2. Brahma Purāṇa (part 2 of 3)

83.1

दशाश्वमेधिकं तीर्थं तच् छृणुष्व महामुने यस्य श्रवणमात्रेण हयमेधफलं लभेत्

daśāśvamedhikaṃ tīrthaṃ tac chṛṇuṣva mahāmune yasya śravaṇamātreṇa hayamedhaphalaṃ labhet

---

83.2

विश्वकर्मसुतः श्रीमान् विश्वरूपो महाबलः तस्यापि प्रथमः पुत्रस् तत्पुत्रो भौवनो विभुः

viśvakarmasutaḥ śrīmān viśvarūpo mahābalaḥ tasyāpi prathamaḥ putras tatputro bhauvano vibhuḥ

---

83.3

पुरोधाः कश्यपस् तस्य सर्वज्ञानविशारदः तम् अपृच्छन् महाबाहुर् भौवनः सार्वभौवनः

purodhāḥ kaśyapas tasya sarvajñānaviśāradaḥ tam apṛcchan mahābāhur bhauvanaḥ sārvabhauvanaḥ

---

83.4

यक्ष्ये ऽहं हयमेधैश् च युगपद् दशभिर् मुने इत्य् अपृच्छद् गुरुं विप्रं क्व यक्ष्यामि सुरान् इति

yakṣye 'haṃ hayamedhaiś ca yugapad daśabhir mune ity apṛcchad guruṃ vipraṃ kva yakṣyāmi surān iti

---

83.5

सो ऽवदद् देवयजनं तत्र तत्र नृपोत्तम यत्र यत्र द्विजश्रेष्ठाः प्रावर्तन्त महाक्रतून्

so 'vadad devayajanaṃ tatra tatra nṛpottama yatra yatra dvijaśreṣṭhāḥ prāvartanta mahākratūn

---

83.6

तत्राभवन्न् ऋषिगणा आर्त्विज्ये मखमण्डले युगपद् दशमेधानि प्रवृत्तानि पुरोधसा

tatrābhavann ṛṣigaṇā ārtvijye makhamaṇḍale yugapad daśamedhāni pravṛttāni purodhasā

---

83.7

पूर्णतां नाययुस् तानि दृष्ट्वा चिन्तापरो नृपः विहाय देवयजनं पुनर् अन्यत्र तान् क्रतून्

pūrṇatāṃ nāyayus tāni dṛṣṭvā cintāparo nṛpaḥ vihāya devayajanaṃ punar anyatra tān kratūn

---

83.8

उपाक्रामत् तथा तत्र विघ्नदोषास् तम् आययुः दृष्ट्वापूर्णांस् ततो यज्ञान् राजा गुरुम् अभाषत

upākrāmat tathā tatra vighnadoṣās tam āyayuḥ dṛṣṭvāpūrṇāṃs tato yajñān rājā gurum abhāṣata

---

83.9

देशदोषात् कालदोषान् मम दोषात् तवापि वा पूर्णतां नाप्नुवन्ति स्म दशमेधानि वाजिनः

deśadoṣāt kāladoṣān mama doṣāt tavāpi vā pūrṇatāṃ nāpnuvanti sma daśamedhāni vājinaḥ

---

83.10

ततश् च दुःखितो राजा कश्यपेन पुरोधसा गीष्पतेर् भ्रातरं ज्येष्ठं गत्वा संवर्तम् ऊचतुः

tataś ca duḥkhito rājā kaśyapena purodhasā gīṣpater bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ gatvā saṃvartam ūcatuḥ

---

83.11

भगवन् युगपत् कार्याण्य् अश्वमेधानि मानद दश संपूर्णतां यान्ति तं देशं तं गुरुं वद

bhagavan yugapat kāryāṇy aśvamedhāni mānada daśa saṃpūrṇatāṃ yānti taṃ deśaṃ taṃ guruṃ vada

---

83.12

ततो ध्यात्वा ऋषिश्रेष्ठः संवर्तो भौवनं तदा अब्रवीद् गच्छ ब्रह्माणं गुरुं देशं वदिष्यति

tato dhyātvā ṛṣiśreṣṭhaḥ saṃvarto bhauvanaṃ tadā abravīd gaccha brahmāṇaṃ guruṃ deśaṃ vadiṣyati

---

83.13

भौवनो ऽपि महाप्राज्ञः कश्यपेन महात्मना आगत्य माम् अब्रवीच् च गुरुं देशादिकं च यत्

bhauvano 'pi mahāprājñaḥ kaśyapena mahātmanā āgatya mām abravīc ca guruṃ deśādikaṃ ca yat

---

83.14

ततो ऽहम् अब्रवं पुत्र भौवनं कश्यपं तथा गौतमीं गच्छ राजेन्द्र स देशः क्रतुपुण्यवान्

tato 'ham abravaṃ putra bhauvanaṃ kaśyapaṃ tathā gautamīṃ gaccha rājendra sa deśaḥ kratupuṇyavān

---

83.15

अयम् एव गुरुः श्रेष्ठः कश्यपो वेदपारगः गुरोर् अस्य प्रसादेन गौतम्याश् च प्रसादतः

ayam eva guruḥ śreṣṭhaḥ kaśyapo vedapāragaḥ guror asya prasādena gautamyāś ca prasādataḥ

---

83.16

एकेन हयमेधेन तत्र स्नानेन वा पुनः सेत्स्यन्ति तत्र यज्ञाश् च दशमेधानि वाजिनः

ekena hayamedhena tatra snānena vā punaḥ setsyanti tatra yajñāś ca daśamedhāni vājinaḥ

---

83.17

तच् छ्रुत्वा भौवनो राजा गौतमीतीरम् अभ्यगात् कश्यपेन सहायेन हयमेधाय दीक्षितः

tac chrutvā bhauvano rājā gautamītīram abhyagāt kaśyapena sahāyena hayamedhāya dīkṣitaḥ

---

83.18

ततः प्रवृत्ते यज्ञेशे हयमेधे महाक्रतौ संपूर्णे तु तदा राजा पृथिवीं दातुम् उद्यतः

tataḥ pravṛtte yajñeśe hayamedhe mahākratau saṃpūrṇe tu tadā rājā pṛthivīṃ dātum udyataḥ

---

83.19

ततो ऽन्तरिक्षे वाग् उच्चैर् उवाच नृपसत्तमम् पूजयित्वा स्थितं विप्रान् ऋत्विजो ऽथ सदस्पतीन्

tato 'ntarikṣe vāg uccair uvāca nṛpasattamam pūjayitvā sthitaṃ viprān ṛtvijo 'tha sadaspatīn

---

83.20

पुरोधसे कश्यपाय सशैलवनकाननाम् पृथिवीं दातुकामेन दत्तं सर्वं त्वया नृप

purodhase kaśyapāya saśailavanakānanām pṛthivīṃ dātukāmena dattaṃ sarvaṃ tvayā nṛpa

---

83.21

भूमिदानस्पृहां त्यक्त्वा अन्नं देहि महाफलम् नान्नदानसमं पुण्यं त्रिषु लोकेषु विद्यते

bhūmidānaspṛhāṃ tyaktvā annaṃ dehi mahāphalam nānnadānasamaṃ puṇyaṃ triṣu lokeṣu vidyate

---

83.22

विशेषतस् तु गङ्गायाः श्रद्धया पुलिने मुने त्वया तु हयमेधो ऽयं कृतः सबहुदक्षिणः कृतकृत्यो ऽसि भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा

viśeṣatas tu gaṅgāyāḥ śraddhayā puline mune tvayā tu hayamedho 'yaṃ kṛtaḥ sabahudakṣiṇaḥ kṛtakṛtyo 'si bhadraṃ te nātra kāryā vicāraṇā

---

83.23

तथापि दातुकामं तं मही प्रोवाच भौवनम्

tathāpi dātukāmaṃ taṃ mahī provāca bhauvanam

---

83.24

विश्वकर्मज सार्वभौम मा मां देहि पुनः पुनः निमज्जे ऽहं सलिलस्य मध्ये तस्मान् न दीयताम्

viśvakarmaja sārvabhauma mā māṃ dehi punaḥ punaḥ nimajje 'haṃ salilasya madhye tasmān na dīyatām

---

83.25

ततश् च भौवनो भीतः किं देयम् इति चाब्रवीत् पुनश् चोवाच सा पृथ्वी भौवनं ब्राह्मणैर् वृतम्

tataś ca bhauvano bhītaḥ kiṃ deyam iti cābravīt punaś covāca sā pṛthvī bhauvanaṃ brāhmaṇair vṛtam

---

83.26

तिला गावो धनं धान्यं यत् किंचिद् गौतमीतटे सर्वं तद् अक्षयं दानं किं मां भौवन दास्यसि

tilā gāvo dhanaṃ dhānyaṃ yat kiṃcid gautamītaṭe sarvaṃ tad akṣayaṃ dānaṃ kiṃ māṃ bhauvana dāsyasi

---

83.27

गङ्गातीरं समाश्रित्य ग्रासम् एकं ददाति यः तेनाहं सकला दत्ता किं मां भौवन दास्यसि

gaṅgātīraṃ samāśritya grāsam ekaṃ dadāti yaḥ tenāhaṃ sakalā dattā kiṃ māṃ bhauvana dāsyasi

---

83.28

तद् भुवो वचनं श्रुत्वा भौवनः सार्वभौवनः तथेति मत्वा विप्रेभ्यो ह्य् अन्नं प्रादात् सुविस्तरम्

tad bhuvo vacanaṃ śrutvā bhauvanaḥ sārvabhauvanaḥ tatheti matvā viprebhyo hy annaṃ prādāt suvistaram

---

83.29

ततः प्रभृति तत् तीर्थं दशाश्वमेधिकं विदुः दशानाम् अश्वमेधानां फलं स्नानाद् अवाप्यते

tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ daśāśvamedhikaṃ viduḥ daśānām aśvamedhānāṃ phalaṃ snānād avāpyate

84.1

पैशाचं तीर्थम् अपरं पूजितं ब्रह्मवादिभिः तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि गौतम्या दक्षिणे तटे

paiśācaṃ tīrtham aparaṃ pūjitaṃ brahmavādibhiḥ tasya svarūpaṃ vakṣyāmi gautamyā dakṣiṇe taṭe

---

84.2

गिरिर् ब्रह्मगिरेः पार्श्वे अञ्जनो नाम नारद तस्मिञ् शैले मुनिवर शापभ्रष्टा वराप्सरा

girir brahmagireḥ pārśve añjano nāma nārada tasmiñ śaile munivara śāpabhraṣṭā varāpsarā

---

84.3

अञ्जना नाम तत्रासीद् उत्तमाङ्गेन वानरी केसरी नाम तद्भर्ता अद्रिकेति तथापरा

añjanā nāma tatrāsīd uttamāṅgena vānarī kesarī nāma tadbhartā adriketi tathāparā

---

84.4

सापि केसरिणो भार्या शापभ्रष्टा वराप्सरा उत्तमाङ्गेन मार्जारी साप्य् आस्ते ऽञ्जनपर्वते

sāpi kesariṇo bhāryā śāpabhraṣṭā varāpsarā uttamāṅgena mārjārī sāpy āste 'ñjanaparvate

---

84.5

दक्षिणार्णवम् अभ्यागात् केसरी लोकविश्रुतः एतस्मिन्न् अन्तरे ऽगस्त्यो ऽञ्जनं पर्वतम् अभ्यगात्

dakṣiṇārṇavam abhyāgāt kesarī lokaviśrutaḥ etasminn antare 'gastyo 'ñjanaṃ parvatam abhyagāt

---

84.6

अञ्जना चाद्रिका चैव अगस्त्यम् ऋषिसत्तमम् पूजयाम् आसतुर् उभे यथान्यायं यथासुखम्

añjanā cādrikā caiva agastyam ṛṣisattamam pūjayām āsatur ubhe yathānyāyaṃ yathāsukham

---

84.7

ततः प्रसन्नो भगवान् आहोभे व्रियतां वरः ते आहतुर् उभे ऽगस्त्यं पुत्रौ देहि मुनीश्वर

tataḥ prasanno bhagavān āhobhe vriyatāṃ varaḥ te āhatur ubhe 'gastyaṃ putrau dehi munīśvara

---

84.8

सर्वेभ्यो बलिनौ श्रेष्ठौ सर्वलोकोपकारकौ तथेत्य् उक्त्वा मुनिश्रेष्ठो जगामाशां स दक्षिणाम्

sarvebhyo balinau śreṣṭhau sarvalokopakārakau tathety uktvā muniśreṣṭho jagāmāśāṃ sa dakṣiṇām

---

84.9

ततः कदाचित् ते काले अञ्जना चाद्रिका तथा गीतं नृत्यं च हास्यं च कुर्वत्यौ गिरिमूर्धनि

tataḥ kadācit te kāle añjanā cādrikā tathā gītaṃ nṛtyaṃ ca hāsyaṃ ca kurvatyau girimūrdhani

---

84.10

वायुश् च निरृतिश् चापि ते दृष्ट्वा सस्मितौ सुरौ कामाक्रान्तधियौ चोभौ तदा सत्वरम् ईयतुः

vāyuś ca nirṛtiś cāpi te dṛṣṭvā sasmitau surau kāmākrāntadhiyau cobhau tadā satvaram īyatuḥ

---

84.11

भार्ये भवेताम् उभयोर् आवां देवौ वरप्रदौ ते अप्य् ऊचतुर् अस्त्व् एतद् रेमाते गिरिमूर्धनि

bhārye bhavetām ubhayor āvāṃ devau varapradau te apy ūcatur astv etad remāte girimūrdhani

---

84.12

अञ्जनायां तथा वायोर् हनुमान् समजायत अद्रिकायां च निरृतेर् अद्रिर् नाम पिशाचराट्

añjanāyāṃ tathā vāyor hanumān samajāyata adrikāyāṃ ca nirṛter adrir nāma piśācarāṭ

---

84.13

पुनस् ते आहतुर् उभे पुत्रौ जातौ मुनेर् वरात् आवयोर् विकृतं रूपम् उत्तमाङ्गेन दूषितम्

punas te āhatur ubhe putrau jātau muner varāt āvayor vikṛtaṃ rūpam uttamāṅgena dūṣitam

---

84.14

शापाच् छचीपतेस् तत्र युवाम् आज्ञातुम् अर्हथः ततः प्रोवाच भगवान् वायुश् च निरृतिस् तथा

śāpāc chacīpates tatra yuvām ājñātum arhathaḥ tataḥ provāca bhagavān vāyuś ca nirṛtis tathā

---

84.15

गौतम्यां स्नानदानाभ्यां शापमोक्षो भविष्यति इत्य् उक्त्वा ताव् उभौ प्रीतौ तत्रैवान्तरधीयताम्

gautamyāṃ snānadānābhyāṃ śāpamokṣo bhaviṣyati ity uktvā tāv ubhau prītau tatraivāntaradhīyatām

---

84.16

ततो ऽञ्जनां समादाय अद्रिः पैशाचमूर्तिमान् भ्रातुर् हनुमतः प्रीत्यै स्नापयाम् आस मातरम्

tato 'ñjanāṃ samādāya adriḥ paiśācamūrtimān bhrātur hanumataḥ prītyai snāpayām āsa mātaram

---

84.17

तथैव हनुमान् गङ्गाम् आदायाद्रिम् अतित्वरन् मार्जाररूपिणीं नीत्वा गौतम्यास् तीरम् आप्तवान्

tathaiva hanumān gaṅgām ādāyādrim atitvaran mārjārarūpiṇīṃ nītvā gautamyās tīram āptavān

---

84.18

ततः प्रभृति तत् तीर्थं पैशाचं चाञ्जनं तथा ब्रह्मणो गिरिम् आसाद्य सर्वकामप्रदं शुभम्

tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ paiśācaṃ cāñjanaṃ tathā brahmaṇo girim āsādya sarvakāmapradaṃ śubham

---

84.19

योजनानां त्रिपञ्चाशन् मार्जारं पूर्वतो भवेत् मार्जारसंज्ञितात् तस्माद् धनूमन्तं वृषाकपिम्

yojanānāṃ tripañcāśan mārjāraṃ pūrvato bhavet mārjārasaṃjñitāt tasmād dhanūmantaṃ vṛṣākapim

---

84.20

फेनासंगमम् आख्यातं सर्वकामप्रदं शुभम् तस्य स्वरूपं व्युष्टिश् च तत्रैव प्रोच्यते शुभा

phenāsaṃgamam ākhyātaṃ sarvakāmapradaṃ śubham tasya svarūpaṃ vyuṣṭiś ca tatraiva procyate śubhā

85.1

क्षुधातीर्थम् इति ख्यातं शृणु नारद तन्मनाः कथ्यमानं महापुण्यं सर्वकामप्रदं नृणाम्

kṣudhātīrtham iti khyātaṃ śṛṇu nārada tanmanāḥ kathyamānaṃ mahāpuṇyaṃ sarvakāmapradaṃ nṛṇām

---

85.2

ऋषिर् आसीत् पुरा कण्वस् तपस्वी वेदवित्तमः परिभ्रमन्न् आश्रमाणि क्षुधया परिपीडितः

ṛṣir āsīt purā kaṇvas tapasvī vedavittamaḥ paribhramann āśramāṇi kṣudhayā paripīḍitaḥ

---

85.3

गौतमस्याश्रमं पुण्यं समृद्धं चान्नवारिणा आत्मानं च क्षुधायुक्तं समृद्धं चापि गौतमम्

gautamasyāśramaṃ puṇyaṃ samṛddhaṃ cānnavāriṇā ātmānaṃ ca kṣudhāyuktaṃ samṛddhaṃ cāpi gautamam

---

85.4

वीक्ष्य कण्वो ऽथ वैषम्यं वैराग्यम् अगमत् तदा गौतमो ऽपि द्विजश्रेष्ठो ह्य् अहं तपसि निष्ठितः

vīkṣya kaṇvo 'tha vaiṣamyaṃ vairāgyam agamat tadā gautamo 'pi dvijaśreṣṭho hy ahaṃ tapasi niṣṭhitaḥ

---

85.5

समेन याच्ञायुक्ता स्यात् तस्माद् गौतमवेश्मनि न भोक्ष्ये ऽहं क्षुधार्तो ऽपि पीडिते ऽपि कलेवरे

samena yācñāyuktā syāt tasmād gautamaveśmani na bhokṣye 'haṃ kṣudhārto 'pi pīḍite 'pi kalevare

---

85.6

गच्छेयं गौतमीं गङ्गाम् अर्जयेयं च संपदम् इति निश्चित्य मेधावी गत्वा गङ्गां च पावनीम्

gaccheyaṃ gautamīṃ gaṅgām arjayeyaṃ ca saṃpadam iti niścitya medhāvī gatvā gaṅgāṃ ca pāvanīm

---

85.7

स्नात्वा शुचिर् यतमना उपविश्य कुशासने तुष्टाव गौतमीं गङ्गां क्षुधां च परमापदम्

snātvā śucir yatamanā upaviśya kuśāsane tuṣṭāva gautamīṃ gaṅgāṃ kṣudhāṃ ca paramāpadam

---

85.8

नमो ऽस्तु गङ्गे परमार्तिहारिणि नमः क्षुधे सर्वजनार्तिकारिणि नमो महेशानजटोद्भवे शुभे नमो महामृत्युमुखाद् विनिसृते

namo 'stu gaṅge paramārtihāriṇi namaḥ kṣudhe sarvajanārtikāriṇi namo maheśānajaṭodbhave śubhe namo mahāmṛtyumukhād vinisṛte

---

85.9

पुण्यात्मनां शान्तरूपे क्रोधरूपे दुरात्मनाम् सरिद्रूपेण सर्वेषां तापपापापहारिणि

puṇyātmanāṃ śāntarūpe krodharūpe durātmanām saridrūpeṇa sarveṣāṃ tāpapāpāpahāriṇi

---

85.10

क्षुधारूपेण सर्वेषां तापपापप्रदे नमः नमः श्रेयस्करि देवि नमः पापप्रतर्दिनि नमः शान्तिकरि देवि नमो दारिद्र्यनाशिनि

kṣudhārūpeṇa sarveṣāṃ tāpapāpaprade namaḥ namaḥ śreyaskari devi namaḥ pāpapratardini namaḥ śāntikari devi namo dāridryanāśini

---

85.11

इत्य् एवं स्तुवतस् तस्य पुरस्ताद् अभवद् द्वयम् एकं गाङ्गं मनोहारि ह्य् अपरं भीषणाकृति पुनः कृताञ्जलिर् भूत्वा नमस्कृत्वा द्विजोत्तमः

ity evaṃ stuvatas tasya purastād abhavad dvayam ekaṃ gāṅgaṃ manohāri hy aparaṃ bhīṣaṇākṛti punaḥ kṛtāñjalir bhūtvā namaskṛtvā dvijottamaḥ

---

85.12

सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये ब्राह्मि माहेश्वरि शुभे वैष्णवि त्र्यम्बके देवि गोदावरि नमो ऽस्तु ते

sarvamaṅgalamāṅgalye brāhmi māheśvari śubhe vaiṣṇavi tryambake devi godāvari namo 'stu te

---

85.13

त्र्यम्बकस्य जटोद्भूते गौतमस्याघनाशिनि सप्तधा सागरं यान्ति गोदावरि नमो ऽस्तु ते

tryambakasya jaṭodbhūte gautamasyāghanāśini saptadhā sāgaraṃ yānti godāvari namo 'stu te

---

85.14

सर्वपापकृतां पापे धर्मकामार्थनाशिनि दुःखलोभमयि देवि क्षुधे तुभ्यं नमो नमः

sarvapāpakṛtāṃ pāpe dharmakāmārthanāśini duḥkhalobhamayi devi kṣudhe tubhyaṃ namo namaḥ

---

85.15

तत् कण्ववचनं श्रुत्वा सुप्रीते आहतुर् द्विजम्

tat kaṇvavacanaṃ śrutvā suprīte āhatur dvijam

---

85.16

अभीष्टं वद कल्याण वरान् वरय सुव्रत

abhīṣṭaṃ vada kalyāṇa varān varaya suvrata

---

85.17

प्रोवाच प्रणतो गङ्गां कण्वः क्षुधां यथाक्रमम्

provāca praṇato gaṅgāṃ kaṇvaḥ kṣudhāṃ yathākramam

---

85.18

देहि देवि मनोज्ञानि कामानि विभवं मम आयुर् वित्तं च भुक्तिं च मुक्तिं गङ्गे प्रयच्छ मे

dehi devi manojñāni kāmāni vibhavaṃ mama āyur vittaṃ ca bhuktiṃ ca muktiṃ gaṅge prayaccha me

---

85.19

इत्य् उक्त्वा गौतमीं गङ्गां क्षुधां चाह द्विजोत्तमः

ity uktvā gautamīṃ gaṅgāṃ kṣudhāṃ cāha dvijottamaḥ

---

85.20

मयि मद्वंशजे चापि क्षुधे तृष्णे दरिद्रिणि याहि पापतरे रूक्षे न भूयास् त्वं कदाचन

mayi madvaṃśaje cāpi kṣudhe tṛṣṇe daridriṇi yāhi pāpatare rūkṣe na bhūyās tvaṃ kadācana

---

85.21

अनेन स्तवेन ये वै त्वां स्तुवन्ति क्षुधातुराः तेषां दारिद्र्यदुःखानि न भवेयुर् वरो ऽपरः

anena stavena ye vai tvāṃ stuvanti kṣudhāturāḥ teṣāṃ dāridryaduḥkhāni na bhaveyur varo 'paraḥ

---

85.22

अस्मिंस् तीर्थे महापुण्ये स्नानदानजपादिकम् ये कुर्वन्ति नरा भक्त्या लक्ष्मीभाजो भवन्तु ते

asmiṃs tīrthe mahāpuṇye snānadānajapādikam ye kurvanti narā bhaktyā lakṣmībhājo bhavantu te

---

85.23

यस् त्व् इदं पठते स्तोत्रं तीर्थे वा यदि वा गृहे तस्य दारिद्र्यदुःखेभ्यो न भयं स्याद् वरो ऽपरः

yas tv idaṃ paṭhate stotraṃ tīrthe vā yadi vā gṛhe tasya dāridryaduḥkhebhyo na bhayaṃ syād varo 'paraḥ

---

85.25

एवम् अस्त्व् इति चोक्त्वा ते कण्वं याते स्वम् आलयम् ततः प्रभृति तत् तीर्थं काण्वं गाङ्गं क्षुधाभिधम् सर्वपापहरं वत्स पितॄणां प्रीतिवर्धनम्

evam astv iti coktvā te kaṇvaṃ yāte svam ālayam tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ kāṇvaṃ gāṅgaṃ kṣudhābhidham sarvapāpaharaṃ vatsa pitṝṇāṃ prītivardhanam

86.1

अस्ति ब्रह्मन् महातीर्थं चक्रतीर्थम् इति श्रुतम् तत्र स्नानान् नरो भक्त्या हरेर् लोकम् अवाप्नुयात्

asti brahman mahātīrthaṃ cakratīrtham iti śrutam tatra snānān naro bhaktyā harer lokam avāpnuyāt

---

86.2

एकादश्यां तु शुक्लायाम् उपोष्य पृथिवीपते गणिकासंगमे स्नात्वा प्राप्नुयाद् अक्षयं पदम्

ekādaśyāṃ tu śuklāyām upoṣya pṛthivīpate gaṇikāsaṃgame snātvā prāpnuyād akṣayaṃ padam

---

86.3

पुरा तत्र यथा वृत्तं तन् मे निगदतः शृणु आसीद् विश्वधरो नाम वैश्यो बहुधनान्वितः

purā tatra yathā vṛttaṃ tan me nigadataḥ śṛṇu āsīd viśvadharo nāma vaiśyo bahudhanānvitaḥ

---

86.4

उत्तरे वयसि श्रेष्ठस् तस्य पुत्रो ऽभवद् ऋषे गुणवान् रूपसंपन्नो विलासी शुभदर्शनः

uttare vayasi śreṣṭhas tasya putro 'bhavad ṛṣe guṇavān rūpasaṃpanno vilāsī śubhadarśanaḥ

---

86.5

प्राणेभ्यो ऽपि प्रियः पुत्रः काले पञ्चत्वम् आगतः तथा दृष्ट्वा तु तं पुत्रं दंपती दुःखपीडितौ

prāṇebhyo 'pi priyaḥ putraḥ kāle pañcatvam āgataḥ tathā dṛṣṭvā tu taṃ putraṃ daṃpatī duḥkhapīḍitau

---

86.6

कुर्वाते स्म तदा तेन सहैव मरणे मतिम् हा पुत्र हन्त कालेन पापेन सुदुरात्मना

kurvāte sma tadā tena sahaiva maraṇe matim hā putra hanta kālena pāpena sudurātmanā

---

86.7

यौवने वर्तमानो ऽपि नीतो ऽसि गुणसागर आवयोश् च तथैव त्वं प्राणेभ्यो ऽपि सुदुर्लभः

yauvane vartamāno 'pi nīto 'si guṇasāgara āvayoś ca tathaiva tvaṃ prāṇebhyo 'pi sudurlabhaḥ

---

86.8

इत्थं तु रुदितं श्रुत्वा दंपत्योः करुणं यमः त्यक्त्वा निजपुरं तूर्णं कृपयाविष्टमानसः

itthaṃ tu ruditaṃ śrutvā daṃpatyoḥ karuṇaṃ yamaḥ tyaktvā nijapuraṃ tūrṇaṃ kṛpayāviṣṭamānasaḥ

---

86.9

गोदावर्याः शुभे तीरे स्थितो ध्यायञ् जनार्दनम् अपि स्वल्पेन कालेन प्रजा वृद्धाः समन्ततः

godāvaryāḥ śubhe tīre sthito dhyāyañ janārdanam api svalpena kālena prajā vṛddhāḥ samantataḥ

---

86.10

इयत इति मे पृथ्वी कथ्यतां केन पूरिता न कश्चिन् म्रियते जन्तुर् भाराक्रान्ता वसुंधरा

iyata iti me pṛthvī kathyatāṃ kena pūritā na kaścin mriyate jantur bhārākrāntā vasuṃdharā

---

86.11

ततो देवी गता तूर्णं वसुधा मुनिसत्तम यत्रास्ति सुरसंयुक्तः शक्रः परपुरंजयः दृष्ट्वा वसुंधराम् इन्द्रः प्रणिपत्येदम् अब्रवीत्

tato devī gatā tūrṇaṃ vasudhā munisattama yatrāsti surasaṃyuktaḥ śakraḥ parapuraṃjayaḥ dṛṣṭvā vasuṃdharām indraḥ praṇipatyedam abravīt

---

86.12

किम् आगमनकार्यं त इति मे पृथ्वि कथ्यताम्

kim āgamanakāryaṃ ta iti me pṛthvi kathyatām

---

86.13

भारेण गुरुणा शक्र पीडिताहं विना वधम् कारणं प्रष्टुम् आयाता किम् इदं कथ्यतां मम

bhāreṇa guruṇā śakra pīḍitāhaṃ vinā vadham kāraṇaṃ praṣṭum āyātā kim idaṃ kathyatāṃ mama

---

86.14

इति श्रुत्वा महीवाक्यम् इन्द्रो वचनम् अब्रवीत्

iti śrutvā mahīvākyam indro vacanam abravīt

---

86.15

कारणं यदि नाम स्यात् तदानीं ज्ञायते मया सुराणां हि पतिर् यस्माद् अहं सर्वासु मेदिनि

kāraṇaṃ yadi nāma syāt tadānīṃ jñāyate mayā surāṇāṃ hi patir yasmād ahaṃ sarvāsu medini

---

86.16

अथ पृथ्वी तदा वाक्यं श्रुत्वा चाह शचीपतिम् यम आदिश्यतां तर्हि यथा संहरते प्रजाः

atha pṛthvī tadā vākyaṃ śrutvā cāha śacīpatim yama ādiśyatāṃ tarhi yathā saṃharate prajāḥ

---

86.17

इति श्रुत्वा वचो मह्या आदिष्टाः सिद्धकिंनराः यमस्यानयने शीघ्रं महेन्द्रेण महामुने

iti śrutvā vaco mahyā ādiṣṭāḥ siddhakiṃnarāḥ yamasyānayane śīghraṃ mahendreṇa mahāmune

---

86.18

ततस् ते सत्वरं याताः सर्वे वैवस्वतं पुरम् नैवापश्यन् यमं तत्र ते सिद्धाः सह किंनरैः तथागत्य पुनर् वेगाद् वार्त्ता शक्रे निवेदिता

tatas te satvaraṃ yātāḥ sarve vaivasvataṃ puram naivāpaśyan yamaṃ tatra te siddhāḥ saha kiṃnaraiḥ tathāgatya punar vegād vārttā śakre niveditā

---

86.19

यमो यमपुरे नाथ अस्माभिर् नावलोकितः महतापि सुयत्नेन वीक्ष्यमाणः समन्ततः

yamo yamapure nātha asmābhir nāvalokitaḥ mahatāpi suyatnena vīkṣyamāṇaḥ samantataḥ

---

86.20

इति श्रुत्वा वचस् तेषां पृष्टः शक्रेण वै तदा सविता स पिता तस्य यमः कुत्रास्त इत्य् अथ

iti śrutvā vacas teṣāṃ pṛṣṭaḥ śakreṇa vai tadā savitā sa pitā tasya yamaḥ kutrāsta ity atha

---

86.21

शक्र गोदावरीतीरे कृतान्तो वर्तते ऽधुना चरंस् तत्र तपस् तीव्रं न जाने किं नु कारणम्

śakra godāvarītīre kṛtānto vartate 'dhunā caraṃs tatra tapas tīvraṃ na jāne kiṃ nu kāraṇam

---

86.22

इति श्रुत्वा वचो भानोः शक्रः शङ्काम् उपाविशत्

iti śrutvā vaco bhānoḥ śakraḥ śaṅkām upāviśat

---

86.23

अहो कष्टं महाकष्टं नष्टा मे सुरनाथता गोदावर्यां तपः कुर्याद् यमो वै दुष्टचेष्टितः जिघृक्षुर् मत्पदं नूनं देवा इति मतिर् मम

aho kaṣṭaṃ mahākaṣṭaṃ naṣṭā me suranāthatā godāvaryāṃ tapaḥ kuryād yamo vai duṣṭaceṣṭitaḥ jighṛkṣur matpadaṃ nūnaṃ devā iti matir mama

---

86.24

इत्य् उक्त्वा सहसेन्द्रेण आहूतश् चाप्सरोगणः

ity uktvā sahasendreṇa āhūtaś cāpsarogaṇaḥ

---

86.25

का भवतीषु कालस्य स्थितस्य तपसि द्विषः तपःप्रणाशने शक्ता इति मे शीघ्रम् उच्यताम्

kā bhavatīṣu kālasya sthitasya tapasi dviṣaḥ tapaḥpraṇāśane śaktā iti me śīghram ucyatām

---

86.26

इति शक्रवचः श्रुत्वा नोचे कापि महामुने अथ शक्रः प्रकोपेण प्रत्युवाचाप्सरोगणम्

iti śakravacaḥ śrutvā noce kāpi mahāmune atha śakraḥ prakopeṇa pratyuvācāpsarogaṇam

---

86.27

उत्तरं नाब्रवीत् किंचिद् यामस् तर्हि वयं स्वयम् सज्जा भवन्तु विबुधाः सैन्यैर् आयान्तु मा चिरम् घातयामो वयं शत्रुं तपसा स्वर्गकामुकम्

uttaraṃ nābravīt kiṃcid yāmas tarhi vayaṃ svayam sajjā bhavantu vibudhāḥ sainyair āyāntu mā ciram ghātayāmo vayaṃ śatruṃ tapasā svargakāmukam

---

86.28

इत्य् उक्ते सति देवानां सेना प्रादुर्बभूव ह इतीन्द्रहृदयं ज्ञात्वा हरिणा लोकधारिणा

ity ukte sati devānāṃ senā prādurbabhūva ha itīndrahṛdayaṃ jñātvā hariṇā lokadhāriṇā

---

86.29

प्रेषितं चक्रिणा चक्रं रक्षणाय यमस्य हि चक्रं यत्राभवत् तत्र चक्रतीर्थम् अनुत्तमम्

preṣitaṃ cakriṇā cakraṃ rakṣaṇāya yamasya hi cakraṃ yatrābhavat tatra cakratīrtham anuttamam

---

86.30

अथेन्द्रं मेनका प्राह शङ्कितेति वचस् तदा

athendraṃ menakā prāha śaṅkiteti vacas tadā

---

86.31

कालावलोकने नालं काचिद् अस्ति सुरेश्वर मरणं च वरं देव भवतो न यमात् पुनः

kālāvalokane nālaṃ kācid asti sureśvara maraṇaṃ ca varaṃ deva bhavato na yamāt punaḥ

---

86.32

रूपयौवनमत्तेयं गणिकायाचनं प्रभो प्रेषणं तत् प्रयच्छैषा स्वामित्वं मन्यते त्वया

rūpayauvanamatteyaṃ gaṇikāyācanaṃ prabho preṣaṇaṃ tat prayacchaiṣā svāmitvaṃ manyate tvayā

---

86.33

इति श्रुत्वा वचस् तस्याः शक्रः सुरवरेश्वरः आदिदेशाबलां क्षामां सत्कृत्य गणिकां तथा

iti śrutvā vacas tasyāḥ śakraḥ suravareśvaraḥ ādideśābalāṃ kṣāmāṃ satkṛtya gaṇikāṃ tathā

---

86.34

गणिके गच्छ मे कार्यं कुरु सुन्दरि मा चिरम् कृतकृत्यागता भूयो वल्लभा मे यथा शची

gaṇike gaccha me kāryaṃ kuru sundari mā ciram kṛtakṛtyāgatā bhūyo vallabhā me yathā śacī

---

86.35

इत्य् आकर्ण्य वचः शक्राद् उत्पत्य गणिका दिशः क्षणेन यमसांनिध्यम् आयाता चारुरूपिणी

ity ākarṇya vacaḥ śakrād utpatya gaṇikā diśaḥ kṣaṇena yamasāṃnidhyam āyātā cārurūpiṇī

---

86.36

यमान्तिकम् अनुप्राप्ता द्योतयन्ती दिशो दश सलीलं ललितं बाला जगौ हिन्दोलकङ्कलम्

yamāntikam anuprāptā dyotayantī diśo daśa salīlaṃ lalitaṃ bālā jagau hindolakaṅkalam

---

86.37

ततश् चचाल कालस्य मनो लोलं चलाचलम् अथोन्मील्य यमो नेत्रे कामपावकपूरिते

tataś cacāla kālasya mano lolaṃ calācalam athonmīlya yamo netre kāmapāvakapūrite

---

86.38

तस्यां व्यापारयाम् आस श्रेयःशत्रौ महामुने ततो विलीय सा सद्यः सरित्त्वम् अगमत् तदा

tasyāṃ vyāpārayām āsa śreyaḥśatrau mahāmune tato vilīya sā sadyaḥ sarittvam agamat tadā

---

86.39

गौतम्यां तु समागम्य गणिकागणकिंकरैः गीयमाना गता स्वर्गे तस्य तीर्थप्रभावतः

gautamyāṃ tu samāgamya gaṇikāgaṇakiṃkaraiḥ gīyamānā gatā svarge tasya tīrthaprabhāvataḥ

---

86.40

गच्छन्तीं गणिकां दृष्ट्वा विमानस्थां दिवं प्रति विस्मयं परमं प्राप्तः कालस् तरललोचनः अथादित्येन चागत्य एवम् उक्तो यमस् तदा

gacchantīṃ gaṇikāṃ dṛṣṭvā vimānasthāṃ divaṃ prati vismayaṃ paramaṃ prāptaḥ kālas taralalocanaḥ athādityena cāgatya evam ukto yamas tadā

---

86.41

कुरु पुत्र निजं कर्म प्रजानां त्वं परिक्षयम् पश्य वातं सदा वान्तं सृजन्तं वेधसं प्रजाः पर्यटन्तं त्रिलोकीं मां वहन्तीं वसुधां प्रजाः

kuru putra nijaṃ karma prajānāṃ tvaṃ parikṣayam paśya vātaṃ sadā vāntaṃ sṛjantaṃ vedhasaṃ prajāḥ paryaṭantaṃ trilokīṃ māṃ vahantīṃ vasudhāṃ prajāḥ

---

86.42

इति श्रुत्वा यमो वाक्यं पितुर् वचनम् अब्रवीत्

iti śrutvā yamo vākyaṃ pitur vacanam abravīt

---

86.43

एतन् न गर्हितं कर्म कुर्याम् अहम् इदं ध्रुवम् कर्मण्य् अस्मिन् महाक्रूरे समादेष्टुं न वार्हसि

etan na garhitaṃ karma kuryām aham idaṃ dhruvam karmaṇy asmin mahākrūre samādeṣṭuṃ na vārhasi

---

86.44

इति श्रुत्वा च तद् वाक्यं भानुर् वचनम् अब्रवीत् किं नाम गर्हितं कर्म तव कर्तुम् अलं यम

iti śrutvā ca tad vākyaṃ bhānur vacanam abravīt kiṃ nāma garhitaṃ karma tava kartum alaṃ yama

---

86.45

किं न दृष्टा त्वया यान्ती गणिका गणकिंकरैः गीयमाना दिवं सद्यो गौतमीतोयम् आप्लुता

kiṃ na dṛṣṭā tvayā yāntī gaṇikā gaṇakiṃkaraiḥ gīyamānā divaṃ sadyo gautamītoyam āplutā

---

86.46

त्वया चात्र तपस् तीव्रं कृतं पुत्र सुदुष्करम् नैवान्तं तस्य पश्यामि तस्माद् गच्छ निजं पुरम्

tvayā cātra tapas tīvraṃ kṛtaṃ putra suduṣkaram naivāntaṃ tasya paśyāmi tasmād gaccha nijaṃ puram

---

86.47

इत्य् उक्त्वा भगवान् भानुस् तत्र स्नात्वा गतो दिवम् यमो ऽपि संगमे स्नात्वा ततो निजपुरं ययौ

ity uktvā bhagavān bhānus tatra snātvā gato divam yamo 'pi saṃgame snātvā tato nijapuraṃ yayau

---

86.48

भूतहापि ततः शङ्कां तत्याज च महामुने तथा दृष्ट्वा यमं यान्तं चक्रे चक्रं प्रयाणकम्

bhūtahāpi tataḥ śaṅkāṃ tatyāja ca mahāmune tathā dṛṣṭvā yamaṃ yāntaṃ cakre cakraṃ prayāṇakam

---

86.49

भगवान् यत्र गोविन्दो वनमालाविभूषितः इति यः शृणुयान् मर्त्यः पठेद् वापि समाहितः

bhagavān yatra govindo vanamālāvibhūṣitaḥ iti yaḥ śṛṇuyān martyaḥ paṭhed vāpi samāhitaḥ

---

86.50

आपदस् तस्य नश्यन्ति दीर्घम् आयुर् अवाप्नुयात्

āpadas tasya naśyanti dīrgham āyur avāpnuyāt

87.1

अहल्यासंगमं चेह तीर्थं त्रैलोक्यपावनम् शृणु सम्यङ् मुनिश्रेष्ठ तत्र वृत्तम् इदं यथा

ahalyāsaṃgamaṃ ceha tīrthaṃ trailokyapāvanam śṛṇu samyaṅ muniśreṣṭha tatra vṛttam idaṃ yathā

---

87.2

कौतुकेनातिमहता मया पूर्वं मुनीश्वर सृष्टा कन्या बहुविधा रूपवत्यो गुणान्विताः

kautukenātimahatā mayā pūrvaṃ munīśvara sṛṣṭā kanyā bahuvidhā rūpavatyo guṇānvitāḥ

---

87.3

तासाम् एकां श्रेष्ठतमां निर्ममे शुभलक्षणाम् तां बालां चारुसर्वाङ्गीं दृष्ट्वा रूपगुणान्विताम्

tāsām ekāṃ śreṣṭhatamāṃ nirmame śubhalakṣaṇām tāṃ bālāṃ cārusarvāṅgīṃ dṛṣṭvā rūpaguṇānvitām

---

87.4

को वास्याः पोषणे शक्त इति मे बुद्धिर् आविशत् न दैत्यानां सुराणां च न मुनीनां तथैव च

ko vāsyāḥ poṣaṇe śakta iti me buddhir āviśat na daityānāṃ surāṇāṃ ca na munīnāṃ tathaiva ca

---

87.5

नास्त्य् अस्याः पोषणे शक्तिर् इति मे बुद्धिर् अन्वभूत् गुणज्येष्ठाय विप्राय तपोयुक्ताय धीमते

nāsty asyāḥ poṣaṇe śaktir iti me buddhir anvabhūt guṇajyeṣṭhāya viprāya tapoyuktāya dhīmate

---

87.6

सर्वलक्षणयुक्ताय वेदवेदाङ्गवेदिने गौतमाय महाप्राज्ञाम् अददां पोषणाय ताम्

sarvalakṣaṇayuktāya vedavedāṅgavedine gautamāya mahāprājñām adadāṃ poṣaṇāya tām

---

87.7

पालयस्व मुनिश्रेष्ठ यावद् आप्स्यति यौवनम् यौवनस्थां पुनः साध्वीम् आनयेथा ममान्तिकम्

pālayasva muniśreṣṭha yāvad āpsyati yauvanam yauvanasthāṃ punaḥ sādhvīm ānayethā mamāntikam

---

87.8

एवम् उक्त्वा गौतमाय प्रादां कन्यां सुमध्यमाम् ताम् आदाय मुनिश्रेष्ठ तपसा हतकल्मषः

evam uktvā gautamāya prādāṃ kanyāṃ sumadhyamām tām ādāya muniśreṣṭha tapasā hatakalmaṣaḥ

---

87.9

तां पोषयित्वा विधिवद् अलंकृत्य ममान्तिकम् निर्विकारो मुनिश्रेष्ठो ह्य् अहल्याम् आनयत् तदा

tāṃ poṣayitvā vidhivad alaṃkṛtya mamāntikam nirvikāro muniśreṣṭho hy ahalyām ānayat tadā

---

87.10

तां दृष्ट्वा विबुधाः सर्वे शक्राग्निवरुणादयः मम देया सुरेशान इत्य् ऊचुस् ते पृथक् पृथक्

tāṃ dṛṣṭvā vibudhāḥ sarve śakrāgnivaruṇādayaḥ mama deyā sureśāna ity ūcus te pṛthak pṛthak

---

87.11

तथैव मुनयः साध्या दानवा यक्षराक्षसाः तान् सर्वान् आगतान् दृष्ट्वा कन्यार्थम् अथ संगतान्

tathaiva munayaḥ sādhyā dānavā yakṣarākṣasāḥ tān sarvān āgatān dṛṣṭvā kanyārtham atha saṃgatān

---

87.12

इन्द्रस्य तु विशेषेण महांश् चाभूत् तदा ग्रहः गौतमस्य तु माहात्म्यं गाम्भीर्यं धैर्यम् एव च

indrasya tu viśeṣeṇa mahāṃś cābhūt tadā grahaḥ gautamasya tu māhātmyaṃ gāmbhīryaṃ dhairyam eva ca

---

87.13

स्मृत्वा सुविस्मितो भूत्वा ममैवम् अभवत् सुधीः देयेयं गौतमायैव नान्ययोग्या शुभानना

smṛtvā suvismito bhūtvā mamaivam abhavat sudhīḥ deyeyaṃ gautamāyaiva nānyayogyā śubhānanā

---

87.14

तस्माऐ एव तु तां दास्ये तथाप्य् एवम् अचिन्तयम् सर्वेषां च मतिर् धैर्यं मथितं बालयानया

tasmāai eva tu tāṃ dāsye tathāpy evam acintayam sarveṣāṃ ca matir dhairyaṃ mathitaṃ bālayānayā

---

87.15

अहल्येति सुरैः प्रोक्तं मया च ऋषिभिस् तदा देवान् ऋषींस् तदा वीक्ष्य मया तत्रोक्तम् उच्चकैः

ahalyeti suraiḥ proktaṃ mayā ca ṛṣibhis tadā devān ṛṣīṃs tadā vīkṣya mayā tatroktam uccakaiḥ

---

87.16

तस्मै सा दीयते सुभ्रूर् यः पृथिव्याः प्रदक्षिणाम् कृत्वोपतिष्ठते पूर्वं न चान्यस्मै पुनः पुनः

tasmai sā dīyate subhrūr yaḥ pṛthivyāḥ pradakṣiṇām kṛtvopatiṣṭhate pūrvaṃ na cānyasmai punaḥ punaḥ

---

87.17

ततः सर्वे सुरगणाः श्रुत्वा वाक्यं मयेरितम् अहल्यार्थं सुरा जग्मुः पृथिव्याश् च प्रदक्षिणे

tataḥ sarve suragaṇāḥ śrutvā vākyaṃ mayeritam ahalyārthaṃ surā jagmuḥ pṛthivyāś ca pradakṣiṇe

---

87.18

गतेषु सुरसंघेषु गौतमो ऽपि मुनीश्वर प्रयत्नम् अकरोत् किंचिद् अहल्यार्थम् इमं तथा

gateṣu surasaṃgheṣu gautamo 'pi munīśvara prayatnam akarot kiṃcid ahalyārtham imaṃ tathā

---

87.19

एतस्मिन्न् अन्तरे ब्रह्मन् सुरभिः सर्वकामधुक् अर्धप्रसूता ह्य् अभवत् तां ददर्श स गौतमः

etasminn antare brahman surabhiḥ sarvakāmadhuk ardhaprasūtā hy abhavat tāṃ dadarśa sa gautamaḥ

---

87.20

तस्याः प्रदक्षिणं चक्रे इयम् उर्वीति संस्मरन् लिङ्गस्य च सुरेशस्य प्रदक्षिणम् अथाकरोत्

tasyāḥ pradakṣiṇaṃ cakre iyam urvīti saṃsmaran liṅgasya ca sureśasya pradakṣiṇam athākarot

---

87.21

तयोः प्रदक्षिणं कृत्वा गौतमो मुनिसत्तमः सर्वेषां चैव देवानाम् एकं चापि प्रदक्षिणम्

tayoḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā gautamo munisattamaḥ sarveṣāṃ caiva devānām ekaṃ cāpi pradakṣiṇam

---

87.22

नैवाभवद् भुवो गन्तुः संजातं द्वितयं मम एवं निश्चित्य स मुनिर् ममान्तिकम् अथाभ्यगात्

naivābhavad bhuvo gantuḥ saṃjātaṃ dvitayaṃ mama evaṃ niścitya sa munir mamāntikam athābhyagāt

---

87.23

नमस्कृत्वाब्रवीद् वाक्यं गौतमो मां महामतिः कमलासन विश्वात्मन् नमस् ते ऽस्तु पुनः पुनः

namaskṛtvābravīd vākyaṃ gautamo māṃ mahāmatiḥ kamalāsana viśvātman namas te 'stu punaḥ punaḥ

---

87.24

प्रदक्षिणीकृता ब्रह्मन् मयेयं वसुधाखिला यद् अत्र युक्तं देवेश जानीते तद् भवान् स्वयम्

pradakṣiṇīkṛtā brahman mayeyaṃ vasudhākhilā yad atra yuktaṃ deveśa jānīte tad bhavān svayam

---

87.25

मया तु ध्यानयोगेन ज्ञात्वा गौतमम् अब्रवम् तवैव दीयते सुभ्रूः प्रदक्षिणम् इदं कृतम्

mayā tu dhyānayogena jñātvā gautamam abravam tavaiva dīyate subhrūḥ pradakṣiṇam idaṃ kṛtam

---

87.26

धर्मं जानीहि विप्रर्षे दुर्ज्ञेयं निगमैर् अपि अर्धप्रसूता सुरभिः सप्तद्वीपवती मही

dharmaṃ jānīhi viprarṣe durjñeyaṃ nigamair api ardhaprasūtā surabhiḥ saptadvīpavatī mahī

---

87.27

कृता प्रदक्षिणा तस्याः पृथिव्याः सा कृता भवेत् लिङ्गं प्रदक्षिणीकृत्य तद् एव फलम् आप्नुयात्

kṛtā pradakṣiṇā tasyāḥ pṛthivyāḥ sā kṛtā bhavet liṅgaṃ pradakṣiṇīkṛtya tad eva phalam āpnuyāt

---

87.28

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मुने गौतम सुव्रत तुष्टो ऽहं तव धैर्येण ज्ञानेन तपसा तथा

tasmāt sarvaprayatnena mune gautama suvrata tuṣṭo 'haṃ tava dhairyeṇa jñānena tapasā tathā

---

87.29

दत्तेयम् ऋषिशार्दूल कन्या लोकवरा मया इत्य् उक्त्वाहं गौतमाय अहल्याम् अददां मुने

datteyam ṛṣiśārdūla kanyā lokavarā mayā ity uktvāhaṃ gautamāya ahalyām adadāṃ mune

---

87.30

जाते विवाहे ते देवाः कृत्वेलायाः प्रदक्षिणम् शनैः शनैर् अथागत्य ददृशुः सर्व एव ते

jāte vivāhe te devāḥ kṛtvelāyāḥ pradakṣiṇam śanaiḥ śanair athāgatya dadṛśuḥ sarva eva te

---

87.31

तं गौतमम् अहल्यां च दांपत्यं प्रीतिवर्धनम् ते चागत्याथ पश्यन्तो विस्मिताश् चाभवन् सुराः

taṃ gautamam ahalyāṃ ca dāṃpatyaṃ prītivardhanam te cāgatyātha paśyanto vismitāś cābhavan surāḥ

---

87.32

अतिक्रान्ते विवाहे तु सुराः सर्वे दिवं ययुः समत्सरः शचीभर्ता ताम् ईक्ष्य च दिवं ययौ

atikrānte vivāhe tu surāḥ sarve divaṃ yayuḥ samatsaraḥ śacībhartā tām īkṣya ca divaṃ yayau

---

87.33

ततः प्रीतमनास् तस्मै गौतमाय महात्मने प्रादां ब्रह्मगिरिं पुण्यं सर्वकामप्रदं शुभम्

tataḥ prītamanās tasmai gautamāya mahātmane prādāṃ brahmagiriṃ puṇyaṃ sarvakāmapradaṃ śubham

---

87.34

अहल्यायां मुनिश्रेष्ठो रेमे तत्र स गौतमः गौतमस्य कथां पुण्यां श्रुत्वा शक्रस् त्रिविष्टपे

ahalyāyāṃ muniśreṣṭho reme tatra sa gautamaḥ gautamasya kathāṃ puṇyāṃ śrutvā śakras triviṣṭape

---

87.35

तम् आश्रमं तं च मुनिं तस्य भार्याम् अनिन्दिताम् भूत्वा ब्राह्मणवेषेण द्रष्टुम् आगाच् छतक्रतुः

tam āśramaṃ taṃ ca muniṃ tasya bhāryām aninditām bhūtvā brāhmaṇaveṣeṇa draṣṭum āgāc chatakratuḥ

---

87.36

स दृष्ट्वा भवनं तस्य भार्यां च विभवं तथा पापीयसीं मतिं कृत्वा अहल्यां समुदैक्षत

sa dṛṣṭvā bhavanaṃ tasya bhāryāṃ ca vibhavaṃ tathā pāpīyasīṃ matiṃ kṛtvā ahalyāṃ samudaikṣata

---

87.37

नात्मानं न परं देशं कालं शापाद् ऋषेर् भयम् न बुबोध तदा वत्स कामाकृष्टः शतक्रतुः

nātmānaṃ na paraṃ deśaṃ kālaṃ śāpād ṛṣer bhayam na bubodha tadā vatsa kāmākṛṣṭaḥ śatakratuḥ

---

87.38

तद्ध्यानपरमो नित्यं सुरराज्येन गर्वितः संतप्ताङ्गः कथं कुर्यां प्रवेशो मे कथं भवेत्

taddhyānaparamo nityaṃ surarājyena garvitaḥ saṃtaptāṅgaḥ kathaṃ kuryāṃ praveśo me kathaṃ bhavet

---

87.39

एवं वसन् विप्ररूपो नान्तरं त्व् अध्यगच्छत स कदाचिन् महाप्राज्ञः कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम्

evaṃ vasan viprarūpo nāntaraṃ tv adhyagacchata sa kadācin mahāprājñaḥ kṛtvā paurvāhṇikīṃ kriyām

---

87.40

सहितो गौतमः शिष्यैर् निर्गतश् चाश्रमाद् बहिः आश्रमं गौतमीं विप्रान् धान्यानि विविधानि च

sahito gautamaḥ śiṣyair nirgataś cāśramād bahiḥ āśramaṃ gautamīṃ viprān dhānyāni vividhāni ca

---

87.41

द्रष्टुं गतो मुनिवर इन्द्रस् तं समुदैक्षत इदम् अन्तरम् इत्य् उक्त्वा चक्रे कार्यं मनःप्रियम्

draṣṭuṃ gato munivara indras taṃ samudaikṣata idam antaram ity uktvā cakre kāryaṃ manaḥpriyam

---

87.42

रूपं कृत्वा गौतमस्य प्रियेप्सुः स शतक्रतुः तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीम् अहल्यां वाक्यम् अब्रवीत्

rūpaṃ kṛtvā gautamasya priyepsuḥ sa śatakratuḥ tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīm ahalyāṃ vākyam abravīt

---

87.43

आकृष्टो ऽहं तव गुणै रूपं स्मृत्वा स्खलत्पदः इति ब्रुवन् हसन् हस्तम् आदायान्तः समाविशत्

ākṛṣṭo 'haṃ tava guṇai rūpaṃ smṛtvā skhalatpadaḥ iti bruvan hasan hastam ādāyāntaḥ samāviśat

---

87.44

न बुबोध त्व् अहल्या तं जारं मेने तु गौतमम् रममाणा यथासौख्यं प्रागाच् छिष्यैः स गौतमः

na bubodha tv ahalyā taṃ jāraṃ mene tu gautamam ramamāṇā yathāsaukhyaṃ prāgāc chiṣyaiḥ sa gautamaḥ

---

87.45

आगच्छन्तं नित्यम् एव अहल्या प्रियवादिनी प्रतियाति प्रियं वक्ति तोषयन्ती च तं गुणैः

āgacchantaṃ nityam eva ahalyā priyavādinī pratiyāti priyaṃ vakti toṣayantī ca taṃ guṇaiḥ

---

87.46

ताम् अदृष्ट्वा महाप्राज्ञो मेने तन् महद् अद्भुतम् द्वारस्थितं मुनिश्रेष्ठं सर्वे पश्यन्ति नारद

tām adṛṣṭvā mahāprājño mene tan mahad adbhutam dvārasthitaṃ muniśreṣṭhaṃ sarve paśyanti nārada

---

87.47

अग्निहोत्रस्य शालाया रक्षिणो गृहकर्मिणः ऊचुर् मुनिवरं भीता गौतमं विस्मयान्विताः

agnihotrasya śālāyā rakṣiṇo gṛhakarmiṇaḥ ūcur munivaraṃ bhītā gautamaṃ vismayānvitāḥ

---

87.48

भगवन् किम् इदं चित्रं बहिर् अन्तश् च दृश्यसे प्रिययान्तः प्रविष्टो ऽसि तथैव च बहिर् भवान् अहो तपःप्रभावो ऽयं नानारूपधरो भवान्

bhagavan kim idaṃ citraṃ bahir antaś ca dṛśyase priyayāntaḥ praviṣṭo 'si tathaiva ca bahir bhavān aho tapaḥprabhāvo 'yaṃ nānārūpadharo bhavān

---

87.50

तच् छ्रुत्वा विस्मितस् त्व् अन्तः प्रविष्टः को नु तिष्ठति प्रिये अहल्ये भवति किं मां न प्रतिभाषसे इत्य् ऋषेर् वचनं श्रुत्वा अहल्या जारम् अब्रवीत्

tac chrutvā vismitas tv antaḥ praviṣṭaḥ ko nu tiṣṭhati priye ahalye bhavati kiṃ māṃ na pratibhāṣase ity ṛṣer vacanaṃ śrutvā ahalyā jāram abravīt

---

87.51

को भवान् मुनिरूपेण पापं त्वं कृतवान् असि इति ब्रुवती शयनाद् उत्थिता सत्वरं भयात्

ko bhavān munirūpeṇa pāpaṃ tvaṃ kṛtavān asi iti bruvatī śayanād utthitā satvaraṃ bhayāt

---

87.52

स चापि पापकृच् छक्रो बिडालो ऽभून् मुनेर् भयात् त्रस्तां च विकृतां दृष्ट्वा स्वप्रियां दूषितां तदा

sa cāpi pāpakṛc chakro biḍālo 'bhūn muner bhayāt trastāṃ ca vikṛtāṃ dṛṣṭvā svapriyāṃ dūṣitāṃ tadā

---

87.53

उवाच स मुनिः कोपात् किम् इदं साहसं कृतम् इति ब्रुवन्तं भर्तारं सापि नोवाच लज्जिता

uvāca sa muniḥ kopāt kim idaṃ sāhasaṃ kṛtam iti bruvantaṃ bhartāraṃ sāpi novāca lajjitā

---

87.54

अन्वेषयंस् तु तं जारं बिडालं ददृशे मुनिः को भवान् इति तं प्राह भस्मीकुर्यां मृषावदन्

anveṣayaṃs tu taṃ jāraṃ biḍālaṃ dadṛśe muniḥ ko bhavān iti taṃ prāha bhasmīkuryāṃ mṛṣāvadan

---

87.55

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा चैवम् आह शचीपतिः शचीभर्ता पुरां भेत्ता तपोधन पुरुष्टुतः

kṛtāñjalipuṭo bhūtvā caivam āha śacīpatiḥ śacībhartā purāṃ bhettā tapodhana puruṣṭutaḥ

