3. Brahma Purāṇa (part 3 of 3)

165.1

भद्रतीर्थम् इति प्रोक्तं सर्वानिष्टनिवारणम् सर्वपापप्रशमनं महाशान्तिप्रदायकम्

bhadratīrtham iti proktaṃ sarvāniṣṭanivāraṇam sarvapāpapraśamanaṃ mahāśāntipradāyakam

---

165.2

आदित्यस्य प्रिया भार्या उषा त्वाष्ट्री पतिव्रता छायापि भार्या सवितुस् तस्याः पुत्रः शनैश्चरः

ādityasya priyā bhāryā uṣā tvāṣṭrī pativratā chāyāpi bhāryā savitus tasyāḥ putraḥ śanaiścaraḥ

---

165.3

तस्य स्वसा विष्टिर् इति भीषणा पापरूपिणी तां कन्यां सविता कस्मै ददामीति मतिं दधे

tasya svasā viṣṭir iti bhīṣaṇā pāparūpiṇī tāṃ kanyāṃ savitā kasmai dadāmīti matiṃ dadhe

---

165.4

यस्मै यस्मै दातुकामः सूर्यो लोकगुरुः प्रभुः तच् छ्रुत्वा भीषणा चेति किं कुर्मो भार्ययानया एवं तु वर्तमाने सा पितरं प्राह दुःखिता

yasmai yasmai dātukāmaḥ sūryo lokaguruḥ prabhuḥ tac chrutvā bhīṣaṇā ceti kiṃ kurmo bhāryayānayā evaṃ tu vartamāne sā pitaraṃ prāha duḥkhitā

---

165.6

बालाम् एव पिता यस् तु दद्यात् कन्यां सुरूपिणे स कृतार्थो भवेल् लोके न चेद् दुष्कृतवान् पिता

bālām eva pitā yas tu dadyāt kanyāṃ surūpiṇe sa kṛtārtho bhavel loke na ced duṣkṛtavān pitā

---

165.7

चतुर्थाद् वत्सराद् ऊर्ध्वं यावन् न दशमात्ययः तावद् विवाहः कन्यायाः पित्रा कार्यः प्रयत्नतः

caturthād vatsarād ūrdhvaṃ yāvan na daśamātyayaḥ tāvad vivāhaḥ kanyāyāḥ pitrā kāryaḥ prayatnataḥ

---

165.8

श्रीमते विदुषे यूने कुलीनाय यशस्विने उदाराय सनाथाय कन्या देया वराय वै

śrīmate viduṣe yūne kulīnāya yaśasvine udārāya sanāthāya kanyā deyā varāya vai

---

165.9

एतच् चेद् अन्यथा कुर्यात् पिता स निरयी सदा धर्मस्य साधनं कन्या विदुषाम् अपि भास्कर

etac ced anyathā kuryāt pitā sa nirayī sadā dharmasya sādhanaṃ kanyā viduṣām api bhāskara

---

165.10

नरकस्येव मूर्खाणां कामोपहतचेतसाम् एकतः पृथिवी कृत्स्ना सशैलवनकानना

narakasyeva mūrkhāṇāṃ kāmopahatacetasām ekataḥ pṛthivī kṛtsnā saśailavanakānanā

---

165.11

स्वलंकृतोपाधिहीना सुकन्या चैकतः स्मृता विक्रीणीते यश् च कन्याम् अश्वं वा गां तिलान् अपि

svalaṃkṛtopādhihīnā sukanyā caikataḥ smṛtā vikrīṇīte yaś ca kanyām aśvaṃ vā gāṃ tilān api

---

165.12

न तस्य रौरवादिभ्यः कदाचिन् निष्कृतिर् भवेत् विवाहातिक्रमः कार्यो न कन्यायाः कदाचन

na tasya rauravādibhyaḥ kadācin niṣkṛtir bhavet vivāhātikramaḥ kāryo na kanyāyāḥ kadācana

---

165.13

तस्मिन् कृते यत् पितुः स्यात् पापं तत् केन कथ्यते यावल् लज्जां न जानाति यावत् क्रीडति पांशुभिः

tasmin kṛte yat pituḥ syāt pāpaṃ tat kena kathyate yāval lajjāṃ na jānāti yāvat krīḍati pāṃśubhiḥ

---

165.14

तावत् कन्या प्रदातव्या नो चेत् पित्रोर् अधोगतिः पितुः स्वरूपं पुत्रः स्याद् यः पिता पुत्र एव सः

tāvat kanyā pradātavyā no cet pitror adhogatiḥ pituḥ svarūpaṃ putraḥ syād yaḥ pitā putra eva saḥ

---

165.15

आत्मनः सुखितां लोके को न कुर्यात् करोति च यत् कन्यायां पिता कुर्याद् दानं पूजनम् ईक्षणम्

ātmanaḥ sukhitāṃ loke ko na kuryāt karoti ca yat kanyāyāṃ pitā kuryād dānaṃ pūjanam īkṣaṇam

---

165.16

यत् कृतं तत् कृतं विद्यात् तासु दत्तं तद् अक्षयम् यद् दत्तं तासु कन्यासु तद् आनन्त्याय कल्पते

yat kṛtaṃ tat kṛtaṃ vidyāt tāsu dattaṃ tad akṣayam yad dattaṃ tāsu kanyāsu tad ānantyāya kalpate

---

165.17

पुत्रेषु चैव पौत्रेषु को न कुर्यात् सुखं रवे करोति यः कन्यकानां स संपद्भाजनं भवेत्

putreṣu caiva pautreṣu ko na kuryāt sukhaṃ rave karoti yaḥ kanyakānāṃ sa saṃpadbhājanaṃ bhavet

---

165.18

एवं तां वादिनीं कन्यां विष्टिं प्रोवाच भास्करः

evaṃ tāṃ vādinīṃ kanyāṃ viṣṭiṃ provāca bhāskaraḥ

---

165.19

किं करोमि न गृह्णाति त्वां कश्चिद् भीषणाकृतिम् कुलं रूपं वयो वित्तं विद्यां वृत्तं सुशीलताम्

kiṃ karomi na gṛhṇāti tvāṃ kaścid bhīṣaṇākṛtim kulaṃ rūpaṃ vayo vittaṃ vidyāṃ vṛttaṃ suśīlatām

---

165.20

मिथः पश्यन्ति संबन्धे विवाहे स्त्रीषु पुंसु च अस्मासु सर्वम् अप्य् अस्ति विना तव गुणैः शुभे किं करोमि क्व दास्यामि वृथा मां धिक् करोषि किम्

mithaḥ paśyanti saṃbandhe vivāhe strīṣu puṃsu ca asmāsu sarvam apy asti vinā tava guṇaiḥ śubhe kiṃ karomi kva dāsyāmi vṛthā māṃ dhik karoṣi kim

---

165.21

एवम् उक्त्वा पुनस् तां च विष्टिं प्रोवाच भास्करः

evam uktvā punas tāṃ ca viṣṭiṃ provāca bhāskaraḥ

---

165.22

यस्मै कस्मै च दातव्या त्वं वै यद्य् अनुमन्यसे दीयसे ऽद्य मया विष्टे अनुजानीहि मां ततः

yasmai kasmai ca dātavyā tvaṃ vai yady anumanyase dīyase 'dya mayā viṣṭe anujānīhi māṃ tataḥ

