्प्राशितैरुदितनामयुतामुपोष्य प्राप्नोति वांछितफलान्यबला बहूनि ।।३६।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे रंभातृतीयाव्रतं नाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः ।।२४।।

सौभाग्याष्टकवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

तथैवान्यत्प्रवक्ष्यामि सर्वकामफलप्रदम् ।।

सौभाग्यशयनं नाम यत्पुराणविदो विदुः ।। १ ।।

पुरा दग्धेषु लोकेषु भूर्भुवःस्वर्महादिषु ।।

सौभाग्यं सर्वलोकानामेकस्थमभवत्तदा ।। २ ।।

तच्च वैकुण्ठमासाद्य विष्णोर्वक्षस्थले स्थितम् ।।

ततः कालेन महता पुनः सर्गविधौ नृप ।। ३ ।।

अहंकारावृते लोके प्रधानपुरुषान्विते ।।

स्पर्द्धायां च प्रवृत्तायां कमलासनकृष्णयोः ।। ४ ।।

पिंगाकारा समुद्भूता ज्वाला वक्षस्थली तदा ।।

तयाभितप्तस्य हरेर्वक्षसस्तद्विनिःसृतम् ।। ५ ।।

यद्वक्षस्थलमाश्रित्य विष्णोः सौभाग्यमास्थितम् ।।

रसरूपतया तावत्प्राप्नोति वसुधातलम् ।। ६ ।।

उत्क्षिप्तमन्तरिक्षस्थं ब्रह्मपुत्रेण धीमता ।।

दक्षेण पीतमात्रं तु रूपलावण्यकारणम् ।। ७ ।।

बलं तेजो महज्जातं दक्षस्य परमेष्ठिनः ।।

शेषं यदपतद्भूमावष्टधा तदजायत ।। ८ ।।

इक्षवस्तवराजं च निष्पावाजाजिधान्यकम् ।।

विकारवच्च गोक्षीरं कुसुम्भं कुंकुमं तथा ।।

लवणं चाष्टमं तत्र सौभाग्याष्टकमुच्यते ।। ९ ।।

पीतं यद्ब्रह्मपुत्रेण योगज्ञानविदा तथा ।।

दुहितास्याभवत्तस्माद्या सतीत्यभिधीयते ।।

लोकानतीत्य लालित्याल्ललिता तेन चोच्यते ।। 4.25.१० ।।

त्रैलोक्यसुंदरीमेनामुपयेमे पिनाकधृक् ।।

त्रिविश्वसौभाग्यमयी भुक्ति मुक्तिफलप्रदा ।। ११ ।।

आराध्य तामुमां भक्त्या स्त्री राजन्किन्न विन्दति ।। १२ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

कथमाराधनं तस्या जगद्धात्र्या जनार्दन ।।

यद्विधानं च तत्सर्वं जगन्नाथ वदस्व मे ।। १३ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

वसंतमासमासाद्य तृतीयायां युधिष्ठिर ।।

शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्ने तिलैः स्नानं समाचरेत् ।। १४ ।।

तस्मिन्नहनि सा देवी किल विश्वात्मना सती ।।

पाणिग्रहणकैर्मन्त्रैरुद्वाह्या वरवर्णिनी।।१५।।

तथा सहैव देवेशं तृतीयायामथार्चयेत् ।।

फलैर्नानाविधैर्धूपदीपनैवेद्यसंयुतैः ।। १६ ।।

पञ्चगव्येनानुमासं तथा गंधोदकेन च ।।

स्नपयित्वा र्चयेद्गौरीमिन्दुशेखरसंयुताम् ।। १७ ।।

पाटलां शंभुसहितां पादयोस्तु प्रपूजयेत् ।।

त्रियुगां शिवसंयुक्तां गुल्फयोरुभयोरपि ।। १८ ।।

भद्रेश्वरेण सहितां विजयां जानुनोर्युगे ।।

ईशानीं हरिकेशं च कट्यां संपूजयेद्बुधः ।। १९ ।।

कोटनीं शूलिनं कुक्षौ मंगलां शर्वसंयुताम् ।।

उदरे पूजयेद्राज न्नुमां रुद्रं कुचद्वये ।। 4.25.२० ।।

अनंतां त्रिपुरघ्रं च पूजयेत्करसंपुटे ।।

कंठे भवं भवानीं च मुखे गौरीं हरं तथा ।। २१ ।।

सर्वात्मना च सहितां ललितां मस्तकोपरि ।।

ओंकारपूर्वकैरेतैर्न्नमस्कारांतयोजितैः ।।

पूजयेद्भक्तिसहितो गन्धमाल्यानुलेपनैः ।। २२ ।।

एवमभ्यर्च्य विधिवत्सौभाग्याष्टकमग्रतः ।।

स्थापयेत्स्विन्ननिष्पावान्कुसुंभं क्षीरजीरकम् ।। २३ ।।

तवराजेक्षुलवणं कुंकुमं च तथाष्टमम् ।।

दत्तं सौभाग्यकं यस्मात्सौभाग्याष्ट कमुच्यते ।। २४ ।।

एवं निवेद्य तत्सर्वं शिवयोः प्रीयतामिति ।।

चैत्रे शृंगोदकं प्राश्य स्वप्याद्भूमावरिंदम ।।२५ ।।

ततः प्रातः समुत्थाय कृतप्राण जयः शुचिः ।।

संपूज्य द्विजदांपत्यं माल्यवस्त्रविभूषणैः ।।

सौभाग्याष्टकसंयुक्तं सौवर्णचरणद्वयम् ।। २६ ।।

प्रीयतामत्र ललिता ब्राह्मणाय निवे दयेत्।।

एवं संवत्सरं यावत्तृतीयायां सदा नृप ।। २७ ।।

प्राशने नाममंत्रे च विशेषोऽयं निबोध मे ।।

गोशृंगोदकमाद्ये स्याद्वैशाखे गोमयं पुनः ।। २८ ।।

ज्येष्ठे मंदारपुष्पं च बिल्वपत्रं शुचौ स्मृंतम् ।।

श्रावणे दधि संप्राश्यं नभस्ये च कुशोदकम् ।। २९ ।।

क्षीरमाश्वयुजे तद्वत्कार्तिके पृष दाज्यकम् ।।

मृगोत्तमांगे गोमूत्रं पौषे संप्राशयेद्घृतम् ।।4.25.३०।।

माघे कृष्णतिलांस्तद्वत्पञ्चगव्यं च फाल्गुने ।।

ललिता विजया भद्रा भवानी कुमुदा श्रिता ।।३१।।

वासुदेवी तथा गौरी मङ्गला कमला सती ।।

उमा च दानकाले तु प्रीयतामिति कीर्तयेत् ।।३२।।

मल्लिकाशोककमलकदंबोत्पलमालति ।।

कुड्मलं करवीरं च बाणमम्लानकुंकुमम् ।।

सिंदुवारं च मासेषु सर्वेषु क्रमशः स्मृतम् ।। ३३ ।।

जपाकुसुंभकुसुमं मालती शतपत्रिका ।।

यथालाभं प्रदेयानि करवीरं च सर्वदा ।। ३४ ।।

एवं संवत्सरं यावदुपोष्य विधिवन्नरः ।।

स्त्री नक्ते तु कुमारी वा शिवामभ्यर्च्य शक्तितः ।।

व्रतांते शयनं दद्यात्सर्वोपस्करसंयुतम् ।। ३५ ।।

उमामहेश्वरं हैमं वृषभं च गवा सह ।।

स्थापयित्वा तु शयने ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।। ३६।।

अन्यान्यपि यथाशक्ति मिधुनान्यंबरादिभिः ।।

धान्यालंकरणैर्दानैरन्यैश्च धनसंचयैः ।।

वित्तशाठ्येन रहितः पूजयेद्गतविस्मयः ।। ३७ ।।

एवं करोति यः सम्यक्सौभाम्यशयनव्रतम् ।।

सर्वान्कामानवाप्नोति पदं चानन्त्यमश्नुते ।। ३८ ।।

सौभाग्यारोग्यरूपायुर्वस्त्रालंकारभूषणैः ।।

न वियुक्तो भवेद्राजन्वर्षायुतशतत्रयम् ।। ३९ ।।

यस्तु द्वादश वर्षाणि सौभाग्यशयनं व्रतम् ।।

करोति सप्त चाष्टौ वा श्रीकण्ठभुवनेश्वरैः ।।

पूज्यमानो भवेत्सम्य ग्यावत्कल्पायुतत्रयम् ।। 4.25.४० ।।

नारी वा कुरुते या तु कुमारी वा नरेश्वर ।।

सापि तत्फलमाप्नोति देव्यनुग्रहलालिता ।। ४१ ।।

शृणुयादपि यश्चैतत्प्रदद्यादथ वा मतिम् ।।

सोऽपि विद्याधरो भूत्वा स्वर्गलोके चिरं वसेत् ।। ४२ ।।

इदमिह मदनेन पूर्वमिष्टं चरितमिदं शशबिंदुना व्रतं वै ।।

सुरपतिधनदेशवायुसोमैश्चरितदिदं करुणेन बंदिना च ।। ४३ ।।

यानीह दत्तानि पुरा नरेंद्रैर्दानानि धर्मार्थयशस्कराणि ।।

निर्माल्यवंति प्रतिमानि तानि स नाम साधुः पुनराददानः ।। ४४ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि सौभाग्याष्टकतृतीयाव्रतं नाम पचविंशतितमोऽ ध्यायः ।। २५ ।।

रसकल्याणिनीव्रतवर्णनम्

युधिष्ठिर उवाच ।।

सौभाग्यारोग्यफलदं विपक्षक्षयकारकम् ।।

भुक्तिमुक्तिप्रदं किञ्चिद्व्रतं ब्रूहि जनार्दन ।। १ ।। ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

यदुमायै पुरा देव उवाचासुरसूदनः ।।

कथासु संप्रवृत्तासु ललिताराधनं प्रति ।। २ ।।

तदिदानीं प्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्ति फलप्रदम् ।।

नराणामथ नारीणामाराधनमनुत्तमम् ।। ३ ।।

शृणुष्वावहितो भूत्वा सर्वपापप्रणाशनम् ।।

नभस्ये वाथ वैशाखे पुनर्मार्गशिरेऽथ वा ।। ४ ।।

शुक्लपक्षतृतीयायां स्नातः सद्गौरसर्षपैः ।।

गोरोचनसुगोमूत्रमुस्तागोशकृतं तथा ।।

दधिचंदनसंमिश्रं ललाटे तिलकं न्यसेत् ।। ५ ।।

सौभाग्यारोग्यकृद्यत्स्यात्सदा च ललिताप्रियम् ।।

प्रतिपक्षं तृतीयायां बद्ध्वा वा पीतवाससी ।। ६ ।।

धारयेदथ वा रक्तपीतानि कुसुमानि च ।।

विधवाप्यनुरक्तानि कुमारी शुक्लवाससी ।। ७ ।।

देव्यर्चां पंचगव्येन ततः क्षीरेण केवलम् ।।

स्नपयेन्मधुना तद्वत्पुष्पगन्धोदकेन च ।। ८ ।।

पूजयेच्छुक्लपुष्पैश्च फलैर्नानाविधैरपि ।।

धान्यकाजाजिलवणगुडक्षीरघृतादिभिः ।। ९ ।।

शुक्लाक्षतैस्तिलैरर्च्यां ललितां यः सदार्चयेत् ।।

आपादाद्यर्चनं कुर्याद्गौर्याः सम्यक्समासतः ।। 4.26.१० ।।

वरदायै नमः पादौ तथा गुल्फौ श्रिये नमः ।।

अशोकायै नमो जंघे भवान्यै जानुनी तथा ।। १ १।।

ऊरू मांगल्यकारिण्यै कामदेव्यै तथा कटिम् ।।

पद्मोद्भवायै जठरमुरः कामप्रिये नमः ।। १२ ।।

करौ सौभाग्यवासिन्यै बाहू शशिमुखश्रियै ।।

मुखं कंदर्पवासिन्यै पार्वत्यै तु स्मितं तथा ।। १३ ।।

गौर्य्यै नमस्तथा नासां सुनेत्रायै च लोचने ।।

तुष्ट्यै ललाटफलकं कात्यायन्यै शिरस्तथा ।। ।। १४ ।।

नमो गौर्यै नमः सृष्ट्यै नमः कांत्यै नमः श्रियै ।।

रंभायै ललितायै च वासुदेव्यै नमोनमः ।। १५ ।।

एवं संपूज्य विधिवदग्रतः पद्म मालिखेत् ।।

पत्रैर्द्वादशभिर्युक्तं कुंकुमेन सकर्णिकम् ।। १६ ।।

पूर्वेण विन्यसेद्गौरीमपर्णां च ततः परम् ।।

भवानीं दक्षिणे तद्वद्रुद्राणीं च ततः परम् ।। १७ ।।

विन्यसेत्पश्चिमे सौम्यां ततो मदनवासिनीम्।।

वायव्यां पाटलावासामुत्तरेण ततो ह्युमाम्।। १८।।

लक्ष्मीं स्वाहां स्वधां तुष्टिं मंगलां कुमुदां सतीम्।।

रुद्राणीं मध्यतः स्थाप्य ललितां कर्णिकोपरि।।

कुसुमैरक्षतैः शुभ्रैर्नमस्कारेण विन्यसेत्।।१९।।

गीतमंगलघोषं च कारयित्वा सुवासिनीः ।।

पूजयेद्रक्तवासोभी रक्तमाल्यानुलेपनैः ।। 4.26.२० ।।

सिंदूरं स्नानचूर्णं च तासां शिरसि पातयेत् ।।

सिंदूरं कुंकुमं स्नानमिष्टं सत्याः सदा यतः ।। २१ ।।

नभस्ये पूजयेद्गौरीमुत्पलैरसितैस्तथा ।।

बन्धुजीवैराश्वयुजे कार्तिके शतपत्रकैः ।। २२ ।।

कुन्दपुष्पैर्मार्गशिरे पौषे वै कुंकुमेन च ।।

माघे तु पूजयेद्देवीं सिंदुवारेण भक्तितः ।। २३ ।।

जात्या तु फाल्गुने पूज्या पार्वती पांडुनंदन ।।

चैत्रे च मल्लिकाशोकैर्वैशाखे गंध पाटलैः ।। २४ ।।

ज्येष्ठे कमलमंदारैराषाढे चंपकांबुजैः ।।

कदंबैरथ मालत्या श्रावणे पूजयेदुमाम् ।। २५ ।।

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशो दकम् ।।

बिल्वपत्रार्कपुष्पं च गवां शृंगोदक तथा ।।

पंचगव्यं तथा बिल्वं प्राशयेत्क्रमशः सदा ।।२६।।

एतद्भाद्रपदाद्यं तु प्राशनं समुदाहृतम् ।।

प्रतिपक्षं द्वितीयायां मया प्रोक्तं वरानने ।। २७ ।।

ब्राह्मणं ब्राह्मणीं चैव शिवं गौरीं प्रकल्प्य च ।।

भोजयित्वार्चयेद्भक्त्या वस्त्रमाल्यानुलेपनैः ।।

पुंसे पीतांबरे दत्त्वा स्त्रियै कौसुंभवाससी ।। २८ ।।

निष्पावाजाजिलवणमिक्षुदंडं गुणान्वितम् ।।

स्त्रियै दद्यात्फलं पुंसे सुवर्णोत्पलसंयुतम् ।। ।। २९ ।।

यथा न देवदेवेशस्त्वां परित्यज्य गच्छति ।।

तथा मां संपरित्यज्य पतिर्नान्यत्र गच्छतु ।। 4.26.३० ।।

कुमुदा विमलानंता भवानी वसुधा शिवा ।।

ललिता कमला गौरी सती रंभाथ पार्वती ।। ३१ ।।

नभस्यादिषु मासेषु प्रीयतामित्युदीरयेत् ।।

व्रतांते शयनं दद्यात्सुवर्णं कमलान्वितम् ।। ३२ ।।

मिथुनानि चतुर्विंशत्तदर्द्धं सकृदर्च्चयेत् ।।

अष्टावष्टावथ पुनश्चातुर्मास्ये समर्चयेत् ।। ३३ ।।

तथोपदेष्टारमपि पूजयेद्यत्नतो गुरुम् ।।

न पूज्यते गुरुर्यत्र सर्वास्तत्राफलाः क्रियाः ।। ३४ ।।

उक्तानंततृतीयैषा सदानंतफलप्रदा ।।

सर्वपापहरा देवी सौभाग्यारोग्य वर्धिनी ।। ३५ ।।

न चैनां वित्तशाठ्येन कदाचिदपि लंघयेत् ।।

नरो वा यदि वा नारी वित्तशाठ्यात्पतत्यधः ।। ३६ ।।

गर्भिणी सूतिका नक्तं कुमारी चाथ रोगयुक् ।।

यदा श्रद्धा तदान्येन क्रियमाणं तु कारयेत् ।। ३७ ।।

इमामनंतफलदां तृतीयां यः समाचरेत् ।।

कल्पकोटि शतं साग्रं शिवलोके स पूज्यते ।। ३८ ।।

वित्तहीनोऽपि कुर्वीत वर्षत्रयमुपोषणैः ।।

पुष्पपत्रविधानेन सोपि तत्फलमाप्नुयात् ।। ३९ ।।

नारी वा कुरुते या तु कुमारी विधवा तथा ।।

साऽपि तत्फलमाप्नोति गौर्यनुग्रहभाविता ।।4.26.४०।।

इति पठति शृणोति वा य इत्थं गिरितनयाव्रतमिंदुलोकसंस्थः ।।

मतिमपि च ददाति सोऽपि देवैरमरवधूजनकिंनरैश्च पूज्यः ।। ४१ ।। ।।

( इति अनंततृतीयाव्रतम्)

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

अन्यामपि प्रवक्ष्यामि तृतीयां पापनाशिनीम् ।।

रसकल्याणिनीं नाम पुरा कल्पविदो विदुः ।।४२।।

माघमासे तु संप्राप्य तृतीयां शुक्लपाक्षिकीम्।।

प्रातर्गव्येन पयसा तिलैः स्नानं समाचरेत् ।। ४३ ।।

स्नापयेन्मधुना देवीं तथैवेक्षुरसेन च ।।

पुनः पूजा प्रकर्तव्या जात्या वा कुंकुमेन वा ।।४४।।

दक्षिणांगानि संपूज्य ततो वामानि पूजयेत् ।।

ललितायै नमः पादौ गुल्फं तद्वदथार्चयेत् ।। ४५ ।।

जंघे जानू तथा सत्यै तथोरश्च श्रियै नमः ।।

मदनालसायै तु कटिं मदनायै तथोदरम् ।।४६।।

स्तनौ मदनवासिन्यै कुमुदायै च कंधरम्।।

भुजान्भुजाग्रं माधव्यै कमलायै ह्युपस्थकम् ।।४७।।

भ्रूललाटे च रुद्राण्यै शंकरायै तथालकान् ।।

मुकुटं विश्ववासिन्यै पुनः कांत्यै तथालकान्।।४८।।

नेत्रं चक्रावधारिण्यै पुष्ट्यै च वदनं पुनः ।।

उत्कंठिन्यै नमः कंठमनंतायै तु कंधराम् ।। ४९ ।।

रंभायै वामबाहुं च विशोकायै नमः परम् ।।

हृदयं मन्मथादित्यै पाटलायै नमोनमः ।। 4.26.५० ।।

एवं संपूज्य विधिवद्द्विजदांपत्यमर्चयेत् ।।

भोजयित्वान्नदानेन मधुरेण विमत्सरः ।। ५१ ।।

सलड्डुकं वारिकुंभं शुक्लांबरयुगं ततम् ।।

दत्त्वा सुवर्णकलशं गंधमाल्यैरथार्चयेत् ।। ५२ ।।

प्रीयतामत्र कुमुदा गृह्णीयाल्लवणव्रतम् ।।

अनेन विधिना देवीं मासिमासि समर्चयेत् ।। ५३ ।।

लवणं वर्जयेन्माघे फाल्गुने च गुडं पुनः ।।

तवराजं तथा चैत्रे वर्ज्यं च मधु माधवे ।। ५४ ।।

यारकं ज्येष्ठमासे तु आषाढे जीरकं तथा ।।

श्रावणे वर्जयेत्क्षीरं दधि भाद्रपदे तथा ।। ५५ ।।

घृतमश्वयुजे तद्वद्वर्जयेद्या च मज्जिका ।।

धान्यकं मार्गशीर्षे तु पौषे वर्ज्या तु शर्करा ।। ५६ ।।

व्रतांते करका पूर्णा एतेषां मासिमासि च ।।

दयाद्विकालवेलायां भक्षपात्रेण संयुतान् ।। ५७ ।।

तंडुलाञ्छ्वेतवर्णांश्च संयावमधुपूरिकाः ।।

घारिका घृतपूरांश्च मंड कान्क्षीरशाककम् ।। ५८ ।।

दध्यन्नं षड्विधं चैव भिंडयः शाकवर्तिकाः ।।

माघादौ क्रमशो दद्यादेतानि करकोपरि ।। ५९ ।।

कुमुदा माधवी गौरी रंभा भद्रा जया शिवा ।।

उमा शची सती तद्वन्मंगला रतिलालसा ।। 4.26.६० ।।

क्रमान्माघादि सर्वत्र प्रीयतामिति कीर्तयेत् ।।

चर्वंतं पंचगव्यं च प्राशनं समुदाहृतम् ।। ६१ ।।

उपवासी भवेन्नित्यमशक्तो दक्षिणे करे ।।

पुनर्माघे तु संप्राप्य शर्करां करकोपरि।। ६२ ।।

कृत्वा तु कांचनीं गोधां पंचरत्नसमन्विताम् ।।

उमामंगुष्ठमात्रां च सुधासूत्रे कमंडलुम् ।। ६३ ।।

तद्वद्गोमिथुनं सर्वं सुवर्णास्यं सितं परम् ।।

सवस्त्रभाजनं दत्त्वा भवानी प्रीयतामिति ।। ६४ ।।

अनेन विधिना यश्च रसकल्याणिनीव्रतम् ।।

कुर्यात्स सर्वपापेभ्यस्तत्क्षणादेव मुच्यते ।। ६५ ।।

भवार्बुदसहस्रं तु न दुःखी जायते क्वचित् ।।

अग्निष्टोमसहस्रेण यत्फलं तदवाप्नुयात् ।। ६६ ।।

नारी वा कुरुते या तु कुमारी वा युधिष्ठिर ।।

विधवा वा वराकी वा सापि तत्फलभागिनी ।।

सौभाग्यारोग्यसंपन्ना गौरीलोके महीयते ।। ६७ ।।

इति पठति य इत्थं यः शृणोति प्रसंगात्सकलकलुषमुक्तः पार्वतीलोकमेति ।। मतिमपि च नराणां यो ददाति प्रियार्थं विपुलमतिजनानां नायकः स्यादमोघम् ।। ६८ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे रसकल्याणिनीव्रतवर्णनं नाम षड्विंशतितमोऽध्यायः ।। २६ ।।

आर्द्रानन्दकरीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

तथा चान्यां प्रवक्ष्यामि तृतीयां पापनाशिनीम् ।।

लोकेषु नाम्ना विख्यातामार्द्रानंदकरीमिमाम् ।। १ ।।

यदा शुक्लतृतीयायामाषाढर्क्षं भवेत्क्वचित् ।।

ब्रह्मर्क्षं चाथ मार्गं वा व्रतं ग्राह्यं तदा शुभम् ।। २ ।।

दर्भगंधोदकैः स्नानं तदा सम्यक्समाचरेत् ।।

शुक्लमाल्यांबरधरः शुक्लगंधानुलेपनः ।। ३ ।।

भवानीमर्चयेद्भक्त्या शुक्लपुष्पैः सुगंधिभिः ।।

महादेवेन सहितामुपविष्टां वरासने ।।४।।

वासुदेव्यै नमः पादौ शंकराय नमो हरेः ।।

जंघे शोकविनाशिन्यायानन्दाय नमः प्रभो।। ।। ५ ।।

रंभायै पूजयेदूरू शिवाय च पिनाकिनः ।।

आदित्यै च कटिं पूज्या शूलिनः शूलपाणये ।। ६ ।।

माधव्यै च तथा नाभिमथ शंभोर्भवाय वै ।।

स्तनावानंदकारिण्यै शंकरायेंदुधारिणे ।। ७ ।।

उत्कंठिन्यै नमः कंठं नीलकंठाय वै हरेः ।।

करावुत्पलधारिण्यै रुद्राय जगतीपतेः ।।८।।

बाहुं च परिरंभिण्यै नृत्यशीलाय वै हरेः ।। ९ ।।

देव्या मुखं विलासिन्यै वृषेशाय पुनर्विभोः ।।

स्मितं सस्मरशीलायै विश्ववक्त्राय वै विभोः ।। ।। 4.27.१० ।।

नेत्रं मदनवासिन्यै विश्वधाम्ने त्रिशूलिने ।।

भ्रुवौ रतिप्रियायै च तांडवेशाय वै विभोः ।। ११ ।।

देव्यै ललाटमिंद्राण्यै हव्यवाहाय वै विभोः ।।

स्वाहायै मुकुटं देव्या विभोः पञ्चशराय वै ।। १२ ।।

विश्वकायै विश्वमुख्यै विश्वपादकरौ शिवौ ।।

प्रसन्नवदनौ वंदे पार्वतीपरमेश्वरौ ।। ।। १३ ।।

एवं संपूज्य विधिवदग्रतः शिवयोः पुनः ।।

पद्मोत्पलानि च तथा नानावर्णानि कारयेत् ।। १४ ।।

शङ्खचक्रे सकटके स्वस्तिकं वर्द्ध मानकम् ।।

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।। १५ ।।

शृंगोदकं बिल्वपत्रं वारि कुंभान्वितं तथा ।।

उशीरनीरं तद्वच्च यवचूर्णोदकं ततः ।। १६ ।।

तिलोदकं च संप्राप्य स्वप्यान्मार्गशिरादिषु ।।

प्रतिपक्षद्वितीयायां प्राशनं समुदाहृतम् ।। १७ ।।

सर्वत्र शुक्लपुष्पाणि प्रशस्तानि शिवार्चने ।।

दानकालेषु सर्वेषु मंत्रमेतमुदीरयेत् ।। १८ ।।

गौरी मे प्रीयतां नित्यमघनाशाय मंगला ।।

सौभाग्यायास्तु ललिता भवानी सर्वसिद्धये ।। १९ ।।

संवत्सरांते लवणं गुडकुंभं समर्जितम् ।।

चन्दनं नेत्रपट्टं च सितवस्त्रयुगान्वितम् ।।

उमामहेश्वरं हैमं तद्वदिक्षुफलैर्युतम् ।। 4.27.२० ।।

प्रस्तरावरणं शय्यां सविश्रामां निवेदयेत् ।।

सपत्नीकाय विप्राय गौरी मे प्रीयतामिति ।। २१ ।।

आर्द्रानन्दकरी नाम तृतीयैषा सनातनी ।।

यामुपोष्य नरो याति शंभोस्तत्परमं पदम् ।। २२ ।।

इह लोके यमानंदं प्राप्नोति धनसंचयात् ।।

आयुरारोग्यसंपन्नो न किञ्चिच्छोकमाप्नुयात् ।। २३ ।।

नारी वा कुरुते या तु कुमारी विधवा तथा ।।

सापि तत्फलमाप्नोति देव्यनुग्रहलालिता ।। २४ ।।

प्रतिपक्षमुपोष्यैवं मंत्रार्चनविधानतः ।।

रुद्राणीलोकमाप्नोति पुनरावृत्तिवर्जितम् ।। २५ ।।

य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वापि मानवः ।।

शक्रलोके सगंधर्वैः पूज्यतेऽब्दशतत्रयम् ।। २६ ।।

आनंददां सकलदुःखहरां तृतीयां या स्त्री करोति विधिवत्सधवाधवा च ।।

सा स्वे गृहे सुखशतान्यनुभूय भूयो गौरीपुरं सदयिता मुदिता प्रयाति ।। २७ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे आर्द्रानन्दकरीतृतीयाव्रतं नाम सप्तविंशतितमोऽध्यायः ।। २७ ।।

चैत्रभाद्रपदमाघवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

चैत्रे भाद्रपदे माघे रूपसौभाग्य पुत्रदम् ।।

तृतीयात्रयमेतन्मे कृष्ण कस्मान्न कीर्तितम् ।। १ ।।

किमहं भक्तिरहितस्त्रयीमार्गातिगो नरः ।।

सुप्रसिद्धं जगत्येतद्गोपितं केन हेतुना ।। २ ।।

भवान्सर्वार्थानुकूलः सर्वज्ञ इति मे मतिः ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

व्रतं चैतज्जगत्ख्यातं नाख्यातं तेन ते मया ।।३।।

यद्यस्ति श्रवणे बुद्धिः श्रूयतां पाण्डुनन्दन ।।

कोऽन्यः श्रोता जगत्यस्मिन्भवता सदृशो भुवि ।। ४ ।।

जया च विजया चैव उमायाः परिचारिके ।।

आगत्य मुनिकन्याभिः पृष्टेभीष्टफलेच्छया ।। ५ ।।

भवत्यौ सर्वदा देव्याश्चित्तवृत्तिविदौ किल ।।

केन व्रतोपचारेण कस्मिन्नहनि पार्वती ।।

पूजिता तुष्टिमभ्येति मंत्रै कैश्च वरानने ।। ६ ।।

तासां तद्वचनं श्रुत्वा जया प्रोवाच सादरम् ।।

श्रूयतामभिधास्यामि सर्वकामफलप्रदम् ।।

व्रतमुत्सवसंयुक्तं नरनारी मनोरमम् ।। ७ ।।

चैत्रे सिततृतीयायां दन्तधावनपूर्वकम् ।।

उपवासस्य नियमं गृह्णीयाद्भक्तिभावितम् ।। ८ ।।

सकुंकुमं सतांबूलं सिन्दूरं रक्तवाससी ।।

विधवा सोपवासाप्यवैधव्यकरणं परम् ।। ९ ।।

विधवा याति मार्गेण कुमारी तु यदृच्छया ।।

कुर्यादभ्यर्चनविधिं श्रूयतां मंत्रविक्रमः ।। 4.28.१० ।।

नेत्रपट्टपटीवस्त्रैर्वस्त्रमण्डपिकां शुभाम् ।।

कारयेत्कुसुमामोददिव्याभरणभूषिताम् ।। ११ ।।

प्रवाललंबितव्रातामंतर्दिव्यवितानिकाम् ।।

विन्यस्तपूर्णकलशां सत्पीठस्थापितद्विजाम् ।। १२ ।।

पुरतः कारयेत्कुण्डं हस्तमात्रं समेखलम् ।।

ततः स्नातानुलिप्तां च परिधाय सुवाससी ।। १३ ।।

देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य ततो देवीगृहं व्रजेत् ।।

नामाष्टकेन संपूज्या गौरी गोपतिवल्लभा ।। १४ ।।

तत्कालप्रभवैः पुष्पैर्गन्धालि बकुलाकुलैः ।।

कुंकुमेन समालभ्य कर्पूरागुरुचन्दनैः ।। १५ ।।

एवं संपूज्य विधिवत्सद्धूपेनाधिवासयेत् ।।

पार्वती ललिता गौरी गांधारी शाङ्करी शिवा ।।

उमा सती समुद्दिष्टं नामाष्टकमिदं मया ।। १६ ।।

लड्डुकैः खण्डवेष्टैश्च गुडकैः सिंहकेसरैः ।।

सोमालकैः कोकसरैः खण्डखाद्यकरंबकैः ।। १७ ।।

घृतपक्वैर्बहुविधैः सुपक्वफलकल्पितैः ।।

दृष्टिप्राणहरैर्हृद्यैर्न्नैवेद्यैः प्रीणयेदुमाम् ।। १. ।।

कटुखंडं जीरकं च कुंकुमं लवणार्द्रकम् ।।

इक्षुदंडानैक्षवं च हरिद्रार्द्रान्पुरो न्यसेत् ।। १९ ।।

नारिकेलानामलकान्मातुलुंगान्सदाडिमान् ।।

कूष्माण्डकर्कटीवृंतनारङ्गपनसादिकान् ।। 4.28.२० ।।

कालोद्भवानि चान्यानि फलानि विनिवेदयेत् ।।

गृहाद्युलूखलशिलाशूर्पान्प्रणतिभिः सह ।। २१ ।।

नेत्रांजनशलाकाश्च नखरे चनकानि च ।।

दर्पणं वंशपात्राणि भवान्यै विनिवेदयेत् ।। २२ ।।

शंखतूर्यनिनादेन गीतमङ्गलनिस्वनैः ।।

भक्त्या संपूजयेद्देवीं स्वशक्त्या शिववल्लभाम् ।। २३ ।।

ततोऽस्तसमये भानोः कुमार्यः करकैर्नवैः ।।

स्नानं कुर्युर्मुदा युक्ताः सौभाग्यारोग्यवृद्धये ।। २४ ।।

यामेयामे गते स्नानं देवीपूजनमेव च ।।

तैरेव नामभिर्होमस्तिलाज्येन प्रशस्यते ।। २५ ।।

पद्मासनस्थिता साध्वी तेनैवार्द्रेण वाससा ।।

गौरीमुखेक्षणपरा तां रात्रिमतिवाहयेत् ।। २६ ।।

काश्चिद्वाद्यंति संहृष्टाः काश्चिन्नृत्यंति हर्षिताः ।।

कथयंति कथाः काश्चिद्देव्यास्तत्र महोत्सवे ।। २७ ।।

गीततालानु संबद्धमनुद्धतमनाकुलम् ।।

नृत्यंति स्म पुरे देव्याः काश्चिदुल्लसितभ्रुवः ।। २८ ।।

नृत्येन हृष्यति हरो गौरी गीतेन तुष्यति ।।

सद्भावेनाथ वा सर्वे गच्छंति परमां मुदम् ।। २९ ।।

सुवासिनीभ्यस्तांबूलं कुंकुमं कुसुमानि च ।।

प्रदेयं जागरवत्या चान्येषामपि किंचन ।। 4.28.३० ।।

नटैर्विटैर्भटैश्चैव तथा प्रेक्षणकोत्सवैः ।।

सखिभिः सहिता रात्रिं गायनृत्यन्हितां नयेत् ।। ३१ ।।

एवं प्रभातसमये स्नात्वा संपूज्य पार्वतीम् ।।

ततो वै सा समारोहेद्वस्त्रालंकृततोरणम् ।। ३२ ।।

तोलयेत्सा तथासीनं गुडेन लवणेन च ।।

कुंकुमेनाथ वा शक्त्या कर्पूरागरुचंदनैः ।। ३३ ।।

पर्वतानामपिच्छेदैः केचिदिच्छंति सूरयः ।।

कुंडमंडपसंभारैर्मंत्रैस्तत्रैव शोभयेत् ।। ३४ ।।

लवणेन सहात्मा हि तोल्यते च गुडेन वा ।।

कयापि भक्तिपरया सौभाग्यमतुलीकृतम् ।। ३५ ।।

एवं देवीं प्रणम्यार्यां क्षमाप्य गृहमाविशेत् ।।

आमंत्र्य शास्त्रकुशलानाचारविधिपारगान् ।। ।। ३६ ।।

अन्नं च मधुरप्रायं भोजयित्वा सुवासिनीः ।।

स्वयं भुंजीत सहसा ज्ञातीजनबुधैः स्वकैः ।। ३७ ।।

यच्च देव्याः पुरो दत्तं नैवे द्यादि तदिच्छया ।।

गृहं प्रतिनयेत्सर्वं विभज्याभ्रांतिमानसा ।। ३८ ।।

ततो दद्याद्गृहस्थेभ्यः कृतकृत्या भवेत्तदा ।।

विधिर्भाद्रपदेऽप्येष सुसौन्दर्यप्रदायकः ।। ३९ ।।

सप्तधान्यस्वरूपां च शूर्पे संपूजयेदुमाम् ।।

गोमूत्रप्राशनं ह्यत्र तेन गोमूत्रसंज्ञिता ।। 4.28.४० ।।

माघमासतृतीयायां विशेषः श्रूयतामिति ।।

पूर्वोक्तं सकलं कृत्वा प्रभाते यवसंस्तरम् ।।

तोलयित्वा कुंदपुष्पैः पूजयेत्तत्सुतामिति ।। ४१ ।।

एतेन कारणेनोक्ता चतुर्थी कुन्दसंज्ञया ।।

तृतीयाख्यं मयैतत्ते कथितं सर्वकारणम् ।।

जयया मुनिकन्यानां यत्पुरा समुदाहृतम् ।। ४२ ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

आसीद्विदर्भनगरे वेश्या सर्वांगसुंदरी ।।

तया ब्राह्मणवाक्येन सर्वमेतत्कृतं पुरा ।। ४३ ।।

भुक्त्वा भोगान्महीपृष्ठे दत्त्वा दानं यथेप्सया ।। ४४ ।।

कालेन समनुप्राप्ता मरणं मनुजेश्वर ।।

अचिन्त्या राजदुहिता सा बभूवातिशोभना ।।

अवंतिसुन्दरी नाम देवानामपि सुन्दरी ।। ४५ ।।

यदि वक्त्रसहस्राणां सहस्रं स्यात्कथंचन ।।

तथापि निर्वर्णयितुमशक्या सा सुलोचना ।। ४६ ।।

चैत्रतृतीयामाहात्म्यात्सा बभूव प्रभावती ।।

मातापित्रोरतिप्रेष्ठा शिष्टा न्यजनवल्लभा ।। ४७ ।।

लब्धाब्धिसंभवा यद्वत्कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा ।।

ततः सा बुभुजे भोगान्भर्त्रा सार्द्धं मुदा सती ।। ४८ ।।

यददाद्ब्राह्मणेभ्यः सा भूषणं कटकादिकम् ।।

तत्प्रभावेण सा लेभे सौभाग्यं किं ततः परम् ।। ४९ ।।

पुत्रांश्च जनयामास विष्णुशक्रपराक्रमान् ।।

सर्वास्त्रशस्त्रकुशला न्वेदोक्तविधिपारगान् ।। 4.28.५० ।।

एवं रूपं महत्प्राप्य सौभाग्यं पुत्रसंपदम् ।।

भर्त्रा सहैव मरणमंते प्राप्य पतिव्रता ।। ५१ ।।

शक्रादिलोकपा लानां भवनेषु यथाक्रमम् ।।

आक्रम्य ब्रह्मलोकं च जगाम शिवसात्मताम् ।। ५२ ।।

एवं यान्यापि कुरुते नारी व्रतमिदं शुभम् ।।

सा रूपसौभाग्यसुतान्प्राप्य स्वर्गे महीयते ।। ५३ ।।

न दुर्भगा कुले तस्याः काचिद्भवति कन्यका ।।

न दुर्विनीतश्च सुतो न भृत्योऽप्रियकृद्भवेत् ।। ५४ ।।

न दारिद्र्यं गृहे तस्मिन्न व्याधिरुपजायते ।।

यत्र सा रमते साध्वी ध्मातचामीकरप्रभा ।। ५५

अन्याश्च याश्चरिष्यंति ब्राह्मणानुमते व्रतम् ।।

संपूज्य वाचकं भक्त्या भूषणाच्छादनादिभिः ।। ५६ ।।

ताः सर्वसुखसंपन्ना अविपन्नमनोरथाः ।।

भविष्यंति कुरुश्रेष्ठ तस्यै देवि नमोस्तु ते ।। ५७ ।।

माघे महार्घ्यमणिमंडितपादपीठां चैत्रे विचित्रकुसुमोत्करचर्चितांगीम् ।।

शूर्पप्ररूढनवसस्यमयीं नभस्ये संपूज्य शंभुदयितां प्रभवंति नार्यः ।। ।। ५८ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे चैत्रभाद्रपदमाघतृतीयाव्रतवर्णनं नामाष्टविंशतितमोऽध्यायः ।। २८ ।। ।।

अनन्तरतृतीयाव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

शुक्लपक्षतृतीयास्तु बहवः समुदाहृताः ।।

आनन्तर्यव्रतं ब्रूहि तृतीयोभयसंयुतम् ।। १ ।।

हिताय सर्वभूतानां ललनानां विशेषतः ।।

नाम प्राशननैवेद्यैर्मासिमासि पृथक्पृथक ।। २ ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैर्यथोक्तं सुरसत्तमैः ।।

अपूर्वं सर्वमंत्राणामानंतर्यव्रतं शृणु ।। ३ ।।

आदौ मार्गशिरे मासि व्रतमेतत्समाचरेत् ।।

नक्तं कुर्याद्द्वितीयायां तृतीयायामुपोषिता ।। ४ ।।

उमां देवीं समभ्यर्च्य पुष्पगंधादिभिः क्रमात् ।।

शर्करापुत्रिकां शक्त्या प्रणिपत्य निवेदयेत् ।। ५ ।।

संप्राश्य दधि रात्रौ च स्वप्याद्विगतमत्सरा ।।

प्रभाते विधिवद्भक्त्या मिथुनं भोजयेत्सुधीः ।।६।।

अश्वमेधमवाप्नोति समग्रं नात्र संशयः ।।

तथा कृष्णतृतीयायां सोपवासा जितेन्द्रिया ।। ७ ।।

जपेत्कात्यायनीं नाम नालि केरं निवेदयेत् ।।

स्वप्यात्प्राश्य पयो रात्रौ कामक्रोधविवर्जिता ।।

दांपत्यं सुभगं भोज्यं गोमेधफलमाप्नुयात् ।। ८ ।।

पौषस्यादितृतीयायां सोपवासा जितेन्द्रिया ।।

गौरीं नाम तु संपूज्य लड्डुकान्विनिवेदयेत् ।। ९ ।।

स्वप्यात्प्राश्य घृतं रात्रौ त्यक्त्वा कामं तदग्रतः।।

प्रभाते मिथुनं भोज्यं नरमेधफलं भवेत् ।। 4.29.१० ।।

एवं कृष्णतृतीयायां पार्वतीमिति पूजयेत् ।।

निवेदयान्नं शष्कुल्यो गोमयं प्राशयेन्निशि ।।

दांपत्यं विविधं भोज्यम श्वमेधफलं लभेत् ।। ११ ।।

माघस्य शुक्लपक्षे तु तृतीयायामुपोषितः ।।

सुरनायिकां च संपूज्य खण्डबिल्वं निवेदयेत् ।। १२ ।।

ततः कुशोदकं प्राश्य स्वप्याद्भूमौ जितेन्द्रिया ।।

प्रभाते मधुरान्नेन मिथुनं भोज्य भक्तितः ।।

क्षमाप्यांते नमस्कृत्य इति स्वर्णफलं लभेत् ।। १३ ।।

पुनरेतत्ततो माघे कृष्णपक्षे शुचिव्रता ।।

आर्यां नाम्ना प्रपूज्याथ खाद्यकानि निवेदयेत् ।। १४ ।।

मधु प्राश्य स्वपेद्रात्रौ कामक्रोधविवर्जिता ।।

मिथुनं भोजयित्वा तु वाजपेयफलं लभेत् ।। १५ ।।

एवं वै फाल्गुने मासि सोपवासा शुचिव्रता ।।

भद्रीं नाम प्रपूज्याथ कासारं विनिवेदयेत् ।। १६ ।।

सुप्राश्य शर्करां चाथ स्वप्याद्रात्रौ विमत्सरा ।।

प्रभाते मिथुनं भोज्यं सौत्रामणिफलं लभेत ।। १७ ।।

पुनः कृष्णतृतीयायां फाल्गुनस्यैव भारत।।

विशालाक्षीं समभ्यर्च्य पूरिका विनिवेदयेत् ।। १८ ।।

सोदकांस्तंडुलान्दत्त्वा स्वप्याद्भूमौ मनस्विनी ।।

भोजयेन्मिथुनं प्रातरग्निष्टोमफलं लभेत् ।। १९ ।।

चैत्रस्यादितृतीयायां शुचिर्भूता जितेन्द्रिया ।।

श्रियं देवीं यजेद्भक्त्या वटकान्विनिवेदयेत् ।। 4.29.२० ।।

बिल्वपत्रं ततः प्राश्य स्वप्याद्ध्यान परायणा ।।

प्रातरुत्थाय मद्भक्त्या मिथुनं पूजयेत्सुधीः ।।

प्रणिपत्य क्षमाप्यैवं राजसूयफलं लभेत् ।। २१ ।।

पुनः कृष्णतृतीयायां चैत्रे सम्यगुपोषितः ।।

कालीं नाम समभ्यर्च्य पिष्टं प्राश्य स्वपेन्निशि ।। २२ ।।

पूपकानि निवेद्याथ कुर्याद्रात्रौ प्रजागरम् ।।

मिथुनानि च संभोज्य अतिरात्रफलं भवेत् ।। २३ ।।

एवं वैशाखमासे तु सोपवासा जितेन्द्रिया ।।

पूजयेच्चण्डिकां देवीं मधुकानि निवेदयेत् ।। २४ ।।

श्रीखंडं चंदनं लिप्त्वा स्वप्याद्देव्यग्रतो भुवि ।।

भोजयित्वा च दांपत्यं चांद्रायणफलं लभेत् ।। २५ ।।

तथा कृष्णतृतीयायां सोपवासा विमत्सरा ।।

पूजयेत्कालरात्रिं तु गन्धपुष्पैः सदीपकैः ।। २६ ।।

सुराज्यं यावकं दत्त्वा तिलान्भुंजन्स्वपेन्निशि ।।

प्रभाते मिथुनं भोज्यम तिकृच्छ्रफलं लभेत् ।। २७ ।।

ज्येष्ठे सिततृतीयायां ह्युपवासकृतां वरा ।।

शुभां देवीं समभ्यर्च्य आम्राणि विनिवेदयेत् ।।

संप्राश्यामलकं रात्रौ गौरीं ध्यात्वा सुखं स्वपेत् ।। २८ ।।

ततः प्रातः समुत्थाय दंपती रूपशालिनौ ।।

भोजयित्वा विधानेन तीर्थयात्राफलं लभेत् ।। २९ ।।

पुनः कृष्णतृतीयायां सोपवासा सुवासिनी ।।

स्कन्दमातेति संपूज्य इडायै विनिवेदयेत् ।। 4.29.३० ।।

प्राशयेत्पंचगव्यञ्च स्वप्याद्देव्यग्रतस्ततः ।।

प्रभाते मिथुनं भोज्यं कन्यादानफलं लभेत् ।। ३१ ।।

आषाढमासे संप्राप्ते पूजयेच्च यशोधनम् ।।

करंजकं च नैवेद्यं गोशृंगांभः पिबेन्निशि ।।

प्रभाते मिथुनं भोज्यं कन्यादानफलं लभेत् ।। ३२ ।।

तथा कृष्णतृतीयायां कूष्मांडीं शक्तितो यजेत् ।।

सक्तून्गुडाज्यसंमुक्तान्पुरतो विनिवेदयेत् ।। ३३ ।।

कुशोदकं च संप्राश्य स्वप्याद्रात्रौ जितेन्द्रिया ।।

प्रभाते मिथुनं भोज्यं गोसहस्रफलं लभेत् ।। ३४ ।।

श्रावणे सोपवासा च चंडां घण्टां प्रपूजयेत् ।।

कुल्माषास्तत्र नैवेद्यं पिबेत्पुष्पोदकं पुनः ।। ३५ ।।

प्रभाते शक्तितो दद्याद्भोजनं मिथुनस्य तु ।।

प्राप्नोत्यभयदानस्य फलं नैवात्र संशयः ।। ३६ ।।

तद्वत्कृष्णतृतीयायां रुद्राणीं नामभिर्यजेत् ।।

सिद्धपिंडानि दिव्यानि नैवेद्यं दापयेत्तथा ।। ३७ ।।

पिण्याकं प्राश यित्वा तु स्वप्याद्रात्रौ विमत्सरा ।।

संपूज्य द्विजदांपत्यमिष्टापूर्तफलं लभेत् ।। ३८ ।।

भाद्रे शुक्लतृतीयायां पूजयेत हिमाद्रिजाम् ।।

गोधूमान्नं निवेद्यैव प्राशयेच्चन्दनं सितम् ।। ३९ ।।

गन्धोदकं ततः प्राश्य सखीभिः सहिता स्वपेत् ।।

प्रभाते मिथुनं भोज्यं मार्गपालीशतं लभेत् ।। 4.29.४० ।।

तद्वत्कृष्णतृतीयायां दुर्गां दैवीं समर्चयेत् ।।

दद्यात्पिष्टफलान्दिव्यान्गुडाज्यपरिपूरितान् ।। ४१ ।।

प्राशयित्वा तु गोमूत्रं स्वप्याच्छांतेन चेतसा ।।

प्रातस्तु मिथुनं भोज्यं सदासत्रफलं लभेत् ।।४२।।

मासि चाश्वयुजे भक्त्या देवीं नारायणीं यजेत् ।।

सोपवासा खण्डपूपान्नैवेद्यं परिकल्पयेत् ।। ।। ४३ ।।

प्राशयेच्चंदनं रक्तं स्वप्याच्च गतमत्सरा ।।

प्रभाते भोज्यं दांपत्यमग्निहोत्रफलं लभेत् ।। ४४ ।।

तथा कृष्णतृतीयायां स्वस्ति नाम प्रपूज येत् ।।

शाल्योदनं गुडोपेतं नैवेद्यं निर्वपेत्ततः ।। ४५ ।।

कुसुंभबीजान्संप्राश्य त्यक्त्वा कामं स्वपेन्निशि ।।

संभोज्य मिथुनं प्रातर्गवाह्निकफलं लभेत् ।। ४६ ।।

कार्तिकस्य तृतीयायां स्वाहानाम्नीं प्रपूजयेत् ।।

क्षीरं खण्डघृतोपेतं नैवेद्यं दापयेच्च ताम् ।। ४७ ।।

स्वप्याद्रात्रौ जितक्रोधा प्राश्य कुंकुमकेशरान् ।।

प्रभाते मिथुनं भोज्यमेकभक्तफलं लभेत् ।।४८ ।।

तथा कृष्णतृतीयायां स्वधानाम्नीं प्रपूजयेत् ।।

मुद्गौदनं निवेद्याथ घृतं प्राश्य स्वपेन्निशि ।।४९।।

प्रातः संभोज्य मिथुनं नक्तव्रतफलं लभेत् ।।

एवं संवत्सरं कृत्वा मुक्तपापा शुचिर्भवेत् ।।4.29.५०।।

शुक्लपक्षे तृतीयायां सोपवासा निरामया ।।

विज्ञाय च द्रुतं भक्त्या उमां शास्त्रार्थबोधकैः ।। ५१ ।।

मंडलं च ततो लिख्य नवनाभं वरप्रदम् ।।

सौवर्णं कारयेद्देवमुमया सहितं प्रभुम् ।। ५२ ।।

ताभ्यां नेत्रेषु दातव्यं मौक्तिकं नीलमेव च ।।

प्रवालमोष्ठयोर्दद्यात्कर्णयो रत्नकुण्डले ।। ५३ ।।

उपवीतं तु देवस्य देव्या हारं तथो रसि ।।

रक्तवस्त्रधरां देवीं सितवस्त्रं महेश्वरम् ।। ५४ ।।

चतुःसमेन वालभ्य पुष्पैर्धूपैरथार्च्चयेत् ।।

मंडले पूजयित्वा च होमं कुर्यात्ततोऽगुरोः ।।५५।।

ततोऽपराजितां नाम देवीं तत्रैव पुजयेत् ।।

मृत्स्नां संप्राशयित्वा च रात्रौ कुर्यात्प्रजागरम् ।। ५६ ।।

गीतवाद्योत्सवैर्हृद्यैर्वीणामंगलपाठकैः ।।

रात्रिमेव जपेद्भक्त्या यावदुद्गच्छते रविः ।। ५७ ।।

तूलीगंडकसंयुक्ते पर्यंकेत्यंतशोभिते ।।

उद्धृत्य मण्डलाद्देवं पर्यंकोपरि विन्यसेत् ।। ५८ ।।

वितानध्वजमालालिकिंकिणीदर्प्पणान्वितम् ।।

पुष्पमण्डपिकाच्छन्नं धूपगुग्गुलुवासितम् ।। ५९ ।।

तस्याग्रे भोजयेद्भक्त्या स्वशक्त्या मिथुनानि च ।।

प्रीणयेद्भक्ष्यभोज्यैश्च पक्वान्नैर्मधुरैः शुभैः ।। 4.29.६० ।।

ततो दत्त्वाऽक्षतान्हस्ते तांबूलं विनिवेदयेत् ।।

प्रीयतां मे उमाकांतः पार्वत्या सहितः शिवः ।। ६१ ।।

उच्छिष्टं शोधयित्वा तु पुनः प्रोक्ष्य समन्ततः ।।

रक्तवर्णां सुशीलां च सुरूपां सुपयस्विनीम् ।। ६२ ।।

शृंगाभ्यां दत्तकनकां राजतखुरसंयुताम् ।।

कांस्यदोहनकोपेतां रक्तवस्त्रावगुंठिताम् ।। ६३ ।।

घण्टाभरणशोभाढ्यां देवदेव्यग्रसंस्थिताम् ।।

पादुकोपानहच्छत्रभोज्यभाजनसंयुताम् ।।

त्रिधा प्रदक्षिणीकृत्य गुरोः सर्वं निवेदयेत् ।। ६४ ।।

उमामहेश्वरं देवमवियोगं सुरार्चितम् ।।

अव्यवच्छेदभूतं च सुप्रीतं तदिहास्तु मे ।। ६५ ।।

प्रणम्य शिरसा भूमौ क्षमस्वेति गुरुं वदेत् ।।

एवं समाप्यते देव्यां आनंतर्यव्रतोद्यमम् ।।

यः प्रकुर्यात्पुमान्स्त्री वा तस्य पुण्यफलं शृणु ।। ६६ ।।

गन्धर्वयक्षलोकांश्च विद्याधरमहोरगान् ।।

ऋषिसिद्धामरं ब्राह्मं विष्णुलोकं सनातनम् ।।६७।।

भुक्त्वा भोगानशेषांश्च एकविंशत्कुलान्वितः ।।

रत्नयाने समारूढो गुह्याप्सरससंवृतः ।। ६८ ।।।

देवविद्याधरैर्यक्षैर्वृतो याति शिवालयम्।।

तत्र भुक्त्वा महाभोगान्स भुंक्ते शिववद्बहून् ।। ६९ ।।

भुक्त्वा भोगान्यदा भूतः कदाचित्तपसः क्षयात ।।

पृथिव्यां तु समागम्य भवेत्सकलभूमिपः ।। 4.29.७० ।।

स्त्री वा समाचरेद्या तु महादेवी तु जायते ।।

आनंतर्यव्यवच्छिन्नान्भोगान्देवी उमा यथा ।।

त्रैलोक्यपतिरुद्रेणसा भुंक्ते सहिता तथा।।७१।।

मनुर्द्देव्या यथामह्या शच्या शक्रो यथासुखम् ।।

नैरंतर्यं यथा सौख्यं सा भुंक्ते पतिना सह ।। ७२ ।।

मुनेररुंधती यद्वद्विष्णोर्लक्ष्मीर्हृदि स्थिता ।।

तथा तयोर्महत्सौख्यं नैरंतर्यं हि जायते ।। १३ ।।

सावित्री ब्रह्मणो यद्वद्गंगा तोयनिधेर्यथा ।।

अव्यवच्छिन्नयोः प्रीतिस्तथा जन्मनिजन्मनि ।। ७४ ।।

अथ जन्मन्यहोन्यस्मिन्व्रतमेतत्कृतं भवेत् ।।

तेनैव पतिना सार्द्धं न वियोगमुपैति सा ।।

योजनायुतसाहस्रे सुरूपा मण्डले भवेत् ।।

अर्घाढ्या सुभगा साध्वी पुत्रपौत्रैरलंकृता ।। ७५ ।।

एत्तते निखिलं प्रोक्तमानंतर्यव्रतं मया ।।

भक्ताय सुविनीताय कथितव्यं न चान्यथा ।। ७६ ।।

एषा विशेषविहिताभिहिता तृतीया यानंतरीत्य विधवाभिरुदीरितोच्चैः ।।

एतामुपोष्य विधिवत्प्रतिपक्षयोगान्नैवांतरं सुतसुहृत्स्वजनैरुपैति ।। ७७ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिर संवादे अनंतरतृतीयाव्रतवर्णनं नामैकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः ।। २९ ।।

अक्षयतृतीयाव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

बहुनात्र किमुक्तेन किं बह्वक्षरमालया ।।

वैशाखस्य सितामेकां तृतीयां शृणु पाण्डव ।। १ ।।

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् ।।

यदस्यां क्रियते किञ्चित्सर्वं स्यात्तदिहाक्ष यम् ।। २ ।।

आदौ कृतयुगस्येयं युगादिस्तेन कथ्यते ।।

सर्वपापप्रशमनी सर्वसौख्यप्रदायिनी ।। ३ ।।

शाकले नगरे कश्चिद्धर्मनामाभवद्वणिक् ।।

प्रियंवदः सत्यरतो देवब्राह्मणपूजकः ।। ४ ।।

तेन श्रुतं वाच्यमानं तृतीया रोहिणी पुरा ।।

यदा स्याद्बुधसंयुक्ता तदा साच महाफला ।। ५ ।।

तस्यां यद्दीयते किंञ्चित्तत्सर्वं चाक्षयं भवेत् ।।

इति श्रुत्वा स गंगायां सन्तर्प्य पितृदेवताः ।। ६ ।।

गृहमागत्य करकान्सान्नानुदकसंयुतान् ।।

अंबुपूर्णान्गृहे कुंभान्क्रमान्निःशेषतस्तदा ।। ७ ।।

यवगोधूमचणकसक्तुदध्यौदनं तथा ।।

इक्षुक्षीरविकारांश्च सहिरण्यांश्च शक्तितः ।। ८ ।।

शुचिः शुद्धेन मनसा ब्राह्मणेभ्यो ददौ वणिक् ।।

भार्यया वार्यमाणोपि कुटुंबासक्तचिंतया ।। ९ ।।

तावत्स च स्थितः सत्त्वे मत्वा सर्वं विनश्वरम् ।।

धर्मार्थकाम शक्तस्तु कालेन बहुना ततः ।। 4.30.१० ।।

जगाम पञ्चत्वमसौ वासुदेवं स्मरन्मुहुः ।।

ततः स क्षत्रियो जातः कुशावत्यां नरेश्वरः ।। ११ ।।

बभूव चा क्षया तस्य समृद्धिर्धर्मनिर्जिता ।।

इयाज स महायज्ञैः समाप्तवरदक्षिणैः ।। १२ ।।

ददौ गोभूहिरण्यादि दानान्यस्यामहर्निशम् ।।

बुभुजे कामतो भोगान्दीनार्तांस्तर्पयञ्जनान् ।। १३ ।।

तथाप्यक्षयमेवास्य क्षयं याति न तद्धनम् ।।

श्रद्धापूर्वं तृतीयायां यद्दत्तं विभवं विना ।। १४ ।।

एतद्व्रतं मयाख्यातं श्रूयतामत्र यो विधिः ।।

उदकुंभान्सकरकात्स्नानसर्वरसैर्युतान् ।। १५ ।।

ग्रैष्मिकं सर्वमेवात्र सस्यदानं प्रशस्यते ।।

छत्रोपानत्प्रदानं च गोभूकांचनवाससाम् ।। १६ ।।

यद्यदिष्टतमं चान्यत्तद्देयमविशंकया ।।

एतत्ते सर्वमाख्यातं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।। १७ ।।

अनाख्येयं न मे किञ्चिदस्ति स्वस्त्यस्तु तेऽनघ ।। १८ ।।

अस्यां तिथौ क्षयमुपैति हुतं न दत्तं तेनाक्षया च मुनिभिः कथिता तृतीया ।।

उद्दिश्य यत्सुरपितॄन्क्रियते मनुष्यैस्तच्चाक्षयं भवति भारत सर्वमेव ।। १९ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादेऽक्षय्यतृती याव्रतवर्णनं नाम त्रिंशत्तमोऽध्यायः ।। ३० ।।

अङ्गारकचतुर्थीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

रूपसौभाग्यसुखदं नरनारीजनप्रियम् ।।

पापापहं बहुफलं सुकरं सूपवासकम् ।।१।।

ऋद्धिबुद्धिकरं स्वर्ग्यं यशस्यं सर्वकामदम् ।।

तन्मे वद व्रतं किञ्चिद्यदि तुष्टोऽसि माधव ।।२।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।।

शृणु पार्थ परं गुह्यं यन्मया कथितं न च ।।

पुरा तव वनस्थस्य तदद्य प्रवदाम्यहम् ।।३।।

शिवयोरतिसंहर्षाद्रक्तबिंदुश्च्युतः क्षितौ ।।

मेदिन्या स प्रयत्नेन विधृतो धृतियुक्तया ।। ४ ।।

तस्माज्जातः कुमारोऽसौ रक्तो रक्तसमुद्भवः ।।

अंगं प्रसिद्धमेवेहांगारको वेग उच्यते ।। ५ ।।

शिवांगाद्रभसा जात स्तेनांगारक उच्यते ।।

अगस्थोंऽगारकांतिश्च अंगप्रत्यङ्गसंभवः ।। ६ ।।

सौभाग्यारोग्यकृद्यस्मात्तस्मादंगारकः स्मृतः ।।

भक्त्या चतुर्थ्यां नक्तेन यस्तु श्रद्धासमन्वितः ।। ७ ।।

तं पूजयति यत्नेन नारी वाऽनन्यमानसा ।।

तस्य तुष्टः प्रयच्छेत्स यत्त्वया समुदाहृतम् ।।

रूपं सौभाग्यसंपन्नं नरनारीमनोहरम् ।। ८ ।।

युधिष्ठिर उवाच ।।

एतन्मे वद देवेश अंगारकविधिं शुभम् ।।

सहोममंत्रसंस्थानं साधिवासविधानतः ।। ९ ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

पूर्वं तु कृतसंकल्पः स्नानं कृत्वा बहिर्जले ।।

स्नानार्थं मृत्तिकां मंत्रैर्गृह्णीयादंभसि स्थितः ।।4.31.१ ०।।

त्वं मृदे वंदिता पूर्वं कृष्णेनोद्धरता किल।।

तेन मे दह पापौघं यन्मया पूर्वसंचितम् ।। १ १।।

इमं मंत्रं पठन्पार्थ आदित्याय प्रदर्शयेत् ।।

आदित्यरश्मिसंतप्तां गंगाजलकणोक्षिताम् ।।१२।।

तां मृदं शिरसि प्रार्थ्य पूर्वं दत्त्वांगसंधिषु ।।

ततः स्नानं प्रकुर्वीत मंत्रेणान्तर्जले पुनः ।। १३ ।।

त्वमापो योनिः सर्वेषां दैत्यदानवरक्षसाम् ।।

स्वेदजोद्भिज्जयोनीनां रसानां पतये नमः ।।१४।।

स्नातोऽहं सर्वतीर्थेषु सर्वप्रस्रवणेषु च ।।

नदीषु देवखातेषु स्नानं तेषु च मे भवेत्।।१५।।

ध्यायन्ध्वनिमिमं मंत्रं ततः स्नानं समाचरेत् ।।

ततः स्नात्वा शुचिर्भूत्वा गृहमागत्य न स्पृशेत् ।।

न जल्पेच्च न वीक्षेत क्वचित्पापिष्ठमेव हि ।। १६ ।।

दूर्वाश्वत्थौ शमीं स्पृष्ट्वा मां च मंत्रेण मंत्रवित् ।।

दूर्वामप्यस्य मंत्रेण युतेन समुपस्थिताम् ।।१७।।

त्वं दूर्वेऽमृतजन्मासि सर्वदेवैश्च वंदिता ।।

वंदिता दह तत्सर्वं यन्मया दुष्कृतं कृतम् ।।१८।। ( इति दूर्वामंत्रः ।।)

पवित्राणां पवित्रं त्वं काश्यपी पठ्यसे श्रुतौ।।

शमी शमय तत्पापं यन्मया दुरनुष्ठि तम् ।। १९ ।। ( इति शमीमंत्रः)

अश्वत्थमंगं लभते मंत्रमेतं निबोध मे ।।

अक्षिस्पंदं भुजस्पंदं दुःस्वप्नं दुर्विचिंतितम् ।।

शत्रूणां च समुत्थानमश्वत्थ शमयस्व मे ।। 4.31.२० ।। ( इत्यश्वत्थमंत्रः)

गां दद्यात्तु ततो देवीं सवत्सां सप्रदक्षिणाम् ।।

समालभ्य तु मंत्रेण मंत्रमेतमुदीरयेत् ।। २१ ।।

सर्वदेवमये देवि दैवतैस्त्वं सुपूजिता ।।

तस्मात्स्पृशामि वंदामि वंदिता पापहा भव ।।२२।। ( इति गोमंत्रः)

एवं मंत्रं पठन्पार्थ भक्तिभावेन भावितः ।।

प्रदक्षिणां यः कुरुते गां दृष्ट्वा वरवर्णिनीम् ।। २३ ।।

प्रदक्षिणीकृता तेन पृथिवी नात्र संशयः ।।

एवं मौनेन चागत्य वंद्यान्वंद्य गृहं व्रजेत् ।। २४ ।।

प्रक्षाल्य च मृदा पादौ आहिताऽग्निगृहं विशेत् ।।

होमं तत्र प्रकुर्वीत एभिर्मंत्रैः पदैर्वरैः ।। २५ ।।

शर्वाय शर्वपुत्राय पार्वत्या गोः सुताय च ।।

कुजाय लोहितांगाय ग्रहेशांगारकाय च ।।

भूयोभूयोयमाहुत्या हुत्वाहुत्वा जुहोति वै ।। २६ ।।

ओंकारपूर्वकैर्मंत्रैः स्वाहाकारांतयोजितैः ।।

अष्टोत्तर शतं पार्थ अर्द्धमर्धार्धमेव च ।।२७।।

एभिमंत्रपदैर्भक्त्या शक्त्या वा काममेव वा ।।

समिद्भिः खादिरीभिश्च घृतदुग्धैस्तिलैर्यवैः ।।२८।।

भक्ष्यैर्नानाविधैरन्यैः शक्त्या वा मंत्रविद्वशी ।।

हुत्वाहुतीस्ततः पार्थ देवं संस्थापयेत्क्षितौ ।। २९ ।।

स्नपनं केचिदिच्छंति सगुडे ताम्रभाजने ।।

सौवर्णं रक्तवर्णं च शक्त्या दारुमयं तथा ।। 4.31.३० ।।

कृष्णागरुमयं चैव श्रीखण्डघटितं पुनः ।।

सौवर्णपात्रे रौप्ये वा अर्च्यं कुंकुमकेसरैः ।। ३१ ।।

अन्यैरालोहितैः पार्थ पुष्पैर्वस्त्रैः फलैः शुभैः ।।

राजन्रत्नैश्च विविधैरर्थवान्भक्तितोऽर्चयेत् ।। ३२ ।।

यावद्धि शक्यते चित्तं वित्तवान्भक्तिभावितः ।।

तावद्धि वर्धते पुण्यं दातुः शतसहस्रिकम् ।। ३३ ।।

किञ्चित्ताम्रमये पात्रे वंशजे मृन्मयेपि वा ।।

पूजयंति नरा रक्तैः पुष्पैः कुंकुमकेशरैः ।। ३४ ।।

( ॐ अंगारकाय नमः शिरसि ।।

ॐकुजाय नमः वदने ।।

ॐ भौमाय नमः स्कंधयोः ।।

ॐ मंगलाय नमः बाह्वोः ।।

ॐ रक्ताय नमः उरसि ।।

ॐ लोहितांगाय नमः कट्याम् ।।

ॐ आराय नमः जंघयोः ।।

ॐ महीधराय नमः पादयोः ।।

एषाष्टपुष्पिका ।।

पुरुषाकृतिं कृतः पात्रे कुजं मंत्रैः समर्चयेत् ।।

गुग्गुलं घृतसंयुक्तं कृष्णागरुसमन्वितम् ।।

धूपं सद्रव्यजं वापि दद्यात्तत्र समाधिना ।। ३५ ।।

होमं कुर्वीत पूर्वोक्तैर्मंत्रैर्मंगलसं ज्ञितैः ।।

एवं प्रणम्य देवेशं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।।३६।।

निष्पावकं भोजनं वा दद्याच्छक्त्या सदक्षिणम् ।।

वित्तशाठ्यं हि कुर्वाणो न मुख्यफलभाग्भवेत् ।। ३७ ।।

पश्चाद्भुञ्जीत मौनेन भूमिं कृत्वा तु भाजनम् ।।

मन्त्रेणानेन चालभ्य तन्निबोध मयोदितम् ।। ३८ ।।

सर्वौषधिरसावासे सर्वदा सर्व दायिनि ।।

त्वत्तले भोक्तुकामोऽहं तद्भुक्तममृतं भवेत् ।। ३९ ।।

युधिष्ठिर उवाच ।।

अंगारकेण संयुक्ता चतुर्थी नक्तभोजनैः ।।

उपोष्या कतिमात्रा सा किमेका वद यादव ।। 4.31.४० ।। ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

चतुर्थी च चतुर्थी च यदांगारकसंयुता ।।

उपोष्या तत्रतत्रैव प्रदेयो विधिना कुजः ।।

वित्तहीनाः प्रतीक्षंते यावद्वित्तोपलंभनम् ।।४१।।

चतुर्थ्यां च चतुर्थ्यां च विधानं शृणु पाण्डव ।।

सौवर्णपात्रे कृत्वा तु अंगारकमकृत्रिमम् ।।

दश सौवर्णिकं मुख्यं दशार्द्धार्द्धमथापि वा ।।४२।।

विंशत्पलानि पात्राणि विंशत्यर्द्धपलानि च ।।

विंशत्कर्षाणि वा पार्थ अतो न्यूनं न कारयेत् ।।४३।।

प्रतिष्ठाप्य कुजं मंत्रैर्वस्त्रैः संपरिवेष्टितम् ।।

पुष्पमंडपिकां कृत्वा दिव्यां सद्धूपधूपिताम् ।।४४।।

तत्र संपूजयेद्देवं पूर्वमंत्रैर्विधानतः ।।

भक्त्या भोज्यैरनेकैश्च फलैरत्नैश्च सागरैः ।। ४५ ।।

वस्त्रैः प्रावरणैर्यानैः शय्योपानद्वरासनैः ।।

छत्रैः पुष्पैर्गन्धवरैः शक्त्या वित्तानुसारतः ।। ४६ ।।

ततो विप्र परीक्षेत व्रतशौचसमन्वितम् ।।

वेदाध्ययनसंपन्नं शास्त्रज्ञं निरहंकृतिम्।। ४७ ।।

अंगारकविधिं यश्च सम्यग्जानाति शास्त्रतः।।

आह्वानविधि मंत्रांश्च होमार्चनविसर्जनम् ।। ४८ ।।

संपूज्य वस्त्राभरणैस्तस्मै देयः कुजोत्तमः ।।

यथा श्रुतो यथा ज्ञातस्तथा भक्त्या ह्युपोषितः ।। ४९ ।।

वित्तसारेण तुष्य त्वं मम भौम भवोद्भव ।।

पठन्निमं मंत्रवरं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।।

ब्राह्मणश्चाप्यसौ विद्वान्मंत्रमेतमुदाहरेत् ।। 4.31.५० ।।

मंगलं प्रति गृह्णामि उभयोरस्तु मंगलम् ।।

दातृप्रतिग्राहकयोः क्षेमारोग्यं भवत्विति ।। ५१ ।। प्रतिग्राहकमंत्रः ।।

एवं चतुर्थे संप्राप्ते धनप्राप्तिर्न विद्यते ।।

तदा मंत्रार्चनपरः पुनरेतां समाचरेत् ।। ५२ ।।

आशरीरनिपाताद्वा यथोक्तफलभाग्भवेत् ।।

अल्पवित्तो यथा शक्त्या सर्वमेतत्समाचरेत् ।। ।। ५३ ।।

अंगारकेण संयुक्तां वास्रां(वस्त्रां) तिलशराविकाम् ।।

अनेन विधिना दत्त्वा यथोक्तफलभाग्भवेत् ।। ५४ ।।

एवं चतुर्थीं यो भक्त्या कुजयुक्ता मुपोषयेत्।।

तस्य पुण्यफलं यच्च तन्निबोध युधिष्ठिर ।। ५५ ।।

इह स्थित्वा चिरं कालं पुत्रपौत्रश्रिया वृतः ।।

देहावसाने दिव्यौजा दिव्यगन्धानु लेपनः ।। ५६ ।।

दिव्यनारीगणवृतो विमानवरमास्थितः ।।

याति देवपुरं हृष्टो देवैः सहाभिनंदितः ।। ५७ ।।

स तत्र रमते कालं देवैः सह सुरेशवत्।।

चतुर्युगानि षट्त्रिंशत्ततः कालांतरे पुनः ।। ५८ ।।

इह चागत्य राजासौ कुले महति जायते ।।

रूपवान्धनवान्वाग्मी दानशीलो दयापरः।। ।। ५९ ।।

नारी च रूपसंपन्ना सुभगा जातिसंयुता ।।

पु्त्रपौत्रैः परिवृता भर्त्रा सह रमेच्चिरम् ।।4.31.६०।।

रमित्वा सुचिरं कालं पुनः स्वर्गगतिं लभेत् ।।

एष ते कथितो राजन्सरहस्यो विधिस्तथा ।।

दुर्ल्लभो यो मनुष्याणां देवानां भद्रमस्तु ते ।। ६१ ।।

अंगारकेण सहिता तु सिता चतुर्थी शस्ता सुरार्च्चनविधौ पितृपिण्डदाने ।।

तस्यां कुजं कुरुकुलोद्वह येऽर्चयंति भूमौ भवंति बहुमंगलभाजनास्ते ।। ६२ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तर पर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे चतुर्थीव्रते अंगारकचतुर्थीव्रतवर्णनं नामैकत्रिंशत्तमोऽध्यायः ।। ३१ ।।

विनायकस्नपनचतुर्थीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

यन्न सिद्ध्यन्ति कर्माणि प्रारब्धानि नरोत्तमैः ।।

तत्केन कारणेनैतत्पृष्टो मे ब्रूहि माधव ।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

विनायकोर्थसिद्ध्यर्थं लोकस्य विनियोजितः ।।

गणानामाधिपत्ये च रुद्रेण ब्रह्मणा तथा ।। २ ।।

तेनोपसृष्टो यस्तस्य लक्षणानि निबोधत ।।

स्वप्नेऽवगाहतेऽत्यर्थं जलं मुण्डांश्च पश्यति ।। ३ ।।

काषायवाससश्चैव क्रव्यादांश्चाधिरोहति ।।

अंत्यजैर्गर्दभैरुष्ट्रैः सहैकत्रावतिष्ठते ।। ४ ।।

व्रजमानस्तथात्मानं मन्यते तु गतं परैः ।।

विमना विफलारंभः ससीदत्यनिमित्ततः ।। ५ ।।

पातकी विहीनच्छायो म्लानत्वहेतुलक्षणः ।।

करभारूढमात्मानं महिषखरगं तथा ।।६।।

यातुधानाश्रितं यानं श्मशानस्यांतिकं नृप ।।

वीक्षेत कुरुशार्दूल स्वप्नांते नात्र संशयः ।।

तैलार्द्रमात्रं स्वं देहं करवीरविभूषितम्।।७।।

तेनोपसृष्टो लभते न राज्यं राजनंदनः ।।

कुमारी न च भर्तारमपत्यं गर्भमंगना ।। ८ ।।

आचार्यत्वं श्रोत्रियश्च न शिष्योऽध्ययनं तथा।।

वणिग्लाभं न चाप्नोति कृषिं चैव कृषीवलः ।। ९ ।।

स्नपनं तस्य कर्तव्यं पुण्येऽह्नि विधिपूर्वकम् ।।

गौरसर्षपकल्केन वस्त्रेणाच्छादितस्य तु ।। 4.32.१० ।।

सर्वौषधैः सर्वगन्धैर्विलिप्तशिरसस्तथा ।।

शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां तु वारे वा धिषणस्य तु ।। ११ ।।