---

87.56

ममेदं पापम् आपन्नं सत्यम् उक्तं मयानघ महद्विगर्हितं कर्म कृतवान् अस्म्य् अहं मुने

mamedaṃ pāpam āpannaṃ satyam uktaṃ mayānagha mahadvigarhitaṃ karma kṛtavān asmy ahaṃ mune

---

87.57

स्मरसायकनिर्भिन्नहृदयाः किं न कुर्वते ब्रह्मन् मयि महापापे क्षमस्व करुणानिधे

smarasāyakanirbhinnahṛdayāḥ kiṃ na kurvate brahman mayi mahāpāpe kṣamasva karuṇānidhe

---

87.58

सन्तः कृतापराधे ऽपि न रौक्ष्यं जातु कुर्वते निशम्य तद् वचो विप्रो हरिम् आह रुषान्वितः

santaḥ kṛtāparādhe 'pi na raukṣyaṃ jātu kurvate niśamya tad vaco vipro harim āha ruṣānvitaḥ

---

87.59

भगभक्त्या कृतं पापं सहस्रभगवान् भव ताम् अप्य् आह मुनिः कोपात् त्वं च शुष्कनदी भव

bhagabhaktyā kṛtaṃ pāpaṃ sahasrabhagavān bhava tām apy āha muniḥ kopāt tvaṃ ca śuṣkanadī bhava

---

87.60

ततः प्रसादयाम् आस कथयन्ती तदाकृतिम्

tataḥ prasādayām āsa kathayantī tadākṛtim

---

87.61

मनसाप्य् अन्यपुरुषं पापिष्ठाः कामयन्ति याः अक्षयान् यान्ति नरकांस् तासां सर्वे ऽपि पूर्वजाः

manasāpy anyapuruṣaṃ pāpiṣṭhāḥ kāmayanti yāḥ akṣayān yānti narakāṃs tāsāṃ sarve 'pi pūrvajāḥ

---

87.62

भूत्वा प्रसन्नो भगवन्न् अवधारय मद्वचः तव रूपेण चागत्य माम् अगात् साक्षिणस् त्व् इमे

bhūtvā prasanno bhagavann avadhāraya madvacaḥ tava rūpeṇa cāgatya mām agāt sākṣiṇas tv ime

---

87.63

तथेति रक्षिणः प्रोचुर् अहल्या सत्यवादिनी ध्यानेनापि मुनिर् ज्ञात्वा शान्तः प्राह पतिव्रताम्

tatheti rakṣiṇaḥ procur ahalyā satyavādinī dhyānenāpi munir jñātvā śāntaḥ prāha pativratām

---

87.64

यदा तु संगता भद्रे गौतम्या सरिदीशया नदी भूत्वा पुना रूपं प्राप्स्यसे प्रियकृन् मम

yadā tu saṃgatā bhadre gautamyā saridīśayā nadī bhūtvā punā rūpaṃ prāpsyase priyakṛn mama

---

87.65

इत्य् ऋषेर् वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे पतिव्रता तया तु संगता देव्या अहल्या गौतमप्रिया

ity ṛṣer vacanaṃ śrutvā tathā cakre pativratā tayā tu saṃgatā devyā ahalyā gautamapriyā

---

87.66

पुनस् तद् रूपम् अभवद् यन् मया निर्मितं पुरा ततः कृताञ्जलिपुटः सुरराट् प्राह गौतमम्

punas tad rūpam abhavad yan mayā nirmitaṃ purā tataḥ kṛtāñjalipuṭaḥ surarāṭ prāha gautamam

---

87.67

मां पाहि मुनिशार्दूल पापिष्ठं गृहम् आगतम् पादयोः पतितं दृष्ट्वा कृपया प्राह गौतमः

māṃ pāhi muniśārdūla pāpiṣṭhaṃ gṛham āgatam pādayoḥ patitaṃ dṛṣṭvā kṛpayā prāha gautamaḥ

---

87.68

गौतमीं गच्छ भद्रं ते स्नानं कुरु पुरंदर क्षणान् निर्धूतपापस् त्वं सहस्राक्षो भविष्यसि

gautamīṃ gaccha bhadraṃ te snānaṃ kuru puraṃdara kṣaṇān nirdhūtapāpas tvaṃ sahasrākṣo bhaviṣyasi

---

87.69

उभयं विस्मयकरं दृष्टवान् अस्मि नारद अहल्यायाः पुनर्भावं शचीभर्ता सहस्रदृक्

ubhayaṃ vismayakaraṃ dṛṣṭavān asmi nārada ahalyāyāḥ punarbhāvaṃ śacībhartā sahasradṛk

---

87.70

ततः प्रभृति तत् तीर्थम् अहल्यासंगमं शुभम् इन्द्रतीर्थम् इति ख्यातं सर्वकामप्रदं नृणाम्

tataḥ prabhṛti tat tīrtham ahalyāsaṃgamaṃ śubham indratīrtham iti khyātaṃ sarvakāmapradaṃ nṛṇām

88.1

तस्माद् अप्य् अपरं तीर्थं जनस्थानम् इति श्रुतम् चतुर्योजनविस्तीर्णं स्मरणान् मुक्तिदं नृणाम्

tasmād apy aparaṃ tīrthaṃ janasthānam iti śrutam caturyojanavistīrṇaṃ smaraṇān muktidaṃ nṛṇām

---

88.2

वैवस्वतान्वये जातो राजाभूज् जनकः पुरा सो ऽपांपतेस् तु तनुजाम् उपयेमे गुणार्णवाम्

vaivasvatānvaye jāto rājābhūj janakaḥ purā so 'pāṃpates tu tanujām upayeme guṇārṇavām

---

88.3

धर्मार्थकाममोक्षाणां जनकां जनको नृपः अनुरूपगुणत्वाच् च तस्य भार्या गुणार्णवा

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ janakāṃ janako nṛpaḥ anurūpaguṇatvāc ca tasya bhāryā guṇārṇavā

---

88.4

याज्ञवल्क्यश् च विप्रेन्द्रस् तस्य राज्ञः पुरोहितः तम् अपृच्छन् नृपश्रेष्ठो याज्ञवल्क्यं पुरोहितम्

yājñavalkyaś ca viprendras tasya rājñaḥ purohitaḥ tam apṛcchan nṛpaśreṣṭho yājñavalkyaṃ purohitam

---

88.5

भुक्तिमुक्ती उभे श्रेष्ठे निर्णीते मुनिसत्तमैः दासीदासेभतुरगरथाद्यैर् भुक्तिर् उत्तमा

bhuktimuktī ubhe śreṣṭhe nirṇīte munisattamaiḥ dāsīdāsebhaturagarathādyair bhuktir uttamā

---

88.6

किंत्व् अन्तविरसा भुक्तिर् मुक्तिर् एका निरत्यया भुक्तेर् मुक्तिः श्रेष्ठतमा भुक्त्या मुक्तिं कथं व्रजेत्

kiṃtv antavirasā bhuktir muktir ekā niratyayā bhukter muktiḥ śreṣṭhatamā bhuktyā muktiṃ kathaṃ vrajet

---

88.7

सर्वसङ्गपरित्यागान् मुक्तिप्राप्तिः सुदुःखतः तद् ब्रूहि द्विजशार्दूल सुखान् मुक्तिः कथं भवेत्

sarvasaṅgaparityāgān muktiprāptiḥ suduḥkhataḥ tad brūhi dvijaśārdūla sukhān muktiḥ kathaṃ bhavet

---

88.8

अपांपतिस् तव गुरुः श्वशुरः प्रियकृत् तथा तं गत्वा पृच्छ नृपते उपदेक्ष्यति ते हितम्

apāṃpatis tava guruḥ śvaśuraḥ priyakṛt tathā taṃ gatvā pṛccha nṛpate upadekṣyati te hitam

---

88.9

याज्ञवल्क्यश् च जनको राजानं वरुणं तदा गत्वा चोचतुर् अव्यग्रौ मुक्तिमार्गं यथाक्रमम्

yājñavalkyaś ca janako rājānaṃ varuṇaṃ tadā gatvā cocatur avyagrau muktimārgaṃ yathākramam

---

88.10

द्विधा तु संस्थिता मुक्तिः कर्मद्वारे ऽप्य् अकर्मणि वेदे च निश्चितो मार्गः कर्म ज्यायो ह्य् अकर्मणः

dvidhā tu saṃsthitā muktiḥ karmadvāre 'py akarmaṇi vede ca niścito mārgaḥ karma jyāyo hy akarmaṇaḥ

---

88.11

सर्वं च कर्मणा बद्धं पुरुषार्थचतुष्टयम् अकर्मणैवाप्यत इति मुक्तिमार्गो मृषोच्यते

sarvaṃ ca karmaṇā baddhaṃ puruṣārthacatuṣṭayam akarmaṇaivāpyata iti muktimārgo mṛṣocyate

---

88.12

कर्मणा सर्वधान्यानि सेत्स्यन्ति नृपसत्तम तस्मात् सर्वात्मना कर्म कर्तव्यं वैदिकं नृभिः

karmaṇā sarvadhānyāni setsyanti nṛpasattama tasmāt sarvātmanā karma kartavyaṃ vaidikaṃ nṛbhiḥ

---

88.13

तेन भुक्तिं च मुक्तिं च प्राप्नुवन्तीह मानवाः अकर्मणः कर्म पुण्यं कर्म चाप्य् आश्रमेषु च

tena bhuktiṃ ca muktiṃ ca prāpnuvantīha mānavāḥ akarmaṇaḥ karma puṇyaṃ karma cāpy āśrameṣu ca

---

88.14

जात्याश्रितं च राजेन्द्र तत्रापि शृणु धर्मवित् आश्रमाणि च चत्वारि कर्मद्वाराणि मानद

jātyāśritaṃ ca rājendra tatrāpi śṛṇu dharmavit āśramāṇi ca catvāri karmadvārāṇi mānada

---

88.15

चतुर्णाम् आश्रमाणां च गार्हस्थ्यं पुण्यदं स्मृतम् तस्माद् भुक्तिश् च मुक्तिश् च भवतीति मतिर् मम

caturṇām āśramāṇāṃ ca gārhasthyaṃ puṇyadaṃ smṛtam tasmād bhuktiś ca muktiś ca bhavatīti matir mama

---

88.16

एतच् छ्रुत्वा तु जनको याज्ञवल्क्यश् च बुद्धिमान् वरुणं पूजयित्वा तु पुनर् वचनम् ऊचतुः

etac chrutvā tu janako yājñavalkyaś ca buddhimān varuṇaṃ pūjayitvā tu punar vacanam ūcatuḥ

---

88.17

को देशः किं च तीर्थं स्याद् भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् तद् वदस्व सुरश्रेष्ठ सर्वज्ञो ऽसि नमो ऽस्तु ते

ko deśaḥ kiṃ ca tīrthaṃ syād bhuktimuktipradāyakam tad vadasva suraśreṣṭha sarvajño 'si namo 'stu te

---

88.18

पृथिव्यां भारतं वर्षं दण्डकं तत्र पुण्यदम् तस्मिन् क्षेत्रे कृतं कर्म भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम्

pṛthivyāṃ bhārataṃ varṣaṃ daṇḍakaṃ tatra puṇyadam tasmin kṣetre kṛtaṃ karma bhuktimuktipradaṃ nṛṇām

---

88.19

तीर्थानां गौतमी गङ्गा श्रेष्ठा मुक्तिप्रदा नृणाम् तत्र यज्ञेन दानेन भोगान् मुक्तिम् अवाप्स्यति

tīrthānāṃ gautamī gaṅgā śreṣṭhā muktipradā nṛṇām tatra yajñena dānena bhogān muktim avāpsyati

---

88.20

याज्ञवल्क्यश् च जनको वाचं श्रुत्वा ह्य् अपांपतेः वरुणेन ह्य् अनुज्ञातौ स्वपुरीं जग्मतुस् तदा

yājñavalkyaś ca janako vācaṃ śrutvā hy apāṃpateḥ varuṇena hy anujñātau svapurīṃ jagmatus tadā

---

88.21

अश्वमेधादिकं कर्म चकार जनको नृपः याजयाम् आस विप्रेन्द्रो याज्ञवल्क्यश् च तं नृपम्

aśvamedhādikaṃ karma cakāra janako nṛpaḥ yājayām āsa viprendro yājñavalkyaś ca taṃ nṛpam

---

88.22

गङ्गातीरं समाश्रित्य यज्ञान् मुक्तिम् अवाप राट् तथा जनकराजानो बहवस् तत्र कर्मणा

gaṅgātīraṃ samāśritya yajñān muktim avāpa rāṭ tathā janakarājāno bahavas tatra karmaṇā

---

88.23

मुक्तिं प्रापुर् महाभागा गौतम्याश् च प्रसादतः ततः प्रभृति तत् तीर्थं जनस्थानेति विश्रुतम्

muktiṃ prāpur mahābhāgā gautamyāś ca prasādataḥ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ janasthāneti viśrutam

---

88.24

जनकानां यज्ञसदो जनस्थानं प्रकीर्तितम् चतुर्योजनविस्तीर्णं स्मरणात् सर्वपापनुत्

janakānāṃ yajñasado janasthānaṃ prakīrtitam caturyojanavistīrṇaṃ smaraṇāt sarvapāpanut

---

88.25

तत्र स्नानेन दानेन पितॄणां तर्पणेन तु तीर्थस्य स्मरणाद् वापि गमनाद् भक्तिसेवनात्

tatra snānena dānena pitṝṇāṃ tarpaṇena tu tīrthasya smaraṇād vāpi gamanād bhaktisevanāt

---

88.26

सर्वान् कामान् अवाप्नोति मुक्तिं च समवाप्नुयात्

sarvān kāmān avāpnoti muktiṃ ca samavāpnuyāt

89.1

अरुणा वरुणा चैव नद्यौ पुण्यतरे शुभे तयोश् च संगमः पुण्यो गङ्गायां मुनिसत्तम

aruṇā varuṇā caiva nadyau puṇyatare śubhe tayoś ca saṃgamaḥ puṇyo gaṅgāyāṃ munisattama

---

89.2

तदुत्पत्तिं शृणुष्वेह सर्वपापविनाशिनीम् कश्यपस्य सुतो ज्येष्ठ आदित्यो लोकविश्रुतः

tadutpattiṃ śṛṇuṣveha sarvapāpavināśinīm kaśyapasya suto jyeṣṭha ādityo lokaviśrutaḥ

---

89.3

त्रैलोक्यचक्षुस् तीक्ष्णांशुः सप्ताश्वो लोकपूजितः तस्य पत्नी उषा ख्याता त्वाष्ट्री त्रैलोक्यसुन्दरी

trailokyacakṣus tīkṣṇāṃśuḥ saptāśvo lokapūjitaḥ tasya patnī uṣā khyātā tvāṣṭrī trailokyasundarī

---

89.4

भर्तुः प्रतापतीव्रत्वम् असहन्ती सुमध्यमा चिन्तयाम् आस किं कृत्यं मम स्याद् इति भामिनी

bhartuḥ pratāpatīvratvam asahantī sumadhyamā cintayām āsa kiṃ kṛtyaṃ mama syād iti bhāminī

---

89.5

तस्याः पुत्रौ महाराज्ञौ मनुर् वैवस्वतो यमः यमुना च नदी पुण्या शृणु विस्मयकारणम्

tasyāḥ putrau mahārājñau manur vaivasvato yamaḥ yamunā ca nadī puṇyā śṛṇu vismayakāraṇam

---

89.6

साकरोद् आत्मनश् छायाम् आत्मरूपेण यत्नतः ताम् अब्रवीत् ततश् चोषा त्वं च मत्सदृशी भव

sākarod ātmanaś chāyām ātmarūpeṇa yatnataḥ tām abravīt tataś coṣā tvaṃ ca matsadṛśī bhava

---

89.7

भर्तारं त्वम् अपत्यानि पालयस्व ममाज्ञया यावद् आगमनं मे स्यात् पत्युस् तावत् प्रिया भव

bhartāraṃ tvam apatyāni pālayasva mamājñayā yāvad āgamanaṃ me syāt patyus tāvat priyā bhava

---

89.8

नाख्यातव्यं त्वया क्वापि अपत्यानां तथा प्रिये तथेत्य् आह च सा छाया निर्जगाम गृहाद् उषा

nākhyātavyaṃ tvayā kvāpi apatyānāṃ tathā priye tathety āha ca sā chāyā nirjagāma gṛhād uṣā

---

89.9

इत्य् उक्त्वा सा जगामाशु शान्तं रूपम् अभीप्सती सा गत्वोषा गृहं त्वष्टुः पित्रे सर्वं न्यवेदयत् त्वष्टापि चकितः प्राह तां सुतां सुतवत्सलः

ity uktvā sā jagāmāśu śāntaṃ rūpam abhīpsatī sā gatvoṣā gṛhaṃ tvaṣṭuḥ pitre sarvaṃ nyavedayat tvaṣṭāpi cakitaḥ prāha tāṃ sutāṃ sutavatsalaḥ

---

89.10

नैतद् युक्तं भर्तृमत्या यत् स्वैरेण प्रवर्तनम् अपत्यानां कथं वृत्तिर् भर्तुर् वा सवितुस् तव बिभेमि भद्रे शिष्टो ऽहं भर्तुर् गेहं पुनर् व्रज

naitad yuktaṃ bhartṛmatyā yat svaireṇa pravartanam apatyānāṃ kathaṃ vṛttir bhartur vā savitus tava bibhemi bhadre śiṣṭo 'haṃ bhartur gehaṃ punar vraja

---

89.11

एवम् उक्ता तु पित्रा सा नेत्य् उक्त्वा वै पुनः पुनः उत्तरं च कुरोर् देशं जगाम तपसे त्वरा

evam uktā tu pitrā sā nety uktvā vai punaḥ punaḥ uttaraṃ ca kuror deśaṃ jagāma tapase tvarā

---

89.12

तत्र तेपे तपस् तीव्रं वडवारूपधारिणी दुष्प्रेक्षं तं स्वकं कान्तं ध्यायन्ती निश्चला उषा

tatra tepe tapas tīvraṃ vaḍavārūpadhāriṇī duṣprekṣaṃ taṃ svakaṃ kāntaṃ dhyāyantī niścalā uṣā

---

89.13

एतस्मिन्न् अन्तरे तात छाया चोषास्वरूपिणी पत्यौ सा वर्तयाम् आस अपत्यान्य् अथ जज्ञिरे

etasminn antare tāta chāyā coṣāsvarūpiṇī patyau sā vartayām āsa apatyāny atha jajñire

---

89.14

सावर्णिश् च शनिश् चैव विष्टिर् या दुष्टकन्यका सा छाया वर्तयाम् आस वैषम्येणैव नित्यशः

sāvarṇiś ca śaniś caiva viṣṭir yā duṣṭakanyakā sā chāyā vartayām āsa vaiṣamyeṇaiva nityaśaḥ

---

89.15

स्वेष्व् अपत्येषु चोषाया यमस् तत्र चुकोप ह वैषम्येणाथ वर्तन्तीं छायां तां मातरं तदा

sveṣv apatyeṣu coṣāyā yamas tatra cukopa ha vaiṣamyeṇātha vartantīṃ chāyāṃ tāṃ mātaraṃ tadā

---

89.16

ताडयाम् आस पादेन दक्षिणाशापतिर् यमः पुत्रदौर्जन्यसंक्षोभाच् छाया वैवस्वतं यमम्

tāḍayām āsa pādena dakṣiṇāśāpatir yamaḥ putradaurjanyasaṃkṣobhāc chāyā vaivasvataṃ yamam

---

89.17

शशाप पाप ते पादो विशीर्यतु ममाज्ञया विशीर्णचरणो दुःखाद् रुदन् पितरम् अभ्यगात् सवित्रे तं तु वृत्तान्तं न्यवेदयद् अशेषतः

śaśāpa pāpa te pādo viśīryatu mamājñayā viśīrṇacaraṇo duḥkhād rudan pitaram abhyagāt savitre taṃ tu vṛttāntaṃ nyavedayad aśeṣataḥ

---

89.18

नेयं माता सुरश्रेष्ठ यया शप्तो ऽहम् ईदृशः अपत्येषु विरुद्धेषु जननी नैव कुप्यते

neyaṃ mātā suraśreṣṭha yayā śapto 'ham īdṛśaḥ apatyeṣu viruddheṣu jananī naiva kupyate

---

89.19

यद् बाल्याद् अब्रवं किंचिद् अथवा दुष्कृतं कृतम् नैव कुप्यति सा माता तस्मान् नेयं ममाम्बिका

yad bālyād abravaṃ kiṃcid athavā duṣkṛtaṃ kṛtam naiva kupyati sā mātā tasmān neyaṃ mamāmbikā

---

89.20

यद् अपत्यकृतं किंचित् साध्व् असाधु यथा तथा मात्य् अस्यां सर्वम् अप्य् एतत् तस्मान् मातेति गीयते

yad apatyakṛtaṃ kiṃcit sādhv asādhu yathā tathā māty asyāṃ sarvam apy etat tasmān māteti gīyate

---

89.21

प्रधक्ष्यन्तीव मां तात नित्यं पश्यति चक्षुषा वक्त्य् अग्निकालसदृशा वाचा नेयं मदम्बिका

pradhakṣyantīva māṃ tāta nityaṃ paśyati cakṣuṣā vakty agnikālasadṛśā vācā neyaṃ madambikā

---

89.22

तत् पुत्रवचनं श्रुत्वा सविताचिन्तयत् ततः इयं छाया नास्य माता उषा माता तु सान्यतः

tat putravacanaṃ śrutvā savitācintayat tataḥ iyaṃ chāyā nāsya mātā uṣā mātā tu sānyataḥ

---

89.23

मम शान्तिम् अभीप्सन्ती देशे ऽन्यस्मिंस् तपोरता उत्तरे च कुरौ त्वाष्ट्री वडवारूपधारिणी

mama śāntim abhīpsantī deśe 'nyasmiṃs taporatā uttare ca kurau tvāṣṭrī vaḍavārūpadhāriṇī

---

89.24

तत्रास्ते सा इति ज्ञात्वा जगामेशो दिवाकरः यत्र सा वर्तते कान्ता अश्वरूपः स्वयं तदा

tatrāste sā iti jñātvā jagāmeśo divākaraḥ yatra sā vartate kāntā aśvarūpaḥ svayaṃ tadā

---

89.25

तां दृष्ट्वा वडवारूपां पर्यधावद् धयाकृतिः कामातुरं हयं दृष्ट्वा श्रुत्वा वै हेषितस्वनम्

tāṃ dṛṣṭvā vaḍavārūpāṃ paryadhāvad dhayākṛtiḥ kāmāturaṃ hayaṃ dṛṣṭvā śrutvā vai heṣitasvanam

---

89.26

उषा पतिव्रतोपेता पतिध्यानपरायणा हयधर्षणसंभीता को न्व् अयं चेत्य् अजानती

uṣā pativratopetā patidhyānaparāyaṇā hayadharṣaṇasaṃbhītā ko nv ayaṃ cety ajānatī

---

89.27

अपलायत् पतौ प्राप्ते दक्षिणाभिमुखी त्वरा को नु मे रक्षको ऽत्र स्याद् ऋषयो वाथवा सुराः

apalāyat patau prāpte dakṣiṇābhimukhī tvarā ko nu me rakṣako 'tra syād ṛṣayo vāthavā surāḥ

---

89.28

धावन्तीं तां प्रियाम् अश्वाम् अश्वरूपधरः स्वयम् पर्यधावद् यतो याति उषा भानुस् ततस् ततः

dhāvantīṃ tāṃ priyām aśvām aśvarūpadharaḥ svayam paryadhāvad yato yāti uṣā bhānus tatas tataḥ

---

89.29

स्मरग्रहवशे जातः को दुश्चेष्टं न चेष्टते भागीरथीं नदीश् चान्या वनान्य् उपवनानि च

smaragrahavaśe jātaḥ ko duśceṣṭaṃ na ceṣṭate bhāgīrathīṃ nadīś cānyā vanāny upavanāni ca

---

89.30

नर्मदां चाथ विन्ध्यं च दक्षिणाभिमुखाव् उभौ अतिक्रम्य भयोद्विग्ना त्वाष्ट्र्य् अभ्यगाच् च गौतमीम्

narmadāṃ cātha vindhyaṃ ca dakṣiṇābhimukhāv ubhau atikramya bhayodvignā tvāṣṭry abhyagāc ca gautamīm

---

89.31

त्रातारः सन्ति मुनयो जनस्थान इति श्रुतम् ऋषीणाम् आश्रमं साश्वा प्रविष्टा गौतमीं तथा

trātāraḥ santi munayo janasthāna iti śrutam ṛṣīṇām āśramaṃ sāśvā praviṣṭā gautamīṃ tathā

---

89.32

अनुप्राप्तस् तथा चाश्वो भानुस् तद्रूपवांस् ततः अश्वं निवारयाम् आसुर् जनस्था मुनिदारकाः ततः कोपाद् ऋषींस् तांश् च शशापोषापतिः प्रभुः

anuprāptas tathā cāśvo bhānus tadrūpavāṃs tataḥ aśvaṃ nivārayām āsur janasthā munidārakāḥ tataḥ kopād ṛṣīṃs tāṃś ca śaśāpoṣāpatiḥ prabhuḥ

---

89.33

निवारयथ मां यस्माद् वटा यूयं भविष्यथ

nivārayatha māṃ yasmād vaṭā yūyaṃ bhaviṣyatha

---

89.34

ज्ञानदृष्ट्या तु मुनयो मेनिरे ऽश्वम् उषापतिम् स्तुवन्तो देवदेवेशं भानुं तं मुनयो मुदा

jñānadṛṣṭyā tu munayo menire 'śvam uṣāpatim stuvanto devadeveśaṃ bhānuṃ taṃ munayo mudā

---

89.35

स्तूयमानो मुनिगणैर् अश्वां भानुर् अथागमत् वडवाया मुखे लग्नं मुखं चाश्वस्वरूपिणम्

stūyamāno munigaṇair aśvāṃ bhānur athāgamat vaḍavāyā mukhe lagnaṃ mukhaṃ cāśvasvarūpiṇam

---

89.36

ज्ञात्वा त्वाष्ट्री च भर्तारं मुखाद् वीर्यं प्रसुस्रुवे तयोर् वीर्येण गङ्गायाम् अश्विनौ समजायताम्

jñātvā tvāṣṭrī ca bhartāraṃ mukhād vīryaṃ prasusruve tayor vīryeṇa gaṅgāyām aśvinau samajāyatām

---

89.37

तत्रागच्छन् सुरगणाः सिद्धाश् च मुनयस् तथा नद्यो गावस् तथौषध्यो देवा ज्योतिर्गणास् तथा

tatrāgacchan suragaṇāḥ siddhāś ca munayas tathā nadyo gāvas tathauṣadhyo devā jyotirgaṇās tathā

---

89.38

सप्ताश्वश् च रथः पुण्यो ह्य् अरुणो भानुसारथिः यमो मनुश् च वरुणः शनिर् वैवस्वतस् तथा

saptāśvaś ca rathaḥ puṇyo hy aruṇo bhānusārathiḥ yamo manuś ca varuṇaḥ śanir vaivasvatas tathā

---

89.39

यमुना च नदी पुण्या तापी चैव महानदी तत्तद्रूपं समास्थाय नद्यस् ता विस्मयान् मुने

yamunā ca nadī puṇyā tāpī caiva mahānadī tattadrūpaṃ samāsthāya nadyas tā vismayān mune

---

89.40

द्रष्टुं ते विस्मयाविष्टा आजग्मुः श्वशुरस् तथा अभिप्रायं विदित्वा तु श्वशुरं भानुर् अब्रवीत्

draṣṭuṃ te vismayāviṣṭā ājagmuḥ śvaśuras tathā abhiprāyaṃ viditvā tu śvaśuraṃ bhānur abravīt

---

89.41

उषायाः प्रीतये त्वष्टः कुर्वत्यास् तप उत्तमम् यन्त्रारूढं च मां कृत्वा छिन्धि तेजांस्य् अनेकशः यावत् सौख्यं भवेद् अस्यास् तावच् छिन्धि प्रजापते

uṣāyāḥ prītaye tvaṣṭaḥ kurvatyās tapa uttamam yantrārūḍhaṃ ca māṃ kṛtvā chindhi tejāṃsy anekaśaḥ yāvat saukhyaṃ bhaved asyās tāvac chindhi prajāpate

---

89.42

तथेत्य् उक्त्वा ततस् त्वष्टा सोमनाथस्य संनिधौ तेजसां छेदनं चक्रे प्रभासं तु ततो विदुः

tathety uktvā tatas tvaṣṭā somanāthasya saṃnidhau tejasāṃ chedanaṃ cakre prabhāsaṃ tu tato viduḥ

---

89.43

भर्त्रा च संगता यत्र गौतम्याम् अश्वरूपिणी अश्विनोर् यत्र चोत्पत्तिर् अश्वतीर्थं तद् उच्यते

bhartrā ca saṃgatā yatra gautamyām aśvarūpiṇī aśvinor yatra cotpattir aśvatīrthaṃ tad ucyate

---

89.44

भानुतीर्थं तद् आख्यातं तथा पञ्चवटाश्रमः तापी च यमुना चैव पितरं द्रष्टुम् आगते

bhānutīrthaṃ tad ākhyātaṃ tathā pañcavaṭāśramaḥ tāpī ca yamunā caiva pitaraṃ draṣṭum āgate

---

89.45

अरुणावरुणानद्योर् गङ्गायां संगमः शुभः देवानां तत्र तीर्थानाम् आगतानां पृथक् पृथक्

aruṇāvaruṇānadyor gaṅgāyāṃ saṃgamaḥ śubhaḥ devānāṃ tatra tīrthānām āgatānāṃ pṛthak pṛthak

---

89.46

नव त्रीणि सहस्राणि तीर्थानि गुणवन्ति च तत्र स्नानं च दानं च सर्वम् अक्षयपुण्यदम्

nava trīṇi sahasrāṇi tīrthāni guṇavanti ca tatra snānaṃ ca dānaṃ ca sarvam akṣayapuṇyadam

---

89.47

स्मरणात् पठनाद् वापि श्रवणाद् अपि नारद सर्वपापविनिर्मुक्तो धर्मवान् स सुखी भवेत्

smaraṇāt paṭhanād vāpi śravaṇād api nārada sarvapāpavinirmukto dharmavān sa sukhī bhavet

90.1

गारुडं नाम यत् तीर्थं सर्वविघ्नप्रशान्तिदम् तस्य प्रभावं वक्ष्यामि शृणु नारद यत्नतः

gāruḍaṃ nāma yat tīrthaṃ sarvavighnapraśāntidam tasya prabhāvaṃ vakṣyāmi śṛṇu nārada yatnataḥ

---

90.2

मणिनाग इति त्व् आसीच् छेषपुत्रो महाबलः गरुडस्य भयाद् भक्त्या तोषयाम् आस शंकरम्

maṇināga iti tv āsīc cheṣaputro mahābalaḥ garuḍasya bhayād bhaktyā toṣayām āsa śaṃkaram

---

90.3

ततः प्रसन्नो भगवान् परमेष्ठी महेश्वरः तम् उवाच महानागं वरं वरय पन्नग

tataḥ prasanno bhagavān parameṣṭhī maheśvaraḥ tam uvāca mahānāgaṃ varaṃ varaya pannaga

---

90.4

नागः प्राह प्रभो मह्यं देहि मे गरुडाभयम् तथेत्य् आह च तं शंभुर् गरुडाद् अभयं भवेत्

nāgaḥ prāha prabho mahyaṃ dehi me garuḍābhayam tathety āha ca taṃ śaṃbhur garuḍād abhayaṃ bhavet

---

90.5

निर्गतो निर्भयो नागो गरुडाद् अरुणानुजात् क्षीरोदशायी यत्रास्ते क्षीरार्णवसमीपतः

nirgato nirbhayo nāgo garuḍād aruṇānujāt kṣīrodaśāyī yatrāste kṣīrārṇavasamīpataḥ

---

90.6

इतश् चेतश् च चरति नागो ऽसौ सुखशीतले गरुडो ऽपि च यत्रास्ते तं देशम् अपि यात्य् असौ

itaś cetaś ca carati nāgo 'sau sukhaśītale garuḍo 'pi ca yatrāste taṃ deśam api yāty asau

---

90.7

गरुडः पन्नगं दृष्ट्वा चरन्तं निर्भयेन तु तं गृहीत्वा महानागं प्राक्षिपत् स्वस्य वेश्मनि

garuḍaḥ pannagaṃ dṛṣṭvā carantaṃ nirbhayena tu taṃ gṛhītvā mahānāgaṃ prākṣipat svasya veśmani

---

90.8

तं बद्ध्वा गारुडैः पाशैर् गरुडो नागसत्तमम् एतस्मिन्न् अन्तरे नन्दी प्रोवाचेशं जगत्प्रभुम्

taṃ baddhvā gāruḍaiḥ pāśair garuḍo nāgasattamam etasminn antare nandī provāceśaṃ jagatprabhum

---

90.9

नूनं नागो न चायाति भक्षितो बद्ध एव वा गरुडेन सुरेशान जीवन् नागो न संव्रजेत्

nūnaṃ nāgo na cāyāti bhakṣito baddha eva vā garuḍena sureśāna jīvan nāgo na saṃvrajet

---

90.10

नन्दिनो वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा शंभुर् अथाब्रवीत्

nandino vacanaṃ śrutvā jñātvā śaṃbhur athābravīt

---

90.11

गरुडस्य गृहे नागो बद्धस् तिष्ठति सत्वरम् गत्वा तं जगताम् ईशं विष्णुं स्तुहि जनार्दनम्

garuḍasya gṛhe nāgo baddhas tiṣṭhati satvaram gatvā taṃ jagatām īśaṃ viṣṇuṃ stuhi janārdanam

---

90.12

बद्धं नागं काश्यपेन मद्वाक्याद् आनय स्वयम् तत् प्रभोर् वचनं श्रुत्वा नन्दी गत्वा श्रियः पतिम्

baddhaṃ nāgaṃ kāśyapena madvākyād ānaya svayam tat prabhor vacanaṃ śrutvā nandī gatvā śriyaḥ patim

---

90.13

व्यज्ञापयत् स्वयं वाक्यं विष्णुं लोकपरायणम् नारायणः प्रीतमना गरुडं वाक्यम् अब्रवीत्

vyajñāpayat svayaṃ vākyaṃ viṣṇuṃ lokaparāyaṇam nārāyaṇaḥ prītamanā garuḍaṃ vākyam abravīt

---

90.14

विनतात्मज मे वाक्यान् नन्दिने देहि पन्नगम् कम्पमानस् तद् आकर्ण्य नेत्य् उवाच विहंगमः विष्णुम् अप्य् अब्रवीत् कोपात् सुपर्णो नन्दिनो ऽन्तिके

vinatātmaja me vākyān nandine dehi pannagam kampamānas tad ākarṇya nety uvāca vihaṃgamaḥ viṣṇum apy abravīt kopāt suparṇo nandino 'ntike

---

90.15

यद् यत् प्रियतमं किंचिद् भृत्येभ्यः प्रभविष्णवः दास्यन्त्य् अन्ये भवान् नैव मयानीतं हरिष्यति

yad yat priyatamaṃ kiṃcid bhṛtyebhyaḥ prabhaviṣṇavaḥ dāsyanty anye bhavān naiva mayānītaṃ hariṣyati

---

90.16

पश्य देवं त्रिनयनं नागं मोक्ष्यति नन्दिना मयोपपादितं नागं त्वं तु दास्यसि नन्दिने

paśya devaṃ trinayanaṃ nāgaṃ mokṣyati nandinā mayopapāditaṃ nāgaṃ tvaṃ tu dāsyasi nandine

---

90.17

त्वां वहामि सदा स्वामिन् मम देयं सदा त्वया मयोपपादितं नागं वक्तुं देहीति नोचितम्

tvāṃ vahāmi sadā svāmin mama deyaṃ sadā tvayā mayopapāditaṃ nāgaṃ vaktuṃ dehīti nocitam

---

90.18

सतां प्रभूणां नेयं स्याद् वृत्तिः सद्वृत्तिकारिणाम् सन्तो दास्यन्ति भृत्येभ्यो मदुपात्तहरो भवान्

satāṃ prabhūṇāṃ neyaṃ syād vṛttiḥ sadvṛttikāriṇām santo dāsyanti bhṛtyebhyo madupāttaharo bhavān

---

90.19

दैत्याञ् जयसि संग्रामे मद्बलेनैव केशव अहं महाबलीत्य् एवं मुधैव श्लाघते भवान्

daityāñ jayasi saṃgrāme madbalenaiva keśava ahaṃ mahābalīty evaṃ mudhaiva ślāghate bhavān

---

90.20

गरुडस्येति तद् वाक्यं श्रुत्वा चक्रगदाधरः विहस्य नन्दिनः पार्श्वे पश्यद्भिर् लोकपालकैः

garuḍasyeti tad vākyaṃ śrutvā cakragadādharaḥ vihasya nandinaḥ pārśve paśyadbhir lokapālakaiḥ

---

90.21

इदम् आह महाबुद्धिर् मां समुह्य कृशो भवान् त्वद्बलाद् असुरान् सर्वाञ् जेष्ये ऽहं खगसत्तम

idam āha mahābuddhir māṃ samuhya kṛśo bhavān tvadbalād asurān sarvāñ jeṣye 'haṃ khagasattama

---

90.22

इत्य् उक्त्वा श्रीपतिर् ब्रह्मञ् शान्तकोपो ऽब्रवीद् इदम् वहाङ्गुलिं करस्याशु कनिष्ठां नन्दिनो ऽन्तिके

ity uktvā śrīpatir brahmañ śāntakopo 'bravīd idam vahāṅguliṃ karasyāśu kaniṣṭhāṃ nandino 'ntike

---

90.23

गरुडस्य ततो मूर्ध्नि न्यस्येदं पुनर् अब्रवीत् सत्यं मां वहसे नित्यं पश्य धर्मं विहंगम

garuḍasya tato mūrdhni nyasyedaṃ punar abravīt satyaṃ māṃ vahase nityaṃ paśya dharmaṃ vihaṃgama

---

90.24

न्यस्तायां च ततो ऽङ्गुल्यां शिरः कुक्षौ समाविशत् कुक्षिश् च चरणस्यान्तः प्राविशच् चूर्णितो ऽभवत् ततः कृताञ्जलिर् दीनो व्यथितो लज्जयान्वितः

nyastāyāṃ ca tato 'ṅgulyāṃ śiraḥ kukṣau samāviśat kukṣiś ca caraṇasyāntaḥ prāviśac cūrṇito 'bhavat tataḥ kṛtāñjalir dīno vyathito lajjayānvitaḥ

---

90.25

त्राहि त्राहि जगन्नाथ भृत्यं माम् अपराधिनम् त्वं प्रभुः सर्वलोकानां धर्ता धार्यस् त्वम् एव च

trāhi trāhi jagannātha bhṛtyaṃ mām aparādhinam tvaṃ prabhuḥ sarvalokānāṃ dhartā dhāryas tvam eva ca

---

90.26

अपराधसहस्राणि क्षमन्ते प्रभविष्णवः कृतापराधे ऽपि जने महती यस्य वै कृपा

aparādhasahasrāṇi kṣamante prabhaviṣṇavaḥ kṛtāparādhe 'pi jane mahatī yasya vai kṛpā

---

90.27

वदन्ति मुनयः सर्वे त्वाम् एव करुणाकरम् रक्षस्वार्तं जगन्मातर् माम् अम्बुजनिवासिनि कमले बालकं दीनम् आर्तं तनयवत्सले

vadanti munayaḥ sarve tvām eva karuṇākaram rakṣasvārtaṃ jaganmātar mām ambujanivāsini kamale bālakaṃ dīnam ārtaṃ tanayavatsale

---

90.28

ततः कृपान्विता देवी श्रीर् अप्य् आह जनार्दनम्

tataḥ kṛpānvitā devī śrīr apy āha janārdanam

---

90.29

रक्ष नाथ स्वकं भृत्यं गरुडं विपदं गतम् जनार्दन उवाचेदं नन्दिनं शंभुवाहनम्

rakṣa nātha svakaṃ bhṛtyaṃ garuḍaṃ vipadaṃ gatam janārdana uvācedaṃ nandinaṃ śaṃbhuvāhanam

---

90.30

नय नागं सगरुडं शंभोर् अन्तिकम् एव च तत्प्रसादाच् च गरुडो महेश्वरनिरीक्षितः आत्मीयं च पुना रूपं गरुडः समवाप्स्यति

naya nāgaṃ sagaruḍaṃ śaṃbhor antikam eva ca tatprasādāc ca garuḍo maheśvaranirīkṣitaḥ ātmīyaṃ ca punā rūpaṃ garuḍaḥ samavāpsyati

---

90.31

तथेत्य् उक्त्वा च वृषभो नागेन गरुडेन च शनैः स शंकरं गत्वा सर्वं तस्मै न्यवेदयत् शंकरो ऽपि गरुत्मन्तं प्रोवाच शशिशेखरः

tathety uktvā ca vṛṣabho nāgena garuḍena ca śanaiḥ sa śaṃkaraṃ gatvā sarvaṃ tasmai nyavedayat śaṃkaro 'pi garutmantaṃ provāca śaśiśekharaḥ

---

90.32

याहि गङ्गां महाबाहो गौतमीं लोकपावनीम् सर्वकामप्रदां शान्तां ताम् आप्लुत्य पुनर् वपुः

yāhi gaṅgāṃ mahābāho gautamīṃ lokapāvanīm sarvakāmapradāṃ śāntāṃ tām āplutya punar vapuḥ

---

90.33

प्राप्स्यसे सर्वकामांश् च शतधाथ सहस्रधा सर्वपापोपतप्ता ये दुर्दैवोन्मूलितोद्यमाः प्राणिनो ऽभीष्टदा तेषां शरणं खग गौतमी

prāpsyase sarvakāmāṃś ca śatadhātha sahasradhā sarvapāpopataptā ye durdaivonmūlitodyamāḥ prāṇino 'bhīṣṭadā teṣāṃ śaraṇaṃ khaga gautamī

---

90.34

तद्वाक्यं प्रणतो भूत्वा श्रुत्वा तु गरुडो ऽभ्यगात् गङ्गाम् आप्लुत्य गरुडः शिवं विष्णुं ननाम सः

tadvākyaṃ praṇato bhūtvā śrutvā tu garuḍo 'bhyagāt gaṅgām āplutya garuḍaḥ śivaṃ viṣṇuṃ nanāma saḥ

---

90.35

ततः स्वर्णमयः पक्षी वज्रदेहो महाबलः वेगी भवन् मुनिश्रेष्ठ पुनर् विष्णुम् इयात् सुधीः

tataḥ svarṇamayaḥ pakṣī vajradeho mahābalaḥ vegī bhavan muniśreṣṭha punar viṣṇum iyāt sudhīḥ

---

90.36

ततः प्रभृति तत् तीर्थं गारुडं सर्वकामदम् तत्र स्नानादि यत् किंचित् करोति प्रयतो नरः सर्वं तद् अक्षयं वत्स शिवविष्णुप्रियावहम्

tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ gāruḍaṃ sarvakāmadam tatra snānādi yat kiṃcit karoti prayato naraḥ sarvaṃ tad akṣayaṃ vatsa śivaviṣṇupriyāvaham

91.1

ततो गोवर्धनं तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् पितॄणां पुण्यजननं स्मरणाद् अपि पापनुत्

tato govardhanaṃ tīrthaṃ sarvapāpapraṇāśanam pitṝṇāṃ puṇyajananaṃ smaraṇād api pāpanut

---

91.2

तस्य प्रभाव एष स्यान् मया दृष्टस् तु नारद ब्राह्मणः कर्षकः कश्चिज् जाबालिर् इति विश्रुतः

tasya prabhāva eṣa syān mayā dṛṣṭas tu nārada brāhmaṇaḥ karṣakaḥ kaścij jābālir iti viśrutaḥ

---

91.3

न विमुञ्चत्य् अनड्वाहौ मध्यं याते ऽपि भास्करे प्रतोदेन प्रतुदति पृष्ठतो ऽपि च पार्श्वयोः

na vimuñcaty anaḍvāhau madhyaṃ yāte 'pi bhāskare pratodena pratudati pṛṣṭhato 'pi ca pārśvayoḥ

---

91.4

तौ गावाव् अश्रुपूर्णाक्षौ दृष्ट्वा गौः कामदोहिनी सुरभिर् जगतां माता नन्दिने सर्वम् अब्रवीत्

tau gāvāv aśrupūrṇākṣau dṛṣṭvā gauḥ kāmadohinī surabhir jagatāṃ mātā nandine sarvam abravīt

---

91.5

स चापि व्यथितो भूत्वा शंभवे तन् न्यवेदयत् शंभुश् च वृषभं प्राह सर्वं सिध्यतु ते वचः

sa cāpi vyathito bhūtvā śaṃbhave tan nyavedayat śaṃbhuś ca vṛṣabhaṃ prāha sarvaṃ sidhyatu te vacaḥ

---

91.6

शिवाज्ञासहितो नन्दी गोजातं सर्वम् आहरत् नष्टेषु गोषु सर्वेषु स्वर्गे मर्त्ये ततस् त्वरा

śivājñāsahito nandī gojātaṃ sarvam āharat naṣṭeṣu goṣu sarveṣu svarge martye tatas tvarā

---

91.7

माम् अवोचन् सुरगणा विना गोभिर् न जीव्यते तान् अवोचं सुरान् सर्वाञ् शंकरं यात याचत

mām avocan suragaṇā vinā gobhir na jīvyate tān avocaṃ surān sarvāñ śaṃkaraṃ yāta yācata

---

91.8

तथैवेशं तु ते सर्वे स्तुत्वा कार्यं न्यवेदयन् ईशो ऽपि विबुधान् आह जानाति वृषभो मम

tathaiveśaṃ tu te sarve stutvā kāryaṃ nyavedayan īśo 'pi vibudhān āha jānāti vṛṣabho mama

---

91.9

ते वृषं प्रोचुर् अमरा देहि गा उपकारिणः वृषो ऽपि विबुधान् आह गोसवः क्रियतां क्रतुः

te vṛṣaṃ procur amarā dehi gā upakāriṇaḥ vṛṣo 'pi vibudhān āha gosavaḥ kriyatāṃ kratuḥ

---

91.10

ततः प्राप्स्यथ गाः सर्वा या दिव्या याश् च मानुषाः ततः प्रवर्तते यज्ञो गोसवो देवनिर्मितः

tataḥ prāpsyatha gāḥ sarvā yā divyā yāś ca mānuṣāḥ tataḥ pravartate yajño gosavo devanirmitaḥ

---

91.11

गौतम्याश् च शुभे पार्श्वे गावो ववृधिरे ततः गोवर्धनं तु तत् तीर्थं देवानां प्रीतिवर्धनम्

gautamyāś ca śubhe pārśve gāvo vavṛdhire tataḥ govardhanaṃ tu tat tīrthaṃ devānāṃ prītivardhanam

---

91.12

तत्र स्नानं मुनिश्रेष्ठ गोसहस्रफलप्रदम् किंचिद् दानादिना यत् स्यात् फलं तत् तु न विद्महे

tatra snānaṃ muniśreṣṭha gosahasraphalapradam kiṃcid dānādinā yat syāt phalaṃ tat tu na vidmahe

92.1

पापप्रणाशनं नाम तीर्थं पापभयापहम् नामधेयं प्रवक्ष्यामि शृणु नारद यत्नतः

pāpapraṇāśanaṃ nāma tīrthaṃ pāpabhayāpaham nāmadheyaṃ pravakṣyāmi śṛṇu nārada yatnataḥ

---

92.2

धृतव्रत इति ख्यातो ब्राह्मणो लोकविश्रुतः तस्य भार्या मही नाम तरुणी लोकसुन्दरी

dhṛtavrata iti khyāto brāhmaṇo lokaviśrutaḥ tasya bhāryā mahī nāma taruṇī lokasundarī

---

92.3

तस्य पुत्रः सूर्यनिभः सनाज्जात इति श्रुतः धृतव्रतं तथाकर्षन् मृत्युः कालेरितो मुने

tasya putraḥ sūryanibhaḥ sanājjāta iti śrutaḥ dhṛtavrataṃ tathākarṣan mṛtyuḥ kālerito mune

---

92.4

ततः सा बालविधवा बालपुत्रा सुरूपिणी त्रातारं नैव पश्यन्ती गालवाश्रमम् अभ्यगात्

tataḥ sā bālavidhavā bālaputrā surūpiṇī trātāraṃ naiva paśyantī gālavāśramam abhyagāt

---

92.5

तस्मै पुत्रं निवेद्याथ स्वैरिणी पापमोहिता सा बभ्राम बहून् देशान् पुंस्कामा कामचारिणी

tasmai putraṃ nivedyātha svairiṇī pāpamohitā sā babhrāma bahūn deśān puṃskāmā kāmacāriṇī

---

92.6

तत्पुत्रो गालवगृहे वेदवेदाङ्गपारगः जातो ऽपि मातृदोषेण वेश्येरितमतिस् त्व् अभूत्

tatputro gālavagṛhe vedavedāṅgapāragaḥ jāto 'pi mātṛdoṣeṇa veśyeritamatis tv abhūt

---

92.7

जनस्थानम् इति ख्यातं नानाजातिसमावृतम् तत्रासौ पण्यवेषेण अध्यास्ते च मही तथा

janasthānam iti khyātaṃ nānājātisamāvṛtam tatrāsau paṇyaveṣeṇa adhyāste ca mahī tathā

---

92.8

तत्सुतो ऽपि बहून् देशान् परिबभ्राम कामुकः सो ऽपि कालवशात् तत्र जनस्थाने ऽवसत् तदा

tatsuto 'pi bahūn deśān paribabhrāma kāmukaḥ so 'pi kālavaśāt tatra janasthāne 'vasat tadā

---

92.9

स्त्रियम् आकाङ्क्षते वेश्यां धृतव्रतसुतो द्विजः मही चापि धनं दातॄन् पुरुषान् समपेक्षते

striyam ākāṅkṣate veśyāṃ dhṛtavratasuto dvijaḥ mahī cāpi dhanaṃ dātṝn puruṣān samapekṣate

---

92.10

मेने न पुत्रम् आत्मीयं स चापि न तु मातरम् तयोः समागमश् चासीद् विधिना मातृपुत्रयोः

mene na putram ātmīyaṃ sa cāpi na tu mātaram tayoḥ samāgamaś cāsīd vidhinā mātṛputrayoḥ

---

92.11

एवं बहुतिथे काले पुत्रे मातरि गच्छति तयोः परस्परं ज्ञानं नैवासीन् मातृपुत्रयोः

evaṃ bahutithe kāle putre mātari gacchati tayoḥ parasparaṃ jñānaṃ naivāsīn mātṛputrayoḥ

---

92.12

एवं प्रवर्तमानस्य पितृधर्मेण सन्मतिः आसीत् तस्याप्य् असद्वृत्तेः शृणु नारद चित्रवत्

evaṃ pravartamānasya pitṛdharmeṇa sanmatiḥ āsīt tasyāpy asadvṛtteḥ śṛṇu nārada citravat

---

92.13

स्वैरस्थित्या वर्तमानो नेदं स परिहातवान् ब्राह्मीं संध्याम् अनुष्ठाय तद् ऊर्ध्वं तु धनार्जनम्

svairasthityā vartamāno nedaṃ sa parihātavān brāhmīṃ saṃdhyām anuṣṭhāya tad ūrdhvaṃ tu dhanārjanam

---

92.14

विद्याबलेन वित्तानि बहून्य् आर्ज्य ददात्य् असौ तथा स प्रातर् उत्थाय गङ्गां गत्वा यथाविधि

vidyābalena vittāni bahūny ārjya dadāty asau tathā sa prātar utthāya gaṅgāṃ gatvā yathāvidhi

---

92.15

शौचादि स्नानसंध्यादि सर्वं कार्यं यथाक्रमम् कृत्वा तु ब्राह्मणान् नत्वा ततो ऽभ्येति स्वकर्मसु

śaucādi snānasaṃdhyādi sarvaṃ kāryaṃ yathākramam kṛtvā tu brāhmaṇān natvā tato 'bhyeti svakarmasu

---

92.16

प्रातःकाले गौतमीं तु यदा याति विरूपवान् कुष्ठसर्वाङ्गशिथिलः पूयशोणितनिःस्रवः

prātaḥkāle gautamīṃ tu yadā yāti virūpavān kuṣṭhasarvāṅgaśithilaḥ pūyaśoṇitaniḥsravaḥ

---

92.17

स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां यदा याति सुरूपधृक् शान्तः सूर्याग्निसदृशो मूर्तिमान् इव भास्करः

snātvā tu gautamīṃ gaṅgāṃ yadā yāti surūpadhṛk śāntaḥ sūryāgnisadṛśo mūrtimān iva bhāskaraḥ

---

92.18

एतद् रूपद्वयं स्वस्य नैव पश्यति स द्विजः गालवो यत्र भगवांस् तपोज्ञानपरायणः

etad rūpadvayaṃ svasya naiva paśyati sa dvijaḥ gālavo yatra bhagavāṃs tapojñānaparāyaṇaḥ

---

92.19

आश्रित्य गौतमीं देवीं आस्ते च मुनिभिर् वृतः ब्राह्मणो ऽपि च तत्रैव नित्यं तीर्थं समेत्य च

āśritya gautamīṃ devīṃ āste ca munibhir vṛtaḥ brāhmaṇo 'pi ca tatraiva nityaṃ tīrthaṃ sametya ca

---

92.20

गालवं च नमस्याथ ततो याति स्वमन्दिरम् गङ्गायाः सेवनात् पूर्वं सनाज्जातस्य यद् वपुः

gālavaṃ ca namasyātha tato yāti svamandiram gaṅgāyāḥ sevanāt pūrvaṃ sanājjātasya yad vapuḥ

---

92.21

स्नानसंध्योत्तरे काले पुनर् यद् अपि तद् द्विजे उभयं तस्य तद् रूपं गालवो नित्यम् एव च

snānasaṃdhyottare kāle punar yad api tad dvije ubhayaṃ tasya tad rūpaṃ gālavo nityam eva ca

---

92.22

दृष्ट्वा सविस्मयो मेने किंचिद् अस्त्य् अत्र कारणम् एवं सविस्मयो भूत्वा गालवः प्राह तं द्विजम्

dṛṣṭvā savismayo mene kiṃcid asty atra kāraṇam evaṃ savismayo bhūtvā gālavaḥ prāha taṃ dvijam

---

92.23

गच्छन्तं तु नमस्याथ सनाज्जातं गुरुर् गृहम् आहूय यत्नतो धीमान् कृपया विस्मयेन च

gacchantaṃ tu namasyātha sanājjātaṃ gurur gṛham āhūya yatnato dhīmān kṛpayā vismayena ca

---

92.24

को भवान् क्व च गन्तासि किं करोषि क्व भोक्ष्यसि किंनामा त्वं क्व शय्या ते का ते भार्या वदस्व मे

ko bhavān kva ca gantāsi kiṃ karoṣi kva bhokṣyasi kiṃnāmā tvaṃ kva śayyā te kā te bhāryā vadasva me

---

92.25

गालवस्य वचः श्रुत्वा ब्राह्मणो ऽप्य् आह तं मुनिम्

gālavasya vacaḥ śrutvā brāhmaṇo 'py āha taṃ munim

---

92.26

श्वः कथ्यते मया सर्वं ज्ञात्वा कार्यविनिर्णयम्

śvaḥ kathyate mayā sarvaṃ jñātvā kāryavinirṇayam

---

92.27

एवम् उक्त्वा गालवं तं सनाज्जातो गृहं ययौ भुक्त्वा रात्रौ तया सम्यक् शय्याम् आसाद्य बन्धकीम् उवाच चकितः स्मृत्वा गालवस्य तु यद् वचः

evam uktvā gālavaṃ taṃ sanājjāto gṛhaṃ yayau bhuktvā rātrau tayā samyak śayyām āsādya bandhakīm uvāca cakitaḥ smṛtvā gālavasya tu yad vacaḥ

---

92.28

त्वं तु सर्वगुणोपेता बन्धक्य् अपि पतिव्रता आवयोः सदृशी प्रीतिर् यावज्जीवं प्रवर्तताम्

tvaṃ tu sarvaguṇopetā bandhaky api pativratā āvayoḥ sadṛśī prītir yāvajjīvaṃ pravartatām

---

92.29

तथापि किंचित् पृच्छामि किंनाम्नी त्वं क्व वा कुलम् किं नु स्थानं क्व वा बन्धुर् मम सर्वं निवेद्यताम्

tathāpi kiṃcit pṛcchāmi kiṃnāmnī tvaṃ kva vā kulam kiṃ nu sthānaṃ kva vā bandhur mama sarvaṃ nivedyatām

---

92.30

धृतव्रत इति ख्यातो ब्राह्मणो दीक्षितः शुचिः तस्य भार्या मही चाहं मत्पुत्रो गालवाश्रमे

dhṛtavrata iti khyāto brāhmaṇo dīkṣitaḥ śuciḥ tasya bhāryā mahī cāhaṃ matputro gālavāśrame

---

92.31

उत्सृष्टो मतिमान् बालः सनाज्जात इति श्रुतः अहं तु पूर्वदोषेण त्यक्त्वा धर्मं कुलागतम् स्वैरिणी त्व् इह वर्ते ऽहं विद्धि मां ब्राह्मणीं द्विज

utsṛṣṭo matimān bālaḥ sanājjāta iti śrutaḥ ahaṃ tu pūrvadoṣeṇa tyaktvā dharmaṃ kulāgatam svairiṇī tv iha varte 'haṃ viddhi māṃ brāhmaṇīṃ dvija

---

92.32

तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा मर्मविद्ध इवाभवत् पपात सहसा भूमौ वेश्या तं वाक्यम् अब्रवीत्

tasyās tad vacanaṃ śrutvā marmaviddha ivābhavat papāta sahasā bhūmau veśyā taṃ vākyam abravīt

---

92.33

किं तु जातं द्विजश्रेष्ठ क्व च प्रीतिर् गता तव किं तु वाक्यं मया चोक्तं तव चित्तविरोधकृत्

kiṃ tu jātaṃ dvijaśreṣṭha kva ca prītir gatā tava kiṃ tu vākyaṃ mayā coktaṃ tava cittavirodhakṛt

---

92.34

आत्मानम् आत्मनाश्वास्य ब्राह्मणो वाक्यम् अब्रवीत्

ātmānam ātmanāśvāsya brāhmaṇo vākyam abravīt

---

92.35

धृतव्रतः पिता विप्रस् तत्पुत्रो ऽहं सनाद्यतः माता मही मम इयं मम दैवाद् उपागता

dhṛtavrataḥ pitā vipras tatputro 'haṃ sanādyataḥ mātā mahī mama iyaṃ mama daivād upāgatā

---

92.36

एतच् छ्रुत्वा तस्य वाक्यं साप्य् अभूद् अतिदुःखिता तयोस् तु शोचतोः पश्चात् प्रभाते विमले रवौ गालवं मुनिशार्दूलं गत्वा विप्रो न्यवेदयत्

etac chrutvā tasya vākyaṃ sāpy abhūd atiduḥkhitā tayos tu śocatoḥ paścāt prabhāte vimale ravau gālavaṃ muniśārdūlaṃ gatvā vipro nyavedayat

---

92.37

धृतव्रतसुतो ब्रह्मंस् त्वया पूर्वं तु पालितः उपनीतस् त्वया चैव मही माता मम प्रभो

dhṛtavratasuto brahmaṃs tvayā pūrvaṃ tu pālitaḥ upanītas tvayā caiva mahī mātā mama prabho