---

165.23

पितरं प्राह सा विष्टिर् भर्ता पुत्रा धनं सुखम् आयू रूपं च संप्रीतिर् जायते प्राक्तनानुगम्

pitaraṃ prāha sā viṣṭir bhartā putrā dhanaṃ sukham āyū rūpaṃ ca saṃprītir jāyate prāktanānugam

---

165.24

यत् पुरा विहितं कर्म प्राणिना साध्व् असाधु वा फलं तदनुरोधेन प्राप्यते ऽपि भवान्तरे

yat purā vihitaṃ karma prāṇinā sādhv asādhu vā phalaṃ tadanurodhena prāpyate 'pi bhavāntare

---

165.25

स्वदोष एव तत् पित्रा परिहर्तव्य आदरात् तादृग् एव फलं तु स्याद् यादृग् आचरितं पुरा

svadoṣa eva tat pitrā parihartavya ādarāt tādṛg eva phalaṃ tu syād yādṛg ācaritaṃ purā

---

165.26

तस्मात् तद्दानसंबन्धं स्ववंशानुगतं पिता करोति शेषं दैवेन यद् भाव्यं तद् भविष्यति

tasmāt taddānasaṃbandhaṃ svavaṃśānugataṃ pitā karoti śeṣaṃ daivena yad bhāvyaṃ tad bhaviṣyati

---

165.27

तच् छ्रुत्वा दुहितुर् वाक्यं त्वष्टुः पुत्राय भीषणाम् विश्वरूपाय तां प्रादाद् विष्टिं लोकभयंकरीम्

tac chrutvā duhitur vākyaṃ tvaṣṭuḥ putrāya bhīṣaṇām viśvarūpāya tāṃ prādād viṣṭiṃ lokabhayaṃkarīm

---

165.28

विश्वरूपो ऽपि तद्वच् च भीषणो भीषणाकृतिः एवं मिथः संचरतोः शीलरूपसमानयोः

viśvarūpo 'pi tadvac ca bhīṣaṇo bhīṣaṇākṛtiḥ evaṃ mithaḥ saṃcaratoḥ śīlarūpasamānayoḥ

---

165.29

प्रीतिः कदाचिद् वैषम्यं दंपत्योर् अभवन् मिथः गण्डो नामाभवत् पुत्रो ह्य् अतिगण्डस् तथैव च

prītiḥ kadācid vaiṣamyaṃ daṃpatyor abhavan mithaḥ gaṇḍo nāmābhavat putro hy atigaṇḍas tathaiva ca

---

165.30

रक्ताक्षः क्रोधनश् चैव व्ययो दुर्मुख एव च तेभ्यः कनीयान् अभवद् धर्षणो नाम पुण्यभाक्

raktākṣaḥ krodhanaś caiva vyayo durmukha eva ca tebhyaḥ kanīyān abhavad dharṣaṇo nāma puṇyabhāk

---

165.31

सुतः सुशीलः सुभगः शान्तः शुद्धमतिः शुचिः स कदाचिद् यमगृहं द्रष्टुं मातुलम् अभ्यगात्

sutaḥ suśīlaḥ subhagaḥ śāntaḥ śuddhamatiḥ śuciḥ sa kadācid yamagṛhaṃ draṣṭuṃ mātulam abhyagāt

---

165.32

स ददर्श बहूञ् जन्तून् स्वर्गस्थान् इव दुःखिनः स मातुलं तु पप्रच्छ नत्वा धर्मं सनातनम्

sa dadarśa bahūñ jantūn svargasthān iva duḥkhinaḥ sa mātulaṃ tu papraccha natvā dharmaṃ sanātanam

---

165.33

क इमे सुखिनस् तात पच्यन्ते नरके च के

ka ime sukhinas tāta pacyante narake ca ke

---

165.34

एवं पृष्टो धर्मराजः सर्वं प्राह यथार्थवत् तत्कर्मणां गतिं सर्वाम् अशेषेण न्यवेदयत्

evaṃ pṛṣṭo dharmarājaḥ sarvaṃ prāha yathārthavat tatkarmaṇāṃ gatiṃ sarvām aśeṣeṇa nyavedayat

---

165.35

विहितस्य न कुर्वन्ति ये कदाचिद् अतिक्रमम् न ते पश्यन्ति निरयं कदाचिद् अपि मानवाः

vihitasya na kurvanti ye kadācid atikramam na te paśyanti nirayaṃ kadācid api mānavāḥ

---

165.36

न मानयन्ति ये शास्त्रं नाचारं न बहुश्रुतान् विहितातिक्रमं कुर्युर् ये ते नरकगामिनः

na mānayanti ye śāstraṃ nācāraṃ na bahuśrutān vihitātikramaṃ kuryur ye te narakagāminaḥ

---

165.37

स तु श्रुत्वा धर्मवाक्यं हर्षणः पुनर् अब्रवीत्

sa tu śrutvā dharmavākyaṃ harṣaṇaḥ punar abravīt

---

165.38

पिता त्वाष्ट्रो भीषणश् च माता विष्टिश् च भीषणा भ्रातरश् च महात्मानो येन ते शान्तबुद्धयः

pitā tvāṣṭro bhīṣaṇaś ca mātā viṣṭiś ca bhīṣaṇā bhrātaraś ca mahātmāno yena te śāntabuddhayaḥ

---

165.39

सुरूपाश् च भविष्यन्ति निर्दोषा मङ्गलप्रदाः तन् मे कर्म वदस्वाद्य तत्कर्तास्मि सुरोत्तम

surūpāś ca bhaviṣyanti nirdoṣā maṅgalapradāḥ tan me karma vadasvādya tatkartāsmi surottama

---

165.40

अन्यथा तान् न गच्छेयम् इत्य् उक्तः प्राह धर्मराट् हर्षणं शुद्धबुद्धिं तं हर्षणो ऽसि न संशयः

anyathā tān na gaccheyam ity uktaḥ prāha dharmarāṭ harṣaṇaṃ śuddhabuddhiṃ taṃ harṣaṇo 'si na saṃśayaḥ

---

165.41

बहवः स्युः सुताः केचिन् नैव ते कुलतन्तवः एक एव सुतः कश्चिद् येन तद् ध्रियते कुलम्

bahavaḥ syuḥ sutāḥ kecin naiva te kulatantavaḥ eka eva sutaḥ kaścid yena tad dhriyate kulam

---

165.42

कुलस्याधारभूतो यो यः पित्रोः प्रियकारकः यः पूर्वजान् उद्धरति स पुत्रस् त्व् इतरो गदः

kulasyādhārabhūto yo yaḥ pitroḥ priyakārakaḥ yaḥ pūrvajān uddharati sa putras tv itaro gadaḥ

