1. Brahma Purāṇa (part 1 of 3)

1.1

यस्मात् सर्वम् इदं प्रपञ्चरचितं मायाजगज् जायते यस्मिंस् तिष्ठति याति चान्तसमये कल्पानुकल्पे पुनः यं ध्यात्वा मुनयः प्रपञ्चरहितं विन्दन्ति मोक्षं ध्रुवं तं वन्दे पुरुषोत्तमाख्यम् अमलं नित्यं विभुं निश्चलम्

yasmāt sarvam idaṃ prapañcaracitaṃ māyājagaj jāyate yasmiṃs tiṣṭhati yāti cāntasamaye kalpānukalpe punaḥ yaṃ dhyātvā munayaḥ prapañcarahitaṃ vindanti mokṣaṃ dhruvaṃ taṃ vande puruṣottamākhyam amalaṃ nityaṃ vibhuṃ niścalam

---

1.2

यं ध्यायन्ति बुधाः समाधिसमये शुद्धं वियत्संनिभम् नित्यानन्दमयं प्रसन्नम् अमलं सर्वेश्वरं निर्गुणम् व्यक्ताव्यक्तपरं प्रपञ्चरहितं ध्यानैकगम्यं विभुम् तं संसारविनाशहेतुम् अजरं वन्दे हरिं मुक्तिदम्

yaṃ dhyāyanti budhāḥ samādhisamaye śuddhaṃ viyatsaṃnibham nityānandamayaṃ prasannam amalaṃ sarveśvaraṃ nirguṇam vyaktāvyaktaparaṃ prapañcarahitaṃ dhyānaikagamyaṃ vibhum taṃ saṃsāravināśahetum ajaraṃ vande hariṃ muktidam

---

1.3

सुपुण्ये नैमिषारण्ये पवित्रे सुमनोहरे नानामुनिजनाकीर्णे नानापुष्पोपशोभिते

supuṇye naimiṣāraṇye pavitre sumanohare nānāmunijanākīrṇe nānāpuṣpopaśobhite

---

1.4

सरलैः कर्णिकारैश् च पनसैर् धवखादिरैः आम्रजम्बूकपित्थैश् च न्यग्रोधैर् देवदारुभिः

saralaiḥ karṇikāraiś ca panasair dhavakhādiraiḥ āmrajambūkapitthaiś ca nyagrodhair devadārubhiḥ

---

1.5

अश्वत्थैः पारिजातैश् च चन्दनागुरुपाटलैः बकुलैः सप्तपर्णैश् च पुंनागैर् नागकेसरैः

aśvatthaiḥ pārijātaiś ca candanāgurupāṭalaiḥ bakulaiḥ saptaparṇaiś ca puṃnāgair nāgakesaraiḥ

---

1.6

शालैस् तालैस् तमालैश् च नारिकेलैस् तथार्जुनैः अन्यैश् च बहुभिर् वृक्षैश् चम्पकाद्यैश् च शोभिते

śālais tālais tamālaiś ca nārikelais tathārjunaiḥ anyaiś ca bahubhir vṛkṣaiś campakādyaiś ca śobhite

---

1.7

नानापक्षिगणाकीर्णे नानामृगगणैर् युते नानाजलाशयैः पुण्यैर् दीर्घिकाद्यैर् अलंकृते

nānāpakṣigaṇākīrṇe nānāmṛgagaṇair yute nānājalāśayaiḥ puṇyair dīrghikādyair alaṃkṛte

---

1.8

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर् वैश्यैः शूद्रैश् चान्यैश् च जातिभिः वानप्रस्थैर् गृहस्थैश् च यतिभिर् ब्रह्मचारिभिः

brāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyaiḥ śūdraiś cānyaiś ca jātibhiḥ vānaprasthair gṛhasthaiś ca yatibhir brahmacāribhiḥ

---

1.9

संपन्नैर् गोकुलैश् चैव सर्वत्र समलंकृते यवगोधूमचणकैर् माषमुद्गतिलेक्षुभिः

saṃpannair gokulaiś caiva sarvatra samalaṃkṛte yavagodhūmacaṇakair māṣamudgatilekṣubhiḥ

---

1.10

चीनकाद्यैस् तथा मेध्यैः सस्यैश् चान्यैश् च शोभिते तत्र दीप्ते हुतवहे हूयमाने महामखे

cīnakādyais tathā medhyaiḥ sasyaiś cānyaiś ca śobhite tatra dīpte hutavahe hūyamāne mahāmakhe

---

1.11

यजतां नैमिषेयाणां सत्त्रे द्वादशवार्षिके आजग्मुस् तत्र मुनयस् तथान्ये ऽपि द्विजातयः

yajatāṃ naimiṣeyāṇāṃ sattre dvādaśavārṣike ājagmus tatra munayas tathānye 'pi dvijātayaḥ

---

1.12

तान् आगतान् द्विजांस् ते तु पूजां चक्रुर् यथोचिताम् तेषु तत्रोपविष्टेषु ऋत्विग्भिः सहितेषु च

tān āgatān dvijāṃs te tu pūjāṃ cakrur yathocitām teṣu tatropaviṣṭeṣu ṛtvigbhiḥ sahiteṣu ca

---

1.13

तत्राजगाम सूतस् तु मतिमांल् लोमहर्षणः तं दृष्ट्वा ते मुनिवराः पूजां चक्रुर् मुदान्विताः

tatrājagāma sūtas tu matimāṃl lomaharṣaṇaḥ taṃ dṛṣṭvā te munivarāḥ pūjāṃ cakrur mudānvitāḥ

---

1.14

सो ऽपि तान् प्रतिपूज्यैव संविवेश वरासने कथां चक्रुस् तदान्योन्यं सूतेन सहिता द्विजाः

so 'pi tān pratipūjyaiva saṃviveśa varāsane kathāṃ cakrus tadānyonyaṃ sūtena sahitā dvijāḥ

---

1.15

कथान्ते व्यासशिष्यं ते पप्रच्छुः संशयं मुदा ऋत्विग्भिः सहिताः सर्वे सदस्यैः सह दीक्षिताः

kathānte vyāsaśiṣyaṃ te papracchuḥ saṃśayaṃ mudā ṛtvigbhiḥ sahitāḥ sarve sadasyaiḥ saha dīkṣitāḥ

---

1.16

पुराणागमशास्त्राणि सेतिहासानि सत्तम जानासि देवदैत्यानां चरितं जन्म कर्म च

purāṇāgamaśāstrāṇi setihāsāni sattama jānāsi devadaityānāṃ caritaṃ janma karma ca

---

1.17

न ते ऽस्त्य् अविदितं किंचिद् वेदे शास्त्रे च भारते पुराणे मोक्षशास्त्रे च सर्वज्ञो ऽसि महामते

na te 'sty aviditaṃ kiṃcid vede śāstre ca bhārate purāṇe mokṣaśāstre ca sarvajño 'si mahāmate

---

1.18

यथापूर्वम् इदं सर्वम् उत्पन्नं सचराचरम् ससुरासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम्

yathāpūrvam idaṃ sarvam utpannaṃ sacarācaram sasurāsuragandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam

---

1.19

श्रोतुम् इच्छामहे सूत ब्रूहि सर्वं यथा जगत् बभूव भूयश् च यथा महाभाग भविष्यति

śrotum icchāmahe sūta brūhi sarvaṃ yathā jagat babhūva bhūyaś ca yathā mahābhāga bhaviṣyati

---

1.20

यतश् चैव जगत् सूत यतश् चैव चराचरम् लीनम् आसीत् तथा यत्र लयम् एष्यति यत्र च

yataś caiva jagat sūta yataś caiva carācaram līnam āsīt tathā yatra layam eṣyati yatra ca

---

1.21

अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे

avikārāya śuddhāya nityāya paramātmane sadaikarūparūpāya viṣṇave sarvajiṣṇave

---

1.22

नमो हिरण्यगर्भाय हरये शङ्कराय च वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकर्मणे

namo hiraṇyagarbhāya haraye śaṅkarāya ca vāsudevāya tārāya sargasthityantakarmaṇe

---

1.23

एकानेकस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः अव्यक्तव्यक्तभूताय विष्णवे मुक्तिहेतवे

ekānekasvarūpāya sthūlasūkṣmātmane namaḥ avyaktavyaktabhūtāya viṣṇave muktihetave

---

1.24

सर्गस्थितिविनाशाय जगतो यो ऽजरामरः मूलभूतो नमस् तस्मै विष्णवे परमात्मने

sargasthitivināśāya jagato yo 'jarāmaraḥ mūlabhūto namas tasmai viṣṇave paramātmane

---

1.25

आधारभूतं विश्वस्याप्य् अणीयांसम् अणीयसाम् प्रणम्य सर्वभूतस्थम् अच्युतं पुरुषोत्तमम्

ādhārabhūtaṃ viśvasyāpy aṇīyāṃsam aṇīyasām praṇamya sarvabhūtastham acyutaṃ puruṣottamam

---

1.26

ज्ञानस्वरूपम् अत्यन्तं निर्मलं परमार्थतः तम् एवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम्

jñānasvarūpam atyantaṃ nirmalaṃ paramārthataḥ tam evārthasvarūpeṇa bhrāntidarśanataḥ sthitam

---

1.27

विष्णुं ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितौ सर्गे तथा प्रभुम् सर्वज्ञं जगताम् ईशम् अजम् अक्षयम् अव्ययम्

viṣṇuṃ grasiṣṇuṃ viśvasya sthitau sarge tathā prabhum sarvajñaṃ jagatām īśam ajam akṣayam avyayam

---

1.28

आद्यं सुसूक्ष्मं विश्वेशं ब्रह्मादीन् प्रणिपत्य च इतिहासपुराणज्ञं वेदवेदाङ्गपारगम्

ādyaṃ susūkṣmaṃ viśveśaṃ brahmādīn praṇipatya ca itihāsapurāṇajñaṃ vedavedāṅgapāragam

---

1.29

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं पराशरसुतं प्रभुम् गुरुं प्रणम्य वक्ष्यामि पुराणं वेदसंमितम्

sarvaśāstrārthatattvajñaṃ parāśarasutaṃ prabhum guruṃ praṇamya vakṣyāmi purāṇaṃ vedasaṃmitam

---

1.30

कथयामि यथा पूर्वं दक्षाद्यैर् मुनिसत्तमैः पृष्टः प्रोवाच भगवान् अब्जयोनिः पितामहः

kathayāmi yathā pūrvaṃ dakṣādyair munisattamaiḥ pṛṣṭaḥ provāca bhagavān abjayoniḥ pitāmahaḥ

---

1.31

शृणुध्वं संप्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतिविस्तराम्

śṛṇudhvaṃ saṃpravakṣyāmi kathāṃ pāpapraṇāśinīm kathyamānāṃ mayā citrāṃ bahvarthāṃ śrutivistarām

---

1.32

यस् त्व् इमां धारयेन् नित्यं शृणुयाद् वाप्य् अभीक्ष्णशः स्ववंशधारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

yas tv imāṃ dhārayen nityaṃ śṛṇuyād vāpy abhīkṣṇaśaḥ svavaṃśadhāraṇaṃ kṛtvā svargaloke mahīyate

---

1.33

अव्यक्तं कारणं यत् तन् नित्यं सदसदात्मकम् प्रधानं पुरुषस् तस्मान् निर्ममे विश्वम् ईश्वरः

avyaktaṃ kāraṇaṃ yat tan nityaṃ sadasadātmakam pradhānaṃ puruṣas tasmān nirmame viśvam īśvaraḥ

---

1.34

तं बुध्यध्वं मुनिश्रेष्ठा ब्रह्माणम् अमितौजसम् स्रष्टारं सर्वभूतानां नारायणपरायणम्

taṃ budhyadhvaṃ muniśreṣṭhā brahmāṇam amitaujasam sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ nārāyaṇaparāyaṇam

---

1.35

अहंकारस् तु महतस् तस्माद् भूतानि जज्ञिरे भूतभेदाश् च भूतेभ्य इति सर्गः सनातनः

ahaṃkāras tu mahatas tasmād bhūtāni jajñire bhūtabhedāś ca bhūtebhya iti sargaḥ sanātanaḥ

---

1.36

विस्तरावयवं चैव यथाप्रज्ञं यथाश्रुति कीर्त्यमानं शृणुध्वं वः सर्वेषां कीर्तिवर्धनम्

vistarāvayavaṃ caiva yathāprajñaṃ yathāśruti kīrtyamānaṃ śṛṇudhvaṃ vaḥ sarveṣāṃ kīrtivardhanam

---

1.37

कीर्तितं स्थिरकीर्तीनां सर्वेषां पुण्यवर्धनम् ततः स्वयंभूर् भगवान् सिसृक्षुर् विविधाः प्रजाः

kīrtitaṃ sthirakīrtīnāṃ sarveṣāṃ puṇyavardhanam tataḥ svayaṃbhūr bhagavān sisṛkṣur vividhāḥ prajāḥ

---

1.38

अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यम् अथासृजत् आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः

apa eva sasarjādau tāsu vīryam athāsṛjat āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ

---

1.39

अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः हिरण्यवर्णम् अभवत् तद् अण्डम् उदकेशयम्

ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ hiraṇyavarṇam abhavat tad aṇḍam udakeśayam

---

1.40

तत्र जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयंभूर् इति नः श्रुतम् हिरण्यवर्णो भगवान् उषित्वा परिवत्सरम्

tatra jajñe svayaṃ brahmā svayaṃbhūr iti naḥ śrutam hiraṇyavarṇo bhagavān uṣitvā parivatsaram

---

1.41

तद् अण्डम् अकरोद् द्वैधं दिवं भुवम् अथापि च तयोः शकलयोर् मध्य आकाशम् अकरोत् प्रभुः

tad aṇḍam akarod dvaidhaṃ divaṃ bhuvam athāpi ca tayoḥ śakalayor madhya ākāśam akarot prabhuḥ

---

1.42

अप्सु पारिप्लवां पृथ्वीं दिशश् च दशधा दधे तत्र कालं मनो वाचं कामं क्रोधम् अथो रतिम्

apsu pāriplavāṃ pṛthvīṃ diśaś ca daśadhā dadhe tatra kālaṃ mano vācaṃ kāmaṃ krodham atho ratim

---

1.43

ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां स्रष्टुम् इच्छन् प्रजापतीन् मरीचिम् अत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

sasarja sṛṣṭiṃ tadrūpāṃ sraṣṭum icchan prajāpatīn marīcim atryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum

---

1.44

वसिष्ठं च महातेजाः सो ऽसृजत् सप्त मानसान् सप्त ब्रह्माण इत्य् एते पुराणे निश्चयं गताः

vasiṣṭhaṃ ca mahātejāḥ so 'sṛjat sapta mānasān sapta brahmāṇa ity ete purāṇe niścayaṃ gatāḥ

---

1.45

नारायणात्मकानां तु सप्तानां ब्रह्मजन्मनाम् ततो ऽसृजत् पुरा ब्रह्मा रुद्रं रोषात्मसंभवम्

nārāyaṇātmakānāṃ tu saptānāṃ brahmajanmanām tato 'sṛjat purā brahmā rudraṃ roṣātmasaṃbhavam

---

1.46

सनत्कुमारं च विभुं पूर्वेषाम् अपि पूर्वजम् सप्तस्व् एता अजायन्त प्रजा रुद्राश् च भो द्विजाः

sanatkumāraṃ ca vibhuṃ pūrveṣām api pūrvajam saptasv etā ajāyanta prajā rudrāś ca bho dvijāḥ

---

1.47

स्कन्दः सनत्कुमारश् च तेजः संक्षिप्य तिष्ठतः तेषां सप्त महावंशा दिव्या देवगणान्विताः

skandaḥ sanatkumāraś ca tejaḥ saṃkṣipya tiṣṭhataḥ teṣāṃ sapta mahāvaṃśā divyā devagaṇānvitāḥ

---

1.48

क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिर् अलंकृताः विद्युतो ऽशनिमेघांश् च रोहितेन्द्रधनूंषि च

kriyāvantaḥ prajāvanto maharṣibhir alaṃkṛtāḥ vidyuto 'śanimeghāṃś ca rohitendradhanūṃṣi ca

---

1.49

वयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यं च ससर्ज ह ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये

vayāṃsi ca sasarjādau parjanyaṃ ca sasarja ha ṛco yajūṃṣi sāmāni nirmame yajñasiddhaye

---

1.50

साध्यान् अजनयद् देवान् इत्य् एवम् अनुसंजगुः उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस् तस्य जज्ञिरे

sādhyān ajanayad devān ity evam anusaṃjaguḥ uccāvacāni bhūtāni gātrebhyas tasya jajñire

---

1.51

आपवस्य प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः सृज्यमानाः प्रजा नैव विवर्धन्ते यदा तदा

āpavasya prajāsargaṃ sṛjato hi prajāpateḥ sṛjyamānāḥ prajā naiva vivardhante yadā tadā

---

1.52

द्विधा कृत्वात्मनो देहम् अर्धेन पुरुषो ऽभवत् अर्धेन नारी तस्यां तु सो ऽसृजद् द्विविधाः प्रजाः

dvidhā kṛtvātmano deham ardhena puruṣo 'bhavat ardhena nārī tasyāṃ tu so 'sṛjad dvividhāḥ prajāḥ

---

1.53

दिवं च पृथिवीं चैव महिम्ना व्याप्य तिष्ठति विराजम् असृजद् विष्णुः सो ऽसृजत् पुरुषं विराट्

divaṃ ca pṛthivīṃ caiva mahimnā vyāpya tiṣṭhati virājam asṛjad viṣṇuḥ so 'sṛjat puruṣaṃ virāṭ

---

1.54

पुरुषं तं मनुं विद्यात् तस्य मन्वन्तरं स्मृतम् द्वितीयं मानसस्यैतन् मनोर् अन्तरम् उच्यते

puruṣaṃ taṃ manuṃ vidyāt tasya manvantaraṃ smṛtam dvitīyaṃ mānasasyaitan manor antaram ucyate

---

1.55

स वैराजः प्रजासर्गं ससर्ज पुरुषः प्रभुः नारायणविसर्गस्य प्रजास् तस्याप्य् अयोनिजाः

sa vairājaḥ prajāsargaṃ sasarja puruṣaḥ prabhuḥ nārāyaṇavisargasya prajās tasyāpy ayonijāḥ

---

1.56

आयुष्मान् कीर्तिमान् पुण्यप्रजावांश् च भवेन् नरः आदिसर्गं विदित्वेमं यथेष्टां चाप्नुयाद् गतिम्

āyuṣmān kīrtimān puṇyaprajāvāṃś ca bhaven naraḥ ādisargaṃ viditvemaṃ yatheṣṭāṃ cāpnuyād gatim

---

214

न तृप्तिम् अधिगच्छामः पुण्यधर्मामृतस्य च मुने त्वन्मुखगीतस्य तथा कौतूहलं हि नः

na tṛptim adhigacchāmaḥ puṇyadharmāmṛtasya ca mune tvanmukhagītasya tathā kautūhalaṃ hi naḥ

---

214

*.1 उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानां कर्मणो गतिम् वेत्सि सर्वं मुने तेन पृच्छामस् त्वां महामतिम्

*.1 utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānāṃ karmaṇo gatim vetsi sarvaṃ mune tena pṛcchāmas tvāṃ mahāmatim

---

214

*.2 श्रूयते यमलोकस्य मार्गः परमदुर्गमः दुःखक्लेशकरः शश्वत् सर्वभूतभयावहः

*.2 śrūyate yamalokasya mārgaḥ paramadurgamaḥ duḥkhakleśakaraḥ śaśvat sarvabhūtabhayāvahaḥ

---

214

*.3 कथं तेन नरा यान्ति मार्गेण यमसादनम् प्रमाणं चैव मार्गस्य ब्रूहि नो वदतां वर

*.3 kathaṃ tena narā yānti mārgeṇa yamasādanam pramāṇaṃ caiva mārgasya brūhi no vadatāṃ vara

---

214

*.4 मुने पृच्छाम सर्वज्ञ ब्रूहि सर्वम् अशेषतः कथं नरकदुःखानि नाप्नुवन्ति नरान् मुने

*.4 mune pṛcchāma sarvajña brūhi sarvam aśeṣataḥ kathaṃ narakaduḥkhāni nāpnuvanti narān mune

---

214

*.5 केनोपायेन दानेन धर्मेण नियमेन च मानुषस्य च याम्यस्य लोकस्य कियद् अन्तरम्

*.5 kenopāyena dānena dharmeṇa niyamena ca mānuṣasya ca yāmyasya lokasya kiyad antaram

---

214

*.6 कथं च स्वर्गतिं यान्ति नरकं केन कर्मणा स्वर्गस्थानानि कियन्ति कियन्ति नरकाणि च

*.6 kathaṃ ca svargatiṃ yānti narakaṃ kena karmaṇā svargasthānāni kiyanti kiyanti narakāṇi ca

---

214

*.7 कथं सुकृतिनो यान्ति कथं दुष्कृतकारिणः किं रूपं किं प्रमाणं वा को वर्णस् तूभयोर् अपि जीवस्य नीयमानस्य यमलोकं ब्रवीहि नः

*.7 kathaṃ sukṛtino yānti kathaṃ duṣkṛtakāriṇaḥ kiṃ rūpaṃ kiṃ pramāṇaṃ vā ko varṇas tūbhayor api jīvasya nīyamānasya yamalokaṃ bravīhi naḥ

---

214

*.8 शृणुध्वं मुनिशार्दूला वदतो मम सुव्रताः संसारचक्रम् अजरं स्थितिर् यस्य न विद्यते

*.8 śṛṇudhvaṃ muniśārdūlā vadato mama suvratāḥ saṃsāracakram ajaraṃ sthitir yasya na vidyate

---

214

*.9 सो ऽहं वदामि वः सर्वं यममार्गस्य निर्णयम् उत्क्रान्तिकालाद् आरभ्य यथा नान्यो वदिष्यति

*.9 so 'haṃ vadāmi vaḥ sarvaṃ yamamārgasya nirṇayam utkrāntikālād ārabhya yathā nānyo vadiṣyati

---

214

*.10 स्वरूपं चैव मार्गस्य यन् मां पृच्छथ सत्तमाः यमलोकस्य चाध्वानम् अन्तरं मानुषस्य च

*.10 svarūpaṃ caiva mārgasya yan māṃ pṛcchatha sattamāḥ yamalokasya cādhvānam antaraṃ mānuṣasya ca

---

214

*.11 योजनानां सहस्राणि षडशीतिस् तद् अन्तरम् तप्तताम्रम् इवातप्तं तद् अध्वानम् उदाहृतम्

*.11 yojanānāṃ sahasrāṇi ṣaḍaśītis tad antaram taptatāmram ivātaptaṃ tad adhvānam udāhṛtam

---

214

*.12 तद् अवश्यं हि गन्तव्यं प्राणिभिर् जीवसंज्ञकैः पुण्यान् पुण्यकृतो यान्ति पापान् पापकृतो ऽधमाः

*.12 tad avaśyaṃ hi gantavyaṃ prāṇibhir jīvasaṃjñakaiḥ puṇyān puṇyakṛto yānti pāpān pāpakṛto 'dhamāḥ

---

214

*.13 द्वाविंशतिश् च नरका यमस्य विषये स्थिताः येषु दुष्कृतकर्माणो विपच्यन्ते पृथक् पृथक्

*.13 dvāviṃśatiś ca narakā yamasya viṣaye sthitāḥ yeṣu duṣkṛtakarmāṇo vipacyante pṛthak pṛthak

---

214

*.14 नरको रौरवो रौद्रः शूकरस् ताल एव च कुम्भीपाको महाघोरः शाल्मलो ऽथ विमोहनः

*.14 narako rauravo raudraḥ śūkaras tāla eva ca kumbhīpāko mahāghoraḥ śālmalo 'tha vimohanaḥ

---

214

*.15 कीटादः कृमिभक्षश् च नालाभक्षो भ्रमस् तथा नद्यः पूयवहाश् चान्या रुधिराम्भस् तथैव च

*.15 kīṭādaḥ kṛmibhakṣaś ca nālābhakṣo bhramas tathā nadyaḥ pūyavahāś cānyā rudhirāmbhas tathaiva ca

---

214

*.16 अग्निज्वालो महाघोरः संदंशः शुनभोजनः घोरा वैतरणी चैव असिपत्त्रवनं तथा

*.16 agnijvālo mahāghoraḥ saṃdaṃśaḥ śunabhojanaḥ ghorā vaitaraṇī caiva asipattravanaṃ tathā

---

214

*.17 न तत्र वृक्षच्छाया वा न तडागाः सरांसि च न वाप्यो दीर्घिका वापि न कूपो न प्रपा सभा

*.17 na tatra vṛkṣacchāyā vā na taḍāgāḥ sarāṃsi ca na vāpyo dīrghikā vāpi na kūpo na prapā sabhā

---

214

*.18 न मण्डपो नायतनं न नद्यो न च पर्वताः न किंचिद् आश्रमस्थानं विद्यते तत्र वर्त्मनि

*.18 na maṇḍapo nāyatanaṃ na nadyo na ca parvatāḥ na kiṃcid āśramasthānaṃ vidyate tatra vartmani

---

214

*.19 यत्र विश्रमते श्रान्तः पुरुषो ऽतीवकर्षितः अवश्यम् एव गन्तव्यः स सर्वैस् तु महापथः

*.19 yatra viśramate śrāntaḥ puruṣo 'tīvakarṣitaḥ avaśyam eva gantavyaḥ sa sarvais tu mahāpathaḥ

---

214

*.20 प्राप्ते काले तु संत्यज्य सुहृद्बन्धुधनादिकम् जरायुजाण्डजाश् चैव स्वेदजाश् चोद्भिजास् तथा

*.20 prāpte kāle tu saṃtyajya suhṛdbandhudhanādikam jarāyujāṇḍajāś caiva svedajāś codbhijās tathā

---

214

*.21 जङ्गमाजङ्गमाश् चैव गमिष्यन्ति महापथम् देवासुरमनुष्यैश् च वैवस्वतवशानुगैः

*.21 jaṅgamājaṅgamāś caiva gamiṣyanti mahāpatham devāsuramanuṣyaiś ca vaivasvatavaśānugaiḥ

---

214

*.22 स्त्रीपुंनपुंसकैश् चैव पृथिव्यां जीवसंज्ञितैः पूर्वाह्णे चापराह्णे वा मध्याह्ने वा तथा पुनः

*.22 strīpuṃnapuṃsakaiś caiva pṛthivyāṃ jīvasaṃjñitaiḥ pūrvāhṇe cāparāhṇe vā madhyāhne vā tathā punaḥ

---

214

*.23 संध्याकाले ऽर्धरात्रे वा प्रत्यूषे वाप्य् उपस्थिते वृद्धैर् वा मध्यमैर् वापि यौवनस्थैस् तथैव च

*.23 saṃdhyākāle 'rdharātre vā pratyūṣe vāpy upasthite vṛddhair vā madhyamair vāpi yauvanasthais tathaiva ca

---

214

*.24 गर्भवासे ऽथ बाल्ये वा गन्तव्यः स महापथः प्रवासस्थैर् गृहस्थैर् वा पर्वतस्थैः स्थले ऽपि वा

*.24 garbhavāse 'tha bālye vā gantavyaḥ sa mahāpathaḥ pravāsasthair gṛhasthair vā parvatasthaiḥ sthale 'pi vā

---

214

*.25 क्षेत्रस्थैर् वा जलस्थैर् वा गृहमध्यगतैस् तथा आसीनैश् चास्थितैर् वापि शयनीयगतैस् तथा

*.25 kṣetrasthair vā jalasthair vā gṛhamadhyagatais tathā āsīnaiś cāsthitair vāpi śayanīyagatais tathā

---

214

*.26 जाग्रद्भिर् वा प्रसुप्तैर् वा गन्तव्यः स महापथः इहानुभूय निर्दिष्टम् आयुर् जन्तुः स्वयं तदा

*.26 jāgradbhir vā prasuptair vā gantavyaḥ sa mahāpathaḥ ihānubhūya nirdiṣṭam āyur jantuḥ svayaṃ tadā

---

214

*.27 तस्यान्ते च स्वयं प्राणैर् अनिच्छन्न् अपि मुच्यते जलम् अग्निर् विषं शस्त्रं क्षुद् व्याधिः पतनं गिरेः

*.27 tasyānte ca svayaṃ prāṇair anicchann api mucyate jalam agnir viṣaṃ śastraṃ kṣud vyādhiḥ patanaṃ gireḥ

---

214

*.28 निमित्तं किंचिद् आसाद्य देही प्राणैर् विमुच्यते विहाय सुमहत् कृत्स्नं शरीरं पाञ्चभौतिकम्

*.28 nimittaṃ kiṃcid āsādya dehī prāṇair vimucyate vihāya sumahat kṛtsnaṃ śarīraṃ pāñcabhautikam

---

214

*.29 अन्यच् छरीरम् आदत्ते यातनीयं स्वकर्मजम् दृढं शरीरम् आप्नोति सुखदुःखोपभुक्तये

*.29 anyac charīram ādatte yātanīyaṃ svakarmajam dṛḍhaṃ śarīram āpnoti sukhaduḥkhopabhuktaye

---

214

*.30 तेन भुङ्क्ते स कृच्छ्राणि पापकर्ता नरो भृशम् सुखानि धार्मिको हृष्ट इह नीतो यमक्षये

*.30 tena bhuṅkte sa kṛcchrāṇi pāpakartā naro bhṛśam sukhāni dhārmiko hṛṣṭa iha nīto yamakṣaye

---

214

*.31 ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः भिनत्ति मर्मस्थानानि दीप्यमानो निरन्धनः

*.31 ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ bhinatti marmasthānāni dīpyamāno nirandhanaḥ

---

214

*.32 उदानो नाम पवनस् ततश् चोर्ध्वं प्रवर्तते भुज्यताम् अम्बुभक्ष्याणाम् अधोगतिनिरोधकृत्

*.32 udāno nāma pavanas tataś cordhvaṃ pravartate bhujyatām ambubhakṣyāṇām adhogatinirodhakṛt

---

214

*.33 ततो येनाम्बुदानानि कृतान्य् अन्नरसास् तथा दत्ताः स तस्याम् आह्लादम् आपदि प्रतिपद्यते

*.33 tato yenāmbudānāni kṛtāny annarasās tathā dattāḥ sa tasyām āhlādam āpadi pratipadyate

---

214

*.34 अन्नानि येन दत्तानि श्रद्धापूतेन चेतसा सो ऽपि तृप्तिम् अवाप्नोति विनाप्य् अन्नेन वै तदा

*.34 annāni yena dattāni śraddhāpūtena cetasā so 'pi tṛptim avāpnoti vināpy annena vai tadā

---

214

*.35 येनानृतानि नोक्तानि प्रीतिभेदः कृतो न च आस्तिकः श्रद्दधानश् च सुखमृत्युं स गच्छति

*.35 yenānṛtāni noktāni prītibhedaḥ kṛto na ca āstikaḥ śraddadhānaś ca sukhamṛtyuṃ sa gacchati

---

214

*.36 देवब्राह्मणपूजायां निरताश् चानसूयकाः शुक्ला वदान्या ह्रीमन्तस् ते नराः सुखमृत्यवः

*.36 devabrāhmaṇapūjāyāṃ niratāś cānasūyakāḥ śuklā vadānyā hrīmantas te narāḥ sukhamṛtyavaḥ

---

214

*.37 यः कामान् नापि संरम्भान् न द्वेषाद् धर्मम् उत्सृजेत् यथोक्तकारी सौम्यश् च स सुखं मृत्युम् ऋच्छति

*.37 yaḥ kāmān nāpi saṃrambhān na dveṣād dharmam utsṛjet yathoktakārī saumyaś ca sa sukhaṃ mṛtyum ṛcchati

---

214

*.38 वारिदास् तृषितानां ये क्षुधितान्नप्रदायिनः प्राप्नुवन्ति नराः काले मृत्युं सुखसमन्वितम्

*.38 vāridās tṛṣitānāṃ ye kṣudhitānnapradāyinaḥ prāpnuvanti narāḥ kāle mṛtyuṃ sukhasamanvitam

---

214

*.39 शीतं जयन्ति धनदास् तापं चन्दनदायिनः प्राणघ्नीं वेदनां कष्टां ये चान्योद्वेगधारिणः

*.39 śītaṃ jayanti dhanadās tāpaṃ candanadāyinaḥ prāṇaghnīṃ vedanāṃ kaṣṭāṃ ye cānyodvegadhāriṇaḥ

---

214

*.40 मोहं ज्ञानप्रदातारस् तथा दीपप्रदास् तमः कूटसाक्षी मृषावादी यो गुरुर् नानुशास्ति वै

*.40 mohaṃ jñānapradātāras tathā dīpapradās tamaḥ kūṭasākṣī mṛṣāvādī yo gurur nānuśāsti vai

---

214

*.41 ते मोहमृत्यवः सर्वे तथा ये वेदनिन्दकाः विभीषणाः पूतिगन्धाः कूटमुद्गरपाणयः

*.41 te mohamṛtyavaḥ sarve tathā ye vedanindakāḥ vibhīṣaṇāḥ pūtigandhāḥ kūṭamudgarapāṇayaḥ

---

214

*.42 आगच्छन्ति दुरात्मानो यमस्य पुरुषास् तथा प्राप्तेषु दृक्पथं तेषु जायते तस्य वेपथुः

*.42 āgacchanti durātmāno yamasya puruṣās tathā prāpteṣu dṛkpathaṃ teṣu jāyate tasya vepathuḥ

---

214

*.43 क्रन्दत्य् अविरतः सो ऽथ भ्रातृमातृपितृंस् तथा सा तु वाग् अस्फुटा विप्रा एकवर्णा विभाव्यते

*.43 krandaty avirataḥ so 'tha bhrātṛmātṛpitṛṃs tathā sā tu vāg asphuṭā viprā ekavarṇā vibhāvyate

---

214

*.44 दृष्टिर् विभ्राम्यते त्रासात् कासावृष्ट्य् अत्य् अथाननम् ततः स वेदनाविष्टं तच् छरीरं विमुञ्चति

*.44 dṛṣṭir vibhrāmyate trāsāt kāsāvṛṣṭy aty athānanam tataḥ sa vedanāviṣṭaṃ tac charīraṃ vimuñcati

---

214

*.45 वाय्वग्रसारी तद्रूपदेहम् अन्यत् प्रपद्यते तत्कर्मयातनार्थे च न मातृपितृसंभवम्

*.45 vāyvagrasārī tadrūpadeham anyat prapadyate tatkarmayātanārthe ca na mātṛpitṛsaṃbhavam

---

214

*.46 तत्प्रमाणवयोवस्थासंस्थानैः प्राप्यते व्यथा ततो दूतो यमस्याथ पाशैर् बध्नाति दारुणैः

*.46 tatpramāṇavayovasthāsaṃsthānaiḥ prāpyate vyathā tato dūto yamasyātha pāśair badhnāti dāruṇaiḥ

---

214

*.47 जन्तोः संप्राप्तकालस्य वेदनार्तस्य वै भृशम् भूतैः संत्यक्तदेहस्य कण्ठप्राप्तानिलस्य च

*.47 jantoḥ saṃprāptakālasya vedanārtasya vai bhṛśam bhūtaiḥ saṃtyaktadehasya kaṇṭhaprāptānilasya ca

---

214

*.48 शरीराच् च्यावितो जीवो रोरवीति तथोल्बणम् निर्गतो वायुभूतस् तु षाट्कौशिककलेवरे

*.48 śarīrāc cyāvito jīvo roravīti tatholbaṇam nirgato vāyubhūtas tu ṣāṭkauśikakalevare

---

214

*.49 मातृभिः पितृभिश् चैव भ्रातृभिर् मातुलैस् तथा दारैः पुत्रैर् वयस्यैश् च गुरुभिस् त्यज्यते भुवि

*.49 mātṛbhiḥ pitṛbhiś caiva bhrātṛbhir mātulais tathā dāraiḥ putrair vayasyaiś ca gurubhis tyajyate bhuvi

---

214

*.50 दृश्यमानश् च तैर् दीनैर् अश्रुपूर्णेक्षणैर् भृशम् स्वशरीरं समुत्सृज्य वायुभूतस् तु गच्छति

*.50 dṛśyamānaś ca tair dīnair aśrupūrṇekṣaṇair bhṛśam svaśarīraṃ samutsṛjya vāyubhūtas tu gacchati

---

214

*.51 अन्धकारम् अपारं च महाघोरं तमोवृतम् सुखदुःखप्रदातारं दुर्गमं पापकर्मणाम्

*.51 andhakāram apāraṃ ca mahāghoraṃ tamovṛtam sukhaduḥkhapradātāraṃ durgamaṃ pāpakarmaṇām

---

214

*.52 दुःसहं च दुरन्तं च दुर्निरीक्षं दुरासदम् दुरापम् अतिदुर्गं च पापिष्ठानां सदाहितम्

*.52 duḥsahaṃ ca durantaṃ ca durnirīkṣaṃ durāsadam durāpam atidurgaṃ ca pāpiṣṭhānāṃ sadāhitam

---

214

*.53 कृष्यमाणाश् च तैर् भूतैर् याम्यैः पाशैस् तु संयताः मुद्गरैस् ताड्यमानाश् च नीयन्ते तं महापथम्

*.53 kṛṣyamāṇāś ca tair bhūtair yāmyaiḥ pāśais tu saṃyatāḥ mudgarais tāḍyamānāś ca nīyante taṃ mahāpatham

---

214

*.54 क्षीणायुषं समालोक्य प्राणिनं चायुषक्षये निनीषवः समायान्ति यमदूता भयंकराः

*.54 kṣīṇāyuṣaṃ samālokya prāṇinaṃ cāyuṣakṣaye ninīṣavaḥ samāyānti yamadūtā bhayaṃkarāḥ

---

214

*.55 आरूढा यानकाले तु ऋक्षव्याघ्रखरेषु च उष्ट्रेषु वानरेष्व् अन्ये वृश्चिकेषु वृकेषु च

*.55 ārūḍhā yānakāle tu ṛkṣavyāghrakhareṣu ca uṣṭreṣu vānareṣv anye vṛścikeṣu vṛkeṣu ca

---

214

*.56 उलूकसर्पमार्जारं तथान्ये गृध्रवाहनाः श्येनशृगालम् आरूढाः सरघाकङ्कवाहनाः

*.56 ulūkasarpamārjāraṃ tathānye gṛdhravāhanāḥ śyenaśṛgālam ārūḍhāḥ saraghākaṅkavāhanāḥ

---

214

*.57 वराहपशुवेतालमहिषास्यास् तथा परे नानारूपधरा घोराः सर्वप्राणिभयंकराः

*.57 varāhapaśuvetālamahiṣāsyās tathā pare nānārūpadharā ghorāḥ sarvaprāṇibhayaṃkarāḥ

---

214

*.58 दीर्घमुष्काः करालास्या वक्रनासास् त्रिलोचनाः महाहनुकपोलास्याः प्रलम्बदशनच्छदाः

*.58 dīrghamuṣkāḥ karālāsyā vakranāsās trilocanāḥ mahāhanukapolāsyāḥ pralambadaśanacchadāḥ

---

214

*.59 निर्गतैर् विकृताकारैर् दशनैर् अङ्कुरोपमैः मांसशोणितदिग्धाङ्गा दंष्ट्राभिर् भृशम् उल्बणैः

*.59 nirgatair vikṛtākārair daśanair aṅkuropamaiḥ māṃsaśoṇitadigdhāṅgā daṃṣṭrābhir bhṛśam ulbaṇaiḥ

---

214

*.60 मुखैः पातालसदृशैर् ज्वलज्जिह्वैर् भयंकरैः नेत्रैः सुविकृताकारैर् ज्वलत्पिङ्गलचञ्चलैः

*.60 mukhaiḥ pātālasadṛśair jvalajjihvair bhayaṃkaraiḥ netraiḥ suvikṛtākārair jvalatpiṅgalacañcalaiḥ

---

214

*.61 मार्जारोलूकखद्योतशक्रगोपवद् उद्धतैः केकरैः संकुलैस् स्तब्धैर् लोचनैः पावकोपमैः

*.61 mārjārolūkakhadyotaśakragopavad uddhataiḥ kekaraiḥ saṃkulais stabdhair locanaiḥ pāvakopamaiḥ

---

214

*.62 भृशम् आभरणैर् भीमैर् आबद्धैर् भुजगोपमैः शोणासरलगात्रैश् च मुण्डमालाविभूषितैः

*.62 bhṛśam ābharaṇair bhīmair ābaddhair bhujagopamaiḥ śoṇāsaralagātraiś ca muṇḍamālāvibhūṣitaiḥ

---

214

*.63 कण्ठस्थकृष्णसर्पैश् च फूत्काररवभीषणैः वह्निज्वालोपमैः केशैः स्तब्धरुक्षैर् भयंकरैः

*.63 kaṇṭhasthakṛṣṇasarpaiś ca phūtkāraravabhīṣaṇaiḥ vahnijvālopamaiḥ keśaiḥ stabdharukṣair bhayaṃkaraiḥ

---

214

*.64 बभ्रुपिङ्गललोलैश् च कद्रुश्मश्रुभिर् आवृताः भुजदण्डैर् महाघोरैः प्रलम्बैः परिघोपमैः

*.64 babhrupiṅgalalolaiś ca kadruśmaśrubhir āvṛtāḥ bhujadaṇḍair mahāghoraiḥ pralambaiḥ parighopamaiḥ

---

214

*.65 केचिद् द्विबाहवस् तत्र तथान्ये च चतुर्भुजाः द्विरष्टबाहवश् चान्ये दशविंशभुजास् तथा

*.65 kecid dvibāhavas tatra tathānye ca caturbhujāḥ dviraṣṭabāhavaś cānye daśaviṃśabhujās tathā

---

214

*.66 असंख्यातभुजाश् चान्ये केचिद् बाहुसहस्रिणः आयुधैर् विकृताकारैः प्रज्वलद्भिर् भयानकैः

*.66 asaṃkhyātabhujāś cānye kecid bāhusahasriṇaḥ āyudhair vikṛtākāraiḥ prajvaladbhir bhayānakaiḥ

---

214

*.67 शक्तितोमरचक्राद्यैः सुदीप्तैर् विविधायुधैः पाशशृङ्खलदण्डैश् च भीषयन्तो महाबलाः

*.67 śaktitomaracakrādyaiḥ sudīptair vividhāyudhaiḥ pāśaśṛṅkhaladaṇḍaiś ca bhīṣayanto mahābalāḥ

---

214

*.68 आगच्छन्ति महारौद्रा मर्त्यानाम् आयुषः क्षये ग्रहीतुं प्राणिनः सर्वे यमस्याज्ञाकरास् तथा

*.68 āgacchanti mahāraudrā martyānām āyuṣaḥ kṣaye grahītuṃ prāṇinaḥ sarve yamasyājñākarās tathā

---

214

*.69 यत् तच् छरीरम् आदत्ते यातनीयं स्वकर्मजम् तद् अस्य नीयते जन्तोर् यमस्य सदनं प्रति

*.69 yat tac charīram ādatte yātanīyaṃ svakarmajam tad asya nīyate jantor yamasya sadanaṃ prati

---

214

*.70 बद्ध्वा तत् कालपाशैश् च निगडैर् वज्रशृङ्खलैः ताडयित्वा भृशं क्रुद्धैर् नीयते यमकिंकरैः

*.70 baddhvā tat kālapāśaiś ca nigaḍair vajraśṛṅkhalaiḥ tāḍayitvā bhṛśaṃ kruddhair nīyate yamakiṃkaraiḥ

---

214

*.71 प्रस्खलन्तं रुदन्तं च आक्रोशन्तं मुहुर् मुहुः हा तात मातः पुत्रेति वदन्तं कर्मदूषितम्

*.71 praskhalantaṃ rudantaṃ ca ākrośantaṃ muhur muhuḥ hā tāta mātaḥ putreti vadantaṃ karmadūṣitam

---

214

*.72 आहत्य निशितैः शूलैर् मुद्गरैर् निशितैर् घनैः खड्गशक्तिप्रहारैश् च वज्रदण्डैः सुदारुणैः

*.72 āhatya niśitaiḥ śūlair mudgarair niśitair ghanaiḥ khaḍgaśaktiprahāraiś ca vajradaṇḍaiḥ sudāruṇaiḥ

---

214

*.73 भर्त्स्यमानो महारावैर् वज्रशक्तिसमन्वितैः एकैकशो भृशं क्रुद्धैस् ताडयद्भिः समन्ततः

*.73 bhartsyamāno mahārāvair vajraśaktisamanvitaiḥ ekaikaśo bhṛśaṃ kruddhais tāḍayadbhiḥ samantataḥ

---

214

*.74 स मुह्यमानो दुःखार्तः प्रतपंश् च इतस् ततः आकृष्य नीयते जन्तुर् अध्वानं सुभयंकरैः

*.74 sa muhyamāno duḥkhārtaḥ pratapaṃś ca itas tataḥ ākṛṣya nīyate jantur adhvānaṃ subhayaṃkaraiḥ

---

214

*.75 कुशकण्टकवल्मीकशङ्कुपाषाणशर्करे तथा प्रदीप्तज्वलने क्षारवज्रशतोत्कटे

*.75 kuśakaṇṭakavalmīkaśaṅkupāṣāṇaśarkare tathā pradīptajvalane kṣāravajraśatotkaṭe

---

214

*.76 प्रदीप्तादित्यतप्तेन दह्यमानस् तदंशुभिः कृष्यते यमदूतैश् च शिवासंनादभीषणैः

*.76 pradīptādityataptena dahyamānas tadaṃśubhiḥ kṛṣyate yamadūtaiś ca śivāsaṃnādabhīṣaṇaiḥ

---

214

*.77 विकृष्यमाणस् तैर् घोरैर् भक्ष्यमाणः शिवाशतैः प्रयाति दारुणे मार्गे पापकर्मा यमालयम्

*.77 vikṛṣyamāṇas tair ghorair bhakṣyamāṇaḥ śivāśataiḥ prayāti dāruṇe mārge pāpakarmā yamālayam

---

214

*.78 क्वचिद् भीतैः क्वचित् त्रस्तैः प्रस्खलद्भिः क्वचित् क्वचित् दुःखेनाक्रन्दमानैश् च गन्तव्यः स महापथः

*.78 kvacid bhītaiḥ kvacit trastaiḥ praskhaladbhiḥ kvacit kvacit duḥkhenākrandamānaiś ca gantavyaḥ sa mahāpathaḥ

---

214

*.79 निर्भर्त्स्यमानैर् उद्विग्नैर् विद्रुतैर् भयविह्वलैः कम्पमानशरीरैस् तु गन्तव्यं जीवसंज्ञकैः

*.79 nirbhartsyamānair udvignair vidrutair bhayavihvalaiḥ kampamānaśarīrais tu gantavyaṃ jīvasaṃjñakaiḥ

---

214

*.80 कण्टकाकीर्णमार्गेण संतप्तसिकतेन च दह्यमानैस् तु गन्तव्यं नरैर् दानविवर्जितैः

*.80 kaṇṭakākīrṇamārgeṇa saṃtaptasikatena ca dahyamānais tu gantavyaṃ narair dānavivarjitaiḥ

---

214

*.81 मेदःशोणितदुर्गन्धैर् बस्तगात्रैश् च पूगशः दग्धस्फुटत्वचाकीर्णैर् गन्तव्यं जीवघातकैः

*.81 medaḥśoṇitadurgandhair bastagātraiś ca pūgaśaḥ dagdhasphuṭatvacākīrṇair gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ

---

214

*.82 कूजद्भिः क्रन्दमानैश् च विक्रोशद्भिश् च विस्वरम् वेदनार्तैश् च सद्भिश् च गन्तव्यं जीवघातकैः

*.82 kūjadbhiḥ krandamānaiś ca vikrośadbhiś ca visvaram vedanārtaiś ca sadbhiś ca gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ

---

214

*.83 शक्तिभिर् भिन्दिपालैश् च खड्गतोमरसायकैः भिद्यद्भिस् तीक्ष्णशूलाग्रैर् गन्तव्यं जीवघातकैः

*.83 śaktibhir bhindipālaiś ca khaḍgatomarasāyakaiḥ bhidyadbhis tīkṣṇaśūlāgrair gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ

---

214

*.84 श्वानैर् व्याघ्रैर् वृकैः कङ्कैर् भक्ष्यमाणैश् च पापिभिः

*.84 śvānair vyāghrair vṛkaiḥ kaṅkair bhakṣyamāṇaiś ca pāpibhiḥ

---

214

*.85 कृन्तद्भिः क्रकचाघातैर् गन्तव्यं मांसखादिभिः महिषर्षभशृङ्गाग्रैर् भिद्यमानैः समन्ततः

*.85 kṛntadbhiḥ krakacāghātair gantavyaṃ māṃsakhādibhiḥ mahiṣarṣabhaśṛṅgāgrair bhidyamānaiḥ samantataḥ

---

214

*.86 उल्लिखद्भिः शूकरैश् च गन्तव्यं मांसखादकैः सूचीभ्रमरकाकोलमक्षिकाभिश् च संघशः

*.86 ullikhadbhiḥ śūkaraiś ca gantavyaṃ māṃsakhādakaiḥ sūcībhramarakākolamakṣikābhiś ca saṃghaśaḥ

---

214

*.87 भुज्यमानैश् च गन्तव्यं पापिष्ठैर् मधुघातकैः विश्वस्तं स्वामिनं मित्रं स्त्रियं वा यस् तु घातयेत्

*.87 bhujyamānaiś ca gantavyaṃ pāpiṣṭhair madhughātakaiḥ viśvastaṃ svāminaṃ mitraṃ striyaṃ vā yas tu ghātayet

---

214

*.88 शस्त्रैर् निकृत्यमानैश् च गन्तव्यं चातुरैर् नरैः घातयन्ति च ये जन्तूंस् ताडयन्ति निरागसः

*.88 śastrair nikṛtyamānaiś ca gantavyaṃ cāturair naraiḥ ghātayanti ca ye jantūṃs tāḍayanti nirāgasaḥ

---

214

*.89 राक्षसैर् भक्ष्यमाणास् ते यान्ति याम्यपथं नराः ये हरन्ति परस्त्रीणां वरप्रावरणानि च

*.89 rākṣasair bhakṣyamāṇās te yānti yāmyapathaṃ narāḥ ye haranti parastrīṇāṃ varaprāvaraṇāni ca

---

214

*.90 ते यान्ति विद्रुता नग्नाः प्रेतीभूता यमालयम् वासो धान्यं हिरण्यं वा गृहक्षेत्रम् अथापि वा

*.90 te yānti vidrutā nagnāḥ pretībhūtā yamālayam vāso dhānyaṃ hiraṇyaṃ vā gṛhakṣetram athāpi vā

---

214

*.91 ये हरन्ति दुरात्मानः पापिष्ठाः पापकर्मिणः पाषाणैर् लगुडैर् दण्डैस् ताड्यमानैस् तु जर्जरैः

*.91 ye haranti durātmānaḥ pāpiṣṭhāḥ pāpakarmiṇaḥ pāṣāṇair laguḍair daṇḍais tāḍyamānais tu jarjaraiḥ

---

214

*.92 वहद्भिः शोणितं भूरि गन्तव्यं तु यमालयम् ब्रह्मस्वं ये हरन्तीह नरा नरकनिर्भयाः

*.92 vahadbhiḥ śoṇitaṃ bhūri gantavyaṃ tu yamālayam brahmasvaṃ ye harantīha narā narakanirbhayāḥ

---

214

*.93 ताडयन्ति तथा विप्रान् आक्रोशन्ति नराधमाः शुष्ककाष्ठनिबद्धास् ते छिन्नकर्णाक्षिनासिकाः

*.93 tāḍayanti tathā viprān ākrośanti narādhamāḥ śuṣkakāṣṭhanibaddhās te chinnakarṇākṣināsikāḥ

---

214

*.94 पूयशोणितदिग्धास् ते कालगृध्रैश् च जम्बुकैः किंकरैर् भीषणैश् चण्डैस् ताड्यमानाश् च दारुणैः

*.94 pūyaśoṇitadigdhās te kālagṛdhraiś ca jambukaiḥ kiṃkarair bhīṣaṇaiś caṇḍais tāḍyamānāś ca dāruṇaiḥ

---

214

*.95 विक्रोशमाना गच्छन्ति पापिनस् ते यमालयम् एवं परमदुर्धर्षम् अध्वानं ज्वलनप्रभम्

*.95 vikrośamānā gacchanti pāpinas te yamālayam evaṃ paramadurdharṣam adhvānaṃ jvalanaprabham

---

214

*.96 रौरवं दुर्गविषमं निर्दिष्टं मानुषस्य च प्रतप्तताम्रवर्णाभं वह्निज्वालास्फुलिङ्गवत्

*.96 rauravaṃ durgaviṣamaṃ nirdiṣṭaṃ mānuṣasya ca prataptatāmravarṇābhaṃ vahnijvālāsphuliṅgavat

---

214

*.97 कुरण्टकण्टकाकीर्णं पृथुविकटताडनैः शक्तिवज्रैश् च संकीर्णम् उज्ज्वलं तीव्रकण्टकम्

*.97 kuraṇṭakaṇṭakākīrṇaṃ pṛthuvikaṭatāḍanaiḥ śaktivajraiś ca saṃkīrṇam ujjvalaṃ tīvrakaṇṭakam

---

214

*.98 अङ्गारवालुकामिश्रं वह्निकीटकदुर्गमम् ज्वालामालाकुलं रौद्रं सूर्यरश्मिप्रतापितम्

*.98 aṅgāravālukāmiśraṃ vahnikīṭakadurgamam jvālāmālākulaṃ raudraṃ sūryaraśmipratāpitam

---

214

*.99 अध्वानं नीयते देही कृष्यमाणः सुनिष्ठुरैः यदैव क्रन्दते जन्तुर् दुःखार्तः पतितः क्वचित्

*.99 adhvānaṃ nīyate dehī kṛṣyamāṇaḥ suniṣṭhuraiḥ yadaiva krandate jantur duḥkhārtaḥ patitaḥ kvacit

---

214

*.100 तदैवाहन्यते सर्वैर् आयुधैर् यमकिंकरैः एवं संताड्यमानश् च लुब्धः पापेषु यो ऽनयः

*.100 tadaivāhanyate sarvair āyudhair yamakiṃkaraiḥ evaṃ saṃtāḍyamānaś ca lubdhaḥ pāpeṣu yo 'nayaḥ

---

214

*.101 अवशो नीयते जन्तुर् दुर्धरैर् यमकिंकरैः सर्वैर् एव हि गन्तव्यम् अध्वानं तत् सुदुर्गमम्

*.101 avaśo nīyate jantur durdharair yamakiṃkaraiḥ sarvair eva hi gantavyam adhvānaṃ tat sudurgamam

---

214

*.102 नीयते विविधैर् घोरैर् यमदूतैर् अवज्ञया नीत्वा सुदारुणं मार्गं प्राणिनं यमकिंकरैः

*.102 nīyate vividhair ghorair yamadūtair avajñayā nītvā sudāruṇaṃ mārgaṃ prāṇinaṃ yamakiṃkaraiḥ

---

214

*.103 प्रवेश्यते पुरीं घोरां ताम्रायसमयीं द्विजाः सा पुरी विपुलाकारा लक्षयोजनम् आयता

*.103 praveśyate purīṃ ghorāṃ tāmrāyasamayīṃ dvijāḥ sā purī vipulākārā lakṣayojanam āyatā

---

214

*.104 चतुरस्रा विनिर्दिष्टा चतुर्द्वारवती शुभा प्राकाराः काञ्चनास् तस्या योजनायुतम् उच्छ्रिताः

*.104 caturasrā vinirdiṣṭā caturdvāravatī śubhā prākārāḥ kāñcanās tasyā yojanāyutam ucchritāḥ

---

214

*.105 इन्द्रनीलमहानीलपद्मरागोपशोभिता सा पुरी विविधैः संघैर् घोरा घोरैः समाकुला

*.105 indranīlamahānīlapadmarāgopaśobhitā sā purī vividhaiḥ saṃghair ghorā ghoraiḥ samākulā

---

214

*.106 देवदानवगन्धर्वैर् यक्षराक्षसपन्नगैः पूर्वद्वारं शुभं तस्याः पताकाशतशोभितम्

*.106 devadānavagandharvair yakṣarākṣasapannagaiḥ pūrvadvāraṃ śubhaṃ tasyāḥ patākāśataśobhitam