पुष्ये च वीरनक्षत्रे तस्यैव पुरतो नृप ।।

भद्रासनोपविष्टस्य स्वस्तिर्वाच्या द्विजैः शुभैः ।। १२ ।।

चत्वार ऋग्यजुः सामाथर्वणप्रवणास्ततः ।।

व्योमकेशं तु संपूज्य पार्वतीं भूमिजं तथा ।। ।। १३ ।।

कृष्णस्य पितरं चाथ अवतारं सितं तथा ।।

धिषणं क्लेदपुत्रं च कोणं लक्ष्मीं च भारत ।।

विधुंतुदं बाहुलेयं नंदकस्य च धारिणम् ।। ।। १४।।

अश्वस्थानाद्गजस्थानाद्वल्मीकात्संगमाद्ह्रदात् ।।

मृत्तिकां रोचनां रत्नं गुग्गुलुं चाप्सु निक्षिपेत् ।। १५ ।।

यदाहृतं ह्येकवर्णैश्चतुर्भिः कलशैर्ह्रदात् ।।

चर्मण्यानडुहे रक्ते स्थाप्य भद्रासनं तथा ।। १६ ।।

सहस्राक्षं शतधारमृषिभिः पावनं कृतम् ।।

तेन त्वामभिषिंचामि पाव मान्यः पुनंतु मे ।। १७ ।।

ॐ भगं ते वरुणो राजा भगं सूर्यो बृहस्पतिः ।।

भगमिन्द्रश्च वायुश्च भगं सप्तर्षयो ददुः ।। १८ ।।

यत्ते केशेषु दौर्भाग्यं सीमंते यच्च मूर्द्धनि ।।

ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद्घ्नंतु सर्वदा ।। १९ ।।

स्नातस्य सार्षपं तैलं स्रुवेणौदुंबरेण तु ।।

जुहुयान्मूर्ध्नि शकलान्सव्येन प्रतिगृह्य च ।। 4.32.२० ।।

मितश्च सम्मितश्चैव तथा शालकटंकटो ।।

कूष्माण्डो राजपुत्रश्चेत्यंते स्वाहासमन्वितैः ।। २१ ।।

नामभिर्बलिमन्त्रैश्च नमस्कारसमन्वितैः ।।

दद्याच्चतुष्पथे शूर्पे कुशानास्तीर्य सर्वतः ।। २२ ।।

कृताकृतांस्तंडुलांश्च पल लौदनमेव च ।।

मत्स्यान्ह्यपक्वांश्च तथा मांसमेतावदेव तु ।। २३ ।।

पुष्पान्वितं सुगन्धं च सुरां च त्रिविधामपि ।।

मूलकं पूरिका पूपांस्तथैवोंडेरकस्रजः ।। २४ ।।

दध्यन्नं पायसं चैव गुडवेष्टितमोदकम् ।।

विनायकस्य जननीमुपतिष्ठेत्ततोंबिकाम् ।।

दूर्वासर्षप पुष्पाणां दत्त्वार्घ्यं पूर्णमञ्जलिम् ।। २५ ।।

रूपंदेहि जयं देहि भगं भवति देहि मे ।।

पुत्रान्देहि धनं देहि सर्वान्कामांश्च देहि मे ।। ।। २६ ।।

प्रबलं कुरु मे देवि बलविख्यातिसम्भवम् ।।

शुक्लमाल्यांबरधरः शुक्लगन्धानुलेपनः ।।

भोजयेद्ब्राह्मणान्दद्याद्वस्त्रयुग्मं गुरोरपि ।। २७ ।।

एवं विनायकं पूज्य ग्रहांश्चैव विधानतः ।।

कर्मणां फलमाप्नोति श्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् ।। २८ ।।

आदित्यस्य सदा पूजां तिलकं स्वामिनस्तथा ।।

महागणपतेश्चैव कुर्वन्सिद्धिमवाप्नुयात् ।। २९ ।।

वैनायकं विनयसत्त्ववतां नराणां स्नानं प्रशस्तमिह विघ्नविनाशकारि ।।

कुर्वंति ये विधिवदत्र भवंति तेषां कार्याण्यभीष्टफलदानि न संशयोऽत्र ।। 4.32.३० ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे विनायकस्नपनचतुर्थीव्रतं नाम द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः ।। ३२ ।।

विनायकचतुर्थीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

अथाविघ्नकरं राजन्कथयामि व्रतं तव ।।

येन सम्यकृतेनेह न विघ्नमुपजायते ।। १ ।।

चतुर्थ्यां फाल्गुने मासि गृहीतव्यं व्रतं त्विदम् ।।

नक्ताहारेण राजेन्द्र तिलान्नं पारणं स्मृतम् ।। २ ।।

तदेव वह्नौ होतव्यं ब्राह्मणाय च तद्भवेत् ।। ३ ।।

शूराय वीराय गजाननाय लंबोदरायैकरदाय चैव ।।

एवं तु संपूज्य पुनश्च होमं कुर्याद्व्रती विघ्नविनाशहेतोः ।। ४ ।।

चातुर्मास्यां व्रतं चैव कृत्वेत्थं पञ्चमे तथा ।।

सौवर्णं गजवक्त्रं तु कृत्वा विप्राय दापयेत् ।। ५ ।।

ताम्रपात्रैः पायसभृतैश्चतुर्भिः सहितं नृप ।।

पञ्चमेन तिलैः सार्द्धं गणेशाधिष्ठितेन च ।। ६ ।।

मृन्मयान्यपि पात्राणि वित्तहीनस्तु कारयेत् ।।

हेरंबं राजतं तद्वद्विधिनानेन दापयेत् ।।

इत्थं व्रतमिदं कृत्वा सर्वविप्रैः प्रमुच्यते ।। ७ ।।

हयमेधस्य विघ्ने तु संजाते सगरः पुरा ।।

एतदेव व्रतं चीर्त्वा पुनरश्वं प्रलब्धवान् ।। ८ ।।

तथा रुद्रेण देवेन त्रिपुरं निघ्नता पुरा ।।

एतदेव कृतं यस्मात्त्रिपुरस्तेन घातितः ।। ९ ।।

मया समुद्रं विशतां एतदेव व्रतं कृतम् ।।

तेनाद्रिद्रुमसंयुक्ता पृथिवी पुनरुद्धृता ।। 4.33.१० ।।

अन्यैरपि महीपालैरेतदेव कृतं पुरा ।।

तपोऽर्थिभिर्यज्ञ सिद्ध्यै निर्विघ्नं स्यात्परंतप ।। ११ ।।

अनेन कृतमात्रेण सर्वविप्रैः प्रमुच्यते ।।

मृतो रुद्रपुरं याति वराहवचनं यथा ।। १२ ।।

विघ्नानि तस्य न भवंति गृहे कदाचिद्धर्मार्थकामसुखसिद्धिविघातकानि ।।

यः सप्तमीन्दुशकलाकृतिकां तदंतं विघ्नेशमर्चयति नक्तकृती चतुर्थ्याम् ।। १३ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे विनायकचतुर्थीव्रतं नाम त्रयस्त्रिंशतमोऽध्यायः ।। ३३ ।।

इति चतुर्थीकल्पः समाप्तः ।।

शान्तिव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

शांतिव्रतं प्रवक्ष्यामि शृणुष्वेकमनाधुना ।।

येन चीर्णेन शांतिः स्यात्सर्वदा गृहमेधिनाम् ।। १ ।।

पञ्चम्यां शुक्लपक्षस्य कार्तिके मासि पार्थिव ।।

आरभ्य वर्षमेकं तु ह्यश्नीयादम्लवर्जितम् ।। २ ।।

नक्तं देवं च संपूज्य हरिं शेषोपरिस्थितम् ।।

अनंतायेति पादौ तु धृतराष्ट्राय वै कटिम् ।। ३ ।।

उदरं तक्षकायेति उरः कर्कोटकाय च ।।

पद्माय कर्णौ संपूज्य महापद्माय दोर्युगम् ।। ४ ।।

शंखपालाय वक्षस्तु कुलिकायेति वै शिरः ।।

एवं विष्णुं सर्वगतं पृथगेव प्रपूजयेत् ।। ५ ।।

क्षीरेण स्नपनं कुर्याद्धरिमुद्दिश्य वाग्यतः ।।

तदग्रे होमयेत्क्षीरं तिलैः सह विचक्षणः ।। ६ ।।

एवं संवत्सरस्यांते कुर्याद्ब्राह्मणभोजनम् ।।

अच्युतं कांचनं कृत्वा सुवर्णं तु विचक्षणः ।। ७ ।।

गां सवत्सां वस्त्रयुगं कांस्यपात्रं सपायसम् ।।

हिरण्यं च यथाशक्ति ब्राह्मणायोपपादयेत् ।। ८ ।।

एवं यः कुरुते भक्त्या व्रतमेतन्नराधिप ।।

तस्य शांतिर्भवेन्नित्यं नागानामभयं तथा ।। ९ ।।

शेषाहिभोगशयनस्थमयोगसूतिं संपूज्य यज्ञपुरुषं पतगेंद्रनाथम्।।

ये पूजयंति मधुरैः सितपञ्चमीषु तेषां न नागजनितं भयमभ्युपैति ।। 4.34.१० ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे शांतिव्रतं नाम चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः ।।३४।।

सारस्वतव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

मधुरा भारती केन व्रतेन मधुसूदन ।।

तथैव जनसौभाग्यमतिविद्यासु कौशलम् ।।१।।

अभेदश्चापि दंपत्योस्तथा बंधुजनेन च ।।

आयुश्च विपुलं पुंसां जायते केन केशव ।। २ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

सम्यक्पृष्टस्त्वया राजञ्छृणु सारस्वतं व्रतम् ।।

यस्य संकीर्तनादेव तुष्यतीह सरस्वती ।। ३ ।।

योऽयं भक्तः पुमान्कुर्यादेतद्व्रतमनुत्तमम् ।।

तद्वत्सरादौ संपूज्य विप्रेण तं समाचरेत् ।। ४ ।।

अथ चादित्यवारेण ग्रहताराबलेन च ।।

पायसं भोजयित्वा च कुर्याद्ब्राह्मणवाचनम् ।। ५ ।।

शुक्लवस्त्राणि दद्याच्च सहिरण्यानि शक्तितः ।।

गायत्रीं पूजयेद्भक्त्या शुक्लमाल्यानुलेपनैः ।।

एभिर्मंत्रपदैः पश्चात्पूर्वं कृत्वा कृताञ्जलिः ।। ६ ।।

यथा तु देवि भगवान्ब्रह्मा लोकपिता महः।।

त्वां परित्यज्य नो तिष्ठेत्तथा भव वरप्रदा ।। ७ ।।

वेदशास्त्राणि सर्वाणि नृत्यगीतादिकं च यत् ।।

वाहितं यत्त्वया देवि तथा मे संतु सिद्धयः ।। ८ ।।

लक्ष्मीर्मेधा वरारिष्टिर्गोरी तुष्टिः प्रभा मतिः ।।

एताभिः पाहि तनुभिरष्टाभिर्मां सरस्वति ।। ९ ।।

एवं संपूज्य गायत्रीं वीणाक्षमणिधारिणीम् ।।

शुक्लपक्षेऽक्षतैर्भक्त्या सकमंडलुपुस्तकाम् ।। 4.35.१० ।।

मौनव्रतेन भुञ्जीत सायं प्रातश्च धर्मवित् ।।

पञ्चम्यां प्रतिपक्षे च पूजयित्वा सुवासिनीः ।। ११ ।।

तिलैश्च तंडुलप्रस्थं घृतपात्रेण संयुतम् ।।

क्षीरं तथा हिरण्यं च गायत्री प्रीयतामिति ।। १२ ।।

संध्यायां च ततो मौनं तद्व्रत तु समाचरेत् ।।

नांतरा भोजनं कुर्याद्यावन्मासास्त्रयोदश ।। १३ ।।

समाप्ते तु व्रते दद्याद्भोजनं शुक्लतंडुलैः ।।

पूर्णं सुवस्त्रयुग्मं च गां च विप्राय भोजनम् ।। १४ ।।

देव्यै वितानं घंटां च सितनेत्रं पटान्वितम् ।।

चन्दनं वस्त्रयुग्मं च दध्यन्नं शिखरैर्युतम् ।। १५ ।।

तथोपदेष्टारमपि भक्त्या संपूजयेद्गुरुम् ।।

वित्तशाठ्येन रहितो वस्त्रमाल्यानुलेपनैः ।। १६ ।।

अनेन विधिना यस्तु कुर्यात्सारस्वतं व्रतम् ।।

विद्यावानर्थयुक्तश्च रक्तकंठश्च जायते ।। १७ ।।

सरस्वत्याः प्रसादेन व्यासवत्तु कविर्भवेत् ।।

नारी वा कुरुते या तु सापि तत्फलभागिनी ।।

ब्रह्मलोके वसेत्तावद्यावत्कल्पायुतत्रयम् ।। १८ ।।

सारस्वतं व्रतं यस्तु शृणुयादपि यः पठेत् ।।

विद्याधरपुरे सोऽपि वसेत्कल्पायुतत्रयम् ।। १९ ।।

संवत्सरं व्रतवरेण सरस्वतीं ये संपूजयंति जगतो जननीं जनित्रीम् ।।

मधुरस्वरास्ते रूपान्विता वहुकलाकुशला भवंति ।।4.35.२०।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे सारस्वतव्रतनिरूपणं नाम पंचत्रिंशत्तमोऽध्यायः ।। ३५ ।।

नागपञ्चमीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

पंचमी दयिता राजन्नागानंदविवर्द्धनी ।।

पञ्चम्यां किल नागानां भवतीत्युत्सवो महान् ।। १ ।।

वासुकिस्तक्षकश्चैव कालिको माणिभद्रकः।।

धृतराष्ट्रो रैवतश्च कर्कोटकधनंजयौ ।।

एते प्रयच्छंत्यभयं प्राणिनां प्राणजीविनाम् ।। २ ।।

पञ्चम्यां स्नपयंतीह नागान्क्षी रेण ये नराः ।।

तेषां कुले प्रयच्छंति अभयं प्राणिनां सदा ।। ३ ।।

शप्ता नागा यदा मात्रा दह्यमाना दिवानिशम् ।।

निर्वापिता गवां क्षीरैस्ततः प्रभृति वल्लभाः ।। ४ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

मात्रा शप्ताः कथं नागाः किमुद्दिश्य च कारणम् ।।

कथं वा तस्य शापस्य विनाशोऽ भूज्जनार्दन ।। ५ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

उच्चैःश्रवाश्वराजश्च श्वेतवर्णोऽमृतोद्भवः ।।

तं दृष्ट्वा चाब्रवीत्कद्रूर्नागानां जननी स्वसाम् ।। ।। ६ ।।

अश्वरत्नमिदं श्वेतं पश्यपश्यामृतोद्भवम् ।।

कृष्णांश्च वीक्ष्यसे बालान्सर्वश्वेतानुताद्य वै ।। ७ ।।

।। विनतोवाच ।। ।।

सर्वश्वेतो हयवरो नायं कृष्णो न लोहितः ।।

कथं त्वं वीक्षसे कृष्णं विनतोवाच तां स्वसाम् ।। ८ ।।

।। कद्रूरुवाच ।। ।

वीक्षेऽहमेकनयना कृष्णबाल समन्वितम् ।।

द्विनेत्रा च त्वं विनते न पश्यसि पणं कुरु ।। ९ ।।

।। विनतोवाच ।। ।।

अहं दासी भवित्री ते कृष्णकेशे प्रदर्शिते ।।

न चेद्दर्शयसे कद्रु मम दासी भविष्यसि ।। 4.36.१० ।।

एवं ते विपणं कृत्वा गते क्रोधसमन्विते ।।

सुषुप्ते प्राज्यदोषे तु कद्रूर्जिह्ममचिंतयत् ।। ११ ।।

आहूय पुत्रान् प्रोवाच बाला भूत्वा हयोत्तमे ।।

तिष्ठध्वं विपणौ जेष्ये विनतां जयगृद्धिनीम् ।। १२ ।।

प्रोचुस्ते जिह्मबुद्धिं तां नागाः कद्रूं विगृह्य च ।।

अधर्म एष तु महान्करिष्यामो न ते वचः ।।

अशपद्रुषिता कद्रूः पावको वः प्रधक्ष्यति ।। १३ ।।

गते बहुतिथे काले पांडवो जनमेजयः ।।

सर्पसत्रं स कर्ता वै भूमावन्यैः सुदुष्करम् ।।१४।।

तस्मिन्सत्रे च तिग्मांशुः पावको भक्षयिष्यति ।।

एवं शप्त्वा तदा कद्रूः प्रत्युवाच न किंचन ।।१५।।

मात्रा शप्तस्तदा नागः कर्तव्यं नान्वपद्यत ।।

वासुकिर्दुःखसंतप्तः पपात भुवि मूर्च्छितः ।। १६ ।।

वासुकिं दुःखितं दृष्ट्वा ब्रह्मा प्रोवाच सांत्वयन्।।

मा शुचो वासुकेऽत्यर्थं शृणु मद्वचनं परम्।। १७।।

यायावरकुले जातो जरत्कारुरिति द्विजः।।

भविष्यति महातेजास्तस्मिन्काले तपोनिधिः ।।१८।।

भगिनीं च जरत्कारुं तस्य त्वं प्रतिदास्यसि ।।

भविता तस्य पुत्रोऽसावस्तीक इति विश्रुतः ।। १९ ।।

स तत्सत्रं प्रवृद्धं वै नागानां भयदं महत् ।।

निषेधयिष्यति मुनिर्वाग्भिः संपूज्य पार्थिवम् ।। 4.36.२० ।।

तदियं भगिनी नाग रूपौदार्यगुणान्विता ।।

जरत्कारुर्जरत्कारोः प्रदेया ह्यवि चारतः ।। २१ ।।

यदासौ प्रार्थ्यतेऽरण्ये यत्किञ्चित्प्रवदिष्यति ।।

तत्कर्तव्यमशेषेण इच्छेच्छ्रेयस्तथात्मनः ।। २२ ।।

पितामहवचः श्रुत्वा वासुकिं प्रणिपत्य च ।।

तथाकरोद्यथा चोक्तं यत्नं परममास्थितः ।। २३ ।।

तच्छ्रुत्वा पन्नगाः सर्वे प्रहर्षोत्फुल्ललोचनाः ।।

पुनर्जातमिवात्मानं मेनिरे भुजगोत्तमाः ।। २४ ।।

अप्लवे तु निमग्नानां घोरे यज्ञाग्निसागरे ।।

आस्तीकस्तत्र भविता प्लवभूतोऽभयप्रदः ।। २५ ।।

श्रुत्वा स चाग्निराजानमृत्विजस्तदनंतरम् ।।

निवर्तयिष्यति यागं नागानां मोहनं परम् ।। २६ ।।

पञ्चम्यां तच्च भविता ब्रह्मा प्रोवाच लेलिहान् ।।

तस्मादियं महाराज पञ्चमी दयिता शुभा ।। २७ ।।

नागानां हर्षजननी दत्ता वै ब्रह्मणा पुरा ।।

दत्त्वा तु भोजनं पूर्वं ब्राह्मणानां तु कामतः ।। २८ ।।

विसृज्य नागाः प्रीयंतां ये केचित्पृथिवीतले ।।

हिमाचले ये वसन्ति येंऽतरिक्षे दिविस्थिताः ।।

ये नदीषु महानागा ये सरःस्वभिगामिनः ।।२९।।

ये वापीषु तडागेषु तेषु सर्वेषु वै नमः ।।4.36.३०।।

नागान्विप्रांश्च संपूज्य विसृज्य च यथार्थतः ।।

ततः पश्चाच्च भुञ्जीयात्सह भृत्यैर्न्नराधिप ।।३१।।

पूर्वं मधुरमश्नीयात्स्वेच्छया तदनंत रम् ।।

एवं नियमयुक्तस्य यत्फलं तन्निबोध मे ।।३२।।

मृतो नागपुरं याति पूज्यमानोऽप्सरोगणैः ।।

विमानवरमारूढो रमते कालमीप्सितम् ।।३३।।

इह चागत्य राजासौ सर्वराजवरो भवेत् ।।

सर्वरत्नसमृद्धश्च वाहनाढ्यश्च जायते ।। ३४ ।।

पञ्चजन्मन्यसौ राजा द्वापरेद्वापरे भवेत् ।।

आधिव्याधिविनिर्मुक्तः पत्नीपुत्रसहायवान् ।।

तस्मात्पूज्याश्च नागाश्च घृतक्षीरादिना सदा ।। ३५ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

दशंति यं नरं कृष्ण नागाः क्रोधसमन्विताः ।।

भवेत्किं तस्य दष्टस्य विस्तराद्ब्रूहि मां हरे ।। ३६ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

नागदष्टो नरो राजन्प्राप्य मृत्युं व्रजत्यधः ।।

अधो गत्वा भवेत्सर्पो निर्विषो नात्र संशयः ।। ३७ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

नागदष्टः पिता यस्य भ्राता माता सुहृत्सुतः ।।

स्वसा वा दुहिता भार्या किं कर्तव्यं वदस्व मे ।। ३८ ।।

मोक्षाय तस्य गोविन्द दानं व्रतमुपोषितम् ।।

ब्रूहि मे यदुशार्दूल येन स्वर्गतिमाप्नुयात्।। ।। ३९ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

उपोष्या पञ्चमी राजन्नागानां पुष्टिवर्द्धिनी ।।

वर्षमेकं तु राजेन्द्र विधानं शृणु यादृशम् ।। 4.36.४० ।।

मासे भाद्रपदे या तु शुक्लपक्षे महीपते ।।

सा च पुण्यतमा प्रोक्ता ग्राह्या सद्गतिकाम्यया ।। ४१ ।।

ज्ञेया द्वादश वर्षांते पञ्चम्यो भरतर्षभ ।।

चतुर्थ्यामेकभक्तं तु तस्यां नक्तं प्रकीर्तितम् ।। ४२ ।।

भूरिचन्द्रमयं नागमथवा कलधौतजम् ।।

कृत्वा दारुमयं चापि उताहो मृन्मयं नृप ।। ४३ ।।

पञ्चम्यामर्चयेद्भक्त्या नागं पञ्चफणं शृणु ।।

करवीरैस्तथा पद्मैर्जातीपुष्पैः सुशोभनैः ।। ४४ ।।

गन्धपुष्पैः सनैवेद्यैः पूज्य पन्नगसत्तमम् ।।

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद् घृतपायसमोदकैः ।। ४५ ।।

नारायणबलिः कार्यः सर्पदष्टस्य देहिनः ।।

दाने पिंडप्रदाने च ब्राह्मणानां च तर्पयेत् ।। ४६ ।।

वृषोत्सर्गस्तु कर्तव्यो गते संवत्सरे नृप ।।

स्नानं कृत्वोदकं दद्यात्कृष्णोऽत्र प्रीयतामिति ।। ४७ ।।

अनंतो वासुकिः शेषः पद्मः कम्बल एव च ।।

तथा तक्षक नागश्च नागश्चाश्वतरो नृप ।। ४८

धृतराष्ट्रः शंखपालः कालियस्तक्षकस्तथा ।।

पिंगलश्च महानागो मासिमासि प्रकीर्तिताः ।।

वत्सरांते पारणं स्यान्महाब्राह्मणभोजनम् ।। ४९ ।।

इतिहासविदे नागः कांचनेन कृतो नृप ।।

तथार्जुनी प्रदातव्या सवत्सा कांस्यदोहना ।। 4.36.५० ।।

एष पारणके पार्थ विधिः प्रोक्तो विचक्षणैः ।।

कृते व्रतवरे तस्मिन्सद्गतिं यांति बान्धवाः ।। ५१ ।।

ये दन्दशूकरदनैर्दष्टाः प्राप्ता ह्यधोगतिम् ।।

वर्षमेकं चरि ष्यंति भक्त्या ये व्रतमुत्तमम् ।।

दांष्ट्रिकं मोक्ष्यते तेषां शुभं स्थानमवाप्स्यति ।। ५२ ।।

यश्चेदं शृणुयान्नित्यं पठेद्भक्त्या समन्वितः ।।

न वै कुटुम्बे नागेभ्यो भयं भवति कुत्रचित् ।। ५३ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

तद्वद्भाद्रपदे मासि पञ्चम्यां श्रद्धयान्वितः ।।

यस्त्वालिख्य नरो नागान्कृ ष्णवर्णादिवर्णकैः ।।

पूजयेद्गन्धपुष्पैस्तु सर्पिर्ग्गुग्गुलुपायसैः ।। ५४ ।।

तस्य तुष्टिं समायांति पन्नगास्तक्षकादयः ।।

आसप्तमात्कुलात्तस्य न भयं नागतो भवेत् ।। ५५ ।।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन नागान्संपूजयेद्बुधः ।।

तथा चाश्वयुजे मासि पञ्चम्यां कुरुनंदन ।। ५६ ।।

कृत्वा कुशमयान्नागानिंद्राण्या सह पूजयेत् ।।

घृतोदकाभ्यां पयसा स्नपयित्वा विशांपते ।। ५७ ।।

गोधूमैः पयसा स्विन्नैर्भक्ष्यैश्च विविधैस्तथा ।।

यस्त्वस्यां विविधान्नागाञ्छुचिर्भक्त्या समन्वितः ।। ५८ ।।

पूजयेत्कुरुशार्दूल तस्य शेषादयो नृप ।।

नागाः प्रीता भवन्तीह शांतिं प्राप्नोति शोभनाम् ।।

स शांतिलोकमासाद्य मोदते शाश्वतीः समाः ।। ५९ ।।

इत्येतत्कथितं वीर पञ्चमीव्रतमुत्तमम् ।।

तत्रायमुच्यते मंत्रः सर्वदोषनिषेधकः ।। 4.36.६० ।।

( ॐ कुरुकुल्ले हुं फट्स्वाहा )

भक्तेन भक्तिसहिताः शतपञ्चमीषु ये पूजयंति भुजगान्कुसुमोपहारैः।।

तेषां गृहेष्वभयदा हि सदैव सर्पाः शश्वत्प्रमोदपरमा रुचयो भवंति ।। ६१ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे नागपंचमीव्रतवर्णनं नाम षट्त्रिंशत्तमोऽध्यायः ।। ३६ ।।

श्रीपञ्चमीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

कथमासाद्यते लक्ष्मीर्दुर्ल्लभा भुवनत्रये ।।

दानेन तपसा वापि व्रतेन नियमेन वा ।। १ ।।

जपहोमनमस्कारैः संस्कारैर्वा पृथग्विधैः ।।

एतद्वद यदुश्रेष्ठ सर्ववित्त्वं मतो मम ।। २ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना पूर्वं श्रीः श्रूयते शुभा ।।

वासुदेवाय सा दत्ता मुनिना मानवृद्धये ।। ३ ।।

वासुदेवोऽपि तां प्राप्य पीनोन्नतपयोधराम् ।।

पद्मपत्रविशालाक्षीं पूर्णचन्द्रनिभान नाम् ।। ४ ।।

भाभासितदिगाभोगां साक्षाद्भानोः प्रभामिव ।।

नितंबाडंबरवतीं मत्तमातंगगामिनीम् ।।

रेमे सह तया राजन्बिभ्रमोद्भ्रांतचित्तया ।। ५ ।।

सा च विष्णुं जगज्जिष्णुं पतिं त्रिजगतां पतिम् ।।

प्राप्य कृतार्थमात्मानं मेने मानयशोधना ।। ६ ।।

हृष्टं पुष्टं जगत्सर्वमभवद्भा वितं तया ।।

लक्ष्म्या निरीक्षितं चैव सानंदं हि महीतलम् ।। ७ ।।

क्षेमं सुभिक्षमारोग्यमनाक्रन्दमनाकुलम् ।।

जगदासीदनुद्भ्रान्तं प्रशांतोपद्रवं तथा ।। ८ ।।

दिवि देवा मुमुदिरे दानवा दैत्यमागताः ।।

विस्फारितफणाभोगा नागाश्चैव रसातले ।। ९ ।।

हृदये ब्राह्मणैर्वह्नौ भुज्यते त्रिदिवैर्हविः ।।

चातुर्वर्ण्यमसंकीर्णं पाल्यते पार्थ पार्थिवैः ।।4.37.१ ०।।

विरोचनप्रभृतिभिर्दृष्ट्वैवं दैत्यसत्तमैः ।।

तपस्तप्तुमथारब्धमग्निमाश्रित्य संयतैः ।। ।। ११ ।।

सोमसंस्थाहविःसंस्थापाकसंख्यादिभिर्मखैः ।।

सदाचारैः समारब्धमिष्टं स्वेष्टाभिलाषिभिः ।। १२ ।।

एवं धर्मप्रधानैस्तैर्वेदवादरतात्मभि।।

जगदासीत्समाक्रांतं विक्रमेण क्रमेण तु ।।१३।।

लक्ष्मीविलासप्रभवो देवानामभवन्मदः ।।

मदाच्छीलं च शौचं च सत्यं सद्यो व्यनीनशन् ।। ।। १४ ।।

सत्यशौचविहीनांस्तान्देवान्संत्यज्य चञ्चलान् ।।

जगाम दानवकुलं कुलदेवानुरागतः ।।१५।।

लक्ष्म्या भावितदेहैस्तैः पुनरुद्धतमानसैः।।

व्यवहर्तुं समारब्धमन्यायेन मदोद्धतैः ।। १६ ।।

वयं वेदा वयं यज्ञा वयं विद्या वय जगत् ।।

ब्रह्मविष्णुशंकराद्या वयं सर्वे दिवौकसः ।। १७ ।।

अहंकारविमूढांस्ताञ्ज्ञात्वा दानवसत्तमान् ।।

सागरं सा विवेशाथ भ्रांतचित्ता भृगोः सुता ।। १८ ।।

क्षीराब्धिमध्यगतया लक्ष्म्या क्षीणार्थसंचयम् ।।

निरानन्दगतश्रीकमभवद्भुवनत्रयम् ।। १९ ।।

गतश्रीकमथात्मानं मत्वा शंबरसूदनः ।।

पपच्छांगिरसं विप्रं ब्रूहि किञ्चिद्व्रतं मम ।। 4.37.२० ।।

येन संप्राप्यते लक्ष्मीर्लब्धा न चलते पुनः ।।

निश्चलापि सुहृन्मित्रैर्भोग्या भवति सा मुने ।। २१ ।।

न सा श्रीत्यभिमन्तव्या कन्या सा पाल्यते गृहे ।।

परार्थं या सुहृन्मित्रभृत्यैर्नैवोपभुज्यते ।। २२ ।।

शक्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा बृहस्पतिरुदारधीः ।।

कथयामास संचिंत्य शुभं श्रीपञ्चमीव्रतम् ।। २३ ।।

यत्पुरा कस्यचित्प्रोक्तं व्रतानामुत्तमं व्रतम् ।।

तदस्मै कथयामास सरहस्यमशेषतः ।। २४ ।।

तच्छ्रुत्वा कर्तुमारब्धं सुरेशेन सुरैस्तथा ।।

दैत्यदानवगंधर्वैर्यक्षैः प्रक्षीणकल्मषैः ।। २५ ।।

सिद्धैः प्रसिद्धचरितैर्विष्णुना प्रभविष्णुना ।।

ब्राह्मणैर्ब्रह्मतत्त्वज्ञैः समर्थैः पार्थिवैः सह ।। २६ ।।

कैश्चित्सात्त्विकभावेन राजसेनापरैरपि ।।

तामसेन तथा कैश्चित्कृतं व्रतमिदं तथा ।। २७ ।।

व्रते समाप्ते भूयिष्ठे निष्ठया परया प्रभो ।।

देवानां दानवानां च युद्धमासीदथोद्धतम् ।। २८ ।।

निर्मथ्य भुजवीर्येण सागरं सरितां पतिम्।।

समाहरामो ह्यमृतं हिताय त्रिदिवौकसाम् ।। २९ ।।

इत्येवं समयं कृत्वा ममंथुर्वरुणालयम् ।।

मंथानं मंदरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् ।। 4.37.३० ।।

मथ्यमानजलाज्जातश्चन्द्रः शीतांशुरुज्ज्वलः ।।

अनंतरं समुत्पन्ना लक्ष्मीः क्षीराब्धिमध्यतः ।। ३१ ।।

तया विलोकिताः सर्वे दैत्यदानवसत्तमाः ।।

आलोक्य सा जगामाशु विष्णोर्वक्षःस्थलं शुभम् ।। ३२ ।।

विधिना विष्णुना चीर्णं व्रतं तेनाब्धिसंभवा ।।

शरीरस्था बभूवास्य विभ्रमोद्भ्रांतलोचना ।। ३३ ।।

किं च राजसभावेन शक्रेणैतत्कृतं यतः ।।

ततस्त्रिभुवनैश्वर्यं प्राप्तं तेन महर्द्धिकम् ।। ३४ ।।

तमसावृतचित्तैस्तु संचीर्णं दैत्यदानवैः ।।

तेन तेषामथैश्वर्यं दृष्टनष्टमभूत्किल ।।३५।।

एवं सश्रीकमभवत्सदेवासुरमानुषम् ।।

जरच्च जगतां श्रेष्ठ व्रतस्यास्य प्रभावतः ।। ३६ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

कथमेतद्व्रतं कृष्ण क्रियते मनुजैः कदा ।।

प्रारभ्यते पार्यते च सर्वं वद यदूत्तम ।। ३७ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

मार्गशीर्षे सिते पक्षे पंचम्यां पतगोदये ।।

उपवासस्य नियमं कुर्यादाशु सुहृद्धृदि ।। ३८ ।।

स्वर्णरौप्यारकूटोत्था ताम्रमृत्काष्ठजाथ वा ।।

चित्रपट्टगतां देवीं लक्ष्मीं क्ष्मापाल कारयेत् ।। ३९ ।।

पद्महस्तां पद्मवर्णां पद्मां पद्मदलेक्षणाम् ।।

दिग्गजेन्द्रैः स्नाप्यमानां कांचनैः कलशोत्तमैः ।। 4.37.४० ।।

ततो यामत्रये जाते निम्नगायां गृहेऽथ वा ।।

स्नानं कुर्यादसंभ्रातं शक्रवदुपचारतः ।। ४१ ।।

देवान्पितॄंश्च संतर्प्य ततो देवगृहं व्रजेत् ।।

तत्रस्थां पूजयेद्देवीं पुष्पै स्तत्कालसंभवैः ।। ४२ ।।

चपलायै नमः पादौ चंचलायै च जानुनी ।।

कटिं कमलवासिन्यै नाभिं ख्यात्यै नमोनमः ।। ४३ ।।

स्तनौ मन्मथवासिन्यै ललितायै भुजद्वयम् ।।

उत्कंठितायै कण्ठं च माधव्यै मुखमण्डलम् ।। ४४ ।।

नमः श्रियै शिरः पूज्य दद्यान्नैवेद्यमादरात् ।।

फलानि च यथालाभं विरूढान्धान्यसंचयान् ।। ४५ ।।

ततः सुवासिनी पूज्या कुसुमैः कुंकुमेन च ।।

भोजयेन्मधुरान्नेन प्रणिपत्य विसर्जयेत् ।। ४६ ।।

ततस्तु तंडुलप्रस्थं घृतपात्रेण संयुतम् ।।

ब्राह्मणाय प्रदातव्यं श्रीशः संप्रीयतामिति ।। ४७ ।।

निर्वर्त्य तदशेषेण ततो भुञ्जीत वाग्यतः ।।

मासानुमासं कर्तव्यं विधिनानेन भारत ।। ४८ ।।

श्रीर्लक्ष्मीः कमला संपदुमा नारायणी तदा ।।

पद्मा धृतिः स्थितिः पुष्टिर्ऋद्धिः सिद्धिर्यथाक्रमम् ।।

मासानुमास राजेन्द्र प्रीयतामिति कीर्तयेत् ।। ४९ ।।

ततश्च द्वादशे मासि संप्राप्ते पंचमे दिने ।।

वस्त्रमंडपिकां कृत्वा पुष्पगन्धाधिवासिताम् ।। ।। 4.37.५० ।।

शय्यायां स्थापयेल्लक्ष्मीं सर्वोपस्करसंयुताम् ।।

मौक्तिकाष्टकसंयुक्तां नेत्रपट्टावृतस्तनीम् ।। ५१ ।।

सप्तधान्यसमोपेतां रसधातुसमन्विताम्।।

पादुकोपानहच्छत्रभाजनासनसत्कृताम्।।५२।।

दद्यात्संपूज्य विधिवद्ब्राह्मणाय कुटुम्बिने।।

व्यासाय वेदविदुषे यस्य वा रोचते स्वयम्।।

सोपस्करां सवत्सां च धेनुं दत्त्वा क्षमापयेत्।।५३।।

क्षीराब्धिमथनोद्भूते विष्णोर्वक्षःस्थलालये ।।

सर्वकामप्रदे देवि ऋद्धिं यच्छ नमोऽस्तु ते ।।५४।।

ततः सुवासिनीः पूज्य वस्त्रैराभरणैः शुभैः ।।

भोजयित्वा स्वयं पश्चाद्भुञ्जीत सह बन्धुभिः ।। ५५ ।।

एवं यः कुरुते पार्थ भक्त्या श्रीपञ्चमीव्रतम्।।

तस्य श्रीर्भवने भाति कुलानामेकविंशतिः ।। ५६ ।।

नारी वा कुरुते या तु प्राप्यानुज्ञां स्वभर्तृतः ।।

सुभगा दर्शनीया च बहुपुत्रा च जायते ।।५७।।

श्रीपञ्चमीव्रतमिदं दयितं मुरारेर्भक्त्या समाचरति पूज्यभृगोस्तनूजाम् ।।

राज्यं निजं स भुवि भव्यजनोपभोगान्भुक्त्वा प्रयाति भुवनं मधुसूदनस्य।।५८।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे पञ्चमीव्रतकल्पे श्रीपञ्चमीव्रतनिरूपणं नाम सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः ।।३७।।

विशोकषष्ठीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

षष्ठीविधानमधुना कथयस्व जनार्दन ।।

सर्वव्याधिप्रशमनं सर्वकर्मफलप्रदम् ।। ।। १ ।।

श्रुतं मया पूज्यमानो भानुः सर्वं प्रयच्छति ।।

दिवाकराराधनं मे तस्मात्कथय केशव ।। २ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

विशोक षष्ठीमतुलां वक्ष्यामि मनुजोत्तम। ।।

यामुपोष्य नरः शोकं न कदाचिदिह जायते।। ३ ।।

माघे कृष्णतिलैः स्नातः पञ्चम्यां शुक्लपक्षतः।।

कृताहारः कृशस्या दंतधावनपूर्वकम्।।

उपवासव्रतं कृत्वा ब्रह्मचारी भवेन्निशि।।

ततः प्रभाते चोत्थाय कृतस्नानस्ततः शुचिः।।५।।

कृत्वा तु काञ्चनं पद्ममर्कोऽयमिति पूजयेत् ।।

करवीरेण रक्तेन रक्तवस्त्रयुगेन च ।। ६ ।।

यथा विशोकं भवनं त्वयैवादित्यसर्वदा ।।

तथा विशोकतां मे स्यात्त्वद्भक्तिर्जन्मजन्मनि ।। ७ ।।

एवं संपूज्य षष्ठ्यां तु शक्त्या संपूजयेद्द्विजान् ।।

सुप्त्वा संप्राश्य गोमूत्रमुत्थाय कृतनिश्चयः ।। ८ ।।

संपूज्य विप्रमंत्रेण गुडपात्रसमन्वितः ।।

सुसूक्ष्मवस्त्रयुगलं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।। ९ ।।

अतैललवणं भुक्त्वा सप्तम्यां मौनसंयुतः ।।

ततः पुराणश्रवणं कर्तव्यं भूतिमिच्छता ।। 4.38.१० ।।

अनेन विधिना सर्वमुभयोरपि पक्षयोः ।।

कुर्याद्यावत्पुनर्माघशुक्लपक्षस्य सप्तमी ।। ११ ।।

व्रतांते कलशं दद्यात्सुवर्णकमलान्वितम् ।।

शय्यां सोपस्करां तद्वत्कपिलां च पयस्विनीम् ।। १२ ।।

अनेन विधिना यस्तु वित्तशाठ्यविवर्जितः ।।

विशोकषष्ठीं कुरुते स याति परमां गतिम् ।। १३ ।।

यावज्जन्मसहस्राणां साग्रकोटिशतं भवेत् ।।

तावन्न शोकमभ्येति रोगदौर्गत्यवर्जितः ।। १४ ।।

यंयं प्रार्थयते कामं तंतं प्राप्नोति पुष्कलम् ।।

निष्कामं कुरुते यस्तु स परं ब्रह्म गच्छति. ।। १५. ।।

यः पठेच्छृणुयाद्वापि षष्ठीं शोकविनाशिनीम्।।

सोपींद्रलोकमाप्नोति न दुःखी जायते क्वचित् ।। १६ ।।

ये भास्करं दिनकरं करवीरपुष्पैः संपूजयंत्यभिनमंति कृतोपवासा ।।

ते दुःखशोकरहिताः सहिताः सुहृद्भिर्भूमौ विहृत्य रविलोकमवाप्नुवंति ।। १७ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे विशोकषष्ठीव्रतं नामा ष्टत्रिंशत्तमोऽध्यायः ।।३८।।

कमलषष्ठीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

अन्यामपि प्रवक्ष्यामि पद्मषष्ठी शुभां तथा।।

यामुपोष्य नरः पापविमुक्तः स्वर्गभाग्भवेत् ।। १ ।।

मार्गशीर्षे शुभे मासि पञ्चम्यां नियतव्रतः ।।

षष्ठीमुपोष्य कमलं कारयित्वा सुकाञ्चनम् ।। २ ।।

शर्करासंयुतं दद्याद्ब्राह्मणाय कुटुंबिने ।।

रूपं च कांचनं कृत्वा फलस्यैकस्य धर्मवित् ।। ३ ।।

दद्यात्प्रातः कृतस्नानो भानुर्मे प्रीयतामिति ।।

भक्त्या तु विप्रान्संपूज्य सप्तम्यां क्षीरभोजनम् ।। ४ ।।

कृत्वा कुर्यात्फलत्यागं या च स्यात्कृष्णसप्तमी ।।

एतामुपोष्य विधिवदनेनैव क्रमेण तु।। ५ ।।

तद्वै हैमं फलं दत्त्वा सुवर्ण कमलान्वितम्।।

शर्करापात्रसंयुक्तं वस्त्रमालासमन्वितम् ।। ६ ।।

षष्ठ्योरुभयोर्महाराज यावत्संवत्सरं ततः ।।

उपोष्य दद्यात्क्रमशः सूर्यमंत्रानुदीरयेत् ।। ७ ।।

भानुरर्को रविर्ब्रह्मा सूर्यः शुक्रो हरिः शिवः ।।

श्रीमान्विभावसुस्त्वष्टा वरुणः प्रीयतामिति ।। ८ ।।

प्रतिमासं च सप्तम्यामेकैकं नाम कीर्तयेत् ।।

प्रतिपक्षं फलत्यागमेतत्कुर्वन्समाचरेत् ।। ९ ।।

व्रतांते विप्रमिथुनं पूजयेद्वस्त्रभूषणैः ।।

शर्कराकलशं दद्याद्धैमपद्मफलान्वितम् ।। 4.39.१० ।।

यथा फलकरो मासस्त्वद्भक्तानां सदा रवे ।।

तथानंतफलावाप्तिरस्तु जन्मनिजन्मनि ।।११।।

इमामनंतफलदां फलषष्ठीं करोति यः ।।

स सर्वपापनिर्मुक्तः सूर्यलोके महीयते ।।१२।।

सुरापानादिकं किञ्चिद्यदत्रामुत्र वा कृतम् ।।

तत्सर्वं नाशमायाति सूर्यलोकं स गच्छति ।।१३।।

भूतान्भव्यांश्च पुरुषांस्तारयेदेकविंशतिम् ।।

शृणुयाद्यः पठेद्वापि सोपि कल्याणभाग्भवेत्।।१४।।

हैमं फलं सकमलं कलशं सिताया षष्ठीमुपोष्य विधिवद्द्विजपुंगवाय ।।

दद्यात्सुरासुरशिरोमणिघृष्टपादं भानुं प्रणम्य फलसिद्धिमुपैति मर्त्यः ।।१५।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे कमलषष्ठीव्रतं नामैकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ।। ३९ ।।

मंदारषष्ठीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

अथातः संप्रवक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशिनीम् ।।

सर्वकामप्रदां पुण्यां षष्ठीं मन्दारसंज्ञिताम् ।। १ ।।

माघस्यामलपक्षे तु पञ्चम्यां लघुभुङ्नरः ।।

दंतकाष्ठं ततः कृत्वा षष्ठीमुपवसेद्बुधः ।।

विप्रान्संपूज्य विधिवन्मंदारं प्राशयेन्निशि।।२।।

ततः प्रभाते चोत्थाय कृतस्नानः पुनर्द्विजान्।।

भोजयेच्छक्तितः कृत्वा मंदारकुसुमाष्टकम्।।३।।

सौवर्णं पुरुषं तद्वत्पद्महस्तं सुशोभनम् ।।

पद्मं कृष्णतिलैः कृत्वा ताम्रपात्रेऽष्टपत्रकम् ।। ४ ।।

पूज्य मंदारकुसुमैर्भास्करायेति पूर्वतः ।।

नमस्कारेण तद्वच्च सूर्यायेत्यनले दले ।। ।।५।।

दक्षिणे तद्वदर्काय तथार्यम्णे च नैर्ऋते।।

पश्चिमे वसुधात्रे च वायव्ये चण्डभानवे ।।६।।

पूष्णे ह्युत्तरतः पूज्य आनंदायेत्यतः परम्।।

कर्णिकायां तु पुरुषः पूज्यः सर्वात्मनेति च ।। ७ ।।

शुक्लवस्त्रैः समावेष्ट्य भक्ष्यैर्माल्यफलादिभिः ।।

एवमभ्यर्च्य तत्सर्वं दद्याद्वेदविदे पुनः ।।

भुंजीतातैललवणं वाग्यतः प्राङ्मुखो गृही ।। ८ ।।

अनेन विधिना सर्वं सप्तम्यां मासिमासि च ।।

कुर्यात्संवत्सरं यावद्वित्तशाठ्यविवर्जितः ।। ९ ।।

एतदेव व्रतांते तु निधाय कलशोपरि ।।

गोभिर्विभवतः सार्द्धं दातव्यं भूतिमिच्छता ।। 4.40.१० ।।

नमो मंदारनाथाय मंदारभवनाय च ।।

त्वं च वै तारयस्वास्मानस्मात्संसारकर्दमात् ।। ११ ।।

अनेन विधिना यस्तु कुर्यान्मंदारकं व्रतम् ।।

विपाप्मा स सुखी मर्त्यः कल्पं च दिवि मोदते ।। १२ ।।

इमामघौघपटलध्वांतसद्वर्तिदीपिकाम् ।।

गच्छन्प्रगृह्य संसारशर्वर्यां न स्खलेन्नरः ।। १३ ।।

मंदारषष्ठीं विख्यातामीप्सितार्थफलप्रदाम् ।।

यः पठेच्छृणुयाद्वापि सोपि पापैः प्रमुच्यते ।। १४ ।।

षष्ठीमुपोष्य तिलपङ्कजकर्णिकायां संपूज्य भास्करमहो सुरवृक्षपुष्पैः ।।

यत्प्राप्नुवंति पुरुषा न हि तत्कदाचिद्गोभूहिरण्यतिलदाः पदमाप्नुवन्ति ।। १५ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे मंदारषष्ठीव्रतनिरूपणनाम चत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४० ।।

ललिताषष्ठीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

भद्र भाद्रपदे मासि शुक्लषष्ठ्यां युधिष्ठिर ।।

योषित्सुवेषा सुभगा सर्वलोकमनोहरा ।। १ ।।

प्रातः स्नानं महानद्यां कृत्वा संगृह्य वालुकाम् ।।

नवे वंशमये पात्रे यायाद्गृहमतंद्रिता ।। २ ।।

सोपवासा प्रयत्नेन देवीं तत्र प्रपूजयेत् ।।

कृत्वा वस्त्रगृहं रम्यं दीपनेत्रपटावृतम् ।। ३ ।।

तत्र संस्थाप्य तां देवीं पुष्पैः संपूजयेन्नवैः ।।

ध्यात्वा ललितिकां गौरीं तपोवननिवासिनीम् ।। ४ ।।

मंत्रेणानेन कुसुमैश्चंपकस्य सुशोभनैः ।।

चंपकं करवीरं च नेमालिं मालतीं तथा ।।

नीलोत्पलं केतकीं च संगृह्य तगरं तथा ।। ५ ।।

एकैकस्य त्वष्टशतमष्टाविंशतिरेव वा ।।

अक्षतैः कलिका ग्राह्यास्तैस्तु देवीं समर्चयेत् ।। ६ ।।

गंगाद्वारे कुशावर्ते बिल्वके नीलपर्वते ।।

स्नात्वा कनखले तीर्थे हरं लब्धवती व्रजेत् ।। ७ ।।

ललिते ललिते देवि सौख्यसौभाग्यदायिनि ।।

या सौभाग्यसमुत्पन्ना तस्यै देव्यै नमोनमः ।।

एवमभ्यर्च्य विधिना नैवेद्यं पुरतो न्यसेत् ।। ८ ।।

कूष्मांडैः कर्कटीवृंतैः कर्कोटैः कारवेल्लकैः ।।

वृतांकैरक्षतैरङ्गैर्दीपधूपाद्यलक्तकैः ।। ९ ।।

सार्द्धं सगुडकैर्धूपैः सोहालककरंबकैः ।।

गुडपुष्पैः कर्णवेष्टैर्मोदकैर्मुखमोदकैः ।। 4.41.१० ।।

एवमभ्यर्च्य विधिवद्रात्रौ जागरणं ततः ।।

गीतवाद्यनटच्छत्रप्रेक्षणीयैः सुशोभनैः ।।

सखीभिः सहिता साध्वी तां रात्रीं प्रशमन्नयेत् ।। ११ ।।

न च सम्मीलयेन्नेत्रे नारी यामचतुष्टयम् ।।

दुर्भगा दुर्गता वंध्या नेत्रसंमीलनाद्भ वेत् ।। १२ ।।

एवं जागरणं कृत्वा सप्तम्यां सरितं नयेत् ।।

गन्धपुष्पैरथाभ्यर्च्य गीतवाद्यपुरःसरम् ।। १३ ।।

तच्च दद्याद्द्विजेंद्राय नैवद्यादि नरोत्तम ।।

स्नात्वा गृहमुपागम्य हुत्वा वैश्वानरं क्रमात् ।।

देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च पूजयित्वा सुवासिनीम् ।। १४ ।।

कुमारिका भोजनीया ब्राह्मणा दशपंच च ।।

भक्ष्यभोज्यैर्बहुविधैर्देया तेभ्यः सुदक्षिणा ।।

ललिता प्रीतियुक्ताऽस्तु इत्युक्त्वा तान्विसर्जयेत् ।। १५ ।।

यः कश्चिदाचरेदेतद्भक्त्या ललितिकाव्रतम् ।।

नरो वा यदि वा नारी तस्य पुण्यफलं शृणु ।। १६ ।।

तन्नास्ति मानुषे लोके तस्य यन्नोपपद्यते ।।

सुखसौभाग्यसंयुक्ता गौरीलोकमवाप्नुयात् ।। १७ ।।

षष्ठ्यां जलांतरगता वरवंशपात्रे संगृह्य पूजयति या सिकताः क्रमेण ।।

नक्तं च जागरमनुद्धतगीतनृत्यैः कृत्वा ह्यसौ त्रिभुवने ललितेव भाति ।।१८।।

इति श्रीभविष्ये महापुराणे उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे ललिताषष्ठीव्रतवर्णनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः ।।४१।।

कार्तिकेयपूजावर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

येयं मार्गशिरे मासि षष्ठी भरतसत्तम ।।

पुण्या पापहरा धन्या शिवा शान्ता गृहप्रिया ।। १ ।।

निहत्य तारकं षष्ठ्यां गुहस्तारकराजवत् ।।

रराज तेन दयिता कार्त्तिकेशस्य सा तिथिः ।।

स्नानदानादिकं कर्म तस्यामक्षयमुच्यते ।।२।।

यस्यां पश्यंति गांगेयं दक्षिणापथमाश्रितम् ।।

ब्रह्महत्यादिपापैस्ते मुच्यंते नात्र संशय. ।। ३ ।।

तस्मादस्यां सोपवासः कुमारं स्वर्णसंभवम्।।

राजतं वा महाराज मृन्मयं वापि कारयेत् ।। ४ ।।

अपराह्णे ततः स्नात्वा समाचम्य यतव्रती ।।

पद्मासनस्थो गाङ्गेयं ध्यायंस्तिष्ठेत्समाधिना ।। ५ ।।

ब्राह्मणस्तु ततो विद्वान्गृहीत्वा करकं नवम् ।।

पातयेत्तस्य शिरसि धारां वै दक्षिणामुखः ।। ६ ।।

चन्द्रमण्डलभूतानां भवभूतिपवित्रिता ।।

गंगाकुमारधारेयं पतिता तव मस्तके।।७।।

एवं स्नात्वा समभ्यर्च्य भास्करं भुवनाधिप ।।

पुष्पधूपादिना पश्चात्पूजयेत्कृत्तिकासुतम् ।। ८ ।।

देव सेनापते स्कन्द कार्त्तिकेय भवोद्भव ।।

कुमार गुह गांगेय शक्तिहस्त नमोऽस्तु ते ।। ९ ।।

एभिर्न्नामपदैः पूज्य नैवेद्यं विनिवेदयेत् ।।

फलानि दक्षिणान्नानि चन्दनं मलयोद्भवम्।। ।।4.42.१ ०।।

पार्श्वस्थौ पूजयेच्छागकुक्कुटौ स्वामिवल्लभौ।।

सकलापं मयूरं च प्रत्यक्षां हिमजां तथा ।।११।।

कृत्तिकाकटकं पार्श्वे संपूज्य स्कन्दवल्लभम्।।

तेनैव नामभिर्होमः कार्यः साज्यैस्तिलैस्तथा ।। १२ ।।

एवं निर्वर्त्य विधिवत्फलमेवं युधिष्ठिर ।।

भक्षयित्वा स्वपेद्भूमौ स्वास्तृते दर्भसंस्तरे ।। ।। १३ ।।

नालिकेरं मातुलुंगं नारिंगं पनसं तथा ।।

जंबीरं दाडिमं द्राक्षां हृद्यान्याम्रफलानि च ।। १४ ।।

श्रीफलामलकं तद्वत्त्रपुसं कदलीफलम् ।।

क्रमेण भक्षयेद्राजन्संयतो नियतव्रती ।।

अलाभे कलकालौघफलमद्यादतंद्रितः ।। १५ ।।

प्रत्यक्षो हेमघटितश्छागो वा कुक्कुटोऽथवा।।

प्रातर्दद्याद्द्विजायैतत्सेनानीः प्रीयतामिति ।। १६ ।।

सेनायां स च संभूतः क्रौञ्चारिः षण्मुखो गुहः ।।

गांगेयः कार्त्तिकेयश्च स्वामी बालग्रहाग्रणीः ।। १७ ।।

छागप्रियश्शक्तिधरो द्वारो द्वादशमः स्मृतः ।।

प्रीयतामिति सर्वेषु क्रमान्मासेषु कीर्तयेत् ।। १८ ।।

ब्राह्मणान्भोजयित्वादौ पश्चाद्भुञ्जीत वाग्यतः ।।

एवं संवत्सरस्यान्ते कार्त्तिके मासि शोभने ।।१९।।

कार्त्तिकेयं समभ्यर्च्य वासोभिर्भूषणैः सह ।।

गांगेयः कार्तिकेयश्च सकृदेवैवमाचरेत् ।।4.42.२०।।

संवत्सरविधिं कृत्वा जपं होमपुरस्कृतम् ।।

दद्याद्विप्राय राजेन्द्र वाचकाय विशेषतः ।।२१।।

एते विप्राः स्मृता दिव्या भौमास्त्वन्ये द्विजातयः ।।

पालितेऽस्मिन्व्रते पार्थ तीर्णः स्याद्भवसागरात् ।।२२।।

एवं यः कुरुते भक्त्या नरो योषिदथापि वा।।

स प्राप्येह शुभं कामं गच्छतीन्द्रसलोकताम्।। ।।२३।।

सदैव पूजनीयस्तु कार्तिकेयो महीपते।।

कार्त्तिकेयादृते नान्यो राज्ञां पूज्यः प्रवक्ष्यते ।।२४।।

संग्रामं गच्छमानो यः पूजयेत्कृत्तिकासुतम्।।

स सर्वं जयते वीरो यथेन्द्रो दानवान्रणे ।।२५।।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजयेच्छंकरात्मजम्।।

पूज्यमानस्तु सद्भक्त्या सर्वान्कामान्प्रयच्छति ।।२६।।

यस्तु षष्ठ्यां नरो नक्तं कुर्याद्भारतसत्तम ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तो गांगेयस्य सदा व्रजेत् ।।२७।।

श्रुत्वैवं दक्षिणां मासं गत्वा श्रद्धासमन्वितः।

पूजयेद् देवदेवेशं स गत्वा शिवमंदिरम् ।। २८ ।।

स्कन्दं गुहं शरवणोद्भवमादिदेवं शम्भोः सुतं सदयितं गिरिराजपुत्र्याः ।।

स्वर्गे निरर्गलसुखान्यनुभूयते न सेनापतिर्भवति राज्यधुरंधुरोऽसौ ।। २९ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे तारकवधकार्त्तिकेयपूजाषष्ठी व्रतवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४२ ।।

विजयसप्तमीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

सप्तमी च यदा देव केन कालेन पूज्यते ।।

किंफला नियमः कश्चिद्वद देवकिनन्दन ।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

शुक्लपक्षे तु सप्तम्यां यदादित्यदिनं भवेत् ।।

सप्तमी विजया नाम तत्र दत्तं महा फलम् ।। २ ।।

स्नानं दानं जपो होम उपवासस्तथैव च ।।

सर्वं विजयसप्तम्यां महापातकनाशनम् ।। ३ ।।

प्रदक्षिणां यः कुरुते फलैः पुष्पै र्दिवाकरम् ।।

स सर्वगुणसंपन्नं पुत्रं प्रानोत्यनुत्तमम् ।। ४ ।।

प्रथमा नालिकेरैस्तु द्वितीया रक्तनागरैः ।।

तृतीया मातुलुंगैश्च चतुर्थी कदलीफलैः ।। ।। ५ ।।

पञ्चमी वरकूष्माण्डैः षष्ठी पक्वैस्तु तेंदुकैः ।।

वृन्ताकैः सप्तमी देया अष्टोत्तरशतेन च ।। ६ ।।

मौक्तिकैः पद्मरागैश्च नीलैः कर्केतनैस्तथा ।।

गोमेदैर्वज्रवैडूर्यैः शतेनाष्टाधिकेन तु ।। ७ ।।

अक्षोटैर्बदरैर्बिल्वैः करमर्दैः सबर्बरैः ।।

आम्राम्रातकजंबीरैर्जंबुकर्कोटिकाफलैः ।।८।।

पुष्पैर्धूपैः फलैः पत्रैर्मोदकैर्गुणकैः शुभैः ।।

एभिर्विजयसप्तम्यां भानोः कुर्यात्प्रदक्षिणाम् ।। ९ ।।

अन्यैः फलैश्च काम्यैश्च ऐक्षवैर्ग्रंथिवर्जितैः ।।

रवेः प्रदक्षिणा देया फलेन फलमादिशेत् ।। 4.43.१० ।।

न विशेन्न च संजल्पेन्न च कश्चिद्वदेदपि ।।

एकचित्ततया भानुश्चिन्तनाय प्रयच्छति ।। ११।।

वसोर्धाराप्रदातव्या भानोर्गव्येन सर्पिषा ।।

चन्द्रातपत्रं बध्नीयाज्जयं किंकिणिकायुतम् ।।१२।।

कुंकुमेन समालभ्य पुष्पधूपैश्च पूजयेत् ।।

शुभं निवेद्य नैवेद्यं ततः पश्चात्क्षमापयेत् ।।१३।।

भानो भ्रास्करमार्तण्ड चण्डरश्मे दिवाकर ।।

आरोग्यमायुर्विजयं पुत्रं देहि नमोऽस्तु ते ।। १४ ।।

उपवासेन नक्तेन तथैवायाचितेन च ।।

कृता नियमयुक्तेन या त्वियं जयसप्तमी ।। १५ ।।

रोगी विमुच्यते रोगाद्दरिद्रः श्रियमाप्नुयात् ।।

अपुत्रो लभते पुत्रं विद्या विद्यार्थिनो भवेत् ।। १६ ।।

शुक्लपक्षे यदा पार्थ सादित्यसप्तमी भवेत् ।।

तदा नक्तेन मुद्गाशी क्षपयेत्सप्त सप्तमी ।। १७ ।।

भूमौ पलाशपत्रेषु स्नात्वा हुत्वा यथाविधि ।।

समाप्ते तु व्रते दद्यात्सौवर्णं मुद्गमिश्रितम् ।। १८ ।।

मुद्गं श्रेष्ठाय विप्राय वाचकाय विशेषतः।।

सप्तम्यां सप्तिसंयुक्त आदित्येन नरोत्तम ।। १९ ।।

उपोष्य विधिनानेन मन्त्रप्राशनपूजनेः ।।

षडक्षरेण मन्त्रेण सर्वं कार्यं विजानता ।। 4.43.२० ।।

अर्चनं वह्निकार्यं च शतमष्टोत्तरं नरः ।।

समाप्ते तु व्रते पश्चात्सुवर्णेन घटापितम् ।। २१ ।।

सौवर्णं भास्करं पार्थ रुक्मपात्रगतं शुभम् ।।

रक्तांबरं च काषायं गन्धं दद्यात्सदक्षिणम् ।। २२ ।।

मन्त्रेणानेन विप्राय कर्मसिद्ध्यै द्विजातये ।।

ॐ भास्कराय सुदेवाय नमस्तुभ्य यशस्कर ।। २३ ।।

ममाद्य समीहितार्थप्रदो भव नमोनमः ।।

दानानि च प्रदेयानि गृहाणि शयनानि च ।। २४ ।।

श्राद्धानि पितृदेवानां शाश्वतीं तृप्तिमिच्छता ।।

यात्रा प्रशस्ता यातॄणां राज्ञां च जयमिच्छताम् ।।२५।।

विजयो जायतेऽवश्यं यतीनां च नृणां तदा ।।

अतोर्थं विश्रुता लोके सदा विजयसप्तमी ।। २६ ।।

एवमेषा तिथिः पार्थ इह कामप्रदा नृणाम् ।।

परत्र सुखदा सौम्या सूर्यलोकप्रदायिनी ।। २७ ।।

दाता भोगी च चतुरो दीर्घायुर्नीरुजः सुखी ।।

इहागत्य भवेद्राजा हस्त्यश्वधनरत्नवान् ।। २८ ।।

नारी वा कुरुते या तु सापि तत्पुण्यभागिनी ।।

भवत्यत्र न संदेहः कार्यः पार्थ त्वया क्वचित्।। ।। २९ ।।

स्वर्ग्या समीहितसुखार्थफलप्रदा च या मृग्यते मुनिवरैः प्रवरा तिथीनाम् ।।

सा भानुपादकमलार्चनचिंतकानां पुंसां सदैव विजया विजयं ददाति ।।4.43.३०।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे विजयसप्तमीव्रतकथनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ।।४३।। ।।

आदित्यमण्डलविधिवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

अथान्यदपि ते वच्मि दानं श्रेयस्करं परम् ।।

आदित्यमंडलं नाम सर्वाशुभविनाशनम् ।। १ ।।

यवचूर्णेन शुभ्रेण कुर्याद्गोधूमजेन वा ।।

सुपक्वं भानुबिंबाभं गुडगव्याज्यपूरितम् ।। २ ।।

संपूज्य भास्करं भक्त्या तदग्रे मंडलं शुभम् ।।

रक्तचन्दनजं कुर्यात्कुंकुमं वा विशेषतः ।। ३ ।।

मण्डलं तत्र संस्थाप्य रक्तवस्त्रैः सुपूजितम् ।।

ब्राह्मणाय प्रदातव्यं मंत्रेणानेन पांडव ।। ४ ।।

आदित्यतेजसोत्पन्नं राजतं विधिनिर्मितम् ।।

श्रेयसे मम विप्र त्वं प्रतिगृह्णेदमुत्तमम् ।। ५ ।। (इति दानमंत्रः)

कामदं धनदं धर्म्यं पुत्रदं सुखदं तव ।।

आदित्यप्रीतये दत्तं प्रतिगृह्णामि मंडलम् ।। ६ ।। ( इति प्रतिग्रहमंत्र)

एवं दत्त्वा नरो राजन्सूर्यवद्दिवि राजते ।।

सर्वकामसमृद्धार्थो मंडलाधिपतिर्भवेत् ।। ७ ।।

दातव्यं जयसप्तम्यां तदारभ्य दिनेदिने ।।

भास्करस्य महाराज शक्त्या भावेन भावितः ।। ८ ।।

गोधूमचूर्णजनितं यवचूर्णजं वा आदित्यमंडलमखण्डगुडाद्यपूर्णम् ।।

कृत्वा द्विजाय विधिवत्प्रतिपादयेद्यो भूमौ भवत्यमितमंडलमंडितोऽसौ ।। ९ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तर पर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे आदित्यमंडलविधिवर्णनं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४४ ।।

त्रयोदशवर्ज्यसप्तमीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

यामुपोष्य नरः कामान्प्राप्नोति मनसेप्सितान् ।।

तामेकां वद मे देव सप्तमीं धनसौख्यदाम् ।। १ ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

भानोर्दिने सिते पक्षे अतीते चोत्तरायणे ।।

पुन्नामाह्वय नक्षत्रे गृह्णीयात्सप्तमीव्रतम् ।। २ ।।

सव्रीहिकान्यवतिलान्सह माषमुद्गैर्गोधूममांसमधुमैथुनकांस्यपात्रम् ।।

अभ्यंजनांजन शिलातलचूर्णितानि षष्ठ्यां परं परिहरेदहनि प्रसिद्ध्यै ।। ३ ।।

देवान्मुनीन्पितृगणान्सजलाञ्जलीभिः संतर्प्य पूज्य गगनांगणहस्तभुक्तान् ।।

हुत्वानले तिलयवान्बहुशो घृताक्तान्भूमौ स्वपेद्धृदि निधाय हि तं सवित्रम् ।। ४ ।।

यानि त्रयोदश जनैरिह वर्जितानि द्रव्याणि तानि परिहृत्य परिद्विषष्ट्या ।।

संप्राश्य वर्षमेकं प्राप्नोति भारत सुखं मनसेप्सितं च ।। ५ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्ण युधिष्ठिरसंवादे त्रयोदशवर्ज्यसप्तमीव्रतं नाम पंचचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४५ ।।

कुक्कुटीमर्कटीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

लोमशो नाम विप्रर्षिर्मथुरायां गतः पुरा ।।

सोर्चितो वसुदेवेन देवक्या च युधिष्ठिर ।। १ ।।

उपविष्टः कथाः पुण्याः कथयित्वा मनोहराः ।।

ततः कथयितुं भूयः कथामेतां प्रच क्रमे ।।२।।

कंसे हते मृताः पुत्राः पुत्रा जाताः पुन. पुनः ।।

मृतवत्सा देवकि त्वं पुत्रदुःखेन दुःखिता।।३।।

यथा चन्द्रमुखी दीप्तिर्बभूव मृतपुत्रिका ।।

पश्चाच्चीर्णव्रता सैव बभूवाक्षतवत्सका ।।

त्वमेव देवकि तथा भविष्यसि न संशयः ।।४।।

।। देवक्युवाच ।। ।।

का सा चन्द्रमुखी ब्रह्मन्बभूव बहु पुत्रिका ।। ५ ।।

चरितं किं व्रतवरं बहुसंततिकारकम् ।।

सतां सदर्थकरणं सौभाग्यारोग्यवर्द्धनम् ।। ६ ।।

।। लोमश उवाच ।। ।।

अयोध्यायां पुरा राजा नुहुषो नाम विश्रुतः ।।

तस्य राज्ञो महादेवी नाम्ना चन्द्रमुखी पुरा ।। ७ ।।

पुरोहितस्य तस्यैव पत्न्यासीन्मानमानिका ।।

तयोरासीद्दृढा प्रीतिः स्पृहणीया परस्परम् ।। ८ ।।

अथापि तेपि मित्रिण्यौ स्नानार्थं सरयूजले ।।

प्राप्ते प्राप्ताश्च तत्रैव बह्व्यश्च नगराङ्गनाः ।। ९ ।।

स्नात्वा तु मंडल चक्रुः स्वपतेर्व्यक्तरूपिणः ।।

लेखयित्वा शिवं शांतमुमया सह शंकरम् ।। 4.46.१० ।।

गन्धपुष्पाक्षतैर्भक्त्या पूजयित्वा यथाविधि ।।

प्रणम्य गंतुकामास्ताः पृष्टास्ताभ्यां नरस्त्रियः ।। ११ ।।

ता ऊचुः शङ्करोऽस्माभिः पार्वत्या सह पूजितः ।।

स्वर्णसूत्रमयस्तंतुः शिवायात्मा निवे दितः ।। १२ ।।

धारामयमिदं तावद्यावत्प्राणावधारणम् ।।

तासां तु वचनं श्रुत्वा मित्रिण्यौ तेऽपि भारत ।। १३ ।।

तस्यैव समयं तत्र बद्ध्वा दोर्भ्यां तु दोरकैः ।।

ततस्ताः स्वगृहाञ्जग्मुः स्वसखीभिः समावृताः ।। १४ ।।

कालेन महता यातं तस्या वै तद्व्रत नृप ।।

चंद्रवत्याः प्रमत्ताया विस्मृतः स तु दोरकः ।। १५ ।।

मृता कैश्चिदहोरात्रैः सा बभूव प्लवङ्गमी ।।

मानी च कुक्कुटी जाता प्रायः संनिकटञ्चरे ।। ।। १६ ।।

तथैव जाते मित्रिण्यौ पूर्वजातिस्मरे तथा ।।

संभूय भूपसमयं प्राग्भूतं चक्रतुः पुनः ।। १७ ।।

तद्दिने तत्र संप्राप्ते पुनः काले न ते मृते ।।

तत्रैव मात्रके देशे जाते गोकुलसंयुते ।। १८ ।।

राज्ञो जाया बभूवाथ पृध्वीनाथस्य वा पुनः ।।

ईश्वरी नाम विख्याता राज्ञी राजेंद्रवल्लभा ।। १९ ।।

अग्निमीला द्विजस्याभूद्भार्या भूषणनामिका ।।

पुरोहितस्य कालेन कुक्कुटी बहुपुत्रिणी ।। 4.46.२० ।।

जातिस्मरा पद्महस्ता अष्टपुत्रा मृतप्रजा ।।

पुनर्निरन्तरा प्रीतिर्बभूवाथ तयोर्नृप ।। २१ ।।

तत्रेश्वरी पुत्रमेकं प्रसूता चैव रोगिणम् ।।

नववर्षस्तु पञ्चत्वमगात्स च युधिष्ठिर ।। २२ ।।

ततस्तां भूषणां द्रष्टुमथैषा पुत्रदुःखिता ।।

सखीभावादतिस्नेहात्सर्वपुत्रसमन्विता ।।

अमुक्ताभरणा नित्यं स्वभावेनैव भूषिता ।। २३ ।।

तां दृष्ट्वा पुत्रिणीं भव्यां प्रजज्वालेश्वरी रुषा ।।

ततो गृहं प्रेष्य च तां सखीं वै तीव्रमत्सरा ।। २४ ।।

चिन्तयामास सा रात्र्यां तस्याः पुत्रवधं प्रति ।।

हताहताश्च तत्पुत्रा पुनर्जीवन्त्यनामयाः ।। २५ ।।

कदाचिदाहूय सखीं भूषणां पुरतः स्थिताम् ।।

ईश्वरी प्राह किमिदं सखि पुण्यं त्वया कृतम् ।। २६ ।।

येन ते निहताः पुत्राः पुनर्जीवन्ति नो भयम् ।।

बहुपुत्रा जीववत्सा अमुक्ताभरणा कथम् ।।

शोभसेऽभ्यधिकं भद्रे विद्युत्सौदामिनीव हि ।। २७ ।।

।। भूषणोवाच ।। ।।

भद्रे भाद्रपदे मासि सप्तम्यां सलिलाशये ।।

स्नात्वा शिवमंडलके लेखयित्वा सहांबिकम् ।। २८ ।।

भक्त्या संपूज्य समयं कुर्याद्बद्ध्वा करे गुणम् ।।

यावज्जीवं मया तावच्छिवस्यात्मा निवेदितः ।। २९ ।।

इत्येवं समयं कृत्वा ततःप्रभृति दोरकम् ।।

स्वर्णरौप्यमयं वापि करशाखासु धारयेत् ।। 4.46.३० ।।

मंडकं वेष्टिकां दयाच्छ्वश्रूपक्षे द्विजे तु वा ।।

स्वयं च ता न भोक्तव्या व्रतभंगभयात्सखि ।। ३१ ।।

परितो मुद्रिका रौप्या सौवर्णीं च युधिष्ठिर ।।

ताम्रपात्रोपरि स्थाप्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।। ३२ ।।

सोहालकानि कांसारं दद्याद्भुञ्जीत च स्वयम् ।।

मण्डलं सद्म वित्तं च शिवं शक्तिसमन्वितम् ।। ३३ ।।

सम्पूज्य सखि दुष्प्राप्यं त्रैलोक्येऽपि न विद्यते ।।

तदेवं समयः पूर्वं त्वया सह मया कृतः ।। ३४ ।।

स मया पालितो भक्त्या ततोऽहं सुस्थिता सखि ।।

त्वया स भग्नः समयो दर्पात्त्यक्तः शरीरयोः ।। ३५ ।।

तेन सन्ततिविच्छिन्ना राज्येपि सति दुःखिता ।।

एष प्रभावः कथितो व्रतस्यास्य मया तव ।। ३६ ।।

अर्द्धं तव प्रदास्यामि तस्य धर्मस्य सुव्रते ।।

सखीभावात्प्रतीच्छ त्वं नात्र कार्या विचारणा ।। ३७ ।।

इत्युक्त्वा प्रतिजग्राह व्रतदानफलं ततः ।।

बभूव सुप्रजाः साध्वी मोक्षं प्राप सुरेश्वरी ।। ३८ ।।

व्रतस्यास्य प्रभावेण सपुत्रा त्वं च देवकि ।।

भविष्यसि त्रिलोकेशं पुत्रं च जनयिष्यसि ।। ३९ ।।

इत्येवं कथयित्वास्यै लोमशो मुनिपुंगवः ।।

जगाम नभसा पार्थ मयाऽप्येतत्तवोदितम्।। 4.46.४० ।।

ये चरिष्यंति मनुजा व्रतमेतद्युधिष्ठिर ।।

कृकवाकुप्रसङ्गाख्यं देवक्या चरितं शुभम् ।। ४१ ।।

तेषां सन्ततिविच्छेदो न कदाचिद्भविष्यति ।।

स्त्रियश्च याश्चरिष्यंति व्रतमेतत्सुतप्रदम् ।।

मर्त्यलोके सुखं स्थित्वा यास्यंति शिवमंदिरम् ।। ४२ ।।

यः कुक्कुटीव्रतवरं प्लवगीसमेतं चक्रे चराचरगुरुं हृदये निधाय ।।

तद्व्याकरोति कलुषौघविघातरक्षां सा स्त्री युवां भवति शोभनगीतवत्सा ।। ४३ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे कुक्कुटीमर्कटीव्रतवर्णनं नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४६ ।।

उभयसप्तमीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सप्तमीकल्पमुत्तमम् ।।

माघमासात्समारभ्य शुक्लपक्षे युधिष्ठिर ।।१।।

सप्तम्यां कुरु संकल्पमहोरात्रे व्रते नृप ।।

वरुणेत्यर्चयित्वा तु ब्रह्मकूर्चं तु कारयेत् ।। २ ।।

अष्टम्यां भोजयेद्विप्रांस्तिलपिष्टं गुडौदनम् ।।

अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।। ३ ।।

सप्तम्यां फाल्गुने मासि सूर्यमित्यभिपूजयेत् ।।

वाजपेयस्य यज्ञस्य यथोक्तं लभते फलम् ।। ४ ।।

सप्तम्यां चैत्रमासे तु वेदांशुमभिपूजयेत् ।।

उक्थाध्वरसमं पुण्यं नरः प्राप्नोति भक्तिमान् ।। ५ ।।

वैशाखस्य तु सप्तम्यां धातारमभिपूजयेत् ।।

पशुबंध्वध्वरे पुण्यं सम्यक्प्राप्नोति मानवः ।। ६ ।।

सप्तम्यां ज्येष्ठमासस्य इन्द्र इत्यभिपूजयेत् ।।

वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति दुर्ल्लभम्।।७।।

आषाढमासे सप्तम्यां पूजयित्वा दिवाकरम् ।।

बहुवर्णस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम् ।। ८ ।।

सप्तम्यां श्रावणे मासि मातापि नाम पूजयेत्।।

सौत्रामणिफलं सम्यक्प्राप्नोति पुरुषः शुभम् ।। ९ ।।

रविं प्रौष्ठपदे मासे सप्तम्यामर्चयेच्छुचिः ।।

तुलापुरुषदानस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।। ।।। 4.47.१० ।।

आश्वयुक्छुक्लसप्तम्यां सवितारं प्रपूज्य च ।।

गोसहस्रप्रदानस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।। ११ ।।

कार्तिके शुक्लसप्तम्यां दिनेशं सप्तवाह नम्।।

योऽभ्यर्चयति पुण्यात्मा पौंडरीकं स विन्दति ।। १२ ।।

भानुं मार्गसिते पक्षे पूजयित्वा विधानतः ।।

राजसूयस्य यज्ञस्य फलं दशगुणं भजेत् ।। १३ ।।

भास्करं पौषमासे तु पूजयित्वा यथाविधि ।।

नरमेघस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम् ।। १४ ।।

तदेव कृष्णसप्तम्यां नाम संपूजयेद्बुधः ।।

सोपवासः प्रयत्नेन वर्षमेकं युधिष्ठिर ।।

पश्चात्समाप्ते नियमे सूर्ययागं समाचरेत् ।। १५ ।।

शुचिर्भूमौ समे देशे लेपयेद्रक्तच न्दनैः ।।

एकहस्तं द्विहस्तं वा चतुर्हस्तमथापि वा ।। १६ ।।

सिंदूरगैरिकाभ्यां च सूर्यमण्डलमालिखेत् ।।

रक्तपुष्पैः सपद्मैश्च धूपैः कुन्दुरकादिभिः ।।

सम्पूज्य दद्यान्नैवेद्यं विचित्रं घृतपाचितम् ।। १७ ।।

पुरतः स्थापयेत्कुम्भान्सहिण्यान्नसंयुतान् ।।

अग्निकार्यं ततः कुर्यात्समभ्युक्ष्य हुताशनम् ।। १८ ।।

आकृष्णेनेति मंत्रेण समिद्भिश्चार्कसंभवैः ।।

तिलैराज्यगुडोपेतेर्दद्याद्दशशताहुतीः ।। १९ ।।

ततस्तु दक्षिणा देया ब्राह्मणानां युधिष्ठिर ।।

भोजयित्वा रक्तवस्त्रैः शुक्लान्यपि पिधापयेत्।। 4.47.२० ।।

द्वादशात्र प्रशंसंति गावो वस्त्रान्विताः शुभाः।।

छत्रोपानहयुग्मं च एकैकाय प्रदापयेत् ।।

एवं विसृज्य तान्विप्रान्स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ।। २१ ।।