---

165.43

यस्मात् त्वयानुरूपं मे प्रोक्तं मातामह प्रियम् तस्मात् त्वं गौतमीं गच्छ स्नात्वा नियतमानसः

yasmāt tvayānurūpaṃ me proktaṃ mātāmaha priyam tasmāt tvaṃ gautamīṃ gaccha snātvā niyatamānasaḥ

---

165.44

स्तुहि विष्णुं जगद्योनिं शान्तं प्रीतेन चेतसा स तु प्रीतो यदि भवेत् सर्वम् इष्टं प्रदास्यति

stuhi viṣṇuṃ jagadyoniṃ śāntaṃ prītena cetasā sa tu prīto yadi bhavet sarvam iṣṭaṃ pradāsyati

---

165.45

इति श्रुत्वा धर्मवाक्यं हर्षणो गौतमीं ययौ शुचिस् तुष्टाव देवेशं हरिं प्रीतो ऽभवद् धरिः

iti śrutvā dharmavākyaṃ harṣaṇo gautamīṃ yayau śucis tuṣṭāva deveśaṃ hariṃ prīto 'bhavad dhariḥ

---

165.46

हर्षणाय ततः प्रादात् कुलभद्रं ततस् तु सः सर्वाभद्रप्रशमनपूर्वकं भद्रम् अस्तु ते

harṣaṇāya tataḥ prādāt kulabhadraṃ tatas tu saḥ sarvābhadrapraśamanapūrvakaṃ bhadram astu te

---

165.47

तद् भद्रा प्रोच्यते विष्टिः पिता भद्रस् तथा सुताः ततः प्रभृति तत् तीर्थं भद्रतीर्थं तद् उच्यते

tad bhadrā procyate viṣṭiḥ pitā bhadras tathā sutāḥ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ bhadratīrthaṃ tad ucyate

---

165.48

सर्वमङ्गलदं पुंसां तत्र भद्रपतिर् हरिः तत्तीर्थसेविनां पुंसां सर्वसिद्धिप्रदायकम् मङ्गलैकनिधिः साक्षाद् देवदेवो जनार्दनः

sarvamaṅgaladaṃ puṃsāṃ tatra bhadrapatir hariḥ tattīrthasevināṃ puṃsāṃ sarvasiddhipradāyakam maṅgalaikanidhiḥ sākṣād devadevo janārdanaḥ

166.1

पतत्रितीर्थम् आख्यातं रोगघ्नं पापनाशनम् तस्य श्रवणमात्रेण कृतकृत्यो भवेन् नरः

patatritīrtham ākhyātaṃ rogaghnaṃ pāpanāśanam tasya śravaṇamātreṇa kṛtakṛtyo bhaven naraḥ

---

166.2

बभूवतुः कश्यपस्य सुताव् अरुणाव् ईश्वरौ संपातिश् च जटायुश् च संभवेतां तदन्वये

babhūvatuḥ kaśyapasya sutāv aruṇāv īśvarau saṃpātiś ca jaṭāyuś ca saṃbhavetāṃ tadanvaye

---

166.3

तार्क्ष्यप्रजापतेः पुत्राव् अरुणो गरुडस् तथा तदन्वये संभूतः च संपातिः पतगोत्तमः

tārkṣyaprajāpateḥ putrāv aruṇo garuḍas tathā tadanvaye saṃbhūtaḥ ca saṃpātiḥ patagottamaḥ

---

166.4

जटायुर् इति विख्यातो ह्य् अपरः सोदरो ऽनुजः अन्योन्यस्पर्धया युक्ताव् उन्मत्तौ स्वबलेन तौ

jaṭāyur iti vikhyāto hy aparaḥ sodaro 'nujaḥ anyonyaspardhayā yuktāv unmattau svabalena tau

---

166.5

संजग्मतुर् दिनकरं नमस्कर्तुं विहायसि यावत् सूर्यस्य सामीप्यं प्राप्तौ तौ विहगोत्तमौ

saṃjagmatur dinakaraṃ namaskartuṃ vihāyasi yāvat sūryasya sāmīpyaṃ prāptau tau vihagottamau

---

166.6

दग्धपक्षाव् उभौ श्रान्तौ पतितौ गिरिमूर्धनि बान्धवौ पतितौ दृष्ट्वा निश्चेष्टौ गतचेतसौ

dagdhapakṣāv ubhau śrāntau patitau girimūrdhani bāndhavau patitau dṛṣṭvā niśceṣṭau gatacetasau

---

166.7

तावद् दुःखाभिभूतो ऽसाव् अरुणः प्राह भास्करम् तौ दृष्ट्वा त्व् अरुणः सूर्य्.अम् प्राहेदं पतितौ भुवि आश्वासयैतौ तिग्मांशो यावन् नैतौ मरिष्यतः

tāvad duḥkhābhibhūto 'sāv aruṇaḥ prāha bhāskaram tau dṛṣṭvā tv aruṇaḥ sūry.am prāhedaṃ patitau bhuvi āśvāsayaitau tigmāṃśo yāvan naitau mariṣyataḥ

---

166.8

तथेत्य् उक्त्वा दिनकरो जीवयाम् आस तौ खगौ गरुडो ऽपि तयोः श्रुत्वा अवस्थां सह विष्णुना

tathety uktvā dinakaro jīvayām āsa tau khagau garuḍo 'pi tayoḥ śrutvā avasthāṃ saha viṣṇunā

---

166.9

आगत्याश्वासयाम् आस सुखं चक्रे च नारद सर्व एव तदा जग्मुर् गङ्गां तापापनुत्तये

āgatyāśvāsayām āsa sukhaṃ cakre ca nārada sarva eva tadā jagmur gaṅgāṃ tāpāpanuttaye

---

166.10

जटायुश् चारुणश् चैव संपातिर् गरुडस् तथा सूर्यो विष्णुस् तत् प्रययौ तत् तीर्थं बहुपुण्यदम्

jaṭāyuś cāruṇaś caiva saṃpātir garuḍas tathā sūryo viṣṇus tat prayayau tat tīrthaṃ bahupuṇyadam

---

166.11

पतत्रितीर्थम् आख्यातं विषघ्नं सर्वकामदम् स्वयं सूर्यस् तथा विष्णुः सुपर्णेनारुणेन च

patatritīrtham ākhyātaṃ viṣaghnaṃ sarvakāmadam svayaṃ sūryas tathā viṣṇuḥ suparṇenāruṇena ca

---

166.12

आसते गौतमीतीरे तथैव वृषभध्वजः त्रयाणाम् अपि देवानां स्थितेस् तत् तीर्थम् उत्तमम्

āsate gautamītīre tathaiva vṛṣabhadhvajaḥ trayāṇām api devānāṃ sthites tat tīrtham uttamam

---

166.13

तत्र स्नात्वा शुचिर् भूत्वा नमस्कुर्यात् सुरान् इमान् आधिव्याधिविनिर्मुक्तः स परं सौख्यम् आप्नुयात्

tatra snātvā śucir bhūtvā namaskuryāt surān imān ādhivyādhivinirmuktaḥ sa paraṃ saukhyam āpnuyāt