---

214

*.107 वज्रेन्द्रनीलवैदूर्यमुक्ताफलविभूषितम् गीतनृत्यैः समाकीर्णं गन्धर्वाप्सरसां गणैः

*.107 vajrendranīlavaidūryamuktāphalavibhūṣitam gītanṛtyaiḥ samākīrṇaṃ gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ

---

214

*.108 प्रवेशस् तेन देवानाम् ऋषीणां योगिनां तथा गन्धर्वसिद्धयक्षाणां विद्याधरविसर्पिणाम्

*.108 praveśas tena devānām ṛṣīṇāṃ yogināṃ tathā gandharvasiddhayakṣāṇāṃ vidyādharavisarpiṇām

---

214

*.109 उत्तरं नगरद्वारं घण्टाचामरभूषितम् छत्त्रचामरविन्यासं नानारत्नैर् अलंकृतम्

*.109 uttaraṃ nagaradvāraṃ ghaṇṭācāmarabhūṣitam chattracāmaravinyāsaṃ nānāratnair alaṃkṛtam

---

214

*.110 वीणारेणुरवै रम्यैर् गीतमङ्गलनादितैः ऋग्यजुःसामनिर्घोषैर् मुनिवृन्दसमाकुलम्

*.110 vīṇāreṇuravai ramyair gītamaṅgalanāditaiḥ ṛgyajuḥsāmanirghoṣair munivṛndasamākulam

---

214

*.111 विशन्ति येन धर्मज्ञाः सत्यव्रतपरायणाः ग्रीष्मे वारिप्रदा ये च शीते चाग्निप्रदा नराः

*.111 viśanti yena dharmajñāḥ satyavrataparāyaṇāḥ grīṣme vāripradā ye ca śīte cāgnipradā narāḥ

---

214

*.112 श्रान्तसंवाहका ये च प्रियवादरताश् च ये ये च दानरताः शूरा मातापितृपराश् च ये

*.112 śrāntasaṃvāhakā ye ca priyavādaratāś ca ye ye ca dānaratāḥ śūrā mātāpitṛparāś ca ye

---

214

*.113 द्विजशुश्रूषणे युक्ता नित्यं ये ऽतिथिपूजकाः पश्चिमं तु महाद्वारं पुर्या रत्नैर् विभूषितम्

*.113 dvijaśuśrūṣaṇe yuktā nityaṃ ye 'tithipūjakāḥ paścimaṃ tu mahādvāraṃ puryā ratnair vibhūṣitam

---

214

*.114 विचित्रमणिसोपानं तोमरैः समलंकृतम् भेरीमृदङ्गसंनादैः शङ्खकाहलनादितम्

*.114 vicitramaṇisopānaṃ tomaraiḥ samalaṃkṛtam bherīmṛdaṅgasaṃnādaiḥ śaṅkhakāhalanāditam

---

214

*.115 सिद्धवृन्दैः सदा हृष्टैर् मङ्गलैः प्रणिनादितम् प्रवेशस् तेन हृष्टानां शिवभक्तिमतां नृणाम्

*.115 siddhavṛndaiḥ sadā hṛṣṭair maṅgalaiḥ praṇināditam praveśas tena hṛṣṭānāṃ śivabhaktimatāṃ nṛṇām

---

214

*.116 सर्वतीर्थप्लुता ये च पञ्चाग्नेर् ये च सेवकाः प्रस्थाने ये मृता वीरा मृताः कालञ्जरे गिरौ

*.116 sarvatīrthaplutā ye ca pañcāgner ye ca sevakāḥ prasthāne ye mṛtā vīrā mṛtāḥ kālañjare girau

---

214

*.117 अग्नौ विपन्ना ये वीराः साधितं यैर् अनाशकम् ये स्वामिमित्रलोकार्थे गोग्रहे संकुले हताः

*.117 agnau vipannā ye vīrāḥ sādhitaṃ yair anāśakam ye svāmimitralokārthe gograhe saṃkule hatāḥ

---

214

*.118 ते विशन्ति नराः शूराः पश्चिमेन तपोधनाः पुर्यां तस्या महाघोरं सर्वसत्त्वभयंकरम्

*.118 te viśanti narāḥ śūrāḥ paścimena tapodhanāḥ puryāṃ tasyā mahāghoraṃ sarvasattvabhayaṃkaram

214

*.119 हाहाकारसमाक्रुष्टं दक्षिणं द्वारम् ईदृशम् अन्धकारसमायुक्तं तीक्ष्णशृङ्गैः समन्वितम्

*.119 hāhākārasamākruṣṭaṃ dakṣiṇaṃ dvāram īdṛśam andhakārasamāyuktaṃ tīkṣṇaśṛṅgaiḥ samanvitam

---

214

*.120 कण्टकैर् वृश्चिकैः सर्पैर् वज्रकीटैः सुदुर्गमैः विलुम्पद्भिर् वृकैर् व्याघ्रैर् ऋक्षैः सिंहैः सजम्बुकैः

*.120 kaṇṭakair vṛścikaiḥ sarpair vajrakīṭaiḥ sudurgamaiḥ vilumpadbhir vṛkair vyāghrair ṛkṣaiḥ siṃhaiḥ sajambukaiḥ

---

214

*.121 श्वानमार्जारगृध्रैश् च सज्वालकवलैर् मुखैः प्रवेशस् तेन वै नित्यं सर्वेषाम् अपकारिणाम्

*.121 śvānamārjāragṛdhraiś ca sajvālakavalair mukhaiḥ praveśas tena vai nityaṃ sarveṣām apakāriṇām

---

214

*.122 ये घातयन्ति विप्रान् गा बालं वृद्धं तथातुरम् शरणागतं विश्वस्तं स्त्रियं मित्रं निरायुधम्

*.122 ye ghātayanti viprān gā bālaṃ vṛddhaṃ tathāturam śaraṇāgataṃ viśvastaṃ striyaṃ mitraṃ nirāyudham

---

214

*.123 ये ऽगम्यागामिनो मूढाः परद्रव्यापहारिणः निक्षेपस्यापहर्तारो विषवह्निप्रदाश् च ये

*.123 ye 'gamyāgāmino mūḍhāḥ paradravyāpahāriṇaḥ nikṣepasyāpahartāro viṣavahnipradāś ca ye

---

214

*.124 परभूमिं गृहं शय्यां वस्त्रालंकारहारिणः पररन्ध्रेषु ये क्रूरा ये सदानृतवादिनः

*.124 parabhūmiṃ gṛhaṃ śayyāṃ vastrālaṃkārahāriṇaḥ pararandhreṣu ye krūrā ye sadānṛtavādinaḥ

---

214

*.125 ग्रामराष्ट्रपुरस्थाने महादुःखप्रदा हि ये कूटसाक्षिप्रदातारः कन्याविक्रयकारकाः

*.125 grāmarāṣṭrapurasthāne mahāduḥkhapradā hi ye kūṭasākṣipradātāraḥ kanyāvikrayakārakāḥ

---

214

*.126 अभक्ष्यभक्षणरता ये गच्छन्ति सुतां स्नुषाम् मातरं पितरं चैव ये वदन्ति च पौरुषम्

*.126 abhakṣyabhakṣaṇaratā ye gacchanti sutāṃ snuṣām mātaraṃ pitaraṃ caiva ye vadanti ca pauruṣam

---

214

*.127 अन्ये ये चैव निर्दिष्टा महापातककारिणः दक्षिणेन तु ते सर्वे द्वारेण प्रविशन्ति वै

*.127 anye ye caiva nirdiṣṭā mahāpātakakāriṇaḥ dakṣiṇena tu te sarve dvāreṇa praviśanti vai

2.1

स सृष्ट्वा तु प्रजास् त्व् एवम् आपवो वै प्रजापतिः लेभे वै पुरुषः पत्नीं शतरूपाम् अयोनिजाम्

sa sṛṣṭvā tu prajās tv evam āpavo vai prajāpatiḥ lebhe vai puruṣaḥ patnīṃ śatarūpām ayonijām

---

2.2

आपवस्य महिम्ना तु दिवम् आवृत्य तिष्ठतः धर्मेणैव मुनिश्रेष्ठाः शतरूपा व्यजायत

āpavasya mahimnā tu divam āvṛtya tiṣṭhataḥ dharmeṇaiva muniśreṣṭhāḥ śatarūpā vyajāyata

---

2.3

सा तु वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् भर्तारं दीप्ततपसं पुरुषं प्रत्यपद्यत

sā tu varṣāyutaṃ taptvā tapaḥ paramaduścaram bhartāraṃ dīptatapasaṃ puruṣaṃ pratyapadyata

---

2.4

स वै स्वायंभुवो विप्राः पुरुषो मनुर् उच्यते तस्यैकसप्ततियुगं मन्वन्तरम् इहोच्यते

sa vai svāyaṃbhuvo viprāḥ puruṣo manur ucyate tasyaikasaptatiyugaṃ manvantaram ihocyate

---

2.5

वैराजात् पुरुषाद् वीरं शतरूपा व्यजायत प्रियव्रतोत्तानपादौ वीरात् काम्या व्यजायत

vairājāt puruṣād vīraṃ śatarūpā vyajāyata priyavratottānapādau vīrāt kāmyā vyajāyata

---

2.6

काम्या नाम सुता श्रेष्ठा कर्दमस्य प्रजापतेः काम्यापुत्रास् तु चत्वारः सम्राट् कुक्षिर् विराट् प्रभुः

kāmyā nāma sutā śreṣṭhā kardamasya prajāpateḥ kāmyāputrās tu catvāraḥ samrāṭ kukṣir virāṭ prabhuḥ

---

2.7

उत्तानपादं जग्राह पुत्रम् अत्रिः प्रजापतिः उत्तानपादाच् चतुरः सूनृता सुषुवे सुतान्

uttānapādaṃ jagrāha putram atriḥ prajāpatiḥ uttānapādāc caturaḥ sūnṛtā suṣuve sutān

---

2.8

धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सूनृता नाम विश्रुता उत्पन्ना वाजिमेधेन ध्रुवस्य जननी शुभा

dharmasya kanyā suśroṇī sūnṛtā nāma viśrutā utpannā vājimedhena dhruvasya jananī śubhā

---

2.9

ध्रुवं च कीर्तिमन्तं च आयुष्मन्तं वसुं तथा उत्तानपादो ऽजनयत् सूनृतायां प्रजापतिः

dhruvaṃ ca kīrtimantaṃ ca āyuṣmantaṃ vasuṃ tathā uttānapādo 'janayat sūnṛtāyāṃ prajāpatiḥ

---

2.10

ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि दिव्यानि भो द्विजाः तपस् तेपे महाभागः प्रार्थयन् सुमहद् यशः

dhruvo varṣasahasrāṇi trīṇi divyāni bho dvijāḥ tapas tepe mahābhāgaḥ prārthayan sumahad yaśaḥ

---

2.11

तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतः स्थानम् आत्मसमं प्रभुः अचलं चैव पुरतः सप्तर्षीणां प्रजापतिः

tasmai brahmā dadau prītaḥ sthānam ātmasamaṃ prabhuḥ acalaṃ caiva purataḥ saptarṣīṇāṃ prajāpatiḥ

---

2.12

तस्याभिमानम् ऋद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य च देवासुराणाम् आचार्यः श्लोकं प्राग् उशना जगौ

tasyābhimānam ṛddhiṃ ca mahimānaṃ nirīkṣya ca devāsurāṇām ācāryaḥ ślokaṃ prāg uśanā jagau

---

2.13

अहो ऽस्य तपसो वीर्यम् अहो श्रुतम् अहो ऽद्भुतम् यम् अद्य पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः

aho 'sya tapaso vīryam aho śrutam aho 'dbhutam yam adya purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ

---

2.14

तस्माच् छ्लिष्टिं च भव्यं च ध्रुवाच् छंभुर् व्यजायत श्लिष्टेर् आधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रान् अकल्मषान्

tasmāc chliṣṭiṃ ca bhavyaṃ ca dhruvāc chaṃbhur vyajāyata śliṣṭer ādhatta succhāyā pañca putrān akalmaṣān

---

2.15

रिपुं रिपुंजयं वीरं वृकलं वृकतेजसम् रिपोर् आधत्त बृहती चक्षुषं सर्वतेजसम्

ripuṃ ripuṃjayaṃ vīraṃ vṛkalaṃ vṛkatejasam ripor ādhatta bṛhatī cakṣuṣaṃ sarvatejasam

---

2.16

अजीजनत् पुष्करिण्यां वैरिण्यां चाक्षुषं मनुम् प्रजापतेर् आत्मजायां वीरण्यस्य महात्मनः

ajījanat puṣkariṇyāṃ vairiṇyāṃ cākṣuṣaṃ manum prajāpater ātmajāyāṃ vīraṇyasya mahātmanaḥ

---

2.17

मनोर् अजायन्त दश नड्वलायां महौजसः कन्यायां मुनिशार्दूला वैराजस्य प्रजापतेः

manor ajāyanta daśa naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ kanyāyāṃ muniśārdūlā vairājasya prajāpateḥ

---

2.18

कुत्सः पुरुः शतद्युम्नस् तपस्वी सत्यवाक् कविः अग्निष्टुद् अतिरात्रश् च सुद्युम्नश् चेति ते नव

kutsaḥ puruḥ śatadyumnas tapasvī satyavāk kaviḥ agniṣṭud atirātraś ca sudyumnaś ceti te nava

---

2.19

अभिमन्युश् च दशमो नड्वलायां महौजसः पुरोर् अजनयत् पुत्रान् षड् आग्नेयी महाप्रभान्

abhimanyuś ca daśamo naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ puror ajanayat putrān ṣaḍ āgneyī mahāprabhān

---

2.20

अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुम् अङ्गिरसं मयम् अङ्गात् सुनीथापत्यं वै वेणम् एकं व्यजायत

aṅgaṃ sumanasaṃ svātiṃ kratum aṅgirasaṃ mayam aṅgāt sunīthāpatyaṃ vai veṇam ekaṃ vyajāyata

---

2.21

अपचारेण वेणस्य प्रकोपः सुमहान् अभूत् प्रजार्थम् ऋषयो यस्य ममन्थुर् दक्षिणं करम्

apacāreṇa veṇasya prakopaḥ sumahān abhūt prajārtham ṛṣayo yasya mamanthur dakṣiṇaṃ karam

---

2.22

वेणस्य मथिते पाणौ संबभूव महान् नृपः तं दृष्ट्वा मुनयः प्राहुर् एष वै मुदिताः प्रजाः

veṇasya mathite pāṇau saṃbabhūva mahān nṛpaḥ taṃ dṛṣṭvā munayaḥ prāhur eṣa vai muditāḥ prajāḥ

---

2.23

करिष्यति महातेजा यशश् च प्राप्स्यते महत् स धन्वी कवची जातो ज्वलज्ज्वलनसंनिभः

kariṣyati mahātejā yaśaś ca prāpsyate mahat sa dhanvī kavacī jāto jvalajjvalanasaṃnibhaḥ

---

2.24

पृथुर् वैण्यस् तथा चेमां ररक्ष क्षत्रपूर्वजः राजसूयाभिषिक्तानाम् आद्यः स वसुधापतिः

pṛthur vaiṇyas tathā cemāṃ rarakṣa kṣatrapūrvajaḥ rājasūyābhiṣiktānām ādyaḥ sa vasudhāpatiḥ

---

2.25

तस्माच् चैव समुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ तेनेयं गौर् मुनिश्रेष्ठा दुग्धा सस्यानि भूभृता

tasmāc caiva samutpannau nipuṇau sūtamāgadhau teneyaṃ gaur muniśreṣṭhā dugdhā sasyāni bhūbhṛtā

---

2.26

प्रजानां वृत्तिकामेन देवैः सर्षिगणैः सह पितृभिर् दानवैश् चैव गन्धर्वैर् अप्सरोगणैः

prajānāṃ vṛttikāmena devaiḥ sarṣigaṇaiḥ saha pitṛbhir dānavaiś caiva gandharvair apsarogaṇaiḥ

---

2.27

सर्पैः पुण्यजनैश् चैव वीरुद्भिः पर्वतैस् तथा तेषु तेषु च पात्रेषु दुह्यमाना वसुंधरा

sarpaiḥ puṇyajanaiś caiva vīrudbhiḥ parvatais tathā teṣu teṣu ca pātreṣu duhyamānā vasuṃdharā

---

2.28

प्रादाद् यथेप्सितं क्षीरं तेन प्राणान् अधारयन् पृथोस् तु पुत्रौ धर्मज्ञौ यज्ञान्ते ऽन्तर्धिपातिनौ

prādād yathepsitaṃ kṣīraṃ tena prāṇān adhārayan pṛthos tu putrau dharmajñau yajñānte 'ntardhipātinau

---

2.29

शिखण्डिनी हविर्धानम् अन्तर्धानाद् व्यजायत हविर्धानात् षड् आग्नेयी धिषणाजनयत् सुतान्

śikhaṇḍinī havirdhānam antardhānād vyajāyata havirdhānāt ṣaḍ āgneyī dhiṣaṇājanayat sutān

---

2.30

प्राचीनबर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं व्रजाजिनौ प्राचीनबर्हिर् भगवान् महान् आसीत् प्रजापतिः

prācīnabarhiṣaṃ śukraṃ gayaṃ kṛṣṇaṃ vrajājinau prācīnabarhir bhagavān mahān āsīt prajāpatiḥ

---

2.31

हविर्धानान् मुनिश्रेष्ठा येन संवर्धिताः प्रजाः प्राचीनबर्हिर् भगवान् पृथिवीतलचारिणीः

havirdhānān muniśreṣṭhā yena saṃvardhitāḥ prajāḥ prācīnabarhir bhagavān pṛthivītalacāriṇīḥ

---

2.32

समुद्रतनयायां तु कृतदारो ऽभवत् प्रभुः महतस् तपसः पारे सवर्णायां प्रजापतिः

samudratanayāyāṃ tu kṛtadāro 'bhavat prabhuḥ mahatas tapasaḥ pāre savarṇāyāṃ prajāpatiḥ

---

2.33

सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः सर्वान् प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगान्

savarṇādhatta sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ sarvān pracetaso nāma dhanurvedasya pāragān

---

2.34

अपृथग्धर्मचरणास् ते ऽतप्यन्त महत् तपः दश वर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः

apṛthagdharmacaraṇās te 'tapyanta mahat tapaḥ daśa varṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ

---

2.35

तपश् चरत्सु पृथिवीं प्रचेतःसु महीरुहाः अरक्षमाणाम् आवव्रुर् बभूवाथ प्रजाक्षयः

tapaś caratsu pṛthivīṃ pracetaḥsu mahīruhāḥ arakṣamāṇām āvavrur babhūvātha prajākṣayaḥ

---

2.36

नाशकन् मारुतो वातुं वृतं खम् अभवद् द्रुमैः दश वर्षसहस्राणि न शेकुश् चेष्टितुं प्रजाः

nāśakan māruto vātuṃ vṛtaṃ kham abhavad drumaiḥ daśa varṣasahasrāṇi na śekuś ceṣṭituṃ prajāḥ

---

2.37

तद् उपश्रुत्य तपसा युक्ताः सर्वे प्रचेतसः मुखेभ्यो वायुम् अग्निं च ससृजुर् जातमन्यवः

tad upaśrutya tapasā yuktāḥ sarve pracetasaḥ mukhebhyo vāyum agniṃ ca sasṛjur jātamanyavaḥ

---

2.38

उन्मूलान् अथ वृक्षांस् तु कृत्वा वायुर् अशोषयत् तान् अग्निर् अदहद् घोर एवम् आसीद् द्रुमक्षयः

unmūlān atha vṛkṣāṃs tu kṛtvā vāyur aśoṣayat tān agnir adahad ghora evam āsīd drumakṣayaḥ

---

2.39

द्रुमक्षयम् अथो बुद्ध्वा किंचिच् छिष्टेषु शाखिषु उपगम्याब्रवीद् एतांस् तदा सोमः प्रजापतीन्

drumakṣayam atho buddhvā kiṃcic chiṣṭeṣu śākhiṣu upagamyābravīd etāṃs tadā somaḥ prajāpatīn

---

2.40

कोपं यच्छत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः वृक्षशून्या कृता पृथ्वी शाम्येताम् अग्निमारुतौ

kopaṃ yacchata rājānaḥ sarve prācīnabarhiṣaḥ vṛkṣaśūnyā kṛtā pṛthvī śāmyetām agnimārutau

---

2.41

रत्नभूता च कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनी भविष्यं जानता तात धृता गर्भेण वै मया

ratnabhūtā ca kanyeyaṃ vṛkṣāṇāṃ varavarṇinī bhaviṣyaṃ jānatā tāta dhṛtā garbheṇa vai mayā

---

2.42

मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षाणाम् इति निर्मिता भार्या वो ऽस्तु महाभागाः सोमवंशविवर्धिनी

māriṣā nāma nāmnaiṣā vṛkṣāṇām iti nirmitā bhāryā vo 'stu mahābhāgāḥ somavaṃśavivardhinī

---

2.43

युष्माकं तेजसो ऽर्धेन मम चार्धेन तेजसः अस्याम् उत्पत्स्यते विद्वान् दक्षो नाम प्रजापतिः

yuṣmākaṃ tejaso 'rdhena mama cārdhena tejasaḥ asyām utpatsyate vidvān dakṣo nāma prajāpatiḥ

---

2.44

स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्धयिष्यति

sa imāṃ dagdhabhūyiṣṭhāṃ yuṣmattejomayena vai agnināgnisamo bhūyaḥ prajāḥ saṃvardhayiṣyati

---

2.45

ततः सोमस्य वचनाज् जगृहुस् ते प्रचेतसः संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम्

tataḥ somasya vacanāj jagṛhus te pracetasaḥ saṃhṛtya kopaṃ vṛkṣebhyaḥ patnīṃ dharmeṇa māriṣām

---

2.46

दशभ्यस् तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन भो द्विजाः

daśabhyas tu pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpatiḥ dakṣo jajñe mahātejāḥ somasyāṃśena bho dvijāḥ

---

2.47

अचरांश् च चरांश् चैव द्विपदो ऽथ चतुष्पदः स सृष्ट्वा मनसा दक्षः पश्चाद् असृजत स्त्रियः

acarāṃś ca carāṃś caiva dvipado 'tha catuṣpadaḥ sa sṛṣṭvā manasā dakṣaḥ paścād asṛjata striyaḥ

---

2.48

ददौ दश स धर्माय कश्यपाय त्रयोदश शिष्टाः सोमाय राज्ञे च नक्षत्राख्या ददौ प्रभुः

dadau daśa sa dharmāya kaśyapāya trayodaśa śiṣṭāḥ somāya rājñe ca nakṣatrākhyā dadau prabhuḥ

---

2.49

तासु देवाः खगा गावो नागा दितिजदानवाः गन्धर्वाप्सरसश् चैव जज्ञिरे ऽन्याश् च जातयः

tāsu devāḥ khagā gāvo nāgā ditijadānavāḥ gandharvāpsarasaś caiva jajñire 'nyāś ca jātayaḥ

---

2.50

ततः प्रभृति विप्रेन्द्राः प्रजा मैथुनसंभवाः संकल्पाद् दर्शनात् स्पर्शात् पूर्वेषां प्रोच्यते प्रजा

tataḥ prabhṛti viprendrāḥ prajā maithunasaṃbhavāḥ saṃkalpād darśanāt sparśāt pūrveṣāṃ procyate prajā

---

2.51

देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् संभवस् तु श्रुतो ऽस्माभिर् दक्षस्य च महात्मनः

devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām saṃbhavas tu śruto 'smābhir dakṣasya ca mahātmanaḥ

---

2.52

अङ्गुष्ठाद् ब्रह्मणो जज्ञे दक्षः किल शुभव्रतः वामाङ्गुष्ठात् तथा चैवं तस्य पत्नी व्यजायत

aṅguṣṭhād brahmaṇo jajñe dakṣaḥ kila śubhavrataḥ vāmāṅguṣṭhāt tathā caivaṃ tasya patnī vyajāyata

---

2.53

कथं प्राचेतसत्वं स पुनर् लेभे महातपाः एतं नः संशयं सूत व्याख्यातुं त्वम् इहार्हसि दौहित्रश् चैव सोमस्य कथं श्वशुरतां गतः

kathaṃ prācetasatvaṃ sa punar lebhe mahātapāḥ etaṃ naḥ saṃśayaṃ sūta vyākhyātuṃ tvam ihārhasi dauhitraś caiva somasya kathaṃ śvaśuratāṃ gataḥ

---

2.54

उत्पत्तिश् च निरोधश् च नित्यं भूतेषु भो द्विजाः ऋषयो ऽत्र न मुह्यन्ति विद्यावन्तश् च ये जनाः

utpattiś ca nirodhaś ca nityaṃ bhūteṣu bho dvijāḥ ṛṣayo 'tra na muhyanti vidyāvantaś ca ye janāḥ

---

2.55

युगे युगे भवन्त्य् एते पुनर् दक्षादयो नृपाः पुनश् चैव निरुध्यन्ते विद्वांस् तत्र न मुह्यति

yuge yuge bhavanty ete punar dakṣādayo nṛpāḥ punaś caiva nirudhyante vidvāṃs tatra na muhyati

---

2.56

ज्यैष्ठ्यं कानिष्ठम् अप्य् एषां पूर्वं नासीद् द्विजोत्तमाः तप एव गरीयो ऽभूत् प्रभावश् चैव कारणम्

jyaiṣṭhyaṃ kāniṣṭham apy eṣāṃ pūrvaṃ nāsīd dvijottamāḥ tapa eva garīyo 'bhūt prabhāvaś caiva kāraṇam

---

2.57

इमां विसृष्टिं दक्षस्य यो विद्यात् सचराचराम् प्रजावान् आयुर् उत्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते

imāṃ visṛṣṭiṃ dakṣasya yo vidyāt sacarācarām prajāvān āyur uttīrṇaḥ svargaloke mahīyate

3.1

देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् उत्पत्तिं विस्तरेणैव लोमहर्षण कीर्तय

devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām utpattiṃ vistareṇaiva lomaharṣaṇa kīrtaya

---

3.2

प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा यथा ससर्ज भूतानि तथा शृणुत भो द्विजाः

prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā yathā sasarja bhūtāni tathā śṛṇuta bho dvijāḥ

---

3.3

मानसान्य् एव भूतानि पूर्वम् एवासृजत् प्रभुः ऋषीन् देवान् सगन्धर्वान् असुरान् यक्षराक्षसान्

mānasāny eva bhūtāni pūrvam evāsṛjat prabhuḥ ṛṣīn devān sagandharvān asurān yakṣarākṣasān

---

3.4

यदास्य मानसी विप्रा न व्यवर्धत वै प्रजा तदा संचिन्त्य धर्मात्मा प्रजाहेतोः प्रजापतिः

yadāsya mānasī viprā na vyavardhata vai prajā tadā saṃcintya dharmātmā prajāhetoḥ prajāpatiḥ

---

3.5

स मैथुनेन धर्मेण सिसृक्षुर् विविधाः प्रजाः असिक्नीम् आवहत् पत्नीं वीरणस्य प्रजापतेः

sa maithunena dharmeṇa sisṛkṣur vividhāḥ prajāḥ asiknīm āvahat patnīṃ vīraṇasya prajāpateḥ

---

3.6

सुतां सुतपसा युक्तां महतीं लोकधारिणीम् अथ पुत्रसहस्राणि वैरण्यां पञ्च वीर्यवान्

sutāṃ sutapasā yuktāṃ mahatīṃ lokadhāriṇīm atha putrasahasrāṇi vairaṇyāṃ pañca vīryavān

---

3.7

असिक्न्यां जनयाम् आस दक्ष एव प्रजापतिः तांस् तु दृष्ट्वा महाभागान् संविवर्धयिषून् प्रजाः

asiknyāṃ janayām āsa dakṣa eva prajāpatiḥ tāṃs tu dṛṣṭvā mahābhāgān saṃvivardhayiṣūn prajāḥ

---

3.8

देवर्षिः प्रियसंवादो नारदः प्राब्रवीद् इदम् नाशाय वचनं तेषां शापायैवात्मनस् तथा

devarṣiḥ priyasaṃvādo nāradaḥ prābravīd idam nāśāya vacanaṃ teṣāṃ śāpāyaivātmanas tathā

---

3.9

यं कश्यपः सुतवरं परमेष्ठी व्यजीजनत् दक्षस्य वै दुहितरि दक्षशापभयान् मुनिः

yaṃ kaśyapaḥ sutavaraṃ parameṣṭhī vyajījanat dakṣasya vai duhitari dakṣaśāpabhayān muniḥ

---

3.10

पूर्वं स हि समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः असिक्न्याम् अथ वैरण्यां भूयो देवर्षिसत्तमः

pūrvaṃ sa hi samutpanno nāradaḥ parameṣṭhinaḥ asiknyām atha vairaṇyāṃ bhūyo devarṣisattamaḥ

---

3.11

तं भूयो जनयाम् आस पितेव मुनिपुंगवम् तेन दक्षस्य वै पुत्रा हर्यश्वा इति विश्रुताः

taṃ bhūyo janayām āsa piteva munipuṃgavam tena dakṣasya vai putrā haryaśvā iti viśrutāḥ

---

3.12

निर्मथ्य नाशिताः सर्वे विधिना च न संशयः तस्योद्यतस् तदा दक्षो नाशायामितविक्रमः

nirmathya nāśitāḥ sarve vidhinā ca na saṃśayaḥ tasyodyatas tadā dakṣo nāśāyāmitavikramaḥ

---

3.13

ब्रह्मर्षीन् पुरतः कृत्वा याचितः परमेष्ठिना ततो ऽभिसंधिश् चक्रे वै दक्षस्य परमेष्ठिना

brahmarṣīn purataḥ kṛtvā yācitaḥ parameṣṭhinā tato 'bhisaṃdhiś cakre vai dakṣasya parameṣṭhinā

---

3.14

कन्यायां नारदो मह्यं तव पुत्रो भवेद् इति ततो दक्षः सुतां प्रादात् प्रियां वै परमेष्ठिने स तस्यां नारदो जज्ञे भूयः शापभयाद् ऋषिः

kanyāyāṃ nārado mahyaṃ tava putro bhaved iti tato dakṣaḥ sutāṃ prādāt priyāṃ vai parameṣṭhine sa tasyāṃ nārado jajñe bhūyaḥ śāpabhayād ṛṣiḥ

---

3.15

कथं प्रणाशिताः पुत्रा नारदेन महर्षिणा प्रजापतेः सूतवर्य श्रोतुम् इच्छाम तत्त्वतः

kathaṃ praṇāśitāḥ putrā nāradena maharṣiṇā prajāpateḥ sūtavarya śrotum icchāma tattvataḥ

---

3.16

दक्षस्य पुत्रा हर्यश्वा विवर्धयिषवः प्रजाः समागता महावीर्या नारदस् तान् उवाच ह

dakṣasya putrā haryaśvā vivardhayiṣavaḥ prajāḥ samāgatā mahāvīryā nāradas tān uvāca ha

---

3.17

बालिशा बत यूयं वै नास्या जानीत वै भुवः प्रमाणं स्रष्टुकामा वै प्रजाः प्राचेतसात्मजाः

bāliśā bata yūyaṃ vai nāsyā jānīta vai bhuvaḥ pramāṇaṃ sraṣṭukāmā vai prajāḥ prācetasātmajāḥ

---

3.18

अन्तर् ऊर्ध्वम् अधश् चैव कथं सृजथ वै प्रजाः ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतो दिशः

antar ūrdhvam adhaś caiva kathaṃ sṛjatha vai prajāḥ te tu tadvacanaṃ śrutvā prayātāḥ sarvato diśaḥ

---

3.19

अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः हर्यश्वेष्व् अथ नष्टेषु दक्षः प्राचेतसः पुनः

adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ haryaśveṣv atha naṣṭeṣu dakṣaḥ prācetasaḥ punaḥ

---

3.20

वैरण्याम् अथ पुत्राणां सहस्रम् असृजत् प्रभुः विवर्धयिषवस् ते तु शबलाश्वास् तथा प्रजाः

vairaṇyām atha putrāṇāṃ sahasram asṛjat prabhuḥ vivardhayiṣavas te tu śabalāśvās tathā prajāḥ

---

3.21

पूर्वोक्तं वचनं ते तु नारदेन प्रचोदिताः अन्योन्यम् ऊचुस् ते सर्वे सम्यग् आह महान् ऋषिः

pūrvoktaṃ vacanaṃ te tu nāradena pracoditāḥ anyonyam ūcus te sarve samyag āha mahān ṛṣiḥ

---

3.22

भ्रातॄणां पदवीं ज्ञातुं गन्तव्यं नात्र संशयः ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्याश् च सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः

bhrātṝṇāṃ padavīṃ jñātuṃ gantavyaṃ nātra saṃśayaḥ jñātvā pramāṇaṃ pṛthvyāś ca sukhaṃ srakṣyāmahe prajāḥ

---

3.23

ते ऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतो दिशम् अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः

te 'pi tenaiva mārgeṇa prayātāḥ sarvato diśam adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ

---

3.24

तदा प्रभृति वै भ्राता भ्रातुर् अन्वेषणे द्विजाः प्रयातो नश्यति क्षिप्रं तन् न कार्यं विपश्चिता

tadā prabhṛti vai bhrātā bhrātur anveṣaṇe dvijāḥ prayāto naśyati kṣipraṃ tan na kāryaṃ vipaścitā

---

3.25

तांश् चैव नष्टान् विज्ञाय पुत्रान् दक्षः प्रजापतिः षष्टिं ततो ऽसृजत् कन्या वैरण्याम् इति नः श्रुतम्

tāṃś caiva naṣṭān vijñāya putrān dakṣaḥ prajāpatiḥ ṣaṣṭiṃ tato 'sṛjat kanyā vairaṇyām iti naḥ śrutam

---

3.26

तास् तदा प्रतिजग्राह भार्यार्थं कश्यपः प्रभुः सोमो धर्मश् च भो विप्रास् तथैवान्ये महर्षयः

tās tadā pratijagrāha bhāryārthaṃ kaśyapaḥ prabhuḥ somo dharmaś ca bho viprās tathaivānye maharṣayaḥ

---

3.27

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश सप्तविंशति सोमाय चतस्रो ऽरिष्टनेमिने

dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa saptaviṃśati somāya catasro 'riṣṭanemine

---

3.28

द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा द्वे कृशाश्वाय विदुषे तासां नामानि मे शृणु

dve caiva bahuputrāya dve caivāṅgirase tathā dve kṛśāśvāya viduṣe tāsāṃ nāmāni me śṛṇu

---

3.29

अरुन्धती वसुर् यामी लम्बा भानुर् मरुत्वती संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भो द्विजाः

arundhatī vasur yāmī lambā bhānur marutvatī saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā ca bho dvijāḥ

---

3.30

धर्मपत्न्यो दश त्व् एतास् तास्व् अपत्यानि बोधत विश्वेदेवास् तु विश्वायाः साध्या साध्यान् व्यजायत

dharmapatnyo daśa tv etās tāsv apatyāni bodhata viśvedevās tu viśvāyāḥ sādhyā sādhyān vyajāyata

---

3.31

मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो वसोस् तु वसवः सुताः भानोस् तु भानवः पुत्रा मुहूर्तास् तु मुहूर्तजाः

marutvatyāṃ marutvanto vasos tu vasavaḥ sutāḥ bhānos tu bhānavaḥ putrā muhūrtās tu muhūrtajāḥ

---

3.32

लम्बायाश् चैव घोषो ऽथ नागवीथी च यामिजा पृथिवी विषयं सर्वम् अरुन्धत्यां व्यजायत

lambāyāś caiva ghoṣo 'tha nāgavīthī ca yāmijā pṛthivī viṣayaṃ sarvam arundhatyāṃ vyajāyata

---

3.33

संकल्पायास् तु विश्वात्मा जज्ञे संकल्प एव हि नागवीथ्यां च यामिन्यां वृषलश् च व्यजायत

saṃkalpāyās tu viśvātmā jajñe saṃkalpa eva hi nāgavīthyāṃ ca yāminyāṃ vṛṣalaś ca vyajāyata

---

3.34

परा याः सोमपत्नीश् च दक्षः प्राचेतसो ददौ सर्वा नक्षत्रनाम्न्यस् ता ज्योतिषे परिकीर्तिताः

parā yāḥ somapatnīś ca dakṣaḥ prācetaso dadau sarvā nakṣatranāmnyas tā jyotiṣe parikīrtitāḥ

---

3.35

ये त्व् अन्ये ख्यातिमन्तो वै देवा ज्योतिष्पुरोगमाः वसवो ऽष्टौ समाख्यातास् तेषां वक्ष्यामि विस्तरम्

ye tv anye khyātimanto vai devā jyotiṣpurogamāḥ vasavo 'ṣṭau samākhyātās teṣāṃ vakṣyāmi vistaram

---

3.36

आपो ध्रुवश् च सोमश् च धवश् चैवानिलो ऽनलः प्रत्यूषश् च प्रभासश् च वसवो नामभिः स्मृताः

āpo dhruvaś ca somaś ca dhavaś caivānilo 'nalaḥ pratyūṣaś ca prabhāsaś ca vasavo nāmabhiḥ smṛtāḥ

---

3.37

आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः श्रमः श्रान्तो मुनिस् तथा ध्रुवस्य पुत्रो भगवान् कालो लोकप्रकालनः

āpasya putro vaitaṇḍyaḥ śramaḥ śrānto munis tathā dhruvasya putro bhagavān kālo lokaprakālanaḥ

---

3.38

सोमस्य भगवान् वर्चा वर्चस्वी येन जायते धवस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस् तथा मनोहरायाः शिशिरः प्राणो ऽथ रमणस् तथा

somasya bhagavān varcā varcasvī yena jāyate dhavasya putro draviṇo hutahavyavahas tathā manoharāyāḥ śiśiraḥ prāṇo 'tha ramaṇas tathā

---

3.39

अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः अविज्ञातगतिश् चैव द्वौ पुत्राव् अनिलस्य च

anilasya śivā bhāryā tasyāḥ putro manojavaḥ avijñātagatiś caiva dvau putrāv anilasya ca

---

3.40

अग्निपुत्रः कुमारस् तु शरस्तम्बे श्रिया वृतः तस्य शाखो विशाखश् च नैगमेयश् च पृष्ठजः

agniputraḥ kumāras tu śarastambe śriyā vṛtaḥ tasya śākho viśākhaś ca naigameyaś ca pṛṣṭhajaḥ

---

3.41

अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्त्तिकेय इति स्मृतः प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रम् ऋषिं नाम्नाथ देवलम्

apatyaṃ kṛttikānāṃ tu kārttikeya iti smṛtaḥ pratyūṣasya viduḥ putram ṛṣiṃ nāmnātha devalam

---

3.42

द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ बृहस्पतेस् तु भगिनी वरस्त्री ब्रह्मवादिनी

dvau putrau devalasyāpi kṣamāvantau manīṣiṇau bṛhaspates tu bhaginī varastrī brahmavādinī

---

3.43

योगसिद्धा जगत् कृत्स्नम् असक्ता विचचार ह प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनाम् अष्टमस्य तु

yogasiddhā jagat kṛtsnam asaktā vicacāra ha prabhāsasya tu sā bhāryā vasūnām aṣṭamasya tu

---

3.44

विश्वकर्मा महाभागो यस्यां जज्ञे प्रजापतिः कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वार्धकिः

viśvakarmā mahābhāgo yasyāṃ jajñe prajāpatiḥ kartā śilpasahasrāṇāṃ tridaśānāṃ ca vārdhakiḥ

---

3.45

भूषणानां च सर्वेषां कर्ता शिल्पवतां वरः यः सर्वेषां विमानानि दैवतानां चकार ह

bhūṣaṇānāṃ ca sarveṣāṃ kartā śilpavatāṃ varaḥ yaḥ sarveṣāṃ vimānāni daivatānāṃ cakāra ha

---

3.46

मानुषाश् चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः सुरभी कश्यपाद् रुद्रान् एकादश विनिर्ममे

mānuṣāś copajīvanti yasya śilpaṃ mahātmanaḥ surabhī kaśyapād rudrān ekādaśa vinirmame

---

3.47

महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती अजैकपाद् अहिर्बुध्न्यस् त्वष्टा रुद्रश् च वीर्यवान्

mahādevaprasādena tapasā bhāvitā satī ajaikapād ahirbudhnyas tvaṣṭā rudraś ca vīryavān

---

3.48

हरश् च बहुरूपश् च त्र्यम्बकश् चापराजितः वृषाकपिश् च शंभुश् च कपर्दी रैवतस् तथा

haraś ca bahurūpaś ca tryambakaś cāparājitaḥ vṛṣākapiś ca śaṃbhuś ca kapardī raivatas tathā

---

3.49

मृगव्याधश् च शर्वश् च कपाली च द्विजोत्तमाः एकादशैते विख्याता रुद्रास् त्रिभुवनेश्वराः

mṛgavyādhaś ca śarvaś ca kapālī ca dvijottamāḥ ekādaśaite vikhyātā rudrās tribhuvaneśvarāḥ

---

3.50

शतं त्व् एवं समाख्यातं रुद्राणाम् अमितौजसाम् पुराणे मुनिशार्दूला यैर् व्याप्तं सचराचरम्

śataṃ tv evaṃ samākhyātaṃ rudrāṇām amitaujasām purāṇe muniśārdūlā yair vyāptaṃ sacarācaram

---

3.51

दाराञ् शृणुध्वं विप्रेन्द्राः कश्यपस्य प्रजापतेः अदितिर् दितिर् दनुश् चैव अरिष्टा सुरसा खसा

dārāñ śṛṇudhvaṃ viprendrāḥ kaśyapasya prajāpateḥ aditir ditir danuś caiva ariṣṭā surasā khasā

---

3.52

सुरभिर् विनता चैव ताम्रा क्रोधवशा इरा कद्रुर् मुनिश् च भो विप्रास् तास्व् अपत्यानि बोधत

surabhir vinatā caiva tāmrā krodhavaśā irā kadrur muniś ca bho viprās tāsv apatyāni bodhata

---

3.53

पूर्वमन्वन्तरे श्रेष्ठा द्वादशासन् सुरोत्तमाः तुषिता नाम ते ऽन्योन्यम् ऊचुर् वैवस्वते ऽन्तरे

pūrvamanvantare śreṣṭhā dvādaśāsan surottamāḥ tuṣitā nāma te 'nyonyam ūcur vaivasvate 'ntare

---

3.54

उपस्थिते ऽतियशसश् चाक्षुषस्यान्तरे मनोः हितार्थं सर्वलोकानां समागम्य परस्परम्

upasthite 'tiyaśasaś cākṣuṣasyāntare manoḥ hitārthaṃ sarvalokānāṃ samāgamya parasparam

---

3.55

आगच्छत द्रुतं देवा अदितिं संप्रविश्य वै मन्वन्तरे प्रसूयामस् तन् नः श्रेयो भविष्यति

āgacchata drutaṃ devā aditiṃ saṃpraviśya vai manvantare prasūyāmas tan naḥ śreyo bhaviṣyati

---

3.56

एवम् उक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः मारीचात् कश्यपाज् जातास् त्व् अदित्या दक्षकन्यया

evam uktvā tu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ mārīcāt kaśyapāj jātās tv adityā dakṣakanyayā

---

3.57

तत्र विष्णुश् च शक्रश् च जज्ञाते पुनर् एव हि अर्यमा चैव धाता च त्वष्टा पूषा तथैव च

tatra viṣṇuś ca śakraś ca jajñāte punar eva hi aryamā caiva dhātā ca tvaṣṭā pūṣā tathaiva ca

---

3.58

विवस्वान् सविता चैव मित्रो वरुण एव च अंशो भगश् चातितेजा आदित्या द्वादश स्मृताः

vivasvān savitā caiva mitro varuṇa eva ca aṃśo bhagaś cātitejā ādityā dvādaśa smṛtāḥ

---

3.59

सप्तविंशति याः प्रोक्ताः सोमपत्न्यो महाव्रताः तासाम् अपत्यान्य् अभवन् दीप्तान्य् अमिततेजसः

saptaviṃśati yāḥ proktāḥ somapatnyo mahāvratāḥ tāsām apatyāny abhavan dīptāny amitatejasaḥ

---

3.60

अरिष्टनेमिपत्नीनाम् अपत्यानीह षोडश बहुपुत्रस्य विदुषश् चतस्रो विद्युतः स्मृताः

ariṣṭanemipatnīnām apatyānīha ṣoḍaśa bahuputrasya viduṣaś catasro vidyutaḥ smṛtāḥ

---

3.61

चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वे ऋचो ब्रह्मर्षिसत्कृताः कृशाश्वस्य च देवर्षेर् देवप्रहरणाः स्मृताः

cākṣuṣasyāntare pūrve ṛco brahmarṣisatkṛtāḥ kṛśāśvasya ca devarṣer devapraharaṇāḥ smṛtāḥ

---

3.62

एते युगसहस्रान्ते जायन्ते पुनर् एव हि सर्वे देवगणाश् चात्र त्रयस्त्रिंशत् तु कामजाः

ete yugasahasrānte jāyante punar eva hi sarve devagaṇāś cātra trayastriṃśat tu kāmajāḥ

---

3.63

तेषाम् अपि च भो विप्रा निरोधोत्पत्तिर् उच्यते यथा सूर्यस्य गगन उदयास्तमयाव् इह

teṣām api ca bho viprā nirodhotpattir ucyate yathā sūryasya gagana udayāstamayāv iha

---

3.64

एवं देवनिकायास् ते संभवन्ति युगे युगे दित्याः पुत्रद्वयं जज्ञे कश्यपाद् इति नः श्रुतम्

evaṃ devanikāyās te saṃbhavanti yuge yuge dityāḥ putradvayaṃ jajñe kaśyapād iti naḥ śrutam

---

3.65

हिरण्यकशिपुश् चैव हिरण्याक्षश् च वीर्यवान् सिंहिका चाभवत् कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः

hiraṇyakaśipuś caiva hiraṇyākṣaś ca vīryavān siṃhikā cābhavat kanyā vipracitteḥ parigrahaḥ

---

3.66

सैंहिकेया इति ख्याता यस्याः पुत्रा महाबलाः हिरण्यकशिपोः पुत्राश् चत्वारः प्रथितौजसः

saiṃhikeyā iti khyātā yasyāḥ putrā mahābalāḥ hiraṇyakaśipoḥ putrāś catvāraḥ prathitaujasaḥ

---

3.67

ह्रादश् च अनुह्रादश् च प्रह्रादश् चैव वीर्यवान् संह्रादश् च चतुर्थो ऽभूद् ध्रादपुत्रो ह्रदस् तथा

hrādaś ca anuhrādaś ca prahrādaś caiva vīryavān saṃhrādaś ca caturtho 'bhūd dhrādaputro hradas tathā

---

3.68

ह्रदस्य पुत्रौ द्वौ वीरौ शिवः कालस् तथैव च विरोचनश् च प्राह्रादिर् बलिर् जज्ञे विरोचनात्

hradasya putrau dvau vīrau śivaḥ kālas tathaiva ca virocanaś ca prāhrādir balir jajñe virocanāt

---

3.69

बलेः पुत्रशतम् आसीद् बाणज्येष्ठं तपोधनाः धृतराष्ट्रश् च सूर्यश् च चन्द्रमाश् चन्द्रतापनः

baleḥ putraśatam āsīd bāṇajyeṣṭhaṃ tapodhanāḥ dhṛtarāṣṭraś ca sūryaś ca candramāś candratāpanaḥ

---

3.70

कुम्भनाभो गर्दभाक्षः कुक्षिर् इत्य् एवमादयः बाणस् तेषाम् अतिबलो ज्येष्ठः पशुपतेः प्रियः

kumbhanābho gardabhākṣaḥ kukṣir ity evamādayaḥ bāṇas teṣām atibalo jyeṣṭhaḥ paśupateḥ priyaḥ

---

3.71

पुरा कल्पे तु बाणेन प्रसाद्योमापतिं प्रभुम् पार्श्वतो विहरिष्यामि इत्य् एवं याचितो वरः

purā kalpe tu bāṇena prasādyomāpatiṃ prabhum pārśvato vihariṣyāmi ity evaṃ yācito varaḥ

---

3.72

हिरण्याक्षसुताश् चैव विद्वांसश् च महाबलाः भर्भरः शकुनिश् चैव भूतसंतापनस् तथा

hiraṇyākṣasutāś caiva vidvāṃsaś ca mahābalāḥ bharbharaḥ śakuniś caiva bhūtasaṃtāpanas tathā

---

3.73

महानाभश् च विक्रान्तः कालनाभस् तथैव च अभवन् दनुपुत्राश् च शतं तीव्रपराक्रमाः

mahānābhaś ca vikrāntaḥ kālanābhas tathaiva ca abhavan danuputrāś ca śataṃ tīvraparākramāḥ

---

3.74

तपस्विनो महावीर्याः प्राधान्येन ब्रवीमि तान् द्विमूर्धा शङ्कुकर्णश् च तथा हयशिरा विभुः

tapasvino mahāvīryāḥ prādhānyena bravīmi tān dvimūrdhā śaṅkukarṇaś ca tathā hayaśirā vibhuḥ

---

3.75

अयोमुखः शम्बरश् च कपिलो वामनस् तथा मारीचिर् मघवांश् चैव इल्वलः स्वसृमस् तथा

ayomukhaḥ śambaraś ca kapilo vāmanas tathā mārīcir maghavāṃś caiva ilvalaḥ svasṛmas tathā

---

3.76

विक्षोभणश् च केतुश् च केतुवीर्यशतह्रदौ इन्द्रजित् सर्वजिच् चैव वज्रनाभस् तथैव च

vikṣobhaṇaś ca ketuś ca ketuvīryaśatahradau indrajit sarvajic caiva vajranābhas tathaiva ca

---

3.77

एकचक्रो महाबाहुस् तारकश् च महाबलः वैश्वानरः पुलोमा च विद्रावणमहाशिराः

ekacakro mahābāhus tārakaś ca mahābalaḥ vaiśvānaraḥ pulomā ca vidrāvaṇamahāśirāḥ

---

3.78

स्वर्भानुर् वृषपर्वा च विप्रचित्तिश् च वीर्यवान् सर्व एते दनोः पुत्राः कश्यपाद् अभिजज्ञिरे

svarbhānur vṛṣaparvā ca vipracittiś ca vīryavān sarva ete danoḥ putrāḥ kaśyapād abhijajñire

---

3.79

विप्रचित्तिप्रधानास् ते दानवाः सुमहाबलाः एतेषां पुत्रपौत्रं तु न तच् छक्यं द्विजोत्तमाः

vipracittipradhānās te dānavāḥ sumahābalāḥ eteṣāṃ putrapautraṃ tu na tac chakyaṃ dvijottamāḥ

---

3.80

प्रसंख्यातुं बहुत्वाच् च पुत्रपौत्रम् अनन्तकम् स्वर्भानोस् तु प्रभा कन्या पुलोम्नस् तु शची सुता

prasaṃkhyātuṃ bahutvāc ca putrapautram anantakam svarbhānos tu prabhā kanyā pulomnas tu śacī sutā

---

3.81

उपदीप्तिर् हयशिराः शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी पुलोमा कालिका चैव वैश्वानरसुते उभे

upadīptir hayaśirāḥ śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī pulomā kālikā caiva vaiśvānarasute ubhe

---

3.82

बह्वपत्ये महापत्ये मरीचेस् तु परिग्रहः तयोः पुत्रसहस्राणि षष्टिर् दानवनन्दनाः

bahvapatye mahāpatye marīces tu parigrahaḥ tayoḥ putrasahasrāṇi ṣaṣṭir dānavanandanāḥ

---

3.83

चतुर्दशशतान् अन्यान् हिरण्यपुरवासिनः मरीचिर् जनयाम् आस महता तपसान्वितः

caturdaśaśatān anyān hiraṇyapuravāsinaḥ marīcir janayām āsa mahatā tapasānvitaḥ

---

3.84

पौलोमाः कालकेयाश् च दानवास् ते महाबलाः अवध्या देवतानां हि हिरण्यपुरवासिनः

paulomāḥ kālakeyāś ca dānavās te mahābalāḥ avadhyā devatānāṃ hi hiraṇyapuravāsinaḥ

---

3.85

पितामहप्रसादेन ये हताः सव्यसाचिना ततो ऽपरे महावीर्या दानवास् त्व् अतिदारुणाः

pitāmahaprasādena ye hatāḥ savyasācinā tato 'pare mahāvīryā dānavās tv atidāruṇāḥ

---

3.86

सिंहिकायाम् अथोत्पन्ना विप्रचित्तेः सुतास् तथा दैत्यदानवसंयोगाज् जातास् तीव्रपराक्रमाः

siṃhikāyām athotpannā vipracitteḥ sutās tathā daityadānavasaṃyogāj jātās tīvraparākramāḥ

---

3.87

सैंहिकेया इति ख्यातास् त्रयोदश महाबलाः वंश्यः शल्यश् च बलिनौ नलश् चैव तथा बलः

saiṃhikeyā iti khyātās trayodaśa mahābalāḥ vaṃśyaḥ śalyaś ca balinau nalaś caiva tathā balaḥ

---

3.88

वातापिर् नमुचिश् चैव इल्वलः स्वसृमस् तथा अञ्जिको नरकश् चैव कालनाभस् तथैव च

vātāpir namuciś caiva ilvalaḥ svasṛmas tathā añjiko narakaś caiva kālanābhas tathaiva ca

---

3.89

सरमानस् तथा चैव स्वरकल्पश् च वीर्यवान् एते वै दानवाः श्रेष्ठा दनोर् वंशविवर्धनाः

saramānas tathā caiva svarakalpaś ca vīryavān ete vai dānavāḥ śreṣṭhā danor vaṃśavivardhanāḥ

---

3.90

तेषां पुत्राश् च पौत्राश् च शतशो ऽथ सहस्रशः संह्रादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले

teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ saṃhrādasya tu daityasya nivātakavacāḥ kule

---

3.91

समुत्पन्नाः सुमहता तपसा भावितात्मनः तिस्रः कोट्यः सुतास् तेषां मणिवत्यां निवासिनः

samutpannāḥ sumahatā tapasā bhāvitātmanaḥ tisraḥ koṭyaḥ sutās teṣāṃ maṇivatyāṃ nivāsinaḥ

---

3.92

अवध्यास् ते ऽपि देवानाम् अर्जुनेन निपातिताः षट् सुताः सुमहाभागास् ताम्रायाः परिकीर्तिताः

avadhyās te 'pi devānām arjunena nipātitāḥ ṣaṭ sutāḥ sumahābhāgās tāmrāyāḥ parikīrtitāḥ

---

3.93

क्रौञ्ची श्येनी च भासी च सुग्रीवी शुचिगृध्रिका क्रौञ्ची तु जनयाम् आस उलूकप्रत्युलूककान्

krauñcī śyenī ca bhāsī ca sugrīvī śucigṛdhrikā krauñcī tu janayām āsa ulūkapratyulūkakān

---

3.94

श्येनी श्येनांस् तथा भासी भासान् गृध्रांश् च गृध्र्य् अपि शुचिर् औदकान् पक्षिगणान् सुग्रीवी तु द्विजोत्तमाः

śyenī śyenāṃs tathā bhāsī bhāsān gṛdhrāṃś ca gṛdhry api śucir audakān pakṣigaṇān sugrīvī tu dvijottamāḥ

---

3.95

अश्वान् उष्ट्रान् गर्दभांश् च ताम्रावंशः प्रकीर्तितः विनतायास् तु द्वौ पुत्रौ विख्यातौ गरुडारुणौ

aśvān uṣṭrān gardabhāṃś ca tāmrāvaṃśaḥ prakīrtitaḥ vinatāyās tu dvau putrau vikhyātau garuḍāruṇau

---

3.96

गरुडः पततां श्रेष्ठो दारुणः स्वेन कर्मणा सुरसायाः सहस्रं तु सर्पाणाम् अमितौजसाम्

garuḍaḥ patatāṃ śreṣṭho dāruṇaḥ svena karmaṇā surasāyāḥ sahasraṃ tu sarpāṇām amitaujasām