य एवं कुरुते पार्थ सप्तमीव्रतमुत्तमम् ।।

नीरुजो रूपवान्वाग्ग्मी दीर्घायुश्चैव जायते ।। २२ ।।

सप्तम्यां सोपवासस्तु भानोः पश्यंति ये मुखम् ।।

सर्वपापविनिर्मुक्ताः सूर्यलोकमवाप्नुयुः ।। २३ ।।

व्रतमेतन्महाराज सर्वाशुभविनाशनम् ।।

सर्वदुष्टप्रशमनं शरीरारोग्यकारकम् ।।

सूर्यलोकप्रदं चांते प्राहैवं नारदो मुनिः ।। २४ ।।

ये सप्तमीमुपवसंति सितासितां च नामाक्षरैरहिमदीधितिमर्चयंति ।।

ते सर्वरोगरहिताः सुखिनः सदैव भूत्वा रवेरनुचराः सुचिरं भवंति ।। २५ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे उभयसप्तमीव्रतवर्णनं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४७ ।।

कल्याणसप्तमीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।।

भगवन्दुर्गसंसारसागरोत्तारकारकम् ।।

किञ्चिद्व्रतं समाचक्ष्व स्वर्गारोग्यसुखप्रदम् ।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

यदा तु शुक्लसप्तम्यामादि त्यस्य दिनं भवेत् ।।

तदा सा तु महापुण्या विजया तु निगद्यते ।।२।।

प्रातर्गव्येन पयसा स्नानमस्यां समाचरेत् ।।

शुक्लांबरधरः पद्ममक्षतैः परिक ल्पयेत् ।।३।।

प्राङ्मुखोष्टदलं मध्ये तद्विचित्रां च कर्णिकाम् ।।

सर्वेष्वपि दलेष्वेव विन्यसेत्पूर्वतः क्रमात् ।।४।।

पूर्वेण तपनायेति मार्तण्डायेति वै नमः ।।

याम्ये दिवाकरायेति विधात्रे नैर्ऋतेन च ।।५।।

पश्चिमे वरुणायेति भास्करायेति वानिले ।।

सौम्ये च वरुणायेति रवयेत्यऽष्टमे दले ।।६।।

आदावंते च तन्मध्ये नमोऽस्तु परमात्मने ।।

मंत्रैरेवं समभ्यर्च्य नमस्कारांतदीपितैः ।।७।।

शुक्लवस्त्रफलैर्भक्ष्यैर्धूपमाल्यानुलेपनैः ।।

स्थंडिले पूजयेद्भक्त्या गुडेन लवणेन च ।।८।।

ततो व्याहृतिहोमेन विभज्य द्विजपुङ्गवान् ।।

शक्तितस्तर्पयेद्भक्त्या गुडक्षीरघृतादिभिः ।।९।।

तिलपात्रं हिरण्यं च गुरवे च निवेदयेत् ।।

एवं नियमकृत्स्नात्वा प्रातरुत्थाय मानवः ।।4.48.१०।।

कृतस्नानजपो विप्रैः सहैव घृतपायसम् ।।

भुक्त्वा च वेदविद्वद्भिर्बैडालव्रतव र्जितैः ।। ११ ।।

एवं संवत्सरस्यांते कृत्वैतदखिलं नृप ।।

उद्यापयेद्यथाशक्ति भास्करं संस्मरन्हृदि ।। १२ ।।

घृतपात्रं सकरकं सोदकुम्भं निवेद येत् ।।

वस्त्रालंकारसंयुक्तां सुवर्णास्यां पयस्विनीम् ।। १३ ।।

एकामपि प्रदद्याद्गां वित्तहीनो विमत्सरः ।।

वित्तशाठ्यं न कुर्वीत ततो मोहात्पत त्यधः ।। १४ ।।

अनेन विधिना यस्तु कुर्यात्कल्याणसप्तमीम् ।।

शृणुयाद्वा पठेद्वापि सोऽपि पापैः प्रमुच्यते ।। १५ ।।

यश्चाष्टपत्रकमलोदरकर्णिकायां संपूजयेत्कुसुमधूपविलेपनायैः ।।

षष्ठ्याः परेहनि नवार्तिहरं दिनेशं कल्याणभाजनमसौ भवते हि जंतुः ।। १६ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे कल्याणसप्तमीव्रतवर्णनं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४८ ।।

शर्करासप्तमीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

शर्करासप्तमीं वक्ष्ये सर्वकल्मषनाशिनीम् ।।

आयुरारोग्यमैश्वर्यं ययानंतं प्रजायते ।। १ ।।

माधवस्य सिते पक्षे सप्तम्यां श्रद्धयान्वितः ।।

प्रातः स्नात्वा तिलैः शुद्धैः शुक्लमाल्यानुलेपनैः ।। २ ।।

स्थंडिले पद्ममालिख्य कुंकुमेन सकर्णिकम् ।।

तस्मिन्नमः सवित्रेति गन्धपुष्पं निवेदयेत्।।३।।

स्थापयेदुदकुंभं च शर्करापात्रसंयुतम् ।।

रक्तवस्त्रैः स्वलंकृत्य शुक्लमाल्यानुलेपनैः ।। ४ ।।

सुवर्णाश्वसमायुक्तं मंत्रेणानेन पूजयेत् ।।

विश्वेदेवमयो यस्माद्वेदवादीति पठ्यते ।। ५ ।।

त्वमेवामृतसर्वस्वमतः पाहि सनातन ।।

सौरसूक्तं जपंस्तिष्ठेत्पुराणश्रवणेन वा ।। ६ ।।

अहोरात्रे गते पश्चादष्टम्यां कृतनित्यकः ।।

सर्वं च वेदविदुषे ब्राह्मणायोपपादयेत् ।।७।।

भोजयेच्छक्तितो विप्राञ्छर्कराघृतपायसैः ।।

भुञ्जीत तैललवणं स्वयमप्यथ वाग्यतः ।। ।। ८ ।।

अनेन विधिना सर्वं मासिमासि समाचरेत् ।।

वत्सरांते पुनर्दद्याद्ब्राह्मणाय समाहितः ।। ९ ।।

शयनं वस्त्रसंवीतं शर्कराकलशान्वितम् ।। ।

सर्वोपस्करसंयुक्तं तथैकां गां पयस्विनीम् ।। 4.49.१० ।।

गृहं च शक्तितो दद्यात्समस्तोपस्करान्वितम् ।।

सहस्रेणापि निष्काणां कृत्वा दद्याच्छतेन वा ।।। ११ ।।

दशभिर्द्वित्रिभिर्निष्कैस्तदर्धेनापि भक्तितः ।।

सुवर्णाश्वः प्रदातव्यः पूर्ववन्मंत्रवाचनम् ।। १२ ।।

वित्तशाठ्यं न कुर्वीत कुर्वन्दोषान्स मश्नुते ।।

अमृतं पिबतो वक्त्रात्सूर्यस्यामृतबिन्दवः।।१३।।

निपेतुरेत उत्थाय शालिमुद्गेक्षवः स्मृताः ।।

शर्करा च परं तस्मादिक्षुरसोद्भवा मता।।१४।। ।

इष्टा रवेरतः पुण्या शर्करा हव्यकव्ययोः ।।

शर्करासप्तमी चैषा वाजिमेधफलप्रदा ।। १५ ।।

सर्वे ह्युपशमं यांति पुनः संततिवर्द्धिनी ।।

यः कुर्यात्परया भक्त्या स परं ब्रह्म गच्छति ।। १६ ।।

कल्पमेकं वसेत्स्वर्गे ततो याति परं पदम् ।। १७ ।।

इदमनघ शृणोति यः स्मरेद्वा परिपठतीह सुरेश्वरस्य लोके ।।

मतिमपि च ददाति यो जनानाममरवधूजनकिन्नरैः स पूज्यः ।। १८ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्ण युधिष्ठिरसंवादे शर्करासप्तमीव्रतवर्णनं नामैकोनपंचाशत्तमोऽध्यायः ।। ४९ ।।

कमलासप्तमीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

अतःपरं प्रवक्ष्यामि तद्वत्कमलसप्तमीम् ।।

यस्याः संकीर्तनादेव तुष्यतीह दिवाकरः ।। १ ।।

वसंतेऽमलसप्तम्यां स्नातः सन्गौरसर्षपैः ।।

तिलपात्रे च सौवर्णं निधाय कमलं शुभम् ।। २ ।।

वस्त्रयुग्मवृतं कृत्वा गंधपुष्पैरथार्चयेत्।।

नमस्ते पद्महस्ताय नमस्ते विश्वधारिणे।।३।।

दिवाकर नमस्तुभ्यं प्रभाकर नमोऽस्तु ते ।।

ततो द्विकालवेलायामुदकुंभसमन्वितम् ।। ४ ।।

विप्राय दद्यात्संपूज्य वस्त्रमाल्यविभूषणैः ।।

अहोरात्रे गते पश्चादष्टम्यां भोजयेद्द्विजान्।। ५।।

यथाशक्त्याथ भुञ्जीत विमांसं तैलवर्जितम् ।।

अनेन विधिना शुक्लसप्तम्यां मासिमासि च ।। ६ ।।

सर्वं समाचरेद्भक्त्या वित्त शाठ्यविवर्जितः ।।

व्रतांते शयनं दद्यात्सुवर्णकमलान्वितम् ।।७।।

गावं स दद्याच्छक्त्या तु सुवर्णाढ्यां पयस्विनीम्।।

भाजनासनदीपादीन्दद्यादिष्टानुपस्करान् ।। ८ ।।

अनेन विधिना यस्तु कुर्यात्कमलसप्तमीम् ।।

लक्ष्मीमनन्तामभ्येत्य सूर्यलोके च मोदते ।। ९ ।।

कल्पेकल्पे तथा लोकान्सप्त गत्वा पृथक्पृथक् ।।

अप्सरोभिः परिवृतस्ततो याति पराङ्गतिम् ।। 4.50.१० ।।

यः पश्यतीदं शृणुयान्मुहूर्तं पठेच्च भक्त्या सुमतिं ददाति ।।

सोऽप्यत्र लक्ष्मीमचलामवाप्य गन्धर्वविद्याधरलोकमेति ।। ११ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे कमलासप्तमीव्रत वर्णनं नाम पंचाशत्तमोऽध्यायः ।। ५० ।।

शुभसप्तमीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

अन्यामपि प्रवक्ष्यामि शोभनां शुभसप्तमीम् ।।

यामुपोष्य नरो रोगाच्छोकदुःखात्प्रमुच्यते ।। १ ।।

पुण्य आश्वयुजे मासि कृतस्नानः पयः शुचिः ।।

वाचयेत ततो विप्रानारभेच्छुभसप्तमीम् ।। २ ।।

कपिलां पूजयेद्भक्त्या गन्धमाल्यानुलेपनैः ।।

नमामि सूर्यसंभूतामशेषभुवनालयाम् ।। ३ ।।

त्वामहं शुभकल्याणशरीरां सर्वसिद्धये ।।

अथाहृत्य तिलप्रस्थं ताम्रपात्रेण संयुतम् ।। ४ ।।

काञ्चनं वृषभं तद्वद्वस्त्रमाल्यगुडान्वितम् ।।

दद्याद्विकालवेलायामर्यमा प्रीयतामिति ।। ५ ।।

पञ्चगव्यं च संप्राश्य स्वप्याद्भूमौ विमत्सरः ।।

ततः प्रभाते संजाते भक्त्या संतर्पयेद्द्विजान् ।। ६ ।।

अनेन विधिना दद्यान्मासिमासि सदा नरः ।।

वाससी वृषभं हैमं तद्वद्धेनोस्तु पूजनम् ।। ७ ।।

संवत्सरांते शयनमिक्षुदण्डगुडान्वितम् ।।

सोपधानकविश्रामं भाजनासनसंयुतम् ।। ८ ।।

ताम्रपात्रं तिलप्रस्थं सौवर्णवृषसंयुतम् ।।

दद्याद्वेदविदे सर्वं विश्वात्मा प्रीयतामिति ।। ९ ।।

अनेन विधिना राजन्कुर्याद्यः शुभसप्तमीम् ।।

तस्य श्रीर्विमला कीर्तिर्भ वेजन्मनिजन्मनि ।। 4.51.१० ।।

अप्सरोगणगन्धर्वैः पूज्यमानः सुरालये ।।

वसेद्गणाधिपो भूत्वा यावदाभूतसंप्लवम् ।। ११ ।।

स कल्पादवतीर्णस्तु सप्तद्वीपाधिपो भवेत्।।

ब्रह्महत्यासहस्रस्य भ्रूणहत्याशतस्य च ।। १२ ।।

नाशङ्करोति पुण्येयं कृता वै शुभसप्तमी ।। १३ ।।

इमां पठेद्यः शृणुया न्मुहूर्तं वीक्षेत संगादपि दीयमानम् ।।

सोऽप्यत्र संबाध्य विमुक्तदेहः प्राप्नोति विद्याधरनायकत्वम् ।।१८ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तर पर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे शुभसप्तमीव्रतनिरूपणं नामैकपंचाशत्तमोऽध्यायः ।। ५१।।

स्नपनसप्तमीव्रतवर्णनम्

युधिष्ठिर उवाच ।।

किमुद्वेगाद्भवेत्कृत्यमलक्ष्मीः केन हन्यते ।।

मृतवत्सादिकार्येषु दुःस्वप्ने च किमिष्यते ।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

पुरा कृतानि पापानि फलंत्यत्र युधिष्ठिर।।

रोगर्दौर्गत्यरूपेण तथैवेष्टविघातनैः ।। २ ।।

तद्विघाताय वक्ष्यामि सदा कल्याणसप्तमीम् ।।

सप्तमीस्नपनं नाम व्याधिपीडाविनाशनम् ।। ३ ।।

बालानां मरणं यत्र क्षीरपानं प्रशस्यते ।।

तद्वद्वृद्धातुराणां च यौवने वापि वर्तताम् ।।४।।

शान्तये तत्र वक्ष्यामि मृतवत्सादिके च यत् ।।

एतदेवाद्भुतोद्वेगचिंताविभ्रममानसम् ।।५।।

वराहकल्पे संप्राप्ते मनोर्वैवस्वतेंऽतरे।।

कृते युगे महाराज हैहयो रूपवर्द्धनः ।।६।।

आसीन्नृपोत्तमः पूर्वं कृतवीर्यः प्रतापवान् ।।

स सप्तद्वीपमखिलं पालयामास भूतलम् ।।७।।

यावद्वर्षसहस्राणि सप्तसप्तति भारत।।

जातमात्रं च तस्याथ शुभं पुत्रशतं किल ।।८।।

यवनस्य तु शापेन विनाशमगमत्पुरा ।।

कृतवीर्यः समाराध्य सहस्रांशुं दिवाकरम् ।।९।।

उपवासव्रतैर्दिव्यैर्वेदसूक्तैश्च भारत ।।

दर्शयामास चात्मानं कृतवीर्यस्य भानुमत् ।।4.52.१ ०।।

कृतवीर्येण वै पृष्टः प्रोवाचेदं बृहस्पतिः ।।

अतिक्लेशेन महता पुत्रस्तव नराधिप ।।११।।

भविष्यति चिरंजीवी किं तु कल्मषनाशनम् ।।

सप्तमीस्नपनं वाप्यां कुरु पापविनष्टये ।। १२ ।।

जातस्य मृतवत्सायाः सप्तमे मासि भूपते ।।

गृहताराबलं लब्ध्वा कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् ।।१३।।

बालस्य जन्मनक्षत्रं वर्जयेत्तां तिथिं बुधः ।।

सद्वृद्धातुरगाणां तु कृतं स्यादिति तेषु च ।।१४।।

गोमयेनोपलिप्तायां भूमावेकाग्रचित्तवान् ।।

तंडुलै रक्तशालेयैर्वरुणाक्षीरसंयुतम् ।।१५।।

निर्वपेत्सूर्यमुद्गाभ्यां मातृभ्योपि विधानतः ।।

कीर्तयेत्सूर्यदैवत्यं सप्तार्चिषि घृताहुतीः ।।१६।।

जुहुयाद्रुद्रसूक्तेन तद्वद्रुद्राय भारत ।।

होतव्याः समिधश्चात्र तत्र वार्कपलाशजाः ।।१७।।

यवकृष्णतिलैर्होमः कर्तव्योष्टशतं पुनः ।।

हुत्वा स्नानं च कर्तव्यं मध्ये गांगेन धीमता ।। १८ ।।

विप्रेण वेदविदुषा विधिवद्दर्भपाणिना ।।

स्थापयित्वा चतुष्कोणे चतुष्कुंभान्प्रशोभनान् ।। १९ ।।

पञ्चमं च पुनर्मध्ये चाक्षतेन विभूषितम् ।।

स्थापयेद्दर्पणाक्रांतं सप्तर्षिणाभिमंत्रितम् ।। 4.52.२० ।।

सौरेण तीर्थतोयेन पूर्णचन्द्रमलान्वितम् ।।

सर्वान्सर्वौषधियुतान्पञ्चभंगजलान्वितान् ।। २१ ।।

पंचरत्नफलैर्युक्ताञ्छाखाभिरपि वेष्टितान् ।।

गजाश्वरथ्याराजद्वार्वल्मीकाद्ध्रदगोकुलात् ।। २२ ।।

सुशुद्धां मृदमानीय सर्वेष्वेव विनिक्षिपेत् ।।

चतुर्ष्वपि च कुंभेषु रत्नगर्भेषु मध्यमम् ।। २३ ।।

गृहीत्वा ब्राह्मणं चात्र सौरान्मन्त्रानुदीरयेत् ।।

नारीभिः सप्तसंख्याभी रथाङ्गाङाभिरत्र च ।। २४ ।।

भोजिताभिर्यथाशक्ति माल्यवस्त्रविभूषणैः ।।

सविप्राभिश्च कर्तव्यं मृतवत्साभिषेचनम्।। २५ ।।

दीर्घायुरस्तु बालोऽयं जीवपुत्रा च भाविनी ।।

आदित्यचन्द्रमासार्धं ग्रहनक्षत्रमण्डलम् ।। २६ ।।

शक्रः सलोकपालो वै ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः ।।

एते चान्ये च वै देवाः सदा पांतु कुमारकम् ।। २७ ।।

माशनिर्मा स हुतभुङ्मा च बालग्रहा क्वचित् ।।

पीडां कुर्वंतु बालस्य मा मातृजनकस्य वै ।। ।। २८ ।।

ततः शुक्लाम्बरधराः कुमारं पतिसंयुताः ।।

सप्तकं पूजयेद्भक्त्या पुष्पैर्गन्धैः फलैः शुभैः ।। २९ ।।

काञ्चनीं च ततः कृत्वा तिलपात्रोपरि स्थिताम् ।।

प्रतिमां धर्मराजस्य गुरवे विनिवेदयेत् ।। 4.52.३० ।।

वस्त्रकाञ्चनरत्नौघैर्भक्ष्यैः सघृतपायसैः ।।

पूजयेद्ब्राह्मणास्तद्वद्वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् ।।

भुक्त्वा च गुरुणा चेयमुच्चार्या मंत्रसंततिः ।। ३१ ।।

दीर्घायुरस्तु बालोऽयं यावद्वर्षशतं सुखी ।।

यत्किञ्चिदस्य दुरितं तत्क्षिप्तं वड वामुखे ।। ३२ ।।

ब्रह्मा रुद्रो विष्णुः स्कन्दो वायुः शक्रो हुताशनः ।।

रक्षंतु सर्वे दुष्टेभ्यो वरदा यांतु सर्वदा ।।३३।।

एवमादीनि चान्यानि वदतः पूजयेद्गुरून् ।।

शक्तितः कपिलां दत्त्वा प्रणिपत्य विसर्जयेत् ।।३४।।

चरुं च पुत्रसहिता प्रणम्य रविशंकरौ ।।

हुतशेषं तदानीयादादित्याय नमोऽस्तु ते ।। ३५ ।।

अयमेवाद्भुतं योगो ह्यद्भुतेषु च शस्यते ।।

कर्तुर्जन्मनि वृक्षाणां देवान्त्संपूजयेत्तदा ।।

शांत्यर्थं शुक्लसप्तम्यामेतत्कुर्वन्न सीदति ।। ३६ ।।

पुण्यं पवित्रमायुष्यं सप्तमीस्नपनं रविः ।।

कथयित्वा नरश्रेष्ठ तत्रैवांतरधीयत ।। ३७ ।।

स चानेन विधानेन कार्तवीर्योऽर्जुनो नृपः ।।

संवत्सराणामयुतं शशास पृथिवीमिमाम् ।।३८।।

आरोग्यं भास्कारादिच्छेद्धनमिच्छेद्धुताशनात् ।।

शंकराज्ज्ञानमिच्छेत्तु गतिमिच्छेज्जनार्दनात् ।। ।। ३९ ।।

एतन्महापातकनाशनं स्यादप्यक्षयं वेदविदः पठंति ।।

शृणोति यश्चैनमनन्यचेतास्तस्यापि सिद्धिं मुनयो वदंति ।। 4.52.४० ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे स्नपनसप्तमीव्रतवर्णनं नाम द्विपंचाशत्तमोऽध्यायः ।।५२।।

अचलासप्तमीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।।

अध्रुवेण शरीरेण सुपक्वेनापि किं फलम् ।।

माघस्नानविहीनेन यत्त्यक्तं यदुनन्दन ।। १ ।।

प्रातःस्नानासमर्थानां शरीरं पश्य देहिनाम् ।।

किं तेन वद कर्तव्यं माघे संसारभीरुणा ।। २ ।।

कायक्लेशसहा नार्यो न भवंति यदूत्तम ।।

सौकुमार्यं शरीरस्य अचलत्वात्तथैव च ।। ३ ।।

कथं च ताः सुरूपाः स्युः सुभगाः सुप्रजास्तथा ।।

सुकृतस्येह पुण्यस्य सर्वमेतत्फलं यतः ।। ४ ।।

अल्पायासेन सुमहद्येन पुण्यमवाप्यते ।।

स्त्रीभिर्माघे मम ब्रूहि स्नानं तत्त्वं रमाधव ।।५।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

श्रूयतां पांडवश्रेष्ठ रहस्यमृषिभाषितम्।।

यन्मया कस्यचिन्नोक्तमचलासप्तमीव्रतम् ।। ।। ६ ।।

वेश्या चेन्दुमती नाम रूपौदार्यगुणान्विता ।।

आसीत्कुरुकुलश्रेष्ठ मगधस्य विलासिनी ।। ७ ।।

तनुमध्या सुजघना पीनोन्नतपयोधरा ।।

सम्यग्विभक्तावयवा पूर्णचन्द्रनिभानना ।। ८ ।।

सौंदर्यं सौकुमार्यं च तस्याः कामेन गीयते ।।

यस्याः संदर्शनादेव कामः कामातुरो भवेत् ।।९।।

मूर्तिः शशधरस्येव नयनानन्दकारिणी ।।

वशीकरणविद्येव सर्वलोकमनोहरा ।। 4.53.१० ।।

एकस्मिन्दिवसे प्रातः सुमुखस्थितया तया ।।

चिंतिता हृदये राजन्त्संसारस्यानवस्थितिः ।। ११ ।।

सन्निमज्य जगदिदं विषये कायसागरे ।।

जन्ममृत्युजराग्राहं न कश्चिदवबुद्ध्यते ।। १३ ।।

अपाको भूतभाण्डानां धातृशिल्पिविनिर्मितम् ।।

स्वकर्मेंधनसंवीतं पच्यते बालवह्निना ।। १३ ।।

ये यांति दिवसाः पुंसां धर्मकामार्थवर्जिताः ।।

न ते पुनरिहायांति हरभक्ता नरा यथा ।। १४ ।।

स्नानं दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् ।।

यस्मिन्दिने न क्रियते वृथा स दिवसो नृणाम् ।। ।। १५ ।।

पुत्राणां दारगृहकसमासक्तं हि मानसम्।।

वृकीवोरणमासाद्य मृत्युर्द्वाराय गच्छति ।। १६ ।।

इत्येवं चिंतयित्वा तु वेश्या चेन्दुमती ततः।।

वशिष्ठस्याश्रमं पुण्यं जगाम गजगामिनी ।। १७ ।।

वशिष्ठमृषिमासीनं प्रणम्य विनयात्ततः ।।

कृताञ्जलिपुटा भूत्वा इदं वचनमब्रवीत् ।। १- ।।

।। इन्दुमत्युवाच ।।

दशसूनासमश्चक्री दशचक्रिसमो ध्वजः ।।

दशध्वजसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः ।।१९।।

मया न दत्तं न हुतं नोपवासो व्रतं कृतम् ।।

भक्त्या न पूजितः शम्भुः श्रितो नैको धनी नरः ।। 4.53.२० ।।

सांप्रतं वर्तमानाया व्रतं किंचिद्वदस्व मे ।।

येन दुःखांबुपापौघादुत्तरामि भवार्णवात् ।। २१ ।।

एतदस्याः सुबहुशः श्रुत्वा धर्मं परंतपः ।।

वशिष्ठः कथयामास महाकारुणिको मुनिः ।। २२ ।।

।। वशिष्ठ उवाच ।। ।।

माघस्य सितसप्तम्यां सर्वकामफलप्रदम् ।।

तपःसौभाग्यजननं स्नानं तव वरानने ।।२३।।

कृत्वा षष्ठ्यामेकभक्तं सप्तम्यां निश्चलं जलम् ।।

रात्र्यंते चालयेथास्त्वं दत्त्वा शिरसि दीपकम्।। २४ ।।

माघस्य सितसप्तम्यामचलं चालितं मया ।।

जलामलानां सर्वेषां कृतं न चलनं तथा ।। २५ ।।

वशिष्ठवचनं श्रुत्वा तस्मिन्नहनि भूपते ।।

सर्वं चकारेन्दुमती स्नानं दानं यथाविधि ।। २६ ।।

त्र्यहस्नानप्रभावेण भुक्त्वा भोग्यान्यथेप्सितान् ।।

इन्द्रलोकेप्सरःसंघे नायिकात्वमवाप सा ।। २७।।

अचलासप्तमीस्नानं कथितं च विशांपते ।।

सर्वपापप्रशमनं सुखसौभाग्यवर्द्धनम् ।। २८ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।।

सप्तमीस्नानमाहात्म्यं श्रुतं न च विशेषतः ।।

सांप्रतं श्रोतुमिच्छामि विधिमंत्रसमन्वितम् ।।२९।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

एकभक्तेन संतिष्ठेत्षष्ठ्यां संपूज्य भास्करम् ।।

सप्तम्यां तु व्रजेत्प्रातः सुगंभीरं जलाशयम् ।। 4.53.३० ।।

सरित्संगं तडागं च देवखातमथापि वा ।।

सुखावगाहसलिलं दुष्टसत्त्वैरदूषितम् ।। ३१।।

पशुभिः पक्षिभिश्चैव जलजैर्मत्स्यकच्छपैः ।।

न जलं चाल्यते यावत्तावत्स्नानं समाचरेत् ।।३२।।

नमस्ते रुद्ररूपाय रसानां पतये नमः ।।

वरुणाय नमस्तेऽस्तु हरिवास नमोऽस्तु ते ।। ३३ ।।

यावज्जन्म कृतं पापं मया जन्मसु सप्तसु ।।

तन्मे रोगं च शोकं च माकरी हंतु सप्तमी ।। ३४ ।।

जननी सर्वभूतानां सप्तमी सप्तसप्तिके ।।

सर्वव्याधिहरे देवि नमस्ते रविमंडले ।। ३५ ।।

जलोपरितरं दीपं स्नात्वा संतर्प्य देवताः ।।

चंदनेन लिखेत्पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम् ।।३६।।

मध्ये शर्वं सपत्नीकं प्रणवेन तु पूजयेत् ।।

भानुं शक्रे दले पूज्य रविं वैश्वानरे दले।।३७।।

याम्ये विवस्वान्नैर्ऋत्ये भास्करस्येति पूजयेत् ।।

पश्चिमे सविता पूज्यः पूज्योर्को वायुना जले ।।३८।।

सौम्ये सहस्रकिरणः शेषे सर्वात्मनेति च ।।

पूज्याः प्रणवपूर्वास्तु नमस्कारांतयोजिताः ।।३९।।

पुष्पैः सुगन्धधूपैश्च वस्त्रेणाच्छाद्य भास्करम्।।

विसर्जयेत्ततः पश्चात्स्वस्थानं गम्यतामिति ।। 4.53.४० ।।

ताम्रपात्रे सुविस्तीर्णे मृन्मये वा युधिष्ठिर ।।

स्थापयेत्तिलचूर्णं च सघृतं सगुडं तथा ।। ४१ ।।

काञ्चनं तालकं कृत्वा ह्यसिक्तस्तिलचूर्णकम् ।।

संस्थाप्य रक्तवस्त्रैस्तु पुष्पैर्धूपैस्तथार्चयेत् ।। ४२ ।।

ततस्तं ब्राह्मणे दद्याद्दत्त्वा मंत्रेण तालकम् ।।

आदित्यस्य प्रसादेन प्रातः स्नानफलं भजेत् ।। ४३ ।।

दुष्टदौर्भाग्यदुःखेभ्यो मया दत्तं तु तालकम् ।।

ततस्तत्तालकं कृत्वा ब्राह्मणायोपपादयेत्।। ४४ ।।

सपुत्रपशुभृत्याय मेऽर्कोयं प्रीयतामिति ।।

ततो व्रतोपदेष्टारं पूजयेद्वस्त्रगोतिलैः ।। ४५ ।।

विप्रानन्यान्यथाशक्त्या पूजयित्वा गृहं व्रजेत् ।।

एतत्ते कथितं कार्यं रूपसौभाग्यकारकम् ।। ४६ ।।

अचलासप्तमीस्नानं सर्वकामफलप्रदम् ।। ४७ ।।

इति पठति य इत्थं यः शृणोति प्रसंगात्कलिकलुषहरं वै सप्त मीस्नानमेतत् ।।

मतिमपि नयनानां यो ददाति प्रसंगात्सुरभवनगतोऽसौ पूज्यते देवसंघैः ।। ४८ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादेऽचलासप्तमीव्रतविधिवर्णनं नाम त्रिपंचाशत्तमोऽध्यायः ।। ५३ ।।

बुधाष्टमीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

बुधाष्टमीव्रतं भूयो ब्रवीमि शृणु पांडव ।।

येन चीर्णेन नरकं नरः पश्यति न क्वचित् ।। १ ।।

पुरा कृतयुगस्यादौ इलो राजा बभूव ह ।।

बहुभृत्यसुहृन्मित्रमंत्रिभिः परिवारितः ।। २ ।।

जगाम हिमवत्पार्श्वे महादेवेन वारितः ।।

योऽन्यः प्रविशते भूमौ सा स्त्री भवति निश्चितम् ।। ३ ।।

स राजा मृगसंगेन प्राविशत्तदुमावने ।।

एकाकी तुरगोपेतः क्षणात्स्त्रीत्वं जगाम ह ।। ४ ।।

सा बभ्राम वने शून्ये पीनोन्नतपयोधरा ।।

कुतोऽहमागतेत्येवं न त्वबुध्यत किंचन ।। ५ ।।

तां ददर्श बुधः सौम्यां रूपौदार्यगुणान्विताम् ।।

अष्टम्यां बुधवारेण तस्यास्तुष्टो बुधो ग्रहः ।। ६ ।।

दधौ गर्भं तदुदरे इलाया रूपतोषितः ।।

पुत्रमुत्पादयामास योऽसौ ख्यातः पुरूरवाः ।। ७ ।।

चंद्रवंशकरो राजा आद्यः सर्वमहीक्षिताम्।।

ततः प्रभृति पूज्येयमष्टमी बुधसंयुता ।। ८ ।।

सर्वपापप्रशमनी सर्वोपद्रवनाशिनी ।।

अथान्यदपि ते वच्मि धर्मराज कथानकम् ।। ९ ।।

आसीद्राजा विदेहानां मिथिलायां स वैरिभिः ।।

संग्रामे निहतो वीरस्तस्य भार्या दरिद्रिणी ।। 4.54.१० ।।

ऊर्मिला नाम बभ्राम महीं बालकसंयुता ।।

अवंती विषयं प्राप्ता ब्राह्मणस्य निवेशने ।। ११ ।।

चकारोदरपूर्त्यर्थं नित्यं कंडनपेषणे ।।

हृत्वा सा स्तोकगोधूमान्ददौ बालकयोस्तदा ।। १२ ।।

कारुण्यान्मातृवात्सल्यात्क्षुधासंपीड्यमानयोः ।।

कालेन बहुना साध्वी पञ्चत्वमगमच्छुभा ।।१३।।

पुत्रस्तस्या विदेहायां गत्वा स्वपितुरासने ।।

उपविष्टः सत्त्वयोगाद्बुभुजे गामनाकुलः ।। १४ ।।

अन्विष्य धर्मराज्ञो वै सा कन्या मिथिवंशजा ।।

विवाहिता हिता भर्तुः सा महानायिकाऽभवत् ।। १५ ।।

श्यामला नाम चार्वंगी प्रसिद्धा श्रूयते श्रुतौ ।।

तामुवाच वरारोहां धर्मराजः स्वयं प्रियाम् ।। १६ ।।

वहस्व सर्वव्यापारं श्यामले त्वं गृहे मम ।।

कुरु स्वजनभृत्यानां दानक्षेपं यथेप्सितम् ।। १७ ।।

किं त्वेते पंजराः सप्त कीलकैरतियंत्रिताः ।।

कदाचिदपि नोद्धाट्यास्त्वया वैदेहनंदिनि ।। १८ ।।

एवमस्त्विति साप्युक्ता निजं कर्म चकार ह ।।

कदाचिद्व्याकुलीभूते धर्मराजे विदेहजा ।।

उद्धाटयित्वा प्रथमं ददर्श जननीं स्वकाम्।। १९।।

सा पच्यमाना क्रंदंती भीषणैर्यमकिंकरैः ।।

हेलया क्षिप्यते बद्ध्वा तप्ततैले पुनःपुनः ।। 4.54.२० ।।

तथैव तालकं दत्त्वा व्रीडिता सा मनस्विनी ।।

द्वितीये पंजरे तद्वत्सा तामेवं ददर्श ह ।। २१ ।।

सुधावल्लिप्यमानां तां शिलातल्पेष्टकेन तु ।।

तृतीयपञ्जरे तद्वत्तां ददर्श स्वमातरम् ।।

क्रकचैः पाट्यते मूर्ध्नि घण्टायुक्तैः करोल्बणैः ।। २२ ।।

चतुर्थे पञ्जरे स्थाने भीषणैर्दारुणाननैः ।।

भक्ष्यमाणां श्वापदैश्च क्रंदंतीं तां पुनः पुनः.।। २३ ।।

पञ्चमे निहिता भूमौ कण्ठे पादेन पीडिता ।।

संदंशैर्वनघातैश्च विदीर्णा क्रियते रुषा ।। २४ ।।

षष्ठे चेक्षुयन्त्रगतां मस्तके मुद्गराहताम् ।।

संपीड्यमानामनिशं सुदृढामिक्षुखंडवत् ।। २५ ।।

सप्तमे पञ्जरे चीर्णस्वनां पूतिकगंधिनीम् ।।

दृष्ट्वा तथा गतां तां तु मातरं दुःखकर्षिता ।।

श्यामला म्लानवदना किंचिन्नोवाच भामिनी ।। २६ ।।

अथागतं यमं प्राह सरोषा श्यामला पतिम् ।।

किं तवापहृतं राजन्मम मात्रा सुदारुणम् ।।

येनेयं विविधैर्घातैर्वध्यते बहुधा त्वया ।। २७ ।।

यमः प्राह प्रियां दृष्ट्वा भद्रे ह्युद्घाटितास्त्वया ।।

एते पञ्जरकाः सप्त निषिद्धा त्वं मया पुरा ।। २८ ।।

तव मात्रा सुतस्नेहाद्गोधूमा ये हृताः किल ।।

किं न जानासि तद्भद्रे येन रुष्टा ममोपरि ।। २९ ।।

ब्रह्मस्वं प्रणयाद्भुक्तं दहत्यासप्तमं कुलम्।।

तदेव चौर्यरूपेण दहत्याचंद्रतारकम् ।। 4.54.३० ।।

गोधूमास्त इमे भूताः कृमिरूपाः सुदारुणाः ।।

ये पुरा ब्राह्मणगृहे हृतास्तव कृतेऽनया ।।३१।।

।। श्यामलोवाच ।। ।।

जानामि तदहं सर्वं यन्मे मात्रा कृतं पुरा ।।

तथापि त्वां समासाद्य सा च जामातरं शुभम् ।।

मुच्यते कृमिराशित्वाद्यथा तदधुना कुरु ।। ३२ ।।

तच्छ्रुत्वा चिन्तयाविष्टश्चिरं स्थित्वा जगाद ताम् ।।

धर्मराजः सहासीनां प्रियां प्राणधनेश्वरीम् ।। ३३ ।।

इतश्च सप्तमेऽतीते जन्मनि ब्राह्मणी शुभा ।।

आसीस्तस्मिंस्त्वया संगात्सखीनां पर्युपासिता ।।

बुधाष्टमी सुसंपूर्णा यथोक्तफलदायिनी ।। ३४ ।।

तत्फलं यद्ददास्यस्यै सत्यं कृत्वा ममाग्रतः ।।

तेन मुच्येत ते माता नरकात्पापसंकटात् ।। ३५ ।।

तच्छ्रुत्वा त्वरितं स्नात्वा ददौ पुण्यं स्वकं कृतम् ।।

स्वमातुः श्यामला तुष्टा तेन मोक्षं जगाम सा ।। ३५ ।।

ऊर्मिला रूपसंपन्ना दिव्यदेहधरा शुभा ।।

विमानवरमारूढा दिव्यमाल्यांबरावृता ।। ३६ ।।

भर्तुः समीपे स्वर्गस्था दृश्यतेऽद्यापि सा जनैः ।।

बुधस्य पार्श्वे नभसि मिथिराजसमीपतः ।।

विस्फुरंती महाराज बुधाष्टम्याः प्रभावतः ।। ३७ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

यद्येवं प्रवरा कृष्ण सा तिथिर्वै बुधाष्टमी ।।

तस्या एव विधिं ब्रूहि यदि तुष्टोसि मे प्रभो ।। ३८ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

शृणु पांडव यत्नेन बुधाष्टम्या विधिं शुभम् ।।

यदायदा सिताष्टम्यां बुधवारो भवेद्यदि ।।

तदातदा च सा ग्राह्या एकभक्ताशनैर्नृभिः ।। ३९ ।।

स्नात्वा नद्यां तु पूर्वाह्ने गृहीत्वा कलशं नवम् ।।

जलपूर्णं तु सद्रव्यं पूर्णपात्रसमन्वितम् ।। 4.54.४० ।।

अष्टवारान्प्रकर्तव्या विधानैस्तु पृथक्पृथक् ।।

प्रथमा मोदकैः कार्या द्वितीया फेणकैस्तथा ।। ४१ ।।

तृतीया घृतपूपैश्च चतुर्थी वटकैर्नृप ।।

पञ्चमी शुभ्रकारैश्च षष्ठी सोहालकैस्तथा ।।४२।।

अशोकवर्तिभिः शुभ्रैः सप्तमी खंडसंयुतैः।।

अष्टमी फलपुष्पैश्च केवलाखण्डफेणिकैः ।।

एवं क्रमेण कर्तव्या सुहृत्स्वजनबांधवैः ।।४३।।

सह कृत्वा स्थितैर्भोज्यं भोक्तव्यं स्वस्थमानसैः ।।

उपोष्याणामिदं श्रेष्ठं कथयद्भिः शनैःशनैः ।।४४।।

श्रुत्वाष्टमी बुधस्यापि माहात्म्यं भोजनं त्यजेत् ।।

तावदेव न भोक्तव्यं कथा यावत्समाप्यते ।। ४५ ।।

तथा भुक्त्वा बुधस्याग्रे आचम्य च पुनःपुनः ।।

विप्राय वेदविदुषे तं ब्रुवन्प्रतिपादयेत् ।। ४६ ।।

साक्षतं सहिरण्यं च जातरूपमयं शुभम् ।।

अर्चितं विविधैः पुष्पैर्धूपदीपैः सुगंधिभिः ।।४७ ।।

पीतवस्त्रैः समाच्छन्नं बुधं सोमात्मजाकृतिम् ।।

माषकेण सुवर्णेन तदर्धार्धेन वा पुनः ।।४८।।

ॐ बुधाय नमः ।।

ॐ सोमात्मजाय नमः ।।

ॐ दुर्बुद्धिनाशनाय नमः ।।

ॐ सुबुद्धिप्रदाय नमः ।।

ॐ ताराजाताय नमः ।।

ॐ सौम्यग्रहाय नमः ।।

ॐ सर्वसौख्यप्रदाय नमः ।। एते पूजामन्त्राः ।।

अष्टमी तु यदा पूर्णा तदा राजर्षिसत्तम ।।

ब्राह्मणान्भोजयेदष्टौ गां दद्याच्च सवत्सिकाम् ।।४९।।

वस्त्रालंकरणैः सर्वैर्भूषणैर्विविधैरपि ।।

सपत्नीकं समभ्यर्च्य कर्णमात्रांगुलीयकैः ।।

मन्त्रेणानेन कौंतेय दद्यादेवं समाचरन् ।। 4.54.५० ।।

बुधोऽयं प्रतिगृह्णातु द्रव्यस्थोऽयं बुधः स्वयम् ।।

दीयते बुधराजाय तुष्यतां च बुधो मम ।। ५१ ।। ।। (इति दानमंत्र ।) ।। ।।

बुधः सौम्यस्तारकेयो राजपुत्र इलापतिः ।।

कुमारो द्विजराजस्य यः पुरूरवसः पिता ।। ५२ ।। ।। ( इति प्रतिग्रहणमंत्रः ।) ।।

दुर्बुद्धिबाधजनितं नाशयित्वा च मे बुधः ।।

सौख्यं च सौमनस्यं च करोतु शशिनंदनः ।। ५३ ।।

इत्युच्चार्य गृहीत्वा तु दद्यान्मंत्रपुरःसरम् ।।

सप्तजन्मनि राजेन्द्र जातो जातिस्मरो भवेत् ।।५४।।

धनधान्यसमायुक्तः. पुत्रपौत्रप्रवर्द्धनः ।।

दीर्षायुर्विपुलान्भोगान्भुक्त्वा चैव महीतलं ।। ५५ ।।

ततः सुतीर्थे मरणं ध्यात्वा नारायणं विभुम् ।।

मृतोऽसौ स्वर्गमाप्नोति पुरन्दरसमो नरः ।। ५६ ।।

वसते यावदासृष्टेः पुनराभूतसंप्लवम् ।।

एवमेतन्मया ख्यातं व्रतानामुत्तमं व्रतम् ।। ५७ ।।

एषैवं च मयाख्याता गुह्या पार्थ बुधाष्टमी ।।

यां श्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नः सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ५८ ।।

यश्चाष्टमीं बुधयुतां समवाप्य भक्त्या सम्पूजयेद्विधुसुतं कनपृष्ठसं स्थम् ।।

पक्वान्नपात्रसहितैः सहिण्यवस्त्रैः पश्येदसौ यमपुरं न कदाचिदेव ।। ५९ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसं वादे बुधाष्टमीव्रतवर्णनं नाम चतुष्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।। ५४ ।।

जन्माष्टमीवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

जन्माष्टमीव्रतं ब्रूहि विस्तरेण ममाच्युत ।।

कस्मिन्काले समुत्पन्नं किं पुण्यं को विधिः स्मृतः ।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

हते कंसासुरे दुष्टे मथुरायां युधिष्ठिर ।।

देवकी मां परिष्वज्य कृत्वोत्संगे रुरोद ह ।। २ ।।

तत्रैव रंगवाढेन मंचारूढजनोत्सवे ।।

मल्लयुद्धे पुरावृत्ते समेते कुकुराऽन्धके ।। ३ ।।

स्वजनैर्बंधुभिः स्निग्धैः सस्त्रीभिः समावृते ।।

वसुदेवोऽपि तत्रैव वात्सल्यात्प्ररुरोद ह ।। ४ ।।

समाकृष्य परिष्वज्य पुत्रपुत्रेत्युवाच ह ।।

सगद्गदस्वरो दीनो वाष्पपर्याकुलेक्षणः ।। ५ ।।

बलभद्रं च मां चैव परिष्वज्य मुदा पुनः ।।

अद्य मे सफलं जन्म जीवितं यत्सुजीवितम् ।। ६ ।।

यदुभाभ्यां सुपु त्राभ्यां समुद्भूतः समागमः ।।

एवं वर्षेण दांपत्ये हृष्टं पुष्टं तथा ह्यभूत् ।। ७ ।।

प्रणिपत्य जनाः सर्वे बभूवुस्ते प्रहर्षिताः ।।

एवं महोत्सवं दृष्ट्वा मामाह सकलो जनः ।। ८ ।।

प्रसादः क्रियतां नाथ लोकस्यास्य प्रसादतः ।।

यस्मिन्दिने जगन्नाथ देवकी त्वामजीजनत् ।। ९ ।।

तद्दिने देहि वैकुंठं कुर्मस्तेत्र नमोनमः ।।

सम्यग्भक्तिप्रपन्नानां प्रसादं कुरु केशव ।। 4.55.१० ।।

एवमुक्ते जनौघेन वसुदेवोऽतिविस्मितः ।।

विलोक्य बलभद्रं च मां च कृत्वा रुरोद ह ।।

एवमस्त्विति लोकानां कथयस्व यथा तथा ।।११।।

ततश्च पितुरादेशात्तथा जन्माष्टमीव्रतम् ।।

मथुरायां जनौघाग्रे पार्थ सम्यक्प्रकाशितम् ।। १२ ।।

पौरजना जन्मदिनं वर्षेवर्षे ममोदितम् ।।

पुनर्जन्माष्टमीं लोके कुर्वंतु ब्राह्मणादयः ।।

क्षत्रिया वैश्यजातीयाः शूद्रा येन्येऽपि धार्मिकाः ।। १३ ।।

सिंहराशिगते सूर्ये गगने जलदाकुले ।।

मासि भाद्रपदेऽष्टम्यां कृष्णपक्षेऽर्धरात्रके ।।

वृषराशिस्थिते चन्द्रे नक्षत्रे रोहिणीयुते ।। १४ ।।

वसुदेवेन देवक्यामहं जातो जनाः स्वयम् ।।

एवमेतत्समाख्यातं लोके जन्माष्टमीव्रतम् ।। १५ ।।

भगवत्पार्श्वतो राजन्बहुरूपं महोत्सवम् ।।

मथुरायास्ततः पश्चाल्लोके ख्यातिं गमिष्यति ।।

शांतिरस्तु सुखं चास्तु लोकाः सन्तु निरामयाः ।। १६ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

तत्कीदृशं व्रतं देव लोकैः सर्वैरनुष्ठितम् ।।

जन्माष्टमीव्रतं नाम पवित्रं पुरुषोत्तम ।। १७ ।।

येन त्वं तुष्टिमायासि लोकानां प्रभुर व्ययः ।।

एतन्मे भगवन्ब्रूहि प्रसादान्मधुसूदन ।। १८ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

पार्थ तद्दिवसे प्राप्ते दंतधावनपूर्वकम् ।।

उपवासस्य नियमं गृह्णीयाद्भक्तिभावितः ।। १९ ।।

एकेनैवोपवासेन कृतेन कुरुनंदन ।।

सर्वजन्मकृतैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः ।। 4.55.२० ।।

उपावृत्तस्य पापेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह ।।

उपवासः स विज्ञेयः सर्वभोगविवर्जितः ।। २१ ।।

ततः स्नात्वा च मध्याह्ने नद्यादौ विमले जले ।।

देव्याः सुशोभनं कुर्याद्देवक्याः सूतिकागृहम् ।। २२ ।।

पद्मरागैः पत्रनेत्रैर्मंडितं चर्चितं शुभैः ।।

रम्यं तु वनमालाभी रक्षामणिविभूषितम् ।। २३ ।।

सर्वं गोकुलवत्कार्यं गोपीजनसमाकुलम् ।।

घण्टामर्दलसङ्गीतमाङ्गल्यकलशान्वितम् ।। २४ ।।

यवार्धं स्वस्तिका कुड्यैः शंखवादित्रसंकुलम् ।।

वद्ध्वासुरा लोहखड्गैः प्रियच्छागसमन्वितम् ।। २५ ।।

धान्ये विन्यस्य मुसलं रक्षितं रक्षपालकैः ।।

षष्ठ्या देव्या च संपूर्णैर्नैवेद्यैर्विविधैः कृतैः ।। २६ ।।

एवमादि यथाशेषं कर्तव्यं सूतिकागृहम् ।।

एतन्मध्ये प्रतिष्ठाप्या सा चाप्यष्टविधा स्मृता ।। २७ ।।

कांचनी राजती ताम्री पैत्तली मृन्मयी तथा ।।

दार्वी मणिमयी चैव कर्णिका लिखिताथ वा ।। २८ ।।

सर्वलक्षणसम्पन्ना पर्यंके चार्द्धसुप्तिका ।।

प्रतप्तकांचनाभासा मया सह तपस्विनी ।। २९ ।।

प्रस्तुता च प्रसूता च तत्क्षणाच्च प्रहर्षिता ।।

मां चापि बालकं सुप्तं पर्यंके स्तनपायिनम् ।। 4.55.३० ।।

श्रीवत्सवक्षसं पूर्णं नीलोत्पलदल च्छविम् ।।

यशोदा चापि तत्रैव प्रसूता वरकन्यकाम् ।। ३१ ।।

तत्र देवगृहं नागा यक्षविद्याधरा नराः ।।

प्रणताः पुष्पमालाग्रव्यग्रहस्ताः सुरासुराः ।। ३२ ।।

संचरंत इवाकाशे प्राकारैरुदितोदितैः ।।

वसुदेवोऽपि तत्रैव खड्गचर्मधरः स्थितः ।। ३३ ।।

कश्यपो वसुदेवोयमदिति श्चापि देवकी ।।

बलभद्रः शेषनागो यशोदादित्यजायत ।। ३४ ।।

नन्दः प्रजापतिर्दक्षो गर्गश्चापि चतुर्मुखः ।।

एषोवतारो राजेन्द्र कंसोऽयं कालनेमिजः ।। ३५ ।।

तत्र कंसनियुक्ता ये दानवा विविधायुधाः ।।

ते च प्राहारिकाः सर्वे सुप्ता निद्राविमोहिताः ।। ३६ ।।

गोधेनुकुञ्जराश्चास्य दानवाः शस्त्रपाणयः ।।

नृत्यंत्यप्सरसो हृष्टा गंधर्वा गीततत्पराः ।। ३७ ।।

लेखनीयश्च तत्रैव कालियो यमुनाह्रदे ।।

रम्यमेवं विधिं कृत्वा देवकीं नवसूतिकाम् ।। ३८ ।।

तां पार्थ पूजयेद्भक्त्या गन्धपुष्पाक्षतैः फलैः ।।

कूष्माण्डैर्नालिकेरैश्च खर्जूरैर्दाडिमीफलैः ।। ३९ ।।

बीजपूरैः पूगफलैर्ल्लकुचैस्त्रपुसैस्तथा ।।

कालदेशोद्भवैर्मुष्टैः पुष्पैश्चापि युधिष्ठिर ।। 4.55.४० ।।

ध्यात्वावतारं प्रागुक्तं मंत्रेणानेन पूजयेत् ।। ४१ ।।

गायद्भिः किन्नराद्यैः सततपरिवृता वेणुवीणानिनादैर्भृङ्गारादर्शकुम्भप्रमरकृतकरैः सेव्यमाना मुनीन्द्रैः ।।

पर्यंके स्वास्तृते या मुदिततरमनाः पुत्रिणी सम्यगास्ते सा देवी देवमाता जयति सुवदना देवकी कांतरूपा ।। ४२ ।।

पादावभ्यंजयंतीं श्रीर्देवक्याश्चरणांतिके ।।

निषण्णा पङ्कजे पूज्या नमो देव्यै च मंत्रतः ।।४३।।

ॐ देवक्यै नमः ।। ॐ वसुदेवाय नमः ।।

ॐ बलभद्राय नमः ।। ॐ श्रीकृष्णाय नमः ।।

ॐ सुभद्रायै नमः ।। ॐ नन्दाय नमः।। ॐ यशोदायै नमः ।।

एवमादीनि नामानि समुच्चार्य पृथक्पृथक् ।।

पूजयेयुर्द्विजाः सर्वे स्त्रीशूद्राणाममंत्रकम् ।। ४४।।

विध्यंतरमपीच्छंति केचिदत्र द्विजोत्तमाः ।।

चन्द्रोदये शशाङ्काय अर्घ्यं दद्याद्धरिं स्मरेत् ।। ४५ ।।

अनघं वामनं शौरिं वैकुंठं पुरुषोत्तमम् ।।

वासुदेवं हृषीकेशं माधवं मधुसूदनम् ।। ४६ ।।

वाराहं पुण्डरीकाक्षं नृसिंहं ब्राह्मणप्रियम् ।।

दामोदरं पद्मनाभं केशवं गरुडध्वजम् ।। ४७ ।।

गोविन्दमच्युतं कृष्णमनंतमपराजितम् ।।

अधोक्षजं जगद्बीजं सर्गस्थित्यंतकारणम् ।। ४८ ।।

अनादिनिधनं विष्णुं त्रैलोक्येशं त्रिविक्रमम् ।।

नारायणं चतुर्बाहुं शंख चक्रगदाधरम् ।। ४९ ।।

पीतांबरधरं नित्यं वनमालाविभूषितम् ।।

श्रीवत्साङ्कं जगत्सेतुं श्रीधरं श्रीपतिं हरिम् ।। 4.55.५० ।।

योगेश्वराय योगेशभवाय योगपतये गोविन्दाय नमोनमः ।। (इति स्नान मंत्रः ।।)

यज्ञेश्वराय यज्ञसंभवाय यज्ञपतये गोविन्दाय नमोनमः ।। ५१ ।।

इत्यनुलेपनार्घ्याद्यर्चनधूपमंत्रः ।।

विश्वाय विश्वेश्वराय विश्वसंभवाय विश्वपतये गोविन्दाय नमोनमः ।। ५२ ।। ( इति नैवेद्यमंत्रः ।।)

धर्मेश्वराय धर्मपतये धर्मसंभवाय गोविन्दाय नमोनमः ।। ५३ ।। (इति दीपासनमंत्रः ।।)

क्षीरोदार्णवसंभूत अत्रिनेत्रसमुद्भव ।।

गृहाणार्घ्यं शशांकेन्दो रोहिण्या सहितो मम ।। ५४ ।।

स्थंडिले स्थापयेद्देवं सचन्द्रां रोहिणीं तथा ।।

देवकीं वसुदेवं च यशोदां नन्दमेव च ।। ५५ ।।

बलदेवं तथा पूज्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ।।

अर्द्धरात्रे वसोर्द्धारां पातयेद्गुडसर्पिषा ।।५६।।

ततो वर्द्धापनं षष्ठीनामादिकरणं मम ।।

कर्तव्यं तत्क्षणाद्रात्रौ प्रभाते नवमीदिने ।।५७।।

यथा मम तथा कार्यो भगवत्या महोत्सवः ।।

ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम् ।। ५८ ।।

हिरण्यं काञ्चनं गावो वासांसि कुसुमानि च ।।

यद्यदिष्टतमं तत्तत्कृष्णो मे प्रीयतामिति ।। ५९ ।।

यमेवं देवकी देवी वसुदेवादजीजनत् ।।

भौमस्य ब्रह्मणो गुप्त्यै तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ।। 4.55.६० ।।

सुजन्मवासुदेवाय गोब्राह्मणहिताय च ।।

शान्तिरस्तु शिवं चास्तु इत्युक्त्वा तु विसर्जयेत् ।। ६१ ।।

एवं यः कुरुते देव्या देवक्याः सुमहोत्सवम् ।।

वर्षेवर्षे भगवतो मद्भक्तो धर्मनन्दन ।। ६२ ।।

नरो वा यदि वा नारी यथोक्तफलमाप्नुयात्।। ६३ ।।

पुत्रसंतानमारोग्यं धनधान्यादिसद्गृहम् ।।

शालीक्षुयवसंपूर्णमण्डलं सुमनोहरम् ।। ६४ ।।

तस्मिन्राष्ट्रे प्रभुर्भुंक्ते दीर्घायुर्मनसेप्सितान् ।।

परचक्रभयं नास्ति तस्मि न्राज्येऽपि पाण्डव ।। ६५ ।।

पर्जन्यः कामवर्षी स्यादीतिभ्यो न भयं भवेत् ।।

यस्मिन्गृहे पांडुपुत्र क्रियते देवकीव्रतम् ।। ६६ ।।

न तत्र मृत निष्क्रांतिर्न गर्भपतनं तथा ।।

न च व्याधिभयं तत्र भवेदिति मतिर्मम ।। ६७ ।।

न वैद्यजनसंयोगो न चापि कलहो गृहे ।।

संपर्केणापि यः कश्चित्कुर्याज्जन्माष्टमीव्रतम् ।।

विष्णुलोकमवाप्नोति सोऽपि पार्थ न संशयः ।। ६८ ।।

जन्माष्टमी जनमनोनयनाभिरामा पापापहा सपदि नंदितनंदगोपा ।।

यो देवकीं सदयितां यजतीह तस्यां पुत्रानवाप्य समुपैति पदं स विष्णोः ।। ६९ ।।

इति श्रीभविष्पे महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे जन्माष्टमीव्रतवर्णनं नाम पंचपंचाशत्तमोऽध्यायः ।। ५५ ।।

दूर्वाष्टमीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

शुक्ले भाद्रपदस्यैव पक्षेऽष्टम्यां युधिष्ठिर ।।

दूर्वाष्टमीव्रतं पुण्यं यः कुर्याच्छ्रद्धयान्वितः ।। १ ।।

न तस्य क्षयमाप्नोति संतानं सप्तषौरुषम् ।।

नंदते वर्द्धते नित्यं यथा पूर्वं तथा कुलम् ।। २ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

कुत एषा समुत्पन्ना दूर्वा कस्माच्चिरायुषा ।।

कस्माच्च सा पवित्रा च लोकनाथ ब्रवीहि मे।।३।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।।

क्षीरोदसागरे पूर्वं मथ्यमानेऽमृतार्थिना ।।

विष्णुना बाहुजंघाभ्यां यद्धृतो मन्दरो गिरिः ।। ४ ।।

भ्रमितो वै स वेगेन रोमण्युद्धर्षितानि वै ।।

तान्येतानि जलोर्मीभिरुत्क्षिप्तानि तदर्णवात् ।। ५ ।।

अजायत शुभा दूर्वा रम्या हरितशाद्वला ।।

एवमेषा समुत्पन्ना दूर्वा विधु तनूरुहा ।। ६ ।।

तस्याश्चोपरि विन्यस्तं मथितामृतमुत्तमम् ।।

देवदानवगन्धर्वैर्यक्षविद्याधरैस्तथा ।। ७ ।।

तत्राप्यमृतकुंभस्य पेतुर्न्निष्यंदबिंदवः ।।

तैरियं स्पृष्टमात्राभूद्दूर्वा रस्याऽजराऽमरा ।। ८ ।।

वंद्या पवित्रा देवैस्तु वंदिताभ्यर्चिता पुरा ।।

अष्टम्यां फलपुष्पैस्तु खर्जूरैर्न्नालिकेरकैः ।। ९ ।।

द्राक्षाक्षोटकपित्थैश्च बर्बरैर्लकुचैस्तथा ।।

नारिंगैर्जंबुकैराम्रैर्बीजपूरैश्च दाडिमैः ।। 4.56.१० ।।

दध्यक्षतैः सुपुष्पैश्च धूपनैवेद्यदीपकैः ।।

मंत्रेणानेन राजेन्द्र शृणु ष्वावहितेन च ।। ११ ।।

त्वं दूर्वेऽमृतजन्मासि वंदिता च सुरासुरैः ।।

सौभाग्यं संततिं कृत्वा सर्वकार्यकरी भव ।। १२ ।।

यथा शाखाप्रशाखाभिर्विस्तृतासि महीतले ।।

तथा ममापि संतानं देहि त्वमजरामरे ।। १३ ।।

एवमेषा पुरा पार्थ पूजिता त्रिदशोत्तमैः ।।

तेषां पत्नीवधूभिश्च भगिनीभि स्तथैव च ।। १४ ।।

पूजिताभ्यर्हिता वाचा गौर्या राजञ्छ्रिया तथा ।।

मर्त्यलोके वेदवत्या दमयंत्यापि सीतया ।। १५ ।।

सुकेश्या च घृताच्या च रंभया च सुकेशया ।।

सहन्या कामकंदन्या मेनकोर्वशिकादिभिः ।। १६ ।।

स्त्रीभिरेवार्चिता दूर्वा सौभाग्यसुखदायिनी ।।

स्नाताभिः शुचि वस्त्राभिः सखीभिः ससुहृज्जनैः ।। १७ ।।

दत्त्वा दानानि विप्रेभ्यः फलं दत्त्वार्चयेत्प्रभोः ।।

तिलपिष्टकगोधूमसप्तधान्यानि पांडव ।। १८ ।।

भक्षयित्वा सुहृन्मित्रसंबंधिस्वजने तथा ।।

या नार्यो विचरिष्यंति व्रतमेतत्पुरातनम् ।। १९ ।।

दूर्वाष्टमीति विख्यातं पुण्यं संतानकारकम् ।।

ताः सर्वाः सुखसौभाग्यपुत्रपौत्रादिभिस्तथा ।। 4.56.२० ।।

मर्त्ये लोके चिरं स्थित्वा ततः स्वर्गं गताः पुनः ।।

देवैरानंदितास्तत्र भर्तृभिः सह बांधवैः ।। २१ ।।।

वसंति रममाणस्ता यावदाभूतसंप्लवम् ।। २२ ।।

मेघावृतेंबरतले हरिते वनांते या साष्टमी शुभफला सफला नभस्ये ।।

दूर्वाफलाक्षततिलैः प्रतिपूज्य योषिद्दूर्वेव वृद्धिमुपयाति सुतैः सुहृद्भिः ।। २३ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिररसंवादे दूर्वाष्टमीव्रतवर्णनं नाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः ।। ५६ ।।

कृष्णाष्टमीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

कृष्णाष्टमीव्रतं पार्थ शृणु पापभयापहम् ।।

धर्मसंजननं लोके रुद्रप्रीतिकरं परम् ।। १ ।।

मासि मार्गशिरे प्राप्ते दंतधावनपूर्वकम् ।।

उपवासस्य नियमं कुर्यान्नक्तस्य वा पुनः ।। २ ।।

अशक्तशक्तभेदेन गृहान्निष्क्रम्य बाह्यतः ।।

कृष्णाष्टम्यां वर्षमेकं गुरुं पृष्ट्वा विचक्षणः ।। ३ ।।

ब्रह्मचारी जितक्रोधः शिवार्चनजपे रतः ।।

ततोऽपराह्णसमये स्नात्वा नद्यां विशुद्धधीः ।। ।। ४ ।।

शिवलिङ्गं समभ्यर्च्य सुमनोभिः सुगंधिभिः ।।

गुग्गुलुं च शुभं दग्ध्वा दद्यान्नैवेद्यमुत्तमम् ।। ५ ।।

ततो देवस्य पुरतो होमं कुर्यात्तिलै र्गुरु ।।

मार्गशीर्षे शुभे मासि शंकरायेति पूजयेत् ।। ६ ।।

गोमूत्रप्राशनं कृत्वा स्वप्याद्भूमौ ततो निशि ।।

अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलमाप्नोति मानवः ।। ७ ।।

एवं पुष्येपि संपूज्य शंभुं नाम महेश्वरम् ।।

कृष्णाष्टम्यां घृतं प्राश्य वाजपेयफलं भजेत् ।। ८ ।।

माघे माहेश्वरं नाम कृष्णाष्टम्यां प्रपूजयेत् ।।

निशि पीत्वा गवां क्षीरं गोमेधाष्टकमाप्नुयात ।। ९ ।।

फाल्गुने च महादेवं संपूज्य प्राशयेत्तिलान् ।।

राजसूयस्य यज्ञस्य फलमष्टगुणं भजेत् ।। 5.57.१० ।।

चैत्रे च स्थाणुनामानं कृष्णाष्टम्यां शिवं यजेत् ।।

यवाहारोश्वमेधस्य यज्ञस्य फलमाप्नुयात् ।। ११ ।।

वैशाखे शिवनामानमिष्ट्वा रात्रौ कुशोदकम् ।।

पीत्वा पुरुषमेधस्य फलं दशगुणं भजेत् ।। १२ ।।

ज्येष्ठे पशुपतिं पूज्य गवां शृङ्गोदकं पिबेत् ।।

गवां लक्षप्रदानस्य नरः फलमवाप्नुयात् ।। १३ ।।

आषाढे चोग्रनामानमिष्ट्वा संप्राश्य गोमयम् ।।

वर्षाणां नियुतं साग्रं रुद्रलोके महीयते ।।१४।।

श्रावणे शर्वनामानमिष्ट्वार्कं निशि भक्षयेत् ।।

बहुस्वर्णस्य यज्ञस्य नरः फलमवाप्नुयात् ।। १५ ।।

मासि भाद्रपदेऽष्टम्यां त्र्यंबकं नाम पूजयेत् ।।

बिल्वपत्रं निशि प्राश्य अन्नदीक्षाफलं भजेत् ।। १६ ।।

भवनामाश्विने पूज्यः प्राशयेत्तंडुलोदकम् ।।

पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलं शतगुणं भजेत् ।। १७ ।।

कार्तिके रुद्रनामानं संपूज्य प्राशयेद्दधि ।।

अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।। १८ ।।

अब्दांते भोजयेद्विप्राञ्छिवभक्तिपरायणान् ।।

पायसं मधु संयुक्तं घृतेन समभिप्लुतम् ।।

शक्त्या हिरण्यवासांसि भक्त्या तेभ्यो निवेदयेत् ।।१९।।

सतिला कृष्णकलशा भक्ष्यभोज्येन संयुताः ।।

द्वादशात्र प्रदातव्याश्छत्रोपानद्युगान्विता ।।

निवेदयति रुद्राणां गां च कृष्णां पयस्विनीम् ।। 5.57.२० ।।

वर्षमेकं चरेदेवं नैरन्तर्य्येण यो नरः ।।

कृष्णाष्टमीव्रतं भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु ।। २१ ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वैश्वर्यसमन्वितः ।।

मोदते भूपवन्नित्यं मर्त्यलोके शतं समाः ।। २२ ।।

अनेन विधिना देवाः सर्वे देवत्वमागताः ।।

देवी देवीत्वमापन्ना गुहः स्कंदत्वमागतः ।। २३ ।।

ब्रह्मा ब्रह्मत्वमापन्नो ह्यहं विष्णुत्वमागतः ।।

इन्द्रश्च देवराजत्वं गाणपत्यं गणो गतः ।। २४ ।।

नारी वा पुरुषो वापि कृत्वा कृष्णाष्टमीव्रतम् ।।

अखंडितं महाराज पुण्यं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।। २५ ।।

सूर्यकोटिप्रतीकाशैर्विमानैः सर्वकामिकैः ।।

रुद्रकन्यासमाकीर्णैर्हंससारससंयुतैः ।। २६ ।।

नृत्यवादित्रसंयुक्तैरुत्कृष्टध्वनिनादितैः ।।

दोधूयमानश्चमरैः स्तूयमानः सुरासुरैः ।। २७ ।।

त्रिनेत्रः शूलपाणिश्च शिवैश्वर्यसमन्वितः ।।

आस्ते शिवपुरे तावद्यावत्कल्पेषु चाष्टकम् ।। २८ ।।

इत्येतत्ते समाख्यातं पार्थ कृष्णाष्टमीव्रतम् ।।

यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ।। २९ ।।

कृष्णाष्टमीव्रतमिदं शिवभावितात्मा सत्याशनैरुदितनामयुतैरुपोष्य ।।

कृष्णान्ददाति कलशान्सतिलान्नयुक्तान्योसौ प्रयाति पदमुत्तममिन्दुमौलेः ।। 5.57.३० ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे कृष्णाष्टमीव्रतवर्णनं नाम सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।। ५७ ।।

अनघाष्टमीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

ब्रह्मपुत्रो महातेजा अत्रिर्नाम महानृषिः ।।

तस्य पत्नी महाभाग अनसूया पतिव्रता ।। १ ।।

तयोः कालेन महता जातः पुत्रो महा तपाः ।।

दत्तो नाम महायोगी विष्णोरंशो महीतले ।। २ ।।

द्वितीयो नाम लोकेस्मिन्ननघश्चेति विश्रुतः ।।

तस्य भार्या नदी नाम बभूव सहचारिणी ।। ३ ।।

अष्टपुत्रा जीववत्सा सर्वब्राह्मगुणैर्वृता ।।

अनयोर्विष्णुरूपेण लक्ष्मीश्चैव नदी स्मृता ।। ४ ।।

एवं तस्य सभार्यस्य योगाभ्यासरतस्य वा ।।

आजग्मुः शरणं देवाः शुंभदैत्येन पीडिताः ।। ५ ।।

ब्रह्मलब्धप्रसादेन द्रुतं गत्वामरावतीम् ।।

संरुद्धां जंभदैत्येन दिव्यवर्षशतं नृप ।। ६ ।।

दैत्यदानवसंयोगे पातालादेत्य भारत ।।

तस्य सैन्यमसंख्येयं दैत्यदानवराक्षसैः ।। ७ ।।

तेन निर्णाशिता देवाः सेंद्रचंद्रमरुद्गणाः ।।

त्याजिताः स्वानि धिष्ण्यानि त्यक्त्वा जग्मुर्दिशो दश ।। ८ ।।

अग्रतः प्रलयं यांतः सेन्द्रा देवा भयार्दिताः ।।

पृष्ठतोनु व्रजंति स्म दैत्या जंभपुरःसराः ।। ९ ।।

युध्यंतः शरसंघातैर्गदामुसलमुद्गरैः ।।

नर्दन्तो वृषभारूढाः केचिन्महिषवाहनाः ।। 4.58.१० ।।

शरभैर्गंडकैर्व्याघ्रैर्वानरै रभसैर्द्रुताः ।।

मुञ्चन्तो यांति पाषाणाच्छतघ्नीस्तोमराञ्छरान् ।। ११ ।।

यावद्विन्ध्यगिरिं प्राप्तास्तत्तस्याश्रममण्डलम् ।।

अनघश्चानदी चैव दांपत्यं यत्र तिष्ठति ।। १२ ।।

तयोः समीपं संप्राप्तास्ते नराः शरणार्थिनः ।।

अनघोऽपि च तान्देवाँल्लीलयैव सवासवान् ।। १३ ।।

अभ्यंतरे प्रविश्याथ तिष्ठध्वं विगतज्वराः ।।

तथेति नाम ते कृत्वा सर्वे तुष्टिं समास्थिताः ।। १४ ।।

दैत्या अपि द्रुतं प्राप्ता घ्नंतः प्रहरणैररीन् ।।

इत्यूचुरुल्बणा घोरा गृह्णीध्वं ब्राह्मणीं मुनेः ।। १५ ।।

द्रुतं द्रुमानाक्षिपध्वं पुष्पोपगफलोपगान् ।।

अथारोप्यानघं मूर्ध्नि दैत्या जग्मुस्तदाश्रमान् ।। १६ ।।

तत्क्षणाच्चापि दैत्यानां श्रीर्बभूव शिरोगता ।।

दत्तकेनापि ते दृष्टा नष्टा ध्यानाग्निना क्षणात् ।।

निस्तेजसो बभूवुर्हिः निःश्रीका मदपंडिताः ।।१७।।

देवैरपि गृहीतास्ते दैत्याश्च हरणे रणे ।।

रुदंती निस्तनंतश्च निश्चेष्टा ब्रह्मकंटकाः ।।१८।।

ऋष्टिभिः करणैः शूलैस्त्रिशूलैः परिघैर्घनैः ।।

एवं ते प्रलयं जग्मुस्तत्प्रभावान्मुनेस्तदा ।। १९ ।।

असुरा देवशस्त्रौघैर्जिता इन्द्रेण घातिताः ।।

देवा अपि स्वराष्ट्रेषु तस्थुः सर्वे यथा पुरा ।।

सुरैरपि मुनेस्तस्य देवर्षेर्महिमाऽभवत् ।। 4.58.२० ।।

ततः स सर्वलोकानां भवाय सततोत्थितः ।।

कर्मणा मनसा वाचा शुभान्येव समाचरत् ।। २१ ।।

काष्ठकुडयशिलाभूत ऊर्ध्वबाहुर्महातपाः ।।

ब्रह्मोत्तरं नाम तपस्तेपे सुनियतवतः ।। २२ ।।

नेत्रे ह्यनिमिषे कृत्वा भ्रुवोर्मध्ये विलोकयन् ।।

त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीति हि नः श्रुतम् ।। २३ ।।

तथोर्द्ध्वरेतसस्तस्य स्थितस्यानिमिषस्य हि ।।

योगाभ्यासप्रयत्नस्य माहिष्मत्याः पतिः प्रभुः ।। २४ ।।

एकाहाद्द्रुतमभ्येत्य कार्तवीर्योर्जुनो नृपः ।।

शुश्रूषां विनयं चक्रे दिवारात्रमतंद्रितः ।। २५ ।।

गात्रसंवाहनं पूजां मनसा चिंतितं तथा ।।

सम्पूर्णे नियमे वृत्ते दृढतुष्ट्या समन्वितः ।। २६ ।।

तस्यै ददौ वरान्पुष्टांश्चतुरो भूरितेजसः ।।

पूर्वं बाहुसहस्रं तु स वव्रे प्रथमं वरम् ।। २७ ।।

अधर्माद्धीयमानस्य सद्भिस्तस्मान्निवारणम् ।।

धर्मेण पृथिवीं जित्वा धर्मेणैवानुपालनम् ।। २८ ।।

संग्रामान्सुबहूञ्जित्वा हत्वा वीरान्सहस्रशः ।।

संग्रामे युध्यमानस्य वधो मे स्याद्धरेः करात् ।। २९ ।।

तेन दत्तेन लोकेऽस्मिन्दत्तं राज्यं महीतले ।।

कार्तवीर्याय कौंतेय योगाभ्यासः सविस्तरः १।।

चक्रवर्तिपदं चैव अष्टसिद्धिसमन्वितम् ।। 4.58.३० ।।

तेनापि पृथिवी कृत्स्ना सप्तद्वीपा सपर्वता ।।

ससमुद्राकरवती धर्मेण विधिना जिता ।। ३१ ।।

तस्य बाहुसहस्रं तु प्रभावात्किल धीमतः ।।

यागाद्रथो ध्वजश्चैव प्रादुर्भवति मायया ।। ३२ ।।

दशयज्ञसहस्राणि तेषु द्वीपेषु सप्तसु ।।

निरर्गलानि वृत्तानि स्वयं वै तस्य पांडव ।। ३३ ।।

सर्वे यज्ञा महाबाहो प्रसन्ना भूरिदक्षिणाः ।।

सर्वे काञ्चनवेदिक्याः सर्वे यूपैश्च काञ्चनैः ।। ३४ ।।।

सर्वदेवैर्महाभागैर्विमानस्थैरलंकृताः ।।

गंधर्वैरप्सरोभिश्च नित्यमेवोपशोभिताः ।। ३५ ।।

तस्य यज्ञे जगुर्गाथां गंधर्वा नारदस्तथा ।।

चरितं राजसिंहस्य महिमानं निरीक्ष्य ते ।। ३६ ।।

न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः ।।

यज्ञैर्दानैस्तपोभिर्वा विक्रमेण श्रुतेन च ।। ३७ ।।

द्वीपेषु सप्तसु स वै खड्गचर्मशरासनी ।।

व्यचरच्छ्येनवद्यो वै दूरादारादवैक्षत ।। ३८ ।।

अनष्टद्रव्यता चास्य न शोको न च वै क्लमः ।।

प्रभावेण महीराजोरक्षद्धर्मेण च प्रजाः ।। ३९ ।।

पञ्चाशीतिसहस्राणि वर्षाणां वै नराधिप ।।

समुद्रवसनायां स चक्रवर्ती बभूव ह ।। 4.58.४० ।।

स एव पशुपालोभूत्क्षेत्रपालः स एव च ।।

स एव वृष्ट्यां पर्जन्यो योगित्वादर्जुनोऽभवत् ।। ४१ ।।

स वै बाहुसहस्रेण ज्याघातकठिनत्वचा ।।

वाति रश्मिसहस्रेण क्षोभ्यमाणे महोदधौ ।। ४२ ।।

न हि नागमनुष्यैस्तु माहिप्मत्यां महाद्युतिः ।।

कर्कोटाहेः सुताञ्जित्वा पुरि तत्र न्यवेशयत् ।। ४३ ।।

स वै पत्नीं समुद्रस्य प्रावृट्कालेंबुजेक्षणाम् ।।

क्रीडते च मदोन्मत्तः प्रतिस्रोतश्चकार ह ।। ।। ४४ ।।

ललितं क्रीडता तेन फलनिष्पन्दमालिनी ।।

ऊर्मीभ्रुकुटिमत्येव शंकितास्येति नर्मदा ।। ४५ ।।

तस्य बाहुसहस्रेण क्षोभ्यमाणे महोदधौ ।।

भवंत्यालीननिश्चेष्टाः पातालस्था महासुराः ।। ४६ ।।

तूष्णीकृतो महाभाग लीनाहीनमहामतिः ।।

चकारोत्तुङ्गक्षुब्धोर्मि दोःसहस्रेण सागरम् ।। ४७ ।।

क्रांता निश्चलमूर्द्धानो बभूवुश्च महोरगाः ।।

सायाह्ने कदलीखण्डान्निर्धा(र्घा)तनिहता इव ।।

जिता धनुर्धराः सर्वे सुत्यक्तैः पञ्चभिः शरैः ।। ४८ ।।

लङ्काधिपं मोहयित्वा सबलं रावणं बलात् ।।

निर्जित्य वशमानीय माहिष्मत्यां बबंध च ।। ४९ ।।

ततोभ्येत्य पुलस्त्यस्तु अर्जुनं संप्रसादयन् ।।

मुमोच रक्षः पौलस्त्यं पौलस्त्येनानुगामिना ।।

तस्य बाहुसहस्रस्य बभूव ज्यातलस्वनः ।। 4.58.५० ।।

क्षुधितेन कदाचित्स प्रार्थितश्चित्रभानुना ।।

सप्तद्वीपां चित्रभानोः प्रादाद्भिक्षां महीमिमाम् ।। ५१ ।।

कुंडेशयस्ततोऽद्यापि दृश्यते भगवान्हरिः ।।

निंबादित्यश्च प्रत्यक्षो जाग्रत्संस्तस्य वेश्मनि ।।

बभूव दुहितुर्हेतोः शरदोऽद्यापि तिष्ठति ।। ५२ ।।

स एवं गुणसंयुक्तो राजाभूदर्जुनो भुवि ।।

अनघस्य प्रसादेन योगाचा र्यस्य पांडव ।। ५३ ।।

तेनेयं वरलब्धेन कार्तवीर्येण योगिना ।।

प्रवर्तिता मर्त्यलोके प्रसिद्धा ह्यनघाष्टमी ।। ५४ ।।

अघं पापं स्मृतं लोके तच्चापि त्रिविधं भवेत् ।।

यस्मादघं नाशयति तेनासावनघा स्मृता ।। ५५ ।।

तस्याष्टगुणमैश्वर्यं विनोदार्थं विभाव्यते ।।

अणिमा महिमा प्राप्तिः प्राकाम्ये लघिमा तथा ।। ५६ ।।

ईशित्वं च वशित्वं च सर्वकामावसायिता ।।

इत्यष्टौ योगसिद्धस्य सिद्धयो मोक्षलक्षणाः ।। ५७ ।।

समुत्पन्ना दत्तकस्य लोके प्रत्ययकारकाः ।।

यात्रासमाप्तौ संगृह्य यदघानि तथैव वा ।। ५८ ।।

जगत्समस्तमनघं कुर्यादस्मादतोऽनघा ।।

मदंशो मद्गतप्राणो लोके स्मिन्नृतको द्विजः ।। ५९ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