167.1

विप्रतीर्थम् इति ख्यातं तथा नारायणं विदुः तस्याख्यानं प्रवक्ष्यामि शृणु विस्मयकारकम्

vipratīrtham iti khyātaṃ tathā nārāyaṇaṃ viduḥ tasyākhyānaṃ pravakṣyāmi śṛṇu vismayakārakam

---

167.2

अन्तर्वेद्यां द्विजः कश्चिद् ब्राह्मणो वेदपारगः तस्य पुत्रा महाप्राज्ञा गुणरूपदयान्विताः

antarvedyāṃ dvijaḥ kaścid brāhmaṇo vedapāragaḥ tasya putrā mahāprājñā guṇarūpadayānvitāḥ

---

167.3

तेषां कनीयान् यो भ्राता शान्तो गुणगणैर् वृतः आसन्दिव इति ख्यातः सर्वज्ञानो महामतिः

teṣāṃ kanīyān yo bhrātā śānto guṇagaṇair vṛtaḥ āsandiva iti khyātaḥ sarvajñāno mahāmatiḥ

---

167.4

विवाहाय पिता तस्माऐ आसन्दिवाय यत्नवान् एतस्मिन्न् अन्तरे रात्रौ सुप्तं तं द्विजपुत्रकम्

vivāhāya pitā tasmāai āsandivāya yatnavān etasminn antare rātrau suptaṃ taṃ dvijaputrakam

---

167.5

अविष्णुस्मरणं सौम्यशिरस्कम् असमाहितम् आसन्दिवं क्रूररूपा राक्षसी कामरूपिणी

aviṣṇusmaraṇaṃ saumyaśiraskam asamāhitam āsandivaṃ krūrarūpā rākṣasī kāmarūpiṇī

---

167.6

तम् आदायागमच् छीघ्रं गौतम्या दक्षिणे तटे श्रीगिरेर् उत्तरे पारे बहुब्राह्मणसेवितम्

tam ādāyāgamac chīghraṃ gautamyā dakṣiṇe taṭe śrīgirer uttare pāre bahubrāhmaṇasevitam

---

167.7

नगरं धर्मनिलयं लक्ष्म्या निलयम् एव च तत्र राजा बृहत्कीर्तिः सर्वक्षत्रगुणान्वितः

nagaraṃ dharmanilayaṃ lakṣmyā nilayam eva ca tatra rājā bṛhatkīrtiḥ sarvakṣatraguṇānvitaḥ

---

167.8

तस्यामितक्षेमसुभिक्षयुक्तं निशावसाने द्विजपुत्रयुक्ता सा राक्षसी तत् पुरम् आससाद मनोज्ञरूपाणि बिभर्ति नित्यम्

tasyāmitakṣemasubhikṣayuktaṃ niśāvasāne dvijaputrayuktā sā rākṣasī tat puram āsasāda manojñarūpāṇi bibharti nityam

---

167.9

सा कामरूपेण चरत्य् अशेषां महीम् इमां तेन समं द्विजेन गोदावरीदक्षिणतीरभागे वृद्धाकृतिस् तं द्विजम् आह भीमा

sā kāmarūpeṇa caraty aśeṣāṃ mahīm imāṃ tena samaṃ dvijena godāvarīdakṣiṇatīrabhāge vṛddhākṛtis taṃ dvijam āha bhīmā

---

167.10

एषा तु गङ्गा द्विजमुख्य संध्या उपास्यतां विप्रवरैः समेत्य यथोचितं विप्रवरास् तु काले नोपासते यत्नत एव संध्याम्

eṣā tu gaṅgā dvijamukhya saṃdhyā upāsyatāṃ vipravaraiḥ sametya yathocitaṃ vipravarās tu kāle nopāsate yatnata eva saṃdhyām

---

167.11

नीचास् त एवाभिहिताः सुरेशैर् अन्त्यावसायिप्रवरास् त एते अहं जनित्री तव चेति वाच्यं नो चेद् इदानीं त्वम् उपैषि नाशम्

nīcās ta evābhihitāḥ sureśair antyāvasāyipravarās ta ete ahaṃ janitrī tava ceti vācyaṃ no ced idānīṃ tvam upaiṣi nāśam

---

167.12

मद्वाक्यकर्तासि यदि द्विजेन्द्र सुखं करिष्ये तव यत् प्रियं च पुनश् च देशं निलयं गुरूंश् च संप्रापयिष्ये ननु सत्यम् एतत्

madvākyakartāsi yadi dvijendra sukhaṃ kariṣye tava yat priyaṃ ca punaś ca deśaṃ nilayaṃ gurūṃś ca saṃprāpayiṣye nanu satyam etat

---

167.13

स प्राह का त्वं द्विजपुंगवो ऽपि सोवाच तं राक्षसी कामरूपा विश्वासयन्ती शपथैर् अनेकैस् तं भ्रान्तचित्तं मुनिराजपुत्रम्

sa prāha kā tvaṃ dvijapuṃgavo 'pi sovāca taṃ rākṣasī kāmarūpā viśvāsayantī śapathair anekais taṃ bhrāntacittaṃ munirājaputram

---

167.14

कङ्कालिनी नाम जगत्प्रसिद्धा विप्रो ऽपि ताम् आह निवेदितं यत् तद् एव कर्तास्मि न संशयो ऽत्र यत् तत् प्रियं वच्मि करोमि चैव

kaṅkālinī nāma jagatprasiddhā vipro 'pi tām āha niveditaṃ yat tad eva kartāsmi na saṃśayo 'tra yat tat priyaṃ vacmi karomi caiva

---

167.15

तद् विप्रवचनं श्रुत्वा राक्षसी कामरूपिणी वृद्धा तथापि चार्वङ्गी दिव्यालंकारभूषणा

tad vipravacanaṃ śrutvā rākṣasī kāmarūpiṇī vṛddhā tathāpi cārvaṅgī divyālaṃkārabhūṣaṇā

---

167.16

द्विजम् आदाय सर्वत्र मत्सुतो ऽयं गुणाकरः एवं वदन्ती सर्वत्र याति वक्ति करोति च

dvijam ādāya sarvatra matsuto 'yaṃ guṇākaraḥ evaṃ vadantī sarvatra yāti vakti karoti ca

---

167.17

तं विप्रं रूपसौभाग्यवयोविद्याविभूषितम् तां च वृद्धां गुणोपेताम् अस्य मातेति मेनिरे

taṃ vipraṃ rūpasaubhāgyavayovidyāvibhūṣitam tāṃ ca vṛddhāṃ guṇopetām asya māteti menire

---

167.18

तत्र द्विजवरः कश्चित् स्वां कन्यां भूषणान्विताम् राक्षसीं तां पुरस्कृत्य प्रादात् तस्मै द्विजातये

tatra dvijavaraḥ kaścit svāṃ kanyāṃ bhūṣaṇānvitām rākṣasīṃ tāṃ puraskṛtya prādāt tasmai dvijātaye

---

167.19

सा कन्या तं पतिं प्राप्य कृतार्थास्मीत्य् अचिन्तयत् स द्विजो ऽपि गुणैर् युक्तां पत्नीं दृष्ट्वा सुदुःखितः

sā kanyā taṃ patiṃ prāpya kṛtārthāsmīty acintayat sa dvijo 'pi guṇair yuktāṃ patnīṃ dṛṣṭvā suduḥkhitaḥ