---

3.97

अनेकशिरसां विप्राः खचराणां महात्मनाम् काद्रवेयास् तु बलिनः सहस्रम् अमितौजसः

anekaśirasāṃ viprāḥ khacarāṇāṃ mahātmanām kādraveyās tu balinaḥ sahasram amitaujasaḥ

---

3.98

सुपर्णवशगा नागा जज्ञिरे नैकमस्तकाः येषां प्रधानाः सततं शेषवासुकितक्षकाः

suparṇavaśagā nāgā jajñire naikamastakāḥ yeṣāṃ pradhānāḥ satataṃ śeṣavāsukitakṣakāḥ

---

3.99

ऐरावतो महापद्मः कम्बलाश्वतराव् उभौ एलापत्त्रश् च शङ्खश् च कर्कोटकधनंजयौ

airāvato mahāpadmaḥ kambalāśvatarāv ubhau elāpattraś ca śaṅkhaś ca karkoṭakadhanaṃjayau

---

3.100

महानीलमहाकर्णौ धृतराष्ट्रबलाहकौ कुहरः पुष्पदंष्ट्रश् च दुर्मुखः सुमुखस् तथा

mahānīlamahākarṇau dhṛtarāṣṭrabalāhakau kuharaḥ puṣpadaṃṣṭraś ca durmukhaḥ sumukhas tathā

---

3.101

शङ्खश् च शङ्खपालश् च कपिलो वामनस् तथा नहुषः शङ्खरोमा च मणिर् इत्य् एवमादयः

śaṅkhaś ca śaṅkhapālaś ca kapilo vāmanas tathā nahuṣaḥ śaṅkharomā ca maṇir ity evamādayaḥ

---

3.102

तेषां पुत्राश् च पौत्राश् च शतशो ऽथ सहस्रशः चतुर्दशसहस्राणि क्रूराणाम् अनिलाशिनाम्

teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ caturdaśasahasrāṇi krūrāṇām anilāśinām

---

3.103

गणं क्रोधवंशं विप्रास् तस्य सर्वे च दंष्ट्रिणः स्थलजाः पक्षिणो ऽब्जाश् च धरायाः प्रसवाः स्मृताः

gaṇaṃ krodhavaṃśaṃ viprās tasya sarve ca daṃṣṭriṇaḥ sthalajāḥ pakṣiṇo 'bjāś ca dharāyāḥ prasavāḥ smṛtāḥ

---

3.104

गास् तु वै जनयाम् आस सुरभिर् महिषीस् तथा इरा वृक्षलता वल्लीस् तृणजातीश् च सर्वशः

gās tu vai janayām āsa surabhir mahiṣīs tathā irā vṛkṣalatā vallīs tṛṇajātīś ca sarvaśaḥ

---

3.105

खसा तु यक्षरक्षांसि मुनिर् अप्सरसस् तथा अरिष्टा तु महासिद्धा गन्धर्वान् अमितौजसः

khasā tu yakṣarakṣāṃsi munir apsarasas tathā ariṣṭā tu mahāsiddhā gandharvān amitaujasaḥ

---

3.106

एते कश्यपदायादाः कीर्तिताः स्थाणुजङ्गमाः येषां पुत्राश् च पौत्राश् च शतशो ऽथ सहस्रशः

ete kaśyapadāyādāḥ kīrtitāḥ sthāṇujaṅgamāḥ yeṣāṃ putrāś ca pautrāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ

---

3.107

एष मन्वन्तरे विप्राः सर्गः स्वारोचिषे स्मृतः वैवस्वते ऽतिमहति वारुणे वितते क्रतौ

eṣa manvantare viprāḥ sargaḥ svārociṣe smṛtaḥ vaivasvate 'timahati vāruṇe vitate kratau

---

3.108

जुह्वानस्य ब्रह्मणो वै प्रजासर्ग इहोच्यते पूर्वं यत्र समुत्पन्नान् ब्रह्मर्षीन् सप्त मानसान्

juhvānasya brahmaṇo vai prajāsarga ihocyate pūrvaṃ yatra samutpannān brahmarṣīn sapta mānasān

---

3.109

पुत्रत्वे कल्पयाम् आस स्वयम् एव पितामहः ततो विरोधे देवानां दानवानां च भो द्विजाः

putratve kalpayām āsa svayam eva pitāmahaḥ tato virodhe devānāṃ dānavānāṃ ca bho dvijāḥ

---

3.110

दितिर् विनष्टपुत्रा वै तोषयाम् आस कश्यपम् कश्यपस् तु प्रसन्नात्मा सम्यग् आराधितस् तया

ditir vinaṣṭaputrā vai toṣayām āsa kaśyapam kaśyapas tu prasannātmā samyag ārādhitas tayā

---

3.111

वरेण च्छन्दयाम् आस सा च वव्रे वरं तदा पुत्रम् इन्द्रवधार्थाय समर्थम् अमितौजसम्

vareṇa cchandayām āsa sā ca vavre varaṃ tadā putram indravadhārthāya samartham amitaujasam

---

3.112

स च तस्मै वरं प्रादात् प्रार्थितः सुमहातपाः दत्त्वा च वरम् अत्युग्रो मारीचः समभाषत

sa ca tasmai varaṃ prādāt prārthitaḥ sumahātapāḥ dattvā ca varam atyugro mārīcaḥ samabhāṣata

---

3.113

इन्द्रं पुत्रो निहन्ता ते गर्भं वै शरदां शतम् यदि धारयसे शौचतत्परा व्रतम् आस्थिता

indraṃ putro nihantā te garbhaṃ vai śaradāṃ śatam yadi dhārayase śaucatatparā vratam āsthitā

---

3.114

तथेत्य् अभिहितो भर्ता तया देव्या महातपाः धारयाम् आस गर्भं तु शुचिः सा मुनिसत्तमाः

tathety abhihito bhartā tayā devyā mahātapāḥ dhārayām āsa garbhaṃ tu śuciḥ sā munisattamāḥ

---

3.115

ततो ऽभ्युपागमद् दित्यां गर्भम् आधाय कश्यपः रोधयन् वै गणं श्रेष्ठं देवानाम् अमितौजसम्

tato 'bhyupāgamad dityāṃ garbham ādhāya kaśyapaḥ rodhayan vai gaṇaṃ śreṣṭhaṃ devānām amitaujasam

---

3.116

तेजः संहृत्य दुर्धर्षम् अवध्यम् अमरैर् अपि जगाम पर्वतायैव तपसे संशितव्रता

tejaḥ saṃhṛtya durdharṣam avadhyam amarair api jagāma parvatāyaiva tapase saṃśitavratā

---

3.117

तस्याश् चैवान्तरप्रेप्सुर् अभवत् पाकशासनः जाते वर्षशते चास्या ददर्शान्तरम् अच्युतः

tasyāś caivāntaraprepsur abhavat pākaśāsanaḥ jāte varṣaśate cāsyā dadarśāntaram acyutaḥ

---

3.118

अकृत्वा पादयोः शौचं दितिः शयनम् आविशत् निद्रां चाहारयाम् आस तस्यां कुक्षिं प्रविश्य सः

akṛtvā pādayoḥ śaucaṃ ditiḥ śayanam āviśat nidrāṃ cāhārayām āsa tasyāṃ kukṣiṃ praviśya saḥ

---

3.119

वज्रपाणिस् ततो गर्भं सप्तधा तं न्यकृन्तयत् स पाट्यमानो गर्भो ऽथ वज्रेण प्ररुरोद ह

vajrapāṇis tato garbhaṃ saptadhā taṃ nyakṛntayat sa pāṭyamāno garbho 'tha vajreṇa praruroda ha

---

3.120

मा रोदीर् इति तं शक्रः पुनः पुनर् अथाब्रवीत् सो ऽभवत् सप्तधा गर्भस् तम् इन्द्रो रुषितः पुनः

mā rodīr iti taṃ śakraḥ punaḥ punar athābravīt so 'bhavat saptadhā garbhas tam indro ruṣitaḥ punaḥ

---

3.121

एकैकं सप्तधा चक्रे वज्रेणैवारिकर्षणः मरुतो नाम ते देवा बभूवुर् द्विजसत्तमाः

ekaikaṃ saptadhā cakre vajreṇaivārikarṣaṇaḥ maruto nāma te devā babhūvur dvijasattamāḥ

---

3.122

यथोक्तं वै मघवता तथैव मरुतो ऽभवन् देवाश् चैकोनपञ्चाशत् सहाया वज्रपाणिनः

yathoktaṃ vai maghavatā tathaiva maruto 'bhavan devāś caikonapañcāśat sahāyā vajrapāṇinaḥ

---

3.123

तेषाम् एवं प्रवृत्तानां भूतानां द्विजसत्तमाः रोचयन् वै गणश्रेष्ठान् देवानाम् अमितौजसाम्

teṣām evaṃ pravṛttānāṃ bhūtānāṃ dvijasattamāḥ rocayan vai gaṇaśreṣṭhān devānām amitaujasām

---

3.124

निकायेषु निकायेषु हरिः प्रादात् प्रजापतीन् क्रमशस् तानि राज्यानि पृथुपूर्वाणि भो द्विजाः

nikāyeṣu nikāyeṣu hariḥ prādāt prajāpatīn kramaśas tāni rājyāni pṛthupūrvāṇi bho dvijāḥ

---

3.125

स हरिः पुरुषो वीरः कृष्णो जिष्णुः प्रजापतिः पर्जन्यस् तपनो ऽनन्तस् तस्य सर्वम् इदं जगत्

sa hariḥ puruṣo vīraḥ kṛṣṇo jiṣṇuḥ prajāpatiḥ parjanyas tapano 'nantas tasya sarvam idaṃ jagat

---

3.126

भूतसर्गम् इमं सम्यग् जानतो द्विजसत्तमाः नावृत्तिभयम् अस्तीह परलोकभयं कुतः

bhūtasargam imaṃ samyag jānato dvijasattamāḥ nāvṛttibhayam astīha paralokabhayaṃ kutaḥ

4.1

अभिषिच्याधिराजेन्द्रं पृथुं वैण्यं पितामहः ततः क्रमेण राज्यानि व्यादेष्टुम् उपचक्रमे

abhiṣicyādhirājendraṃ pṛthuṃ vaiṇyaṃ pitāmahaḥ tataḥ krameṇa rājyāni vyādeṣṭum upacakrame

---

4.2

द्विजानां वीरुधां चैव नक्षत्रग्रहयोस् तथा यज्ञानां तपसां चैव सोमं राज्ये ऽभ्यषेचयत्

dvijānāṃ vīrudhāṃ caiva nakṣatragrahayos tathā yajñānāṃ tapasāṃ caiva somaṃ rājye 'bhyaṣecayat

---

4.3

अपां तु वरुणं राज्ये राज्ञां वैश्रवणं पतिम् आदित्यानां तथा विष्णुं वसूनाम् अथ पावकम्

apāṃ tu varuṇaṃ rājye rājñāṃ vaiśravaṇaṃ patim ādityānāṃ tathā viṣṇuṃ vasūnām atha pāvakam

---

4.4

प्रजापतीनां दक्षं तु मरुताम् अथ वासवम् दैत्यानां दानवानां वै प्रह्रादम् अमितौजसम्

prajāpatīnāṃ dakṣaṃ tu marutām atha vāsavam daityānāṃ dānavānāṃ vai prahrādam amitaujasam

---

4.5

वैवस्वतं पितॄणां च यमं राज्ये ऽभ्यषेचयत् यक्षाणां राक्षसानां च पार्थिवानां तथैव च

vaivasvataṃ pitṝṇāṃ ca yamaṃ rājye 'bhyaṣecayat yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca pārthivānāṃ tathaiva ca

---

4.6

सर्वभूतपिशाचानां गिरीशं शूलपाणिनम् शैलानां हिमवन्तं च नदीनाम् अथ सागरम्

sarvabhūtapiśācānāṃ girīśaṃ śūlapāṇinam śailānāṃ himavantaṃ ca nadīnām atha sāgaram

---

4.7

गन्धर्वाणाम् अधिपतिं चक्रे चित्ररथं प्रभुम् नागानां वासुकिं चक्रे सर्पाणाम् अथ तक्षकम्

gandharvāṇām adhipatiṃ cakre citrarathaṃ prabhum nāgānāṃ vāsukiṃ cakre sarpāṇām atha takṣakam

---

4.8

वारणानां तु राजानम् ऐरावतम् अथादिशत् उच्चैःश्रवसम् अश्वानां गरुडं चैव पक्षिणाम्

vāraṇānāṃ tu rājānam airāvatam athādiśat uccaiḥśravasam aśvānāṃ garuḍaṃ caiva pakṣiṇām

---

4.9

मृगाणाम् अथ शार्दूलं गोवृषं तु गवां पतिम् वनस्पतीनां राजानं प्लक्षम् एवाभ्यषेचयत्

mṛgāṇām atha śārdūlaṃ govṛṣaṃ tu gavāṃ patim vanaspatīnāṃ rājānaṃ plakṣam evābhyaṣecayat

---

4.10

एवं विभज्य राज्यानि क्रमेणैव पितामहः दिशां पालान् अथ ततः स्थापयाम् आस स प्रभुः

evaṃ vibhajya rājyāni krameṇaiva pitāmahaḥ diśāṃ pālān atha tataḥ sthāpayām āsa sa prabhuḥ

---

4.11

पूर्वस्यां दिशि पुत्रं तु वैराजस्य प्रजापतेः दिशः पालं सुधन्वानं राजानं सो ऽभ्यषेचयत्

pūrvasyāṃ diśi putraṃ tu vairājasya prajāpateḥ diśaḥ pālaṃ sudhanvānaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat

---

4.12

दक्षिणस्यां दिशि तथा कर्दमस्य प्रजापतेः पुत्रं शङ्खपदं नाम राजानं सो ऽभ्यषेचयत्

dakṣiṇasyāṃ diśi tathā kardamasya prajāpateḥ putraṃ śaṅkhapadaṃ nāma rājānaṃ so 'bhyaṣecayat

---

4.13

पश्चिमस्यां दिशि तथा रजसः पुत्रम् अच्युतम् केतुमन्तं महात्मानं राजानं सो ऽभ्यषेचयत्

paścimasyāṃ diśi tathā rajasaḥ putram acyutam ketumantaṃ mahātmānaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat

---

4.14

तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः उदीच्यां दिशि दुर्धर्षं राजानं सो ऽभ्यषेचयत्

tathā hiraṇyaromāṇaṃ parjanyasya prajāpateḥ udīcyāṃ diśi durdharṣaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat

---

4.15

तैर् इयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना यथाप्रदेशम् अद्यापि धर्मेण प्रतिपाल्यते

tair iyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā yathāpradeśam adyāpi dharmeṇa pratipālyate

---

4.16

राजसूयाभिषिक्तस् तु पृथुर् एतैर् नराधिपैः वेददृष्टेन विधिना राजा राज्ये नराधिपः

rājasūyābhiṣiktas tu pṛthur etair narādhipaiḥ vedadṛṣṭena vidhinā rājā rājye narādhipaḥ

---

4.17

ततो मन्वन्तरे ऽतीते चाक्षुषे ऽमिततेजसि वैवस्वताय मनवे पृथिव्यां राज्यम् आदिशत्

tato manvantare 'tīte cākṣuṣe 'mitatejasi vaivasvatāya manave pṛthivyāṃ rājyam ādiśat

---

4.18

तस्य विस्तरम् आख्यास्ये मनोर् वैवस्वतस्य ह भवतां चानुकूल्याय यदि श्रोतुम् इहेच्छथ महद् एतद् अधिष्ठानं पुराणे तद् अधिष्ठितम्

tasya vistaram ākhyāsye manor vaivasvatasya ha bhavatāṃ cānukūlyāya yadi śrotum ihecchatha mahad etad adhiṣṭhānaṃ purāṇe tad adhiṣṭhitam

---

4.19

विस्तरेण पृथोर् जन्म लोमहर्षण कीर्तय यथा महात्मना तेन दुग्धा वेयं वसुंधरा

vistareṇa pṛthor janma lomaharṣaṇa kīrtaya yathā mahātmanā tena dugdhā veyaṃ vasuṃdharā

---

4.20

यथा वापि नृभिर् दुग्धा यथा देवैर् महर्षिभिः यथा दैत्यैश् च नागैश् च यथा यक्षैर् यथा द्रुमैः

yathā vāpi nṛbhir dugdhā yathā devair maharṣibhiḥ yathā daityaiś ca nāgaiś ca yathā yakṣair yathā drumaiḥ

---

4.21

यथा शैलैः पिशाचैश् च गन्धर्वैश् च द्विजोत्तमैः राक्षसैश् च महासत्त्वैर् यथा दुग्धा वसुंधरा

yathā śailaiḥ piśācaiś ca gandharvaiś ca dvijottamaiḥ rākṣasaiś ca mahāsattvair yathā dugdhā vasuṃdharā

---

4.22

तेषां पात्रविशेषांश् च वक्तुम् अर्हसि सुव्रत वत्सक्षीरविशेषांश् च दोग्धारं चानुपूर्वशः

teṣāṃ pātraviśeṣāṃś ca vaktum arhasi suvrata vatsakṣīraviśeṣāṃś ca dogdhāraṃ cānupūrvaśaḥ

---

4.23

यस्माच् च कारणात् पाणिर् वेणस्य मथितः पुरा क्रुद्धैर् महर्षिभिस् तात कारणं तच् च कीर्तय

yasmāc ca kāraṇāt pāṇir veṇasya mathitaḥ purā kruddhair maharṣibhis tāta kāraṇaṃ tac ca kīrtaya

---

4.24

शृणुध्वं कीर्तयिष्यामि पृथोर् वैण्यस्य विस्तरम् एकाग्राः प्रयताश् चैव पुण्यार्थं वै द्विजर्षभाः

śṛṇudhvaṃ kīrtayiṣyāmi pṛthor vaiṇyasya vistaram ekāgrāḥ prayatāś caiva puṇyārthaṃ vai dvijarṣabhāḥ

---

4.25

नाशुचेः क्षुद्रमनसो नाशिष्यस्याव्रतस्य च कीर्तयेयम् इदं विप्राः कृतघ्नायाहिताय च

nāśuceḥ kṣudramanaso nāśiṣyasyāvratasya ca kīrtayeyam idaṃ viprāḥ kṛtaghnāyāhitāya ca

---

4.26

स्वर्ग्यं यशस्यम् आयुष्यं धन्यं वेदैश् च संमितम् रहस्यम् ऋषिभिः प्रोक्तं शृणुध्वं वै यथातथम्

svargyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ dhanyaṃ vedaiś ca saṃmitam rahasyam ṛṣibhiḥ proktaṃ śṛṇudhvaṃ vai yathātatham

---

4.27

यश् चेमं कीर्तयेन् नित्यं पृथोर् वैण्यस्य विस्तरम् ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य न स शोचेत् कृताकृतम्

yaś cemaṃ kīrtayen nityaṃ pṛthor vaiṇyasya vistaram brāhmaṇebhyo namaskṛtya na sa śocet kṛtākṛtam

---

4.28

आसीद् धर्मस्य संगोप्ता पूर्वम् अत्रिसमः प्रभुः अत्रिवंशे समुत्पन्नस् त्व् अङ्गो नाम प्रजापतिः

āsīd dharmasya saṃgoptā pūrvam atrisamaḥ prabhuḥ atrivaṃśe samutpannas tv aṅgo nāma prajāpatiḥ

---

4.29

तस्य पुत्रो ऽभवद् वेणो नात्यर्थं धर्मकोविदः जातो मृत्युसुतायां वै सुनीथायां प्रजापतिः

tasya putro 'bhavad veṇo nātyarthaṃ dharmakovidaḥ jāto mṛtyusutāyāṃ vai sunīthāyāṃ prajāpatiḥ

---

4.30

स मातामहदोषेण तेन कालात्मजात्मजः स्वधर्मं पृष्ठतः कृत्वा कामलोभेष्व् अवर्तत

sa mātāmahadoṣeṇa tena kālātmajātmajaḥ svadharmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kāmalobheṣv avartata

---

4.31

मर्यादां भेदयाम् आस धर्मोपेतां स पार्थिवः वेदधर्मान् अतिक्रम्य सो ऽधर्मनिरतो ऽभवत्

maryādāṃ bhedayām āsa dharmopetāṃ sa pārthivaḥ vedadharmān atikramya so 'dharmanirato 'bhavat

---

4.32

निःस्वाध्यायवषट्काराः प्रजास् तस्मिन् प्रजापतौ प्रवृत्तं न पपुः सोमं हुतं यज्ञेषु देवताः

niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ prajās tasmin prajāpatau pravṛttaṃ na papuḥ somaṃ hutaṃ yajñeṣu devatāḥ

---

4.33

न यष्टव्यं न होतव्यम् इति तस्य प्रजापतेः आसीत् प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते

na yaṣṭavyaṃ na hotavyam iti tasya prajāpateḥ āsīt pratijñā krūreyaṃ vināśe pratyupasthite

---

4.34

अहम् इज्यश् च यष्टा च यज्ञश् चेति भृगूद्वह मयि यज्ञो विधातव्यो मयि होतव्यम् इत्य् अपि

aham ijyaś ca yaṣṭā ca yajñaś ceti bhṛgūdvaha mayi yajño vidhātavyo mayi hotavyam ity api

---

4.35

तम् अतिक्रान्तमर्यादम् आददानम् असांप्रतम् ऊचुर् महर्षयः सर्वे मरीचिप्रमुखास् तदा

tam atikrāntamaryādam ādadānam asāṃpratam ūcur maharṣayaḥ sarve marīcipramukhās tadā

---

4.36

वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामः संवत्सरगणान् बहून् अधर्मं कुरु मा वेण एष धर्मः सनातनः

vayaṃ dīkṣāṃ pravekṣyāmaḥ saṃvatsaragaṇān bahūn adharmaṃ kuru mā veṇa eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

---

4.37

निधने ऽत्रेः प्रसूतस् त्वं प्रजापतिर् असंशयम् प्रजाश् च पालयिष्ये ऽहम् इतीह समयः कृतः

nidhane 'treḥ prasūtas tvaṃ prajāpatir asaṃśayam prajāś ca pālayiṣye 'ham itīha samayaḥ kṛtaḥ

---

4.38

तांस् तथा ब्रुवतः सर्वान् महर्षीन् अब्रवीत् तदा वेणः प्रहस्य दुर्बुद्धिर् इमम् अर्थम् अनर्थवित्

tāṃs tathā bruvataḥ sarvān maharṣīn abravīt tadā veṇaḥ prahasya durbuddhir imam artham anarthavit

---

4.39

स्रष्टा धर्मस्य कश् चान्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया श्रुतवीर्यतपःसत्यैर् मया वा कः समो भुवि

sraṣṭā dharmasya kaś cānyaḥ śrotavyaṃ kasya vā mayā śrutavīryatapaḥsatyair mayā vā kaḥ samo bhuvi

---

4.40

प्रभवं सर्वभूतानां धर्माणां च विशेषतः संमूढा न विदुर् नूनं भवन्तो मां विचेतसः

prabhavaṃ sarvabhūtānāṃ dharmāṇāṃ ca viśeṣataḥ saṃmūḍhā na vidur nūnaṃ bhavanto māṃ vicetasaḥ

---

4.41

इच्छन् दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं जलैस् तथा द्यां वै भुवं च रुन्धेयं नात्र कार्या विचारणा

icchan daheyaṃ pṛthivīṃ plāvayeyaṃ jalais tathā dyāṃ vai bhuvaṃ ca rundheyaṃ nātra kāryā vicāraṇā

---

4.42

यदा न शक्यते मोहाद् अवलेपाच् च पार्थिवः अपनेतुं तदा वेणस् ततः क्रुद्धा महर्षयः

yadā na śakyate mohād avalepāc ca pārthivaḥ apanetuṃ tadā veṇas tataḥ kruddhā maharṣayaḥ

---

4.43

तं निगृह्य महात्मानो विस्फुरन्तं महाबलम् ततो ऽस्य सव्यम् ऊरुं ते ममन्थुर् जातमन्यवः

taṃ nigṛhya mahātmāno visphurantaṃ mahābalam tato 'sya savyam ūruṃ te mamanthur jātamanyavaḥ

---

4.44

तस्मिन् निमथ्यमाने वै राज्ञ ऊरौ तु जज्ञिवान् ह्रस्वो ऽतिमात्रः पुरुषः कृष्णश् चेति बभूव ह

tasmin nimathyamāne vai rājña ūrau tu jajñivān hrasvo 'timātraḥ puruṣaḥ kṛṣṇaś ceti babhūva ha

---

4.45

स भीतः प्राञ्जलिर् भूत्वा तस्थिवान् द्विजसत्तमाः तम् अत्रिर् विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्य् अब्रवीत् तदा

sa bhītaḥ prāñjalir bhūtvā tasthivān dvijasattamāḥ tam atrir vihvalaṃ dṛṣṭvā niṣīdety abravīt tadā

---

4.46

निषादवंशकर्तासौ बभूव वदतां वराः धीवरान् असृजच् चापि वेणकल्मषसंभवान्

niṣādavaṃśakartāsau babhūva vadatāṃ varāḥ dhīvarān asṛjac cāpi veṇakalmaṣasaṃbhavān

---

4.47

ये चान्ये विन्ध्यनिलयास् तथा पर्वतसंश्रयाः अधर्मरुचयो विप्रास् ते तु वै वेणकल्मषाः

ye cānye vindhyanilayās tathā parvatasaṃśrayāḥ adharmarucayo viprās te tu vai veṇakalmaṣāḥ

---

4.48

ततः पुनर् महात्मानः पाणिं वेणस्य दक्षिणम् अरणीम् इव संरब्धा ममन्थुर् जातमन्यवः

tataḥ punar mahātmānaḥ pāṇiṃ veṇasya dakṣiṇam araṇīm iva saṃrabdhā mamanthur jātamanyavaḥ

---

4.49

पृथुस् तस्मात् समुत्पन्नः कराज् ज्वलनसंनिभः दीप्यमानः स्ववपुषा साक्षाद् अग्निर् इव ज्वलन्

pṛthus tasmāt samutpannaḥ karāj jvalanasaṃnibhaḥ dīpyamānaḥ svavapuṣā sākṣād agnir iva jvalan

---

4.50

अथ सो ऽजगवं नाम धनुर् गृह्य महारवम् शरांश् च दिव्यान् रक्षार्थं कवचं च महाप्रभम्

atha so 'jagavaṃ nāma dhanur gṛhya mahāravam śarāṃś ca divyān rakṣārthaṃ kavacaṃ ca mahāprabham

---

4.51

तस्मिञ् जाते ऽथ भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः समापेतुर् महाभागा वेणस् तु त्रिदिवं ययौ

tasmiñ jāte 'tha bhūtāni saṃprahṛṣṭāni sarvaśaḥ samāpetur mahābhāgā veṇas tu tridivaṃ yayau

---

4.52

समुत्पन्नेन भो विप्राः सत्पुत्रेण महात्मना त्रातः स पुरुषव्याघ्रः पुंनाम्नो नरकात् तदा

samutpannena bho viprāḥ satputreṇa mahātmanā trātaḥ sa puruṣavyāghraḥ puṃnāmno narakāt tadā

---

4.53

तं समुद्राश् च नद्यश् च रत्नान्य् आदाय सर्वशः तोयानि चाभिषेकार्थं सर्व एवोपतस्थिरे

taṃ samudrāś ca nadyaś ca ratnāny ādāya sarvaśaḥ toyāni cābhiṣekārthaṃ sarva evopatasthire

---

4.54

पितामहश् च भगवान् देवैर् आङ्गिरसैः सह स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि च सर्वशः

pitāmahaś ca bhagavān devair āṅgirasaiḥ saha sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni ca sarvaśaḥ

---

4.55

समागम्य तदा वैण्यम् अभ्यषिञ्चन् नराधिपम् महता राजराजेन प्रजास् तेनानुरञ्जिताः

samāgamya tadā vaiṇyam abhyaṣiñcan narādhipam mahatā rājarājena prajās tenānurañjitāḥ

---

4.56

सो ऽभिषिक्तो महातेजा विधिवद् धर्मकोविदैः आधिराज्ये तदा राज्ञां पृथुर् वैण्यः प्रतापवान्

so 'bhiṣikto mahātejā vidhivad dharmakovidaiḥ ādhirājye tadā rājñāṃ pṛthur vaiṇyaḥ pratāpavān

---

4.57

पित्रापरञ्जितास् तस्य प्रजास् तेनानुरञ्जिताः अनुरागात् ततस् तस्य नाम राजाभ्यजायत

pitrāparañjitās tasya prajās tenānurañjitāḥ anurāgāt tatas tasya nāma rājābhyajāyata

---

4.58

आपस् तस्तम्भिरे तस्य समुद्रम् अभियास्यतः पर्वताश् च ददुर् मार्गं ध्वजभङ्गश् च नाभवत्

āpas tastambhire tasya samudram abhiyāsyataḥ parvatāś ca dadur mārgaṃ dhvajabhaṅgaś ca nābhavat

---

4.59

अकृष्टपच्या पृथिवी सिध्यन्त्य् अन्नानि चिन्तनात् सर्वकामदुघा गावः पुटके पुटके मधु

akṛṣṭapacyā pṛthivī sidhyanty annāni cintanāt sarvakāmadughā gāvaḥ puṭake puṭake madhu

---

4.60

एतस्मिन्न् एव काले तु यज्ञे पैतामहे शुभे सूतः सूत्यां समुत्पन्नः सौत्ये ऽहनि महामतिः

etasminn eva kāle tu yajñe paitāmahe śubhe sūtaḥ sūtyāṃ samutpannaḥ sautye 'hani mahāmatiḥ

---

4.61

तस्मिन्न् एव महायज्ञे जज्ञे प्राज्ञो ऽथ मागधः पृथोः स्तवार्थं तौ तत्र समाहूतौ महर्षिभिः

tasminn eva mahāyajñe jajñe prājño 'tha māgadhaḥ pṛthoḥ stavārthaṃ tau tatra samāhūtau maharṣibhiḥ

---

4.62

ताव् ऊचुर् ऋषयः सर्वे स्तूयताम् एष पार्थिवः कर्मैतद् अनुरूपं वां पात्रं चायं नराधिपः

tāv ūcur ṛṣayaḥ sarve stūyatām eṣa pārthivaḥ karmaitad anurūpaṃ vāṃ pātraṃ cāyaṃ narādhipaḥ

---

4.63

ताव् ऊचतुस् तदा सर्वांस् तान् ऋषीन् सूतमागधौ आवां देवान् ऋषींश् चैव प्रीणयावः स्वकर्मभिः

tāv ūcatus tadā sarvāṃs tān ṛṣīn sūtamāgadhau āvāṃ devān ṛṣīṃś caiva prīṇayāvaḥ svakarmabhiḥ

---

4.64

न चास्य विद्मो वै कर्म नाम वा लक्षणं यशः स्तोत्रं येनास्य कुर्याव राज्ञस् तेजस्विनो द्विजाः

na cāsya vidmo vai karma nāma vā lakṣaṇaṃ yaśaḥ stotraṃ yenāsya kuryāva rājñas tejasvino dvijāḥ

---

4.65

ऋषिभिस् तौ नियुक्तौ तु भविष्यैः स्तूयताम् इति यानि कर्माणि कृतवान् पृथुः पश्चान् महाबलः

ṛṣibhis tau niyuktau tu bhaviṣyaiḥ stūyatām iti yāni karmāṇi kṛtavān pṛthuḥ paścān mahābalaḥ

---

4.66

ततः प्रभृति वै लोके स्तवेषु मुनिसत्तमाः आशीर्वादाः प्रयुज्यन्ते सूतमागधबन्दिभिः

tataḥ prabhṛti vai loke staveṣu munisattamāḥ āśīrvādāḥ prayujyante sūtamāgadhabandibhiḥ

---

4.67

तयोः स्तवान्ते सुप्रीतः पृथुः प्रादात् प्रजेश्वरः अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च

tayoḥ stavānte suprītaḥ pṛthuḥ prādāt prajeśvaraḥ anūpadeśaṃ sūtāya magadhaṃ māgadhāya ca

---

4.68

तं दृष्ट्वा परमप्रीताः प्रजाः प्रोचुर् मनीषिणः वृत्तीनाम् एष वो दाता भविष्यति नराधिपः

taṃ dṛṣṭvā paramaprītāḥ prajāḥ procur manīṣiṇaḥ vṛttīnām eṣa vo dātā bhaviṣyati narādhipaḥ

---

4.69

ततो वैण्यं महात्मानं प्रजाः समभिदुद्रुवुः त्वं नो वृत्तिं विधत्स्वेति महर्षिवचनात् तदा

tato vaiṇyaṃ mahātmānaṃ prajāḥ samabhidudruvuḥ tvaṃ no vṛttiṃ vidhatsveti maharṣivacanāt tadā

---

4.70

सो ऽभिद्रुतः प्रजाभिस् तु प्रजाहितचिकीर्षया धनुर् गृह्य पृषत्कांश् च पृथिवीम् आद्रवद् बली

so 'bhidrutaḥ prajābhis tu prajāhitacikīrṣayā dhanur gṛhya pṛṣatkāṃś ca pṛthivīm ādravad balī

---

4.71

ततो वैण्यभयत्रस्ता गौर् भूत्वा प्राद्रवन् मही तां पृथुर् धनुर् आदाय द्रवन्तीम् अन्वधावत

tato vaiṇyabhayatrastā gaur bhūtvā prādravan mahī tāṃ pṛthur dhanur ādāya dravantīm anvadhāvata

---

4.72

सा लोकान् ब्रह्मलोकादीन् गत्वा वैण्यभयात् तदा प्रददर्शाग्रतो वैण्यं प्रगृहीतशरासनम्

sā lokān brahmalokādīn gatvā vaiṇyabhayāt tadā pradadarśāgrato vaiṇyaṃ pragṛhītaśarāsanam

---

4.73

ज्वलद्भिर् निशितैर् बाणैर् दीप्ततेजसम् अन्ततः महायोगं महात्मानं दुर्धर्षम् अमरैर् अपि

jvaladbhir niśitair bāṇair dīptatejasam antataḥ mahāyogaṃ mahātmānaṃ durdharṣam amarair api

---

4.74

अलभन्ती तु सा त्राणं वैण्यम् एवान्वपद्यत कृताञ्जलिपुटा भूत्वा पूज्या लोकैस् त्रिभिस् तदा

alabhantī tu sā trāṇaṃ vaiṇyam evānvapadyata kṛtāñjalipuṭā bhūtvā pūjyā lokais tribhis tadā

---

4.75

उवाच वैण्यं नाधर्मं स्त्रीवधे परिपश्यसि कथं धारयिता चासि प्रजा राजन् विना मया

uvāca vaiṇyaṃ nādharmaṃ strīvadhe paripaśyasi kathaṃ dhārayitā cāsi prajā rājan vinā mayā

---

4.76

मयि लोकाः स्थिता राजन् मयेदं धार्यते जगत् मद्विनाशे विनश्येयुः प्रजाः पार्थिव विद्धि तत्

mayi lokāḥ sthitā rājan mayedaṃ dhāryate jagat madvināśe vinaśyeyuḥ prajāḥ pārthiva viddhi tat

---

4.77

न माम् अर्हसि हन्तुं वै श्रेयश् चेत् त्वं चिकीर्षसि प्रजानां पृथिवीपाल शृणु चेदं वचो मम

na mām arhasi hantuṃ vai śreyaś cet tvaṃ cikīrṣasi prajānāṃ pṛthivīpāla śṛṇu cedaṃ vaco mama

---

4.78

उपायतः समारब्धाः सर्वे सिध्यन्त्य् उपक्रमाः उपायं पश्य येन त्वं धारयेथाः प्रजाम् इमाम्

upāyataḥ samārabdhāḥ sarve sidhyanty upakramāḥ upāyaṃ paśya yena tvaṃ dhārayethāḥ prajām imām

---

4.79

हत्वापि मां न शक्तस् त्वं प्रजानां पोषणे नृप अनुकूला भविष्यामि यच्छ कोपं महामते

hatvāpi māṃ na śaktas tvaṃ prajānāṃ poṣaṇe nṛpa anukūlā bhaviṣyāmi yaccha kopaṃ mahāmate

---

4.80

अवध्यां च स्त्रियं प्राहुस् तिर्यग्योनिगतेष्व् अपि यद्य् एवं पृथिवीपाल न धर्मं त्यक्तुम् अर्हसि

avadhyāṃ ca striyaṃ prāhus tiryagyonigateṣv api yady evaṃ pṛthivīpāla na dharmaṃ tyaktum arhasi

---

4.81

एवं बहुविधं वाक्यं श्रुत्वा राजा महामनाः कोपं निगृह्य धर्मात्मा वसुधाम् इदम् अब्रवीत्

evaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ śrutvā rājā mahāmanāḥ kopaṃ nigṛhya dharmātmā vasudhām idam abravīt

---

4.82

एकस्यार्थे तु यो हन्याद् आत्मनो वा परस्य वा बहून् वा प्राणिनो ऽनन्तं भवेत् तस्येह पातकम्

ekasyārthe tu yo hanyād ātmano vā parasya vā bahūn vā prāṇino 'nantaṃ bhavet tasyeha pātakam

---

4.83

सुखम् एधन्ति बहवो यस्मिंस् तु निहते ऽशुभे तस्मिन् हते नास्ति भद्रे पातकं चोपपातकम्

sukham edhanti bahavo yasmiṃs tu nihate 'śubhe tasmin hate nāsti bhadre pātakaṃ copapātakam

---

4.84

सो ऽहं प्रजानिमित्तं त्वां हनिष्यामि वसुंधरे यदि मे वचनान् नाद्य करिष्यसि जगद्धितम्

so 'haṃ prajānimittaṃ tvāṃ haniṣyāmi vasuṃdhare yadi me vacanān nādya kariṣyasi jagaddhitam

---

4.85

त्वां निहत्याद्य बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम् आत्मानं प्रथयित्वाहं प्रजा धारयिता स्वयम्

tvāṃ nihatyādya bāṇena macchāsanaparāṅmukhīm ātmānaṃ prathayitvāhaṃ prajā dhārayitā svayam

---

4.86

सा त्वं शासनम् आस्थाय मम धर्मभृतां वरे संजीवय प्रजाः सर्वाः समर्था ह्य् असि धारणे

sā tvaṃ śāsanam āsthāya mama dharmabhṛtāṃ vare saṃjīvaya prajāḥ sarvāḥ samarthā hy asi dhāraṇe

---

4.87

दुहितृत्वं च मे गच्छ तत एनम् अहं शरम् नियच्छेयं त्वद्वधार्थम् उद्यन्तं घोरदर्शनम्

duhitṛtvaṃ ca me gaccha tata enam ahaṃ śaram niyaccheyaṃ tvadvadhārtham udyantaṃ ghoradarśanam

---

4.88

सर्वम् एतद् अहं वीर विधास्यामि न संशयः वत्सं तु मम संपश्य क्षरेयं येन वत्सला

sarvam etad ahaṃ vīra vidhāsyāmi na saṃśayaḥ vatsaṃ tu mama saṃpaśya kṣareyaṃ yena vatsalā

---

4.89

समां च कुरु सर्वत्र मां त्वं धर्मभृतां वर यथा विस्यन्दमानं मे क्षीरं सर्वत्र भावयेत्

samāṃ ca kuru sarvatra māṃ tvaṃ dharmabhṛtāṃ vara yathā visyandamānaṃ me kṣīraṃ sarvatra bhāvayet

---

4.90

तत उत्सारयाम् आस शैलाञ् शतसहस्रशः धनुष्कोट्या तदा वैण्यस् तेन शैला विवर्धिताः

tata utsārayām āsa śailāñ śatasahasraśaḥ dhanuṣkoṭyā tadā vaiṇyas tena śailā vivardhitāḥ

---

4.91

नहि पूर्वविसर्गे वै विषमे पृथिवीतले संविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वाभवत् तदा

nahi pūrvavisarge vai viṣame pṛthivītale saṃvibhāgaḥ purāṇāṃ vā grāmāṇāṃ vābhavat tadā

---

4.92

न सस्यानि न गोरक्ष्यं न कृषिर् न वणिक्पथः नैव सत्यानृतं चासीन् न लोभो न च मत्सरः

na sasyāni na gorakṣyaṃ na kṛṣir na vaṇikpathaḥ naiva satyānṛtaṃ cāsīn na lobho na ca matsaraḥ

---

4.93

वैवस्वते ऽन्तरे तस्मिन् सांप्रतं समुपस्थिते वैण्यात् प्रभृति वै विप्राः सर्वस्यैतस्य संभवः

vaivasvate 'ntare tasmin sāṃprataṃ samupasthite vaiṇyāt prabhṛti vai viprāḥ sarvasyaitasya saṃbhavaḥ

---

4.94

यत्र यत्र समं त्व् अस्या भूमेर् आसीत् तदा द्विजाः तत्र तत्र प्रजाः सर्वा निवासं समरोचयन्

yatra yatra samaṃ tv asyā bhūmer āsīt tadā dvijāḥ tatra tatra prajāḥ sarvā nivāsaṃ samarocayan

---

4.95

आहारः फलमूलानि प्रजानाम् अभवत् तदा कृच्छ्रेण महता युक्त इत्य् एवम् अनुशुश्रुम

āhāraḥ phalamūlāni prajānām abhavat tadā kṛcchreṇa mahatā yukta ity evam anuśuśruma

---

4.96

स कल्पयित्वा वत्सं तु मनुं स्वायंभुवं प्रभुम् स्वपाणौ पुरुषव्याघ्रो दुदोह पृथिवीं ततः

sa kalpayitvā vatsaṃ tu manuṃ svāyaṃbhuvaṃ prabhum svapāṇau puruṣavyāghro dudoha pṛthivīṃ tataḥ

---

4.97

सस्यजातानि सर्वाणि पृथुर् वैण्यः प्रतापवान् तेनान्नेन प्रजाः सर्वा वर्तन्ते ऽद्यापि सर्वशः

sasyajātāni sarvāṇi pṛthur vaiṇyaḥ pratāpavān tenānnena prajāḥ sarvā vartante 'dyāpi sarvaśaḥ

---

4.98

ऋषयश् च तदा देवाः पितरो ऽथ सरीसृपाः दैत्या यक्षाः पुण्यजना गन्धर्वाः पर्वता नगाः

ṛṣayaś ca tadā devāḥ pitaro 'tha sarīsṛpāḥ daityā yakṣāḥ puṇyajanā gandharvāḥ parvatā nagāḥ

---

4.99

एते पुरा द्विजश्रेष्ठा दुदुहुर् धरणीं किल क्षीरं वत्सश् च पात्रं च तेषां दोग्धा पृथक् पृथक्

ete purā dvijaśreṣṭhā duduhur dharaṇīṃ kila kṣīraṃ vatsaś ca pātraṃ ca teṣāṃ dogdhā pṛthak pṛthak

---

4.100

ऋषीणाम् अभवत् सोमो वत्सो दोग्धा बृहस्पतिः क्षीरं तेषां तपो ब्रह्म पात्रं छन्दांसि भो द्विजाः

ṛṣīṇām abhavat somo vatso dogdhā bṛhaspatiḥ kṣīraṃ teṣāṃ tapo brahma pātraṃ chandāṃsi bho dvijāḥ

---

4.101

देवानां काञ्चनं पात्रं वत्सस् तेषां शतक्रतुः क्षीरम् ओजस्करं चैव दोग्धा च भगवान् रविः

devānāṃ kāñcanaṃ pātraṃ vatsas teṣāṃ śatakratuḥ kṣīram ojaskaraṃ caiva dogdhā ca bhagavān raviḥ

---

4.102

पितॄणां राजतं पात्रं यमो वत्सः प्रतापवान् अन्तकश् चाभवद् दोग्धा क्षीरं तेषां सुधा स्मृता

pitṝṇāṃ rājataṃ pātraṃ yamo vatsaḥ pratāpavān antakaś cābhavad dogdhā kṣīraṃ teṣāṃ sudhā smṛtā

---

4.103

नागानां तक्षको वत्सः पात्रं चालाबुसंज्ञकम् दोग्धा त्व् ऐरावतो नागस् तेषां क्षीरं विषं स्मृतम्

nāgānāṃ takṣako vatsaḥ pātraṃ cālābusaṃjñakam dogdhā tv airāvato nāgas teṣāṃ kṣīraṃ viṣaṃ smṛtam

---

4.104

असुराणां मधुर् दोग्धा क्षीरं मायामयं स्मृतम् विरोचनस् तु वत्सो ऽभूद् आयसं पात्रम् एव च

asurāṇāṃ madhur dogdhā kṣīraṃ māyāmayaṃ smṛtam virocanas tu vatso 'bhūd āyasaṃ pātram eva ca

---

4.105

यक्षाणाम् आमपात्रं तु वत्सो वैश्रवणः प्रभुः दोग्धा रजतनाभस् तु क्षीरान्तर्धानम् एव च

yakṣāṇām āmapātraṃ tu vatso vaiśravaṇaḥ prabhuḥ dogdhā rajatanābhas tu kṣīrāntardhānam eva ca

---

4.106

सुमाली राक्षसेन्द्राणां वत्सः क्षीरं च शोणितम् दोग्धा रजतनाभस् तु कपालं पात्रम् एव च

sumālī rākṣasendrāṇāṃ vatsaḥ kṣīraṃ ca śoṇitam dogdhā rajatanābhas tu kapālaṃ pātram eva ca

---

4.107

गन्धर्वाणां चित्ररथो वत्सः पात्रं च पङ्कजम् दोग्धा च सुरुचिः क्षीरं तेषां गन्धः शुचिः स्मृतः

gandharvāṇāṃ citraratho vatsaḥ pātraṃ ca paṅkajam dogdhā ca suruciḥ kṣīraṃ teṣāṃ gandhaḥ śuciḥ smṛtaḥ

---

4.108

शैलं पात्रं पर्वतानां क्षीरं रत्नौषधीस् तथा वत्सस् तु हिमवान् आसीद् दोग्धा मेरुर् महागिरिः

śailaṃ pātraṃ parvatānāṃ kṣīraṃ ratnauṣadhīs tathā vatsas tu himavān āsīd dogdhā merur mahāgiriḥ

---

4.109

प्लक्षो वत्सस् तु वृक्षाणां दोग्धा शालस् तु पुष्पितः पालाशपात्रं क्षीरं च च्छिन्नदग्धप्ररोहणम्

plakṣo vatsas tu vṛkṣāṇāṃ dogdhā śālas tu puṣpitaḥ pālāśapātraṃ kṣīraṃ ca cchinnadagdhaprarohaṇam

---

4.110

सेयं धात्री विधात्री च पावनी च वसुंधरा चराचरस्य सर्वस्य प्रतिष्ठा योनिर् एव च

seyaṃ dhātrī vidhātrī ca pāvanī ca vasuṃdharā carācarasya sarvasya pratiṣṭhā yonir eva ca

---

4.111

सर्वकामदुघा दोग्ध्री सर्वसस्यप्ररोहणी आसीद् इयं समुद्रान्ता मेदिनी परिविश्रुता

sarvakāmadughā dogdhrī sarvasasyaprarohaṇī āsīd iyaṃ samudrāntā medinī pariviśrutā

---

4.112

मधुकैटभयोः कृत्स्ना मेदसा समभिप्लुता तेनेयं मेदिनी देवी उच्यते ब्रह्मवादिभिः

madhukaiṭabhayoḥ kṛtsnā medasā samabhiplutā teneyaṃ medinī devī ucyate brahmavādibhiḥ

---

4.113

ततो ऽभ्युपगमाद् राज्ञः पृथोर् वैण्यस्य भो द्विजाः दुहितृत्वम् अनुप्राप्ता देवी पृथ्वीति चोच्यते

tato 'bhyupagamād rājñaḥ pṛthor vaiṇyasya bho dvijāḥ duhitṛtvam anuprāptā devī pṛthvīti cocyate

---

4.114

पृथुना प्रविभक्ता च शोधिता च वसुंधरा सस्याकरवती स्फीता पुरपत्तनशालिनी

pṛthunā pravibhaktā ca śodhitā ca vasuṃdharā sasyākaravatī sphītā purapattanaśālinī

---

4.115

एवंप्रभावो वैण्यः स राजासीद् राजसत्तमः नमस्यश् चैव पूज्यश् च भूतग्रामैर् न संशयः

evaṃprabhāvo vaiṇyaḥ sa rājāsīd rājasattamaḥ namasyaś caiva pūjyaś ca bhūtagrāmair na saṃśayaḥ

---

4.116

ब्राह्मणैश् च महाभागैर् वेदवेदाङ्गपारगैः पृथुर् एव नमस्कार्यो ब्रह्मयोनिः सनातनः

brāhmaṇaiś ca mahābhāgair vedavedāṅgapāragaiḥ pṛthur eva namaskāryo brahmayoniḥ sanātanaḥ

---

4.117

पार्थिवैश् च महाभागैः पार्थिवत्वम् इहेच्छुभिः आदिराजो नमस्कार्यः पृथुर् वैण्यः प्रतापवान्

pārthivaiś ca mahābhāgaiḥ pārthivatvam ihecchubhiḥ ādirājo namaskāryaḥ pṛthur vaiṇyaḥ pratāpavān

---

4.118

योधैर् अपि च विक्रान्तैः प्राप्तुकामैर् जयं युधि आदिराजो नमस्कार्यो योधानां प्रथमो नृपः

yodhair api ca vikrāntaiḥ prāptukāmair jayaṃ yudhi ādirājo namaskāryo yodhānāṃ prathamo nṛpaḥ

---

4.119

यो हि योद्धा रणं याति कीर्तयित्वा पृथुं नृपम् स घोररूपात् संग्रामात् क्षेमी भवति कीर्तिमान्

yo hi yoddhā raṇaṃ yāti kīrtayitvā pṛthuṃ nṛpam sa ghorarūpāt saṃgrāmāt kṣemī bhavati kīrtimān

---

4.120

वैश्यैर् अपि च वित्ताढ्यैर् वैश्यवृत्तिविधायिभिः पृथुर् एव नमस्कार्यो वृत्तिदाता महायशाः

vaiśyair api ca vittāḍhyair vaiśyavṛttividhāyibhiḥ pṛthur eva namaskāryo vṛttidātā mahāyaśāḥ

---

4.121

तथैव शूद्रैः शुचिभिस् त्रिवर्णपरिचारिभिः पृथुर् एव नमस्कार्यः श्रेयः परम् इहेप्सुभिः

tathaiva śūdraiḥ śucibhis trivarṇaparicāribhiḥ pṛthur eva namaskāryaḥ śreyaḥ param ihepsubhiḥ

---

4.122

एते वत्सविशेषाश् च दोग्धारः क्षीरम् एव च पात्राणि च मयोक्तानि किं भूयो वर्णयामि वः

ete vatsaviśeṣāś ca dogdhāraḥ kṣīram eva ca pātrāṇi ca mayoktāni kiṃ bhūyo varṇayāmi vaḥ

5.1

मन्वन्तराणि सर्वाणि विस्तरेण महामते तेषां पूर्वविसृष्टिं च लोमहर्षण कीर्तय

manvantarāṇi sarvāṇi vistareṇa mahāmate teṣāṃ pūrvavisṛṣṭiṃ ca lomaharṣaṇa kīrtaya

---

5.2

यावन्तो मनवश् चैव यावन्तं कालम् एव च मन्वन्तराणि भोः सूत श्रोतुम् इच्छाम तत्त्वतः

yāvanto manavaś caiva yāvantaṃ kālam eva ca manvantarāṇi bhoḥ sūta śrotum icchāma tattvataḥ

---

5.3

न शक्यो विस्तरो विप्रा वक्तुं वर्षशतैर् अपि मन्वन्तराणां सर्वेषां संक्षेपाच् छृणुत द्विजाः

na śakyo vistaro viprā vaktuṃ varṣaśatair api manvantarāṇāṃ sarveṣāṃ saṃkṣepāc chṛṇuta dvijāḥ

---

5.4

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस् तथा उत्तमस् तामसश् चैव रैवतश् चाक्षुषस् तथा

svāyaṃbhuvo manuḥ pūrvaṃ manuḥ svārociṣas tathā uttamas tāmasaś caiva raivataś cākṣuṣas tathā

---

5.5

वैवस्वतश् च भो विप्राः सांप्रतं मनुर् उच्यते सावर्णिश् च मनुस् तद्वद् रैभ्यो रौच्यस् तथैव च

vaivasvataś ca bho viprāḥ sāṃprataṃ manur ucyate sāvarṇiś ca manus tadvad raibhyo raucyas tathaiva ca

---

5.6

तथैव मेरुसावर्ण्यश् चत्वारो मनवः स्मृताः अतीता वर्तमानाश् च तथैवानागता द्विजाः

tathaiva merusāvarṇyaś catvāro manavaḥ smṛtāḥ atītā vartamānāś ca tathaivānāgatā dvijāḥ

---

5.7

कीर्तिता मनवस् तुभ्यं मयैवैते यथा श्रुताः ऋषींस् त्व् एषां प्रवक्ष्यामि पुत्रान् देवगणांस् तथा

kīrtitā manavas tubhyaṃ mayaivaite yathā śrutāḥ ṛṣīṃs tv eṣāṃ pravakṣyāmi putrān devagaṇāṃs tathā

---

5.8

मरीचिर् अत्रिर् भगवान् अङ्गिराः पुलहः क्रतुः पुलस्त्यश् च वसिष्ठश् च सप्तैते ब्रह्मणः सुताः

marīcir atrir bhagavān aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ pulastyaś ca vasiṣṭhaś ca saptaite brahmaṇaḥ sutāḥ

---

5.9

उत्तरस्यां दिशि तथा द्विजाः सप्तर्षयस् तथा आग्निइध्रश् चाग्निबाहुश् च मेध्यो मेधातिथिर् वसुः

uttarasyāṃ diśi tathā dvijāḥ saptarṣayas tathā āgniidhraś cāgnibāhuś ca medhyo medhātithir vasuḥ

---

5.10

ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यः सवलः पुत्रसंज्ञकः मनोः स्वायंभुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः

jyotiṣmān dyutimān havyaḥ savalaḥ putrasaṃjñakaḥ manoḥ svāyaṃbhuvasyaite daśa putrā mahaujasaḥ

---

5.11

एतद् वै प्रथमं विप्रा मन्वन्तरम् उदाहृतम् और्वो वसिष्ठपुत्रश् च स्तम्बः कश्यप एव च

etad vai prathamaṃ viprā manvantaram udāhṛtam aurvo vasiṣṭhaputraś ca stambaḥ kaśyapa eva ca

---

5.12

प्राणो बृहस्पतिश् चैव दत्तो ऽत्रिच्च्यवनस् तथा एते महर्षयो विप्रा वायुप्रोक्ता महाव्रताः

prāṇo bṛhaspatiś caiva datto 'triccyavanas tathā ete maharṣayo viprā vāyuproktā mahāvratāḥ

---

5.13

देवाश् च तुषिता नाम स्मृताः स्वारोचिषे ऽन्तरे हविघ्नः सुकृतिर् ज्योतिर् आपो मूर्तिर् अपि स्मृतः

devāś ca tuṣitā nāma smṛtāḥ svārociṣe 'ntare havighnaḥ sukṛtir jyotir āpo mūrtir api smṛtaḥ

---

5.14

प्रतीतश् च नभस्यश् च नभ ऊर्जस् तथैव च स्वारोचिषस्य पुत्रास् ते मनोर् विप्रा महात्मनः

pratītaś ca nabhasyaś ca nabha ūrjas tathaiva ca svārociṣasya putrās te manor viprā mahātmanaḥ

---

5.15

कीर्तिताः पृथिवीपाला महावीर्यपराक्रमाः द्वितीयम् एतत् कथितं विप्रा मन्वन्तरं मया

kīrtitāḥ pṛthivīpālā mahāvīryaparākramāḥ dvitīyam etat kathitaṃ viprā manvantaraṃ mayā

---

5.16

इदं तृतीयं वक्ष्यामि तद् बुध्यध्वं द्विजोत्तमाः वसिष्ठपुत्राः सप्तासन् वासिष्ठा इति विश्रुताः

idaṃ tṛtīyaṃ vakṣyāmi tad budhyadhvaṃ dvijottamāḥ vasiṣṭhaputrāḥ saptāsan vāsiṣṭhā iti viśrutāḥ