कीदृशं पुण्डरीकाक्ष स वै राजार्जुनो व्रतम् ।।

चक्रे वा त्रिषु लोकेषु कैर्मन्त्रैः समयैश्च कैः ।।

कस्मिन्काले तिथौ कस्यामेतन्मे वद केशव ।। 4.58.६० ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

कृष्णाष्टम्यां मार्गशीर्षे दंपती दर्भनिर्मितौ ।।

अनघं चानघां चैव बहुपुत्रैः समन्विताम् ।। ६१ ।।

पुरा कृतीकृतौ शांतौ भूमिभागे स्थितौ शुभौ ।।

स्नात्वैवमर्चयेत्पुष्पैः ससुगन्धैर्युधिष्ठिर ।। ६२ ।।

ऋग्वेदोक्तऋचा विप्रो विष्णुं ध्यात्वा ममांशजम् ।।

अनघं वासुदेवेनानघां लक्ष्मीं व्रजां तनुम् ।।

प्रद्युम्नादिपुत्रवर्गं हरिवंशे यथोदितम् ।। ६३

ॐ अतो देवा अवंतु नो यतो विष्णुर्विचक्रमे ।।

पृथिव्याः सप्तधामभिः ।।

इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् ।।

समूळ्हमस्यपांसुरे ।।

त्रीणि पदा विचक्रमे विष्णुर्गोपा अदाभ्यः ।।

अतो धर्माणि धारयन् ।।

विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे ।।

इंद्रस्य युज्यः सखा ।।

तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यंति सूरयः ।।

दिवीव चक्षुराततम्।।

तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिंधते ।।

विष्णोर्यत्परमं पदम् ।।

लोकोद्भवैः फलैः कन्दैः शृंगारैर्बदरैः शुभैः ।।

वित्तैश्च धान्यैः पुष्पैश्च गंधधूपैः सदीपकैः ।। ६४ ।।

यः पूजयेद्भक्तियुक्तः सर्वपापैः प्रमुच्यते ।।

ततो द्विजान्भोजयेच्च सुहृत्संबंधिबांधवान् ।। ६५ ।।

व्रतावसाने गृह्णीयात्कश्चिदेको नरो व्रतम् ।।

तेषां मध्ये दृढाश्चक्रुरनघव्रतपारगाः ।। ६६ ।।

इदं जीवनघाती चेत्सत्यं तु समयोषितम् ।।

वर्षमेकं ततः स्वेच्छा इदं तवानघव्रतम् ।। ६७ ।।

तत्रोपेक्षणकं कार्यं नटनर्तकगायकैः ।।

प्रभाते तु नवम्यां तं तोयमध्ये विसर्जयेत् ।। ६८ ।।

एवं यः कुरुते यात्रां वर्षेवर्षे च हर्षितः ।।

भक्तियुक्तः श्रद्धया च सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ६९ ।।

कुटुंबं वर्द्धते तस्य यस्य विष्णुः प्रसीदति ।।

आरोग्यं सप्त जन्मानि ततो यांति परां गतिम् ।। 4.58.७० ।।

एतामघौघशमनामनघाष्टमीं च कौंतेय संप्रति मया कथिता हिताय ।।

कुर्वंत्यनन्यमनसः स्वयशोभिवृद्ध्यै ऋद्धिं प्रयांति कृतवीर्यसुतानुरूपाम् ।। ७१ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे अनघाष्टमीव्रतं नामाष्टपंचाशत्तमोऽध्यायः ।। ५८ ।।

सोमाष्टमीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि व्रतं श्रेयस्करं परम्।।

शिवलोकप्रदं पुण्यं विधिवन्मे निबोधताम्।।१।।

वारे सोमे सिताष्टम्यां पक्षे सोमं समर्चयेत्।।

विधिना चन्द्रचूडालं प्राप्यमेतत्स चन्द्रकम् । । २

दक्षिणार्धे हरिं ध्यात्वा मध्ये तु परितः प्रभुम् ।

पञ्चामृतादिना देवं स्थापयित्वा यतव्रती । । ३

चन्दनेनेन्दुयुक्तेन दक्षिणार्धं विलेपयेत् ।

हरभागं नीलरक्तं शिवस्योपरि मौक्तिकम् । । ४

पश्चात्पुष्पैः समभ्यर्च्य सितं रक्तैरनुत्तमैः ।

नीराजनं पुनः कुर्यात्पञ्चविंशतिदीपकैः । ।

अथ सिद्धैः शुभैर्भक्ष्यैनेवद्यं विनिवेदयेत् । । ५

एवंकृतोपवासस्तु प्रभाते पूर्ववच्छिवम् ।

सम्पूज्याज्यं तिलैर्मिश्रं जुहुयाज्जातवेदसि । । ६

व्रतिनो ब्राह्मणान्पश्चाद्भोजयित्वा विधानतः ।

मिथुनानि तु सम्भोज्य यथाशक्त्यनुपूजयेत् । । ७

आवर्त्य पितरावर्च्य विधिना तेन सुव्रत ।।

संवत्सरांते कर्तव्यं यत्तत्सर्वं निबोध मे ।। ८ ।।

प्रागुक्वविधिना पूज्या सितपीतयुगद्वयम् ।।

दद्याद्वितानकं चैव पताकां घटकीं तथा ।। ९ ।।

धूपगंधारसी चापि दीपवृक्षं सुशोभनम् ।।

एवमादीनि योज्यानि पूर्ववद्भोज्यमाचरेत् ।। 4.59.१० ।।

चतुरस्रं त्रिकोणं च मण्डलं कारयेत्ततः ।।

त्रिकोणे पार्वतीं ध्यायेच्चतुरस्रे महेश्वरम् ।। ११ ।।

संकल्प्य द्विजदांपत्यं वासोभिर्भूषणैस्तथा ।।

पूजयित्वा यथाशक्त्या कुर्यान्नीराजनं शुभैः ।।

दीपकैः पञ्चविंशद्भिर्भोजयित्वा विसर्जयेत् ।। १२ ।।

अब्दपञ्चकमेकं वा एवं यः कुरुते नरः ।।

उभाभ्यां लोकमासाद्य पदं यास्यत्यनामयम् ।। १३ ।।

आ देहपतनाद्यस्तु नित्यमेतत्समाचरेत् ।।

इहैव स हरिः साक्षान्नररूपो विभाव्यते ।। १४ ।।

न स्पृशंत्यापदस्तस्य न दुःखी भवति क्वचित् ।।

ज्वरग्रहादिभिर्नैव पीड्यतेऽसौ कदाचन ।। १५ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

अथ वा तेन मार्गेण तामवेहि सिताष्टमीम् ।।

संप्राप्यादित्ययोगेन प्राग्विधानेन चाभ्यसेत् ।। १६ ।।

किंतु दक्षिणतंत्रस्थं भास्करं वार्चयेद्बुधः ।।

पद्मरागेण दिव्येन सुवर्णेन च पार्वतीम् ।। १७ ।।

कुंकुमेन समालभ्य चन्दनेन शिवं तथा ।।

अभावे सर्वरत्नानां हेम सर्वत्र योजयेत् ।। १८ ।।

रुद्रबीजं परं पूतं प्रियं रुद्रस्य सर्वदा ।।

रक्तमाल्यांबरधरं नैवेद्यं घृतपाचितम् ।। १९ ।।

शेषः पूर्वविधानेन कर्तव्यो विधिविस्तरः ।।

तिथौ पूर्णे च कुर्वीत गव्येनानघ पारणम् ।। ।। 4.59.२० ।।

एतत्प्राक्च विधायाब्दं पञ्चाब्दानेवमेव च ।।

कृत्वा सूर्यादिलोकेषु भुक्त्वा भोगान्व्रजेत्परम् ।। २१ ।।

पतंगवत्प्रतापी स्याददीनश्च जन प्रियः ।।

अस्मिन्रोगो न बाधेत धनवान्पुत्रवान्भवेत् ।। २२ ।।

यद्यष्टमी भवति सोमयुता कदाचिदर्केण वा कुरुकुलोद्वह तामुपोष्य ।।

पूज्यो मया सह हरं हरिणांकचिह्नं भक्त्यायुषां पदमुपैति पदं पुरारेः ।। २३ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे सोमाष्टमीव्रतवर्णनं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः ।। ५९ ।।

श्रीवृक्षनवमीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

समुत्पन्नेषु रत्नेषु क्षीरोदमथने पुरा ।।

दैत्यानां मोहनार्थाय योषिद्भूते जनार्दने ।। १ ।।

बिल्वे वृक्षे क्षणं श्रांता विश्रांता कमलालया ।।

यामेवमिति वान्योन्यं युयुधुर्देवदानवाः ।। २ ।।

जिताः सर्वे पुरा पार्थ युद्धे कृष्णेन चक्रिणा ।।

पातालं गमिता दैत्याः सश्रीकः स्वयमाययौ ।। ३ ।।

श्रीः समावासिता यस्माच्छ्रीवृक्षस्तु ततः स्मृतः ।।

तस्माद्भाद्रपदस्यैव शुक्लपक्षे कुरूत्तम ।। ४ ।।

नवम्यामर्चयेद्भक्त्या ईषत्सूर्योदये नगम् ।।

श्रीवृक्षं विविधैः पुष्पैरनग्निपाचितैः फलैः ।। ५ ।।

तिलपिष्टान्नगोधूमैर्धूपगन्धस्रगंबरैः ।।

ईषद्भानुकराताम्रताम्रीकृतनभस्तले ।। ६ ।।

मंत्रेणानेन राजेन्द्र कृत्वा ब्राह्मणभोजनम् ।।

ततो भुञ्जीत मौनेन तैलक्षारविवर्जितः ।।

अनग्निपाकं भूपात्रे दधिपुष्पफलैः शुभम् ।। ७ ।।

एवं यः कुरुते पार्थ श्रीवृक्षस्यार्चनं नरः ।।

नारी वा दुःखशोकाभ्यां मुच्यते नात्र संशयः ।। ८ ।।

सप्तजन्मांतरं यावत्सुखसौभाग्यसंयुता ।।

श्रीमती फलिनी धन्या मर्त्यलोके महीयते।।। ९ ।।

श्रीवृक्षमक्षतफलं वसितं नवम्यां नैवेद्यपुष्पफलवस्त्रविचित्रधान्यैः ।।

पूज्यः प्रभातसमये पुरुषोत्तमेष्टः संप्राप्नुवंति पुरुषाः पुरुषेन्द्रवन्द्याम् ।। 4.60.१० ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे श्रीवृक्षनवमीव्रतवर्णनं नाम षष्टितमोऽध्यायः ।। ६० ।।

ध्वजनवमीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

महिषासुरे विनिहते भगवत्या महासुरैः ।।

पूर्ववैरमनुस्मृत्य संग्रामा बहवः कृताः ।। १ ।।

नानारूपधरा देवी अवतीर्य पुनःपुनः ।।

धर्मसंस्थापनार्थाय निजघ्ने दैत्यसत्तमान् ।। २ ।।

अथ रक्तासुरो नाम महिषस्य सुतो महान् ।।

आसीत्तेन तपस्तप्तं वर्षाणां नियुतानि षट् ।।

तस्मै ददौ चतुर्वक्त्रो राज्यं त्रैलोक्यमण्डले ।। ३ ।।

तेन लब्धं वरेणाथ मेलयित्वा दनोः सुतान् ।।

प्रारब्धं सह शक्रेण युद्धं गत्वाऽमरावतीम् ।। ४ ।।

तद्दृष्ट्वा दानवबलं सन्नद्धात्युद्धतध्वजम् ।।

युयुधे दानवैः सार्द्धं सुरैः शक्रपुरस्सरैः ।। ५ ।।

तत्र प्रावर्तत नदी शोणितौघतरंगिणी ।।

खड्गमत्स्यगदाग्राहवसुनंदककच्छपा ।।

वहंती पितृलोकाय सुरासुरभयानका ।। ६ ।।

अथ रक्तासुरो रोषाद्युयुधे विबुधैः सह ।।

ते हन्यमाना विबुधा रक्ताक्षेण महारणे ।। ७ ।।

भ्रष्टाः स्वर्गं परित्यज्य त्यक्तप्रहरणा द्रुतम् ।।

करच्छत्रां पुरीं प्राप्ता यत्रास्ते भववल्लभा ।। ८ ।।

दुर्गा चामुण्डया सार्धं नवदुर्गासमन्विता ।।

आद्या तावन्महालक्ष्मीर्नंदा क्षेमकरी तथा ।। ९ ।।

शिवदूती महारुण्डा भ्रामरी रुद्रमंगला ।।

रेवती हरसिद्धिस्तु नवैताः परिकीर्तिताः ।।

एतासां ते स्तुतिं चक्रुस्त्रिदशाः प्रणताननाः ।। 4.61.१० ।।

अमरपतिमुकुटचुम्बितचरणांबुजसकलभुवनसुखजननी ।।

जयति जगदीशवंदिता सकलामलनिष्कला दुर्गा ।। ११ ।।

विकृतनखदशनभूषणरुधिरवशाच्छुरितक्षतखड्गहस्ता ।।

जयति नरमुंडमुंडितपिशित सुराहारकृच्चण्डी ।। १२ ।।

प्रच्छादितशिखिगणोद्बलविकटजटाबद्धचन्द्रमणिशोभा ।।

जयति दिगंबरभूषा सिद्धवटेशा महालक्ष्मीः ।। १३ ।।

करकमलजनितशोभा पद्मासनबद्धपद्मवदना च ।।

जयति कमण्डलुहस्ता नंदा देवी नतार्तिहरा ।। १४ ।।

दिग्वसना विकृतमुखा फेत्कारोद्दाम पूरितदिशौघा ।।

जयति विकरालदेहा क्षेमंकरी रौद्रभावस्था ।। १५ ।।

क्रोशितब्रह्मांडोदरसुरवरमुखरहुंकृतनिनादा ।।

जयति मदातिमिहस्ता शिवदूती प्रथमशिवशक्तिः ।। १६ ।।

मुक्ताट्टहासभैरवदुःसहतरचकितसकलदिक्चक्रा ।।

जयति भुजगेन्द्रमणिशोभितकर्णा महातुण्डा ।। १७ ।।

पटुपटहमुरजमर्दलझल्लरिझङ्कारनर्तितावयवा ।।

जयति मधुव्रतरूपा दैत्यहरी भ्रामरी देवी ।। १८ ।।

शांता प्रशांतवदना सिंहवरा ध्यानयोगत न्निष्ठा ।।

जयति चतुर्भुजदेहा चन्द्रकला चन्द्रमण्डला देवी ।। १९ ।।

पक्षपुटचंचुघातैः संचूर्णितविविधशत्रुसंघाता ।।

जयति शितशूलहस्ता बहुरूपा रेवती भद्रा ।।4.61.२०।।

पर्यटति जगति हष्टा पितृवननिलयेषु योगिनीसहिता।।

जयति हरसिद्धिनाम्नी हरसिद्धिर्वंदिता सिद्धैः ।।२१।।

इति नवदुर्गासंस्तवमनुपममार्याभिरपरराट् कृत्वा ।।

इदमूचे सह देवैस्त्राह्यस्मान्सर्वभीतिभ्यः ।। २२ ।।

पुनःपुनः प्रणम्योचुर्भवानीं सिंहवाहिनीम् ।।

अस्माकं भयभीतानां शरण्ये शरणं भव ।। २३ ।।

देवानां तद्वचः श्रुत्वा दत्त्वा तेभ्योऽभयं ततः ।।

सिंहारूढा विनिर्गत्य दुर्गाभिः सहिता पुरा ।। २४ ।।

युयुधे दानवैस्सार्धं महासमरदुर्दिनम् ।।

कुमारी विंशतिभुजा घनविद्युल्लतोपमा ।। २५ ।।

तेऽपि तत्रासुराः प्राप्ताः प्रचंडा रुद्ररूपिणः ।।

सर्वे लब्धवराः शूराः सुतप्ततपसस्तथा ।। २६ ।।

महाग्राहपराक्रांता दुष्टमायाविनष्टये ।।

अब्राह्मण्याद्धृद्यमिषा नामतश्च निजोद्यतात् ।। २७ ।।

इन्द्रमारी असत्क्लेशः प्रलंबो नरकः सुतः ।।

कुष्ठः पुलोमा शरभ शंबरो दुंदुभिः खरः ।। २८ ।।

इल्वलो नमुचिर्भौमो वातापि धेनुकः कलिः ।।

मायावृतौ बलौ बन्धुर्मधुकैटभकालजित् ।। २९ ।।

रहः पौंडूादिदैत्येन्द्राः प्राधान्येन प्रकीर्तिताः ।।

फनगोभिर्जनाः सर्वे सन्नद्धाः स्वाग्रतो ध्वजः ।। 4.61.३० ।।

रूपतो वर्णिताश्चैव ध्वजास्तेषां पृथक्पृथक् ।।

प्रत्यदृश्यंत राजेन्द्र ज्वलिता इव पावकाः ।। ३१ ।।

काञ्चनाः काञ्चना पीडाः काञ्चनस्रगलंकृताः ।।

पताका विविधैर्वालैरुच्छ्रिता लक्षणान्विताः ।। ३२ ।।

नील्यः पीताः सिता रक्ताः कृष्णास्राः पञ्चवर्णकाः ।।

तत्र पट्टपटीसौत्राः कृतबुद्बुदकर्बुराः ।। ३३ ।।

पताकाकान्तिरनला नर्तक्य इव शोभनाः ।। ३४ ।।

ततो हलहलारावं चक्रुस्ते दानवोत्तमाः ।।

प्रास्फालयंत पणवभेरीझर्झरगोमुखान् ।।

न्यवादयंतानकान्ये शंखाडंबरडिंडिमान् ।। ३५ ।।

एवं ते समयुध्यंत भवानीं दैत्यदानवाः ।।

समाजघ्नुः शरैः शूलैः परिघैः शक्तितोमरैः ।।

कर्णकैरीषणैः कुन्तैः शतघ्नीकूटमुद्गरैः ।। ३६ ।।

आहत्य मानरोषेण जज्वलुः समरेऽधिकम् ।।

सिंहारूढा द्रुतं देवी रणमध्ये प्रधाविता ।। ३७ ।।

आच्छिद्याच्छिद्य चिह्नानि ध्वजान्नानाविधांस्तथा ।।

बलात्कारेण दैत्यानामनाथसमरे रुषा ।। ३८ ।।

चिह्नकानि ददौ तुष्टा देवेभ्यः शीघ्रचारिणी ।।

सुरैरपि गृहीतानि जय देवीति वादिभिः ।।३९।।

अंबिका तु भृशं तुष्टा तेषां चक्रे क्षणात्क्षयम् ।।

कालरात्री दानवानां मारीव निपपात सा ।।

जीवितानि च जग्राह दैत्यानां देवनंदिनी ।।4.61.४०।।

अथ रक्तासुरं कंठे गृहीत्वापात्य भूतले ।।

देवी जघान तीक्ष्णेन त्रिशूलेन भृशं दिवि ।। ४१ ।।

स भिन्नहृदयः पश्चाद्भूमौ तत्र प्रपोथितः ।।

तथापि देव्या निहतः पपात च ममार च ।। ४२ ।।

देवास्तानसुराञ्जित्वा गत्वा शत्रुपुरं जितम् ।।

ददृशुस्ते रणप्रांते लंबमानान्महाध्वजान्।।

यात्रां चक्रुः संप्रहृष्टा नवम्यां ध्वजचिह्निताम् ।। ४३ ।।

अतोद्यापीह भूपालैर्जयलब्धीच्छयादृतैः ।।

उपोष्यते नरैर्भक्तैर्नारीभिश्चैव पांडव ।। ४४ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

कीदृग्विधानं तस्यास्तु नवम्या ब्रूहि मे प्रभो ।।

सरहस्यं समंत्रं च येन तुष्यति चंडिका ।। ४५ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

पौषस्य शुक्लपक्षे या नवमी संपरिश्रुता ।।

तस्यां स्नात्वा शुभैः पुष्पैरर्चनीया हरेः स्वसा ।। ४६ ।।

कुमारी सुभगा देवी सिंहस्यंन्दनगामिनी ।।

ध्वजान्नानाविधान्कृत्वा पुरस्तस्याश्च पूजयेत् ।।

मालतीकुसुमैर्द्दीपैर्गन्धधूपविलेपनैः ।। ४७ ।।

बलिभिः पशुभिर्मेध्यैः सुरामांसासृगम्बरैः ।।

दधिचन्दनचूर्णैश्च भग्नैश्चानग्निपाचितैः ।।

मंत्रेणानेन कौंतेय ब्रह्मणोप्यथवा ननु ।। ४८ ।।

भद्रां भगवतीं कृष्णां विश्वस्य जगतो हिताम् ।।

संवेशिनीं संयमनीं ग्रहनक्षत्र मालिनीम् ।। ४९ ।।

प्रपन्नोहं शिवां रात्री भद्रे पारय मे व्रतम् ।।

सर्वभूतपिशाचेभ्यः सर्वसत्वसरीसृपैः ।।

देवेभ्यो मानुषेभ्यश्च भयेभ्यो रक्ष मां सदा ।। 4.61.५० ।।

ततश्चारोपयेद्राजा देवीनां भवने तथा ।।

भोजयेत कुमारीं च प्रणिपत्य क्षमापयेत् ।। ५१ ।।

उपवासेन कुर्वीत एकभक्तेन वा पुनः ।।

भक्त्या भूपालपञ्चास्य भक्तिस्तस्या गरीयसी ।। ५२ ।।

एवं ये पूजयिष्यंति ध्वजैर्भगवतीं नराः ।।

तेषां दुर्गा दुर्गमार्गे चोरव्यालाग्नि संकटे ।।५३।।

रणे राजकुले गेहे युद्धमध्ये जले स्थिते ।।

रक्षां करोति सततं भवानी सर्वमंगला।।५४।।

अस्यां बभूव विजयो नवम्यां पांडुनंदन ।।

भगवत्यास्तु तेनैषा नवमी सततं प्रिया ।। ५५ ।।

धन्या पुण्या पापहरा सर्वोपद्रवनाशनी ।।

अनुष्ठेया प्रयत्नेन सर्वान्कामानभीप्सुभिः ।।५६।।

देव्यर्चनाहितमतिर्मनुजो नवम्यां हेमस्रजं ध्वजवरं स हि रोपयेद्यः ।।

भोगानवाप्य मनसोभिमतान्प्रकामं देहं विहाय समुपैति स वीरलोकम् ।। ५७ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे ध्वजनवमीव्रतवर्णनं नामैकषष्टितमोऽध्यायः ।। ६१ ।।

उल्कानवमीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।

उल्काख्यं नवमीं राजन्कथयामि निबोध ताम् ।।

या काश्यपेन कथिता तारकस्यार्तिनाशिनी ।।१।।

अश्वयुक्छुक्लपक्षे या नवमी लोकविश्रुता ।।

नद्यां स्नात्वा समभ्यर्च्य पितृदेवीं यथाविधि ।। २ ।।

पश्चात्संपूजयेद्देवीं चामुण्डां भैरवप्रियाम् ।।

पुष्पैर्धूपैस्सनैवेद्यैर्मांसमत्स्यसुरासवैः ।। ३ ।।

पूजयित्वा स्तवं कुर्यान्मन्त्रेणानेन मानवः ।।

समारोप्याञ्जलिं मूर्ध्नि जानुभ्यामवनीं गतः ।। ४ ।।

महिषघ्नि महामाये चामुण्डे मुण्डमालिनि ।।

द्रव्यमारोग्यविजयौ देहि देवि नमोऽस्तु ते ।। ५ ।।

कुमारीर्भोजयेत्पश्चान्नवनीलसुकंचुकैः।।

परिधानैर्भूषणैश्च भूषयित्वा क्षमापयेत् ।। ६ ।।

सप्त पञ्चाप्यथैकां वा चित्तवित्तानुरूपतः ।।

श्रद्धया तुष्यते देवी इति वीरानुशासनम् ।। ७ ।।

अभ्युक्ष्य मण्डलं कृत्वा गोमयेन शुचिस्मितः ।।

दत्तासने चोपविशेत्पात्रं च पुरतो न्यसेत् ।। ८ ।।

ततः सुसिद्धमन्नं यत्तत्सर्वं परिवेषयेत् ।।

सघृतं पायसं चापि स्थापयेत्पात्रस न्निधौ ।। ९ ।।

तृणानि षष्टिमादाय चादाय धमनीं तथा ।।

प्रज्वालयेत्तत्तो भोज्यं यावज्ज्वलति पावकः ।। 4.62.१० ।।

प्रशांते भोजनं त्यक्त्वा समाचम्य प्रसन्नधीः ।।

चामुंडां हृदये ध्यात्वा गृहकृत्यपरो भवेत् ।। ११ ।।

अनेन विधिना सर्वं मासिमासि समाचरेत् ।।

ततः संवत्सरस्यांते भोज यित्वा कुमारिकाः ।। १२ ।।

वस्त्रैराभरणैः पूज्य प्रणिपत्य क्षमापयेत्।।

सुवर्णं शक्तितो दद्याद्गां च विप्राय शोभनाम् ।। १३ ।।

य एवं कुरुते पार्थ पुरुषो नवमीव्रतम् ।।

न तस्य शत्रवो नार्तिः स राजा नष्टतस्करः ।। १४ ।।

भूताः प्रेताः पिशाचा नो जनयंति भयं गृहे ।।

समुद्यतेषु शस्त्रेषु हंता तस्य न विद्यते ।। १५ ।।

तं रक्षति सदोद्युक्ता सर्वास्वापत्सु चंडिका ।।

नरो वा यदि वा नारी व्रतमेतत्समाचरेत् ।।

उल्कावत्स सपत्नानां ज्वलन्नास्ते सदा हृदि ।। १६ ।।

तां शुष्ककोहरमुखीं प्रकटोरुदंष्ट्रां कापालिनीं समवलंबितमुण्डमालाम् ।।

उक्तव्रतेषु पुरुषो नवमीषु चण्डीं संपूज्य कस्य हृदये न च शं करोति।। १७ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवाद उल्कानवमी व्रतवर्णनं नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः ।। ६२ ।।

दशावतारचरित्रव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

पूर्वं कृतयुगस्यादौ भृगोर्भार्या महासती ।।

दिव्यारामाश्रमे रम्या गृहकार्यैकतत्परा ।। १ ।।

बभूव सा भृगोर्नित्यं हृदयेप्सितकारिणी ।।

तस्यां मुनिर्महातेजा अग्निहोत्रं निधाय च ।। २ ।।

विष्णोस्त्रासाद्दानवानां कुलत्राणसमाकुलम् ।।

मुक्त्वा युद्धस्थितं पार्श्वे समर्प्य मुनिपुङ्गवः ।। ३ ।।

दत्त्वा निक्षेपकं सर्वं दिव्यायै सुमहातपाः ।।।

जगाम हिमवत्पार्श्वे हरं तोषयितुं रहः ।। ४ ।।

संजीवनीकृते नित्यं कणैर्धूममधोमुखः ।।

पपौ दानवराजस्य विजयाय पुरोहितः ।। ५ ।।

आजगाम गते तस्मिन्गरुडेनाश्रितो हरिः ।।

अभ्येत्य जल्पनं चक्रे चक्रणोत्कृत्तकंधरम् ।। ६ ।।

गलद्रुधिरसंपन्नं लोहितार्णववसंनिभम् ।।

दृष्ट्वासुरबलं सर्वं निहतं विष्णुना तदा ।।

दिव्या संशप्तुकामाभूद्विष्णुं सास्राविलेक्षणा ।। ७ ।।

यावन्नोच्चरते वाचं चक्रेण कृत्तकंधरम् ।।

तावन्निपातयामास शिरस्तस्याः सकुण्डलम् ।। ८ ।।

प्राप्य संजीवनीं विद्यां यावदायात्यसौ मुनिः ।।

तावत्स दैत्यान्नापश्यत्पश्यति स्म निपातितम् ।। ९ ।।

रोषाच्छशाप च हरिं भ्रुकुटीकुटिलाननः ।।

अवश्यभावभावित्वाद्विश्वस्य हितकारणात् ।। 4.63.१० ।।

यस्मात्त्वया हता दैत्या ब्रह्मणो मत्परिग्रहाः ।।

तस्मात्त्वं मानुषे लोके दश वारान्गमिष्यसि ।। ११ ।।

अतोऽर्थं मानुषे लोके रक्षार्थं च महीक्षिताम्।।

अवतारं चकाराहं भूयोभूयः पृथग्विधम् ।। १२ ।।।।।

पूर्वोक्तैः कारणैः पार्थ अवतीर्णं महीतले ।।

मां नरा येऽर्चयिष्यंति तेषां वासस्त्रिविष्टपे ।। १३ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

व्रतं दशावताराख्यं कृष्ण ब्रूहि सविस्तरम् ।।

समंत्रं सरहस्यं च सर्वपापप्रणाशनम् ।। १४ ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

प्रोष्ठपदे सिते पक्षे दशम्यां नियतः शुचिः ।।

स्नात्वा जलाशये स्वच्छे पितृदेवादितर्पणम्।। १५ ।।

कृत्वा कुरुकुलश्रेष्ठ गृहमागत्य मानवः ।।

गृह्णीयाद्धान्यचूर्णस्य द्विहस्तप्रसृति त्रयम् ।। १६ ।।

क्रमेण पावयेत्तां तु पुंसंज्ञं घृतसंश्रितम् ।।

वर्षे वर्षे दिने तस्मिन्यावद्वर्षाणि वै दश ।। १७ ।।

प्रथमे पूरिकान्वर्षे द्वितीये घृतपूरकान् ।।

तृतीये शुक्लकासारं चतुर्थे मोदकाञ्छुभान् ।। १८ ।।

सोहालकान्पञ्चमेऽब्दे षष्ठेऽब्दे खण्डवेष्टकान् ।।

सप्तमेऽब्दे कोकरसानपूपांश्च तथाष्टमे ।। १९ ।।

नवमे कर्णवेष्टांस्तु दशमे खण्डकाञ्छुभान् ।।

दश धेनूर्दशहरे दशविप्राय दापयेत् ।। 4.63.२० ।।

क्रमेण भक्षयित्वा च यथोक्तं भरतर्षभ ।।

अर्द्धार्द्धं पिष्टयेदेवमर्द्धार्द्धं वा द्विजातये ।।

स्वत एवार्धमश्नीयाद्गत्वा रम्ये जलाशये ।। २१ ।।

दशावतारानभ्यर्च्य पुष्पधूपविलेपनैः ।।

मंत्रेणानेन मेधावी हरिमभ्युक्ष्य वारिणा ।। २२ ।।

मत्स्यं कूर्मं वराहं च नरसिंहं त्रिविक्रमम् ।।

श्रीरामं राम कृष्णौ च बुद्धं चैव सकल्किनम् ।। २३ ।।

गतोऽस्मि शरणं देवं हरिं नारायणं प्रभुम् ।।

प्रणतोऽस्मि जगन्नाथं स मे विष्णुः प्रसीदतु ।। २४ ।।

छिनत्तु वैष्णवीं मायां भक्त्या जातो जनर्दनः ।।

श्वेतद्वीपं नयस्यस्मान्समात्मनि निवेदयेत् ।। २५ ।।

एवं यः कुरुते पार्थ विधिनानेन सुव्रत ।।

दशावतारनामाख्यं तस्य पुण्यफलं शृणु ।। २६ ।।

श्रूयते यास्त्विमालोच्य पुरुषाणां दशा दश ।।

ताश्छिनत्ति न संदेहः शक्रप्रहरणैर्हरिः ।। ।। २७ ।।

संसारसागरे घोरे मज्जत तत्र मां हरिः ।।

श्वेतद्वीपं नयत्वाशु व्रतेनानेन तोषितः ।। २८ ।।

किं तस्य न भवेल्लोके यस्य तुष्टो जनार्दनः ।।

सोऽहं जनार्दनो राजन्कालरूपी धरासुतः ।।

मर्त्यलोके स्वयं पार्थ भूभारोत्तारकारणम् ।। २९ ।।

या स्त्री व्रतमिदं पार्थ चरिष्यति मयोदितम् ।।

सा लक्ष्म्याऽचलया युक्ता भर्तृपुत्रसमन्विता ।। 4.63.३० ।।

मर्त्यलोके चिरं स्थित्वा विष्णुलोके महीयते ।।

विष्णुलोकाद्रुद्रलोकं ततो याति परं पदम् ।। ३१ ।।

ये पूजयंति पुरुषाः पुरुषोत्तमस्य मत्स्यादिकांस्तु दशमीषु दशावतारान् ।।

मर्त्या दशस्वपि दशासु सुखं विहृत्य ते यांति यानमधिरुह्य सुरेशलोकान् ।। ३२ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे दशावतारचरित्रव्रतं नाम त्रिषष्टित मोऽध्यायः ।। ६३ ।।

आशादशमीवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

पार्थ पार्थिववृन्दानां मुखपङ्कजसद्रवे ।।

शृणुष्वावहितो वच्मि तवाशादशमीव्रतम् ।। ।। १।।

नलनामाभवत्पूर्वं निषधेषु महीपते ।।

स भ्रात्रा निर्जितो राज्ये पुष्करेणेति नः श्रुतम् ।। २ ।।

अक्षैर्द्यूतेन राजेन्द्र निर्ययौ भार्यया सह ।।

वनं प्रतिभयं शून्यं झिल्लीकगणनादितम् ।। ३ ।।

स गत्वा प्रत्यहोरात्रं जलमात्रेण वर्तयन् ।।

ददर्श वनमध्यस्थाञ्छकुनीन्कांचनच्छवीन् ।। ४ ।।

ग्रहीतुमिच्छंस्तान्राजन्समाच्छाद्य स्ववाससा ।।

खमापेतुः खगास्तूर्णं गृहीत्वा वसनं शुभम् ।।५।।

आससाद समाः काश्चिद्धृतवासाः सुदुःखितः।।

दमयंतीं समाप्राप्य निद्रयापहृतां तदा ।।

दुःखादुत्सृज्य गतवान्भाग्यतः प्राग्धनेश्वरम् ।। ५ ।।

गते तु नैषधे भैमी प्रबुद्धै वाञ्चितानना।।

अपश्यंती नलं वीरं वीर भीमसुता वने ।।

इतश्चेतश्च बभ्राम हाहेति रुदती मुहुः ।। ७ ।।

दुःखशोकसमाक्रांता नलदर्शनलालसा ।।

आससाद दिने कैश्चित्सा चैद्यपुरमंजसा ।। ८ ।।

उन्मत्तवत्परिवृता शिशुभिः कौतुकाकुलैः ।।

सा दृष्टा चेदिराजस्य जनन्या जनवेष्टिता ।।९।।

चन्द्रलेखेव पतिता भूमौ भासितदिङ्मुखा ।।

आरोप्य सा स्वभवनं पृष्टा का त्वं वरानने ।। 4.64.१० ।।

उवाच भैमी सव्रीडं सैरंध्रीं मां निबोधताम् ।।

न धावयेयं चरणौ नोच्छिष्टं भक्षयाम्यहम् ।। ११ ।।

यदि प्रार्थयते कश्चिद्दंड्यस्ते सांप्रतं भवेत् ।।

प्रतिज्ञयानया देवि तिष्ठेयं तव वेश्मनि ।।

एवमस्त्वनवद्यांगि राज माताप्युवाच ताम् ।। १२ ।।

एवंविधा तद्भवने कंचित्कालमनिंदिता ।।

उवास वसनार्द्धेन प्रवृत्तांते किल द्विजः ।।

आनयामास मुदितो दमयंतीं गृहं पितुः ।। १३ ।।

मात्रा पित्रा समायुक्ता सुतैर्भ्रातृभिरेव च ।।

दमयंती तथाप्यास्ते दुःखं नैषधवर्जिता ।। १४ ।।

प्रोवाच विमनाहूय व्रतं दानमथापि वा ।।

कथयध्वं यथा मे स्यादिष्टेन सह संगमः ।। १५ ।।

तत्रेतिहासकुशलो विप्रः प्रोवाच बुद्धिमान् ।।

भद्रे त्वमाशादशमीं कुरुष्वेप्सितसिद्धिदाम् ।। १६ ।।

चकार सर्वं तन्वंगी यत्पुराणविदा तदा ।।

ख्यातमाख्यानविदुषा दमनेन पुरोधसा ।। १७ ।।

व्रतस्यास्य प्रभावेण दमयंत्या नरोत्तम ।।

संजातः सुखदोऽत्यर्थं भर्त्त्रा सह समागमः ।। १८ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

कथमाशादशम्येषा गोविन्द क्रियते कदा ।।

सर्वमेतत्समाचक्ष्व मां सर्वज्ञोसि यादव ।। १९ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

राज्याशया राजपुत्रः कृष्यर्थं तु कृषीवलः ।।

भार्यार्थं तु वणिक्पुत्रः पुत्रार्थे गुर्विणी तथा ।। 4.64.२० ।।

धर्मार्थकामसंसिद्धयै लोककन्या वरार्थिनी ।।

यष्टुकामो द्विजवरो रोगी रोगापनुत्तये ।। २१ ।।

चिरप्रवासिते कांते कालेन धृतिपंडिता ।।

एतेष्वन्येषु कर्तव्यमाशाव्रतमिदं सदा ।। २२ ।।

यदा यस्य भवेदार्तं कार्यते हि तदा व्रतम् ।।

शुक्लपक्षे दशम्यां तु स्नात्वा संपूज्य देवताः ।।२३।।

नक्तं तदाशाः संपूज्याः पुष्पालक्तकचन्दनैः ।।

गृहाङ्गणे लेखयित्वा यवैः पिष्टातकेन वा ।।

दत्त्वा घृताक्तं नैवेद्यं पुनः कार्यं निवेदयेत् ।।२४।।

आशाश्चाशाः सदा संतु विद्यंतां च मनोरथाः।।

भवतीनां प्रसादेन सदा कल्याणमस्त्विति ।।२५।।

एवं संपूज्य भुञ्जीत दत्त्वा विप्राय दक्षिणाम्।।

अनेन क्रमयोगेन मासिमासि समाचरेत्।।२६।।

यावन्मनोरथः पूर्णस्ततः पश्चात्समुद्यमात् ।।

मासि पूर्णे च षण्मासे वर्षे वर्षद्वये गते।।२७।।

सौवर्णाः कारयेदाशा रौप्यपिष्टातकेन वा।।

ज्ञातिबंधुजनैः सार्द्धं स्नातः सम्यगलंकृतः ।।२८।।

पूजयेन्मंत्रसंदर्भैरेभिर्ध्यात्वा गृहांगणे।।।

तव संनिहितः शक्रः सुरासुरनमस्कृतः ।।

पूर्वा चन्द्रेण सहिता ऐन्द्रीदिग्देवते नमः ।। २९ ।।

अग्नेः परिग्रहादार्ये त्वमाग्नेयीति पठ्यसे ।।

तेजोमयी परा शक्तिराग्नेयी वरदा भव ।। 4.64.३० ।।

देवराजं समासाद्य लोकः संयमयत्यसौ ।।

तेन संयमनी यासि याम्ये कामप्रदा भव ।। ३१ ।।

खड्गंसहातिविकृता नैर्ऋतिस्त्वमुपाभृता ।।

तेन नैर्ऋतनाम्नीत्वं कृतवान्मघवा सदा ।। ३२ ।।

त्वय्यास्ते भवनाधारवरुणो यादसां पतिः ।।

इष्टकामार्थसिद्ध्यर्थं वारुणिप्रभवा भव ।। ३३ ।।

अधिश्रितासि यस्मात्त्वं वायुना जगदायुना।।

वायव्ये त्वमतः शान्तिं नित्यं यच्छ नमोनमः ।। ३४ ।।

कुबेरवासतः सौम्या प्रख्याता त्वमथोत्तरा ।।

ऐशानी जगदीशेन शंभुना त्वमलंकृता ।।

अतस्त्वं शिवसान्निध्यं देवि देहि शिवे नमः ।। ३५ ।।

सर्पाष्टककुलेन त्वं सेवितासि तथाप्यधः ।।

नागांगनाभिः सहिता हिता नः सर्वदा भव ।। ३६ ।।

सप्तलोकैः परिगता सर्वदा त्वं शिवा यतः ।।

सनकाद्यैः परिवृता ब्राह्मी जिह्मानपाकुरु ।। ३७ ।।

नक्षत्राणि च सर्वाणि ग्रहास्ताराग्रहास्तथा ।।

नक्षत्रमातरो ये च भूतप्रेतविनायकाः ।।

सर्वे ममेष्टसिद्ध्यर्थे भवंतु प्रणताः सदा ।। ३८ ।।

एभिर्मंत्रैः समभ्यर्च्य पुष्पधूपादिना ततः ।।

वासोभिरभिसंस्थाप्य फलानि विनिवेदयेत्।। ३९ ।।

तत्तूर्यध्वनिघोषेण गतिमङ्गलनिःस्वनैः ।।

नृत्यतीभिर्वरस्त्रीभिस्तां रात्रिमतिवाहयेत् ।। 4.64.४० ।।

कुंकुमक्षोदतीव्रेण दानमानादिभिः सुखम् ।।

प्रभाते वेदविदुषे सर्वं तत्प्रतिपादयेत् ।। ४१ ।।

अनेन विधिना सर्वं क्षमयन्प्रणिपत्य च ।।

भुञ्जीत मित्रसहितः सुहृद्बंधुजनैरपि ।। ४२ ।।

य एवं कुरुते पार्थ दशमीव्रतमादरात् ।।

स सर्वकाममाप्नोति मनसाभीप्सितं नरः ।। ४३ ।।

स्त्रीभिर्विशेषतः कार्यं व्रतमेतद्युधिष्ठिर ।।

लघुचित्ता यतो नार्यः सदा कामपरायणाः ।। ४४ ।।

धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वकामफलप्रदम् ।।

कथितं ते महाराज मया व्रतमनुत्तमम् ।। ४५ ।।

ये मानवा मनुजपुङ्गव कामकामाः संपूजयंति दशमीषु सदा दशाशाः ।।

तेषां विशेषनिहिता हृदये प्रकाममाशाः फलंत्यलमलं बहुनोदितेन ।। ४६ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवाद आशादशमीव्रतं नाम चतुष्पष्टितमोऽध्यायः ।। ६४ ।।

तारकद्वादशीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

अहं त्वागस्करः पापः पृथिवीक्षयकारकः ।।

परिपृच्छामि गोविन्द त्वां नमस्कृत्य पादयोः ।। १ ।।

गुह्याद्गुह्यतरं ब्रूहि व्रतं किंचिदनुत्तमम्।।

तरामि येन पापौघं भीष्मद्रोणवधार्णवम् ।। २ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

आसीत्पुरोत्तरो नाम्ना विदर्भायां कुशध्वजः ।।

सांतःपुरसुतो यश्च चक्रे राज्यमतंद्रितः ।। ३ ।।

जघान तापसं सोऽथ प्रमादान्मृगयां गतः ।।

मृगं मत्वा महारण्ये ब्राह्मणं दैवमोहितः ।। ४ ।।

तेन कर्मविपाकेन देहांते नरकं गतः ।।

तत्रासौ यातना घोरा अनुभूयातिपीडितः ।। ५ ।।

तस्मादिहागतो मर्त्ये रौद्रो विषधरोऽभवत्।।

अदशत्सोऽपि राजेन्द्र ब्राह्मणं चरणे रुषा ।। ६ ।।

लब्ध्वा सह च पंचत्वं जगाम द्विजसंयुतः ।।

विपन्नस्तु ततः सिंहो द्वितीयेऽभूत्सुदारुणः ।। ७ ।।

विदारितमुखो हिंस्रो नानासत्त्वभयंकरः ।।

जघानासौ पुनः श्रेष्ठं राजन्यं मृगया गतम् ।। ८ ।।

ततोऽपि बहुभिः शस्त्रै राजलोकैर्निपातितः ।।

पुनर्व्याघ्रो बभूवासौ तृतीयेऽपि भवांतरे ।। ९ ।।

तीक्ष्णपादनखाघातव्यापादितमृगान्वयः ।।

तेनापि वैश्यो निधनं नीतः किञ्चिद्वनांतरम् ।। 4.65.१० ।।

स नीतः कृमिराशित्वं लोकैः खातनिपातनात् ।।

संजातस्तु महानृक्षो नखराहतजंतुरुक् ।। ११ ।।

जघान बालं चण्डालादसौ मृत्युमवाप्नुयात् ।।

पञ्चमे मकरो जातः समुद्रेऽ तिभयंकरः ।। १२ ।।

स्त्रियं जघान तरुणीं स्नातुकामामथागताम् ।।

प्रभाते शङ्करस्याग्रे शशाङ्कग्रहणे निशि ।। १३ ।।

तत्रापि बडिशं दत्त्वा जनैः प्राणैर्वियोजितः ।।

पुनः षष्ठे भवे जातः पिशाचः पिशिताशनः ।। १४ ।।

क्रूरश्छिद्रपरः क्षुद्रो नरप्राणवियोजकः ।।

सोऽवतीर्णो नरस्यांगं कर्षयामास कस्यचित् ।। १५ ।।

मंत्रेणाहूय सिद्धेन वातिकेन व्यसुः कृतः ।।

सप्तमे स पुनर्जातो दुर्निरीक्ष्यवपुर्भृशम्।। १६ ।।

क्रूरदंष्द्रः करालास्यो मांसशोणितभोजनः ।।

दिग्वासा मरुभूमीषु वाशिष्ठो ब्रह्मराक्षसः ।।१७।।

स राष्ट्रं जर्जरं शून्यं सर्वं चक्रे विषादिषु ।।

आक्रम्य भीमदासेन राज्ञा राक्षसशत्रुणा ।। १८।।

समारोप्य धनुः संख्ये ब्रह्मास्त्रेण निपातितः ।।

भूयोऽभवद्व्याघ्रसमः स्वजन्मन्यष्टमे भुवि ।।१९।।

वनेचराणां क्रुद्धाङ्गो ब्राह्मणान्निधनं गतः ।।

ततो हस्ती च भल्लूको मातंगेन धनुष्मता ।। 4.65.२० ।।

एकादशेऽपि पाञ्चालो भवमध्येऽपि भीषणः ।।

ऊर्ध्वकेशोति रक्ताक्षो जातो ह्रस्वतनुर्दृढः ।। २१ ।।

पापो धर्मध्वजो रक्षो देवतोज्झितमाल्यधृक ।।

स दण्डपाशिकेनैव वृक्षाग्रे ह्यवलंबितः ।। २२ ।।

द्वादशे स पुनर्जातः पुष्कलक्लेशभाजनः ।।

भक्ष्यलोभाद्बिलगतो व्याधेन विनिपातितः ।। २३ ।।

तेन चासीत्कृतं पूर्वं तारकद्वादशीव्रतम् ।।

तस्य प्रभावाजातोऽपि दुष्टयोनौ पुनःपुनः ।। २४ ।।

अवाप शीघ्रं पंचत्वं संसारभवसागरे ।।

पुनरेवाभवद्राजा विदर्भायां सुधार्मिकः ।। २५ ।।

भूयश्चोपोषिता तेन तारकद्वादशी शुभा ।।

दृश्यतां व्रतमाहात्म्यं जातोजातः पुनःपुनः ।। २६ ।।

व्रतप्रभावाद्भुवने भुक्त्वा राज्यमकण्टकम् ।।

प्राप विष्णुपुरे स्थानं यावदाभूतसंप्लवम् ।। २७ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

कथमेतद्व्रतं कृष्ण कर्तव्यं पुरुषोत्तमैः ।।

स्त्रीभिर्वा भर्तृवाक्येन स्नानदानजपादिकम् ।। २८ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

मार्गशीर्षे सिते पक्षे गृहीत्वा द्वादशीव्रतम् ।।

अकृत्रिमे जले स्नानमपराह्णे समाचरेत् ।। ।। २९ ।।

प्रणम्य भास्करायाथ कृत्वा देवार्चनं तथा ।।

होमश्च तावत्स्थातव्यो यावदस्तमितो रविः ।। 4.65.३० ।।

ततो भुक्त्वा फलैः पुष्पैर्गन्धधूप विलेपनैः ।।

सजलं साक्षतं कृत्वा सहिरण्यं शुभैः फलैः ।। ३१ ।।

रम्ये ताम्रमये पात्रे जानुभ्यां धरणीं गतः ।।

पूर्वामुखः प्रदोषाग्रे मूर्ध्नि कृत्वार्घ्यभाजनम् ।। ३२ ।।

भूमौ तु मंडलं कृत्वा गोमयेन सतारकम् ।।

चंदनेन समालिख्य ध्रुवं हि गगनोन्मुखः ।। ३३ ।।

सहस्रशीर्षामंत्रेण भूमौ शक्त्या शनैः स्वयम् ।।

तारकाणां कुरुश्रेष्ठ दद्यादर्घ्यमतंद्रितः ।।३४।।

पर्युक्ष्य धूममुत्क्षिप्य दद्याद्विप्राय दक्षिणाम् ।।

क्रमेण सर्वं निर्वर्त्य भोज्यं भोज्यं निशागमे ।।३५।।

मार्गशीर्षे खंडखाद्यं पौषे सोहालकं तथा ।।

तिलतंडुलकं माघे गुडापूपं च फाल्गुने ।।३६।।

मोदकांश्चैत्रमासे तु वैशाखे खंडवेष्टकम् ।।

ज्येष्ठे सक्तुभृतैः पात्रैराषाढे गुडपूरिकैः ।। ३७ ।।

श्रावणे मधुशीर्षेण नभस्ये पायसेन च ।।

घृतपर्णैश्चाश्वयुजे कांसारैः कार्त्तिके क्रमान् ।। ३८ ।।

एभिर्द्वादशभिर्वर्षैर्भोजयित्वा द्विजान्स्वयम् ।।

भुञ्जीत भक्त्या राजेन्द्र पश्चाद्देवं क्षमापयेत् ।। ३९ ।।

समाप्ते तु व्रते कृत्वा राजतं तारकागणम् ।।

दृष्ट्वा वा पूर्वविधिना पूजयित्वा क्षमापयेत् ।। 4.65.४० ।।

कुम्भा द्वादश दातव्याः सोदका मोदकाश्रिताः ।।

ब्राह्मण्यां परिधानं च पद्मरागः सकुंचकः ।। ४१ ।।

ब्राह्मणे वल्गुलल्लाटं लक्षपुष्पोपशोभितम् ।।

चालकेनोपवीतं च पुष्पं दत्त्वा क्षमापयेत् ।। ४२ ।।

अनेन विधिना राजन्यः करोति व्रतं नरः ।।

नारी वा भरतश्रेष्ठ भक्तिभावपुरःसरा ।। ४३ ।।

नक्षत्रलोकं व्रजति विमानेनार्कवर्चसा ।।

अप्सरोगणगन्धर्वयक्षविद्याधरामरैः ।। ४४ ।।

सहस्रभर्त्ता स्वर्लोके पूज्यमानो दिवाकरैः।।

वसेत्कल्पायुतं यावत्पुनर्विष्णुपुरं व्रजेत् ।। ४५ ।।

एतद्व्रतं पुरा चीर्णं शच्या राज्ञ्या श्रियोमया ।।

सीतया दमयंत्या च रुक्मिण्या सत्यभामया ।। ४६ ।।

मेनया रंभया स्वर्गे उर्वश्या देवदत्तया ।।

अन्याभिरपि नारीभिः पुरुषैश्च पृथग्विधैः ।। ४७ ।।

चीर्णमेतद्व्रतं पार्थ सर्वपापभयापहम् ।। ४८ ।।

जन्मांतरेष्वपि कृतानि हरत्यघानि या संदहत्यहरहः सुकृतोपयोगात् ।।

सा द्वादशी जगति तारकनामधेया तन्नास्ति यन्न विदधाति कृता मनुष्यैः ।। ४९ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे तारकद्वादशीव्रतं नाम पञ्चषष्ठितमोऽध्यायः ।। ६५ ।।

अरण्यद्वादशीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

भगवन्ब्रूहि मे सम्यगरण्यद्वादशीव्रतम् ।।

सप्राशनं सोपवासं सरहस्यं समन्त्रकम् ।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

कौंतेय यत्पुरा चीर्णं सीतया वनसंस्थया ।।

व्रतं राघववाक्येन प्रशस्तं दोषवर्जितम् ।। २ ।।

लोपामु्द्रालये साध्व्यो मुनिपत्न्यो बहुप्रजाः ।।

भोजितास्तर्पिताः सर्वैराहारैः सर्वकामिकैः ।। ३ ।।

पद्मिनीपत्रविस्तीर्णे सोपदंशै र्यथा नवैः ।।

भक्ष्यभोज्यैस्तथा लेह्यैश्चोष्यैश्चापि यदृच्छया ।। ४ ।।

तामिहैकमनाः पार्थः शृणुष्वारण्यद्वादशीम् ।।

मार्गशीर्षे सिते पक्षे एकादश्यां दिनोदये ।। ५ ।।

स्नात्वा नरः सोपवासः कृत्वा पूजां जनार्दने ।।

गंधपुष्पाक्षतैर्धूपैर्दीपैर्जागरणैर्निशाम् ।।६।।

नीत्वा प्रभाते गत्वा च वने वेदाङ्गपारगान् ।।

भोजयित्वा फलप्रायं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ।। ७ ।।

पञ्चगव्यं प्राशयित्वा पूर्वमेवाथ तद्दिने ।।

वर्षमेकं शुभं पूर्ण पारयित्वा युधिष्ठिर।।८।।

श्रावणे कार्त्तिके माघे चैत्रे वाथ समर्चिते ।।

सोपदंशैः पत्रशाकैस्तिलशष्कुलिकादिभिः ।। ९ ।।

अपूपैः खण्डवेष्टैश्च मरीचैः सिंहकेसरैः ।।

धूलीमुखै रमृतफलैः स्वादुकोकरसैः शुभैः ।। 4.66.१० ।।

शीतलैस्तर्पयेद्विद्वानर्कपुष्पैः सुमालकैः ।।

दधिक्षीराज्यपाणिज्यैश्चातुर्जातकरंजितैः ।। ११ ।।

कर्पूरनख विद्धैश्च मधुरैः पनसोत्तमैः ।।

बहुवृक्षं वनं गत्वा सुस्वादुसलिलं शिवम् ।।१२।।

सुखासनोपविष्टांश्च प्रागुदङ्मुखवच्छुचीन् ।।

भोजयेद्दश च द्वौ वा मुनीनारण्यवासिनः ।। १३ ।।

एकदंडीस्त्रिदंडीश्च गृहस्थांश्चापि सुव्रतान् ।।

ब्राह्मणीर्विविधाः सप्त एकपत्नीः पतिव्रताः ।। १४ ।।

चार्वंग्यश्चार्चिताः स्नाताः सर्वावयमशोभनाः ।।

सुवस्त्राः कुकुमाक्ताङ्गाः सुगंधकुसुमांचिताः ।। १५ ।।

अंगैर्वा भोजनीयास्तास्ताश्चादित्यस्य देवताः ।।

वासुदेवजनार्दनदामोदरमधुसूदनाः ।। १६ ।।

पद्मनाभकृष्णविष्णुगोवर्द्धनत्रिविक्रमाः ।।

श्रीधरश्च हृषीकेशः पुण्डरीकाक्ष आदिवाराहाः ।। १७ ।।

एभिर्द्वादशभिर्मन्त्रैर्नमस्कारांतयोजितैः ।।

गंधचन्दनसंवस्त्रं धूपं दत्त्वा पृथक्पृथक् ।। १८ ।।

भोजयित्वा शुभान्नानि दद्यात्ताभ्यः सुदक्षिणाम् ।।

प्रणम्य प्रार्थयेद्भक्त्या विष्णुर्मे प्रीयतामिति ।। १९ ।।

ततो भुञ्जीत सहितो भृत्यैः प्रेष्यजनेन च ।।

आगताभ्यागतैर्लोकैः सुहृत्संबंधिबंधुभिः ।। ।। 4.66.२० ।।

एवं कौंतेय कुरुते योऽरण्यद्वादशीं नरः ।।

स देहांते विमानस्थो दिव्यकन्यासमावृतः ।।

याति ज्ञातिसमायुक्तः श्वेतद्वीपं हरेः पुरम् ।। ।। २१ ।।

यत्र लोकाः पीतवस्त्राः श्यामदेहाश्चतुर्भुजाः ।।

शंखचक्रगदापद्मचारुहस्ताः सकौस्तुभाः ।। २२ ।।

गरुडासनाः साभरणा मुकुटोत्कट कुंडलाः ।।

नीलोत्पलोद्दामपद्ममालयालंकृतोरसः ।।२३।।

लक्ष्मीधरा मेघवर्णाः कूर्पराङ्गदभूषणाः ।।

तिष्ठंति विष्णुसामान्ये यावदाभूतसंप्लवम् ।। ।। २४ ।।

तस्मादेत्य महातेजाः पृथिव्यां नृपपूजिताः ।।

मर्त्यलोके कीर्तिमंतः संभवंति नरोत्तमाः ।। २५ ।।

ततो यांति परं स्थानं मोक्षमार्गं शिवं शुभम् ।।

यत्र गत्वा न शोचंति न संसारे भ्रमंति च ।। २६ ।।

ये द्वादशीमुपवसंति सितामरण्यनाम्नीं वने द्विजवरानथ भोजयंति ।।

साध्व्यः स्त्रियः सुचरिताभरणाश्च तासां विष्णुः प्रसादमुपयाति ददाति मोक्षम् ।। २७ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिर संवादेरण्यद्वादशीव्रतं नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः ।। ६६ ।।

रोहिणीचन्द्रव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

घनावृते वरे देवे वर्षाकाले ह्युपस्थिते ।।

मयूरकेकाकुलिते दर्दुरारावपूरिते ।। १ ।।

कुलस्त्रियः प्रयच्छंति कस्यान्नं काऽत्र देवता ।।

किं व्रतं कृष्ण विख्यातमन्नं कस्यां तिथौ भवेत् ।। २ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

प्रवृत्ते श्रावणे मासि कृष्णपक्षे ह्युपस्थिते ।।

एकादश्यां शुचिर्भूत्वा सर्वौषधिजलैः शुभैः ।। ३ ।।

माषचूर्णेन राजेन्द्र कुर्यादिंदुरिकाशनम् ।।

मोदकांश्च तथा पंच घृतपक्वान्सुनिर्मलान् ।। ४ ।।

नरमेकैकमुद्दिश्य ततो गत्वा जलाशयम् ।।

दुष्टयादोविरहितं सतोयं जलजैर्युतम् ।। ५ ।।

तस्यैव पुलिने रम्ये जुष्टान्ने गोमयादिना ।।

कृत्वा मंडलकं वृत्तं पिष्टकादिभिरर्चितम् ।। ६ ।।

चर्चितं गंधकुसुमैर्धूप दीपाक्षतोज्ज्वलम् ।।

तत्र चंद्रं लिखेदेव रोहिण्या सहितं विभुम्।।

अर्चयेच्च सभार्यो वै मन्त्रेणानेन भावितः ।।७ ।।

सोमराज नमस्तुभ्यं रोहिण्यै ते नमोनमः ।।

महासति महादेवि संपादय ममेप्सितम् ।। ८ ।।

एवं संपूज्य तस्याग्रे नैवेद्यं देयमर्चितम् ।।

तत्रैव ब्राह्मणे दद्यात्सोमो मे प्रीयता मिति ।।

प्रीयतामिति मे देवी रोहिणी सहितप्रिया ।। ९ ।।

एवमुच्चार्य दत्त्वा च ततोंऽतर्जलमाविशेत् ।।

कंठांतं कटिमात्रं वा गुल्फांतं वा जला शये ।। 4.67.१० ।।

ध्यायेच्च मनसा सोमं रोहिणीसहितं तदा ।।

यावत्समस्तं तद्भुक्तं भुक्त्वा चांतस्तटे स्थितः ।। ११ ।।

नियम्य वसतां चान्ये ततो विप्राय भोजनम् ।।

दक्षिणासहितं देयं निश्चयं वाचि कल्पयेत् ।।

भक्त्या शक्त्या यथाचित्तं यथावित्तं तथा तथा ।। १२ ।।

यः करोति नरो राजन्नारी वाथ कुमारिका ।।

वर्षेवर्षे विधानेन पार्थेदं रोहिणीव्रतम् ।। १३ ।।

इह लोके चिरं स्थित्वा धनधान्यसमाकुले ।।

गृहाश्रमे शुभां लब्ध्वा पुत्रपौत्रादिसंततिम् ।। १४ ।।

ततः सुतीर्थे मरणं ततो ब्रह्मपुरं व्रजेत् ।।

तस्माद्विष्णुपुरं पार्थ ततो रुद्रपुरं शुभम् ।।१५।।

खे रोहिणी शशधराभिमता हिता च किं कारणं शृणु नरेन्द्र निवेदयामि ।।

संपिष्टमाषरचितेंदुरिकाशितुं यद्भुक्तं जले गुडघृतेन फलं तदेतत् ।।१६।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे रोहिणीचन्द्रव्रतं नाम सप्तषष्टितमोध्यायः ।। ६७ ।।

अवियोगव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

अवियोगव्रतं ब्रूहि मम यादवनंदन ।।

विधानं तस्य कीदृक्च किं पुण्यं काऽत्र देवता ।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

शृणु पांडव यत्नेन कथ्यमानं यथाखिलम् ।।

अवियोगव्रतं नाम व्रतानामुत्तमोत्तमम् ।। २ ।।

प्रौष्ठपदे शुक्लपक्षे द्वादश्यां प्रातरुत्थितः ।।

यस्तु शुक्लांबरधरः स्नात्वा पूर्वं जलाशये ।। ३ ।।

हृद्ये रम्ये सौधतटे हरिं लिख्येत मण्डले ।।

गोधूमचूर्णपिष्टेन लक्ष्मी तत्पार्श्ववर्तिनीम् ।। ४ ।।

तत्रैव च हरं गौरीं सावित्रीं ब्रह्मणा सह ।।

राज्ञीसहितं च रविं त्रैलोक्योद्योतकारकम् ।। ५ ।।

गंधैः पुष्पैश्च धूपैर्नैवेद्यैरर्चयेद्यथाशक्त्या ।।

अवियोगव्रतचारी मंत्रेणानेन राजेन्द्र।।६।।

नारी वा पुरुषो वा अवियोगमतिं दृढां कृत्वा ।।

भक्त्या ध्यानी मौनी दांपत्यं पूजयेद्देवम् ।। ७ ।।

सहस्रमूर्द्धा पुरुषः पद्मनाभो जनार्दनः ।।

व्यासोऽपि कपिलाचार्यो भगवान्पुरुषोत्तमः ।।८।।

नारायणो मधुलिहो विष्णुर्दामोहरो हरिः ।।

महावराहो गोविंदः केशवो गरुडध्वजः ।। ९ ।।

श्रीधरः पुंडरीकाक्षो विश्वरूपस्त्रिविक्रमः ।।

उपेन्द्रो वामनो रामो वैकुंठो माधवो ध्रुवः ।। 4.68.१० ।।

वासुदेवो हृषीकेशः कृष्णः सकर्षणोऽच्युतः ।।

अनिरुद्धो महायोगी प्रद्युम्नो नंद एव च ।। ११ ।।

नित्यं स मे शुभः प्रीतः सश्रीकः केशशूलिनः ।।

उमापतिनीलकंठः स्थाणुः शंभुर्भगाक्षिहा ।। ।। १२ ।।

ईशानो भैरवः शूली त्र्यंबकस्त्रिपुरांतकः ।।

कपर्दीशो महालिंगी महाकालो वृषध्वजः ।।१३।।

शिवः शर्वो महादेवो रुद्रो भूतमहेश्वरः ।।

ममास्तु सह पार्वत्या शंकरः शंकरश्चिरम् ।। १४ ।।

ब्रह्मा शंभुः प्रभुः स्रष्टा पुष्करी प्रपितामहः ।।

हिरण्यगर्भो वेदज्ञः परमेष्ठी प्रजापतिः ।।१५ ।।

चतुर्मुखः सृष्टिकर्ता स्वयंभूः कमलासनः ।।

विरञ्चिः पद्मयोनिश्च ममास्तु वरदः सदा।।१६।।

आदित्यो भास्करो भानुः सूर्योर्कः सविता रविः ।।

मार्तंडो मंडलज्येतिरग्निरश्मिर्जनेश्वरः ।। १७ ।।

प्रभाकरः सप्तसप्तिस्तरणिः सरणिः खगः ।।

दिवाकरो दिनकरः सहस्रांशुर्मरीचिमान् ।। १८ ।।।

पद्मप्रबोधनः पूषा किरणी मेरुभूषणः ।।

निकुंभोः वर्णभो देवः सुप्रीतोऽस्तु सदा मम ।।१९।।

लक्ष्मीः श्रीः संपदा पद्मा मा विभूतिर्हरिप्रिया ।।

पार्वती ललिता गौरी उमा शंकरवल्लभा ।। 4.68.२० ।।

गायत्री प्रकृतिः सृष्टिः सावित्री वेधसो मता ।।

राज्ञी भानुमती संज्ञा नित्यभा भास्करप्रिया। ।। २१ ।।

इति पद्मनाभशंकरपितामहार्क्कादीन्सप्रियान्पूज्य ।।

दत्त्वादत्त्वा दानं भुक्त्वा चांते व्रजेद्वेश्म ।। २२ ।।

द्वादश्यां चरति नरो व्रतमेतद्भक्तिभावितो लोके ।।

भवति यशोधनभागी संततिमान्विगतसंतापः ।। २३ ।।

हरिहरहिरण्यगर्भप्रभाकराणां क्रमेण लोकेषु ।।

भुक्त्वा भोगान्विपुलानथ योगी निर्वृतो भवति ।। २४ ।।

स्त्रीपुंसोर्यदि युग्मं पुरुषो वा यदि समाचरति कश्चित् ।।

नारी वा व्रतमेतच्चीर्त्वा यात्यालयं विष्णोः।।२५।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे हरिहरहिरण्यगर्भप्रभाकराणामवियोगव्रतं नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः ।। ६८ ।। ।।

गोवत्सद्वादशीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

अक्षौहिण्यो दशाष्टौ च मद्राज्यार्थे क्षयं गताः ।।

तेन पापेन मे चित्ते जुगुप्सातीव वर्तते ।। १ ।।

तत्र ब्राह्मणराजन्यवैश्यशूद्रादयो हताः ।।

भीष्मद्रोणकलिंगादिकर्णशल्यसुयोधनाः ।। २ ।।

तेषां वधेन यत्पापं तन्मे मर्माणि कृंतति ।।

पापप्रक्षालनं कञ्चिद्धर्मं ब्रूहि जगत्पते ।। ३ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

सुमहत्पुण्यजननं गोवत्सद्वादशीव्रतम् ।।

अस्ति पार्थ महाबाहो पांडवानां धुरंधर ।। ४ ।। ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

केयं गोद्वादशी नाम विधानं तत्र कीदृशम् ।।

कथमेषा समुत्पन्ना कस्मिन्काले जनार्दन ।। ५ ।।

एतत्सर्वं हरे ब्रूहि पाहि मां नरकार्णवात्।।६।।

श्रीकृष्ण उवाच।।

पुरा कृतयुगे पार्थ मुनिकोटिः समागता।।

तपश्चचार विपुलं नामव्रतधरा गिरौ।।७।।

हर्षेण महताविष्टा दैवदर्शनकांक्षया।।

जंबूमार्गे महापुण्ये नामतीर्थविभूषिते।।८।।

पारियात्रे सिद्धपात्रे रम्ये तंदुलिकाश्रमे।।

टंटाविरिति विख्याते उत्तमे शिखरे नृप ।। ९ ।।

तापसारण्यमतुलं दिव्यकाननमंडितम् ।।

वशिष्ठशुक्रांगिरसक्रतुदक्षादिभिर्वृतम् ।। 4.69.१० ।।

वल्कलाजिनसंवीतेर्भृगोराश्रममंडलम् ।।

नानामृगगणैर्जुष्टं शाखामृगगणैर्युतम् ।।११।।

प्रशांतसिंहहरिणं सर्ववस्तुगतद्रुमम् ।।

गहनं निर्ऋतं रम्यं लतासंतानसंकुलम् ।। १२ ।।

सिंहव्याघ्रगजैर्भिन्नं हरिणैः शबरैः शशैः ।।

वराहैरुरुभिश्चित्रैः समंतादुपशोभितम् ।। १३ ।।

तपस्यता तत्र तेषां मुनीनां दर्शनार्थिनाम् ।।

व्याजं चक्रे महीनाथ द्वादशार्धार्धलोचनः ।। १४ ।।

बभूव ब्राह्मणो वृद्धो जरापांडुरमूर्द्धजः ।।

श्लथच्चर्मतनुः कुब्जो यष्टिपाणिः सवेपथुः ।।

उमापि चक्रे गोरूपं शृणु तत्पार्थ यादृशम् ।। १५ ।।

क्षीरोदतोयसंभूता याः पुरामृतमंथने ।।

पञ्च गावः शुभाः पार्थ पञ्चलोकस्य मातरः ।। १६ ।।

नन्दा सुभद्रा सुरभी सुशीला बहुला इति ।।

एता लोकोपकाराय देवानां तर्पणाय च ।।१७।।

जमदग्निभारद्वाजवशिष्ठासितगौतमाः ।।

जगृहुः कामदाः पञ्च गावो दत्ताः सुरैस्ततः ।। १८ ।।

गोमयं रोचना मूत्रं क्षीरं दधि घृतं गवाम् ।।

षडंगानि पवित्राणि संशुद्धिकरणानि च ।। १९ ।।

गोमयादुत्थितः श्रीमान्बिल्ववृक्षः शिवप्रियः ।।

तत्रास्ते पद्महस्ता श्रीः श्रीवृक्षस्तेन स स्मृतः ।।

बीजान्युत्पलपद्मानां पुनर्जातानि गोमयात् ।। 4.69.२० ।।

गोरोचना च मांगल्या पवित्रा सर्वसाधिका ।।

गोमूत्राद्गुग्गुलुर्जातः सुगंधिः प्रियदर्शनः ।।

आहारः सर्वदेवानां शिवस्य च विशेषतः ।। २१ ।।

यद्बीजं जगतः किञ्चित्तज्ज्ञेयं क्षीरसंभवम् ।।

दधुः सर्वाणि जातानि मङ्गलान्यर्थसिद्धये ।।

घृतादमृतमुत्पन्नं देवानां तृप्तिकारणम् ।। २२ ।।

ब्राह्मणाश्चैव गावश्च कुलमेकं द्विधा कृतम् ।।

एकत्र मन्त्रास्तिष्ठंति हविरन्यत्र तिष्ठति ।।२३।।

गोषु यज्ञाः प्रवर्तंते गोषु देवाः प्रतिष्ठिताः।।

गोषु वेदाः समुत्कीर्णाः सष डंगपदक्रमाः ।। २४ ।।

शृङ्गमूले गवां नित्यं ब्रह्मा विष्णुश्च संस्थितौ ।।

शृङ्गाग्रे सर्वतीर्थानि स्थावराणि चराणि च ।। २५ ।।

शिवो मध्ये महादेवः सर्वकारणकारणम् ।।

सलाटे संस्थिता गौरी नासावंशे च षण्मुखः ।।२६।।

कंबलाश्वतरौ नागौ नासापुटसमाश्रितौ।।

कर्णयोरश्विनौ देवौ चक्षुर्भ्यां शशिभास्करौ ।। २७ ।।

दंतेषु वसवः सर्वे जिह्वायां वरुणः स्थितः ।।

सरस्वती च कुहरे यमयक्षौ च गण्डयोः ।। २८ ।।

संध्याद्वयं तथेष्टाभ्यां ग्रीवायां च पुरंदरः ।।

रक्षांसि ककुदे द्यौश्च पार्ष्णिकाये व्यवस्थिता ।। २९ ।।

चतुष्पात्सकलो धर्मो नित्यं जंघासु तिष्ठति ।।

खुरमध्येषु गन्धर्वाः खुराग्रेषु च पन्नगाः ।। 4.69.३० ।।

खुराणां पश्चिमे भागे राक्षसाः संप्रतिष्ठिताः ।।

रुद्रा एकादश पृष्ठे वरुणः सर्वसन्धिषु ।। ३१ ।।

श्रोणीतटस्थाः पितरः कपोलेषु च मानवाः ।।

श्रीरपाने गवां नित्यं स्वाहालंकारमाश्रिताः ।। ३२ ।।

आदित्या रश्मयो वालाः पिण्डीभूता व्यवस्थिताः।।

साक्षाद्गंगा च गोमूत्रे गोमये यमुना स्थिता ।। ३३ ।।

त्रयस्त्रिंशद्देवकोट्यो रोमकूपे व्यवस्थिताः ।।

उदरे पृथिवी सर्वा सशैलवनकानना ।। ३४ ।।

चत्वारः सागराः प्रोक्ता गवां ये तु पयोधराः ।।

पर्जन्यः क्षीरधारासु मेघा बिंदुव्यवस्थिताः ।।३५।।

जठरे गार्हपत्योऽग्निर्दक्षिणाग्निर्हृदिस्थितः ।।।

कण्ठे आहवनीयोऽग्निः सभ्योऽग्निस्तालुनि स्थितः ।। ३६ ।।

अस्थिव्यवस्थिताः शैला मज्जासु क्रतवः स्थिताः ।।

ऋग्वेदोऽथर्ववेदश्च सामवेदो यजु स्तथा ।। ३७ ।।

सुरक्तपीतकृष्णादौ गवां वर्णे व्यवस्थिताः ।।

तासां रूपमुमा स्मृत्वा सुरभीणां युधिष्ठिर ।। ३८ ।।

संस्मृत्य तत्क्षणाद्गौरी इयेष सदृशीं तनुम् ।।

आत्मानं विदधे देवी धर्मराज शृणुष्व ताम् ।। ३९ ।।

षडुन्नतां पञ्चनिम्नां मंडूकाक्षीं सुवालधिम् ।।

ताम्रस्तनीं रौप्यकटिं सुखुरीं सुमुखी सिताम् ।। 4.69.४० ।।

सुशीलां च सुतस्नेहां सुक्षीरां सुपयोधराम् ।।

गोरूपिणीमुमां स्पृष्ट्वा स्वामिनीं तां सवत्सिकाम् ।। ४१ ।।

चर्यया प्रतरन्हृष्टो महादेवः स्वचेतसि ।।

शनैःशनैर्ययौ पार्थ विप्ररूपी महाश्रमम् ।। ४२ ।।

दत्त्वा कुलपतेः पार्श्वं भृगोस्तां गां न्यवेदयत् ।।

तपस्विनां महातेजास्तां च सर्वेषु पांडव ।। ४३ ।।

न्यासरूपां ददौ धेनुं रक्षित्वा तां दिनद्वयम् ।।

यावत्स्नात्वा इतस्तीर्त्वा जंबूमार्गं वियाम्यहम् ।। ४४ ।।।

रक्षिष्यामः प्रतिज्ञाते मुनिभिः सुरभीमिमाम् ।।

अन्तर्द्धिमगमद्देवः पुनर्व्याघ्रो बभूव ह ।। ४५ ।।

वज्रचक्रनखो देवीं ज्वलत्पिंगललोचनः ।।

जिह्वा करालवदनो जिह्वालांगूलदारुणः ।। ४६ ।।

संप्रायादाश्रमपदं तां च धेनुं सवत्सिकाम् ।।

त्रासयामास तां देव मुनीनां दिक्ष्ववस्थितः ।। ४७ ।।।

ऋषयोऽपि समाक्रांता आर्तनादं प्रचक्रिरे ।।

हाहेत्युच्चैः केचिदूचुर्हुंहुंकारैस्तथापरे ।। ४८ ।।

तालास्फोटान्ददुः केचिद्व्याघ्रं दृष्ट्वातिभैरवम् ।।

सापि हंभारवांश्चक्रे गौरुत्प्लुत्य सवत्सिका ।। ४९ ।।

तस्या व्याघ्रभयार्तायाः कपिलाया युधिष्ठिर ।।

पलायंत्या शिलामध्ये क्षणं खुरचतुष्टयम् ।।4.69.५०।।

व्याघ्रवत्सकयोस्तत्र वंदितं सुरकिन्नरैः ।।

दृश्यतेऽतीव सुव्यक्तं तदद्यापि चतुष्टयम् ।। ५१ ।।

सजलं शिवलिंगं च शम्भोस्तीर्थं तदुत्तमम् ।।

यस्संस्पृशति राजेन्द्र स गोवध्यां व्यपोहति ।। ५२ ।।

तत्र स्नात्वा महातीर्थे जंबूमार्गे नराधिप ।।

ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः ।। ।। ५३ ।।

ततस्ते मुनयः क्रुद्धा ब्रह्मदत्तां महास्वनाम् ।।

जघ्नुर्घंटां सुरैर्दत्तां गिरिकन्दरपूरणीम् ।। ५४ ।।

शब्देन तेन व्याघ्रोऽपि मुक्त्वा गावं सव त्सिकाम् ।।

विप्रैस्तत्र कृतं नाम ढुण्ढागिरिरिति श्रुतिः ।।

तं प्रपश्यंति ये पार्थ ते रुद्रा नात्र संशयः ।। ५५ ।।

अथ प्रत्यक्षतां श्रेष्ठस्तेषां देवो महेश्वरः ।।

शूलपाणिस्त्रिपुरहा कामघ्नो वृषभे स्थितः ।। ५६ ।।

उमासहायो वरदः सस्वामी सविनायकः ।।

सनंदिः समहाकालः सशृङ्गी समनो हरः ।। ५७ ।।

वीरभद्रा च चामुंडा घंटाकर्णादिभिर्वृता ।।

मातृभिर्भूतसंघातैर्यक्षराक्षसगुह्यकैः ।।

देवदानवगन्धर्वमुनिविद्याधरोरगैः ।। ५८ ।।

प्रणम्य देवदेवाय पत्नीभिः सहितैरुमा ।।

गोरूपिणी सवत्सा च पूजिता ब्रह्मचारिभिः ।।५९।।

कार्तिके शुक्लपक्षे तु द्वादश्यां नंदिनीव्रतम् ।।

ततः प्रभृति राजेन्द्र अवतीर्णं महीतले ।। 4.69.६० ।।

उत्तानपादेन तथा व्रतं चीर्णमिदं शृणु ।।

उत्तानपादनामासीत्क्षत्रियः पृथिवीपते ।।६१।।

तस्य भार्या द्वयं चासीद्रुचिशुघ्नीति विश्रुतम् ।।

शुघ्नीजातो ध्रुवः पुत्रो वामपादधरोऽलसः ।। ६२ ।।

रुच्याः समर्पितः शुघ्न्या ध्रुवोऽयं रक्ष्यतां सखि ।।

अहं करिष्ये शुश्रूषां भर्तुस्तावत्सदा स्वयम् ।। ६३ ।।

रुची रसवतीं नित्यं प्रत्यहं कुरुते गृहे ।।

अकरोद्भर्तृशुश्रूषां शुघ्नी नित्यं पतिव्रता ।।६४।।

कदाचित्क्रोधमात्सर्यात्सापत्न्यं दर्शितं तया ।।

स्वयं रुच्या निहत्यासौ शिशुः खंडलशः कृतः ।। ६५ ।।

तापिकायां तथा स्थाल्यां पक्वसिद्धः सुसं स्कृतः ।।

अन्नभोजनवेलायां ददाति नृपभाजने ।। ६६ ।।

तं वै भक्षयितुं दुष्टा सामिषं भोजनं किल ।।

अथ भोजनवेलायां वव्रे जीवितमाप्तवान् ।। ६७ ।।

तथैव प्रहसन्बालो मातुरुत्संगजोऽभवत् ।।

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं रुची पप्रच्छ विस्मिता ।। ६८ ।।