---

92.38

किं करोमि च किं कृत्वा निष्कृतिर् मम वै भवेत्

kiṃ karomi ca kiṃ kṛtvā niṣkṛtir mama vai bhavet

---

92.39

तद् विप्रवचनं श्रुत्वा गालवः प्राह मा शुचः तवेदं द्विविधं रूपं नित्यं पश्याम्य् अपूर्ववत्

tad vipravacanaṃ śrutvā gālavaḥ prāha mā śucaḥ tavedaṃ dvividhaṃ rūpaṃ nityaṃ paśyāmy apūrvavat

---

92.40

ततः पृष्टो ऽसि वृत्तान्तं श्रुतं ज्ञातं मया यथा यत् कृत्यं तव तत् सर्वं गङ्गायां प्रत्यगात् क्षयम्

tataḥ pṛṣṭo 'si vṛttāntaṃ śrutaṃ jñātaṃ mayā yathā yat kṛtyaṃ tava tat sarvaṃ gaṅgāyāṃ pratyagāt kṣayam

---

92.41

अस्य तीर्थस्य माहात्म्याद् अस्या देव्याः प्रसादतः पूतो ऽसि प्रत्यहं वत्स नात्र कार्या विचारणा

asya tīrthasya māhātmyād asyā devyāḥ prasādataḥ pūto 'si pratyahaṃ vatsa nātra kāryā vicāraṇā

---

92.42

प्रभाते तव रूपाणि सपापानि त्व् अहर्निशम् पश्ये ऽहं पुनर् अप्य् एव रूपं तव गुणोत्तमम्

prabhāte tava rūpāṇi sapāpāni tv aharniśam paśye 'haṃ punar apy eva rūpaṃ tava guṇottamam

---

92.43

आगच्छन्तं त्व् आगोयुक्तं गच्छन्तं त्वाम् अनागसम् पश्यामि नित्यं तस्मात् त्वं पूतो देव्या कृतो ऽधुना

āgacchantaṃ tv āgoyuktaṃ gacchantaṃ tvām anāgasam paśyāmi nityaṃ tasmāt tvaṃ pūto devyā kṛto 'dhunā

---

92.44

तस्मान् न कार्यं ते किंचिद् अवशिष्टं भविष्यति इयं च माता ते विप्र ज्ञाता या चैव बन्धकी

tasmān na kāryaṃ te kiṃcid avaśiṣṭaṃ bhaviṣyati iyaṃ ca mātā te vipra jñātā yā caiva bandhakī

---

92.45

पश्चात्तापं गतात्यन्तं निवृत्ता त्व् अथ पातकात् भूतानां विषये प्रीतिर् वत्स स्वाभाविकी यतः

paścāttāpaṃ gatātyantaṃ nivṛttā tv atha pātakāt bhūtānāṃ viṣaye prītir vatsa svābhāvikī yataḥ

---

92.46

सत्सङ्गतो महापुण्यान् निवृत्तिर् दैवतो भवेत् अत्यर्थम् अनुतप्तेयं प्रागाचरितपुण्यतः

satsaṅgato mahāpuṇyān nivṛttir daivato bhavet atyartham anutapteyaṃ prāgācaritapuṇyataḥ

---

92.47

स्नानं कृत्वा चात्र तीर्थे ततः पूता भविष्यति तथा तौ चक्रतुर् उभौ मातापुत्रौ च नारद

snānaṃ kṛtvā cātra tīrthe tataḥ pūtā bhaviṣyati tathā tau cakratur ubhau mātāputrau ca nārada

---

92.48

स्नानाद् बभूवतुर् उभौ गतपापाव् असंशयम् ततः प्रभृति तत् तीर्थं धौतपापं प्रचक्षते

snānād babhūvatur ubhau gatapāpāv asaṃśayam tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ dhautapāpaṃ pracakṣate

---

92.49

पापप्रणाशनं नाम गालवं चेति विश्रुतम् महापातकम् अल्पं वा तथा यच् चोपपातकम् तत् सर्वं नाशयेद् एतद् धौतपापं सुपुण्यदम्

pāpapraṇāśanaṃ nāma gālavaṃ ceti viśrutam mahāpātakam alpaṃ vā tathā yac copapātakam tat sarvaṃ nāśayed etad dhautapāpaṃ supuṇyadam

93.1

यत्र दाशरथी रामः सीतया सहितो द्विज पितॄन् संतर्पयाम् आस पितृतीर्थं ततो विदुः

yatra dāśarathī rāmaḥ sītayā sahito dvija pitṝn saṃtarpayām āsa pitṛtīrthaṃ tato viduḥ

---

93.2

तत्र स्नानं च दानं च पितॄणां तर्पणं तथा सर्वम् अक्षयताम् एति नात्र कार्या विचारणा

tatra snānaṃ ca dānaṃ ca pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ tathā sarvam akṣayatām eti nātra kāryā vicāraṇā

---

93.3

यत्र दाशरथी रामो विश्वामित्रं महामुनिम् पूजयाम् आस राजेन्द्रो मुनिभिस् तत्त्वदर्शिभिः

yatra dāśarathī rāmo viśvāmitraṃ mahāmunim pūjayām āsa rājendro munibhis tattvadarśibhiḥ

---

93.4

विश्वामित्रं तु तत् तीर्थम् ऋषिजुष्टं सुपुण्यदम् तत्स्वरूपं च वक्ष्यामि पठितं वेदवादिभिः

viśvāmitraṃ tu tat tīrtham ṛṣijuṣṭaṃ supuṇyadam tatsvarūpaṃ ca vakṣyāmi paṭhitaṃ vedavādibhiḥ

---

93.5

अनावृष्टिर् अभूत् पूर्वं प्रजानाम् अतिभीषणा विश्वामित्रो महाप्राज्ञः सशिष्यो गौतमीम् अगात्

anāvṛṣṭir abhūt pūrvaṃ prajānām atibhīṣaṇā viśvāmitro mahāprājñaḥ saśiṣyo gautamīm agāt

---

93.6

शिष्यान् पुत्रांश् च जायां च कृशान् दृष्ट्वा क्षुधातुरान् व्यथितः कौशिकः श्रीमाञ् शिष्यान् इदम् उवाच ह

śiṣyān putrāṃś ca jāyāṃ ca kṛśān dṛṣṭvā kṣudhāturān vyathitaḥ kauśikaḥ śrīmāñ śiṣyān idam uvāca ha

---

93.7

यथा कथंचिद् यत् किंचिद् यत्र क्वापि यथा तथा आनीयतां किंतु भक्ष्यं भोज्यं वा मा विलम्ब्यताम् इदानीम् एव गन्तव्यम् आनेतव्यं क्षणेन तु

yathā kathaṃcid yat kiṃcid yatra kvāpi yathā tathā ānīyatāṃ kiṃtu bhakṣyaṃ bhojyaṃ vā mā vilambyatām idānīm eva gantavyam ānetavyaṃ kṣaṇena tu

---

93.8

ऋषेस् तद् वचनाच् छिष्याः क्षुधितास् त्वरया ययुः अटमाना इतश् चेतो मृतं ददृशिरे शुनम्

ṛṣes tad vacanāc chiṣyāḥ kṣudhitās tvarayā yayuḥ aṭamānā itaś ceto mṛtaṃ dadṛśire śunam

---

93.9

तम् आदाय त्वरायुक्ता आचार्याय न्यवेदयन् सो ऽपि तं भद्रम् इत्य् उक्त्वा प्रतिजग्राह पाणिना

tam ādāya tvarāyuktā ācāryāya nyavedayan so 'pi taṃ bhadram ity uktvā pratijagrāha pāṇinā

---

93.10

विशसध्वं श्वमांसं च क्षालयध्वं च वारिणा पचध्वं मन्त्रवच् चापि हुत्वाग्नौ तु यथाविधि

viśasadhvaṃ śvamāṃsaṃ ca kṣālayadhvaṃ ca vāriṇā pacadhvaṃ mantravac cāpi hutvāgnau tu yathāvidhi

---

93.11

देवान् ऋषीन् पितॄन् अन्यांस् तर्पयित्वातिथीन् गुरून् सर्वे भोक्ष्यामहे शेषम् इत्य् उवाच स कौशिकः

devān ṛṣīn pitṝn anyāṃs tarpayitvātithīn gurūn sarve bhokṣyāmahe śeṣam ity uvāca sa kauśikaḥ

---

93.12

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा शिष्याश् चक्रुस् तथैव तत् पच्यमाने श्वमांसे तु देवदूतो ऽग्निर् अभ्यगात् देवानां सदने सर्वं देवेभ्यस् तन् न्यवेदयत्

viśvāmitravacaḥ śrutvā śiṣyāś cakrus tathaiva tat pacyamāne śvamāṃse tu devadūto 'gnir abhyagāt devānāṃ sadane sarvaṃ devebhyas tan nyavedayat

---

93.13

देवैः श्वमांसं भोक्तव्यम् आपन्नम् ऋषिकल्पितम्

devaiḥ śvamāṃsaṃ bhoktavyam āpannam ṛṣikalpitam

---

93.14

अग्नेस् तद्वचनाद् इन्द्रः श्येनो भूत्वा विहायसि स्थालीम् अथाहरत् पूर्णां मांसेन पिहितां तदा

agnes tadvacanād indraḥ śyeno bhūtvā vihāyasi sthālīm athāharat pūrṇāṃ māṃsena pihitāṃ tadā

---

93.15

तत् कर्म दृष्ट्वा शिष्यास् ते ऋषेः श्येनं न्यवेदयन् हृता स्थाली मुनिश्रेष्ठ श्येनेनाकृतबुद्धिना

tat karma dṛṣṭvā śiṣyās te ṛṣeḥ śyenaṃ nyavedayan hṛtā sthālī muniśreṣṭha śyenenākṛtabuddhinā

---

93.16

ततश् चुकोप भगवाञ् शप्तुकामस् तदा हरिम् ततो ज्ञात्वा सुरपतिः स्थालीं चक्रे मधुप्लुताम्

tataś cukopa bhagavāñ śaptukāmas tadā harim tato jñātvā surapatiḥ sthālīṃ cakre madhuplutām

---

93.17

पुनर् निवेशयाम् आस उल्कास्व् एव खगो हरिः मधुना तु समायुक्तां विश्वामित्रश् चुकोप ह स्थालीं वीक्ष्य ततः कोपाद् इदम् आह स कौशिकः

punar niveśayām āsa ulkāsv eva khago hariḥ madhunā tu samāyuktāṃ viśvāmitraś cukopa ha sthālīṃ vīkṣya tataḥ kopād idam āha sa kauśikaḥ

---

93.18

श्वमांसम् एव नो देहि त्वं हरामृतम् उत्तमम् नो चेत् त्वां भस्मसात् कुर्याम् इन्द्रो भीतस् तदाब्रवीत्

śvamāṃsam eva no dehi tvaṃ harāmṛtam uttamam no cet tvāṃ bhasmasāt kuryām indro bhītas tadābravīt

---

93.19

मधु हुत्वा यथान्यायं पिब पुत्रैः समन्वितः किम् अनेन श्वमांसेन अमेध्येन महामुने

madhu hutvā yathānyāyaṃ piba putraiḥ samanvitaḥ kim anena śvamāṃsena amedhyena mahāmune

---

93.20

विश्वामित्रो ऽपि नेत्य् आह भुक्तेनैकेन किं फलम् प्रजाः सर्वाश् च सीदन्ति किं तेन मधुना हरे

viśvāmitro 'pi nety āha bhuktenaikena kiṃ phalam prajāḥ sarvāś ca sīdanti kiṃ tena madhunā hare

---

93.21

सर्वेषाम् अमृतं चेत् स्याद् भोक्ष्ये ऽहम् अमृतं शुचि अथवा देवपितरो भोक्ष्यन्तीदं श्वमांसकम्

sarveṣām amṛtaṃ cet syād bhokṣye 'ham amṛtaṃ śuci athavā devapitaro bhokṣyantīdaṃ śvamāṃsakam

---

93.22

पश्चाद् अहं तच् च मांसं भोक्ष्ये नानृतम् अस्ति मे ततो भीतः सहस्राक्षो मेघान् आहूय तत्क्षणात्

paścād ahaṃ tac ca māṃsaṃ bhokṣye nānṛtam asti me tato bhītaḥ sahasrākṣo meghān āhūya tatkṣaṇāt

---

93.23

ववर्ष चामृतं वारि ह्य् अमृतेनार्पिताः प्रजाः पश्चात् तद् अमृतं पुण्यं हरिदत्तं यथाविधि

vavarṣa cāmṛtaṃ vāri hy amṛtenārpitāḥ prajāḥ paścāt tad amṛtaṃ puṇyaṃ haridattaṃ yathāvidhi

---

93.24

तर्पयित्वा सुरान् आदौ तर्पयित्वा जगत्त्रयम् विप्रः संभुक्तवाञ् शिष्यैर् विश्वामित्रः स्वभार्यया

tarpayitvā surān ādau tarpayitvā jagattrayam vipraḥ saṃbhuktavāñ śiṣyair viśvāmitraḥ svabhāryayā

---

93.25

ततः प्रभृति तत् तीर्थम् आख्यातं चातिपुण्यदम् यत्रागतः सुरपतिर् लोकानाम् अमृतार्पणम्

tataḥ prabhṛti tat tīrtham ākhyātaṃ cātipuṇyadam yatrāgataḥ surapatir lokānām amṛtārpaṇam

---

93.26

संजातं मांसवर्जं तु तत् तीर्थं पुण्यदं नृणाम् तत्र स्नानं च दानं च सर्वक्रतुफलप्रदम्

saṃjātaṃ māṃsavarjaṃ tu tat tīrthaṃ puṇyadaṃ nṛṇām tatra snānaṃ ca dānaṃ ca sarvakratuphalapradam

---

93.27

ततः प्रभृति तत् तीर्थं विश्वामित्रम् इति स्मृतम् मधुतीर्थम् अथैन्द्रं च श्येनं पर्जन्यम् एव च

tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ viśvāmitram iti smṛtam madhutīrtham athaindraṃ ca śyenaṃ parjanyam eva ca

94.1

श्वेततीर्थम् इति ख्यातं त्रैलोक्ये विश्रुतं शुभम् तस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते

śvetatīrtham iti khyātaṃ trailokye viśrutaṃ śubham tasya śravaṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate

---

94.2

श्वेतो नाम पुरा विप्रो गौतमस्य प्रियः सखा आतिथ्यपूजानिरतो गौतमीतीरम् आश्रितः

śveto nāma purā vipro gautamasya priyaḥ sakhā ātithyapūjānirato gautamītīram āśritaḥ

---

94.3

मनसा कर्मणा वाचा शिवभक्तिपरायणः ध्यायन्तं तं द्विजश्रेष्ठं पूजयन्तं सदा शिवम्

manasā karmaṇā vācā śivabhaktiparāyaṇaḥ dhyāyantaṃ taṃ dvijaśreṣṭhaṃ pūjayantaṃ sadā śivam

---

94.4

पूर्णायुषं द्विजवरं शिवभक्तिपरायणम् नेतुं दूताः समाजग्मुर् दक्षिणाशापतेस् तदा

pūrṇāyuṣaṃ dvijavaraṃ śivabhaktiparāyaṇam netuṃ dūtāḥ samājagmur dakṣiṇāśāpates tadā

---

94.5

नाशक्नुवन् गृहं तस्य प्रवेष्टुम् अपि नारद तदा काले व्यतिक्रान्ते चित्रको मृत्युम् अब्रवीत्

nāśaknuvan gṛhaṃ tasya praveṣṭum api nārada tadā kāle vyatikrānte citrako mṛtyum abravīt

---

94.6

किं नायाति क्षीणजीवो मृत्यो श्वेतः कथं त्व् इति नाद्याप्य् आयान्ति दूतास् ते मृत्योर् नैवोचितं तु ते

kiṃ nāyāti kṣīṇajīvo mṛtyo śvetaḥ kathaṃ tv iti nādyāpy āyānti dūtās te mṛtyor naivocitaṃ tu te

---

94.7

ततश् च कुपितो मृत्युः प्रायाच् छ्वेतगृहं स्वयम् बहिःस्थितांस् तदा पश्यन् मृत्युर् दूतान् भयार्दितान् प्रोवाच किम् इदं दूता मृत्युम् ऊचुश् च दूतकाः

tataś ca kupito mṛtyuḥ prāyāc chvetagṛhaṃ svayam bahiḥsthitāṃs tadā paśyan mṛtyur dūtān bhayārditān provāca kim idaṃ dūtā mṛtyum ūcuś ca dūtakāḥ

---

94.8

शिवेन रक्षितं श्वेतं वयं नो वीक्षितुं क्षमाः येषां प्रसन्नो गिरिशस् तेषां का नाम भीतयः

śivena rakṣitaṃ śvetaṃ vayaṃ no vīkṣituṃ kṣamāḥ yeṣāṃ prasanno giriśas teṣāṃ kā nāma bhītayaḥ

---

94.9

पाशपाणिस् तदा मृत्युः प्राविशद् यत्र स द्विजः नासौ विप्रो विजानाति मृत्युं वा यमकिंकरान्

pāśapāṇis tadā mṛtyuḥ prāviśad yatra sa dvijaḥ nāsau vipro vijānāti mṛtyuṃ vā yamakiṃkarān

---

94.10

शिवं पूजयते भक्त्या श्वेतस्य तु समीपतः मृत्युं पाशधरं दृष्ट्वा दण्डी प्रोवाच विस्मितः

śivaṃ pūjayate bhaktyā śvetasya tu samīpataḥ mṛtyuṃ pāśadharaṃ dṛṣṭvā daṇḍī provāca vismitaḥ

---

94.11

किम् अत्र वीक्षसे मृत्यो दण्डिनं मृत्युर् अब्रवीत्

kim atra vīkṣase mṛtyo daṇḍinaṃ mṛtyur abravīt

---

94.12

श्वेतं नेतुम् इहायातस् तस्माद् वीक्षे द्विजोत्तमम्

śvetaṃ netum ihāyātas tasmād vīkṣe dvijottamam

---

94.13

त्वं गच्छेत्य् अब्रवीद् दण्डी मृत्युः पाशान् अथाक्षिपत् श्वेताय मुनिशार्दूल ततो दण्डी चुकोप ह

tvaṃ gacchety abravīd daṇḍī mṛtyuḥ pāśān athākṣipat śvetāya muniśārdūla tato daṇḍī cukopa ha

---

94.14

शिवदत्तेन दण्डेन दण्डी मृत्युम् अताडयत् ततः पाशधरो मृत्युः पपात धरणीतले

śivadattena daṇḍena daṇḍī mṛtyum atāḍayat tataḥ pāśadharo mṛtyuḥ papāta dharaṇītale

---

94.15

ततस् ते सत्वरं दूता हतं मृत्युम् अवेक्ष्य च यमाय सर्वम् अवदन् वधं मृत्योस् तु दण्डिना

tatas te satvaraṃ dūtā hataṃ mṛtyum avekṣya ca yamāya sarvam avadan vadhaṃ mṛtyos tu daṇḍinā

---

94.16

ततश् च कुपितो धर्मो यमो महिषवाहनः चित्रगुप्तं बहुबलं यमदण्डं च रक्षकम्

tataś ca kupito dharmo yamo mahiṣavāhanaḥ citraguptaṃ bahubalaṃ yamadaṇḍaṃ ca rakṣakam

---

94.17

महिषं भूतवेतालान् आधिव्याधींस् तथैव च अक्षिरोगान् कुक्षिरोगान् कर्णशूलं तथैव च

mahiṣaṃ bhūtavetālān ādhivyādhīṃs tathaiva ca akṣirogān kukṣirogān karṇaśūlaṃ tathaiva ca

---

94.18

ज्वरं च त्रिविधं पापं नरकाणि पृथक् पृथक् त्वरन्ताम् इति तान् उक्त्वा जगाम त्वरितो यमः

jvaraṃ ca trividhaṃ pāpaṃ narakāṇi pṛthak pṛthak tvarantām iti tān uktvā jagāma tvarito yamaḥ

---

94.19

एतैर् अन्यैः परिवृतो यत्र श्वेतो द्विजोत्तमः तम् आयान्तं यमं दृष्ट्वा नन्दी प्रोवाच सायुधः

etair anyaiḥ parivṛto yatra śveto dvijottamaḥ tam āyāntaṃ yamaṃ dṛṣṭvā nandī provāca sāyudhaḥ

---

94.20

विनायकं तथा स्कन्दं भूतनाथं तु दण्डिनम् तत्र तद् युद्धम् अभवत् सर्वलोकभयावहम्

vināyakaṃ tathā skandaṃ bhūtanāthaṃ tu daṇḍinam tatra tad yuddham abhavat sarvalokabhayāvaham

---

94.21

कार्त्तिकेयः स्वयं शक्त्या बिभेद यमकिंकरान् दक्षिणाशापतिं चापि निजघान बलान्वितम्

kārttikeyaḥ svayaṃ śaktyā bibheda yamakiṃkarān dakṣiṇāśāpatiṃ cāpi nijaghāna balānvitam

---

94.22

हतावशिष्टा याम्यास् ते आदित्याय न्यवेदयन् आदित्यो ऽपि सुरैः सार्धं श्रुत्वा तन् महद् अद्भुतम्

hatāvaśiṣṭā yāmyās te ādityāya nyavedayan ādityo 'pi suraiḥ sārdhaṃ śrutvā tan mahad adbhutam

---

94.23

लोकपालैर् अनुवृतो ममान्तिकम् उपागमत् अहं विष्णुश् च भगवान् इन्द्रो ऽग्निर् वरुणस् तथा

lokapālair anuvṛto mamāntikam upāgamat ahaṃ viṣṇuś ca bhagavān indro 'gnir varuṇas tathā

---

94.24

चन्द्रादित्याव् अश्विनौ च लोकपाला मरुद्गणाः एते चान्ये च बहवो वयं याता यमान्तिकम्

candrādityāv aśvinau ca lokapālā marudgaṇāḥ ete cānye ca bahavo vayaṃ yātā yamāntikam

---

94.25

मृत आस्ते दक्षिणेशो गङ्गातीरे बलान्वितः समुद्राश् च नदा नागा नानाभूतान्य् अनेकशः

mṛta āste dakṣiṇeśo gaṅgātīre balānvitaḥ samudrāś ca nadā nāgā nānābhūtāny anekaśaḥ

---

94.26

तत्राजग्मुः सुरेशानं द्रष्टुं वैवस्वतं यमम् तं दृष्ट्वा हतसैन्यं च यमं देवा भयार्दिताः कृताञ्जलिपुटाः शंभुम् ऊचुः सर्वे पुनः पुनः

tatrājagmuḥ sureśānaṃ draṣṭuṃ vaivasvataṃ yamam taṃ dṛṣṭvā hatasainyaṃ ca yamaṃ devā bhayārditāḥ kṛtāñjalipuṭāḥ śaṃbhum ūcuḥ sarve punaḥ punaḥ

---

94.27

भक्तिप्रियत्वं ते नित्यं दुष्टहन्तृत्वम् एव च आदिकर्तर् नमस् तुभ्यं नीलकण्ठ नमो ऽस्तु ते ब्रह्मप्रिय नमस् ते ऽस्तु देवप्रिय नमो ऽस्तु ते

bhaktipriyatvaṃ te nityaṃ duṣṭahantṛtvam eva ca ādikartar namas tubhyaṃ nīlakaṇṭha namo 'stu te brahmapriya namas te 'stu devapriya namo 'stu te

---

94.28

श्वेतं द्विजं भक्तम् अनायुषं ते नेतुं यमादिः सकलो ऽसमर्थः संतोषम् आप्ताः परमं समीक्ष्य भक्तप्रियत्वं त्वयि नाथ सत्यम्

śvetaṃ dvijaṃ bhaktam anāyuṣaṃ te netuṃ yamādiḥ sakalo 'samarthaḥ saṃtoṣam āptāḥ paramaṃ samīkṣya bhaktapriyatvaṃ tvayi nātha satyam

---

94.29

ये त्वां प्रपन्नाः शरणं कृपालुं नालं कृतान्तो ऽप्य् अनुवीक्षितुं तान् एवं विदित्वा शिव एव सर्वे त्वाम् एव भक्त्या परया भजन्ते

ye tvāṃ prapannāḥ śaraṇaṃ kṛpāluṃ nālaṃ kṛtānto 'py anuvīkṣituṃ tān evaṃ viditvā śiva eva sarve tvām eva bhaktyā parayā bhajante

---

94.30

त्वम् एव जगतां नाथ किं न स्मरसि शंकर त्वां विना कः समर्थो ऽत्र व्यवस्थां कर्तुम् ईश्वरः

tvam eva jagatāṃ nātha kiṃ na smarasi śaṃkara tvāṃ vinā kaḥ samartho 'tra vyavasthāṃ kartum īśvaraḥ

---

94.31

एवं तु स्तुवतां तेषां पुरस्ताद् अभवच् छिवः किं ददामीति तान् आह इदम् ऊचुः सुरा अपि

evaṃ tu stuvatāṃ teṣāṃ purastād abhavac chivaḥ kiṃ dadāmīti tān āha idam ūcuḥ surā api

---

94.32

अयं वैवस्वतो धर्मो नियन्ता सर्वदेहिनाम् धर्माधर्मव्यवस्थायां स्थापितो लोकपालकः

ayaṃ vaivasvato dharmo niyantā sarvadehinām dharmādharmavyavasthāyāṃ sthāpito lokapālakaḥ

---

94.33

नायं वधम् अवाप्नोति नापराधी न पापकृत् विना तेन जगद्धातुर् नैव किंचिद् भविष्यति

nāyaṃ vadham avāpnoti nāparādhī na pāpakṛt vinā tena jagaddhātur naiva kiṃcid bhaviṣyati

---

94.34

तस्माज् जीवय देवेश यमं सबलवाहनम् प्रार्थना सफला नाथ महत्सु न वृथा भवेत्

tasmāj jīvaya deveśa yamaṃ sabalavāhanam prārthanā saphalā nātha mahatsu na vṛthā bhavet

---

94.35

ततः प्रोवाच भगवाञ् जीवयेयम् असंशयम् यमं यदि वचो मे ऽद्य अनुमन्यन्ति देवताः

tataḥ provāca bhagavāñ jīvayeyam asaṃśayam yamaṃ yadi vaco me 'dya anumanyanti devatāḥ

---

94.36

ततः प्रोचुः सुराः सर्वे कुर्मो वाक्यं त्वयोदितम् हरिब्रह्मादिसहितं वशे यस्याखिलं जगत्

tataḥ procuḥ surāḥ sarve kurmo vākyaṃ tvayoditam haribrahmādisahitaṃ vaśe yasyākhilaṃ jagat

---

94.37

ततः प्रोवाच भगवान् अमरान् समुपागतान् मद्भक्तो न मृतिं यातु नेत्य् ऊचुर् अमराः पुनः

tataḥ provāca bhagavān amarān samupāgatān madbhakto na mṛtiṃ yātu nety ūcur amarāḥ punaḥ

---

94.38

अमराः स्युस् ततो देव सर्वलोकाश् चराचराः अमर्त्यमर्त्यभेदो ऽयं न स्याद् देव जगन्मय

amarāḥ syus tato deva sarvalokāś carācarāḥ amartyamartyabhedo 'yaṃ na syād deva jaganmaya

---

94.39

पुनर् अप्य् आह ताञ् शंभुः शृण्वन्तु मम भाषितम् मद्भक्तानां वैष्णवानां गौतमीम् अनुसेवताम्

punar apy āha tāñ śaṃbhuḥ śṛṇvantu mama bhāṣitam madbhaktānāṃ vaiṣṇavānāṃ gautamīm anusevatām

---

94.40

वयं तु स्वामिनो नित्यं न मृत्युः स्वाम्यम् अर्हति वार्त्ताप्य् एषां न कर्तव्या यमेन तु कदाचन

vayaṃ tu svāmino nityaṃ na mṛtyuḥ svāmyam arhati vārttāpy eṣāṃ na kartavyā yamena tu kadācana

---

94.41

आधिव्याध्यादिभिर् जातु कार्यो नाभिभवः क्वचित् ये शिवं शरणं यातास् ते मुक्तास् तत्क्षणाद् अपि

ādhivyādhyādibhir jātu kāryo nābhibhavaḥ kvacit ye śivaṃ śaraṇaṃ yātās te muktās tatkṣaṇād api

---

94.42

सानुगस्य यमस्यातो नमस्याः सर्व एव ते तथेत्य् ऊचुः सुरगणा देवदेवं शिवं प्रति

sānugasya yamasyāto namasyāḥ sarva eva te tathety ūcuḥ suragaṇā devadevaṃ śivaṃ prati

---

94.43

ततश् च भगवान् नाथो नन्दिनं प्राह वाहनम्

tataś ca bhagavān nātho nandinaṃ prāha vāhanam

---

94.44

गौतम्या उदकेन त्वम् अभिषिञ्च मृतं यमम्

gautamyā udakena tvam abhiṣiñca mṛtaṃ yamam

---

94.45

ततो यमादयः सर्वे अभिषिक्तास् तु नन्दिना उत्थिताश् च सजीवास् ते दक्षिणाशां ततो गताः

tato yamādayaḥ sarve abhiṣiktās tu nandinā utthitāś ca sajīvās te dakṣiṇāśāṃ tato gatāḥ

---

94.46

उत्तरे गौतमीतीरे विष्ण्वाद्याः सर्वदैवताः स्थिता आसन् पूजयन्तो देवदेवं महेश्वरम्

uttare gautamītīre viṣṇvādyāḥ sarvadaivatāḥ sthitā āsan pūjayanto devadevaṃ maheśvaram

---

94.47

तत्रासन्न् अयुतान्य् अष्ट सहस्राणि चतुर्दश तथा षट् च सहस्राणि पुनः षट् च तथैव च

tatrāsann ayutāny aṣṭa sahasrāṇi caturdaśa tathā ṣaṭ ca sahasrāṇi punaḥ ṣaṭ ca tathaiva ca

---

94.48

षड् दक्षिणे तथा तीरे तीर्थानाम् अयुतत्रयम् पुण्यम् आख्यानम् एतद् धि श्वेततीर्थस्य नारद

ṣaḍ dakṣiṇe tathā tīre tīrthānām ayutatrayam puṇyam ākhyānam etad dhi śvetatīrthasya nārada

---

94.49

यत्रासौ पतितो मृत्युर् मृत्युतीर्थं तद् उच्यते तस्य श्रवणमात्रेण सहस्रं जीवते समाः

yatrāsau patito mṛtyur mṛtyutīrthaṃ tad ucyate tasya śravaṇamātreṇa sahasraṃ jīvate samāḥ

---

94.50

तत्र स्नानं च दानं च सर्वपापप्रणाशनम् श्रवणं पठनं चापि स्मरणं च मलक्षयम् करोति सर्वलोकानां भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्

tatra snānaṃ ca dānaṃ ca sarvapāpapraṇāśanam śravaṇaṃ paṭhanaṃ cāpi smaraṇaṃ ca malakṣayam karoti sarvalokānāṃ bhuktimuktipradāyakam

95.1

शुक्रतीर्थम् इति ख्यातं सर्वसिद्धिकरं नृणाम् सर्वपापप्रशमनं सर्वव्याधिविनाशनम्

śukratīrtham iti khyātaṃ sarvasiddhikaraṃ nṛṇām sarvapāpapraśamanaṃ sarvavyādhivināśanam

---

95.2

अङ्गिराश् च भृगुश् चैव ऋषी परमधार्मिकौ तयोः पुत्रौ महाप्राज्ञौ रूपबुद्धिविलासिनौ

aṅgirāś ca bhṛguś caiva ṛṣī paramadhārmikau tayoḥ putrau mahāprājñau rūpabuddhivilāsinau

---

95.3

जीवः कविर् इति ख्यातौ मातापित्रोर् वशे रतौ उपनीतौ सुतौ दृष्ट्वा पितराव् ऊचतुर् मिथः

jīvaḥ kavir iti khyātau mātāpitror vaśe ratau upanītau sutau dṛṣṭvā pitarāv ūcatur mithaḥ

---

95.4

आवयोर् एक एवास्तु शास्ता नित्यं च पुत्रयोः तस्माद् एकः शासिता स्यात् तिष्ठत्व् एको यथासुखम्

āvayor eka evāstu śāstā nityaṃ ca putrayoḥ tasmād ekaḥ śāsitā syāt tiṣṭhatv eko yathāsukham

---

95.5

एतच् छ्रुत्वा ततः शीघ्रम् अङ्गिराः प्राह भार्गवम् अध्यापयिष्ये सदृशं सुखं तिष्ठतु भार्गवः

etac chrutvā tataḥ śīghram aṅgirāḥ prāha bhārgavam adhyāpayiṣye sadṛśaṃ sukhaṃ tiṣṭhatu bhārgavaḥ

---

95.6

एतच् छ्रुत्वा चाङ्गिरसो वाक्यं भृगुकुलोद्वहः तथेति मत्वाङ्गिरसे शुक्रं तस्मै न्यवेदयत्

etac chrutvā cāṅgiraso vākyaṃ bhṛgukulodvahaḥ tatheti matvāṅgirase śukraṃ tasmai nyavedayat

---

95.7

उभाव् अपि सुतौ नित्यम् अध्यापयति वै पृथक् वैषम्यबुद्ध्या तौ बालौ चिराच् छुक्रो ऽब्रवीद् इदम्

ubhāv api sutau nityam adhyāpayati vai pṛthak vaiṣamyabuddhyā tau bālau cirāc chukro 'bravīd idam

---

95.8

वैषम्येण गुरो मां त्वम् अध्यापयसि नित्यशः गुरूणां नेदम् उचितं वैषम्यं पुत्रशिष्ययोः

vaiṣamyeṇa guro māṃ tvam adhyāpayasi nityaśaḥ gurūṇāṃ nedam ucitaṃ vaiṣamyaṃ putraśiṣyayoḥ

---

95.9

वैषम्येण च वर्तन्ते मूढाः शिष्येषु देशिकाः नैषा विषमबुद्धीनां संख्या पापस्य विद्यते

vaiṣamyeṇa ca vartante mūḍhāḥ śiṣyeṣu deśikāḥ naiṣā viṣamabuddhīnāṃ saṃkhyā pāpasya vidyate

---

95.10

आचार्य सम्यग् ज्ञातो ऽसि नमस्ये ऽहं पुनः पुनः गच्छेयं गुरुम् अन्यं वै माम् अनुज्ञातुम् अर्हसि

ācārya samyag jñāto 'si namasye 'haṃ punaḥ punaḥ gaccheyaṃ gurum anyaṃ vai mām anujñātum arhasi

---

95.11

गच्छेयं पितरं ब्रह्मन् यद्य् असौ विषमो भवेत् ततो वान्यत्र गच्छामि स्वामिन् पृष्टो ऽसि गम्यते

gaccheyaṃ pitaraṃ brahman yady asau viṣamo bhavet tato vānyatra gacchāmi svāmin pṛṣṭo 'si gamyate

---

95.12

गुरुं बृहस्पतिं दृष्ट्वा अनुज्ञातस् त्व् अगात् ततः अवाप्तविद्यः पितरं गच्छेयं चेत्य् अचिन्तयत्

guruṃ bṛhaspatiṃ dṛṣṭvā anujñātas tv agāt tataḥ avāptavidyaḥ pitaraṃ gaccheyaṃ cety acintayat

---

95.13

तस्मात् कम् अनुपृच्छेयम् उत्कृष्टः को गुरुर् भवेत् इति स्मरन् महाप्राज्ञम् अपृच्छद् वृद्धगौतमम्

tasmāt kam anupṛccheyam utkṛṣṭaḥ ko gurur bhavet iti smaran mahāprājñam apṛcchad vṛddhagautamam

---

95.14

को गुरुः स्यान् मुनिश्रेष्ठ मम ब्रूहि गुरुर् भवेत् त्रयाणाम् अपि लोकानां यो गुरुस् तं व्रजाम्य् अहम्

ko guruḥ syān muniśreṣṭha mama brūhi gurur bhavet trayāṇām api lokānāṃ yo gurus taṃ vrajāmy aham

---

95.15

स प्राह जगताम् ईशं शंभुं देवं जगद्गुरुम् क्वाराधयामि गिरिशम् इत्य् उक्तः प्राह गौतमः

sa prāha jagatām īśaṃ śaṃbhuṃ devaṃ jagadgurum kvārādhayāmi giriśam ity uktaḥ prāha gautamaḥ

---

95.16

गौतम्यां तु शुचिर् भूत्वा स्तोत्रैस् तोषय शंकरम् ततस् तुष्टो जगन्नाथः स ते विद्यां प्रदास्यति

gautamyāṃ tu śucir bhūtvā stotrais toṣaya śaṃkaram tatas tuṣṭo jagannāthaḥ sa te vidyāṃ pradāsyati

---

95.17

गौतमस्य तु तद्वाक्यात् प्रागाद् गङ्गां स भार्गवः स्नात्वा भूत्वा शुचिः सम्यक् स्तुतिं चक्रे स बालकः

gautamasya tu tadvākyāt prāgād gaṅgāṃ sa bhārgavaḥ snātvā bhūtvā śuciḥ samyak stutiṃ cakre sa bālakaḥ

---

95.18

बालो ऽहं बालबुद्धिश् च बालचन्द्रधर प्रभो नाहं जानामि ते किंचित् स्तुतिं कर्तुं नमो ऽस्तु ते

bālo 'haṃ bālabuddhiś ca bālacandradhara prabho nāhaṃ jānāmi te kiṃcit stutiṃ kartuṃ namo 'stu te

---

95.19

परित्यक्तस्य गुरुणा न ममास्ति सुहृत् सखा त्वं प्रभुः सर्वभावेन जगन्नाथ नमो ऽस्तु ते

parityaktasya guruṇā na mamāsti suhṛt sakhā tvaṃ prabhuḥ sarvabhāvena jagannātha namo 'stu te

---

95.20

गुरुर् गुरुमतां देव महतां च महान् असि अहम् अल्पतरो बालो जगन्मय नमो ऽस्तु ते

gurur gurumatāṃ deva mahatāṃ ca mahān asi aham alpataro bālo jaganmaya namo 'stu te

---

95.21

विद्यार्थं हि सुरेशान नाहं वेद्मि भवद्गतिम् मां त्वं च कृपया पश्य लोकसाक्षिन् नमो ऽस्तु ते

vidyārthaṃ hi sureśāna nāhaṃ vedmi bhavadgatim māṃ tvaṃ ca kṛpayā paśya lokasākṣin namo 'stu te

---

95.22

एवं तु स्तुवतस् तस्य प्रसन्नो ऽभूत् सुरेश्वरः

evaṃ tu stuvatas tasya prasanno 'bhūt sureśvaraḥ

---

95.23

कामं वरय भद्रं ते यच् चापि सुरदुर्लभम्

kāmaṃ varaya bhadraṃ te yac cāpi suradurlabham

---

95.24

कविर् अप्य् आह देवेशं कृताञ्जलिर् उदारधीः

kavir apy āha deveśaṃ kṛtāñjalir udāradhīḥ

---

95.25

ब्रह्मादिभिश् च ऋषिभिर् या विद्या नैव गोचरा तां विद्यां नाथ याचिष्ये त्वं गुरुर् मम दैवतम्

brahmādibhiś ca ṛṣibhir yā vidyā naiva gocarā tāṃ vidyāṃ nātha yāciṣye tvaṃ gurur mama daivatam

---

95.26

मृतसंजीविनीं विद्याम् अज्ञातां त्रिदशैर् अपि तां दत्तवान् सुरश्रेष्ठस् तस्मै शुक्राय याचते

mṛtasaṃjīvinīṃ vidyām ajñātāṃ tridaśair api tāṃ dattavān suraśreṣṭhas tasmai śukrāya yācate

---

95.27

इतरा लौकिकी विद्या वैदिकी चान्यगोचरा किं पुनः शंकरे तुष्टे विचार्यम् अवशिष्यते

itarā laukikī vidyā vaidikī cānyagocarā kiṃ punaḥ śaṃkare tuṣṭe vicāryam avaśiṣyate

---

95.28

स तु लब्ध्वा महाविद्यां प्रायात् स्वपितरं गुरुम् दैत्यानां च गुरुश् चासीद् विद्यया पूजितः कविः

sa tu labdhvā mahāvidyāṃ prāyāt svapitaraṃ gurum daityānāṃ ca guruś cāsīd vidyayā pūjitaḥ kaviḥ

---

95.29

ततः कदाचित् तां विद्यां कस्मिंश्चित् कारणान्तरे कचो बृहस्पतिसुतो विद्यां प्राप्तः कवेस् तु ताम्

tataḥ kadācit tāṃ vidyāṃ kasmiṃścit kāraṇāntare kaco bṛhaspatisuto vidyāṃ prāptaḥ kaves tu tām

---

95.30

कचाद् बृहस्पतिश् चापि ततो देवाः पृथक् पृथक् अवापुर् महतीं विद्यां याम् आहुर् मृतजीविनीम्

kacād bṛhaspatiś cāpi tato devāḥ pṛthak pṛthak avāpur mahatīṃ vidyāṃ yām āhur mṛtajīvinīm

---

95.31

यत्र सा कविना प्राप्ता विद्यापूज्य महेश्वरम् गौतम्या उत्तरे पारे शुक्रतीर्थं तद् उच्यते

yatra sā kavinā prāptā vidyāpūjya maheśvaram gautamyā uttare pāre śukratīrthaṃ tad ucyate

---

95.32

मृतसंजीविनीतीर्थम् आयुरारोग्यवर्धनम् स्नानं दानं च यत् किंचित् सर्वम् अक्षयपुण्यदम्

mṛtasaṃjīvinītīrtham āyurārogyavardhanam snānaṃ dānaṃ ca yat kiṃcit sarvam akṣayapuṇyadam

96.1

इन्द्रतीर्थम् इति ख्यातं ब्रह्महत्याविनाशनम् स्मरणाद् अपि पापौघक्लेशसंघविनाशनम्

indratīrtham iti khyātaṃ brahmahatyāvināśanam smaraṇād api pāpaughakleśasaṃghavināśanam

---

96.2

पुरा वृत्रवधे वृत्ते ब्रह्महत्या तु नारद शचीपतिं चानुगता तां दृष्ट्वा भीतवद् धरिः

purā vṛtravadhe vṛtte brahmahatyā tu nārada śacīpatiṃ cānugatā tāṃ dṛṣṭvā bhītavad dhariḥ

---

96.3

इन्द्रस् ततो वृत्रहन्ता इतश् चेतश् च धावति यत्र यत्र त्व् असौ याति हत्या सापीन्द्रगामिनी

indras tato vṛtrahantā itaś cetaś ca dhāvati yatra yatra tv asau yāti hatyā sāpīndragāminī

---

96.4

स महत् सर आविश्य पद्मनालम् उपागमत् तत्रासौ तन्तुवद् भूत्वा वासं चक्रे शचीपतिः

sa mahat sara āviśya padmanālam upāgamat tatrāsau tantuvad bhūtvā vāsaṃ cakre śacīpatiḥ

---

96.5

सरस्तीरे ऽपि हत्यासीद् दिव्यं वर्षसहस्रकम् एतस्मिन्न् अन्तरे देवा निरिन्द्रा ह्य् अभवन् मुने

sarastīre 'pi hatyāsīd divyaṃ varṣasahasrakam etasminn antare devā nirindrā hy abhavan mune

---

96.6

मन्त्रयाम् आसुर् अव्यग्राः कथम् इन्द्रो भवेद् इति तत्राहम् अवदं देवान् हत्यास्थानं प्रकल्प्य च

mantrayām āsur avyagrāḥ katham indro bhaved iti tatrāham avadaṃ devān hatyāsthānaṃ prakalpya ca

---

96.7

इन्द्रस्य पावनार्थाय गौतम्याम् अभिषिच्यताम् यत्राभिषिक्तः पूतात्मा पुनर् इन्द्रो भविष्यति

indrasya pāvanārthāya gautamyām abhiṣicyatām yatrābhiṣiktaḥ pūtātmā punar indro bhaviṣyati

---

96.8

तथा ते निश्चयं कृत्वा गौतमीं शीघ्रम् आगमन् तत्र स्नातं सुरपतिं देवाश् च ऋषयस् तथा

tathā te niścayaṃ kṛtvā gautamīṃ śīghram āgaman tatra snātaṃ surapatiṃ devāś ca ṛṣayas tathā

---

96.9

अभिषेक्तुकामास् ते सर्वे शचीकान्तं च तस्थिरे अभिषिच्यमानम् इन्द्रं तं प्रकोपाद् गौतमो ऽब्रवीत्

abhiṣektukāmās te sarve śacīkāntaṃ ca tasthire abhiṣicyamānam indraṃ taṃ prakopād gautamo 'bravīt

---

96.10

अभिषेक्ष्यन्ति पापिष्ठं महेन्द्रं गुरुतल्पगम् तान् सर्वान् भस्मसात् कुर्यां शीघ्रं यान्त्व् असुरारयः

abhiṣekṣyanti pāpiṣṭhaṃ mahendraṃ gurutalpagam tān sarvān bhasmasāt kuryāṃ śīghraṃ yāntv asurārayaḥ

---

96.11

तद् ऋषेर् वचनं श्रुत्वा परिहृत्य च गौतमीम् नर्मदाम् अगमन् सर्व इन्द्रम् आदाय सत्वराः

tad ṛṣer vacanaṃ śrutvā parihṛtya ca gautamīm narmadām agaman sarva indram ādāya satvarāḥ

---

96.12

उत्तरे नर्मदातीरे अभिषेकाय तस्थिरे अभिषेक्ष्यमाणम् इन्द्रं तं माण्डव्यो भगवान् ऋषिः

uttare narmadātīre abhiṣekāya tasthire abhiṣekṣyamāṇam indraṃ taṃ māṇḍavyo bhagavān ṛṣiḥ

---

96.13

अब्रवीद् भस्मसात् कुर्यां यदि स्याद् अभिषेचनम् पूजयाम् आसुर् अमरा माण्डव्यं युक्तिभिः स्तवैः

abravīd bhasmasāt kuryāṃ yadi syād abhiṣecanam pūjayām āsur amarā māṇḍavyaṃ yuktibhiḥ stavaiḥ

---

96.14

अयम् इन्द्रः सहस्राक्षो यस्मिन् देशे ऽभिषिच्यते तत्रातिदारुणं विघ्नं मुने समुपजायते

ayam indraḥ sahasrākṣo yasmin deśe 'bhiṣicyate tatrātidāruṇaṃ vighnaṃ mune samupajāyate

---

96.15

तच्छान्तिं कुरु कल्याण प्रसीद वरदो भव मलनिर्यातनं यस्मिन् कुर्मस् तस्मिन् वरान् बहून्

tacchāntiṃ kuru kalyāṇa prasīda varado bhava malaniryātanaṃ yasmin kurmas tasmin varān bahūn

---

96.16

देशे दास्यामहे सर्वे तद् अनुज्ञातुम् अर्हसि यस्मिन् देशे सुरेन्द्रस्य अभिषेको भविष्यति

deśe dāsyāmahe sarve tad anujñātum arhasi yasmin deśe surendrasya abhiṣeko bhaviṣyati

---

96.17

स सर्वकामदः पुंसां धान्यवृक्षफलैर् युतः नानावृष्टिर् न दुर्भिक्षं भवेद् अत्र कदाचन

sa sarvakāmadaḥ puṃsāṃ dhānyavṛkṣaphalair yutaḥ nānāvṛṣṭir na durbhikṣaṃ bhaved atra kadācana

---

96.18

मेने ततो मुनिश्रेष्ठो माण्डव्यो लोकपूजितः अभिषेकः कृतस् तत्र मलनिर्यातनं तथा

mene tato muniśreṣṭho māṇḍavyo lokapūjitaḥ abhiṣekaḥ kṛtas tatra malaniryātanaṃ tathā

---

96.19

देवैस् तदोक्तो मुनिभिः स देशो मालवस् ततः अभिषिक्ते सुरपतौ जाते च विमले तदा

devais tadokto munibhiḥ sa deśo mālavas tataḥ abhiṣikte surapatau jāte ca vimale tadā

---

96.20

आनीय गौतमीं गङ्गां तं पुण्यायाभिषेचिरे सुराश् च ऋषयश् चैव अहं विष्णुस् तथैव च

ānīya gautamīṃ gaṅgāṃ taṃ puṇyāyābhiṣecire surāś ca ṛṣayaś caiva ahaṃ viṣṇus tathaiva ca

---

96.21

वसिष्ठो गौतमश् चापि अगस्त्यो ऽत्रिश् च कश्यपः एते चान्ये च ऋषयो देवा यक्षाः सपन्नगाः

vasiṣṭho gautamaś cāpi agastyo 'triś ca kaśyapaḥ ete cānye ca ṛṣayo devā yakṣāḥ sapannagāḥ

---

96.22

स्नानं तत्पुण्यतोयेन अकुर्वन्न् अभिषेचनम् मया पुनः शचीभर्ता कमण्डलुभवेन च

snānaṃ tatpuṇyatoyena akurvann abhiṣecanam mayā punaḥ śacībhartā kamaṇḍalubhavena ca

---

96.23

वारिणाप्य् अभिषिक्तश् च तत्र पुण्याभवन् नदी सिक्ता चेति च तत्रासीत् ते गङ्गायां च संगते

vāriṇāpy abhiṣiktaś ca tatra puṇyābhavan nadī siktā ceti ca tatrāsīt te gaṅgāyāṃ ca saṃgate

---

96.24

संगमौ तत्र विख्यातौ सर्वदा मुनिसेवितौ ततः प्रभृति तत् तीर्थं पुण्यासंगमम् उच्यते

saṃgamau tatra vikhyātau sarvadā munisevitau tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ puṇyāsaṃgamam ucyate

---

96.25

सिक्तायाः संगमे पुण्यम् ऐन्द्रं तद् अभिधीयते तत्र सप्त सहस्राणि तीर्थान्य् आसञ् शुभानि च

siktāyāḥ saṃgame puṇyam aindraṃ tad abhidhīyate tatra sapta sahasrāṇi tīrthāny āsañ śubhāni ca

---

96.26

तेषु स्नानं च दानं च विशेषेण तु संगमे सर्वं तद् अक्षयं विद्यान् नात्र कार्या विचारणा

teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca viśeṣeṇa tu saṃgame sarvaṃ tad akṣayaṃ vidyān nātra kāryā vicāraṇā

---

96.27

यद् एतत् पुण्यम् आख्यानं यः पठेच् च शृणोति वा सर्वपापैः स मुच्येत मनोवाक्कायकर्मजैः

yad etat puṇyam ākhyānaṃ yaḥ paṭhec ca śṛṇoti vā sarvapāpaiḥ sa mucyeta manovākkāyakarmajaiḥ

97.1

पौलस्त्यं तीर्थम् आख्यातं सर्वसिद्धिप्रदं नृणाम् प्रभावं तस्य वक्ष्यामि भ्रष्टराज्यप्रदायकम्

paulastyaṃ tīrtham ākhyātaṃ sarvasiddhipradaṃ nṛṇām prabhāvaṃ tasya vakṣyāmi bhraṣṭarājyapradāyakam

---

97.2

उत्तराशापतिः पूर्वम् ऋद्धिसिद्धिसमन्वितः पुरा लङ्कापतिश् चासीज् ज्येष्ठो विश्रवसः सुतः

uttarāśāpatiḥ pūrvam ṛddhisiddhisamanvitaḥ purā laṅkāpatiś cāsīj jyeṣṭho viśravasaḥ sutaḥ

---

97.3

तस्यैते भ्रातरश् चासन् बलवन्तो ऽमितप्रभाः सापत्ना रावणश् चैव कुम्भकर्णो विभीषणः

tasyaite bhrātaraś cāsan balavanto 'mitaprabhāḥ sāpatnā rāvaṇaś caiva kumbhakarṇo vibhīṣaṇaḥ

---

97.4

ते ऽपि विश्रवसः पुत्रा राक्षस्यां राक्षसास् तु ते मद्दत्तेन विमानेन धनदो भ्रातृभिः सह

te 'pi viśravasaḥ putrā rākṣasyāṃ rākṣasās tu te maddattena vimānena dhanado bhrātṛbhiḥ saha

---

97.5

ममान्तिकं भक्तियुक्तो नित्यम् एति तु याति च रावणस्य तु या माता कुपिता साब्रवीत् सुतान्

mamāntikaṃ bhaktiyukto nityam eti tu yāti ca rāvaṇasya tu yā mātā kupitā sābravīt sutān

---

97.6

मरिष्ये न च जीविष्ये पुत्रा वैरूप्यकारणात् देवाश् च दानवाश् चासन् सापत्ना भ्रातरो मिथः

mariṣye na ca jīviṣye putrā vairūpyakāraṇāt devāś ca dānavāś cāsan sāpatnā bhrātaro mithaḥ

---

97.7

अन्योन्यवधम् ईप्सन्ते जयैश्वर्यवशानुगाः तद्भवन्तो न पुरुषा न शक्ता न जयैषिणः सापत्न्यं यो ऽनुमन्यते तस्य जीवो निरर्थकः

anyonyavadham īpsante jayaiśvaryavaśānugāḥ tadbhavanto na puruṣā na śaktā na jayaiṣiṇaḥ sāpatnyaṃ yo 'numanyate tasya jīvo nirarthakaḥ

---

97.8

तन् मातृवचनं श्रुत्वा भ्रातरस् ते त्रयो मुने जग्मुस् ते तपसे ऽरण्यं कृतवन्तस् तपो महत्

tan mātṛvacanaṃ śrutvā bhrātaras te trayo mune jagmus te tapase 'raṇyaṃ kṛtavantas tapo mahat

---

97.9

मत्तो वरान् अवापुश् च त्रय एते च राक्षसाः मातुलेन मरीचेन तथा मातामहेन तु

matto varān avāpuś ca traya ete ca rākṣasāḥ mātulena marīcena tathā mātāmahena tu

---

97.10

तन्मातृवचनाच् चापि ततो लङ्काम् अयाचत रक्षोभावान् मातृदोषाद् भ्रात्रोर् वैरम् अभून् महत्

tanmātṛvacanāc cāpi tato laṅkām ayācata rakṣobhāvān mātṛdoṣād bhrātror vairam abhūn mahat

---

97.11

ततस् तद् अभवद् युद्धं देवदानवयोर् इव युद्धे जित्वाग्रजं शान्तं धनदं भ्रातरं तथा

tatas tad abhavad yuddhaṃ devadānavayor iva yuddhe jitvāgrajaṃ śāntaṃ dhanadaṃ bhrātaraṃ tathā

---

97.12

पुष्पकं च पुरीं लङ्कां सर्वं चैव व्यपाहरत् रावणो घोषयाम् आस त्रैलोक्ये सचराचरे

puṣpakaṃ ca purīṃ laṅkāṃ sarvaṃ caiva vyapāharat rāvaṇo ghoṣayām āsa trailokye sacarācare

---

97.13

यो दद्याद् आश्रयं भ्रातुः स च वध्यो भवेन् मम भ्रात्रा निरस्तो वैश्रवणो नैव प्रापाश्रयं क्वचित् पितामहं पुलस्त्यं तं गत्वा नत्वाब्रवीद् वचः

yo dadyād āśrayaṃ bhrātuḥ sa ca vadhyo bhaven mama bhrātrā nirasto vaiśravaṇo naiva prāpāśrayaṃ kvacit pitāmahaṃ pulastyaṃ taṃ gatvā natvābravīd vacaḥ

---

97.14

भ्रात्रा निरस्तो दुष्टेन किं करोमि वदस्व मे आश्रयः शरणं यत् स्याद् दैवं वा तीर्थम् एव च

bhrātrā nirasto duṣṭena kiṃ karomi vadasva me āśrayaḥ śaraṇaṃ yat syād daivaṃ vā tīrtham eva ca

---

97.15

तत् पौत्रवचनं श्रुत्वा पुलस्त्यो वाक्यम् अब्रवीत्

tat pautravacanaṃ śrutvā pulastyo vākyam abravīt

---

97.16

गौतमीं गच्छ पुत्र त्वं स्तुहि देवं महेश्वरम् तत्र नास्य प्रवेशः स्याद् गङ्गाया जलमध्यतः

gautamīṃ gaccha putra tvaṃ stuhi devaṃ maheśvaram tatra nāsya praveśaḥ syād gaṅgāyā jalamadhyataḥ

---

97.17

सिद्धिं प्राप्स्यसि कल्याणीं तथा कुरु मया सह

siddhiṃ prāpsyasi kalyāṇīṃ tathā kuru mayā saha

---

97.18

तथेत्य् उक्त्वा जगामासौ सभार्यो धनदस् तथा पित्रा मात्रा च वृद्धेन पुलस्त्येन धनेश्वरः

tathety uktvā jagāmāsau sabhāryo dhanadas tathā pitrā mātrā ca vṛddhena pulastyena dhaneśvaraḥ

---

97.19

गत्वा तु गौतमीं गङ्गां शुचिः स्नात्वा यतव्रतः तुष्टाव देवदेवेशं भुक्तिमुक्तिप्रदं शिवम्

gatvā tu gautamīṃ gaṅgāṃ śuciḥ snātvā yatavrataḥ tuṣṭāva devadeveśaṃ bhuktimuktipradaṃ śivam

---

97.20

स्वामी त्वम् एवास्य चराचरस्य विश्वस्य शंभो न परो ऽस्ति कश्चित् त्वाम् अप्य् अवज्ञाय यदीह मोहात् प्रगल्भते कोपि स शोच्य एव

svāmī tvam evāsya carācarasya viśvasya śaṃbho na paro 'sti kaścit tvām apy avajñāya yadīha mohāt pragalbhate kopi sa śocya eva

---

97.21

त्वम् अष्टमूर्त्या सकलं बिभर्षि त्वदाज्ञया वर्तत एव सर्वम् तथापि वेदेति बुधो भवन्तं न जात्व् अविद्वान् महिमा पुरातनम्

tvam aṣṭamūrtyā sakalaṃ bibharṣi tvadājñayā vartata eva sarvam tathāpi vedeti budho bhavantaṃ na jātv avidvān mahimā purātanam

---

97.22

मलप्रसूतं यद् अवोचद् अम्बा हास्यात् सुतो ऽयं तव देव शूरः त्वत्प्रेक्षिताद् यः स च विघ्नराजो जज्ञे त्व् अहो चेष्टितम् ईशदृष्टेः

malaprasūtaṃ yad avocad ambā hāsyāt suto 'yaṃ tava deva śūraḥ tvatprekṣitād yaḥ sa ca vighnarājo jajñe tv aho ceṣṭitam īśadṛṣṭeḥ

---

97.23

अश्रुप्लुताङ्गी गिरिजा समीक्ष्य वियुक्तदांपत्यम् इतीशम् ऊचे मनोभवो ऽभून् मदनो रतिश् च सौभाग्यपूर्वत्वम् अवाप सोमात्

aśruplutāṅgī girijā samīkṣya viyuktadāṃpatyam itīśam ūce manobhavo 'bhūn madano ratiś ca saubhāgyapūrvatvam avāpa somāt

---

97.24

इत्यादि स्तुवतस् तस्य पुरतो ऽभूत् त्रिलोचनः वरेण च्छन्दयाम् आस हर्षान् नोवाच किंचन

ityādi stuvatas tasya purato 'bhūt trilocanaḥ vareṇa cchandayām āsa harṣān novāca kiṃcana

---

97.25

तूष्णींभूते तु धनदे पुलस्त्ये च महेश्वरे पुनः पुनर् वरस्वेति शिवे वादिनि हर्षिते

tūṣṇīṃbhūte tu dhanade pulastye ca maheśvare punaḥ punar varasveti śive vādini harṣite