---

5.17

हिरण्यगर्भस्य सुता ऊर्जा जाताः सुतेजसः ऋषयो ऽत्र मया प्रोक्ताः कीर्त्यमानान् निबोधत

hiraṇyagarbhasya sutā ūrjā jātāḥ sutejasaḥ ṛṣayo 'tra mayā proktāḥ kīrtyamānān nibodhata

---

5.18

औत्तमेयान् मुनिश्रेष्ठा दश पुत्रान् मनोर् इमान् इष ऊर्जस् तनूर्जस् तु मधुर् माधव एव च

auttameyān muniśreṣṭhā daśa putrān manor imān iṣa ūrjas tanūrjas tu madhur mādhava eva ca

---

5.19

शुचिः शुक्रः सहश् चैव नभस्यो नभ एव च भानवस् तत्र देवाश् च मन्वन्तरम् उदाहृतम्

śuciḥ śukraḥ sahaś caiva nabhasyo nabha eva ca bhānavas tatra devāś ca manvantaram udāhṛtam

---

5.20

मन्वन्तरं चतुर्थं वः कथयिष्यामि सांप्रतम् काव्यः पृथुस् तथैवाग्निर् जह्नुर् धाता द्विजोत्तमाः

manvantaraṃ caturthaṃ vaḥ kathayiṣyāmi sāṃpratam kāvyaḥ pṛthus tathaivāgnir jahnur dhātā dvijottamāḥ

---

5.21

कपीवान् अकपीवांश् च तत्र सप्तर्षयो द्विजाः पुराणे कीर्तिता विप्राः पुत्राः पौत्राश् च भो द्विजाः

kapīvān akapīvāṃś ca tatra saptarṣayo dvijāḥ purāṇe kīrtitā viprāḥ putrāḥ pautrāś ca bho dvijāḥ

---

5.22

तथा देवगणाश् चैव तामसस्यान्तरे मनोः द्युतिस् तपस्यः सुतपास् तपोभूतः सनातनः

tathā devagaṇāś caiva tāmasasyāntare manoḥ dyutis tapasyaḥ sutapās tapobhūtaḥ sanātanaḥ

---

5.23

तपोरतिर् अकल्माषस् तन्वी धन्वी परंतपः तामसस्य मनोर् एते दश पुत्राः प्रकीर्तिताः

taporatir akalmāṣas tanvī dhanvī paraṃtapaḥ tāmasasya manor ete daśa putrāḥ prakīrtitāḥ

---

5.24

वायुप्रोक्ता मुनिश्रेष्ठाश् चतुर्थं चैतद् अन्तरम् देवबाहुर् यदुध्रश् च मुनिर् वेदशिरास् तथा

vāyuproktā muniśreṣṭhāś caturthaṃ caitad antaram devabāhur yadudhraś ca munir vedaśirās tathā

---

5.25

हिरण्यरोमा पर्जन्य ऊर्ध्वबाहुश् च सोमजः सत्यनेत्रस् तथात्रेय एते सप्तर्षयो ऽपरे

hiraṇyaromā parjanya ūrdhvabāhuś ca somajaḥ satyanetras tathātreya ete saptarṣayo 'pare

---

5.26

देवाश् चाभूतरजसस् तथा प्रकृतयः स्मृताः वारिप्लवश् च रैभ्यश् च मनोर् अन्तरम् उच्यते

devāś cābhūtarajasas tathā prakṛtayaḥ smṛtāḥ vāriplavaś ca raibhyaś ca manor antaram ucyate

---

5.27

अथ पुत्रान् इमांस् तस्य बुध्यध्वं गदतो मम धृतिमान् अव्ययो युक्तस् तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः

atha putrān imāṃs tasya budhyadhvaṃ gadato mama dhṛtimān avyayo yuktas tattvadarśī nirutsukaḥ

---

5.28

आरण्यश् च प्रकाशश् च निर्मोहः सत्यवाक् कृती रैवतस्य मनोः पुत्राः पञ्चमं चैतद् अन्तरम्

āraṇyaś ca prakāśaś ca nirmohaḥ satyavāk kṛtī raivatasya manoḥ putrāḥ pañcamaṃ caitad antaram

---

5.29

षष्ठं तु संप्रवक्ष्यामि तद् बुध्यध्वं द्विजोत्तमाः भृगुर् नभो विवस्वांश् च सुधामा विरजास् तथा

ṣaṣṭhaṃ tu saṃpravakṣyāmi tad budhyadhvaṃ dvijottamāḥ bhṛgur nabho vivasvāṃś ca sudhāmā virajās tathā

---

5.30

अतिनामा सहिष्णुश् च सप्तैते च महर्षयः चाक्षुषस्यान्तरे विप्रा मनोर् देवास् त्व् इमे स्मृताः

atināmā sahiṣṇuś ca saptaite ca maharṣayaḥ cākṣuṣasyāntare viprā manor devās tv ime smṛtāḥ

---

5.31

आबालप्रथितास् ते वै पृथक्त्वेन दिवौकसः लेखाश् च नामतो विप्राः पञ्च देवगणाः स्मृताः

ābālaprathitās te vai pṛthaktvena divaukasaḥ lekhāś ca nāmato viprāḥ pañca devagaṇāḥ smṛtāḥ

---

5.32

ऋषेर् अङ्गिरसः पुत्रा महात्मानो महौजसः नाड्वलेया मुनिश्रेष्ठा दश पुत्रास् तु विश्रुताः

ṛṣer aṅgirasaḥ putrā mahātmāno mahaujasaḥ nāḍvaleyā muniśreṣṭhā daśa putrās tu viśrutāḥ

---

5.33

रुरुप्रभृतयो विप्राश् चाक्षुषस्यान्तरे मनोः षष्ठं मन्वन्तरं प्रोक्तं सप्तमं तु निबोधत

ruruprabhṛtayo viprāś cākṣuṣasyāntare manoḥ ṣaṣṭhaṃ manvantaraṃ proktaṃ saptamaṃ tu nibodhata

---

5.34

अत्रिर् वसिष्ठो भगवान् कश्यपश् च महान् ऋषिः गौतमो ऽथ भरद्वाजो विश्वामित्रस् तथैव च

atrir vasiṣṭho bhagavān kaśyapaś ca mahān ṛṣiḥ gautamo 'tha bharadvājo viśvāmitras tathaiva ca

---

5.35

तथैव पुत्रो भगवान् ऋचीकस्य महात्मनः सप्तमो जमदग्निश् च ऋषयः सांप्रतं दिवि

tathaiva putro bhagavān ṛcīkasya mahātmanaḥ saptamo jamadagniś ca ṛṣayaḥ sāṃprataṃ divi

---

5.36

साध्या रुद्राश् च विश्वे च वसवो मरुतस् तथा आदित्याश् चाश्विनौ चापि देवौ वैवस्वतौ स्मृतौ

sādhyā rudrāś ca viśve ca vasavo marutas tathā ādityāś cāśvinau cāpi devau vaivasvatau smṛtau

---

5.37

मनोर् वैवस्वतस्यैते वर्तन्ते सांप्रते ऽन्तरे इक्ष्वाकुप्रमुखाश् चैव दश पुत्रा महात्मनः

manor vaivasvatasyaite vartante sāṃprate 'ntare ikṣvākupramukhāś caiva daśa putrā mahātmanaḥ

---

5.38

एतेषां कीर्तितानां तु महर्षीणां महौजसाम् तेषां पुत्राश् च पौत्राश् च दिक्षु सर्वासु भो द्विजाः

eteṣāṃ kīrtitānāṃ tu maharṣīṇāṃ mahaujasām teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca dikṣu sarvāsu bho dvijāḥ

---

5.39

मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्राग् आसन् सप्त सप्तकाः लोके धर्मव्यवस्थार्थं लोकसंरक्षणाय च

manvantareṣu sarveṣu prāg āsan sapta saptakāḥ loke dharmavyavasthārthaṃ lokasaṃrakṣaṇāya ca

---

5.40

मन्वन्तरे व्यतिक्रान्ते चत्वारः सप्तका गणाः कृत्वा कर्म दिवं यान्ति ब्रह्मलोकम् अनामयम्

manvantare vyatikrānte catvāraḥ saptakā gaṇāḥ kṛtvā karma divaṃ yānti brahmalokam anāmayam

---

5.41

ततो ऽन्ये तपसा युक्ताः स्थानं तत् पूरयन्त्य् उत अतीता वर्तमानाश् च क्रमेणैतेन भो द्विजाः

tato 'nye tapasā yuktāḥ sthānaṃ tat pūrayanty uta atītā vartamānāś ca krameṇaitena bho dvijāḥ

---

5.42

अनागताश् च सप्तैते स्मृता दिवि महर्षयः मनोर् अन्तरम् आसाद्य सावर्णस्येह भो द्विजाः

anāgatāś ca saptaite smṛtā divi maharṣayaḥ manor antaram āsādya sāvarṇasyeha bho dvijāḥ

---

5.43

रामो व्यासस् तथात्रेयो दीप्तिमन्तो बहुश्रुताः भारद्वाजस् तथा द्रौणिर् अश्वत्थामा महाद्युतिः

rāmo vyāsas tathātreyo dīptimanto bahuśrutāḥ bhāradvājas tathā drauṇir aśvatthāmā mahādyutiḥ

---

5.44

गौतमश् चाजरश् चैव शरद्वान् नाम गौतमः कौशिको गालवश् चैव और्वः काश्यप एव च

gautamaś cājaraś caiva śaradvān nāma gautamaḥ kauśiko gālavaś caiva aurvaḥ kāśyapa eva ca

---

5.45

एते सप्त महात्मानो भविष्या मुनिसत्तमाः वैरी चैवाध्वरीवांश् च शमनो धृतिमान् वसुः

ete sapta mahātmāno bhaviṣyā munisattamāḥ vairī caivādhvarīvāṃś ca śamano dhṛtimān vasuḥ

---

5.46

अरिष्टश् चाप्य् अधृष्टश् च वाजी सुमतिर् एव च सावर्णस्य मनोः पुत्रा भविष्या मुनिसत्तमाः

ariṣṭaś cāpy adhṛṣṭaś ca vājī sumatir eva ca sāvarṇasya manoḥ putrā bhaviṣyā munisattamāḥ

---

5.47

एतेषां कल्यम् उत्थाय कीर्तनात् सुखम् एधते यशश् चाप्नोति सुमहद् आयुष्मांश् च भवेन् नरः

eteṣāṃ kalyam utthāya kīrtanāt sukham edhate yaśaś cāpnoti sumahad āyuṣmāṃś ca bhaven naraḥ

---

5.48

एतान्य् उक्तानि भो विप्राः सप्त सप्त च तत्त्वतः मन्वन्तराणि संक्षेपाच् छृणुतानागतान्य् अपि

etāny uktāni bho viprāḥ sapta sapta ca tattvataḥ manvantarāṇi saṃkṣepāc chṛṇutānāgatāny api

---

5.49

सावर्णा मनवो विप्राः पञ्च तांश् च निबोधत एको वैवस्वतस् तेषां चत्वारस् तु प्रजापतेः

sāvarṇā manavo viprāḥ pañca tāṃś ca nibodhata eko vaivasvatas teṣāṃ catvāras tu prajāpateḥ

---

5.50

परमेष्ठिसुता विप्रा मेरुसावर्ण्यतां गताः दक्षस्यैते हि दौहित्राः प्रियायास् तनया नृपाः

parameṣṭhisutā viprā merusāvarṇyatāṃ gatāḥ dakṣasyaite hi dauhitrāḥ priyāyās tanayā nṛpāḥ

---

5.51

महता तपसा युक्ता मेरुपृष्ठे महौजसः रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रौच्यो नाम मनुः स्मृतः

mahatā tapasā yuktā merupṛṣṭhe mahaujasaḥ ruceḥ prajāpateḥ putro raucyo nāma manuḥ smṛtaḥ

---

5.52

भूत्यां चोत्पादितो देव्यां भौत्यो नाम रुचेः सुतः अनागताश् च सप्तैते कल्पे ऽस्मिन् मनवः स्मृताः

bhūtyāṃ cotpādito devyāṃ bhautyo nāma ruceḥ sutaḥ anāgatāś ca saptaite kalpe 'smin manavaḥ smṛtāḥ

---

5.53

तैर् इयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना पूर्णं युगसहस्रं तु परिपाल्या द्विजोत्तमाः

tair iyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā pūrṇaṃ yugasahasraṃ tu paripālyā dvijottamāḥ

---

5.54

प्रजापतिश् च तपसा संहारं तेषु नित्यशः युगानि सप्ततिस् तानि साग्राणि कथितानि च

prajāpatiś ca tapasā saṃhāraṃ teṣu nityaśaḥ yugāni saptatis tāni sāgrāṇi kathitāni ca

---

5.55

कृतत्रेतादियुक्तानि मनोर् अन्तरम् उच्यते चतुर्दशैते मनवः कथिताः कीर्तिवर्धनाः

kṛtatretādiyuktāni manor antaram ucyate caturdaśaite manavaḥ kathitāḥ kīrtivardhanāḥ

---

5.56

वेदेषु सपुराणेषु सर्वेषु प्रभविष्णवः प्रजानां पतयो विप्रा धन्यम् एषां प्रकीर्तनम्

vedeṣu sapurāṇeṣu sarveṣu prabhaviṣṇavaḥ prajānāṃ patayo viprā dhanyam eṣāṃ prakīrtanam

---

5.57

मन्वन्तरेषु संहाराः संहारान्तेषु संभवाः न शक्यते ऽन्तस् तेषां वै वक्तुं वर्षशतैर् अपि

manvantareṣu saṃhārāḥ saṃhārānteṣu saṃbhavāḥ na śakyate 'ntas teṣāṃ vai vaktuṃ varṣaśatair api

---

5.58

विसर्गस्य प्रजानां वै संहारस्य च भो द्विजाः मन्वन्तरेषु संहाराः श्रूयन्ते द्विजसत्तमाः

visargasya prajānāṃ vai saṃhārasya ca bho dvijāḥ manvantareṣu saṃhārāḥ śrūyante dvijasattamāḥ

---

5.59

सशेषास् तत्र तिष्ठन्ति देवाः सप्तर्षिभिः सह तपसा ब्रह्मचर्येण श्रुतेन च समन्विताः

saśeṣās tatra tiṣṭhanti devāḥ saptarṣibhiḥ saha tapasā brahmacaryeṇa śrutena ca samanvitāḥ

---

5.60

पूर्णे युगसहस्रे तु कल्पो निःशेष उच्यते तत्र भूतानि सर्वाणि दग्धान्य् आदित्यरश्मिभिः

pūrṇe yugasahasre tu kalpo niḥśeṣa ucyate tatra bhūtāni sarvāṇi dagdhāny ādityaraśmibhiḥ

---

5.61

ब्रह्माणम् अग्रतः कृत्वा सहादित्यगणैर् द्विजाः प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं हरिनारायणं प्रभुम्

brahmāṇam agrataḥ kṛtvā sahādityagaṇair dvijāḥ praviśanti suraśreṣṭhaṃ harinārāyaṇaṃ prabhum

---

5.62

स्रष्टारं सर्वभूतानां कल्पान्तेषु पुनः पुनः अव्यक्तः शाश्वतो देवस् तस्य सर्वम् इदं जगत्

sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ kalpānteṣu punaḥ punaḥ avyaktaḥ śāśvato devas tasya sarvam idaṃ jagat

---

5.63

अत्र वः कीर्तयिष्यामि मनोर् वैवस्वतस्य वै विसर्गं मुनिशार्दूलाः सांप्रतस्य महाद्युतेः

atra vaḥ kīrtayiṣyāmi manor vaivasvatasya vai visargaṃ muniśārdūlāḥ sāṃpratasya mahādyuteḥ

---

5.64

अत्र वंशप्रसङ्गेन कथ्यमानं पुरातनम् यत्रोत्पन्नो महात्मा स हरिर् वृष्णिकुले प्रभुः

atra vaṃśaprasaṅgena kathyamānaṃ purātanam yatrotpanno mahātmā sa harir vṛṣṇikule prabhuḥ

6.1

विवस्वान् कश्यपाज् जज्ञे दाक्षायण्यां द्विजोत्तमाः तस्य भार्याभवत् संज्ञा त्वाष्ट्री देवी विवस्वतः

vivasvān kaśyapāj jajñe dākṣāyaṇyāṃ dvijottamāḥ tasya bhāryābhavat saṃjñā tvāṣṭrī devī vivasvataḥ

---

6.2

सुरेश्वरीति विख्याता त्रिषु लोकेषु भाविनी सा वै भार्या भगवतो मार्तण्डस्य महात्मनः

sureśvarīti vikhyātā triṣu lokeṣu bhāvinī sā vai bhāryā bhagavato mārtaṇḍasya mahātmanaḥ

---

6.3

भर्तृरूपेण नातुष्यद् रूपयौवनशालिनी संज्ञा नाम सुतपसा सुदीप्तेन समन्विता

bhartṛrūpeṇa nātuṣyad rūpayauvanaśālinī saṃjñā nāma sutapasā sudīptena samanvitā

---

6.4

आदित्यस्य हि तद् रूपं मण्डलस्य सुतेजसा गात्रेषु परिदग्धं वै नातिकान्तम् इवाभवत्

ādityasya hi tad rūpaṃ maṇḍalasya sutejasā gātreṣu paridagdhaṃ vai nātikāntam ivābhavat

---

6.5

न खल्व् अयं मृतो ऽण्डस्य इति स्नेहाद् अभाषत अजानन् काश्यपस् तस्मान् मार्तण्ड इति चोच्यते

na khalv ayaṃ mṛto 'ṇḍasya iti snehād abhāṣata ajānan kāśyapas tasmān mārtaṇḍa iti cocyate

---

6.6

तेजस् त्व् अभ्यधिकं तस्य नित्यम् एव विवस्वतः येनातितापयाम् आस त्रींल् लोकान् कश्यपात्मजः

tejas tv abhyadhikaṃ tasya nityam eva vivasvataḥ yenātitāpayām āsa trīṃl lokān kaśyapātmajaḥ

---

6.7

त्रीण्य् अपत्यानि भो विप्राः संज्ञायां तपतां वरः आदित्यो जनयाम् आस कन्यां द्वौ च प्रजापती

trīṇy apatyāni bho viprāḥ saṃjñāyāṃ tapatāṃ varaḥ ādityo janayām āsa kanyāṃ dvau ca prajāpatī

---

6.8

मनुर् वैवस्वतः पूर्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिः यमश् च यमुना चैव यमजौ संबभूवतुः

manur vaivasvataḥ pūrvaṃ śrāddhadevaḥ prajāpatiḥ yamaś ca yamunā caiva yamajau saṃbabhūvatuḥ

---

6.9

श्यामवर्णं तु तद् रूपं संज्ञा दृष्ट्वा विवस्वतः असहन्ती तु स्वां छायां सवर्णां निर्ममे ततः

śyāmavarṇaṃ tu tad rūpaṃ saṃjñā dṛṣṭvā vivasvataḥ asahantī tu svāṃ chāyāṃ savarṇāṃ nirmame tataḥ

---

6.10

मायामयी तु सा संज्ञा तस्यां छायासमुत्थिताम् प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा छाया संज्ञां द्विजोत्तमाः

māyāmayī tu sā saṃjñā tasyāṃ chāyāsamutthitām prāñjaliḥ praṇatā bhūtvā chāyā saṃjñāṃ dvijottamāḥ

---

6.11

उवाच किं मया कार्यं कथयस्व शुचिस्मिते स्थितास्मि तव निर्देशे शाधि मां वरवर्णिनि

uvāca kiṃ mayā kāryaṃ kathayasva śucismite sthitāsmi tava nirdeśe śādhi māṃ varavarṇini

---

6.12

अहं यास्यामि भद्रं ते स्वम् एव भवनं पितुः त्वयैव भवने मह्यं वस्तव्यं निर्विशङ्कया

ahaṃ yāsyāmi bhadraṃ te svam eva bhavanaṃ pituḥ tvayaiva bhavane mahyaṃ vastavyaṃ nirviśaṅkayā

---

6.13

इमौ च बालकौ मह्यं कन्या चेयं सुमध्यमा संभाव्यास् ते न चाख्येयम् इदं भगवते क्वचित्

imau ca bālakau mahyaṃ kanyā ceyaṃ sumadhyamā saṃbhāvyās te na cākhyeyam idaṃ bhagavate kvacit

---

6.14

आ कचग्रहणाद् देवि आ शापान् नैव कर्हिचित् आख्यास्यामि नमस् तुभ्यं गच्छ देवि यथासुखम्

ā kacagrahaṇād devi ā śāpān naiva karhicit ākhyāsyāmi namas tubhyaṃ gaccha devi yathāsukham

---

6.15

समादिश्य सवर्णां तु तथेत्य् उक्ता तया च सा त्वष्टुः समीपम् अगमद् व्रीडितेव तपस्विनी

samādiśya savarṇāṃ tu tathety uktā tayā ca sā tvaṣṭuḥ samīpam agamad vrīḍiteva tapasvinī

---

6.16

पितुः समीपगा सा तु पित्रा निर्भर्त्सिता शुभा भर्तुः समीपं गच्छेति नियुक्ता च पुनः पुनः

pituḥ samīpagā sā tu pitrā nirbhartsitā śubhā bhartuḥ samīpaṃ gaccheti niyuktā ca punaḥ punaḥ

---

6.17

आगच्छद् वडवा भूत्वा आच्छाद्य रूपम् अनिन्दिता कुरून् अथोत्तरान् गत्वा तृणान्य् अथ चचार ह

āgacchad vaḍavā bhūtvā ācchādya rūpam aninditā kurūn athottarān gatvā tṛṇāny atha cacāra ha

---

6.18

द्वितीयायां तु संज्ञायां संज्ञेयम् इति चिन्तयन् आदित्यो जनयाम् आस पुत्रम् आत्मसमं तदा

dvitīyāyāṃ tu saṃjñāyāṃ saṃjñeyam iti cintayan ādityo janayām āsa putram ātmasamaṃ tadā

---

6.19

पूर्वजस्य मनोर् विप्राः सदृशो ऽयम् इति प्रभुः मनुर् एवाभवन् नाम्ना सावर्ण इति चोच्यते

pūrvajasya manor viprāḥ sadṛśo 'yam iti prabhuḥ manur evābhavan nāmnā sāvarṇa iti cocyate

---

6.20

द्वितीयो यः सुतस् तस्याः स विज्ञेयः शनैश्चरः संज्ञा तु पार्थिवी विप्राः स्वस्य पुत्रस्य वै तदा

dvitīyo yaḥ sutas tasyāḥ sa vijñeyaḥ śanaiścaraḥ saṃjñā tu pārthivī viprāḥ svasya putrasya vai tadā

---

6.21

चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजेषु वै मनुस् तस्याः क्षमत् तत् तु यमस् तस्या न चक्षमे

cakārābhyadhikaṃ snehaṃ na tathā pūrvajeṣu vai manus tasyāḥ kṣamat tat tu yamas tasyā na cakṣame

---

6.22

स वै रोषाच् च बाल्याच् च भाविनो ऽर्थस्य वानघ पदा संतर्जयाम् आस संज्ञां वैवस्वतो यमः

sa vai roṣāc ca bālyāc ca bhāvino 'rthasya vānagha padā saṃtarjayām āsa saṃjñāṃ vaivasvato yamaḥ

---

6.23

तं शशाप ततः क्रोधात् सावर्णजननी तदा चरणः पतताम् एष तवेति भृशदुःखिता

taṃ śaśāpa tataḥ krodhāt sāvarṇajananī tadā caraṇaḥ patatām eṣa taveti bhṛśaduḥkhitā

---

6.24

यमस् तु तत् पितुः सर्वं प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत् भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यैर् विशङ्कितः

yamas tu tat pituḥ sarvaṃ prāñjaliḥ pratyavedayat bhṛśaṃ śāpabhayodvignaḥ saṃjñāvākyair viśaṅkitaḥ

---

6.25

शापो ऽयं विनिवर्तेत प्रोवाच पितरं द्विजाः मात्रा स्नेहेन सर्वेषु वर्तितव्यं सुतेषु वै

śāpo 'yaṃ vinivarteta provāca pitaraṃ dvijāḥ mātrā snehena sarveṣu vartitavyaṃ suteṣu vai

---

6.26

सेयम् अस्मान् अपास्येह विवस्वन् संबुभूषति तस्यां मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः

seyam asmān apāsyeha vivasvan saṃbubhūṣati tasyāṃ mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ

---

6.27

बाल्याद् वा यदि वा लौल्यान् मोहात् तत् क्षन्तुम् अर्हसि शप्तो ऽहम् अस्मि लोकेश जनन्या तपतां वर तव प्रसादाच् चरणो न पतेन् मम गोपते

bālyād vā yadi vā laulyān mohāt tat kṣantum arhasi śapto 'ham asmi lokeśa jananyā tapatāṃ vara tava prasādāc caraṇo na paten mama gopate

---

6.28

असंशयं पुत्र महद् भविष्यत्य् अत्र कारणम् येन त्वाम् आविशत् क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम्

asaṃśayaṃ putra mahad bhaviṣyaty atra kāraṇam yena tvām āviśat krodho dharmajñaṃ satyavādinam

---

6.29

न शक्यम् एतन् मिथ्या तु कर्तुं मातृवचस् तव कृमयो मांसम् आदाय यास्यन्त्य् अवनिम् एव च

na śakyam etan mithyā tu kartuṃ mātṛvacas tava kṛmayo māṃsam ādāya yāsyanty avanim eva ca

---

6.30

कृतम् एवं वचस् तथ्यं मातुस् तव भविष्यति शापस्य परिहारेण त्वं च त्रातो भविष्यसि

kṛtam evaṃ vacas tathyaṃ mātus tava bhaviṣyati śāpasya parihāreṇa tvaṃ ca trāto bhaviṣyasi

---

6.31

आदित्यश् चाब्रवीत् संज्ञां किमर्थं तनयेषु वै तुल्येष्व् अभ्यधिकः स्नेह एकस्मिन् क्रियते त्वया

ādityaś cābravīt saṃjñāṃ kimarthaṃ tanayeṣu vai tulyeṣv abhyadhikaḥ sneha ekasmin kriyate tvayā

---

6.32

सा तत् परिहरन्ती तु नाचचक्षे विवस्वते स चात्मानं समाधाय योगात् तथ्यम् अपश्यत

sā tat pariharantī tu nācacakṣe vivasvate sa cātmānaṃ samādhāya yogāt tathyam apaśyata

---

6.33

तां शप्तुकामो भगवान् नाशपन् मुनिसत्तमाः मूर्धजेषु निजग्राह स तु तां मुनिसत्तमाः

tāṃ śaptukāmo bhagavān nāśapan munisattamāḥ mūrdhajeṣu nijagrāha sa tu tāṃ munisattamāḥ

---

6.34

ततः सर्वं यथावृत्तम् आचचक्षे विवस्वते विवस्वान् अथ तच् छ्रुत्वा क्रुद्धस् त्वष्टारम् अभ्यगात्

tataḥ sarvaṃ yathāvṛttam ācacakṣe vivasvate vivasvān atha tac chrutvā kruddhas tvaṣṭāram abhyagāt

---

6.35

दृष्ट्वा तु तं यथान्यायम् अर्चयित्वा विभावसुम् निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयाम् आस वै तदा

dṛṣṭvā tu taṃ yathānyāyam arcayitvā vibhāvasum nirdagdhukāmaṃ roṣeṇa sāntvayām āsa vai tadā

---

6.36

तवातितेजसाविष्टम् इदं रूपं न शोभते असहन्ती च संज्ञा सा वने चरति शाड्वले

tavātitejasāviṣṭam idaṃ rūpaṃ na śobhate asahantī ca saṃjñā sā vane carati śāḍvale

---

6.37

द्रष्टा हि तां भवान् अद्य स्वां भार्यां शुभचारिणीम् श्लाघ्यां योगबलोपेतां योगम् आस्थाय गोपते

draṣṭā hi tāṃ bhavān adya svāṃ bhāryāṃ śubhacāriṇīm ślāghyāṃ yogabalopetāṃ yogam āsthāya gopate

---

6.38

अनुकूलं तु ते देव यदि स्यान् मम संमतम् रूपं निर्वर्तयाम्य् अद्य तव कान्तम् अरिंदम

anukūlaṃ tu te deva yadi syān mama saṃmatam rūpaṃ nirvartayāmy adya tava kāntam ariṃdama

---

6.39

ततो ऽभ्युपगमात् त्वष्टा मार्तण्डस्य विवस्वतः भ्रमिम् आरोप्य तत् तेजः शातयाम् आस भो द्विजाः

tato 'bhyupagamāt tvaṣṭā mārtaṇḍasya vivasvataḥ bhramim āropya tat tejaḥ śātayām āsa bho dvijāḥ

---

6.40

ततो निर्भासितं रूपं तेजसा संहतेन वै कान्तात् कान्ततरं द्रष्टुम् अधिकं शुशुभे तदा

tato nirbhāsitaṃ rūpaṃ tejasā saṃhatena vai kāntāt kāntataraṃ draṣṭum adhikaṃ śuśubhe tadā

---

6.41

ददर्श योगम् आस्थाय स्वां भार्यां वडवां ततः अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च

dadarśa yogam āsthāya svāṃ bhāryāṃ vaḍavāṃ tataḥ adhṛṣyāṃ sarvabhūtānāṃ tejasā niyamena ca

---

6.42

वडवावपुषा विप्राश् चरन्तीम् अकुतोभयाम् सो ऽश्वरूपेण भगवांस् तां मुखे समभावयत्

vaḍavāvapuṣā viprāś carantīm akutobhayām so 'śvarūpeṇa bhagavāṃs tāṃ mukhe samabhāvayat

---

6.43

मैथुनाय विचेष्टन्तीं परपुंसो ऽवशङ्कया सा तन् निरवमच् छुक्रं नासिकाभ्यां विवस्वतः

maithunāya viceṣṭantīṃ parapuṃso 'vaśaṅkayā sā tan niravamac chukraṃ nāsikābhyāṃ vivasvataḥ

---

6.44

देवौ तस्याम् अजायेताम् अश्विनौ भिषजां वरौ नासत्यश् चैव दस्रश् च स्मृतौ द्वाव् अश्विनाव् इति

devau tasyām ajāyetām aśvinau bhiṣajāṃ varau nāsatyaś caiva dasraś ca smṛtau dvāv aśvināv iti

---

6.45

मार्तण्डस्यात्मजाव् एताव् अष्टमस्य प्रजापतेः तां तु रूपेण कान्तेन दर्शयाम् आस भास्करः

mārtaṇḍasyātmajāv etāv aṣṭamasya prajāpateḥ tāṃ tu rūpeṇa kāntena darśayām āsa bhāskaraḥ

---

6.46

सा तु दृष्ट्वैव भर्तारं तुतोष मुनिसत्तमाः यमस् तु कर्मणा तेन भृशं पीडितमानसः

sā tu dṛṣṭvaiva bhartāraṃ tutoṣa munisattamāḥ yamas tu karmaṇā tena bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ

---

6.47

धर्मेण रञ्जयाम् आस धर्मराज इमाः प्रजाः स लेभे कर्मणा तेन शुभेन परमद्युतिः

dharmeṇa rañjayām āsa dharmarāja imāḥ prajāḥ sa lebhe karmaṇā tena śubhena paramadyutiḥ

---

6.48

पितॄणाम् आधिपत्यं च लोकपालत्वम् एव च मनुः प्रजापतिस् त्व् आसीत् सावर्णिः स तपोधनाः

pitṝṇām ādhipatyaṃ ca lokapālatvam eva ca manuḥ prajāpatis tv āsīt sāvarṇiḥ sa tapodhanāḥ

---

6.49

भाव्यः समागते तस्मिन् मनुः सावर्णिके ऽन्तरे मेरुपृष्ठे तपो नित्यम् अद्यापि स चरत्य् उत

bhāvyaḥ samāgate tasmin manuḥ sāvarṇike 'ntare merupṛṣṭhe tapo nityam adyāpi sa caraty uta

---

6.50

भ्राता शनैश्चरस् तस्य ग्रहत्वं स तु लब्धवान् त्वष्टा तु तेजसा तेन विष्णोश् चक्रम् अकल्पयत्

bhrātā śanaiścaras tasya grahatvaṃ sa tu labdhavān tvaṣṭā tu tejasā tena viṣṇoś cakram akalpayat

---

6.51

तद् अप्रतिहतं युद्धे दानवान्तचिकीर्षया यवीयसी तु साप्य् आसीद् यमी कन्या यशस्विनी

tad apratihataṃ yuddhe dānavāntacikīrṣayā yavīyasī tu sāpy āsīd yamī kanyā yaśasvinī

---

6.52

अभवच् च सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपावनी मनुर् इत्य् उच्यते लोके सावर्ण इति चोच्यते

abhavac ca saricchreṣṭhā yamunā lokapāvanī manur ity ucyate loke sāvarṇa iti cocyate

---

6.53

द्वितीयो यः सुतस् तस्य मनोर् भ्राता शनैश्चरः ग्रहत्वं स च लेभे वै सर्वलोकाभिपूजितः

dvitīyo yaḥ sutas tasya manor bhrātā śanaiścaraḥ grahatvaṃ sa ca lebhe vai sarvalokābhipūjitaḥ

---

6.54

य इदं जन्म देवानां शृणुयान् नरसत्तमः आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयाच् च महद् यशः

ya idaṃ janma devānāṃ śṛṇuyān narasattamaḥ āpadaṃ prāpya mucyeta prāpnuyāc ca mahad yaśaḥ

7.1

मनोर् वैवस्वतस्यासन् पुत्रा वै नव तत्समाः इक्ष्वाकुश् चैव नाभागो धृष्टः शर्यातिर् एव च

manor vaivasvatasyāsan putrā vai nava tatsamāḥ ikṣvākuś caiva nābhāgo dhṛṣṭaḥ śaryātir eva ca

---

7.2

नरिष्यन्तश् च षष्ठो वै प्रांशू रिष्टश् च सप्तमः करूषश् च पृषध्रश् च नवैते मुनिसत्तमाः

nariṣyantaś ca ṣaṣṭho vai prāṃśū riṣṭaś ca saptamaḥ karūṣaś ca pṛṣadhraś ca navaite munisattamāḥ

---

7.3

अकरोत् पुत्रकामस् तु मनुर् इष्टिं प्रजापतिः मित्रावरुणयोर् विप्राः पूर्वम् एव महामतिः

akarot putrakāmas tu manur iṣṭiṃ prajāpatiḥ mitrāvaruṇayor viprāḥ pūrvam eva mahāmatiḥ

---

7.4

अनुत्पन्नेषु बहुषु पुत्रेष्व् एतेषु भो द्विजाः तस्यां च वर्तमानायाम् इष्ट्यां च द्विजसत्तमाः

anutpanneṣu bahuṣu putreṣv eteṣu bho dvijāḥ tasyāṃ ca vartamānāyām iṣṭyāṃ ca dvijasattamāḥ

---

7.5

मित्रावरुणयोर् अंशे मनुर् आहुतिम् आवहत् तत्र दिव्याम्बरधरा दिव्याभरणभूषिता

mitrāvaruṇayor aṃśe manur āhutim āvahat tatra divyāmbaradharā divyābharaṇabhūṣitā

---

7.6

दिव्यसंहनना चैव इला जज्ञ इति श्रुतिः ताम् इलेत्य् एव होवाच मनुर् दण्डधरस् तदा

divyasaṃhananā caiva ilā jajña iti śrutiḥ tām ilety eva hovāca manur daṇḍadharas tadā

---

7.7

अनुगच्छस्व मां भद्रे तम् इला प्रत्युवाच ह धर्मयुक्तम् इदं वाक्यं पुत्रकामं प्रजापतिम्

anugacchasva māṃ bhadre tam ilā pratyuvāca ha dharmayuktam idaṃ vākyaṃ putrakāmaṃ prajāpatim

---

7.8

मित्रावरुणयोर् अंशे जातास्मि वदतां वर तयोः सकाशं यास्यामि न मां धर्महतां कुरु

mitrāvaruṇayor aṃśe jātāsmi vadatāṃ vara tayoḥ sakāśaṃ yāsyāmi na māṃ dharmahatāṃ kuru

---

7.9

सैवम् उक्त्वा मनुं देवं मित्रावरुणयोर् इला गत्वान्तिकं वरारोहा प्राञ्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत्

saivam uktvā manuṃ devaṃ mitrāvaruṇayor ilā gatvāntikaṃ varārohā prāñjalir vākyam abravīt

---

7.10

अंशे ऽस्मि युवयोर् जाता देवौ किं करवाणि वाम् मनुना चाहम् उक्ता वाऐ अनुगच्छस्व माम् इति

aṃśe 'smi yuvayor jātā devau kiṃ karavāṇi vām manunā cāham uktā vāai anugacchasva mām iti

---

7.11

तौ तथावादिनीं साध्वीम् इलां धर्मपरायणाम् मित्रश् च वरुणश् चोभाव् ऊचतुस् तां द्विजोत्तमाः

tau tathāvādinīṃ sādhvīm ilāṃ dharmaparāyaṇām mitraś ca varuṇaś cobhāv ūcatus tāṃ dvijottamāḥ

---

7.12

अनेन तव धर्मेण प्रश्रयेण दमेन च सत्येन चैव सुश्रोणि प्रीतौ स्वो वरवर्णिनि

anena tava dharmeṇa praśrayeṇa damena ca satyena caiva suśroṇi prītau svo varavarṇini

---

7.13

आवयोस् त्वं महाभागे ख्यातिं कन्येति यास्यसि

āvayos tvaṃ mahābhāge khyātiṃ kanyeti yāsyasi

---

7.14

मनोर् वंशकरः पुत्रस् त्वम् एव च भविष्यसि सुद्युम्न इति विख्यातस् त्रिषु लोकेषु शोभने

manor vaṃśakaraḥ putras tvam eva ca bhaviṣyasi sudyumna iti vikhyātas triṣu lokeṣu śobhane

---

7.15

जगत्प्रियो धर्मशीलो मनोर् वंशविवर्धनः निवृत्ता सा तु तच् छ्रुत्वा गच्छन्ती पितुर् अन्तिकात्

jagatpriyo dharmaśīlo manor vaṃśavivardhanaḥ nivṛttā sā tu tac chrutvā gacchantī pitur antikāt

---

7.16

बुधेनान्तरम् आसाद्य मैथुनायोपमन्त्रिता सोमपुत्राद् बुधाद् विप्रास् तस्यां जज्ञे पुरूरवाः

budhenāntaram āsādya maithunāyopamantritā somaputrād budhād viprās tasyāṃ jajñe purūravāḥ

---

7.17

जनयित्वा ततः सा तम् इला सुद्युम्नतां गता सुद्युम्नस्य तु दायादास् त्रयः परमधार्मिकाः

janayitvā tataḥ sā tam ilā sudyumnatāṃ gatā sudyumnasya tu dāyādās trayaḥ paramadhārmikāḥ

---

7.18

उत्कलश् च गयश् चैव विनताश्वश् च भो द्विजाः उत्कलस्योत्कला विप्रा विनताश्वस्य पश्चिमाः

utkalaś ca gayaś caiva vinatāśvaś ca bho dvijāḥ utkalasyotkalā viprā vinatāśvasya paścimāḥ

---

7.19

दिक् पूर्वा मुनिशार्दूला गयस्य तु गया स्मृता प्रविष्टे तु मनौ विप्रा दिवाकरम् अरिंदमम्

dik pūrvā muniśārdūlā gayasya tu gayā smṛtā praviṣṭe tu manau viprā divākaram ariṃdamam

---

7.20

दशधा तत् पुनः क्षत्रम् अकरोत् पृथिवीम् इमाम् इक्ष्वाकुर् ज्येष्ठदायादो मध्यदेशम् अवाप्तवान्

daśadhā tat punaḥ kṣatram akarot pṛthivīm imām ikṣvākur jyeṣṭhadāyādo madhyadeśam avāptavān

---

7.21

कन्याभावात् तु सुद्युम्नो नैतद् राज्यम् अवाप्तवान् वसिष्ठवचनात् त्व् आसीत् प्रतिष्ठाने महात्मनः

kanyābhāvāt tu sudyumno naitad rājyam avāptavān vasiṣṭhavacanāt tv āsīt pratiṣṭhāne mahātmanaḥ

---

7.22

प्रतिष्ठा धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य द्विजोत्तमाः तत् पुरूरवसे प्रादाद् राज्यं प्राप्य महायशाः

pratiṣṭhā dharmarājasya sudyumnasya dvijottamāḥ tat purūravase prādād rājyaṃ prāpya mahāyaśāḥ

---

7.23

मानवेयो मुनिश्रेष्ठाः स्त्रीपुंसोर् लक्षणैर् युतः धृतवांस् ताम् इलेत्य् एवं सुद्युम्नेति च विश्रुतः

mānaveyo muniśreṣṭhāḥ strīpuṃsor lakṣaṇair yutaḥ dhṛtavāṃs tām ilety evaṃ sudyumneti ca viśrutaḥ

---

7.24

नारिष्यन्ताः शकाः पुत्रा नाभागस्य तु भो द्विजाः अम्बरीषो ऽभवत् पुत्रः पार्थिवर्षभसत्तमः

nāriṣyantāḥ śakāḥ putrā nābhāgasya tu bho dvijāḥ ambarīṣo 'bhavat putraḥ pārthivarṣabhasattamaḥ

---

7.25

धृष्टस्य धार्ष्टकं क्षत्रं रणदृप्तं बभूव ह करूषस्य च कारूषाः क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः

dhṛṣṭasya dhārṣṭakaṃ kṣatraṃ raṇadṛptaṃ babhūva ha karūṣasya ca kārūṣāḥ kṣatriyā yuddhadurmadāḥ

---

7.26

नाभागधृष्टपुत्राश् च क्षत्रिया वैश्यतां गताः प्रांशोर् एको ऽभवत् पुत्रः प्रजापतिर् इति स्मृतः

nābhāgadhṛṣṭaputrāś ca kṣatriyā vaiśyatāṃ gatāḥ prāṃśor eko 'bhavat putraḥ prajāpatir iti smṛtaḥ

---

7.27

नरिष्यन्तस्य दायादो राजा दण्डधरो यमः शर्यातेर् मिथुनं त्व् आसीद् आनर्तो नाम विश्रुतः

nariṣyantasya dāyādo rājā daṇḍadharo yamaḥ śaryāter mithunaṃ tv āsīd ānarto nāma viśrutaḥ

---

7.28

पुत्रः कन्या सुकन्या च या पत्नी च्यवनस्य ह आनर्तस्य तु दायादो रैवो नाम महाद्युतिः

putraḥ kanyā sukanyā ca yā patnī cyavanasya ha ānartasya tu dāyādo raivo nāma mahādyutiḥ

---

7.29

आनर्तविषयश् चैव पुरी चास्य कुशस्थली रैवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धार्मिकः

ānartaviṣayaś caiva purī cāsya kuśasthalī raivasya raivataḥ putraḥ kakudmī nāma dhārmikaḥ

---

7.30

ज्येष्ठः पुत्रः स तस्यासीद् राज्यं प्राप्य कुशस्थलीम् स कन्यासहितः श्रुत्वा गान्धर्वं ब्रह्मणो ऽन्तिके

jyeṣṭhaḥ putraḥ sa tasyāsīd rājyaṃ prāpya kuśasthalīm sa kanyāsahitaḥ śrutvā gāndharvaṃ brahmaṇo 'ntike

---

7.31

मुहूर्तभूतं देवस्य तस्थौ बहुयुगं द्विजाः आजगाम स चैवाथ स्वां पुरीं यादवैर् वृताम्

muhūrtabhūtaṃ devasya tasthau bahuyugaṃ dvijāḥ ājagāma sa caivātha svāṃ purīṃ yādavair vṛtām

---

7.32

कृतां द्वारवतीं नाम बहुद्वारां मनोरमाम् भोजवृष्ण्यन्धकैर् गुप्तां वसुदेवपुरोगमैः

kṛtāṃ dvāravatīṃ nāma bahudvārāṃ manoramām bhojavṛṣṇyandhakair guptāṃ vasudevapurogamaiḥ

---

7.33

तत्रैव रैवतो ज्ञात्वा यथातत्त्वं द्विजोत्तमाः कन्यां तां बलदेवाय सुभद्रां नाम रेवतीम्

tatraiva raivato jñātvā yathātattvaṃ dvijottamāḥ kanyāṃ tāṃ baladevāya subhadrāṃ nāma revatīm

---

7.34

दत्त्वा जगाम शिखरं मेरोस् तपसि संस्थितः रेमे रामो ऽपि धर्मात्मा रेवत्या सहितः सुखी

dattvā jagāma śikharaṃ meros tapasi saṃsthitaḥ reme rāmo 'pi dharmātmā revatyā sahitaḥ sukhī

---

7.35

कथं बहुयुगे काले समतीते महामते न जरा रेवतीं प्राप्ता रैवतं च ककुद्मिनम्

kathaṃ bahuyuge kāle samatīte mahāmate na jarā revatīṃ prāptā raivataṃ ca kakudminam

---

7.36

मेरुं गतस्य वा तस्य शर्यातेः संततिः कथम् स्थिता पृथिव्याम् अद्यापि श्रोतुम् इच्छाम तत्त्वतः

meruṃ gatasya vā tasya śaryāteḥ saṃtatiḥ katham sthitā pṛthivyām adyāpi śrotum icchāma tattvataḥ

---

7.37

न जरा क्षुत्पिपासा वा न मृत्युर् मुनिसत्तमाः ऋतुचक्रं प्रभवति ब्रह्मलोके सदानघाः ककुद्मिनः स्वर्लोकं तु रैवतस्य गतस्य ह

na jarā kṣutpipāsā vā na mṛtyur munisattamāḥ ṛtucakraṃ prabhavati brahmaloke sadānaghāḥ kakudminaḥ svarlokaṃ tu raivatasya gatasya ha

---

7.38

हृता पुण्यजनैर् विप्रा राक्षसैः सा कुशस्थली तस्य भ्रातृशतं त्व् आसीद् धार्मिकस्य महात्मनः

hṛtā puṇyajanair viprā rākṣasaiḥ sā kuśasthalī tasya bhrātṛśataṃ tv āsīd dhārmikasya mahātmanaḥ

---

7.39

तद् वध्यमानं रक्षोभिर् दिशः प्राक्रामद् अच्युताः विद्रुतस्य च विप्रेन्द्रास् तस्य भ्रातृशतस्य वै

tad vadhyamānaṃ rakṣobhir diśaḥ prākrāmad acyutāḥ vidrutasya ca viprendrās tasya bhrātṛśatasya vai

---

7.40

अन्ववायस् तु सुमहांस् तत्र तत्र द्विजोत्तमाः तेषां ह्य् एते मुनिश्रेष्ठाः शर्याता इति विश्रुताः

anvavāyas tu sumahāṃs tatra tatra dvijottamāḥ teṣāṃ hy ete muniśreṣṭhāḥ śaryātā iti viśrutāḥ

---

7.41

क्षत्रिया गुणसंपन्ना दिक्षु सर्वासु विश्रुताः शर्वशः सर्वगहनं प्रविष्टास् ते महौजसः

kṣatriyā guṇasaṃpannā dikṣu sarvāsu viśrutāḥ śarvaśaḥ sarvagahanaṃ praviṣṭās te mahaujasaḥ

---

7.42

नाभागरिष्टपुत्रौ द्वौ वैश्यौ ब्राह्मणतां गतौ करूषस्य तु कारूषाः क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः

nābhāgariṣṭaputrau dvau vaiśyau brāhmaṇatāṃ gatau karūṣasya tu kārūṣāḥ kṣatriyā yuddhadurmadāḥ

---

7.43

पृषध्रो हिंसयित्वा तु गुरोर् गां द्विजसत्तमाः शापाच् छूद्रत्वम् आपन्नो नवैते परिकीर्तिताः

pṛṣadhro hiṃsayitvā tu guror gāṃ dvijasattamāḥ śāpāc chūdratvam āpanno navaite parikīrtitāḥ

---

7.44

वैवस्वतस्य तनया मुनेर् वै मुनिसत्तमाः क्षुवतस् तु मनोर् विप्रा इक्ष्वाकुर् अभवत् सुतः

vaivasvatasya tanayā muner vai munisattamāḥ kṣuvatas tu manor viprā ikṣvākur abhavat sutaḥ

---

7.45

तस्य पुत्रशतं त्व् आसीद् इक्ष्वाकोर् भूरिदक्षिणम् तेषां विकुक्षिर् ज्येष्ठस् तु विकुक्षित्वाद् अयोधताम्

tasya putraśataṃ tv āsīd ikṣvākor bhūridakṣiṇam teṣāṃ vikukṣir jyeṣṭhas tu vikukṣitvād ayodhatām

---

7.46

प्राप्तः परमधर्मज्ञ सो ऽयोध्याधिपतिः प्रभुः शकुनिप्रमुखास् तस्य पुत्राः पञ्चशतं स्मृताः

prāptaḥ paramadharmajña so 'yodhyādhipatiḥ prabhuḥ śakunipramukhās tasya putrāḥ pañcaśataṃ smṛtāḥ

---

7.47

उत्तरापथदेशस्य रक्षितारो महाबलाः चत्वारिंशद् दशाष्टौ च दक्षिणस्यां तथा दिशि

uttarāpathadeśasya rakṣitāro mahābalāḥ catvāriṃśad daśāṣṭau ca dakṣiṇasyāṃ tathā diśi

---

7.48

वशातिप्रमुखाश् चान्ये रक्षितारो द्विजोत्तमाः इक्ष्वाकुस् तु विकुक्षिं वाऐ अष्टकायाम् अथादिशत्

vaśātipramukhāś cānye rakṣitāro dvijottamāḥ ikṣvākus tu vikukṣiṃ vāai aṣṭakāyām athādiśat

---

7.49

मांसम् आनय श्राद्धार्थं मृगान् हत्वा महाबल श्राद्धकर्मणि चोद्दिष्टो अकृते श्राद्धकर्मणि

māṃsam ānaya śrāddhārthaṃ mṛgān hatvā mahābala śrāddhakarmaṇi coddiṣṭo akṛte śrāddhakarmaṇi

---

7.50

भक्षयित्वा शशं विप्राः शशादो मृगयां गतः इक्ष्वाकुणा परित्यक्तो वसिष्ठवचनात् प्रभुः

bhakṣayitvā śaśaṃ viprāḥ śaśādo mṛgayāṃ gataḥ ikṣvākuṇā parityakto vasiṣṭhavacanāt prabhuḥ

---

7.51

इक्ष्वाकौ संस्थिते विप्राः शशादस् तु नृपो ऽभवत् शशादस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्यवान्

ikṣvākau saṃsthite viprāḥ śaśādas tu nṛpo 'bhavat śaśādasya tu dāyādaḥ kakutstho nāma vīryavān

---

7.52

अनेनास् तु ककुत्स्थस्य पृथुश् चानेनसः स्मृतः विष्टराश्वः पृथोः पुत्रस् तस्माद् आर्द्रस् त्व् अजायत

anenās tu kakutsthasya pṛthuś cānenasaḥ smṛtaḥ viṣṭarāśvaḥ pṛthoḥ putras tasmād ārdras tv ajāyata

---

7.53

आर्द्रस् तु युवनाश्वस् तु श्रावस्तस् तत्सुतो द्विजाः जज्ञे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन निर्मिता

ārdras tu yuvanāśvas tu śrāvastas tatsuto dvijāḥ jajñe śrāvastako rājā śrāvastī yena nirmitā

---

7.54

श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महीपतिः कुवलाश्वः सुतस् तस्य राजा परमधार्मिकः

śrāvastasya tu dāyādo bṛhadaśvo mahīpatiḥ kuvalāśvaḥ sutas tasya rājā paramadhārmikaḥ

---

7.55

यः स धुन्धुवधाद् राजा धुन्धुमारत्वम् आगतः

yaḥ sa dhundhuvadhād rājā dhundhumāratvam āgataḥ

---

7.56

धुन्धोर् वधं महाप्राज्ञ श्रोतुम् इच्छाम तत्त्वतः यद्वधात् कुवलाश्वो ऽसौ धुन्धुमारत्वम् आगतः

dhundhor vadhaṃ mahāprājña śrotum icchāma tattvataḥ yadvadhāt kuvalāśvo 'sau dhundhumāratvam āgataḥ

---

7.57

कुवलाश्वस्य पुत्राणां शतम् उत्तमधन्विनाम् सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तो दुरासदाः

kuvalāśvasya putrāṇāṃ śatam uttamadhanvinām sarve vidyāsu niṣṇātā balavanto durāsadāḥ

---

7.58

बभूवुर् धार्मिकाः सर्वे यज्वानो भूरिदक्षिणाः कुवलाश्वं पिता राज्ये बृहदश्वो न्ययोजयत्

babhūvur dhārmikāḥ sarve yajvāno bhūridakṣiṇāḥ kuvalāśvaṃ pitā rājye bṛhadaśvo nyayojayat

---

7.59

पुत्रसंक्रामितश्रीस् तु वनं राजा विवेश ह तम् उत्तङ्को ऽथ विप्रर्षिः प्रयान्तं प्रत्यवारयत्

putrasaṃkrāmitaśrīs tu vanaṃ rājā viveśa ha tam uttaṅko 'tha viprarṣiḥ prayāntaṃ pratyavārayat

---

7.60

भवता रक्षणं कार्यं तच् च कर्तुं त्वम् अर्हसि निरुद्विग्नस् तपश् चर्तुं नहि शक्नोमि पार्थिव

bhavatā rakṣaṇaṃ kāryaṃ tac ca kartuṃ tvam arhasi nirudvignas tapaś cartuṃ nahi śaknomi pārthiva

---

7.61

ममाश्रमसमीपे वै समेषु मरुधन्वसु समुद्रो वालुकापूर्ण उद्दालक इति स्मृतः

mamāśramasamīpe vai sameṣu marudhanvasu samudro vālukāpūrṇa uddālaka iti smṛtaḥ

---

7.62

देवतानाम् अवध्यश् च महाकायो महाबलः अन्तर्भूमिगतस् तत्र वालुकान्तर्हितो महान्

devatānām avadhyaś ca mahākāyo mahābalaḥ antarbhūmigatas tatra vālukāntarhito mahān

---

7.63

राक्षसस्य मधोः पुत्रो धुन्धुर् नाम महासुरः शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम्

rākṣasasya madhoḥ putro dhundhur nāma mahāsuraḥ śete lokavināśāya tapa āsthāya dāruṇam

---

7.64

संवत्सरस्य पर्यन्ते स निश्वासं विमुञ्चति यदा तदा मही तत्र चलति स्म नराधिप

saṃvatsarasya paryante sa niśvāsaṃ vimuñcati yadā tadā mahī tatra calati sma narādhipa

---

7.65

तस्य निःश्वासवातेन रज उद्धूयते महत् आदित्यपथम् आवृत्य सप्ताहं भूमिकम्पनम्

tasya niḥśvāsavātena raja uddhūyate mahat ādityapatham āvṛtya saptāhaṃ bhūmikampanam

---

7.66

सविस्फुलिङ्गं साङ्गारं सधूमम् अतिदारुणम् तेन तात न शक्नोमि तस्मिन् स्थातुं स्व आश्रमे

savisphuliṅgaṃ sāṅgāraṃ sadhūmam atidāruṇam tena tāta na śaknomi tasmin sthātuṃ sva āśrame

---

7.67

तं मारय महाकायं लोकानां हितकाम्यया लोकाः स्वस्था भवन्त्य् अद्य तस्मिन् विनिहते त्वया

taṃ māraya mahākāyaṃ lokānāṃ hitakāmyayā lokāḥ svasthā bhavanty adya tasmin vinihate tvayā

---

7.68

त्वं हि तस्य वधायैकः समर्थः पृथिवीपते विष्णुना च वरो दत्तो मह्यं पूर्वयुगे नृप

tvaṃ hi tasya vadhāyaikaḥ samarthaḥ pṛthivīpate viṣṇunā ca varo datto mahyaṃ pūrvayuge nṛpa

---

7.69

यस् तं महासुरं रौद्रं हनिष्यति महाबलम् तस्य त्वं वरदानेन तेजश् चाख्यापयिष्यसि

yas taṃ mahāsuraṃ raudraṃ haniṣyati mahābalam tasya tvaṃ varadānena tejaś cākhyāpayiṣyasi