किमेतद्ब्रूहि वृत्तांतं कस्येयं व्युष्टिरुत्तमा ।।

किं त्वयाचरितं किञ्चिद्व्रतं दत्तं हुतं तथा ।। ६९ ।।

सत्यंसत्यं पुनः सत्यं येन जीवति ते सुतः।।

ममायं सप्त वारांस्तु विशल्यशकली कृतः।।4.69.७०।।

पक्वः स्वयं कृतः स्थाल्यां व्यञ्जनैः सह भोजनैः।।

परिविष्यमाणः स पुनः कथं जीवितमाप्तवान्।।७१।।

किं ते सिद्धा महाविद्या मृतसञ्जीवनी शुभा।।

रत्नं मणिर्महारत्नं योगाञ्जनमहौषधम्।।७२।।

कथयस्व महाभागे सत्यंसत्यं भगिन्यसि ।।

एवमुक्ते रुचिस्तस्यै व्याचख्यौ वत्सगोव्रतम् ।। ७३ ।।

कार्त्तिके चैव द्वादश्यां यथा चानुष्ठितं पुरा ।।

व्रतस्यास्य प्रभावेण पुनर्जीवति मे सुतः ।। ७४ ।

वत्सो मे वत्सवेलायां मृतोऽर्थं लभते पुनः ।।

समागमश्च भवति व्रतैः प्रवसितैरपि ।। ७५ ।।

यथार्थमेतद्व्याख्यातं ते च गोद्वादशीव्रतम् ।।

तवापि रुचि तत्सर्वं भविष्यति शुभं प्रियम् ।। ७६ ।।

एवमुक्तं व्रतं चीर्णं रुच्या पुत्राः सुखं धनम् ।।

संप्राप्ता जीवितांते च ध्रुवस्थाने निवेशिताः ।। ७७ ।।

ब्रह्मणा सृष्टिकारेण रुचिर्भर्त्रा सहासिता ।।

दशनक्षत्रसंयुक्तो ध्रुवः सोद्यापि दृश्यते ।।

धुवर्क्षे च यदा दृष्टे लोकः पापैः प्रमुच्यते ।। ७८ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

कीदृशं तद्विधानं च तन्मे ब्रूहि जनार्दन।।

यत्कृतं शुघ्निवचनाद्रुच्या यदुकुलोद्भव ।। ७९ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।।

संप्राप्ते कार्तिके मासि शुक्लपक्षे कुरूत्तम।।

द्वादश्यां स्नात्वा पुण्ये जलाशये ।।

नरो वा यदि वा नारी एकभक्तं प्रकल्पयेत् ।।4.69.८०।।

ततो मध्याह्नसमये दृष्ट्वा धेनुं सवत्सिकाम्।।

सुशीलां वत्सलां श्वेतां कपिलां रक्तरूपिणीम् ।।८१।।

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां स्त्रीजनेश्वर ।।

यथाक्रमेण पूज्यैनां गंधपुप्पजलाक्षतैः ।। ८२।।

कुंकुमालक्तकैर्दीपैर्माषान्नवटकैः शुभैः ।।

कुसुमैर्वत्सकं चापि मंत्रेणानेन पांडव ।।८३।।

ॐ माता रुद्राणां दुहिता वसूनां स्वसादित्यानाममृतस्य नाभिः ।।

प्रनुवोचं चिकितुषे जनाय मा गामनागामदितिं वधिष्ट नमो नमः स्वाहा ।। ८४ ।।

इत्थं संपूज्य गां पृष्ट्वा पश्चात्तां च क्षमापयेत् ।।

ॐ सर्वदेवमये देवि लोकानां शुभनंदिनि ।।

मातर्ममाभिलषितं सफलं कुरु नंदिनि ।। ८५ ।।

एवमभ्यर्चयेदेकां गामेतद्धि गवाह्निकम् ।।

पर्युक्ष्य वारिणा भक्त्या प्रणम्य सुरभीं ततः ।। ८६ ।।

तद्दिने तापिकापक्वं स्थालीपाकं च वर्जयेत् ।।

भूमौ स्वयं ब्रह्मचारी शयीत फलमाप्नुयात्।। ८७ ।।

यावंति गात्रे रोमाणि गवां कौरवनंदन ।।

तावत्कालं स वसति गोलोके नात्र संशयः ।। ८८ ।।

मेरोः पुर्यष्टकं रम्यमिंद्राग्नियमरक्षसाम् ।।

वरुणानिलयक्षाणां रुद्रस्य च युधिष्ठिर ।।

तासामुपरि गोलोकस्तत्र याति स गोव्रती ।। ८९ ।।

ऊर्जे सिते द्विदशमेऽहनि गां सवत्सां याः पूजयंति कुसुमैर्वटकैश्च हृद्यैः ।।

ताः सर्वकामसुखभोगविभूतिभाजो मर्त्ये वसंति सुचिरं बहुजीववत्साः ।। 4.69.९० ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे गोवत्सद्वादशीव्रतं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः ।। ६९ ।।

देवशयनोत्थापनद्वादशीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

शृणु पार्थ प्रवक्ष्यामि गोविन्दशयनं व्रतम् ।।

कटदानं समुत्थानं चातुर्मास्यव्रतक्रमम् ।। १ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

किं देवशयनं नाम देवस्स्वपिति चाप्यसौ ।।

देवः किमर्थं स्वपिति किं विधानं सदा वद ।। २ ।।

के मंत्राः के च नियमा व्रतान्यथ क्रिया च का ।।

किं ग्राह्यं किं च भोक्तव्यं सुप्ते देवे जनार्दने ।। ३ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

मिथुनस्थे सहस्रांशौ स्थापयेन्मधुसूदनम् ।।

तुलाराशिगते तस्मिन्पुनरुत्थापयेद्व्रतम् ।। ४ ।।

अधिमासे च पतिते एष एव विधिक्रमः ।।

नान्यथा स्थापयेद्देवं न चैवोत्थापयेद्धरिम् ।। ५ ।।

आषाढस्य सिते पक्षे एकादश्यामुपोषितः ।।

स्थापयेद्भक्तिमान्विष्णुं शंखचक्रगदाधरम् ।। ६ ।।

पीतांबरधरं सौम्यं पर्यंके स्वास्तृते शुभे ।।

शुक्लवस्त्रसमाच्छन्ने सोपधाने युधिष्ठिर ।। ७ ।।

इतिहासपुराणज्ञो विष्णुभक्तोपि यः पुमान् ।।

स्नापयित्वा दधिक्षीरघृतक्षौद्रजलैस्तथा ।। ८ ।।

समालभ्य शुभैर्गंधैर्धूपैर्व स्त्रैरलंकृतम् ।।

पूजयित्वा कुंकुमाद्यैर्मंत्रेणानेन पाण्डव ।। ९ ।।

सुप्ते त्वयि जगन्नाथ जगत्सुप्तं भवेदिदम् ।।

विबुद्धे त्वयि बुध्येत जगत्सर्वं चराचरम् ।। 4.70.१० ।।

एवं तां प्रतिमां विष्णोः स्थापयित्वा युधिष्ठिर ।।

तस्यैवाग्रे स्वयं वाचं गृह्णीयान्नियमांस्ततः ।। ११ ।।

चतुरो वार्षिकान्मासान्देवस्योत्थापनावधि ।।

स्त्री वा नरो वा मद्भक्तो धर्मार्थं सुदृढव्रतः ।।१२।।

गृह्णीयान्नियमानेतान्दंतधावनपूर्वकम् ।।

तेषां फलानि वक्ष्यामि तत्कर्तॄणां पृथक्पृथक् ।। १३ ।।

मधुरस्वरो भवेद्राजा पुरुषो गुडवर्जनात् ।।

तैलस्य वर्जनात्पार्थ सुन्दरांगः प्रजायते ।। १४ ।।

कटुतैलपरित्यागाच्छत्रुक्षयमवाप्नुयात् ।।

मधूकतैलत्यागेन सौभाग्यमतुलं भवेत् ।। १५ ।।

पुष्पादिभोगत्यागेन स्वर्गे विद्याधरो भवेत् ।।

योगाभ्यासी भवेद्यस्तु स ब्रह्मपदमाप्नुयात् ।। १६ ।।

कटुकाम्लतिक्तमधुरक्षारकाषायमेव च ।।

यो वर्जयेत्स वैरूप्यं दौर्गत्यं नाप्नुयात्क्वचित् ।। १७ ।।

तांबूलवर्जनाद्भोगी रक्तकण्ठश्च जायते ।।

घृतत्यागात्सुलावण्यं सर्वसिद्धिः पुनर्भवेत् ।। १८ ।।

फलत्यागाच्च मतिमान्बहुपुत्रश्च जायते ।।

शाकपत्राशनाद्रोगी अपक्वादोऽमलो भवेत् ।। १९ ।।

पादाभ्यंगपरित्यागाच्छिरोभ्यंगाच्च पार्थिव ।।

दीप्तिमान् दीप्तकरणो यक्षो द्रव्यपतिर्भवेत् ।। 4.70.२० ।।

दधिदुग्ध तक्रनियमाद्गोलोकं लभते नरः ।।

इन्द्रातिथित्वमाप्नोति स्थालीपाकविवर्जितात् ।। २१ ।।

लभेत संततिं दीर्घां तापपक्वस्य भक्षणात् ।।

भूमावस्तरशायी च विष्णोरनुचरो भवेत् ।। २२ ।।

सदा मुनिः सदा योगी मधुमांसस्य वर्जनात् ।।

निर्व्याधिर्नीरुजौजस्वी सुरामद्यविवर्जनात् ।। ।। २३ ।।

एवमादिपरित्यागाद्धर्मः स्याद्धर्मनन्दन ।।

एकांतरोपवासेन ब्रह्मलोके महीयते ।। २४ ।।

धारणं नखरोमाणां गंगास्नानं दिनेदिने ।।

मौनव्रती भवेद्यस्तु तस्याज्ञाऽस्खलिता भवेत् ।। २५ ।।

भूमौ भुंक्ते सदा यस्तु स पृथिव्याः पतिर्भवेत् ।।

नमो नारायणायेति जपतोनशनं फलम् ।। २६ ।।

पादाभिवंदनाद्विष्णोर्लभेद्गोदानजं फलम् ।।

विष्णुपादांबुसंस्पर्शात्कृतकृत्यो भवेन्नरः ।। २७ ।।

विष्णुदेवकुले कुर्यादुपलेपनमर्चनम् ।।

कल्पस्थायी भवेद्राजा स नरो नात्र संशयः ।। २८ ।।

प्रदक्षिणाशतं यस्तु करोति स्तुतिपाठकः ।।

हंसयुक्तविमानेन स च विष्णु पुरं व्रजेत् ।। २९ ।।

गीतवाद्यकरो विष्णोर्गांधर्वं लोकमाप्नुयात् ।।

नित्यं शास्त्रविनोदेन लोकान्यस्तु प्रबोधति ।। 4.70.३० ।।

स व्यासरूपी भगवानंते विष्णुपुरं व्रजेत् ।।

पुष्पमालादिभिः पूजां कृत्वा विष्णुपुरं व्रजेत् ।। ३१ ।।

नित्यस्नायी नरो यस्तु नरकं स न पश्यति ।।

भोजनं च जयेद्यस्तु स स्नानं पौष्करं लभेत् ।। ३२ ।।

कृत्वा प्रेक्षणकं दिव्यं राज्यं सोऽप्सरसां लभेत् ।।

अयाचितेन प्राप्नोति वापीकूपे यथा फलम् ।। ३३ ।।

षष्ठकालेन्नभोज्येन स्थायी स्वर्गे नरो भवेत् ।।

पर्णेषु यो नरो भुंक्ते कुरुक्षेत्रफलं लभेत् ।।३४।।

शिलायां भोजनान्नित्यं स्नानं प्रयागजं भवेत् ।।

यामद्वये जलत्यागान्न रोगैः परिभूयते ।। ३५ ।।

एवमादिव्रते पार्थ तुष्टिमायाति हेतुतः ।।

सुप्ते सति जगन्नाथे केशवे गरुडध्वजे ।। ३६ ।।

निवर्तते क्रियाः सर्वाश्चातुर्वण्यस्य भारत ।।

विवाहव्रतबंधादिभूतसंस्कारदीक्षणम् ।। ३७ ।।

यज्ञाश्च गृहवेशादि गोदानाच्च प्रतिष्ठितम् ।।

पूज्यानि यानि कर्माणि तानि सर्वाणि वर्जयेत् ।। ३८ ।।

असंक्रांतं तु मासं वै दैवे पित्र्ये च वर्जयेत् ।।

मलिम्लुचमशौचं च सूर्यसंक्रांतिवर्जितम् ।। ३९ ।।

प्राप्ते भाद्रपदे मासि एकादश्यां दिने हरेः ।।

कटदानं भवेद्विष्णोर्महापूजा प्रवर्तयेत् ।। 4.70.४० ।।

य एतदेव शयनं तत्रेदं कारणं शृणु ।।

पुरा तपःप्रभावेन तोषयित्वा हरिं विभुम् ।। ४१ ।।

ममापि मानयत्यङ्गं प्रार्थितो योगनिद्रया ।।

निरीक्ष्य चात्मनो देवा रुद्धं लक्ष्म्या उरःस्थलम् ।। ४२ ।।

शंखचक्रासिमार्गाद्यैर्बाहवोप्यथ वक्षसा ।।

अधो नाभेर्विरुद्धं मे वैनतेयेन पक्षिणा ।। ४३ ।।

मुकटेन शिरो रुद्धं कुंडलाभ्यां च कर्णकौ ।।

ततो ददावहं तुष्टो नेत्रयोः स्थानमादरात् ।। ४४ ।।

चतुरो वार्षिकान्मासान्माऽऽश्रिता सा भविष्यति ।।

योगनिद्रापि माहात्म्यं श्रुत्वा पौरातनं शुभम् ।। ४५ ।।

चकार लोचनावासमतोऽर्थं मे युधिष्ठिर ।।

अहं च तां भावयित्वा मानयामि मनस्विनीम् ।। ४६ ।।

योगनिद्रा महानिद्रा शेषाभिशयने स्थितः ।।

क्षीरोदधौ च विंध्यग्रे धौतपादः समाहितः ।। ४७ ।।

लक्ष्मीकरांबुजैरच्छैर्मृद्यमानपदद्वयः ।।

तस्मिन्कालेऽपि मद्भक्तौ यो मासांश्चतुरः क्षिपेत् ।। ४८ ।।

व्रतैरनेकैनियमैः पांडवश्रेष्ठ मानवः ।।

कल्पस्थायी विष्णुलोकं स व्रजेन्नात्र संशयः ।। ४९ ।।

ततोऽवबुध्यते देवः श्रीमाञ्छङ्खगदाधरः ।।

कार्तिके शुक्लपक्षस्य एकादश्यां पृथक्छृणु ।। 4.70.५० ।।

मन्त्रेणानेन राजेन्द्र देवमुत्थापयेद्द्विजः ।।

इदं विष्णुर्विचक्रमे स्वासने च तदा नृप ।। ५१ ।।

समुत्थिते तदा विष्णो क्रियाः सर्वाः प्रवर्तयेत् ।।

महातूर्यरवे रात्रौ भ्रामयेत्स्यंदने स्थितम् ।।५२।।

उत्थिते देवदेवेशे नगरे पार्थिवः स्वयम् ।।

दीपोद्रेककरे मार्गे नृत्यगीतजनाकुले ।। ५३ ।।

यंयं दामोदरः पश्येदुत्थितो धरणीधरः ।।

तंतं प्रदेयं राजेन्द्र सर्वं स्वर्गाय कल्पते ।। ५४ ।।

रात्रौ प्रजागरे देवमेकादश्यां सुरालये ।।

प्रभाते विमले स्नात्वा द्वादश्यां विष्णुमर्चयेत् ।। ५५ ।।

होमयेद्धव्यवाहं च हव्यद्रव्यैर्घृतादिभिः ।।

ततो विप्राञ्छुभान्स्नात्वा भोजयेदन्नविस्तरैः ।। ५६ ।।

घृतदधिक्षौद्रकाद्यैर्गुडधूपैः समोदकैः ।।

यजमानोऽपि संतुष्टस्त्वरा हास्यविवर्जितः ।। ५७ ।।

एकादश दशाष्टौ वा पंच द्वौ वा कुरूत्तम ।।

अर्चयेच्चन्दनैर्धूपैः पुष्पैर्गन्धैर्द्विजोत्तमान् ।। ५८ ।।

श्रद्धोक्तविधिना पार्थ भोजयेद्भाग्यवान्यतीन् ।।

आचांतेभ्यस्ततो दद्यात्त्यागं यत्किञ्चिदेव हि ।। ५९ ।।

स्ववाचा स्वमनोभीष्टपत्रपुष्पफलादिकम् ।।

चतुरो वार्षिकान्मासान्नियमो यस्य यः कृतः ।। 4.70.६० ।।

कथयित्वा द्विजेभ्यस्तं दद्याद्भक्त्या सदक्षिणाम् ।।

दत्त्वा विसर्जयेद्विप्रांस्ततो भुञ्जीत च स्वयम् ।। ६१ ।।

यत्त्यक्तं चतुरो मासान्प्रवृत्तिन्तस्य चाचरेत् ।।

एवं य आचरेत्पार्थ सोऽनन्तं धर्ममाप्नुयात् ।। ६२ ।।

अवसाने तु राजेन्द्र वासुदेवपुरीं व्रजेत् ।।

यस्याविघ्नैः समाप्येत चातुर्मास्यव्रतं नृप ।। ६३ ।।

स भवेत्कृतकृत्यस्तु न पुनर्मातृको भवेत् ।।

यो देवशयनं पार्थ मासंमासं समाचरेत ।। ६४ ।।

उत्थानं चापि कृष्णस्य स हरेर्लोकमाप्नुयात् ।।

शृणोति ध्यायति स्तौति जुहोत्याख्याति यो नरः ।।

विष्णोर्भक्तिं परां पार्थ स गच्छेद्वैष्णवं पदम् ।। ६५ ।।

दुग्धाब्धिभोगशयने भगवाननन्तो यस्मिन्दिने स्वपिति यत्र विबुध्यते वा ।।

तस्मिन्ननन्यमनसामुपवासभाजां पुंसां ददाति सुगतिं गरुडांगसंगी ।। ६६ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे देवशयनोत्थापनद्द्वादशी व्रतवर्णनं नाम सप्ततितमोऽध्यायः ।। ७० ।।

नीराजनद्वादशीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

पुरा बभूव राजर्षिरजपाल इति श्रुतः ।।

प्रार्थितः स प्रजाभिस्तु सर्वदुःखापनुत्तये ।। १ ।।

दुःखापनोदं कुरु भो व्याधितानां नरेश्वर ।।

एवमुक्तश्चिरं ध्यात्वा कृत्वा व्याधीन्प्रजागणान् ।। २ ।।

पालयामास हृष्टोऽसावजपालस्ततोऽभवत् ।।

तेनैषा निर्मिता शांतिर्नाम्ना नीराजता जने ।। ३ ।।

तस्यास्तु पांडवश्रेष्ठ लक्षणं वच्मि ते शृणु ।।

राज्ञा पुरोहितैः सार्द्धमनुष्ठेया विधानतः ।। ४ ।।

तस्मिन्काले वभूवाथ रावणो राक्षसेश्वरः ।।

लंकास्थितः सुरगणान्नियुनक्ति स्वकर्मसु ।। ५ ।।

अखण्डमण्डलं चन्द्रमातपत्रं चकार ह ।।

इन्द्रं सेनापतिं चक्रे वायुं पांसुप्रमार्जकम् ।। ६ ।।

वरुणं बद्धकर्मस्थं धनदं धनरक्षकम् ।।

यमं संयमनेऽरीणां युयुजे मंत्रणे मनुम् ।। ७ ।।

मेघाश्छादन्ति नृपतिं द्रुमपुष्पादिपंक्तिषु ।।

सप्तर्षयः शांतिपरा ब्रह्मणा सह संस्थिताः ।। ८ ।।

यामिका मध्यकक्षायां गन्धर्वा गीततत्पराः ।।

प्रेक्षणीयेऽप्सरोवृंदं बाह्ये विद्याधरा वृताः ।। ९ ।।

गंगाद्याः सरितः पाने गार्हपत्ये हुताशनः ।।

विश्वकर्मान्नसंस्कारे यमः शिल्पिप्रयोजने।।4.71.१ ०।।

तिष्ठंति पार्थिवाः सर्वे पुरःसेवाविधायिनः ।।

दृश्यंते भासुरै रत्नैः प्रभावंतो विभूषणैः ।। ११ ।।

संदृश्य रावणः प्राह प्रशस्तं प्रतिहारकम् ।।

सेवां कर्तुं मम स्थाने ब्रूहि कोऽत्र समागतः ।। १२ ।।

स उवाच प्रणम्याग्रे दंडपाणिर्निशाचरः ।।

एष ककुत्स्थो मांधाता धुंधुमारो नलोर्जुनः ।। १३ ।।

ययातिर्नहुषो भीमो राघवोयं विदूरथः ।।

एते चान्ये च बहवो राजान इति आसते ।। १४ ।।

मेघाकारास्तव स्थाने नाजपाल इहागतः ।।

रावणः कुपितः प्राह शीघ्रं दूतं व्यसर्जयत्।।१५।।

इत्युक्ते प्रहितो दूतो धूम्राक्षो नाम राक्षसः ।।

धूम्राक्ष गच्छ ब्रूहि त्वमजपालं ममाज्ञया ।। १६ ।।

सेवां कुरु समागच्छ कबन्धो यस्य पार्थिवः ।।

अन्यथा चन्द्रहासेन त्वां करिष्ये विकंधरम् ।। ७७ ।।

रावणेनैवमुक्तस्तु धूम्राक्षो गरुडो यथा ।।

संप्राप्य तां पुरीं रम्यां तच्च राजकुलं गतः ।। ।। १८ ।।

ददर्श यं तमेकं स अजपालमजावृतम् ।।

मुक्तकेशं मुक्तकक्षं नैकमुक्तक्रमद्वयम् ।। १९ ।।

यष्टिस्कन्धं रेणुभृतं व्याधिभिः परिवारितम् ।।

निहतामित्रशार्दूलं सर्वोपद्रवनाशनम् ।। 4.71.२० ।।

मह्यामालिख्य नामानि विनिघ्नितं द्विषां गणम् ।।

स्नातं भुक्तं शुभे स्थाने कृतकृत्यं मुनिं यथा ।। २१ ।।

दृष्ट्वा हृष्टमनाः प्राह धूम्राक्षो रावणोदितम् ।।

साक्षेपमजपालोऽपि प्रत्युक्त्वा कारणांतरम् ।। २२ ।।

प्रेषयामास धूम्राक्षं ततः कृत्यं समादधे ।।

ज्वरमाकारयित्वा तु प्रोवाचेदं महीपतिः ।। २३ ।।

गच्छ लंकाधिपस्थानमाचरस्व यथोचितम् ।।

नियुक्तस्त्वजपालेन ज्वरो राजञ्जगाम ह ।। २४ ।।

गत्वा च कंपयामास सगणं राक्षसेश्वरम् ।।

रावणस्तं विदित्वा तु ज्वरं परमदारुणम् ।। २५ ।।

प्रोवाच तिष्ठतु नृपस्तेन मे न प्रयोजनम् ।।

ततः सविज्वरो राजा बभूव धनदानुजः ।। २६ ।।

तेनैषा निर्मिता शांतिरजपालेन धीमता ।।

सर्वरोगप्रशमनी सर्वोपद्रवनाशिनी ।। २७ ।।

कार्तिके शुक्लपक्षस्य द्वादश्यां रजनीमुखे ।।

समुत्थिते विनिद्रे तु देवे दामोदरे तदा ।। २८ ।।

वेद्यंते रत्नमालाभी रम्ये मालानुरंजिते ।।

जनयित्वा नवं विष्णुं हुत्वा मंत्रैर्द्विजोत्तमैः ।। २९ ।।

वर्द्धमानतरूत्थाभिर्दीपिकाभिर्हुताशनम् ।।

कृत्वा महाजनः सर्वैर्हरिं नीराजयेच्छनैः ।। 4.71.३० ।।

पुष्पैरभ्यर्चितं देवं समालब्धं च चन्दनैः ।।

बदरैः कर्बुरैश्चैव त्रपुसैरिक्षुभिस्तथा ।। ३१ ।।

गन्धैः पुष्पैरंलकारैर्वस्त्रै रत्नैश्च पूजितैः ।।

तस्यैवानुमता लक्ष्मीं ब्रह्माणं चंडिकां तथा।। ३२ ।।

आदित्यं शंकरं गौरीं यक्षं गणपतिं ग्रहान् ।।

मातरं पितरं नागान्सर्वान्नीराजयेत्ततः ।। ३३ ।।

गवां नीराजनं कुर्यान्महिष्यादेश्च मंडलम् ।।

भ्रामयेत्त्रासयेच्छर्दिघंटावादनछादनैः ।। ३४ ।।

ता गावः प्रसुता यांति स्वापीडास्तबकांगदाः ।।

सिन्दूरकृतशृंगाग्राः संभारवशवत्सकाः ।। ३५ ।।

अनुयांति सगोपालाः कालयंतो धनानि ते ।।

छेदानुलिप्तरक्ताङ्गा रक्तपीतसितांबराः ।। ३६ ।।

एवं कोलाहले वृत्ते गवां नीराजनोत्सवे ।।

तुरगाँल्लक्षणैर्युक्तान्द्विरदांश्च सुपूजितान् ।। ३७ ।।

राजचिह्नानि सर्वाणि उद्धृत्य स्वगृहांगणे ।।

राजा पुरोहितैः सार्द्धं मंत्रिभृत्यपुरःसरः ।। ३८ ।।

सिंहासनोपविष्टश्च शंखतूर्यादिनिस्वनैः ।।

पूजयेद्गन्धकुसुमैर्वस्त्रदीपविलेपनैः ।। ३९ ।।

ततः स्त्रीलक्षणैर्युक्ता वेश्या वाथ कुलाङ्गना ।।

शीर्षोपरि नरेन्द्रस्य भ्राभयेद्दारुपात्रिकाम् ।। 4.71.४० ।।

शांतिरस्तु समृद्धिश्च द्विजैश्च स्वजनेन च ।।

ततो नीराजयेत्सौम्यं हस्त्यश्वरथसंकुलम् ।। ४१ ।।

एवमेषा महाशांतिः ख्याता नीराजने जने ।।

येषां राष्ट्रे पुरे ग्रामे क्रियते पांडुनन्दन ।। ४२ ।।

तेषां रोगाः क्षयं यांति सुभिक्षं वर्द्धते तदा ।।

शांतिनीराजनाल्लोके सर्वान्रोगान्व्यपोहति ।। ४३ ।।

लोकानावर्द्धयित्वा तु अजपालवरो यथा ।।

एषां रोगादिपीडासु जंतूनां हितमिच्छता ।। ४४ ।।

वर्षेवर्षे प्रयोक्तव्या शांतिर्नीराजना इति ।। ४५ ।।

नीराजयंति नवमेघनिभं हरिं ये गोब्राह्मणान्रथगजांश्च नरेशचिह्नान्।।

ते सर्वरोगरहिताश्च नुता नरेन्द्रैरिंद्रप्रभा भुवि भवंत्यजपालवाक्यात् ।। ४६ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे नीराजनद्वादशीव्रतवर्णनं नामैकसप्ततितमोऽध्यायः ।। ७१ ।।

भीष्मपञ्चकव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

यदेतदतुलं पुण्यं व्रतानामुत्तमं व्रतम् ।।

कर्तव्यं कार्त्तिके मासि प्रयत्नाद्भीष्मपञ्चकम् ।। १ ।।

विधानं कीदृशं तस्य फलं च यदुसत्तम ।।

कथयस्व प्रसादान्मे मुनीनां हितमिच्छताम् ।। २ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

प्रवक्ष्यामि व्रतं पुण्यं व्रतानामुत्तमं व्रतम् ।।

यथाविधि च कर्तव्यं फलं चास्य यथोदितम् ।। ३ ।।

मयापि भृगवे प्रोक्तं भृगुश्चोशनसे ददौ ।।

उशनापि हि विप्रेभ्यः प्रह्लादाय च धीमते ।। ४ ।।

तेजस्विनां यथा वह्निः पवनः शीघ्रगामिनाम् ।।

विप्रो यथा च पूज्यानां दानानां काञ्चनं यथा ।। ५ ।।

भूलोकः सर्वलोकानां तीर्थानां जाह्नवी यथा ।।

यथाश्वमेधो यज्ञानां मथुरा मुक्तिकांक्षिणाम्।। ६ ।।

वेदो यथैव शास्त्राणां देवानामच्युतो यथा ।।

तथा सर्वव्रतानां तु वरोक्तं भीष्मपञ्चकम् ।। ७ ।।

दुष्करं भीष्ममित्याहुर्न शक्यं तदिहोच्यते ।।

यस्तत्करोति राजेन्द्र तेन सर्वं कृतं भवेत् ।। ८ ।।

वशिष्ठभृगुभर्गाद्यैश्चीर्णं कृतयुगादिषु ।।

नाभागांगांबरीषाद्यैश्चीर्णं त्रेतायुगादिषु ।। ९ ।।

सीरभद्रादिभिर्वैश्यैः शूद्रैरन्यैः कलौ युगे ।।

दिनानि पंच पूज्यानि चीर्णमेतन्महाव्रतम् ।। 4.72.१० ।।

ब्राह्मणैर्ब्रह्मचर्येण जपहोमक्रियादिभिः ।।

क्षत्रियैश्च तथा शक्त्या शौचव्रतपरायणैः ।। ११ ।।

पराधिः परिहर्तव्यो ब्रह्मचर्येण निष्ठया ।।

मद्यं मांसं परित्यज्य मैथुनं पापभाषणम् ।। १२ ।।

शाकाहारपरैश्चैव कृष्णार्चनपरैर्नरैः ।।

स्त्रीभिर्वा भर्तृवाक्येन कर्तव्यं सुखवर्द्धनम् ।। १३ ।।

विधवाभिश्च कर्तव्यं पुत्रपौत्रादिब्रुद्धये ।।

सर्वकामसमृद्ध्यर्थं मोक्षार्थमपि पांडव ।। १४ ।।

नित्यं स्नानेन दानेन कार्त्तिकी यावदेव तु ।।

प्रातः स्नात्वा विधानेन मध्याह्ने च तथा व्रती ।। १५ ।।

नद्य निर्झरगर्ते वा समालभ्य च गोमयम् ।।

यवव्रीहितिलैः सम्यक्तर्पयेच्च प्रयत्नतः ।। १६ ।।

देवानृषीन्पितॄंश्चैव ततोन्यान्कामचारिणः ।।

स्नानं मौनं नरः कृत्वा धौतवासा दृढव्रतः ।। १७ ।।

ततोऽनुपूजयेद्देवं सर्वपापहरं हरिम् ।।

स्नापयेच्चाच्युतं भक्त्या मधुक्षीरघृतेन च ।। १८ ।।

तत्रैव पञ्चगव्येन गंधचंदनवारिणा ।।

चन्दनेन सुगंधेन कुंकुमेनाथ केशवम् ।। १९ ।।

कर्पूरोशीर मिश्रेण लेपयेद्गरुडध्वजम् ।।

अर्चयेद्रुचिरैः पुष्पैर्गंधधूपसमन्वितैः ।। 4.72.२० ।।

गुग्गुलुं घृतसंयुक्तं दहेत्कृष्णाय भक्तितः ।।

दीपकं च दिवा रात्रौ दद्यात्पंचदिनानि तु ।। २१ ।।

नैवेद्यं देवदेवस्य परमान्नं निवेदयेत् ।।

ॐ नमो वासुदेवायेति जपेदष्टोत्तरं शतम् ।। २२ ।।

जुहुयाच्च घृताक्तांश्च तिलव्रीहींस्ततो व्रती ।।

षडक्षरेण मंत्रेण स्वाहाकारान्वितेन च ।। २३ ।।

उपास्य पश्चिमां संध्यां प्रणम्य गरुडध्वजम् ।।

जपित्वा पूर्ववन्मंत्रं क्षितिशायी भवेन्नरः ।। २४ ।।

सर्वमेतद्विधानं च कार्यं पंचदिनेषु हि ।।

संविशेत्कंबले चास्मिन्पदपूर्वं शृणुष्व मे ।। २५ ।।

प्रथमेऽह्नि हरेः पादौ पूजयेत्कमलैर्नरः ।।

द्वितीये बिल्वपत्रेण जानुदेशं समर्चयेत् ।। २६ ।।

पूजयेच्च तृतीयेऽह्नि नाभिं भृङ्गरसेन च ।।

मध्ये बिल्वजयाभिश्च ततः स्कंधौ प्रपूजयेत् ।। २७ ।।

ततोऽनुपूजयेच्छीर्षं मालत्याः कुसुमैर्नवैः ।।

कार्त्तिक्यां देवदेवस्य भक्त्या तद्गतमानसः ।। २८ ।।

अर्चयित्वा हृषीकेशमेकादश्यां समाहितः ।।

संप्राश्य गोमयं सम्यङ् मंत्रवत्समुपावसेत् ।। २९ ।।

गोमूत्रं मंत्रवत्कृत्वा द्वादश्यां प्राशयेद्व्रती ।।

क्षीरं तत्र त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तथा दधि ।। 4.72.३० ।।

संप्राश्य कायशुद्ध्यर्थं लंघयेत चतुर्दिनम् ।।

पंचमे तु दिने स्नात्वा विधिवत्पूज्य केशवम् ।। ३१ ।।

भोजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम् ।।

तथोपदेष्टारमपि पूजयेद्वस्त्रभूषणैः ।। ३२ ।।

ततो नक्तं समश्नीयात्पञ्चगव्यपुरःसरम् ।।

एवं समापयेत्सम्यग्यथोक्तं व्रतमुत्तमम् ।। ३३ ।।

सर्वपापहरं पुण्यं प्रख्यातं भीष्मपञ्चकम् ।।

मद्यपो यस्त्यजेन्मद्यं जन्मनो मरणांतिकम् ।। ३४ ।।

तद्भीष्मपञ्चकं त्यक्त्वा प्राप्नोत्भ्ययधिकं फलम् ।।

ब्रह्मचर्यं नरश्चीर्त्वा सुघोरं नैष्ठिकं व्रतम् ।।३५।।

यत्प्राप्नोति महत्पुण्यं तत्कृत्वा भीष्मपंचकम् ।।

गात्रा भ्यंगं शिरोऽभ्यंगं मधु मांसं च मैथुनम् ।। ३६ ।।

ब्रह्मलोकमवाप्नोति त्यक्त्वैकं भीष्मपञ्चकम् ।।

संवत्सरेण यत्पुण्यं कार्त्तिकेन च यद्भवेत् ।।३७।।

यत्फलं कार्त्तिकेनोक्तं भवेत्तद्भीष्मपञ्चके ।।

व्रतमेतत्सुरैः सिद्धैः किन्नरैर्नागगुह्यकैः ।।३८।।

फलं समीहितं प्राप्य कृत्वाभ्यर्च्य जनार्दनम् ।।

पापस्य प्रतिमा कार्या रौद्रवक्त्रातिभीषणा ।। ३९ ।।

खड्गहस्तातिविकृता सर्वलोकमयी नृप ।।

तिलप्रस्थोपरि स्थाप्या कृष्णवस्त्राभिवेष्टिता ।। 4.72.४० ।।।

करवीरकुसुमापीडा चलत्काञ्चनकुंडला ।।

ब्राह्मणाय प्रदातव्या कृष्णो मे प्रीयतामिति ।। ४१ ।।

अन्येषामपि दातव्यं यत्कृत्वा वसु वांछितम् ।।

कृतकृत्यः स्थिरो भूत्वा विरक्तः संयतो भवेत् ।। ४२ ।।

शांतचेता निराबाधः परं पदमवाप्नुयात् ।।

नीलोत्पलदलश्यामश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः ।। ४३ ।।ऽ

अष्टषष्ठैकनयनः शंकुकर्णो महास्वनः।।

जटी द्विजिह्वस्तामस्यो मृगराजतनुच्छदः ।। ४४ ।।

चिंतनीयो महादेवो यस्य रूपं न विद्यते ।।

इदं भीष्मेण कथितं शरतल्पगतेन मे ।। ४५ ।।

तदेव ते समाख्यातं दुष्करं भीष्मपंचकम् ।।

व्रतं च राजशार्दूल प्रवरं भीष्मपञ्चकम् ।। ४६ ।।

यस्तस्मिंस्तोषयेद्भक्त्या तस्मै मुक्तिप्रदोऽच्युतः ।।

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथवा यतिः ।। ४७ ।।

प्राप्नोति वैष्णवं स्थानं सत्कृत्वा भीष्मपञ्चकम् ।।

ब्रह्महा मद्यपः स्तेयी गुरुगामी सदाकृती ।। ४८ ।।

मुच्यते पातकात्सम्यक्कृत्वैकं भीष्मपञ्चकम् ।।

नास्माद्व्रतात्पुण्यतमं वैष्णवेभ्यो यतो व्रतम् ।। ४९ ।।

अथास्मिंस्तोषितो विष्णुर्नृणां मुक्तिप्रदो भवेत् ।।

श्रुत्वैतत्पठ्यमानं तु पवित्रं भीष्मपंचकम् ।। 4.72.५० ।।

मुच्यते पातकेभ्यो वा पाठको विष्णुलोकभाक् ।।

धन्यं पुण्यं पापहरं युधिष्ठिर महाव्रतम् ।। ५१ ।।

यद्भीष्मपञ्चकमिति प्रथितं पृथिव्यामेकादशीप्रभृतिपञ्चदशीनिरुद्धम् ।।

अन्नस्य भोजननिवृत्तिवशादमुष्मिन्निष्टं फलं दिशति पांडव शार्ङ्गधन्वा ।। ५२ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे भीष्म पंचकव्रतवर्णनं नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ।।७२।।

मल्लद्वादशीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

शङ्खचक्रगदापाणे श्रीवत्स गरुडासन ।।

ब्रूहि मे मल्लद्वादश्या विधानं देवकीसुत ।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

यदा भांडीरन्यग्रोधे वसामि यमुनातटे ।।

गोपालमध्ये गोवत्सैरष्टवर्षोस्मि लीलया ।। ।। २ ।।

कंसासुरवधार्थाय मथुरोपवने तदा ।।

आबालो बालरूपेण गोपमल्लैर्बलोत्कटैः ।। ३ ।।

समेत्य मल्लगोपस्य बलेन सह कानने ।।

आस्फोटयंति नृत्यंति त्रिदशे त्रिदशा इव ।। ४ ।।

सुरभद्रो मंडलीकयोगवर्द्धनयोगदाः।।

यक्षेंद्रभद्र इत्यादि तेषां नामानि गोकुले ।। ५ ।।

गोपीनामपि नामानि प्राधान्येन निबोध मे ।।

गोपाली पालिका धन्या विशाखा ध्याननिष्ठिका।। ६ ।।

इल्वानुगन्धा सुभगा तारका दशमी तथा ।।

इत्येवमादिभिरहं सूपविष्टो वरासने ।। ७ ।।

पूजितोऽस्मि सुरैः पुष्पैर्दधिदुग्धाक्षतैस्तथा ।।

शतानि त्रीणि षष्टिश्च मल्लानां पूजयंति माम् ।। ८ ।।

मल्लिन्यश्च सुरामांसैरंगजागरनर्त्तनैः ।।

मल्लयुद्धैर्बहुविधैर्बाह्यैर्मल्लभटैः स्फुटैः ।। ९ ।।

भक्ष्यैर्भोज्यैस्तथा पानैर्दधिदुग्धघृतासवैः ।।

गोदानैर्वृषदानैश्च श्रद्धया विप्रपूजनैः ।। 4.73.१० ।।

गोष्ठीप्रभूतैर्वधूनां स्नेहसंभाषणैर्मिथः ।।

एवं द्वादश द्वादश्यो ग्रहीतव्या यथेच्छया ।। ११ ।।

संबंधिभिः क्रमेणैव मल्लानां च पृथक्पृथक् ।।

पूजयंति क्रमेणैव मासिमासि तनुं मम ।। १२ ।।

मासादिकार्तिकांतं च भक्त्या द्वादशनामभिः ।।

पारणेपारणे दद्यान्मल्लकानि द्विजातये ।। १३ ।।

केशवनारायणमाधवगोविन्दविष्णुमधुसूदनत्रिविक्रमवामनश्रीधरहृषीकेशपद्मनाभदामोदराणां नमोनम इति ।। ।। १४ ।।

गन्धैः पुष्पैस्तथा धूपैर्दीपैर्जागरणैर्निशि ।।

गीतवाद्यैश्च नृत्यैश्च मल्लक्ष्वेडांगयुद्धकैः । १५ ।।

घृतदानैः क्षीरदानैः कृष्णो मे प्रीयता मिति ।।

एवमेष विधिः प्रोक्तो मासैर्द्वादशभिर्नृप ।। १६ ।।

द्वादशी या ममाद्यापि मनसः प्रीतिवर्द्धनी ।।

मल्लैः प्रवर्तिता यस्मादतोऽर्थं मल्लद्वादशी ।। १७ ।।

तेषां परममल्लानां तेषां ज्ञान युधिष्ठिर ।।

गोष्ठे बभूव सुप्राज्यं गोमहिष्याद्यजाविकम् ।। १६ ।।

मत्प्रसादाद्धर्मपुत्र बलं कीर्तिर्यशो धनम् ।।

एवमन्येऽपि पुरुषा ह्यबला मल्लद्वादशीम् ।। १९ ।।

ये करिष्यंति मद्भक्तास्तेषां दास्यामि हृद्गतम् ।।

आरोग्यं बलमैश्वर्य विष्णुलोकं च शाश्वतम् ।। 4.73.२० ।।

भांडीरपादपतले मिलितैर्महद्भिर्मल्लैरनाकुलितबाहुबलैर्बलिष्ठैः ।।

संपूजितः सपदि यत्र तिथौ ततश्च सा द्वादशी सुविदिता व्रत मल्ल संज्ञा ।। २१ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे मल्लद्वादशीव्रतवर्णनं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः।। ७३ ।।

भीमद्वादशीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

विदर्भाधिपतिः श्रीमानासीत्पूर्वं सुधार्मिकः ।।

दमयंत्याः पिता पूर्वं नलस्य श्वशुरो भुवि ।। १ ।।

सत्यवादनशीलश्च प्रजापालनतत्परः ।।

क्षत्रधर्मरतः श्रीमान्संग्रामेष्वपराजितः ।। २ ।।

तस्यापि कुर्वतो राज्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ।।

आजगाम महाभागः पुलस्त्यो ब्रह्मणः सुतः ।। ३ ।।

सर्वज्ञाननिधिः श्रीमांस्तीर्थयात्राप्रसंगतः ।।

तमागतमथो दृष्ट्वा ब्रह्मयोनिमकल्मषम् ।। ४ ।।

उत्थाय प्रददौ राजा स्वमासनमभीप्सितम् ।।

अर्घं पाद्यं च यत्किञ्चित्तत्तस्मै प्रददौ स्वयम् ।। ५ ।।

राज्यं चैवात्मना सार्द्धं निवेद्य स कृतांजलिः ।।

तेन चैवाभ्यनुज्ञातो निषसाद वरासने ।। ६ ।।

पप्रच्छ कुशलप्रश्नं तपस्यध्ययने तथा ।।

तथेति चोक्त्वा स मुनिस्तं राजानमभाषत ।। ७ ।।

।। पुलस्त्य उवाच ।। ।।

कच्चित्ते कुशलं राजन्कोशे जनपदे पुरे ।।

धर्मे च ते मतिर्नित्यं कच्चित्पार्थिव वर्तते ।। ८ ।।

।। भीम उवाच ।। ।।

सर्वत्र कुशलं ब्रह्मन्येषां कुशलमिच्छसि ।।

तव चागमनेनाहं पावितः संगवारिणा ।। ९ ।।

एवं तौ संविदं कृत्वा संभाष्याथ परस्परम् ।।

रेमाते पूर्ववृत्तांतैः कथाभिरितरेतरम् ।। 4.74.१० ।।

ततः कथांते राजेन्द्र पुलस्त्यं जातविस्मयः ।।

पप्रच्छ सर्वलोकस्य हिताय जगतः पतिः ।। ११ ।।

भगवन्प्राणिनः सर्वे संसारार्णवमध्यगाः ।।

दृश्यंते विविधैर्दुःखैः पीड्यमाना दिवानिशम् ।। १२ ।।

नरके गर्भवासे च व्याधिभिर्जन्मना तथा ।।

तथा कष्टवियोगा दिदुःखैर्दौर्गत्यसंभवैः ।।१३।।

लालप्यमाना बहवः परपीडोपजीविनः ।।

एवं विधान्यनेकानि दुःखानि मुनिपुङ्गव ।।१४।।

दृष्ट्वैव तानि तान्येव भृशं मे व्याधितं मनः ।।

तेषां दुःखानि भूतानां प्राणिनां भुवि मानद ।। १५ ।।

उपकारकरं ब्रूहि ममानुग्रहकाम्यया ।।

स्वल्पायासेन भगवञ्जायते सुमहत्फलम् ।। १६ ।।

।। पुलस्त्य उवाच ।। ।।

शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि व्रतानामुत्तमं व्रतम् ।।

यदुपोष्य न दुःखानां भाजनो जायते जनः ।। १७ ।।

माघमासे सिते पक्षे द्वादशी पावनी स्मृता ।।

तस्यां जलार्द्रवसन उपोष्य सुखभाग्भवेत् ।। १८ ।।

।। भीम उवाच ।। ।।

कथं सा मुनिशार्दूल उपोष्या द्वादशी भवेत् ।।

विधिना केन विप्रेन्द्र तन्मे ब्रूहि यथाक्रमम् ।। १९ ।।

।। पुलस्त्य उवाच ।। ।।

शृणु राजन्नवहितो व्रतं पापप्रणाशनम् ।।

तव शुश्रूषणाद्वाच्यं ममाप्येतन्न संशयः ।। 4.74.२० ।।

अदीक्षिताय नो देया नाशिष्याय कदाचन ।।

विष्णुभक्ताय शांताय धर्मनिष्ठाय चैव हि ।। २१ ।।

वाच्यमेतन्महाराज भवतान्यस्य न क्वचित् ।।

ब्रह्महा गुरुघाती च बालस्त्रीघातकस्तथा ।। २२ ।।

कृतघ्नो मित्रध्रुक्चौरः क्षुद्रो भग्नव्रतस्तथा ।।

मुच्यते पातकैः सर्वैर्व्रतेनानेन भूपते ।। २३ ।।

शुद्धे तिथौ मुहूर्ते च मंडपं कारयेत्ततः ।।

दशहस्तप्रमाणेन दशपूर्वोत्तरे प्लवे ।। २४ ।।

तन्मध्ये पञ्चहस्तां तु वेदिकां परिकल्पयेत् ।।

शुक्लां सुकुट्टिमां भूमिं वेद्यां कृत्वा प्रयत्नतः ।। २५ ।।

विलिखेन्मंडलं तत्र पंचवर्णैर्विधानतः ।।

ब्राह्मणो वेदसंपन्नो विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः ।। २६ ।।

पञ्चविंशतितत्त्वज्ञः स्वाचाराभिरतस्तथा ।।

कुंडानि कल्पयेत्तत्र अष्टौ चत्वारि वा पुनः ।।२७।।

ब्राह्मणांस्तेषु युंजीत चातुश्चरणिकाञ्छुभान् ।।

मध्ये च मंडलस्याथ कर्णिकायां जनार्दनम् ।।२८ ।।

प्रत्यङ्मुखं न्यसेद्देवं चतुर्बाहुमरिंदम ।।

पूजयेत्तं विधानेन शास्त्रोक्तेन विचक्षणः ।। २९ ।।

गन्धैः पुष्पैस्तथा धूपैर्नैवेद्यैर्विविधैरपि ।।

एवं संपूज्य देवेशं ब्राह्मणैः सह देशिकः ।। 4.74.३० ।।

न्यसेत्स्तंभद्वयं पश्चात्तिष्ठन्काष्ठसमन्वितम् ।।

देवस्याभिमुखं तत्र पीठं तु परिकल्पयेत् ।। ३१ ।।

षट्त्रिंशदंगुलं श्रेष्ठं चतुरस्रं समंततः ।।

तत्र शिक्यं समालंब्य सुवृत्तं सुदृढं नवम् ।। ३२ ।।

आरोपयेद्धटं तत्र यादृशं तच्छृणुष्व मे ।।

कलधौतं तथा रौप्यं ताम्रं वाप्यथ मृन्मयम् ।। ३३ ।।

सर्वलक्षणसंयुक्तं दृढं व्यंगविवर्जितम् ।।

तत्सहस्रं शतं कुर्यादेकच्छिद्रमथापि वा ।। ३४ ।।

कुशलत्वानुरूपेण पाशैकच्छिद्रमेव वा ।।

सन्निधाने ततः कुर्यात्सलिलं वस्त्रपावनम् ।। ३५ ।।

होमार्थं कल्पयेच्चापि पालाश्यः समिधः शुभाः ।।

तिला घृतं तथा क्षीरं शमीपत्राणि चैव हि ।। ३६ ।।

वेद्याः पूर्वोत्तरे भागे ग्रहपीठं प्रकल्पयेत् ।।

तत्र पूज्या ग्रहाः सर्वे ग्रह यज्ञविधानतः ।। ३७ ।।

पूर्वस्यां दिशि शक्रस्य पूजां कुर्वीत यत्नतः ।।

दक्षिणस्यां यमस्याथ प्रतीच्यां वरुणस्य च ।। ३८

कुबेरस्य तथोदीच्यां बलिं कुर्यात्फलाक्षतैः ।।

एवं संभृत्य संभारं शुक्लांबरधरस्तथा ।। ३९ ।।

समालभ्य शुभैर्गंधैर्द्दर्भपाणिरतंद्रितः ।।

पीठमारोपयेयुस्ते यजमानं द्विजोत्तमाः ।।4.74.४० ।।

यजमानोऽपि देवस्य संमुखः प्रयतः शुचिः ।।

उपविश्य पठेन्मंत्रं पुराणोक्तमिदं शृणु ।। ४१ ।।

नमस्ते देवदेवेश नमस्ते भुवने श्वर ।।

व्रतेनानेन मां पाहि परमात्मन्नमोस्तु ते ।। ४२ ।।

ततोदकस्य धारास्ताः प्रत्यंगषु समन्विताः ।।

शिरसा धारयेत्तूष्णीं तद्गतेनांतरात्मना ।। ।। ४३ ।।

होमं कुर्युस्ततो विप्रा दिक्षु सर्वासु तत्पराः ।।

पठेयुः शांतिकाध्यायं विष्णुसंज्ञानि यानि वै ।। ४४ ।।

वादित्रैस्ताड्यमानैश्च शंखगेय स्वनैस्तथा ।।

पुण्याहजयशब्दैश्च वेदस्वनविमिश्रितैः ।। ४५ ।।

मंगलैः स्तुतिसंयुक्तैः कारयेत्तन्महोत्सवम् ।।

देवदेवस्य चरितं केशवस्य महाच्मनः।।४६।।

हरिवंशादिकं सर्वं श्रावयेद्ब्राह्मणो वरः ।।

सोपर्णिकमथाख्यानं भारताख्यानमेव च ।। ४७ ।।

व्याख्यानकुशलाः केचिच्छ्रावयेयुरतंद्रिताः ।।

अनेन विधिना सर्वां तां रात्रिं प्रीतिवर्द्धिनीम् ।। ४८ ।।

यजमानो नयेद्धीमान्यावत्सूर्योदयो भवेत् ।।

ब्राह्मणाश्चापि तां रात्रीं जुह्वतो जातवेदसम् ।। ४९ ।।

मंत्रैस्तु वैष्णवैर्दिव्यैः क्षपयेयुर्महीपते ।।

वासुदेवस्य शिरसि वसोर्द्धारां प्रपातयेत् ।। 4.74.५० ।।

क्षीरेणाज्येन वा राजन्सर्वसिद्धि प्रदायिनीम् ।।

ततः प्रभातसमये यजमानो द्विजैः सह ।।५१।।

स्नानं कुर्यान्नृपश्रेष्ठ नद्यां सरसि वा पुनः ।।

अथ वा शक्तिहीनस्तु यजमानोष्ण वारिणा ।। ५२ ।।

ततः शुक्लानि वस्त्राणि परिधाय यतव्रतः ।।

अर्घ्यं दत्त्वा भास्कराय सविधानं प्रसन्नधीः ।। ५३ ।।

पुष्पैर्धूपैः सनैवेद्यैः पूजयेत्पु रुषोत्तमम् ।।

हुत्वा हुताशनं भक्त्या दत्त्वा पूर्णहुतिं ततः ।। ५४ ।।

पूजयेद्ब्राह्मणान्सर्वान्होतारो यज्ञकल्पिताः ।।

शय्याभोजनगोदानैर्वस्त्रैराभरणैस्तथा ।। ५५ ।।

आचार्यः पूजनीयोऽत्र सर्वस्वेनापि भारत ।।

येन वा तस्य संतुष्टिर्देवतुल्यो गुरुर्यतः ।। ५६ ।।

वित्तशाठ्यविहीनस्तु भक्तिशक्तिसमन्वितः ।।

दीनानाथविशिष्टाश्च बंदिनश्च समागताः ।। ५७ ।।

तेषामन्नं हिरण्यं च दद्याच्छुद्धेन चेतसा ।।

एवं संपूज्य विप्राय भोजयित्वा यथेप्सितम् ।। ५८ ।।

यथाविभवसारेण पश्चाद्भुंजीत वाग्यतः ।।

हविष्यमन्नं यज्ञेन हविष्या सतिलास्तथा ।। ५९ ।।

एवं यज्ञो महाराजश्चोक्तस्ते संप्रकीर्तितः ।।

पापिष्ठाः सर्वपापेभ्यो मुच्यंते नात्र संशयः ।। 4.74.६० ।।

वाजपेयातिरात्राभ्यां ये यजंति शतं समाः ।।

सर्वे ते विष्णुयागस्य कलां नार्हंति षोडशीम् ।। ६१ ।।

सप्त जन्मानि सौभाग्यमायुरारोग्यसंपदः ।।

प्राप्नोति द्वादशीमेतां तामुपोष्य विधानतः ।। ६२ ।।

मृतो विष्णुपुरं याति विष्णुना सह मोदते ।।

चतुर्युगानि द्वात्रिंशद्विष्णुरूपधरः स्थितः ।।६३।।

रुद्रलोके तथा राजन्युगानि द्वादशैव तु ।।

ब्रह्मलोके तथा त्रीणि सूर्यलोके युगानि च ।। ६४ ।।

पुण्यक्षयादिहाभ्येत्य राजा भवति धार्मिकः ।।

पृथिव्यधिपतिः श्रीमान्विजितारिः प्रतापवान् ।। ६५ ।।

व्रतमेतत्पुरा चीर्णं सगरेण महात्मना ।।

अजेन धुंधुमारेण दिलीपेन ययातिना ।। ६६ ।।

अन्यैश्च पृथिवीपालैः पालिताशेषभूतलैः।।

स्त्रीभिर्वैश्यैस्तथा शूद्रैर्धर्मकामैः सदा नृप ।। ६७ ।।

भृग्वाद्यैर्मुनिभिः सर्वैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।।

त्वया च पृष्टेन मया कथितं ते नराधिप ।। ६८ ।।

अद्यप्रभृति चैवेयं ख्यातिं यास्यति भूतले ।।

भीमाख्या द्वादशी चेति कृतकृत्या च भारत ।। ६९ ।।

एषा पुलस्त्यमुनिना कथिता कुरुनंदन ।।

यश्चैनां कथितां ध्यात्वा कुर्याद्वा भक्तिभावतः ।। 4.74.७० ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते ।।

दरिद्रश्चापि भोः पार्थ वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् ।।

विष्णुभक्तेन कर्तव्या संसारभयभीरुणा ।। ७१ ।।

भीमेन या किल पुरा समुपोषिता च रात्रौ घटस्थिरसुशतिलवारिधारा ।।

तां द्वादशी दशमु खारिमुखाच्छ्रुतां च सम्यग्व्रती चरति याति स विष्णुलोके ।। ७२ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे भीमद्वादशीव्रतवर्णनं नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ।। ७४ ।।

श्रवणद्वादशीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

उपवासासमर्थानां सदैव पुरुषोत्तम ।।

एका या द्वादशी पुण्या तां वदस्व ममानघ ।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

मासि भाद्रपदे शुक्ला द्वादशी श्रवणान्विता ।।

सर्वकामप्रदा पुण्या चोपवासे महाफला ।। २ ।।

संगमे सरितां स्नात्वा द्वादश्यां समुपोषितः ।।

अयत्नात्समवाप्नोति द्वादशद्वादशीफलम् ।। ३ ।।

बुधश्रवणद्वादश्यामेवं वै संयतो भवेत् ।।

अतीव महती तस्यां कृतं सर्वमथाक्षयम् ।। ४ ।।

द्वादशी श्रवणोपेता यदा भवति भारत ।।

संगमे सरितां स्नात्वा गंगादिस्नानजं फलम्।।

सोपवासः समाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।। ५ ।।

जलपूर्णे तथा कुंभे स्थापयित्वा विचक्षणः ।।

पंचरत्नसमोपेतं सोपवीतं सुपूजि तम् ।। ६ ।।

तस्य स्कंधे सुघटितं स्थापयित्वा जनार्दनम् ।।

यथाशक्ति स्वर्णमयं शंखशार्ङ्गविभूषितम् ।। ७ ।।

स्नापयित्वा विधानेन सितचंदन चर्चितम् ।।

सितवस्त्रयुगच्छन्नं छत्रोपानद्युगान्वितम् ।। ८ ।।

ॐ नमो वासुदेवायेति शिरः संपूजयद्धरेः ।।

श्रीधराय मुखं तद्वत्कंठ कृष्णाय वै पुनः ।। ९ ।।

ॐ नमः श्रीमते वक्षो भुजौ सर्वास्त्रधारिणे ।।

व्यापकाय नमः कुक्षी केशवायोदरं नमः ।। 4.75.१० ।।

त्रैलोक्यजनकायेति एवं संपूजयेद्धरिम् ।।

सर्वाधिपतये जंघे पादौ सर्वात्मने नमः ।। ११ ।।

अनेन विधिना राजन्पुष्पैर्धूपैः समर्चयेत् ।।

ततस्तस्याग्रतो देयं नैवेद्यं घृतपाचितम् ।। १२ ।।

सोदकांश्च नवान्कुंभाञ्छक्त्या दद्याद्विचक्षणः ।।

एवं संपूज्य गोर्विदं जागरं तत्र कारयेत् ।। १३ ।।

प्रभाते विमले स्नात्वा संपूज्य गरुडध्वजम् ।।

पुष्पधूपादिनैवेद्यैः फलैर्वस्त्रैः सुशोभनैः ।।

ततः पुष्पांजलिं बद्ध्वा मंत्रमेतमुदीरयेत् ।। १४ ।।

नमो नमस्ते गोविन्द बुधश्रवण संज्ञक ।।

अघौघसंक्षयं कृत्वा सर्वसौख्यप्रदो भव ।। १५ ।।

एवं संपूज्य गोविंद ब्राह्मणं पूजयेत्ततः ।।

अनंतरं ब्राह्मणे वै वेदवेदांतपारगे ।।

पुराणज्ञे विशेषेण विधिवत्संप्रदापयेत् ।। १६ ।।

द्वादश्यां श्रवणे युक्ते अशेषाहस्करान्विते ।।

करकं संगमे स्नात्वा प्रीयतां मे जनार्दनः।। १७ ।। ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् ।।

महत्यरण्ये यद्वृत्तं भूमिपाल शृणुष्व तत् ।।१८।।

देशो दशार्णको नाम तस्य भागे तु पश्चिमे ।।

अस्ति कश्चिन्मरुदेशः सर्वसत्त्वभयंकरः ।। १९ ।।

सुतप्तसिकता भूमिर्यत्र दुष्टा महोरगाः।।

अल्पच्छायद्रुमाकीर्णो मृतप्राणि समाकुलः ।।4.75.२० ।।

शमीखदिरपालाशकरीरैः पीलुभिः सह ।।

तत्र भीमा द्रुमाः पार्थ कंटकैः शबला दृढैः ।।२१।।

दग्धप्राणिगणाकीर्णा यत्र भूर्द्दृश्यते क्वचित्।।

अन्नोदकं नो लभंते राजंस्तत्र बलाहकाः ।।२२।।

कदाचिदपि दृश्यंते भ्राम्यन्तो हि विहगमाः।।

वृक्षांतरगतैर्नित्यं शिशुभिस्तृषितैः समम् ।।

उत्कृत्तजीविता राजन्दृश्यंते विहगोत्तमाः ।।२३।।

तृषातुराश्च सहसा मृगाः सैकतमागताः।।

सैकतेष्वेव नश्यंति जलं सैकतसेतुवत्।।२४।।

तस्मिंस्तथाविधे देशे कश्चिद्दैववशाद्वणिक् ।।

निजसार्थपरिभ्रष्टः प्रविष्टो मरुजांगले ।। २५ ।।

पिशाचान्मलिनांस्तीक्ष्णान्निर्मांसान्भीमदर्शनान् ।।

इतस्ततः संचरतो ददर्श वणिगुत्तमः ।। २६ ।।

बभ्रामोद्भ्रांतहृदयः क्षुत्तृषाभ्रमकर्षितः ।।

क्व ग्रामः क्व जलं क्वाहं यास्यामि न बुबोध सः ।।२७।।

अथ प्रेतान्ददर्शासौ तृष्णाव्याकुलितेंद्रियान् ।।

स्नायुबद्धास्थिचरणान्प्रेक्षमाणानितस्ततः ।। २८ ।।

प्रेतस्कंधसमारूढमेकं प्रेतं ददर्श ह ।।

अपश्यद्बहुभिः प्रेतैः समंतात्परिवारितम् ।। २९ ।।

आगच्छन्तं तमव्यग्रं स्रुतुशब्दपुरःसरम् ।।

प्रेतस्कंधान्महीं गत्वा तस्यांतिकमुपागमत् ।। 4.75.३० ।।

स दृष्ट्वाथ वणिक्छ्रेष्ठमिदं वचनमब्रवीत् ।।

अस्मिन्वै निर्जले देशे गमनं भवतः कथम् ।।३१।।

तमुवाच वणिग्धीमान्सार्थभ्रष्टस्य चैव मे ।।

प्रवेशो दैवयोगेन पूर्वकर्मकृतेन तु ।।३२।।

तृष्णा मां बाधतेऽत्यर्थं क्षुद्दुनोति भृशं तथा ।।

प्राणाः कंठमनुप्राप्ता वचनं नश्यतीव मे ।।

अत्रोपायं न पश्यामि जीवेयं येन केनचित् ।।३३।।

।। कृष्ण उवाच ।। ।।

इत्येवमुक्ते प्रेतस्तं वणिजं वाक्यमब्रवीत् ।।

पुंनागमिममाश्रित्य प्रतीक्षस्व मुहूर्तकम् ।।३४।।

कृतातिथ्यो यथालाभं गमिष्यसि यथासुखम् ।।

एवमुक्तस्तथा चक्रे स वणिक्तृष्णयार्दितः ।। ३५ ।।

मध्याह्नसमये प्राप्ते ततस्तं देशमागतः ।।

पुन्नागवृक्षात्करको वारिधारामनोरमः ।।

दध्योदनसमायुक्तो वर्धमानेन संयुतः ।। ३६ ।।

आगते करके तस्मिन्प्रादादतिथये तदा ।।

भुक्त्वान्नं च जलं पीत्वा वणिक्तुष्टिमुपागतः ।।

वितृष्णो विज्वरश्चैव क्षणेन समपद्यत ।। ३७ ।।

ततस्तु प्रेतसंघस्य भोक्तुकामस्य वै ददौ ।।

दध्योददनं सपानीयं प्रेतास्तृप्तिं परां गताः ।। ३८ ।।

अतिथिं तर्पयित्वा च प्रेतलोकं च सर्वशः ।।

ततः स्वयं स बुभुजे भुक्तशेषं यथासुखम् ।। ३९ ।।

तस्य भुक्तवतश्चान्नं पानीयं च क्षयं ययौ ।।

प्रेताधिपं ततस्तृप्तो वणिग्वचनमब्रवीत् ।। 4.75.४० ।।

आश्चर्यमेतत्परमं वनेऽस्मिन्प्रतिभाति मे ।।

अन्नपानस्य सम्प्राप्तिः परमस्य कुतस्तव ।। ४१ ।।

स्तोकेन च तथान्नेन बिभर्षि सुबहून्पृथक् ।।

तृप्ताः परं कथं त्वेते निर्मांसा भिन्नकु क्षयः ।। ४२ ।।

अपरं च कथं चेह मम पापपरिक्षयः ।।

हस्तावलंबनकस्त्वं सम्प्राप्तो निर्जने वने ।।

तृप्तश्चासि कथं ग्रासमात्रेण च शुभव्रत ।। ।। ४३ ।।

कस्त्वमस्यां सुघोरायामटव्यां तु कृतालयः ।।

तमेतं संशयं छिंधि परं कौतूहलं मम ।। ४४ ।।

एवमुक्तः स वाणिज्या प्रेतो वचनमब्रवीत ।।

शृणु भद्र प्रवक्ष्यामि दुष्कृतं कर्म चात्मनः ।। ४५ ।।

शाकले नगरे रम्ये अहमासं सुदुर्मतिः ।।

वाणिज्यासक्तितः पूर्वं कालो नीतो मयानघ ।। ४६ ।।

धनलोभान्मया तत्र कदाचिच्च प्रमादिना ।।

न दत्ता भिक्षवे भिक्षा तृष्णया पीडिताय च ।। ४७ ।।

प्रतिवेशे च तत्रासीद्ब्राह्मणो गुणवान्मम ।।

श्रवणद्वादशीयोगे मासि भाद्रपदे तथा ।। ४८ ।।

स कदाचिन्मया सार्धं तोषां नाम नदीं ययौ ।।

तस्याश्च संगमः पुण्यो यत्रासीच्चन्द्रभागया ।। ४९ ।।

चंद्रभागा सोमसुता तोषा चैवार्कनंदिनी ।।

तयोः शीतोष्णसलिलसंगमः सुमनोहरः ।। 4.75.५० ।।

तत्तीर्थवरमासाद्य प्रातिवेश्यः स च द्विजः ।।

श्रवणद्वादशीयोगे स्नातश्चैवमुपोषितः ।। ५१ ।।

चंद्रभागातोषयोश्च वारिधान्यैर्नवैर्दृढैः ।।

दध्योदनयुतैः सार्धं सम्पूर्णैर्वर्धमानकैः ।। ५२ ।।

छत्रोपानद्युगं वस्त्रं प्रतिमां विधिवद्धरेः ।।

चंद्रभागाजीवनेन दध्योदनयुतं तदा ।। ५३ ।।

एतत्कृत्वा गृहं प्राप्तस्ततः कालेन केनचित् ।।

पञ्चत्वमहमासाद्य नास्तिक्यात्प्रेततां गतः ।।

अस्यामटव्यां घोरायां यथा दृष्टस्त्वयानघ ।। ५४ ।।

ब्रह्मस्वहारिणस्त्वेते पापाः प्रेतत्वमागताः ।।

परदाररताः केचित्स्वामिद्रोहरताः परे ।। ५५ ।।

मित्रद्रोहरताः केचिद्देशेऽस्मिंस्तु सुदारुणे ।।

ममैते भृत्यतां याता अन्नपानकृतेन च ।। ।।५६।।

अक्षय्यो भगवान्कृष्णः परमात्मा सनातनः ।।

यद्दीयते तमुद्दिश्य अक्षय्यं तत्प्रकीर्तितम् ।।५७।।

मया विहीनाः किं त्वेते वनेऽस्मिन्भृशदारुणे।।

पीडामनुभविष्यंति दारुणां कर्मयोनिजाम् ।।५८।।

एतेषां त्वं महाभाग ममानुग्रहकाम्यया ।।

अनेकनामगोत्राणि गृहाण लेखनेन च ।।५९।।

अस्तु कक्षागता चैव तव संपुटिका शुभा ।।

हिमवत्यां तथासाद्य तत्र त्वं लप्स्यसे निधिम् ।। 4.75.६० ।।

गयाशीर्षे ततो गत्वा श्राद्धं कुरु महामते ।।

एकमेकमथोद्दिश्य प्रेतंप्रेतं यथासुखम् ।। ६१ ।।

एवं सम्भाषमाणोऽसौ तप्तजांबूनदप्रभः ।।

विमानवरमारुह्य स्वर्गलोकमितो गतः ।।६२।।

स्वर्गते प्रेतनाथे तु प्रभावात्स वणिक्पुमान् ।।

नामगोत्राणि संगृह्य प्रयातः स हिमाचलम् ।। ६३ ।।

तत्र प्राप्य निधिं गत्वा विनिक्षिप्य स्वके गृहे ।।

धनभागमुपादाय गयाशीर्षवटं ययौ ।।

प्रेतानां क्रमशस्तत्र चक्रे श्राद्धं दिनेदिने ।। ६४ ।।

यस्ययस्य गयाश्राद्धं स करोति दिने वणिक् ।।

स च तस्य सदा स्वप्ने दर्शयत्यात्मनस्तनुम् ।। ६५ ।।

ब्रवीति च महाभाग प्रसादेन तवानघ ।।

प्रेतभावो मया त्यक्तः प्राप्तोस्मि परमां गतिम् ।।६६।।

स कृत्वा धनलोभाच्च प्रेतानां सत्कृतिं वणिक् ।।

जगाम स्वगृहं तत्र मासि भाद्रपदे तथा ।। ६७ ।।

श्रवणद्वादशीयोगे पूजयित्वा जनार्दनम् ।।

दानं च दत्त्वा विप्रेभ्यः सोपवासो जितेन्द्रियः ।। ६८ ।।

महानदीसंगमेषु प्रतिवर्षं युधिष्ठिर ।।

चकार विधिवद्दानं ततो दिष्टांतमागतः ।। ६९ ।।

अवाप परमं स्थानं दुर्लभं चात्र मानवैः ।।

यत्र कामफला वृक्षा नद्यः पायसकर्दमाः ।।

शीतलामलपानीयाः पुष्करिण्यो मनोहराः ।। 4.75.७० ।।

तं देशमासाद्य वणिङ् महात्मा सुतप्तजांबूनदभूषितांगः ।।

कल्पं समग्रं सह सुन्दरीभिः स्वर्गे स रेमे मुदितः सदैव ।। ७१ ।।

इति श्रीभविष्ये महा पुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे श्रवणद्वादशीव्रतवर्णनं नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ।। ७५ ।।

विजयश्रवणद्वादशीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

द्वादश्यास्ते विधिः प्रोक्तः श्रावणे यो युधिष्ठिर ।।

सर्वपापप्रशमनः सर्वसौख्यप्रदायकः ।। १ ।।

एकादशी यदा सा स्याच्छ्रवणेन समन्विता ।।

विजया सा तिथिः प्रोक्ता भक्तानां विजयप्रदा ।। २ ।।

बलवानजितो दैत्यो बलिर्नामा महाबलः ।।

तेन देवगणाः सर्वे त्याजिताः सुरमंदिरम् ।।

ततो देवा महाविष्णुं गत्वा वचनमूचिरे ।।

त्वं गतिः सर्वदेवानां शीघ्रं कष्टात्समुद्धर ।। ४ ।।

जहि दैत्यं महाबाहो बलिं बलनिषूदन ।।

श्रुत्वा विष्णुस्तदा वाक्यं देवानां करुणोदयम् ।। ५ ।।

उवाच वाक्यं कालज्ञो देवानां हितकाम्यया ।।

जाने वैरोचनिं दैत्यं बलिं त्रैलोक्यकण्टकम् ।। ६ ।।

तपसा भावितात्मानं शान्तं दान्तं जितेन्द्रियम् ।।

मद्भक्तं मद्गतप्राणं सत्यसन्धं महाबलम् ।।

तपसोन्तः सुबहुना काले नास्य भविष्यति ।। ७ ।।

यदा विनयसम्पन्नं ज्ञास्ये कालेन केनचित् ।।

समाहृत्य प्रियं तस्य तदा दास्ये दिवौकसाम् ।। ८ ।।

अदितिर्मां प्रपन्ना वै पुत्रार्थे पुत्रलोभिनी ।।

तस्यामतिहितं देवाः करिष्ये नात्र संशयः ।। ९ ।।

तद्देवानां हितं सर्वे चाहितं तु सुरद्विषाम् ।।

तद्गच्छध्वं निरुद्विग्नाः कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् ।। 4.76.१० ।।