---

97.26

एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र वाग् उवाचाशरीरिणी प्राप्तव्यं धनपालत्वं वदन्तीदं महेश्वरम्

etasminn antare tatra vāg uvācāśarīriṇī prāptavyaṃ dhanapālatvaṃ vadantīdaṃ maheśvaram

---

97.27

पुलस्त्यस्य तु यच् चित्तं पितुर् वैश्रवणस्य तु विदित्वेव तदा वाणी शुभम् अर्थम् उदीरयत्

pulastyasya tu yac cittaṃ pitur vaiśravaṇasya tu viditveva tadā vāṇī śubham artham udīrayat

---

97.28

भूतवद् भवितव्यं स्याद् दास्यमानं तु दत्तवत् प्राप्तव्यं प्राप्तवत् तत्र दैवी वाग् अभवच् छुभा

bhūtavad bhavitavyaṃ syād dāsyamānaṃ tu dattavat prāptavyaṃ prāptavat tatra daivī vāg abhavac chubhā

---

97.29

प्रभूतशत्रुः परिभूतदुःखः संपूज्य सोमेश्वरम् आप लिङ्गम् दिगीश्वरत्वं द्रविणप्रभुत्वम् अपारदातृत्वकलत्रपुत्रान्

prabhūtaśatruḥ paribhūtaduḥkhaḥ saṃpūjya someśvaram āpa liṅgam digīśvaratvaṃ draviṇaprabhutvam apāradātṛtvakalatraputrān

---

97.30

तां वाचं धनदः श्रुत्वा देवदेवं त्रिशूलिनम् एवं भवतु नामेति धनदो वाक्यम् अब्रवीत्

tāṃ vācaṃ dhanadaḥ śrutvā devadevaṃ triśūlinam evaṃ bhavatu nāmeti dhanado vākyam abravīt

---

97.31

तथैवास्त्व् इति देवेशो दैवीं वाचम् अमन्यत पुलस्त्यं च वरैः पुण्यैस् तथा विश्रवसं मुनिम्

tathaivāstv iti deveśo daivīṃ vācam amanyata pulastyaṃ ca varaiḥ puṇyais tathā viśravasaṃ munim

---

97.32

धनपालं च देवेशो ह्य् अभिनन्द्य ययौ शिवः ततः प्रभृति तत् तीर्थं पौलस्त्यं धनदं विदुः

dhanapālaṃ ca deveśo hy abhinandya yayau śivaḥ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ paulastyaṃ dhanadaṃ viduḥ

---

97.33

तथा वैश्रवसं पुण्यं सर्वकामप्रदं शुभम् तेषु स्नानादि यत् किंचित् तत् सर्वं बहुपुण्यदम्

tathā vaiśravasaṃ puṇyaṃ sarvakāmapradaṃ śubham teṣu snānādi yat kiṃcit tat sarvaṃ bahupuṇyadam

98.1

अग्नितीर्थम् इति ख्यातं सर्वक्रतुफलप्रदम् सर्वविघ्नोपशमनं तत्तीर्थस्य फलं शृणु

agnitīrtham iti khyātaṃ sarvakratuphalapradam sarvavighnopaśamanaṃ tattīrthasya phalaṃ śṛṇu

---

98.2

जातवेदा इति ख्यातो अग्नेर् भ्राता स हव्यवाट् हव्यं वहन्तं देवानां गौतम्यास् तीर एव तु

jātavedā iti khyāto agner bhrātā sa havyavāṭ havyaṃ vahantaṃ devānāṃ gautamyās tīra eva tu

---

98.3

ऋषीणां सत्त्रसदने अग्नेर् भ्रातरम् उत्तमम् भ्रातुः प्रियं तथा दक्षं मधुर् दितिसुतो बली

ṛṣīṇāṃ sattrasadane agner bhrātaram uttamam bhrātuḥ priyaṃ tathā dakṣaṃ madhur ditisuto balī

---

98.4

जघान ऋषिमुख्येषु पश्यत्सु च सुरेष्व् अपि हव्यं देवा नैव चापुर् मृते वै जातवेदसि

jaghāna ṛṣimukhyeṣu paśyatsu ca sureṣv api havyaṃ devā naiva cāpur mṛte vai jātavedasi

---

98.5

मृते भ्रातरि स त्व् अग्निः प्रिये वै जातवेदसि कोपेन महताविष्टो गाङ्गम् अम्भः समाविशत्

mṛte bhrātari sa tv agniḥ priye vai jātavedasi kopena mahatāviṣṭo gāṅgam ambhaḥ samāviśat

---

98.6

गङ्गाम्भसि समाविष्टे ह्य् अग्नौ देवाश् च मानुषाः जीवम् उत्सर्जयाम् आसुर् अग्निजीवा यतो मताः

gaṅgāmbhasi samāviṣṭe hy agnau devāś ca mānuṣāḥ jīvam utsarjayām āsur agnijīvā yato matāḥ

---

98.7

यत्राग्निर् जलम् आविष्टस् तं देशं सर्व एव ते आजग्मुर् विबुधाः सर्व ऋषयः पितरस् तथा

yatrāgnir jalam āviṣṭas taṃ deśaṃ sarva eva te ājagmur vibudhāḥ sarva ṛṣayaḥ pitaras tathā

---

98.8

विनाग्निना न जीवामः स्तुवन्तो ऽग्निं विशेषतः अग्निं जलगतं दृष्ट्वा प्रियं चोचुर् दिवौकसः

vināgninā na jīvāmaḥ stuvanto 'gniṃ viśeṣataḥ agniṃ jalagataṃ dṛṣṭvā priyaṃ cocur divaukasaḥ

---

98.9

देवाञ् जीवय हव्येन कव्येन च पितॄंस् तथा मानुषान् अन्नपाकेन बीजानां क्लेदनेन च

devāñ jīvaya havyena kavyena ca pitṝṃs tathā mānuṣān annapākena bījānāṃ kledanena ca

---

98.10

अग्निर् अप्य् आह तान् देवाञ् शक्तो यो मे गतो ऽनुजः क्रियमाणे भवत्कार्ये या गतिर् जातवेदसः

agnir apy āha tān devāñ śakto yo me gato 'nujaḥ kriyamāṇe bhavatkārye yā gatir jātavedasaḥ

---

98.11

सा वापि स्यान् मम सुरा नोत्सहे कार्यसाधने कार्यं तु सर्वतस् तस्य भवतां जातवेदसः

sā vāpi syān mama surā notsahe kāryasādhane kāryaṃ tu sarvatas tasya bhavatāṃ jātavedasaḥ

---

98.12

इमां स्थितिम् अनुप्राप्तो न जाने मे कथं भवेत् इह चामुत्र च व्याप्तौ शक्तिर् अप्य् अत्र नो भवेत्

imāṃ sthitim anuprāpto na jāne me kathaṃ bhavet iha cāmutra ca vyāptau śaktir apy atra no bhavet

---

98.13

अथापि क्रियमाणे वै कार्ये सैव गतिर् मम देवास् तम् ऊचुर् भावेन सर्वेण ऋषयस् तथा

athāpi kriyamāṇe vai kārye saiva gatir mama devās tam ūcur bhāvena sarveṇa ṛṣayas tathā

---

98.14

आयुः कर्मणि च प्रीतिर् व्याप्तौ शक्तिश् च दीयते प्रयाजान् अनुयाजांश् च दास्यामो हव्यवाहन

āyuḥ karmaṇi ca prītir vyāptau śaktiś ca dīyate prayājān anuyājāṃś ca dāsyāmo havyavāhana

---

98.15

देवानां त्वं मुखं श्रेष्ठम् आहुत्यः प्रथमास् तव त्वया दत्तं तु यद् द्रव्यं भोक्ष्यामः सुरसत्तम

devānāṃ tvaṃ mukhaṃ śreṣṭham āhutyaḥ prathamās tava tvayā dattaṃ tu yad dravyaṃ bhokṣyāmaḥ surasattama

---

98.16

ततस् तुष्टो ऽभवद् वह्निर् देववाक्याद् यथाक्रमम् इह चामुत्र च व्याप्तौ हव्ये वा लौकिके तथा

tatas tuṣṭo 'bhavad vahnir devavākyād yathākramam iha cāmutra ca vyāptau havye vā laukike tathā

---

98.17

सर्वत्र वह्निर् अभयः समर्थो ऽभूत् सुराज्ञया जातवेदा बृहद्भानुः सप्तार्चिर् नीललोहितः

sarvatra vahnir abhayaḥ samartho 'bhūt surājñayā jātavedā bṛhadbhānuḥ saptārcir nīlalohitaḥ

---

98.18

जलगर्भः शमीगर्भो यज्ञगर्भः स उच्यते जलाद् आकृष्य विबुधा अभिषिच्य विभावसुम्

jalagarbhaḥ śamīgarbho yajñagarbhaḥ sa ucyate jalād ākṛṣya vibudhā abhiṣicya vibhāvasum

---

98.19

उभयत्र पदे वासः सर्वगो ऽग्निस् ततो ऽभवत् यथागतं सुरा जग्मुर् वह्नितीर्थं तद् उच्यते

ubhayatra pade vāsaḥ sarvago 'gnis tato 'bhavat yathāgataṃ surā jagmur vahnitīrthaṃ tad ucyate

---

98.20

तत्र सप्त शतान्य् आसंस् तीर्थानि गुणवन्ति च तेषु स्नानं च दानं च यः करोति जितात्मवान्

tatra sapta śatāny āsaṃs tīrthāni guṇavanti ca teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca yaḥ karoti jitātmavān

---

98.21

अश्वमेधफलं साग्रं प्राप्नोत्य् अविकलं शुभम् देवतीर्थं च तत्रैव आग्नेयं जातवेदसम्

aśvamedhaphalaṃ sāgraṃ prāpnoty avikalaṃ śubham devatīrthaṃ ca tatraiva āgneyaṃ jātavedasam

---

98.22

अग्निप्रतिष्ठितं लिङ्गं तत्रास्ते ऽनेकवर्णवत् तद्देवदर्शनाद् एव सर्वक्रतुफलं लभेत्

agnipratiṣṭhitaṃ liṅgaṃ tatrāste 'nekavarṇavat taddevadarśanād eva sarvakratuphalaṃ labhet

99.1

ऋणप्रमोचनं नाम तीर्थं वेदविदो विदुः तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि शृणु नारद तन्मनाः

ṛṇapramocanaṃ nāma tīrthaṃ vedavido viduḥ tasya svarūpaṃ vakṣyāmi śṛṇu nārada tanmanāḥ

---

99.2

आसीत् पृथुश्रवा नाम प्रियः कक्षीवतः सुतः न दारसंग्रहं लेभे वैराग्यान् नाग्निपूजनम्

āsīt pṛthuśravā nāma priyaḥ kakṣīvataḥ sutaḥ na dārasaṃgrahaṃ lebhe vairāgyān nāgnipūjanam

---

99.3

कनीयांस् तु समर्थो ऽपि परिवित्तिभयान् मुने नाकरोद् दारकर्मादि नैवाग्नीनाम् उपासनम्

kanīyāṃs tu samartho 'pi parivittibhayān mune nākarod dārakarmādi naivāgnīnām upāsanam

---

99.4

ततः प्रोचुः पितृगणाः पुत्रं कक्षीवतः शुभम् ज्येष्ठं चैव कनिष्ठं च पृथक् पृथग् इदं वचः

tataḥ procuḥ pitṛgaṇāḥ putraṃ kakṣīvataḥ śubham jyeṣṭhaṃ caiva kaniṣṭhaṃ ca pṛthak pṛthag idaṃ vacaḥ

---

99.5

ऋणत्रयापनोदाय क्रियतां दारसंग्रहः

ṛṇatrayāpanodāya kriyatāṃ dārasaṃgrahaḥ

---

99.6

नेत्य् उवाच ततो ज्येष्ठः किम् ऋणं केन युज्यते कनीयांस् तु पितॄन् प्राह न योग्यो दारसंग्रहः

nety uvāca tato jyeṣṭhaḥ kim ṛṇaṃ kena yujyate kanīyāṃs tu pitṝn prāha na yogyo dārasaṃgrahaḥ

---

99.7

ज्येष्ठे सति महाप्राज्ञः परिवित्तिभयाद् इति ताव् उभौ पुनर् अप्य् एवम् ऊचुस् ते वै पितामहाः

jyeṣṭhe sati mahāprājñaḥ parivittibhayād iti tāv ubhau punar apy evam ūcus te vai pitāmahāḥ

---

99.8

याताम् उभौ गौतमीं तु पुण्यां कक्षीवतः सुतौ कुरुतां गौतमीस्नानं सर्वाभीष्टप्रदायकम्

yātām ubhau gautamīṃ tu puṇyāṃ kakṣīvataḥ sutau kurutāṃ gautamīsnānaṃ sarvābhīṣṭapradāyakam

---

99.9

गच्छतां गौतमीं गङ्गां लोकत्रितयपावनीम् स्नानं च तर्पणं तस्यां कुरुतां श्रद्धयान्वितौ

gacchatāṃ gautamīṃ gaṅgāṃ lokatritayapāvanīm snānaṃ ca tarpaṇaṃ tasyāṃ kurutāṃ śraddhayānvitau

---

99.10

दृष्टावनामिता ध्याता गौतमी सर्वकामदा न देशकालजात्यादिनियमो ऽत्रावगाहने ज्येष्ठो ऽनृणस् ततो भूयात् परिवित्तिर् न चेतरः

dṛṣṭāvanāmitā dhyātā gautamī sarvakāmadā na deśakālajātyādiniyamo 'trāvagāhane jyeṣṭho 'nṛṇas tato bhūyāt parivittir na cetaraḥ

---

99.11

ततः पृथुश्रवा ज्येष्ठः कृत्वा स्नानं सतर्पणम् त्रयाणाम् अपि लोकानां काक्षीवतो ऽनृणो ऽभवत्

tataḥ pṛthuśravā jyeṣṭhaḥ kṛtvā snānaṃ satarpaṇam trayāṇām api lokānāṃ kākṣīvato 'nṛṇo 'bhavat

---

99.12

ततः प्रभृति तत् तीर्थम् ऋणमोचनम् उच्यते श्रौतस्मार्त-ऋणेभ्यश् च इतरेभ्यश् च नारद तत्र स्नानेन दानेन ऋणी मुक्तः सुखी भवेत्

tataḥ prabhṛti tat tīrtham ṛṇamocanam ucyate śrautasmārta-ṛṇebhyaś ca itarebhyaś ca nārada tatra snānena dānena ṛṇī muktaḥ sukhī bhavet

100.1

सुपर्णासंगमं नाम काद्रवासंगमं तथा महेश्वरो यत्र देवो गङ्गापुलिनम् आश्रितः

suparṇāsaṃgamaṃ nāma kādravāsaṃgamaṃ tathā maheśvaro yatra devo gaṅgāpulinam āśritaḥ

---

100.2

अग्निकुण्डं च तत्रैव रौद्रं वैष्णवम् एव च सौरं सौम्यं तथा ब्राह्मं कौमारं वारुणं तथा

agnikuṇḍaṃ ca tatraiva raudraṃ vaiṣṇavam eva ca sauraṃ saumyaṃ tathā brāhmaṃ kaumāraṃ vāruṇaṃ tathā

---

100.3

अप्सरा च नदी यत्र संगता गङ्गया तथा तत्तीर्थस्मरणाद् एव कृतकृत्यो भवेन् नरः

apsarā ca nadī yatra saṃgatā gaṅgayā tathā tattīrthasmaraṇād eva kṛtakṛtyo bhaven naraḥ

---

100.4

सर्वपापप्रशमनं शृणु यत्नेन नारद इन्द्रेण हिंसिताः पूर्वं वालखिल्या महर्षयः दत्तार्धतपसः सर्वे प्रोचुस् ते काश्यपं मुनिम्

sarvapāpapraśamanaṃ śṛṇu yatnena nārada indreṇa hiṃsitāḥ pūrvaṃ vālakhilyā maharṣayaḥ dattārdhatapasaḥ sarve procus te kāśyapaṃ munim

---

100.5

पुत्रम् उत्पादयानेन इन्द्रदर्पहरं शुभम् तपसो ऽर्धं तु दास्यामस् तथेत्य् आह मुनिस् तु तान्

putram utpādayānena indradarpaharaṃ śubham tapaso 'rdhaṃ tu dāsyāmas tathety āha munis tu tān

---

100.6

सुपर्णायां ततो गर्भम् आदधे स प्रजापतिः कद्र्वां चैव शनैर् ब्रह्मन् सर्पाणां सर्पमातरि

suparṇāyāṃ tato garbham ādadhe sa prajāpatiḥ kadrvāṃ caiva śanair brahman sarpāṇāṃ sarpamātari

---

100.7

ते गर्भिण्याव् उभे आह गन्तुकामः प्रजापतिः अपराधो न च क्वापि कार्यो गमनम् एव च

te garbhiṇyāv ubhe āha gantukāmaḥ prajāpatiḥ aparādho na ca kvāpi kāryo gamanam eva ca

---

100.8

अन्यत्र गमनाच् छापो भविष्यति न संशयः

anyatra gamanāc chāpo bhaviṣyati na saṃśayaḥ

---

100.9

इत्य् उक्त्वा स ययौ पत्न्यौ गते भर्तरि ते उभे तदैव जग्मतुः सत्त्रम् ऋषीणां भावितात्मनाम्

ity uktvā sa yayau patnyau gate bhartari te ubhe tadaiva jagmatuḥ sattram ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām

---

100.10

ब्रह्मवृन्दसमाकीर्णं गङ्गातीरसमाश्रितम् उन्मत्ते ते उभे नित्यं वयःसंपत्तिगर्विते

brahmavṛndasamākīrṇaṃ gaṅgātīrasamāśritam unmatte te ubhe nityaṃ vayaḥsaṃpattigarvite

---

100.11

निवार्यमाणे बहुशो मुनिभिस् तत्त्वदर्शिभिः विकुर्वत्यौ तत्र सत्त्रे समानि च हवींषि च

nivāryamāṇe bahuśo munibhis tattvadarśibhiḥ vikurvatyau tatra sattre samāni ca havīṃṣi ca

---

100.12

योषितां दुर्विलसितं कः संवरितुम् ईश्वरः ते दृष्ट्वा चुक्षुभुर् विप्रा अपमार्गरते उभे

yoṣitāṃ durvilasitaṃ kaḥ saṃvaritum īśvaraḥ te dṛṣṭvā cukṣubhur viprā apamārgarate ubhe

---

100.13

अपमार्गस्थिते यस्माद् आपगे हि भविष्यथः सुपर्णा चैव कद्रूश् च नद्यौ ते संबभूवतुः

apamārgasthite yasmād āpage hi bhaviṣyathaḥ suparṇā caiva kadrūś ca nadyau te saṃbabhūvatuḥ

---

100.14

स कदाचिद् गृहं प्रायात् कश्यपो ऽथ प्रजापतिः ऋषिभ्यस् तत्र वृत्तान्तं शापं ताभ्यां सविस्तरम्

sa kadācid gṛhaṃ prāyāt kaśyapo 'tha prajāpatiḥ ṛṣibhyas tatra vṛttāntaṃ śāpaṃ tābhyāṃ savistaram

---

100.15

श्रुत्वा तु विस्मयाविष्टः किं करोमीत्य् अचिन्तयत् ऋषिभ्यः कथयाम् आस वालखिल्या इति श्रुताः

śrutvā tu vismayāviṣṭaḥ kiṃ karomīty acintayat ṛṣibhyaḥ kathayām āsa vālakhilyā iti śrutāḥ

---

100.16

त ऊचुः कश्यपं विप्रं गत्वा गङ्गां तु गौतमीम् तत्र स्तुहि महेशानं पुनर् भार्ये भविष्यतः

ta ūcuḥ kaśyapaṃ vipraṃ gatvā gaṅgāṃ tu gautamīm tatra stuhi maheśānaṃ punar bhārye bhaviṣyataḥ

---

100.17

ब्रह्महत्याभयाद् एव यत्र देवो महेश्वरः गङ्गामध्ये सदा ह्य् आस्ते मध्यमेश्वरसंज्ञया

brahmahatyābhayād eva yatra devo maheśvaraḥ gaṅgāmadhye sadā hy āste madhyameśvarasaṃjñayā

---

100.18

तथेत्य् उक्त्वा कश्यपो ऽपि स्नात्वा गङ्गां जितव्रतः तुष्टाव स्तवनैः पुण्यैर् देवदेवं महेश्वरम्

tathety uktvā kaśyapo 'pi snātvā gaṅgāṃ jitavrataḥ tuṣṭāva stavanaiḥ puṇyair devadevaṃ maheśvaram

---

100.19

लोकत्रयैकाधिपतेर् न यस्य कुत्रापि वस्तुन्य् अभिमानलेशः स सिद्धनाथो ऽखिलविश्वकर्ता भर्ता शिवाया भवतु प्रसन्नः

lokatrayaikādhipater na yasya kutrāpi vastuny abhimānaleśaḥ sa siddhanātho 'khilaviśvakartā bhartā śivāyā bhavatu prasannaḥ

---

100.20

तापत्रयोष्णद्युतितापितानाम् इतस् ततो वै परिधावतां च शरीरिणां स्थावरजङ्गमानां त्वम् एव दुःखव्यपनोददक्षः

tāpatrayoṣṇadyutitāpitānām itas tato vai paridhāvatāṃ ca śarīriṇāṃ sthāvarajaṅgamānāṃ tvam eva duḥkhavyapanodadakṣaḥ

---

100.21

सत्त्वादियोगस् त्रिविधो ऽपि यस्य शक्रादिभिर् वक्तुम् अशक्य एव विचित्रवृत्तिं परिचिन्त्य सोमं सुखी सदा दानपरो वरेण्यः

sattvādiyogas trividho 'pi yasya śakrādibhir vaktum aśakya eva vicitravṛttiṃ paricintya somaṃ sukhī sadā dānaparo vareṇyaḥ

---

100.22

इत्यादिस्तुतिभिर् देवः स्तुतो गौरीपतिः शिवः प्रसन्नो ह्य् अददाच् छंभुः कश्यपाय वरान् बहून्

ityādistutibhir devaḥ stuto gaurīpatiḥ śivaḥ prasanno hy adadāc chaṃbhuḥ kaśyapāya varān bahūn

---

100.23

भार्यार्थिनं तु तं प्राह स्यातां भार्ये उभे तु ते नदीस्वरूपे पत्न्यौ ये गङ्गां प्राप्य सरिद्वराम्

bhāryārthinaṃ tu taṃ prāha syātāṃ bhārye ubhe tu te nadīsvarūpe patnyau ye gaṅgāṃ prāpya saridvarām

---

100.24

तत्संगमनमात्रेण ताभ्यां भूयात् स्वकं वपुः ते गर्भिण्यौ पुनर् जाते गङ्गायाश् च प्रसादतः

tatsaṃgamanamātreṇa tābhyāṃ bhūyāt svakaṃ vapuḥ te garbhiṇyau punar jāte gaṅgāyāś ca prasādataḥ

---

100.25

ततः प्रजापतिः प्रीतो भार्ये प्राप्य महामनाः आह्वयाम् आस तान् विप्रान् गौतमीतीरम् आश्रितान्

tataḥ prajāpatiḥ prīto bhārye prāpya mahāmanāḥ āhvayām āsa tān viprān gautamītīram āśritān

---

100.26

सीमन्तोन्नयनं चक्रे ताभ्यां प्रीतः प्रजापतिः ब्राह्मणान् पूजयाम् आस विधिदृष्टेन कर्मणा

sīmantonnayanaṃ cakre tābhyāṃ prītaḥ prajāpatiḥ brāhmaṇān pūjayām āsa vidhidṛṣṭena karmaṇā

---

100.27

भुक्तवत्स्व् अथ विप्रेषु कश्यपस्याथ मन्दिरे भर्तृसमीपोपविष्टा कद्रूर् विप्रान् निरीक्ष्य च

bhuktavatsv atha vipreṣu kaśyapasyātha mandire bhartṛsamīpopaviṣṭā kadrūr viprān nirīkṣya ca

---

100.28

ततः कद्रूर् ऋषीन् अक्ष्णा प्राहसत् ते च चुक्षुभुः येनाक्ष्णा हसिता पापे भज्यतां ते ऽक्षि पापवत्

tataḥ kadrūr ṛṣīn akṣṇā prāhasat te ca cukṣubhuḥ yenākṣṇā hasitā pāpe bhajyatāṃ te 'kṣi pāpavat

---

100.29

काणाभवत् ततः कद्रूः सर्पमातेति योच्यते ततः प्रसादयाम् आस कश्यपो भगवान् ऋषीन्

kāṇābhavat tataḥ kadrūḥ sarpamāteti yocyate tataḥ prasādayām āsa kaśyapo bhagavān ṛṣīn

---

100.30

ततः प्रसन्नास् ते प्रोचुर् गौतमी सरितां वरा अपराधसहस्रेभ्यो रक्षिष्यति च सेवनात्

tataḥ prasannās te procur gautamī saritāṃ varā aparādhasahasrebhyo rakṣiṣyati ca sevanāt

---

100.31

भार्यान्वितस् तथा चक्रे कश्यपो मुनिसत्तमः ततः प्रभृति तत् तीर्थम् उभयोः संगमं विदुः सर्वपापप्रशमनं सर्वक्रतुफलप्रदम्

bhāryānvitas tathā cakre kaśyapo munisattamaḥ tataḥ prabhṛti tat tīrtham ubhayoḥ saṃgamaṃ viduḥ sarvapāpapraśamanaṃ sarvakratuphalapradam

101.1

पुरूरवसम् आख्यातं तीर्थं वेदविदो विदुः स्मरणाद् एव पापानां नाशनं किं तु दर्शनात्

purūravasam ākhyātaṃ tīrthaṃ vedavido viduḥ smaraṇād eva pāpānāṃ nāśanaṃ kiṃ tu darśanāt

---

101.2

पुरूरवा ब्रह्मसदः प्राप्य तत्र सरस्वतीम् यदृच्छया देवनदीं हसन्तीं ब्रह्मणो ऽन्तिके तां दृष्ट्वा रूपसंपन्नाम् उर्वशीं प्राह भूपतिः

purūravā brahmasadaḥ prāpya tatra sarasvatīm yadṛcchayā devanadīṃ hasantīṃ brahmaṇo 'ntike tāṃ dṛṣṭvā rūpasaṃpannām urvaśīṃ prāha bhūpatiḥ

---

101.3

केयं रूपवती साध्वी स्थितेयं ब्रह्मणो ऽन्तिके सर्वासाम् उत्तमा योषिद् दीपयन्ती सभाम् इमाम्

keyaṃ rūpavatī sādhvī sthiteyaṃ brahmaṇo 'ntike sarvāsām uttamā yoṣid dīpayantī sabhām imām

---

101.4

उर्वशी प्राह राजानम् इयं देवनदी शुभा सरस्वती ब्रह्मसुता नित्यम् एति च याति च तच् छ्रुत्वा विस्मितो राजा आनयेमां ममान्तिकम्

urvaśī prāha rājānam iyaṃ devanadī śubhā sarasvatī brahmasutā nityam eti ca yāti ca tac chrutvā vismito rājā ānayemāṃ mamāntikam

---

101.5

उर्वशी पुनर् अप्य् आह राजानं भूरिदक्षिणम्

urvaśī punar apy āha rājānaṃ bhūridakṣiṇam

---

101.6

आनीयते महाराज तस्याः सर्वं निवेद्य च

ānīyate mahārāja tasyāḥ sarvaṃ nivedya ca

---

101.7

ततस् तां प्राहिणोत् तत्र राजा प्रीत्या तदोर्वशीम् सा गत्वा राजवचनं न्यवेदयद् अथोर्वशी

tatas tāṃ prāhiṇot tatra rājā prītyā tadorvaśīm sā gatvā rājavacanaṃ nyavedayad athorvaśī

---

101.8

सरस्वत्य् अपि तन् मेने उर्वश्या यन् निवेदितम् सा तथेति प्रतिज्ञाय प्रायाद् यत्र पुरूरवाः

sarasvaty api tan mene urvaśyā yan niveditam sā tatheti pratijñāya prāyād yatra purūravāḥ

---

101.9

सरस्वत्यास् ततस् तीरे स रेमे बहुलाः समाः सरस्वान् अभवत् पुत्रो यस्य पुत्रो बृहद्रथः

sarasvatyās tatas tīre sa reme bahulāḥ samāḥ sarasvān abhavat putro yasya putro bṛhadrathaḥ

---

101.10

तां गच्छन्तीं नृपगृहं नित्यम् एव सरस्वतीम् सरस्वन्तं ततो लक्ष्म ज्ञात्वान्येषु तथा कृतम्

tāṃ gacchantīṃ nṛpagṛhaṃ nityam eva sarasvatīm sarasvantaṃ tato lakṣma jñātvānyeṣu tathā kṛtam

---

101.11

तस्यै ददाव् अहं शापं भूया इति महानदी मच्छापभीता वागीशा प्रागाद् देवीं च गौतमीम्

tasyai dadāv ahaṃ śāpaṃ bhūyā iti mahānadī macchāpabhītā vāgīśā prāgād devīṃ ca gautamīm

---

101.12

कमण्डलुभवां पूतां मातरं लोकपावनीम् तापत्रयोपशमनीम् ऐहिकामुष्मिकप्रदाम्

kamaṇḍalubhavāṃ pūtāṃ mātaraṃ lokapāvanīm tāpatrayopaśamanīm aihikāmuṣmikapradām

---

101.13

सा गत्वा गौतमीं देवीं प्राह मच्छापम् आदितः गङ्गापि माम् उवाचेदं विशापां कर्तुम् अर्हसि

sā gatvā gautamīṃ devīṃ prāha macchāpam āditaḥ gaṅgāpi mām uvācedaṃ viśāpāṃ kartum arhasi

---

101.14

न युक्तं यत् सरस्वत्याः शापं त्वं दत्तवान् असि स्त्रीणाम् एष स्वभावो वै पुंस्कामा योषितो यतः

na yuktaṃ yat sarasvatyāḥ śāpaṃ tvaṃ dattavān asi strīṇām eṣa svabhāvo vai puṃskāmā yoṣito yataḥ

---

101.15

स्वभावचपला ब्रह्मन् योषितः सकला अपि त्वं कथं तु न जानीषे जगत्स्रष्टाम्बुजासन

svabhāvacapalā brahman yoṣitaḥ sakalā api tvaṃ kathaṃ tu na jānīṣe jagatsraṣṭāmbujāsana

---

101.16

विडम्बयति कं वा न कामो वापि स्वभावतः ततो विशापम् अवदं दृश्यापि स्यात् सरस्वती

viḍambayati kaṃ vā na kāmo vāpi svabhāvataḥ tato viśāpam avadaṃ dṛśyāpi syāt sarasvatī

---

101.17

तस्माच् छापान् नदी मर्त्ये दृश्यादृश्या सरस्वती यत्रैषा संगता देवी गङ्गायां शापविह्वला

tasmāc chāpān nadī martye dṛśyādṛśyā sarasvatī yatraiṣā saṃgatā devī gaṅgāyāṃ śāpavihvalā

---

101.18

तत्र प्रायान् नृपवरो धार्मिकः स पुरूरवाः तपस् तप्त्वा समाराध्य देवं सिद्धेश्वरं हरम्

tatra prāyān nṛpavaro dhārmikaḥ sa purūravāḥ tapas taptvā samārādhya devaṃ siddheśvaraṃ haram

---

101.19

सर्वान् कामान् अथावाप गङ्गायाश् च प्रसादतः ततः प्रभृति तत् तीर्थं पुरूरवसम् उच्यते

sarvān kāmān athāvāpa gaṅgāyāś ca prasādataḥ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ purūravasam ucyate

---

101.20

सरस्वतीसंगमं च ब्रह्मतीर्थं तद् उच्यते सिद्धेश्वरो यत्र देवः सर्वकामप्रदं तु तत्

sarasvatīsaṃgamaṃ ca brahmatīrthaṃ tad ucyate siddheśvaro yatra devaḥ sarvakāmapradaṃ tu tat

102.1

सावित्री चैव गायत्री श्रद्धा मेधा सरस्वती एतानि पञ्च तीर्थानि पुण्यानि मुनयो विदुः

sāvitrī caiva gāyatrī śraddhā medhā sarasvatī etāni pañca tīrthāni puṇyāni munayo viduḥ

---

102.2

तत्र स्नात्वा तु पीत्वा तु मुच्यते सर्वकल्मषात् सावित्री चैव गायत्री श्रद्धा मेधा सरस्वती

tatra snātvā tu pītvā tu mucyate sarvakalmaṣāt sāvitrī caiva gāyatrī śraddhā medhā sarasvatī

---

102.3

एता मम सुता ज्येष्ठा धर्मसंस्थानहेतवः सर्वासाम् उत्तमां कांचिन् निर्ममे लोकसुन्दरीम्

etā mama sutā jyeṣṭhā dharmasaṃsthānahetavaḥ sarvāsām uttamāṃ kāṃcin nirmame lokasundarīm

---

102.4

तां दृष्ट्वा विकृता बुद्धिर् ममासीन् मुनिसत्तम गृह्यमाणा मया बाला सा मां दृष्ट्वा पलायिता

tāṃ dṛṣṭvā vikṛtā buddhir mamāsīn munisattama gṛhyamāṇā mayā bālā sā māṃ dṛṣṭvā palāyitā

---

102.5

मृगीभूता तु सा बाला मृगो ऽहम् अभवं तदा मृगव्याधो ऽभवच् छंभुर् धर्मसंरक्षणाय च

mṛgībhūtā tu sā bālā mṛgo 'ham abhavaṃ tadā mṛgavyādho 'bhavac chaṃbhur dharmasaṃrakṣaṇāya ca

---

102.6

ता मद्भीताः पञ्च सुता गङ्गाम् ईयुर् महानदीम् ततो महेश्वरः प्रायाद् धर्मसंरक्षणाय सः

tā madbhītāḥ pañca sutā gaṅgām īyur mahānadīm tato maheśvaraḥ prāyād dharmasaṃrakṣaṇāya saḥ

---

102.7

धनुर् गृहीत्वा सशरम् ईशो ऽपि मृगरूपिणम् माम् उवाच वधिष्ये त्वां मृगव्याधस् तदा हरः

dhanur gṛhītvā saśaram īśo 'pi mṛgarūpiṇam mām uvāca vadhiṣye tvāṃ mṛgavyādhas tadā haraḥ

---

102.8

तत्कर्मणो निवृत्तो ऽहं प्रादां कन्यां विवस्वते सावित्र्याद्याः पञ्च सुता नदीरूपेण संगताः

tatkarmaṇo nivṛtto 'haṃ prādāṃ kanyāṃ vivasvate sāvitryādyāḥ pañca sutā nadīrūpeṇa saṃgatāḥ

---

102.9

ता आगताः पुनश् चापि स्वर्गं लोकं ममान्तिकम् यत्र ताः संगता देव्या पञ्च तीर्थानि नारद

tā āgatāḥ punaś cāpi svargaṃ lokaṃ mamāntikam yatra tāḥ saṃgatā devyā pañca tīrthāni nārada

---

102.10

संगतानि च पुण्यानि पञ्च नद्यः सरस्वती तेषु स्नानं तथा दानं यत् किंचित् कुरुते नरः

saṃgatāni ca puṇyāni pañca nadyaḥ sarasvatī teṣu snānaṃ tathā dānaṃ yat kiṃcit kurute naraḥ

---

102.11

सर्वकामप्रदं तत् स्यान् नैष्कर्म्यान् मुक्तिदं स्मृतम् तत्राभवन् मृगव्याधं तीर्थं सर्वार्थदं नृणाम् स्वर्गमोक्षफलं चान्यद् ब्रह्मतीर्थफलं स्मृतम्

sarvakāmapradaṃ tat syān naiṣkarmyān muktidaṃ smṛtam tatrābhavan mṛgavyādhaṃ tīrthaṃ sarvārthadaṃ nṛṇām svargamokṣaphalaṃ cānyad brahmatīrthaphalaṃ smṛtam

103.1

शमीतीर्थम् इति ख्यातं सर्वपापोपशान्तिदम् तस्याख्यानं प्रवक्ष्यामि शृणु यत्नेन नारद

śamītīrtham iti khyātaṃ sarvapāpopaśāntidam tasyākhyānaṃ pravakṣyāmi śṛṇu yatnena nārada

---

103.2

आसीत् प्रियव्रतो नाम क्षत्रियो जयतां वरः गौतम्या दक्षिणे तीरे दीक्षां चक्रे पुरोधसा

āsīt priyavrato nāma kṣatriyo jayatāṃ varaḥ gautamyā dakṣiṇe tīre dīkṣāṃ cakre purodhasā

---

103.3

हयमेध उपक्रान्ते ऋत्विग्भिर् ऋषिभिर् वृते तस्य राज्ञो महाबाहोर् वसिष्ठस् तु पुरोहितः

hayamedha upakrānte ṛtvigbhir ṛṣibhir vṛte tasya rājño mahābāhor vasiṣṭhas tu purohitaḥ

---

103.4

तद्यज्ञवाटम् अगमद् दानवो ऽथ हिरण्यकः तं दानवम् अभिप्रेक्ष्य देवास् त्व् इन्द्रपुरोगमाः

tadyajñavāṭam agamad dānavo 'tha hiraṇyakaḥ taṃ dānavam abhiprekṣya devās tv indrapurogamāḥ

---

103.5

भीताः केचिद् दिवं जग्मुर् हव्यवाट् शमिम् आविशत् अश्वत्थं विष्णुर् अगमद् भानुर् अर्कं वटं शिवः

bhītāḥ kecid divaṃ jagmur havyavāṭ śamim āviśat aśvatthaṃ viṣṇur agamad bhānur arkaṃ vaṭaṃ śivaḥ

---

103.6

सोमः पलाशम् अगमद् गङ्गाम्भो हव्यवाहनः अश्विनौ तु हयं गृह्य वायसो ऽभूद् यमः स्वयम्

somaḥ palāśam agamad gaṅgāmbho havyavāhanaḥ aśvinau tu hayaṃ gṛhya vāyaso 'bhūd yamaḥ svayam

---

103.7

एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र वसिष्ठो भगवान् ऋषिः यष्टिम् आदाय दैतेयान् न्यवारयद् अथाज्ञया

etasminn antare tatra vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ yaṣṭim ādāya daiteyān nyavārayad athājñayā

---

103.8

ततः प्रवृत्तः पुनर् एव यज्ञो दैत्यो गतः स्वेन बलेन युक्तः इमानि तीर्थानि ततः शुभानि दशाश्वमेधस्य फलानि दद्युः

tataḥ pravṛttaḥ punar eva yajño daityo gataḥ svena balena yuktaḥ imāni tīrthāni tataḥ śubhāni daśāśvamedhasya phalāni dadyuḥ

---

103.9

प्रथमं तु शमीतीर्थं द्वितीयं वैष्णवं विदुः आर्कं शैवं च सौम्यं च वासिष्ठं सर्वकामदम्

prathamaṃ tu śamītīrthaṃ dvitīyaṃ vaiṣṇavaṃ viduḥ ārkaṃ śaivaṃ ca saumyaṃ ca vāsiṣṭhaṃ sarvakāmadam

---

103.10

देवाश् च ऋषयः सर्वे निवृत्ते मखविस्तरे तुष्टाः प्रोचुर् वसिष्ठं तं यजमानं प्रियव्रतम्

devāś ca ṛṣayaḥ sarve nivṛtte makhavistare tuṣṭāḥ procur vasiṣṭhaṃ taṃ yajamānaṃ priyavratam

---

103.11

तांश् च वृक्षांस् तां च गङ्गां मुदा युक्ताः पुनः पुनः हयमेधस्य निष्पत्त्यै एते याता इतस् ततः

tāṃś ca vṛkṣāṃs tāṃ ca gaṅgāṃ mudā yuktāḥ punaḥ punaḥ hayamedhasya niṣpattyai ete yātā itas tataḥ

---

103.12

हयमेधफलं दद्युस् तीर्थानीत्य् अवदन् सुराः तस्मात् स्नानेन दानेन तेषु तीर्थेषु नारद हयमेधफलं पुण्यं प्राप्नोति न मृषा वचः

hayamedhaphalaṃ dadyus tīrthānīty avadan surāḥ tasmāt snānena dānena teṣu tīrtheṣu nārada hayamedhaphalaṃ puṇyaṃ prāpnoti na mṛṣā vacaḥ

104.1

विश्वामित्रं हरिश्चन्द्रं शुनःशेपं च रोहितम् वारुणं ब्राह्मम् आग्नेयम् ऐन्द्रम् ऐन्दवम् ऐश्वरम्

viśvāmitraṃ hariścandraṃ śunaḥśepaṃ ca rohitam vāruṇaṃ brāhmam āgneyam aindram aindavam aiśvaram

---

104.2

मैत्रं च वैष्णवं चैव याम्यम् आश्विनम् औशनम् एतेषां पुण्यतीर्थानां नामधेयं शृणुष्व मे

maitraṃ ca vaiṣṇavaṃ caiva yāmyam āśvinam auśanam eteṣāṃ puṇyatīrthānāṃ nāmadheyaṃ śṛṇuṣva me

---

104.3

हरिश्चन्द्र इति त्व् आसीद् इक्ष्वाकुप्रभवो नृपः तस्य गृहे मुनी प्राप्तौ नारदः पर्वतस् तथा कृत्वातिथ्यं तयोः सम्यग् घरिश्चन्द्रो ऽब्रवीद् ऋषी

hariścandra iti tv āsīd ikṣvākuprabhavo nṛpaḥ tasya gṛhe munī prāptau nāradaḥ parvatas tathā kṛtvātithyaṃ tayoḥ samyag ghariścandro 'bravīd ṛṣī

---

104.4

पुत्रार्थं क्लिश्यते लोकः किं पुत्रेण भविष्यति ज्ञानी वाप्य् अथवाज्ञानी उत्तमो मध्यमो ऽथवा एतं मे संशयं नित्यं ब्रूताम् ऋषिवराव् उभौ

putrārthaṃ kliśyate lokaḥ kiṃ putreṇa bhaviṣyati jñānī vāpy athavājñānī uttamo madhyamo 'thavā etaṃ me saṃśayaṃ nityaṃ brūtām ṛṣivarāv ubhau

---

104.5

ताव् ऊचतुर् हरिश्चन्द्रं पर्वतो नारदस् तथा

tāv ūcatur hariścandraṃ parvato nāradas tathā

---

104.6

एकधा दशधा राजञ् शतधा च सहस्रधा उत्तरं विद्यते सम्यक् तथाप्य् एतद् उदीर्यते

ekadhā daśadhā rājañ śatadhā ca sahasradhā uttaraṃ vidyate samyak tathāpy etad udīryate

---

104.7

नापुत्रस्य परो लोको विद्यते नृपसत्तम जाते पुत्रे पिता स्नानं यः करोति जनाधिप

nāputrasya paro loko vidyate nṛpasattama jāte putre pitā snānaṃ yaḥ karoti janādhipa

---

104.8

दशानाम् अश्वमेधानाम् अभिषेकफलं लभेत् आत्मप्रतिष्ठा पुत्रात् स्याज् जायते चामरोत्तमः

daśānām aśvamedhānām abhiṣekaphalaṃ labhet ātmapratiṣṭhā putrāt syāj jāyate cāmarottamaḥ

---

104.9

अमृतेनामरा देवाः पुत्रेण ब्राह्मणादयः त्रिऋणान् मोचयेत् पुत्रः पितरं च पितामहान्

amṛtenāmarā devāḥ putreṇa brāhmaṇādayaḥ triṛṇān mocayet putraḥ pitaraṃ ca pitāmahān

---

104.10

किं तु मूलं किम् उ जलं किं तु श्मश्रूणि किं तपः विना पुत्रेण राजेन्द्र स्वर्गो मुक्तिः सुतात् स्मृताः

kiṃ tu mūlaṃ kim u jalaṃ kiṃ tu śmaśrūṇi kiṃ tapaḥ vinā putreṇa rājendra svargo muktiḥ sutāt smṛtāḥ

---

104.11

पुत्र एव परो लोको धर्मः कामो ऽर्थ एव च पुत्रो मुक्तिः परं ज्योतिस् तारकः सर्वदेहिनाम्

putra eva paro loko dharmaḥ kāmo 'rtha eva ca putro muktiḥ paraṃ jyotis tārakaḥ sarvadehinām

---

104.12

विना पुत्रेण राजेन्द्र स्वर्गमोक्षौ सुदुर्लभौ पुत्र एव परो लोके धर्मकामार्थसिद्धये

vinā putreṇa rājendra svargamokṣau sudurlabhau putra eva paro loke dharmakāmārthasiddhaye

---

104.13

विना पुत्रेण यद् दत्तं विना पुत्रेण यद् धुतम् विना पुत्रेण यज् जन्म व्यर्थं तद् अवभाति मे

vinā putreṇa yad dattaṃ vinā putreṇa yad dhutam vinā putreṇa yaj janma vyarthaṃ tad avabhāti me

---

104.14

तस्मात् पुत्रसमं किंचित् काम्यं नास्ति जगत्त्रये तच् छ्रुत्वा विस्मयवांस् ताव् उवाच नृपः पुनः

tasmāt putrasamaṃ kiṃcit kāmyaṃ nāsti jagattraye tac chrutvā vismayavāṃs tāv uvāca nṛpaḥ punaḥ

---

104.15

कथं मे स्यात् सुतो ब्रूतां यत्र क्वापि यथातथम् येन केनाप्य् उपायेन कृत्वा किंचित् तु पौरुषम् मन्त्रेण यागदानाभ्याम् उत्पाद्यो ऽसौ सुतो मया

kathaṃ me syāt suto brūtāṃ yatra kvāpi yathātatham yena kenāpy upāyena kṛtvā kiṃcit tu pauruṣam mantreṇa yāgadānābhyām utpādyo 'sau suto mayā

---

104.16

ताव् ऊचतुर् नृपश्रेष्ठं हरिश्चन्द्रं सुतार्थिनम् ध्यात्वा क्षणं तथा सम्यग् गौतमीं याहि मानद

tāv ūcatur nṛpaśreṣṭhaṃ hariścandraṃ sutārthinam dhyātvā kṣaṇaṃ tathā samyag gautamīṃ yāhi mānada

---

104.17

तत्रापांपतिर् उत्कृष्टं ददाति मनसीप्सितम् वरुणः सर्वदाता वै मुनिभिः परिकीर्तितः

tatrāpāṃpatir utkṛṣṭaṃ dadāti manasīpsitam varuṇaḥ sarvadātā vai munibhiḥ parikīrtitaḥ

---

104.18

स तु प्रीतः शनैः काले तव पुत्रं प्रदास्यति एतच् छ्रुत्वा नृपश्रेष्ठो मुनिवाक्यं तथाकरोत्

sa tu prītaḥ śanaiḥ kāle tava putraṃ pradāsyati etac chrutvā nṛpaśreṣṭho munivākyaṃ tathākarot

---

104.19

तोषयाम् आस वरुणं गौतमीतीरम् आश्रितः ततश् च तुष्टो वरुणो हरिश्चन्द्रम् उवाच ह

toṣayām āsa varuṇaṃ gautamītīram āśritaḥ tataś ca tuṣṭo varuṇo hariścandram uvāca ha

---

104.20

पुत्रं दास्यामि ते राजंल् लोकत्रयविभूषणम् यदि यक्ष्यसि तेनैव तव पुत्रो भवेद् ध्रुवम्

putraṃ dāsyāmi te rājaṃl lokatrayavibhūṣaṇam yadi yakṣyasi tenaiva tava putro bhaved dhruvam

---

104.21

हरिश्चन्द्रो ऽपि वरुणं यक्ष्ये तेनेत्य् अवोचत ततो गत्वा हरिश्चन्द्रश् चरुं कृत्वा तु वारुणम्

hariścandro 'pi varuṇaṃ yakṣye tenety avocata tato gatvā hariścandraś caruṃ kṛtvā tu vāruṇam

---

104.22

भार्यायै नृपतिः प्रादात् ततो जातः सुतो नृपात् जाते पुत्रे अपाम् ईशः प्रोवाच वदतां वरः

bhāryāyai nṛpatiḥ prādāt tato jātaḥ suto nṛpāt jāte putre apām īśaḥ provāca vadatāṃ varaḥ

---

104.23

अद्यैव पुत्रो यष्टव्यः स्मरसे वचनं पुरा

adyaiva putro yaṣṭavyaḥ smarase vacanaṃ purā

---

104.24

हरिश्चन्द्रो ऽपि वरुणं प्रोवाचेदं क्रमागतम्

hariścandro 'pi varuṇaṃ provācedaṃ kramāgatam

---

104.25

निर्दशो मेध्यतां याति पशुर् यक्ष्ये ततो ह्य् अहम्

nirdaśo medhyatāṃ yāti paśur yakṣye tato hy aham

---

104.26

तच् छ्रुत्वा वचनं राज्ञो वरुणो ऽगात् स्वम् आलयम् निर्दशे पुनर् अभ्येत्य यजस्वेत्य् आह तं नृपम्

tac chrutvā vacanaṃ rājño varuṇo 'gāt svam ālayam nirdaśe punar abhyetya yajasvety āha taṃ nṛpam

---

104.27

राजापि वरुणं प्राह निर्दन्तो निष्फलः पशुः पशोर् दन्तेषु जातेषु एहि गच्छाधुनाप्पते

rājāpi varuṇaṃ prāha nirdanto niṣphalaḥ paśuḥ paśor danteṣu jāteṣu ehi gacchādhunāppate

---

104.28

तच् छ्रुत्वा राजवचनं पुनः प्रायाद् अपांपतिः जातेषु चैव दन्तेषु सप्तवर्षेषु नारद

tac chrutvā rājavacanaṃ punaḥ prāyād apāṃpatiḥ jāteṣu caiva danteṣu saptavarṣeṣu nārada

---

104.29

पुनर् अप्य् आह राजानं यजस्वेति ततो ऽब्रवीत् राजापि वरुणं प्राह पत्स्यन्तीमे अपांपते

punar apy āha rājānaṃ yajasveti tato 'bravīt rājāpi varuṇaṃ prāha patsyantīme apāṃpate

---

104.30

संपत्स्यन्ति तथा चान्ये ततो यक्ष्ये व्रजाधुना पुनः प्रायात् स वरुणः पुनर्दन्तेषु नारद यजस्वेति नृपं प्राह राजा प्राह त्व् अपांपतिम्

saṃpatsyanti tathā cānye tato yakṣye vrajādhunā punaḥ prāyāt sa varuṇaḥ punardanteṣu nārada yajasveti nṛpaṃ prāha rājā prāha tv apāṃpatim

---

104.31

यदा तु क्षत्रियो यज्ञे पशुर् भवति वारिप धनुर्वेदं यदा वेत्ति तदा स्यात् पशुर् उत्तमः

yadā tu kṣatriyo yajñe paśur bhavati vāripa dhanurvedaṃ yadā vetti tadā syāt paśur uttamaḥ

---

104.32

तच् छ्रुत्वा राजवचनं वरुणो ऽगात् स्वम् आलयम् यदास्त्रेषु च शस्त्रेषु समर्थो ऽभूत् स रोहितः

tac chrutvā rājavacanaṃ varuṇo 'gāt svam ālayam yadāstreṣu ca śastreṣu samartho 'bhūt sa rohitaḥ

---

104.33

सर्ववेदेषु शास्त्रेषु वेत्ताभूत् स त्व् अरिंदमः युवराज्यम् अनुप्राप्ते रोहिते षोडशाब्दिके

sarvavedeṣu śāstreṣu vettābhūt sa tv ariṃdamaḥ yuvarājyam anuprāpte rohite ṣoḍaśābdike

---

104.34

प्रीतिमान् अगमत् तत्र यत्र राजा सरोहितः आगत्य वरुणः प्राह यजस्वाद्य सुतं स्वकम्

prītimān agamat tatra yatra rājā sarohitaḥ āgatya varuṇaḥ prāha yajasvādya sutaṃ svakam

---

104.35

ओम् इत्य् उक्त्वा नृपवर ऋत्विजः प्राह भूपतिः रोहितं च सुतं ज्येष्ठं शृण्वतो वरुणस्य च

om ity uktvā nṛpavara ṛtvijaḥ prāha bhūpatiḥ rohitaṃ ca sutaṃ jyeṣṭhaṃ śṛṇvato varuṇasya ca

---

104.36

एहि पुत्र महावीर यक्ष्ये त्वां वरुणाय हि

ehi putra mahāvīra yakṣye tvāṃ varuṇāya hi

---

104.37

किम् एतद् इत्य् अथोवाच रोहितः पितरं प्रति पितापि तद् यथावृत्तम् आचचक्षे सविस्तरम् रोहितः पितरं प्राह शृण्वतो वरुणस्य च

kim etad ity athovāca rohitaḥ pitaraṃ prati pitāpi tad yathāvṛttam ācacakṣe savistaram rohitaḥ pitaraṃ prāha śṛṇvato varuṇasya ca

---

104.38

अहं पूर्वं महाराज ऋत्विग्भिः सपुरोहितः विष्णवे लोकनाथाय यक्ष्ये ऽहं त्वरितं शुचिः पशुना वरुणेनाथ तद् अनुज्ञातुम् अर्हसि

ahaṃ pūrvaṃ mahārāja ṛtvigbhiḥ sapurohitaḥ viṣṇave lokanāthāya yakṣye 'haṃ tvaritaṃ śuciḥ paśunā varuṇenātha tad anujñātum arhasi

---

104.39

रोहितस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वा वारीश्वरस् तदा कोपेन महताविष्टो जलोदरम् अथाकरोत्

rohitasya tu tad vākyaṃ śrutvā vārīśvaras tadā kopena mahatāviṣṭo jalodaram athākarot

---

104.40

हरिश्चन्द्रस्य नृपते रोहितः स वनं ययौ गृहीत्वा स धनुर् दिव्यं रथारूढो गतव्यथः

hariścandrasya nṛpate rohitaḥ sa vanaṃ yayau gṛhītvā sa dhanur divyaṃ rathārūḍho gatavyathaḥ

---

104.41

यत्र चाराध्य वरुणं हरिश्चन्द्रो जनेश्वरः गङ्गायां प्राप्तवान् पुत्रं तत्रागात् सो ऽपि रोहितः

yatra cārādhya varuṇaṃ hariścandro janeśvaraḥ gaṅgāyāṃ prāptavān putraṃ tatrāgāt so 'pi rohitaḥ

---

104.42

व्यतीतान्य् अथ वर्षाणि पञ्च षष्ठे प्रवर्तति तत्र स्थित्वा नृपसुतः शुश्राव नृपते रुजम्

vyatītāny atha varṣāṇi pañca ṣaṣṭhe pravartati tatra sthitvā nṛpasutaḥ śuśrāva nṛpate rujam

---

104.43

मया पुत्रेण जातेन पितुर् वै क्लेशकारिणा किं फलं किं नु कृत्यं स्याद् इत्य् एवं पर्यचिन्तयत्

mayā putreṇa jātena pitur vai kleśakāriṇā kiṃ phalaṃ kiṃ nu kṛtyaṃ syād ity evaṃ paryacintayat

---

104.44

तस्यास् तीरे ऋषीन् पुण्यान् अपश्यन् नृपतेः सुतः गङ्गातीरे वर्तमानम् अपश्यद् ऋषिसत्तमम्

tasyās tīre ṛṣīn puṇyān apaśyan nṛpateḥ sutaḥ gaṅgātīre vartamānam apaśyad ṛṣisattamam

---

104.45

अजीगर्तम् इति ख्यातम् ऋषेस् तु वयसः सुतम् त्रिभिः पुत्रैर् अनुवृतं भार्यया क्षीणवृत्तिकम् तं दृष्ट्वा नृपतेः पुत्रो नमस्येदं वचो ऽब्रवीत्

ajīgartam iti khyātam ṛṣes tu vayasaḥ sutam tribhiḥ putrair anuvṛtaṃ bhāryayā kṣīṇavṛttikam taṃ dṛṣṭvā nṛpateḥ putro namasyedaṃ vaco 'bravīt

---

104.46

क्षीणवृत्तिः कृशः कस्माद् दुर्मना इव लक्ष्यसे

kṣīṇavṛttiḥ kṛśaḥ kasmād durmanā iva lakṣyase

---

104.47

अजीगर्तो ऽपि चोवाच रोहितं नृपतेः सुतम्

ajīgarto 'pi covāca rohitaṃ nṛpateḥ sutam

---

104.48

वर्तनं नास्ति देहस्य भोक्तारो बहवश् च मे विनान्नेन मरिष्यामो ब्रूहि किं करवामहे

vartanaṃ nāsti dehasya bhoktāro bahavaś ca me vinānnena mariṣyāmo brūhi kiṃ karavāmahe

---

104.49

तच् छ्रुत्वा पुनर् अप्य् आह नृपपुत्र ऋषिं तदा

tac chrutvā punar apy āha nṛpaputra ṛṣiṃ tadā

---

104.50

तव किं वर्तते चित्ते तद् ब्रूहि वदतां वर

tava kiṃ vartate citte tad brūhi vadatāṃ vara

---

104.51

हिरण्यं रजतं गावो धान्यं वस्त्रादिकं न मे विद्यते नृपशार्दूल वर्तनं नास्ति मे ततः

hiraṇyaṃ rajataṃ gāvo dhānyaṃ vastrādikaṃ na me vidyate nṛpaśārdūla vartanaṃ nāsti me tataḥ

---

104.52

सुता मे सन्ति भार्या च अहं वै पञ्चमस् तथा नैतेषां कतमस्यापि क्रेतान्नेन नृपोत्तम

sutā me santi bhāryā ca ahaṃ vai pañcamas tathā naiteṣāṃ katamasyāpi kretānnena nṛpottama

---

104.53

किं क्रीणासि महाबुद्धे ऽजीगर्त सत्यम् एव मे वद नान्यच् च वक्तव्यं विप्रा वै सत्यवादिनः

kiṃ krīṇāsi mahābuddhe 'jīgarta satyam eva me vada nānyac ca vaktavyaṃ viprā vai satyavādinaḥ

---

104.54

त्रयाणाम् अपि पुत्राणाम् एकं वा मां तथैव च भार्यां वापि गृहाणेमां क्रीत्वा जीवामहे वयम्

trayāṇām api putrāṇām ekaṃ vā māṃ tathaiva ca bhāryāṃ vāpi gṛhāṇemāṃ krītvā jīvāmahe vayam

---

104.55

किं भार्यया महाबुद्धे किं त्वया वृद्धरूपिणा युवानं देहि पुत्रं मे पुत्राणां यं त्वम् इच्छसि

kiṃ bhāryayā mahābuddhe kiṃ tvayā vṛddharūpiṇā yuvānaṃ dehi putraṃ me putrāṇāṃ yaṃ tvam icchasi

---

104.56

ज्येष्ठपुत्रं शुनःपुच्छं नाहं क्रीणामि रोहित माता कनीयसं चापि न क्रीणाति ततो ऽनयोः मध्यमं तु शुनःशेपं क्रीणामि वद तद्धनम्

jyeṣṭhaputraṃ śunaḥpucchaṃ nāhaṃ krīṇāmi rohita mātā kanīyasaṃ cāpi na krīṇāti tato 'nayoḥ madhyamaṃ tu śunaḥśepaṃ krīṇāmi vada taddhanam

---

104.57

वरुणाय पशुः कल्प्यः पुरुषो गुणवत्तरः यदि क्रीणासि मूल्यं त्वं वद सत्यं महामुने

varuṇāya paśuḥ kalpyaḥ puruṣo guṇavattaraḥ yadi krīṇāsi mūlyaṃ tvaṃ vada satyaṃ mahāmune