---

7.70

नहि धुन्धुर् महातेजास् तेजसाल्पेन शक्यते निर्दग्धुं पृथिवीपाल चिरं युगशतैर् अपि

nahi dhundhur mahātejās tejasālpena śakyate nirdagdhuṃ pṛthivīpāla ciraṃ yugaśatair api

---

7.71

वीर्यं च सुमहत् तस्य देवैर् अपि दुरासदम् स एवम् उक्तो राजर्षिर् उत्तङ्केन महात्मना कुवलाश्वं सुतं प्रादात् तस्मै धुन्धुनिबर्हणे

vīryaṃ ca sumahat tasya devair api durāsadam sa evam ukto rājarṣir uttaṅkena mahātmanā kuvalāśvaṃ sutaṃ prādāt tasmai dhundhunibarhaṇe

---

7.72

भगवन् न्यस्तशस्त्रो ऽहम् अयं तु तनयो मम भविष्यति द्विजश्रेष्ठ धुन्धुमारो न संशयः

bhagavan nyastaśastro 'ham ayaṃ tu tanayo mama bhaviṣyati dvijaśreṣṭha dhundhumāro na saṃśayaḥ

---

7.73

स तं व्यादिश्य तनयं राजर्षिर् धुन्धुमारणे जगाम पर्वतायैव नृपतिः संशितव्रतः

sa taṃ vyādiśya tanayaṃ rājarṣir dhundhumāraṇe jagāma parvatāyaiva nṛpatiḥ saṃśitavrataḥ

---

7.74

कुवलाश्वस् तु पुत्राणां शतेन सह भो द्विजाः प्रायाद् उत्तङ्कसहितो धुन्धोस् तस्य निबर्हणे

kuvalāśvas tu putrāṇāṃ śatena saha bho dvijāḥ prāyād uttaṅkasahito dhundhos tasya nibarhaṇe

---

7.75

तम् आविशत् तदा विष्णुस् तेजसा भगवान् प्रभुः उत्तङ्कस्य नियोगाद् वै लोकानां हितकाम्यया

tam āviśat tadā viṣṇus tejasā bhagavān prabhuḥ uttaṅkasya niyogād vai lokānāṃ hitakāmyayā

---

7.76

तस्मिन् प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महान् अभूत् एष श्रीमान् अवध्यो ऽद्य धुन्धुमारो भविष्यति

tasmin prayāte durdharṣe divi śabdo mahān abhūt eṣa śrīmān avadhyo 'dya dhundhumāro bhaviṣyati

---

7.77

दिव्यैर् गन्धैश् च माल्यैश् च तं देवाः समवाकिरन् देवदुन्दुभयश् चैव प्रणेदुर् द्विजसत्तमाः

divyair gandhaiś ca mālyaiś ca taṃ devāḥ samavākiran devadundubhayaś caiva praṇedur dvijasattamāḥ

---

7.78

स गत्वा जयतां श्रेष्ठस् तनयैः सह वीर्यवान् समुद्रं खानयाम् आस वालुकान्तरम् अव्ययम्

sa gatvā jayatāṃ śreṣṭhas tanayaiḥ saha vīryavān samudraṃ khānayām āsa vālukāntaram avyayam

---

7.79

तस्य पुत्रैः खनद्भिश् च वालुकान्तर्हितस् तदा धुन्धुर् आसादितो विप्रा दिशम् आवृत्य पश्चिमाम्

tasya putraiḥ khanadbhiś ca vālukāntarhitas tadā dhundhur āsādito viprā diśam āvṛtya paścimām

---

7.80

मुखजेनाग्निना क्रोधाल् लोकान् उद्वर्तयन्न् इव वारि सुस्राव वेगेन महोदधिर् इवोदये

mukhajenāgninā krodhāl lokān udvartayann iva vāri susrāva vegena mahodadhir ivodaye

---

7.81

सौमस्य मुनिशार्दूला वरोर्मिकलिलो महान् तस्य पुत्रशतं दग्धं त्रिभिर् ऊनं तु रक्षसा

saumasya muniśārdūlā varormikalilo mahān tasya putraśataṃ dagdhaṃ tribhir ūnaṃ tu rakṣasā

---

7.82

ततः स राजा द्युतिमान् राक्षसं तं महाबलम् आससाद महातेजा धुन्धुं धुन्धुविनाशनः

tataḥ sa rājā dyutimān rākṣasaṃ taṃ mahābalam āsasāda mahātejā dhundhuṃ dhundhuvināśanaḥ

---

7.83

तस्य वारिमयं वेगम् आपीय स नराधिपः योगी योगेन वह्निं च शमयाम् आस वारिणा

tasya vārimayaṃ vegam āpīya sa narādhipaḥ yogī yogena vahniṃ ca śamayām āsa vāriṇā

---

7.84

निहत्य तं महाकायं बलेनोदकराक्षसम् उत्तङ्कं दर्शयाम् आस कृतकर्मा नराधिपः

nihatya taṃ mahākāyaṃ balenodakarākṣasam uttaṅkaṃ darśayām āsa kṛtakarmā narādhipaḥ

---

7.85

उत्तङ्कस् तु वरं प्रादात् तस्मै राज्ञे महात्मने ददौ तस्याक्षयं वित्तं शत्रुभिश् चापराजितम्

uttaṅkas tu varaṃ prādāt tasmai rājñe mahātmane dadau tasyākṣayaṃ vittaṃ śatrubhiś cāparājitam

---

7.86

धर्मे रतिं च सततं स्वर्गे वासं तथाक्षयम् पुत्राणां चाक्षयांल् लोकान् स्वर्गे ये रक्षसा हताः

dharme ratiṃ ca satataṃ svarge vāsaṃ tathākṣayam putrāṇāṃ cākṣayāṃl lokān svarge ye rakṣasā hatāḥ

---

7.87

तस्य पुत्रास् त्रयः शिष्टा दृढाश्वो ज्येष्ठ उच्यते चन्द्राश्वकपिलाश्वौ तु कनीयांसौ कुमारकौ

tasya putrās trayaḥ śiṣṭā dṛḍhāśvo jyeṣṭha ucyate candrāśvakapilāśvau tu kanīyāṃsau kumārakau

---

7.88

धौन्धुमारेर् दृढाश्वस्य हर्यश्वश् चात्मजः स्मृतः हर्यश्वस्य निकुम्भो ऽभूत् क्षत्रधर्मरतः सदा

dhaundhumārer dṛḍhāśvasya haryaśvaś cātmajaḥ smṛtaḥ haryaśvasya nikumbho 'bhūt kṣatradharmarataḥ sadā

---

7.89

संहताश्वो निकुम्भस्य सुतो रणविशारदः अकृशाश्वकृशाश्वौ तु संहताश्वसुतौ द्विजाः

saṃhatāśvo nikumbhasya suto raṇaviśāradaḥ akṛśāśvakṛśāśvau tu saṃhatāśvasutau dvijāḥ

---

7.90

तस्य हैमवती कन्या सतां मता दृषद्वती विख्याता त्रिषु लोकेषु पुत्रश् चास्याः प्रसेनजित्

tasya haimavatī kanyā satāṃ matā dṛṣadvatī vikhyātā triṣu lokeṣu putraś cāsyāḥ prasenajit

---

7.91

लेभे प्रसेनजिद् भार्यां गौरीं नाम पतिव्रताम् अभिशस्ता तु सा भर्त्रा नदी वै बाहुदाभवत्

lebhe prasenajid bhāryāṃ gaurīṃ nāma pativratām abhiśastā tu sā bhartrā nadī vai bāhudābhavat

---

7.92

तस्य पुत्रो महान् आसीद् युवनाश्वो नराधिपः मान्धाता युवनाश्वस्य त्रिलोकविजयी सुतः

tasya putro mahān āsīd yuvanāśvo narādhipaḥ māndhātā yuvanāśvasya trilokavijayī sutaḥ

---

7.93

तस्य चैत्ररथी भार्या शशबिन्दोः सुताभवत् साध्वी बिन्दुमती नाम रूपेणासदृशी भुवि

tasya caitrarathī bhāryā śaśabindoḥ sutābhavat sādhvī bindumatī nāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi

---

7.94

पतिव्रता च ज्येष्ठा च भ्रातॄणाम् अयुतस्य वै तस्याम् उत्पादयाम् आस मान्धाता द्वौ सुतौ द्विजाः

pativratā ca jyeṣṭhā ca bhrātṝṇām ayutasya vai tasyām utpādayām āsa māndhātā dvau sutau dvijāḥ

---

7.95

पुरुकुत्सं च धर्मज्ञं मुचुकुन्दं च पार्थिवम् पुरुकुत्ससुतस् त्व् आसीत् त्रसदस्युर् महीपतिः

purukutsaṃ ca dharmajñaṃ mucukundaṃ ca pārthivam purukutsasutas tv āsīt trasadasyur mahīpatiḥ

---

7.96

नर्मदायाम् अथोत्पन्नः संभूतस् तस्य चात्मजः संभूतस्य तु दायादस् त्रिधन्वा रिपुमर्दनः

narmadāyām athotpannaḥ saṃbhūtas tasya cātmajaḥ saṃbhūtasya tu dāyādas tridhanvā ripumardanaḥ

---

7.97

राज्ञस् त्रिधन्वनस् त्व् आसीद् विद्वांस् त्रय्यारुणः प्रभुः तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारो ऽभून् महाबलः

rājñas tridhanvanas tv āsīd vidvāṃs trayyāruṇaḥ prabhuḥ tasya satyavrato nāma kumāro 'bhūn mahābalaḥ

---

7.98

परिग्रहणमन्त्राणां विघ्नं चक्रे सुदुर्मतिः येन भार्या कृतोद्वाहा हृता चैव परस्य ह

parigrahaṇamantrāṇāṃ vighnaṃ cakre sudurmatiḥ yena bhāryā kṛtodvāhā hṛtā caiva parasya ha

---

7.99

बाल्यात् कामाच् च मोहाच् च साहसाच् चापलेन च जहार कन्यां कामार्तः कस्यचित् पुरवासिनः

bālyāt kāmāc ca mohāc ca sāhasāc cāpalena ca jahāra kanyāṃ kāmārtaḥ kasyacit puravāsinaḥ

---

7.100

अधर्मशङ्कुना तेन तं स त्रय्यारुणो ऽत्यजत् अपध्वंसेति बहुशो वदन् क्रोधसमन्वितः

adharmaśaṅkunā tena taṃ sa trayyāruṇo 'tyajat apadhvaṃseti bahuśo vadan krodhasamanvitaḥ

---

7.101

सो ऽब्रवीत् पितरं त्यक्तः क्व गच्छामीति वै मुहुः पिता च तम् अथोवाच श्वपाकैः सह वर्तय

so 'bravīt pitaraṃ tyaktaḥ kva gacchāmīti vai muhuḥ pitā ca tam athovāca śvapākaiḥ saha vartaya

---

7.102

नाहं पुत्रेण पुत्रार्थी त्वयाद्य कुलपांसन इत्य् उक्तः स निराक्रामन् नगराद् वचनात् पितुः

nāhaṃ putreṇa putrārthī tvayādya kulapāṃsana ity uktaḥ sa nirākrāman nagarād vacanāt pituḥ

---

7.103

न च तं वारयाम् आस वसिष्ठो भगवान् ऋषिः स तु सत्यव्रतो विप्राः श्वपाकावसथान्तिके

na ca taṃ vārayām āsa vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ sa tu satyavrato viprāḥ śvapākāvasathāntike

---

7.104

पित्रा त्यक्तो ऽवसद् वीरः पिताप्य् अस्य वनं ययौ ततस् तस्मिंस् तु विषये नावर्षत् पाकशासनः

pitrā tyakto 'vasad vīraḥ pitāpy asya vanaṃ yayau tatas tasmiṃs tu viṣaye nāvarṣat pākaśāsanaḥ

---

7.105

समा द्वादश भो विप्रास् तेनाधर्मेण वै तदा दारांस् तु तस्य विषये विश्वामित्रो महातपाः

samā dvādaśa bho viprās tenādharmeṇa vai tadā dārāṃs tu tasya viṣaye viśvāmitro mahātapāḥ

---

7.106

संन्यस्य सागरान्ते तु चकार विपुलं तपः तस्य पत्नी गले बद्ध्वा मध्यमं पुत्रम् औरसम्

saṃnyasya sāgarānte tu cakāra vipulaṃ tapaḥ tasya patnī gale baddhvā madhyamaṃ putram aurasam

---

7.107

शेषस्य भरणार्थाय व्यक्रीणाद् गोशतेन वै तं च बद्धं गले दृष्ट्वा विक्रयार्थं नृपात्मजः

śeṣasya bharaṇārthāya vyakrīṇād gośatena vai taṃ ca baddhaṃ gale dṛṣṭvā vikrayārthaṃ nṛpātmajaḥ

---

7.108

महर्षिपुत्रं धर्मात्मा मोक्षयाम् आस भो द्विजाः सत्यव्रतो महाबाहुर् भरणं तस्य चाकरोत्

maharṣiputraṃ dharmātmā mokṣayām āsa bho dvijāḥ satyavrato mahābāhur bharaṇaṃ tasya cākarot

---

7.109

विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थम् अनुकम्पार्थम् एव च सो ऽभवद् गालवो नाम गले बन्धान् महातपाः महर्षिः कौशिको धीमांस् तेन वीरेण मोक्षितः

viśvāmitrasya tuṣṭyartham anukampārtham eva ca so 'bhavad gālavo nāma gale bandhān mahātapāḥ maharṣiḥ kauśiko dhīmāṃs tena vīreṇa mokṣitaḥ

---

7.3

गङ्गाद्वारे प्रयागे च तथा सागरसंगमे एतेषु पुण्यदा पुंसां मुक्तिदा सा भगीरथी

gaṅgādvāre prayāge ca tathā sāgarasaṃgame eteṣu puṇyadā puṃsāṃ muktidā sā bhagīrathī

8.1

सत्यव्रतस् तु भक्त्या च कृपया च प्रतिज्ञया विश्वामित्रकलत्रं तु बभार विनये स्थितः

satyavratas tu bhaktyā ca kṛpayā ca pratijñayā viśvāmitrakalatraṃ tu babhāra vinaye sthitaḥ

---

8.2

हत्वा मृगान् वराहांश् च महिषांश् च वनेचरान् विश्वामित्राश्रमाभ्याशे मांसं वृक्षे बबन्ध च

hatvā mṛgān varāhāṃś ca mahiṣāṃś ca vanecarān viśvāmitrāśramābhyāśe māṃsaṃ vṛkṣe babandha ca

---

8.3

उपांशुव्रतम् आस्थाय दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् पितुर् नियोगाद् अवसत् तस्मिन् वनगते नृपे

upāṃśuvratam āsthāya dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm pitur niyogād avasat tasmin vanagate nṛpe

---

8.4

अयोध्यां चैव राज्यं च तथैवान्तःपुरं मुनिः याज्योपाध्यायसंयोगाद् वसिष्ठः पर्यरक्षत

ayodhyāṃ caiva rājyaṃ ca tathaivāntaḥpuraṃ muniḥ yājyopādhyāyasaṃyogād vasiṣṭhaḥ paryarakṣata

---

8.5

सत्यव्रतस् तु बाल्याच् च भाविनो ऽर्थस्य वै बलात् वसिष्ठे ऽभ्यधिकं मन्युं धारयाम् आस नित्यशः

satyavratas tu bālyāc ca bhāvino 'rthasya vai balāt vasiṣṭhe 'bhyadhikaṃ manyuṃ dhārayām āsa nityaśaḥ

---

8.6

पित्रा हि तं तदा राष्ट्रात् त्यज्यमानं प्रियं सुतम् निवारयाम् आस मुनिर् बहुना कारणेन न

pitrā hi taṃ tadā rāṣṭrāt tyajyamānaṃ priyaṃ sutam nivārayām āsa munir bahunā kāraṇena na

---

8.7

पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात् सप्तमे पदे न च सत्यव्रतस् तस्माद् धतवान् सप्तमे पदे

pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ niṣṭhā syāt saptame pade na ca satyavratas tasmād dhatavān saptame pade

---

8.8

जानन् धर्मं वसिष्ठस् तु न मां त्रातीति भो द्विजाः सत्यव्रतस् तदा रोषं वसिष्ठे मनसाकरोत्

jānan dharmaṃ vasiṣṭhas tu na māṃ trātīti bho dvijāḥ satyavratas tadā roṣaṃ vasiṣṭhe manasākarot

---

8.9

गुणबुद्ध्या तु भगवान् वसिष्ठः कृतवांस् तथा न च सत्यव्रतस् तस्य तम् उपांशुम् अबुध्यत

guṇabuddhyā tu bhagavān vasiṣṭhaḥ kṛtavāṃs tathā na ca satyavratas tasya tam upāṃśum abudhyata

---

8.10

तस्मिन्न् अपरितोषश् च पितुर् आसीन् महात्मनः तेन द्वादश वर्षाणि नावर्षत् पाकशासनः

tasminn aparitoṣaś ca pitur āsīn mahātmanaḥ tena dvādaśa varṣāṇi nāvarṣat pākaśāsanaḥ

---

8.11

तेन त्व् इदानीं विहितां दीक्षां तां दुर्वहां भुवि कुलस्य निष्कृतिर् विप्राः कृता सा वै भवेद् इति

tena tv idānīṃ vihitāṃ dīkṣāṃ tāṃ durvahāṃ bhuvi kulasya niṣkṛtir viprāḥ kṛtā sā vai bhaved iti

---

8.12

न तं वसिष्ठो भगवान् पित्रा त्यक्तं न्यवारयत् अभिषेक्ष्याम्य् अहं पुत्रम् अस्येत्य् एवंमतिर् मुनिः

na taṃ vasiṣṭho bhagavān pitrā tyaktaṃ nyavārayat abhiṣekṣyāmy ahaṃ putram asyety evaṃmatir muniḥ

---

8.13

स तु द्वादश वर्षाणि तां दीक्षाम् अवहद् बली अविद्यमाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः

sa tu dvādaśa varṣāṇi tāṃ dīkṣām avahad balī avidyamāne māṃse tu vasiṣṭhasya mahātmanaḥ

---

8.14

सर्वकामदुघां दोग्ध्रीं स ददर्श नृपात्मजः तां वै क्रोधाच् च मोहाच् च श्रमाच् चैव क्षुधान्वितः

sarvakāmadughāṃ dogdhrīṃ sa dadarśa nṛpātmajaḥ tāṃ vai krodhāc ca mohāc ca śramāc caiva kṣudhānvitaḥ

---

8.15

देशधर्मगतो राजा जघान मुनिसत्तमाः तन्मांसं स स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजान्

deśadharmagato rājā jaghāna munisattamāḥ tanmāṃsaṃ sa svayaṃ caiva viśvāmitrasya cātmajān

---

8.16

भोजयाम् आस तच् छ्रुत्वा वसिष्ठो ऽप्य् अस्य चुक्रुधे

bhojayām āsa tac chrutvā vasiṣṭho 'py asya cukrudhe

---

8.17

पातयेयम् अहं क्रूर तव शङ्कुम् असंशयम् यदि ते द्वाव् इमौ शङ्कू न स्यातां वै कृतौ पुनः

pātayeyam ahaṃ krūra tava śaṅkum asaṃśayam yadi te dvāv imau śaṅkū na syātāṃ vai kṛtau punaḥ

---

8.18

पितुश् चापरितोषेण गुरुदोग्ध्रीवधेन च अप्रोक्षितोपयोगाच् च त्रिविधस् ते व्यतिक्रमः

pituś cāparitoṣeṇa gurudogdhrīvadhena ca aprokṣitopayogāc ca trividhas te vyatikramaḥ

---

8.19

एवं त्रीण्य् अस्य शङ्कूनि तानि दृष्ट्वा महातपाः त्रिशङ्कुर् इति होवाच त्रिशङ्कुस् तेन स स्मृतः

evaṃ trīṇy asya śaṅkūni tāni dṛṣṭvā mahātapāḥ triśaṅkur iti hovāca triśaṅkus tena sa smṛtaḥ

---

8.20

विश्वामित्रस्य दाराणाम् अनेन भरणं कृतम् तेन तस्मै वरं प्रादान् मुनिः प्रीतस् त्रिशङ्कवे

viśvāmitrasya dārāṇām anena bharaṇaṃ kṛtam tena tasmai varaṃ prādān muniḥ prītas triśaṅkave

---

8.21

छन्द्यमानो वरेणाथ वरं वव्रे नृपात्मजः सशरीरो व्रजे स्वर्गम् इत्य् एवं याचितो वरः

chandyamāno vareṇātha varaṃ vavre nṛpātmajaḥ saśarīro vraje svargam ity evaṃ yācito varaḥ

---

8.22

अनावृष्टिभये तस्मिन् गते द्वादशवार्षिके पित्र्ये राज्ये ऽभिषिच्याथ याजयाम् आस पार्थिवम्

anāvṛṣṭibhaye tasmin gate dvādaśavārṣike pitrye rājye 'bhiṣicyātha yājayām āsa pārthivam

---

8.23

मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः दिवम् आरोपयाम् आस सशरीरं महातपाः

miṣatāṃ devatānāṃ ca vasiṣṭhasya ca kauśikaḥ divam āropayām āsa saśarīraṃ mahātapāḥ

---

8.24

तस्य सत्यरथा नाम पत्नी कैकेयवंशजा कुमारं जनयाम् आस हरिश्चन्द्रम् अकल्मषम्

tasya satyarathā nāma patnī kaikeyavaṃśajā kumāraṃ janayām āsa hariścandram akalmaṣam

---

8.25

स वै राजा हरिश्चन्द्रस् त्रैशङ्कव इति स्मृतः आहर्ता राजसूयस्य सम्राड् इति ह विश्रुतः

sa vai rājā hariścandras traiśaṅkava iti smṛtaḥ āhartā rājasūyasya samrāḍ iti ha viśrutaḥ

---

8.26

हरिश्चन्द्रस्य पुत्रो ऽभूद् रोहितो नाम पार्थिवः हरितो रोहितस्याथ चञ्चुर् हारित उच्यते

hariścandrasya putro 'bhūd rohito nāma pārthivaḥ harito rohitasyātha cañcur hārita ucyate

---

8.27

विजयश् च मुनिश्रेष्ठाश् चञ्चुपुत्रो बभूव ह जेता स सर्वपृथिवीं विजयस् तेन स स्मृतः

vijayaś ca muniśreṣṭhāś cañcuputro babhūva ha jetā sa sarvapṛthivīṃ vijayas tena sa smṛtaḥ

---

8.28

रुरुकस् तनयस् तस्य राजा धर्मार्थकोविदः रुरुकस्य वृकः पुत्रो वृकाद् बाहुस् तु जज्ञिवान्

rurukas tanayas tasya rājā dharmārthakovidaḥ rurukasya vṛkaḥ putro vṛkād bāhus tu jajñivān

---

8.29

हैहयास् तालजङ्घाश् च निरस्यन्ति स्म तं नृपम् तत्पत्नी गर्भम् आदाय और्वस्याश्रमम् आविशत्

haihayās tālajaṅghāś ca nirasyanti sma taṃ nṛpam tatpatnī garbham ādāya aurvasyāśramam āviśat

---

8.30

नासत्यो धार्मिकश् चैव स ह धर्मयुगे ऽभवत् सगरस् तु सुतो बाहोर् यज्ञे सह गरेण वै

nāsatyo dhārmikaś caiva sa ha dharmayuge 'bhavat sagaras tu suto bāhor yajñe saha gareṇa vai

---

8.31

और्वस्याश्रमम् आसाद्य भार्गवेणाभिरक्षितः आग्नेयम् अस्त्रं लब्ध्वा च भार्गवात् सगरो नृपः

aurvasyāśramam āsādya bhārgaveṇābhirakṣitaḥ āgneyam astraṃ labdhvā ca bhārgavāt sagaro nṛpaḥ

---

8.32

जिगाय पृथिवीं हत्वा तालजङ्घान् सहैहयान् शकानां पह्नवानां च धर्मं निरसद् अच्युतः क्षत्रियाणां मुनिश्रेष्ठाः पारदानां च धर्मवित्

jigāya pṛthivīṃ hatvā tālajaṅghān sahaihayān śakānāṃ pahnavānāṃ ca dharmaṃ nirasad acyutaḥ kṣatriyāṇāṃ muniśreṣṭhāḥ pāradānāṃ ca dharmavit

---

8.33

कथं स सगरो जातो गरेणैव सहाच्युतः किमर्थं च शकादीनां क्षत्रियाणां महौजसाम्

kathaṃ sa sagaro jāto gareṇaiva sahācyutaḥ kimarthaṃ ca śakādīnāṃ kṣatriyāṇāṃ mahaujasām

---

8.34

धर्मान् कुलोचितान् राजा क्रुद्धो निरसद् अच्युतः एतन् नः सर्वम् आचक्ष्व विस्तरेण महामते

dharmān kulocitān rājā kruddho nirasad acyutaḥ etan naḥ sarvam ācakṣva vistareṇa mahāmate

---

8.35

बाहोर् व्यसनिनः पूर्वं हृतं राज्यम् अभूत् किल हैहयैस् तालजङ्घैश् च शकैः सार्धं द्विजोत्तमाः

bāhor vyasaninaḥ pūrvaṃ hṛtaṃ rājyam abhūt kila haihayais tālajaṅghaiś ca śakaiḥ sārdhaṃ dvijottamāḥ

---

8.36

यवनाः पारदाश् चैव काम्बोजाः पह्नवास् तथा एते ह्य् अपि गणाः पञ्च हैहयार्थे पराक्रमन्

yavanāḥ pāradāś caiva kāmbojāḥ pahnavās tathā ete hy api gaṇāḥ pañca haihayārthe parākraman

---

8.37

हृतराज्यस् तदा राजा स वै बाहुर् वनं ययौ पत्न्या चानुगतो दुःखी तत्र प्राणान् अवासृजत्

hṛtarājyas tadā rājā sa vai bāhur vanaṃ yayau patnyā cānugato duḥkhī tatra prāṇān avāsṛjat

---

8.38

पत्नी तु यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतो ऽन्वगात् सपत्न्या च गरस् तस्यै दत्तः पूर्वं किलानघाः

patnī tu yādavī tasya sagarbhā pṛṣṭhato 'nvagāt sapatnyā ca garas tasyai dattaḥ pūrvaṃ kilānaghāḥ

---

8.39

सा तु भर्तुश् चितां कृत्वा वने ताम् अभ्यरोहत और्वस् तां भार्गवो विप्राः कारुण्यात् समवारयत्

sā tu bhartuś citāṃ kṛtvā vane tām abhyarohata aurvas tāṃ bhārgavo viprāḥ kāruṇyāt samavārayat

---

8.40

तस्याश्रमे च गर्भः स गरेणैव सहाच्युतः व्यजायत महाबाहुः सगरो नाम पार्थिवः

tasyāśrame ca garbhaḥ sa gareṇaiva sahācyutaḥ vyajāyata mahābāhuḥ sagaro nāma pārthivaḥ

---

8.41

और्वस् तु जातकर्मादींस् तस्य कृत्वा महात्मनः अध्याप्य वेदशास्त्राणि ततो ऽस्त्रं प्रत्यपादयत्

aurvas tu jātakarmādīṃs tasya kṛtvā mahātmanaḥ adhyāpya vedaśāstrāṇi tato 'straṃ pratyapādayat

---

8.42

आग्नेयं तु महाभागा अमरैर् अपि दुःसहम् स तेनास्त्रबलेनाजौ बलेन च समन्वितः

āgneyaṃ tu mahābhāgā amarair api duḥsaham sa tenāstrabalenājau balena ca samanvitaḥ

---

8.43

हैहयान् विजघानाशु क्रुद्धो रुद्रः पशून् इव आजहार च लोकेषु कीर्तिं कीर्तिमतां वरः

haihayān vijaghānāśu kruddho rudraḥ paśūn iva ājahāra ca lokeṣu kīrtiṃ kīrtimatāṃ varaḥ

---

8.44

ततः शकांश् च यवनान् काम्बोजान् पारदांस् तथा पह्नवांश् चैव निःशेषान् कर्तुं व्यवसितो नृपः

tataḥ śakāṃś ca yavanān kāmbojān pāradāṃs tathā pahnavāṃś caiva niḥśeṣān kartuṃ vyavasito nṛpaḥ

---

8.45

ते वध्यमाना वीरेण सगरेण महात्मना वसिष्ठं शरणं गत्वा प्रणिपेतुर् मनीषिणम्

te vadhyamānā vīreṇa sagareṇa mahātmanā vasiṣṭhaṃ śaraṇaṃ gatvā praṇipetur manīṣiṇam

---

8.46

वसिष्ठस् त्व् अथ तान् दृष्ट्वा समयेन महाद्युतिः सगरं वारयाम् आस तेषां दत्त्वाभयं तदा

vasiṣṭhas tv atha tān dṛṣṭvā samayena mahādyutiḥ sagaraṃ vārayām āsa teṣāṃ dattvābhayaṃ tadā

---

8.47

सगरः स्वां प्रतिज्ञां तु गुरोर् वाक्यं निशम्य च धर्मं जघान तेषां वै वेषान् अन्यांश् चकार ह

sagaraḥ svāṃ pratijñāṃ tu guror vākyaṃ niśamya ca dharmaṃ jaghāna teṣāṃ vai veṣān anyāṃś cakāra ha

---

8.48

अर्धं शकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसर्जयत् यवनानां शिरः सर्वं काम्बोजानां तथैव च

ardhaṃ śakānāṃ śiraso muṇḍayitvā vyasarjayat yavanānāṃ śiraḥ sarvaṃ kāmbojānāṃ tathaiva ca

---

8.49

पारदा मुक्तकेशाश् च पह्नवाञ् श्मश्रुधारिणः निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास् तेन महात्मना

pāradā muktakeśāś ca pahnavāñ śmaśrudhāriṇaḥ niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ kṛtās tena mahātmanā

---

8.50

शका यवनकाम्बोजाः पारदाश् च द्विजोत्तमाः कोणिसर्पा माहिषका दर्वाश् चोलाः सकेरलाः

śakā yavanakāmbojāḥ pāradāś ca dvijottamāḥ koṇisarpā māhiṣakā darvāś colāḥ sakeralāḥ

---

8.51

सर्वे ते क्षत्रिया विप्रा धर्मस् तेषां निराकृतः वसिष्ठवचनाद् राज्ञा सगरेण महात्मना

sarve te kṣatriyā viprā dharmas teṣāṃ nirākṛtaḥ vasiṣṭhavacanād rājñā sagareṇa mahātmanā

---

8.52

स धर्मविजयी राजा विजित्येमां वसुंधराम् अश्वं प्रचारयाम् आस वाजिमेधाय दीक्षितः

sa dharmavijayī rājā vijityemāṃ vasuṃdharām aśvaṃ pracārayām āsa vājimedhāya dīkṣitaḥ

---

8.53

तस्य चारयतः सो ऽश्वः समुद्रे पूर्वदक्षिणे वेलासमीपे ऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः

tasya cārayataḥ so 'śvaḥ samudre pūrvadakṣiṇe velāsamīpe 'pahṛto bhūmiṃ caiva praveśitaḥ

---

8.54

स तं देशं तदा पुत्रैः खानयाम् आस पार्थिवः आसेदुस् ते तदा तत्र खन्यमाने महार्णवे

sa taṃ deśaṃ tadā putraiḥ khānayām āsa pārthivaḥ āsedus te tadā tatra khanyamāne mahārṇave

---

8.55

तम् आदिपुरुषं देवं हरिं कृष्णं प्रजापतिम् विष्णुं कपिलरूपेण स्वपन्तं पुरुषं तदा

tam ādipuruṣaṃ devaṃ hariṃ kṛṣṇaṃ prajāpatim viṣṇuṃ kapilarūpeṇa svapantaṃ puruṣaṃ tadā

---

8.56

तस्य चक्षुःसमुत्थेन तेजसा प्रतिबुध्यतः दग्धाः सर्वे मुनिश्रेष्ठाश् चत्वारस् त्व् अवशेषिताः

tasya cakṣuḥsamutthena tejasā pratibudhyataḥ dagdhāḥ sarve muniśreṣṭhāś catvāras tv avaśeṣitāḥ

---

8.57

बर्हिकेतुः सुकेतुश् च तथा धर्मरथो नृपः शूरः पञ्चनदश् चैव तस्य वंशकरा नृपाः

barhiketuḥ suketuś ca tathā dharmaratho nṛpaḥ śūraḥ pañcanadaś caiva tasya vaṃśakarā nṛpāḥ

---

8.58

प्रादाच् च तस्मै भगवान् हरिर् नारायणो वरम् अक्षयं वंशम् इक्ष्वाकोः कीर्तिं चाप्य् अनिवर्तिनीम्

prādāc ca tasmai bhagavān harir nārāyaṇo varam akṣayaṃ vaṃśam ikṣvākoḥ kīrtiṃ cāpy anivartinīm

---

8.59

पुत्रं समुद्रं च विभुः स्वर्गे वासं तथाक्षयम् समुद्रश् चार्घम् आदाय ववन्दे तं महीपतिम्

putraṃ samudraṃ ca vibhuḥ svarge vāsaṃ tathākṣayam samudraś cārgham ādāya vavande taṃ mahīpatim

---

8.60

सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तेन तस्य ह तं चाश्वमेधिकं सो ऽश्वं समुद्राद् उपलब्धवान्

sāgaratvaṃ ca lebhe sa karmaṇā tena tasya ha taṃ cāśvamedhikaṃ so 'śvaṃ samudrād upalabdhavān

---

8.61

आजहाराश्वमेधानां शतं स सुमहातपाः पुत्राणां च सहस्राणि षष्टिस् तस्येति नः श्रुतम्

ājahārāśvamedhānāṃ śataṃ sa sumahātapāḥ putrāṇāṃ ca sahasrāṇi ṣaṣṭis tasyeti naḥ śrutam

---

8.62

सगरस्यात्मजा वीराः कथं जाता महाबलाः विक्रान्ताः षष्टिसाहस्रा विधिना केन सत्तम

sagarasyātmajā vīrāḥ kathaṃ jātā mahābalāḥ vikrāntāḥ ṣaṣṭisāhasrā vidhinā kena sattama

---

8.63

द्वे भार्ये सगरस्यास्तां तपसा दग्धकिल्बिषे ज्येष्ठा विदर्भदुहिता केशिनी नाम नामतः

dve bhārye sagarasyāstāṃ tapasā dagdhakilbiṣe jyeṣṭhā vidarbhaduhitā keśinī nāma nāmataḥ

---

8.64

कनीयसी तु महती पत्नी परमधर्मिणी अरिष्टनेमिदुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि

kanīyasī tu mahatī patnī paramadharmiṇī ariṣṭanemiduhitā rūpeṇāpratimā bhuvi

---

8.65

और्वस् ताभ्यां वरं प्रादात् तद् बुध्यध्वं द्विजोत्तमाः षष्टिं पुत्रसहस्राणि गृह्णात्व् एका नितम्बिनी

aurvas tābhyāṃ varaṃ prādāt tad budhyadhvaṃ dvijottamāḥ ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi gṛhṇātv ekā nitambinī

---

8.66

एकं वंशधरं त्व् एका यथेष्टं वरयत्व् इति तत्रैका जगृहे पुत्रान् षष्टिसाहस्रसंमितान्

ekaṃ vaṃśadharaṃ tv ekā yatheṣṭaṃ varayatv iti tatraikā jagṛhe putrān ṣaṣṭisāhasrasaṃmitān

---

8.67

एकं वंशधरं त्व् एका तथेत्य् आह ततो मुनिः राजा पञ्चजनो नाम बभूव स महाद्युतिः

ekaṃ vaṃśadharaṃ tv ekā tathety āha tato muniḥ rājā pañcajano nāma babhūva sa mahādyutiḥ

---

8.68

इतरा सुषुवे तुम्बीं बीजपूर्णाम् इति श्रुतिः तत्र षष्टिसहस्राणि गर्भास् ते तिलसंमिताः

itarā suṣuve tumbīṃ bījapūrṇām iti śrutiḥ tatra ṣaṣṭisahasrāṇi garbhās te tilasaṃmitāḥ

---

8.69

संबभूवुर् यथाकालं ववृधुश् च यथासुखम् घृतपूर्णेषु कुम्भेषु तान् गर्भान् निदधे ततः

saṃbabhūvur yathākālaṃ vavṛdhuś ca yathāsukham ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu tān garbhān nidadhe tataḥ

---

8.70

धात्रीश् चैकैकशः प्रादात् तावतीः पोषणे नृपः ततो दशसु मासेषु समुत्तस्थुर् यथाक्रमम्

dhātrīś caikaikaśaḥ prādāt tāvatīḥ poṣaṇe nṛpaḥ tato daśasu māseṣu samuttasthur yathākramam

---

8.71

कुमारास् ते यथाकालं सगरप्रीतिवर्धनाः षष्टिपुत्रसहस्राणि तस्यैवम् अभवन् द्विजाः

kumārās te yathākālaṃ sagaraprītivardhanāḥ ṣaṣṭiputrasahasrāṇi tasyaivam abhavan dvijāḥ

---

8.72

गर्भाद् अलाबूमध्याद् वै जातानि पृथिवीपतेः तेषां नारायणं तेजः प्रविष्टानां महात्मनाम्

garbhād alābūmadhyād vai jātāni pṛthivīpateḥ teṣāṃ nārāyaṇaṃ tejaḥ praviṣṭānāṃ mahātmanām

---

8.73

एकः पञ्चजनो नाम पुत्रो राजा बभूव ह शूरः पञ्चजनस्यासीद् अंशुमान् नाम वीर्यवान्

ekaḥ pañcajano nāma putro rājā babhūva ha śūraḥ pañcajanasyāsīd aṃśumān nāma vīryavān

---

8.74

दिलीपस् तस्य तनयः खट्वाङ्ग इति विश्रुतः येन स्वर्गाद् इहागत्य मुहूर्तं प्राप्य जीवितम्

dilīpas tasya tanayaḥ khaṭvāṅga iti viśrutaḥ yena svargād ihāgatya muhūrtaṃ prāpya jīvitam

---

8.75

त्रयो ऽभिसंधिता लोका बुद्ध्या सत्येन चानघाः दिलीपस्य तु दायादो महाराजो भगीरथः

trayo 'bhisaṃdhitā lokā buddhyā satyena cānaghāḥ dilīpasya tu dāyādo mahārājo bhagīrathaḥ

---

8.76

यः स गङ्गां सरिच्छ्रेष्ठाम् अवातारयत प्रभुः समुद्रम् आनयच् चैनां दुहितृत्वे ऽप्य् अकल्पयत्

yaḥ sa gaṅgāṃ saricchreṣṭhām avātārayata prabhuḥ samudram ānayac caināṃ duhitṛtve 'py akalpayat

---

8.77

तस्माद् भागीरथी गङ्गा कथ्यते वंशचिन्तकैः भगीरथसुतो राजा श्रुत इत्य् अभिविश्रुतः

tasmād bhāgīrathī gaṅgā kathyate vaṃśacintakaiḥ bhagīrathasuto rājā śruta ity abhiviśrutaḥ

---

8.78

नाभागस् तु श्रुतस्यासीत् पुत्रः परमधार्मिकः अम्बरीषस् तु नाभागिः सिन्धुद्वीपपिताभवत्

nābhāgas tu śrutasyāsīt putraḥ paramadhārmikaḥ ambarīṣas tu nābhāgiḥ sindhudvīpapitābhavat

---

8.79

अयुताजित् तु दायादः सिन्धुद्वीपस्य वीर्यवान् अयुताजित्सुतस् त्व् आसीद् ऋतुपर्णो महायशाः

ayutājit tu dāyādaḥ sindhudvīpasya vīryavān ayutājitsutas tv āsīd ṛtuparṇo mahāyaśāḥ

---

8.80

दिव्याक्षहृदयज्ञो वै राजा नलसखो बली ऋतुपर्णसुतस् त्व् आसीद् आर्तपर्णिर् महायशाः

divyākṣahṛdayajño vai rājā nalasakho balī ṛtuparṇasutas tv āsīd ārtaparṇir mahāyaśāḥ

---

8.81

सुदासस् तस्य तनयो राजा इन्द्रसखो ऽभवत् सुदासस्य सुतः प्रोक्तः सौदासो नाम पार्थिवः

sudāsas tasya tanayo rājā indrasakho 'bhavat sudāsasya sutaḥ proktaḥ saudāso nāma pārthivaḥ

---

8.82

ख्यातः कल्माषपादो वै राजा मित्रसहो ऽभवत् कल्माषपादस्य सुतः सर्वकर्मेति विश्रुतः

khyātaḥ kalmāṣapādo vai rājā mitrasaho 'bhavat kalmāṣapādasya sutaḥ sarvakarmeti viśrutaḥ

---

8.83

अनरण्यस् तु पुत्रो ऽभूद् विश्रुतः सर्वकर्मणः अनरण्यसुतो निघ्नो निघ्नतो द्वौ बभूवतुः

anaraṇyas tu putro 'bhūd viśrutaḥ sarvakarmaṇaḥ anaraṇyasuto nighno nighnato dvau babhūvatuḥ

---

8.84

अनमित्रो रघुश् चैव पार्थिवर्षभसत्तमौ अनमित्रसुतो राजा विद्वान् दुलिदुहो ऽभवत्

anamitro raghuś caiva pārthivarṣabhasattamau anamitrasuto rājā vidvān duliduho 'bhavat

---

8.85

दिलीपस् तनयस् तस्य रामस्य प्रपितामहः दीर्घबाहुर् दिलीपस्य रघुर् नाम्ना सुतो ऽभवत्

dilīpas tanayas tasya rāmasya prapitāmahaḥ dīrghabāhur dilīpasya raghur nāmnā suto 'bhavat

---

8.86

अयोध्यायां महाराजो यः पुरासीन् महाबलः अजस् तु राघवो जज्ञे तथा दशरथो ऽप्य् अजात्

ayodhyāyāṃ mahārājo yaḥ purāsīn mahābalaḥ ajas tu rāghavo jajñe tathā daśaratho 'py ajāt

---

8.87

रामो दशरथाज् जज्ञे धर्मात्मा सुमहायशाः रामस्य तनयो जज्ञे कुश इत्य् अभिसंज्ञितः

rāmo daśarathāj jajñe dharmātmā sumahāyaśāḥ rāmasya tanayo jajñe kuśa ity abhisaṃjñitaḥ

---

8.88

अतिथिस् तु कुशाज् जज्ञे धर्मात्मा सुमहायशाः अतिथेस् त्व् अभवत् पुत्रो निषधो नाम वीर्यवान्

atithis tu kuśāj jajñe dharmātmā sumahāyaśāḥ atithes tv abhavat putro niṣadho nāma vīryavān

---

8.89

निषधस्य नलः पुत्रो नभः पुत्रो नलस्य च नभस्य पुण्डरीकस् तु क्षेमधन्वा ततः स्मृतः

niṣadhasya nalaḥ putro nabhaḥ putro nalasya ca nabhasya puṇḍarīkas tu kṣemadhanvā tataḥ smṛtaḥ

---

8.90

क्षेमधन्वसुतस् त्व् आसीद् देवानीकः प्रतापवान् आसीद् अहीनगुर् नाम देवानीकात्मजः प्रभुः

kṣemadhanvasutas tv āsīd devānīkaḥ pratāpavān āsīd ahīnagur nāma devānīkātmajaḥ prabhuḥ

---

8.91

अहीनगोस् तु दायादः सुधन्वा नाम पार्थिवः सुधन्वनः सुतश् चापि ततो जज्ञे शलो नृपः

ahīnagos tu dāyādaḥ sudhanvā nāma pārthivaḥ sudhanvanaḥ sutaś cāpi tato jajñe śalo nṛpaḥ

---

8.92

उक्यो नाम स धर्मात्मा शलपुत्रो बभूव ह वज्रनाभः सुतस् तस्य नलस् तस्य महात्मनः

ukyo nāma sa dharmātmā śalaputro babhūva ha vajranābhaḥ sutas tasya nalas tasya mahātmanaḥ

---

8.93

नलौ द्वाव् एव विख्यातौ पुराणे मुनिसत्तमाः वीरसेनात्मजश् चैव यश् चेक्ष्वाकुकुलोद्वहः

nalau dvāv eva vikhyātau purāṇe munisattamāḥ vīrasenātmajaś caiva yaś cekṣvākukulodvahaḥ

---

8.94

इक्ष्वाकुवंशप्रभवाः प्राधान्येन प्रकीर्तिताः एते विवस्वतो वंशे राजानो भूरितेजसः

ikṣvākuvaṃśaprabhavāḥ prādhānyena prakīrtitāḥ ete vivasvato vaṃśe rājāno bhūritejasaḥ

---

8.95

पठन् सम्यग् इमां सृष्टिम् आदित्यस्य विवस्वतः श्राद्धदेवस्य देवस्य प्रजानां पुष्टिदस्य च प्रजावान् एति सायुज्यम् आदित्यस्य विवस्वतः

paṭhan samyag imāṃ sṛṣṭim ādityasya vivasvataḥ śrāddhadevasya devasya prajānāṃ puṣṭidasya ca prajāvān eti sāyujyam ādityasya vivasvataḥ

9.1

पिता सोमस्य भो विप्रा जज्ञे ऽत्रिर् भगवान् ऋषिः ब्रह्मणो मानसात् पूर्वं प्रजासर्गं विधित्सतः

pitā somasya bho viprā jajñe 'trir bhagavān ṛṣiḥ brahmaṇo mānasāt pūrvaṃ prajāsargaṃ vidhitsataḥ

---

9.2

अनुत्तरं नाम तपो येन तप्तं हि तत् पुरा त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीति हि नः श्रुतम्

anuttaraṃ nāma tapo yena taptaṃ hi tat purā trīṇi varṣasahasrāṇi divyānīti hi naḥ śrutam

---

9.3

ऊर्ध्वम् आचक्रमे तस्य रेतः सोमत्वम् ईयिवत् नेत्राभ्यां वारि सुस्राव दशधा द्योतयन् दिशः

ūrdhvam ācakrame tasya retaḥ somatvam īyivat netrābhyāṃ vāri susrāva daśadhā dyotayan diśaḥ

---

9.4

तं गर्भं विधिनादिष्टा दश देव्यो दधुस् ततः समेत्य धारयाम् आसुर् न च ताः समशक्नुवन्

taṃ garbhaṃ vidhinādiṣṭā daśa devyo dadhus tataḥ sametya dhārayām āsur na ca tāḥ samaśaknuvan

---

9.5

यदा न धारणे शक्तास् तस्य गर्भस्य ता दिशः ततस् ताभिः स त्यक्तस् तु निपपात वसुंधराम्

yadā na dhāraṇe śaktās tasya garbhasya tā diśaḥ tatas tābhiḥ sa tyaktas tu nipapāta vasuṃdharām

---

9.6

पतितं सोमम् आलोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः रथम् आरोपयाम् आस लोकानां हितकाम्यया

patitaṃ somam ālokya brahmā lokapitāmahaḥ ratham āropayām āsa lokānāṃ hitakāmyayā

---

9.7

तस्मिन् निपतिते देवाः पुत्रे ऽत्रेः परमात्मनि तुष्टुवुर् ब्रह्मणः पुत्रास् तथान्ये मुनिसत्तमाः

tasmin nipatite devāḥ putre 'treḥ paramātmani tuṣṭuvur brahmaṇaḥ putrās tathānye munisattamāḥ

---

9.8

तस्य संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः आप्यायनाय लोकानां भावयाम् आस सर्वतः

tasya saṃstūyamānasya tejaḥ somasya bhāsvataḥ āpyāyanāya lokānāṃ bhāvayām āsa sarvataḥ

---

9.9

स तेन रथमुख्येन सागरान्तां वसुंधराम् त्रिःसप्तकृत्वो ऽतियशाश् चकाराभिप्रदक्षिणाम्

sa tena rathamukhyena sāgarāntāṃ vasuṃdharām triḥsaptakṛtvo 'tiyaśāś cakārābhipradakṣiṇām

---

9.10

तस्य यच् चरितं तेजः पृथिवीम् अन्वपद्यत ओषध्यस् ताः समुद्भूता याभिः संधार्यते जगत्

tasya yac caritaṃ tejaḥ pṛthivīm anvapadyata oṣadhyas tāḥ samudbhūtā yābhiḥ saṃdhāryate jagat

---

9.11

स लब्धतेजा भगवान् संस्तवैश् च स्वकर्मभिः तपस् तेपे महाभागः पद्मानां दर्शनाय सः

sa labdhatejā bhagavān saṃstavaiś ca svakarmabhiḥ tapas tepe mahābhāgaḥ padmānāṃ darśanāya saḥ

---

9.12

ततस् तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः बीजौषधीनां विप्राणाम् अपां च मुनिसत्तमाः

tatas tasmai dadau rājyaṃ brahmā brahmavidāṃ varaḥ bījauṣadhīnāṃ viprāṇām apāṃ ca munisattamāḥ

---

9.13

स तत् प्राप्य महाराज्यं सोमः सौम्यवतां वरः समाजह्रे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम्

sa tat prāpya mahārājyaṃ somaḥ saumyavatāṃ varaḥ samājahre rājasūyaṃ sahasraśatadakṣiṇam

---

9.14

दक्षिणाम् अददात् सोमस् त्रींल् लोकान् इति नः श्रुतम् तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश् च भो द्विजाः

dakṣiṇām adadāt somas trīṃl lokān iti naḥ śrutam tebhyo brahmarṣimukhyebhyaḥ sadasyebhyaś ca bho dvijāḥ

---

9.15

हिरण्यगर्भो ब्रह्मात्रिर् भृगुश् च ऋत्विजो ऽभवत् सदस्यो ऽभूद् धरिस् तत्र मुनिभिर् बहुभिर् वृतः

hiraṇyagarbho brahmātrir bhṛguś ca ṛtvijo 'bhavat sadasyo 'bhūd dharis tatra munibhir bahubhir vṛtaḥ

---

9.16

तं सिनीश् च कुहूश् चैव द्युतिः पुष्टिः प्रभा वसुः कीर्तिर् धृतिश् च लक्ष्मीश् च नव देव्यः सिषेविरे

taṃ sinīś ca kuhūś caiva dyutiḥ puṣṭiḥ prabhā vasuḥ kīrtir dhṛtiś ca lakṣmīś ca nava devyaḥ siṣevire

---

9.17

प्राप्यावभृथम् अप्य् अग्र्यं सर्वदेवर्षिपूजितः विरराजाधिराजेन्द्रो दशधा भासयन् दिशः

prāpyāvabhṛtham apy agryaṃ sarvadevarṣipūjitaḥ virarājādhirājendro daśadhā bhāsayan diśaḥ

---

9.18

तस्य तत् प्राप्य दुष्प्राप्यम् ऐश्वर्यम् ऋषिसत्कृतम् विबभ्राम मतिस् ताताविनयाद् अनयाहृता

tasya tat prāpya duṣprāpyam aiśvaryam ṛṣisatkṛtam vibabhrāma matis tātāvinayād anayāhṛtā

---

9.19

बृहस्पतेः स वै भार्याम् ऐश्वर्यमदमोहितः जहार तरसा सोमो विमत्याङ्गिरसः सुतम्

bṛhaspateḥ sa vai bhāryām aiśvaryamadamohitaḥ jahāra tarasā somo vimatyāṅgirasaḥ sutam

---

9.20

स याच्यमानो देवैश् च तथा देवर्षिभिर् मुहुः नैव व्यसर्जयत् तारां तस्माय् अङ्गिरसे तदा

sa yācyamāno devaiś ca tathā devarṣibhir muhuḥ naiva vyasarjayat tārāṃ tasmāy aṅgirase tadā

---

9.21

उशना तस्य जग्राह पार्ष्णिम् अङ्गिरसस् तदा रुद्रश् च पार्ष्णिं जग्राह गृहीत्वाजगवं धनुः

uśanā tasya jagrāha pārṣṇim aṅgirasas tadā rudraś ca pārṣṇiṃ jagrāha gṛhītvājagavaṃ dhanuḥ

---

9.22

तेन ब्रह्मशिरो नाम परमास्त्रं महात्मना उद्दिश्य देवान् उत्सृष्टं येनैषां नाशितं यशः

tena brahmaśiro nāma paramāstraṃ mahātmanā uddiśya devān utsṛṣṭaṃ yenaiṣāṃ nāśitaṃ yaśaḥ

---

9.23

तत्र तद् युद्धम् अभवत् प्रख्यातं तारकामयम् देवानां दानवानां च लोकक्षयकरं महत्

tatra tad yuddham abhavat prakhyātaṃ tārakāmayam devānāṃ dānavānāṃ ca lokakṣayakaraṃ mahat

---

9.24

तत्र शिष्टास् तु ये देवास् तुषिताश् चैव ये द्विजाः ब्रह्माणं शरणं जग्मुर् आदिदेवं सनातनम्

tatra śiṣṭās tu ye devās tuṣitāś caiva ye dvijāḥ brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmur ādidevaṃ sanātanam

---

9.25

तदा निवार्योशनसं तं वै रुद्रं च शंकरम् ददाव् अङ्गिरसे तारां स्वयम् एव पितामहः

tadā nivāryośanasaṃ taṃ vai rudraṃ ca śaṃkaram dadāv aṅgirase tārāṃ svayam eva pitāmahaḥ

---

9.26

ताम् अन्तःप्रसवां दृष्ट्वा क्रुद्धः प्राह बृहस्पतिः मदीयायां न ते योनौ गर्भो धार्यः कथंचन

tām antaḥprasavāṃ dṛṣṭvā kruddhaḥ prāha bṛhaspatiḥ madīyāyāṃ na te yonau garbho dhāryaḥ kathaṃcana

---

9.27

इषीकास्तम्बम् आसाद्य गर्भं सा चोत्ससर्ज ह जातमात्रः स भगवान् देवानाम् आक्षिपद् वपुः

iṣīkāstambam āsādya garbhaṃ sā cotsasarja ha jātamātraḥ sa bhagavān devānām ākṣipad vapuḥ

---

9.28

ततः संशयम् आपन्नास् ताराम् ऊचुः सुरोत्तमाः सत्यं ब्रूहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः

tataḥ saṃśayam āpannās tārām ūcuḥ surottamāḥ satyaṃ brūhi sutaḥ kasya somasyātha bṛhaspateḥ

---

9.29

पृच्छ्यमाना यदा देवैर् नाह सा विबुधान् किल तदा तां शप्तुम् आरब्धः कुमारो दस्युहन्तमः

pṛcchyamānā yadā devair nāha sā vibudhān kila tadā tāṃ śaptum ārabdhaḥ kumāro dasyuhantamaḥ

---

9.30

तं निवार्य ततो ब्रह्मा तारां पप्रच्छ संशयम् यद् अत्र तथ्यं तद् ब्रूहि तारे कस्य सुतस् त्व् अयम्

taṃ nivārya tato brahmā tārāṃ papraccha saṃśayam yad atra tathyaṃ tad brūhi tāre kasya sutas tv ayam

---

9.31

उवाच प्राञ्जलिः सा तं सोमस्येति पितामहम् तदा तं मूर्ध्नि चाघ्राय सोमो राजा सुतं प्रति

uvāca prāñjaliḥ sā taṃ somasyeti pitāmaham tadā taṃ mūrdhni cāghrāya somo rājā sutaṃ prati

---

9.32

बुध इत्य् अकरोन् नाम तस्य बालस्य धीमतः प्रतिकूलं च गगने समभ्युत्तिष्ठते बुधः

budha ity akaron nāma tasya bālasya dhīmataḥ pratikūlaṃ ca gagane samabhyuttiṣṭhate budhaḥ

---

9.33

उत्पादयाम् आस तदा पुत्रं वैराजपुत्रिकम् तस्यापत्यं महातेजा बभूवैलः पुरूरवाः

utpādayām āsa tadā putraṃ vairājaputrikam tasyāpatyaṃ mahātejā babhūvailaḥ purūravāḥ

---

9.34

उर्वश्यां जज्ञिरे यस्य पुत्राः सप्त महात्मनः एतत् सोमस्य वो जन्म कीर्तितं कीर्तिवर्धनम्

urvaśyāṃ jajñire yasya putrāḥ sapta mahātmanaḥ etat somasya vo janma kīrtitaṃ kīrtivardhanam