---

167.20

माम् इयं भक्षयेद् एव राक्षसी पापरूपिणी किं करोमि क्व गच्छामि कस्यैतत् कथयामि वा

mām iyaṃ bhakṣayed eva rākṣasī pāparūpiṇī kiṃ karomi kva gacchāmi kasyaitat kathayāmi vā

---

167.21

महत् संकटम् आपन्नं रक्षयिष्यति को ऽत्र माम् भार्या ममेयं कल्याणी गुणरूपवयोयुता एनाम् अप्य् अशुभाकस्माद् भक्षयिष्यति राक्षसी

mahat saṃkaṭam āpannaṃ rakṣayiṣyati ko 'tra mām bhāryā mameyaṃ kalyāṇī guṇarūpavayoyutā enām apy aśubhākasmād bhakṣayiṣyati rākṣasī

---

167.22

एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र भार्या सा गुणशालिनी वृद्धाप्य् अतिदुराधर्षा सा गता कुत्रचित् तदा

etasminn antare tatra bhāryā sā guṇaśālinī vṛddhāpy atidurādharṣā sā gatā kutracit tadā

---

167.23

प्रश्रयावनता भूत्वा बाला चापि पतिव्रता भर्तारं दुःखितं ज्ञात्वा पतिं प्राह रहः शनैः

praśrayāvanatā bhūtvā bālā cāpi pativratā bhartāraṃ duḥkhitaṃ jñātvā patiṃ prāha rahaḥ śanaiḥ

---

167.24

कस्मात् ते दुःखम् आपन्नं स्वामिंस् तत्त्वं वदस्व मे

kasmāt te duḥkham āpannaṃ svāmiṃs tattvaṃ vadasva me

---

167.25

शनैः प्रोवाच तां भार्यां यथावत् पूर्वविस्तरम् किम् अकथ्यं प्रिये मित्रे कुलीनायां च योषिति

śanaiḥ provāca tāṃ bhāryāṃ yathāvat pūrvavistaram kim akathyaṃ priye mitre kulīnāyāṃ ca yoṣiti

---

167.26

भर्तृवाक्यं निशम्येदं प्रोवाच वदतां वरा

bhartṛvākyaṃ niśamyedaṃ provāca vadatāṃ varā

---

167.27

अनात्मनः सर्वतो ऽपि भयम् अस्ति गृहेष्व् अपि कुतो भयं ह्य् आत्मवतां किं पुनर् गौतमीतटे

anātmanaḥ sarvato 'pi bhayam asti gṛheṣv api kuto bhayaṃ hy ātmavatāṃ kiṃ punar gautamītaṭe

---

167.28

वसतां विष्णुभक्तानां विरक्तानां विवेकिनाम् अत्र स्नात्वा शुचिर् भूत्वा स्तुहि देवम् अनामयम्

vasatāṃ viṣṇubhaktānāṃ viraktānāṃ vivekinām atra snātvā śucir bhūtvā stuhi devam anāmayam

---

167.29

एतद् आकर्ण्य गङ्गायां स्नात्वा विगतकल्मषः तुष्टाव गौतमीतीरे द्विजो नारायणं तथा

etad ākarṇya gaṅgāyāṃ snātvā vigatakalmaṣaḥ tuṣṭāva gautamītīre dvijo nārāyaṇaṃ tathā

---

167.30

त्वम् अन्तरात्मा जगतो ऽस्य नाथ त्वम् एव कर्तास्य मुकुन्द हर्ता त्वं पालकः पालयसे न दीनम् अनाथबन्धो नरसिंह कस्मात्

tvam antarātmā jagato 'sya nātha tvam eva kartāsya mukunda hartā tvaṃ pālakaḥ pālayase na dīnam anāthabandho narasiṃha kasmāt

---

167.31

श्रुत्वैतत् प्रार्थनं तस्य जगच्छोकनिवारणः नारायणो ऽपि तां पापां निजघान स राक्षसीम्

śrutvaitat prārthanaṃ tasya jagacchokanivāraṇaḥ nārāyaṇo 'pi tāṃ pāpāṃ nijaghāna sa rākṣasīm

---

167.32

सुदर्शनेन चक्रेण सहस्रारेण भास्वता तस्मै प्रादाद् वरान् इष्टान् प्रापयच् च गुरुं प्रभुः

sudarśanena cakreṇa sahasrāreṇa bhāsvatā tasmai prādād varān iṣṭān prāpayac ca guruṃ prabhuḥ

---

167.33

ततः प्रभृति तत् तीर्थं विप्रं नारायणं विदुः स्नानदानेन पूजाद्यैर् यत्र सिध्यति वाञ्छितम्

tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ vipraṃ nārāyaṇaṃ viduḥ snānadānena pūjādyair yatra sidhyati vāñchitam

168.1

भानुतीर्थम् इति ख्यातं त्वाष्ट्रं माहेश्वरं तथा ऐन्द्रं याम्यं तथाग्नेयं सर्वपापप्रणाशनम्

bhānutīrtham iti khyātaṃ tvāṣṭraṃ māheśvaraṃ tathā aindraṃ yāmyaṃ tathāgneyaṃ sarvapāpapraṇāśanam

---

168.2

अभिष्टुत इति ख्यातो राजासीत् प्रियदर्शनः हयमेधेन पुण्येन यष्टुम् आरब्धवान् सुरान्

abhiṣṭuta iti khyāto rājāsīt priyadarśanaḥ hayamedhena puṇyena yaṣṭum ārabdhavān surān

---

168.3

तत्रर्त्विजः षोडश स्युर् वसिष्ठात्रिपुरोगमाः क्षत्रिये यजमाने तु यज्ञभूमिः कथं भवेत्

tatrartvijaḥ ṣoḍaśa syur vasiṣṭhātripurogamāḥ kṣatriye yajamāne tu yajñabhūmiḥ kathaṃ bhavet

---

168.4

ब्राह्मणे दीक्षिते राजा भुवं दास्यति यज्ञियाम् भूपतौ दीक्षिते दाता को भवेत् को नु याचते

brāhmaṇe dīkṣite rājā bhuvaṃ dāsyati yajñiyām bhūpatau dīkṣite dātā ko bhavet ko nu yācate

---

168.5

याच्ञेयम् अखिलाशर्मजननी पापरूपिणी केनाप्य् अतो न कार्यैव क्षत्रियेण विशेषतः

yācñeyam akhilāśarmajananī pāparūpiṇī kenāpy ato na kāryaiva kṣatriyeṇa viśeṣataḥ

---

168.6

एवं मीमांसमानेषु ब्राह्मणेषु परस्परम् तत्र प्राह महाप्राज्ञो वसिष्ठो धर्मवित्तमः

evaṃ mīmāṃsamāneṣu brāhmaṇeṣu parasparam tatra prāha mahāprājño vasiṣṭho dharmavittamaḥ