एवमुक्ता गता देवाः कार्यं विष्णुरचिंतयत् ।।

सा चिन्तयित्वा सुचिरं देव्या गर्भावतारणम् ।।

अदितिर्वरयामास वांछितं मे भविष्यति ।। ११ ।।

अथ काले बहुतिथे गते सा गर्भिणी ह्यभूत् ।।

सुषुवे नवमे मासि पुत्रं सा वामनं हरिम् ।। १२ ।।

ह्रस्वपादं ह्रस्वकायं महच्छिरसमर्भकम् ।।

पाणिपादोदरकृशं स्वयं नारायणं हरिम् ।। १३ ।।

दृष्ट्वा तु वामनं जातं यदि सा वक्तुमुद्यता ।।

निरुद्धवाक्या ह्यभवद्वक्तुं किंचिन्न पारितम् ।। १४ ।।

एकादश्यां भाद्रपदे श्रवणेन नरोत्तम ।।

संचचाल मही जाते वामने तु त्रिविक्रमे ।। १५ ।।

भयं बभूव दैत्यानां देवानां तोष आभवत् ।।

जातकर्मादिकांस्तस्य संस्कारान्स्वयमेव हि ।। १६ ।।

चकार कश्यपो धीमान्प्रजापतिरनुद्यतः ।।

आबद्धमेखलो दंडी धृत्वा यज्ञोपवीतकम् ।। १७ ।।

कुशस्वच्छोदकधरः कमंडलुविभूषितः ।।

बलेर्बलवतो यज्ञं जगाम बहुविस्तरम् ।। १८ ।।

दृष्ट्वा बलिमथोवाच वामनोऽभ्येत्य तत्क्षणम् ।।

अथ चाह यज्ञपते दीयतां मम मेदिनी ।। १९ ।।

पादत्रयप्रमाणेन पठनार्थे स्थितो ह्यसि ।।

दत्तादत्ता तव मया बलिः प्राह द्विजोत्तमम् ।। 4.76.२० ।।

ततो वर्द्धितुमारब्धो वामनोऽनंतविक्रमः ।।

पादौ भूमौ प्रतिष्ठाप्य शिरसावृत्य रोदसी ।। २१ ।।

ताभ्यामिंद्रादिकाँल्लोकाँल्ललाटे ब्रह्मणः पदम् ।।

न तृतीय पदं लेभे ततो नेदुर्दिवौकसः ।। २२ ।।

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं सिद्धा देवर्षयस्तथा ।।

साधुसाध्विति देवेशं प्रशशंसुर्मुदान्विताः ।।२३।।

ततो दैत्यगणान्सर्वाञ्जित्वा त्रिभुवनं वशी ।।

बलिमाह ततो गच्छ सुतलं स्वबलानुगः ।। २४ ।।

तत्र त्वमीप्सितान्भोगान्भुक्त्वा मद्बाहुपालितः ।।

अस्येंद्रस्यावसाने तु त्वमेवेन्द्रो भविष्यसि ।। २५ ।।।।।

एवमुक्तो बलिः प्रायान्नमस्कृत्य नरोत्तमम् ।।

विसृज्येमं बलिं देवान्सकलान्स उवाच ह ।। २६ ।।

स्वानि धिष्ण्यानि गच्छध्वं तिष्ठध्वं विगत ज्वराः ।।

देवेनोक्ता गता देवा हृष्टाः संपूज्य वामनम् ।। २७ ।।

देवः कृत्वा जगत्कार्यं तत्रैवांतर्द्धिमागमत् ।।

एतत्सर्वं समभवदेकादश्यां नराधिप।।।

तेनेष्टा देवदेवस्य सर्वदा विजया तिथिः ।। २८ ।।

एषा वै फाल्गुने मासि पुष्येण सहिता नृप ।।

विजया प्रोच्यते सद्भिः कोटिकोटिगुणोत्तरा ।।२९।।

एकादश्यां सोपवासो रात्रौ संपूजयेद्धरिम् ।।

रौप्ये सौवर्णपात्रे वा दारुवंशमयेऽपि वा ।। 4.76.३० ।।

कुंडिकां स्थापयेत्पार्श्वे छत्रं वै पादुके तथा ।।

शुभां च वैष्णवीं यष्टिं तथा सूत्रकमडलू ।। ३१ ।।

आच्छाद्य पात्रं वासोभिः फलैश्चापि सुशोभनैः ।।

मार्गचार्मणगन्धैश्च भक्त्या वा मृगचर्मणा ।। ३२ ।।

तिलाढकेन वित्ताढ्यः प्रस्थेन कुडवेन वा ।।

व्रीहिभिर्वाथ गोधूमैः फलैः शुक्लतिलैर्भवेत् ।। ३३ ।।

पुष्पैर्गंधैर्धूपदीपैः पक्वान्नै रर्चयेद्धरिम् ।।

नानाविधैश्च नैवेद्यैर्भक्ष्यभोज्यैर्गुडौदनैः ।। ३४ ।।

स्वस्ववित्तानुसारेण सहिरण्यं च कारयेत् ।।

मंत्रैः शतगुणं चैव भक्त्या लक्ष गुणोत्तरम् ।।

भक्तिमांश्च गुणोपेतं कोटिकोटिगुणोत्तरम् ।। ३५ ।।

एभिर्मंत्रपदैस्तत्र पूजयेद्गरुडध्वजम् ।।

उपहारैर्नरश्रेष्ठ शुचिर्भूत्वा समाहितः ।। ।। ३६ ।।

ॐ जलजोपमदेहाय जलजास्याय शंखिने ।।

जलराशिस्वरूपाय नमस्ते पुरुषोत्तम ।। ३७ ।।

नमः कमलनाभाय नमस्ते जल शायिने ।।

नमस्ते केशवानंत वासुदेव नमोऽस्तु ते ।। ३८ ।। इति स्नानमंत्रः ।।

मलयेषु समुत्पन्नं गन्धाढयं सुमनोहरम् ।।

मया निवेदितं तुभ्यं गृहाण परमेश्वर ।। ३९ ।। इति चन्दनमंत्रः ।।

वनस्पतिसमुत्पन्नं गन्धाढ्यं सुमनोहरम् ।।

मया निवेदितं पुष्पं गृहाण पुरुषोत्तम ।। 4.76.४० ।। इति पुष्पमन्त्रः ।।

नमः कमलकिंजल्कपीतनिर्मलवाससे ।।

मनोहरवपुःस्कन्धधृतचक्राय शार्ङ्गिणे ।। ४१ ।। इति पूजामंत्रः ।।

मत्स्यः कूर्मो वरा हश्च नारसिंहश्च वामनः ।।

रामो रामश्च कृष्णश्च नामभिर्वामनाय ते ।।

पादाद्यैकैकांगस्य पूजनं शीर्षगं ततः ।। ४२ ।। इति सर्वांगपूजा ।।

धूपोऽयं देवदेवेश शंखचक्रगदाधर ।।

अच्युतानंत गोविन्द वासुदेव नमोऽस्तु ते ।। ४३ ।। इति धूपमंत्रः ।।

त्वमेव पृथिवी ज्योतिर्वायुराकाशमेव च ।।

त्वमेव ज्योतिषां ज्योतिर्दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ।। ४४ ।। इति दीपमंत्रः ।।

अन्नं चतुर्विधं स्वादु रसैः षड्भिः समन्वितम् ।।

भक्ष्यभोज्यसमायुक्तं प्रसीद परमेश्वर ।। ४५ ।।

अन्नं प्रजापतिर्विष्णू रुद्रेंद्रशशिभास्कराः ।।

अन्नं त्वष्टा यमोऽग्निश्च पापं हरतु मेऽव्ययः ।। ४६ ।। इति नैवेद्यमंत्रः ।।

जगदादिर्जगदूपमनादिर्जगदंतकृत् ।।

जलाशयो जगद्योनिः प्रीयतां मे जनार्दनः ।। ४७ ।। इति प्रीणनमंत्रः ।।

अनेककर्मनिर्बंधध्वंसिनं जल शायिनम्।।

नतोऽस्मि मथुरावासं माधवं मधुसूदनम् ।। ४८ ।।

नमो वामनरूपाय नमस्तेऽस्तु त्रिविक्रम ।।

नमस्ते मणिबन्धाय वासुदेव नमोऽस्तु ते ।। ४९ ।। इति नमस्कारमंत्रः ।।

नमो नमस्ते गोविन्द वामनेश त्रिविक्रम ।। 4.76.५० ।।

अघौघसंक्षयं कृत्वा सर्वकामप्रदो भव ।।५१।। इति प्रार्थनामंत्रः ।।

सर्वगः सर्वदेवेशः श्रीधरः श्रीनिकेतनः ।।

विश्वेश्वरश्च विष्णुश्च श्रीशायी च नमोनमः ।।५२।। इति शयनमंत्रः ।।

एवं संपूज्य यो रात्रावेकादश्यां नृपोत्तम ।।

जागरं तत्र कुर्वीत गीतवादित्रनिस्वनैः ।। ५३ ।।

या च श्रवणसंयुक्ता द्वादशी परमा तिथिः ।।

तस्यां च संगमे स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ५४ ।।

एवं संपूज्य यत्नेन प्रभाते विमले सति ।।

प्रदेयं शास्त्रविदुषे ब्राह्मणाय च मंत्रतः ।। ५५ ।।

ब्राह्मणश्चापि मन्त्रेण प्रतिगृह्णीत मंत्रवत् ।।

वामनोऽस्य प्रतिग्राही वामनाय नमोनमः ।। ५६ ।।

( ॐ गुह्ये । ॐ शिरसि । ॐ पादयोः । ॐ नाभौ ।। ॐ भुजयोः । ॐ सर्वांगे । सर्वात्मने नमः ।।)

पुष्पं फलं च नैवेद्यं सर्वमेतद्यथाविधि ।।

नरो दद्यादुपोष्यैवमेकादश्यां समंत्रकम् ।। ५७ ।।

पूर्वोक्तविधिना प्रातर्भोजनं पृषदाज्यकम् ।।

पूर्वं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः पश्चाद्भुञ्जीत वाग्यतः ।। ५८ ।।

भूयोभूयोऽपि राजेंद्र सर्वत्रैवं विधिः स्मृतः ।।

समाप्ते तु व्रते राजन्यत्पुण्यं तन्निबोध मे ।। ५९ ।।

चतुर्युगानि राजेंद्र एकसप्ततिसंख्यया ।।

प्राप्य विष्णुपुरे राजन्क्रीडते कालमक्षयम् ।। 4.76.६० ।।

इहागत्य भवेद्राजा प्रतिपक्षक्षयंकरः ।।

हस्त्यश्वरथपत्तीनां दाता भोक्ता विमत्सरी ।। ६१ ।।

रूपसौभाग्यसंपन्नो दीर्घायुर्नीरुजो भवेत् ।।

पुत्रैः परिवृतो जीवो जीवेच्च शरदः शतम् ।। ६२ ।।

एतस्याः फलमाख्यातमेकादश्या मया तव ।।

पूर्वमेव समाख्याता द्वादशी श्रवणान्विता ।। ६३ ।।

उपोष्यैकादशीं पश्चाद्द्वादशीमप्युपोषयेत् ।।

न चात्र विधिलोपः स्यादुभयोर्देवता हरिः ।। ६४ ।।

(एकादशीद्वादश्योरन्यतरस्यां श्रवणयुक्तायां श्रवणयुक्तोपवासेनैव बतद्वयसिद्धिः ।।

एकस्मिन्व्रते पूर्वमन्यां तिथिमुपोष्य पश्चादपारयित्वैवान्योपोष्यत इति यो विधिलोपः स एकदेवताकत्वेन न भवतीत्यर्थः) ।।

बुधश्रवणसंयुक्ता द्वादशी संगमोदकम् ।।

दानं दध्योदनं सत्यमुपवासः परो विधिः ।। ६५ ।।

सगरेण ककुत्स्थेन धुंधुमारेण गाधिना ।।

एतैश्चान्यैश्च राजेंद्र कृतं वै द्वादशीव्रतम् ।। ६६ ।।

सा द्वादशी बुधयुता श्रवणेन साकं स्याद्वै जयाय कथिता ऋषिभिर्नभस्ये ।।

तामादरेण समुपोष्य नरोऽमरत्वं प्राप्नोति पार्थ अणिमादिगुणोपपन्नम् ।। ६७ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे विजयश्रवणद्वादशीव्रतवर्णनं नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः ।। ७६ ।।

सम्प्राप्तिद्वादशीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

कृष्णपक्षे तु पौषस्य संप्राप्तं द्वादशीव्रतम् ।।

पौषादिपारणं मासैः षड्भिर्ज्येष्ठांतिकं स्मृतम् ।। १ ।।

प्रथमं पुंडरीकाक्षं नाम कृष्णस्य गीयते ।।

द्वितीयं माधवाख्यं तु विश्वरूपं तु फाल्गुने ।। २ ।।

पुरुषोत्तमाख्यं तु ततः पंचमेऽच्युतसंज्ञकम् ।।

षष्ठे जयेति देवेश गुह्यनाम प्रकीर्तितम् ।। ३ ।।

पूर्वोक्तेषु च मासेषु स्नानप्राशन योस्तिलाः ।।

आषाढादिषु मासेषु पंचगव्यमुदाहृतम् ।।४।।

स्नानं च प्राशनं चैव पंचगव्यं सदेष्यते।।

पूजयेत्पुंडरीकाक्षं तेस्तैरेव च नामभिः।।।

प्रतिमासं च देवेश कृत्वा पूजां यथाविधि ।।

विप्राय दक्षिणां दद्याच्छ्रद्दधानश्च भक्तितः ।। ६ ।।

पारणं चैव देवेश प्रीणनं भक्तिपूर्वकम् ।।

कुर्वीत भक्त्या गोविंदसद्भावेनार्चनं यतः ।। ७ ।।

नक्तं भुंजीत सततं तैलक्षारविवर्जितम् ।।

एकादश्यामुपोष्यैवं द्वादश्यामथ वा दिने ।। ८ ।।

एवं संवत्सरस्यांते यदभिप्रेतमात्मनः ।।

धनं वसु हिरण्यं च धान्यं भाजनमासनम् ।।

शय्यां वा ब्राह्मणे दद्यात्केशवः प्रतिगृह्यताम् ।। ९ ।।

एतामुपोष्य विधिना विष्णुप्रीतौ च तत्परः ।।

सर्वान्कामानवाप्नोति यद्यदिच्छति चेतसा ।।

ततो लोकेषु विख्यातं संप्राप्तं द्वादशीति वै ।। 4.77.१० ।।

कृताभिलषिता दृष्टा प्रारब्धा धर्मतत्परैः।।

पूरयेदखिलान्कामान्संस्मृता वा दिनेदिने ।। ११ ।।

संप्राप्तिकामुपवसंति समीहितार्था ये मानवा मनु जपुंगव विष्णुभक्ताः ।।

तेषां समीहितफलानि ददाति शश्वद्वासः सुरेशभवने भगवत्प्रसादात् ।। १२ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे संप्राप्तिद्वादशीव्रतं नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ।। ७७ ।।

गोविन्दद्वादशीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

तथान्यामपि ते वच्मि गोविंद द्वादशीं शृणु ।।

तस्याः सम्यगनुष्ठानात्प्राप्नोत्यभिमतं फलम् ।। १ ।।

पौषे मासे सिते पक्षे द्वादश्यां समुपोषितः ।।

सम्यक्संपूज्य गोविन्दं नाम्ना देवमधोक्षजम् ।। २ ।।

धूपपुष्पोपचारैश्च नैवेद्यैश्च समाहितः ।।

गोविंदेति जपेन्नाम पुनस्तद्गतमानसः ।। ३ ।।

विप्राय दक्षिणां दद्याद्यथाशक्त्या नराधिप ।।

स्वयं विबुद्धस्तुलितो गोविंदेति च कीर्तयेत् ।। ४ ।।

पाखंडिभिर्विकर्मस्थैरालापांश्च विवर्जयेत् ।।

गोमूत्रं गोमयं वापि दधि क्षीरम थापि वा ।। ५ ।।

गोदोहतः समुद्भूतं प्राश्नीयादात्मशुद्धये ।।

द्वितीयेऽह्नि पुनः स्नानं तथैवाभ्यर्च्य केशवम् ।। ६ ।।

तेनैव नाम्ना संपूज्य दत्त्वा विप्राय दक्षिणाम् ।।

ततो भुञ्जीत गोदोहं संभूतेन समुद्भवम् ।। ७ ।।

एवमेवाखिलान्मासानुपोष्य प्रयतः शुचिः ।।

दद्याद्गवाह्निकं विद्वान्प्रतिमासं तु शक्तितः ।। ८ ।।

पारिते च पुनर्वषे गोविन्दं पद्मया सह ।।

गोविन्दः प्रीतिमायातु व्रतेनानेन मे सदा ।। ९ ।।

विशेषतः पुनर्दद्यात्तस्मिन्नह्नि गवाह्निकम् ।।

भक्त्या परमया राजञ्छृणु यत्फलमाप्नुयात् ।। 4.78.१० ।।

स्वर्णशृंगं रौप्यखुरं गोशतैर्वृषभं वरम् ।।

इति मासं द्विजातिभ्यो दत्त्वा यत्फलमश्नुते ।। ११ ।।

तदाप्नोत्यखिलं सम्यग्व्रतमेतदुपोषितः ।।

तं च लोकमवाप्नोति गोविन्दो यत्र तिष्ठति ।।१२।।

गोविन्दद्वादशीमेतां समुपोष्य विधानतः ।।

विद्योतमाना दृश्यंते लोकेद्यापि शशांकवत् ।। १३ ।।

गोविन्दमर्चयति गोरसभोजनस्तु गा वै विनोदयति तद्वद्गवाह्निकश्च ।।

यो द्वादशीषु कुरुराज कृतोपवासः प्राप्नोत्यसौ सुरभिलोकमपेतशोकम् ।। १४ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तर पर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे गोविन्दद्वादशीव्रतवर्णनं नामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः ।। ७८ ।।

अखण्डद्वादशीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

उपवासव्रतानां तु वैकल्यं यन्महामते ।।

दानधर्मे कृतं यस्य विपाकं वद यादृशः ।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

यज्ञानामुपवासानां व्रतानां च नरेश्वर ।।

वैकल्यात्फलवैकल्यं यादृश तच्छृणुष्व मे ।। २ ।।

उपवासान्विना खण्डं प्राप्नुवंत्येव ताञ्छृणु ।।

भ्रष्टैश्वर्या निर्द्धनाश्च वसंति पुरुषाः पुनः ।। ३ ।।

रूपं तथोत्तरं प्राप्य व्रतवैकल्यदोषतः ।।

काणाः कुब्जाश्च षण्डाश्च भवंत्यंधाश्च मानवाः ।। ४ ।।

उपवासी नरः पत्नीं नारीं प्राप्य तथा पतिम् ।।

वियोगं व्रतवैकल्ये दुर्भगत्वमवाप्नुयात् ।। ५ ।।

ये द्रव्ये सत्यदातारस्तथान्ने सत्यनग्नयः ।।

कुले वसंति दुःशीला दुष्कुलाः शीलनिश्चये ।। ६ ।।

वस्त्रानुलेपनैर्हीना भूषणैश्चातिरूपिणः ।।

विरूपरूपाश्च तथा प्रसाधकगुणान्विताः ।। ७ ।।

ते सर्वे व्रतवैकल्यात्फल वैकल्यमागताः ।।

तस्मात्तद्व्रतवैकल्यं यज्ञवैकल्यमेव च ।।

उपवासेन कर्तव्यं वैकल्याद्विकलं फलम् ।।८।।

।।युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

कथंचिद्यदि वैकल्यमुपवासादिके भवेत् ।।

किं तत्र वद कर्तव्यमच्छिद्रं येन जायते ।। ९ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

अखंडद्वादशी ह्येषा समस्तेष्वेव कर्मसु।। ।।4.79.१ ०।।

वैकल्यं प्रशमं याति शृणुष्व गदतो मम ।।

मार्गशीर्षे सिते पक्षे द्वादश्यां नियतः शुचिः ।।

कृतोपवासो देवेशं समभ्यर्च्य जनार्दनम् ।। ११ ।।

स्नातो नारायणं ब्रूयाद्भुञ्जन्नारायणं तथा ।।

गच्छन्नारायणं देवं स्वपन्नारायणं पुनः ।। १२ ।।

पञ्चगव्यजलस्नातो विशुद्धात्मा जितेन्द्रियः ।।

यवव्रीहिमयं पात्रं दत्त्वा विप्राय भक्तितः ।।

इदमुच्चारयेत्पश्चाद्देवस्य पुरतो हरेः ।। १३ ।।

सप्तजन्मनि यत्किञ्चिन्मया खण्डव्रतं कृतम् ।।

भगवंस्त्वत्प्रसादेन तदखंडमिहास्तु मे ।। १४ ।।

यथाखंडं जगत्सर्वं त्वमेव पुरुषोत्तम ।।

तथाखिलान्यखंडानि व्रतानि मम संतु वै ।। १५ ।।

चतुर्भिरपि मासैस्तु पारणं प्रथमं स्मृतम् ।।

प्रीणनं च हरेः कुर्यात्पारिते पारणे ततः ।। १६ ।।

चैत्रादिषु च मासेषु चतुर्गुण्यं तु पारणम् ।।

तत्रापि सक्तुपात्राणि दद्याच्छ्रद्धासमन्वितः ।। १७ ।।

श्रावणादिषु मासेषु कार्त्तिकांतेषु पारणम् ।।

तत्रापि घृतपात्राणि दद्याद्विप्राय दक्षिणाः ।। ।। १८ ।।

सौवर्णं रौप्यं ताम्रं च मृन्मयं पात्रमिष्यते ।।

स्वशक्त्यपेक्षया राजन्पालाशं वापि कारयेत् ।। १९ ।।

एवं संवत्सरस्यांते ब्राह्मणान्स जितेन्द्रियः ।।

द्वादशामन्त्र्य विप्रांश्च भोजयेद्धृतपायसैः ।। 4.79.२० ।।

वस्त्राभरणदानैश्च प्रणिपत्य क्षमापयेत् ।।

उपदेष्टारमप्यत्र पूजयेद्विधिवद्गुरुम् ।। २१ ।।

एवं सम्यग्यथान्याय्यमखंडद्वादशीं नरः ।।

समुपोष्य अखंडस्य व्रतस्य फलमश्नुते ।। २२ ।।

सप्तजन्मसु वैकल्यं यद्व्रतस्य क्वचित्कृतम् ।।

करोत्यविकलं सर्वमखंडद्वादशी तु तत् ।। २३ ।।

तस्मादेषा प्रयत्नेन नरैः स्त्रीभिश्च सुव्रत ।।

अखंडद्वादशी सम्यगुपोष्या फलकांक्षया ।।२४ ।।

ये द्वादशीव्रतमखंडमिति प्रसिद्धं मार्गोत्तमाङ्गमधिकृत्य कृतेन येन ।।

खंडव्रतानि पुरुषैः सुकृतानि यानि संपूर्णतां समुपयान्ति हरेः प्रसादात् ।। २५ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादेऽखंडद्वादशीव्रतवर्णनं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः ।। ७९ ।।

मनोरथद्वादशीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

फाल्गुनेमलपक्षस्य एकादश्यामुपोषितः ।।

नरो वा यदि वा नारी समभ्यर्च्य जगत्पतिम् ।। १ ।।

हरेर्नाम वदन्भक्त्या भावयुक्तो युधिष्ठिर ।।

उत्तिष्ठन्प्रस्वपंश्चैव हरिमेवानुकीर्तयेत् ।। २ ।।

ततोन्यस्मिन्दिने प्राप्ते द्रादश्यां नियतो हरिम् ।।

स्नात्वा सम्यक्समभ्यर्च्य दत्त्वा विप्राय दक्षिणाम् ।। ३ ।।

हरिमुद्दिश्य चैवाग्नौ घृतहोमकृतक्रियः ।।

प्रणिपत्य जगन्नाथमिति वाणीमुदीरयेत ।। ४ ।।

पातालसंस्थां वसुधां यां प्रसाद्य मनोरथा।।

अवाप वासुदेवोसौ प्रदद्यात्तु मनोरथान् ।।५।।

यमभ्यर्च्य दिवि प्राप्तः सकलांश्च मनोरथान् ।।

भ्रष्टराज्यश्च देवेन्द्रो यमभ्यर्च्य जगत्पतिम् ।। ६ ।।

मनोरथानभिनवान्प्राप्तवांश्च मनोहरान् ।।

एवमभ्यर्च्य पूजां च निष्पाद्य च हरेस्ततः ।।

भुञ्जीत प्रयतः सम्यग्हविष्यं पांडुनन्दन ।। ७ ।।

फाल्गुने चैत्रे वैशाखे ज्येष्ठे मासि च सत्तम ।।

चतुर्भिः पारणं मासैरेभिर्निष्पादितं भवेत् ।। ८ ।।

रक्तपुष्पैश्च चतुरो मासा न्कुर्वीत चार्चनम् ।।

दहेत्तु गुग्गुलुं प्राश्य गोशृंगक्षालनं जलम् ।।९।।

हविष्यान्नं च नैवेद्यमात्मनश्चापि भोजनम् ।।

ततश्च श्रूयतां पार्थ आषाढादौ तु या क्रिया ।।4.80.१ ०।।

जातीपुष्पाणि धूपश्च शस्तः सार्जरसो नृप ।।

प्राश्य दर्भोदकं चास्य शाल्यन्नं च निवेदनम् ।।११।।

स्वयं तदेव चाश्नीयाच्छेषं पूर्ववदाचरेत् ।।

कार्तिकादिषु मासेषु गोमूत्रं कायशोधनम् ।।१२।।

सुगंधिश्चेच्छया धूपं पूजा भृंगारकेन च ।।

कांसारं चात्र नैवेद्यमश्नीयात्तच्च वै स्वयम् ।।१३।।

प्रतिमासं च विप्राय दातव्या दक्षिणा तथा ।।

पारणं चेच्छया विष्णोः पारणे पावने मते ।। १४ ।।

यथाशक्त्या यथाप्रीत्या वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् ।।

सद्भावेनैव गोविंदः पूजितः प्रीयते यतः ।।१५।।

पारणांते यथाशक्ति स्नापितः पूजितो हरिः ।।

प्रीणितश्चेप्सितान्कामांस्तान्ददात्यव्ययान् नृप ।।१६।।

वर्षांते प्रतिमामिष्टां कारयित्वा सुशोभनाम्।।

स्वर्णकेन यथा शक्त्या शंखशार्ङ्गविभूषिताम् ।। १७ ।।

पुष्पवस्त्रयुगच्छन्नां ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।।

द्वादश ब्राह्मणांस्तत्र भोजयित्वा क्षमापयेत् ।।१८।।

द्वादशात्र प्रदातव्याः कुंभाः सान्नजलाक्षताः ।।

छत्रोपानद्युगैः सार्द्धं दक्षिणाभिश्च भारत ।। १९ ।।

एषा पुण्या पापहरा द्वादशी फलमिच्छताम् ।।

यथाभिलषितान्कामान्ददाति नृपसत्तम ।।4.80.२०।।

पूरयत्यखिलान्भक्त्या यतश्चैषां मनोरथान् ।।

मनोरथा द्वादशीयं ततो लोकेषु विश्रुता ।।२१।।

उपोष्यैतां त्रिभुवनं लब्धमिन्द्रेण वै पुरा ।।

आदित्याश्चेष्टिताः पुत्रा धनमौशनसा तथा ।। २२ ।।

धौम्येनाध्ययनं प्राप्तमन्यैश्चाभिमतं फलम् ।।

राजर्षिभिस्तथा विप्रैः स्त्रीविट्शूद्रैश्च भूतले ।। २३ ।।

यंयं काममभिध्याय व्रतमेतदुपोषितम् ।।

तत्तदाप्नोत्यसंदिग्धं विष्णोराराधनोद्यतः ।। २४ ।।

अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् ।।

रोगाभिभूतश्चारोग्यं कन्या प्राप्नोति सत्पतिम् ।। २५ ।।

समागमं प्रवसनैरुपोष्यैतामवाप्यते ।।

सर्वान्कामानवाप्नोति मृतः स्वर्गे च मोदते ।। २६ ।।

नापुत्रो नाधनो ज्येष्ठो वियोगी न च निर्गुणः ।।

उपोष्यैतद्व्रतं मर्त्यः स्त्रीशूद्रो वापि जायते ।। २७ ।।

स्वर्गलोके सहस्राणि वर्षाणामयुतानि च ।।

भोगानभिमतान्भुक्त्वा तत्रतत्र यथेच्छया ।। २८ ।।

इह पुण्यवतां नॄणां धनिनां लघुशालिनाम् ।।

गृहे प्रजायते राजन्सर्वव्याधिविवर्जितः ।। २९ ।।

न द्वादशीमुपवसन्ति मनोरथाख्यां नैवार्चयंति पुरुषोत्तममादिदेवम् ।।

गोब्राह्मणांश्च न नमंति न पूजयंति ये ते मनोभिलषितं कथमाप्नुवंति ।। 4.80.३० ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे मनोरथद्वादशीव्रतवर्णनं नामाशीतितमोऽध्यायः ।। ८० ।।

उल्कानवमीव्रतवर्णनम्

।।युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

अल्पायासेन भगवन्धनेनाल्पेन वा विभो ।।

पापं प्रशममायाति येन तद्वक्तुमर्हसि ।। ।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

शृणु पार्थ परां पुण्यां द्वादशीं पापनाशिनीम् ।।

यामुपोष्य परं पुण्यमाप्नुयाच्छ्रद्धयान्वितः ।। २ ।।

माघमासे च संप्राप्ते आषाढर्क्षं भवेद्यदि ।।

मूलं वा कृष्णपक्षस्य द्वादश्यां नियतव्रतः ।। ३ ।।

गृह्णीयात्पुण्यफलदं विधानं तस्य मे शृणु ।।

देवदेवं समभ्यर्च्य सुस्नातः प्रयतः शुचिः ।। ४ ।।

कृष्णनाम्ना च संपूज्य एकादश्यां महामते ।।

उपोषितो द्वितीयेह्नि पुनः संपूज्य केशवम् ।। ५ ।।

संस्तूय नाम्ना तेनैव कृष्णाख्येन पुनःपुनः ।।

दद्यात्तिलांश्च विप्राय कृष्णो मे प्रीयतामिति ।। ६ ।।

ततश्च प्राशयेच्छस्तांस्तथा कृष्णतिलान्नृप ।।

विष्णुप्रीणनमंत्रोक्ते समाप्ते वर्षपारणे ।। ७ ।।

कृष्णकुंभांस्तिलैः सार्द्धं पक्वान्नेन च संयुताः ।।

छत्रोपानद्युगैर्वस्त्रैः सहिता अन्नगर्भिणः ।।

ब्राह्मणेभ्यः प्रदेयास्ते यथावन्माससंख्यया ।। ८ ।।

तिलप्ररोहाज्जायंते यावत्संख्यास्तिला नृप ।।

तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ।।

अरोगो जायते नित्यं नरो जन्मनिजन्मनि ।। ९ ।।

अंधो न बधिरश्चैव न कुष्ठी न च कुत्सितः ।।

भवत्येतामुषित्वा तु तिलाख्यां द्वादशीं नरः ।। 4.81.१० ।।

अनेन पार्थ विधिना तिलदाता न संशयः ।।

मुच्यते पातकैः सर्वैरनायासेन मानवः ।। ११ ।।

दानं विधिस्तथा श्राद्धं सर्वपातकशांतये ।।

नार्थः प्रभूतो नायासः शरीरे नृपसत्तम ।। १२ ।।

सर्वोपभोगनिरतोह्नि परे दशम्यां स्नानं तिलैस्तिलनिवेदनकृत्तिलाशी ।।

दत्त्वा तिलान्द्विजवराय विराजकेतु संपूज्य विष्णुपदवीं समुपैति मर्त्यः ।। १३ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे उल्कानवमीव्रतवर्णनं नामैकाशीतितमोऽध्यायः ।। ८१ ।।

सुकृतद्वादशीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

यन्न तापाय वै पुंसां भवत्यामुष्मिकं कृतम् ।।

तदपापाय भवति तदाचक्ष्व यदूत्तम ।। १ ।।

उपवासप्रभावं वै कृष्णाराधनकांक्षिणाम् ।।

कथयेह महाबाहो नैव तृप्यामि जल्पतः ।। २ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

श्रूयतां पार्थ यत्पृष्टाः कौतुकाद्भवता वयम् ।।

आमुष्मिकं न तापाय प्रतापाय च जायते ।। ३ ।।

उपोषितप्रभावं च कृष्णाराधनकांक्षिणाम् ।।

कथयामि यथावृत्तं पूर्वमेव नरोत्तम ।। ४ ।।

वैदिशं नाम नगरं प्रख्यातं नृपसत्तम ।।

तत्र वैश्योऽभवत्पूर्वं सीरभद्र इति श्रुतः ।। ५ ।।

भार्यया मातृदुहिता पुत्रपौत्रैः समन्वितः ।।

प्रभूत भृत्यवर्गश्च बहुव्यापारकारकः ।। ६ ।।

पुत्रपौत्रादिभरणे व्यासक्तिर्मतिरेव च ।।

परलोकं प्रति मतिस्तस्य नासीत्कदाचन ।। ७ ।।

चकारानुदिनं सोऽथ न्यायान्यायैर्द्धनार्जनम् ।।

सर्वत्रान्यत्र निःस्नेहः पुत्रस्नेहपरिप्लुतः ।। ८ ।।

न जुहोत्युदिते काले न ददात्यतितृष्णया ।।

बभूव चोद्यमस्तस्य पुत्रादिभरणे परः ।। ९ ।।

नित्यनैमित्तिकानां च हानिं चक्रे स्वकर्मणा ।।

तृष्णाभिभूतो राजेन्द्र स्ववर्गभरणोज्झितः ।। 4.82.१० ।।

कालेनागच्छतासोऽथ मृतो विंध्याटवीतटे ।।

यातनादेहभृत्प्रेतो ग्रीष्मकालेऽभवन्नृप ।। ११ ।।

तं ददर्श महाभागो दिव्ययानसमन्वितः ।।

वेदवेदाङ्गविद्वेषी विपीतो नाम वै द्विजः ।।

भास्करस्याशुभिर्द्दीप्तैर्दहंतमतिदारुणैः ।। १२ ।।

प्रतप्तवालुकामध्ये तृषार्तं चातिपीडितम् ।।

क्षुत्क्षामकंठं शुष्कास्यं तथोद्वृत्तविलोचनम् ।।

निष्क्रांतजिह्वमंगेषु विस्फोटैः सर्वतश्चितम् ।। १३ ।।

निश्वासायासखेदेन विह्वलं पीडितोदरम् ।।

निजेन कर्मणा बद्धमसमर्थं प्रसर्पणे ।। १४ ।।

तथादृशमथो दृष्ट्वा गर्दभेयो महानृषिः ।।

विपीतः प्राह राजेन्द्र कारुण्यभरितं वचः ।। १५ ।।

जानन्नपि यथाप्राप्तं तस्यानुष्ठानजं फलम् ।।

जंतोस्तस्योपकाराय सर्वतो ह्लादयन्निव ।। १६ ।।

।। विपीत उवाच ।। ।।

अधः सूर्यांशुभिस्तप्तैर्बहुभिः पथि पांशुभिः ।।

उपर्यर्ककरैस्तीक्ष्णैस्तृषावातनिपीडितम् ।। १७ ।।

अन्यस्तत्राणकैर्घोरैरविषह्यैः सुदारुणैः ।।

कथयेह यथातत्त्वमेकाकी दह्यसे कथम् ।। १८ ।।

तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा विपीतस्य सवेदनः ।।

वेदनार्त उवाचेदं कृच्छ्रादुच्छुस्य मंदकम् ।। १९ ।।

।। सीरभद्र उवाच ।। ।।

ब्रह्मन्नालोचितं पूर्वं कथमंते भविष्यति ।।

अशाश्वते शाश्वतधीस्तेन दह्यामि दुर्मतिः ।। 4.82.२० ।।

इदं करिष्याम्यपरं त्विदं कृत्वा त्विदं पुनः ।।

इतीच्छा शतमारूढस्तेन दह्यामि दुर्मतिः ।। २१ ।।

शीतोष्णवर्षादिभवं लोभात्सोढं मयाऽशुभम् ।।

तदेव हि न धर्मार्थं तेन दह्यामि दुर्मतिः ।। २२ ।।

पितृदेवमनुप्याणामदत्त्वा यापिता हि ये ।।

ते गता नापि वर्तंत दह्याम्येकोऽत्र दुर्मतिः ।।२३।।

पुत्रक्षेत्रकलत्रेषु ममत्वाहृतचेतसा ।।

बह्वसाधु कृतं कर्म तेन दह्यामि दुर्मतिः ।। २४ ।।

मृते मयि धने तस्मिन्नन्यायोपार्जिते सदा ।।

रूपवंतोऽभिवर्तंते दह्याम्येकोत्र दुर्मतिः ।। २५ ।।

न मया पूजिता गेहान्निर्गता द्विजसत्तमाः ।।

स्ववर्गमिह कामेन तेन दह्याम्यहंमतिः ।। २६ ।।

यन्मे न पूजिता देवाः कुटुंबं पोषितं परम् ।।

एकाकी तत्र दह्यामि ये सुतास्तेऽन्यतो गताः ।।२७।।

नित्यं नैमित्तिकं कर्म पूर्वेषां चैव नो कृतम् ।।

एकाकी तेन दह्यामि गतस्ते फलभोगिनः ।। २८ ।।

दाराः पुत्राश्च भृत्याश्च पापबुद्ध्या मया भृताः ।।

एकाकी तेन दह्यामि गतास्ते फलभोगिनः ।। २९ ।।

दाराः पुत्राश्च भृत्यार्थे मया न्यायार्थसंचयः ।।

कृतस्तेनात्र दह्यामि ये भुक्तास्तेऽन्यतो गताः ।। 4.82.३० ।।

क्षतपापं मया भुक्तमन्यैस्तत्कर्म संचितम् ।।

दह्याम्येकोऽहमत्यंतं गतास्ते फलभोगिनः ।। ।। ३१ ।।

यन्ममत्वाभिभूतेन मया पापमुपार्जितम् ।।

न तदन्यस्य कस्यापि केवलं मम दुष्कतम् ।। ३२ ।।

अंतर्दुःखेन दग्धोऽहं बहिर्दह्यामि भावयन् ।।

तावद्दुःखं नवाभं तु पापमेकं द्विधास्थितम् ।। ३३ ।।

कुरु तस्मात्समुद्धारं पश्यस्यमृतसागरम् ।।

तव येनाहमाह्लादं प्राप्नुयां मुनिसत्तम ।। ।। ३४ ।।

।। विपीत उवाच ।। ।।

अल्पकालिक उद्धारे तव पश्यामि संशयम् ।।

प्रक्षीणं पापमेतावत्सुवृत्तं चास्ति ते परम् ।। ३५ ।।

प्रतीते दशमे जन्मन्यच्युताराधनेच्छया ।।

सुकर्मजयदा भद्रद्वादशीं समुपोषितः ।।

न च तस्याः प्रसादेन पापमत्यन्तदुर्जयम् ।। ३६ ।।

अल्पैरहोभिः संक्षीणमामपात्रे यथा जलम् ।।

गतं पापमयं ह्यस्याः प्रभावोऽत्यन्तदुर्ल्लभः ।। ३७ ।।

नाशं पापस्य कुरुते जयं सुकृतकर्मणः ।।

सकृत्कर्मप्रदा ह्येषा ततो वै द्वादशी स्मृता ।। ३८ ।।

यथैतद्वदतार्तेन भवता परिदेवितम् ।।

तमुवाचात्र संदेहो मम तापाय देव किम् ।। ३९ ।।

पापमत्र कृतं प्रेत्य भद्र तापाय जायते ।।

आह्लादाय तथा पुण्यमिह पुण्यकृतां नृणाम् ।। 4.82.४० ।।

सीरभद्रं समाश्वास्य ययावित्थं महामुनिः ।।

सोप्यल्पेनैव कालेन ततो मोक्षमवाप्तवान् ।। ४१ ।।

उपवासप्रभावश्च कथितस्ते नरोत्तम ।।

येनाल्पैरेव दिवसैर्भूरि पापं क्षयं गतम् ।। ४२ ।।

तस्मान्नरेण पुण्याय यतितव्यं न पातकम् ।।

उपवासाश्च कर्तव्याः सदैवात्महितैषिणा ।। ४३ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

अथैतत्कष्टपापानां विपाको नरकस्थितैः ।।

पुरुषैर्भुज्यते शश्वत्तं मोक्षं वद सत्तम ।। ४४ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

जयासमेताः पुरुषाः सदा सुकृतकर्मणः ।।

जया सा द्वादशी शस्ता नृणां सुकृतकर्मणाम् ।। ४५ ।।

फाल्गुनामलपक्षस्य एकादश्यामुपोषितः ।।

द्वादश्यां तु द्विजश्रेष्ठ पूजयेन्मधुसूदनम् ।। ४६ ।।

एकादश्यां समुत्तिष्ठन्विष्णोर्नामानुकीर्तयन् ।।

पूजायां वासुदेवस्य भुञ्जीत सुसमाहितः ।। ४७ ।।

कामं क्रोधं च लोभं च मदं मोहं च वर्जयेत् ।।

द्रोहादीन्वर्जयेद्दोषान्सर्वान्धनमदोद्भवान् ।। ४८-।।

भाययेद्विष्णुभक्तश्च संसारेऽसारतां तथा ।।

एवं भावितचित्तेन प्राणिनां हितमिच्छता ।। ।।४९।।

नमो नारायणायेति वक्तव्यं स्वपता निशि ।।

तथैव कुर्याद्द्वादश्यां नाम्ना क्षुत्पारणं नृप ।।4.82.५०।।

सौवर्णताम्रपात्राणि मृन्मयान्यपि पांडव ।।

यवपात्राणि पूर्वं तु दद्यान्मासचतुष्टयम्।।५१।।

आषाढादिद्वितीयं तु पारयेच्च महामते ।।

तत्रापि घृतपात्राणि दद्याच्छ्रद्धासमन्वितः ।।५२।।

कार्त्तिकादिषु मासेषु माघांतेषु तथा तिलान्।।

विप्राय दद्यात्पात्रं तु प्रतिमासमुपोषितः ।।५३।।

नामत्रयमशेषेण मासिमासि दिनद्वयम्।।

तथैवोच्चारयन्दद्यान्मासिमासि यवादिकम् ।।

प्रणम्य च हृषीकेशं कृतपूजः प्रसादयेत् ।।५४।।

विष्णो नमस्ते जगती प्रसोत्रे श्रीवासुदेवाय नमो नमस्ते ।।

नारायणाख्यः प्रणतैर्विचिंत्यः करोतु मां शाश्वतपुण्यराशिम्।।५५।।

प्रसीद पुण्यं जयमेति विष्णो श्रीवासुदेवर्द्धिमुपैतु पुण्यम्।।

प्रयातु वाशेषमथो विनाशं मा तेंऽघ्रिपद्मादितरत्र मे मतिः।।५६।।

विष्णो पुण्योद्भवो मेस्तु वासुदेवास्तु मे शुभम् ।।

नारायणोस्तु धर्मो जहि पापमशेषतः ।।५७।।

अनेक जन्मजनितं बाल्ययौवनवार्द्धके।।

पुण्यं विवृद्धिमायातु यातु पापं च संक्षयम् ।।५८।।

आकाशादिषु शब्दादौ श्रोत्रादौ महदादिषु।।

प्रकृतौ पुरुषे चैव ब्रह्मण्यपि च स प्रभुः।।५९।।

यथैक एव धर्मात्मा वासुदेवो व्यवस्थितः।।

तेन सत्येन पापं मे नरकार्तिप्रदं क्षयम् ।।4.82.६०।।

प्रयातु सुकृतस्यास्तु ममानुदिवसञ्जयः।।

पापस्य हानिः पुण्यस्य वृद्धिर्मेस्तूत्तमोत्तमा।।६१।।

एवमुच्चार्य विप्राय दद्याद्यत्कथितं तव।।

भुञ्जीत कृतकृत्यस्तु पारणेपारणे गते।।६२।।

पारणांते तु देवेश प्रीणनं शक्तितो नृप ।।

कुर्वीताखिलपाखण्डैरालापं च विवर्जयेत् ।। ६३ ।।

एवं संवत्सरस्यांते कांचनीं प्रतिमां हरेः।।

पूजयित्वा वस्त्रपुष्पैर्घृतपात्रेण संयुतैः ।। ६४ ।।

गां सवत्सां च विप्राय दद्याच्छ्रद्धासमन्वितः ।।

विलंबितं च यत्पूर्वं देवानन्यान्भजेद्यदि ।। ६५ ।।

तस्मिन्नहनि दातव्यं भोजने चानिवारितम् ।।

इत्येषा कथिता पुण्या सुकृतस्य जयावहा ।।

द्वादशी नरकं पार्थ यामुपोष्य न पश्यति ।।६६।।

नाग्नयो न च शस्त्राणि न च लोहमुखाः खगाः ।।

नारकास्तं प्रबाधन्ते मतिर्यस्य जनार्दने ।। ६७ ।।

नामोच्चारणमात्रेण विष्णोः क्षीणाघसंचयः ।।

भवत्यघ विनाशश्च नरके पतनं कुतः ।। ६८ ।।

नमो नारायण हरे वासुदेवेति कीर्तयन् ।।

न याति नरकं मर्त्यः संक्षीणाशेषपातकः ।। ६९ ।।

तस्मात्पाखंडिसंसर्गमकुर्वन्द्वादशीमिमाम् ।।

उपोष्य पुण्योपचये न याति नरकं नरः ।। 4.82.७० ।।

पापं क्षिणोति सुकृतस्य करोति वृद्धिं वृद्धिं प्रयच्छति नियच्छति सर्वदोषान् ।।

यद्द्वादशीह सुकृतातिहिता च लोके कस्मान्न तामुपवसंति विमूढचित्ताः ।।७१ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तर पर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे सुकृतद्वादशीव्रतवर्णनं नाम द्व्यशीतितमोऽध्यायः ।। ८२ ।।

धरणीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

यदेतत्परमं गुह्यं सर्ववेदेषु पठ्यते ।।

स देवः पुण्डरीकाक्षः स्वयं नारायणो हरिः ।। १ ।।

स यज्ञैर्विविधैरिष्टैर्व्रतैश्च यदुसत्तम ।।

प्राप्यते परमो देवः सनातनः कथञ्चन।।। २।।

बहुवित्तेन भगवन्नृत्विग्भिर्वेदपारगैः ।।

प्राप्यन्ते सुसहायैश्च क्वचित्त्यक्ताः सुदुष्कराः ।। ३ ।।

वित्तेन च विना दानं दातुं कृष्ण न शक्यते ।।

विद्यमानेऽपि न मतिः कुटुंबासक्तचेतसः ।। ४ ।।

तस्य मोक्षः कथं कृष्ण सर्वथा दुर्ल्लभो हरिः ।।

अल्पायासेन लभते येन देवः सनातनः ।।

तन्मे सामान्यतो ब्रूहि सर्ववर्णेषु यद्भवेत् ।।५।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

कथयामि परं गुह्यं रहस्यं देवनिर्मितम् ।।

धरण्या यत्कृतं पूर्वं मज्जन्त्या वसुधातले ।। ६ ।।

पृथिव्याः पार्थिव पुरा संजातः संगमोऽम्बुभिः ।।

तस्मिन्सलिलसंलग्ने मही प्रायाद्रसातलम्।। ७ ।।

सा भूतधात्री धरणी रसातलगता शुभा ।।

आराधयामास विभुं देवं नारायणं परम् ।। ८ ।।

उपवासव्रतैर्देवी नियमैश्च पृथग्विधैः ।।

कालेन महता तस्याः प्रसन्नो गरुडध्वजः ।।

उज्जहार स्थितौ चेमां स्थापयामास चाच्युतः ।। ९ ।।

प्राप्ते मार्गशिरे मासे दशम्यां नियतात्मवान् ।।

स्नात्वा देवार्चनं कृत्वा अग्निकार्यं यथाविधि ।। 4.83.१० ।।

शुचिवासाः प्रसन्नात्मा ह्यत्यल्पान्न सुसंस्कृतम् ।।

भुक्त्वा पञ्चपदं कृत्वा पुनः शौचं च पादयोः ।। ११ ।।

कृत्वाष्टांगुलमात्रं तु क्षीरवृक्षसमुद्भवम् ।।

भक्षयेद्दन्तकाष्ठं तु ततश्चाचम्य यत्नतः ।। १२ ।।

स्पृष्ट्वा न्यस्यान्यकर्माणि चिरं ध्यात्वा जनार्दनम् ।।।

शंखचक्रगदापाणिं पीताम्बरसमावृतम् ।। १३ ।।

एवमुच्चारयेद्वाचं तस्मिन्काले महाद्युते ।।

एकादश्यां निराहारः स्थित्वाहमपरेहनि ।।

संभोक्ष्ये पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ।। १४ ।।

एवमुक्त्वा ततो देव देवदेवस्य सन्निधौ ।।

जपेन्नारायणायेति रूपे तत्र विधानतः ।। १५ ।।

ततः प्रभाते विमले नदीं गत्वा समुद्रगाम् ।।

इतरां वा तडागं वा गृहे वा नियतात्मवान् ।। १६ ।।

आनीय मृत्तिकां शुद्धां मंत्रेणानेन मानवः ।।

धारणं पोषणं त्वत्तो भूतानां देवि सर्वदा ।।

तेन सत्त्वेन मां पाहि पापान्मोचय सुव्रते ।। १७ ।। ।। इति मृत्तिकामन्त्रः ।।

ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि ते रवेः ।।

भवंति भूतानि सतां मृत्तिकामालभेत्पुनः ।। १८ ।। इत्यदित्यादर्शनमन्त्रः ।।

एवं मृदं रवेरग्रे कृत्वाथात्मानमा लभेत् ।।

त्रिःकृत्वाशेषमृदया कुण्डमालिख्य वै जले ।। १९ ।।

ततः स्नात्वा नरः सम्यक्चक्रवर्त्युपचारकः ।।

आचम्यावश्यकं कृत्वा पुनर्देव गृहं व्रजेत् ।। 4.83.२० ।।

तमाराध्य महायोगं देवं नारायणं प्रभुम् ।।

केशवाय नमः पादौ कटिं दामोदराय च ।। २१ ।।

ऊरुयुग्मं नृसिंहाय उरः श्रीवत्सधारिणे ।।

कण्ठं कौस्तुभनाथाय वक्षः श्रीपतये तथा ।। २२ ।।

त्रैलोक्यविजयायेति बाहु सर्वात्मने शिरः ।।

रथांगधारिणे चक्रं शंकरायेति चांबुजम् ।। २३ ।।

गम्भीरायेति च गदामभयं शांतमूर्तये ।।

एवमभ्यर्च्य देवेशं देवं नारायणं प्रभुम् ।। २४ ।।

पुनस्तस्याग्रतः कुम्भांश्चतुरः स्थापयेद्बुधः ।।

जलपूर्णान्समाल्यांश्च सितचन्दनचर्चितान् ।। २५ ।।

चतुर्भिस्तिलपात्रैश्च स्थगितान्रत्नसंयुतान् ।।

चत्वारस्ते समुद्रास्तु कलशाः परिकीर्तिताः ।। २६ ।।

तेषां मध्ये तु संपीठं स्थापयेद्वस्त्रसंवृतम् ।।

तस्मिन्सौवर्णं रौप्यं वा ताम्रं वा दारवं तथा ।।

पात्रं तोयभृतं कृत्वा तस्य मध्ये ततो न्यसेत् ।। २७ ।।

सौवर्णं मात्स्यरूपेण कृत्वा देवं जनार्दनम् ।।

वेदवेदांगसंयुक्तं श्रुतिस्मृति विभूषितम् ।। २८ ।।

भक्ष्यैर्बहुविधै राजन्फलैः पुष्पैश्च शोभितम् ।।

गन्धैर्धूपैर्मंत्रवरैरर्चयित्वा यथाविधि ।। २९ ।।

रसातलगता वेदा यथा देव त्वयाहृताः ।।

मत्स्यरूपेण तद्वन्मां भवादुद्धर केशव ।। 4.83.३० ।।

एवमुच्चार्य तस्याग्रे जागरं तत्र कारयेत् ।।

यथाविभवसारेण प्रभा तेऽपि पुनःपुनः ।।

चतुर्णां ब्राह्मणानां तु चतुरो दापयेद्धटान् ।। ३१ ।।

पूर्वं तु बह्वृचे दयाच्छंदोगे दक्षिणं तथा ।।

यजुःशाखान्विते दद्यात्पश्चिमं घटमुत्तमम् ।। ३२ ।।

उत्तरं कामतो दद्याद्देश एव विधिक्रमात् ।।

ऋग्वेदः प्रीयतां पूर्वं सामवेदश्च दक्षिणः ।। ३३ ।।

यजुषः पश्चिमो नाम्ना आथर्वायोत्तरं तथा ।।

पूर्णपात्रैस्तु सतिलैः स्थगितान्कारयेद्धटान् ।। ३४ ।।

ततस्तं जलपात्रस्थं ब्राह्मणाय कुटुंबिने ।।

दद्यादेवं महाभाग ततः पश्चात्तु भोजयेत् ।। ३५ ।।

ब्राह्मणान्पायसान्नेन ततः पश्चात्स्वयं गृही ।।

भुञ्जीत भृत्यसहितो वाग्यतः संयतेन्द्रियः ।। ३६ ।।

अनेन विधिना यस्तु द्वादशीं क्षपयेन्नरः ।।

तस्य पुण्यफलं राजञ्छृणु सत्यवतां वर ।। ३७ ।।

यदि वक्त्रसहस्राणि भवंति हि युगेयुगे ।।

आयुश्च ब्रह्मणस्तुल्यं भवेद्यदि महामते ।।

तदस्य फलसंख्यानं कर्तुं शक्यं न धारयेत् ।। ३८ ।।

यः कृष्णद्वादशीमेतामनेन विधिना नृप ।।

करोति ब्रह्मलोकं स समाप्नोति न संशयः ।। ३९ ।।

ब्रह्महत्यादिपापानि जन्मांतरकृतान्यपि ।।

अकामतः कामतो वा प्रणश्यंति न संशयः ।। 4.83.४० ।।

तथैव पौषमासेन अमृतं मथितं सुरैः ।।

तच्च कूर्मोभवद्देवः स्वयमेव जनार्दनः ।। ४१ ।।

तस्येयं तिथिरुद्दिष्टा हरेर्वै कूर्मरूपिणः ।।

पौषमासं समासाद्य द्वादशीं शुक्लसंयुताम् ।। ४२ ।।

तस्यां प्राग्वत्संकल्पः प्रातःस्नानादिकाः क्रियाः ।।

निर्वर्त्याराधयेद्रात्र्यामेकादश्यां जनार्दनम् ।।

प्रीयमंत्रैर्नृपश्रेष्ठ देवदेवं जगद्गुरुम् ।। ४३ ।।

कूर्माय पादौ प्रथमं सुपूज्य नाराणायेति कटिं हरेस्तु ।।

सङ्कर्षणायेत्युदरं विशोधेत्पुरोभवायेति च कंठपीठम् ।। ४४ ।।

सुबाहवेत्येव भुजौ शिरश्च सर्वात्मने पांडव पूजनीयौ ।।

स्वनाममंत्रेण च शंखचक्रे गदां नमस्कारपरेण चैव ।। ४५ ।।

एभिर्मन्त्रैः पुष्पसुगन्धधूपैर्नैवे द्यदीपैर्विविधैः फलैश्च ।।

अभ्यर्च्य देवं कलशं तदग्रे संस्थापयेन्माल्यविलेपनाद्यम् ।। ४६ ।।

तं रत्नगर्भं सुसुगंधतोयं कृत्वा ततो हेममयं स्वश क्त्या ।।

समंदरं कूर्मतनुं सुरेशं संस्थापयेच्चात्र शुभे च पात्रे ।।४७।।

घृतैश्च पूर्णे कलशाऽग्रसंस्थं संपूजयेज्जागरनृत्यगीतैः।।

संपूज्य विप्रान्घृतपायसेन निवेद्य पूर्वं द्विजपुङ्गवाय ।।

निर्वर्त्य सर्वं विधिवत्ततश्च भुञ्जीत संतुष्टमनाः सभृत्यः ।। ४८ ।।

एवं कृते कल्पयुगांतराणि स्वर्गे वसेत्सर्वसमृद्धकामः ।।४९।।

संसारचक्रं स विहाय शीघ्रमाप्नोति लोके तु हरेः पुराणे ।।

प्रयांति पापानि विनाशमाशु श्रिया युतो जायति सत्यधर्म ।।4.83.५०।।

अनेकजन्मार्जितसंयुतानि नश्यंति पापानि नरस्य भक्त्या ।।

प्रागुक्तरूपं च फलं लभेत नारायणं वस्तुमुपैति सद्यः ।। ५१ ।।

एवं माघे सिते पक्षे द्वादशीं धरणीधर ।।

वराहस्य शृणुष्वान्यां राजन्परमधार्मिक ।। ५२ ।।

प्रागुक्तेन विधानेन स्नानं संकल्पमेव च ।।

कृत्वा देवं समभ्यर्च्य एकादश्यां समाहितः ।। ५३ ।।

धूपनैवेद्यगंधैस्तु अर्चयित्वा पुनर्नरः ।।

पश्चात्तस्याग्रतः कुंभं जलपूर्णं तु विन्यसेत् ।। ५४ ।।

वराहायेति पादौ तु माधवायेति वै कटिम् ।।

क्षेत्रज्ञायेति जठरं विश्वरूपेत्युरो हरेः ।।५५।।

पूर्वत्रायेति कंठं तु प्रजानां पतये शिरः ।।

प्रद्युम्नायेति च भुजौ दिव्यास्त्रा य सुदर्शनम् ।।५६।।

अमृतोद्भवाय शंखं तु गदिने च गदां तथा ।।

एवमभ्यर्च्य मेधावी तस्मिन्कुंभेऽपि विन्यसेत् ।।५७।।

सौवर्णं रूप्यं ताम्रं वा पात्रं विभवशक्तितः ।।

सर्वबीजैस्तु संपूर्णं स्थापयित्वा विचक्षणः ।। ५८ ।।

तत्र शक्त्या च सौवर्णं वाराहं कारयेत्ततः ।।

दंष्ट्राग्रेणोद्धरन्पृथ्वीं सपर्वतवनद्रुमाम् ।। ५९ ।।

माधवं मधुहंतारं वाराहं रूपमास्थितम् ।।

सर्वबीजभृतैः पात्रै रत्नगर्भघटोपरि ।। 4.83.६० ।।

स्थापयेत्परमं देवं जातरूपमयं हरिम् ।।

सितवस्त्रयुगच्छन्नं ताम्राभावे तु वैणवे ।। ६१ ।।

स्थाप्यार्चयेद्गन्धपुष्पैर्नैवेद्यैर्विविधैः फलैः ।।

पुष्पमंडपिकां कृत्वा जागरं तत्र कारयेत् ।। ६२ ।।

प्रादुर्भावं हरेर्दिव्यं वाचयेद्गापयेद्बुधः ।।

एवं सनियमस्यास्य प्रभाते उदिते रवौ ।। ६३ ।।

वेदवेदाङ्गविदुषे साधुवृत्ताय धीमते ।।

विष्णुभक्ताय राजेन्द्र विशेषेण प्रदापयेत् ।। ६४ ।।

एवं सकुंभं दत्त्वा च हरिं वाराहरूपिणम् ।।

ब्राह्मणाय भवेद्यद्वत्फलं तन्मे निशामय ।। ६५ ।।

इह जन्मनि सौभाग्यं श्रीकान्ती पुष्टिमेव च ।।

प्राप्नोति पुरुषो राजन्यद्यदिच्छति किंचन ।। ६६ ।।

एकाऽपि विधिनोपास्ता ददात्यमृतमुत्तमम् ।।

किंपुनर्वर्षमेकं च करोति कुरुनंदन ।। ६७ ।।

एषा च फाल्गुने मासि शुक्लपक्षे तु द्वादशी ।।

उपोष्या पूर्वविधिना हरिमाराधयेत्सुधीः ।। ६८ ।।

नरसिंहाय पादौ तु गोविंदायोदरं तथा ।।

कटिं विश्वसृजे पूज्य अनिरुद्धेत्युरो हरेः ।। ६९ ।।

कंठं तु शितिकंठाय वैनतेयाय वै शिरः .।।

असुरध्वंसनायेति वक्त्रं तोयात्मने नमः ।। 4.83.७० ।।

शंखमित्येव संपूज्य गंधपुष्पैः फलैस्तथा ।।

तदग्रे तु घटं स्थाप्य सितवस्त्रयुगान्वितम् ।। ७१ ।।

तस्योपरि नृसिंहं तु सौवर्णं ताम्रभाजने ।।

हैमे च शक्तितः कृत्वा दारुवंशमयेऽपि वा ।। ७२ ।।

रत्नगर्भमये स्थाप्य भक्त्या संपूज्य मानवः ।।

द्वादश्यां वेदविदुषे ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।। ७३ ।।

एषा वंद्या पापहरा द्वादशी भवते मया ।।

कथिता च प्रयत्नेन श्रुता च भवतेप्सिता ।। ७४ ।।

एवमेनां नरव्याघ्र चैत्रे संकल्प्य द्वादशीम् ।।

उपोष्याराधयेत्पश्चाद्देवदेवं जनार्दनम् ।। ७५ ।।

कुण्डिकां स्थापयेत्पार्श्वे छत्रिकां पादुके तथा ।।

अमलं वामनं स्थाप्य बृसीं कांसपरिच्छदाम् ।। ७६ ।।

फलैः पुष्पैः सुगन्धैश्च प्रभाते सद्द्विजातये ।।

दापयेत्प्रीयतां विष्णुर्ह्रस्वरूपीत्युदीरयेत् ।। ।। ७७ ।।

मासनाम्नात्र संयुक्तं प्रादुर्भावं विधानतः ।।

प्रीयतामिति सर्वत्र विधिरेव प्रकीर्तितः ।। ७८ ।।

अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमाप्नुयात् ।।

भ्रष्टराज्यो लभेद्राज्यं मृतो विष्णुपुरं व्रजेत् ।। ७९ ।।

क्रीडित्वा सुचिरं कालमिह मर्त्यमुपागतः ।।

चक्रवर्ती भवेद्धीमान्ययातिरिति नाहुषः।।4.83.८०।।

वैशाखेऽप्येवमेवं तु संकल्प्य विधिवन्नरः ।।

तद्वत्स्नानं मृदा तद्वत्ततो देवालयं व्रजेत् ।। ८१ ।।

तत्राराध्य हरिं भक्त्या एभिर्मन्त्रैर्विचक्षणः ।।

जामदग्न्याय पादौ तु उदरं सर्वधारिणे ।। ८२ ।।

मधुसूदनायेति कटिमुरः श्रीवत्सधारिणे ।।

क्षत्रांतकाय च भुजौ मणिकण्ठाय कण्ठकम् ।। ८३ ।।

पूजयेन्नियतो भूत्वा सुरूपायेति वै मुखम् ।।

स्वनाम्ना शंखचक्रे च शिरो ब्रह्मांडधारिणे ।। ८४ ।।

एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वंशस्याग्रतो घटम् ।।

विन्यस्येत्पुष्पवस्त्राढ्यं सितचन्दनचर्चितम् ।। ८५ ।।

वैणवेऽभिनवे पात्रे स्थापयेन्मधुसूदनम् ।।

जामदग्न्येन रूपेण कृत्वा सौवर्णमग्रतः ।। ८६ ।।

दक्षिणे परशुं हस्ते तस्य देवस्य कारयेत् ।।

सर्वगन्धैस्तु संपूज्य पुष्पैर्नानाविधैः शुभैः ।।८७।।

ततस्तस्याग्रतः कुर्याज्जागरं भक्तिमान्नरः ।।

प्रभाते विमले सूर्ये ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।। ८८ ।।

एवं नियमयुक्तस्य यत्फलं तन्निबोध मे ।।

काश्यपे ब्रह्मणो लोके चोषित्वाप्सरसां गणैः ।।

स्थित्वा भौते च सृष्टौ च चक्रवर्ती भवेद्ध्रुवम् ।। ८९ ।।

ज्येष्ठे मासेऽप्येवमेव संकल्प्य विधिवन्नरः ।।

अर्चयेत्परमं देवं पुष्पैर्नानाविधैः शुभैः ।।4.83.९०।।

नमो दामोदरायेति पादौ पूर्वं समर्चयेत् ।।

त्रिविक्रमायेति कटिं धृतविश्वाय चोदरम् ।।९१।।

उरः संवर्तकायेति कण्ठं संवत्सराय च ।।

सर्वासुधारिणे बाहुं स्वनाम्नाब्जरथांगके ।। ९२ ।।

सहस्रशिरसेऽभ्यर्च्य शिरस्तस्य महात्मनः ।।

एवमभ्यर्च्य विधिवत्प्रागुक्तविधिवन्न्यसेत् ।। ९३ ।।

प्राग्वद्वस्त्रसुगन्धैश्च सौवर्णौ रामलक्ष्मणौ ।।

अर्चयित्वा विधानेन प्रभाते ब्राह्मणाय तौ ।।

दातव्यौ मनसा काममीहता पुरुषेण तु ।। ९४ ।।

अपुत्रेण पुरा पृष्टो राज्ञा दशरथेन तु ।।

पुत्रकामेन यजता वशिष्ठः परमार्चितः ।। ९५ ।।

इदमेव विधानं तु कथयामास वै द्विजः ।।

सरहस्यं विदित्वात्र स राजा कृतवानि दम् ।। ९६ ।।

तस्य पुत्रः स्वयं जज्ञे रामो नाम महाबलः ।।

चतुर्द्धा सोऽव्ययो विष्णुः परितोषादजायत ।।

एतदेवं मयाख्यातं परलोके सुखप्र दम् ।। ९७ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

आषाढेऽप्येवमेव तु संकल्प्य विधिना नरः ।।

अर्चयेत्परमं देवं गंधपुष्पैः समाहितः ।। ९८ ।।

वासुदेवाय पादौ तु कटिं संकर्षणाय च ।।

प्रद्युम्नायेति जठरमनिरुद्धाय वै नमः ।। ९९ ।।

चक्रपाणिं भुजौ कंठं मुखं भूपतये तथा ।।

स्वनाम्ना शंखचक्रे तु पुरुषायेति वै शिरः ।। 4.83.१०० ।।

एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत्तस्याग्रतो घटम् ।।

विन्यस्य वस्त्रसंयुक्तं तस्योपरि ततो न्यसेत् ।।

कांचनं वासुदेवेति चक्रबाहुं सनातनम् ।। १०१ ।।

तमभ्यर्च्य विधानेन गंधपुष्पादिभिः क्रमात् ।।

प्राग्वत्तद्ब्राह्मणे दद्याद्वेदवादिनि सुव्रते ।। १०२ ।।

एषा ह्युपोषिता राजन्विद्यां विप्रे प्रयच्छति ।।

राज्यं च भ्रष्टराज्यानामपुत्राणां सुतान्बहून् ।।१ ०३।।

मृतो विष्णुपुरे रम्ये क्रीडते कालमक्षयम्।।१ ०४।।

मन्वंतराणि षट्त्रिंशत्ततः कालात्यये पुनः ।।

इह लोके भवेद्राजा सप्तजन्मनि मानवः ।।

दाता यशःक्षमायुक्तस्ततो निर्वाणमाप्नुयात् ।। १०५ ।। ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

एवमेवं श्रावणे तु मासि संकल्प्य द्वादशीम् ।।

अर्चयेत्परमं देवं गंधपुष्पनिवेदनैः ।। १०६ ।।

बुधाय पादौ संपूज्य श्रीधरायेति वै कटिम् ।।

पद्मोद्भवाय जठरमुरः संवत्सराय च ।। १०७ ।।

सुग्रीवायेति वै कण्ठं भुजौ वै चित्रबाहवे ।।

प्राग्वदस्त्राणि संपूज्य ब्राह्म णाय निवेदयेत् ।। १०८ ।।

अनेन विधिना सर्वां द्वादशीं समुपोषितः ।।

शुदौदनेन तस्याभूत्स्वयं पुत्रो जनार्दनः ।। १०९ ।।

महतीं च श्रियं प्राप्य पुत्रपौत्रसमन्वितः ।।

भुक्त्वा राज्यश्रियं सोथ गतः परमिकां गतिम् ।। 4.83.११० ।।

एष ते विधिरुद्दिष्टः श्रावणे मासि सत्तम।।

एकैकोपोषिताप्यस्तु राज्यमेकैव यच्छति ।।

किं पुनर्द्वादशैवात्र दद्युरैन्द्रं महत्पदम् ।। १११ ।।

तद्वद्भाद्रपदे मासि शुक्लपक्षे तु द्वादशीम् ।।

संकल्प्य विधिना देवमर्चयेत्परमेश्वरम् ।। ११२ ।।

नमोऽस्तु कल्किने पादौ हृषीकेशाय वै कटिम् ।।

म्लेच्छप्रध्वंसनायेति जगन्मूर्ते तथोदरम् ।। ११३ ।।

शितिकण्ठाय कण्ठं तु खड्गपाणीति वै भुजौ ।।

शंखचक्रे स्वनाम्नात्र विश्वमूर्ते तथासितः ।। ११४ ।।

एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत्तस्याग्रतो घटम् ।।

विन्यस्य कल्किनं देवं सौवर्णं तत्र कारयेत् ।। ११५ ।।

सितवस्त्रयुगच्छन्नं गंधपुष्पोपशोभितम् ।।

कृत्वा प्रभाते विप्राय प्रदेयः शास्त्रवित्तमे ।। ।। ११६ ।।

एवं कृते भवेद्यत्तु तन्निबोध नृपोत्तम ।।

दशावतारदानेन पूजने चैव तत्फलम् ।। ११७ ।।

पूज्यते मत्स्यरूपेण सर्वज्ञत्वमभीप्सुभिः ।।

स्ववंशभरणायाथ कूर्मरूपी तु पूज्यते ।। ११८ ।।

भवोदधिनिमग्नैस्तु वाराहः पूज्यते हरिः ।।

नृसिंहनवरूपेण तद्वत्पापभयान्नरः ।। ११९ ।।

वामनं मोहनाशाय वित्तार्थे जमदग्निजम् ।।

क्रूरशत्रुविनाशाय यजेद्दाशरथिं बुधः ।। 4.83.१२० ।।

बलकृष्णौ यजेद्धीमान्पुत्रकामो न संशयः ।।

रूपकामो यजेद्बुद्धं कल्किनं शत्रुघातने ।।

सर्वां दत्त्वा विधानेन पूजां प्राप्नोति वांछितम् ।। १२१ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

तद्वदाश्वयुजे मासि शुक्लपक्षे तु द्वादशीम् ।।

संकल्प्याभ्यर्चयेद्देवं पद्मनाभं सनातनम् ।। १२२ ।।

पद्मनाभाय पादौ तु कटिं वै पद्मयोनये ।।

उदरं सर्वदेवाय पुष्कराक्षाय वा उरः ।।

अव्ययाय तथा शीर्षं प्राग्वदस्त्राणि पूजयेत् ।। १२३ ।।

ततस्तस्याग्रतः कुंभं माल्यवस्त्रसमन्वितम् ।।

यथाशक्त्या काञ्चनेन पद्मनाभेति भूषितम् ।। १२४ ।।

रात्रौ तु जागरं कृत्वा प्रभाते विमले ततः ।।

ब्राह्मणे तत्प्रदातव्यं संसारभयभीरुणा ।। १२५ ।।

एवं कृते तु यत्पुण्यं तद्वक्तुं शक्यते कथम् ।।

ब्रह्महत्यादिपापानि किं तु पंचैव भारत ।।

नश्यंति कृतपुण्यस्य विष्णोर्नामानुकीर्तनात् ।। १२६ ।। ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

शृणु राजन्महाबाहो कार्तिके मासि द्वादशीम् ।।

उपोष्य विधिना येन यथास्याः प्राप्यते फलम्।। १२७ ।।

प्राग्विधानेन संकल्प्य वासुदेवं प्रपूजयेत् ।।

अनुलोमेन देवेशं पूजयित्वा विचक्षणः ।।

नमो दामोदरायेति सर्वाङ्गं पूजयेद्धरिम् ।। १२८ ।।

एवं संपूज्य विधिना तस्याश्च चतुरो घटान् ।।

स्थापयेद्रत्नगर्भाश्च सितचन्दनचर्चितान् ।। १२९ ।।

स्रग्दामालंबितग्रीवान्सितवस्त्रैश्च गुण्ठितान् ।।

स्थगितांस्ताम्रपात्रे तु तिलपूर्णैः सकांचनैः ।। 4.83.१३० ।।

चत्वारः सागरास्ते च कथिता राजसत्तम ।।

तन्मध्ये प्राग्विधानेन सौवर्णं स्थापयेद्धरिम्।।१३१।।

योगेश्वरमंगनिधिं विरक्तं पीतवाससम् ।।

तद्वद्देयं च संपूज्य जागरं तत्र कारयेत् ।। १३२ ।।

कृत्वा तु वैष्णवं योगं यजेद्योगेश्वरं हरिम् ।।

षोडशे वै रथांगेषु रजोभिर्बहुभिः कृते ।। १३३ ।।

एवं कृत्वा प्रभाते तु ब्राह्मणान्पञ्च भोजयेत् ।।

चत्वारः कलशा देयाश्चतुर्णां पञ्चमस्य हि ।। १३४ ।।

योगेश्वरं च सौवर्णं दापयेत्प्रयतः शुचिः ।।

ब्राह्मणाय समं दत्तं द्विगुणं वेदवादिने ।।१३५।।

वेदवेदांगविदुषे सहस्रगुणितं भवेत् ।।

पंचमस्य रहस्यं तु ससमं चोपपादयेत् ।।१३६।।

विधानं तस्य पंचैव दत्त्वा कोटिगुणोत्तरम् ।।

इतिहासपुराणज्ञे दत्तं चैवाक्षयं भवेत् ।। १३७ ।।

पञ्चदत्त्वा विधानेन द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च ।।

विप्राणां भोजनं दयाद्यथाशक्त्या सदक्षिणम् ।।

दीनानाथादिकान्सर्वान्पूजयेच्छक्तितो नृप ।।१३८।।

धरणीव्रतमेतत्तु पुरा कृत्वा प्रजापतिः ।।

प्रजां लेभे ततो मुक्तिर्ब्रह्मणा विष्णवे शुभे ।। १३९ ।।

युवनाश्वो हि राजर्षिरनेन विधिना पुरा ।।

मान्धातारं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ।। 4.83.१४० ।।

तथा हैहयदायादः कृतवीर्यो नराधिपः ।।

चक्रवर्तिसुतं लेभे सहस्रार्जुनमूर्जितम् ।।१४१।।

शकुंतलाप्येवमेव व्रतं चीर्त्वा नरोत्तमम् ।।

लेभे शाकुन्तलं पुत्रं दुष्यंतश्चक्रवर्तिनम् ।। १४२ ।।

तथा पुराणराजानो वेदोक्ताश्चक्रवर्तिनः ।।

अनेन विधिना प्राप्ताश्चक्रवर्तित्वमुत्तमम् ।। १४३ ।।

धरण्या अपि पाताले मग्नयाचरितं पुरा ।।

व्रतमेतत्ततो नाम्रा धरणीव्रतमुच्यते ।। १४४ ।।

समाप्तेऽस्मिंस्तदा देवी हरिणा क्रोडरूपिणा ।।

उद्धृता दशनाग्रेण स्थापिता नौरिवांभसि ।। १४५ ।।

धरणीव्रतमेतत्ते कथितं पांडुनन्दन ।।

य इदं शृणुयाद्भक्त्या यश्च कुर्यान्नरोत्तम ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाव्रजेत् ।। १४६ ।।

चीर्णं रसातलतले गतया धरण्या तेन प्रसिद्धिमगमद्धरणीव्रतेति ।।

सद्यः समाचरति धर्मरतिर्द्धरित्र्यामुद्धृत्य सप्त पुरुषान्स परं प्रयाति ।। १४७ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे धरणीव्रतं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः ।। ८३ ।।

विशोकद्वादशीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

किमभीष्टवियोगशोकसंघाल्लघु इह समुपोषतां व्रतं वा।।

विभवोद्भवकारि भूतलेऽस्मिन्भवति विभो भयसूदनं च पुंसाम् ।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