---

9.35

वंशम् अस्य मुनिश्रेष्ठाः कीर्त्यमानं निबोधत धन्यम् आयुष्यम् आरोग्यं पुण्यं संकल्पसाधनम्

vaṃśam asya muniśreṣṭhāḥ kīrtyamānaṃ nibodhata dhanyam āyuṣyam ārogyaṃ puṇyaṃ saṃkalpasādhanam

---

9.36

सोमस्य जन्म श्रुत्वैव पापेभ्यो विप्रमुच्यते

somasya janma śrutvaiva pāpebhyo vipramucyate

10.1

बुधस्य तु मुनिश्रेष्ठा विद्वान् पुत्रः पुरूरवाः तेजस्वी दानशीलश् च यज्वा विपुलदक्षिणः

budhasya tu muniśreṣṭhā vidvān putraḥ purūravāḥ tejasvī dānaśīlaś ca yajvā vipuladakṣiṇaḥ

---

10.2

ब्रह्मवादी पराक्रान्तः शत्रुभिर् युधि दुर्दमः आहर्ता चाग्निहोत्रस्य यज्ञानां च महीपतिः

brahmavādī parākrāntaḥ śatrubhir yudhi durdamaḥ āhartā cāgnihotrasya yajñānāṃ ca mahīpatiḥ

---

10.3

सत्यवादी पुण्यमतिः सम्यक्संवृतमैथुनः अतीव त्रिषु लोकेषु यशसाप्रतिमः सदा

satyavādī puṇyamatiḥ samyaksaṃvṛtamaithunaḥ atīva triṣu lokeṣu yaśasāpratimaḥ sadā

---

10.4

तं ब्रह्मवादिनं शान्तं धर्मज्ञं सत्यवादिनम् उर्वशी वरयाम् आस हित्वा मानं यशस्विनी

taṃ brahmavādinaṃ śāntaṃ dharmajñaṃ satyavādinam urvaśī varayām āsa hitvā mānaṃ yaśasvinī

---

10.5

तया सहावसद् राजा दश वर्षाणि पञ्च च षट् पञ्च सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ च भो द्विजाः

tayā sahāvasad rājā daśa varṣāṇi pañca ca ṣaṭ pañca sapta cāṣṭau ca daśa cāṣṭau ca bho dvijāḥ

---

10.6

वने चैत्ररथे रम्ये तथा मन्दाकिनीतटे अलकायां विशालायां नन्दने च वनोत्तमे

vane caitrarathe ramye tathā mandākinītaṭe alakāyāṃ viśālāyāṃ nandane ca vanottame

---

10.7

उत्तरान् स कुरून् प्राप्य मनोरमफलद्रुमान् गन्धमादनपादेषु मेरुशृङ्गे तथोत्तरे

uttarān sa kurūn prāpya manoramaphaladrumān gandhamādanapādeṣu meruśṛṅge tathottare

---

10.8

एतेषु वनमुख्येषु सुरैर् आचरितेषु च उर्वश्या सहितो राजा रेमे परमया मुदा

eteṣu vanamukhyeṣu surair ācariteṣu ca urvaśyā sahito rājā reme paramayā mudā

---

10.9

देशे पुण्यतमे चैव महर्षिभिर् अभिष्टुते राज्यं स कारयाम् आस प्रयागे पृथिवीपतिः

deśe puṇyatame caiva maharṣibhir abhiṣṭute rājyaṃ sa kārayām āsa prayāge pṛthivīpatiḥ

---

10.10

एवंप्रभावो राजासीद् ऐलस् तु नरसत्तमः उत्तरे जाह्नवीतीरे प्रतिष्ठाने महायशाः

evaṃprabhāvo rājāsīd ailas tu narasattamaḥ uttare jāhnavītīre pratiṣṭhāne mahāyaśāḥ

---

10.11

ऐलपुत्रा बभूवुस् ते सप्त देवसुतोपमाः गन्धर्वलोके विदिता आयुर् धीमान् अमावसुः

ailaputrā babhūvus te sapta devasutopamāḥ gandharvaloke viditā āyur dhīmān amāvasuḥ

---

10.12

विश्वायुश् चैव धर्मात्मा श्रुतायुश् च तथापरः दृढायुश् च वनायुश् च बह्वायुश् चोर्वशीसुताः

viśvāyuś caiva dharmātmā śrutāyuś ca tathāparaḥ dṛḍhāyuś ca vanāyuś ca bahvāyuś corvaśīsutāḥ

---

10.13

अमावसोस् तु दायादो भीमो राजाथ राजराट् श्रीमान् भीमस्य दायादो राजासीत् काञ्चनप्रभः

amāvasos tu dāyādo bhīmo rājātha rājarāṭ śrīmān bhīmasya dāyādo rājāsīt kāñcanaprabhaḥ

---

10.14

विद्वांस् तु काञ्चनस्यापि सुहोत्रो ऽभून् महाबलः सुहोत्रस्याभवज् जह्नुः केशिन्या गर्भसंभवः

vidvāṃs tu kāñcanasyāpi suhotro 'bhūn mahābalaḥ suhotrasyābhavaj jahnuḥ keśinyā garbhasaṃbhavaḥ

---

10.15

आजह्रे यो महत् सत्त्रं सर्पमेधं महामखम् पतिलोभेन यं गङ्गा पतित्वेन ससार ह

ājahre yo mahat sattraṃ sarpamedhaṃ mahāmakham patilobhena yaṃ gaṅgā patitvena sasāra ha

---

10.16

नेच्छतः प्लावयाम् आस तस्य गङ्गा तदा सदः स तया प्लावितं दृष्ट्वा यज्ञवाटं समन्ततः

necchataḥ plāvayām āsa tasya gaṅgā tadā sadaḥ sa tayā plāvitaṃ dṛṣṭvā yajñavāṭaṃ samantataḥ

---

10.17

सौहोत्रिर् अशपद् गङ्गां क्रुद्धो राजा द्विजोत्तमाः एष ते विफलं यत्नं पिबन्न् अम्भः करोम्य् अहम्

sauhotrir aśapad gaṅgāṃ kruddho rājā dvijottamāḥ eṣa te viphalaṃ yatnaṃ pibann ambhaḥ karomy aham

---

10.18

अस्य गङ्गे ऽवलेपस्य सद्यः फलम् अवाप्नुहि जह्नुराजर्षिणा पीतां गङ्गां दृष्ट्वा महर्षयः

asya gaṅge 'valepasya sadyaḥ phalam avāpnuhi jahnurājarṣiṇā pītāṃ gaṅgāṃ dṛṣṭvā maharṣayaḥ

---

10.19

उपनिन्युर् महाभागां दुहितृत्वेन जाह्नवीम् युवनाश्वस्य पुत्रीं तु कावेरीं जह्नुर् आवहत्

upaninyur mahābhāgāṃ duhitṛtvena jāhnavīm yuvanāśvasya putrīṃ tu kāverīṃ jahnur āvahat

---

10.20

युवनाश्वस्य शापेन गङ्गार्धेन विनिर्गता कावेरीं सरितां श्रेष्ठां जह्नोर् भार्याम् अनिन्दिताम्

yuvanāśvasya śāpena gaṅgārdhena vinirgatā kāverīṃ saritāṃ śreṣṭhāṃ jahnor bhāryām aninditām

---

10.21

जह्नुस् तु दयितं पुत्रं सुनद्यं नाम धार्मिकम् कावेर्यां जनयाम् आस अजकस् तस्य चात्मजः

jahnus tu dayitaṃ putraṃ sunadyaṃ nāma dhārmikam kāveryāṃ janayām āsa ajakas tasya cātmajaḥ

---

10.22

अजकस्य तु दायादो बलाकाश्वो महीपतिः बभूव मृगयाशीलः कुशस् तस्यात्मजो ऽभवत्

ajakasya tu dāyādo balākāśvo mahīpatiḥ babhūva mṛgayāśīlaḥ kuśas tasyātmajo 'bhavat

---

10.23

कुशपुत्रा बभूवुर् हि चत्वारो देववर्चसः कुशिकः कुशनाभश् च कुशाम्बो मूर्तिमांस् तथा

kuśaputrā babhūvur hi catvāro devavarcasaḥ kuśikaḥ kuśanābhaś ca kuśāmbo mūrtimāṃs tathā

---

10.24

बल्लवैः सह संवृद्धो राजा वनचरः सदा कुशिकस् तु तपस् तेपे पुत्रम् इन्द्रसमं प्रभुः

ballavaiḥ saha saṃvṛddho rājā vanacaraḥ sadā kuśikas tu tapas tepe putram indrasamaṃ prabhuḥ

---

10.25

लभेयम् इति तं शक्रस् त्रासाद् अभ्येत्य जज्ञिवान् पूर्णे वर्षसहस्रे वै ततः शक्रो ह्य् अपश्यत

labheyam iti taṃ śakras trāsād abhyetya jajñivān pūrṇe varṣasahasre vai tataḥ śakro hy apaśyata

---

10.26

अत्युग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरंदरः समर्थः पुत्रजनने स्वयम् एवास्य शाश्वतः

atyugratapasaṃ dṛṣṭvā sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ samarthaḥ putrajanane svayam evāsya śāśvataḥ

---

10.27

पुत्रार्थं कल्पयाम् आस देवेन्द्रः सुरसत्तमः स गाधिर् अभवद् राजा मघवान् कौशिकः स्वयम्

putrārthaṃ kalpayām āsa devendraḥ surasattamaḥ sa gādhir abhavad rājā maghavān kauśikaḥ svayam

---

10.28

पौरा यस्याभवद् भार्या गाधिस् तस्याम् अजायत गाधेः कन्या महाभागा नाम्ना सत्यवती शुभा

paurā yasyābhavad bhāryā gādhis tasyām ajāyata gādheḥ kanyā mahābhāgā nāmnā satyavatī śubhā

---

10.29

तां गाधिः काव्यपुत्राय ऋचीकाय ददौ प्रभुः तस्याः प्रीतः स वै भर्ता भार्गवो भृगुनन्दनः

tāṃ gādhiḥ kāvyaputrāya ṛcīkāya dadau prabhuḥ tasyāḥ prītaḥ sa vai bhartā bhārgavo bhṛgunandanaḥ

---

10.30

पुत्रार्थं साधयाम् आस चरुं गाधेस् तथैव च उवाचाहूय तां भार्याम् ऋचीको भार्गवस् तदा

putrārthaṃ sādhayām āsa caruṃ gādhes tathaiva ca uvācāhūya tāṃ bhāryām ṛcīko bhārgavas tadā

---

10.31

उपयोज्यश् चरुर् अयं त्वया मात्रा स्वयं शुभे तस्यां जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान् क्षत्रियर्षभः

upayojyaś carur ayaṃ tvayā mātrā svayaṃ śubhe tasyāṃ janiṣyate putro dīptimān kṣatriyarṣabhaḥ

---

10.32

अजेयः क्षत्रियैर् लोके क्षत्रियर्षभसूदनः तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं तपोधनम्

ajeyaḥ kṣatriyair loke kṣatriyarṣabhasūdanaḥ tavāpi putraṃ kalyāṇi dhṛtimantaṃ tapodhanam

---

10.33

शमात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुर् एष विधास्यति एवम् उक्त्वा तु तां भार्याम् ऋचीको भृगुनन्दनः

śamātmakaṃ dvijaśreṣṭhaṃ carur eṣa vidhāsyati evam uktvā tu tāṃ bhāryām ṛcīko bhṛgunandanaḥ

---

10.34

तपस्य् अभिरतो नित्यम् अरण्यं प्रविवेश ह गाधिः सदारस् तु तदा ऋचीकाश्रमम् अभ्यगात्

tapasy abhirato nityam araṇyaṃ praviveśa ha gādhiḥ sadāras tu tadā ṛcīkāśramam abhyagāt

---

10.35

तीर्थयात्राप्रसङ्गेन सुतां द्रष्टुं नरेश्वरः चरुद्वयं गृहीत्वा सा ऋषेः सत्यवती तदा

tīrthayātrāprasaṅgena sutāṃ draṣṭuṃ nareśvaraḥ carudvayaṃ gṛhītvā sā ṛṣeḥ satyavatī tadā

---

10.36

चरुम् आदाय यत्नेन सा तु मात्रे न्यवेदयत् माता तु तस्या दैवेन दुहित्रे स्वं चरुं ददौ

carum ādāya yatnena sā tu mātre nyavedayat mātā tu tasyā daivena duhitre svaṃ caruṃ dadau

---

10.37

तस्याश् चरुम् अथाज्ञानाद् आत्मसंस्थं चकार ह अथ सत्यवती सर्वं क्षत्रियान्तकरं तदा

tasyāś carum athājñānād ātmasaṃsthaṃ cakāra ha atha satyavatī sarvaṃ kṣatriyāntakaraṃ tadā

---

10.38

धारयाम् आस दीप्तेन वपुषा घोरदर्शना ताम् ऋचीकस् ततो दृष्ट्वा योगेनाभ्युपसृत्य च

dhārayām āsa dīptena vapuṣā ghoradarśanā tām ṛcīkas tato dṛṣṭvā yogenābhyupasṛtya ca

---

10.39

ततो ऽब्रवीद् द्विजश्रेष्ठः स्वां भार्यां वरवर्णिनीम् मात्रासि वञ्चिता भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना

tato 'bravīd dvijaśreṣṭhaḥ svāṃ bhāryāṃ varavarṇinīm mātrāsi vañcitā bhadre caruvyatyāsahetunā

---

10.40

जनयिष्यति हि पुत्रस् ते क्रूरकर्मातिदारुणः भ्राता जनिष्यते चापि ब्रह्मभूतस् तपोधनः

janayiṣyati hi putras te krūrakarmātidāruṇaḥ bhrātā janiṣyate cāpi brahmabhūtas tapodhanaḥ

---

10.41

विश्वं हि ब्रह्म तपसा मया तस्मिन् समर्पितम् एवम् उक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा

viśvaṃ hi brahma tapasā mayā tasmin samarpitam evam uktā mahābhāgā bhartrā satyavatī tadā

---

10.42

प्रसादयाम् आस पतिं पुत्रो मे नेदृशो भवेत् ब्राह्मणापसदस् त्वत्त इत्य् उक्तो मुनिर् अब्रवीत्

prasādayām āsa patiṃ putro me nedṛśo bhavet brāhmaṇāpasadas tvatta ity ukto munir abravīt

---

10.43

नैष संकल्पितः कामो मया भद्रे तथास्त्व् इति उग्रकर्मा भवेत् पुत्रः पितुर् मातुश् च कारणात्

naiṣa saṃkalpitaḥ kāmo mayā bhadre tathāstv iti ugrakarmā bhavet putraḥ pitur mātuś ca kāraṇāt

---

10.44

पुनः सत्यवती वाक्यम् एवम् उक्त्वाब्रवीद् इदम् इच्छंल् लोकान् अपि मुने सृजेथाः किं पुनः सुतम्

punaḥ satyavatī vākyam evam uktvābravīd idam icchaṃl lokān api mune sṛjethāḥ kiṃ punaḥ sutam

---

10.45

शमात्मकम् ऋजुं त्वं मे पुत्रं दातुम् इहार्हसि कामम् एवंविधः पौत्रो मम स्यात् तव च प्रभो

śamātmakam ṛjuṃ tvaṃ me putraṃ dātum ihārhasi kāmam evaṃvidhaḥ pautro mama syāt tava ca prabho

---

10.46

यद्य् अन्यथा न शक्यं वै कर्तुम् एतद् द्विजोत्तम ततः प्रसादम् अकरोत् स तस्यास् तपसो बलात्

yady anyathā na śakyaṃ vai kartum etad dvijottama tataḥ prasādam akarot sa tasyās tapaso balāt

---

10.47

पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे वा वरवर्णिनि त्वया यथोक्तं वचनं तथा भद्रे भविष्यति

putre nāsti viśeṣo me pautre vā varavarṇini tvayā yathoktaṃ vacanaṃ tathā bhadre bhaviṣyati

---

10.48

ततः सत्यवती पुत्रं जनयाम् आस भार्गवम् तपस्य् अभिरतं दान्तं जमदग्निं समात्मकम्

tataḥ satyavatī putraṃ janayām āsa bhārgavam tapasy abhirataṃ dāntaṃ jamadagniṃ samātmakam

---

10.49

भृगोर् जगत्यां वंशे ऽस्मिञ् जमदग्निर् अजायत सा हि सत्यवती पुण्या सत्यधर्मपरायणा

bhṛgor jagatyāṃ vaṃśe 'smiñ jamadagnir ajāyata sā hi satyavatī puṇyā satyadharmaparāyaṇā

---

10.50

कौशिकीति समाख्याता प्रवृत्तेयं महानदी इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रेणुर् नाम नराधिपः

kauśikīti samākhyātā pravṛtteyaṃ mahānadī ikṣvākuvaṃśaprabhavo reṇur nāma narādhipaḥ

---

10.51

तस्य कन्या महाभागा कामली नाम रेणुका रेणुकायां तु कामल्यां तपोविद्यासमन्वितः

tasya kanyā mahābhāgā kāmalī nāma reṇukā reṇukāyāṃ tu kāmalyāṃ tapovidyāsamanvitaḥ

---

10.52

आर्चीको जनयाम् आस जामदग्न्यं सुदारुणम् सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदस्य पारगम्

ārcīko janayām āsa jāmadagnyaṃ sudāruṇam sarvavidyāntagaṃ śreṣṭhaṃ dhanurvedasya pāragam

---

10.53

रामं क्षत्रियहन्तारं प्रदीप्तम् इव पावकम् और्वस्यैवम् ऋचीकस्य सत्यवत्यां महायशाः

rāmaṃ kṣatriyahantāraṃ pradīptam iva pāvakam aurvasyaivam ṛcīkasya satyavatyāṃ mahāyaśāḥ

---

10.54

जमदग्निस् तपोवीर्याज् जज्ञे ब्रह्मविदां वरः मध्यमश् च शुनःशेफः शुनःपुच्छः कनिष्ठकः

jamadagnis tapovīryāj jajñe brahmavidāṃ varaḥ madhyamaś ca śunaḥśephaḥ śunaḥpucchaḥ kaniṣṭhakaḥ

---

10.55

विश्वामित्रं तु दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः जनयाम् आस पुत्रं तु तपोविद्याशमात्मकम्

viśvāmitraṃ tu dāyādaṃ gādhiḥ kuśikanandanaḥ janayām āsa putraṃ tu tapovidyāśamātmakam

---

10.56

प्राप्य ब्रह्मर्षिसमतां यो ऽयं ब्रह्मर्षितां गतः विश्वामित्रस् तु धर्मात्मा नाम्ना विश्वरथः स्मृतः

prāpya brahmarṣisamatāṃ yo 'yaṃ brahmarṣitāṃ gataḥ viśvāmitras tu dharmātmā nāmnā viśvarathaḥ smṛtaḥ

---

10.57

जज्ञे भृगुप्रसादेन कौशिकाद् वंशवर्धनः विश्वामित्रस्य च सुता देवरातादयः स्मृताः

jajñe bhṛguprasādena kauśikād vaṃśavardhanaḥ viśvāmitrasya ca sutā devarātādayaḥ smṛtāḥ

---

10.58

प्रख्यातास् त्रिषु लोकेषु तेषां नामान्य् अतःपरम् देवरातः कतिश् चैव यस्मात् कात्यायनाः स्मृताः

prakhyātās triṣu lokeṣu teṣāṃ nāmāny ataḥparam devarātaḥ katiś caiva yasmāt kātyāyanāḥ smṛtāḥ

---

10.59

शालावत्यां हिरण्याक्षो रेणुर् जज्ञे ऽथ रेणुकः सांकृतिर् गालवश् चैव मुद्गलश् चैव विश्रुतः

śālāvatyāṃ hiraṇyākṣo reṇur jajñe 'tha reṇukaḥ sāṃkṛtir gālavaś caiva mudgalaś caiva viśrutaḥ

---

10.60

मधुच्छन्दो जयश् चैव देवलश् च तथाष्टकः कच्छपो हारितश् चैव विश्वामित्रस्य ते सुताः

madhucchando jayaś caiva devalaś ca tathāṣṭakaḥ kacchapo hāritaś caiva viśvāmitrasya te sutāḥ

---

10.61

तेषां ख्यातानि गोत्राणि कौशिकानां महात्मनाम् पाणिनो बभ्रवश् चैव ध्यानजप्यास् तथैव च

teṣāṃ khyātāni gotrāṇi kauśikānāṃ mahātmanām pāṇino babhravaś caiva dhyānajapyās tathaiva ca

---

10.62

पार्थिवा देवराताश् च शालङ्कायनबाष्कलाः लोहिता यमदूताश् च तथा कारूषकाः स्मृताः

pārthivā devarātāś ca śālaṅkāyanabāṣkalāḥ lohitā yamadūtāś ca tathā kārūṣakāḥ smṛtāḥ

---

10.63

पौरवस्य मुनिश्रेष्ठा ब्रह्मर्षेः कौशिकस्य च संबन्धो ऽप्य् अस्य वंशे ऽस्मिन् ब्रह्मक्षत्रस्य विश्रुतः

pauravasya muniśreṣṭhā brahmarṣeḥ kauśikasya ca saṃbandho 'py asya vaṃśe 'smin brahmakṣatrasya viśrutaḥ

---

10.64

विश्वामित्रात्मजानां तु शुनःशेफो ऽग्रजः स्मृतः भार्गवः कौशिकत्वं हि प्राप्तः स मुनिसत्तमः

viśvāmitrātmajānāṃ tu śunaḥśepho 'grajaḥ smṛtaḥ bhārgavaḥ kauśikatvaṃ hi prāptaḥ sa munisattamaḥ

---

10.65

विश्वामित्रस्य पुत्रस् तु शुनःशेफो ऽभवत् किल हरिदश्वस्य यज्ञे तु पशुत्वे विनियोजितः

viśvāmitrasya putras tu śunaḥśepho 'bhavat kila haridaśvasya yajñe tu paśutve viniyojitaḥ

---

10.66

देवैर् दत्तः शुनःशेफो विश्वामित्राय वै पुनः देवैर् दत्तः स वै यस्माद् देवरातस् ततो ऽभवत्

devair dattaḥ śunaḥśepho viśvāmitrāya vai punaḥ devair dattaḥ sa vai yasmād devarātas tato 'bhavat

---

10.67

देवरातादयः सप्त विश्वामित्रस्य वै सुताः दृषद्वतीसुतश् चापि वैश्वामित्रस् तथाष्टकः

devarātādayaḥ sapta viśvāmitrasya vai sutāḥ dṛṣadvatīsutaś cāpi vaiśvāmitras tathāṣṭakaḥ

---

10.68

अष्टकस्य सुतो लौहिः प्रोक्तो जह्नुगणो मया अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वंशम् आयोर् महात्मनः

aṣṭakasya suto lauhiḥ prokto jahnugaṇo mayā ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vaṃśam āyor mahātmanaḥ

11.1

आयोः पुत्राश् च ते पञ्च सर्वे वीरा महारथाः स्वर्भानुतनयायां च प्रभायां जज्ञिरे नृपाः

āyoḥ putrāś ca te pañca sarve vīrā mahārathāḥ svarbhānutanayāyāṃ ca prabhāyāṃ jajñire nṛpāḥ

---

11.2

नहुषः प्रथमं जज्ञे वृद्धशर्मा ततः परम् रम्भो रजिर् अनेनाश् च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः

nahuṣaḥ prathamaṃ jajñe vṛddhaśarmā tataḥ param rambho rajir anenāś ca triṣu lokeṣu viśrutāḥ

---

11.3

रजिः पुत्रशतानीह जनयाम् आस पञ्च वै राजेयम् इति विख्यातं क्षत्रम् इन्द्रभयावहम्

rajiḥ putraśatānīha janayām āsa pañca vai rājeyam iti vikhyātaṃ kṣatram indrabhayāvaham

---

11.4

यत्र दैवासुरे युद्धे समुत्पन्ने सुदारुणे देवाश् चैवासुराश् चैव पितामहम् अथाब्रुवन्

yatra daivāsure yuddhe samutpanne sudāruṇe devāś caivāsurāś caiva pitāmaham athābruvan

---

11.5

आवयोर् भगवन् युद्धे को विजेता भविष्यति ब्रूहि नः सर्वभूतेश श्रोतुम् इच्छाम तत्त्वतः

āvayor bhagavan yuddhe ko vijetā bhaviṣyati brūhi naḥ sarvabhūteśa śrotum icchāma tattvataḥ

---

11.6

येषाम् अर्थाय संग्रामे रजिर् आत्तायुधः प्रभुः योत्स्यते ते विजेष्यन्ति त्रींल् लोकान् नात्र संशयः

yeṣām arthāya saṃgrāme rajir āttāyudhaḥ prabhuḥ yotsyate te vijeṣyanti trīṃl lokān nātra saṃśayaḥ

---

11.7

यतो रजिर् धृतिस् तत्र श्रीश् च तत्र यतो धृतिः यतो धृतिश् च श्रीश् चैव धर्मस् तत्र जयस् तथा

yato rajir dhṛtis tatra śrīś ca tatra yato dhṛtiḥ yato dhṛtiś ca śrīś caiva dharmas tatra jayas tathā

---

11.8

ते देवा दानवाः प्रीता देवेनोक्ता रजिं तदा अभ्ययुर् जयम् इच्छन्तो वृण्वानास् तं नरर्षभम्

te devā dānavāḥ prītā devenoktā rajiṃ tadā abhyayur jayam icchanto vṛṇvānās taṃ nararṣabham

---

11.9

स हि स्वर्भानुदौहित्रः प्रभायां समपद्यत राजा परमतेजस्वी सोमवंशविवर्धनः

sa hi svarbhānudauhitraḥ prabhāyāṃ samapadyata rājā paramatejasvī somavaṃśavivardhanaḥ

---

11.10

ते हृष्टमनसः सर्वे रजिं वै देवदानवाः ऊचुर् अस्मज्जयाय त्वं गृहाण वरकार्मुकम्

te hṛṣṭamanasaḥ sarve rajiṃ vai devadānavāḥ ūcur asmajjayāya tvaṃ gṛhāṇa varakārmukam

---

11.11

अथोवाच रजिस् तत्र तयोर् वै देवदैत्ययोः अर्थज्ञः स्वार्थम् उद्दिश्य यशः स्वं च प्रकाशयन्

athovāca rajis tatra tayor vai devadaityayoḥ arthajñaḥ svārtham uddiśya yaśaḥ svaṃ ca prakāśayan

---

11.12

यदि दैत्यगणान् सर्वाञ् जित्वा वीर्येण वासवः इन्द्रो भवामि धर्मेण ततो योत्स्यामि संयुगे

yadi daityagaṇān sarvāñ jitvā vīryeṇa vāsavaḥ indro bhavāmi dharmeṇa tato yotsyāmi saṃyuge

---

11.13

देवाः प्रथमतो विप्राः प्रतीयुर् हृष्टमानसाः एवं यथेष्टं नृपते कामः संपद्यतां तव

devāḥ prathamato viprāḥ pratīyur hṛṣṭamānasāḥ evaṃ yatheṣṭaṃ nṛpate kāmaḥ saṃpadyatāṃ tava

---

11.14

श्रुत्वा सुरगणानां तु वाक्यं राजा रजिस् तदा पप्रच्छासुरमुख्यांस् तु यथा देवान् अपृच्छत

śrutvā suragaṇānāṃ tu vākyaṃ rājā rajis tadā papracchāsuramukhyāṃs tu yathā devān apṛcchata

---

11.15

दानवा दर्पसंपूर्णाः स्वार्थम् एवावगम्य ह प्रत्यूचुस् तं नृपवरं साभिमानम् इदं वचः

dānavā darpasaṃpūrṇāḥ svārtham evāvagamya ha pratyūcus taṃ nṛpavaraṃ sābhimānam idaṃ vacaḥ

---

11.16

अस्माकम् इन्द्रः प्रह्रादो यस्यार्थे विजयामहे अस्मिंस् तु समरे राजंस् तिष्ठ त्वं राजसत्तम

asmākam indraḥ prahrādo yasyārthe vijayāmahe asmiṃs tu samare rājaṃs tiṣṭha tvaṃ rājasattama

---

11.17

स तथेति ब्रुवन्न् एव देवैर् अप्य् अतिचोदितः भविष्यसीन्द्रो जित्वैनं देवैर् उक्तस् तु पार्थिवः

sa tatheti bruvann eva devair apy aticoditaḥ bhaviṣyasīndro jitvainaṃ devair uktas tu pārthivaḥ

---

11.18

जघान दानवान् सर्वान् ये ऽवध्या वज्रपाणिनः स विप्रनष्टां देवानां परमश्रीः श्रियं वशी

jaghāna dānavān sarvān ye 'vadhyā vajrapāṇinaḥ sa vipranaṣṭāṃ devānāṃ paramaśrīḥ śriyaṃ vaśī

---

11.19

निहत्य दानवान् सर्वान् आजहार रजिः प्रभुः ततो रजिं महावीर्यं देवैः सह शतक्रतुः

nihatya dānavān sarvān ājahāra rajiḥ prabhuḥ tato rajiṃ mahāvīryaṃ devaiḥ saha śatakratuḥ

---

11.20

रजिपुत्रो ऽहम् इत्य् उक्त्वा पुनर् एवाब्रवीद् वचः इन्द्रो ऽसि तात देवानां सर्वेषां नात्र संशयः

rajiputro 'ham ity uktvā punar evābravīd vacaḥ indro 'si tāta devānāṃ sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ

---

11.21

यस्याहम् इन्द्रः पुत्रस् ते ख्यातिं यास्यामि कर्मभिः स तु शक्रवचः श्रुत्वा वञ्चितस् तेन मायया

yasyāham indraḥ putras te khyātiṃ yāsyāmi karmabhiḥ sa tu śakravacaḥ śrutvā vañcitas tena māyayā

---

11.22

तथैवेत्य् अब्रवीद् राजा प्रीयमाणः शतक्रतुम् तस्मिंस् तु देवैः सदृशो दिवं प्राप्ते महीपतौ

tathaivety abravīd rājā prīyamāṇaḥ śatakratum tasmiṃs tu devaiḥ sadṛśo divaṃ prāpte mahīpatau

---

11.23

दायाद्यम् इन्द्राद् आजह्रू राज्यं तत्तनया रजेः पञ्च पुत्रशतान्य् अस्य तद् वै स्थानं शतक्रतोः

dāyādyam indrād ājahrū rājyaṃ tattanayā rajeḥ pañca putraśatāny asya tad vai sthānaṃ śatakratoḥ

---

11.24

समाक्रामन्त बहुधा स्वर्गलोकं त्रिविष्टपम् ते यदा तु स्वसंमूढा रागोन्मत्ता विधर्मिणः

samākrāmanta bahudhā svargalokaṃ triviṣṭapam te yadā tu svasaṃmūḍhā rāgonmattā vidharmiṇaḥ

---

11.25

ब्रह्मद्विषश् च संवृत्ता हतवीर्यपराक्रमाः ततो लेभे स्वम् ऐश्वर्यम् इन्द्रः स्थानं तथोत्तमम्

brahmadviṣaś ca saṃvṛttā hatavīryaparākramāḥ tato lebhe svam aiśvaryam indraḥ sthānaṃ tathottamam

---

11.26

हत्वा रजिसुतान् सर्वान् कामक्रोधपरायणान् य इदं च्यावनं स्थानात् प्रतिष्ठानं शतक्रतोः शृणुयाद् धारयेद् वापि न स दौर्गत्यम् आप्नुयात्

hatvā rajisutān sarvān kāmakrodhaparāyaṇān ya idaṃ cyāvanaṃ sthānāt pratiṣṭhānaṃ śatakratoḥ śṛṇuyād dhārayed vāpi na sa daurgatyam āpnuyāt

---

11.27

रम्भो ऽनपत्यस् त्व् आसीच् च वंशं वक्ष्याम्य् अनेनसः अनेनसः सुतो राजा प्रतिक्षत्रो महायशाः

rambho 'napatyas tv āsīc ca vaṃśaṃ vakṣyāmy anenasaḥ anenasaḥ suto rājā pratikṣatro mahāyaśāḥ

---

11.28

प्रतिक्षत्रसुतश् चासीत् संजयो नाम विश्रुतः संजयस्य जयः पुत्रो विजयस् तस्य चात्मजः

pratikṣatrasutaś cāsīt saṃjayo nāma viśrutaḥ saṃjayasya jayaḥ putro vijayas tasya cātmajaḥ

---

11.29

विजयस्य कृतिः पुत्रस् तस्य हर्यत्वतः सुतः हर्यत्वतसुतो राजा सहदेवः प्रतापवान्

vijayasya kṛtiḥ putras tasya haryatvataḥ sutaḥ haryatvatasuto rājā sahadevaḥ pratāpavān

---

11.30

सहदेवस्य धर्मात्मा नदीन इति विश्रुतः नदीनस्य जयत्सेनो जयत्सेनस्य संकृतिः

sahadevasya dharmātmā nadīna iti viśrutaḥ nadīnasya jayatseno jayatsenasya saṃkṛtiḥ

---

11.31

संकृतेर् अपि धर्मात्मा क्षत्रवृद्धो महायशाः अनेनसः समाख्याताः क्षत्रवृद्धस्य चापरः

saṃkṛter api dharmātmā kṣatravṛddho mahāyaśāḥ anenasaḥ samākhyātāḥ kṣatravṛddhasya cāparaḥ

---

11.32

क्षत्रवृद्धात्मजस् तत्र सुनहोत्रो महायशाः सुनहोत्रस्य दायादास् त्रयः परमधार्मिकाः

kṣatravṛddhātmajas tatra sunahotro mahāyaśāḥ sunahotrasya dāyādās trayaḥ paramadhārmikāḥ

---

11.33

काशः शलश् च द्वाव् एतौ तथा गृत्समदः प्रभुः पुत्रो गृत्समदस्यापि शुनको यस्य शौनकः

kāśaḥ śalaś ca dvāv etau tathā gṛtsamadaḥ prabhuḥ putro gṛtsamadasyāpi śunako yasya śaunakaḥ

---

11.34

ब्राह्मणाः क्षत्रियाश् चैव वैश्याः शूद्रास् तथैव च शलात्मज आर्ष्टिसेणस् तनयस् तस्य काश्यपः

brāhmaṇāḥ kṣatriyāś caiva vaiśyāḥ śūdrās tathaiva ca śalātmaja ārṣṭiseṇas tanayas tasya kāśyapaḥ

---

11.35

काशस्य काशिपो राजा पुत्रो दीर्घतपास् तथा धनुस् तु दीर्घतपसो विद्वान् धन्वन्तरिस् ततः

kāśasya kāśipo rājā putro dīrghatapās tathā dhanus tu dīrghatapaso vidvān dhanvantaris tataḥ

---

11.36

तपसो ऽन्ते सुमहतो जातो वृद्धस्य धीमतः पुनर् धन्वन्तरिर् देवो मानुषेष्व् इह जन्मनि

tapaso 'nte sumahato jāto vṛddhasya dhīmataḥ punar dhanvantarir devo mānuṣeṣv iha janmani

---

11.37

तस्य गेहे समुत्पन्नो देवो धन्वन्तरिस् तदा काशिराजो महाराजः सर्वरोगप्रणाशनः

tasya gehe samutpanno devo dhanvantaris tadā kāśirājo mahārājaḥ sarvarogapraṇāśanaḥ

---

11.38

आयुर्वेदं भरद्वाजात् प्राप्येह स भिषक्क्रियः तम् अष्टधा पुनर् व्यस्य शिष्येभ्यः प्रत्यपादयत्

āyurvedaṃ bharadvājāt prāpyeha sa bhiṣakkriyaḥ tam aṣṭadhā punar vyasya śiṣyebhyaḥ pratyapādayat

---

11.39

धन्वन्तरेस् तु तनयः केतुमान् इति विश्रुतः अथ केतुमतः पुत्रो वीरो भीमरथः स्मृतः

dhanvantares tu tanayaḥ ketumān iti viśrutaḥ atha ketumataḥ putro vīro bhīmarathaḥ smṛtaḥ

---

11.40

पुत्रो भीमरथस्यापि दिवोदासः प्रजेश्वरः दिवोदासस् तु धर्मात्मा वाराणस्यधिपो ऽभवत्

putro bhīmarathasyāpi divodāsaḥ prajeśvaraḥ divodāsas tu dharmātmā vārāṇasyadhipo 'bhavat

---

11.41

एतस्मिन्न् एव काले तु पुरीं वाराणसीं द्विजाः शून्यां निवेशयाम् आस क्षेमको नाम राक्षसः

etasminn eva kāle tu purīṃ vārāṇasīṃ dvijāḥ śūnyāṃ niveśayām āsa kṣemako nāma rākṣasaḥ

---

11.42

शप्ता हि सा मतिमता निकुम्भेन महात्मना शून्या वर्षसहस्रं वै भवित्री तु न संशयः

śaptā hi sā matimatā nikumbhena mahātmanā śūnyā varṣasahasraṃ vai bhavitrī tu na saṃśayaḥ

---

11.43

तस्यां हि शप्तमात्रायां दिवोदासः प्रजेश्वरः विषयान्ते पुरीं रम्यां गोमत्यां संन्यवेशयत्

tasyāṃ hi śaptamātrāyāṃ divodāsaḥ prajeśvaraḥ viṣayānte purīṃ ramyāṃ gomatyāṃ saṃnyaveśayat

---

11.44

भद्रश्रेण्यस्य पूर्वं तु पुरी वाराणसी अभूत् भद्रश्रेण्यस्य पुत्राणां शतम् उत्तमधन्विनाम्

bhadraśreṇyasya pūrvaṃ tu purī vārāṇasī abhūt bhadraśreṇyasya putrāṇāṃ śatam uttamadhanvinām

---

11.45

हत्वा निवेशयाम् आस दिवोदासो नराधिपः भद्रश्रेण्यस्य तद् राज्यं हृतं येन बलीयसा

hatvā niveśayām āsa divodāso narādhipaḥ bhadraśreṇyasya tad rājyaṃ hṛtaṃ yena balīyasā

---

11.46

भद्रश्रेण्यस्य पुत्रस् तु दुर्दमो नाम विश्रुतः दिवोदासेन बालेति घृणया स विसर्जितः

bhadraśreṇyasya putras tu durdamo nāma viśrutaḥ divodāsena bāleti ghṛṇayā sa visarjitaḥ

---

11.47

हैहयस्य तु दायाद्यं हृतवान् वै महीपतिः आजह्रे पितृदायाद्यं दिवोदासहृतं बलात्

haihayasya tu dāyādyaṃ hṛtavān vai mahīpatiḥ ājahre pitṛdāyādyaṃ divodāsahṛtaṃ balāt

---

11.48

भद्रश्रेण्यस्य पुत्रेण दुर्दमेन महात्मना वैरस्यान्तो महाभागाः कृतश् चात्मीयतेजसा

bhadraśreṇyasya putreṇa durdamena mahātmanā vairasyānto mahābhāgāḥ kṛtaś cātmīyatejasā

---

11.49

दिवोदासाद् दृषद्वत्यां वीरो जज्ञे प्रतर्दनः तेन बालेन पुत्रेण प्रहृतं तु पुनर् बलम्

divodāsād dṛṣadvatyāṃ vīro jajñe pratardanaḥ tena bālena putreṇa prahṛtaṃ tu punar balam

---

11.50

प्रतर्दनस्य पुत्रौ द्वौ वत्सभर्गौ सुविश्रुतौ वत्सपुत्रो ह्य् अलर्कस् तु संनतिस् तस्य चात्मजः

pratardanasya putrau dvau vatsabhargau suviśrutau vatsaputro hy alarkas tu saṃnatis tasya cātmajaḥ

---

11.51

अलर्कस् तस्य पुत्रस् तु ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः अलर्कं प्रति राजर्षिं श्लोको गीतः पुरातनैः

alarkas tasya putras tu brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ alarkaṃ prati rājarṣiṃ śloko gītaḥ purātanaiḥ

---

11.52

षष्टिर् वर्षसहस्राणि षष्टिर् वर्षशतानि च युवा रूपेण संपन्नः प्राग् आसीच् च कुलोद्वहः

ṣaṣṭir varṣasahasrāṇi ṣaṣṭir varṣaśatāni ca yuvā rūpeṇa saṃpannaḥ prāg āsīc ca kulodvahaḥ

---

11.53

लोपामुद्राप्रसादेन परमायुर् अवाप्तवान् तस्यासीत् सुमहद् राज्यं रूपयौवनशालिनः

lopāmudrāprasādena paramāyur avāptavān tasyāsīt sumahad rājyaṃ rūpayauvanaśālinaḥ

---

11.54

शापस्यान्ते महाबाहुर् हत्वा क्षेमकराक्षसम् रम्यां निवेशयाम् आस पुरीं वाराणसीं पुनः

śāpasyānte mahābāhur hatvā kṣemakarākṣasam ramyāṃ niveśayām āsa purīṃ vārāṇasīṃ punaḥ

---

11.55

संनतेर् अपि दायादः सुनीथो नाम धार्मिकः सुनीथस्य तु दायादः क्षेमो नाम महायशाः

saṃnater api dāyādaḥ sunītho nāma dhārmikaḥ sunīthasya tu dāyādaḥ kṣemo nāma mahāyaśāḥ

---

11.56

क्षेमस्य केतुमान् पुत्रः सुकेतुस् तस्य चात्मजः सुकेतोस् तनयश् चापि धर्मकेतुर् इति स्मृतः

kṣemasya ketumān putraḥ suketus tasya cātmajaḥ suketos tanayaś cāpi dharmaketur iti smṛtaḥ

---

11.57

धर्मकेतोस् तु दायादः सत्यकेतुर् महारथः सत्यकेतुसुतश् चापि विभुर् नाम प्रजेश्वरः

dharmaketos tu dāyādaḥ satyaketur mahārathaḥ satyaketusutaś cāpi vibhur nāma prajeśvaraḥ

---

11.58

आनर्तस् तु विभोः पुत्रः सुकुमारश् च तत्सुतः सुकुमारस्य पुत्रस् तु धृष्टकेतुः सुधार्मिकः

ānartas tu vibhoḥ putraḥ sukumāraś ca tatsutaḥ sukumārasya putras tu dhṛṣṭaketuḥ sudhārmikaḥ

---

11.59

धृष्टकेतोस् तु दायादो वेणुहोत्रः प्रजेश्वरः वेणुहोत्रसुतश् चापि भार्गो नाम प्रजेश्वरः

dhṛṣṭaketos tu dāyādo veṇuhotraḥ prajeśvaraḥ veṇuhotrasutaś cāpi bhārgo nāma prajeśvaraḥ

---

11.60

वत्सस्य वत्सभूमिस् तु भार्गभूमिस् तु भार्गजः एते त्व् अङ्गिरसः पुत्रा जाता वंशे ऽथ भार्गव

vatsasya vatsabhūmis tu bhārgabhūmis tu bhārgajaḥ ete tv aṅgirasaḥ putrā jātā vaṃśe 'tha bhārgava

---

11.61

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास् त्रयः पुत्राः सहस्रशः इत्य् एते काश्यपाः प्रोक्ता नहुषस्य निबोधत

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyās trayaḥ putrāḥ sahasraśaḥ ity ete kāśyapāḥ proktā nahuṣasya nibodhata

12.1

उत्पन्नाः पितृकन्यायां विरजायां महौजसः नहुषस्य तु दायादाः षड् इन्द्रोपमतेजसः

utpannāḥ pitṛkanyāyāṃ virajāyāṃ mahaujasaḥ nahuṣasya tu dāyādāḥ ṣaḍ indropamatejasaḥ

---

12.2

यतिर् ययातिः संयातिर् आयातिः पार्श्वको ऽभवत् यतिर् ज्येष्ठस् तु तेषां वै ययातिस् तु ततः परम्

yatir yayātiḥ saṃyātir āyātiḥ pārśvako 'bhavat yatir jyeṣṭhas tu teṣāṃ vai yayātis tu tataḥ param

---

12.3

ककुत्स्थकन्यां गां नाम लेभे परमधार्मिकः यतिस् तु मोक्षम् आस्थाय ब्रह्मभूतो ऽभवन् मुनिः

kakutsthakanyāṃ gāṃ nāma lebhe paramadhārmikaḥ yatis tu mokṣam āsthāya brahmabhūto 'bhavan muniḥ

---

12.4

तेषां ययातिः पञ्चानां विजित्य वसुधाम् इमाम् देवयानीम् उशनसः सुतां भार्याम् अवाप सः

teṣāṃ yayātiḥ pañcānāṃ vijitya vasudhām imām devayānīm uśanasaḥ sutāṃ bhāryām avāpa saḥ

---

12.5

शर्मिष्ठाम् आसुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत

śarmiṣṭhām āsurīṃ caiva tanayāṃ vṛṣaparvaṇaḥ yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayānī vyajāyata

---

12.6

द्रुह्यं चानुं च पुरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी तस्मै शक्रो ददौ प्रीतो रथं परमभास्वरम्

druhyaṃ cānuṃ ca puruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī tasmai śakro dadau prīto rathaṃ paramabhāsvaram

---

12.7

अङ्गदं काञ्चनं दिव्यं दिव्यैः परमवाजिभिः युक्तं मनोजवैः शुभ्रैर् येन कार्यं समुद्वहन्

aṅgadaṃ kāñcanaṃ divyaṃ divyaiḥ paramavājibhiḥ yuktaṃ manojavaiḥ śubhrair yena kāryaṃ samudvahan

---

12.8

स तेन रथमुख्येन षड्रात्रेणाजयन् महीम् ययातिर् युधि दुर्धर्षस् तथा देवान् सदानवान्

sa tena rathamukhyena ṣaḍrātreṇājayan mahīm yayātir yudhi durdharṣas tathā devān sadānavān

---

12.9

सरथः कौरवाणां तु सर्वेषाम् अभवत् तदा संवर्तवसुनाम्नस् तु कौरवाज् जनमेजयात्

sarathaḥ kauravāṇāṃ tu sarveṣām abhavat tadā saṃvartavasunāmnas tu kauravāj janamejayāt

---

12.10

कुरोः पुत्रस्य राजेन्द्रराज्ञः पारीक्षितस्य ह जगाम स रथो नाशं शापाद् गर्गस्य धीमतः

kuroḥ putrasya rājendrarājñaḥ pārīkṣitasya ha jagāma sa ratho nāśaṃ śāpād gargasya dhīmataḥ

---

12.11

गर्गस्य हि सुतं बालं स राजा जनमेजयः कालेन हिंसयाम् आस ब्रह्महत्याम् अवाप सः

gargasya hi sutaṃ bālaṃ sa rājā janamejayaḥ kālena hiṃsayām āsa brahmahatyām avāpa saḥ

---

12.12

स लोहगन्धी राजर्षिः परिधावन्न् इतस् ततः पौरजानपदैस् त्यक्तो न लेभे शर्म कर्हिचित्

sa lohagandhī rājarṣiḥ paridhāvann itas tataḥ paurajānapadais tyakto na lebhe śarma karhicit

---

12.13

ततः स दुःखसंतप्तो नालभत् संविदं क्वचित् विप्रेन्द्रं शौनकं राजा शरणं प्रत्यपद्यत

tataḥ sa duḥkhasaṃtapto nālabhat saṃvidaṃ kvacit viprendraṃ śaunakaṃ rājā śaraṇaṃ pratyapadyata

---

12.14

याजयाम् आस च ज्ञानी शौनको जनमेजयम् अश्वमेधेन राजानं पावनार्थं द्विजोत्तमाः

yājayām āsa ca jñānī śaunako janamejayam aśvamedhena rājānaṃ pāvanārthaṃ dvijottamāḥ

---

12.15

स लोहगन्धो व्यनशत् तस्यावभृथम् एत्य च स च दिव्यरथो राज्ञो वशश् चेदिपतेस् तदा

sa lohagandho vyanaśat tasyāvabhṛtham etya ca sa ca divyaratho rājño vaśaś cedipates tadā

---

12.16

दत्तः शक्रेण तुष्टेन लेभे तस्माद् बृहद्रथः बृहद्रथात् क्रमेणैव गतो बार्हद्रथं नृपम्

dattaḥ śakreṇa tuṣṭena lebhe tasmād bṛhadrathaḥ bṛhadrathāt krameṇaiva gato bārhadrathaṃ nṛpam

---

12.17

ततो हत्वा जरासंधं भीमस् तं रथम् उत्तमम् प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरवनन्दनः

tato hatvā jarāsaṃdhaṃ bhīmas taṃ ratham uttamam pradadau vāsudevāya prītyā kauravanandanaḥ

---

12.18

सप्तद्वीपां ययातिस् तु जित्वा पृथ्वीं ससागराम् विभज्य पञ्चधा राज्यं पुत्राणां नाहुषस् तदा

saptadvīpāṃ yayātis tu jitvā pṛthvīṃ sasāgarām vibhajya pañcadhā rājyaṃ putrāṇāṃ nāhuṣas tadā

---

12.19

ययातिर् दिशि पूर्वस्यां यदुं ज्येष्ठं न्ययोजयत् मध्ये पुरुं च राजानम् अभ्यषिञ्चत् स नाहुषः

yayātir diśi pūrvasyāṃ yaduṃ jyeṣṭhaṃ nyayojayat madhye puruṃ ca rājānam abhyaṣiñcat sa nāhuṣaḥ

---

12.20

दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं मतिमान् नृपः तैर् इयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना

diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ turvasuṃ matimān nṛpaḥ tair iyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā

---

12.21

यथाप्रदेशम् अद्यापि धर्मेण प्रतिपाल्यते प्रजास् तेषां पुरस्तात् तु वक्ष्यामि मुनिसत्तमाः

yathāpradeśam adyāpi dharmeṇa pratipālyate prajās teṣāṃ purastāt tu vakṣyāmi munisattamāḥ

---

12.22

धनुर् न्यस्य पृषत्कांश् च पञ्चभिः पुरुषर्षभैः जरावान् अभवद् राजा भारम् आवेश्य बन्धुषु

dhanur nyasya pṛṣatkāṃś ca pañcabhiḥ puruṣarṣabhaiḥ jarāvān abhavad rājā bhāram āveśya bandhuṣu

---

12.23

निक्षिप्तशस्त्रः पृथिवीं चचार पृथिवीपतिः प्रीतिमान् अभवद् राजा ययातिर् अपराजितः

nikṣiptaśastraḥ pṛthivīṃ cacāra pṛthivīpatiḥ prītimān abhavad rājā yayātir aparājitaḥ

---

12.24

एवं विभज्य पृथिवीं ययातिर् यदुम् अब्रवीत् जरां मे प्रतिगृह्णीष्व पुत्र कृत्यान्तरेण वै

evaṃ vibhajya pṛthivīṃ yayātir yadum abravīt jarāṃ me pratigṛhṇīṣva putra kṛtyāntareṇa vai

---

12.25

तरुणस् तव रूपेण चरेयं पृथिवीम् इमाम् जरां त्वयि समाधाय तं यदुः प्रत्युवाच ह

taruṇas tava rūpeṇa careyaṃ pṛthivīm imām jarāṃ tvayi samādhāya taṃ yaduḥ pratyuvāca ha

---

12.26

अनिर्दिष्टा मया भिक्षा ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुता अनपाकृत्य तां राजन् न ग्रहीष्यामि ते जराम्

anirdiṣṭā mayā bhikṣā brāhmaṇasya pratiśrutā anapākṛtya tāṃ rājan na grahīṣyāmi te jarām

---

12.27

जरायां बहवो दोषाः पानभोजनकारिताः तस्माज् जरां न ते राजन् ग्रहीतुम् अहम् उत्सहे

jarāyāṃ bahavo doṣāḥ pānabhojanakāritāḥ tasmāj jarāṃ na te rājan grahītum aham utsahe

---

12.28

सन्ति ते बहवः पुत्रा मत्तः प्रियतरा नृप प्रतिग्रहीतुं धर्मज्ञ पुत्रम् अन्यं वृणीष्व वै

santi te bahavaḥ putrā mattaḥ priyatarā nṛpa pratigrahītuṃ dharmajña putram anyaṃ vṛṇīṣva vai

---

12.29

स एवम् उक्तो यदुना राजा कोपसमन्वितः उवाच वदतां श्रेष्ठो ययातिर् गर्हयन् सुतम्

sa evam ukto yadunā rājā kopasamanvitaḥ uvāca vadatāṃ śreṣṭho yayātir garhayan sutam

---

12.30

क आश्रमस् तवान्यो ऽस्ति को वा धर्मो विधीयते माम् अनादृत्य दुर्बुद्धे यद् अहं तव देशिकः

ka āśramas tavānyo 'sti ko vā dharmo vidhīyate mām anādṛtya durbuddhe yad ahaṃ tava deśikaḥ

---

12.31

एवम् उक्त्वा यदुं विप्राः शशापैनं स मन्युमान् अराज्या ते प्रजा मूढ भवित्रीति न संशयः

evam uktvā yaduṃ viprāḥ śaśāpainaṃ sa manyumān arājyā te prajā mūḍha bhavitrīti na saṃśayaḥ

---

12.32

द्रुह्यं च तुर्वसुं चैवाप्य् अनुं च द्विजसत्तमाः एवम् एवाब्रवीद् राजा प्रत्याख्यातश् च तैर् अपि

druhyaṃ ca turvasuṃ caivāpy anuṃ ca dvijasattamāḥ evam evābravīd rājā pratyākhyātaś ca tair api

---

12.33

शशाप तान् अतिक्रुद्धो ययातिर् अपराजितः यथावत् कथितं सर्वं मयास्य द्विजसत्तमाः

śaśāpa tān atikruddho yayātir aparājitaḥ yathāvat kathitaṃ sarvaṃ mayāsya dvijasattamāḥ

---

12.34

एवं शप्त्वा सुतान् सर्वांश् चतुरः पुरुपूर्वजान् तद् एव वचनं राजा पुरुम् अप्य् आह भो द्विजाः

evaṃ śaptvā sutān sarvāṃś caturaḥ purupūrvajān tad eva vacanaṃ rājā purum apy āha bho dvijāḥ

---

12.35

तरुणस् तव रूपेण चरेयं पृथिवीम् इमाम् जरां त्वयि समाधाय त्वं पुरो यदि मन्यसे

taruṇas tava rūpeṇa careyaṃ pṛthivīm imām jarāṃ tvayi samādhāya tvaṃ puro yadi manyase

---

12.36

स जरां प्रतिजग्राह पितुः पुरुः प्रतापवान् ययातिर् अपि रूपेण पुरोः पर्यचरन् महीम्

sa jarāṃ pratijagrāha pituḥ puruḥ pratāpavān yayātir api rūpeṇa puroḥ paryacaran mahīm

---

12.37

स मार्गमाणः कामानाम् अन्तं नृपतिसत्तमः विश्वाच्या सहितो रेमे वने चैत्ररथे प्रभुः

sa mārgamāṇaḥ kāmānām antaṃ nṛpatisattamaḥ viśvācyā sahito reme vane caitrarathe prabhuḥ

---

12.38

यदा च तृप्तः कामेषु भोगेषु च नराधिपः तदा पुरोः सकाशाद् वै स्वां जरां प्रत्यपद्यत

yadā ca tṛptaḥ kāmeṣu bhogeṣu ca narādhipaḥ tadā puroḥ sakāśād vai svāṃ jarāṃ pratyapadyata

---

12.39

यत्र गाथा मुनिश्रेष्ठा गीताः किल ययातिना याभिः प्रत्याहरेत् कामान् सर्वशो ऽङ्गानि कूर्मवत्

yatra gāthā muniśreṣṭhā gītāḥ kila yayātinā yābhiḥ pratyāharet kāmān sarvaśo 'ṅgāni kūrmavat

---

12.40

न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate

---

12.41

यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः नालम् एकस्य तत् सर्वम् इति कृत्वा न मुह्यति

yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ nālam ekasya tat sarvam iti kṛtvā na muhyati

---

12.42

यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā bhāvaṃ na kurute sarvabhūteṣu pāpakam karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā

---

12.43

यदा तेभ्यो न बिभेति यदा चास्मान् न बिभ्यति यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā tebhyo na bibheti yadā cāsmān na bibhyati yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā

---

12.44

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर् या न जीर्यति जीर्यतः यो ऽसौ प्राणान्तिको रोगस् तां तृष्णां त्यजतः सुखम्

yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham

---

12.45

जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः धनाशा जीविताशा च जीर्यतो ऽपि न जीर्यति

jīryanti jīryataḥ keśā dantā jīryanti jīryataḥ dhanāśā jīvitāśā ca jīryato 'pi na jīryati

---

12.46

यच् च कामसुखं लोके यच् च दिव्यं महत् सुखम् तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हन्ति षोडशीं कलाम्

yac ca kāmasukhaṃ loke yac ca divyaṃ mahat sukham tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhanti ṣoḍaśīṃ kalām

---

12.47

एवम् उक्त्वा स राजर्षिः सदारः प्राविशद् वनम् कालेन महता चायं चचार विपुलं तपः

evam uktvā sa rājarṣiḥ sadāraḥ prāviśad vanam kālena mahatā cāyaṃ cacāra vipulaṃ tapaḥ

---

12.48

भृगुतुङ्गे गतिं प्राप तपसो ऽन्ते महायशाः अनश्नन् देहम् उत्सृज्य सदारः स्वर्गम् आप्तवान्

bhṛgutuṅge gatiṃ prāpa tapaso 'nte mahāyaśāḥ anaśnan deham utsṛjya sadāraḥ svargam āptavān

---

12.49

तस्य वंशे मुनिश्रेष्ठाः पञ्च राजर्षिसत्तमाः यैर् व्याप्ता पृथिवी सर्वा सूर्यस्येव गभस्तिभिः

tasya vaṃśe muniśreṣṭhāḥ pañca rājarṣisattamāḥ yair vyāptā pṛthivī sarvā sūryasyeva gabhastibhiḥ

---

12.50

यदोस् तु वंशं वक्ष्यामि शृणुध्वं राजसत्कृतम् यत्र नारायणो जज्ञे हरिर् वृष्णिकुलोद्वहः

yados tu vaṃśaṃ vakṣyāmi śṛṇudhvaṃ rājasatkṛtam yatra nārāyaṇo jajñe harir vṛṣṇikulodvahaḥ

---

12.51

सुस्थः प्रजावान् आयुष्मान् कीर्तिमांश् च भवेन् नरः ययातिचरितं नित्यम् इदं शृण्वन् द्विजोत्तमाः

susthaḥ prajāvān āyuṣmān kīrtimāṃś ca bhaven naraḥ yayāticaritaṃ nityam idaṃ śṛṇvan dvijottamāḥ

13.1

पुरोर् वंशं वयं सूत श्रोतुम् इच्छाम तत्त्वतः द्रुह्यस्यानोर् यदोश् चैव तुर्वसोश् च पृथक् पृथक्

puror vaṃśaṃ vayaṃ sūta śrotum icchāma tattvataḥ druhyasyānor yadoś caiva turvasoś ca pṛthak pṛthak

---

13.2

शृणुध्वं मुनिशार्दूलाः पुरोर् वंशं महात्मनः विस्तरेणानुपूर्व्या च प्रथमं वदतो मम

śṛṇudhvaṃ muniśārdūlāḥ puror vaṃśaṃ mahātmanaḥ vistareṇānupūrvyā ca prathamaṃ vadato mama

---

13.3

पुरोः पुत्रः सुवीरो ऽभून् मनस्युस् तस्य चात्मजः राजा चाभयदो नाम मनस्योर् अभवत् सुतः

puroḥ putraḥ suvīro 'bhūn manasyus tasya cātmajaḥ rājā cābhayado nāma manasyor abhavat sutaḥ

---

13.4

तथैवाभयदस्यासीत् सुधन्वा नाम पार्थिवः सुधन्वनः सुबाहुश् च रौद्राश्वस् तस्य चात्मजः

tathaivābhayadasyāsīt sudhanvā nāma pārthivaḥ sudhanvanaḥ subāhuś ca raudrāśvas tasya cātmajaḥ

---

13.5

रौद्राश्वस्य दशार्णेयुः कृकणेयुस् तथैव च कक्षेयुस्थण्डिलेयुश् च सन्नतेयुस् तथैव च

raudrāśvasya daśārṇeyuḥ kṛkaṇeyus tathaiva ca kakṣeyusthaṇḍileyuś ca sannateyus tathaiva ca

---

13.6

ऋचेयुश् च जलेयुश् च स्थलेयुश् च महाबलः धनेयुश् च वनेयुश् च पुत्रकाश् च दश स्त्रियः

ṛceyuś ca jaleyuś ca sthaleyuś ca mahābalaḥ dhaneyuś ca vaneyuś ca putrakāś ca daśa striyaḥ

---

13.7

भद्रा शूद्रा च मद्रा च शलदा मलदा तथा खलदा च ततो विप्रा नलदा सुरसापि च

bhadrā śūdrā ca madrā ca śaladā maladā tathā khaladā ca tato viprā naladā surasāpi ca

---

13.8

तथा गोचपला च स्त्रीरत्नकूटा च ता दश ऋषिर् जातो ऽत्रिवंशे च तासां भर्ता प्रभाकरः

tathā gocapalā ca strīratnakūṭā ca tā daśa ṛṣir jāto 'trivaṃśe ca tāsāṃ bhartā prabhākaraḥ

---

13.9

भद्रायां जनयाम् आस सुतं सोमं यशस्विनम् स्वर्भानुना हते सूर्ये पतमाने दिवो महीम्

bhadrāyāṃ janayām āsa sutaṃ somaṃ yaśasvinam svarbhānunā hate sūrye patamāne divo mahīm

---

13.10

तमोभिभूते लोके च प्रभा येन प्रवर्तिता स्वस्ति ते ऽस्त्व् इति चोक्त्वा वै पतमानो दिवाकरः

tamobhibhūte loke ca prabhā yena pravartitā svasti te 'stv iti coktvā vai patamāno divākaraḥ

---

13.11

वचनात् तस्य विप्रर्षेर् न पपात दिवो महीम् अत्रिश्रेष्ठानि गोत्राणि यश् चकार महातपाः

vacanāt tasya viprarṣer na papāta divo mahīm atriśreṣṭhāni gotrāṇi yaś cakāra mahātapāḥ

---

13.12

यज्ञेष्व् अत्रेर् बलं चैव देवैर् यस्य प्रतिष्ठितम् स तासु जनयाम् आस पुत्रिकास्व् आत्मकामजान्

yajñeṣv atrer balaṃ caiva devair yasya pratiṣṭhitam sa tāsu janayām āsa putrikāsv ātmakāmajān

---

13.13

दश पुत्रान् महासत्त्वांस् तपस्य् उग्रे रतांस् तथा ते तु गोत्रकरा विप्रा ऋषयो वेदपारगाः

daśa putrān mahāsattvāṃs tapasy ugre ratāṃs tathā te tu gotrakarā viprā ṛṣayo vedapāragāḥ

---

13.14

स्वस्त्यात्रेया इति ख्याताः किंच त्रिधनवर्जिताः कक्षेयोस् तनयास् त्व् आसंस् त्रय एव महारथाः

svastyātreyā iti khyātāḥ kiṃca tridhanavarjitāḥ kakṣeyos tanayās tv āsaṃs traya eva mahārathāḥ

---

13.15

सभानरश् चाक्षुषश् च परमन्युस् तथैव च सभानरस्य पुत्रस् तु विद्वान् कालानलो नृपः

sabhānaraś cākṣuṣaś ca paramanyus tathaiva ca sabhānarasya putras tu vidvān kālānalo nṛpaḥ

---

13.16

कालानलस्य धर्मज्ञः सृञ्जयो नाम वै सुतः सृञ्जयस्याभवत् पुत्रो वीरो राजा पुरंजयः

kālānalasya dharmajñaḥ sṛñjayo nāma vai sutaḥ sṛñjayasyābhavat putro vīro rājā puraṃjayaḥ

---

13.17

जनमेजयो मुनिश्रेष्ठाः पुरंजयसुतो ऽभवत् जनमेजयस्य राजर्षेर् महाशालो ऽभवत् सुतः

janamejayo muniśreṣṭhāḥ puraṃjayasuto 'bhavat janamejayasya rājarṣer mahāśālo 'bhavat sutaḥ

---

13.18

देवेषु स परिज्ञातः प्रतिष्ठितयशा भुवि महामना नाम सुतो महाशालस्य विश्रुतः

deveṣu sa parijñātaḥ pratiṣṭhitayaśā bhuvi mahāmanā nāma suto mahāśālasya viśrutaḥ

---

13.19

जज्ञे वीरः सुरगणैः पूजितः सुमहामनाः महामनास् तु पुत्रौ द्वौ जनयाम् आस भो द्विजाः

jajñe vīraḥ suragaṇaiḥ pūjitaḥ sumahāmanāḥ mahāmanās tu putrau dvau janayām āsa bho dvijāḥ

---

13.20

उशीनरं च धर्मज्ञं तितिक्षुं च महाबलम् उशीनरस्य पत्न्यस् तु पञ्च राजर्षिवंशजाः

uśīnaraṃ ca dharmajñaṃ titikṣuṃ ca mahābalam uśīnarasya patnyas tu pañca rājarṣivaṃśajāḥ

---

13.21

नृगा कृमिर् नवा दर्वा पञ्चमी च दृषद्वती उशीनरस्य पुत्रास् तु पञ्च तासु कुलोद्वहाः

nṛgā kṛmir navā darvā pañcamī ca dṛṣadvatī uśīnarasya putrās tu pañca tāsu kulodvahāḥ

---

13.22

तपसा चैव महता जाता वृद्धस्य चात्मजाः नृगायास् तु नृगः पुत्रः कृम्यां कृमिर् अजायत

tapasā caiva mahatā jātā vṛddhasya cātmajāḥ nṛgāyās tu nṛgaḥ putraḥ kṛmyāṃ kṛmir ajāyata

---

13.23

नवायास् तु नवः पुत्रो दर्वायाः सुव्रतो ऽभवत् दृषद्वत्यास् तु संजज्ञे शिबिर् औशीनरो नृपः

navāyās tu navaḥ putro darvāyāḥ suvrato 'bhavat dṛṣadvatyās tu saṃjajñe śibir auśīnaro nṛpaḥ

---

13.24

शिबेस् तु शिबयो विप्रा यौधेयास् तु नृगस्य ह नवस्य नवराष्ट्रं तु कृमेस् तु कृमिला पुरी

śibes tu śibayo viprā yaudheyās tu nṛgasya ha navasya navarāṣṭraṃ tu kṛmes tu kṛmilā purī

---

13.25

सुव्रतस्य तथाम्बष्ठाः शिबिपुत्रान् निबोधत शिबेस् तु शिबयः पुत्राश् चत्वारो लोकविश्रुताः

suvratasya tathāmbaṣṭhāḥ śibiputrān nibodhata śibes tu śibayaḥ putrāś catvāro lokaviśrutāḥ

---

13.26

वृषदर्भः सुवीरश् च केकयो मद्रकस् तथा तेषां जनपदाः स्फीता केकया मद्रकास् तथा

vṛṣadarbhaḥ suvīraś ca kekayo madrakas tathā teṣāṃ janapadāḥ sphītā kekayā madrakās tathā

---

13.27

वृषदर्भाः सुवीराश् च तितिक्षोस् तु प्रजास् त्व् इमाः तितिक्षुर् अभवद् राजा पूर्वस्यां दिशि भो द्विजाः

vṛṣadarbhāḥ suvīrāś ca titikṣos tu prajās tv imāḥ titikṣur abhavad rājā pūrvasyāṃ diśi bho dvijāḥ

---

13.28

उषद्रथो महावीर्यः फेनस् तस्य सुतो ऽभवत् फेनस्य सुतपा जज्ञे ततः सुतपसो बलिः

uṣadratho mahāvīryaḥ phenas tasya suto 'bhavat phenasya sutapā jajñe tataḥ sutapaso baliḥ

---

13.29

जातो मानुषयोनौ तु स राजा काञ्चनेषुधिः महायोगी स तु बलिर् बभूव नृपतिः पुरा

jāto mānuṣayonau tu sa rājā kāñcaneṣudhiḥ mahāyogī sa tu balir babhūva nṛpatiḥ purā

---

13.30

पुत्रान् उत्पादयाम् आस पञ्च वंशकरान् भुवि अङ्गः प्रथमतो जज्ञे वङ्गः सुह्मस् तथैव च

putrān utpādayām āsa pañca vaṃśakarān bhuvi aṅgaḥ prathamato jajñe vaṅgaḥ suhmas tathaiva ca

---

13.31

पुण्ड्रः कलिङ्गश् च तथा बालेयं क्षत्रम् उच्यते बालेया ब्राह्मणाश् चैव तस्य वंशकरा भुवि

puṇḍraḥ kaliṅgaś ca tathā bāleyaṃ kṣatram ucyate bāleyā brāhmaṇāś caiva tasya vaṃśakarā bhuvi

---

13.32

बलेश् च ब्रह्मणा दत्तो वरः प्रीतेन भो द्विजाः महायोगित्वम् आयुश् च कल्पस्य परिमाणतः

baleś ca brahmaṇā datto varaḥ prītena bho dvijāḥ mahāyogitvam āyuś ca kalpasya parimāṇataḥ

---

13.33

बले चाप्रतिमत्वं वै धर्मतत्त्वार्थदर्शनम् संग्रामे चाप्य् अजेयत्वं धर्मे चैव प्रधानताम्

bale cāpratimatvaṃ vai dharmatattvārthadarśanam saṃgrāme cāpy ajeyatvaṃ dharme caiva pradhānatām

---

13.34

त्रैलोक्यदर्शनं चापि प्राधान्यं प्रसवे तथा चतुरो नियतान् वर्णांस् त्वं च स्थापयितेति च

trailokyadarśanaṃ cāpi prādhānyaṃ prasave tathā caturo niyatān varṇāṃs tvaṃ ca sthāpayiteti ca

---

13.35

इत्य् उक्तो विभुना राजा बलिः शान्तिं परां ययौ कालेन महता विप्राः स्वं च स्थानम् उपागमत्

ity ukto vibhunā rājā baliḥ śāntiṃ parāṃ yayau kālena mahatā viprāḥ svaṃ ca sthānam upāgamat

---

13.36

तेषां जनपदाः पञ्च अङ्गा वङ्गाः ससुह्मकाः कलिङ्गाः पुण्ड्रकाश् चैव प्रजास् त्व् अङ्गस्य सांप्रतम्

teṣāṃ janapadāḥ pañca aṅgā vaṅgāḥ sasuhmakāḥ kaliṅgāḥ puṇḍrakāś caiva prajās tv aṅgasya sāṃpratam

---

13.37

अङ्गपुत्रो महान् आसीद् राजेन्द्रो दधिवाहनः दधिवाहनपुत्रस् तु राजा दिविरथो ऽभवत्

aṅgaputro mahān āsīd rājendro dadhivāhanaḥ dadhivāhanaputras tu rājā diviratho 'bhavat

---

13.38

पुत्रो दिविरथस्यासीच् छक्रतुल्यपराक्रमः विद्वान् धर्मरथो नाम तस्य चित्ररथः सुतः

putro divirathasyāsīc chakratulyaparākramaḥ vidvān dharmaratho nāma tasya citrarathaḥ sutaḥ

---

13.39

तेन धर्मरथेनाथ तदा कालञ्जरे गिरौ यजता सह शक्रेण सोमः पीतो महात्मना

tena dharmarathenātha tadā kālañjare girau yajatā saha śakreṇa somaḥ pīto mahātmanā

---

13.40

अथ चित्ररथस्यापि पुत्रो दशरथो ऽभवत् लोमपाद इति ख्यातो यस्य शान्ता सुताभवत्

atha citrarathasyāpi putro daśaratho 'bhavat lomapāda iti khyāto yasya śāntā sutābhavat

---

13.41

तस्य दाशरथिर् वीरश् चतुरङ्गो महायशाः ऋष्यशृङ्गप्रसादेन जज्ञे वंशविवर्धनः

tasya dāśarathir vīraś caturaṅgo mahāyaśāḥ ṛṣyaśṛṅgaprasādena jajñe vaṃśavivardhanaḥ

---

13.42

चतुरङ्गस्य पुत्रस् तु पृथुलाक्ष इति स्मृतः पृथुलाक्षसुतो राजा चम्पो नाम महायशाः

caturaṅgasya putras tu pṛthulākṣa iti smṛtaḥ pṛthulākṣasuto rājā campo nāma mahāyaśāḥ

---

13.43

चम्पस्य तु पुरी चम्पा या मालिन्य् अभवत् पुरा पूर्णभद्रप्रसादेन हर्यङ्गो ऽस्य सुतो ऽभवत्

campasya tu purī campā yā māliny abhavat purā pūrṇabhadraprasādena haryaṅgo 'sya suto 'bhavat

---

13.44

ततो वैभाण्डकिस् तस्य वारणं शक्रवारणम् अवतारयाम् आस महीं मन्त्रैर् वाहनम् उत्तमम्

tato vaibhāṇḍakis tasya vāraṇaṃ śakravāraṇam avatārayām āsa mahīṃ mantrair vāhanam uttamam

---

13.45

हर्यङ्गस्य सुतस् तत्र राजा भद्ररथः स्मृतः पुत्रो भद्ररथस्यासीद् बृहत्कर्मा प्रजेश्वरः

haryaṅgasya sutas tatra rājā bhadrarathaḥ smṛtaḥ putro bhadrarathasyāsīd bṛhatkarmā prajeśvaraḥ

---

13.46

बृहद्दर्भः सुतस् तस्य यस्माज् जज्ञे बृहन्मनाः बृहन्मनास् तु राजेन्द्रो जनयाम् आस वै सुतम्

bṛhaddarbhaḥ sutas tasya yasmāj jajñe bṛhanmanāḥ bṛhanmanās tu rājendro janayām āsa vai sutam

---

13.47

नाम्ना जयद्रथं नाम यस्माद् दृढरथो नृपः आसीद् दृढरथस्यापि विश्वजिज् जनमेजयी

nāmnā jayadrathaṃ nāma yasmād dṛḍharatho nṛpaḥ āsīd dṛḍharathasyāpi viśvajij janamejayī

---

13.48

दायादस् तस्य वैकर्णो विकर्णस् तस्य चात्मजः तस्य पुत्रशतं त्व् आसीद् अङ्गानां कुलवर्धनम्

dāyādas tasya vaikarṇo vikarṇas tasya cātmajaḥ tasya putraśataṃ tv āsīd aṅgānāṃ kulavardhanam

---

13.49

एते ऽङ्गवंशजाः सर्वे राजानः कीर्तिता मया सत्यव्रता महात्मानः प्रजावन्तो महारथाः

ete 'ṅgavaṃśajāḥ sarve rājānaḥ kīrtitā mayā satyavratā mahātmānaḥ prajāvanto mahārathāḥ

---

13.50

ऋचेयोस् तु मुनिश्रेष्ठा रौद्राश्वतनयस्य वै शृणुध्वं संप्रवक्ष्यामि वंशं राज्ञस् तु भो द्विजाः

ṛceyos tu muniśreṣṭhā raudrāśvatanayasya vai śṛṇudhvaṃ saṃpravakṣyāmi vaṃśaṃ rājñas tu bho dvijāḥ

---

13.51

ऋचेयोस् तनयो राजा मतिनारो महीपतिः मतिनारसुतास् त्व् आसंस् त्रयः परमधार्मिकाः

ṛceyos tanayo rājā matināro mahīpatiḥ matinārasutās tv āsaṃs trayaḥ paramadhārmikāḥ

---

13.52

वसुरोधः प्रतिरथः सुबाहुश् चैव धार्मिकः सर्वे वेदविदश् चैव ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः

vasurodhaḥ pratirathaḥ subāhuś caiva dhārmikaḥ sarve vedavidaś caiva brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ

---

13.53

इला नाम तु यस्यासीत् कन्या वै मुनिसत्तमाः ब्रह्मवादिन्य् अधिस्त्री सा तंसुस् ताम् अभ्यगच्छत

ilā nāma tu yasyāsīt kanyā vai munisattamāḥ brahmavādiny adhistrī sā taṃsus tām abhyagacchata

---

13.54

तंसोः सुतो ऽथ राजर्षिर् धर्मनेत्रः प्रतापवान् ब्रह्मवादी पराक्रान्तस् तस्य भार्योपदानवी

taṃsoḥ suto 'tha rājarṣir dharmanetraḥ pratāpavān brahmavādī parākrāntas tasya bhāryopadānavī

---

13.55

उपदानवी ततः पुत्रांश् चतुरो ऽजनयच् छुबान् दुष्यन्तम् अथ सुष्मन्तं प्रवीरम् अनघं तथा

upadānavī tataḥ putrāṃś caturo 'janayac chubān duṣyantam atha suṣmantaṃ pravīram anaghaṃ tathā

---

13.56

दुष्यन्तस्य तु दायादो भरतो नाम वीर्यवान् स सर्वदमनो नाम नागायुतबलो महान्

duṣyantasya tu dāyādo bharato nāma vīryavān sa sarvadamano nāma nāgāyutabalo mahān

---

13.57

चक्रवर्ती सुतो जज्ञे दुष्यन्तस्य महात्मनः शकुन्तलायां भरतो यस्य नाम्ना तु भारताः

cakravartī suto jajñe duṣyantasya mahātmanaḥ śakuntalāyāṃ bharato yasya nāmnā tu bhāratāḥ

---

13.58

भरतस्य विनष्टेषु तनयेषु महीपतेः मातॄणां तु प्रकोपेण मया तत् कथितं पुरा

bharatasya vinaṣṭeṣu tanayeṣu mahīpateḥ mātṝṇāṃ tu prakopeṇa mayā tat kathitaṃ purā

---

13.59

बृहस्पतेर् अङ्गिरसः पुत्रो विप्रो महामुनिः अयाजयद् भरद्वाजो महद्भिः क्रतुभिर् विभुः

bṛhaspater aṅgirasaḥ putro vipro mahāmuniḥ ayājayad bharadvājo mahadbhiḥ kratubhir vibhuḥ

---

13.60

पूर्वं तु वितथे तस्य कृते वै पुत्रजन्मनि ततो ऽथ वितथो नाम भरद्वाजात् सुतो ऽभवत्

pūrvaṃ tu vitathe tasya kṛte vai putrajanmani tato 'tha vitatho nāma bharadvājāt suto 'bhavat

---

13.61

ततो ऽथ वितथे जाते भरतस् तु दिवं ययौ वितथं चाभिषिच्याथ भरद्वाजो वनं ययौ

tato 'tha vitathe jāte bharatas tu divaṃ yayau vitathaṃ cābhiṣicyātha bharadvājo vanaṃ yayau

---

13.62

स चापि वितथः पुत्राञ् जनयाम् आस पञ्च वै सुहोत्रं च सुहोतारं गयं गर्गं तथैव च

sa cāpi vitathaḥ putrāñ janayām āsa pañca vai suhotraṃ ca suhotāraṃ gayaṃ gargaṃ tathaiva ca

---

13.63

कपिलं च महात्मानं सुहोत्रस्य सुतद्वयम् काशिकं च महासत्यं तथा गृत्समतिं नृपम्

kapilaṃ ca mahātmānaṃ suhotrasya sutadvayam kāśikaṃ ca mahāsatyaṃ tathā gṛtsamatiṃ nṛpam

---

13.64

तथा गृत्समतेः पुत्रा ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः काशिकस्य तु काशेयः पुत्रो दीर्घतपास् तथा

tathā gṛtsamateḥ putrā brāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ kāśikasya tu kāśeyaḥ putro dīrghatapās tathā

---

13.65

बभूव दीर्घतपसो विद्वान् धन्वन्तरिः सुतः धन्वन्तरेस् तु तनयः केतुमान् इति विश्रुतः

babhūva dīrghatapaso vidvān dhanvantariḥ sutaḥ dhanvantares tu tanayaḥ ketumān iti viśrutaḥ

---

13.66

तथा केतुमतः पुत्रो विद्वान् भीमरथः स्मृतः पुत्रो भीमरथस्यापि वाराणस्यधिपो ऽभवत्

tathā ketumataḥ putro vidvān bhīmarathaḥ smṛtaḥ putro bhīmarathasyāpi vārāṇasyadhipo 'bhavat

---

13.67

दिवोदास इति ख्यातः सर्वक्षत्रप्रणाशनः दिवोदासस्य पुत्रस् तु वीरो राजा प्रतर्दनः

divodāsa iti khyātaḥ sarvakṣatrapraṇāśanaḥ divodāsasya putras tu vīro rājā pratardanaḥ

---

13.68

प्रतर्दनस्य पुत्रौ द्वौ वत्सो भार्गव एव च अलर्को राजपुत्रस् तु राजा सन्मतिमान् भुवि

pratardanasya putrau dvau vatso bhārgava eva ca alarko rājaputras tu rājā sanmatimān bhuvi

---

13.69

हैहयस्य तु दायाद्यं हृतवान् वै महीपतिः आजह्रे पितृदायाद्यं दिवोदासहृतं बलात्

haihayasya tu dāyādyaṃ hṛtavān vai mahīpatiḥ ājahre pitṛdāyādyaṃ divodāsahṛtaṃ balāt

---

13.70

भद्रश्रेण्यस्य पुत्रेण दुर्दमेन महात्मना दिवोदासेन बालेति घृणयासौ विसर्जितः

bhadraśreṇyasya putreṇa durdamena mahātmanā divodāsena bāleti ghṛṇayāsau visarjitaḥ

---

13.71

अष्टारथो नाम नृपः सुतो भीमरथस्य वै तेन पुत्रेण बालस्य प्रहृतं तस्य भो द्विजाः

aṣṭāratho nāma nṛpaḥ suto bhīmarathasya vai tena putreṇa bālasya prahṛtaṃ tasya bho dvijāḥ

---

13.72

वैरस्यान्तं मुनिश्रेष्ठाः क्षत्रियेण विधित्सता अलर्कः काशिराजस् तु ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः

vairasyāntaṃ muniśreṣṭhāḥ kṣatriyeṇa vidhitsatā alarkaḥ kāśirājas tu brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ

---

13.73

षष्टिं वर्षसहस्राणि षष्टिं वर्षशतानि च युवा रूपेण संपन्न आसीत् काशिकुलोद्वहः

ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ varṣaśatāni ca yuvā rūpeṇa saṃpanna āsīt kāśikulodvahaḥ

---

13.74

लोपामुद्राप्रसादेन परमायुर् अवाप सः वयसो ऽन्ते मुनिश्रेष्ठा हत्वा क्षेमकराक्षसम्

lopāmudrāprasādena paramāyur avāpa saḥ vayaso 'nte muniśreṣṭhā hatvā kṣemakarākṣasam

---

13.75

रम्यां निवेशयाम् आस पुरीं वाराणसीं नृपः अलर्कस्य तु दायादः क्षेमको नाम पार्थिवः

ramyāṃ niveśayām āsa purīṃ vārāṇasīṃ nṛpaḥ alarkasya tu dāyādaḥ kṣemako nāma pārthivaḥ

---

13.76

क्षेमकस्य तु पुत्रो वै वर्षकेतुस् ततो ऽभवत् वर्षकेतोश् च दायादो विभुर् नाम प्रजेश्वरः

kṣemakasya tu putro vai varṣaketus tato 'bhavat varṣaketoś ca dāyādo vibhur nāma prajeśvaraḥ

---

13.77

आनर्तस् तु विभोः पुत्रः सुकुमारस् ततो ऽभवत् सुकुमारस्य पुत्रस् तु सत्यकेतुर् महारथः

ānartas tu vibhoḥ putraḥ sukumāras tato 'bhavat sukumārasya putras tu satyaketur mahārathaḥ

---

13.78

सुतो ऽभवन् महातेजा राजा परमधार्मिकः वत्सस्य वत्सभूमिस् तु भर्गभूमिस् तु भार्गवात्

suto 'bhavan mahātejā rājā paramadhārmikaḥ vatsasya vatsabhūmis tu bhargabhūmis tu bhārgavāt

---

13.79

एते त्व् अङ्गिरसः पुत्रा जाता वंशे ऽथ भार्गवे ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् च मुनिसत्तमाः

ete tv aṅgirasaḥ putrā jātā vaṃśe 'tha bhārgave brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca munisattamāḥ

---

13.80

आजमीढो ऽपरो वंशः श्रूयतां द्विजसत्तमाः सुहोत्रस्य बृहत् पुत्रो बृहतस् तनयास् त्रयः

ājamīḍho 'paro vaṃśaḥ śrūyatāṃ dvijasattamāḥ suhotrasya bṛhat putro bṛhatas tanayās trayaḥ

---

13.81

अजमीढो द्विमीढश् च पुरुमीढश् च वीर्यवान् अजमीढस्य पत्न्यस् तु तिस्रो वै यशसान्विताः

ajamīḍho dvimīḍhaś ca purumīḍhaś ca vīryavān ajamīḍhasya patnyas tu tisro vai yaśasānvitāḥ

---

13.82

नीली च केशिनी चैव धूमिनी च वराङ्गनाः अजमीढस्य केशिन्यां जज्ञे जह्नुः प्रतापवान्

nīlī ca keśinī caiva dhūminī ca varāṅganāḥ ajamīḍhasya keśinyāṃ jajñe jahnuḥ pratāpavān

---

13.83

आजह्रे यो महासत्त्रं सर्वमेधमखं विभुम् पतिलोभेन यं गङ्गा विनीतेव ससार ह

ājahre yo mahāsattraṃ sarvamedhamakhaṃ vibhum patilobhena yaṃ gaṅgā vinīteva sasāra ha

---

13.84

नेच्छतः प्लावयाम् आस तस्य गङ्गा च तत् सदः तत् तया प्लावितं दृष्ट्वा यज्ञवाटं समन्ततः

necchataḥ plāvayām āsa tasya gaṅgā ca tat sadaḥ tat tayā plāvitaṃ dṛṣṭvā yajñavāṭaṃ samantataḥ

---

13.85

जह्नुर् अप्य् अब्रवीद् गङ्गां क्रुद्धो विप्रास् तदा नृपः एष ते त्रिषु लोकेषु संक्षिप्यापः पिबाम्य् अहम् अस्य गङ्गे ऽवलेपस्य सद्यः फलम् अवाप्नुहि

jahnur apy abravīd gaṅgāṃ kruddho viprās tadā nṛpaḥ eṣa te triṣu lokeṣu saṃkṣipyāpaḥ pibāmy aham asya gaṅge 'valepasya sadyaḥ phalam avāpnuhi

---

13.86

ततः पीतां महात्मानो दृष्ट्वा गङ्गां महर्षयः उपनिन्युर् महाभागा दुहितृत्वेन जाह्नवीम्

tataḥ pītāṃ mahātmāno dṛṣṭvā gaṅgāṃ maharṣayaḥ upaninyur mahābhāgā duhitṛtvena jāhnavīm

---

13.87

युवनाश्वस्य पुत्रीं तु कावेरीं जह्नुर् आवहत् गङ्गाशापेन देहार्धं यस्याः पश्चान् नदीकृतम्

yuvanāśvasya putrīṃ tu kāverīṃ jahnur āvahat gaṅgāśāpena dehārdhaṃ yasyāḥ paścān nadīkṛtam

---

13.88

जह्नोस् तु दयितः पुत्रो अजको नाम वीर्यवान् अजकस्य तु दायादो बलाकाश्वो महीपतिः

jahnos tu dayitaḥ putro ajako nāma vīryavān ajakasya tu dāyādo balākāśvo mahīpatiḥ

---

13.89

बभूव मृगयाशीलः कुशिकस् तस्य चात्मजः पह्नवैः सह संवृद्धो राजा वनचरैः सह

babhūva mṛgayāśīlaḥ kuśikas tasya cātmajaḥ pahnavaiḥ saha saṃvṛddho rājā vanacaraiḥ saha

---

13.90

कुशिकस् तु तपस् तेपे पुत्रम् इन्द्रसमं विभुम् लभेयम् इति तं शक्रस् त्रासाद् अभ्येत्य जज्ञिवान्

kuśikas tu tapas tepe putram indrasamaṃ vibhum labheyam iti taṃ śakras trāsād abhyetya jajñivān

---

13.91

स गाधिर् अभवद् राजा मघवा कौशिकः स्वयम् विश्वामित्रस् तु गाधेयो विश्वामित्रात् तथाष्टकः

sa gādhir abhavad rājā maghavā kauśikaḥ svayam viśvāmitras tu gādheyo viśvāmitrāt tathāṣṭakaḥ

---

13.92

अष्टकस्य सुतो लौहिः प्रोक्तो जह्नुगणो मया आजमीढो ऽपरो वंशः श्रूयतां मुनिसत्तमाः

aṣṭakasya suto lauhiḥ prokto jahnugaṇo mayā ājamīḍho 'paro vaṃśaḥ śrūyatāṃ munisattamāḥ

---

13.93

अजमीढात् तु नील्यां वै सुशान्तिर् उदपद्यत पुरुजातिः सुशान्तेश् च बाह्याश्वः पुरुजातितः

ajamīḍhāt tu nīlyāṃ vai suśāntir udapadyata purujātiḥ suśānteś ca bāhyāśvaḥ purujātitaḥ

---

13.94

बाह्याश्वतनयाः पञ्च स्फीता जनपदावृताः मुद्गलः सृञ्जयश् चैव राजा बृहदिषुस् तदा

bāhyāśvatanayāḥ pañca sphītā janapadāvṛtāḥ mudgalaḥ sṛñjayaś caiva rājā bṛhadiṣus tadā

---

13.95

यवीनरश् च विक्रान्तः कृमिलाश्वश् च पञ्चमः पञ्चैते रक्षणायालं देशानाम् इति विश्रुताः

yavīnaraś ca vikrāntaḥ kṛmilāśvaś ca pañcamaḥ pañcaite rakṣaṇāyālaṃ deśānām iti viśrutāḥ

---

13.96

पञ्चानां ते तु पञ्चालाः स्फीता जनपदावृताः अलं संरक्षणे तेषां पञ्चाला इति विश्रुताः

pañcānāṃ te tu pañcālāḥ sphītā janapadāvṛtāḥ alaṃ saṃrakṣaṇe teṣāṃ pañcālā iti viśrutāḥ

---

13.97

मुद्गलस्य तु दायादो मौद्गल्यः सुमहायशाः इन्द्रसेना यतो गर्भं वध्न्यं च प्रत्यपद्यत

mudgalasya tu dāyādo maudgalyaḥ sumahāyaśāḥ indrasenā yato garbhaṃ vadhnyaṃ ca pratyapadyata

---

13.98

आसीत् पञ्चजनः पुत्रः सृञ्जयस्य महात्मनः सुतः पञ्चजनस्यापि सोमदत्तो महीपतिः

āsīt pañcajanaḥ putraḥ sṛñjayasya mahātmanaḥ sutaḥ pañcajanasyāpi somadatto mahīpatiḥ

---

13.99

सोमदत्तस्य दायादः सहदेवो महायशाः सहदेवसुतश् चापि सोमको नाम विश्रुतः

somadattasya dāyādaḥ sahadevo mahāyaśāḥ sahadevasutaś cāpi somako nāma viśrutaḥ

---

13.100

अजमीढसुतो जातः क्षीणे वंशे तु सोमकः सोमकस्य सुतो जन्तुर् यस्य पुत्रशतं बभौ

ajamīḍhasuto jātaḥ kṣīṇe vaṃśe tu somakaḥ somakasya suto jantur yasya putraśataṃ babhau

---

13.101

तेषां यवीयान् पृषतो द्रुपदस्य पिता प्रभुः आजमीढाः स्मृताश् चैते महात्मानस् तु सोमकाः

teṣāṃ yavīyān pṛṣato drupadasya pitā prabhuḥ ājamīḍhāḥ smṛtāś caite mahātmānas tu somakāḥ

---

13.102

महिषी त्व् अजमीढस्य धूमिनी पुत्रगृद्धिनी पतिव्रता महाभागा कुलजा मुनिसत्तमाः

mahiṣī tv ajamīḍhasya dhūminī putragṛddhinī pativratā mahābhāgā kulajā munisattamāḥ

---

13.103

सा च पुत्रार्थिनी देवी व्रतचर्यासमन्विता ततो वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम्

sā ca putrārthinī devī vratacaryāsamanvitā tato varṣāyutaṃ taptvā tapaḥ paramaduścaram

---

13.104

हुत्वाग्निं विधिवत् सा तु पवित्रा मितभोजना अग्निहोत्रकुशेष्व् एव सुष्वाप मुनिसत्तमाः

hutvāgniṃ vidhivat sā tu pavitrā mitabhojanā agnihotrakuśeṣv eva suṣvāpa munisattamāḥ

---

13.105

धूमिन्या स तया देव्या त्व् अजमीढः समीयिवान् ऋक्षं संजनयाम् आस धूम्रवर्णं सुदर्शनम्

dhūminyā sa tayā devyā tv ajamīḍhaḥ samīyivān ṛkṣaṃ saṃjanayām āsa dhūmravarṇaṃ sudarśanam

---

13.106

ऋक्षात् संवरणो जज्ञे कुरुः संवरणात् तथा यः प्रयागाद् अतिक्रम्य कुरुक्षेत्रं चकार ह

ṛkṣāt saṃvaraṇo jajñe kuruḥ saṃvaraṇāt tathā yaḥ prayāgād atikramya kurukṣetraṃ cakāra ha

---

13.107

पुण्यं च रमणीयं च पुण्यकृद्भिर् निषेवितम् तस्यान्ववायः सुमहान् यस्य नाम्नाथ कौरवाः

puṇyaṃ ca ramaṇīyaṃ ca puṇyakṛdbhir niṣevitam tasyānvavāyaḥ sumahān yasya nāmnātha kauravāḥ

---

13.108

कुरोश् च पुत्राश् चत्वारः सुधन्वा सुधनुस् तथा परीक्षिच् च महाबाहुः प्रवरश् चारिमेजयः

kuroś ca putrāś catvāraḥ sudhanvā sudhanus tathā parīkṣic ca mahābāhuḥ pravaraś cārimejayaḥ

---

13.109

परीक्षितस् तु दायादो धार्मिको जनमेजयः श्रुतसेनो ऽग्रसेनश् च भीमसेनश् च नामतः

parīkṣitas tu dāyādo dhārmiko janamejayaḥ śrutaseno 'grasenaś ca bhīmasenaś ca nāmataḥ

---

13.110

एते सर्वे महाभागा विक्रान्ता बलशालिनः जनमेजयस्य पुत्रस् तु सुरथो मतिमांस् तथा

ete sarve mahābhāgā vikrāntā balaśālinaḥ janamejayasya putras tu suratho matimāṃs tathā

---

13.111

सुरथस्य तु विक्रान्तः पुत्रो जज्ञे विदूरथः विदूरथस्य दायाद ऋक्ष एव महारथः

surathasya tu vikrāntaḥ putro jajñe vidūrathaḥ vidūrathasya dāyāda ṛkṣa eva mahārathaḥ

---

13.112

द्वितीयस् तु भरद्वाजान् नाम्ना तेनैव विश्रुतः द्वाव् ऋक्षौ सोमवंशे ऽस्मिन् द्वाव् एव च परीक्षितौ

dvitīyas tu bharadvājān nāmnā tenaiva viśrutaḥ dvāv ṛkṣau somavaṃśe 'smin dvāv eva ca parīkṣitau

---

13.113

भीमसेनास् त्रयो विप्रा द्वौ चापि जनमेजयौ ऋक्षस्य तु द्वितीयस्य भीमसेनो ऽभवत् सुतः

bhīmasenās trayo viprā dvau cāpi janamejayau ṛkṣasya tu dvitīyasya bhīmaseno 'bhavat sutaḥ

---

13.114

प्रतीपो भीमसेनात् तु प्रतीपस्य तु शांतनुः देवापिर् बाह्लिकश् चैव त्रय एव महारथाः

pratīpo bhīmasenāt tu pratīpasya tu śāṃtanuḥ devāpir bāhlikaś caiva traya eva mahārathāḥ

---

13.115

शांतनोस् त्व् अभवद् भीष्मस् तस्मिन् वंशे द्विजोत्तमाः बाह्लिकस्य तु राजर्षेर् वंशं शृणुत भो द्विजाः

śāṃtanos tv abhavad bhīṣmas tasmin vaṃśe dvijottamāḥ bāhlikasya tu rājarṣer vaṃśaṃ śṛṇuta bho dvijāḥ

---

13.116

बाह्लिकस्य सुतश् चैव सोमदत्तो महायशाः जज्ञिरे सोमदत्तात् तु भूरिर् भूरिश्रवाः शलः

bāhlikasya sutaś caiva somadatto mahāyaśāḥ jajñire somadattāt tu bhūrir bhūriśravāḥ śalaḥ

---

13.117

उपाध्यायस् तु देवानां देवापिर् अभवन् मुनिः च्यवनपुत्रः कृतक इष्ट आसीन् महात्मनः

upādhyāyas tu devānāṃ devāpir abhavan muniḥ cyavanaputraḥ kṛtaka iṣṭa āsīn mahātmanaḥ

---

13.118

शांतनुस् त्व् अभवद् राजा कौरवाणां धुरंधरः शांतनोः संप्रवक्ष्यामि वंशं त्रैलोक्यविश्रुतम्

śāṃtanus tv abhavad rājā kauravāṇāṃ dhuraṃdharaḥ śāṃtanoḥ saṃpravakṣyāmi vaṃśaṃ trailokyaviśrutam

---

13.119

गाङ्गं देवव्रतं नाम पुत्रं सो ऽजनयत् प्रभुः स तु भीष्म इति ख्यातः पाण्डवानां पितामहः

gāṅgaṃ devavrataṃ nāma putraṃ so 'janayat prabhuḥ sa tu bhīṣma iti khyātaḥ pāṇḍavānāṃ pitāmahaḥ

---

13.120

काली विचित्रवीर्यं तु जनयाम् आस भो द्विजाः शांतनोर् दयितं पुत्रं धर्मात्मानम् अकल्मषम्

kālī vicitravīryaṃ tu janayām āsa bho dvijāḥ śāṃtanor dayitaṃ putraṃ dharmātmānam akalmaṣam

---

13.121

कृष्णद्वैपायनाच् चैव क्षेत्रे वैचित्रवीर्यके धृतराष्ट्रं च पाण्डुं च विदुरं चाप्य् अजीजनत्

kṛṣṇadvaipāyanāc caiva kṣetre vaicitravīryake dhṛtarāṣṭraṃ ca pāṇḍuṃ ca viduraṃ cāpy ajījanat

---

13.122

धृतराष्ट्रस् तु गान्धार्यां पुत्रान् उत्पादयच् छतम् तेषां दुर्योधनः श्रेष्ठः सर्वेषाम् अपि स प्रभुः

dhṛtarāṣṭras tu gāndhāryāṃ putrān utpādayac chatam teṣāṃ duryodhanaḥ śreṣṭhaḥ sarveṣām api sa prabhuḥ

---

13.123

पाण्डोर् धनंजयः पुत्रः सौभद्रस् तस्य चात्मजः अभिमन्योः परीक्षित् तु पिता पारीक्षितस्य ह

pāṇḍor dhanaṃjayaḥ putraḥ saubhadras tasya cātmajaḥ abhimanyoḥ parīkṣit tu pitā pārīkṣitasya ha

---

13.124

पारीक्षितस्य काश्यायां द्वौ पुत्रौ संबभूवतुः चन्द्रापीडस् तु नृपतिः सूर्यापीडश् च मोक्षवित्

pārīkṣitasya kāśyāyāṃ dvau putrau saṃbabhūvatuḥ candrāpīḍas tu nṛpatiḥ sūryāpīḍaś ca mokṣavit

---

13.125

चन्द्रापीडस्य पुत्राणां शतम् उत्तमधन्विनाम् जानमेजयम् इत्य् एवं क्षात्रं भुवि परिश्रुतम्

candrāpīḍasya putrāṇāṃ śatam uttamadhanvinām jānamejayam ity evaṃ kṣātraṃ bhuvi pariśrutam

---

13.126

तेषां ज्येष्ठस् तु तत्रासीत् पुरे वारणसाह्वये सत्यकर्णो महाबाहुर् यज्वा विपुलदक्षिणः

teṣāṃ jyeṣṭhas tu tatrāsīt pure vāraṇasāhvaye satyakarṇo mahābāhur yajvā vipuladakṣiṇaḥ

---

13.127

सत्यकर्णस्य दायादः श्वेतकर्णः प्रतापवान् अपुत्रः स तु धर्मात्मा प्रविवेश तपोवनम्

satyakarṇasya dāyādaḥ śvetakarṇaḥ pratāpavān aputraḥ sa tu dharmātmā praviveśa tapovanam

---

13.128

तस्माद् वनगता गर्भं यादवी प्रत्यपद्यत सुचारोर् दुहिता सुभ्रूर् मालिनी ग्राहमालिनी

tasmād vanagatā garbhaṃ yādavī pratyapadyata sucāror duhitā subhrūr mālinī grāhamālinī

---

13.129

संभूते स च गर्भे च श्वेतकर्णः प्रजेश्वरः अन्वगच्छत् कृतं पूर्वं महाप्रस्थानम् अच्युतम्

saṃbhūte sa ca garbhe ca śvetakarṇaḥ prajeśvaraḥ anvagacchat kṛtaṃ pūrvaṃ mahāprasthānam acyutam

---

13.130

सा तु दृष्ट्वा प्रियं तं तु मालिनी पृष्ठतो ऽन्वगात् सुचारोर् दुहिता साध्वी वने राजीवलोचना

sā tu dṛṣṭvā priyaṃ taṃ tu mālinī pṛṣṭhato 'nvagāt sucāror duhitā sādhvī vane rājīvalocanā

---

13.131

पथि सा सुषुवे बाला सुकुमारं कुमारकम् तम् अपास्याथ तत्रैव राजानं सान्वगच्छत

pathi sā suṣuve bālā sukumāraṃ kumārakam tam apāsyātha tatraiva rājānaṃ sānvagacchata

---

13.132

पतिव्रता महाभागा द्रौपदीव पुरा सती कुमारः सुकुमारो ऽसौ गिरिपृष्ठे रुरोद ह

pativratā mahābhāgā draupadīva purā satī kumāraḥ sukumāro 'sau giripṛṣṭhe ruroda ha

---

13.133

दयार्थं तस्य मेघास् तु प्रादुरासन् महात्मनः श्रविष्ठायास् तु पुत्रौ द्वौ पैप्पलादिश् च कौशिकः

dayārthaṃ tasya meghās tu prādurāsan mahātmanaḥ śraviṣṭhāyās tu putrau dvau paippalādiś ca kauśikaḥ

---

13.134

दृष्ट्वा कृपान्वितौ गृह्य तौ प्राक्षालयतां जले निघृष्टौ तस्य पार्श्वौ तु शिलायां रुधिरप्लुतौ

dṛṣṭvā kṛpānvitau gṛhya tau prākṣālayatāṃ jale nighṛṣṭau tasya pārśvau tu śilāyāṃ rudhiraplutau

---

13.135

अजश्यामः स पार्श्वाभ्यां घृष्टाभ्यां सुसमाहितः अजश्यामौ तु तत्पार्श्वौ देवेन संबभूवतुः

ajaśyāmaḥ sa pārśvābhyāṃ ghṛṣṭābhyāṃ susamāhitaḥ ajaśyāmau tu tatpārśvau devena saṃbabhūvatuḥ

---

13.136

अथाजपार्श्व इति वै चक्राते नाम तस्य तौ स तु रेमकशालायां द्विजाभ्याम् अभिवर्धितः

athājapārśva iti vai cakrāte nāma tasya tau sa tu remakaśālāyāṃ dvijābhyām abhivardhitaḥ

---

13.137

रेमकस्य तु भार्या तम् उद्वहत् पुत्रकारणात् रेमत्याः स तु पुत्रो ऽभूद् ब्राह्मणौ सचिवौ तु तौ

remakasya tu bhāryā tam udvahat putrakāraṇāt rematyāḥ sa tu putro 'bhūd brāhmaṇau sacivau tu tau

---

13.138

तेषां पुत्राश् च पौत्राश् च युगपत्तुल्यजीविनः स एष पौरवो वंशः पाण्डवानां महात्मनाम्

teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca yugapattulyajīvinaḥ sa eṣa pauravo vaṃśaḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām

---

13.139

श्लोको ऽपि चात्र गीतो ऽयं नाहुषेण ययातिना जरासंक्रमणे पूर्वं तदा प्रीतेन धीमता

śloko 'pi cātra gīto 'yaṃ nāhuṣeṇa yayātinā jarāsaṃkramaṇe pūrvaṃ tadā prītena dhīmatā

---

13.140

अचन्द्रार्कग्रहा भूमिर् भवेद् इयम् असंशयम् अपौरवा मही नैव भविष्यति कदाचन

acandrārkagrahā bhūmir bhaved iyam asaṃśayam apauravā mahī naiva bhaviṣyati kadācana

---

13.141

एष वः पौरवो वंशो विख्यातः कथितो मया तुर्वसोस् तु प्रवक्ष्यामि द्रुह्योश् चानोर् यदोस् तथा

eṣa vaḥ pauravo vaṃśo vikhyātaḥ kathito mayā turvasos tu pravakṣyāmi druhyoś cānor yados tathā

---

13.142

तुर्वसोस् तु सुतो वह्निर् गोभानुस् तस्य चात्मजः गोभानोस् तु सुतो राजा ऐशानुर् अपराजितः

turvasos tu suto vahnir gobhānus tasya cātmajaḥ gobhānos tu suto rājā aiśānur aparājitaḥ

---

13.143

करंधमस् तु ऐशानोर् मरुत्तस् तस्य चात्मजः अन्यस् त्व् आविक्षितो राजा मरुत्तः कथितो मया

karaṃdhamas tu aiśānor maruttas tasya cātmajaḥ anyas tv āvikṣito rājā maruttaḥ kathito mayā

---

13.144

अनपत्यो ऽभवद् राजा यज्वा विपुलदक्षिणः दुहिता संयता नाम तस्यासीत् पृथिवीपतेः

anapatyo 'bhavad rājā yajvā vipuladakṣiṇaḥ duhitā saṃyatā nāma tasyāsīt pṛthivīpateḥ

---

13.145

दक्षिणार्थं तु सा दत्ता संवर्ताय महात्मने दुष्यन्तं पौरवं चापि लेभे पुत्रम् अकल्मषम्

dakṣiṇārthaṃ tu sā dattā saṃvartāya mahātmane duṣyantaṃ pauravaṃ cāpi lebhe putram akalmaṣam

---

13.146

एवं ययातिशापेन जरासंक्रमणे तदा पौरवं तुर्वसोर् वंशं प्रविवेश द्विजोत्तमाः

evaṃ yayātiśāpena jarāsaṃkramaṇe tadā pauravaṃ turvasor vaṃśaṃ praviveśa dvijottamāḥ

---

13.147

दुष्यन्तस्य तु दायादः करूरोमः प्रजेश्वरः करूरोमाद् अथाह्रीदश् चत्वारस् तस्य चात्मजाः

duṣyantasya tu dāyādaḥ karūromaḥ prajeśvaraḥ karūromād athāhrīdaś catvāras tasya cātmajāḥ

---

13.148

पाण्ड्यश् च केरलश् चैव कालश् चोलश् च पार्थिवः द्रुह्योश् च तनयो राजन् बभ्रुसेतुश् च पार्थिवः

pāṇḍyaś ca keralaś caiva kālaś colaś ca pārthivaḥ druhyoś ca tanayo rājan babhrusetuś ca pārthivaḥ

---

13.149

अङ्गारसेतुस् तत्पुत्रो मरुतां पतिर् उच्यते यौवनाश्वेन समरे कृच्छ्रेण निहतो बली

aṅgārasetus tatputro marutāṃ patir ucyate yauvanāśvena samare kṛcchreṇa nihato balī

---

13.150

युद्धं सुमहद् अप्य् आसीन् मासान् परिचरद् दश अङ्गारसेतोर् दायादो गान्धारो नाम पार्थिवः

yuddhaṃ sumahad apy āsīn māsān paricarad daśa aṅgārasetor dāyādo gāndhāro nāma pārthivaḥ

---

13.151

ख्यायते यस्य नाम्ना वै गान्धारविषयो महान् गान्धारदेशजाश् चैव तुरगा वाजिनां वराः

khyāyate yasya nāmnā vai gāndhāraviṣayo mahān gāndhāradeśajāś caiva turagā vājināṃ varāḥ

---

13.152

अनोस् तु पुत्रो धर्मो ऽभूद् द्यूतस् तस्यात्मजो ऽभवत् द्यूताद् वनदुहो जज्ञे प्रचेतास् तस्य चात्मजः

anos tu putro dharmo 'bhūd dyūtas tasyātmajo 'bhavat dyūtād vanaduho jajñe pracetās tasya cātmajaḥ

---

13.153

प्रचेतसः सुचेतास् तु कीर्तितास् त्व् अनवो मया बभूवुस् तु यदोः पुत्राः पञ्च देवसुतोपमाः

pracetasaḥ sucetās tu kīrtitās tv anavo mayā babhūvus tu yadoḥ putrāḥ pañca devasutopamāḥ

---

13.154

सहस्रादः पयोदश् च क्रोष्टा नीलो ऽञ्जिकस् तथा सहस्रादस्य दायादास् त्रयः परमधार्मिकाः

sahasrādaḥ payodaś ca kroṣṭā nīlo 'ñjikas tathā sahasrādasya dāyādās trayaḥ paramadhārmikāḥ

---

13.155

हैहयश् च हयश् चैव राजा वेणुहयस् तथा हैहयस्याभवत् पुत्रो धर्मनेत्र इति श्रुतः

haihayaś ca hayaś caiva rājā veṇuhayas tathā haihayasyābhavat putro dharmanetra iti śrutaḥ

---

13.156

धर्मनेत्रस्य कार्तस् तु साहञ्जस् तस्य चात्मजः साहञ्जनी नाम पुरी तेन राज्ञा निवेशिता

dharmanetrasya kārtas tu sāhañjas tasya cātmajaḥ sāhañjanī nāma purī tena rājñā niveśitā

---

13.157

आसीन् महिष्मतः पुत्रो भद्रश्रेण्यः प्रतापवान् भद्रश्रेण्यस्य दायादो दुर्दमो नाम विश्रुतः

āsīn mahiṣmataḥ putro bhadraśreṇyaḥ pratāpavān bhadraśreṇyasya dāyādo durdamo nāma viśrutaḥ

---

13.158

दुर्दमस्य सुतो धीमान् कनको नाम नामतः कनकस्य तु दायादाश् चत्वारो लोकविश्रुताः

durdamasya suto dhīmān kanako nāma nāmataḥ kanakasya tu dāyādāś catvāro lokaviśrutāḥ

---

13.159

कृतवीर्यः कृतौजाश् च कृतधन्वा तथैव च कृताग्निस् तु चतुर्थो ऽभूत् कृतवीर्याद् अथार्जुनः

kṛtavīryaḥ kṛtaujāś ca kṛtadhanvā tathaiva ca kṛtāgnis tu caturtho 'bhūt kṛtavīryād athārjunaḥ

---

13.160

यो ऽसौ बाहुसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरो ऽभवत् जिगाय पृथिवीम् एको रथेनादित्यवर्चसा

yo 'sau bāhusahasreṇa saptadvīpeśvaro 'bhavat jigāya pṛthivīm eko rathenādityavarcasā

---

13.161

स हि वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् दत्तम् आराधयाम् आस कार्तवीर्यो ऽत्रिसंभवम्

sa hi varṣāyutaṃ taptvā tapaḥ paramaduścaram dattam ārādhayām āsa kārtavīryo 'trisaṃbhavam

---

13.162

तस्मै दत्तो वरान् प्रादाच् चतुरो भूरितेजसः पूर्वं बाहुसहस्रं तु प्रार्थितं सुमहद् वरम्

tasmai datto varān prādāc caturo bhūritejasaḥ pūrvaṃ bāhusahasraṃ tu prārthitaṃ sumahad varam

---

13.163

अधर्मे ऽधीयमानस्य सद्भिस् तत्र निवारणम् उग्रेण पृथिवीं जित्वा धर्मेणैवानुरञ्जनम्

adharme 'dhīyamānasya sadbhis tatra nivāraṇam ugreṇa pṛthivīṃ jitvā dharmeṇaivānurañjanam

---

13.164

संग्रामान् सुबहूञ् जित्वा हत्वा चारीन् सहस्रशः संग्रामे वर्तमानस्य वधं चाभ्यधिकाद् रणे

saṃgrāmān subahūñ jitvā hatvā cārīn sahasraśaḥ saṃgrāme vartamānasya vadhaṃ cābhyadhikād raṇe