---

104.58

तथेत्य् उक्त्वा त्व् अजीगर्तः पुत्रमूल्यम् अकल्पयत् गवां सहस्रं धान्यानां निष्कानां चापि वाससाम् राजपुत्र वरं देहि दास्यामि स्वसुतं तव

tathety uktvā tv ajīgartaḥ putramūlyam akalpayat gavāṃ sahasraṃ dhānyānāṃ niṣkānāṃ cāpi vāsasām rājaputra varaṃ dehi dāsyāmi svasutaṃ tava

---

104.59

तथेत्य् उक्त्वा रोहितो ऽपि प्रादात् सवसनं धनम् दत्त्वा जगाम पितरम् ऋषिपुत्रेण रोहितः पित्रे निवेदयाम् आस क्रयक्रीतम् ऋषेः सुतम्

tathety uktvā rohito 'pi prādāt savasanaṃ dhanam dattvā jagāma pitaram ṛṣiputreṇa rohitaḥ pitre nivedayām āsa krayakrītam ṛṣeḥ sutam

---

104.60

वरुणाय यजस्व त्वं पशुना त्वम् अरुग् भव

varuṇāya yajasva tvaṃ paśunā tvam arug bhava

---

104.61

तथोवाच हरिश्चन्द्रः पुत्रवाक्याद् अनन्तरम्

tathovāca hariścandraḥ putravākyād anantaram

---

104.62

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या राज्ञा पाल्या इति श्रुतिः विशेषतस् तु वर्णानां गुरवो हि द्विजोत्तमाः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā rājñā pālyā iti śrutiḥ viśeṣatas tu varṇānāṃ guravo hi dvijottamāḥ

---

104.63

विष्णोर् अपि हि ये पूज्या मादृशाः कुत एव हि अवज्ञयापि येषां स्यान् नृपाणां स्वकुलक्षयः

viṣṇor api hi ye pūjyā mādṛśāḥ kuta eva hi avajñayāpi yeṣāṃ syān nṛpāṇāṃ svakulakṣayaḥ

---

104.64

तान् पशून् कृत्वा कृपणं कथं रक्षितुम् उत्सहे अहं च ब्राह्मणं कुर्यां पशुं नैतद् धि युज्यते

tān paśūn kṛtvā kṛpaṇaṃ kathaṃ rakṣitum utsahe ahaṃ ca brāhmaṇaṃ kuryāṃ paśuṃ naitad dhi yujyate

---

104.65

वरं हि जातु मरणं न कथंचिद् द्विजं पशुम् करोमि तस्मात् पुत्र त्वं ब्राह्मणेन सुखं व्रज

varaṃ hi jātu maraṇaṃ na kathaṃcid dvijaṃ paśum karomi tasmāt putra tvaṃ brāhmaṇena sukhaṃ vraja

---

104.66

एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र वाग् उवाचाशरीरिणी

etasminn antare tatra vāg uvācāśarīriṇī

---

104.67

गौतमीं गच्छ राजेन्द्र ऋत्विग्भिः सपुरोहितः पशुना विप्रपुत्रेण रोहितेन सुतेन च

gautamīṃ gaccha rājendra ṛtvigbhiḥ sapurohitaḥ paśunā vipraputreṇa rohitena sutena ca

---

104.68

त्वया कार्यः क्रतुश् चैव शुनःशेपवधं विना क्रतुः पूर्णो भवेत् तत्र तस्माद् याहि महामते

tvayā kāryaḥ kratuś caiva śunaḥśepavadhaṃ vinā kratuḥ pūrṇo bhavet tatra tasmād yāhi mahāmate

---

104.69

तच् छ्रुत्वा वचनं शीघ्रं गङ्गाम् अगान् नृपोत्तमः विश्वामित्रेण ऋषिणा वसिष्ठेन पुरोधसा

tac chrutvā vacanaṃ śīghraṃ gaṅgām agān nṛpottamaḥ viśvāmitreṇa ṛṣiṇā vasiṣṭhena purodhasā

---

104.70

वामदेवेन ऋषिणा तथान्यैर् मुनिभिः सह प्राप्य गङ्गां गौतमीं तां नरमेधाय दीक्षितः

vāmadevena ṛṣiṇā tathānyair munibhiḥ saha prāpya gaṅgāṃ gautamīṃ tāṃ naramedhāya dīkṣitaḥ

---

104.71

वेदिमण्डपकुण्डादि यूपपश्वादि चाकरोत् कृत्वा सर्वं यथान्यायं तस्मिन् यज्ञे प्रवर्तिते

vedimaṇḍapakuṇḍādi yūpapaśvādi cākarot kṛtvā sarvaṃ yathānyāyaṃ tasmin yajñe pravartite

---

104.72

शुनःशेपं पशुं यूपे निबध्याथ समन्त्रकम् वारिभिः प्रोक्षितं दृष्ट्वा विश्वामित्रो ऽब्रवीद् इदम्

śunaḥśepaṃ paśuṃ yūpe nibadhyātha samantrakam vāribhiḥ prokṣitaṃ dṛṣṭvā viśvāmitro 'bravīd idam

---

104.73

देवान् ऋषीन् हरिश्चन्द्रं रोहितं च विशेषतः अनुजानन्त्व् इमं सर्वे शुनःशेपं द्विजोत्तमम्

devān ṛṣīn hariścandraṃ rohitaṃ ca viśeṣataḥ anujānantv imaṃ sarve śunaḥśepaṃ dvijottamam

---

104.74

येभ्यस् त्व् अयं हविर् देयो देवेभ्यो ऽयं पृथक् पृथक् अनुजानन्तु ते सर्वे शुनःशेपं विशेषतः

yebhyas tv ayaṃ havir deyo devebhyo 'yaṃ pṛthak pṛthak anujānantu te sarve śunaḥśepaṃ viśeṣataḥ

---

104.75

वसाभिर् लोमभिस् त्वग्भिर् मांसैः सन्मन्त्रितैर् मखे अग्नौ होष्यः पशुश् चायं शुनःशेपो द्विजोत्तमः

vasābhir lomabhis tvagbhir māṃsaiḥ sanmantritair makhe agnau hoṣyaḥ paśuś cāyaṃ śunaḥśepo dvijottamaḥ

---

104.76

उपासिताः स्युर् विप्रेन्द्रास् ते सर्वे त्व् अनुमन्य माम् गौतमीं यान्तु विप्रेन्द्राः स्नात्वा देवान् पृथक् पृथक्

upāsitāḥ syur viprendrās te sarve tv anumanya mām gautamīṃ yāntu viprendrāḥ snātvā devān pṛthak pṛthak

---

104.77

मन्त्रैः स्तोत्रैः स्तुवन्तस् ते मुदं यान्तु शिवे रताः एनं रक्षन्तु मुनयो देवाश् च हविषो भुजः

mantraiḥ stotraiḥ stuvantas te mudaṃ yāntu śive ratāḥ enaṃ rakṣantu munayo devāś ca haviṣo bhujaḥ

---

104.78

तथेत्य् ऊचुश् च मुनयो मेने च नृपसत्तमः ततो गत्वा शुनःशेपो गङ्गां त्रैलोक्यपावनीम्

tathety ūcuś ca munayo mene ca nṛpasattamaḥ tato gatvā śunaḥśepo gaṅgāṃ trailokyapāvanīm

---

104.79

स्नात्वा तुष्टाव तान् देवान् ये तत्र हविषो भुजः ततस् तुष्टाः सुरगणाः शुनःशेपं च ते मुने अवदन्त सुराः सर्वे विश्वामित्रस्य शृण्वतः

snātvā tuṣṭāva tān devān ye tatra haviṣo bhujaḥ tatas tuṣṭāḥ suragaṇāḥ śunaḥśepaṃ ca te mune avadanta surāḥ sarve viśvāmitrasya śṛṇvataḥ

---

104.80

क्रतुः पूर्णो भवत्व् एष शुनःशेपवधं विना

kratuḥ pūrṇo bhavatv eṣa śunaḥśepavadhaṃ vinā

---

104.81

विशेषेणाथ वरुणश् चावदन् नृपसत्तमम् ततः पूर्णो ऽभवद् राज्ञो नृमेधो लोकविश्रुतः

viśeṣeṇātha varuṇaś cāvadan nṛpasattamam tataḥ pūrṇo 'bhavad rājño nṛmedho lokaviśrutaḥ

---

104.82

देवानां च प्रसादेन मुनीनां च प्रसादतः तीर्थस्य तु प्रसादेन राज्ञः पूर्णो ऽभवत् क्रतुः

devānāṃ ca prasādena munīnāṃ ca prasādataḥ tīrthasya tu prasādena rājñaḥ pūrṇo 'bhavat kratuḥ

---

104.83

विश्वामित्रः शुनःशेपं पूजयाम् आस संसदि अकरोद् आत्मनः पुत्रं पूजयित्वा सुरान्तिके

viśvāmitraḥ śunaḥśepaṃ pūjayām āsa saṃsadi akarod ātmanaḥ putraṃ pūjayitvā surāntike

---

104.84

ज्येष्ठं चकार पुत्राणाम् आत्मनः स तु कौशिकः न मेनिरे ये च पुत्रा विश्वामित्रस्य धीमतः

jyeṣṭhaṃ cakāra putrāṇām ātmanaḥ sa tu kauśikaḥ na menire ye ca putrā viśvāmitrasya dhīmataḥ

---

104.85

शुनःशेपस्य च ज्यैष्ठ्यं ताञ् शशाप स कौशिकः ज्यैष्ठ्यं ये मेनिरे पुत्राः पूजयाम् आस तान् सुतान्

śunaḥśepasya ca jyaiṣṭhyaṃ tāñ śaśāpa sa kauśikaḥ jyaiṣṭhyaṃ ye menire putrāḥ pūjayām āsa tān sutān

---

104.86

वरेण मुनिशार्दूलस् तद् एतत् कथितं मया एतत् सर्वं यत्र जातं गौतम्या दक्षिणे तटे

vareṇa muniśārdūlas tad etat kathitaṃ mayā etat sarvaṃ yatra jātaṃ gautamyā dakṣiṇe taṭe

---

104.87

तत्र तीर्थानि पुण्यानि विख्यातानि सुरादिभिः बहूनि तेषां नामानि मत्तः शृणु महामते

tatra tīrthāni puṇyāni vikhyātāni surādibhiḥ bahūni teṣāṃ nāmāni mattaḥ śṛṇu mahāmate

---

104.88

हरिश्चन्द्रं शुनःशेपं विश्वामित्रं सरोहितम् इत्याद्य् अष्ट सहस्राणि तीर्थान्य् अथ चतुर्दश

hariścandraṃ śunaḥśepaṃ viśvāmitraṃ sarohitam ityādy aṣṭa sahasrāṇi tīrthāny atha caturdaśa

---

104.89

तेषु स्नानं च दानं च नरमेधफलप्रदम् आख्यातं चास्य माहात्म्यं तीर्थस्य मुनिसत्तम

teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca naramedhaphalapradam ākhyātaṃ cāsya māhātmyaṃ tīrthasya munisattama

---

104.90

यः पठेत् पाठयेद् वापि शृणुयाद् वापि भक्तितः अपुत्रः पुत्रम् आप्नोति यच् चान्यन् मनसः प्रियम्

yaḥ paṭhet pāṭhayed vāpi śṛṇuyād vāpi bhaktitaḥ aputraḥ putram āpnoti yac cānyan manasaḥ priyam

105.1

सोमतीर्थम् इति ख्यातं पितॄणां प्रीतिवर्धनम् तत्र वृत्तं महापुण्यं शृणु यत्नेन नारद

somatīrtham iti khyātaṃ pitṝṇāṃ prītivardhanam tatra vṛttaṃ mahāpuṇyaṃ śṛṇu yatnena nārada

---

105.2

सोमो राजामृतमयो गन्धर्वाणां पुराभवत् न देवानां तदा देवा माम् अभ्येत्येदम् अब्रुवन्

somo rājāmṛtamayo gandharvāṇāṃ purābhavat na devānāṃ tadā devā mām abhyetyedam abruvan

---

105.3

गन्धर्वैर् आहृतः सोमो देवानां प्राणदः पुरा तम् अध्यायन् सुरगणा ऋषयस् त्व् अतिदुःखिताः यथा स्यात् सोमो ह्य् अस्माकं तथा नीतिर् विधीयताम्

gandharvair āhṛtaḥ somo devānāṃ prāṇadaḥ purā tam adhyāyan suragaṇā ṛṣayas tv atiduḥkhitāḥ yathā syāt somo hy asmākaṃ tathā nītir vidhīyatām

---

105.4

तत्र वाग् विबुधान् आह गन्धर्वाः स्त्रीषु कामुकाः तेभ्यो दत्त्वाथ मां देवाः सोमम् आहर्तुम् अर्हथ

tatra vāg vibudhān āha gandharvāḥ strīṣu kāmukāḥ tebhyo dattvātha māṃ devāḥ somam āhartum arhatha

---

105.5

वाचं प्रत्यूचुर् अमरास् त्वां दातुं न क्षमा वयम् विना तेनापि न स्थातुं शक्यं नैव त्वया विना

vācaṃ pratyūcur amarās tvāṃ dātuṃ na kṣamā vayam vinā tenāpi na sthātuṃ śakyaṃ naiva tvayā vinā

---

105.6

पुनर् वाग् अब्रवीद् देवान् पुनर् एष्याम्य् अहं त्व् इह अत्र बुद्धिर् विधातव्या क्रियतां क्रतुर् उत्तमः

punar vāg abravīd devān punar eṣyāmy ahaṃ tv iha atra buddhir vidhātavyā kriyatāṃ kratur uttamaḥ

---

105.7

गौतम्या दक्षिणे तीरे भवेद् देवागमो यदि मखं तु विषयं कृत्वा आयान्तु सुरसत्तमाः

gautamyā dakṣiṇe tīre bhaved devāgamo yadi makhaṃ tu viṣayaṃ kṛtvā āyāntu surasattamāḥ

---

105.8

गन्धर्वाः स्त्रीप्रिया नित्यं पणध्वं तं मया सह तथेत्य् उक्त्वा सुरगणाः सरस्वत्या वचःस्थिताः

gandharvāḥ strīpriyā nityaṃ paṇadhvaṃ taṃ mayā saha tathety uktvā suragaṇāḥ sarasvatyā vacaḥsthitāḥ

---

105.9

देवदूतैः पृथग् देवान् यक्षान् गन्धर्वपन्नगान् आह्वानं चक्रिरे तत्र पुण्ये देवगिरौ तदा

devadūtaiḥ pṛthag devān yakṣān gandharvapannagān āhvānaṃ cakrire tatra puṇye devagirau tadā

---

105.10

ततो देवगिरिर् नाम पर्वतस्याभवन् मुने तत्रागमन् सुरगणा गन्धर्वा यक्षकिंनराः

tato devagirir nāma parvatasyābhavan mune tatrāgaman suragaṇā gandharvā yakṣakiṃnarāḥ

---

105.11

देवाः सिद्धाश् च ऋषयस् तथाष्टौ देवयोनयः ऋषिभिर् गौतमीतीरे क्रियमाणे महाध्वरे

devāḥ siddhāś ca ṛṣayas tathāṣṭau devayonayaḥ ṛṣibhir gautamītīre kriyamāṇe mahādhvare

---

105.12

तत्र देवैः परिवृतः सहस्राक्षो ऽभ्यभाषत

tatra devaiḥ parivṛtaḥ sahasrākṣo 'bhyabhāṣata

---

105.13

गन्धर्वान् अथ संपूज्य सरस्वत्याः समीपतः सरस्वत्या पणध्वं नो युष्माकम् अमृतात्मना

gandharvān atha saṃpūjya sarasvatyāḥ samīpataḥ sarasvatyā paṇadhvaṃ no yuṣmākam amṛtātmanā

---

105.14

तच् छक्रवचनात् ते वै गन्धर्वाः स्त्रीषु कामुकाः सोमं दत्त्वा सुरेभ्यस् तु जगृहुस् तां सरस्वतीम्

tac chakravacanāt te vai gandharvāḥ strīṣu kāmukāḥ somaṃ dattvā surebhyas tu jagṛhus tāṃ sarasvatīm

---

105.15

सोमो ऽभवच् चामराणां गन्धर्वाणां सरस्वती अवसत् तत्र वागीशा तथापि च सुरान्तिके

somo 'bhavac cāmarāṇāṃ gandharvāṇāṃ sarasvatī avasat tatra vāgīśā tathāpi ca surāntike

---

105.16

आयाति च रहो नित्यम् उपांशु क्रियताम् इति अत एव हि सोमस्य क्रयो भवति नारद

āyāti ca raho nityam upāṃśu kriyatām iti ata eva hi somasya krayo bhavati nārada

---

105.17

उपांशुना वर्तितव्यं सोमक्रयण एव हि ततो ऽभवद् देवतानां सोमश् चापि सरस्वती

upāṃśunā vartitavyaṃ somakrayaṇa eva hi tato 'bhavad devatānāṃ somaś cāpi sarasvatī

---

105.18

गन्धर्वाणां नैव सोमो नैवासीच् च सरस्वती तत्रागमन् सर्व एव सोमार्थं गौतमीतटम्

gandharvāṇāṃ naiva somo naivāsīc ca sarasvatī tatrāgaman sarva eva somārthaṃ gautamītaṭam

---

105.19

गावो देवाः पर्वता यक्षरक्षाः सिद्धाः साध्या मुनयो गुह्यकाश् गन्धर्वास् ते मरुतः पन्नगाश् सर्वौषध्यो मातरो लोकपालाः

gāvo devāḥ parvatā yakṣarakṣāḥ siddhāḥ sādhyā munayo guhyakāś gandharvās te marutaḥ pannagāś sarvauṣadhyo mātaro lokapālāḥ

---

105.19e

रुद्रादित्या वसवश् चाश्विनौ च

rudrādityā vasavaś cāśvinau ca

---

105.19f

ये ऽन्ये देवा यज्ञभागस्य योग्याः

ye 'nye devā yajñabhāgasya yogyāḥ

---

105.20

पञ्चविंशतिनद्यस् तु गङ्गायां संगता मुने पूर्णाहुतिर् यत्र दत्ता पूर्णाख्यानं तद् उच्यते

pañcaviṃśatinadyas tu gaṅgāyāṃ saṃgatā mune pūrṇāhutir yatra dattā pūrṇākhyānaṃ tad ucyate

---

105.21

गौतम्यां संगता यास् तु सर्वाश् चापि यथोदिताः तन्नामधेयतीर्थानि संक्षेपाच् छृणु नारद

gautamyāṃ saṃgatā yās tu sarvāś cāpi yathoditāḥ tannāmadheyatīrthāni saṃkṣepāc chṛṇu nārada

---

105.22

सोमतीर्थं च गान्धर्वं देवतीर्थम् अतः परम् पूर्णातीर्थं ततः शालं श्रीपर्णासंगमं तथा

somatīrthaṃ ca gāndharvaṃ devatīrtham ataḥ param pūrṇātīrthaṃ tataḥ śālaṃ śrīparṇāsaṃgamaṃ tathā

---

105.23

स्वागतासंगमं पुण्यं कुसुमायाश् च संगमम् पुष्टिसंगमम् आख्यातं कर्णिकासंगमं शुभम्

svāgatāsaṃgamaṃ puṇyaṃ kusumāyāś ca saṃgamam puṣṭisaṃgamam ākhyātaṃ karṇikāsaṃgamaṃ śubham

---

105.24

वैणवीसंगमश् चैव कृशरासंगमस् तथा वासवीसंगमश् चैव शिवशर्या तथा शिखी

vaiṇavīsaṃgamaś caiva kṛśarāsaṃgamas tathā vāsavīsaṃgamaś caiva śivaśaryā tathā śikhī

---

105.25

कुसुम्भिका उपारथ्या शान्तिजा देवजा तदा अजो वृद्धः सुरो भद्रो गौतम्या सह संगताः

kusumbhikā upārathyā śāntijā devajā tadā ajo vṛddhaḥ suro bhadro gautamyā saha saṃgatāḥ

---

105.26

एते चान्ये च बहवो नदीनदसहायगाः पृथिव्यां यानि तीर्थानि ह्य् अगमन् देवपर्वते

ete cānye ca bahavo nadīnadasahāyagāḥ pṛthivyāṃ yāni tīrthāni hy agaman devaparvate

---

105.27

सोमार्थं वै तथा चान्ये ऽप्य् आगमन् मखमण्डपम् तानि तीर्थानि गङ्गायां संगतानि यथाक्रमम्

somārthaṃ vai tathā cānye 'py āgaman makhamaṇḍapam tāni tīrthāni gaṅgāyāṃ saṃgatāni yathākramam

---

105.28

नदीरूपेण कान्य् एव नदरूपेण कानिचित् सरोरूपेण कान्य् अत्र स्तवरूपेण कानिचित्

nadīrūpeṇa kāny eva nadarūpeṇa kānicit sarorūpeṇa kāny atra stavarūpeṇa kānicit

---

105.29

तान्य् एव सर्वतीर्थानि विख्यातानि पृथक् पृथक् तेषु स्नानं जपो होमः पितृतर्पणम् एव च

tāny eva sarvatīrthāni vikhyātāni pṛthak pṛthak teṣu snānaṃ japo homaḥ pitṛtarpaṇam eva ca

---

105.30

सर्वकामप्रदं पुंसां भुक्तिदं मुक्तिभाजनम् एतेषां पठनं चापि स्मरणं वा करोति यः सर्वपापविनिर्मुक्तो याति विष्णुपुरं जनः

sarvakāmapradaṃ puṃsāṃ bhuktidaṃ muktibhājanam eteṣāṃ paṭhanaṃ cāpi smaraṇaṃ vā karoti yaḥ sarvapāpavinirmukto yāti viṣṇupuraṃ janaḥ

106.1

प्रवरासंगमो नाम श्रेष्ठा चैव महानदी यत्र सिद्धेश्वरो देवः सर्वलोकोपकारकृत्

pravarāsaṃgamo nāma śreṣṭhā caiva mahānadī yatra siddheśvaro devaḥ sarvalokopakārakṛt

---

106.2

देवानां दानवानां च संगमो ऽभूत् सुदारुणः तेषां परस्परं वापि प्रीतिश् चाभून् महामुने

devānāṃ dānavānāṃ ca saṃgamo 'bhūt sudāruṇaḥ teṣāṃ parasparaṃ vāpi prītiś cābhūn mahāmune

---

106.3

ते ऽप्य् एवं मन्त्रयाम् आसुर् देवा वै दानवा मिथः मेरुपर्वतम् आसाद्य परस्परहितैषिणः

te 'py evaṃ mantrayām āsur devā vai dānavā mithaḥ meruparvatam āsādya parasparahitaiṣiṇaḥ

---

106.4

अमृतेनामरत्वं स्याद् उत्पाद्यामृतम् उत्तमम् पिबामः सर्व एवैते भवामश् चामरा वयम्

amṛtenāmaratvaṃ syād utpādyāmṛtam uttamam pibāmaḥ sarva evaite bhavāmaś cāmarā vayam

---

106.5

एकीभूत्वा वयं लोकान् पालयामः सुखानि च प्राप्स्यामः संगरं हित्वा संगरो दुःखकारणम्

ekībhūtvā vayaṃ lokān pālayāmaḥ sukhāni ca prāpsyāmaḥ saṃgaraṃ hitvā saṃgaro duḥkhakāraṇam

---

106.6

प्रीत्या चैवार्जितान् अर्थान् भोक्ष्यामो गतमत्सराः यतः स्नेहेन वृत्तिर् या सास्माकं सुखदा सदा

prītyā caivārjitān arthān bhokṣyāmo gatamatsarāḥ yataḥ snehena vṛttir yā sāsmākaṃ sukhadā sadā

---

106.7

वैपरीत्यं तु यद् वृत्तं न स्मर्तव्यं कदाचन न च त्रैलोक्यराज्ये ऽपि कैवल्ये वा सुखं मनाक् तद् ऊर्ध्वम् अपि वा यत् तु निर्वैरत्वाद् अवाप्यते

vaiparītyaṃ tu yad vṛttaṃ na smartavyaṃ kadācana na ca trailokyarājye 'pi kaivalye vā sukhaṃ manāk tad ūrdhvam api vā yat tu nirvairatvād avāpyate

---

106.8

एवं परस्परं प्रीताः सन्तो देवाश् च दानवाः एकीभूताश् च सुप्रीता विमथ्य वरुणालयम्

evaṃ parasparaṃ prītāḥ santo devāś ca dānavāḥ ekībhūtāś ca suprītā vimathya varuṇālayam

---

106.9

मन्थानं मन्दरं कृत्वा रज्जुं कृत्वा तु वासुकिम् देवाश् च दानवाः सर्वे ममन्थुर् वरुणालयम्

manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā rajjuṃ kṛtvā tu vāsukim devāś ca dānavāḥ sarve mamanthur varuṇālayam

---

106.10

उत्पन्नं च ततः पुण्यम् अमृतं सुरवल्लभम् निष्पन्ने चामृते पुण्ये ते च प्रोचुः परस्परम्

utpannaṃ ca tataḥ puṇyam amṛtaṃ suravallabham niṣpanne cāmṛte puṇye te ca procuḥ parasparam

---

106.11

यामः स्वं स्वम् अधिष्ठानं कृतकार्याः श्रमं गताः सर्वे समं च सर्वेभ्यो यथायोग्यं विभज्यताम्

yāmaḥ svaṃ svam adhiṣṭhānaṃ kṛtakāryāḥ śramaṃ gatāḥ sarve samaṃ ca sarvebhyo yathāyogyaṃ vibhajyatām

---

106.12

यदा सर्वागमो यत्र यस्मिंल् लग्ने शुभावहे विभज्यताम् इदं पुण्यम् अमृतं सुरसत्तमाः

yadā sarvāgamo yatra yasmiṃl lagne śubhāvahe vibhajyatām idaṃ puṇyam amṛtaṃ surasattamāḥ

---

106.13

इत्य् उक्त्वा ते ययुः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः गतेषु दैत्यसंघेषु देवाः सर्वे ऽन्वमन्त्रयन्

ity uktvā te yayuḥ sarve daityadānavarākṣasāḥ gateṣu daityasaṃgheṣu devāḥ sarve 'nvamantrayan

---

106.14

गतास् ते रिपवो ऽस्माकं दैवयोगाद् अरिंदमाः रिपूणाम् अमृतं नैव देयं भवति सर्वथा

gatās te ripavo 'smākaṃ daivayogād ariṃdamāḥ ripūṇām amṛtaṃ naiva deyaṃ bhavati sarvathā

---

106.15

बृहस्पतिस् तथेत्य् आह पुनर् आह सुरान् इदम्

bṛhaspatis tathety āha punar āha surān idam

---

106.16

न जानन्ति यथा पापा पिबध्वं च तथामृतम् अयम् एवोचितो मन्त्रो यच् छत्रूणां पराभवः

na jānanti yathā pāpā pibadhvaṃ ca tathāmṛtam ayam evocito mantro yac chatrūṇāṃ parābhavaḥ

---

106.17

द्वेष्याः सर्वात्मना द्वेष्या इति नीतिविदो विदुः न विश्वास्या न चाख्येया नैव मन्त्र्याश् च शत्रवः

dveṣyāḥ sarvātmanā dveṣyā iti nītivido viduḥ na viśvāsyā na cākhyeyā naiva mantryāś ca śatravaḥ

---

106.18

तेभ्यो न देयम् अमृतं भवेयुर् अमरास् ततः अमरेषु च जातेषु तेषु दैत्येषु शत्रुषु ताञ् जेतुं नैव शक्ष्यामो न देयम् अमृतं ततः

tebhyo na deyam amṛtaṃ bhaveyur amarās tataḥ amareṣu ca jāteṣu teṣu daityeṣu śatruṣu tāñ jetuṃ naiva śakṣyāmo na deyam amṛtaṃ tataḥ

---

106.19

इति संमन्त्र्य ते देवा वाचस्पतिम् अथाब्रुवन्

iti saṃmantrya te devā vācaspatim athābruvan

---

106.20

क्व यामः कुत्र मन्त्रः स्यात् क्व पिबामः क्व संस्थितिः कुर्मस् तद् एव प्रथमं वद वाचस्पते तथा

kva yāmaḥ kutra mantraḥ syāt kva pibāmaḥ kva saṃsthitiḥ kurmas tad eva prathamaṃ vada vācaspate tathā

---

106.21

यान्तु ब्रह्माणम् अमराः पृच्छन्त्व् अत्र गतिं पराम् स तु ज्ञाता च वक्ता च दाता चैव पितामहः

yāntu brahmāṇam amarāḥ pṛcchantv atra gatiṃ parām sa tu jñātā ca vaktā ca dātā caiva pitāmahaḥ

---

106.22

बृहस्पतेर् वचः श्रुत्वा मदन्तिकम् अथागमन् नमस्य मां सुराः सर्वे यद् वृत्तं तन् न्यवेदयन्

bṛhaspater vacaḥ śrutvā madantikam athāgaman namasya māṃ surāḥ sarve yad vṛttaṃ tan nyavedayan

---

106.23

तद् देववचनात् पुत्र तैः सुरैर् अगमं हरिम् विष्णवे कथितं सर्वं शंभवे विषहारिणे

tad devavacanāt putra taiḥ surair agamaṃ harim viṣṇave kathitaṃ sarvaṃ śaṃbhave viṣahāriṇe

---

106.24

अहं विष्णुश् च शंभुश् च देवगन्धर्वकिंनरैः मेरुकन्दरम् आगत्य न जानन्ति यथासुराः

ahaṃ viṣṇuś ca śaṃbhuś ca devagandharvakiṃnaraiḥ merukandaram āgatya na jānanti yathāsurāḥ

---

106.25

रक्षकं च हरिं कृत्वा सोमपानाय तस्थिरे आदित्यस् तत्र विज्ञाता सोमभोज्यान् अथेतरान्

rakṣakaṃ ca hariṃ kṛtvā somapānāya tasthire ādityas tatra vijñātā somabhojyān athetarān

---

106.26

सोमो दातामृतं भागं चक्रधृग् रक्षकस् तथा नैव जानन्ति तद् दैत्या दनुजा राक्षसास् तथा

somo dātāmṛtaṃ bhāgaṃ cakradhṛg rakṣakas tathā naiva jānanti tad daityā danujā rākṣasās tathā

---

106.27

विना राहुं महाप्राज्ञं सैंहिकेयं च सोमपम् कामरूपधरो राहुर् मरुतां मध्यम् आविशत्

vinā rāhuṃ mahāprājñaṃ saiṃhikeyaṃ ca somapam kāmarūpadharo rāhur marutāṃ madhyam āviśat

---

106.28

मरुद्रूपं समास्थाय पानपात्रधरस् तथा ज्ञात्वा दिवाकरो दैत्यं तं सोमाय न्यवेदयत्

marudrūpaṃ samāsthāya pānapātradharas tathā jñātvā divākaro daityaṃ taṃ somāya nyavedayat

---

106.29

तदा तद् अमृतं तस्मै दैत्यायादैत्यरूपिणे दत्त्वा सोमं तदा सोमो विष्णवे तन् न्यवेदयत्

tadā tad amṛtaṃ tasmai daityāyādaityarūpiṇe dattvā somaṃ tadā somo viṣṇave tan nyavedayat

---

106.30

विष्णुः पीतामृतं दैत्यं चक्रेणोद्यम्य तच्छिरः चिच्छेद तरसा वत्स तच्छिरस् त्व् अमरं त्व् अभूत्

viṣṇuḥ pītāmṛtaṃ daityaṃ cakreṇodyamya tacchiraḥ ciccheda tarasā vatsa tacchiras tv amaraṃ tv abhūt

---

106.31

शिरोमात्रविहीनं यद् देहं तद् अपतद् भुवि देहं तद् अमृतस्पृष्टं पतितं दक्षिणे तटे

śiromātravihīnaṃ yad dehaṃ tad apatad bhuvi dehaṃ tad amṛtaspṛṣṭaṃ patitaṃ dakṣiṇe taṭe

---

106.32

गौतम्या मुनिशार्दूल कम्पयद् वसुधातलम् देहं चाप्य् अमरं पुत्र तद् अद्भुतम् इवाभवत्

gautamyā muniśārdūla kampayad vasudhātalam dehaṃ cāpy amaraṃ putra tad adbhutam ivābhavat

---

106.33

देहं च शिरसो ऽपेक्षि शिरो देहम् अपेक्षते उभयं चामरं जातं दैत्यश् चायं महाबलः

dehaṃ ca śiraso 'pekṣi śiro deham apekṣate ubhayaṃ cāmaraṃ jātaṃ daityaś cāyaṃ mahābalaḥ

---

106.34

शिरः काये समाविष्टं सर्वान् भक्षयते सुरान् तस्माद् देहम् इदं पूर्वं नाशयामो महीगतम् ततस् ते शंकरं प्राहुर् देवाः सर्वे ससंभ्रमाः

śiraḥ kāye samāviṣṭaṃ sarvān bhakṣayate surān tasmād deham idaṃ pūrvaṃ nāśayāmo mahīgatam tatas te śaṃkaraṃ prāhur devāḥ sarve sasaṃbhramāḥ

---

106.35

महीगतं दैत्यदेहं नाशयस्व सुरोत्तम त्वं देव करुणासिन्धुः शरणागतरक्षकः

mahīgataṃ daityadehaṃ nāśayasva surottama tvaṃ deva karuṇāsindhuḥ śaraṇāgatarakṣakaḥ

---

106.36

शिरसा नैव युज्येत दैत्यदेहं तथा कुरु

śirasā naiva yujyeta daityadehaṃ tathā kuru

---

106.37

प्रेषयाम् आस चेशो ऽपि श्रेष्ठां शक्तिं तदात्मनः मातृभिः सहितां देवीं मातरं लोकपालिनीम्

preṣayām āsa ceśo 'pi śreṣṭhāṃ śaktiṃ tadātmanaḥ mātṛbhiḥ sahitāṃ devīṃ mātaraṃ lokapālinīm

---

106.38

ईशायुधधरा देवी ईशशक्तिसमन्विता महीगतं यत्र देहं तत्रागाद् भक्ष्यकाङ्क्षिणी

īśāyudhadharā devī īśaśaktisamanvitā mahīgataṃ yatra dehaṃ tatrāgād bhakṣyakāṅkṣiṇī

---

106.39

शिरोमात्रं सुराः सर्वे मेरौ तत्रैव सान्त्वयन् देहो देव्या पुनस् तत्र युयुधे बहवः समाः

śiromātraṃ surāḥ sarve merau tatraiva sāntvayan deho devyā punas tatra yuyudhe bahavaḥ samāḥ

---

106.40

राहुस् तत्र सुरान् आह भित्त्वा देहं पुरा मम अत्रास्ते रसम् उत्कृष्टं तद् आकृष्य शरीरतः

rāhus tatra surān āha bhittvā dehaṃ purā mama atrāste rasam utkṛṣṭaṃ tad ākṛṣya śarīrataḥ

---

106.41

पृथक्भूते रसे देहं प्रवरे ऽमृतम् उत्तमम् भस्मीभूयात् क्षणेनैव तस्मात् कुर्वन्तु तत् पुरा

pṛthakbhūte rase dehaṃ pravare 'mṛtam uttamam bhasmībhūyāt kṣaṇenaiva tasmāt kurvantu tat purā

---

106.42

एतद् राहुवचः श्रुत्वा प्रीताः सर्वे ऽसुरारयः अभ्यषिञ्चन् ग्रहाणां त्वं ग्रहो भूया मुदान्वितः

etad rāhuvacaḥ śrutvā prītāḥ sarve 'surārayaḥ abhyaṣiñcan grahāṇāṃ tvaṃ graho bhūyā mudānvitaḥ

---

106.43

तद्देववचनाच् छक्तिर् ईश्वरी या निगद्यते देहं भित्त्वा दैत्यपतेः सुरशक्तिसमन्विता

taddevavacanāc chaktir īśvarī yā nigadyate dehaṃ bhittvā daityapateḥ suraśaktisamanvitā

---

106.44

आकृष्य शीघ्रम् उत्कृष्टं प्रवरं चामृतं बहिः स्थापयित्वा तु तद् देहं भक्षयाम् आस चाम्बिका

ākṛṣya śīghram utkṛṣṭaṃ pravaraṃ cāmṛtaṃ bahiḥ sthāpayitvā tu tad dehaṃ bhakṣayām āsa cāmbikā

---

106.45

कालरात्रिर् भद्रकाली प्रोच्यते या महाबला स्थापितं रसम् उत्कृष्टं रसानां प्रवरं रसम्

kālarātrir bhadrakālī procyate yā mahābalā sthāpitaṃ rasam utkṛṣṭaṃ rasānāṃ pravaraṃ rasam

---

106.46

व्यस्रवत् स्थापितं तत् तु प्रवरा साभवन् नदी आकृष्टम् अमृतं चैव स्थापितं साप्य् अभक्षयत्

vyasravat sthāpitaṃ tat tu pravarā sābhavan nadī ākṛṣṭam amṛtaṃ caiva sthāpitaṃ sāpy abhakṣayat

---

106.47

ततः श्रेष्ठा नदी जाता प्रवरा चामृता शुभा राहुदेहसमुद्भूता रुद्रशक्तिसमन्विता

tataḥ śreṣṭhā nadī jātā pravarā cāmṛtā śubhā rāhudehasamudbhūtā rudraśaktisamanvitā

---

106.48

नदीनां प्रवरा रम्या चामृता प्रेरिता तहा तत्र पञ्च सहस्राणि तीर्थानि गुणवन्ति च

nadīnāṃ pravarā ramyā cāmṛtā preritā tahā tatra pañca sahasrāṇi tīrthāni guṇavanti ca

---

106.49

तत्र शंभुः स्वयं तस्थौ सर्वदा सुरपूजितः तस्यै तुष्टाः सुराः सर्वे देव्यै नद्यै पृथक् पृथक्

tatra śaṃbhuḥ svayaṃ tasthau sarvadā surapūjitaḥ tasyai tuṣṭāḥ surāḥ sarve devyai nadyai pṛthak pṛthak

---

106.50

वरान् ददुर् मुदा युक्ता यथा पूजाम् अवाप्स्यति शंभुः सुरपतिर् लोके तथा पूजाम् अवाप्स्यसि

varān dadur mudā yuktā yathā pūjām avāpsyati śaṃbhuḥ surapatir loke tathā pūjām avāpsyasi

---

106.51

निवासं कुरु देवि त्वं लोकानां हितकाम्यया सदा तिष्ठ रसेशानि सर्वेषां सर्वसिद्धिदा

nivāsaṃ kuru devi tvaṃ lokānāṃ hitakāmyayā sadā tiṣṭha raseśāni sarveṣāṃ sarvasiddhidā

---

106.52

स्तवनात् कीर्तनाद् ध्यानात् सर्वकामप्रदायिनी त्वां नमस्यन्ति ये भक्त्या किंचिद् आपेक्ष्य सर्वदा

stavanāt kīrtanād dhyānāt sarvakāmapradāyinī tvāṃ namasyanti ye bhaktyā kiṃcid āpekṣya sarvadā

---

106.53

तेषां सर्वाणि कार्याणि भवेयुर् देवताज्ञया शिवशक्त्योर् यतस् तस्मिन् निवासो ऽभूत् सनातनः

teṣāṃ sarvāṇi kāryāṇi bhaveyur devatājñayā śivaśaktyor yatas tasmin nivāso 'bhūt sanātanaḥ

---

106.54

अतो वदन्ति मुनयो निवासपुरम् इत्य् अदः प्रवरायाः पुरा देवाः सुप्रीतास् ते वरान् ददुः

ato vadanti munayo nivāsapuram ity adaḥ pravarāyāḥ purā devāḥ suprītās te varān daduḥ

---

106.55

गङ्गायाः संगमो यस् ते विख्यातः सुरवल्लभः तत्राप्लुतानां सर्वेषां भुक्तिर् वा मुक्तिर् एव च

gaṅgāyāḥ saṃgamo yas te vikhyātaḥ suravallabhaḥ tatrāplutānāṃ sarveṣāṃ bhuktir vā muktir eva ca

---

106.56

यद् वापि मनसः काम्यं देवानाम् अपि दुर्लभम् स्यात् तेषां सर्वम् एवेह एवं दत्त्वा सुरा ययुः

yad vāpi manasaḥ kāmyaṃ devānām api durlabham syāt teṣāṃ sarvam eveha evaṃ dattvā surā yayuḥ

---

106.57

ततः प्रभृति तत् तीर्थं प्रवरासंगमं विदुः प्रेरिता देवदेवेन शक्तिर् या प्रेरिता तु सा

tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ pravarāsaṃgamaṃ viduḥ preritā devadevena śaktir yā preritā tu sā

---

106.58

अमृता सैव विख्याता प्रवरैवं महानदी

amṛtā saiva vikhyātā pravaraivaṃ mahānadī

107.1

वृद्धासंगमम् आख्यातं यत्र वृद्धेश्वरः शिवः तस्याख्यानं प्रवक्ष्यामि शृणु पापप्रणाशनम्

vṛddhāsaṃgamam ākhyātaṃ yatra vṛddheśvaraḥ śivaḥ tasyākhyānaṃ pravakṣyāmi śṛṇu pāpapraṇāśanam

---

107.2

गौतमो वृद्ध इत्य् उक्तो मुनिर् आसीन् महातपाः यदा पुराभवद् बालो गौतमस्य सुतो द्विजः

gautamo vṛddha ity ukto munir āsīn mahātapāḥ yadā purābhavad bālo gautamasya suto dvijaḥ

---

107.3

अनासः स पुरोत्पन्नस् तस्माद् विकृतरूपधृक् स वैराग्याज् जगामाथ देशं तीर्थम् इतस् ततः

anāsaḥ sa purotpannas tasmād vikṛtarūpadhṛk sa vairāgyāj jagāmātha deśaṃ tīrtham itas tataḥ

---

107.4

उपाध्यायेन नैवासील् लज्जितस्य समागमः शिष्यैर् अन्यैः सहाध्यायो लज्जितस्य च नाभवत्

upādhyāyena naivāsīl lajjitasya samāgamaḥ śiṣyair anyaiḥ sahādhyāyo lajjitasya ca nābhavat

---

107.5

उपनीतः कथंचिच् च पित्रा वै गौतमेन सः एतावता गौतमो ऽपि व्यगमच् चरितुं बहिः

upanītaḥ kathaṃcic ca pitrā vai gautamena saḥ etāvatā gautamo 'pi vyagamac carituṃ bahiḥ

---

107.6

एवं बहुतिथे काले ब्रह्ममात्रा धृते द्विजे नैव चाध्ययनं तस्य संजातं गौतमस्य हि

evaṃ bahutithe kāle brahmamātrā dhṛte dvije naiva cādhyayanaṃ tasya saṃjātaṃ gautamasya hi

---

107.7

नैव शास्त्रस्य चाभ्यासो गौतमस्याभवत् तदा अग्निकार्यं ततश् चक्रे नित्यम् एव यतव्रतः

naiva śāstrasya cābhyāso gautamasyābhavat tadā agnikāryaṃ tataś cakre nityam eva yatavrataḥ

---

107.8

गायत्र्यभ्यासमात्रेण ब्राह्मणो नामधारकः अग्न्युपासनमात्रं च गायत्र्यभ्यसनं तथा

gāyatryabhyāsamātreṇa brāhmaṇo nāmadhārakaḥ agnyupāsanamātraṃ ca gāyatryabhyasanaṃ tathā

---

107.9

एतावता ब्राह्मणत्वं गौतमस्याभवन् मुने उपासतो ऽग्निं विधिवद् गायत्रीं च महात्मनः

etāvatā brāhmaṇatvaṃ gautamasyābhavan mune upāsato 'gniṃ vidhivad gāyatrīṃ ca mahātmanaḥ

---

107.10

तस्यायुर् ववृधे पुत्र गौतमस्य चिरायुषः न दारसंग्रहं लेभे नैव दातास्ति कन्यकाम्

tasyāyur vavṛdhe putra gautamasya cirāyuṣaḥ na dārasaṃgrahaṃ lebhe naiva dātāsti kanyakām

---

107.11

तथा चरंस् तीर्थदेशे वनेषु विविधेषु च आश्रमेषु च पुण्येषु अटन्न् आस्ते स गौतमः

tathā caraṃs tīrthadeśe vaneṣu vividheṣu ca āśrameṣu ca puṇyeṣu aṭann āste sa gautamaḥ

---

107.12

एवं भ्रमञ् शीतगिरिम् आश्रित्यास्ते स गौतमः तत्रापश्यद् गुहां रम्यां वल्लीविटपमालिनीम्

evaṃ bhramañ śītagirim āśrityāste sa gautamaḥ tatrāpaśyad guhāṃ ramyāṃ vallīviṭapamālinīm

---

107.13

तत्रोपविश्य विप्रेन्द्रो वस्तुं समकरोन् मतिम् चिन्तयंस् तु प्रविष्टो ऽसाव् अपश्यत् स्त्रियम् उत्तमाम्

tatropaviśya viprendro vastuṃ samakaron matim cintayaṃs tu praviṣṭo 'sāv apaśyat striyam uttamām

---

107.14

शिथिलाङ्गीम् अथ कृशां वृद्धां च तपसि स्थिताम् ब्रह्मचर्येण वर्तन्तीं विरागां रहसि स्थिताम्

śithilāṅgīm atha kṛśāṃ vṛddhāṃ ca tapasi sthitām brahmacaryeṇa vartantīṃ virāgāṃ rahasi sthitām

---

107.15

स तां दृष्ट्वा मुनिश्रेष्ठो नमस्काराय तस्थिवान् नमस्यन्तं मुनिश्रेष्ठं तं गौतमम् अवारयत्

sa tāṃ dṛṣṭvā muniśreṣṭho namaskārāya tasthivān namasyantaṃ muniśreṣṭhaṃ taṃ gautamam avārayat

---

107.16

गुरुस् त्वं भविता मह्यं न मां वन्दितुम् अर्हसि आयुर् विद्या धनं कीर्तिर् धर्मः स्वर्गादिकं च यत् तस्य नश्यति वै सर्वं यं नमस्यति वै गुरुः

gurus tvaṃ bhavitā mahyaṃ na māṃ vanditum arhasi āyur vidyā dhanaṃ kīrtir dharmaḥ svargādikaṃ ca yat tasya naśyati vai sarvaṃ yaṃ namasyati vai guruḥ

---

107.17

कृताञ्जलिपुटस् तां वै गौतमः प्राह विस्मितः

kṛtāñjalipuṭas tāṃ vai gautamaḥ prāha vismitaḥ

---

107.18

तपस्विनी त्वं वृद्धा च गुणज्येष्ठा च भामिनी अल्पविद्यस् त्व् अल्पवया अहं तव गुरुः कथम्

tapasvinī tvaṃ vṛddhā ca guṇajyeṣṭhā ca bhāminī alpavidyas tv alpavayā ahaṃ tava guruḥ katham

---

107.19

आर्ष्टिषेणप्रियपुत्र ऋतध्वज इति श्रुतः गुणवान् मतिमाञ् शूरः क्षत्रधर्मपरायणः

ārṣṭiṣeṇapriyaputra ṛtadhvaja iti śrutaḥ guṇavān matimāñ śūraḥ kṣatradharmaparāyaṇaḥ

---

107.20

स कदाचिद् वनं प्रायान् मृगयाकृष्टचेतनः विश्रामम् अकरोद् अस्यां गुहायां स ऋतध्वजः

sa kadācid vanaṃ prāyān mṛgayākṛṣṭacetanaḥ viśrāmam akarod asyāṃ guhāyāṃ sa ṛtadhvajaḥ

---

107.21

युवा स मतिमान् दक्षो बलेन महता वृतः तं विश्रान्तं नृपवरम् अप्सरा ददृशे ततः

yuvā sa matimān dakṣo balena mahatā vṛtaḥ taṃ viśrāntaṃ nṛpavaram apsarā dadṛśe tataḥ

---

107.22

गन्धर्वराजस्य सुता सुश्यामा इति विश्रुता तां दृष्ट्वा चकमे राजा राजानं चकमे च सा

gandharvarājasya sutā suśyāmā iti viśrutā tāṃ dṛṣṭvā cakame rājā rājānaṃ cakame ca sā

---

107.23

इति क्रीडा समभवत् तया राज्ञो महामते निवृत्तकामो राजेन्द्रस् ताम् आपृच्छ्यागमद् गृहम्

iti krīḍā samabhavat tayā rājño mahāmate nivṛttakāmo rājendras tām āpṛcchyāgamad gṛham

---

107.24

उत्पन्नाहं ततस् तस्यां सुश्यामायां महामते गच्छन्ती मां तदा माता इदम् आह तपोधन

utpannāhaṃ tatas tasyāṃ suśyāmāyāṃ mahāmate gacchantī māṃ tadā mātā idam āha tapodhana

---

107.25

यस् त्व् अस्यां प्रविशेद् भद्रे स ते भर्ता भविष्यति

yas tv asyāṃ praviśed bhadre sa te bhartā bhaviṣyati

---

107.26

इत्य् उक्त्वा सा जगमाथ माता मम महामते तस्माद् अत्र प्रविष्टस् त्वं पुमान् नान्यः कदाचन

ity uktvā sā jagamātha mātā mama mahāmate tasmād atra praviṣṭas tvaṃ pumān nānyaḥ kadācana

---

107.27

सहस्राणि तथाशीतिं कृत्वा राज्यं पिता मम अत्रैव च तपस् तप्त्वा ततः स्वर्गम् उपेयिवान्

sahasrāṇi tathāśītiṃ kṛtvā rājyaṃ pitā mama atraiva ca tapas taptvā tataḥ svargam upeyivān

---

107.28

स्वर्गं याते ऽपि पितरि सहस्राणि तथा दश वर्षाणि मुनिशार्दूल राज्यं कृत्वा तथा परः

svargaṃ yāte 'pi pitari sahasrāṇi tathā daśa varṣāṇi muniśārdūla rājyaṃ kṛtvā tathā paraḥ

---

107.29

स्वर्गे यातो मम भ्राता अहम् अत्रैव संस्थिता अहं ब्रह्मन् नान्यवृत्ता न माता न पिता मम

svarge yāto mama bhrātā aham atraiva saṃsthitā ahaṃ brahman nānyavṛttā na mātā na pitā mama

---

107.30

अहम् आत्मेश्वरी ब्रह्मन् निविष्टा क्षत्रकन्यका तस्माद् भजस्व मां ब्रह्मन् व्रतस्थां पुरुषार्थिनीम्

aham ātmeśvarī brahman niviṣṭā kṣatrakanyakā tasmād bhajasva māṃ brahman vratasthāṃ puruṣārthinīm

---

107.31

सहस्रायुर् अहं भद्रे मत्तस् त्वं वयसाधिका अहं बालस् त्वं तु वृद्धा नैवायं घटते मिथः

sahasrāyur ahaṃ bhadre mattas tvaṃ vayasādhikā ahaṃ bālas tvaṃ tu vṛddhā naivāyaṃ ghaṭate mithaḥ

---

107.32

त्वं भर्ता मे पुरा दिष्टो नान्यो भर्ता मतो मम धात्रा दत्तस् ततस् त्वं मां न निराकर्तुम् अर्हसि

tvaṃ bhartā me purā diṣṭo nānyo bhartā mato mama dhātrā dattas tatas tvaṃ māṃ na nirākartum arhasi

---

107.33

अथवा नेच्छसि मां त्वम् अप्रदुष्टाम् अनुव्रताम् ततस् त्यक्ष्यामि जीवं मे इदानीं तव पश्यतः

athavā necchasi māṃ tvam apraduṣṭām anuvratām tatas tyakṣyāmi jīvaṃ me idānīṃ tava paśyataḥ

---

107.34

अपेक्षिताप्राप्तितो हि देहिनां मरणं वरम् अनुरक्तजनत्यागे पातकान्तो न विद्यते

apekṣitāprāptito hi dehināṃ maraṇaṃ varam anuraktajanatyāge pātakānto na vidyate

---

107.35

वृद्धायास् तद् वचः श्रुत्वा गौतमो वाक्यम् अब्रवीत्

vṛddhāyās tad vacaḥ śrutvā gautamo vākyam abravīt

---

107.36

अहं तपोविरहितो विद्याहीनो ह्य् अकिंचनः नाहं वरो हि योग्यस् ते कुरूपो भोगवर्जितः

ahaṃ tapovirahito vidyāhīno hy akiṃcanaḥ nāhaṃ varo hi yogyas te kurūpo bhogavarjitaḥ

---

107.37

अनासो ऽहं किं करोमि अतपोविद्य एव च तस्मात् सुरूपं सुविद्याम् आपाद्य प्रथमं शुभे पश्चात् ते वचनं कार्यं ततो वृद्धाब्रवीद् द्विजम्

anāso 'haṃ kiṃ karomi atapovidya eva ca tasmāt surūpaṃ suvidyām āpādya prathamaṃ śubhe paścāt te vacanaṃ kāryaṃ tato vṛddhābravīd dvijam

---

107.38

मया सरस्वती देवी तोषिता तपसा द्विज तथैवापो रूपवत्यो रूपदाताग्निर् एव च

mayā sarasvatī devī toṣitā tapasā dvija tathaivāpo rūpavatyo rūpadātāgnir eva ca

---

107.39

तस्माद् वागीश्वरी देवी सा ते विद्यां प्रदास्यति अग्निश् च रूपवान् देवस् तव रूपं प्रदास्यति

tasmād vāgīśvarī devī sā te vidyāṃ pradāsyati agniś ca rūpavān devas tava rūpaṃ pradāsyati

---

107.40

एवम् उक्त्वा गौतमं तं वृद्धोवाच विभावसुम् प्रार्थयित्वा सुविद्यं तं सुरूपं चाकरोन् मुनिम्

evam uktvā gautamaṃ taṃ vṛddhovāca vibhāvasum prārthayitvā suvidyaṃ taṃ surūpaṃ cākaron munim

---

107.41

ततः सुविद्यः सुभगः सुकान्तो वृद्धां स पत्नीम् अकरोत् प्रीतियुक्तः तया स रेमे बहुला मनोज्ञया समाः सुखं प्रीतमना गुहायाम्

tataḥ suvidyaḥ subhagaḥ sukānto vṛddhāṃ sa patnīm akarot prītiyuktaḥ tayā sa reme bahulā manojñayā samāḥ sukhaṃ prītamanā guhāyām

---

107.42

कदाचित् तत्र वसतोर् दंपत्योर् मुदतोर् गिरौ गुहायां मुनिशार्दूल आजग्मुर् मुनयो ऽमलाः

kadācit tatra vasator daṃpatyor mudator girau guhāyāṃ muniśārdūla ājagmur munayo 'malāḥ

---

107.43

वसिष्ठवामदेवाद्या ये चान्ये च महर्षयः भ्रमन्तः पुण्यतीर्थानि प्राप्नुवंस् तस्य तां गुहाम्

vasiṣṭhavāmadevādyā ye cānye ca maharṣayaḥ bhramantaḥ puṇyatīrthāni prāpnuvaṃs tasya tāṃ guhām

---

107.44

आगतांस् तान् ऋषीञ् ज्ञात्वा गौतमः सह भार्यया सत्कारम् अकरोत् तेषां जहसुस् तं च केचन

āgatāṃs tān ṛṣīñ jñātvā gautamaḥ saha bhāryayā satkāram akarot teṣāṃ jahasus taṃ ca kecana

---

107.45

ये बाला यौवनोन्मत्ता वयसा ये च मध्यमाः वृद्धां च गौतमं प्रेक्ष्य जहसुस् तत्र केचन

ye bālā yauvanonmattā vayasā ye ca madhyamāḥ vṛddhāṃ ca gautamaṃ prekṣya jahasus tatra kecana

---

107.46

पुत्रो ऽयं तव पौत्रो वा वृद्धे को गौतमो ऽभवत् सत्यं वदस्व कल्याणि इत्य् एवं जहसुर् द्विजाः

putro 'yaṃ tava pautro vā vṛddhe ko gautamo 'bhavat satyaṃ vadasva kalyāṇi ity evaṃ jahasur dvijāḥ

---

107.47

विषं वृद्धस्य युवती वृद्धाया अमृतं युवा इष्टानिष्टसमायोगो दृष्टो ऽस्माभिर् अहो चिरात्

viṣaṃ vṛddhasya yuvatī vṛddhāyā amṛtaṃ yuvā iṣṭāniṣṭasamāyogo dṛṣṭo 'smābhir aho cirāt

---

107.48

इत्य् एवम् ऊचिरे केचिद् दंपत्योः शृण्वतोस् तदा एवम् उक्त्वा कृतातिथ्या ययुः सर्वे महर्षयः

ity evam ūcire kecid daṃpatyoḥ śṛṇvatos tadā evam uktvā kṛtātithyā yayuḥ sarve maharṣayaḥ

---

107.49

ऋषीणां वचनं श्रुत्वा उभाव् अपि सुदुःखितौ लज्जितौ च महाप्राज्ञौ गौतमो भार्यया सह पप्रच्छ मुनिशार्दूलम् अगस्त्यम् ऋषिसत्तमम्

ṛṣīṇāṃ vacanaṃ śrutvā ubhāv api suduḥkhitau lajjitau ca mahāprājñau gautamo bhāryayā saha papraccha muniśārdūlam agastyam ṛṣisattamam

---

107.50

को देशः किम् उ तीर्थं वा यत्र श्रेयः समाप्यते शीघ्रम् एव महाप्राज्ञ भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्

ko deśaḥ kim u tīrthaṃ vā yatra śreyaḥ samāpyate śīghram eva mahāprājña bhuktimuktipradāyakam

---

107.51

वदद्भिर् मुनिभिर् ब्रह्मन् मया श्रुतम् इदं वचः सर्वे कामास् तत्र पूर्णा गौतम्यां नात्र संशयः

vadadbhir munibhir brahman mayā śrutam idaṃ vacaḥ sarve kāmās tatra pūrṇā gautamyāṃ nātra saṃśayaḥ

---

107.52

तस्माद् गच्छ महाबुद्धे गौतमीं पापनाशिनीम् अहं त्वाम् अनुयास्यामि यथेच्छसि तथा कुरु

tasmād gaccha mahābuddhe gautamīṃ pāpanāśinīm ahaṃ tvām anuyāsyāmi yathecchasi tathā kuru

---

107.53

एतच् छ्रुत्वागस्त्यवाक्यं वृद्धया गौतमो ऽभ्यगात् तत्र तेपे तपस् तीव्रं पत्न्या स भगवान् ऋषिः

etac chrutvāgastyavākyaṃ vṛddhayā gautamo 'bhyagāt tatra tepe tapas tīvraṃ patnyā sa bhagavān ṛṣiḥ

---

107.54

स्तुतिं चकार देवस्य शंभोर् विष्णोस् तथैव च गङ्गां च तोषयाम् आस भार्यार्थं भगवान् ऋषिः

stutiṃ cakāra devasya śaṃbhor viṣṇos tathaiva ca gaṅgāṃ ca toṣayām āsa bhāryārthaṃ bhagavān ṛṣiḥ

---

107.55

खिन्नात्मनाम् अत्र भवे त्वम् एव शरणं शिवः मरुभूमाव् अध्वगानां विटपीव प्रियायुतः

khinnātmanām atra bhave tvam eva śaraṇaṃ śivaḥ marubhūmāv adhvagānāṃ viṭapīva priyāyutaḥ

---

107.56

उच्चावचानां भूतानां सर्वथा पापनोदनः सस्यानां घनवत् कृष्ण त्वम् अवग्रहशोषिणाम्

uccāvacānāṃ bhūtānāṃ sarvathā pāpanodanaḥ sasyānāṃ ghanavat kṛṣṇa tvam avagrahaśoṣiṇām