परिपृष्टमिदं जगत्प्रियं ते विबुधानामपि दुर्ल्लभं महत्त्वात् ।।

तव भक्तिमतस्तथापि वक्ष्ये व्रतमिन्द्रासुरदानवेषु गुह्यम् ।।२।।

पुण्यमाश्वयुजे मासि विशोकद्वादशीव्रतम् ।।

दशम्यां लघुभुग्विद्वानारभेन्नियमेन तु ।। ३ ।।

उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा दंतधावनपूर्वकम् ।।

एकादश्यां निराहारः सम्यगभ्यर्च्य केशवम् ।। ४ ।।

विधिवत्त्वां समभ्यर्च्य भोक्ष्यामि अपरेऽहनि ।।

एवं नियमकृत्सुप्त्वा प्रातरुत्थाय मानवः ।। ५ ।।

स्नानं सर्वौषधैः कुर्यात्पञ्चगव्यजलेन तु ।।

शुक्लमाल्यांबरस्तद्वत्पूजयेच्छ्रीशमुत्पलैः ।। ६ ।।

विशोकाय नमः पादौ जंघे च वरदाय वै ।।

श्रीशाय जानुनी तद्वदूरू च जलशायिने ।। ७ ।।

कंदर्पाय नमो गुह्ये माधवाय नमः कटिम् ।।

दामोदरायेत्युदरं पार्श्वे च विपुलाय वै ।। ८ ।।

नाभिं च पद्मनाभाय हृदयं मन्मथाय वै ।।

श्रीधराय विभोर्वक्षः करौ मधुभिदे नमः ।। ९ ।।

चक्रिणे नाम बाहुं च दक्षिणं गदिने नमः ।।

वैकुण्ठाय नमः कण्ठमास्यं यज्ञमुखाय वै ।। 4.84.१० ।।

नासामशोकनिधये वासुदेवाय चाक्षिणी ।।

ललाटं वामनायेति किरीटं विश्वरूपिणे ।। ११ ।।

नमः सर्वात्मने तद्वच्छिर इत्यभिपूजयेत् ।।

एवं संपूज्य गोविंदं फलमाल्यानुलेपनैः ।। १२ ।।

ततस्तस्याग्रतो भव्यं स्थंडिलं कारयेन्मृदा ।।

चतुरस्रं समंताच्चारत्निमात्रमुदग्भवम् ।। १३ ।।

नदीवालुकया पूर्णं लक्ष्म्याकृतिं कृती न्यसेत् ।।

स्थंडिले सूर्यमारोप्य लक्ष्मीमित्यर्चयेद्बुधः ।। १४ ।।

नमो देव्यै नमः शांत्यै नमो लक्ष्म्यै नमः श्रिये ।।

नमः पुष्ट्यै नमस्तुष्ट्यै नमो दृष्ट्यै नमोनमः ।। १५ ।।

विशोका दुःखनाशाय विशोका वरदास्तु मे ।।

विशोका वास्तु संतत्यै विशोका सर्वसिद्धये ।।१६।।

ततः शुक्लांबरधरो शूर्पं संवेष्ट्य पूजयेत् ।।

भक्ष्यैर्नानाविधैस्तद्वत्सुवर्णकमलेन च ।। १७ ।।

रजनीषु च सर्वासु पिबेद्दर्भोदकं व्रती ।।

ततस्तु नृत्यगीतादि कारयेत्सर्वरात्रकम् ।। १८ ।।

यामत्रये व्यतीते तु सुप्त्वा स्वस्थोपमानसः ।।

अभिगम्य च विप्राणां मिथुनानि सदार्चयेत् ।। १९ ।।

शक्तितस्त्रीणि चैकं वा वस्त्रमाल्यानुलेपनैः ।।

शयनास्थानि पूज्यानि नमोऽस्तु जलशायिने ।। 4.84.२० ।।

ततस्तु गीतवाद्याद्यै रात्रौ जागरणे कृते ।।

प्रभाते विमले स्नानं कृत्वा दांपत्यमर्चयेत् ।। २१ ।।

भोजनं च यथाशक्त्या वित्तशाठ्यविवर्जितः ।।

भुक्त्वा श्रुत्वा पुराणानि तद्दिनं त्वतिवाहयेत् ।। २२ ।।

अनेन विधिना सर्वं मासिमासि समाचरेत् ।।

व्रतांते शयनं दद्याद्गुडधेनुसमन्वितम् ।।

सोपधानकविश्राममास्तरावरणं शुभम् ।। २३ ।।

यथा न लक्ष्मीर्देवेश त्वां परित्यज्य गच्छति ।।

तथा कुरु यथायोग्यमशोकं चास्तु मे सदा ।।२४।।

यथा देवेन रहिता न लक्ष्यीर्जायते क्वचित्।।

तथा विशोकता मेऽस्तु भक्ति रम्या च केशवे ।। ।। २५ ।।

मंत्रेणानेन ध्यात्वा तु गुडधेनुसमन्वितम् ।।

शूर्पं च लक्ष्म्या सहितं दातव्यं भूतिमिच्छता ।। २६ ।।

उत्पातं करवीरं च बाणमम्लान कुंडलम् ।।

केसरं सिंदुवारं च मल्लिकागंधपाटलम् ।।

कादंबैः कुंकुमैर्जात्या तथान्यैरपि पूजयेत् ।। २७ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

गुडधेनुविधानं मे त्वमाचक्ष्व जगत्पते ।।

किंरूपा केन मंत्रेण दातव्या तदिहोच्यताम् ।।२८।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

गुडधेनुविधानं च यद्रूमिह यत्फलम् ।।

तदिदानीं प्रवक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम् ।। २९ ।।

कृष्णाजिनं चतुर्हस्तं प्रागेवं विन्यसेद्भुवि ।।

गोमयेनानुलिप्तायां दर्भानास्तीर्य सर्वतः ।। ।। 4.84.३० ।।

लब्धेन कांचनं तद्वद्वत्सं च परिकल्पयेत् ।।

प्राङ्मुखीं कल्पयेद्धेनुमुदक्पादां सवत्सिकाम् ।। ३१ ।।

उत्तमा गुडधेनुः स्यात्सदा भार चतुष्टया ।।

वत्सं भारेण कुर्वीत द्वाभ्यां वै मध्यमा स्मृता ।। ३२.।।

अर्द्धभारेण वत्सः स्यात्कनिष्ठा भारकेण तु ।।

चतुर्थांशेन वत्सः स्याद्गृहवित्ता नुसारतः ।। ३३ ।।

धेनुवत्सौ कृतावेतौ सितसूक्ष्मांबरावृतौ ।।

शुक्तिकर्णाविक्षुपादौ शुक्तिमुक्ताफलेक्षणौ ।। ३४ ।।

सितसूत्रशिरालौ तु सितकंबल कंबलौ ।।

ताम्रगल्लकपृष्टौ तौ सितचामररोमकौ ।। ३५ ।।

विद्रुमभ्रूयुगावेतौ नवनीतस्तनान्वितौ ।।

क्षौमपुच्छौ कांस्यदोहाविन्द्रनीलकतारकौ ।। ।।३६।।

सुवर्णशृंगाभरणौ राजतखुरसंयुतौ ।।

नानाफलसमायुक्तौ घ्राणगंधकरंडकौ ।।

इत्येवं रचयित्वा तु धूपदीपैरथार्चयेत् ।। ३७ ।।

या लक्ष्मीः सर्वभूतानां या च देवे व्यवस्थिता ।।

धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु ।। ३८ ।।

विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहायां च विभावसौ ।।

चंद्रार्कशक्रशक्तिर्या धेनुरूपास्तु सा श्रिये ।। ३९ ।।

चतुर्मुखस्य या लक्ष्मीर्या लक्ष्मीर्धनदस्य च ।।

या लक्ष्मीर्लोकपालानां सा धेनुर्वरदास्तु मे ।। ।। 4.84.४० ।।

स्वधा त्वं पितृमुख्यानां स्वाहा यज्ञभुजां पुनः ।।

सर्वपापहरे धेनो तस्माद्भूतिं प्रयच्छ मे ।। ४१ ।।

एवमामंत्र्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवे दयेत् ।।

विधानमेतद्धेनूनां सर्वासामिह पठ्यते ।। ४२ ।।

यास्तु पापविनाशिन्यः श्रूयते दश धेनवः ।।

तासां स्वरूपं वक्ष्यामि नामानि च नरा धिप ।। ४३ ।।

प्रथमा गुडधेनुः स्याद् घृतधेनुरथापरा ।।

तिलधेनुस्तृतीया स्याच्चतुर्थी मधुधेनुका ।। ४४ ।।

जलधेनुः पंचमी तु षष्ठी तु क्षीरसंभवा ।।

सप्तमी शर्कराधेनुर्दधिधेनुरथाष्टमी ।।

रसधेनुश्च नवमी दशमी स्यात्स्वरूपतः ।। ४५ ।।

कुंभा स्युर्दशधेनूनामितरासां तु राशयः ।।

सुवर्णधेनुमप्यत्र केचिदिच्छंति मानवाः ।। ४६ ।।

नवनीतेन रत्नैश्च तथाप्यन्ये महर्षयः ।।

एतदेव विधानं स्यात्त एवोपस्कराः स्मृताः ।। ७ ।।

मंत्रावाहनसंयुक्तां सदा पर्वणिपर्वणि ।।

यथाश्रद्धं प्रदातव्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदा ।। ४८ ।।

गुडधेनुप्रसंगेन सर्वास्तव मयोदिताः ।।

अशेषयज्ञ फलदाः सर्वपापहराः शुभाः ।। ४९ ।।

व्रतानामुत्तमं यत्स्याद्विशोकद्वादशीव्रतम् ।।

तदंगत्वेन चैवैषा गुडधेनुः प्रशस्यते ।। 4.84.५० ।।

अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपातेऽथ वा पुनः ।।

गुडधेन्वादयो देया उपरागादिपर्वसु ।। ५१ ।।

विशोकद्वादशी चैषा सर्वपापहरा शुभा ।।

यामुपोष्य नरो याति तद्विष्णोः परमं पदम् ।। ५२ ।।

इह लोके तु सौभाग्यमायुरारोग्यमेव च ।।

वैष्णवं पदमाप्नोति मरणे सद्गतिर्भवेत् ।। ५३ ।।

भवार्बुदसहस्राणि दश चाष्टौ च धर्मवित् ।।

न शोकदुःखदौर्गत्यं तस्य संजायते नृप ।। ५४ ।।

नारी वा कुरुते या तु विशोकद्वादशीमि माम् ।।

नृत्यगीतपरा नित्यं सापि तत्फलमाप्नुयात् ।। ५५ ।।

इति पठति य इत्थं यः शृणोतीह सम्यङ् मधुपुरनरकारेरर्चनं यश्च पश्येत् ।।

मतिमपि च जनानां यो ददातीन्द्रलोके वसति स विबुधाद्यैः पूज्यमानः सदैव ।। ५६ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे विशोकद्वादशीव्रतं नाम चतुरशीतितमोऽध्यायः ।। ८४ ।।

विभूतिद्वादशीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

शृणु भूपाल वक्ष्यामि विष्णुव्रतमनुत्तमम् ।।

विभूतिद्वादशीं नाम सर्वामरनमस्कृतम् ।। १ ।।

कार्त्तिके वाथ वैशाखे मार्गशीर्षे च फाल्गुने ।।

आषाढे वा दशम्यां च शुक्लायां लघुभुङ्नरः ।। २ ।।

कृत्वा सायंतनीं संध्यां गृह्णीयान्नियमं बुधः ।।

एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य जनार्दनम् ।। ३ ।।

द्वादश्यां द्विजसंयुक्तः करिष्ये भोजनं विभो ।।

तदविघ्नेन मे यातु साफल्यं मधूसूदन ।। ४ ।।

ततः प्रभात उत्थाय कृतस्नानजपः शुचिः ।।

पूजयेत्पुण्डरीकाक्षं शुक्लमाल्यानुलेपनैः ।। ५ ।।

भूतिदाय नमः पादौ विशोकाय च जानुनी ।।

नमः शिवायेत्यूरू च विश्वमूर्ते नमः कटिम् ।। ६ ।।

कंदर्पाय नमो मेढ्रमादित्याय नमः करौ ।।

दामोदरायेत्युदरं वासुदेवाय च स्तनौ ।। ७ ।।

माधवायेति हृदयं कंठं वैकुंठिने नमः ।।

श्रीधराय मुखं केशान्केशवायेति पांडव ।। ८ ।।

पृष्ठं शार्ङ्गधरायेति श्रवणौ वरदाय वै ।।

स्वनाम्ना शंखचक्रासिगदापरशुपाणये ।। ९ ।।

सर्वात्मने शिरो राजन्नम इत्यभिपूजयेत् ।।

दशावताररूपाणि प्रतिमासं क्रमान्नृप ।। 4.85.१० ।।

दत्तात्रेयं यथा व्यासमुत्पलेन समन्वितम् ।।

दद्यादनेन विधिना पाखंडानपि वर्जयेत् ।। ११ ।।

समाप्यैवं यथाशक्त्या द्वादश द्वादशीर्नरः ।।

संवत्सरांते लवणपर्वतेन सह प्रभो ।।

शय्यां दद्यान्मुनिश्रेष्ठ गुरवे रससंयुताम् ।। ।। १२ ।।

ग्रामं च शक्तिमान्दद्यात्क्षेत्रं वा भवनान्वितम् ।।

गुरुं संपूज्य विधिवद्वद्वस्त्रालंकारभूषणैः ।। १३ ।।

अन्यानपि यथाशक्त्या भोजयित्वा द्विजोत्तमान्।।

तर्पयेद्वस्त्रगोदानैरन्यत्र धनसंचयात् ।। १४ ।।

अल्पवित्तो यथाशक्त्या स्तोकंस्तोकं समाचरेत् ।।

यश्चातिनिःस्वः पुरुषो भक्तिमान्माधवं प्रति ।।

पुप्पार्चनविधानेन स कुर्याद्वत्सरत्रयम् ।।१५ ।।

अनेन विधिना यस्तु विभूतिद्वादशीव्रतम् ।।

कुर्यात्स पापनिर्मुक्तः पितॄणां तारयेच्छतम् ।। १६ ।।

जन्मनां शतसाहस्रं न शोकफलभाग्भवेत् ।।

न च व्याधिर्भवेत्तस्य न दारिद्यं न बन्धनम् ।। १७ ।।

वैष्णवो वाथ शैवो वा भवेजन्मनिजन्मनि ।।

यावद्युगसहस्राणां शतमष्टोत्तरं भवेत् ।।

तावत्स्वर्गे वसेद्राजन्भूपतिश्च पुनर्भवेत् ।। १८ ।।

पुरा रथंतरे कल्पे राजासीत्पुष्पवाहनः ।।

नाम्ना लोकेषु विख्यातस्तेजसा सूर्यसन्निभः ।। १९ ।।

तपसा तस्य तुष्टेन चतुर्वक्त्रेण भारत ।।

कमलं काञ्चनं दत्तं यथाकामगतिः सदा।।।।4.85.२० ।।

समस्तभृत्यसहितः सांतःपुरपरिस्थितः ।।

द्वीपानि सुरलोकं च यथेष्टं विचरत्यसौ ।। २१ ।।

कल्पादौ सप्तमे द्वीपे तेन पुष्करवासिनः ।।

लोके संपूजिता यस्मात्पुष्करद्वीप उच्यते ।। २२ ।।

तदैव ब्रह्मणा दत्तं यानमस्य यतो नृप ।।

पुष्पवाहनमित्याहुस्तस्मात्तं देवदानवाः ।। २३ ।।

नागस्य तस्यास्य जगत्त्रयेपि ब्रह्मांबुजस्थस्य तपोऽनुभावात् ।।

पत्नी च तस्याप्रतिमा नरेन्द्र नारीसहस्रैरभितोऽभिनंद्या।।२४।।

नाम्ना च लावण्यवती बभूव या पार्वतीवेष्टतमा भवस्य ।।

तस्यात्मजानामयुतं बभूव धर्मात्मनामग्र्यधनुर्द्धराणाम् ।। २५ ।।

तदात्मनः सर्वमवेक्ष्य राजा मुहुर्मुहुर्विस्मयमाससाद ।।

सोभ्यागतं पूज्य मुनिप्रवीरं प्रचेतसं वाचमिमां बभाषे ।। २६ ।।

कस्माद्विभूतिरमला मम मर्त्यपूज्या जाया च सर्वविजितामरसुन्दरी या ।।

भार्या त्वनल्पतपसा वसुतोषितेन दत्तं ममांबुजगृहं परमप्रसादात् ।। २७ ।।

यस्मिन्प्रविष्टमपि कोटिशतं नृपाणां सामात्यकुजरनराश्वघनावृतानाम् ।।

नालक्ष्य सम्बाधतया हि बाधस्तारागणैरपि सुरासुरलोकपालैः ।। २८ ।।

तस्मात्किमन्यजननीजठरोद्भवेन धर्मादिकं कृतमशेषजनातिगं स्यात् ।।

सम्यङ्मयाथ तनयैरनया महर्षे माहार्यया तदखिलं कथय प्रचेतः ।।२९।।

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ध्यानेना वेक्ष्य चाखिलम् ।।

प्रचेतास्तमुवाचाथ शृणु भूप पुरातनम् ।। 4.85.३० ।।

लुब्धकस्त्वं पुरा राजन्सर्वसत्त्वभयंकरः ।।

आसीदसाधुचरितः सुहृन्मित्रवि वर्जितः ।। ३१ ।।

यतमध्यो ह्रस्वकेशः कृष्णांगो रक्तलोचनः ।।

धनुष्पाणिर्वनगतः कृतांतकसमो भवान् ।।३२।।

अभूदनावृष्टिरतीव रौद्रा कदाचि दाहारनिमित्तरोषः ।।

पद्मान्यथादाय ततो बहूनि गतं पुरं वैदिशनामधेयम् ।। ३३ ।।

उन्मूल्य लोभाच्च पुरं समस्तं भ्रांतं त्वयाशेषमहत्तदा सीत् ।।

क्रेता न कश्चित्कमलेषु जातस्तोके भृशं क्षुत्परिपीडितश्च ।। ३४ ।।

उपविष्टस्त्वमेकस्मिन्सभार्यो भवनांगणे ।।

अथ मंगलशब्दस्तु त्वया रात्रौ तथा श्रुतः ।। ३५ ।।

समाप्य माघमासस्य द्वादश्यां लवणाचलम् ।।

निवेदयंती गुरवे शय्यां चोपस्करान्विताम् ।। ३६ ।।

अलंकृत्य हृषीकेशं सीवर्णं परमं पदम् ।।

साथ दृष्टा ततस्ताभ्यामिदं चित्तेवधारितम्।।३७।।

किमेभिः कमलैः कार्यं वरं विष्णुरलंकृतः।।

इति भक्तिस्तदा जाता दाम्पत्यस्य नरेश्वर ।। ३८ ।।

तत्प्रसंगात्समभ्यर्च्य केशवं लवणाचलम्।।

शय्या च पुष्पप्रकरैः पूजिताभूच्च सर्वदा ।। ३९ ।।

अथानंगवती तुष्टा तयोर्होनशतत्रयम् ।।

प्रादाद्गृहीतं ताभ्यां च न तत्सर्वावलंबनात् ।। 4.85.४० ।।

अनंगवती च पुनस्तयोरन्नं चतुर्विधम्।।

आनाय्योपहृतं कृत्वा भुज्यतामिति भूपते।। ।।४१।।

ताभ्यां तु तदपि त्यक्तं भोज्यावः श्वो वरानने ।।

प्रसंगाच्चोपवासेन तवाद्यास्तु सुखावहः ।। ४२ ।।

जन्मप्रभृति पापिष्ठावावां देवि दृढव्रते।।

सत्प्रसंगाद्धनुर्मध्ये धर्मलाभस्तु चावयोः ।। ४३ ।।

इति जागरणं ताभ्यां प्रसंगात्तदनुष्ठितम् ।।

प्रभाते च तया दत्ता शय्या सलवणाचला ।। ४४ ।।

ग्रामश्च गुरवे भक्त्या विप्रेभ्यो द्वादशैव हि ।।

वस्त्रालंकारयुक्तांगा गावश्च कनकांचिताः ।। ४५ ।।

भोजनं च सुहृन्मित्रदीनांधकृपणैः समम् ।।

तत्तु लुब्धकदांपत्यं पूजयित्वा विसर्जितम् ।।४६।।

भवाँस्तु लुब्धको जातः सपत्नीको नरेश्वरः ।।

पुष्पाणां प्रकरे तस्मात्केशवस्य प्रपूजनम् ।।४७।।

प्राप्तं सुदुर्ल्लभं वीर त्वया पुष्करमन्दिरम् ।।

तस्य सर्वस्य माहात्म्यादलं न तपसा नृप ।। ४८ ।।

यथा कामगतं दक्षं पद्मयोनिं विरिंचिना ।।

संतुष्टस्तस्य राजेन्द्र ब्रह्मरूपी जनार्दनः ।।४९ ।।

शय्यानंगवती वेश्या कामदेशस्य सांप्रतम् ।।

पत्नी सपत्नी संजाता रत्या प्रीतिरिति श्रुता ।। 4.85.५० ।।

लोकेष्वानंदजननी सकलामरपूजिता ।।

तदप्युत्सृज्य राजेन्द्र निर्वाणं समवाप्स्यसि ।। ५१ ।।

इत्युक्त्वा स मुनिः सर्वं तत्रैवांतर्हितोभवत् ।।

राजा यथोक्तं च पुनः स चक्रे पुष्पवाहनः ।। ५२ ।।

इमामाचरतो ब्रह्मन्नखण्डव्रतमाचरेत् ।।

यथाकथंचित्कालेन द्वादश द्वादशीर्मुने ।।

कर्तव्याः शक्तितो देया विप्रेभ्यो दक्षिणा नृप ।। ५३ ।।

इति कलुषविदारणं जनानामिति पठति शृणोति चातिभक्त्या ।।

मतिमपि च ददाति देवलोके वसति स परःशतानि वत्सराणाम् ।। ५४ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे विभूतिद्वादशीव्रतवर्णनं नाम पंचाशीतितमोऽध्यायः ।। ८५ ।।

मदनद्वादशीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

श्रोतुमिच्छामि भगवन्मदनद्वादशीव्रतम् ।।

सुतानेकोनपंचाशद्येन लेभे दितिः पुरा ।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच।। ।।

तद्वशिष्ठादिभिः प्रोक्तमित्येका तिथिरुत्तमा ।।

विस्तरेण तदेवेदं मत्सकाशान्निवोधत ।। २ ।।

चैत्रे मासे सिते पक्षे द्वादश्यां नियतव्रतः ।।

स्थापयेदव्रणं कुंभं सिततंडुलपूरितम्।। ३ ।।

नानाफलयुतं तद्वदिक्षुदण्डसमन्वितम् ।।

सितवस्त्रयुगच्छन्नं सितचन्दन चर्चितम् ।। ४ ।।

नानाभक्ष्यसमोपेतं सहिरण्यं च शक्तितः ।।

ताम्रपात्रं गुडोपेतं तस्योपरि निवेदयेत ।। ५ ।।

तस्योपरि तथा कामं कदलीदल संस्थितम् ।।

कुर्याच्छर्करयोपेतमिति तस्य समीपतः ।। ६ ।।

गंधं पुष्पं तथा दद्याद्गीतं वाद्यं च कारयेत्।।

तदलाभे कथां कुर्यात्कामकेशवयो र्नरः ।। ७ ।।

कामं नाम्ना हरेरर्चां स्नापयेद्गंधवारिणा ।।

शुक्लपुष्पाक्षततिलैरर्चयेन्मधुसूदनम् ।। ८ ।।

कामाय पादौ संपूज्य जंघे सौभाग्यदाय च ।।

मन्मथाय तथा मेढ्रं माधवाय कटिं नमः ।। ९ ।।

शांतोदरायेत्युदरमनंगायेत्युरो हरेः ।।

मुखं पद्ममुखायेति बाहुं पञ्चशराय वै ।। 4.86.१० ।।

नमः सर्वात्मने मौलिमर्चयेदिति केशवम् ।।

ततः प्रभाते कुंभं च ब्राह्मणाय निवेदयेत ।। ११ ।।

ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या स्वयं च लवणादृते ।।

भक्त्याथ दक्षिणां दद्यादिमं मंत्रमुदीरयेत् ।। १२ ।।

प्रीयतामत्र भगवान्कामरूपी जनार्दनः ।।

हृदये सर्वभूतानां यथा वेदोऽभिधीयते ।। १३ ।।

अनेन विधिना सर्वं मासिमासि समाचरेत् ।।

फलमामलकं प्राश्य द्वादश्यां भूतले स्वपेत् ।। १४ ।।

ततस्त्रयोदशे मासि घृतधेनुसमन्विताम् ।।

शय्यां दद्याद्द्विजेन्द्राय सर्वोपस्करसंयुताम् ।। १५ ।।

काञ्चनं कामदेवं च शुक्लां गां च पयस्विनीम् ।।

वासोभिर्द्विजदांपत्यं पूज्य शक्त्या विभूषणैः।।१६।।

होमः शुक्लतिलैः कार्यः कामनामानि कीर्तयेत् ।।

गव्येन सर्पिषा तत्र पायसेन च धर्मवित् ।। १७ ।।

विप्रेभ्यो भोजनं दद्याद्वित्त शाठ्यंविवर्जयेत् ।।

इक्षुदंडान्नरो दद्यात्पुष्पमालां च शक्तितः ।। १८ ।।

यः कुर्याद्विधिनानेन मदनद्वादशीमिमाम् ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्नोति परमं पदम् ।। १९ ।।

इह लोके वरान्पुत्रान्सौभाग्यं सुखमश्नुते ।।

कश्यपो व्रतमाहात्म्यादागत्य परया मुदा ।। 4.86.२० ।।

चकाराकर्कशां भूयो रूपलावण्यसंयुताम् ।।

वरेण च्छन्दयामास या च वव्रे वरं वरम् ।।

पुत्रं शत्रुवधार्थाय समर्थममितौजसम् ।। २१ ।।

प्रार्थयामि महाभाग्यं सर्वामरनिषूदनम् ।।

कश्यपः प्राह तां भद्रे एवमस्तु सुशोभने ।। २२ ।।

संवत्सरशतं त्वेकं गर्भो धार्यः सुखेप्सया ।।

संध्यायां नैव भोक्तव्यं गर्भिण्या वरवर्णिनि ।। २३ ।।

न स्थातव्यं न गंतव्यं वृक्षमूलेषु सर्वदा ।।

नोपस्करे भुवि विशेन्मुसलोलूखलादिषु ।। २४ ।।

जलं न चावगाहेत शून्यागारं विवर्जयेत् ।।

वर्जयेत्कलहं गेहे गात्रभंगं तथैव च ।।२५।।

मुक्तकेशी न तिष्ठेत नाशुचिः स्यात्कथंचन ।।

न शयीतोन्नतशिरा न चाप्यार्द्रशिराः क्वचित् ।। २६ ।।

न वस्तुहीना नोद्विग्ना नार्द्रपादा न भूतले ।।

नामंगल्यां वदेद्वाचं न च हास्यपरा भवेत् ।। २७ ।।

कुर्याच्च गुरुशुश्रूषां नित्यं मंगलतत्परा ।।

सर्वौषधीभिः कोष्णेन वारिणा स्नानमाचरेत् ।। २८ ।।

कुस्त्रियो नाभिभाषेत वस्त्रवातं विवर्जयेत् ।।

मृतवत्सादि संसर्गं परगेहे च सुंदरि ।। २९ ।।

न शीघ्रं मार्गमाक्रामेल्लंघयेन्न महानदीम् ।।

न च बीभत्सकं किंचिन्न च वीक्षेद्भयानकम् ।। 4.86.३० ।।

गुरु वातुलमाहारमजीर्णं न समाचरेत् ।।

संपूर्णगर्भिण्यायामं व्यायामं वा विवर्जयेत् ।। ३१ ।।

गर्भो रक्ष्यः सदौषध्या हृदि धार्यो न मत्सरः ।।

अनेन विधिना साध्वि शोभनं पुत्रमाप्नुयात् ।। ३२ ।।

अन्यथा गर्भपतनं स्तंभनं वा प्रवर्तते ।।

तस्मात्त्वमनया वृत्त्या गर्भेस्मिंश्च समाचरेः ।।

भविष्यति शुभः पुत्रः सर्वावयवसुंदरः ।। ३३ ।।

स्वस्त्यस्तु ते गमिष्यामि तथेत्युक्तस्तया च सः ।।

पश्यतां सर्वभूतानां तत्रैवांतर्हितोभवत् ।। ।। ३४ ।।

ततः सा कश्यपोक्तेन विधिना समतिष्ठत ।।

अथाप पुत्रान्पंचाशदेकोनान्पांडुनंदन ।। ३५ ।।

एवमन्यापि या नारी मदनद्वादशीमि माम् ।।

करोति पुत्रानाप्नोति सह भर्त्रा सुखी भवेत्।। ३६ ।।

एकोनमर्द्धशतमाप दितिः सुतानां येन व्रतेन बलवीर्यसमन्वितानाम् ।।

मर्त्यः समाचरति पुत्रधनाभिलाषी तत्सर्वमत्र सफलं भवतीह पुंसः ।। ३७ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे मदनद्वाद शीव्रतवर्णनं नाम षडशीतमोऽध्यायः ।। ८६ ।।

अबाधकव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच: ।। ।।

कांतारवनदुर्गेषु सुप्रसन्नाटवीषु च ।।

समुद्रतरणे दाने संग्रामे तस्करार्दने ।। १ ।।

कां देवतां स्मरेत्कृष्ण परित्राणकरीमिह ।।

कथं च देवः पुरुषः परित्राणं स्मृतो जनैः ।। २ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

सर्वमंगलमांगल्यां दुर्गां भगवतीमिमाम् ।।

नाप्नोति दुःखं पुरुषः संस्मरन्सर्वमङ्गलाम् ।।३।।

अलक्ष्यां लक्ष्यभूतानां संस्मरन्सर्वमंगलाम् ।।४

भयं समवाप्नोति पुरुषः पार्थ कुत्रचित् ।। ४ ।।

यदा तां प्रतिजिज्ञासुरवंत्यामहमागतः ।।

पुरा संदीपनिः पार्थ बलेन सह भारत ।। ५ ।।

प्राप्तविद्येन च मया प्रतिज्ञातास्य दक्षिणा ।।

दिव्यं स्तवं विदित्वा मे तेनाहं याचितः प्रभो ।। ६ ।।

प्रभासतीर्थे पुत्रो मे गतः केनाप्यसौ हतः ।।

तमानय महाबाहो सत्यं कुरु वचो मम ।। ७ ।।

उपाध्यायस्य वचनाद्वैवस्वतपुरे मया ।।

प्राप्तः संदीपनेः पुत्रः समानीतः क्षणादसौ ।। ८ ।।

दक्षिणां तामुदाहृत्य प्रस्थितौ पुनरागतौ ।।

स्थानमेतत्स्वपादांकं कृत्वावां गृहमागतौ ।।९।।

ततःप्रभृति पुत्रार्थाः पूजयंति जनाः सदा ।।

मां चैव बलभद्रं च मध्यस्थां सर्वमंगलाम् ।। 4.87.१० ।।

वामे नारायणो हंस एवमेव च के भवेत् ।।

अबाधकं योर्चयते तृतीयं कुंतिनदन ।। ११ ।।

त्रयोदश्यां सिते पक्षे मासिमासि यतव्रतः ।।

नक्तेनैवोपवासेन एकभक्तेन वा पुनः ।। १२ ।।

गन्धपुष्पैश्च मधुभिः सीधुभिश्च सुरासवैः ।।

मृन्मयीं कांचनीं वापि कृत्वा प्रतिकृतिं तु यः ।। १३ ।।

यक्षगन्धबलिक्षेपैः पललौदनसंसृजैः ।।

योऽभ्भ्यर्चयति राजेन्द्र सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। १४ ।।

भर्तृसहिता स्वर्गलोके महीयते ।। १५ ।।

अंबांबिके द्विदशमेऽह्नि सिते सदैव यः पूजयेत्कुसुममांससुरोपहारैः ।।

नश्यंति तस्य भवनेष्वतिभीषणानि चौराग्निराजनितानि भयानि सद्यः ।। १६ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे अबाधकव्रतवर्णनं नाम सप्ताशीतमोऽध्यायः।।८७ ।।

मन्दारकनिम्बार्कव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

ब्रूहि मे यदुशार्दूल व्रतं गन्धविनाशनम् ।।

कटुतिक्ताम्लदेहोत्थदौर्भाग्यशमनं तथा।।१।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

इमं प्रश्नं पुरा पार्थ जातूकर्ण्यो महामुनिः ।।

पृष्टो राज्ञ्या विष्णुभक्त्या कालनंदनजातया ।। २ ।।

कथयामास संपृष्टा सूपविष्टा शृणोति सा ।।

देवी कृताञ्जलिपुटा जातूकर्ण्योवदद्व्रतम् ।। ३ ।।

ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे त्रयोदश्यां युधिष्ठिर ।।

स्नात्वा पुण्यनदीतोये पूजयेच्छुभदेशजम् ।।४।।

श्वेतमंदारमर्कं वा करवीरं च रक्तकम् ।।

निंबं च सूर्यदेवस्य वल्लभं दुर्लभं तथा ।।५।।

पुष्पैर्नैवेद्यधूपाद्यैर्मंत्रेणानेन पांडव ।।

निरीक्ष्य गगने सूर्यं ध्यात्वा हृदि समुच्चरेत् ।।६।।

सूर्यं श्वेतारमंदारश्वेतार्कास्यसंशयम् ।।

करवीर नमस्तुभ्यं निंबवृक्ष नमोऽस्तु ते ।। ७ ।।

इत्थं योर्कपतेर्भक्त्या वर्षेवर्षे पृथङ् नरः ।।

मूलमंत्रेण नृश्रेष्ठ नारी वा भक्तिसंयुता ।।

तस्याः शरीरदौर्गन्ध्यं दौर्भाग्यं वा अजाविकम् ।।६।।

निंबं नवार्ककरवीरलतां सुपुष्पां याः पूजयंति कुसुमाक्षतधूपदीपैः ।।

ताः सर्वकामसुखभोगसमृद्धिभाजो दौर्भाग्यदोषरहिताः सुभगा भवंति ।।९।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे मन्दारनिम्बार्ककरवीरव्रतवर्णनं नामाष्टाशीतितमोऽध्यायः ।। ८८ ।।

त्रयोदशीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

यमस्याराधनं ब्रूहि श्रीवत्स पुरुषोत्तम ।।

कथं न गम्यते कृष्ण नरकं नरकेसरिन् ।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

द्वारवत्यां पुरा पार्थ स्नातोऽहं लवणाम्भसि ।।

दृष्टवान्मुनिमायांतं मुद्गलं नाम पार्थिव ।। २ ।।

प्रज्वलंतमिवादित्यं तपसा द्योतितान्तरम् ।।

तं प्रणम्यार्घ्यसत्कारैः पप्रच्छाहं युधिष्ठिर ।। ३ ।।

यमादर्शननामैतद्व्रतं जन्तुभयापहम् ।।

कथयामास सकलं मुद्गलो विस्मयान्वितः ।। ४ ।।

।। मुद्गल उवाच ।। ।।

अकस्मात्कृष्ण मूर्च्छा मे पतितोऽस्मि धरातले ।।

पश्यामि दंडपुरुषैर्मद्देहात्प्रज्वलन्निव ।। ५ ।।

अंगुष्ठमात्रः पुरुषो बलदाकृष्य रोषितः ।।

बद्धो यमभटैर्गाढं नीयते वेदवादिभिः ।। ६ ।।

क्षणात्सभायां पश्यामि यमं पिंगललोचनम् ।।

कृष्णावदातं रौद्रास्यं मृत्युं व्याधिशतान्वितम् ।। ७ ।।

वातपित्तमहाश्लेष्मैर्मूर्तिमद्भिरुपासितम् ।।

कासशोफज्वरातंकस्फोटिकालूतमारिभिः ।। ८ ।।

ज्वरगर्दभशीर्षादिभगंदरमलक्षयैः ।।

गंडमालाक्षिरोगैश्च मूत्रकृच्छ्ररहोव्रणैः ।। ९ ।।

वेदनाभिः प्रमेहैश्च पिटकैर्गंडबुद्बुदैः ।।

विषूचिकागलग्राहदरिद्राभूततस्करैः ।। 4.89.१० ।।

इत्थं बहुविधै रौद्रैर्नानारूपभयंकरैः ।।

करालशस्त्रहस्तैश्च संग्रामैर्नरकैस्तथा ।। ११ ।।

राक्षसैर्दानवैरुग्रैरुपविष्टैः पुरःस्थितैः ।।

धर्माधिकरणस्थैश्च चित्रगुप्तादिलेखकैः ।। १२ ।।

सिंहैर्व्याघ्रैर्वराहैश्च तरक्षैश्चानुजंतुकैः ।।

वृश्चिकैर्दंश मशकैः शिवासर्पैः सडुंडुभैः ।। १३ ।।

गृध्रैरुलूकैर्बहुभिर्मत्कुणैर्डाकिनीग्रहैः ।।

अपस्मारस्मरोन्मादवृद्धिकारेवतीग्रहैः ।। १४ ।।

पिशाचैर्यक्षकूष्मांडैः पाशखड्गधनुर्द्धरैः ।।

मुक्तकेशैस्त्रासकरैर्भृकुटीकुटिलाननैः ।। १५ ।।

बृहत्कायैर्नारकीयैः पापिष्ठानां नियामकैः ।।

असिपत्रवनांगारैः क्षारगर्ताण्डदायकैः ।। १६ ।।

असिभंगामिषच्छेदरुधिरस्रावकादिभिः ।।

आस्थाने संभृतो भाति यमो मृत्यूपमोपमः ।। २७ ।।

स आह किंकरान्सर्वान्धर्मराजो जनार्दन ।।

किमयं मुनिरानीतो युष्माभिर्भ्रांतनामभिः ।। १८ ।।

मुद्गलो नाम कौडिन्ये नगरे भीष्मकात्मजः।।

क्षत्रियोऽस्ति स आनेयः क्षीणायुस्त्यज्यतां मुनिः ।। १९ ।।

इत्युक्तास्ते गतास्तस्मादायाताः पुनरेव ते ।।

ऊचुर्यमभटाः प्रह्वा धर्मराजं सविस्मयाः ।।4.89.२० ।।

अस्माभिस्तत्र क्षीणायुर्न देही लक्षितो गतैः ।।

न जानीमो भानुसूनो कथंचिद्भ्रांतमानसाः ।। २१ ।।

।। यमराज उवाच ।। ।।

प्रायेण ते न दृश्यंते पुरुषैर्यमकिंकरैः ।।

कृता त्रयोदशी यैस्तु नरकार्तिविनाशिनी ।। २२ ।।

उज्जयिन्यां प्रयागे वा भैरवे वाथ ये मृताः ।।

तिलान्नगोहिरण्यादि दत्तं यैश्च गवाह्निकम् ।। २३ ।।

।। दूत उवाच ।। ।।

दृशं तद्व्रतं स्वामिञ्छंस नो भास्करात्मज ।।

किं तत्र वद कर्तव्यं पुरुषैस्तव तुष्टिदम् ।। २४ ।।

।। यम उवाच ।। ।।

पूर्वाह्ने मार्गशीर्षादौ वर्षमेकं निरन्तरम् ।।

त्रयोदश्यां सौम्यदिने सूर्यांगारकवर्जितः ।। २५ ।।

मम नाम्ना द्विजानष्टौ पंच चैव समाह्वयेत् ।।

वेदांतगाञ्जातिशुद्धाञ्छांतचित्तान्सुशोभनान् ।। २६ ।।

वाचकश्चापि तन्मध्ये सदा भास्करवल्लभान् ।।

दिनस्य प्रथमे यामे शुचौ देशे समास्थितान् ।। २७ ।।

अंतर्वासोवृतान्भक्तान्सौपदिष्टदिगुन्मुखान् ।।

अभ्यंगयेच्छिरोदेशात्तिलतैलेन मर्द्दयेत् ।। २८ ।।

स्नापयेद्गन्धकाषायैः सुखोष्णांबुभिरेव च ।।

पृथक्पृथक्स्नापयित्वा सर्वानेव द्विजोत्तमान् ।। २९ ।।

शुचिर्भूत्वा तथाचांतो व्रती भक्तिपरायणः ।।

स्वयं संभृत्य शुश्रुषां तेषां कृत्वा नरोत्तम ।। 4.89.३० ।।

प्राङ्मुखानुपविष्टांश्च त्रयोदश पृथक्पृथक् ।।

भोजयेच्छालिमुद्गाद्यं गुडपूपान्सुखोचितान्।। ३१ ।।

सुव्यञ्जनं सुपक्वान्नं भूयोभूयो निवेदयेत् ।।

शुचिर्भूत्वा तथाचांतो ह्यर्चयेत्तिलतंडुलैः ।।३२।।

प्रस्थमात्रैरथैकैकं ताम्रपात्रसमन्वितैः ।।

सदक्षिणैः सच्छत्रैश्च जलकुम्भैः पवित्रकैः ।।३३।।

चर्मप्रावरणैः श्रेष्ठैस्तेषां दत्त्वा विसर्जयेत् ।।

मंत्रेणानेन राजेन्द्र अर्चयेत्तान्पृथक्सुधीः ।।

ब्राह्मणान्वाचकं वापि पंक्तिभेदं न कारयेत् ।। ३४ ।।

ॐ नमः शनैश्चरो मृत्युर्दंडहस्तो विनाशकः ।।

अभावः प्रलयः सौरिर्दुःखघ्नः शमनोंऽतकः ।। ३५ ।।

लोकपालो ह्यतिक्रूरो रौद्रो घोराननः शिवः ।।

यमः प्रसन्नमानस्को दद्यान्मेऽभयदक्षिणाम् ।। (स्वाहा) ।। ३६ ।।

इत्युक्त्वा संप्रयच्छेच्च देयं दत्त्वा व्रती पुनः ।।

द्विजांश्चानुव्रजेतृप्तान्गृहांश्चार्चितचर्चितान् ।। ३७ ।।

एवं यः पुरुषः कश्चित्सकृद्व्रतमिदं चरेत् ।।

स मृतोऽपि नरो मर्त्यो नायाति मम मंदिरम्।। ३८ ।।

अदृष्टो मम मायाभिर्विमानेनार्कमंडलम् ।।

स चायाति पुरीं विष्णोस्ततः शिवपुरं व्रजेत् ।। ३९ ।।

कृतं चीर्णं व्रतं तेन मुद्गलेन ममोदितम् ।।

तेन नायात्यसौ लोके मम क्षत्रियपुङ्गवः ।। 4.89.४० ।।

इति कालवचः श्रुत्वा तेऽपि दूता गतास्तु मे ।।

अहं पुनः समापन्नस्तूर्णं कालैर्विसर्जितः ।।

स्वशरीरं पुनः प्राप्य नीरोगः पुनरुत्थितः ।। ४१ ।।

त्वां द्रष्टुमागतः प्रोक्तमेतद्वृत्तं मया तव ।।

इत्युक्त्वा मुद्गलो राजन्प्रयातः स्वगृहं प्रति ।। ।। ४२ ।।

इदं कुरुष्व कौंतेय त्वमप्यत्र महीतले ।।

ततो यास्यस्यसंदिग्धं वंचयित्वा यमं मृतः ।। ४३ ।।

एवं येन्येऽपि पुरुषाः स्त्रियो वापि युधि ष्ठिर ।।

त्रयोदश्यां त्रयोदश्यां ये चरिष्यंति भूतले ।। ४४ ।।

एकभक्तेन नक्तेन उपवासेन वा पुनः ।।

यमदर्शनमाख्यातं गतं सर्वव्रतोत्तमम् ।।४५।।

सर्वपापविनिर्मुक्ता दिव्ययानं समाश्रिताः ।।

यास्यन्तीन्द्रपुरं हृष्टा अप्सरोगणसंवृताः ।। ४६ ।।

दोधूयमानाश्चमरैः स्तूयमानाः सुरासुरैः ।।

गन्धर्वतूर्यनादेन च्छत्रपंक्तिविराजिताः ।। ४७ ।।

अदृष्टो घोररूपास्यैर्यमदूतैर्युधिष्ठिर ।।

अनर्दितो व्याधिगणैरदृष्टो यमकिङ्करैः ।। ४८ ।।

अदारितो महारौद्रैर्नानाप्रहरणोत्तमैः।।

यमदृष्टिपथान्मुक्ताः सर्वसौख्यसमन्विताः ।।४९।।

सर्वसौख्यसमायुक्ताः शिववत्सौम्यदर्शनाः ।।

स्वर्गे वसंति सुचिरं भाविताः स्वेन कर्मणा ।। 4.89.५० ।।

स्नाप्य त्रयोदश मुनीन्घृतपायसेन संपूज्य पूज्यतिलतण्डुलवस्त्रदानैः ।।

कुर्वंति ये व्रतमिदं त्रिदशेह्नि पूताः पश्यंति ते यममुखं न कदाचिदेव ।। ५१ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे यमदर्शनत्रयोदशी व्रतवर्णनं नामैकोननवतितमोऽध्यायः ।। ८९ ।।

अनङ्गत्रयोदशीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

भगवन्भूतभव्येश संसारार्णवतारक ।।

व्रतं कथय किञ्चिन्मे रूपसौभाग्यदायकम् ।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

किं कृतैर्बहुभिः पार्थ व्रतैरुन्मत्तचेष्टितैः ।।

कायक्लेशकरैः क्रूरैरसारैः फल साधनैः ।। २ ।।

वरमेकापि वरदा कृतानंगत्रयोदशी ।।

प्रसिद्धिं समनुप्राप्ता मर्त्ये कामप्रदायिनी ।। ३ ।।

सौभाग्यारोग्यजयदा सर्वातंकनिवारिणी ।।

सर्वदुष्टोपशमनी सर्वमंगलवर्धनी ।। ४ ।।

शृणुष्व तां महाबाहो कथयामि सविस्तरम् ।।

पुरा दग्धेन कामेन त्रिनेत्रनयनाग्निना ।। ५ ।।

भस्मीभूतेन लोकानां संकल्पिता पुरानघ ।।

अनंगेन कथा ह्येषा तेनानंगत्रयोदशी ।। ६ ।।

हेमंते समनुप्राप्ते मासि मार्गशिरे शुभे ।।

शुक्लपक्षे त्रयोदश्यां सोपवासो जितेन्द्रियः ।। ७ ।।

स्नानं नद्यां तडागे च गृहे वा नियतात्मवान् ।।

कृत्वा समभ्यर्च्य विभुं विधिना शशिशेखरम् ।।८।।

धूपदीपैः सनैवेद्यैः पुष्पैः कालोद्भवैस्तथा ।।

शंभुनामान्यथोच्चार्य होमः कार्यस्तिलाक्षतैः ।। ९ ।।

अनंगनाम्ना संपूज्य मधु प्राश्य स्वपेन्निशि ।।

नैवेद्यैर्मधुरैर्दिव्यैः सुस्वादैर्घृतपाचितैः ।। 4.90.१० ।।

धूपं सुगंधिं दद्याच्च रक्तपुष्पैस्तु पूजनम् ।।

रंभातुल्या भवेत्सा तु रूपयौवनशालिनी ।। ११ ।।

मधुवत्स्यात्समधुरः कामरूपधरस्तथा ।।

दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ।। १२ ।।

पुष्यमासस्य चैवोक्तं चंदनं प्राशयन्निशि ।।

योगेश्वरं तु संपूज्य मालतीकुसुमैः शुभैः ।। १३ ।।

नैवेद्यं घृतपूराश्च दमशान्तास्तु ताः स्त्रियः ।।

सौम्यशीतसुगन्धाश्च चन्दनप्राशनोद्भवैः ।। १४ ।।

राजसूयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।।

माघे नटेश्वरं नाम पूजयेत्पंकजेन तु ।। १५ ।।

नैवेद्यं क्षीरखण्डाद्यैर्मौक्तिकं प्राशयेन्निशि ।।

बहुपुत्रा भवेत्सा तु धनं सौभाग्यमुत्तमम् ।। १६ ।।

मुक्ताचूर्णनिभैर्नेत्रैर्यद्वा स्यात्तद्वदेव हि ।।

गौरीतुल्या भवेत्सा तु कोमलांगी प्रजायते ।। १७ ।।

तप्त जांबूनदाभासो भवेद्दिव्यतनुर्महान् ।।

गोमेधस्य सहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।। १८ ।।

फाल्गुने मासि संपूज्य देवदेवं हरेश्वरम् ।।

कर्णिकारस्य पुष्पाणि नैवेद्ये बीजपूरकम् ।। १९ ।।

कंकोलं प्राशयेद्रात्रौ सौंदर्यमतुलं लभेत् ।।

चैत्रे सुरूपकं नाम पूजयेद्दमनेन तु ।। 4.90.२० ।।

नैवेद्यं धूपकं दद्याद्घृतखण्डविपाचितम् ।।

कर्पूरं प्राशयेद्रात्रौ सौभाग्यं महदाप्नुयात् ।। २१ ।।

चन्द्रश्च चन्द्रकांतिश्च चन्द्रवर्त्यहरावृते ।।

नरमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति शोभनम् ।। २२ ।।

वैशाखे च महारूपं पुष्पैर्नौमालिकार्चनम् ।।

कारंबकैस्तु नैवेद्यं दातव्यं चातिशोभनम् ।। २३ ।।

जातीफलं तु संप्राश्य जातिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ।।

सफलास्तस्य सर्वाशा भवंति भुवि भारत ।। २४ ।।

गोसहस्रफलं प्राप्य ब्रह्मलोके महीयते ।।

ज्येष्ठे मासे तु प्रद्युम्नं पूजयेन्मल्लिकासुमैः ।। २५ ।।

नैवेद्यं खण्डवर्तिं च लवंगं प्राशयेन्निशि ।।

ज्येष्ठं पदमवाप्नोति तथा लक्ष्मीं जनार्दनात् ।। २६ ।।

सर्व सौख्यसमोपेतः स्थित्वा भुवि शतं समाः ।।

वाजपेयस्य यज्ञस्य शतमष्टगुणोत्तरम् ।। २७ ।।

आषाढे चैव संप्राप्ते उमाभर्तारमर्चयेत् ।।

पुष्प धूपादिनैवेद्यैः प्राश्नीयाच्च तिलोदकम् ।। २८ ।।

तिलोत्तमा रूपधरा सुखी स्याच्छरदः शतम् ।।

श्रावणे उमापतिं नाम तिलपुष्पैस्तु पूजयेत् ।। ।। २९ ।।

नैवेद्यं लड्डुकान्दद्यात्कृष्णांश्च प्राशयेत्तिलान् ।।

पौंडरीकस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनाकुलम् ।। 4.90.३० ।।

तदंते राजराजः स्याच्छत्रुपक्ष क्षयंकरः ।।

सद्योजातं भाद्रपदे पूज्य कुंकुमकेशरैः ।। ३१ ।।

नैवेद्यं सोलिकां दद्यात्प्राशयेदगुरुं निशि ।।

अगुरुं प्राशयित्वा तु गुरुर्भवति भूतले।। ।। ३२ ।।

पुत्रपौत्रैः परिवृतो भुक्त्वा भोगान्मनोऽनुगान् ।।

उक्तयज्ञफलं प्राप्य विष्णुलोके महीयते ।। ३३ ।।

त्रिदशाधिपतिमश्वयुजि पूज्य सिन्दूरकव्रजैः ।।

स्वर्णादिकं तु संप्राश्य स्वर्णवर्णः प्रजायते ।।३४।।

रूपवान्सुभगो वाग्मी भुक्त्वा भोगान्महीतले ।।

सुवर्णकोटिदानस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।। ३५ ।।

विश्वेश्वरं कार्त्तिके तु सर्वपुष्पैस्तु पूजयेत् ।।

दमनस्य फलं प्राश्य दमनेन पुमान्भवेत् ।। ३६ ।।

दमनोन्मादकर्ता च सर्वस्य जगतः प्रभुः ।।

भवेद्भुजबलोपेतस्ततः शिवपुरं व्रजेत् ।। ३७ ।।

एवं संवत्सरस्यांते पारितेऽस्मिन्व्रतोत्तमे ।।

यत्कर्तव्यं तदधुना श्रूयतां कुरुनंदन ।। ३८ ।।

व्रते विध्नो यदा च स्यादशक्त्या सूतकेन वा ।।

उपोष्यमेवोपवसेत्तदा द्रुमपुरः पुनः ।। ३९ ।।

पूर्वोक्तमेवं निर्वर्त्य सौवर्णं कारयेच्छिवम् ।।

ताम्रपात्रे तु संस्थाप्य कलशोपरि विन्यसेत् ।। 4.90.४० ।।

शुक्लवस्त्रेण संछाद्य पुष्पनैवेद्यपूजितम् ।।

ब्राह्मणाय प्रदातव्यं शिवभक्ताय सुव्रत ।। ।। ४१ ।।

शक्तिमाञ्छयनं दद्याद्गां सवत्सां पयस्विनीम् ।।

छत्रोपानत्प्रदातव्यं कलशाः सोदकास्तथा ।। ४२ ।।

शांताश्च केचिदिच्छंति शक्त्या दद्याच्च दक्षिणाम् ।।

पञ्चामृतेन स्नानं च तस्मिन्नहनि कारयेत् ।। ४३ ।।

देवदेवस्य राजेन्द्र पुष्पदीपान्नसंयुतम् ।।

भोजनं च यथा शक्त्या षड्रसं मधुरोत्तरम् ।। ४४ ।।

प्रदद्याच्छिवभक्तेभ्यो विशुद्धेनांतरात्मना ।।

एवं निर्वर्त्य विधिवत्कृतकृत्यः पुमान्भवेत् ।। ४५ ।।

नारी वा भरतश्रेष्ठ कुमारी वा यतव्रता ।।

पारिते तु व्रते पश्चात्कुर्याच्च सुमहोत्सवम् ।। ४६ ।।

अनेन विधिना कुर्याद्यस्त्वनंगत्रयोदशीम् ।।

स राज्यं निहतामित्रं कीर्तिमायुर्यशो बलम् ।। ४७ ।।

सौभाग्यं महदाप्नोति यावज्जन्मशतं नृप ।।

ततो निर्वाणमायाति शिवलोकं च गच्छति ।। ४८ ।।

कामेन या किल पुरा समुपोषितासीच्छुभ्रा तिथिस्त्रिदशमी सुशुभांगहेतोः ।।

तां प्राशनैरुदितनामयुतैरुपेता कृत्वा प्रयाति परमं पदमिंदुमौलेः ।। ।। ४९ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वण्यनंगत्रयोदशीव्रतवर्णनं नाम नवतितमोऽध्यायः ।। ९० ।।

पालीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

अम्बुपूर्णतडागेषु महातोयाशयेषु च ।।

कस्यार्थं सम्प्रयच्छंति कृष्णैताः कुलयोषितः ।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।

मासि भाद्रपदे प्राप्ते शुक्ले भूततिथौ नृप ।।

तडागपाल्यां दातव्यं वरुणायार्घ्यमुत्तमम् ।। २ ।।

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैः स्त्रीभिस्तथैव च ।।

तस्मिन्दिने भक्तिनम्रैर्देयादर्घ्यं युधिष्ठिर ।। ३ ।।

पुष्पैः फलैस्तथा वस्त्रैर्दीपालक्तकचन्दनैः ।।

अनग्निपाकोसिद्धान्नैस्तिलतण्डुलमिश्रकैः ।। ४ ।।

खर्जूरैर्नालिकेरैश्च बीजपूर्णारकैस्तथा ।।

द्राक्षादाडिमपूगैश्च त्रपुसैश्चापि पूजयेत् ।। ५ ।।

आलिख्य मण्डले देवं वरुणं वारुणीयुतम् ।।

मंत्रेणानेन राजेन्द्र पूजयेद्भक्तिभावतः ।। ।। ६ ।।

वरुणाय नमस्तुभ्यं नमस्ते यादसांपते ।।

अपांपते नमस्तेऽस्तु रसानांपतये नमः ।। ७ ।।

मा क्लेदं मा च दौर्गंध्यं विरस्यं मा मुखेऽस्तु मे ।।

वरुणो वारुणीभर्ता वरदोऽस्तु सदा मम ( स्वाहा) ।। ८ ।।

एवं यः पूजयेद्भक्त्या वरुणं वरुणालयम् ।।

मध्याह्ने सरसि स्नात्वा नग्निपाकी व्रती नृप ।। ९ ।।

चातुर्वर्ण्यथ वै नारी व्रतेनानेन पांडव ।।

नैवेद्यं ब्राह्मणे देयं यन्नैवेद्ये प्रकल्पितम् ।। 4.91.१० ।।

एवं यः कुरुते पार्थ पालीव्रतमुत्तमम् ।।

तत्क्षणात्सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ।। ११ ।।

संरुद्धशुद्धसलिलातिबलां विशालां पालीमुपेत्य बहुभिस्तरुभिः कृतालीम् ।।

ये पूजयंति वरुणं सहितं समुद्रैस्तेषां गृहे भवति भूतिरलब्धनाशा ।। १२ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे पालीव्रतवर्णनं नामैकनवतितमोऽध्यायः ।। ९१ ।।

रम्भाव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

अस्मिन्नेव दिने पार्थ शृणु ब्रह्मसभातले ।।

देवलेन पुरा गीतं देवर्षिगणसन्निधौ ।। १ ।।

अप्सरोगणगंधर्वैर्देवैः सर्वैः समर्चितम् ।।

संसारासारतां दृष्ट्वा तत्रस्थकदलीद्रुमे ।।

शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां मासि भाद्रपदे नृप ।। २ ।।

दत्तमर्घ्यं वरस्त्रीभिः फलैर्नानाविधैः शुभैः ।।

विरूढैः सप्तधान्यैश्च दीपालक्तकचन्दनैः ।। ३ ।।

दधिदूर्वाक्षतैर्वस्त्रैर्नैवेद्यैर्घृतपाचितैः ।।

जातीफलैर्लवङ्गैश्च तथैलालवलीफलैः ।। ४ ।।

कदलैः कन्दरभटैर्मोचा सात्र निगद्यते ।।

तस्मिन्नहनि दातव्यं स्त्रीभिः सर्वाभिरप्यलम् ।। ५ ।।

मंत्रे णानेन चैवार्घ्यं शृणुष्व च नराधिप ।।

चित्या त्वं कन्दलदलैः कदले कामदायिनि ।।

शरीरारोग्यलावण्यं देहि देवि नमोऽस्तु ते ।। ६ ।।

इत्थं यः पूजयेद्राजा पुरुषो भक्तिमान्नृप ।।

नारी वानग्निपाकांता चातुर्वर्ण्या युधिष्ठिर ।। ७ ।।

तस्याः कुले न भवति क्वचिन्नारी कुलाटनी ।।

दुर्गता दुर्भगा वंध्या स्वैरिणी पापकारिणी ।। ८ ।।

विलासिनी वा वृषली पुनर्भूः पुनरेतसी ।।

गणिका स्वैरिणी वोढा मूल्यकर्मकरी खला ।। ९ ।।

भर्तृ व्रतात्प्रचलिता न कदाचित्प्रजायते ।।

भवेत्सौभाग्यसौख्याढ्या पुत्रपौत्रैस्तथावृता ।।

आयुष्मती कीर्तिमती रमेद्वर्षशतैर्भुवि ।। 4.92.१० ।।

एकं रंभा व्रतं चीर्णं गायत्र्या स्वर्गसंस्थया ।।

तथा गौर्या च कैलास इन्द्राण्या नंदने वने ।। ११ ।।

श्वेतद्वीपे तथा लक्ष्म्या राज्ञ्या च रविमंडले ।।

अरुन्धत्या दारुवने स्वाहया मेरुपर्वते ।। १२ ।।

सीतादेव्या त्वयोध्यायां वेदवत्या हिमाचले ।।

भानुमत्या नागपुरे व्रतमेतदनुष्ठितम्।। १३ ।।

एतद्व्रतं पार्थिवेन्द्र मासि भाद्रपदे सिते ।।

या करोति न सा दुःखैः कदाचिदपि पीड्यते ।।१४।।

संभिन्नकन्दकदली च मनोज्ञरूपां याः पूजयंति कुसुमाक्षतधूपदीपैः ।।

तासां गृहेषु न भवंति कदाचिदेव नार्यस्त्वनार्यचरिता विधवा विरूपाः ।।१५।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे रम्भाव्रतं नाम द्विनवतितमोऽध्यायः ।। ९२ ।।

आग्नेयीचतुर्दशीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

चतुर्दशी महाराज हुतभुग्दयिता शुभा ।।

नष्टस्तदा हव्यवाहः पुनरस्तित्वमाप्तवान् ।। १ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

कथमग्निः पुरा नष्टो देवकार्येप्युपस्थितः ।।

केनाग्नित्वं कृतं तत्र कथं हि विदितोऽनलः ।।

एतद्वदस्व देवेश सर्वं हि विदितं तव ।। २ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

पुरा सुरा महाराज तारकेण पराजिताः ।।

अपृच्छन्विश्वकर्तारं तारकं को वधिष्यति ।। ३ ।।

उवाचासौ चिरं ध्यात्वा रुद्रोमाशुक्रसम्भवः ।।

गंगास्वाहाग्नितेजोजः शिशुर्दैत्यं वधिष्यति ।। ।। ४ ।।

एवं श्रुत्वा गता देवा यत्र शम्भुः सहोमया ।।

प्रणम्य ते तमूचुर्हि यदुक्तं ब्रह्मणा तदा ।। ५ ।।

प्रतिपन्नं च रुद्रेण उमया सहितेन तत् ।।

प्रयत्नमकरोत्तं च य उक्तोमरसत्तमैः ।। ६ ।।

दिव्यं वर्षशतं साग्रं गतः कालोऽथ मैथुने ।।

न चाप्युपरमस्तत्र तयोरासीत्कथञ्चन ।।

भयं च सुमहत्तेषां देवानां समजायत ।। ७ ।।

स रुद्रसम्भवो यो वै भविष्यति महाबलः ।।

स दैत्यान्दानवगणान्वधिष्यति न संशयः ।। ८ ।।

केन कालेन भवति रतेर्विरतिरेतयोः ।।

एतद्विचिन्त्य प्रहितौ देवैस्तत्रानिलानलौ ।। ९ ।।

गतौ तौ चोमया दृष्टौ समस्थौ विषमस्थया ।।

शशाप च रुषा देवी देवान्गर्भविवर्जिता ।। 4.93.१० ।।

यस्मात्तैर्जनितो विघ्नो मेऽपत्यार्थे दिवौकसाम् ।।

तस्मात्ते स्वेषु दारेषु जनयिष्यन्ति न प्रजाः ।।११।।

अथोवाच तदा देवो देवान्सर्वगणाञ्छनैः।।

अग्निर्गृह्णातु वीर्यं मे संभृतं सुचिरं हि यत् ।।१२।।

एवमुक्तोऽथ रुद्रेण नष्टोऽग्निर्देवसंकुलात् ।।

न स्वस्थो न भुविस्थो वा न सूर्यस्थो न भूतले ।।१३।।

देवा अन्वेषणे यत्नमकुर्वन्नग्निदर्शने ।।

कृमिकीटपतंगाश्च अष्टौ च त्रिदिवौकसः ।। १४ ।।

हंसाः केकाः शुका वह्निः शीघ्रं शरवणं गताः ।।

शशापाग्निर्गजा जिह्वा द्विगुणो वा भविष्यति ।। १५ ।।

दृष्ट्वाथ विबुधाः सर्वे पक्षिणं पक्षिणां वरम्।।

जीवं जीवकनामानं भोभोः सत्यं वदस्व नः।।१६।।

कच्चिदृष्टस्त्वया वह्निर्वनेऽस्मिन्नटता सदा।।

नाभद्रं नापि भद्रं वा किञ्चिदेव वचोऽब्रवीत् ।।१७।।

भूयोभूयस्तु पृष्टोऽपि न गामुच्चारयेच्चिरम्।।

तुष्टस्तस्याब्रवीद्वह्निर्जीवं जीव वदामि ते ।।१८।।

यस्मान्न किञ्चिदुक्तं ते तस्माच्चित्र तनूरुहाः ।।

जीव जीव पुनर्जीव यावदिच्छा तथायुषः ।। १९ ।।

द्वितीयं ते वरं दद्मो जीवजीवक शोभनम् ।।

व्यक्ता ते मानुषी वाचा स्पष्टार्था च भविष्यति ।। 4.93.२० ।।

कश्चिद्यदि तवाधस्थाद्बुधः स्नानं करिष्यति ।।

वंध्या वा षोडशाब्दीया क्षणाद्बालो भविष्यति ।। २१ ।।

मासं यश्च तृतीयं वै भक्षयिष्यत्यनिंदितम् ।।

अजरः सोऽमरश्चैव सर्वकालं भविष्यति ।। २२ ।।

इदं दत्त्वा वरांस्तस्य वह्नित्वमथ आप्तवान् ।।

विबुधा अपि तत्रैव तमदृश्यंत वंशगम् ।। २३ ।।

ऊष्मया जातकल्माषं ज्ञात्वा संहृष्टमानसः ।।

तुष्टा वंशमथोचुस्ते देवास्त्रिभुवनेश्वराः ।। २४ ।।

ऊष्मया कल्मषीभूय ह्यग्निर्गर्भं धरिष्यति ।।

यो गृही वैणवीं यष्टिं ब्रह्मचारी च नैष्ठिकः ।। २५ ।।

पंडाग्निपालने पुण्यं यद्दृष्टं ब्रह्मवादिभिः ।।

वदंतं कल्मषीयष्टिस्तं प्राप्नोति द्विजोत्तमम् ।। २६ ।।

वंशस्यानुग्रहं कृत्वा देव्याहृतिमथाब्रुवन् ।।

गृह्णीत शुक्रं भद्रस्य तव पुत्रो भविष्यति ।। २७ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

यदाग्निर्नष्टो देवानां केनाग्नित्वं तदा कृतम् ।।

भूयोऽपि केन कालेन अग्निरग्नित्वमाप्तवान् ।। २८ ।।

।। कृष्ण उवाच ।। ।।

शृणु राजन्प्रनष्टेऽग्नौ येनाग्नित्वं कदाचन ।।

यस्मिन्काले तिथी यस्या पुनरग्नित्वमाप्तवान् ।। २९ ।।

उतथ्याङ्गिरसोः पूर्वमासीद्व्यतिकरो महान् ।।

अहं विद्यातपोभ्यां वै तव ज्यायाञ्छ्रुतेन च ।।

उतथ्येनैवमुक्तस्तु अङ्गिराः प्राह तं मुनिम् ।।4.93.३०।।

गच्छावो ब्रह्मसदनं मरीचिप्रमुखैर्द्विजैः ।।

उपेतं चान्यमुनिभिर्ब्रह्मराजर्षिसत्तमैः ।।

उतथ्यः प्राह सद्ब्रह्मनृषींस्तान्स्तब्धमानसः ।। ३१ ।।

ज्यायान्वा कतमोस्माकमिति नः कथ्यतां स्फुटम् ।। ३२ ।।

अथोवाच मुनिर्ब्रह्मा तावुभौ कुद्धमानसौ ।।

आनयध्वं द्रुतं गत्वा विबुधान्भुवनेश्वरान् ।।३३।।

ततो विवादं पश्यामि भवतां तैः समेत्य च ।।

ततस्तौ सहितौ नत्वाऽऽनिन्यतुश्च ऋषींस्तदा ।।३४।।

लोकपालान्महेंद्रादीन्सयमान्वारुणानिलान्।।

साध्यान्मरुद्गणान्विष्वानृषीन्भृग्वग्निनारदान् ।। ।। ३५।।

गंधर्वान्वित्तरक्षोघ्नान्राक्षसान्दैत्यदानवान् ।।

नायातस्तत्र तिग्मांशुः सर्वे चान्ये समागताः ।। ३६ ।।

दृष्ट्वा तु विबुधान्सर्वान्ब्रह्मा प्रोवाच तानृषीन् ।।

आनयध्वमितः सूर्यं साम्ना दंडेन वा पुनः ।। ३७ ।।

एवमुक्तो गतस्तावदुतथ्यः सूर्यमंडलम् ।।

स गत्वा प्राह मार्तण्डं शीघ्रमेह्येव संविदम् ।। ३८ ।।

स उतथ्यमथोवाच कथं ब्रह्मन्व्रजाम्यहम् ।।

एवमुक्त्वा गतः सूर्यो भुवने मयि निर्गते ।। ३९ ।।

एवमुक्तो मुनिः प्रायात्सर्व देवसमागमम् ।।

आचचक्षे च यत्प्रोक्तं भास्वता तपनं प्रति ।। 4.93.४० ।।

उवाचाङ्गिरसं ब्रह्मा शीघ्रमेनं त्वमानय ।।

स तथोक्तो गतस्तत्र यत्रासौ तपते रविः ।। ४१ ।।

एह्येहि भगवन्सूर्य तप्यते भवतान्वहम् ।।

एवमुक्तो गतः सूर्यो यत्र देवाः समागताः ।। ४२ ।।

स्थित्वा मुहूर्तं प्रोवाच किं वा कार्यमुपस्थितम् ।।

पृच्छन्तमेव मार्तंर्डं ब्रह्मा प्रोवाच सादरम् ।। ४३ ।।

गच्छ शीघ्रं न दहते भुवनं यावदंगिराः ।।

लब्धप्रायं तु गोलोकं वर्तते कृष्णपिंगलम् ।। ४४ ।।

पाटलो हरितः शोणः श्वेतो वर्णः प्रणाशितः ।।

शाकद्वीपं कुशद्वीपं क्रौञ्चद्वीपं सपन्नगम् ।।

दग्धमङ्गिरसा सर्वं भूयोऽपि प्रदहिष्यति ।।४५।।

यावच्च दहते सर्वं भुवनं तपसांगिराः ।।

गच्छ तावदितः शीघ्रं स्वस्थाने तप भास्कर ।। ४६ ।।

एवमुक्तः स विभुना स्वस्थानमधिरूढवान् ।।

विसृष्टवानंगिरसं सकाशममृताशिनाम् ।। ४७ ।।

गत्वाङ्गिरा उवाचेदं गतः किं करवाण्यहम् ।।

देवा अंगिरसं प्राहुस्तपोराशिमकल्मषम् ।। ४८ ।।

संप्रशस्योचुरग्नित्वं कुरु तावन्महीतले ।।

पूर्वं यथाग्निः कृतवांस्तथा त्वमपि सत्तम ।। ४९ ।।

यावदग्निं प्रपश्यामः क्वासौ नष्टः क्व तिष्ठति ।।

एवमुक्तः स देवैस्तु अग्नित्वं कृतवांस्तदा ।। 4.93.५० ।।

देवैर्दृष्टो यथा ह्यग्निस्तत्ते सर्वं निवेदितम् ।।

देवकार्ये कृते तस्मिन्देवा वह्नि मथाब्रुवन् ।। ५१ ।।

अग्नेऽग्नित्वं कुरुष्व त्वमंगिरास्तु यथा पुरा ।।

एवमुक्तः सुरैर्वह्निश्चिन्तयामास दुःखितः ।। ५२ ।।

को मेऽपहृतं तेजः केनाग्नित्वं कृतं त्विह ।।

दृष्ट्वाथाग्निरङ्गिरसं तेजोराशिमकल्मषम् ।। ५३ ।।

उवाच मुञ्च मत्स्थानं वचस्तोषकरं शृणु ।।

अहं ते तनयश्चेष्टो भविष्ये प्रथमे शुभे ।। ५४ ।।

बृहस्पतीति नामा वै तथान्ये बहवः सुताः ।।

एवमुक्तो मुनिस्तुष्टो बहूंश्चाजनयत्सुतान् ।। ५५ ।।

वह्निं संजनयामास पुत्रान्पौत्रांस्तदांगिराः ।।

अवाप पुनरग्नित्वमग्निस्तस्यां तिथौ नृप ।। ५६ ।।

सर्वमेव चतुर्दश्यां संजातं हव्यवाहनम् ।।

हव्यवाहन देवानां भूतानां गुह्यचारितम् ।। ५७ ।।

ततोऽष्टपतिपत्वे च रुद्रेण प्रतिपादितम् ।।

पूजितेयं तिथिर्देवैर्दिविस्थैश्च नृपैरपि ।। ५८ ।।

पैलजाबालिमन्वाद्यैरन्यैश्च नहुषादिभिः ।।

विषशस्त्रहतानां च संग्रामेन्यत्र ते क्वचित् ।। ५९ ।।

अज्ञातावृषपापैश्च व्यालैर्ये व्याप्य हिंसिताः ।।

नदीप्रवाह पतितः समुद्रे पर्वतेऽध्वनि ।। 4.93.६० ।।

पतिताः पर्वतेभ्यश्च तोयाग्निदहने मृताः ।।

उदध्या पातिता ये च ये के चात्महनो जनाः ।।

तेषां शस्तं चतुर्दश्यां श्राद्धं स्वर्गसुखप्रदम् ।।६१ ।।

श्राद्धानि चैव दत्तानि दानानि सुलघून्यपि ।।

प्रसूनफलभोज्यानि उपतिष्ठंति तान्नरान् ।। ६२ ।।

एवं तिथिरियं राजन्नाग्नेयी प्रोच्यते जनैः ।।

रौद्रीं च केचिदित्याहू रुद्रोग्निः स च पठ्यते ।। ६३ ।।

यस्यां मनोरथं यंयं समुद्दिश्य ह्युपोषति ।।

ददाति तस्य तद्वह्निः साग्रे संवत्सरे गते ।। ६४ ।।

चतुर्दश्यां निराहारः समभ्यर्च्य त्रिलोचनम् ।।

पुष्पधूपादिनैवेद्यै रात्रौ जागरणान्नरः ।।

पञ्चगव्यं निशि प्राश्य स्वप्याद्भूमौ विमत्सरः ।। ६५ ।।

श्यामाकमथ वा भुक्त्वा तैलक्षारविवर्जितम् ।।

होमः कृष्णतिलैः कार्यः शतमष्टोत्तरं नृप ।। ।। ६६ ।।

अग्नये हव्यवाहनाय सोमायांगिरसे नमः ।।

ततः प्रभाते विमले स्नाप्य पंचामृतैः शिवम् ।। ६७ ।।

पूजयित्वा विधानेन होमं कृत्वा तथैव च ।।

उदीरयेन्मन्त्रमेतं कृत्वा शिरसि चांजलिम् ।। ६८ ।।

नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं नमः सूर्याग्निरूपिणे ।।

पुत्रान्यच्छ सुखं यच्छ मोक्षं यच्छ नमोऽस्तु ते ।। ६९ ।।

नीराजनं ततः कृत्वा पश्चाद्भुंजीत वाग्यतः ।।

एवं संवत्सरस्यांते कृत्वा सर्वं यथोदितम् ।। 4.93.७० ।।

सौवर्णं कारयेद्देवं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ।।

वृषस्कंधगतं सौम्यं सितवस्त्रयुगान्वितम् ।। ७१ ।।

चन्दनेनानुलिप्ताङ्गं सितमाल्योपशोभितम् ।।

स्थापयित्वा ताम्रपात्रे ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।।

सर्वकालिकमेतत्ते कथितं व्रतमुत्तमम् ।। ७२ ।।

संवत्सरं समाप्तं हि व्रतस्य तु यदा भवेत् ।।

काले गते बहुतिथे तीर्थस्य शरणं भवेत् ।।

मृतस्य देहो दिव्यस्थो दिव्यालंकारभूषितः ।।७३।।

दिव्यनारीगणवृतो विमानवरमास्थितः।।

देवदैवैः समः शंभोः क्रीडति त्रिपुरे चिरम् ।। ।। ७४ ।।

इह चागत्य कालांते जातः स च नृपो भवेत् ।।

दाता यज्वा धनी दक्षो ब्राह्मणो ब्राह्मणप्रियः ।। ७५ ।।

श्रीमान्वाग्मी कृती धीमान्पुत्रपौत्रसमन्वितः ।।

पत्नीगणसम्रायुक्तश्चिरं भद्राणि पश्यति ।। ७६।।

ये दुर्ल्लभा भुवि सुरोरगमानवानां कामा ह्यनुत्तमगुणेन युताः सदैव ।।

ताना प्नुवंति सितभूततिथौ सुरेशं संपूज्य सोमतिलकं विधिवन्मनुष्याः ।। ७७ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृ्ष्णयुधिष्ठिरसंवादे आग्नेयीचतुर्दशीव्रतवर्णनं नाम त्रिनवतितमोऽध्यायः ।। ९३ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

अनंतव्रतमस्त्यन्यत्सर्वपापहरं शिवम् ।।

सर्वकामप्रदं नृणां स्त्रीणां चैव युधिष्ठिर ।। १ ।।

शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां मासि भाद्रपदे शुभे ।।

तस्यानुष्ठानमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। २ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

कृष्ण कोऽयं त्वयाख्यातो ह्यनंत इति विश्रुतः ।।

किं शेषनाग आहोस्विदनंतस्तक्षकः स्मृतः ।। ३ ।।

परमात्माथ वानंत उताहो ब्रह्म उच्यते ।।

क एषोऽनंतसंज्ञो वै तथ्यं ब्रूहि केशव ।। ४ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

अनंत इत्यहं पार्थ मम नाम निबोधय ।।

आदित्यादिषु वारेषु यः काल उपपद्यते ।। ५ ।।

कलाकाष्ठामुहूर्तादि दिनरात्रिशरीरवान् ।।

पक्षमासर्तुवर्षादि युगकल्पव्यवस्थया ।। ६ ।।

योऽयं कालो मयाख्यातस्तव धर्मभृतां वर ।।

सोऽहं कालोऽवतीर्णोऽत्र भुवो भारावतारणात् ।। ७ ।।

दानवानां विनाशाय वसुदेवकुलोद्भवम् ।।

मां विद्ध्यनंतं पार्थ त्वं विष्णुं जिष्णुं हरं शिवम्।। ८ ।।

ब्रह्माणं भास्करं शेषं सर्वव्यापिनमीश्वरम् ।।

विश्वरूपं महात्मानं सृष्टिसंहारकारकम् ।। ९ ।।

प्रत्ययार्थं मयाख्यातं सोऽहं पार्थ न संशयः ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