---

168.7

राज्ञि दीक्षायमाणे तु सूर्यो याच्यो भुवं प्रति देहि मे देव सवितर् यजनं देवतोचितम्

rājñi dīkṣāyamāṇe tu sūryo yācyo bhuvaṃ prati dehi me deva savitar yajanaṃ devatocitam

---

168.8

दैवं क्षत्रम् असि ब्रह्मन् भूतनाथ नमो ऽस्तु ते याचितः सविता राज्ञा देवानां यजनं शुभम्

daivaṃ kṣatram asi brahman bhūtanātha namo 'stu te yācitaḥ savitā rājñā devānāṃ yajanaṃ śubham

---

168.9

ददात्य् एव ततो राजन् प्रार्थयेशं दिवाकरम्

dadāty eva tato rājan prārthayeśaṃ divākaram

---

168.10

तथेत्य् उक्त्वाभिष्टुतो ऽपि देवदेवं दिवाकरम् श्रद्धया प्रार्थयाम् आस हरीशाजात्मकं रविम्

tathety uktvābhiṣṭuto 'pi devadevaṃ divākaram śraddhayā prārthayām āsa harīśājātmakaṃ ravim

---

168.11

देवानां यजनं देहि सवितस् ते नमो ऽस्तु ते

devānāṃ yajanaṃ dehi savitas te namo 'stu te

---

168.12

क्षत्रं दैवं यतः सूर्यो दत्ता भूर् भूपतेस् ततः सविता देवदेवेशो ददामीत्य् अभ्यभाषत

kṣatraṃ daivaṃ yataḥ sūryo dattā bhūr bhūpates tataḥ savitā devadeveśo dadāmīty abhyabhāṣata

---

168.13

एवं करोति यो यज्ञं तस्य रिष्टिर् न काचन तथा वाजिमखे सत्त्रे ब्राह्मणैर् वेदपारगैः

evaṃ karoti yo yajñaṃ tasya riṣṭir na kācana tathā vājimakhe sattre brāhmaṇair vedapāragaiḥ

---

168.14

प्रारब्धे ऽभिष्टुता राज्ञा यत्रागाद् भूपतिं रविः देवानां यजनं दातुं भानुतीर्थं तद् उच्यते

prārabdhe 'bhiṣṭutā rājñā yatrāgād bhūpatiṃ raviḥ devānāṃ yajanaṃ dātuṃ bhānutīrthaṃ tad ucyate

---

168.15

तं देवक्रतुम् उत्कृष्टं हयमेधं सुरैर् युतम् दैत्याश् च दनुजाश् चैव तथान्ये यज्ञघातकाः

taṃ devakratum utkṛṣṭaṃ hayamedhaṃ surair yutam daityāś ca danujāś caiva tathānye yajñaghātakāḥ

---

168.16

ब्रह्मवेषधराः सर्वे गायन्तः सामगा इव ते ऽपि तत्र महाप्राज्ञाः प्राविशन्न् अनिवारिताः

brahmaveṣadharāḥ sarve gāyantaḥ sāmagā iva te 'pi tatra mahāprājñāḥ prāviśann anivāritāḥ

---

168.17

चमसानि च पात्राणि सोमं चषालम् एव च सोमपानं हविस् त्यागम् ऋत्विजो भूपतिं तथा

camasāni ca pātrāṇi somaṃ caṣālam eva ca somapānaṃ havis tyāgam ṛtvijo bhūpatiṃ tathā

---

168.18

निन्दन्ति निक्षिपन्त्य् अन्ये हसन्त्य् अन्ये तथासुराः तेषां चेष्टां न जानन्ति विश्वरूपं विना मुने

nindanti nikṣipanty anye hasanty anye tathāsurāḥ teṣāṃ ceṣṭāṃ na jānanti viśvarūpaṃ vinā mune

---

168.19

विश्वरूपो ऽपि पितरं प्राह दैत्या इमे इति तत् पुत्रवचनं श्रुत्वा त्वष्टा प्राह सुरान् इदम्

viśvarūpo 'pi pitaraṃ prāha daityā ime iti tat putravacanaṃ śrutvā tvaṣṭā prāha surān idam

---

168.20

गृहीत्वा वारिदर्भांश् च प्रोक्षयध्वं समन्ततः ये निन्दन्ति मखं पुण्यं चमसं सोमम् एव च

gṛhītvā vāridarbhāṃś ca prokṣayadhvaṃ samantataḥ ye nindanti makhaṃ puṇyaṃ camasaṃ somam eva ca

---

168.21

मया त्व् अपहताः सर्व इत्य् उक्त्वा परिषिञ्चत

mayā tv apahatāḥ sarva ity uktvā pariṣiñcata

---

168.22

तथा चक्रुः सुरगणास् त्वष्टा चापि तथाकरोत् भस्मीभूतास् ततः सर्वे कांदिशीकास् ततो ऽभवन्

tathā cakruḥ suragaṇās tvaṣṭā cāpi tathākarot bhasmībhūtās tataḥ sarve kāṃdiśīkās tato 'bhavan

---

168.23

हता मया महापापा इत्य् उक्त्वा वार्य् अवाक्षिपत् ततः क्षीणायुषो दैत्याः प्रातिष्ठन् कुपितास् ततः

hatā mayā mahāpāpā ity uktvā vāry avākṣipat tataḥ kṣīṇāyuṣo daityāḥ prātiṣṭhan kupitās tataḥ

---

168.24

यत्रैतत् प्राक्षिपद् वारि त्वष्टा लोकप्रजापतिः त्वाष्ट्रं तीर्थं तद् आख्यातं सर्वपापप्रणाशनम्

yatraitat prākṣipad vāri tvaṣṭā lokaprajāpatiḥ tvāṣṭraṃ tīrthaṃ tad ākhyātaṃ sarvapāpapraṇāśanam

---

168.25

त्वष्टुर् वाक्याच् च्युतान् दैत्यान् निजघान यमस् तदा कालदण्डेन चक्रेण कालपाशेन मन्युना

tvaṣṭur vākyāc cyutān daityān nijaghāna yamas tadā kāladaṇḍena cakreṇa kālapāśena manyunā

---

168.26

यत्र ते निहता दैत्यास् तत् तीर्थं याम्यम् उच्यते यत्राभवत् क्रतुः पूर्णो हुत्वाग्नौ चामृतं बहु

yatra te nihatā daityās tat tīrthaṃ yāmyam ucyate yatrābhavat kratuḥ pūrṇo hutvāgnau cāmṛtaṃ bahu

---

168.27

धाराभिः शरमानाभिर् अखण्डाभिर् महाध्वरे यत्राभवद् धव्यवाहस् तृप्तस् तस्य ह्य् अभिष्टुतः

dhārābhiḥ śaramānābhir akhaṇḍābhir mahādhvare yatrābhavad dhavyavāhas tṛptas tasya hy abhiṣṭutaḥ

---

168.28

अग्नितीर्थं तद् आख्यातम् अश्वमेधफलप्रदम् इन्द्रो मरुद्भिर् नृपतिं प्राहेदं वचनं शुभम्

agnitīrthaṃ tad ākhyātam aśvamedhaphalapradam indro marudbhir nṛpatiṃ prāhedaṃ vacanaṃ śubham