---

107.57

वैकुण्ठदुर्गनिःश्रेणिस् त्वं पीयूषतरंगिणी अधोगतानां तप्तानां शरणं भव गौतमि

vaikuṇṭhadurganiḥśreṇis tvaṃ pīyūṣataraṃgiṇī adhogatānāṃ taptānāṃ śaraṇaṃ bhava gautami

---

107.58

ततस् तुष्टावदद् वाक्यं गौतमं वृद्धया युतम् शरणागतदीनार्तं शरण्या गौतमी मुदा

tatas tuṣṭāvadad vākyaṃ gautamaṃ vṛddhayā yutam śaraṇāgatadīnārtaṃ śaraṇyā gautamī mudā

---

107.59

अभिषिञ्चस्व भार्यां त्वं मज्जलैर् मन्त्रसंयुतैः कलशैर् उपचारैश् च ततः पत्नी तव प्रिया

abhiṣiñcasva bhāryāṃ tvaṃ majjalair mantrasaṃyutaiḥ kalaśair upacāraiś ca tataḥ patnī tava priyā

---

107.60

सुरूपा चारुसर्वाङ्गी सुभगा चारुलोचना सर्वलक्षणसंपूर्णा रम्यरूपम् अवाप्स्यति

surūpā cārusarvāṅgī subhagā cārulocanā sarvalakṣaṇasaṃpūrṇā ramyarūpam avāpsyati

---

107.61

रूपवत्या पुनस् त्वं वै भार्यया चाभिषेचितः सर्वलक्षणसंपूर्णः कान्तं रूपम् अवाप्स्यसि

rūpavatyā punas tvaṃ vai bhāryayā cābhiṣecitaḥ sarvalakṣaṇasaṃpūrṇaḥ kāntaṃ rūpam avāpsyasi

---

107.62

तथेति गाङ्गवचनाद् यथोक्तं तौ च चक्रतुः सुरूपताम् उभौ प्राप्तौ गौतम्याश् च प्रसादतः

tatheti gāṅgavacanād yathoktaṃ tau ca cakratuḥ surūpatām ubhau prāptau gautamyāś ca prasādataḥ

---

107.63

अभिषेकोदकं यच् च सा नदी समजायत तस्या नाम्ना तु विख्याता वृद्धाया मुनिसत्तम

abhiṣekodakaṃ yac ca sā nadī samajāyata tasyā nāmnā tu vikhyātā vṛddhāyā munisattama

---

107.64

वृद्धा नदीति विख्याता गौतमो ऽपि तथोच्यते वृद्धगौतम इत्य् उक्त ऋषिभिः समवासिभिः वृद्धा तु गौतमीं प्राह गङ्गां प्रत्यक्षरूपिणीम्

vṛddhā nadīti vikhyātā gautamo 'pi tathocyate vṛddhagautama ity ukta ṛṣibhiḥ samavāsibhiḥ vṛddhā tu gautamīṃ prāha gaṅgāṃ pratyakṣarūpiṇīm

---

107.65

मन्नाम्नीयं नदी देवि वृद्धा चेत्य् अभिधीयताम् त्वया च संगमस् तस्यास् तस्यास् तीर्थम् अनुत्तमम्

mannāmnīyaṃ nadī devi vṛddhā cety abhidhīyatām tvayā ca saṃgamas tasyās tasyās tīrtham anuttamam

---

107.66

रूपसौभाग्यसंपत्तिपुत्रपौत्रप्रवर्धनम् आयुरारोग्यकल्याणं जयप्रीतिविवर्धनम् स्नानदानादिहोमैश् च पितॄणां पावनं परम्

rūpasaubhāgyasaṃpattiputrapautrapravardhanam āyurārogyakalyāṇaṃ jayaprītivivardhanam snānadānādihomaiś ca pitṝṇāṃ pāvanaṃ param

---

107.67

अस्त्व् इत्य् आह च तां गङ्गा सुवृद्धां गौतमप्रियाम् गौतमस्थापितं लिङ्गं वृद्धानाम्नैव कीर्तितम्

astv ity āha ca tāṃ gaṅgā suvṛddhāṃ gautamapriyām gautamasthāpitaṃ liṅgaṃ vṛddhānāmnaiva kīrtitam

---

107.68

तत्रैव च मुदं प्राप्तो वृद्धया मुनिसत्तमः तत्र स्नानं च दानं च सर्वाभीष्टप्रदायकम्

tatraiva ca mudaṃ prāpto vṛddhayā munisattamaḥ tatra snānaṃ ca dānaṃ ca sarvābhīṣṭapradāyakam

---

107.69

ततः प्रभृति तत् तीर्थं वृद्धासंगमम् उच्यते

tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ vṛddhāsaṃgamam ucyate

108.1

इलातीर्थम् इति ख्यातं सर्वसिद्धिकरं नृणाम् ब्रह्महत्यादिपापानां पावनं सर्वकामदम्

ilātīrtham iti khyātaṃ sarvasiddhikaraṃ nṛṇām brahmahatyādipāpānāṃ pāvanaṃ sarvakāmadam

---

108.2

वैवस्वतान्वये जात इलो नाम जनेश्वरः महत्या सेनया सार्धं जगाम मृगयावनम्

vaivasvatānvaye jāta ilo nāma janeśvaraḥ mahatyā senayā sārdhaṃ jagāma mṛgayāvanam

---

108.3

परिबभ्राम गहनं बहुव्यालसमाकुलम् नानाकारद्विजयुतं विटपैः परिशोभितम्

paribabhrāma gahanaṃ bahuvyālasamākulam nānākāradvijayutaṃ viṭapaiḥ pariśobhitam

---

108.4

वनेचरं नृपश्रेष्ठो मृगयागतमानसः तत्रैव मतिम् आधत्त इलो ऽमात्यान् अथाब्रवीत्

vanecaraṃ nṛpaśreṣṭho mṛgayāgatamānasaḥ tatraiva matim ādhatta ilo 'mātyān athābravīt

---

108.5

गच्छन्तु नगरं सर्वे मम पुत्रेण पालितम् देशं कोशं बलं राज्यं पालयन्तु पुनश् च तम्

gacchantu nagaraṃ sarve mama putreṇa pālitam deśaṃ kośaṃ balaṃ rājyaṃ pālayantu punaś ca tam

---

108.6

वसिष्ठो ऽपि तथा यातु आदायाग्नीन् पितेव नः पत्नीभिः सहितो धीमान् अरण्ये ऽहं वसाम्य् अथ

vasiṣṭho 'pi tathā yātu ādāyāgnīn piteva naḥ patnībhiḥ sahito dhīmān araṇye 'haṃ vasāmy atha

---

108.7

अरण्यभोगभुग्भिश् च वाजिवारणमानुषैः मृगयाशीलिभिः कैश्चिद् यान्तु सर्व इतः पुरीम्

araṇyabhogabhugbhiś ca vājivāraṇamānuṣaiḥ mṛgayāśīlibhiḥ kaiścid yāntu sarva itaḥ purīm

---

108.8

तथेत्य् उक्त्वा ययुस् ते ऽपि स्वयं प्रायाच् छनैर् गिरिम् हिमवन्तं रत्नमयं वसंस् तत्र इलो नृपः

tathety uktvā yayus te 'pi svayaṃ prāyāc chanair girim himavantaṃ ratnamayaṃ vasaṃs tatra ilo nṛpaḥ

---

108.9

ददर्श कन्दरं तत्र नानारत्नविचित्रितम् तत्र यक्षेश्वरः कश्चित् समन्युर् इति विश्रुतः

dadarśa kandaraṃ tatra nānāratnavicitritam tatra yakṣeśvaraḥ kaścit samanyur iti viśrutaḥ

---

108.10

तस्य भार्या समानाम्नी भर्तृव्रतपरायणा तस्मिन् वसत्य् असौ यक्षो रमणीये नगोत्तमे

tasya bhāryā samānāmnī bhartṛvrataparāyaṇā tasmin vasaty asau yakṣo ramaṇīye nagottame

---

108.11

मृगरूपेण व्यचरद् भार्यया स महामतिः स्वेच्छया स्ववने यक्षः क्रीडते नृत्यगीतकैः

mṛgarūpeṇa vyacarad bhāryayā sa mahāmatiḥ svecchayā svavane yakṣaḥ krīḍate nṛtyagītakaiḥ

---

108.12

इत्थं स यक्षो जानाति मृगरूपधरो ऽपि च इलस् तु तं न जानाति कन्दरं यक्षपालितम्

itthaṃ sa yakṣo jānāti mṛgarūpadharo 'pi ca ilas tu taṃ na jānāti kandaraṃ yakṣapālitam

---

108.13

यक्षस्य गेहं विपुलं नानारत्नविचित्रितम् तत्रोपविष्टो नृपतिर् महत्या सेनया वृतः

yakṣasya gehaṃ vipulaṃ nānāratnavicitritam tatropaviṣṭo nṛpatir mahatyā senayā vṛtaḥ

---

108.14

वासं चक्रे स तत्रैव गेहे यक्षस्य धीमतः स यक्षो ऽधर्मकोपेन भार्यया मृगरूपधृक्

vāsaṃ cakre sa tatraiva gehe yakṣasya dhīmataḥ sa yakṣo 'dharmakopena bhāryayā mṛgarūpadhṛk

---

108.15

इलं जेतुं न शक्नोमि याचितो न ददाति च हृतं गेहं ममानेन किं करोमीत्य् अचिन्तयत्

ilaṃ jetuṃ na śaknomi yācito na dadāti ca hṛtaṃ gehaṃ mamānena kiṃ karomīty acintayat

---

108.16

युधि मत्तं कथं हन्यां चेति स्थित्वा स यक्षराट् आत्मीयान् प्रेषयाम् आस यक्षाञ् शूरान् धनुर्धरान्

yudhi mattaṃ kathaṃ hanyāṃ ceti sthitvā sa yakṣarāṭ ātmīyān preṣayām āsa yakṣāñ śūrān dhanurdharān

---

108.17

युद्धे जित्वा च राजानम् इलम् उद्धतदन्तिनम् गृहाद् यथान्यतो याति मम तत् कर्तुम् अर्हथ

yuddhe jitvā ca rājānam ilam uddhatadantinam gṛhād yathānyato yāti mama tat kartum arhatha

---

108.18

यक्षेश्वरस्य तद् वाक्याद् यक्षास् ते युद्धदुर्मदाः इलं गत्वाब्रुवन् सर्वे निर्गच्छास्माद् गुहालयात्

yakṣeśvarasya tad vākyād yakṣās te yuddhadurmadāḥ ilaṃ gatvābruvan sarve nirgacchāsmād guhālayāt

---

108.19

न चेद् युद्धात् परिभ्रष्टः पलाय्य क्व गमिष्यसि तद् यक्षवचनात् कोपाद् युद्धं चक्रे स राजराट्

na ced yuddhāt paribhraṣṭaḥ palāyya kva gamiṣyasi tad yakṣavacanāt kopād yuddhaṃ cakre sa rājarāṭ

---

108.20

जित्वा यक्षान् बहुविधान् उवास दश शर्वरीः यक्षेश्वरो मृगो भूत्वा भार्ययापि वने वसन्

jitvā yakṣān bahuvidhān uvāsa daśa śarvarīḥ yakṣeśvaro mṛgo bhūtvā bhāryayāpi vane vasan

---

108.21

हृतगेहो वनं प्राप्तो हृतभृत्यः स यक्षिणीम् प्राह चिन्तापरो भूत्वा मृगीरूपधरां प्रियाम्

hṛtageho vanaṃ prāpto hṛtabhṛtyaḥ sa yakṣiṇīm prāha cintāparo bhūtvā mṛgīrūpadharāṃ priyām

---

108.22

राजा ऽयं दुर्मनाः कान्ते व्यसनासक्तमानसः कथम् आयाति विपदं तत्रोपायो विचिन्त्यताम्

rājā 'yaṃ durmanāḥ kānte vyasanāsaktamānasaḥ katham āyāti vipadaṃ tatropāyo vicintyatām

---

108.23

पापर्द्धिव्यसनान्तानि राज्यान्य् अखिलभूभुजाम् प्रापयोमावनं सुभ्रूर् मृगी भूत्वा मनोहरा

pāparddhivyasanāntāni rājyāny akhilabhūbhujām prāpayomāvanaṃ subhrūr mṛgī bhūtvā manoharā

---

108.24

प्रविशेत् तत्र राजायं स्त्री भविष्यत्य् असंशयम् करणीयं त्वया भद्रे न चैतद् युज्यते मम अहं तु पुरुषो येन त्वं पुनः स्त्री च यक्षिणी

praviśet tatra rājāyaṃ strī bhaviṣyaty asaṃśayam karaṇīyaṃ tvayā bhadre na caitad yujyate mama ahaṃ tu puruṣo yena tvaṃ punaḥ strī ca yakṣiṇī

---

108.25

कथं त्वया न गन्तव्यम् उमावनम् अनुत्तमम् गते ऽपि त्वयि को दोषस् तन् मे कथय तत्त्वतः

kathaṃ tvayā na gantavyam umāvanam anuttamam gate 'pi tvayi ko doṣas tan me kathaya tattvataḥ

---

108.26

हिमवत्पर्वतश्रेष्ठ उमया सहितः शिवः देवैर् गणैर् अनुवृतो विचचार यथासुखम् पार्वती शंकरं प्राह कदाचिद् रहसि स्थितम्

himavatparvataśreṣṭha umayā sahitaḥ śivaḥ devair gaṇair anuvṛto vicacāra yathāsukham pārvatī śaṃkaraṃ prāha kadācid rahasi sthitam

---

108.27

स्त्रीणाम् एष स्वभावो ऽस्ति रतं गोपायितं भवेत् तस्मान् मे नियतं देशम् आज्ञया रक्षितं तव

strīṇām eṣa svabhāvo 'sti rataṃ gopāyitaṃ bhavet tasmān me niyataṃ deśam ājñayā rakṣitaṃ tava

---

108.28

देहि मे त्रिदशेशान उमावनम् इति श्रुतम् विना त्वया गणेशेन कार्त्तिकेयेन नन्दिना

dehi me tridaśeśāna umāvanam iti śrutam vinā tvayā gaṇeśena kārttikeyena nandinā

---

108.29

यस् त्व् अत्र प्रविशेन् नाथ स्त्रीत्वं तस्य भवेद् इति

yas tv atra praviśen nātha strītvaṃ tasya bhaved iti

---

108.30

इत्य् आज्ञोमावने दत्ता प्रसन्नेनेन्दुमौलिना किं करोमि पुमान् कान्ते त्वया प्रणयनार्दितः तस्मान् मया न गन्तव्यम् उमाया वनम् उत्तमम्

ity ājñomāvane dattā prasannenendumaulinā kiṃ karomi pumān kānte tvayā praṇayanārditaḥ tasmān mayā na gantavyam umāyā vanam uttamam

---

108.31

तद् भर्तृवचनं श्रुत्वा यक्षिणी कामरूपिणी मृगी भूत्वा विशालाक्षी इलस्य पुरतो ऽभवत्

tad bhartṛvacanaṃ śrutvā yakṣiṇī kāmarūpiṇī mṛgī bhūtvā viśālākṣī ilasya purato 'bhavat

---

108.32

यक्षस् तु संस्थितस् तत्र ददर्शेलो मृगीं तदा मृगयासक्तचित्तो वै मृगीं दृष्ट्वा विशेषतः

yakṣas tu saṃsthitas tatra dadarśelo mṛgīṃ tadā mṛgayāsaktacitto vai mṛgīṃ dṛṣṭvā viśeṣataḥ

---

108.33

एक एव हयारूढो निर्ययौ तां मृगीम् अनु साकर्षत शनैस् तं तु राजानं मृगयाकुलम्

eka eva hayārūḍho niryayau tāṃ mṛgīm anu sākarṣata śanais taṃ tu rājānaṃ mṛgayākulam

---

108.34

शनैर् जगाम सा तत्र यद् उमावनम् उच्यते अदृश्या तु मृगी तस्मै दर्शयन्ती क्वचित् क्वचित्

śanair jagāma sā tatra yad umāvanam ucyate adṛśyā tu mṛgī tasmai darśayantī kvacit kvacit

---

108.35

तिष्ठन्ती चैव गच्छन्ती धावन्ती च विभीतवत् हरिणी चपलाक्षी सा तम् आकर्षद् उमावनम्

tiṣṭhantī caiva gacchantī dhāvantī ca vibhītavat hariṇī capalākṣī sā tam ākarṣad umāvanam

---

108.36

अनुप्राप्तो हयारूढस् तत् प्राप स उमावनम् उमावनं प्रविष्टं तं ज्ञात्वा सा यक्षिणी तदा

anuprāpto hayārūḍhas tat prāpa sa umāvanam umāvanaṃ praviṣṭaṃ taṃ jñātvā sā yakṣiṇī tadā

---

108.37

मृगीरूपं परित्यज्य यक्षिणी कामरूपिणी दिव्यरूपं समास्थाय चाशोकतरुसंनिधौ

mṛgīrūpaṃ parityajya yakṣiṇī kāmarūpiṇī divyarūpaṃ samāsthāya cāśokatarusaṃnidhau

---

108.38

तच्छाखालम्बितकरा दिव्यगन्धानुलेपना दिव्यरूपधरा तन्वी कृतकार्या समा तदा

tacchākhālambitakarā divyagandhānulepanā divyarūpadharā tanvī kṛtakāryā samā tadā

---

108.39

हसन्ती नृपतिं प्रेक्ष्य श्रान्तं हयगतं तदा मृगीम् आलोकयन्तं तं चपलाक्षम् इलं तदा

hasantī nṛpatiṃ prekṣya śrāntaṃ hayagataṃ tadā mṛgīm ālokayantaṃ taṃ capalākṣam ilaṃ tadā

---

108.40

भर्तृवाक्यम् अशेषेण स्मरन्ती प्राह भूमिपम्

bhartṛvākyam aśeṣeṇa smarantī prāha bhūmipam

---

108.41

हयारूढाबला तन्वि क्व एकैव तु गच्छसि पुरुषस्य च वेषेण इले कम् अनुयास्यसि

hayārūḍhābalā tanvi kva ekaiva tu gacchasi puruṣasya ca veṣeṇa ile kam anuyāsyasi

---

108.42

इलेति वचनं श्रुत्वा राजासौ क्रोधमूर्छितः यक्षिणीं भर्त्सयित्वासौ ताम् अपृच्छन् मृगीं पुनः

ileti vacanaṃ śrutvā rājāsau krodhamūrchitaḥ yakṣiṇīṃ bhartsayitvāsau tām apṛcchan mṛgīṃ punaḥ

---

108.43

तथापि यक्षिणी प्राह इले किम् अनुवीक्षसे इलेति वचनं श्रुत्वा धृतचापो हयस्थितः

tathāpi yakṣiṇī prāha ile kim anuvīkṣase ileti vacanaṃ śrutvā dhṛtacāpo hayasthitaḥ

---

108.44

कुपितो दर्शयाम् आस त्रैलोक्यविजयी धनुः पुनः सा प्राह नृपतिं महात्मानम् इले स्वयम्

kupito darśayām āsa trailokyavijayī dhanuḥ punaḥ sā prāha nṛpatiṃ mahātmānam ile svayam

---

108.45

प्रेक्षस्व पश्चान् मां ब्रूहि असत्यां सत्यवादिनीम् तदा चालोकयद् राजा स्तनौ तुङ्गौ भुजान्तरे

prekṣasva paścān māṃ brūhi asatyāṃ satyavādinīm tadā cālokayad rājā stanau tuṅgau bhujāntare

---

108.46

किम् इदं मम संजातम् इत्य् एवं चकितो ऽभवत्

kim idaṃ mama saṃjātam ity evaṃ cakito 'bhavat

---

108.47

किम् इदं मम संजातं जानीते भवती स्फुटम् वद सर्वं यथातथ्यं त्वं का वा वद सुव्रते

kim idaṃ mama saṃjātaṃ jānīte bhavatī sphuṭam vada sarvaṃ yathātathyaṃ tvaṃ kā vā vada suvrate

---

108.48

हिमवत्कन्दरश्रेष्ठे समन्युर् वसते पतिः यक्षाणाम् अधिपः श्रीमांस् तद्भार्याहं तु यक्षिणी

himavatkandaraśreṣṭhe samanyur vasate patiḥ yakṣāṇām adhipaḥ śrīmāṃs tadbhāryāhaṃ tu yakṣiṇī

---

108.49

यत्कन्दरे भवान् राजा तूपविष्टः सुशीतले यस्य यक्षा हता मोहात् त्वया हि संगरं विना

yatkandare bhavān rājā tūpaviṣṭaḥ suśītale yasya yakṣā hatā mohāt tvayā hi saṃgaraṃ vinā

---

108.50

ततो ऽहं निर्गमार्थं ते मृगी भूत्वा उमावनम् प्रविष्टा त्वं प्रविष्टो ऽसि पुरा प्राह महेश्वरः

tato 'haṃ nirgamārthaṃ te mṛgī bhūtvā umāvanam praviṣṭā tvaṃ praviṣṭo 'si purā prāha maheśvaraḥ

---

108.51

यस् त्व् अत्र प्रविशेन् मन्दः पुमान् स्त्रीत्वम् अवाप्स्यति तस्मात् स्त्रीत्वम् अवाप्तो ऽसि न त्वं दुःखितुम् अर्हसि प्रौढो ऽपि को ऽत्र जानाति विचित्रभवितव्यताम्

yas tv atra praviśen mandaḥ pumān strītvam avāpsyati tasmāt strītvam avāpto 'si na tvaṃ duḥkhitum arhasi prauḍho 'pi ko 'tra jānāti vicitrabhavitavyatām

---

108.52

यक्षिणीवचनं श्रुत्वा हयारूढस् तदापतत् तम् आश्वास्य पुनः सैव यक्षिणी वाक्यम् अब्रवीत्

yakṣiṇīvacanaṃ śrutvā hayārūḍhas tadāpatat tam āśvāsya punaḥ saiva yakṣiṇī vākyam abravīt

---

108.53

स्त्रीत्वं जातं जातम् एव न पुंस्त्वं कर्तुम् अर्हसि गृहाण विद्यां स्त्रीयोग्यां नृत्यं गीतम् अलंकृतिम् स्त्रीलालित्यं स्त्रीविलासं स्त्रीकृत्यं सर्वम् एव तत्

strītvaṃ jātaṃ jātam eva na puṃstvaṃ kartum arhasi gṛhāṇa vidyāṃ strīyogyāṃ nṛtyaṃ gītam alaṃkṛtim strīlālityaṃ strīvilāsaṃ strīkṛtyaṃ sarvam eva tat

---

108.54

इला सर्वम् अथावाप्य यक्षिणीं वाक्यम् अब्रवीत्

ilā sarvam athāvāpya yakṣiṇīṃ vākyam abravīt

---

108.55

को वा भर्ता किं तु कृत्यं पुनः पुंस्त्वं कथं भवेत् एतद् वदस्व कल्याणी दुःखार्ताया विशेषतः आर्तानाम् आर्तिशमनाच् छ्रेयो नाभ्यधिकं क्वचित्

ko vā bhartā kiṃ tu kṛtyaṃ punaḥ puṃstvaṃ kathaṃ bhavet etad vadasva kalyāṇī duḥkhārtāyā viśeṣataḥ ārtānām ārtiśamanāc chreyo nābhyadhikaṃ kvacit

---

108.56

बुधः सोमसुतो नाम वनाद् अस्माच् च पूर्वतः आश्रमस् तस्य सुभगे पितरं नित्यम् एष्यति

budhaḥ somasuto nāma vanād asmāc ca pūrvataḥ āśramas tasya subhage pitaraṃ nityam eṣyati

---

108.57

अनेनैव पथा सोमं पितरं स बुधो ग्रहः द्रष्टुं याति ततो नित्यं नमस्कर्तुं तथैव च

anenaiva pathā somaṃ pitaraṃ sa budho grahaḥ draṣṭuṃ yāti tato nityaṃ namaskartuṃ tathaiva ca

---

108.58

यदा याति बुधः शान्तस् तदात्मानं च दर्शय तं दृष्ट्वा त्वं तु सुभगे सर्वकामान् अवाप्स्यसि

yadā yāti budhaḥ śāntas tadātmānaṃ ca darśaya taṃ dṛṣṭvā tvaṃ tu subhage sarvakāmān avāpsyasi

---

108.59

ताम् आश्वास्य ततः सुभ्रूर् यक्षिण्य् अन्तरधीयत यक्षिणी सा तम् आचष्ट यक्षो ऽपि सुखम् आप्तवान्

tām āśvāsya tataḥ subhrūr yakṣiṇy antaradhīyata yakṣiṇī sā tam ācaṣṭa yakṣo 'pi sukham āptavān

---

108.60

इलसैन्यं च तत्रासीत् तद् गतं च यथासुखम् उमावनस्थिता चेला गायन्ती नृत्यती पुनः

ilasainyaṃ ca tatrāsīt tad gataṃ ca yathāsukham umāvanasthitā celā gāyantī nṛtyatī punaḥ

---

108.61

स्त्रीभावम् अनुचेष्टन्ती स्मरन्ती कर्मणो गतिम् कदाचित् क्रियमाणे तु इलया नृत्यकर्मणि

strībhāvam anuceṣṭantī smarantī karmaṇo gatim kadācit kriyamāṇe tu ilayā nṛtyakarmaṇi

---

108.62

ताम् अपश्यद् बुधो धीमान् पितरं गन्तुम् उद्यतः इलां दृष्ट्वा गतिं त्यक्त्वा ताम् आगत्याब्रवीद् बुधः

tām apaśyad budho dhīmān pitaraṃ gantum udyataḥ ilāṃ dṛṣṭvā gatiṃ tyaktvā tām āgatyābravīd budhaḥ

---

108.63

भार्या भव मम स्वस्था सर्वाभ्यस् त्वं प्रिया भव

bhāryā bhava mama svasthā sarvābhyas tvaṃ priyā bhava

---

108.64

बुधवाक्यम् इला भक्त्या त्व् अभिनन्द्य तथाकरोत् स्मृत्वा च यक्षिणीवाक्यं ततस् तुष्टाभवन् मुने

budhavākyam ilā bhaktyā tv abhinandya tathākarot smṛtvā ca yakṣiṇīvākyaṃ tatas tuṣṭābhavan mune

---

108.65

बुधो रेमे तया प्रीत्या नीत्वा स्वस्थानम् उत्तमम् सा चापि सर्वभावेन तोषयाम् आस तं पतिम् ततो बहुतिथे काले बुधस् तुष्टो ऽवदत् प्रियाम्

budho reme tayā prītyā nītvā svasthānam uttamam sā cāpi sarvabhāvena toṣayām āsa taṃ patim tato bahutithe kāle budhas tuṣṭo 'vadat priyām

---

108.66

किं ते देयं मया भद्रे प्रियं यन् मनसि स्थितम्

kiṃ te deyaṃ mayā bhadre priyaṃ yan manasi sthitam

---

108.67

तद्वाक्यसमकालं तु पुत्रं देहीत्य् अभाषत इला बुधं सोमसुतं प्रीतिमन्तं प्रियं तथा

tadvākyasamakālaṃ tu putraṃ dehīty abhāṣata ilā budhaṃ somasutaṃ prītimantaṃ priyaṃ tathā

---

108.68

अमोघम् एतन् मद्वीर्यं तथा प्रीतिसमुद्भवम् पुत्रस् ते भविता तस्मात् क्षत्रियो लोकविश्रुतः

amogham etan madvīryaṃ tathā prītisamudbhavam putras te bhavitā tasmāt kṣatriyo lokaviśrutaḥ

---

108.69

सोमवंशकरः श्रीमान् आदित्य इव तेजसा बुद्ध्या बृहस्पतिसमः क्षमया पृथिवीसमः

somavaṃśakaraḥ śrīmān āditya iva tejasā buddhyā bṛhaspatisamaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ

---

108.70

वीर्येणाजौ हरिर् इव कोपेन हुतभुग् यथा

vīryeṇājau harir iva kopena hutabhug yathā

---

108.71

तस्मिन्न् उत्पद्यमाने तु बुधपुत्रे महात्मनि जयशब्दश् च सर्वत्र त्व् आसीच् च सुरवेश्मनि

tasminn utpadyamāne tu budhaputre mahātmani jayaśabdaś ca sarvatra tv āsīc ca suraveśmani

---

108.72

बुधपुत्रे समुत्पन्ने तत्राजग्मुः सुरेश्वराः अहम् अप्य् आगमं तत्र मुदा युक्तो महामते

budhaputre samutpanne tatrājagmuḥ sureśvarāḥ aham apy āgamaṃ tatra mudā yukto mahāmate

---

108.73

जातमात्रः सुतो रावम् अकरोत् स पृथुस्वरम् तेन सर्वे ऽप्य् अवोचन् वै संगता ऋषयः सुराः

jātamātraḥ suto rāvam akarot sa pṛthusvaram tena sarve 'py avocan vai saṃgatā ṛṣayaḥ surāḥ

---

108.74

यस्मात् पुरू रवो ऽस्येति तस्माद् एष पुरूरवाः स्याद् इत्य् एवं नाम चक्रुः सर्वे संतुष्टमानसाः

yasmāt purū ravo 'syeti tasmād eṣa purūravāḥ syād ity evaṃ nāma cakruḥ sarve saṃtuṣṭamānasāḥ

---

108.75

बुधो ऽप्य् अध्यापयाम् आस क्षात्रविद्यां सुतं शुभाम् धनुर्वेदं सप्रयोगं बुधः प्रादात् तदात्मजे

budho 'py adhyāpayām āsa kṣātravidyāṃ sutaṃ śubhām dhanurvedaṃ saprayogaṃ budhaḥ prādāt tadātmaje

---

108.76

स शीघ्रं वृद्धिम् अगमच् छुक्लपक्षे यथा शशी स मातरं दुःखयुतां समीक्ष्येलां महामतिः नमस्याथ विनीतात्मा इलाम् ऐलो ऽब्रवीद् इदम्

sa śīghraṃ vṛddhim agamac chuklapakṣe yathā śaśī sa mātaraṃ duḥkhayutāṃ samīkṣyelāṃ mahāmatiḥ namasyātha vinītātmā ilām ailo 'bravīd idam

---

108.77

बुधो मातर् मम पिता तव भर्ता प्रियस् तथा अहं च पुत्रः कर्मण्यः कस्मात् ते मानसो ज्वरः

budho mātar mama pitā tava bhartā priyas tathā ahaṃ ca putraḥ karmaṇyaḥ kasmāt te mānaso jvaraḥ

---

108.78

सत्यं पुत्र बुधो भर्ता त्वं च पुत्रो गुणाकरः भर्तृपुत्रकृता चिन्ता न ममास्ति कदाचन

satyaṃ putra budho bhartā tvaṃ ca putro guṇākaraḥ bhartṛputrakṛtā cintā na mamāsti kadācana

---

108.79

तथापि पूर्वजं किंचिद् दुःखं स्मृत्वा पुनः पुनः चिन्तयेयं महाबुद्धे ततो मातरम् अब्रवीत्

tathāpi pūrvajaṃ kiṃcid duḥkhaṃ smṛtvā punaḥ punaḥ cintayeyaṃ mahābuddhe tato mātaram abravīt

---

108.80

निवेदयस्व मे मातस् तद् एव प्रथमं मम

nivedayasva me mātas tad eva prathamaṃ mama

---

108.81

इला चैनम् उवाचेदं रहोवाचं कथं वदे तथापि पुत्र ते वच्मि पित्रोः पुत्रो यतो गतिः मग्नानां दुःखपाथोब्धौ पुत्रः प्रवहणं परम्

ilā cainam uvācedaṃ rahovācaṃ kathaṃ vade tathāpi putra te vacmi pitroḥ putro yato gatiḥ magnānāṃ duḥkhapāthobdhau putraḥ pravahaṇaṃ param

---

108.82

तन् मातृवचनं श्रुत्वा विनीतः प्राह मातरम् पादयोः पतितश् चापि वद मातर् यथा तथा

tan mātṛvacanaṃ śrutvā vinītaḥ prāha mātaram pādayoḥ patitaś cāpi vada mātar yathā tathā

---

108.83

सा पुरूरवसं प्राह इक्ष्वाकूणां तथा कुलम् तत्रोत्पत्तिं स्वस्य नाम राज्यप्राप्तिं प्रियान् सुतान्

sā purūravasaṃ prāha ikṣvākūṇāṃ tathā kulam tatrotpattiṃ svasya nāma rājyaprāptiṃ priyān sutān

---

108.84

पुरोधसं वसिष्ठं च प्रियां भार्यां स्वकं पदम् वननिर्याणम् एवाथ अमात्यानां पुरोधसः

purodhasaṃ vasiṣṭhaṃ ca priyāṃ bhāryāṃ svakaṃ padam vananiryāṇam evātha amātyānāṃ purodhasaḥ

---

108.85

प्रेषणं च नगर्यां तां मृगयासक्तिम् एव च हिमवत्कन्दरगतिं यक्षेश्वरगृहे गतिम्

preṣaṇaṃ ca nagaryāṃ tāṃ mṛgayāsaktim eva ca himavatkandaragatiṃ yakṣeśvaragṛhe gatim

---

108.86

उमावनप्रवेशं च स्त्रीत्वप्राप्तिम् अशेषतः महेश्वराज्ञया तत्र चाप्रवेशं नरस्य तु

umāvanapraveśaṃ ca strītvaprāptim aśeṣataḥ maheśvarājñayā tatra cāpraveśaṃ narasya tu

---

108.87

यक्षिणीवाक्यम् अप्य् अस्य वरदानं तथैव च बुधप्राप्तिं तथा प्रीतिं पुत्रोत्पत्त्याद्य् अशेषतः

yakṣiṇīvākyam apy asya varadānaṃ tathaiva ca budhaprāptiṃ tathā prītiṃ putrotpattyādy aśeṣataḥ

---

108.88

कथयाम् आस तत् सर्वं श्रुत्वा मातरम् अब्रवीत् पुरूरवाः किं करोमि किं कृत्वा सुकृतं भवेत्

kathayām āsa tat sarvaṃ śrutvā mātaram abravīt purūravāḥ kiṃ karomi kiṃ kṛtvā sukṛtaṃ bhavet

---

108.89

एतावता ते तृप्तिश् चेद् अलम् एतेन चाम्बिके यद् अप्य् अन्यन् मनोवर्ति तद् अप्य् आज्ञापयस्व मे

etāvatā te tṛptiś ced alam etena cāmbike yad apy anyan manovarti tad apy ājñāpayasva me

---

108.90

इच्छेयं पुंस्त्वम् उत्कृष्टम् इच्छेयं राज्यम् उत्तमम् अभिषेकं च पुत्राणां तव चापि विशेषतः

iccheyaṃ puṃstvam utkṛṣṭam iccheyaṃ rājyam uttamam abhiṣekaṃ ca putrāṇāṃ tava cāpi viśeṣataḥ

---

108.91

दानं दातुं च यष्टुं च मुक्तिमार्गस्य वीक्षणम् सर्वं च कर्तुम् इच्छामि तव पुत्र प्रसादतः

dānaṃ dātuṃ ca yaṣṭuṃ ca muktimārgasya vīkṣaṇam sarvaṃ ca kartum icchāmi tava putra prasādataḥ

---

108.92

उपायं त्वा तु पृच्छामि येन पुंस्त्वम् अवाप्स्यसि तपसो वान्यतो वापि वदस्व मम तत्त्वतः

upāyaṃ tvā tu pṛcchāmi yena puṃstvam avāpsyasi tapaso vānyato vāpi vadasva mama tattvataḥ

---

108.93

बुधं त्वं पितरं पृच्छ गत्वा पुत्र यथार्थवत् स तु सर्वं तु जानाति उपदेक्ष्यति ते हितम्

budhaṃ tvaṃ pitaraṃ pṛccha gatvā putra yathārthavat sa tu sarvaṃ tu jānāti upadekṣyati te hitam

---

108.94

तन्मातृवचनाद् ऐलो गत्वा पितरम् अञ्जसा उवाच प्रणतो भूत्वा मातुः कृत्यं तथात्मनः

tanmātṛvacanād ailo gatvā pitaram añjasā uvāca praṇato bhūtvā mātuḥ kṛtyaṃ tathātmanaḥ

---

108.95

इलं जाने महाप्राज्ञ इलां जातां पुनस् तथा उमावनप्रवेशं च शंभोर् आज्ञां तथैव च

ilaṃ jāne mahāprājña ilāṃ jātāṃ punas tathā umāvanapraveśaṃ ca śaṃbhor ājñāṃ tathaiva ca

---

108.96

तस्माच् छंभुप्रसादेन उमायाश् च प्रसादतः विशापो भविता पुत्र ताव् आराध्य न चान्यथा

tasmāc chaṃbhuprasādena umāyāś ca prasādataḥ viśāpo bhavitā putra tāv ārādhya na cānyathā

---

108.97

पश्येयं तं कथं देवं कथं वा मातरं शिवाम् तीर्थाद् वा तपसो वापि तत् पितः प्रथमं वद

paśyeyaṃ taṃ kathaṃ devaṃ kathaṃ vā mātaraṃ śivām tīrthād vā tapaso vāpi tat pitaḥ prathamaṃ vada

---

108.98

गौतमीं गच्छ पुत्र त्वं तत्रास्ते सर्वदा शिवः उमया सहितः श्रीमाञ् शापहन्ता वरप्रदः

gautamīṃ gaccha putra tvaṃ tatrāste sarvadā śivaḥ umayā sahitaḥ śrīmāñ śāpahantā varapradaḥ

---

108.99

पुरूरवाः पितुर् वाक्यं श्रुत्वा तु मुदितो ऽभवत् गौतमीं तपसे धीमान् गङ्गां त्रैलोक्यपावनीम्

purūravāḥ pitur vākyaṃ śrutvā tu mudito 'bhavat gautamīṃ tapase dhīmān gaṅgāṃ trailokyapāvanīm

---

108.100

पुंस्त्वम् इच्छंस् तथा मातुर् जगाम तपसे त्वरन् हिमवन्तं गिरिं नत्वा मातरं पितरं गुरुम्

puṃstvam icchaṃs tathā mātur jagāma tapase tvaran himavantaṃ giriṃ natvā mātaraṃ pitaraṃ gurum

---

108.101

गच्छन्तम् अन्वगात् पुत्रम् इला सोमसुतस् तथा ते सर्वे गौतमीं प्राप्ता हिमवत्पर्वतोत्तमात्

gacchantam anvagāt putram ilā somasutas tathā te sarve gautamīṃ prāptā himavatparvatottamāt

---

108.102

तत्र स्नात्वा तपः किंचित् कृत्वा चक्रुः स्तुतिं पराम् भवस्य देवदेवस्य स्तुतिक्रमम् इमं शृणु

tatra snātvā tapaḥ kiṃcit kṛtvā cakruḥ stutiṃ parām bhavasya devadevasya stutikramam imaṃ śṛṇu

---

108.103

बुधस् तुष्टाव प्रथमम् इला च तदनन्तरम् ततः पुरूरवाः पुत्रो गौरीं देवीं च शंकरम्

budhas tuṣṭāva prathamam ilā ca tadanantaram tataḥ purūravāḥ putro gaurīṃ devīṃ ca śaṃkaram

---

108.104

यौ कुङ्कुमेन स्वशरीरजेन स्वभावहेमप्रतिमौ सरूपौ याव् अर्चितौ स्कन्दगणेश्वराभ्यां तौ मे शरण्यौ शरणं भवेताम्

yau kuṅkumena svaśarīrajena svabhāvahemapratimau sarūpau yāv arcitau skandagaṇeśvarābhyāṃ tau me śaraṇyau śaraṇaṃ bhavetām

---

108.105

संसारतापत्रयदावदग्धाः शरीरिणो यौ परिचिन्तयन्तः सद्यः परां निर्वृतिम् आप्नुवन्ति तौ शंकरौ मे शरणं भवेताम्

saṃsāratāpatrayadāvadagdhāḥ śarīriṇo yau paricintayantaḥ sadyaḥ parāṃ nirvṛtim āpnuvanti tau śaṃkarau me śaraṇaṃ bhavetām

---

108.106

आर्ता ह्य् अहं पीडितमानसा ते क्लेशादिगोप्ता न परो ऽस्ति कश्चित् देव त्वदीयौ चरणौ सुपुण्यौ तौ मे शरण्यौ शरणं भवेताम्

ārtā hy ahaṃ pīḍitamānasā te kleśādigoptā na paro 'sti kaścit deva tvadīyau caraṇau supuṇyau tau me śaraṇyau śaraṇaṃ bhavetām

---

108.107

ययोः सकाशाद् इदम् अभ्युदैति प्रयाति चान्ते लयम् एव सर्वम् जगच्छरण्यौ जगदात्मकौ तु गौरीहरौ मे शरणं भवेताम्

yayoḥ sakāśād idam abhyudaiti prayāti cānte layam eva sarvam jagaccharaṇyau jagadātmakau tu gaurīharau me śaraṇaṃ bhavetām

---

108.108

यौ देववृन्देषु महोत्सवे तु पादौ गृहाणेश गिरीशपुत्र्याः प्रोक्तं धृतौ प्रीतिवशाच् छिवेन तौ मे शरण्यौ शरणं भवेताम्

yau devavṛndeṣu mahotsave tu pādau gṛhāṇeśa girīśaputryāḥ proktaṃ dhṛtau prītivaśāc chivena tau me śaraṇyau śaraṇaṃ bhavetām

---

108.109

किम् अभीष्टं प्रदास्यामि युष्मभ्यं तद् वदन्तु मे कृतकृत्याः स्थ भद्रं वो देवानाम् अपि दुष्करम्

kim abhīṣṭaṃ pradāsyāmi yuṣmabhyaṃ tad vadantu me kṛtakṛtyāḥ stha bhadraṃ vo devānām api duṣkaram

---

108.110

इलो राजा तवाज्ञात्वा वनं प्राविशद् अम्बिके तत् क्षमस्व सुरेशानि पुंस्त्वं दातुं त्वम् अर्हसि

ilo rājā tavājñātvā vanaṃ prāviśad ambike tat kṣamasva sureśāni puṃstvaṃ dātuṃ tvam arhasi

---

108.111

तथेत्य् उवाच तान् सर्वान् भवस्य तु मते स्थिता ततः स भगवान् आह देवीवाक्यरतः सदा

tathety uvāca tān sarvān bhavasya tu mate sthitā tataḥ sa bhagavān āha devīvākyarataḥ sadā

---

108.112

अत्राभिषेकमात्रेण पुंस्त्वं प्राप्नोत्व् अयं नृपः

atrābhiṣekamātreṇa puṃstvaṃ prāpnotv ayaṃ nṛpaḥ

---

108.113

स्नाताया बुधभार्यायाः शरीराद् वारि सुस्रुवे नृत्यं गीतं च लावण्यं यक्षिण्या यद् उपार्जितम्

snātāyā budhabhāryāyāḥ śarīrād vāri susruve nṛtyaṃ gītaṃ ca lāvaṇyaṃ yakṣiṇyā yad upārjitam

---

108.114

तत् सर्वं वारिधाराभिर् गङ्गाम्भसि समाविशत् नृत्या गीता च सौभाग्या इमा नद्यो बभूविरे

tat sarvaṃ vāridhārābhir gaṅgāmbhasi samāviśat nṛtyā gītā ca saubhāgyā imā nadyo babhūvire

---

108.115

ताश् चापि संगता गङ्गां ते पुण्याः संगमास् त्रयः तेषु स्नानं च दानं च सुरराज्यफलप्रदम्

tāś cāpi saṃgatā gaṅgāṃ te puṇyāḥ saṃgamās trayaḥ teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca surarājyaphalapradam

---

108.116

इला पुंस्त्वम् अवाप्याथ गौरीशंभोः प्रसादतः महाभ्युदयसिद्ध्यर्थं वाजिमेधम् अथाकरोत्

ilā puṃstvam avāpyātha gaurīśaṃbhoḥ prasādataḥ mahābhyudayasiddhyarthaṃ vājimedham athākarot

---

108.117

पुरोधसं वसिष्ठं च भार्यां पुत्रांस् तथैव च अमात्यांश् च बलं कोशम् आनीय स नृपोत्तमः

purodhasaṃ vasiṣṭhaṃ ca bhāryāṃ putrāṃs tathaiva ca amātyāṃś ca balaṃ kośam ānīya sa nṛpottamaḥ

---

108.118

चतुरङ्गं बलं राज्यं दण्डके ऽस्थापयत् तदा इलस्य नाम्ना विख्यातं तत्र तत् पुरम् उच्यते

caturaṅgaṃ balaṃ rājyaṃ daṇḍake 'sthāpayat tadā ilasya nāmnā vikhyātaṃ tatra tat puram ucyate

---

108.119

पूर्वजातान् अथो पुत्रान् सूर्यवंशक्रमागते राज्ये ऽभिषिच्य पश्चात् तम् ऐलं स्नेहाद् असिञ्चयत्

pūrvajātān atho putrān sūryavaṃśakramāgate rājye 'bhiṣicya paścāt tam ailaṃ snehād asiñcayat

---

108.120

सोमवंशकरः श्रीमान् अयं राजा भवेद् इति सर्वेभ्यो मतिमानेभ्यो ज्येष्ठः श्रेष्ठो ऽभवन् मुने

somavaṃśakaraḥ śrīmān ayaṃ rājā bhaved iti sarvebhyo matimānebhyo jyeṣṭhaḥ śreṣṭho 'bhavan mune

---

108.121

यत्र च क्रतवो वृत्ता इलस्य नृपतेः शुभाः यत्र पुंस्त्वम् अवाप्याथ यत्र पुत्राः समागताः

yatra ca kratavo vṛttā ilasya nṛpateḥ śubhāḥ yatra puṃstvam avāpyātha yatra putrāḥ samāgatāḥ

---

108.122

यक्षिणीदत्तनृत्यादिगीतसौभाग्यमङ्गलाः नद्यो भूत्वा यत्र गङ्गां संगतास् तानि नारद

yakṣiṇīdattanṛtyādigītasaubhāgyamaṅgalāḥ nadyo bhūtvā yatra gaṅgāṃ saṃgatās tāni nārada

---

108.123

तीर्थानि शुभदान्य् आसन् सहस्राण्य् अथ षोडश उभयोस् तीरयोस् तात तत्र शंभुर् इलेश्वरः तेषु स्नानं च दानं च सर्वक्रतुफलप्रदम्

tīrthāni śubhadāny āsan sahasrāṇy atha ṣoḍaśa ubhayos tīrayos tāta tatra śaṃbhur ileśvaraḥ teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca sarvakratuphalapradam

109.1

चक्रतीर्थम् इति ख्यातं ब्रह्महत्यादिनाशनम् यत्र चक्रेश्वरो देवश् चक्रम् आप यतो हरिः

cakratīrtham iti khyātaṃ brahmahatyādināśanam yatra cakreśvaro devaś cakram āpa yato hariḥ

---

109.2

यत्र विष्णुः स्वयं स्थित्वा चक्रार्थं शंकरं प्रभुः पूजयाम् आस तत् तीर्थं चक्रतीर्थम् उदाहृतम्

yatra viṣṇuḥ svayaṃ sthitvā cakrārthaṃ śaṃkaraṃ prabhuḥ pūjayām āsa tat tīrthaṃ cakratīrtham udāhṛtam

---

109.3

यस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते दक्षक्रतौ प्रवृत्ते तु देवानां च समागमे

yasya śravaṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate dakṣakratau pravṛtte tu devānāṃ ca samāgame

---

109.4

दक्षेण दूषिते देवे शिवे शर्वे महेश्वरे अनाह्वाने सुरेशस्य दक्षचित्ते मलीमसे

dakṣeṇa dūṣite deve śive śarve maheśvare anāhvāne sureśasya dakṣacitte malīmase

---

109.5

दाक्षायण्या श्रुते वाक्ये अनाह्वानस्य कारणे अहल्यायां चोक्तवत्यां कुपिताभूत् सुरेश्वरी

dākṣāyaṇyā śrute vākye anāhvānasya kāraṇe ahalyāyāṃ coktavatyāṃ kupitābhūt sureśvarī

---

109.6

पितरं नाशये पापं क्षमेयं न कथंचन शृण्वती दोषवाक्यानि पित्रा चोक्तानि भर्तरि

pitaraṃ nāśaye pāpaṃ kṣameyaṃ na kathaṃcana śṛṇvatī doṣavākyāni pitrā coktāni bhartari

---

109.7

पत्युः शृण्वन्ति या निन्दां तासां पापावधिः कुतः यादृशस् तादृशो वापि पतिः स्त्रीणां परा गतिः

patyuḥ śṛṇvanti yā nindāṃ tāsāṃ pāpāvadhiḥ kutaḥ yādṛśas tādṛśo vāpi patiḥ strīṇāṃ parā gatiḥ

---

109.8

किं पुनः सकलाधीशो महादेवो जगद्गुरुः श्रुतं तन्निन्दनं तर्हि धारयामि न देहकम्

kiṃ punaḥ sakalādhīśo mahādevo jagadguruḥ śrutaṃ tannindanaṃ tarhi dhārayāmi na dehakam

---

109.9

तस्मात् त्यक्ष्य इमं देहम् इत्य् उक्त्वा सा महासती कोपेन महताविष्टा प्रजज्वाल सुरेश्वरी

tasmāt tyakṣya imaṃ deham ity uktvā sā mahāsatī kopena mahatāviṣṭā prajajvāla sureśvarī

---

109.10

शिवैकचेतना देहं बलाद् योगाच् च तत्यजे महेश्वरो ऽपि सकलं वृत्तम् आकर्ण्य नारदात्

śivaikacetanā dehaṃ balād yogāc ca tatyaje maheśvaro 'pi sakalaṃ vṛttam ākarṇya nāradāt

---

109.11

दृष्ट्वा चुकोप पप्रच्छ जयां च विजयां तथा ते ऊचतुर् उभे देवं दक्षक्रतुविनाशनम्

dṛṣṭvā cukopa papraccha jayāṃ ca vijayāṃ tathā te ūcatur ubhe devaṃ dakṣakratuvināśanam

---

109.12

दाक्षायण्या इति श्रुत्वा मखं प्रायान् महेश्वरः भीमैर् गणैः परिवृतो भूतनाथैः समं ययौ

dākṣāyaṇyā iti śrutvā makhaṃ prāyān maheśvaraḥ bhīmair gaṇaiḥ parivṛto bhūtanāthaiḥ samaṃ yayau

---

109.13

मखस् तैर् वेष्टितः सर्वो देवब्रह्मपुरस्कृतः दक्षेण यजमानेन शुद्धभावेन रक्षितः

makhas tair veṣṭitaḥ sarvo devabrahmapuraskṛtaḥ dakṣeṇa yajamānena śuddhabhāvena rakṣitaḥ

---

109.14

वसिष्ठादिभिर् अत्युग्रैर् मुनिभिः परिवारितः इन्द्रादित्याद्यैर् वसुभिः सर्वतःपरिपालितः

vasiṣṭhādibhir atyugrair munibhiḥ parivāritaḥ indrādityādyair vasubhiḥ sarvataḥparipālitaḥ

---

109.15

ऋग्यजुःसामवेदैश् च स्वाहाशब्दैर् अलंकृतः श्रद्धा पुष्टिस् तथा तुष्टिः शान्तिर् लज्जा सरस्वती

ṛgyajuḥsāmavedaiś ca svāhāśabdair alaṃkṛtaḥ śraddhā puṣṭis tathā tuṣṭiḥ śāntir lajjā sarasvatī

---

109.16

भूमिर् द्यौः शर्वरी क्षान्तिर् उषा आशा जया मतिः एताभिश् च तथान्याभिः सर्वतः समलंकृतः

bhūmir dyauḥ śarvarī kṣāntir uṣā āśā jayā matiḥ etābhiś ca tathānyābhiḥ sarvataḥ samalaṃkṛtaḥ

---

109.17

त्वष्ट्रा महात्मना चापि कारितो विश्वकर्मणा सुरभिर् नन्दिनी धेनुः कामधुक् कामदोहिनी

tvaṣṭrā mahātmanā cāpi kārito viśvakarmaṇā surabhir nandinī dhenuḥ kāmadhuk kāmadohinī

---

109.18

एताभिः कामवर्षाभिः सर्वकामसमृद्धिमान् कल्पवृक्षः पारिजातो लताः कल्पलतादिकाः

etābhiḥ kāmavarṣābhiḥ sarvakāmasamṛddhimān kalpavṛkṣaḥ pārijāto latāḥ kalpalatādikāḥ

---

109.19

यद् यद् इष्टतमं किंचित् तत्र तस्मिन् मखे स्थितम् स्वयं मघवता पूष्णा हरिणा परिरक्षितः

yad yad iṣṭatamaṃ kiṃcit tatra tasmin makhe sthitam svayaṃ maghavatā pūṣṇā hariṇā parirakṣitaḥ

---

109.20

दीयतां भुज्यतां वापि क्रियतां स्थीयतां सुखम् एतैश् च सर्वतो वाक्यैर् दक्षस्य पूजितं मखम्

dīyatāṃ bhujyatāṃ vāpi kriyatāṃ sthīyatāṃ sukham etaiś ca sarvato vākyair dakṣasya pūjitaṃ makham

---

109.21

आदौ तु वीरभद्रो ऽसौ भद्रकाल्या युतो ययौ शोककोपपरीतात्मा पश्चाच् छूलपिनाकधृक्

ādau tu vīrabhadro 'sau bhadrakālyā yuto yayau śokakopaparītātmā paścāc chūlapinākadhṛk

---

109.22

अभ्याययौ महादेवो महाभूतैर् अलंकृतः तानि भूतानि परितो मखे वेष्ट्य महेश्वरम्

abhyāyayau mahādevo mahābhūtair alaṃkṛtaḥ tāni bhūtāni parito makhe veṣṭya maheśvaram

---

109.23

क्रतुं विध्वंसयाम् आसुस् तत्र क्षोभो महान् अभूत् पलायन्त ततः केचित् केचिद् गत्वा ततः शिवम्

kratuṃ vidhvaṃsayām āsus tatra kṣobho mahān abhūt palāyanta tataḥ kecit kecid gatvā tataḥ śivam

---

109.24

केचित् स्तुवन्ति देवेशं केचित् कुप्यन्ति शंकरम् एवं विध्वंसितं यज्ञं दृष्ट्वा पूषा समभ्यगात्

kecit stuvanti deveśaṃ kecit kupyanti śaṃkaram evaṃ vidhvaṃsitaṃ yajñaṃ dṛṣṭvā pūṣā samabhyagāt

---

109.25

पूष्णो दन्तान् अथोत्पाट्य इन्द्रं व्यद्रावयत् क्षणात् भगस्य चक्षुषी विप्र वीरभद्रो व्यपाटयत्

pūṣṇo dantān athotpāṭya indraṃ vyadrāvayat kṣaṇāt bhagasya cakṣuṣī vipra vīrabhadro vyapāṭayat

---

109.26

दिवाकरं पुनर् दोर्भ्यां परिभ्राम्य समाक्षिपत् ततः सुरगणाः सर्वे विष्णुं ते शरणं ययुः

divākaraṃ punar dorbhyāṃ paribhrāmya samākṣipat tataḥ suragaṇāḥ sarve viṣṇuṃ te śaraṇaṃ yayuḥ

---

109.27

त्राहि त्राहि गदापाणे भूतनाथकृताद् भयात् महेश्वरगणः कश्चित् प्रमथानां तु नायकः तेन दग्धो मखः सर्वो वैष्णवः पश्यतो हरेः

trāhi trāhi gadāpāṇe bhūtanāthakṛtād bhayāt maheśvaragaṇaḥ kaścit pramathānāṃ tu nāyakaḥ tena dagdho makhaḥ sarvo vaiṣṇavaḥ paśyato hareḥ

---

109.28

हरिणा चक्रम् उत्सृष्टं भूतनाथवधं प्रति भूतनाथो ऽपि तच् चक्रम् आपतच् च तदाग्रसत्

hariṇā cakram utsṛṣṭaṃ bhūtanāthavadhaṃ prati bhūtanātho 'pi tac cakram āpatac ca tadāgrasat

---

109.29

ग्रस्ते चक्रे ततो विष्णोर् लोकपाला भयाद् ययुः तथा स्थितान् अवेक्ष्याथ दक्षो यज्ञं सुरान् अपि तुष्टाव शंकरं देवं दक्षो भक्त्या प्रजापतिः

graste cakre tato viṣṇor lokapālā bhayād yayuḥ tathā sthitān avekṣyātha dakṣo yajñaṃ surān api tuṣṭāva śaṃkaraṃ devaṃ dakṣo bhaktyā prajāpatiḥ

---

109.30

जय शंकर सोमेश जय सर्वज्ञ शंभवे जय कल्याणभृच् छंभो जय कालात्मने नमः

jaya śaṃkara someśa jaya sarvajña śaṃbhave jaya kalyāṇabhṛc chaṃbho jaya kālātmane namaḥ

---

109.31

आदिकर्तर् नमस् ते ऽस्तु नीलकण्ठ नमो ऽस्तु ते ब्रह्मप्रिय नमस् ते ऽस्तु ब्रह्मरूप नमो ऽस्तु ते

ādikartar namas te 'stu nīlakaṇṭha namo 'stu te brahmapriya namas te 'stu brahmarūpa namo 'stu te

---

109.32

त्रिमूर्तये नमो देव त्रिधाम परमेश्वर सर्वमूर्ते नमस् ते ऽस्तु त्रैलोक्याधार कामद

trimūrtaye namo deva tridhāma parameśvara sarvamūrte namas te 'stu trailokyādhāra kāmada

---

109.33

नमो वेदान्तवेद्याय नमस् ते परमात्मने यज्ञरूप नमस् ते ऽस्तु यज्ञधाम नमो ऽस्तु ते

namo vedāntavedyāya namas te paramātmane yajñarūpa namas te 'stu yajñadhāma namo 'stu te

---

109.34

यज्ञदान नमस् ते ऽस्तु हव्यवाह नमो ऽस्तु ते यज्ञहर्त्रे नमस् ते ऽस्तु फलदाय नमो ऽस्तु ते

yajñadāna namas te 'stu havyavāha namo 'stu te yajñahartre namas te 'stu phaladāya namo 'stu te

---

109.35

त्राहि त्राहि जगन्नाथ शरणागतवत्सल भक्तानाम् अप्य् अभक्तानां त्वम् एव शरणं प्रभो

trāhi trāhi jagannātha śaraṇāgatavatsala bhaktānām apy abhaktānāṃ tvam eva śaraṇaṃ prabho

---

109.36

एवं तु स्तुवतस् तस्य प्रसन्नो ऽभून् महेश्वरः किं ददामीति तं प्राह क्रतुः पूर्णो ऽस्तु मे प्रभो

evaṃ tu stuvatas tasya prasanno 'bhūn maheśvaraḥ kiṃ dadāmīti taṃ prāha kratuḥ pūrṇo 'stu me prabho

---

109.37

तथेत्य् उवाच भगवान् देवदेवो महेश्वरः शंकरः सर्वभूतात्मा करुणावरुणालयः

tathety uvāca bhagavān devadevo maheśvaraḥ śaṃkaraḥ sarvabhūtātmā karuṇāvaruṇālayaḥ

---

109.38

क्रतुं कृत्वा ततः पूर्णं तस्य दक्षस्य वै मुने एवम् उक्त्वा स भगवान् भूतैर् अन्तरधीयत

kratuṃ kṛtvā tataḥ pūrṇaṃ tasya dakṣasya vai mune evam uktvā sa bhagavān bhūtair antaradhīyata