अनन्तव्रतमाहात्म्यविधिं वद विदां वर ।। १० ।।

किं पुण्यं किं फलं चास्य ह्यनुष्ठानवतां नृणाम्।।

केन वादौ पुरा चीर्णं मर्त्ये केन प्रकाशितम् ।। ११ ।।

एवं समस्तं विस्तार्य ब्रूह्यनंतव्रतं हरे ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

आसीत्पुरा कृतयुगे सुमंतो नाम वै द्विजः ।।१२।।

वशिष्ठगोत्रे चोत्पन्नः सुरूपश्च भृगोः सुताम् ।।

दीक्षां नामोपयेमे तां वेदोक्तविधिना ततः ।।१३।।

तस्याः कालेन संजाता दुहितानंतलक्षणा ।।

शीला नाम सुशीला सा वर्धते पितृसद्मनि ।। १४ ।।

माता च तस्याः कालेन हरदाहेन पीडिता ।।

विननाश नदीतीरे मृता स्वर्गपुरं ययौ।।१५।।

सुमंतोपि ततोन्यां वै धर्मपुंसः सुतां पुनः ।।

उपयेमे विधानेन कर्कशां नाम नामतः।।१६।।

दुःशीलां कर्कशां चंडीं नित्यं कलहकारिणीम् ।।

सापि शीला पितुर्गेहे गृहार्चनरता विभो ।। १७ ।।

कुड्यस्तंभतुलाधारदेहलीतोरणादिषु ।।

चातुर्वर्णकरं वैश्यनीलपीतसितासितैः ।।१८।।

स्वस्तिकैः शंखपद्मैश्च अर्चयन्ती पुनःपुनः ।।

पित्रा दृष्टा सुमन्तेन स्त्रीचिह्ना यौवने स्थिता ।।१९।।

कस्मै देया मया शीला विचार्यैवं सुदुःखितः ।।

पिता ददौ मुनीन्द्राय कौंडिन्याय शुभे दिने ।। २० ।।

स्मृत्युक्तशास्त्रविधिना विवाहमकरोत्तदा ।।

निवर्त्योद्वाहिकं सर्वं प्रोक्तवान्कर्कशां द्विजः ।। २१ ।।

किञ्चिदायादिकं देयं जामातुः पारितोषिकम् ।।

तच्छ्रुत्वा कर्कशा क्रुद्धा प्रोद्धृत्य गृहमण्डपम्।।२२।।

कपाटे सुस्थिरं कृत्वा गम्यतामित्युवाच ह ।।

भोज्यावशिष्टचूर्णेन पाथेयं च चकार सा ।।२३।।

कौंडिन्योपि विवाह्यैनां पथि गच्छञ्छनैःशनैः।।

शीलां सुशीलामादाय नवोढां गोरथेन हि ।। २४ ।।

मध्याह्ने भोज्यवेलायां समुत्तीर्य सरित्तटे ।।

ददर्श शीला सा स्त्रीणां समूहं रक्तवाससाम्।। ।। २५ ।।

चतुर्दश्यामर्चयन्तं भक्त्या देवं पृथक्पृथक् ।।

उपगम्य शनैः शीला पप्रच्छ स्त्रीकदंबकम्।। २६ ।।

नार्यः किमेतन्मे ब्रूत किंनाम व्रतमीदृशम् ।।

ता ऊचुर्योषितः सर्वा अनन्तो नाम विश्रुतः ।। २७ ।।

साब्रवीदहमप्येवं करिष्ये व्रतमुत्तमम् ।।

विधानं कीदृशं तत्र किं दानं कस्य पूजनम् ।। २८ ।।

।। स्त्रिय ऊचुः ।। ।।

शीले पक्वान्नप्रस्थस्य पुन्नाम्नः सुकृतस्य तु ।।

अर्द्धं विप्राय दातव्यमर्द्धमात्मनि भोजनम् ।। २९ ।।

कर्तव्यं तु सरित्तीरे कथां श्रुत्वा हरेरिमाम् ।।

अनंतानंतमभ्यर्च्य मंडले गंधदीपकैः ।। ३० ।।

धूपैः पुष्पैः सनैवेद्यैः पीतालक्तैश्चतुःशतैः ।।

तस्याग्रतो दृढं सूत्रं कुंकुमाक्तं सुदोरकम् ।। ३१ ।।

चतुर्दशग्रंथियुतं वामे स्त्री दक्षिणे पुमान् ।।

मंत्रेणानेन राजेन्द्र यावद्वर्षं समाप्यते ।। ३२ ।।

अनंत संसारमहासमुद्रे मग्नान्समभ्युद्धर वासुदेव ।।

अनंतरूपे विनियोजितात्मा ह्यनंतरूपाय नमोनमस्ते ।। ३३ ।।

अनेन दोरकं बद्ध्वा भोक्तव्यं स्वस्थमानसैः ।।

ध्यात्वा नारायणं देवमनंतं विश्वरूपिणम् ।। ३४ ।।

भुक्त्वा चांते व्रजेद्वेश्म हीदं प्रोक्तं व्रतं तव ।।

सापि श्रुत्वा व्रतं चक्रे शीला बद्ध्वा सुदोरकम् ।। ३५ ।।

भर्ता तस्याः समागत्य तां ददर्श महाधनाम् ।।

पाथेयशेषं विप्राय दत्त्वा भुक्त्वा तथैव च ।। ३६ ।।

पुनर्जगाम सा हृष्टा गोरथेन स्वमाश्रमम् ।।

भर्त्रा सहैव शनकैः प्रत्यक्षं तत्क्षणादभूत् ।।

तेनानंतप्रभावेण शुभगोधनसंकुलः ।। ३७ ।।

गृहाश्रमः श्रिया युक्तो धनधान्यसमायुतः ।।

आकुलो व्याकुलो रम्यः सर्वत्रातिथिपूजनः ।। ३८ ।।

सापि माणिक्यकाञ्चीभिर्मुक्ताहारविभूषिता ।।

दिव्यांगवस्त्रसंछन्ना सावित्रीप्रतिमाभवत् ।। ३९ ।।

कदाचिदुपविष्टेन दृष्टं बद्धं सुदोरकम् ।।

शीलाया हस्तमूले तु साक्षेपं त्रोटितं रुषा ।। ४० ।।

तेन कर्मविपाकेण तस्य सा श्रीः क्षयं गता ।।

गोधनं तस्करैर्नीतं गृहं चाग्निविदाहितम् ।। ४१ ।।

यद्यदेवागतं गेहे तत्र तत्रैव नश्यति ।।

स्वजनैः कलहो मित्रैर्वचनं न जनैस्तथा ।। ४२ ।।

अनंताक्षेपदोषेण दारिद्र्यं पतितं गृहे ।।

न कश्चिद्वदते लोकस्तेन सार्द्धं युधिष्ठिर ।। ४३ ।।

ततो जगाम कौंडिन्यो निर्वेदाद्वनगह्वरम् ।।

मनसा ध्यायतेनंतं कदा द्रक्ष्यामि केशवम् ।। ४४ ।।

व्रतं निरशनं गृह्य ब्रह्मचर्यं जपन्हरिम् ।।

विह्वलः प्रययौ पार्थ अरण्यं जनवर्जितम्।।४५।।

तत्रापश्यन्महावृक्षं फलितं पुष्पितं तथा ।।

तमपृच्छत्त्वयानंतः कच्चिदृष्टो महाद्रुम ।।

तद्ब्रूहि सोप्युवाचेदं नानंतं वेद्म्यहं द्विज ।। ४६ ।।

एवं निरीक्षितस्तेन गां ददर्श सवत्सकाम् ।।

तृणमध्ये प्रधावन्तीमितश्चेतश्च पांडव ।।४७।।

सोब्रवीद्धेनुके ब्रूहि यद्यनंतस्त्वयेक्षितः ।।

गौरुवाचाथ कौंडिन्य नानंतं वेद्म्यहं विभो ।। ४८ ।।

ततो जगामाथ वने गोवृषं शाद्वले स्थितम् ।।

दृष्ट्वा पप्रच्छ गोस्वामिन्ननंतो लक्षितस्त्वया ।। ४९ ।।

गोवृषस्तमुवाचाथ नानन्तो वीक्षितो मया ।।

ततो व्रजन्ददर्शाग्रे रम्यं पुष्करिणीद्वयम् ।। ५० ।।

अन्योन्यजलकल्लोलवीचिभिः परिशोभितम् ।।

छन्नं कुमुदकह्लारैः कुमुदोत्पलमंडितम् ।। ५१ ।।

सेवितं भ्रमरैर्हंसैश्चक्रैः कारंडवैर्बकैः ।।

ते अपृच्छं द्विजोनन्तो भवद्भ्यां नोपलक्षितः ।। ५२ ।।

ऊचतुः पुष्करिण्यौ तं नानंतं विद्वहे द्विज ।।

ततो ब्रह्मन्ददर्शाग्रे गर्दभं कुञ्जरं तथा ।। ५३ ।।

तावप्युक्तौ सुमंतेन तस्यापि विनिवेदितम् ।।

नावाभ्यां वीक्षितोनंतस्तच्छ्रुत्वा निषसाद ह ।। ५४ ।।

तस्मिन्क्षणे मुनिवरे कौंडिन्ये ब्राह्मणोत्तमे ।।

कृपयानंतदेवोपि प्रत्यक्षः समजायत ।। ।। ५५ ।।

वृद्धब्राह्मणरूपेण इत एहीत्युवाच तम् ।।

प्रवेशयित्वा स्वगृहं गृहीत्वा दक्षिणे करे ।। ५६ ।।

तां पुरीं दर्शयामास दिव्यनारीनरैर्युताम् ।।

तस्यां निविष्टमात्मानं वरसिंहासने नृप ।। ५७ ।।

पार्श्वस्थशंखचक्रासिगदागरुडशोभितम् ।।

दर्शयामास विप्राय पूर्वोक्तं विश्वरूपिणम्।। ५८ ।।

विभूतिभेदैश्चानन्तमनन्तं परमेश्वरम् ।।

तं दृष्ट्वा तु द्विजोनन्तमुवाच परया मुदा ।। ५९ ।।

पापोहं पापकर्माहं पापात्मा पापसम्भवः ।।

पाहि मां पुण्डरीकाक्ष सर्वपापहरो भव ।।६०।।

अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् ।।

चूतवृक्षो वृषः कस्तु का गौः पुष्करिणीद्वयम् ।।

गर्दभं कुञ्जरं चैव देव मे ब्रूहि तत्त्वतः ।। ६१ ।।

।। अनंत उवाच ।। ।।

चूतवृक्षो हि विप्रोसौ विद्वान्यो वेदगर्वितः ।।

विद्यादानं नोपकुर्वञ्छिष्येभ्यस्तरुतां गतः ।। ६२ ।।

सा गौर्वसुन्धरा दृष्टा निष्फला या त्वयेक्षिता ।।

स हर्षो वृषभो दृष्टो लाभार्थं यस्त्वया वृतः ।। ६३ ।।

धर्माधर्मव्यवस्थानं तच्च पुष्करिणीद्वयम् ।।

खरः क्रोधस्त्वया दृष्टः कुंजरो धर्मदूषकः ।।

ब्राह्मणोसावनंतोहं गुहासंसारगह्वरे ।। ६४ ।।

इत्युक्तं ते मया सर्वं विप्र गच्छ पुनर्गृहम् ।। ६५ ।।

चरानंतव्रतं तत्त्वं नव वर्षाणि पंच च ।।

ततस्तुष्टः प्रदास्यामि नक्षत्रस्थानमुत्तमम् ।। ६६ ।।

भुक्त्वा च विपुलान्भोगान्सर्वान्कामान्यथेप्सितान् ।।

पुत्रपौत्रैः परिवृतस्ततो मोक्षमवाप्स्यसि।।६७।।

इति दत्त्वा वरं देवस्तत्रैवांतर्हितोऽभवत्।।

कौंडिन्योप्यागतो गेहं चचारानंतसद्व्रतम् ।। ६८ ।।

शीलया सह धर्मात्मा भुक्त्वा भोगान्मनोरमान्।।

अंते जगाम च स्वर्गं नक्षत्रं च पुनर्वसुम् ।।

कल्पस्थानी च संभूतो दृश्यतेद्यापि स ज्वलन्। ।।

अनंतव्रतधर्मेण सम्यक्चीणेंन कौरव ।। ७० ।।

एतत्ते कथितं पार्थ व्रतानामुत्तमं व्रतम् ।।

यत्कृत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ।। ७१ ।।

ये च शृण्वंति सततं वाच्यमानं नरोत्तम ।।

ते सर्वे पापनिर्मुक्ता यास्यंति परमां गतिम् ।। ७२ ।।

संसारसागरगुहां सुसुखं विहर्तुं वांछंति ये कुरुकुलोद्भव शुद्धसत्त्वाः ।।

संपूज्य ते त्रिभुवनेशमनंतदेवं बध्नंति दक्षिणकरे वरदोरकं मे ।। ७३ ।।

इति श्रीभविष्ये महाऽपुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादेऽअनंतचतुर्दशीव्रतवर्णनं नाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः ।। ९४ ।। छ ।।

शब्दकल्पद्रुम ---

अरण्यवासमुषितो युधिष्ठिरनृपो वशी ।

प्राप्तस्त्रैलोक्यनाथेन कृष्णेन परमात्मना ।।

कथोपकथनं जातं तयोस्तत्र प्रियाप्रियं ।

विशेषेण च गोविन्दं पप्रच्छ च युधिष्ठिरः ।।

युधिष्ठिर उवाच ।

केन व्रतेन देवेश वाञ्छितं प्राप्यते फलं ।

निष्पापाः सकला लोकाः भवन्ति जन्मजन्मनि ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।

अस्ति व्रतमनन्ताख्यं यत्कृतं सुरसद्मनि ।

इन्द्राद्यैर्लोकपालैश्च तन्म कथयतः शृणु ।

शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां मासि भाद्रपदे तथा ।

तस्यानुष्ठानमात्रेण सर्व्वपापं प्रणश्यति ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।

कृष्ण कोऽयं त्वयाख्यातो योऽनन्त इति संज्ञितः

कोऽयं शेषश्च नागश्च अनन्तस्तक्षकः स्मृतः ।।

परमञ्चोत्तमं वापि उताहो ब्रह्म उच्यते ।

क एषोऽनन्तसंज्ञो वै तन्मे ब्रूहि जनार्द्दन ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।

अनन्त इत्यहं पार्थ मम रूपं निबोध तत् ।

आदित्यगतिरूपेश यः काल उपपद्यते ।।

कलाकाष्ठामुहूर्त्तादि दिनरात्रिव्यवस्थया ।

पक्षो मास ऋतुर्व्वर्षं युगकल्पव्यवस्थया ।।

सोऽहं कालोऽवतीर्णोऽस्मि भुवो भारावतारणात् ।

दानवानां विनाशाय वसुदेवतनूद्भवं ।!

अनन्तं विद्धि मां पार्थ कृष्णं विष्णुं हरिं शिवं

ब्रह्माणं भास्करं शेषं सर्व्वव्यापिनमीश्वरं ।

प्रत्ययार्थं मया पार्थ विश्वरूपं निबोथ तत् ।

पूर्वमेव महाबाहो योगिध्येयमनुत्तमं ।। ।।

युधिष्ठिर उवाच ।

अनन्तव्रतमाहात्म्यं विधिं विधिविदां वर ।

किं पुण्यं किं फलं तस्य अनुष्ठानञ्च तस्य किं ।।

केन वा तत्कृतं पूर्व्वं लोके केन प्रकाशितं ।

तत्सर्व्वं बहु' विस्तार्य्य ब्रूहि नारायण प्रभो ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।

आसीत्पुरा कृतयुगे सुमन्तुर्नाम वै द्विजः ।

वशिष्ठगोत्रजो विद्वान् शीलवान् विजितेन्द्रियः ।।

पत्नी तस्याभवद्दीक्षा सती सत्यव्रते स्थिता ।

चारित्रशीलसम्पन्ना सुरूपा भृगुवंशजा ।।

तस्याः कालेन संजाता दुहिता सर्व्वलक्षणा ।

शीला नाम्ना सुशीला सा वर्द्धते पितृवेश्मनि ।।

माता तस्यास्तु कालेन ज्वरदाहप्रपीडिता ।

समागत्य नदीतोये मृता स्वर्गपुरं ययौ ।।

कृतं सुमन्तुना तस्याः कर्म्म यत् पारलौकिकं ।

ततः सुमन्तुः संत्यज्य दुःखं शोकं क्रमात् पुनः

नापत्नीको गृही धर्म्मं कर्त्तुमर्हति वै क्वचित् ।

इति सञ्चिन्त्य मनसा विवाहोत्सुकमानसः ।।

देवलस्य मुनेः कन्यां कर्कशां परिणीतवान् ।

सा कर्कशातिदुःशीला सदा निष्ठुरभाषिणी ।।

कोपना प्रतिकूला च निर्लज्जा कलहप्रिया ।

अदक्षा गृहृकृत्येषु दक्षा भोजनकर्म्मणि ।।

कलहेन तु सन्तुष्टा रुष्टा बन्धुजनान् प्रति ।

सा तु शीला पितुर्गेहे वर्द्धिता च दिने दिने ।।

करोति सखिभिः सार्द्धं शिशुक्रीडामनुत्तमां ।

गृहान्तरस्थलद्वारदेहलीतोरणादिषु ।

चतुरङ्गकवर्णैश्च रक्तपीतसितासितैः ।

स्वस्तिकं पद्मशङ्खौ च मण्डयन्ती पुनः पुनः ।।

कुर्व्वन्ती प्रत्यहं बाला देवतातिथिपूजनं ।

गृहकृत्ये सदा दक्षा पितुरत्यन्तवल्लभा ।।

कालेन कियता विप्रस्तां दृष्ट्वा यौवनोद्गतां ।

कस्मै देया मया कन्या इति चिन्तान्वितोऽभवत्।।

ततो देववशात्तत्र कौण्डिन्यः समुपागतः ।

मुनिश्रेष्ठो महाभागः कुलीनो धर्मतत्परः ।।

मनसा चिन्तयामास सुमन्तुः सुतपाः सुधीः ।

अस्मै भाग्यवशाच्छीला प्रतिपाद्या प्रयत्नतः ।।

इति कृत्वा मतिं विप्रो ददौ कन्यां शुभे दिने ।

कन्यामलङ्कृतां साध्वीं शीलां चन्द्रनिभाननां ।।

गृह्योक्तवेदविधिना विवाहमकरोत्तदा ।

ततो होमादिकं कर्म्म समाप्य समये मुनिः ।।

सुमन्तुः कर्कशां प्राह जामात्रे देहि दक्षिणां

सफलं कुरु मे दानं प्रिये मुनिकुलोद्भवे ।

दक्षिणारहितं कर्म्म निष्फलं जायते यतः ।

सा तु तद्वचनं श्रुत्वा कर्कशा कुपिताभवत् ।

सुमन्तुं भर्त्सयामास कर्कशैर्व्वचनैः पतिं ।

अलङ्कारं समानीय स्वकीयञ्चापि बन्धनं ।।

निक्षिप्य निभृते स्थाने कर्कशान्यगृहं ययौ ।

सुमन्तुश्चातिदीनात्मा लज्जितश्चाभवत्तदा ।।

यत्किञ्चिदर्थयोग्यञ्च द्रव्यमानीय यौतुकं ।

जामात्रे प्रददौ विप्रः परिचार्य्य पुनः पुनः ।।

ततो विवाहं निर्व्वर्त्य कौण्डिन्योऽपि निजाश्रमं ।

गोयाने तां समारोप्य शीलामादाय वै ययौ

ततः सा पथि गच्छन्ती शीला चन्द्रनिभानना

मध्याह्ने भोज्यवेलायां समुत्तीर्य्य सरित्तटे ।।

ददर्श शीला नारीणां समूहं व्रतचारिणां ।

पुंसां वृन्दञ्च तत्रेव रक्तपीताम्बरासनं ।।

चतुर्द्दश्यामर्चयन्तं भक्त्यानन्तं पृथक् पृथक् ।

दृष्ट्वा समूहं नारीणां सती पप्रच्छ सादरं ।।

विनयावनता साध्वी प्रणिपत्य सुरेश्वरं ।

किमिदं क्रियते कार्य्यं भवतीभिस्तदुच्यतां ।।

स्त्रिय ऊचुः ।

भाद्रे मासि सिते पक्षे उत्थिते वासवध्वजे ।

आराधिते महेन्द्रे च ध्वजाकारासु यष्टिषु ।।

नत्वा सरसि यः स्नात्वा अनन्तार्च्चनमारभेत् ।

कृत्वा दर्भमयं देवं वारिवाजसमन्वितं ।।

अनन्तं देवदेवेशं चतुर्ब्बाहुं किरीटिनं ।

अतसीपुष्पसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणं ।।

शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गं विविधायुधधारिणं ।

एह्येहि भगवन् कृष्ण तव यज्ञः प्रवर्त्तते ।।

वारिधान्यां तथानन्तं भगवन्तं नियोजयेत् ।

मण्डले पुष्पनेवेद्यं धूपवस्त्रानुलेपनं ।।

दत्त्वा च पूजयेद्भक्त्या अनन्तं विश्वरूपिणं ।

पिष्टकार्थं व्रीहिचूर्णं यवगोधूमयोश्च वा ।।

एतेषां प्राप्यते यत्तु तद्ग्राह्यं प्रस्थसंज्ञितं ।

अर्द्धं विप्राय दातव्यमर्द्धमात्मनि योजयेत् ।।

पूजयित्वा तथा देवं गन्धपुष्पैर्यथाक्रमं ।

श्रुत्वा कथां ततस्तस्य कुङ्कमाक्तं सुडोरकं ।।

चतुर्दशग्रन्थियुक्तं नारी वामकरे न्यसेत् ।

पुमांस्तु दक्षिणे बाहौ तदानन्तं प्रपूजयेत् ।।

निर्व्वर्त्त्य पूजां देवस्य पूपं भुक्त्वा यथासुखं ।

विसृज्य दक्षिणां दत्त्वा प्रणम्य च यथासुखं ।।

शीला श्रुत्वा वचस्तासां यथा ताभिरुदाहृतं ।

व्रतं चकार सा बाहौ वद्धा डोरकमुत्तमं ।

पूपप्रस्थञ्च सा कृत्वा भुक्त्वा चैव तथैव च ।

पुनर्जगाम तेनैव गोरथेन समन्विता ।।

तेनानन्तप्रसादेन गृहं गोधनसङ्कुलं ।

तदाश्रमं श्रिया युक्तं धनधान्यसमन्वितं ।।

विविधातिथिसम्पूर्णं नानारत्नैर्विभूषितं ।

वराश्वमत्तमातङ्गमहिषैर्गोधनान्वितं ।।

शीला च मणिकाञ्चीभिर्मुक्ताभरणभूषिता ।

दिव्याङ्गी शीलसम्पन्ना सावित्रीप्रतिमा यथा ।।

कदाचिदुपविष्टा सा वह्निकुण्डं समागता ।

कौण्डिन्योऽपि विशेद्रोषात् दृष्ट्वा डोरमनन्तकं ।

शीलायाः करमूले च बद्धमेव प्रयत्नतः ।

पप्रच्छ क्रोधवचसा भृकुटीकुटिलं मुखं ।।

किमिदं डोरकं हस्ते बद्ध्वा भार्य्येऽत्र तिष्ठसि ।

प्रमेयः कस्य देवस्य दुर्ब्बुद्धे ब्रूहि सत्वरं ।५।।

शीलोवाच ।

अनन्तं देवदेवस्य प्रमेयं डोरकं शुभं ।

करे बद्धं विधानेन शृणु मे वचनं प्रभो ।।

प्रसादाद् यस्य देवस्य भुङ्क्ते सुविपुलं धनं ।

न जानासि कथं नाथ तदेवं जगदीश्वरं ।।

शीलावाक्यं ततः श्रुत्वा कौण्डिन्यः कुपितोऽभवत् ।

कोऽसावनन्तसंज्ञो वै न श्रुतोऽपि वरानने ।

इत्युत्वाकृष्य कुपितो भुजाड्डोरमनन्तकं ।

क्षिप्तं ज्वालाकुले वह्नौ निर्भर्त्स्य बहुधा प्रियां ।।

ततः सा संभ्रमात् शीला हाहा कृत्वा प्रधाविता

वह्नेः सूत्रं समादाय क्षीरमध्ये ततोऽक्षिपत् ।।

ततस्तया करे वामे पुनर्बद्धं सुडोरकं ।

अनन्ताक्षेपदोषेण दारिद्र्यं पतितं गृहे ।।

न कैश्चित् वर्ण्यते लोकैः सोऽपि विप्रो युधिष्ठिर ।

गात्रे मलिनता प्राप्ता चक्षुर्निद्रां तथैव च ।।

शून्यानि गृहरूपाणि दग्धानि वह्निना क्वचित् ।

निरीक्ष्य स्वपुरं विप्रश्चिन्तयामास चेतसा ।।

अथ शीला विवर्णा सा दुःखिता पतिदोषतः।

विचचार पुरीं सर्व्वां शून्यागारसमन्वितां ।।

अथ कौण्डिन्यविप्रस्य संजाता बुद्धिरुत्तमा ।

ममापि दुष्कृतं कर्म्म कृतं वा मे विगर्हितं ।।

अनन्ताक्षेपदोषेण ममापि गतिरीदृशी ।

अनन्तं यत्र पश्यामि तत्र यास्यामि दुर्मतिः ।।

ततो जगाम कौण्डिन्यो वनं व्याघ्रादिसङ्कुलं ।

व्रतस्यान्वेषणं कर्त्तुं पादौ द्रष्टुं तथा हरेः ।।

विह्वलः स ययौ मार्गे जनजन्तुविवर्ज्जिते ।

तत्रापश्यच्च तं वृक्षं फलपुष्पसमन्वितं ।।

वर्जितं पक्षिसङ्घातैः कीटैश्चैव विशेषतः ।

तमपृच्छत् त्वयानन्तः क्वचिद्दृष्टो महाद्रुम ।।

स चोवाच महावृक्षो नानन्तं वेद्मि भो द्विज

ततो गच्छन् ददर्शाग्रे तृणमध्ये सवत्सिकां ।।

तृणमध्ये प्रधावन्तो न खादति न जिघ्रति ।

हे महाधेनुके ब्रूहि किमनन्तस्त्वयेक्षितः ।।

सवत्सा तमुवाचाथ नानन्तं वेद्मि हे द्विज ।

ततो गच्छन् ददर्शाग्रे वृषश्रेष्ठं वने स्थितं ।।

तमपृच्छदयं विप्रः अनन्तो वीक्षितस्त्वया ।

वृषभस्तमुवाचेदं विषण्णं ब्राह्मणं प्रति ।।

यद्यनन्तमहं जाने तदा मे गतिरीदृशी ।

ततो व्रजन् ददर्शाग्रे गर्दभं कुञ्जरं तथा ।।

नानामायाप्रचरन्तं मदगर्ज्जनदर्पितं ।

स तं दृष्ट्वा द्विजोऽपृच्छदनन्तं दृष्टवान् किमु ।

प्रत्युत्तरमुवाचेदं नानन्तं वेद्मि हे द्विज ।

ततो व्रजन् ददर्शाग्रे रम्यं पुष्करिणीद्वयं ।।

अन्योन्यजलसंघातैर्व्वीचिभिरुपशोभितं ।

शुभैः कुमुदकह्लारैः कमलोत्पलशोभितं ।

भ्रमरैश्चक्रवाकैश्च हंसकारण्डवैर्युतं ।

तमपृच्छत् द्विजोऽनन्तो भवतीभ्यञ्च लक्षितः ।।

पुष्करिण्यावूचतुस्तं न जानीवो हरिं क्वचित् ।

निपपात ततो विप्रो हाहा कृत्वा रुदन् भुवि ।।

किं करोमि क्व गच्छामि कथं पश्यामि तं विभुं ।

ततः कृपालु हृदयो देवेशो देवपूजितः ।।

तत्क्षणाद्भगवान् विष्णुर्द्विजप्रत्यक्षमागतः ।

वृद्धब्राह्मणरूपेण प्रोवाच वचनं द्विजं ।।

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ विप्रेन्द्र त्यज दुःखं सुखी भव ।

अनन्तं दर्शयिष्यामि कृष्णं विष्णुं हरिं शिवं ।।

ब्राह्मणं तं समादाय पातालवर्त्मना पुरीं ।

तां पुरीं दर्शयामास ततश्चान्तर्दधे द्विजः ।

स तां ददर्श कौण्डिन्यः पुरीं त्रैलोक्यदुर्ल्लभां

दिव्यनारीनरैर्युक्तां मणिरत्नविभूषितां ।।

सुवर्णरचितां सर्व्वां वेष्टितां तक्षकादिभिः ।

तत्रापश्यत् स कौण्डिन्यो देवदेवमनन्तकं ।।

विश्वरूपं जगन्नाथं चतुर्ब्बाहुं किरीटिनं ।

शङ्खचक्रगदापद्मधारिणं गरुडध्वजं ।।

दक्षिणे विलसल्लक्ष्मीं वामे क्रीडत्सरस्वतीं ।

सप्तफणासमायुक्तं दिव्यसिंहासनेस्थितं ।

एवं रूपं जगन्नाथं दृष्ट्वा भक्त्या स्तुतिः कृता ।

जगाम भूमौ शिरसा अनन्तस्य समीपतः ।।

नमोऽस्त्वनन्ताय सहस्रमूर्त्तये सहस्रपादाक्षिशिरोरुबाहवे ।

सहस्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्रकोटीयुगधारिणे नमः ।।

अज्ञानेन मया देव यत् कृतं पापकर्मणा ।

तत्सर्व्वं कृपया शंस क्षमस्व मधुसूदन ।। ।।

अथ कौण्डिन्यविप्रस्य स्तुतिं श्रुत्वा जनार्द्दनः ।

प्रसन्नो भगवान्देवश्चानन्तोऽनन्तरूपधृक् ।।

कथं मे प्रियमाख्यातमिहागच्छेति भूसुर ।।७ ।।

अनन्त उवाच ।

तुष्टोऽहं ब्राह्मणश्रेष्ठ भक्त्या तव विशेषतः ।

वरं गृहाण विप्रेन्द्र तुष्टोऽस्मि त्यज विस्मयं ।।

। कौण्डिन्य उवाच ।

स्वकर्म्मफलभोगेन यां यां योनिं व्रजाम्यहं ।

तस्यां तस्यां हृषीकेश हरिभक्तिर्दृढास्तु मे ।।

अतिप्रमादान्मोहाद्वा यन्मया दुष्कृतं कृतं ।

तदागः क्षम्यतां नाथ प्रणमामि पुनः पुनः ।।

श्रुत्वानन्तस्तु तद्वाक्यं ददौ तस्मै वरत्रयं ।

दारिद्रनाशनं धर्म्मं विष्णुलोकं तथाक्षयं ।०।।

कौण्डिन्य उवाच ।

पूर्णो मनोरथो देव मम चाद्य विशेषतः ।

किचित् पृच्छामि देवेश तन्मे ब्रूहि जगत्पते ।।

कश्चूतः को वृषः का गौः किन्तत् पुष्करिणीद्वयं ।

कः खरः कुञ्जरः को वा को वा वृद्धद्विजोत्तमः ।

कृपया कथयस्वाद्य पथि दृष्टो मया विभो ।

श्रीअनन्त उवाच ।

यश्चाम्रवृक्षो दृष्टो हि विप्रो विद्यासु गर्व्वितः ।

उपस्थिताय शिष्याय विद्यां यस्मान्न दत्तवान् ।

तेन कर्म्मविपाकेन वृक्षत्वं प्राप्य तिष्ठति ।

वृषभो यस्त्वया दृष्टो लोभकर्म्मकृतः पुरा ।।

दत्तं पर्य्युषितं द्रव्यं स्वादु भुक्तं स्वयं यतः ।

वृषभत्वं समासाद्य ततस्तिष्ठति निर्ज्जने ।।

विप्राय वसुधां दत्त्वा निष्फलां शस्यवर्ज्जितां ।

तेनासौ गोत्वमासाद्य तृणमध्ये प्रधावति ।।

धर्म्माधर्म्मौ विजानीयाद्यत्तत् पुष्करिणीद्वयं ।

गर्दभोऽज्ञानसम्पन्नः कुञ्जरो मदगर्वितः ।।

ब्राह्मणोऽसावनन्तोऽहं यस्त्वया दर्शितो मुने ।

एतत्ते कथितं सर्व्वं गच्छ विप्र निजाश्रमं ।।

पुनः समृद्धिस्ते विप्र भविष्यति न संशयः ।

भुक्त्वा भोगांश्च विपुलान् संप्राप्स्यसि महत् पदं ।।

इति दत्त्वा वरं तस्मै तत्रैवान्तरधीयत ।

कौण्डिन्योऽयि गृहं गत्वा करोति व्रतमुत्तमं ।।

अनन्ताख्यं महापुण्यं वर्षाणाञ्च चतुर्दशं ।

शीलया सह धर्म्मात्मा सुखं भुक्त्वा मनोरथान् ।।

विष्णुरोकं समासाद्य रराज शीलया सह ।

अनन्ताख्यव्रतेनेह समाप्तेनैव पार्थिव ।।

सर्व्वपापविनिर्म्मुक्ता यास्यन्ति परमां गतिं ।

एवमेव हि नियमात् स्त्रियोऽनन्तव्रतान्नृप ।।

पु्त्रपौत्रधनैर्युक्ता भुक्त्वा भोगान् मनोरथान् ।

विष्णुलोकमाप्नुवन्ति यावच्चन्द्रदिवाकरौ ।।

इति भविष्यपुराणे अनन्तव्रतं समाप्तं ।

श्रवणिकाव्रतम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

लोके प्रसिद्धाः श्रूयंते श्रावण्यो नाम देवताः ।।

एताः काः किं च कुर्वंति धर्मं चासां ब्रवीहि मे ।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

विद्यंते देवताः पुण्याः श्रावण्यो नाम पांडव ।।

ब्रह्मणा प्रथमं सृष्टा नियोगश्च जने कृतः ।। २ ।।

यो यद्वदति लोकेस्मिञ्छुभं वाप्यथ वाऽशुभम् ।।

श्रावयंति हि तच्छीघ्रं ब्राह्मण्यः कर्मगोचरम् ।।३।।

जातास्त्रिलोके पूज्यास्तु नियमेन प्रजापते ।।

दूराच्छ्रवणविज्ञानं दूराद्दर्शनगोचरम् ।।४।।

तासामस्तीह सा शक्तिरचिन्त्या तर्कहेतुभिः ।।

नरैस्तुष्टैश्च यत्प्रोक्तं कार्याकार्यस्य कारणात् ।।५।।

तच्छृण्वंति यतः पार्थ नैका श्रावणिका मताः ।।

यथा देवा यथा दैत्या यथा विद्याधरा नराः।।६।।

यथा हि सिद्धगंधर्वा नागाः किंपुरुषाः खगाः।।

राक्षसाश्च पिशाचाश्च देवानामष्टयोनयः।।

तथैताः पुण्यनामानो वंद्याः श्रावणिकाः स्मृताः।।७।।

ता समुद्दिश्य कर्तव्यस्तं नारीनरैरिह ।।

किं तु तासां महोग्रं तु व्रतं संयमनं तदा ।।८।।

आघ्राय धूपं पक्वान्नं जलं चागन्ध मेव च ।।

दातव्या पुनरन्यासां नारीणां भोज्यपारणा ।।९।।

अदत्त्वा यदि मृत्युः स्यादंतरालेपि पांडव ।।

तदा लग्नग्रहैर्ग्रस्ता लग्ना ह्युपरिकारटम् ।।

सफेनिलैर्मुखै रौद्रैर्भ्रियंते नीचदुःखिताः ।। 4.95.१० ।।

श्रूयंते हि पुरा पार्थ पृथिव्यां नहुषो नृपः ।।

तस्य भार्या महादेवी जयश्रीर्नाम भारत ।। ११ ।।

प्रत्यक्षरूपसंपन्ना दर्शनीयतरा शुभा ।।

पीवरोरुस्तना श्यामा मृदुकुञ्चितमूर्द्धजा ।। १२ ।।

शब्दगद्गदसंभाषा मत्तमातंगगामिनी ।।

यथारूपा तथा शीला सती चेष्टा महीतले ।। १३ ।।

सा कदाचिद्गता स्नातुं गंगायां चाश्रमे मुनेः ।।

वशिष्ठस्य ददर्शाथ सतीं भार्यामरुंधतीम् ।। १४ ।।

भोजयंती मुनीनां तु पत्नीर्नानान्नभोजनैः ।।

तया च प्रणिपत्याथ पृष्टा देव्या महासती ।। १५ ।।

पूज्यं भगवति ब्रूहि किमेतद्व्रतमुच्यते ।। १६ ।। ।।

।। अरुन्धत्युवाच ।। ।।

जयश्रिये शृणुष्व त्वं नाम्ना श्रावणिकाव्रतम्।।

एतद्भर्त्रा समाख्यातं वशिष्ठेन महर्षिणा।।१७।।

गूढं बह्मर्षिसर्वस्वं सुपतिव्रतकं शुभम् ।।

गच्छ वा तिष्ठ वा राज्ञि तवातिध्यं करोम्यहम्।।१८।।

एवमुक्ता जयश्रीस्तु भोज्ये तस्मिन्यदृच्छया ।।

बुभुजे सापि तत्रैव अरुंधत्या कृता दरा ।। १९ ।।

भुक्त्वाचम्य जगामाथ स्वपुरं परमेश्वरम् ।।

कालेन विस्मृतं तस्यास्तद्व्रतं तस्य भोजनम् ।। 4.95.२० ।।

ततस्तु समये पूर्णे म्रियमाणा महासती ।।

जयश्रीर्घर्घरं गंतुं कुर्वाणा कंठगद्गदम् ।। २१ ।।

फेनं लालाविलाद्वक्त्रादुद्गिरंती मुहुर्मुहुः ।।

स्थिता पंचदशाहानि बीभत्सा दारुणानना ।। २२ ।।

ततः षोडशके प्राप्ते दिने स्वयमरुंधती ।।

प्रविश्याभ्यंतरं पूर्णं तां राज्ञीमवलोक्य च ।।

नहुषाय समाचख्यौ यदुक्तं श्रावणी व्रते ।। २३ ।।

तच्छुत्वा नहुषो राजा द्रुतं भोज्यं प्रचक्रमे ।।

यथोक्तं तदरुंधत्या यच्च यावदभीप्सितम् ।। २४ ।।

दत्वा च करकानष्टौ तामुद्दिश्य जयश्रियम् ।।

क्षणाज्जगाम पञ्चत्वं करकाणां प्रदानतः ।। २५ ।।

जगाम शक्रलोकं सा विमानेनार्कवर्चसा ।।

दोधूयमाना चमरैः स्तूयमाना सुरा सुरैः ।। २६ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

मार्गशीर्षादिमासेषु द्वादशस्वपि पांडव ।।

द्रव्यप्राप्तिश्च भक्तिश्च दानकाले प्रशस्यते ।। २७ ।।

भुक्त्वा यज्ञे चतुर्दश्यामष्टम्यां वा युधिष्ठिर ।।

व्रती स्नात्वा तु पूर्वाह्णे नद्यादौ विमले जले ।। २८ ।।

आमंत्रयेद्दशैकैका नारीर्गौरीस्वरूपिणीः ।।

यताचाराः सुवेषाश्च ब्राह्मणीर्वा स्वगोत्रजाः ।। २९ ।।

द्वादश ब्राह्मणांस्तत्र वेदवेदांगपारगान् ।।

मंत्रज्ञानितिहासज्ञानुपशांताञ्जितेन्द्रियान् ।। 4.95.३० ।।

सर्वं दद्याद्विधानेन पादक्षालनपूर्वकम् ।।

चंदनेन सुगन्धेन पुष्पधूपादिना तथा ।। ३१ ।।

ग्रीवासूत्रकसिंदूरकुंकुमेन च भूषयेत् ।।

तासामग्रे प्रदातव्या वर्द्धन्यो द्वादशैव तु ।। ३२ ।।

अच्छिद्रा जलपूर्णास्तु सुवृत्ताः सूत्रवेष्टिताः ।।

सोहालकादिभिश्च्छन्नाः पुष्पमालाविभूषिताः ।। ३३ ।।

चंदनेन समालब्धाः सहिरण्याः पृथक्पृथक् ।।

तन्मध्ये वर्द्धनीं चैकां स्वके शीर्षे निवेशयेत् ।। ३४ ।।

स्थित्वा मण्डलके मध्ये यजमानः स्वयं तदा ।।

यद्बाल्ये यच्च कौमारे वार्द्धके वापि यत्कृतम् ।।

तत्सर्वं नाशमायातु पितृदेवर्षिणां नृणाम् ।। ३५ ।।

इमा मे समयं स्वर्णं तारयस्व भवार्णवात् ।।

अद्याहं गन्तुमिच्छामि विष्णोः पदमनुत्तमम् ।।

एवमस्त्विति ता ब्रूयुः स्त्रियः सर्वा युधिष्ठिर ।। ३६ ।।

ततो ब्राह्मणमाहूय यजमान इदं वदेत् ।।

ब्रूहि ब्राह्मण यन्मे त्वमघं येन क्षयं व्रजेत् ।। ३७ ।।

उत्तीर्य श्रावणं मासं समुत्तारय सांप्रतम् ।।

उत्तारयेत मंत्रेण ब्राह्मणो वर्धनी च ताम् ।। ३८ ।।

उपोष्य शिरसो देव्याः समुत्तीर्य रुहद्रुमान् ।।

कटुकं निंबवृक्षं वा ततो मधुकमारुह ।।

ततो गच्छ महादेवं श्रवणे श्रवणोत्तमे ।। ३९ ।। इति वर्धनिकोत्तारणमन्त्रः ।।

एवं ताः समयं प्रोच्य दत्त्वाशीर्वचनानि च ।।4.95.४०।।

तां वर्द्धनिकामेकान्ते विप्राय प्रतिपादयेत् ।।

गृहीत्वा करकान्नार्य्यो व्रजेयुः स्वेषु वेश्मसु ।। ४१ ।।

यजमानोऽपि यातासु यथेष्टं काममाचरेत् ।।

एवमाचरते पार्थ श्रावणीव्रत मादरात् ।।४२।।

तस्य काले तु संप्राप्ते सुखं मृत्युः प्रजायते ।।

निर्व्याधिर्नीरुजो भोगी स्थित्वास्थित्वा शतं सुखम् ।। ४३ ।।

पुत्रपौत्रसमृद्ध्यादौ भुक्त्वा मर्त्यसुखानि च ।।

रुद्रलोकमवाप्नोति सोमलोकं स गच्छति ।। ४४ ।।

स्त्रीणां तुल्यं स हीनोऽपि व्रती व्रतफलं व्रजेत् ।।

गौरीभोज्येषु दत्तेषु एकादशसु यत्फलम् ।। ४५ ।।

तदेकेनापि लभते पार्थ श्रावणिकाव्रते ।।

भक्त्या गच्छंति ते लोकान्विहृत्य सुखमादरात् ।। ४६ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे श्रवणिकाव्रतं नाम पञ्चनवतितमोऽध्यायः ।। ९५ ।।

श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

अथ नक्तोपवासस्य विधानं शृणु पांडव ।।

येन विज्ञातमात्रेण नरो मोक्षमवाप्नुयात् ।। १ ।।

येषु तेषु च मासेषु शुक्लपक्षे चतुर्दशीम् ।।

ब्राह्मणं भोजयित्वा तु प्रारभेत ततो व्रतम् ।। २ ।।

मासिमासि भवंति द्वावष्टम्यौ च चतुर्दशी ।।

शिवार्चनरतो भूत्वा शिवध्यानैकमानसः ।।

वसुधाभाजनं कृत्वा भुञ्जीयान्नक्तभोजनम् ।। ३ ।।

उपवासात्परं भैक्ष्यं भैक्ष्यात्परमयाचितम् ।।

अयाचितात्परं नक्तं तस्मान्नक्तेन भोजयेत् ।। ४ ।।

देवैश्च भुक्तं पूर्वाह्णे मध्याह्ने मुनिभिस्तथा ।।

अपराह्णे च पितृभिः सन्ध्यायां गुह्यकादिभिः ।। ५ ।।

सर्वलोकानतिक्रम्य नक्तभोजी सदा भवेत् ।।

हविष्य भोजनं स्नानं सत्यमाहारलाघवम् ।। ६ ।।

अग्निकार्यो ह्यधःशय्यो नक्तभोजी सदा भवेत् ।।

एवं संवत्सरस्यांते व्रतपूर्णस्य सर्पिषा ।।

पूर्णकुम्भोपरिस्थाप्य पूजयेच्च सुशोभने ।। ७ ।।

कपिलापञ्चगव्येन स्थापयेन्मृन्मयं शिवम् ।।

फलं पुष्पं यवक्षीरं दधि दूर्वांकुरांस्तथा ।।८ ।।

तत्कुम्भानां जलोन्मिश्रमर्घमष्टांगमुच्यते ।।

शिरसा धारयित्वा तु जानू कृत्वा महीतले ।। ९ ।।

महादेवाय दातव्यं गन्धपुष्पं यथाक्रमम् ।।

भक्ष्योदेनैर्बलिं कृत्वा प्रणम्य परमेश्वरीम् ।। 4.96.१० ।।

धेनुं वा दक्षिणां दद्याद्वृषं वापि धुरंधरम् ।।

श्रोत्रियाय दरिद्राय कल्पव्रतविदाय च ।।

यो ददाति शिवे भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु ।। ११ ।।

विमानमर्कप्रतिमं हंसयुक्तमलंकृतम्।।

आरूढोऽप्सरसां गीतैर्याति रुद्रालये सुखम् ।। १२ ।।

स्थित्वा रुद्रस्य भवने वर्षकोटिशतत्रयम् ।।

इह लोके नृपश्रेष्ठ ग्रामलक्षेश्वरो भवेत् ।। १३ ।।

यश्चाष्टमीषु च शिवासु चतुर्दशीषु नक्तं समाचरति शास्त्रविधान दृष्टम् ।।

स्वर्गांगनाकलरवाकुलितं विमानमारुह्य याति स सुखेन सुरेशलोकम् ।। १४ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्ण युधिष्ठिरसंवादे षण्णवतितमोऽध्यायः ।। ९६ ।।

शिवचतुर्दशीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

शृणुष्वावहितो राजन्वक्ष्ये माहेश्वरं व्रतम् ।।

त्रिषु लोकेषु विख्यातं नाम्ना शिवचतुर्दशी ।। १ ।।

मार्गशीर्षत्रयोदश्यां सितायामेकभुङ्नरः ।।

मासेष्वन्येषु वा राजन्पार्थ एवं न कारयेत् ।। २ ।।

चतुर्दश्यां निराहारः समभ्यर्च्य महेश्वरम् ।।

सौवर्णं वृषभं दत्त्वा भक्ष्यामि च परेऽहनि।। ३ ।।

एवं नियमकृत्सुप्त्वा प्रातरुत्थाय मानवः ।।

कृतस्नानजपः पश्चादुमया सह शंकरम् ।।

पूजयेत्कुसुमैः शुक्लैर्गंधधूपानुलेपनैः ।। ४ ।।

पादौ नमः शिवायेति शिरः सर्वात्मने नमः ।।

ललाटं तु त्रिनेत्राय नेत्राणि हरये नमः ।। ५ ।।

मुखमिन्दुमुखायेति तथेशानाय चोदरम् ।।

पार्श्वे चानंतधर्माय ज्ञानरूपाय वै कटिम् ।। ६ ।।

ऊरू चानन्त्यवैराग्यं जानुनी चार्चयेद्बुधः ।।

प्रधानाय नमो जंघे गुल्फौ व्योमात्मने नमः ।। ७ ।।

व्योमव्योमात्मरूपाय पृष्ठमभ्यर्चयेन्नरः ।।

नमः सृष्ट्यै नमस्तुष्ट्यै पार्वतीं चापि पूजयेत् ।। ८ ।।

ततश्च वृषभं हैममुदकुम्भसमन्वितम् ।।

शुक्लमाल्यांबरयुतं पञ्चरत्नविभूषितम् ।। ९ ।।

भक्ष्यैर्नानाविधैर्युक्तं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।।

प्रीयतां देवदेवोऽत्र सद्योजातः पिनाकधृक्।। 4.97.१० ।।

पृषदाज्यं च संप्राश्य स्वप्याद्भूमावुदङ्मुखः ।।

पञ्चदश्यां ततः प्रातः सर्वमेतत्समाचरेत् ।। ११ ।।

तर्पयित्वा ततोन्नेन ब्राह्मणाञ्छक्तितः शुभान् ।।

सुहृत्पदातिसहितः पश्चाद्भुञ्जीत वाग्यतः ।। १२ ।।

ततः कृष्णचतुर्दश्यामेतत्सर्वं समाचरेत् ।।

चतुर्दशीषु सर्वासु कुर्यात्पूर्ववदर्चनम् ।। १३ ।।

ये च मासे विशेषाः स्युस्तान्निबोध क्रमादिह ।।

मार्गशीर्षादिमासेषु स्वपन्नेतानुदीरयेत् ।। १४ ।।

शंकराय नमस्तुभ्यं नमस्ते करवीरक ।।

त्र्यंबकाय नमस्तुभ्यं महेश्वरमतः परम् ।। १५ ।।

नमस्तेऽस्तु महादेव स्थाणवे च ततः परम् ।।

नमः पशुपते नाथ नमस्ते शंभवे नमः ।। १६ ।।

नमस्ते परमानंद नमः सोमार्द्धधारिणे ।।

नमो भीमाय चोग्राय त्वामहं शरणं गतः ।। १७ ।।

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिः कुशोदकम् ।।

पंचगव्यं तथा बिल्वं यवागूक्षीरवारिजम् ।। १८ ।।

तिलांश्च कृष्णान्विधिवत्प्राश्नीयात्समुदाहृतान् ।।

प्रतिमासं चतुर्दश्यामेकैकं प्राशनं स्मृतम् ।। १९ ।।

मंदारैर्मालतीभिश्च तथा धत्तूकैरपि ।।

सिंदुवारैरशोकैश्च मल्लिकाकुब्जपाटलैः ।। 4.97.२० ।।

अर्कपुष्पैः कदंबैश्च शतपत्रैस्तथोत्पलैः ।।

करवीरैश्च राजेन्द्र तथा पूज्यो महेश्वरः ।। २१ ।।

एकैकेन चतुर्दश्यामर्चयेत्पार्वतीपतिम् ।।

पुनश्च कार्त्तिके मासि संप्राप्ते तर्पयेद्द्विजान् ।। २२ ।।

अन्नैर्नानाविधैर्भक्ष्यैर्वस्त्रैर्माल्यविभूषणैः ।।

कृत्वा नीलं वृषोत्सर्गं श्रुत्युक्तविधिना नरः।।२३।।

उमामहेश्वरं हैमं वृषभं च गवा सह।।

मुक्ताफलाष्टकयुतं सितनेत्रपटावृतम्।।२४।।

सर्वोपस्करयुक्तायां शय्यायां विनिवेदयेत्।।

उदकुंभयुतं तद्वच्छालितंदुलसंयुतम्।।२५।।

स्थाप्य विप्राय शांताय वेदव्रतपराय च।।

ज्येष्ठसामविदे देयं न च कुर्वंति ते क्वचित्।।२६।।

अव्यंगाय च सौम्याय सदाकल्याणकारिणे ।।

सपत्नीकाय संपूज्य माल्यवस्त्रविभूषणैः ।।

न वित्तशाठ्यं कुर्वीत कुर्वंल्लोभात्पतत्यधः ।। २७ ।।

अनेन विधिना यस्तु कुर्याच्छिवचतुर्दशीम् ।।

सोऽश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।। २८ ।।

ब्रह्महत्यादिकं पापं यदत्रामुत्र वा कृतम्।।

पितृभिर्मातृभिर्वापि तत्सर्वं नाशमाप्नुयात् ।। २९ ।।

दीर्घायुरारोग्यकुलाभिवृद्धिरत्राक्षयान्यत्र चतुर्भुजत्वम् ।।

गणाधिपत्यं दिवि कल्पकोटी स्वर्गे उषित्वा पदमेति शंभोः ।। 4.97.३० ।।

न बृहस्पतिरप्यत्मन्नरस्य फलमिंद्रो न पितामहोऽपि वक्तुम् ।।

न च सिद्धगुणोरऽप्यलं न वाहं यदि जिह्वायुतकोट्यपीह वक्त्रे ।। ३१ ।।

भवत्यमरवल्लभः पठति यः स्मरेद्वा सदा शृणोत्यपि विमत्सरः सकलपापनिर्मोचनीम् ।।

इमां शिवचतुर्दशीममरकामिनीकोटयः स्तुवंति दिवि नंदिता किमु समाचरेद्यः सदा ।। ३२ ।।

या पार्थ नारी कुरुतेऽतिभक्त्या भर्त्तारमापृच्छ्य शुभं गुरुं वा ।।

सापि प्रसादात्परमेश्वरस्य परं पदं याति पिनाकपाणेः ।। ३३ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवाद शिवचतुर्दशीव्रतवर्णनं नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः ।। ९७ ।।

फलत्यागचतुर्दशीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

तथा सर्वफलत्यागमाहात्म्यं शृणु भारत ।।

यदक्षयं परे लोके सर्वकामफलप्रदम् ।। १ ।।

मार्गशीर्षे शुभे मासि चतुर्दश्यां धृतव्रतः ।।

आरंभे शुक्लपक्षस्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् ।। २ ।।

अन्येष्वपि तु मासेषु अष्टम्यां नरसत्तम ।।

सदक्षिणापायसेन शक्तितः पूजयेद्द्विजान्।।३।।

अष्टादशानां धान्यानामन्यत्र फलमूलकम् ।।

वर्जयेदब्दमेकं तु विधिनौषधकारकम् ।। ।। ४ ।।

ततः संवत्सरस्यांते चतुर्दश्यष्टमीषु च ।।

अशक्तश्च व्रतं कर्तुं सहसैव प्रमुच्यते ।।५।।

सौवर्णं कारयेद्रुद्रं धर्मराजं तथैव च ।।

कूष्माण्डं मातुलुंगं च वृंताकं पनसं तथा ।।६।।

आम्राम्रातकपित्थं च कलिंगं सेर्ववारुकम्? ।।

श्रीफलं सवटाश्वत्थं जंबीरं कदलीफलम् ।।७।।

बदरं दाडिमं शक्त्या कार्याण्येतानि षोडश ।।

मूलकामलकं जंबूपुष्करं करमर्दकम् ।। ८ ।।

उदुंबरं नालिकेरं द्राक्षा च बृहतीद्वयम् ।।

कंकाली काकतुंडीरं करीरकुटजं शमी ।। ९ ।।

रौप्याणि कारयेच्छक्त्या फलानीमानि षोडश ।।

ताम्रं तालफलं कुर्यादगस्त्यफलमेव वा ।। 4.98.१० ।।

पिंडीरकं च खर्जूरं तथा सूरण कंदकम् ।।

पनसं लकुचं चैव कर्कटं तिंतिडिं तथा ।। ११ ।।

चित्रावल्लीफलं तद्वत्कूटशाल्मलिकाफलम् ।।

मधूकं कारवेल्लं च वल्लीं गुदपटोल कम् ।।१२।।

कारयेच्छक्तितो धीमान्फलान्येतानि षोडश ।।

उदकुंभद्वयं कुर्यादान्योपरि सवाससम् ।।

पक्षपात्रद्वयोपेतं यमरुद्रसमन्वितम्।।१३।।

धेन्वा सहैव शांताय विप्रायाथ कुटुंबिने ।।

सपत्नीकाय संपूज्य पुण्येहनि निवेदयेत् ।। १४ ।।

यथा फलेषु सर्वेषु वसंत्यमरकोटयः ।।

तथा सर्वफलत्यागाच्छिवे भक्तिः सदास्तु मे ।। १५ ।।

यथा शिवश्च धर्मश्च सदानन्तफलप्रदौ ।।

तद्युक्तफलदानेन तौ स्यातां मे वरप्रदौ ।। १६ ।।

यथा फलानां कामस्य शिवभक्तस्य सर्वदा ।।

यथानंतफलावाप्तिरस्तु जन्मनिजन्मनि ।। १७ ।।

यथा भेदं न पश्यामि शिवविष्ण्वर्कपद्मजाम् ।।

तथा ममास्तु विश्वात्मा शङ्करः शंकरः सदा ।। १८ ।।

इत्युच्चार्य च तत्सर्वमलंकृत्य विभूषणैः ।।

शक्तश्चेच्छयनं दद्यात्सर्वोपस्करसंयुतम् ।।

अशक्तस्तु फलान्येव यथोक्तानि विधानतः ।। १९ ।।

तथोदकुंभसहितौ शिवधर्मौ च कांचनौ ।।

विप्राय दत्त्वा भुञ्जीत तैलक्षारविवर्जितम् ।।

अन्यानपि यथा शक्त्या भोजयेद्द्विजपुङ्गवान् ।। 4.98.२० ।।

न शक्नोति विहातुं चेत्सर्वाण्यपि फलान्युत ।।

एकमेव परित्यज्य तदित्थं प्रतिपादयेत् ।। २१ ।।

एतत्त्यागव्रतानां तु गवे वैष्णवयोगिनाम् ।।

शस्तं सर्वफलत्यागं व्रतं वेदविदो विदुः ।।

नारीभिश्च यथाशक्त्या कर्तव्यं राजसत्तम ।। २२ ।।

नैतस्मादपरं किञ्चिदिह लोके परत्र च ।।

व्रतमस्ति मुनिश्रेष्ठ यदन्नं तत्फलप्रदम् ।।२३।।

सौवर्णरौप्यताम्रेषु यावंतः परमाणवः।।

भवंति चूर्यमाणेषु फलेषु नृपसत्तम ।।

तावद्युगसहस्राणि रुद्रलोके महीयते ।। २४ ।।

एतत्समस्तकलुषापहरं जनानामाजीवनाय मनुजेश्वर सर्वदा स्यात् ।।

जन्मान्तरेष्वपि न पुत्रकलत्रदुःखमाप्नोति धाम स पुरंदरजुष्टमेव ।। २५ ।।

यो वा शृणोति पुरुषोल्पधनो नरो वा यो ब्राह्मणस्तु भवनेषु च धार्मिकाणाम्।।

पापैर्विमुक्तश्च परत्र पुरं मुरारेरानंदकृत्परमुपैति नरेन्द्र सोपि ।।२६।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे फलत्याग चतुर्दशीव्रतवर्णनं नामाष्टनवतितमोऽध्यायः ।। ९८ ।।

पौर्णमासीव्रतवर्णनम्

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

पौर्णमासी महाराज सोमस्य दयिता तिथिः ।।

पूर्णमासो भवेद्यस्यां पौर्णमासी ततः स्मृता ।। १ ।।

पौर्णमास्यां च संजातः संग्रामो जयलक्षणः ।।

सोमस्यारिबुधैः सार्द्धं सर्वसत्त्वभयंकरम् ।। ।। २ ।।

तारायां चन्द्रमाः सक्तस्तस्या भर्ता बृहस्पतिः ।।

तयोरभून्महायुद्धं भार्याकृत्येषु वै पुरा ।। ३ ।।

।। युधिष्ठिर उवाच ।।

तारा कस्य सुता कस्मात्स क्रुद्धः ससुरारिहा ।।

सोमेन सह संग्रामं चक्रे चक्रगदाधर ।। ४ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

प्रजापतेरभूत्कन्या तारा वृत्रस्य चानुजा ।।

तां बृहस्पतये प्रादात्पृथिव्यामेकसुंदरीम् ।। ५ ।।

देवाचार्याय सा भार्या त्वनिर्देश्या तथाविधा ।।

रूपेणाभ्यां रूपवती सा निर्धूय व्यवस्थिता ।। ६ ।।

बृहस्पतिं पर्यचरद्यथा चान्याः स्त्रियः क्वचित् ।।

तां ददर्शायतापांगीं तन्वंगीं चारुहासिनीम् ।। ७ ।।

शीतांशुर्दर्शनादेव कामस्य वशमीयिवान् ।।

आबभाषे च मधुरं तारे एह्येहि मा चिरम् ।। ८ ।।

इंगिताकारकुशला तारा सोमस्य चेष्टितम् ।।

बुद्ध्वा शुद्धिमथो तन्वी प्राहेदं मधुराक्षरम् ।। ९ ।।

मुनेरंगिरसः पुत्रस्त्वं च सौम्योऽसि सोमराट् ।।

अंगिरसो मुनेर्वीर स्नुषाहमुचितं न ते ।।

सह सौम्येन यो योगस्तव सिद्धोऽ द्भुतो महान् ।। 4.99.१० ।।

अंगिरास्त्वां किल पुरा ससुरासुरराक्षसैः ।।

राजत्वे स्थापयामास नैतत्स्मरसि किं विधो ।। ११ ।।

कथमद्य निशानाथ ह्यनंगेनासि पीडितः ।।

तस्माद्ब्रवीमि सिद्धिं ते रोचये घटितं कुरु ।।

परवत्यस्मि भद्रं ते न गम्यास्मि बुधोत्तम ।। १२ ।।

एवमुक्तस्तथा चासौ न चैतत्कृतवांस्ततः ।।

गृहीत्वाकर्षयामास सोमोऽनंगवशीकृतः ।। १३ ।।

बृहस्पतिस्तु तां ज्ञात्वा स तं सोममगर्हयत् ।।

प्रेषयिष्यति मे भार्यां स्वयमेव ममांतिकम् ।। १४ ।।

एवं चिरेण विज्ञाय बृहस्पतिरुदारधीः ।।

नाससाद स्वकां भार्यां रोषात्प्रस्फुरिताधरः ।। १५ ।।

आचख्यौ सर्वमिन्द्राय सोमस्येदं विचेष्टितम् ।।

इंद्रः समाह्वयामास देवानृषिगणांस्तथा ।। १६ ।।

न सोमो गणयामास ततोऽबुध्यत देवराट् ।।

आकार्यं त्रिदशान्सर्वानाचख्यौ चन्द्रचेष्टितम् ।। १७ ।।

तच्छ्रुत्वा देवगंधर्वाः क्रोधान्धाः क्षुब्धमानसाः ।।

प्रगृहीतप्रहरणा रथानारुरुहुः स्वकान्।। १८ ।।

सोमोऽपि देवान्सोद्योगाञ्ज्ञात्वा सुकृतनिश्चयान् ।।

दैत्यदानवरक्षांसि समानीय व्यवस्थितः ।। १९ ।।

आरुह्य च रथश्रेष्ठं युद्धायैव मनो दधे ।।

प्रवृत्तं सुमहद्युद्धं शरतोमरकंपनैः ।। 4.99.२० ।।

कौणपैः क्ष्मासुरैः शूलैर्देवदानवदारणम् ।।

स तेषां सुमहद्युद्धं दत्त्वा तारागणाधिपः।।।

बभंज देवान्सेन्द्रांश्च हेमवृष्ट्या क्षपाकरः ।। २१ ।।

स जित्वा देवगन्धर्वान्सोमो राजन्यसत्तम ।।

श्रिया परमया युक्तो यथा नान्यो हविर्भुजाम् ।। ।। २२ ।।

देवाश्च निर्जितास्तेन सोमेनामिततेजसा ।।

आजग्मुः शरणं देवं शरण्यं स्वर्गवासिनाम् ।। २३ ।।

इन्द्रः सर्वं समाचख्यौ सोमस्येदृग्विचेष्टितम् ।।

श्रुत्वा क्रुद्धो हृषीकेश आरुह्य गरुडं रुषा ।।

गृहीत्वा चायुधं श्रेष्ठं युद्धायैव मनो दधे ।। २४ ।।

प्रकर्तुं सुमहद्युद्धं चक्रशार्ङ्गगदा धरः ।।

जगाम विबुधैः सार्धं सोमस्योपरि रोषितः ।। २५ ।।

विष्णुं विदित्वा संप्राप्तं सोमो दैत्यगणैः सह ।।

युद्धाय समरामर्षी स्थितः प्रध्माय वारिजम् ।। २६ ।।

स जित्वा देवसंघातं सेंद्रं वायुपुरस्सरम् ।।

विष्णुना सह संयुक्तः शस्त्रास्त्रैरसुभोजनैः ।। २७ ।।

यदा नासावुपरमेद्युद्धाय सह विष्णुना ।।

तदाऽऽददे रुषा विष्णुश्चकं क्रोधसमन्वितः ।। २८ ।।

अथाह ब्रह्मा देवेशमजितं विष्णुमव्ययम् ।।

योऽसौ मेघप्रपुष्टांगं यत्त्वां वच्मि निबोध तत् ।। २९ ।।

नास्ति वध्यं त्रिभुवने चक्रस्यास्य तवानघ ।।

सोमो द्विजाधिपत्ये च मया समभिषेचितः ।। 4.99.३० ।।

तस्माद्यद्युज्यते देवकार्येऽस्मिंस्तद्विधीयताम् ।।

अथाह भगवान्विष्णुः सुरब्रह्मर्षिसन्निधौ ।। ३१ ।।

सिनीवाली कुहूर्नाम तस्यां नष्टः क्षपाकरः ।।

विनष्टोऽपि पुनर्जन्म प्राप्स्यतीति न संशयः ।। ३२ ।।

राकां चानुमतिं प्राप्य वृद्धिरस्य भविष्यति ।।

आप्यायितश्च श्रुत्युक्तैः पितृपिण्डैः समंत्रकैः ।।

ब्राह्मणैर्हव्यकव्यानि देवेभ्यः प्रापयिष्यति ।। ३३।।

वृद्धिः कृष्णेन चैवास्य न च जातस्य भूयसी ।।

एवमेव विधिर्दृष्टस्तस्याप्याय नमेव मे ।। ३४ ।।

अमोघस्य न मोघत्वं भविष्यति कदाचन ।।

शप्तश्च सोमो दक्षेण स चावश्यं भविष्यति ।। ३५ ।।

सुदर्शनस्य च प्रीतिरेवमेव भविष्यति ।।

एवमस्त्विति देवेश यद्भवान्प्रब्रवीति वै ।। ३६ ।।

ब्रह्मा प्रोवाच सोमं तु विनीतवदुपस्थितम् ।।

अर्पयस्व गुरोर्भार्यां न कार्यं पुनरीदृशम् ।। ३७ ।।

स तथोक्तः समानीय ददौ तारां बृहस्पतेः ।।

पुनरूचे शशी स्पष्टं शृण्वतां त्रिदिवौकसाम् ।।३८ ।।

अस्यां गर्भो मदीयोऽयं यदपत्यं ममैव तत् ।।

बृहस्पतिरथोवाच मया गर्भः समाहितः ।। ३९ ।।

क्षेत्रे मदीये चोत्पन्नस्तस्मात्स मम पुत्रकः।।

उक्तं च वेदशास्त्रज्ञैर्षिभिर्द्धर्मदर्शिभिः ।। 4.99.४० ।।

उप्तं वाताहृतं बीजं यस्य क्षेत्रे प्ररोहति ।।

क्षेत्रिणस्तस्य तद्बीजं न बीजी फलभाग्भवेत् ।। ४१ ।।

सम्यगुक्तं न भवता शशांकः प्राह तत्त्ववित् ।।

माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः ।।

इति पौराणिकाः प्राहुर्मुनयो नयचक्षुषः ।। ४२ ।।

विवदंतौ निवार्याथ ब्रह्मा प्रोवाच तां वधूम् ।।

शनैरेकांतमानीय गर्भोयं कस्य शंस मे ।। ४३ ।।

एवमुक्ता तु सा तारा ह्रिया नोवाच किंचन ।।

उत्ससर्ज क्षणाद्गर्भं भाभासितसुरालयम् ।। ४४ ।।

तमुवाच ततो ब्रह्मा पुत्र कस्य सुतो भवान् ।।

सोमस्याहं सुतो ब्रह्मन्निति तथ्यं मयोदितम् ।। ।। ४५ ।।

बुधोऽयं विबुधाः प्राहुः सर्वज्ञानविदां वरः ।।

गृहीत्वा पुत्रकं सोमो जगाम स्वं निवेशनम् ।। ४६ ।।

गुरुर्गृहीत्वा स्वां भार्यां जगाम भवनं शनैः ।।

सोमोऽपि तनयं लब्ध्वा हर्षव्याकुलमानसः ।। ४७ ।।

पौर्णमासी समाख्याता प्राप्तपूर्णमनोरथा ।।

प्राप्तः पुत्रो मया ह्यस्यां लब्धश्च वि जयस्तथा ।।४८।।

तस्मादेनामुपासिष्ये विधिना व्रततत्परः।।

एवमन्योऽपि पूर्णार्थः पूर्णांशः पूर्णलक्षणः ।।४९।।

यो मामक्यां तिथौ भक्त्या विधिवत्पूजयिष्यति ।।

तस्य प्रसादाभिमुखः सर्वकामप्रदो ह्यहम् ।। 4.99.५० ।।

एवमेषा तिथिः पार्थ सोमस्य दयिता शुभा ।।

पौर्णमासी समाख्याता पूर्णो मासो भवेद्यथा ।। ५१ ।।

तदस्यां स्रोतसि स्नात्वा संतर्प्य पितृदेवताः ।।

आलिख्य मंडले सोमं नक्षत्रैः सहितं विभुम् ।। ५२ ।।

पूजयेत्कुसुमैर्हृद्यैर्नैवेद्यैर्घृतपाचितैः ।।

शुक्लाक्षतैः शुक्लवस्त्रैः पूजयित्वा क्षमापयेत्।।

शाकाहरणमुन्यन्नैर्नक्तं भुञ्जीत वाग्यतः ।। ५३ ।।

वसंतबांधव विधो शीतांशो स्वस्ति नः कुरु ।।

गगनार्णवमाणिक्य चन्द्र दाक्षायणीपते ।। ५४ ।।

पक्षेपक्षे पौर्णमास्यां विधिरेष प्रकीर्तितः ।।

कृष्णपक्षेऽपि यः कश्चिच्छ्रद्धावान्वै व्रती भवेत् ।। ५५।।

तस्याप्येष विधिः प्रोक्तः सर्वसौख्यप्रदायकः ।।

आमावास्या तिथिरियं पितॄणां दयिता सदा ।।

अस्यां दत्तं तपस्तप्तं पितॄणामक्षयं भवेत् ।। ५६ ।।

अमावास्या महाराज प्रयत्नैर्यैरुपोषिता ।।

तैरक्षय्यं भवेद्दत्तं पितृभ्यस्तीर्थमुत्तमम् ।। ५७ ।।

यः कश्चित्कुरुते तस्मिन्पितृपिण्डोदकक्रियाम् ।।

स तारयति पुण्यात्मा पुरुषानेकविंशतिम् ।। ५८ ।।

भवेयुरक्षयास्तस्य लोकाः पितृनिषेविताः ।।

यदा तु इह कालांते तस्यात्रागमनं भवेत् ।। ५९ ।।

ब्राह्मणः पितृभक्तश्च सर्वविद्याविशारदः ।।

एवं जन्मनि राजेन्द्र भवेद्धनसमन्वितः ।। 4.99.६० ।।

एवं संवत्सरस्यांते हैमं कृत्वा सुशोभनम् ।।

सोमं नक्षत्रसहितं विप्राय प्रतिपादयेत् ।। ६१ ।।

उपदेशं प्रयच्छेद्यस्तस्मै व्रतकृते नरः ।।

संपूज्य वस्त्राभरणैर्मंत्रेणेत्थं निवेदयेत् ।।

मासेमासे विधिरयं व्रतस्यास्य नराधिप ।। ६२ ।।

यो न शक्नोति वा कर्तुं पक्षं वाथ निरंतरम् ।।

स एकामप्युपोष्यैव कुर्यादुद्यापनं सुधीः ।। ६३ ।।

यश्चैतत्कुरुते पार्थ पौर्णमासीव्रतं नरः ।।

सर्वपापविनिर्मुक्तश्चन्द्रवद्दिवि राजते ।। ६४ ।।

पुत्रपौत्रधनोपेतो यज्वा दाता प्रियंवदः ।।

संततिं विपुलां प्राप्य प्रयागे मरणं भजेत् ।। ६५ ।।

ततश्चैवाक्षयाँल्लोकान्प्राप्नोति सुरसेवितान् ।।

सेव्यमानः स गन्धर्वैः स्तूयमानः सुरासुरैः ।।

आस्ते संपूर्णसर्वांगो यावत्कल्पायुतत्रयम् ।। ६६ ।।

अभ्यर्चयंति सितपञ्चदशीषु सोमं कृष्णासु ये पितृगणं जलपिंडदानैः ।।

तेषां गृहाणि धन धान्यसुतादिसंपत्पूर्णानि पार्थिव भवंति विधेर्विधानात् ।। ६७ ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे विजयपौर्ण मासीव्रतवर्णनं नाम नवनवतितमोऽध्यायः ।। ९९ ।।

वैशाखीकार्त्तिकीमाघीव्रतवर्णनम्

।। युधिष्ठिर उवाच ।। ।।

संवत्सरे च याः काश्चित्तिथयः पुण्यलक्षणाः ।।

ता मे वद यदुश्रेष्ठ स्नाने दाने महाफलाः ।। १ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

वैशाखी कार्तिकी माघी तिथयोऽतीव पूजिताः ।।

स्नानदानविहीनैस्ता न नेयाः पांडुनन्दन ।। २ ।।

तीर्थस्नानं तदा शस्तं दानं वित्तानुरूपतः ।।

वैशाख्यां पांडवश्रेष्ठ श्रेष्ठा द्योतनिका मता ।। ३ ।।

कार्त्तिक्यां पुष्करारण्यं माघ्यां वाराणसी स्मृता ।।

स्नानेनोदकदानेन तारयत्यपि दुष्कृतीन् ।।४।।

कुंभान्स्वछांभसः पूर्णान्सहिरण्यान्नसंयुतान्।।

वैशाख्यां ब्राह्मणो दत्त्वा न शोचति कृते व्रते ।। ५ ।।

मधुरान्नरसैः पूर्णान्भाजनान्कनकोज्ज्वलान् ।।

गोभूहिरण्यवासांसि विधिवत्प्रतिपादयेत् ।। ।। ६ ।।

माघ्यां मघासु च तथा संतर्प्य पितृदेवताः ।।

तिलपात्राणि देयानि तिलांश्च पललौदनम् ।। ७ ।।

कार्पासदानमत्रैव तिलदानं च शस्यते ।।

कंबलाजिनरत्नानि मोचकौ पापमोचकौ ।।८।।

उपानद्दानमत्रैव कथितं सर्वकामदम् ।।

यत्र वा तत्र वा स्नानं दानं वित्तानुरूपतः ।।९।।

कलिकालोद्भवं सर्वं शस्यते पांडुनन्दन ।।

कार्तिक्यां तु वृषोत्सर्गो विवाहः पुण्यलक्षणः ।।

कार्यं कुरुकुलश्रेष्ठ हरेर्नीराजनं तथा ।। 4.100.१० ।।

गजाश्वरथदानं च घृतधेन्वादयस्तथा ।।

प्रदेयाः पुण्यकृद्भिश्च तास्ताः संकल्प्य देवताः ।। ११ ।।

फलानि यानि विद्यंते सुगन्धिमधुराणि च ।।

जातीफलं च कंकोलं लवंगं लवलीफलम् ।। १२ ।।

खर्जूरीं नालिकेरांश्च कदल्याश्च फलानि च ।।

दाडिमान्मातुलुंगांश्च कर्कोटांस्त्रपुसांस्तथा ।। ।। १३ ।।

वृंताकान्कारवेल्लांश्च बिंबान्कूष्मांडकर्बुरान् ।।

अप्रदानेन येषां तु तिथयो यांति भारत ।।

ते व्याधिता दरिद्राश्च जायंते भुवि मानवाः ।। ।। १४ ।।

न केवलं ब्राह्मणानां दानं सर्वस्य शस्यते ।।

भगिनीभागिनेयानां मातुलानां पितृष्वसुः ।।

दरिद्राणां च बंधूनां दानं कोटिगुणोत्त रम् ।। १५ ।।

मित्रं कुलीनश्चापन्नो वधुर्दारिद्र्यदुःखितः ।।

आशयाभ्यागतो दूरात्सोतिथिः स्वर्गसंक्रमः ।।१६।।

वनं प्रस्थापिते रामे ससीते सह लक्ष्मणे ।।

मातामहकुलादेत्य विशुद्धेनांतरात्मना ।।

सा सर्वेः श्रावितानेकैः कोशल्या भरतेन वै ।। १७ ।।

यदा न प्रत्ययं याति कथंचित्कोशलात्मजा ।।

तदा विशुद्धभावेन तिथयः श्राविताः पुनः ।। १८ ।।

वैशाखी कार्तिकी माघी तिथयोमरपूजिताः ।।

अप्रदानवतो यांति यस्यार्य्योनुमते गतः ।। १९ ।।

एतच्छ्रुत्वा तु कौशल्या सहसा प्रत्ययं गता ।।

अंकमानीय भरतं सांत्वयामास दुःखितम् ।। 4.100.२० ।।

एतत्तिथीनां माहात्म्यमाख्यातं बहुविस्तरम् ।।

भूयस्तु किं प्रवक्ष्यामि तव राजन्महामते ।। २१ ।।

वैशाखकार्तिकमघासहिताथ माघे या पूर्णिमा भवति पूर्णशशांकचिह्ना ।।

तस्यां जलान्नकनकांबरमातपत्रं दत्त्वा प्रयाति पुरुषः पुरुहूतलोकम् ।। २२ ।। ।।

इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे वैशाखीकार्तिकीमाघीव्रतवर्णनं नाम शततमोऽध्यायः ।। १००।।