---

168.29

त्वं संराड् भविता राजन्न् उभयोर् अपि लोकयोः सखा मम प्रियो नित्यं भविता नात्र संशयः

tvaṃ saṃrāḍ bhavitā rājann ubhayor api lokayoḥ sakhā mama priyo nityaṃ bhavitā nātra saṃśayaḥ

---

168.30

स कृतार्थो मर्त्यलोक इन्द्रतीर्थे च तर्पणम् कुर्यात् पितॄणां प्रीत्यर्थं यमतीर्थे विशेषतः

sa kṛtārtho martyaloka indratīrthe ca tarpaṇam kuryāt pitṝṇāṃ prītyarthaṃ yamatīrthe viśeṣataḥ

---

168.31

माहेश्वरं तु तत् तीर्थं पूजितो ऽभिष्टुतः शिवः भक्तियुक्तेन विप्रैश् च सर्वकर्मविशारदैः

māheśvaraṃ tu tat tīrthaṃ pūjito 'bhiṣṭutaḥ śivaḥ bhaktiyuktena vipraiś ca sarvakarmaviśāradaiḥ

---

168.32

वैदिकैर् लौकिकैश् चैव मन्त्रैः पूज्यं महेश्वरम् नृत्यैर् गीतैस् तथा वाद्यैर् अमृतैः पञ्चसंभवैः

vaidikair laukikaiś caiva mantraiḥ pūjyaṃ maheśvaram nṛtyair gītais tathā vādyair amṛtaiḥ pañcasaṃbhavaiḥ

---

168.33

उपचारैश् च बहुभिर् दण्डपातप्रदक्षिणैः धूपैर् दीपैश् च नैवेद्यैः पुष्पैर् गन्धैः सुगन्धिभिः

upacāraiś ca bahubhir daṇḍapātapradakṣiṇaiḥ dhūpair dīpaiś ca naivedyaiḥ puṣpair gandhaiḥ sugandhibhiḥ

---

168.34

पूजयाम् आस देवेशं विष्णुं शंभुं धियैकया ततः प्रसन्नौ देवेशौ वरान् ददतुर् ओजसा

pūjayām āsa deveśaṃ viṣṇuṃ śaṃbhuṃ dhiyaikayā tataḥ prasannau deveśau varān dadatur ojasā

---

168.35

अभिष्टुते नरेन्द्राय भुक्तिमुक्ती उभे अपि माहात्म्यम् अस्य तीर्थस्य तथा ददतुर् उत्तमम्

abhiṣṭute narendrāya bhuktimuktī ubhe api māhātmyam asya tīrthasya tathā dadatur uttamam

---

168.36

ततःप्रभृति तत् तीर्थं शैवं वैष्णवम् उच्यते तत्र स्नानं च दानं च सर्वकामप्रदं विदुः

tataḥprabhṛti tat tīrthaṃ śaivaṃ vaiṣṇavam ucyate tatra snānaṃ ca dānaṃ ca sarvakāmapradaṃ viduḥ

---

168.37

इमानि सर्वतीर्थानि स्मरेद् अपि पठेत वा विमुक्तः सर्वपापेभ्यः शिवविष्णुपुरं व्रजेत्

imāni sarvatīrthāni smared api paṭheta vā vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ śivaviṣṇupuraṃ vrajet

---

168.38

भानुतीर्थे विशेषेण स्नानं सर्वार्थसिद्धिदम् तत्र तीर्थे महापुण्यं तीर्थानां शतम् अत्र हि

bhānutīrthe viśeṣeṇa snānaṃ sarvārthasiddhidam tatra tīrthe mahāpuṇyaṃ tīrthānāṃ śatam atra hi

169.1

भिल्लतीर्थम् इति ख्यातं रोगघ्नं पापनाशनम् महादेवपदाम्भोजयुगभक्तिप्रदायकम्

bhillatīrtham iti khyātaṃ rogaghnaṃ pāpanāśanam mahādevapadāmbhojayugabhaktipradāyakam

---

169.2

तत्राप्य् एवंविधां पुण्यां कथां शृणु महामते गङ्गाया दक्षिणे तीरे श्रीगिरेर् उत्तरे तटे

tatrāpy evaṃvidhāṃ puṇyāṃ kathāṃ śṛṇu mahāmate gaṅgāyā dakṣiṇe tīre śrīgirer uttare taṭe

---

169.3

आदिकेश इति ख्यात ऋषिभिः परिपूजितः महादेवो लिङ्गरूपी सदास्ते सर्वकामदः

ādikeśa iti khyāta ṛṣibhiḥ paripūjitaḥ mahādevo liṅgarūpī sadāste sarvakāmadaḥ

---

169.4

सिन्धुद्वीप इति ख्यातो मुनिः परमधार्मिकः तस्य भ्राता वेद इति स चापि परमो ऋषिः

sindhudvīpa iti khyāto muniḥ paramadhārmikaḥ tasya bhrātā veda iti sa cāpi paramo ṛṣiḥ

---

169.5

तम् आदिकेशं वै देवं त्रिपुरारिं त्रिलोचनम् नित्यं पूजयते भक्त्या प्राप्ते मध्यंदिने रवौ

tam ādikeśaṃ vai devaṃ tripurāriṃ trilocanam nityaṃ pūjayate bhaktyā prāpte madhyaṃdine ravau

---

169.6

भिक्षाटनाय वेदो ऽपि याति ग्रामं विचक्षणः याते तस्मिन् द्विजवरे व्याधः परमधार्मिकः

bhikṣāṭanāya vedo 'pi yāti grāmaṃ vicakṣaṇaḥ yāte tasmin dvijavare vyādhaḥ paramadhārmikaḥ

---

169.7

तस्मिन् गिरिवरे पुण्ये मृगयां याति नित्यशः अटित्वा विविधान् देशान् मृगान् हत्वा यथासुखम्

tasmin girivare puṇye mṛgayāṃ yāti nityaśaḥ aṭitvā vividhān deśān mṛgān hatvā yathāsukham

---

169.8

मुखे गृहीत्वा पानीयम् अभिषेकाय शूलिनः न्यस्य मांसं धनुष्कोट्यां श्रान्तो व्याधः शिवं प्रभुम्

mukhe gṛhītvā pānīyam abhiṣekāya śūlinaḥ nyasya māṃsaṃ dhanuṣkoṭyāṃ śrānto vyādhaḥ śivaṃ prabhum

---

169.9

आदिकेशं समागत्य न्यस्य मांसं ततो बहिः गङ्गां गत्वा मुखे वारि गृहीत्वागत्य तं शिवम्

ādikeśaṃ samāgatya nyasya māṃsaṃ tato bahiḥ gaṅgāṃ gatvā mukhe vāri gṛhītvāgatya taṃ śivam

---

169.10

यस्य कस्यापि पत्त्राणि करेणादाय भक्तितः अपरेण च मांसानि नैवेद्यार्थं च तन्मनाः

yasya kasyāpi pattrāṇi kareṇādāya bhaktitaḥ apareṇa ca māṃsāni naivedyārthaṃ ca tanmanāḥ