---

109.39

यथागतं सुरा जग्मुः स्वम् एव सदनं प्रति ततः कदाचिद् देवानां दैत्यानां विग्रहो महान्

yathāgataṃ surā jagmuḥ svam eva sadanaṃ prati tataḥ kadācid devānāṃ daityānāṃ vigraho mahān

---

109.40

बभूव तत्र दैत्येभ्यो भीता देवाः श्रियः पतिम् तुष्टुवुः सर्वभावेन वचोभिस् तं जनार्दनम्

babhūva tatra daityebhyo bhītā devāḥ śriyaḥ patim tuṣṭuvuḥ sarvabhāvena vacobhis taṃ janārdanam

---

109.41

शक्रादयो ऽपि त्रिदशाः कटाक्षम् अवेक्ष्य यस्यास् तप आचरन्ति सा चापि यत्पादरता च लक्ष्मीस् तं ब्रह्मभूतं शरणं प्रपद्ये

śakrādayo 'pi tridaśāḥ kaṭākṣam avekṣya yasyās tapa ācaranti sā cāpi yatpādaratā ca lakṣmīs taṃ brahmabhūtaṃ śaraṇaṃ prapadye

---

109.42

यस्मात् त्रिलोक्यां न परः समानो न चाधिकस् तार्क्ष्यरथान् नृसिंहात् स देवदेवो ऽवतु नः समस्तान् महाभयेभ्यः कृपया प्रपन्नान्

yasmāt trilokyāṃ na paraḥ samāno na cādhikas tārkṣyarathān nṛsiṃhāt sa devadevo 'vatu naḥ samastān mahābhayebhyaḥ kṛpayā prapannān

---

109.43

ततः प्रसन्नो भगवाञ् शङ्खचक्रगदाधरः किमर्थम् आगताः सर्वे तत्कर्तास्मीत्य् उवाच तान्

tataḥ prasanno bhagavāñ śaṅkhacakragadādharaḥ kimartham āgatāḥ sarve tatkartāsmīty uvāca tān

---

109.44

भयं च तीव्रं दैत्येभ्यो देवानां मधुसूदन ततस् त्राणाय देवानां मतिं कुरु जनार्दन

bhayaṃ ca tīvraṃ daityebhyo devānāṃ madhusūdana tatas trāṇāya devānāṃ matiṃ kuru janārdana

---

109.46

तान् आगतान् हरिः प्राह ग्रस्तं चक्रं हरेण मे किं करोमि गतं चक्रं भवन्तश् चार्तिम् आगताः यान्तु सर्वे देवगणा रक्षा वः क्रियते मया

tān āgatān hariḥ prāha grastaṃ cakraṃ hareṇa me kiṃ karomi gataṃ cakraṃ bhavantaś cārtim āgatāḥ yāntu sarve devagaṇā rakṣā vaḥ kriyate mayā

---

109.47

ततो गतेषु देवेषु विष्णुश् चक्रार्थम् उद्यतः गोदावरीं ततो गत्वा शंभोः पूजां प्रचक्रमे

tato gateṣu deveṣu viṣṇuś cakrārtham udyataḥ godāvarīṃ tato gatvā śaṃbhoḥ pūjāṃ pracakrame

---

109.48

सुवर्णकमलैर् दिव्यैः सुगन्धैर् दशभिः शतैः भक्तितो नित्यवत् पूजां चक्रे विष्णुर् उमापतेः

suvarṇakamalair divyaiḥ sugandhair daśabhiḥ śataiḥ bhaktito nityavat pūjāṃ cakre viṣṇur umāpateḥ

---

109.49

एवं संपूज्यमाने तु तयोस् तत्त्वम् इदं शृणु कमलानां सहस्रे तु यदैकं नैव पूर्यते

evaṃ saṃpūjyamāne tu tayos tattvam idaṃ śṛṇu kamalānāṃ sahasre tu yadaikaṃ naiva pūryate

---

109.50

तदासुरारिः स्वं नेत्रम् उत्पाट्यार्घ्यम् अकल्पयत् अर्घ्यपात्रं करे गृह्य सहस्रकमलान्वितम् ध्यात्वा शंभुं ददाव् अर्घ्यम् अनन्यशरणो हरिः

tadāsurāriḥ svaṃ netram utpāṭyārghyam akalpayat arghyapātraṃ kare gṛhya sahasrakamalānvitam dhyātvā śaṃbhuṃ dadāv arghyam ananyaśaraṇo hariḥ

---

109.51

त्वम् एव देव जानीषे भावम् अन्तर्गतं नृणाम् त्वम् एव शरणो ऽधीशो ऽत्र का भवेद् विचारणा

tvam eva deva jānīṣe bhāvam antargataṃ nṛṇām tvam eva śaraṇo 'dhīśo 'tra kā bhaved vicāraṇā

---

109.52

वदन्न् उदश्रुनयनो निलिल्ये ऽसाव् इतीश्वरे भवानीसहितः शंभुः पुरस्ताद् अभवत् तदा

vadann udaśrunayano nililye 'sāv itīśvare bhavānīsahitaḥ śaṃbhuḥ purastād abhavat tadā

---

109.53

गाढम् आलिङ्ग्य विविधैर् वरैर् आपूरयद् धरिम् तद् एव चक्रम् अभवन् नेत्रं चापि यथा पुरा

gāḍham āliṅgya vividhair varair āpūrayad dharim tad eva cakram abhavan netraṃ cāpi yathā purā

---

109.54

ततः सुरगणाः सर्वे तुष्टुवुर् हरिशंकरौ गङ्गां चापि सरिच्छ्रेष्ठां देवं च वृषभध्वजम्

tataḥ suragaṇāḥ sarve tuṣṭuvur hariśaṃkarau gaṅgāṃ cāpi saricchreṣṭhāṃ devaṃ ca vṛṣabhadhvajam

---

109.55

ततः प्रभृति तत् तीर्थं चक्रतीर्थम् इति स्मृतम् यस्यानुश्रवणेनैव मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ cakratīrtham iti smṛtam yasyānuśravaṇenaiva mucyate sarvakilbiṣaiḥ

---

109.56

तत्र स्नानं च दानं च यः कुर्यात् पितृतर्पणम् सर्वपापविनिर्मुक्तः पितृभिः स्वर्गभाग् भवेत् तत् तु चक्राङ्कितं तीर्थम् अद्यापि परिदृश्यते

tatra snānaṃ ca dānaṃ ca yaḥ kuryāt pitṛtarpaṇam sarvapāpavinirmuktaḥ pitṛbhiḥ svargabhāg bhavet tat tu cakrāṅkitaṃ tīrtham adyāpi paridṛśyate

110.1

पिप्पलं तीर्थम् आख्यातं चक्रतीर्थाद् अनन्तरम् यत्र चक्रेश्वरो देवश् चक्रम् आप यतो हरिः

pippalaṃ tīrtham ākhyātaṃ cakratīrthād anantaram yatra cakreśvaro devaś cakram āpa yato hariḥ

---

110.2

यत्र विष्णुः स्वयं स्थित्वा चक्रार्थं शंकरं विभुम् पूजयाम् आस तत् तीर्थं चक्रतीर्थम् उदाहृतम्

yatra viṣṇuḥ svayaṃ sthitvā cakrārthaṃ śaṃkaraṃ vibhum pūjayām āsa tat tīrthaṃ cakratīrtham udāhṛtam

---

110.3

यत्र प्रीतो ऽभवद् विष्णोः शंभुस् तत् पिप्पलं विदुः महिमानं यस्य वक्तुं न क्षमो ऽप्य् अहिनायकः

yatra prīto 'bhavad viṣṇoḥ śaṃbhus tat pippalaṃ viduḥ mahimānaṃ yasya vaktuṃ na kṣamo 'py ahināyakaḥ

---

110.4

चक्रेश्वरो पिप्पलेशो नामधेयस्य कारणम् शृणु नारद तद् भक्त्या साक्षाद् वेदोदितं मया

cakreśvaro pippaleśo nāmadheyasya kāraṇam śṛṇu nārada tad bhaktyā sākṣād vedoditaṃ mayā

---

110.5

दधीचिर् इति विख्यातो मुनिर् आसीद् गुणान्वितः तस्य भार्या महाप्राज्ञा कुलीना च पतिव्रता

dadhīcir iti vikhyāto munir āsīd guṇānvitaḥ tasya bhāryā mahāprājñā kulīnā ca pativratā

---

110.6

लोपामुद्रेति या ख्याता स्वसा तस्या गभस्तिनी इति नाम्ना च विख्याता वडवेति प्रकीर्तिता

lopāmudreti yā khyātā svasā tasyā gabhastinī iti nāmnā ca vikhyātā vaḍaveti prakīrtitā

---

110.7

दधीचेः सा प्रिया नित्यं तपस् तेपे तया महत् दधीचिर् अग्निमान् नित्यं गृहधर्मपरायणः

dadhīceḥ sā priyā nityaṃ tapas tepe tayā mahat dadhīcir agnimān nityaṃ gṛhadharmaparāyaṇaḥ

---

110.8

भागीरथीं समाश्रित्य देवातिथिपरायणः स्वकलत्ररतः शान्तः कुम्भयोनिर् इवापरः

bhāgīrathīṃ samāśritya devātithiparāyaṇaḥ svakalatrarataḥ śāntaḥ kumbhayonir ivāparaḥ

---

110.9

तस्य प्रभावात् तं देशं नारयो दैत्यदानवाः आजग्मुर् मुनिशार्दूल यत्रागस्त्यस्य चाश्रमः

tasya prabhāvāt taṃ deśaṃ nārayo daityadānavāḥ ājagmur muniśārdūla yatrāgastyasya cāśramaḥ

---

110.10

तत्र देवाः समाजग्मू रुद्रादित्यास् तथाश्विनौ इन्द्रो विष्णुर् यमो ऽग्निश् च जित्वा दैत्यान् उपागतान्

tatra devāḥ samājagmū rudrādityās tathāśvinau indro viṣṇur yamo 'gniś ca jitvā daityān upāgatān

---

110.11

जयेन जातसंहर्षाः स्तुताश् चैव मरुद्गणैः दधीचिं मुनिशार्दूलं दृष्ट्वा नेमुः सुरेश्वराः

jayena jātasaṃharṣāḥ stutāś caiva marudgaṇaiḥ dadhīciṃ muniśārdūlaṃ dṛṣṭvā nemuḥ sureśvarāḥ

---

110.12

दधीचिर् जातसंहर्षः सुरान् पूज्य पृथक् पृथक् गृहकृत्यं ततश् चक्रे सुरेभ्यो भार्यया सह

dadhīcir jātasaṃharṣaḥ surān pūjya pṛthak pṛthak gṛhakṛtyaṃ tataś cakre surebhyo bhāryayā saha

---

110.13

पृष्टाश् च कुशलं तेन कथाश् चक्रुः सुरा अपि दधीचिम् अब्रुवन् देवा भार्यया सुखितं पुनः

pṛṣṭāś ca kuśalaṃ tena kathāś cakruḥ surā api dadhīcim abruvan devā bhāryayā sukhitaṃ punaḥ

---

110.14

आसीनं हृष्टमनस ऋषिं नत्वा पुनः पुनः

āsīnaṃ hṛṣṭamanasa ṛṣiṃ natvā punaḥ punaḥ

---

110.15

किम् अद्य दुर्लभं लोके ऋषे ऽस्माकं भविष्यति त्वादृशः सकृपो येषु मुनिर् भूकल्पपादपः

kim adya durlabhaṃ loke ṛṣe 'smākaṃ bhaviṣyati tvādṛśaḥ sakṛpo yeṣu munir bhūkalpapādapaḥ

---

110.16

एतद् एव फलं पुंसां जीवतां मुनिसत्तम तीर्थाप्लुतिर् भूतदया दर्शनं च भवादृशाम्

etad eva phalaṃ puṃsāṃ jīvatāṃ munisattama tīrthāplutir bhūtadayā darśanaṃ ca bhavādṛśām

---

110.17

यत् स्नेहाद् उच्यते ऽस्माभिर् अवधारय तन् मुने जित्वा दैत्यान् इह प्राप्ता हत्वा राक्षसपुंगवान्

yat snehād ucyate 'smābhir avadhāraya tan mune jitvā daityān iha prāptā hatvā rākṣasapuṃgavān

---

110.18

वयं च सुखिनो ब्रह्मंस् त्वयि दृष्टे विशेषतः नायुधैः फलम् अस्माकं वोढुं नैव क्षमा वयम्

vayaṃ ca sukhino brahmaṃs tvayi dṛṣṭe viśeṣataḥ nāyudhaiḥ phalam asmākaṃ voḍhuṃ naiva kṣamā vayam

---

110.19

स्थाप्यदेशं न पश्याम आयुधानां मुनीश्वर स्वर्गे सुरद्विषो ज्ञात्वा स्थापितानि हरन्ति च

sthāpyadeśaṃ na paśyāma āyudhānāṃ munīśvara svarge suradviṣo jñātvā sthāpitāni haranti ca

---

110.20

नयेयुर् आयुधानीति तथैव च रसातले तस्मात् तवाश्रमे पुण्ये स्थाप्यन्ते ऽस्त्राणि मानद

nayeyur āyudhānīti tathaiva ca rasātale tasmāt tavāśrame puṇye sthāpyante 'strāṇi mānada

---

110.21

नैवात्र किंचिद् भयम् अस्ति विप्र न दानवेभ्यो राक्षसेभ्यश् च घोरम् त्वदाज्ञया रक्षितपुण्यदेशो न विद्यते तपसा ते समानः

naivātra kiṃcid bhayam asti vipra na dānavebhyo rākṣasebhyaś ca ghoram tvadājñayā rakṣitapuṇyadeśo na vidyate tapasā te samānaḥ

---

110.22

जितारयो ब्रह्मविदां वरिष्ठं वयं च पूर्वं निहता दैत्यसंघाः अस्त्रैर् अलं भारभूतैः कृतार्थैः स्थाप्यं स्थानं ते समीपे मुनीश

jitārayo brahmavidāṃ variṣṭhaṃ vayaṃ ca pūrvaṃ nihatā daityasaṃghāḥ astrair alaṃ bhārabhūtaiḥ kṛtārthaiḥ sthāpyaṃ sthānaṃ te samīpe munīśa

---

110.23

दिव्यान् भोगान् कामिनीभिः समेतान् देवोद्याने नन्दने संभजामः ततो यामः कृतकार्याः सहेन्द्राः स्वं स्वं स्थानं चायुधानां च रक्षा

divyān bhogān kāminībhiḥ sametān devodyāne nandane saṃbhajāmaḥ tato yāmaḥ kṛtakāryāḥ sahendrāḥ svaṃ svaṃ sthānaṃ cāyudhānāṃ ca rakṣā

---

110.24a

त्वया कृता जायतां तत् प्रशाधि

tvayā kṛtā jāyatāṃ tat praśādhi

---

110.24b

समर्थस् त्वं रक्षणे धारणे च

samarthas tvaṃ rakṣaṇe dhāraṇe ca

---

110.25

तद्वाक्यम् आकर्ण्य दधीचिर् एवं वाक्यं जगौ विबुधान् एवम् अस्तु निवार्यमाणः प्रियशीलया स्त्रिया किं देवकार्येण विरुद्धकारिणा

tadvākyam ākarṇya dadhīcir evaṃ vākyaṃ jagau vibudhān evam astu nivāryamāṇaḥ priyaśīlayā striyā kiṃ devakāryeṇa viruddhakāriṇā

---

110.26

ये ज्ञातशास्त्राः परमार्थनिष्ठाः संसारचेष्टासु गतानुरागाः तेषां परार्थव्यसनेन किं मुने येनात्र वामुत्र सुखं न किंचित्

ye jñātaśāstrāḥ paramārthaniṣṭhāḥ saṃsāraceṣṭāsu gatānurāgāḥ teṣāṃ parārthavyasanena kiṃ mune yenātra vāmutra sukhaṃ na kiṃcit

---

110.27

देवद्विषो द्वेषम् अनुप्रयान्ति दत्ते स्थाने विप्रवर्य शृणुष्व नष्टे हृते चायुधानां मुनीश कुप्यन्ति देवा रिपवस् ते भवन्ति

devadviṣo dveṣam anuprayānti datte sthāne vipravarya śṛṇuṣva naṣṭe hṛte cāyudhānāṃ munīśa kupyanti devā ripavas te bhavanti

---

110.28

तस्मान् नेदं वेदविदां वरिष्ठ युक्तं द्रव्ये परकीये ममत्वम् तावच् च मैत्री द्रव्यभावश् च तावन् नष्टे हृते रिपवस् ते भवन्ति

tasmān nedaṃ vedavidāṃ variṣṭha yuktaṃ dravye parakīye mamatvam tāvac ca maitrī dravyabhāvaś ca tāvan naṣṭe hṛte ripavas te bhavanti

---

110.29

चेद् अस्ति शक्तिर् द्रव्यदाने ततस् ते दातव्यम् एवार्थिने किं विचार्यम् नो चेत् सन्तः परकार्याणि कुर्युर् वाग्भिर् मनोभिः कृतिभिस् तथैव

ced asti śaktir dravyadāne tatas te dātavyam evārthine kiṃ vicāryam no cet santaḥ parakāryāṇi kuryur vāgbhir manobhiḥ kṛtibhis tathaiva

---

110.30a

परस्वसंधारणम् एतद् एव

parasvasaṃdhāraṇam etad eva

---

110.30b

सद्भिर् निरस्तं त्यज कान्त सद्यः

sadbhir nirastaṃ tyaja kānta sadyaḥ

---

110.31b

एवं प्रियाया वचनं स विप्रो

evaṃ priyāyā vacanaṃ sa vipro

---

110.31b

निशम्य भार्याम् इदम् आह सुभ्रूम्

niśamya bhāryām idam āha subhrūm

---

110.32a

पुरा सुराणाम् अनुमान्य भद्रे

purā surāṇām anumānya bhadre

---

110.32b

नेतीति वाणी न सुखं ममैति

netīti vāṇī na sukhaṃ mamaiti

---

110.33

श्रुत्वेरितं पत्युर् इति प्रियायां दैवं विनान्यन् न नृणां समर्थम् तूष्णीं स्थितायां सुरसत्तमास् ते संस्थाप्य चास्त्राण्य् अतिदीप्तिमन्ति

śrutveritaṃ patyur iti priyāyāṃ daivaṃ vinānyan na nṛṇāṃ samartham tūṣṇīṃ sthitāyāṃ surasattamās te saṃsthāpya cāstrāṇy atidīptimanti

---

110.34

नत्वा मुनीन्द्रं ययुर् एव लोकान् दैत्यद्विषो न्यस्तशस्त्राः कृतार्थाः गतेषु देवेषु मुनिप्रवर्यो हृष्टो ऽवसद् भार्यया धर्मयुक्तः

natvā munīndraṃ yayur eva lokān daityadviṣo nyastaśastrāḥ kṛtārthāḥ gateṣu deveṣu munipravaryo hṛṣṭo 'vasad bhāryayā dharmayuktaḥ

---

110.35

गते च काले ह्य् अतिविप्रयुक्ते दैवे वर्षे संख्यया वै सहस्रे न ते सुरा आयुधानां मुनीश वाचं मनश् चापि तथैव चक्रुः

gate ca kāle hy ativiprayukte daive varṣe saṃkhyayā vai sahasre na te surā āyudhānāṃ munīśa vācaṃ manaś cāpi tathaiva cakruḥ

---

110.36

दधीचिर् अप्य् आह गभस्तिम् ओजसा देवारयो मां द्विषतीह भद्रे न ते सुरा नेतुकामा भवन्ति संस्थापितान्य् अत्र वदस्व युक्तम्

dadhīcir apy āha gabhastim ojasā devārayo māṃ dviṣatīha bhadre na te surā netukāmā bhavanti saṃsthāpitāny atra vadasva yuktam

---

110.37

सा चाह कान्तं विनयाद् उक्तम् एव त्वं जानीषे नाथ यद् अत्र युक्तम् दैत्या हरिष्यन्ति महाप्रवृद्धास् तपोयुक्ता बलिनः स्वायुधानि

sā cāha kāntaṃ vinayād uktam eva tvaṃ jānīṣe nātha yad atra yuktam daityā hariṣyanti mahāpravṛddhās tapoyuktā balinaḥ svāyudhāni

---

110.38

तदस्त्ररक्षार्थम् इदं स चक्रे मन्त्रैस् तु संक्षाल्य जलैश् च पुण्यैः तद् वारि सर्वास्त्रमयं सुपुण्यं तेजोयुक्तं तच् च पपौ दधीचिः

tadastrarakṣārtham idaṃ sa cakre mantrais tu saṃkṣālya jalaiś ca puṇyaiḥ tad vāri sarvāstramayaṃ supuṇyaṃ tejoyuktaṃ tac ca papau dadhīciḥ

---

110.39

निर्वीर्यरूपाणि तदायुधानि क्षयं जग्मुः क्रमशः कालयोगात् सुराः समागत्य दधीचिम् ऊचुर् महाभयं ह्य् आगतं शात्रवं नः

nirvīryarūpāṇi tadāyudhāni kṣayaṃ jagmuḥ kramaśaḥ kālayogāt surāḥ samāgatya dadhīcim ūcur mahābhayaṃ hy āgataṃ śātravaṃ naḥ

---

110.40

ददस्व चास्त्राणि मुनिप्रवीर यानि त्वदन्ते निहितानि देवैः दधीचिर् अप्य् आह सुरारिभीत्या अनागत्या भवतां चाचिरेण

dadasva cāstrāṇi munipravīra yāni tvadante nihitāni devaiḥ dadhīcir apy āha surāribhītyā anāgatyā bhavatāṃ cācireṇa

---

110.41

अस्त्राणि पीतानि शरीरसंस्थान्य् उक्तानि युक्तं मम तद् वदन्तु श्रुत्वा तदुक्तं वचनं तु देवाः प्रोचुस् तम् इत्थं विनयावनम्राः

astrāṇi pītāni śarīrasaṃsthāny uktāni yuktaṃ mama tad vadantu śrutvā taduktaṃ vacanaṃ tu devāḥ procus tam itthaṃ vinayāvanamrāḥ

---

110.42

अस्त्राणि देहीति च वक्तुम् एतच् छक्यं न वान्यत् प्रतिवक्तुं मुनीन्द्र विना च तैः परिभूयेम नित्यं पुष्टारयः क्व प्रयामो मुनीश

astrāṇi dehīti ca vaktum etac chakyaṃ na vānyat prativaktuṃ munīndra vinā ca taiḥ paribhūyema nityaṃ puṣṭārayaḥ kva prayāmo munīśa

---

110.43

न मर्त्यलोके न तले न नाके वासः सुराणां भविताद्य तात त्वं विप्रवर्यस् तपसा चैव युक्तो नान्यद् वक्तुं युज्यते ते पुरस्तात्

na martyaloke na tale na nāke vāsaḥ surāṇāṃ bhavitādya tāta tvaṃ vipravaryas tapasā caiva yukto nānyad vaktuṃ yujyate te purastāt

---

110.44

विप्रस् तदोवाच मदस्थिसंस्थान्य् अस्त्राणि गृह्णन्तु न संशयो ऽत्र देवास् तम् अप्य् आहुर् अनेन किं नो ह्य् अस्त्रैर् हीनाः स्त्रीत्वम् आप्ताः सुरेन्द्राः

vipras tadovāca madasthisaṃsthāny astrāṇi gṛhṇantu na saṃśayo 'tra devās tam apy āhur anena kiṃ no hy astrair hīnāḥ strītvam āptāḥ surendrāḥ

---

110.45

पुनस् तदा चाह मुनिप्रवीरस् त्यक्ष्ये जीवान् दैहिकान् योगयुक्तः अस्त्राणि कुर्वन्तु मदस्थिभूतान्य् अनुत्तमान्य् उत्तमरूपवन्ति

punas tadā cāha munipravīras tyakṣye jīvān daihikān yogayuktaḥ astrāṇi kurvantu madasthibhūtāny anuttamāny uttamarūpavanti

---

110.46

कुरुष्व चेत्य् आहुर् अदीनसत्त्वं दधीचिम् इत्य् उत्तरम् अग्निकल्पम् तदा तु तस्य प्रियम् ईरयन्ती न सांनिध्ये प्रातिथेयी मुनीश

kuruṣva cety āhur adīnasattvaṃ dadhīcim ity uttaram agnikalpam tadā tu tasya priyam īrayantī na sāṃnidhye prātitheyī munīśa

---

110.47

ते चापि देवास् ताम् अदृष्ट्वैव शीघ्रं तस्या भीता विप्रम् ऊचुः कुरुष्व तत्याज जीवान् दुस्त्यजान् प्रीतियुक्तो यथासुखं देहम् इमं जुषध्वम्

te cāpi devās tām adṛṣṭvaiva śīghraṃ tasyā bhītā vipram ūcuḥ kuruṣva tatyāja jīvān dustyajān prītiyukto yathāsukhaṃ deham imaṃ juṣadhvam

---

110.48a

मदस्थिभिः प्रीतिमन्तो भवन्तु

madasthibhiḥ prītimanto bhavantu

---

110.48b

सुराः सर्वे किं तु देहेन कार्यम्

surāḥ sarve kiṃ tu dehena kāryam

---

110.49

इत्य् उक्त्वासौ बद्धपद्मासनस्थो नासाग्रदत्ताक्षिप्रकाशप्रसन्नः वायुं सवह्निं मध्यमोद्घाटयोगान् नीत्वा शनैर् दहराकाशगर्भम्

ity uktvāsau baddhapadmāsanastho nāsāgradattākṣiprakāśaprasannaḥ vāyuṃ savahniṃ madhyamodghāṭayogān nītvā śanair daharākāśagarbham

---

110.50

यद् अप्रमेयं परमं पदं यद् यद् ब्रह्मरूपं यद् उपासितव्यम् तत्रैव विन्यस्य धियं महात्मा सायुज्यतां ब्रह्मणो ऽसौ जगाम

yad aprameyaṃ paramaṃ padaṃ yad yad brahmarūpaṃ yad upāsitavyam tatraiva vinyasya dhiyaṃ mahātmā sāyujyatāṃ brahmaṇo 'sau jagāma

---

110.51

निर्जीवतां प्राप्तम् अभीक्ष्य देवाः कलेवरं तस्य सुराश् च सम्यक् त्वष्टारम् अप्य् ऊचुर् अतित्वरन्तः कुरुष्व चास्त्राणि बहूनि सद्यः

nirjīvatāṃ prāptam abhīkṣya devāḥ kalevaraṃ tasya surāś ca samyak tvaṣṭāram apy ūcur atitvarantaḥ kuruṣva cāstrāṇi bahūni sadyaḥ

---

110.52

स चापि तान् आह कथं नु कार्यं कलेवरं ब्राह्मणस्येह देवाः बिभेमि कर्तुं दारुणं चाक्षमो ऽहं विदारितान्य् आयुधान्य् उत्तमानि

sa cāpi tān āha kathaṃ nu kāryaṃ kalevaraṃ brāhmaṇasyeha devāḥ bibhemi kartuṃ dāruṇaṃ cākṣamo 'haṃ vidāritāny āyudhāny uttamāni

---

110.53a

तदस्थिभूतानि करोमि सद्यस्

tadasthibhūtāni karomi sadyas

---

110.53b

ततो देवा गाः समूचुस् त्वरन्तः

tato devā gāḥ samūcus tvarantaḥ

---

110.54

वज्रं मुखं वः क्रियते हितार्थं गावो देवैर् आयुधार्थं क्षणेन दधीचिदेहं तु विदार्य यूयम् अस्थीनि शुद्धानि प्रयच्छताद्य

vajraṃ mukhaṃ vaḥ kriyate hitārthaṃ gāvo devair āyudhārthaṃ kṣaṇena dadhīcidehaṃ tu vidārya yūyam asthīni śuddhāni prayacchatādya

---

110.55

ता देववाक्याच् च तथैव चक्रुः संलिह्य चास्थीनि ददुः सुराणाम् सुरास् त्वरा जग्मुर् अदीनसत्त्वाः स्वम् आलयं चापि तथैव गावः

tā devavākyāc ca tathaiva cakruḥ saṃlihya cāsthīni daduḥ surāṇām surās tvarā jagmur adīnasattvāḥ svam ālayaṃ cāpi tathaiva gāvaḥ

---

110.56

कृत्वा तथास्त्राणि च देवतानां त्वष्टा जगामाथ सुराज्ञया तदा ततश् चिराच् छीलवती सुभद्रा भर्तुः प्रिया बालगर्भा त्वरन्ती

kṛtvā tathāstrāṇi ca devatānāṃ tvaṣṭā jagāmātha surājñayā tadā tataś cirāc chīlavatī subhadrā bhartuḥ priyā bālagarbhā tvarantī

---

110.57

करे गृहीत्वा कलशं वारिपूर्णम् उमां नत्वा फलपुष्पैः समेत्य अग्निं च भर्तारम् अथाश्रमं च संद्रष्टुकामा ह्य् आजगामाथ शीघ्रम्

kare gṛhītvā kalaśaṃ vāripūrṇam umāṃ natvā phalapuṣpaiḥ sametya agniṃ ca bhartāram athāśramaṃ ca saṃdraṣṭukāmā hy ājagāmātha śīghram

---

110.58

आगच्छन्तीं तां प्रातिथेयीं तदानीं निवारयाम् आस तदोल्कपातः सा संभ्रमाद् आगता चाश्रमं स्वं नैवापश्यत् तत्र भर्तारम् अग्रे

āgacchantīṃ tāṃ prātitheyīṃ tadānīṃ nivārayām āsa tadolkapātaḥ sā saṃbhramād āgatā cāśramaṃ svaṃ naivāpaśyat tatra bhartāram agre

---

110.59

क्व वा गतश् चेति सविस्मया सा पप्रच्छ चाग्निं प्रातिथेयी तदानीम् अग्निस् तदोवाच सविस्तरं तां देवागमं याचनं वै शरीरे

kva vā gataś ceti savismayā sā papraccha cāgniṃ prātitheyī tadānīm agnis tadovāca savistaraṃ tāṃ devāgamaṃ yācanaṃ vai śarīre

---

110.60

अस्थ्नाम् उपादानम् अथ प्रयाणं श्रुत्वा सर्वं दुःखिता सा बभूव दुःखोद्वेगात् सा पपाताथ पृथ्व्यां मन्दं मन्दं वह्निनाश्वासिता च

asthnām upādānam atha prayāṇaṃ śrutvā sarvaṃ duḥkhitā sā babhūva duḥkhodvegāt sā papātātha pṛthvyāṃ mandaṃ mandaṃ vahnināśvāsitā ca

---

110.61a

शापे ऽमराणां तु नाहं समर्था

śāpe 'marāṇāṃ tu nāhaṃ samarthā

---

110.61b

अग्निं प्राप्स्ये किं नु कार्यं भवेन् मे

agniṃ prāpsye kiṃ nu kāryaṃ bhaven me

---

110.62a

कोपं च दुःखं च नियम्य साध्वी

kopaṃ ca duḥkhaṃ ca niyamya sādhvī

---

110.62b

तदावादीद् धर्मयुक्तं च भर्तुः

tadāvādīd dharmayuktaṃ ca bhartuḥ

---

110.63

उत्पद्यते यत् तु विनाशि सर्वं न शोच्यम् अस्तीति मनुष्यलोके गोविप्रदेवार्थम् इह त्यजन्ति प्राणान् प्रियान् पुण्यभाजो मनुष्याः

utpadyate yat tu vināśi sarvaṃ na śocyam astīti manuṣyaloke govipradevārtham iha tyajanti prāṇān priyān puṇyabhājo manuṣyāḥ

---

110.64

संसारचक्रे परिवर्तमाने देहं समर्थं धर्मयुक्तं त्व् अवाप्य प्रियान् प्राणान् देवविप्रार्थहेतोस् ते वै धन्याः प्राणिनो ये त्यजन्ति

saṃsāracakre parivartamāne dehaṃ samarthaṃ dharmayuktaṃ tv avāpya priyān prāṇān devaviprārthahetos te vai dhanyāḥ prāṇino ye tyajanti

---

110.65

प्राणाः सर्वे ऽस्यापि देहान्वितस्य यातारो वै नात्र संदेहलेशः एवं ज्ञात्वा विप्रगोदेवदीनाद्य् अर्थं चैनान् उत्सृजन्तीश्वरास् ते

prāṇāḥ sarve 'syāpi dehānvitasya yātāro vai nātra saṃdehaleśaḥ evaṃ jñātvā vipragodevadīnādy arthaṃ cainān utsṛjantīśvarās te

---

110.66

निवार्यमाणो ऽपि मया प्रपन्नया चकार देवास्त्रपरिग्रहं सः मनोगतं वेत्त्य् अथवा विधातुः को मर्त्यलोकातिगचेष्टितस्य

nivāryamāṇo 'pi mayā prapannayā cakāra devāstraparigrahaṃ saḥ manogataṃ vetty athavā vidhātuḥ ko martyalokātigaceṣṭitasya

---

110.67

इत्य् एवम् उक्त्वापूज्य चाग्नीन् यथावद् भर्तुस् त्वचा लोमभिः सा विवेश गर्भस्थितं बालकं प्रातिथेयी कुक्षिं विदार्याथ करे गृहीत्वा

ity evam uktvāpūjya cāgnīn yathāvad bhartus tvacā lomabhiḥ sā viveśa garbhasthitaṃ bālakaṃ prātitheyī kukṣiṃ vidāryātha kare gṛhītvā

---

110.68a

नत्वा च गङ्गां भुवम् आश्रमं च

natvā ca gaṅgāṃ bhuvam āśramaṃ ca

---

110.68b

वनस्पतीन् ओषधीर् आश्रमस्थान्

vanaspatīn oṣadhīr āśramasthān

---

110.69

पित्रा हीनो बन्धुभिर् गोत्रजैश् च मात्रा हीनो बालकः सर्व एव रक्षन्तु सर्वे ऽपि च भूतसंघास् तथौषध्यो बालकं लोकपालाः

pitrā hīno bandhubhir gotrajaiś ca mātrā hīno bālakaḥ sarva eva rakṣantu sarve 'pi ca bhūtasaṃghās tathauṣadhyo bālakaṃ lokapālāḥ

---

110.70

ये बालकं मातृपितृप्रहीणं सनिर्विशेषं स्वतनुप्ररूढैः पश्यन्ति रक्षन्ति त एव नूनं ब्रह्मादिकानाम् अपि वन्दनीयाः

ye bālakaṃ mātṛpitṛprahīṇaṃ sanirviśeṣaṃ svatanuprarūḍhaiḥ paśyanti rakṣanti ta eva nūnaṃ brahmādikānām api vandanīyāḥ

---

110.71

इत्य् उक्त्वा चात्यजद् बालं भर्तृचित्तपरायणा पिप्पलानां समीपे तु न्यस्य बालं नमस्य च

ity uktvā cātyajad bālaṃ bhartṛcittaparāyaṇā pippalānāṃ samīpe tu nyasya bālaṃ namasya ca

---

110.72

अग्निं प्रदक्षिणीकृत्य यज्ञपात्रसमन्विता विवेशाग्निं प्रातिथेयी भर्त्रा सह दिवं ययौ

agniṃ pradakṣiṇīkṛtya yajñapātrasamanvitā viveśāgniṃ prātitheyī bhartrā saha divaṃ yayau

---

110.73

रुरुदुश् चाश्रमस्था ये वृक्षाश् च वनवासिनः पुत्रवत् पोषिता येन ऋषिणा च दधीचिना

ruruduś cāśramasthā ye vṛkṣāś ca vanavāsinaḥ putravat poṣitā yena ṛṣiṇā ca dadhīcinā

---

110.74

विना तेन न जीवामस् तया मात्रा विना तथा मृगाश् च पक्षिणः सर्वे वृक्षाः प्रोचुः परस्परम्

vinā tena na jīvāmas tayā mātrā vinā tathā mṛgāś ca pakṣiṇaḥ sarve vṛkṣāḥ procuḥ parasparam

---

110.75

स्वर्गम् आसेदुषोः पित्रोस् तदपत्येष्व् अकृत्रिमम् ये कुर्वन्त्य् अनिशं स्नेहं त एव कृतिनो नराः

svargam āseduṣoḥ pitros tadapatyeṣv akṛtrimam ye kurvanty aniśaṃ snehaṃ ta eva kṛtino narāḥ

---

110.76

दधीचिः प्रातिथेयी वा वीक्षते ऽस्मान् यथा पुरा तथा पिता न माता वा धिग् अस्मान् पापिनो वयम्

dadhīciḥ prātitheyī vā vīkṣate 'smān yathā purā tathā pitā na mātā vā dhig asmān pāpino vayam

---

110.77

अस्माकम् अपि सर्वेषाम् अतः प्रभृति निश्चितम् बालो दधीचिः प्रातिथेयी बालो धर्मः सनातनः

asmākam api sarveṣām ataḥ prabhṛti niścitam bālo dadhīciḥ prātitheyī bālo dharmaḥ sanātanaḥ

---

110.78

एवम् उक्त्वा तदौषध्यो वनस्पतिसमन्विताः सोमं राजानम् अभ्येत्य याचिरे ऽमृतम् उत्तमम्

evam uktvā tadauṣadhyo vanaspatisamanvitāḥ somaṃ rājānam abhyetya yācire 'mṛtam uttamam

---

110.79

स चापि दत्तवांस् तेभ्यः सोमो ऽमृतम् अनुत्तमम् ददुर् बालाय ते चापि अमृतं सुरवल्लभम्

sa cāpi dattavāṃs tebhyaḥ somo 'mṛtam anuttamam dadur bālāya te cāpi amṛtaṃ suravallabham

---

110.80

स तेन तृप्तो ववृधे शुक्लपक्षे यथा शशी पिप्पलैः पालितो यस्मात् पिप्पलादः स बालकः प्रवृद्धः पिप्पलान् एवम् उवाच त्व् अतिविस्मितः

sa tena tṛpto vavṛdhe śuklapakṣe yathā śaśī pippalaiḥ pālito yasmāt pippalādaḥ sa bālakaḥ pravṛddhaḥ pippalān evam uvāca tv ativismitaḥ

---

110.81

मानुषेभ्यो मानुषास् तु जायन्ते पक्षिभिः खगाः बीजेभ्यो वीरुधो लोके वैषम्यं नैव दृश्यते वार्क्षस् त्व् अहं कथं जातो हस्तपादादिजीववान्

mānuṣebhyo mānuṣās tu jāyante pakṣibhiḥ khagāḥ bījebhyo vīrudho loke vaiṣamyaṃ naiva dṛśyate vārkṣas tv ahaṃ kathaṃ jāto hastapādādijīvavān

---

110.82

वृक्षास् तद्वचनं श्रुत्वा सर्वम् ऊचुर् यथाक्रमम् दधीचेर् मरणं साध्व्यास् तथा चाग्निप्रवेशनम्

vṛkṣās tadvacanaṃ śrutvā sarvam ūcur yathākramam dadhīcer maraṇaṃ sādhvyās tathā cāgnipraveśanam

---

110.83

अस्थ्नां संहरणं देवैर् एतत् सर्वं सविस्तरम् श्रुत्वा दुःखसमाविष्टो निपपात तदा भुवि

asthnāṃ saṃharaṇaṃ devair etat sarvaṃ savistaram śrutvā duḥkhasamāviṣṭo nipapāta tadā bhuvi

---

110.84

आश्वासितः पुनर् वृक्षैर् वाक्यैर् धर्मार्थसंहितैः आश्वस्तः स पुनः प्राह तदौषधिवनस्पतीन्

āśvāsitaḥ punar vṛkṣair vākyair dharmārthasaṃhitaiḥ āśvastaḥ sa punaḥ prāha tadauṣadhivanaspatīn

---

110.85

पितृहन्तॄन् हनिष्ये ऽहं नान्यथा जीवितुं क्षमः पितुर् मित्राणि शत्रूंश् च तथा पुत्रो ऽनुवर्तते

pitṛhantṝn haniṣye 'haṃ nānyathā jīvituṃ kṣamaḥ pitur mitrāṇi śatrūṃś ca tathā putro 'nuvartate

---

110.86

स एव पुत्रो यो ऽन्यस् तु पुत्ररूपो रिपुः स्मृतः वदन्ति पितृमित्राणि तारयन्त्य् अहितान् अपि

sa eva putro yo 'nyas tu putrarūpo ripuḥ smṛtaḥ vadanti pitṛmitrāṇi tārayanty ahitān api

---

110.87

वृक्षास् तं बालम् आदाय सोमान्तिकम् अथाययुः बालवाक्यं तु ते वृक्षाः सोमायाथ न्यवेदयन् श्रुत्वा सोमो ऽपि तं बालं पिप्पलादम् अभाषत

vṛkṣās taṃ bālam ādāya somāntikam athāyayuḥ bālavākyaṃ tu te vṛkṣāḥ somāyātha nyavedayan śrutvā somo 'pi taṃ bālaṃ pippalādam abhāṣata

---

110.88

गृहाण विद्यां विधिवत् समग्रां तपःसमृद्धिं च शुभां च वाचम् शौर्यं च रूपं च बलं च बुद्धिं संप्राप्स्यसे पुत्र मदाज्ञया त्वम्

gṛhāṇa vidyāṃ vidhivat samagrāṃ tapaḥsamṛddhiṃ ca śubhāṃ ca vācam śauryaṃ ca rūpaṃ ca balaṃ ca buddhiṃ saṃprāpsyase putra madājñayā tvam

---

110.89

पिप्पलादस् तम् अप्य् आह ओषधीशं विनीतवत्

pippalādas tam apy āha oṣadhīśaṃ vinītavat

---

110.90

सर्वम् एतद् वृथा मन्ये पितृहन्तृविनिष्कृतिम् न करोम्य् अत्र यावच् च तस्मात् तत् प्रथमं वद

sarvam etad vṛthā manye pitṛhantṛviniṣkṛtim na karomy atra yāvac ca tasmāt tat prathamaṃ vada

---

110.91

यस्मिन् देशे यत्र काले यस्मिन् देवे च मन्त्रके यत्र तीर्थे च सिध्येत मत्संकल्पः सुरोत्तम

yasmin deśe yatra kāle yasmin deve ca mantrake yatra tīrthe ca sidhyeta matsaṃkalpaḥ surottama

---

110.92

चन्द्रः प्राह चिरं ध्यात्वा भुक्तिर् वा मुक्तिर् एव वा सर्वं महेश्वराद् देवाज् जायते नात्र संशयः

candraḥ prāha ciraṃ dhyātvā bhuktir vā muktir eva vā sarvaṃ maheśvarād devāj jāyate nātra saṃśayaḥ

---

110.93

स सोमं पुनर् अप्य् आह कथं द्रक्ष्ये महेश्वरम् बालो ऽहं बालबुद्धिश् च न सामर्थ्यं तपस् तथा

sa somaṃ punar apy āha kathaṃ drakṣye maheśvaram bālo 'haṃ bālabuddhiś ca na sāmarthyaṃ tapas tathā

---

110.94

गौतमीं गच्छ भद्र त्वं स्तुहि चक्रेश्वरं हरम् प्रसन्नस् तु तवेशानो ह्य् अल्पायासेन वत्सक

gautamīṃ gaccha bhadra tvaṃ stuhi cakreśvaraṃ haram prasannas tu taveśāno hy alpāyāsena vatsaka

---

110.95

प्रीतो भवेन् महादेवः साक्षात् कारुणिकः शिवः आस्ते साक्षात्कृतः शंभुर् विष्णुना प्रभविष्णुना

prīto bhaven mahādevaḥ sākṣāt kāruṇikaḥ śivaḥ āste sākṣātkṛtaḥ śaṃbhur viṣṇunā prabhaviṣṇunā

---

110.96

वरं च दत्तवान् विष्णोश् चक्रं च त्रिदशार्चितम् गच्छ तत्र महाबुद्धे दण्डके गौतमीं नदीम्

varaṃ ca dattavān viṣṇoś cakraṃ ca tridaśārcitam gaccha tatra mahābuddhe daṇḍake gautamīṃ nadīm

---

110.97

चक्रेश्वरं नाम तीर्थं जानन्त्य् ओषधयस् तु तत् तं गत्वा स्तुहि देवेशं सर्वभावेन शंकरम् स ते प्रीतमनास् तात सर्वान् कामान् प्रदास्यति

cakreśvaraṃ nāma tīrthaṃ jānanty oṣadhayas tu tat taṃ gatvā stuhi deveśaṃ sarvabhāvena śaṃkaram sa te prītamanās tāta sarvān kāmān pradāsyati

---

110.98

तद् राजवचनाद् ब्रह्मन् पिप्पलादो महामुनिः आजगाम जगन्नाथो यत्र रुद्रः स चक्रदः

tad rājavacanād brahman pippalādo mahāmuniḥ ājagāma jagannātho yatra rudraḥ sa cakradaḥ

---

110.99

तं बालं कृपयाविष्टाः पिप्पलाः स्वाश्रमान् ययुः गोदावर्यां ततः स्नात्वा नत्वा त्रिभुवनेश्वरम् तुष्टाव सर्वभावेन पिप्पलादः शिवं शुचिः

taṃ bālaṃ kṛpayāviṣṭāḥ pippalāḥ svāśramān yayuḥ godāvaryāṃ tataḥ snātvā natvā tribhuvaneśvaram tuṣṭāva sarvabhāvena pippalādaḥ śivaṃ śuciḥ

---

110.100

सर्वाणि कर्माणि विहाय धीरास् त्यक्तैषणा निर्जितचित्तवाताः यं यान्ति मुक्त्यै शरणं प्रयत्नात् तम् आदिदेवं प्रणमामि शंभुम्

sarvāṇi karmāṇi vihāya dhīrās tyaktaiṣaṇā nirjitacittavātāḥ yaṃ yānti muktyai śaraṇaṃ prayatnāt tam ādidevaṃ praṇamāmi śaṃbhum

---

110.101

यः सर्वसाक्षी सकलान्तरात्मा सर्वेश्वरः सर्वकलानिधानम् विज्ञाय मच्चित्तगतं समस्तं स मे स्मरारिः करुणां करोतु

yaḥ sarvasākṣī sakalāntarātmā sarveśvaraḥ sarvakalānidhānam vijñāya maccittagataṃ samastaṃ sa me smarāriḥ karuṇāṃ karotu

---

110.102

दिगीश्वराञ् जित्य सुरार्चितस्य कैलासम् आन्दोलयतः पुरारेः अङ्गुष्ठकृत्यैव रसातलाद् अधो गतस्य तस्यैव दशाननस्य

digīśvarāñ jitya surārcitasya kailāsam āndolayataḥ purāreḥ aṅguṣṭhakṛtyaiva rasātalād adho gatasya tasyaiva daśānanasya

---

110.103

आलूनकायस्य गिरं निशम्य विहस्य देव्या सह दत्तम् इष्टम् तस्मै प्रसन्नः कुपितो ऽपि तद्वद् अयुक्तदातासि महेश्वर त्वम्

ālūnakāyasya giraṃ niśamya vihasya devyā saha dattam iṣṭam tasmai prasannaḥ kupito 'pi tadvad ayuktadātāsi maheśvara tvam

---

110.104

सौत्रामणीम् ऋद्धिम् अधः स चक्रे यो ऽर्चां हरौ नित्यम् अतीव कृत्वा बाणः प्रशस्यः कृतवान् उच्चपूजां रम्यां मनोज्ञां शशिखण्डमौलेः

sautrāmaṇīm ṛddhim adhaḥ sa cakre yo 'rcāṃ harau nityam atīva kṛtvā bāṇaḥ praśasyaḥ kṛtavān uccapūjāṃ ramyāṃ manojñāṃ śaśikhaṇḍamauleḥ

---

110.105

जित्वा रिपून् देवगणान् प्रपूज्य गुरुं नमस्कर्तुम् अगाद् विशाखः चुकोप दृष्ट्वा गणनाथम् ऊढम् अङ्के तम् आरोप्य जहास सोमः

jitvā ripūn devagaṇān prapūjya guruṃ namaskartum agād viśākhaḥ cukopa dṛṣṭvā gaṇanātham ūḍham aṅke tam āropya jahāsa somaḥ

---

110.106

ईशाङ्करूढो ऽपि शिशुस्वभावान् न मातुर् अङ्कं प्रमुमोच बालः क्रुद्धं सुतं बोधितुम् अप्य् अशक्तस् ततो ऽर्धनारित्वम् अवाप सोमः

īśāṅkarūḍho 'pi śiśusvabhāvān na mātur aṅkaṃ pramumoca bālaḥ kruddhaṃ sutaṃ bodhitum apy aśaktas tato 'rdhanāritvam avāpa somaḥ

---

110.107

ततः स्वयंभूः सुप्रीतः पिप्पलादम् अभाषत

tataḥ svayaṃbhūḥ suprītaḥ pippalādam abhāṣata

---

110.108

वरं वरय भद्रं ते पिप्पलाद यथेप्सितम्

varaṃ varaya bhadraṃ te pippalāda yathepsitam

---

110.109

हतो देवैर् महादेव पिता मम महायशाः अदाम्भिकः सत्यवादी तथा माता पतिव्रता

hato devair mahādeva pitā mama mahāyaśāḥ adāmbhikaḥ satyavādī tathā mātā pativratā

---

110.110

देवेभ्यश् च तयोर् नाशं श्रुत्वा नाथ सविस्तरम् दुःखकोपसमाविष्टो नाहं जीवितुम् उत्सहे

devebhyaś ca tayor nāśaṃ śrutvā nātha savistaram duḥkhakopasamāviṣṭo nāhaṃ jīvitum utsahe

---

110.111

तस्मान् मे देहि सामर्थ्यं नाशयेयं सुरान् यथा अवध्यसेव्यस् त्रैलोक्ये त्वम् एव शशिशेखर

tasmān me dehi sāmarthyaṃ nāśayeyaṃ surān yathā avadhyasevyas trailokye tvam eva śaśiśekhara

---

110.112

तृतीयं नयनं द्रष्टुं यदि शक्नोषि मे ऽनघ ततः समर्थो भविता देवांश् छेदयितुं भवान्

tṛtīyaṃ nayanaṃ draṣṭuṃ yadi śaknoṣi me 'nagha tataḥ samartho bhavitā devāṃś chedayituṃ bhavān

---

110.113

ततो द्रष्टुं मनश् चक्रे तृतीयं लोचनं विभोः न शशाक तदोवाच न शक्तो ऽस्मीति शंकरम्

tato draṣṭuṃ manaś cakre tṛtīyaṃ locanaṃ vibhoḥ na śaśāka tadovāca na śakto 'smīti śaṃkaram

---

110.114

किंचित् कुरु तपो बाल यदा द्रक्ष्यसि लोचनम् तृतीयं त्वं तदाभीष्टं प्राप्स्यसे नात्र संशयः

kiṃcit kuru tapo bāla yadā drakṣyasi locanam tṛtīyaṃ tvaṃ tadābhīṣṭaṃ prāpsyase nātra saṃśayaḥ

---

110.115

एतच् छ्रुत्वेशानवाक्यं तपसे कृतनिश्चयः दधीचिसूनुर् धर्मात्मा तत्रैव बहुलाः समाः

etac chrutveśānavākyaṃ tapase kṛtaniścayaḥ dadhīcisūnur dharmātmā tatraiva bahulāḥ samāḥ

---

110.116

शिवध्यानैकनिरतो बालो ऽपि बलवान् इव प्रत्यहं प्रातर् उत्थाय स्नात्वा नत्वा गुरून् क्रमात्

śivadhyānaikanirato bālo 'pi balavān iva pratyahaṃ prātar utthāya snātvā natvā gurūn kramāt

---

110.117

सुखासीनो मनः कृत्वा सुषुम्नायाम् अनन्यधीः हस्तस्वस्तिकम् आरोप्य नाभौ विस्मृतसंसृतिः

sukhāsīno manaḥ kṛtvā suṣumnāyām ananyadhīḥ hastasvastikam āropya nābhau vismṛtasaṃsṛtiḥ

---

110.118

स्थानात् स्थानान्तरोत्कर्षान् विदध्यौ शांभवं महः ददर्श चक्षुर् देवस्य तृतीयं पिप्पलाशनः कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विनीत इदम् अब्रवीत्

sthānāt sthānāntarotkarṣān vidadhyau śāṃbhavaṃ mahaḥ dadarśa cakṣur devasya tṛtīyaṃ pippalāśanaḥ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā vinīta idam abravīt

---

110.119

शंभुना देवदेवेन वरो दत्तः पुरा मम तार्तीयचक्षुषो ज्योतिर् यदा पश्यसि तत्क्षणात्

śaṃbhunā devadevena varo dattaḥ purā mama tārtīyacakṣuṣo jyotir yadā paśyasi tatkṣaṇāt

---

110.120

सर्वं ते प्रार्थितं सिध्येद् इत्य् आह त्रिदशेश्वरः तस्माद् रिपुविनाशाय हेतुभूतां प्रयच्छ मे

sarvaṃ te prārthitaṃ sidhyed ity āha tridaśeśvaraḥ tasmād ripuvināśāya hetubhūtāṃ prayaccha me

---

110.121

तदैव पिप्पलाः प्रोचुर् वडवापि महाद्युते माता तव प्रातिथेयी वदन्त्य् एवं दिवं गता

tadaiva pippalāḥ procur vaḍavāpi mahādyute mātā tava prātitheyī vadanty evaṃ divaṃ gatā

---

110.122

पराभिद्रोहनिरता विस्मृतात्महिता नराः इतस् ततो भ्रान्तचित्ताः पतन्ति नरकावटे

parābhidrohaniratā vismṛtātmahitā narāḥ itas tato bhrāntacittāḥ patanti narakāvaṭe

---

110.123

तन् मातृवचनं श्रुत्वा कुपितः पिप्पलाशनः अभिमाने ज्वलत्य् अन्तः साधुवादो निरर्थकः

tan mātṛvacanaṃ śrutvā kupitaḥ pippalāśanaḥ abhimāne jvalaty antaḥ sādhuvādo nirarthakaḥ

---

110.124

देहि देहीति तं प्राह कृत्या नेत्रविनिर्गता वडवेति स्मरन् विप्रः कृत्यापि वडवाकृतिः

dehi dehīti taṃ prāha kṛtyā netravinirgatā vaḍaveti smaran vipraḥ kṛtyāpi vaḍavākṛtiḥ

---

110.125

सर्वसत्त्वविनाशाय प्रभूतानलगर्भिणी गभस्तिनी बालगर्भा या माता पिप्पलाशिनः

sarvasattvavināśāya prabhūtānalagarbhiṇī gabhastinī bālagarbhā yā mātā pippalāśinaḥ

---

110.126

तद्ध्यानयोगात् तु जाता कृत्या सानलगर्भिणी उत्पन्ना सा महारौद्रा मृत्युजिह्वेव भीषणा

taddhyānayogāt tu jātā kṛtyā sānalagarbhiṇī utpannā sā mahāraudrā mṛtyujihveva bhīṣaṇā

---

110.127

अवोचत् पिप्पलादं तं किं कृत्यं मे वदस्व तत् पिप्पलादो ऽपि तां प्राह देवान् खाद रिपून् मम

avocat pippalādaṃ taṃ kiṃ kṛtyaṃ me vadasva tat pippalādo 'pi tāṃ prāha devān khāda ripūn mama

---

110.128

जग्राह सा तथेत्य् उक्त्वा पिप्पलादं पुरस्थितम् स प्राह किम् इदं कृत्ये सा चाप्य् आह त्वयोदितम्

jagrāha sā tathety uktvā pippalādaṃ purasthitam sa prāha kim idaṃ kṛtye sā cāpy āha tvayoditam

---

110.129

देवैश् च निर्मितं देहं ततो भीतः शिवं ययौ तुष्टाव देवं स मुनिः कृत्यां प्राह तदा शिवः

devaiś ca nirmitaṃ dehaṃ tato bhītaḥ śivaṃ yayau tuṣṭāva devaṃ sa muniḥ kṛtyāṃ prāha tadā śivaḥ

---

110.130

योजनान्तःस्थिताञ् जीवान् न गृहाण मदाज्ञया तस्माद् याहि ततो दूरं कृत्ये कृत्यं ततः कुरु

yojanāntaḥsthitāñ jīvān na gṛhāṇa madājñayā tasmād yāhi tato dūraṃ kṛtye kṛtyaṃ tataḥ kuru

---

110.131

तीर्थात् तु पिप्पलात् पूर्वं यावद् योजनसंख्यया प्रातिष्ठद् वडवारूपा कृत्या सा ऋषिनिर्मिता

tīrthāt tu pippalāt pūrvaṃ yāvad yojanasaṃkhyayā prātiṣṭhad vaḍavārūpā kṛtyā sā ṛṣinirmitā

---

110.132

तस्यां जातो महान् अग्निर् लोकसंहरणक्षमः तं दृष्ट्वा विबुधाः सर्वे त्रस्ताः शंभुम् उपागमन्

tasyāṃ jāto mahān agnir lokasaṃharaṇakṣamaḥ taṃ dṛṣṭvā vibudhāḥ sarve trastāḥ śaṃbhum upāgaman

---

110.133

चक्रेश्वरं पिप्पलेशं पिप्पलादेन तोषितम् स्तुवन्तो भीतमनसः शंभुम् ऊचुर् दिवौकसः

cakreśvaraṃ pippaleśaṃ pippalādena toṣitam stuvanto bhītamanasaḥ śaṃbhum ūcur divaukasaḥ

---

110.134

रक्षस्व शंभो कृत्यास्मान् बाधते तद्भवानलः शरणं भव सर्वेश भीतानाम् अभयप्रद

rakṣasva śaṃbho kṛtyāsmān bādhate tadbhavānalaḥ śaraṇaṃ bhava sarveśa bhītānām abhayaprada

---

110.135

सर्वतः परिभूतानाम् आर्तानां श्रान्तचेतसाम् सर्वेषाम् एव जन्तूनां त्वम् एव शरणं शिव

sarvataḥ paribhūtānām ārtānāṃ śrāntacetasām sarveṣām eva jantūnāṃ tvam eva śaraṇaṃ śiva

---

110.136

ऋषिणाभ्यर्थिता कृत्या त्वच्चक्षुर्वह्निनिर्गता सा जिघांसति लोकांस् त्रींस् त्वं नस् त्राता न चेतरः

ṛṣiṇābhyarthitā kṛtyā tvaccakṣurvahninirgatā sā jighāṃsati lokāṃs trīṃs tvaṃ nas trātā na cetaraḥ

---

110.137

तान् अब्रवीज् जगन्नाथो योजनान्तर्निवासिनः न बाधते त्व् असौ कृत्या तस्माद् यूयम् अहर्निशम् इहैवासध्वम् अमरास् तस्या वो न भयं भवेत्

tān abravīj jagannātho yojanāntarnivāsinaḥ na bādhate tv asau kṛtyā tasmād yūyam aharniśam ihaivāsadhvam amarās tasyā vo na bhayaṃ bhavet

---

110.138

पुनर् ऊचुः सुरेशानं त्वया दत्तं त्रिविष्टपम् तत् त्यक्त्वात्र कथं नाथ वत्स्यामस् त्रिदशार्चित

punar ūcuḥ sureśānaṃ tvayā dattaṃ triviṣṭapam tat tyaktvātra kathaṃ nātha vatsyāmas tridaśārcita

---

110.140

देवानां वचनं श्रुत्वा शिवो वाक्यम् अथाब्रवीत्

devānāṃ vacanaṃ śrutvā śivo vākyam athābravīt

---

110.141

देवो ऽसौ विश्वतश्चक्षुर् यो देवो विश्वतोमुखः यो रश्मिभिस् तु धमते नित्यं यो जनको मतः

devo 'sau viśvataścakṣur yo devo viśvatomukhaḥ yo raśmibhis tu dhamate nityaṃ yo janako mataḥ