---

13.165

तस्य बाहुसहस्रं तु युध्यतः किल भो द्विजाः योगाद् योगीश्वरस्येव प्रादुर्भवति मायया

tasya bāhusahasraṃ tu yudhyataḥ kila bho dvijāḥ yogād yogīśvarasyeva prādurbhavati māyayā

---

13.166

तेनेयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना ससमुद्रा सनगरा उग्रेण विधिना जिता

teneyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā sasamudrā sanagarā ugreṇa vidhinā jitā

---

13.167

तेन सप्तसु द्वीपेषु सप्त यज्ञशतानि च प्राप्तानि विधिना राज्ञा श्रूयन्ते मुनिसत्तमाः

tena saptasu dvīpeṣu sapta yajñaśatāni ca prāptāni vidhinā rājñā śrūyante munisattamāḥ

---

13.168

सर्वे यज्ञा मुनिश्रेष्ठाः सहस्रशतदक्षिणाः सर्वे काञ्चनयूपाश् च सर्वे काञ्चनवेदयः

sarve yajñā muniśreṣṭhāḥ sahasraśatadakṣiṇāḥ sarve kāñcanayūpāś ca sarve kāñcanavedayaḥ

---

13.169

सर्वे देवैर् मुनिश्रेष्ठा विमानस्थैर् अलंकृतैः गन्धर्वैर् अप्सरोभिश् च नित्यम् एवोपशोभिताः

sarve devair muniśreṣṭhā vimānasthair alaṃkṛtaiḥ gandharvair apsarobhiś ca nityam evopaśobhitāḥ

---

13.170

यस्य यज्ञे जगौ गाथां गन्धर्वो नारदस् तथा वरीदासात्मजो विद्वान् महिम्ना तस्य विस्मितः

yasya yajñe jagau gāthāṃ gandharvo nāradas tathā varīdāsātmajo vidvān mahimnā tasya vismitaḥ

---

13.171

न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः यज्ञैर् दानैस् तपोभिश् च विक्रमेण श्रुतेन च

na nūnaṃ kārtavīryasya gatiṃ yāsyanti pārthivāḥ yajñair dānais tapobhiś ca vikrameṇa śrutena ca

---

13.172

स हि सप्तसु द्वीपेषु चर्मी खड्गी शरासनी रथी द्वीपान् अनुचरन् योगी संदृश्यते नृभिः

sa hi saptasu dvīpeṣu carmī khaḍgī śarāsanī rathī dvīpān anucaran yogī saṃdṛśyate nṛbhiḥ

---

13.173

अनष्टद्रव्यता चैव न शोको न च विभ्रमः प्रभावेण महाराज्ञः प्रजा धर्मेण रक्षतः

anaṣṭadravyatā caiva na śoko na ca vibhramaḥ prabhāveṇa mahārājñaḥ prajā dharmeṇa rakṣataḥ

---

13.174

स सर्वरत्नभाक् सम्राट् चक्रवर्ती बभूव ह स एव पशुपालो ऽभूत् क्षेत्रपालः स एव च

sa sarvaratnabhāk samrāṭ cakravartī babhūva ha sa eva paśupālo 'bhūt kṣetrapālaḥ sa eva ca

---

13.175

स एव वृष्ट्या पर्जन्यो योगित्वाद् अर्जुनो ऽभवत् स वै बाहुसहस्रेण ज्याघातकठिनत्वचा

sa eva vṛṣṭyā parjanyo yogitvād arjuno 'bhavat sa vai bāhusahasreṇa jyāghātakaṭhinatvacā

---

13.176

भाति रश्मिसहस्रेण शरदीव च भास्करः स हि नागान् मनुष्येषु माहिष्मत्यां महाद्युतिः

bhāti raśmisahasreṇa śaradīva ca bhāskaraḥ sa hi nāgān manuṣyeṣu māhiṣmatyāṃ mahādyutiḥ

---

13.177

कर्कोटकसुताञ् जित्वा पुर्यां तस्यां न्यवेशयत् स वै वेगं समुद्रस्य प्रावृट्काले ऽम्बुजेक्षणः

karkoṭakasutāñ jitvā puryāṃ tasyāṃ nyaveśayat sa vai vegaṃ samudrasya prāvṛṭkāle 'mbujekṣaṇaḥ

---

13.178

क्रीडन्न् इव भुजोद्भिन्नं प्रतिस्रोतश् चकार ह लुण्ठिता क्रीडता तेन नदी तद्ग्राममालिनी

krīḍann iva bhujodbhinnaṃ pratisrotaś cakāra ha luṇṭhitā krīḍatā tena nadī tadgrāmamālinī

---

13.179

चलदूर्मिसहस्रेण शङ्किताभ्येति नर्मदा तस्य बाहुसहस्रेण क्षिप्यमाणे महोदधौ

caladūrmisahasreṇa śaṅkitābhyeti narmadā tasya bāhusahasreṇa kṣipyamāṇe mahodadhau

---

13.180

भयान् निलीना निश्चेष्ठाः पातालस्था महीसुराः चूर्णीकृतमहावीचिं चलन्मीनमहातिमिम्

bhayān nilīnā niśceṣṭhāḥ pātālasthā mahīsurāḥ cūrṇīkṛtamahāvīciṃ calanmīnamahātimim

---

13.181

मारुताविद्धफेनौघम् आवर्तक्षोभसंकुलम् प्रावर्तयत् तदा राजा सहस्रेण च बाहुना

mārutāviddhaphenaugham āvartakṣobhasaṃkulam prāvartayat tadā rājā sahasreṇa ca bāhunā

---

13.182

देवासुरसमाक्षिप्तः क्षीरोदम् इव मन्दरः मन्दरक्षोभचकिता अमृतोत्पादशङ्किताः

devāsurasamākṣiptaḥ kṣīrodam iva mandaraḥ mandarakṣobhacakitā amṛtotpādaśaṅkitāḥ

---

13.183

सहसोत्पतिता भीता भीमं दृष्ट्वा नृपोत्तमम् नता निश्चलमूर्धानो बभूवुस् ते महोरगाः

sahasotpatitā bhītā bhīmaṃ dṛṣṭvā nṛpottamam natā niścalamūrdhāno babhūvus te mahoragāḥ

13.184

सायाह्ने कदलीखण्डाः कम्पिता इव वायुना स वै बद्ध्वा धनुर् ज्याभिर् उत्सिक्तं पञ्चभिः शरैः

sāyāhne kadalīkhaṇḍāḥ kampitā iva vāyunā sa vai baddhvā dhanur jyābhir utsiktaṃ pañcabhiḥ śaraiḥ

---

13.185

लङ्केशं मोहयित्वा तु सबलं रावणं बलात् निर्जित्य वशम् आनीय माहिष्मत्यां बबन्ध तम्

laṅkeśaṃ mohayitvā tu sabalaṃ rāvaṇaṃ balāt nirjitya vaśam ānīya māhiṣmatyāṃ babandha tam

---

13.186

श्रुत्वा तु बद्धं पौलस्त्यं रावणं त्व् अर्जुनेन च ततो गत्वा पुलस्त्यस् तम् अर्जुनं ददृशे स्वयम्

śrutvā tu baddhaṃ paulastyaṃ rāvaṇaṃ tv arjunena ca tato gatvā pulastyas tam arjunaṃ dadṛśe svayam

---

13.187

मुमोच रक्षः पौलस्त्यं पुलस्त्येनाभियाचितः यस्य बाहुसहस्रस्य बभूव ज्यातलस्वनः

mumoca rakṣaḥ paulastyaṃ pulastyenābhiyācitaḥ yasya bāhusahasrasya babhūva jyātalasvanaḥ

---

13.188

युगान्ते तोयदस्येव स्फुटतो ह्य् अशनेर् इव अहो बत मृधे वीर्यं भार्गवस्य यद् अच्छिनत्

yugānte toyadasyeva sphuṭato hy aśaner iva aho bata mṛdhe vīryaṃ bhārgavasya yad acchinat

---

13.189

राज्ञो बाहुसहस्रस्य हैमं तालवनं यथा तृषितेन कदाचित् स भिक्षितश् चित्रभानुना

rājño bāhusahasrasya haimaṃ tālavanaṃ yathā tṛṣitena kadācit sa bhikṣitaś citrabhānunā

---

13.190

स भिक्षाम् अददाद् वीरः सप्त द्वीपान् विभावसोः पुराणि ग्रामघोषांश् च विषयांश् चैव सर्वशः

sa bhikṣām adadād vīraḥ sapta dvīpān vibhāvasoḥ purāṇi grāmaghoṣāṃś ca viṣayāṃś caiva sarvaśaḥ

---

13.191

जज्वाल तस्य सर्वाणि चित्रभानुर् दिधृक्षया स तस्य पुरुषेन्द्रस्य प्रभावेण महात्मनः

jajvāla tasya sarvāṇi citrabhānur didhṛkṣayā sa tasya puruṣendrasya prabhāveṇa mahātmanaḥ

---

13.192

ददाह कार्तवीर्यस्य शैलांश् चैष वनानि च स शून्यम् आश्रमं रम्यं वरुणस्यात्मजस्य वै

dadāha kārtavīryasya śailāṃś caiṣa vanāni ca sa śūnyam āśramaṃ ramyaṃ varuṇasyātmajasya vai

---

13.193

ददाह बलवद्भीतश् चित्रभानुः स हैहयः यं लेभे वरुणः पुत्रं पुरा भास्वन्तम् उत्तमम्

dadāha balavadbhītaś citrabhānuḥ sa haihayaḥ yaṃ lebhe varuṇaḥ putraṃ purā bhāsvantam uttamam

---

13.194

वसिष्ठं नाम स मुनिः ख्यात आपव इत्य् उत यत्रापवस् तु तं क्रोधाच् छप्तवान् अर्जुनं विभुः

vasiṣṭhaṃ nāma sa muniḥ khyāta āpava ity uta yatrāpavas tu taṃ krodhāc chaptavān arjunaṃ vibhuḥ

---

13.195

यस्मान् न वर्जितम् इदं वनं ते मम हैहय तस्मात् ते दुष्करं कर्म कृतम् अन्यो हनिष्यति

yasmān na varjitam idaṃ vanaṃ te mama haihaya tasmāt te duṣkaraṃ karma kṛtam anyo haniṣyati

---

13.196

रामो नाम महाबाहुर् जामदग्न्यः प्रतापवान् छित्त्वा बाहुसहस्रं ते प्रमथ्य तरसा बली

rāmo nāma mahābāhur jāmadagnyaḥ pratāpavān chittvā bāhusahasraṃ te pramathya tarasā balī

---

13.197

तपस्वी ब्राह्मणस् त्वां तु हनिष्यति स भार्गवः अनष्टद्रव्यता यस्य बभूवामित्रकर्षिणः

tapasvī brāhmaṇas tvāṃ tu haniṣyati sa bhārgavaḥ anaṣṭadravyatā yasya babhūvāmitrakarṣiṇaḥ

---

13.198

प्रतापेन नरेन्द्रस्य प्रजा धर्मेण रक्षतः प्राप्तस् ततो ऽस्य मृत्युर् वै तस्य शापान् महामुनेः

pratāpena narendrasya prajā dharmeṇa rakṣataḥ prāptas tato 'sya mṛtyur vai tasya śāpān mahāmuneḥ

---

13.199

वरस् तथैव भो विप्राः स्वयम् एव वृतः पुरा तस्य पुत्रशतं त्व् आसीत् पञ्च शेषा महात्मनः

varas tathaiva bho viprāḥ svayam eva vṛtaḥ purā tasya putraśataṃ tv āsīt pañca śeṣā mahātmanaḥ

---

13.200

कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो यशस्विनः शूरसेनश् च शूरश् च वृषणो मधुपध्वजः

kṛtāstrā balinaḥ śūrā dharmātmāno yaśasvinaḥ śūrasenaś ca śūraś ca vṛṣaṇo madhupadhvajaḥ

---

13.201

जयध्वजश् च नाम्नासीद् आवन्त्यो नृपतिर् महान् कार्तवीर्यस्य तनया वीर्यवन्तो महाबलाः

jayadhvajaś ca nāmnāsīd āvantyo nṛpatir mahān kārtavīryasya tanayā vīryavanto mahābalāḥ

---

13.202

जयध्वजस्य पुत्रस् तु तालजङ्घो महाबलः तस्य पुत्रशतं ख्यातास् तालजङ्घा इति स्मृताः

jayadhvajasya putras tu tālajaṅgho mahābalaḥ tasya putraśataṃ khyātās tālajaṅghā iti smṛtāḥ

---

13.203

तेषां कुले मुनिश्रेष्ठा हैहयानां महात्मनाम् वीतिहोत्राः सुजाताश् च भोजाश् चावन्तयः स्मृताः

teṣāṃ kule muniśreṣṭhā haihayānāṃ mahātmanām vītihotrāḥ sujātāś ca bhojāś cāvantayaḥ smṛtāḥ

---

13.204

तौण्डिकेराश् च विख्यातास् तालजङ्घास् तथैव च भरताश् च सुजाताश् च बहुत्वान् नानुकीर्तिताः

tauṇḍikerāś ca vikhyātās tālajaṅghās tathaiva ca bharatāś ca sujātāś ca bahutvān nānukīrtitāḥ

---

13.205

वृषप्रभृतयो विप्रा यादवाः पुण्यकर्मिणः वृषो वंशधरस् तत्र तस्य पुत्रो ऽभवन् मधुः

vṛṣaprabhṛtayo viprā yādavāḥ puṇyakarmiṇaḥ vṛṣo vaṃśadharas tatra tasya putro 'bhavan madhuḥ

---

13.206

मधोः पुत्रशतं त्व् आसीद् वृषणस् तस्य वंशकृत् वृषणाद् वृष्णयः सर्वे मधोस् तु माधवाः स्मृताः

madhoḥ putraśataṃ tv āsīd vṛṣaṇas tasya vaṃśakṛt vṛṣaṇād vṛṣṇayaḥ sarve madhos tu mādhavāḥ smṛtāḥ

---

13.207

यादवा यदुनाम्ना ते निरुच्यन्ते च हैहयाः न तस्य वित्तनाशः स्यान् नष्टं प्रति लभेच् च सः

yādavā yadunāmnā te nirucyante ca haihayāḥ na tasya vittanāśaḥ syān naṣṭaṃ prati labhec ca saḥ

---

13.208

कार्तवीर्यस्य यो जन्म कथयेद् इह नित्यशः एते ययातिपुत्राणां पञ्च वंशा द्विजोत्तमाः

kārtavīryasya yo janma kathayed iha nityaśaḥ ete yayātiputrāṇāṃ pañca vaṃśā dvijottamāḥ

---

13.209

कीर्तिता लोकवीराणां ये लोकान् धारयन्ति वै भूतानीव मुनिश्रेष्ठाः पञ्च स्थावरजङ्गमान्

kīrtitā lokavīrāṇāṃ ye lokān dhārayanti vai bhūtānīva muniśreṣṭhāḥ pañca sthāvarajaṅgamān

---

13.210

श्रुत्वा पञ्च विसर्गांस् तु राजा धर्मार्थकोविदः वशी भवति पञ्चानाम् आत्मजानां तथेश्वरः

śrutvā pañca visargāṃs tu rājā dharmārthakovidaḥ vaśī bhavati pañcānām ātmajānāṃ tatheśvaraḥ

---

13.211

लभेत् पञ्च वरांश् चैव दुर्लभान् इह लौकिकान् आयुः कीर्तिं तथा पुत्रान् ऐश्वर्यं भूतिम् एव च

labhet pañca varāṃś caiva durlabhān iha laukikān āyuḥ kīrtiṃ tathā putrān aiśvaryaṃ bhūtim eva ca

---

13.212

धारणाच् छ्रवणाच् चैव पञ्चवर्गस्य भो द्विजाः क्रोष्टोर् वंशं मुनिश्रेष्ठाः शृणुध्वं गदतो मम

dhāraṇāc chravaṇāc caiva pañcavargasya bho dvijāḥ kroṣṭor vaṃśaṃ muniśreṣṭhāḥ śṛṇudhvaṃ gadato mama

---

13.213

यदोर् वंशधरस्याथ यज्विनः पुण्यकर्मिणः क्रोष्टोर् वंशं हि श्रुत्वैव सर्वपापैः प्रमुच्यते यस्यान्ववायजो विष्णुर् हरिर् वृष्णिकुलोद्वहः

yador vaṃśadharasyātha yajvinaḥ puṇyakarmiṇaḥ kroṣṭor vaṃśaṃ hi śrutvaiva sarvapāpaiḥ pramucyate yasyānvavāyajo viṣṇur harir vṛṣṇikulodvahaḥ

14.1

गान्धारी चैव माद्री च क्रोष्टोर् भार्ये बभूवतुः गान्धारी जनयाम् आस अनमित्रं महाबलम्

gāndhārī caiva mādrī ca kroṣṭor bhārye babhūvatuḥ gāndhārī janayām āsa anamitraṃ mahābalam

---

14.2

माद्री युधाजितं पुत्रं ततो ऽन्यं देवमीढुषम् तेषां वंशस् त्रिधा भूतो वृष्णीनां कुलवर्धनः

mādrī yudhājitaṃ putraṃ tato 'nyaṃ devamīḍhuṣam teṣāṃ vaṃśas tridhā bhūto vṛṣṇīnāṃ kulavardhanaḥ

---

14.3

माद्र्याः पुत्रौ तु जज्ञाते श्रुतौ वृष्ण्यन्धकाव् उभौ जज्ञाते तनयौ वृष्णेः श्वफल्कश् चित्रकस् तथा

mādryāḥ putrau tu jajñāte śrutau vṛṣṇyandhakāv ubhau jajñāte tanayau vṛṣṇeḥ śvaphalkaś citrakas tathā

---

14.4

श्वफल्कस् तु मुनिश्रेष्ठा धर्मात्मा यत्र वर्तते नास्ति व्याधिभयं तत्र नावर्षस् तपम् एव च

śvaphalkas tu muniśreṣṭhā dharmātmā yatra vartate nāsti vyādhibhayaṃ tatra nāvarṣas tapam eva ca

---

14.5

कदाचित् काशिराजस्य विषये मुनिसत्तमाः त्रीणि वर्षाणि पूर्णानि नावर्षत् पाकशासनः

kadācit kāśirājasya viṣaye munisattamāḥ trīṇi varṣāṇi pūrṇāni nāvarṣat pākaśāsanaḥ

---

14.6

स तत्र चानयाम् आस श्वफल्कं परमार्चितम् श्वफल्कपरिवर्तेन ववर्ष हरिवाहनः

sa tatra cānayām āsa śvaphalkaṃ paramārcitam śvaphalkaparivartena vavarṣa harivāhanaḥ

---

14.7

श्वफल्कः काशिराजस्य सुतां भार्याम् अविन्दत गान्दिनीं नाम गां सा च ददौ विप्राय नित्यशः

śvaphalkaḥ kāśirājasya sutāṃ bhāryām avindata gāndinīṃ nāma gāṃ sā ca dadau viprāya nityaśaḥ

---

14.8

दाता यज्वा च वीरश् च श्रुतवान् अतिथिप्रियः अक्रूरः सुषुवे तस्माच् छ्वफल्काद् भूरिदक्षिणः

dātā yajvā ca vīraś ca śrutavān atithipriyaḥ akrūraḥ suṣuve tasmāc chvaphalkād bhūridakṣiṇaḥ

---

14.9

उपमद्गुस् तथा मद्गुर् मेदुरश् चारिमेजयः अविक्षितस् तथाक्षेपः शत्रुघ्नश् चारिमर्दनः

upamadgus tathā madgur meduraś cārimejayaḥ avikṣitas tathākṣepaḥ śatrughnaś cārimardanaḥ

---

14.10

धर्मधृग् यतिधर्मा च धर्मोक्षान्धकरुस् तथा आवाहप्रतिवाहौ च सुन्दरी च वराङ्गना

dharmadhṛg yatidharmā ca dharmokṣāndhakarus tathā āvāhaprativāhau ca sundarī ca varāṅganā

---

14.11

अक्रूरेणोग्रसेनायां सुगात्र्यां द्विजसत्तमाः प्रसेनश् चोपदेवश् च जज्ञाते देववर्चसौ

akrūreṇograsenāyāṃ sugātryāṃ dvijasattamāḥ prasenaś copadevaś ca jajñāte devavarcasau

---

14.12

चित्रकस्याभवन् पुत्राः पृथुर् विपृथुर् एव च अश्वग्रीवो ऽश्वबाहुश् च स्वपार्श्वकगवेषणौ

citrakasyābhavan putrāḥ pṛthur vipṛthur eva ca aśvagrīvo 'śvabāhuś ca svapārśvakagaveṣaṇau

---

14.13

अरिष्टनेमिर् अश्वश् च सुधर्मा धर्मभृत् तथा सुबाहुर् बहुबाहुश् च श्रविष्ठाश्रवणे स्त्रियौ

ariṣṭanemir aśvaś ca sudharmā dharmabhṛt tathā subāhur bahubāhuś ca śraviṣṭhāśravaṇe striyau

---

14.14

असिक्न्यां जनयाम् आस शूरं वै देवमीढुषम् महिष्यां जज्ञिरे शूरा भोज्यायां पुरुषा दश

asiknyāṃ janayām āsa śūraṃ vai devamīḍhuṣam mahiṣyāṃ jajñire śūrā bhojyāyāṃ puruṣā daśa

---

14.15

वसुदेवो महाबाहुः पूर्वम् आनकदुन्दुभिः जज्ञे यस्य प्रसूतस्य दुन्दुभ्यः प्राणदन् दिवि

vasudevo mahābāhuḥ pūrvam ānakadundubhiḥ jajñe yasya prasūtasya dundubhyaḥ prāṇadan divi

---

14.16

आनकानां च संह्रादः सुमहान् अभवद् दिवि पपात पुष्पवर्षश् च शूरस्य जनने महान्

ānakānāṃ ca saṃhrādaḥ sumahān abhavad divi papāta puṣpavarṣaś ca śūrasya janane mahān

---

14.17

मनुष्यलोके कृत्स्ने ऽपि रूपे नास्ति समो भुवि यस्यासीत् पुरुषाग्र्यस्य कान्तिश् चन्द्रमसो यथा

manuṣyaloke kṛtsne 'pi rūpe nāsti samo bhuvi yasyāsīt puruṣāgryasya kāntiś candramaso yathā

---

14.18

देवभागस् ततो जज्ञे तथा देवश्रवाः पुनः अनाधृष्टिः कनवको वत्सवान् अथ गृञ्जमः

devabhāgas tato jajñe tathā devaśravāḥ punaḥ anādhṛṣṭiḥ kanavako vatsavān atha gṛñjamaḥ

---

14.19

श्यामः शमीको गण्डूषः पञ्च चास्य वराङ्गनाः पृथुकीर्तिः पृथा चैव श्रुतदेवा श्रुतश्रवा

śyāmaḥ śamīko gaṇḍūṣaḥ pañca cāsya varāṅganāḥ pṛthukīrtiḥ pṛthā caiva śrutadevā śrutaśravā

---

14.20

राजाधिदेवी च तथा पञ्चैता वीरमातरः श्रुतश्रवायां चैद्यस् तु शिशुपालो ऽभवन् नृपः

rājādhidevī ca tathā pañcaitā vīramātaraḥ śrutaśravāyāṃ caidyas tu śiśupālo 'bhavan nṛpaḥ

---

14.21

हिरण्यकशिपुर् यो ऽसौ दैत्यराजो ऽभवत् पुरा पृथुकीर्त्यां तु संजज्ञे तनयो वृद्धशर्मणः

hiraṇyakaśipur yo 'sau daityarājo 'bhavat purā pṛthukīrtyāṃ tu saṃjajñe tanayo vṛddhaśarmaṇaḥ

---

14.22

करूषाधिपतिर् वीरो दन्तवक्रो महाबलः पृथां दुहितरं चक्रे कुन्तिस् तां पाण्डुर् आवहत्

karūṣādhipatir vīro dantavakro mahābalaḥ pṛthāṃ duhitaraṃ cakre kuntis tāṃ pāṇḍur āvahat

---

14.23

यस्यां स धर्मविद् राजा धर्मो जज्ञे युधिष्ठिरः भीमसेनस् तथा वाताद् इन्द्राच् चैव धनंजयः

yasyāṃ sa dharmavid rājā dharmo jajñe yudhiṣṭhiraḥ bhīmasenas tathā vātād indrāc caiva dhanaṃjayaḥ

---

14.24

लोके प्रतिरथो वीरः शक्रतुल्यपराक्रमः अनमित्राच् छनिर् जज्ञे कनिष्ठाद् वृष्णिनन्दनात्

loke pratiratho vīraḥ śakratulyaparākramaḥ anamitrāc chanir jajñe kaniṣṭhād vṛṣṇinandanāt

---

14.25

शैनेयः सत्यकस् तस्माद् युयुधानश् च सात्यकिः उद्धवो देवभागस्य महाभागः सुतो ऽभवत्

śaineyaḥ satyakas tasmād yuyudhānaś ca sātyakiḥ uddhavo devabhāgasya mahābhāgaḥ suto 'bhavat

---

14.26

पण्डितानां परं प्राहुर् देवश्रवसम् उत्तमम् अश्मक्यं प्राप्तवान् पुत्रम् अनाधृष्टिर् यशस्विनम्

paṇḍitānāṃ paraṃ prāhur devaśravasam uttamam aśmakyaṃ prāptavān putram anādhṛṣṭir yaśasvinam

---

14.27

निवृत्तशत्रुं शत्रुघ्नं श्रुतदेवा त्व् अजायत श्रुतदेवात्मजास् ते तु नैषादिर् यः परिश्रुतः

nivṛttaśatruṃ śatrughnaṃ śrutadevā tv ajāyata śrutadevātmajās te tu naiṣādir yaḥ pariśrutaḥ

---

14.28

एकलव्यो मुनिश्रेष्ठा निषादैः परिवर्धितः वत्सवते त्व् अपुत्राय वसुदेवः प्रतापवान् अद्भिर् ददौ सुतं वीरं शौरिः कौशिकम् औरसम्

ekalavyo muniśreṣṭhā niṣādaiḥ parivardhitaḥ vatsavate tv aputrāya vasudevaḥ pratāpavān adbhir dadau sutaṃ vīraṃ śauriḥ kauśikam aurasam

---

14.29

गण्डूषाय ह्य् अपुत्राय विष्वक्सेनो ददौ सुतान् चारुदेष्णं सुदेष्णं च पञ्चालं कृतलक्षणम्

gaṇḍūṣāya hy aputrāya viṣvakseno dadau sutān cārudeṣṇaṃ sudeṣṇaṃ ca pañcālaṃ kṛtalakṣaṇam

---

14.30

असंग्रामेण यो वीरो नावर्तत कदाचन रौक्मिणेयो महाबाहुः कनीयान् द्विजसत्तमाः

asaṃgrāmeṇa yo vīro nāvartata kadācana raukmiṇeyo mahābāhuḥ kanīyān dvijasattamāḥ

---

14.31

वायसानां सहस्राणि यं यान्तं पृष्ठतो ऽन्वयुः चारून् अद्योपभोक्ष्यामश् चारुदेष्णहतान् इति

vāyasānāṃ sahasrāṇi yaṃ yāntaṃ pṛṣṭhato 'nvayuḥ cārūn adyopabhokṣyāmaś cārudeṣṇahatān iti

---

14.32

तन्त्रिजस् तन्त्रिपालश् च सुतौ कनवकस्य तौ वीरुश् चाश्वहनुश् चैव वीरौ ताव् अथ गृञ्जिमौ

tantrijas tantripālaś ca sutau kanavakasya tau vīruś cāśvahanuś caiva vīrau tāv atha gṛñjimau

---

14.33

श्यामपुत्रः शमीकस् तु शमीको राज्यम् आवहत् जुगुप्समानो भोजत्वाद् राजसूयम् अवाप सः

śyāmaputraḥ śamīkas tu śamīko rājyam āvahat jugupsamāno bhojatvād rājasūyam avāpa saḥ

---

14.34

अजातशत्रुः शत्रूणां जज्ञे तस्य विनाशनः वसुदेवसुतान् वीरान् कीर्तयिष्याम्य् अतः परम्

ajātaśatruḥ śatrūṇāṃ jajñe tasya vināśanaḥ vasudevasutān vīrān kīrtayiṣyāmy ataḥ param

---

14.35

वृष्णेस् त्रिविधम् एवं तु बहुशाखं महौजसम् धारयन् विपुलं वंशं नानर्थैर् इह युज्यते

vṛṣṇes trividham evaṃ tu bahuśākhaṃ mahaujasam dhārayan vipulaṃ vaṃśaṃ nānarthair iha yujyate

---

14.36

याः पत्न्यो वसुदेवस्य चतुर्दश वराङ्गनाः पौरवी रोहिणी नाम मदिरादितथावरा

yāḥ patnyo vasudevasya caturdaśa varāṅganāḥ pauravī rohiṇī nāma madirāditathāvarā

---

14.37

वैशाखी च तथा भद्रा सुनाम्नी चैव पञ्चमी सहदेवा शान्तिदेवा श्रीदेवी देवरक्षिता

vaiśākhī ca tathā bhadrā sunāmnī caiva pañcamī sahadevā śāntidevā śrīdevī devarakṣitā

---

14.38

वृकदेव्य् उपदेवी च देवकी चैव सप्तमी सुतनुर् वडवा चैव द्वे एते परिचारिके

vṛkadevy upadevī ca devakī caiva saptamī sutanur vaḍavā caiva dve ete paricārike

---

14.39

पौरवी रोहिणी नाम बाह्लिकस्यात्मजाभवत् ज्येष्ठा पत्नी मुनिश्रेष्ठा दयितानकदुन्दुभेः

pauravī rohiṇī nāma bāhlikasyātmajābhavat jyeṣṭhā patnī muniśreṣṭhā dayitānakadundubheḥ

---

14.40

लेभे ज्येष्ठं सुतं रामं शरण्यं शठम् एव च दुर्दमं दमनं शुभ्रं पिण्डारकम् उशीनरम्

lebhe jyeṣṭhaṃ sutaṃ rāmaṃ śaraṇyaṃ śaṭham eva ca durdamaṃ damanaṃ śubhraṃ piṇḍārakam uśīnaram

---

14.41

चित्रा नाम कुमारी च रोहिणीतनया नव चित्रा सुभद्रेति पुनर् विख्याता मुनिसत्तमाः

citrā nāma kumārī ca rohiṇītanayā nava citrā subhadreti punar vikhyātā munisattamāḥ

---

14.42

वसुदेवाच् च देवक्यां जज्ञे शौरिर् महायशाः रामाच् च निशठो जज्ञे रेवत्यां दयितः सुतः

vasudevāc ca devakyāṃ jajñe śaurir mahāyaśāḥ rāmāc ca niśaṭho jajñe revatyāṃ dayitaḥ sutaḥ

---

14.43

सुभद्रायां रथी पार्थाद् अभिमन्युर् अजायत अक्रूरात् काशिकन्यायां सत्यकेतुर् अजायत

subhadrāyāṃ rathī pārthād abhimanyur ajāyata akrūrāt kāśikanyāyāṃ satyaketur ajāyata

---

14.44

वसुदेवस्य भार्यासु महाभागासु सप्तसु ये पुत्रा जज्ञिरे शूराः समस्तांस् तान् निबोधत

vasudevasya bhāryāsu mahābhāgāsu saptasu ye putrā jajñire śūrāḥ samastāṃs tān nibodhata

---

14.45

भोजश् च विजयश् चैव शान्तिदेवासुताव् उभौ वृकदेवः सुनामायां गदश् चास्तां सुताव् उभौ

bhojaś ca vijayaś caiva śāntidevāsutāv ubhau vṛkadevaḥ sunāmāyāṃ gadaś cāstāṃ sutāv ubhau

---

14.46

अगावहं महात्मानं वृकदेवी व्यजायत कन्या त्रिगर्तराजस्य भार्या वै शिशिरायणेः

agāvahaṃ mahātmānaṃ vṛkadevī vyajāyata kanyā trigartarājasya bhāryā vai śiśirāyaṇeḥ

---

14.47

जिज्ञासां पौरुषे चक्रे न चस्कन्दे च पौरुषम् कृष्णायससमप्रख्यो वर्षे द्वादशमे तथा

jijñāsāṃ pauruṣe cakre na caskande ca pauruṣam kṛṣṇāyasasamaprakhyo varṣe dvādaśame tathā

---

14.48

मिथ्याभिशस्तो गार्ग्यस् तु मन्युनातिसमीरितः घोषकन्याम् उपादाय मैथुनायोपचक्रमे

mithyābhiśasto gārgyas tu manyunātisamīritaḥ ghoṣakanyām upādāya maithunāyopacakrame

---

14.49

गोपाली चाप्सरास् तस्य गोपस्त्रीवेषधारिणी धारयाम् आस गार्ग्यस्य गर्भं दुर्धरम् अच्युतम्

gopālī cāpsarās tasya gopastrīveṣadhāriṇī dhārayām āsa gārgyasya garbhaṃ durdharam acyutam

---

14.50

मानुष्यां गर्गभार्यायां नियोगाच् छूलपाणिनः स कालयवनो नाम जज्ञे राजा महाबलः

mānuṣyāṃ gargabhāryāyāṃ niyogāc chūlapāṇinaḥ sa kālayavano nāma jajñe rājā mahābalaḥ

---

14.51

वृत्तपूर्वार्धकायस् तु सिंहसंहननो युवा अपुत्रस्य स राज्ञस् तु ववृधे ऽन्तःपुरे शिशुः

vṛttapūrvārdhakāyas tu siṃhasaṃhanano yuvā aputrasya sa rājñas tu vavṛdhe 'ntaḥpure śiśuḥ

---

14.52

यवनस्य मुनिश्रेष्ठाः स कालयवनो ऽभवत् आयुध्यमानो नृपतिः पर्यपृच्छद् द्विजोत्तमम्

yavanasya muniśreṣṭhāḥ sa kālayavano 'bhavat āyudhyamāno nṛpatiḥ paryapṛcchad dvijottamam

---

14.53

वृष्ण्यन्धककुलं तस्य नारदो ऽकथयद् विभुः अक्षौहिण्या तु सैन्यस्य मथुराम् अभ्ययात् तदा

vṛṣṇyandhakakulaṃ tasya nārado 'kathayad vibhuḥ akṣauhiṇyā tu sainyasya mathurām abhyayāt tadā

---

14.54

दूतं संप्रेषयाम् आस वृष्ण्यन्धकनिवेशनम् ततो वृष्ण्यन्धकाः कृष्णं पुरस्कृत्य महामतिम्

dūtaṃ saṃpreṣayām āsa vṛṣṇyandhakaniveśanam tato vṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṃ puraskṛtya mahāmatim

---

14.55

समेता मन्त्रयाम् आसुर् यवनस्य भयात् तदा कृत्वा विनिश्चयं सर्वे पलायनम् अरोचयन्

sametā mantrayām āsur yavanasya bhayāt tadā kṛtvā viniścayaṃ sarve palāyanam arocayan

---

14.56

विहाय मथुरां रम्यां मानयन्तः पिनाकिनम् कुशस्थलीं द्वारवतीं निवेशयितुम् ईप्सवः

vihāya mathurāṃ ramyāṃ mānayantaḥ pinākinam kuśasthalīṃ dvāravatīṃ niveśayitum īpsavaḥ

---

14.59

इति कृष्णस्य जन्मेदं यः शुचिर् नियतेन्द्रियः पर्वसु श्रावयेद् विद्वान् अनृणः स सुखी भवेत्

iti kṛṣṇasya janmedaṃ yaḥ śucir niyatendriyaḥ parvasu śrāvayed vidvān anṛṇaḥ sa sukhī bhavet

15.1

क्रोष्टोर् अथाभवत् पुत्रो वृजिनीवान् महायशाः वार्जिनीवतम् इच्छन्ति स्वाहिं स्वाहाकृतां वरम्

kroṣṭor athābhavat putro vṛjinīvān mahāyaśāḥ vārjinīvatam icchanti svāhiṃ svāhākṛtāṃ varam

---

15.2

स्वाहिपुत्रो ऽभवद् राजा उषद्गुर् वदतां वरः महाक्रतुभिर् ईजे यो विविधैर् भूरिदक्षिणैः

svāhiputro 'bhavad rājā uṣadgur vadatāṃ varaḥ mahākratubhir īje yo vividhair bhūridakṣiṇaiḥ

---

15.3

ततः प्रसूतिम् इच्छन् वै उषद्गुः सो ऽग्र्यम् आत्मजम् जज्ञे चित्ररथस् तस्य पुत्रः कर्मभिर् अन्वितः

tataḥ prasūtim icchan vai uṣadguḥ so 'gryam ātmajam jajñe citrarathas tasya putraḥ karmabhir anvitaḥ

---

15.4

आसीच् चैत्ररथिर् वीरो यज्वा विपुलदक्षिणः शशबिन्दुः परं वृत्तं राजर्षीणाम् अनुष्ठितः

āsīc caitrarathir vīro yajvā vipuladakṣiṇaḥ śaśabinduḥ paraṃ vṛttaṃ rājarṣīṇām anuṣṭhitaḥ

---

15.5

पृथुश्रवाः पृथुयशा राजासीच् छाशिबिन्दवः शंसन्ति च पुराणज्ञाः पार्थश्रवसम् अन्तरम्

pṛthuśravāḥ pṛthuyaśā rājāsīc chāśibindavaḥ śaṃsanti ca purāṇajñāḥ pārthaśravasam antaram

---

15.6

अन्तरस्य सुयज्ञस् तु सुयज्ञतनयो ऽभवत् उषतो यज्ञम् अखिलं स्वधर्मे च कृतादरः

antarasya suyajñas tu suyajñatanayo 'bhavat uṣato yajñam akhilaṃ svadharme ca kṛtādaraḥ

---

15.7

शिनेयुर् अभवत् पुत्र उषतः शत्रुतापनः मरुतस् तस्य तनयो राजर्षिर् अभवन् नृपः

śineyur abhavat putra uṣataḥ śatrutāpanaḥ marutas tasya tanayo rājarṣir abhavan nṛpaḥ

---

15.8

मरुतो ऽलभत ज्येष्ठं सुतं कम्बलबर्हिषम् चचार विपुलं धर्मम् अमर्षात् प्रत्यभाग् अपि

maruto 'labhata jyeṣṭhaṃ sutaṃ kambalabarhiṣam cacāra vipulaṃ dharmam amarṣāt pratyabhāg api

---

15.9

स सत्प्रसूतिम् इच्छन् वै सुतं कम्बलबर्हिषः बभूव रुक्मकवचः शतप्रसवतः सुतः

sa satprasūtim icchan vai sutaṃ kambalabarhiṣaḥ babhūva rukmakavacaḥ śataprasavataḥ sutaḥ

---

15.10

निहत्य रुक्मकवचः शतं कवचिनां रणे धन्विनां निशितैर् बाणैर् अवाप श्रियम् उत्तमाम्

nihatya rukmakavacaḥ śataṃ kavacināṃ raṇe dhanvināṃ niśitair bāṇair avāpa śriyam uttamām

---

15.11

जज्ञे च रुक्मकवचात् परजित् परवीरहा जज्ञिरे पञ्च पुत्रास् तु महावीर्याः पराजिताः

jajñe ca rukmakavacāt parajit paravīrahā jajñire pañca putrās tu mahāvīryāḥ parājitāḥ

---

15.12

रुक्मेषुः पृथुरुक्मश् च ज्यामघः पालितो हरिः पालितं च हरिं चैव विदेहेभ्यः पिता ददौ

rukmeṣuḥ pṛthurukmaś ca jyāmaghaḥ pālito hariḥ pālitaṃ ca hariṃ caiva videhebhyaḥ pitā dadau

---

15.13

रुक्मेषुर् अभवद् राजा पृथुरुक्मस्य संश्रयात् ताभ्यां प्रव्राजितो राजा ज्यामघो ऽवसद् आश्रमे

rukmeṣur abhavad rājā pṛthurukmasya saṃśrayāt tābhyāṃ pravrājito rājā jyāmagho 'vasad āśrame

---

15.14

प्रशान्तश् च तदा राजा ब्राह्मणैश् चावबोधितः जगाम धनुर् आदाय देशम् अन्यं ध्वजी रथी

praśāntaś ca tadā rājā brāhmaṇaiś cāvabodhitaḥ jagāma dhanur ādāya deśam anyaṃ dhvajī rathī

---

15.15

नर्मदाकूलम् एकाकीम् एकलां मृत्तिकावतीम् ऋक्षवन्तं गिरिं जित्वा शुक्तिमत्याम् उवास सः

narmadākūlam ekākīm ekalāṃ mṛttikāvatīm ṛkṣavantaṃ giriṃ jitvā śuktimatyām uvāsa saḥ

---

15.16

ज्यामघस्याभवद् भार्या शैब्या बलवती सती अपुत्रो ऽपि स राजा वै नान्यां भार्याम् अविन्दत

jyāmaghasyābhavad bhāryā śaibyā balavatī satī aputro 'pi sa rājā vai nānyāṃ bhāryām avindata

---

15.17

तस्यासीद् विजयो युद्धे तत्र कन्याम् अवाप सः भार्याम् उवाच संत्रस्तः स्नुषेति स जनेश्वरः

tasyāsīd vijayo yuddhe tatra kanyām avāpa saḥ bhāryām uvāca saṃtrastaḥ snuṣeti sa janeśvaraḥ

---

15.18

एतच् छ्रुत्वाब्रवीद् देवी कस्य देव स्नुषेति वै अब्रवीत् तद् उपश्रुत्य ज्यामघो राजसत्तमः

etac chrutvābravīd devī kasya deva snuṣeti vai abravīt tad upaśrutya jyāmagho rājasattamaḥ

---

15.19

यस् ते जनिष्यते पुत्रस् तस्य भार्योपपादिता

yas te janiṣyate putras tasya bhāryopapāditā

---

15.20

उग्रेण तपसा तस्याः कन्यायाः सा व्यजायत पुत्रं विदर्भं सुभागा शैब्या परिणता सती

ugreṇa tapasā tasyāḥ kanyāyāḥ sā vyajāyata putraṃ vidarbhaṃ subhāgā śaibyā pariṇatā satī

---

15.21

राजपुत्र्यां तु विद्वांसौ स्नुषायां क्रथकैशिकौ पश्चाद् विदर्भो ऽजनयच् छूरौ रणविशारदौ

rājaputryāṃ tu vidvāṃsau snuṣāyāṃ krathakaiśikau paścād vidarbho 'janayac chūrau raṇaviśāradau

---

15.22

भीमो विदर्भस्य सुतः कुन्तिस् तस्यात्मजो ऽभवत् कुन्तेर् धृष्टः सुतो जज्ञे रणधृष्टः प्रतापवान्

bhīmo vidarbhasya sutaḥ kuntis tasyātmajo 'bhavat kunter dhṛṣṭaḥ suto jajñe raṇadhṛṣṭaḥ pratāpavān

---

15.23

धृष्टस्य जज्ञिरे शूरास् त्रयः परमधार्मिकाः आवन्तश् च दशार्हश् च बली विषहरश् च सः

dhṛṣṭasya jajñire śūrās trayaḥ paramadhārmikāḥ āvantaś ca daśārhaś ca balī viṣaharaś ca saḥ

---

15.24

दशार्हस्य सुतो व्योमा व्योम्नो जीमूत उच्यते जीमूतपुत्रो विकृतिस् तस्य भीमरथः स्मृतः

daśārhasya suto vyomā vyomno jīmūta ucyate jīmūtaputro vikṛtis tasya bhīmarathaḥ smṛtaḥ

---

15.25

अथ भीमरथस्यासीत् पुत्रो नवरथस् तथा तस्य चासीद् दशरथः शकुनिस् तस्य चात्मजः

atha bhīmarathasyāsīt putro navarathas tathā tasya cāsīd daśarathaḥ śakunis tasya cātmajaḥ

---

15.26

तस्मात् करम्भः कारम्भिर् देवरातो ऽभवन् नृपः देवक्षत्रो ऽभवत् तस्य वृद्धक्षत्रो महायशाः

tasmāt karambhaḥ kārambhir devarāto 'bhavan nṛpaḥ devakṣatro 'bhavat tasya vṛddhakṣatro mahāyaśāḥ

---

15.27

देवगर्भसमो जज्ञे देवक्षत्रस्य नन्दनः मधूनां वंशकृद् राजा मधुर् मधुरवाग् अपि

devagarbhasamo jajñe devakṣatrasya nandanaḥ madhūnāṃ vaṃśakṛd rājā madhur madhuravāg api

---

15.28

मधोर् जज्ञे ऽथ वैदर्भ्यां पुरुद्वान् पुरुषोत्तमः ऐक्ष्वाकी चाभवद् भार्या मधोस् तस्यां व्यजायत

madhor jajñe 'tha vaidarbhyāṃ purudvān puruṣottamaḥ aikṣvākī cābhavad bhāryā madhos tasyāṃ vyajāyata

---

15.29

सत्वान् सर्वगुणोपेतः सात्वता कीर्तिवर्धनः इमां विसृष्टिं विज्ञाय ज्यामघस्य महात्मनः युज्यते परमप्रीत्या प्रजावांश् च भवेत् सदा

satvān sarvaguṇopetaḥ sātvatā kīrtivardhanaḥ imāṃ visṛṣṭiṃ vijñāya jyāmaghasya mahātmanaḥ yujyate paramaprītyā prajāvāṃś ca bhavet sadā

---

15.30

सत्वतः सत्त्वसंपन्नान् कौशल्या सुषुवे सुतान् भागिनं भजमानं च दिव्यं देवावृधं नृपम्

satvataḥ sattvasaṃpannān kauśalyā suṣuve sutān bhāginaṃ bhajamānaṃ ca divyaṃ devāvṛdhaṃ nṛpam

---

15.31

अन्धकं च महाबाहुं वृष्णिं च यदुनन्दनम् तेषां विसर्गाश् चत्वारो विस्तरेणेह कीर्तिताः

andhakaṃ ca mahābāhuṃ vṛṣṇiṃ ca yadunandanam teṣāṃ visargāś catvāro vistareṇeha kīrtitāḥ

---

15.32

भजमानस्य सृञ्जय्यौ बाह्यकाथोपबाह्यका आस्तां भार्ये तयोस् तस्माज् जज्ञिरे बहवः सुताः

bhajamānasya sṛñjayyau bāhyakāthopabāhyakā āstāṃ bhārye tayos tasmāj jajñire bahavaḥ sutāḥ

---

15.33

क्रिमिश् च क्रमणश् चैव धृष्टः शूरः पुरंजयः एते बाह्यकसृञ्जय्यां भजमानाद् विजज्ञिरे

krimiś ca kramaṇaś caiva dhṛṣṭaḥ śūraḥ puraṃjayaḥ ete bāhyakasṛñjayyāṃ bhajamānād vijajñire

---

15.34

आयुताजित् सहस्राजिच् छताजित् त्व् अथ दासकः उपबाह्यकसृञ्जय्यां भजमानाद् विजज्ञिरे

āyutājit sahasrājic chatājit tv atha dāsakaḥ upabāhyakasṛñjayyāṃ bhajamānād vijajñire

---

15.35

यज्वा देवावृधो राजा चचार विपुलं तपः पुत्रः सर्वगुणोपेतो मम स्याद् इति निश्चितः

yajvā devāvṛdho rājā cacāra vipulaṃ tapaḥ putraḥ sarvaguṇopeto mama syād iti niścitaḥ

---

15.36

संयुज्यमानस् तपसा पर्णाशाया जलं स्पृशन् सदोपस्पृशतस् तस्य चकार प्रियम् आपगा

saṃyujyamānas tapasā parṇāśāyā jalaṃ spṛśan sadopaspṛśatas tasya cakāra priyam āpagā

---

15.37

चिन्तयाभिपरीता सा न जगामैव निश्चयम् कल्याणत्वान् नरपतेस् तस्य सा निम्नगोत्तमा

cintayābhiparītā sā na jagāmaiva niścayam kalyāṇatvān narapates tasya sā nimnagottamā

---

15.38

नाध्यगच्छत् तु तां नारीं यस्याम् एवंविधः सुतः भवेत् तस्मात् स्वयं गत्वा भवाम्य् अस्य सहानुगा

nādhyagacchat tu tāṃ nārīṃ yasyām evaṃvidhaḥ sutaḥ bhavet tasmāt svayaṃ gatvā bhavāmy asya sahānugā

---

15.39

अथ भूत्वा कुमारी सा बिभ्रती परमं वपुः वरयाम् आस नृपतिं ताम् इयेष च स प्रभुः

atha bhūtvā kumārī sā bibhratī paramaṃ vapuḥ varayām āsa nṛpatiṃ tām iyeṣa ca sa prabhuḥ

---

15.40

तस्याम् आधत्त गर्भं स तेजस्विनम् उदारधीः अथ सा दशमे मासि सुषुवे सरितां वरा

tasyām ādhatta garbhaṃ sa tejasvinam udāradhīḥ atha sā daśame māsi suṣuve saritāṃ varā

---

15.41

पुत्रं सर्वगुणोपेतं बभ्रुं देवावृधं द्विजाः अत्र वंशे पुराणज्ञा गायन्तीति परिश्रुतम्

putraṃ sarvaguṇopetaṃ babhruṃ devāvṛdhaṃ dvijāḥ atra vaṃśe purāṇajñā gāyantīti pariśrutam

---

15.42

गुणान् देवावृधस्यापि कीर्तयन्तो महात्मनः यथैवाग्रे तथा दूरात् पश्यामस् तावद् अन्तिकात्

guṇān devāvṛdhasyāpi kīrtayanto mahātmanaḥ yathaivāgre tathā dūrāt paśyāmas tāvad antikāt

---

15.43

बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर् देवावृधः समः षष्टिश् च षट् च पुरुषाः सहस्राणि च सप्त च

babhruḥ śreṣṭho manuṣyāṇāṃ devair devāvṛdhaḥ samaḥ ṣaṣṭiś ca ṣaṭ ca puruṣāḥ sahasrāṇi ca sapta ca

---

15.44

एते ऽमृतत्वं प्राप्ता वै बभ्रोर् देवावृधाद् अपि यज्वा दानपतिर् धीमान् ब्रह्मण्यः सुदृढायुधः

ete 'mṛtatvaṃ prāptā vai babhror devāvṛdhād api yajvā dānapatir dhīmān brahmaṇyaḥ sudṛḍhāyudhaḥ

---

15.45

तस्यान्ववायः सुमहान् भोजा ये सार्तिकावताः अन्धकात् काश्यदुहिता चतुरो ऽलभतात्मजान्

tasyānvavāyaḥ sumahān bhojā ye sārtikāvatāḥ andhakāt kāśyaduhitā caturo 'labhatātmajān

---

15.46

कुकुरं भजमानं च ससकं बलबर्हिषम् कुकुरस्य सुतो वृष्टिर् वृष्टेस् तु तनयस् तथा

kukuraṃ bhajamānaṃ ca sasakaṃ balabarhiṣam kukurasya suto vṛṣṭir vṛṣṭes tu tanayas tathā

---

15.47

कपोतरोमा तस्याथ तिलिरिस् तनयो ऽभवत् जज्ञे पुनर् वसुस् तस्माद् अभिजिच् च पुनर् वसोः

kapotaromā tasyātha tiliris tanayo 'bhavat jajñe punar vasus tasmād abhijic ca punar vasoḥ

---

15.48

तथा वै पुत्रमिथुनं बभूवाभिजितः किल आहुकः श्राहुकश् चैव ख्यातौ ख्यातिमतां वरौ

tathā vai putramithunaṃ babhūvābhijitaḥ kila āhukaḥ śrāhukaś caiva khyātau khyātimatāṃ varau

---

15.49

इमां चोदाहरन्त्य् अत्र गाथां प्रति तम् आहुकम् श्वेतेन परिवारेण किशोरप्रतिमो महान्

imāṃ codāharanty atra gāthāṃ prati tam āhukam śvetena parivāreṇa kiśorapratimo mahān

---

15.50

अशीतिवर्मणा युक्त आहुकः प्रथमं व्रजेत् नापुत्रवान् नाशतदो नासहस्रशतायुषः

aśītivarmaṇā yukta āhukaḥ prathamaṃ vrajet nāputravān nāśatado nāsahasraśatāyuṣaḥ

---

15.51

नाशुद्धकर्मा नायज्वा यो भोजम् अभितो व्रजेत् पूर्वस्यां दिशि नागानां भोजस्य प्रययुः किल

nāśuddhakarmā nāyajvā yo bhojam abhito vrajet pūrvasyāṃ diśi nāgānāṃ bhojasya prayayuḥ kila

---

15.52

सोमात् सङ्गानुकर्षाणां ध्वजिनां सवरूथिनाम् रथानां मेघघोषाणां सहस्राणि दशैव तु

somāt saṅgānukarṣāṇāṃ dhvajināṃ savarūthinām rathānāṃ meghaghoṣāṇāṃ sahasrāṇi daśaiva tu

---

15.53

रौप्यकाञ्चनकक्षाणां सहस्राण्य् एकविंशतिः तावत्य् एव सहस्राणि उत्तरस्यां तथा दिशि

raupyakāñcanakakṣāṇāṃ sahasrāṇy ekaviṃśatiḥ tāvaty eva sahasrāṇi uttarasyāṃ tathā diśi

---

15.54

आभूमिपाला भोजास् तु सन्ति ज्याकिङ्किणीकिनः आहुः किं चाप्य् अवन्तिभ्यः स्वसारं ददुर् अन्धकाः

ābhūmipālā bhojās tu santi jyākiṅkiṇīkinaḥ āhuḥ kiṃ cāpy avantibhyaḥ svasāraṃ dadur andhakāḥ

---

15.55

आहुकस्य तु काश्यायां द्वौ पुत्रौ संबभूवतुः देवकश् चोग्रसेनश् च देवगर्भसमाव् उभौ

āhukasya tu kāśyāyāṃ dvau putrau saṃbabhūvatuḥ devakaś cograsenaś ca devagarbhasamāv ubhau

---

15.56

देवकस्याभवन् पुत्राश् चत्वारस् त्रिदशोपमाः देववान् उपदेवश् च संदेवो देवरक्षितः

devakasyābhavan putrāś catvāras tridaśopamāḥ devavān upadevaś ca saṃdevo devarakṣitaḥ

---

15.57

कुमार्यः सप्त चास्याथ वसुदेवाय ता ददौ देवकी शान्तिदेवा च सुदेवा देवरक्षिता

kumāryaḥ sapta cāsyātha vasudevāya tā dadau devakī śāntidevā ca sudevā devarakṣitā

---

15.58

वृकदेव्य् उपदेवी च सुनाम्नी चैव सप्तमी नवोग्रसेनस्य सुतास् तेषां कंसस् तु पूर्वजः

vṛkadevy upadevī ca sunāmnī caiva saptamī navograsenasya sutās teṣāṃ kaṃsas tu pūrvajaḥ

---

15.59

न्यग्रोधश् च सुनामा च तथा कङ्कः सुभूषणः राष्ट्रपालो ऽथ सुतनुर् अनावृष्टिस् तु पुष्टिमान्

nyagrodhaś ca sunāmā ca tathā kaṅkaḥ subhūṣaṇaḥ rāṣṭrapālo 'tha sutanur anāvṛṣṭis tu puṣṭimān

---

15.60

तेषां स्वसारः पञ्चासन् कंसा कंसवती तथा सुतनू राष्ट्रपाली च कङ्का चैव वराङ्गना

teṣāṃ svasāraḥ pañcāsan kaṃsā kaṃsavatī tathā sutanū rāṣṭrapālī ca kaṅkā caiva varāṅganā

---

15.61

उग्रसेनः सहापत्यो व्याख्यातः कुकुरोद्भवः कुकुराणाम् इमं वंशं धारयन्न् अमितौजसाम्

ugrasenaḥ sahāpatyo vyākhyātaḥ kukurodbhavaḥ kukurāṇām imaṃ vaṃśaṃ dhārayann amitaujasām

---

15.62

आत्मनो विपुलं वंशं प्रजावान् आप्नुयान् नरः

ātmano vipulaṃ vaṃśaṃ prajāvān āpnuyān naraḥ