---

110.142

स सूर्य एक एवात्र साक्षाद् रूपेण सर्वदा स्थितिं करोतु तन्मूर्तौ भविष्यन्त्य् अखिलाः स्थिताः

sa sūrya eka evātra sākṣād rūpeṇa sarvadā sthitiṃ karotu tanmūrtau bhaviṣyanty akhilāḥ sthitāḥ

---

110.143

तथेति शंभुवचनात् पारिजाततरोस् तदा देवा दिवाकरं चक्रुस् त्वष्टा भास्करम् अब्रवीत्

tatheti śaṃbhuvacanāt pārijātataros tadā devā divākaraṃ cakrus tvaṣṭā bhāskaram abravīt

---

110.144

इहैवास्स्व जगत्स्वामिन् रक्षेमान् विबुधान् स्वयम् स्वांशैश् च वयम् अप्य् अत्र तिष्ठामः शंभुसंनिधौ

ihaivāssva jagatsvāmin rakṣemān vibudhān svayam svāṃśaiś ca vayam apy atra tiṣṭhāmaḥ śaṃbhusaṃnidhau

---

110.145

चक्रेश्वरस्य परितो यावद् योजनसंख्यया गङ्गाया उभयं तीरम् आसाद्यासन् सुरोत्तमाः

cakreśvarasya parito yāvad yojanasaṃkhyayā gaṅgāyā ubhayaṃ tīram āsādyāsan surottamāḥ

---

110.146

अङ्गुल्यर्धार्धमात्रं तु गङ्गातीरं समाश्रिताः तिस्रः कोट्यस् तथा पञ्च शतानि मुनिसत्तम तीर्थानां तत्र व्युष्टिं च कः शृणोति ब्रवीति वा

aṅgulyardhārdhamātraṃ tu gaṅgātīraṃ samāśritāḥ tisraḥ koṭyas tathā pañca śatāni munisattama tīrthānāṃ tatra vyuṣṭiṃ ca kaḥ śṛṇoti bravīti vā

---

110.147

ततः सुरगणाः सर्वे विनीताः शिवम् अब्रुवन्

tataḥ suragaṇāḥ sarve vinītāḥ śivam abruvan

---

110.148

पिप्पलादं सुरेशान शमं नय जगन्मय

pippalādaṃ sureśāna śamaṃ naya jaganmaya

---

110.149

ओम् इत्य् उक्त्वा जगन्नाथः पिप्पलादम् अवोचत

om ity uktvā jagannāthaḥ pippalādam avocata

---

110.150

नाशितेष्व् अपि देवेषु पिता ते नागमिष्यति दत्ताः पित्रा तव प्राणा देवानां कार्यसिद्धये

nāśiteṣv api deveṣu pitā te nāgamiṣyati dattāḥ pitrā tava prāṇā devānāṃ kāryasiddhaye

---

110.151

दीनार्तकरुणाबन्धुः को हि तादृग्भवे भवेत् तथा याता दिवं तात तव माता पतिव्रता

dīnārtakaruṇābandhuḥ ko hi tādṛgbhave bhavet tathā yātā divaṃ tāta tava mātā pativratā

---

110.152

समा काप्य् अत्र मतया लोपामुद्राप्य् अरुन्धती यद् अस्थिभिः सुराः सर्वे जयिनः सुखिनः सदा

samā kāpy atra matayā lopāmudrāpy arundhatī yad asthibhiḥ surāḥ sarve jayinaḥ sukhinaḥ sadā

---

110.153

तेनावाप्तं यशः स्फीतं तव मात्राक्षयं कृतम् त्वया पुत्रेण सर्वत्र नातः परतरं कृतम्

tenāvāptaṃ yaśaḥ sphītaṃ tava mātrākṣayaṃ kṛtam tvayā putreṇa sarvatra nātaḥ parataraṃ kṛtam

---

110.154

त्वत्प्रतापभयात् स्वर्गाच् च्युतांस् त्वं पातुम् अर्हसि कांदिशीकांस् तव भयाद् अमरांस् त्रातुम् अर्हसि नार्तत्राणाद् अभ्यधिकं सुकृतं क्वापि विद्यते

tvatpratāpabhayāt svargāc cyutāṃs tvaṃ pātum arhasi kāṃdiśīkāṃs tava bhayād amarāṃs trātum arhasi nārtatrāṇād abhyadhikaṃ sukṛtaṃ kvāpi vidyate

---

110.155

यावद् यशः स्फुरति चारु मनुष्यलोके अहानि तावन्ति दिवं गतस्य दिने दिने वर्षसंख्या परस्मिंल् लोके वासो जायते निर्विकारः

yāvad yaśaḥ sphurati cāru manuṣyaloke ahāni tāvanti divaṃ gatasya dine dine varṣasaṃkhyā parasmiṃl loke vāso jāyate nirvikāraḥ

---

110.156

मृतास् त एवात्र यशो न येषाम् अन्धास् त एव श्रुतवर्जिता ये ये दानशीला न नपुंसकास् ते ये धर्मशीला न त एव शोच्याः

mṛtās ta evātra yaśo na yeṣām andhās ta eva śrutavarjitā ye ye dānaśīlā na napuṃsakās te ye dharmaśīlā na ta eva śocyāḥ

---

110.157

भाषितं देवदेवस्य श्रुत्वा शान्तो ऽभवन् मुनिः कृताञ्जलिपुटो भूत्वा नत्वा नाथम् अथाब्रवीत्

bhāṣitaṃ devadevasya śrutvā śānto 'bhavan muniḥ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā natvā nātham athābravīt

---

110.158

वाग्भिर् मनोभिः कृतिभिः कदाचिन् ममोपकुर्वन्ति हिते रता ये तेभ्यो हितार्थं त्व् इह चापरेषां सोमं नमस्यामि सुरादिपूज्यम्

vāgbhir manobhiḥ kṛtibhiḥ kadācin mamopakurvanti hite ratā ye tebhyo hitārthaṃ tv iha cāpareṣāṃ somaṃ namasyāmi surādipūjyam

---

110.159

संरक्षितो यैर् अभिवर्धितश् च समानगोत्रश् च समानधर्मा तेषाम् अभीष्टानि शिवः करोतु बालेन्दुमौलिं प्रणतो ऽस्मि नित्यम्

saṃrakṣito yair abhivardhitaś ca samānagotraś ca samānadharmā teṣām abhīṣṭāni śivaḥ karotu bālendumauliṃ praṇato 'smi nityam

---

110.160

यैर् अहं वर्धितो नित्यं मातृवत् पितृवत् प्रभो तन्नाम्ना जायतां तीर्थं देवदेव जगत्त्रये

yair ahaṃ vardhito nityaṃ mātṛvat pitṛvat prabho tannāmnā jāyatāṃ tīrthaṃ devadeva jagattraye

---

110.161

यशस् तु तेषां भविता तेभ्यो ऽहम् अनृणस् ततः यानि क्षेत्राणि देवानां यानि तीर्थानि भूतले

yaśas tu teṣāṃ bhavitā tebhyo 'ham anṛṇas tataḥ yāni kṣetrāṇi devānāṃ yāni tīrthāni bhūtale

110.162

तेभ्यो यद् इदम् अधिकम् अनुमन्यन्तु देवताः ततः क्षमे ऽहं देवानाम् अपराधं निरञ्जनः

tebhyo yad idam adhikam anumanyantu devatāḥ tataḥ kṣame 'haṃ devānām aparādhaṃ nirañjanaḥ

---

110.163

ततः समक्षं सुरसाक्षरां गिरं सहस्रचक्षुःप्रमुखांस् तथाग्रतः उवाच देवा अपि मेनिरे वचो दधीचिपुत्रोदितम् आदरेण

tataḥ samakṣaṃ surasākṣarāṃ giraṃ sahasracakṣuḥpramukhāṃs tathāgrataḥ uvāca devā api menire vaco dadhīciputroditam ādareṇa

---

110.164

बालस्य बुद्धिं विनयं च विद्यां शौर्यं बलं साहसं सत्यवाचम् पित्रोर् भक्तिं भावशुद्धिं विदित्वा तदावादीच् छंकरः पिप्पलादम्

bālasya buddhiṃ vinayaṃ ca vidyāṃ śauryaṃ balaṃ sāhasaṃ satyavācam pitror bhaktiṃ bhāvaśuddhiṃ viditvā tadāvādīc chaṃkaraḥ pippalādam

---

110.165

वत्स यद् वै प्रियं कामं यच् चापि सुरवल्लभम् प्राप्स्यसे वद कल्याणं नान्यथा त्वं मनः कृथाः

vatsa yad vai priyaṃ kāmaṃ yac cāpi suravallabham prāpsyase vada kalyāṇaṃ nānyathā tvaṃ manaḥ kṛthāḥ

---

110.166

ये गङ्गायाम् आप्लुता धर्मनिष्ठाः संपश्यन्ति त्वत्पदाब्जं महेश सर्वान् कामान् आप्नुवन्तु प्रसह्य देहान्ते ते पदम् आयान्तु शैवम्

ye gaṅgāyām āplutā dharmaniṣṭhāḥ saṃpaśyanti tvatpadābjaṃ maheśa sarvān kāmān āpnuvantu prasahya dehānte te padam āyāntu śaivam

---

110.167

तातः प्राप्तस् त्वत्पदं चाम्बिका मे नाथ प्राप्ता पिप्पलश् चामराश् च सुखं प्राप्ता नाथनाथं विलोक्य त्वां पश्येयुस् त्वत्पदं ते प्रयान्तु

tātaḥ prāptas tvatpadaṃ cāmbikā me nātha prāptā pippalaś cāmarāś ca sukhaṃ prāptā nāthanāthaṃ vilokya tvāṃ paśyeyus tvatpadaṃ te prayāntu

---

110.168

तथेत्य् उक्त्वा पिप्पलादं देवदेवो महेश्वरः अभिनन्द्य च तं देवैः सार्धं वाक्यम् अथाब्रवीत्

tathety uktvā pippalādaṃ devadevo maheśvaraḥ abhinandya ca taṃ devaiḥ sārdhaṃ vākyam athābravīt

---

110.169

देवा अपि मुदा युक्ता निर्भयास् तत्कृताद् भयात् इदम् ऊचुः सर्व एव दाधीचं शिवसंनिधौ

devā api mudā yuktā nirbhayās tatkṛtād bhayāt idam ūcuḥ sarva eva dādhīcaṃ śivasaṃnidhau

---

110.170

सुराणां यद् अभीष्टं च त्वया कृतम् असंशयम् पालिता देवदेवस्य आज्ञा त्रैलोक्यमण्डनी

surāṇāṃ yad abhīṣṭaṃ ca tvayā kṛtam asaṃśayam pālitā devadevasya ājñā trailokyamaṇḍanī

---

110.171

याचितं च त्वया पूर्वं परार्थं नात्मने द्विज तस्माद् अन्यतमं ब्रूहि किंचिद् दास्यामहे वयम्

yācitaṃ ca tvayā pūrvaṃ parārthaṃ nātmane dvija tasmād anyatamaṃ brūhi kiṃcid dāsyāmahe vayam

---

110.172

पुनः पुनस् तद् एवोचुः सुरसंघा द्विजोत्तमम् कृताञ्जलिपुटः पूर्वं नत्वा शंभुसुरान् इदम् उवाच पिप्पलादश् च उमां नत्वा च पिप्पलान्

punaḥ punas tad evocuḥ surasaṃghā dvijottamam kṛtāñjalipuṭaḥ pūrvaṃ natvā śaṃbhusurān idam uvāca pippalādaś ca umāṃ natvā ca pippalān

---

110.173

पितरौ द्रष्टुकामो ऽस्मि सदा मे शब्दगोचरौ ते धन्याः प्राणिनो लोके मातापित्रोर् वशे स्थिताः

pitarau draṣṭukāmo 'smi sadā me śabdagocarau te dhanyāḥ prāṇino loke mātāpitror vaśe sthitāḥ

---

110.174

शुश्रूषणपरा नित्यं तत्पादाज्ञाप्रतीक्षकाः इन्द्रियाणि शरीरं च कुलं शक्तिं धियं वपुः

śuśrūṣaṇaparā nityaṃ tatpādājñāpratīkṣakāḥ indriyāṇi śarīraṃ ca kulaṃ śaktiṃ dhiyaṃ vapuḥ

---

110.175

परिलभ्य तयोः कृत्ये कृतकृत्यो भवेत् स्वयम् पशूनां पक्षिणां चापि सुलभं मातृदर्शनम्

parilabhya tayoḥ kṛtye kṛtakṛtyo bhavet svayam paśūnāṃ pakṣiṇāṃ cāpi sulabhaṃ mātṛdarśanam

---

110.176

दुर्लभं मम तच् चापि पृच्छे पापफलं नु किम् दुर्लभं च तथा चेत् स्यात् सर्वेषां यस्य कस्यचित्

durlabhaṃ mama tac cāpi pṛcche pāpaphalaṃ nu kim durlabhaṃ ca tathā cet syāt sarveṣāṃ yasya kasyacit

---

110.177

नोपपद्येत सुलभं मत्तो नान्यो ऽस्ति पापकृत् तयोर् दर्शनमात्रं च यदि प्राप्स्ये सुरोत्तमाः

nopapadyeta sulabhaṃ matto nānyo 'sti pāpakṛt tayor darśanamātraṃ ca yadi prāpsye surottamāḥ

---

110.178

मनोवाक्कायकर्मभ्यः फलं प्राप्तं भविष्यति पितरौ ये न पश्यन्ति समुत्पन्ना न संसृतौ तेषां महापातकानां कः संख्यां कर्तुम् ईश्वरः

manovākkāyakarmabhyaḥ phalaṃ prāptaṃ bhaviṣyati pitarau ye na paśyanti samutpannā na saṃsṛtau teṣāṃ mahāpātakānāṃ kaḥ saṃkhyāṃ kartum īśvaraḥ

---

110.179

तद् ऋषेर् वचनं श्रुत्वा मिथः संमन्त्र्य ते सुराः विमानवरम् आरूढौ पितरौ दंपती शुभौ

tad ṛṣer vacanaṃ śrutvā mithaḥ saṃmantrya te surāḥ vimānavaram ārūḍhau pitarau daṃpatī śubhau

---

110.180

तव संदर्शनाकाङ्क्षौ द्रक्ष्यसे वाद्य निश्चितम् विषादं लोभमोहौ च त्यक्त्वा चित्तं शमं नय

tava saṃdarśanākāṅkṣau drakṣyase vādya niścitam viṣādaṃ lobhamohau ca tyaktvā cittaṃ śamaṃ naya

---

110.181

पश्य पश्येति तं प्राहुर् दाधीचं सुरसत्तमाः विमानवरम् आरूढौ स्वर्गिणौ स्वर्णभूषणौ

paśya paśyeti taṃ prāhur dādhīcaṃ surasattamāḥ vimānavaram ārūḍhau svargiṇau svarṇabhūṣaṇau

---

110.182

तव संदर्शनाकाङ्क्षौ पितरौ दंपती शुभौ वीज्यमानौ सुरस्त्रीभिः स्तूयमानौ च किंनरैः

tava saṃdarśanākāṅkṣau pitarau daṃpatī śubhau vījyamānau surastrībhiḥ stūyamānau ca kiṃnaraiḥ

---

110.183

दृष्ट्वा स मातापितरौ ननाम शिवसंनिधौ हर्षबाष्पाश्रुनयनौ स कथंचिद् उवाच तौ

dṛṣṭvā sa mātāpitarau nanāma śivasaṃnidhau harṣabāṣpāśrunayanau sa kathaṃcid uvāca tau

---

110.184

तारयन्त्य् एव पितराव् अन्ये पुत्राः कुलोद्वहाः अहं तु मातुर् उदरे केवलं भेदकारणम् एवंभूतो ऽपि तौ मोहात् पश्येयम् अतिदुर्मतिः

tārayanty eva pitarāv anye putrāḥ kulodvahāḥ ahaṃ tu mātur udare kevalaṃ bhedakāraṇam evaṃbhūto 'pi tau mohāt paśyeyam atidurmatiḥ

---

110.185

ताव् आलोक्य ततो दुःखाद् वक्तुं नैव शशाक सः देवाश् च मातापितरौ पिप्पलादम् अथाब्रुवन्

tāv ālokya tato duḥkhād vaktuṃ naiva śaśāka saḥ devāś ca mātāpitarau pippalādam athābruvan

---

110.186

धन्यस् त्वं पुत्र लोकेषु यस्य कीर्तिर् गता दिवम् साक्षात्कृतस् त्वया त्र्यक्षो देवाश् चाश्वासितास् त्वया त्वया पुत्रेण सल्लोका न क्षीयन्ते कदाचन

dhanyas tvaṃ putra lokeṣu yasya kīrtir gatā divam sākṣātkṛtas tvayā tryakṣo devāś cāśvāsitās tvayā tvayā putreṇa sallokā na kṣīyante kadācana

---

110.187

पुष्पवृष्टिस् तदा स्वर्गात् पपात तस्य मूर्धनि जयशब्दः सुरैर् उक्तः प्रादुर्भूतो महामुने

puṣpavṛṣṭis tadā svargāt papāta tasya mūrdhani jayaśabdaḥ surair uktaḥ prādurbhūto mahāmune

---

110.188

आशिषं तु सुते दत्त्वा दधीचिः सह भार्यया शंभुं गङ्गां सुरान् नत्वा पुत्रं वाक्यम् अथाब्रवीत्

āśiṣaṃ tu sute dattvā dadhīciḥ saha bhāryayā śaṃbhuṃ gaṅgāṃ surān natvā putraṃ vākyam athābravīt

---

110.189

प्राप्य भार्यां शिवे भक्तिं कुरु गङ्गां च सेवय पुत्रान् उत्पाद्य विधिवद् यज्ञान् इष्ट्वा सदक्षिणान् कृतकृत्यस् ततो वत्स आक्रमस्व चिरं दिवम्

prāpya bhāryāṃ śive bhaktiṃ kuru gaṅgāṃ ca sevaya putrān utpādya vidhivad yajñān iṣṭvā sadakṣiṇān kṛtakṛtyas tato vatsa ākramasva ciraṃ divam

---

110.190

करोम्य् एवम् इति प्राह दधीचिं पिप्पलाशनः दधीचिः पुत्रम् आश्वास्य भार्यया च पुनः पुनः

karomy evam iti prāha dadhīciṃ pippalāśanaḥ dadhīciḥ putram āśvāsya bhāryayā ca punaḥ punaḥ

---

110.191

अनुज्ञातः सुरगणैः पुनः स दिवम् आक्रमत् देवा अप्य् ऊचिरे सर्वे पिप्पलादं ससंभ्रमाः

anujñātaḥ suragaṇaiḥ punaḥ sa divam ākramat devā apy ūcire sarve pippalādaṃ sasaṃbhramāḥ

---

110.192

कृत्यां शमय भद्रं ते तद् उत्पन्नं महानलम्

kṛtyāṃ śamaya bhadraṃ te tad utpannaṃ mahānalam

---

110.193

पिप्पलादस् तु तान् आह न शक्तो ऽहं निवारणे असत्यं नैव वक्ताहं यूयं कृत्यां तु ब्रूत ताम्

pippalādas tu tān āha na śakto 'haṃ nivāraṇe asatyaṃ naiva vaktāhaṃ yūyaṃ kṛtyāṃ tu brūta tām

---

110.194

मां दृष्ट्वा सा महारौद्रा विपरीतं करिष्यति ताम् एव गत्वा विबुधाः प्रोचुस् ते शान्तिकारणम्

māṃ dṛṣṭvā sā mahāraudrā viparītaṃ kariṣyati tām eva gatvā vibudhāḥ procus te śāntikāraṇam

---

110.195

अनलं च यथाप्रीति ते उभे नेत्य् अवोचताम् सर्वेषां भक्षणायैव सृष्टा चाहं द्विजन्मना

analaṃ ca yathāprīti te ubhe nety avocatām sarveṣāṃ bhakṣaṇāyaiva sṛṣṭā cāhaṃ dvijanmanā

---

110.196

तथा च मत्प्रसूतो ऽग्निर् अन्यथा तत् कथं भवेत् महाभूतानि पञ्चापि स्थावरं जङ्गमं तथा

tathā ca matprasūto 'gnir anyathā tat kathaṃ bhavet mahābhūtāni pañcāpi sthāvaraṃ jaṅgamaṃ tathā

---

110.197

सर्वम् अस्मन्मुखे विद्याद् वक्तव्यं नावशिष्यते मया संमन्त्र्य ते देवाः पुनर् ऊचुर् उभाव् अपि

sarvam asmanmukhe vidyād vaktavyaṃ nāvaśiṣyate mayā saṃmantrya te devāḥ punar ūcur ubhāv api

---

110.198

भक्षयेताम् उभौ सर्वं यथानुक्रमतस् तथा वडवापि सुरान् एवम् उवाच शृणु नारद

bhakṣayetām ubhau sarvaṃ yathānukramatas tathā vaḍavāpi surān evam uvāca śṛṇu nārada

---

110.199

भवताम् इच्छया सर्वं भक्ष्यं मे सुरसत्तमाः

bhavatām icchayā sarvaṃ bhakṣyaṃ me surasattamāḥ

---

110.200

वडवा सा नदी जाता गङ्गया संगता मुने तद्भवस् तु महान् अग्निर् य आसीद् अतिभीषणः तम् आहुर् अमरा वह्निं भूतानाम् आदितो विदुः

vaḍavā sā nadī jātā gaṅgayā saṃgatā mune tadbhavas tu mahān agnir ya āsīd atibhīṣaṇaḥ tam āhur amarā vahniṃ bhūtānām ādito viduḥ

---

110.201

आपो ज्येष्ठतमा ज्ञेयास् तथैव प्रथमं भवान् तत्राप्य् अपांपतिं ज्येष्ठं समुद्रम् अशनं कुरु यथैव तु वयं ब्रूमो गच्छ भुङ्क्ष्व यथासुखम्

āpo jyeṣṭhatamā jñeyās tathaiva prathamaṃ bhavān tatrāpy apāṃpatiṃ jyeṣṭhaṃ samudram aśanaṃ kuru yathaiva tu vayaṃ brūmo gaccha bhuṅkṣva yathāsukham

---

110.202

अनलस् त्व् अमरान् आह आपस् तत्र कथं त्व् अहम् व्रजेयं यदि मां तत्र प्रापयन्त्य् उदकं महत्

analas tv amarān āha āpas tatra kathaṃ tv aham vrajeyaṃ yadi māṃ tatra prāpayanty udakaṃ mahat

---

110.203

भवन्त एव ते ऽप्य् आहुः कथं ते ऽग्ने गतिर् भवेत् अग्निर् अप्य् आह तान् देवान् कन्या मां गुणशालिनी

bhavanta eva te 'py āhuḥ kathaṃ te 'gne gatir bhavet agnir apy āha tān devān kanyā māṃ guṇaśālinī

---

110.204

हिरण्यकलशे स्थाप्य नयेद् यत्र गतिर् मम तस्य तद् वचनं श्रुत्वा कन्याम् ऊचुः सरस्वतीम्

hiraṇyakalaśe sthāpya nayed yatra gatir mama tasya tad vacanaṃ śrutvā kanyām ūcuḥ sarasvatīm

---

110.205

नयैनम् अनलं शीघ्रं शिरसा वरुणालयम्

nayainam analaṃ śīghraṃ śirasā varuṇālayam

---

110.206

सरस्वती सुरान् आह नैका शक्ता च धारणे युक्ता चतसृभिः शीघ्रं वहेयं वरुणालयम्

sarasvatī surān āha naikā śaktā ca dhāraṇe yuktā catasṛbhiḥ śīghraṃ vaheyaṃ varuṇālayam

---

110.207

सरस्वत्या वचः श्रुत्वा गङ्गां च यमुनां तथा नर्मदां तपतीं चैव सुराः प्रोचुः पृथक् पृथक्

sarasvatyā vacaḥ śrutvā gaṅgāṃ ca yamunāṃ tathā narmadāṃ tapatīṃ caiva surāḥ procuḥ pṛthak pṛthak

---

110.208

ताभिः समन्वितोवाह हिरण्यकलशे ऽनलम् संस्थाप्य शिरसाधार्य ता जग्मुर् वरुणालयम्

tābhiḥ samanvitovāha hiraṇyakalaśe 'nalam saṃsthāpya śirasādhārya tā jagmur varuṇālayam

---

110.209

संस्थाप्य यत्र देवेशः सोमनाथो जगत्पतिः अध्यास्ते विबुधैः सार्धं प्रभासे शशिभूषणः

saṃsthāpya yatra deveśaḥ somanātho jagatpatiḥ adhyāste vibudhaiḥ sārdhaṃ prabhāse śaśibhūṣaṇaḥ

---

110.210

प्रापयाम् आसुर् अनलं पञ्चनद्यः सरस्वती अध्यास्ते च महान् अग्निः पिबन् वारि शनैः शनैः

prāpayām āsur analaṃ pañcanadyaḥ sarasvatī adhyāste ca mahān agniḥ piban vāri śanaiḥ śanaiḥ

---

110.211

ततः सुरगणाः सर्वे शिवम् ऊचुः सुरोत्तमम्

tataḥ suragaṇāḥ sarve śivam ūcuḥ surottamam

---

110.212

अस्थ्नां च पावनं ब्रूहि अस्माकं च गवां तथा

asthnāṃ ca pāvanaṃ brūhi asmākaṃ ca gavāṃ tathā

---

110.213

शिवः प्राह तदा सर्वान् गङ्गाम् आप्लुत्य यत्नतः देवाश् च गावस् तत्पापान् मुच्यन्ते नात्र संशयः

śivaḥ prāha tadā sarvān gaṅgām āplutya yatnataḥ devāś ca gāvas tatpāpān mucyante nātra saṃśayaḥ

---

110.214

प्रक्षालितानि चास्थीनि ऋषिदेहभवान्य् अथ तानि प्रक्षालनाद् एव तत्र प्राप्तानि पूतताम्

prakṣālitāni cāsthīni ṛṣidehabhavāny atha tāni prakṣālanād eva tatra prāptāni pūtatām

---

110.215

यत्र देवा मुक्तपापास् तत् तीर्थं पापनाशनम् तत्र स्नानं च दानं च ब्रह्महत्याविनाशनम्

yatra devā muktapāpās tat tīrthaṃ pāpanāśanam tatra snānaṃ ca dānaṃ ca brahmahatyāvināśanam

---

110.216

गवां च पावनं यत्र गोतीर्थं तद् उदाहृतम् तत्र स्नानान् महाबुद्धिर् गोमेधफलम् आप्नुयात्

gavāṃ ca pāvanaṃ yatra gotīrthaṃ tad udāhṛtam tatra snānān mahābuddhir gomedhaphalam āpnuyāt

---

110.217

यत्र तद्ब्राह्मणास्थीनि आसन् पुण्यानि नारद पितृतीर्थं तु वै ज्ञेयं पितॄणां प्रीतिवर्धनम्

yatra tadbrāhmaṇāsthīni āsan puṇyāni nārada pitṛtīrthaṃ tu vai jñeyaṃ pitṝṇāṃ prītivardhanam

---

110.218

भस्मास्थिनखरोमाणि प्राणिनो यस्य कस्यचित् तत्र तीर्थे संक्रमेरन् यावच् चन्द्रार्कतारकम्

bhasmāsthinakharomāṇi prāṇino yasya kasyacit tatra tīrthe saṃkrameran yāvac candrārkatārakam

---

110.219

स्वर्गे वासो भवेत् तस्य अपि दुष्कृतकर्मणः तथा चक्रेश्वरात् तीर्थात् त्रीणि तीर्थानि नारद ततः पूताः सुरगणा गावः शंभुम् अथाब्रुवन्

svarge vāso bhavet tasya api duṣkṛtakarmaṇaḥ tathā cakreśvarāt tīrthāt trīṇi tīrthāni nārada tataḥ pūtāḥ suragaṇā gāvaḥ śaṃbhum athābruvan

---

110.220

यामः स्वं स्वम् अधिष्ठानम् अत्र सूर्यः प्रतिष्ठितः अस्मिन् स्थिते दिनकरे सुराः सर्वे प्रतिष्ठिताः

yāmaḥ svaṃ svam adhiṣṭhānam atra sūryaḥ pratiṣṭhitaḥ asmin sthite dinakare surāḥ sarve pratiṣṭhitāḥ

---

110.221

भवेयुर् जगताम् ईश तद् अनुज्ञातुम् अर्हसि सूर्यो ह्य् आत्मास्य जगतस् तस्थुषश् च सनातनः

bhaveyur jagatām īśa tad anujñātum arhasi sūryo hy ātmāsya jagatas tasthuṣaś ca sanātanaḥ

---

110.222

दिवाकरो देवमयस् तत्रास्माभिः प्रतिष्ठितः यत्र गङ्गा जगद्धात्री यत्र वै त्र्यम्बकः स्वयम् सुरवासं प्रतिष्ठानं भवेद् यत्र च त्र्यम्बकम्

divākaro devamayas tatrāsmābhiḥ pratiṣṭhitaḥ yatra gaṅgā jagaddhātrī yatra vai tryambakaḥ svayam suravāsaṃ pratiṣṭhānaṃ bhaved yatra ca tryambakam

---

110.223

आपृच्छ्य पिप्पलादं तं सुराः स्वं सदनं ययुः पिप्पलाः कालपर्याये स्वर्गं जग्मुर् अथाक्षयम्

āpṛcchya pippalādaṃ taṃ surāḥ svaṃ sadanaṃ yayuḥ pippalāḥ kālaparyāye svargaṃ jagmur athākṣayam

---

110.224

पादपानां पदं विप्रः पिप्पलादः प्रतापवान् क्षेत्राधिपत्ये संस्थाप्य पूजयाम् आस शंकरम्

pādapānāṃ padaṃ vipraḥ pippalādaḥ pratāpavān kṣetrādhipatye saṃsthāpya pūjayām āsa śaṃkaram

---

110.225

दधीचिसूनुर् मुनिर् उग्रतेजा अवाप्य भार्यां गौतमस्यात्मजां च पुत्रान् अथावाप्य श्रियं यशश् च सुहृज्जनैः स्वर्गम् अवाप धीरः

dadhīcisūnur munir ugratejā avāpya bhāryāṃ gautamasyātmajāṃ ca putrān athāvāpya śriyaṃ yaśaś ca suhṛjjanaiḥ svargam avāpa dhīraḥ

---

110.226

ततः प्रभृति तत् तीर्थं पिप्पलेश्वरम् उच्यते सर्वक्रतुफलं पुण्यं स्मरणाद् अघनाशनम्

tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ pippaleśvaram ucyate sarvakratuphalaṃ puṇyaṃ smaraṇād aghanāśanam

---

110.227

किं पुनः स्नानदानाभ्याम् आदित्यस्य तु दर्शनात् चक्रेश्वरः पिप्पलेशो देवदेवस्य नामनी

kiṃ punaḥ snānadānābhyām ādityasya tu darśanāt cakreśvaraḥ pippaleśo devadevasya nāmanī

---

110.228

सरहस्यं विदित्वा तु सर्वकामान् अवाप्नुयात् सूर्यस्य च प्रतिष्ठानात् सुरवासे प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठानं तु तत् क्षेत्रं सुराणाम् अपि वल्लभम्

sarahasyaṃ viditvā tu sarvakāmān avāpnuyāt sūryasya ca pratiṣṭhānāt suravāse pratiṣṭhite pratiṣṭhānaṃ tu tat kṣetraṃ surāṇām api vallabham

---

110.229

इतीदम् आख्यानम् अतीव पुण्यं पठेत वा यः शृणुयात् स्मरेद् वा स दीर्घजीवी धनवान् धर्मयुक्तश् चान्ते स्मरञ् शंभुम् उपैति नित्यम्

itīdam ākhyānam atīva puṇyaṃ paṭheta vā yaḥ śṛṇuyāt smared vā sa dīrghajīvī dhanavān dharmayuktaś cānte smarañ śaṃbhum upaiti nityam

111.1

नागतीर्थम् इति ख्यातं सर्वकामप्रदं शुभम् यत्र नागेश्वरो देवः शृणु तस्यापि विस्तरम्

nāgatīrtham iti khyātaṃ sarvakāmapradaṃ śubham yatra nāgeśvaro devaḥ śṛṇu tasyāpi vistaram

---

111.2

प्रतिष्ठानपुरे राजा शूरसेन इति श्रुतः सोमवंशभवः श्रीमान् मतिमान् गुणसागरः

pratiṣṭhānapure rājā śūrasena iti śrutaḥ somavaṃśabhavaḥ śrīmān matimān guṇasāgaraḥ

---

111.3

पुत्रार्थं स महायत्नम् अकरोत् प्रियया सह तस्य पुत्रश् चिराद् आसीत् सर्पो वै भीषणाकृतिः

putrārthaṃ sa mahāyatnam akarot priyayā saha tasya putraś cirād āsīt sarpo vai bhīṣaṇākṛtiḥ

---

111.4

पुत्रं तं गोपयाम् आस शूरसेनो महीपतिः राज्ञः पुत्रः सर्प इति न कश्चिद् विन्दते जनः

putraṃ taṃ gopayām āsa śūraseno mahīpatiḥ rājñaḥ putraḥ sarpa iti na kaścid vindate janaḥ

---

111.5

अन्तर्वर्ती परो वापि मातरं पितरं विना धात्रेय्य् अपि न जानाति नामात्यो न पुरोहितः

antarvartī paro vāpi mātaraṃ pitaraṃ vinā dhātreyy api na jānāti nāmātyo na purohitaḥ

---

111.6

तं दृष्ट्वा भीषणं सर्पं सभार्यो नृपसत्तमः संतापं नित्यम् आप्नोति सर्पाद् वरम् अपुत्रता

taṃ dṛṣṭvā bhīṣaṇaṃ sarpaṃ sabhāryo nṛpasattamaḥ saṃtāpaṃ nityam āpnoti sarpād varam aputratā

---

111.7

एतद् अस्ति महासर्पो वक्ति नित्यं मनुष्यवत् स सर्पः पितरं प्राह कुरु चूडाम् अपि क्रियाम्

etad asti mahāsarpo vakti nityaṃ manuṣyavat sa sarpaḥ pitaraṃ prāha kuru cūḍām api kriyām

---

111.8

तथोपनयनं चापि वेदाध्ययनम् एव च यावद् वेदं न चाधीते तावच् छूद्रसमो द्विजः

tathopanayanaṃ cāpi vedādhyayanam eva ca yāvad vedaṃ na cādhīte tāvac chūdrasamo dvijaḥ

---

111.9

एतच् छ्रुत्वा पुत्रवचः शूरसेनो ऽतिदुःखितः ब्राह्मणं कंचनानीय संस्कारादि तदाकरोत् अधीतवेदः सर्पो ऽपि पितरं चाब्रवीद् इदम्

etac chrutvā putravacaḥ śūraseno 'tiduḥkhitaḥ brāhmaṇaṃ kaṃcanānīya saṃskārādi tadākarot adhītavedaḥ sarpo 'pi pitaraṃ cābravīd idam

---

111.10

विवाहं कुरु मे राजन् स्त्रीकामो ऽहं नृपोत्तम अन्यथापि च कृत्यं ते न सिध्येद् इति मे मतिः

vivāhaṃ kuru me rājan strīkāmo 'haṃ nṛpottama anyathāpi ca kṛtyaṃ te na sidhyed iti me matiḥ

---

111.11

जनयित्वात्मजान् वेदविधिनाखिलसंस्कृतीः न कुर्याद् यः पिता तस्य नरकान् नास्ति निष्कृतिः

janayitvātmajān vedavidhinākhilasaṃskṛtīḥ na kuryād yaḥ pitā tasya narakān nāsti niṣkṛtiḥ

---

111.12

विस्मितः स पिता प्राह सुतं तम् उरगाकृतिम्

vismitaḥ sa pitā prāha sutaṃ tam uragākṛtim

---

111.13

यस्य शब्दाद् अपि त्रासं यान्ति शूराश् च पूरुषाः तस्मै कन्यां तु को दद्याद् वद पुत्र करोमि किम्

yasya śabdād api trāsaṃ yānti śūrāś ca pūruṣāḥ tasmai kanyāṃ tu ko dadyād vada putra karomi kim

---

111.14

तत् पितुर् वचनं श्रुत्वा सर्पः प्राह विचक्षणः

tat pitur vacanaṃ śrutvā sarpaḥ prāha vicakṣaṇaḥ

---

111.15

विवाहा बहवो राजन् राज्ञां सन्ति जनेश्वर प्रसह्याहरणं चापि शस्त्रैर् वैवाह एव च

vivāhā bahavo rājan rājñāṃ santi janeśvara prasahyāharaṇaṃ cāpi śastrair vaivāha eva ca

---

111.16

जाते विवाहे पुत्रस्य पितासौ कृतकृद् भवेत् नो चेद् अत्रैव गङ्गायां मरिष्ये नात्र संशयः

jāte vivāhe putrasya pitāsau kṛtakṛd bhavet no ced atraiva gaṅgāyāṃ mariṣye nātra saṃśayaḥ

---

111.17

तत् पुत्रनिश्चयं ज्ञात्वा अपुत्रो नृपसत्तमः विवाहार्थम् अमात्यांस् तान् आहूयेदं वचो ऽब्रवीत्

tat putraniścayaṃ jñātvā aputro nṛpasattamaḥ vivāhārtham amātyāṃs tān āhūyedaṃ vaco 'bravīt

---

111.18

नागेश्वरो मम सुतो युवराजो गुणाकरः गुणवान् मतिमाञ् शूरो दुर्जयः शत्रुतापनः

nāgeśvaro mama suto yuvarājo guṇākaraḥ guṇavān matimāñ śūro durjayaḥ śatrutāpanaḥ

---

111.19

रथे नागे स धनुषि पृथिव्यां नोपमीयते विवाहस् तस्य कर्तव्यो ह्य् अहं वृद्धस् तथैव च

rathe nāge sa dhanuṣi pṛthivyāṃ nopamīyate vivāhas tasya kartavyo hy ahaṃ vṛddhas tathaiva ca

---

111.20

राज्यभारं सुते न्यस्य निश्चिन्तो ऽहं भवाम्य् अतः न दारसंग्रहो यावत् तावत् पुत्रो मम प्रियः

rājyabhāraṃ sute nyasya niścinto 'haṃ bhavāmy ataḥ na dārasaṃgraho yāvat tāvat putro mama priyaḥ

---

111.21

बालभावं नो जहाति तस्मात् सर्वे ऽनुमन्य च विवाहायाथ कुर्वन्तु यत्नं मम हिते रताः

bālabhāvaṃ no jahāti tasmāt sarve 'numanya ca vivāhāyātha kurvantu yatnaṃ mama hite ratāḥ

---

111.22

न मे काचित् तदा चिन्ता कृतोद्वाहो यदात्मजः सुते न्यस्तभरा यान्ति कृतिनस् तपसे वनम्

na me kācit tadā cintā kṛtodvāho yadātmajaḥ sute nyastabharā yānti kṛtinas tapase vanam

---

111.23

अमात्या राजवचनं श्रुत्वा सर्वे विनीतवत् ऊचुः प्राञ्जलयो हर्षाद् राजानं भूरितेजसम्

amātyā rājavacanaṃ śrutvā sarve vinītavat ūcuḥ prāñjalayo harṣād rājānaṃ bhūritejasam

---

111.24

तव पुत्रो गुणज्येष्ठस् त्वं च सर्वत्र विश्रुतः विवाहे तव पुत्रस्य किं मन्त्र्यं किं तु चिन्त्यते

tava putro guṇajyeṣṭhas tvaṃ ca sarvatra viśrutaḥ vivāhe tava putrasya kiṃ mantryaṃ kiṃ tu cintyate

---

111.25

अमात्येषु तथोक्तेषु गम्भीरो नृपसत्तमः पुत्रं सर्पं त्व् अमात्यानां न चाख्याति न ते विदुः

amātyeṣu tathokteṣu gambhīro nṛpasattamaḥ putraṃ sarpaṃ tv amātyānāṃ na cākhyāti na te viduḥ

---

111.26

राजा पुनस् तान् उवाच का स्यात् कन्या गुणाधिका महावंशभवः श्रीमान् को राजा स्याद् गुणाश्रयः

rājā punas tān uvāca kā syāt kanyā guṇādhikā mahāvaṃśabhavaḥ śrīmān ko rājā syād guṇāśrayaḥ

---

111.27

संबन्धयोग्यः शूरश् च यत्संबन्धः प्रशस्यते तद् राजवचनं श्रुत्वा अमात्यानां महामतिः

saṃbandhayogyaḥ śūraś ca yatsaṃbandhaḥ praśasyate tad rājavacanaṃ śrutvā amātyānāṃ mahāmatiḥ

---

111.28

कुलीनः साधुर् अत्यन्तं राजकार्यहिते रतः राज्ञो मतिं विदित्वा तु इङ्गितज्ञो ऽब्रवीद् इदम्

kulīnaḥ sādhur atyantaṃ rājakāryahite rataḥ rājño matiṃ viditvā tu iṅgitajño 'bravīd idam

---

111.29

पूर्वदेशे महाराज विजयो नाम भूपतिः वाजिवारणरत्नानां यस्य संख्या न विद्यते

pūrvadeśe mahārāja vijayo nāma bhūpatiḥ vājivāraṇaratnānāṃ yasya saṃkhyā na vidyate

---

111.30

अष्टौ पुत्रा महेष्वासा महाराजस्य धीमतः तेषां स्वसा भोगवती साक्षाल् लक्ष्मीर् इवापरा तव पुत्रस्य योग्या सा भार्या राजन् मयोदिता

aṣṭau putrā maheṣvāsā mahārājasya dhīmataḥ teṣāṃ svasā bhogavatī sākṣāl lakṣmīr ivāparā tava putrasya yogyā sā bhāryā rājan mayoditā

---

111.31

वृद्धामात्यवचः श्रुत्वा राजा तं प्रत्यभाषत

vṛddhāmātyavacaḥ śrutvā rājā taṃ pratyabhāṣata

---

111.32

सुता तस्य कथं मे ऽस्य सुतस्य स्याद् वदस्व तत्

sutā tasya kathaṃ me 'sya sutasya syād vadasva tat

---

111.33

लक्षितो ऽसि महाराज यत् ते मनसि वर्तते यच् छूरसेन कृत्यं स्याद् अनुजानीहि मां ततः

lakṣito 'si mahārāja yat te manasi vartate yac chūrasena kṛtyaṃ syād anujānīhi māṃ tataḥ

---

111.34

वृद्धामात्यवचः श्रुत्वा भूषणाच्छादनोक्तिभिः संपूज्य प्रेषयाम् आस महत्या सेनया सह

vṛddhāmātyavacaḥ śrutvā bhūṣaṇācchādanoktibhiḥ saṃpūjya preṣayām āsa mahatyā senayā saha

---

111.35

स पूर्वदेशम् आगत्य महाराजं समेत्य च संपूज्य विविधैर् वाक्यैर् उपायैर् नीतिसंभवैः

sa pūrvadeśam āgatya mahārājaṃ sametya ca saṃpūjya vividhair vākyair upāyair nītisaṃbhavaiḥ

---

111.36

महाराजसुतायाश् च भोगवत्या महामतिः शूरसेनस्य नृपतेः सूनोर् नागस्य धीमतः

mahārājasutāyāś ca bhogavatyā mahāmatiḥ śūrasenasya nṛpateḥ sūnor nāgasya dhīmataḥ

---

111.37

विवाहायाकरोत् संधिं मिथ्यामिथ्यावचोउक्तिभिः पूजयाम् आस नृपतिं भूषणाच्छादनादिभिः

vivāhāyākarot saṃdhiṃ mithyāmithyāvacouktibhiḥ pūjayām āsa nṛpatiṃ bhūṣaṇācchādanādibhiḥ

---

111.38

अवाप्य पूजां नृपतिर् ददामीत्य् अवदत् तदा तत आगत्य राज्ञे ऽसौ वृद्धामात्यो महामतिः

avāpya pūjāṃ nṛpatir dadāmīty avadat tadā tata āgatya rājñe 'sau vṛddhāmātyo mahāmatiḥ

---

111.39

शूरसेनाय तद् वृत्तं वैवाहिकम् अवेदयत् ततो बहुतिथे काले वृद्धामात्यो महामतिः

śūrasenāya tad vṛttaṃ vaivāhikam avedayat tato bahutithe kāle vṛddhāmātyo mahāmatiḥ

---

111.40

पुनर् बलेन महता वस्त्रालंकारभूषितः जगाम तरसा सर्वैर् अन्यैश् च सचिवैर् वृतः

punar balena mahatā vastrālaṃkārabhūṣitaḥ jagāma tarasā sarvair anyaiś ca sacivair vṛtaḥ

---

111.41

विवाहाय महामात्यो महाराजाय बुद्धिमान् सर्वं प्रोवाच वृद्धो ऽसाव् अमात्यः सचिवैर् वृतः

vivāhāya mahāmātyo mahārājāya buddhimān sarvaṃ provāca vṛddho 'sāv amātyaḥ sacivair vṛtaḥ

---

111.42

अत्रागन्तुं न चायाति शूरसेनस्य भूपतेः पुत्रो नाग इति ख्यातो बुद्धिमान् गुणसागरः

atrāgantuṃ na cāyāti śūrasenasya bhūpateḥ putro nāga iti khyāto buddhimān guṇasāgaraḥ

---

111.43

क्षत्रियाणां विवाहाश् च भवेयुर् बहुधा नृप तस्माच् छस्त्रैर् अलंकारैर् विवाहः स्यान् महामते

kṣatriyāṇāṃ vivāhāś ca bhaveyur bahudhā nṛpa tasmāc chastrair alaṃkārair vivāhaḥ syān mahāmate

---

111.44

क्षत्रिया ब्राह्मणाश् चैव सत्यां वाचं वदन्ति हि तस्माच् छस्त्रैर् अलंकारैर् विवाहस् त्व् अनुमन्यताम्

kṣatriyā brāhmaṇāś caiva satyāṃ vācaṃ vadanti hi tasmāc chastrair alaṃkārair vivāhas tv anumanyatām

---

111.45

वृद्धामात्यवचः श्रुत्वा विजयो राजसत्तमः मेने वाक्यं तथा सत्यम् अमात्यं भूपतिं तदा

vṛddhāmātyavacaḥ śrutvā vijayo rājasattamaḥ mene vākyaṃ tathā satyam amātyaṃ bhūpatiṃ tadā

---

111.46

विवाहम् अकरोद् राजा भोगवत्याः सविस्तरम् शस्त्रेण च यथाशास्त्रं प्रेषयाम् आस तां पुनः

vivāham akarod rājā bhogavatyāḥ savistaram śastreṇa ca yathāśāstraṃ preṣayām āsa tāṃ punaḥ

---

111.47

स्वान् अमात्यांस् तथा गाश् च हिरण्यतुरगादिकम् बहु दत्त्वाथ विजयो हर्षेण महता युतः

svān amātyāṃs tathā gāś ca hiraṇyaturagādikam bahu dattvātha vijayo harṣeṇa mahatā yutaḥ

---

111.48

ताम् आदायाथ सचिवा वृद्धामात्यपुरोगमाः प्रतिष्ठानम् अथाभ्येत्य शूरसेनाय तां स्नुषाम्

tām ādāyātha sacivā vṛddhāmātyapurogamāḥ pratiṣṭhānam athābhyetya śūrasenāya tāṃ snuṣām

---

111.49

न्यवेदयंस् तथोचुस् ते विजयस्य वचो बहु भूषणानि विचित्राणि दास्यो वस्त्रादिकं च यत्

nyavedayaṃs tathocus te vijayasya vaco bahu bhūṣaṇāni vicitrāṇi dāsyo vastrādikaṃ ca yat

---

111.50

निवेद्य शूरसेनाय कृतकृत्या बभूविरे विजयस्य तु ये ऽमात्या भोगवत्या सहागताः

nivedya śūrasenāya kṛtakṛtyā babhūvire vijayasya tu ye 'mātyā bhogavatyā sahāgatāḥ

---

111.51

तान् पूजयित्वा राजासौ बहुमानपुरःसरम् विजयाय यथा प्रीतिस् तथा कृत्वा व्यसर्जयत्

tān pūjayitvā rājāsau bahumānapuraḥsaram vijayāya yathā prītis tathā kṛtvā vyasarjayat

---

111.52

विजयस्य सुता बाला रूपयौवनशालिनी श्वश्रूश्वशुरयोर् नित्यं शुश्रूषन्ती सुमध्यमा

vijayasya sutā bālā rūpayauvanaśālinī śvaśrūśvaśurayor nityaṃ śuśrūṣantī sumadhyamā

---

111.53

भोगवत्याश् च यो भर्ता महासर्पो ऽतिभीषणः एकान्तदेशे विजने गृहे रत्नसुशोभिते

bhogavatyāś ca yo bhartā mahāsarpo 'tibhīṣaṇaḥ ekāntadeśe vijane gṛhe ratnasuśobhite

---

111.54

सुगन्धकुसुमाकीर्णे तत्रास्ते सुखशीतले स सर्पो मातरं प्राह पितरं च पुनः पुनः

sugandhakusumākīrṇe tatrāste sukhaśītale sa sarpo mātaraṃ prāha pitaraṃ ca punaḥ punaḥ

---

111.55

मम भार्या राजपुत्री किं मां नैवोपसर्पति तत् पुत्रवचनं श्रुत्वा सर्पमातेदम् अब्रवीत्

mama bhāryā rājaputrī kiṃ māṃ naivopasarpati tat putravacanaṃ śrutvā sarpamātedam abravīt

---

111.56

धात्रिके गच्छ सुभगे शीघ्रं भोगवतीं वद तव भर्ता सर्प इति ततः सा किं वदिष्यति

dhātrike gaccha subhage śīghraṃ bhogavatīṃ vada tava bhartā sarpa iti tataḥ sā kiṃ vadiṣyati

---

111.57

धात्रिका च तथेत्य् उक्त्वा गत्वा भोगवतीं तदा रहोगता उवाचेदं विनीतवद् अपूर्ववत्

dhātrikā ca tathety uktvā gatvā bhogavatīṃ tadā rahogatā uvācedaṃ vinītavad apūrvavat

---

111.58

जाने ऽहं सुभगे भद्रे भर्तारं तव दैवतम् न चाख्येयं त्वया क्वापि सर्पो न पुरुषो ध्रुवम्

jāne 'haṃ subhage bhadre bhartāraṃ tava daivatam na cākhyeyaṃ tvayā kvāpi sarpo na puruṣo dhruvam

---

111.59

तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा भोगवत्य् अब्रवीद् इदम्

tasyās tad vacanaṃ śrutvā bhogavaty abravīd idam

---

111.60

मानुषीणां मनुष्यो हि भर्ता सामान्यतो भवेत् किं पुनर् देवजातिस् तु भर्ता पुण्येन लभ्यते

mānuṣīṇāṃ manuṣyo hi bhartā sāmānyato bhavet kiṃ punar devajātis tu bhartā puṇyena labhyate

---

111.61

भोगवत्यास् तु तद् वाक्यं सा च सर्वं न्यवेदयत् सर्पाय सर्पमात्रे च राज्ञे चैव यथाक्रमम्

bhogavatyās tu tad vākyaṃ sā ca sarvaṃ nyavedayat sarpāya sarpamātre ca rājñe caiva yathākramam

---

111.62

रुरोद राजा तद्वाक्यात् स्मृत्वा तां कर्मणो गतिम् भोगवत्य् अपि तां प्राह उक्तपूर्वां पुनः सखीम्

ruroda rājā tadvākyāt smṛtvā tāṃ karmaṇo gatim bhogavaty api tāṃ prāha uktapūrvāṃ punaḥ sakhīm

---

111.63

कान्तं दर्शय भद्रं ते वृथा याति वयो मम

kāntaṃ darśaya bhadraṃ te vṛthā yāti vayo mama

---

111.64

ततः सा दर्शयाम् आस सर्पं तम् अतिभीषणम् सुगन्धकुसुमाकीर्णे शयने सा रहोगता

tataḥ sā darśayām āsa sarpaṃ tam atibhīṣaṇam sugandhakusumākīrṇe śayane sā rahogatā

---

111.65

तं दृष्ट्वा भीषणं सर्पं भर्तारं रत्नभूषितम् कृताञ्जलिपुटा वाक्यम् अवदत् कान्तम् अञ्जसा

taṃ dṛṣṭvā bhīṣaṇaṃ sarpaṃ bhartāraṃ ratnabhūṣitam kṛtāñjalipuṭā vākyam avadat kāntam añjasā

---

111.66

धन्यास्म्य् अनुगृहीतास्मि यस्या मे दैवतं पतिः

dhanyāsmy anugṛhītāsmi yasyā me daivataṃ patiḥ

---

111.67

इत्य् उक्त्वा शयने स्थित्वा तं सर्पं सर्पभावनैः खेलयाम् आस तन्वङ्गी गीतैश् चैवाङ्गसंगमैः

ity uktvā śayane sthitvā taṃ sarpaṃ sarpabhāvanaiḥ khelayām āsa tanvaṅgī gītaiś caivāṅgasaṃgamaiḥ

---

111.68

सुगन्धकुसुमैः पानैस् तोषयाम् आस तं पतिम् तस्याश् चैव प्रसादेन सर्पस्याभूत् स्मृतिर् मुने स्मृत्वा सर्वं दैवकृतं रात्रौ सर्पो ऽब्रवीत् प्रियाम्

sugandhakusumaiḥ pānais toṣayām āsa taṃ patim tasyāś caiva prasādena sarpasyābhūt smṛtir mune smṛtvā sarvaṃ daivakṛtaṃ rātrau sarpo 'bravīt priyām

---

111.69

राजकन्यापि मां दृष्ट्वा न भीतासि कथं प्रिये सोवाच दैवविहितं को ऽतिक्रमितुम् ईश्वरः पतिर् एव गतिः स्त्रीणां सर्वदैव विशेषतः

rājakanyāpi māṃ dṛṣṭvā na bhītāsi kathaṃ priye sovāca daivavihitaṃ ko 'tikramitum īśvaraḥ patir eva gatiḥ strīṇāṃ sarvadaiva viśeṣataḥ

---

111.70

श्रुत्वेति हृष्टस् ताम् आह नागः प्रहसिताननः

śrutveti hṛṣṭas tām āha nāgaḥ prahasitānanaḥ

---

111.71

तुष्टो ऽस्मि तव भक्त्याहं किं ददामि तवेप्सितम् तव प्रसादाच् चार्वङ्गि सर्वस्मृतिर् अभूद् इयम्

tuṣṭo 'smi tava bhaktyāhaṃ kiṃ dadāmi tavepsitam tava prasādāc cārvaṅgi sarvasmṛtir abhūd iyam

---

111.72

शप्तो ऽहं देवदेवेन कुपितेन पिनाकिना महेश्वरकरे नागः शेषपुत्रो महाबलः

śapto 'haṃ devadevena kupitena pinākinā maheśvarakare nāgaḥ śeṣaputro mahābalaḥ

---

111.73

सो ऽहं पतिस् त्वं च भार्या नाम्ना भोगवती पुरा उमावाक्याज् जहासोच्चैः शंभुः प्रीतो रहोगतः

so 'haṃ patis tvaṃ ca bhāryā nāmnā bhogavatī purā umāvākyāj jahāsoccaiḥ śaṃbhuḥ prīto rahogataḥ

---

111.74

ममापि चागतं भद्रे हास्यं तद्देवसंनिधौ ततस् तु कुपितः शंभुः प्रादाच् छापं ममेदृशम्

mamāpi cāgataṃ bhadre hāsyaṃ taddevasaṃnidhau tatas tu kupitaḥ śaṃbhuḥ prādāc chāpaṃ mamedṛśam

---

111.75

मनुष्ययोनौ त्वं सर्पो भविता ज्ञानवान् इति

manuṣyayonau tvaṃ sarpo bhavitā jñānavān iti

---

111.76

ततः प्रसादितः शंभुस् त्वया भद्रे मया सह ततश् चोक्तं तेन भद्रे गौतम्यां मम पूजनम्

tataḥ prasāditaḥ śaṃbhus tvayā bhadre mayā saha tataś coktaṃ tena bhadre gautamyāṃ mama pūjanam

---

111.77

कुर्वतो ज्ञानम् आधास्ये यदा सर्पाकृतेस् तव तदा विशापो भविता भोगवत्याः प्रसादतः

kurvato jñānam ādhāsye yadā sarpākṛtes tava tadā viśāpo bhavitā bhogavatyāḥ prasādataḥ

---

111.78

तस्माद् इदं ममापन्नं तव चापि शुभानने तस्मान् नीत्वा गौतमीं मां पूजां कुरु मया सह

tasmād idaṃ mamāpannaṃ tava cāpi śubhānane tasmān nītvā gautamīṃ māṃ pūjāṃ kuru mayā saha

---

111.79

ततो विशापो भविता आवां यावः शिवं पुनः सर्वेषां सर्वदार्तानां शिव एव परा गतिः

tato viśāpo bhavitā āvāṃ yāvaḥ śivaṃ punaḥ sarveṣāṃ sarvadārtānāṃ śiva eva parā gatiḥ

---

111.80

तच् छ्रुत्वा भर्तृवचनं सा भर्त्रा गौतमीं ययौ ततः स्नात्वा तु गौतम्यां पूजां चक्रे शिवस्य तु

tac chrutvā bhartṛvacanaṃ sā bhartrā gautamīṃ yayau tataḥ snātvā tu gautamyāṃ pūjāṃ cakre śivasya tu

---

111.81

ततः प्रसन्नो भगवान् दिव्यरूपं ददौ मुने आपृच्छ्य पितरौ सर्पो भार्यया गन्तुम् उद्यतः शिवलोकं ततो ज्ञात्वा पिता प्राह महामतिः

tataḥ prasanno bhagavān divyarūpaṃ dadau mune āpṛcchya pitarau sarpo bhāryayā gantum udyataḥ śivalokaṃ tato jñātvā pitā prāha mahāmatiḥ

---

111.82

युवराज्यधरो ज्येष्ठः पुत्र एको भवान् इति तस्माद् राज्यम् अशेषेण कृत्वोत्पाद्य सुतान् बहून् याते मयि परं धाम ततो याहि शिवं पुरम्

yuvarājyadharo jyeṣṭhaḥ putra eko bhavān iti tasmād rājyam aśeṣeṇa kṛtvotpādya sutān bahūn yāte mayi paraṃ dhāma tato yāhi śivaṃ puram

---

111.83

एतच् छ्रुत्वा पितृवचस् तथेत्य् आह स नागराट् कामरूपम् अवाप्याथ भार्यया सह सुव्रतः

etac chrutvā pitṛvacas tathety āha sa nāgarāṭ kāmarūpam avāpyātha bhāryayā saha suvrataḥ

---

111.84

पित्रा मात्रा तथा पुत्रै राज्यं कृत्वा सुविस्तरम् याते पितरि स्वर्लोकं पुत्रान् स्थाप्य स्वके पदे

pitrā mātrā tathā putrai rājyaṃ kṛtvā suvistaram yāte pitari svarlokaṃ putrān sthāpya svake pade

---

111.85

भार्यामात्यादिसहितस् ततः शिवपुरं ययौ ततः प्रभृति तत् तीर्थं नागतीर्थम् इति श्रुतम्

bhāryāmātyādisahitas tataḥ śivapuraṃ yayau tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ nāgatīrtham iti śrutam

---

111.86

यत्र नागेश्वरो देवो भोगवत्या प्रतिष्ठितः तत्र स्नानं च दानं च सर्वक्रतुफलप्रदम्

yatra nāgeśvaro devo bhogavatyā pratiṣṭhitaḥ tatra snānaṃ ca dānaṃ ca sarvakratuphalapradam