---

169.11

आदिकेशं समागत्य वेदेनार्चितम् ओजसा पादेनाहत्य तां पूजां मुखानीतेन वारिणा

ādikeśaṃ samāgatya vedenārcitam ojasā pādenāhatya tāṃ pūjāṃ mukhānītena vāriṇā

---

169.12

स्नापयित्वा शिवं देवम् अर्चयित्वा तु पत्त्रकैः कल्पयित्वा तु तन् मांसं शिवो मे प्रीयताम् इति

snāpayitvā śivaṃ devam arcayitvā tu pattrakaiḥ kalpayitvā tu tan māṃsaṃ śivo me prīyatām iti

---

169.13

नैव किंचित् स जानाति शिवभक्तिं विना शुभाम् ततो याति स्वकं स्थानं मांसेन तु यथागतम्

naiva kiṃcit sa jānāti śivabhaktiṃ vinā śubhām tato yāti svakaṃ sthānaṃ māṃsena tu yathāgatam

---

169.14

करोत्य् एतादृग् आगत्यागत्य प्रत्यहम् एव सः तथापीशस् तुतोषास्य विचित्रा हीश्वरस्थितिः

karoty etādṛg āgatyāgatya pratyaham eva saḥ tathāpīśas tutoṣāsya vicitrā hīśvarasthitiḥ

---

169.15

यावन् नायात्य् असौ भिल्लः शिवस् तावन् न सौख्यभाक् भक्तानुकम्पितां शंभोर् मानातीतां तु वेत्ति कः

yāvan nāyāty asau bhillaḥ śivas tāvan na saukhyabhāk bhaktānukampitāṃ śaṃbhor mānātītāṃ tu vetti kaḥ

---

169.16

संपूजयत्य् आदिकेशम् उमया प्रत्यहं शिवम् एवं बहुतिथे काले याते वेदश् चुकोप ह

saṃpūjayaty ādikeśam umayā pratyahaṃ śivam evaṃ bahutithe kāle yāte vedaś cukopa ha

---

169.17

पूजां मन्त्रवतीं चित्रां शिवभक्तिसमन्विताम् को नु विध्वंसते पापो मत्तः स वधम् आप्नुयात्

pūjāṃ mantravatīṃ citrāṃ śivabhaktisamanvitām ko nu vidhvaṃsate pāpo mattaḥ sa vadham āpnuyāt

---

169.18

गुरुदेवद्विजस्वामिद्रोही वध्यो मुनेर् अपि सर्वस्यापि वधार्हो ऽसौ शिवस्य द्रोहकृन् नरः

gurudevadvijasvāmidrohī vadhyo muner api sarvasyāpi vadhārho 'sau śivasya drohakṛn naraḥ

---

169.19

एवं निश्चित्य मेधावी वेदः सिन्धोस् तथानुजः कस्येयं पापचेष्टा स्यात् पापिष्ठस्य दुरात्मनः

evaṃ niścitya medhāvī vedaḥ sindhos tathānujaḥ kasyeyaṃ pāpaceṣṭā syāt pāpiṣṭhasya durātmanaḥ

---

169.20

पुष्पैर् वन्यभवैर् दिव्यैः कन्दैर् मूलफलैः शुभैः कृतां पूजां स विध्वस्य ह्य् अन्यां पूजां करोति यः

puṣpair vanyabhavair divyaiḥ kandair mūlaphalaiḥ śubhaiḥ kṛtāṃ pūjāṃ sa vidhvasya hy anyāṃ pūjāṃ karoti yaḥ

---

169.21

मांसेन तरुपत्त्रैश् च स च वध्यो भवेन् मम एवं संचिन्त्य मेधावी गोपयित्वा तनुं तदा

māṃsena tarupattraiś ca sa ca vadhyo bhaven mama evaṃ saṃcintya medhāvī gopayitvā tanuṃ tadā

---

169.22

तं पश्येयम् अहं पापं पूजाकर्तारम् ईश्वरे एतस्मिन्न् अन्तरे प्रायाद् व्याधो देवं यथा पुरा

taṃ paśyeyam ahaṃ pāpaṃ pūjākartāram īśvare etasminn antare prāyād vyādho devaṃ yathā purā

---

169.23

नित्यवत् पूजयन्तं तम् आदिकेशस् तदाब्रवीत्

nityavat pūjayantaṃ tam ādikeśas tadābravīt

---

169.24

भो भो व्याध महाबुद्धे श्रान्तो ऽसीति पुनः पुनः चिराय कथम् आयातस् त्वां विना तात दुःखितः न विन्दामि सुखं किंचित् समाश्वसिहि पुत्रक

bho bho vyādha mahābuddhe śrānto 'sīti punaḥ punaḥ cirāya katham āyātas tvāṃ vinā tāta duḥkhitaḥ na vindāmi sukhaṃ kiṃcit samāśvasihi putraka

---

169.25

तम् एवंवादिनं देवं वेदः श्रुत्वा विलोक्य तु चुकोप विस्मयाविष्टो न च किंचिद् उवाच ह

tam evaṃvādinaṃ devaṃ vedaḥ śrutvā vilokya tu cukopa vismayāviṣṭo na ca kiṃcid uvāca ha

---

169.26

व्याधश् च नित्यवत् पूजां कृत्वा स्वभवनं ययौ वेदश् च कुपितो भूत्वा आगत्येशम् उवाच ह

vyādhaś ca nityavat pūjāṃ kṛtvā svabhavanaṃ yayau vedaś ca kupito bhūtvā āgatyeśam uvāca ha

---

169.27

अयं व्याधः पापरतः क्रियाज्ञानविवर्जितः प्राणिहिंसारतः क्रूरो निर्दयः सर्वजन्तुषु

ayaṃ vyādhaḥ pāparataḥ kriyājñānavivarjitaḥ prāṇihiṃsārataḥ krūro nirdayaḥ sarvajantuṣu

---

169.28

हीनजातिर् अकिंचिज्ज्ञो गुरुक्रमविवर्जितः सदानुचितकारी चानिर्जिताखिलगोगणः

hīnajātir akiṃcijjño gurukramavivarjitaḥ sadānucitakārī cānirjitākhilagogaṇaḥ

---

169.29

तस्यात्मानं दर्शितवान् न मां किंचन वक्ष्यसि पूजां मन्त्रविधानेन करोमीश यतव्रतः

tasyātmānaṃ darśitavān na māṃ kiṃcana vakṣyasi pūjāṃ mantravidhānena karomīśa yatavrataḥ

---

169.30

त्वदेकशरणो नित्यं भार्यापुत्रविवर्जितः व्याधो मांसेन दुष्टेन पूजां तव करोत्य् असौ

tvadekaśaraṇo nityaṃ bhāryāputravivarjitaḥ vyādho māṃsena duṣṭena pūjāṃ tava karoty asau

---

169.31

तस्य प्रसन्नो भगवान् न ममेति महाद्भुतम् शास्तिम् अस्य करिष्यामि भिल्लस्य ह्य् अपकारिणः

tasya prasanno bhagavān na mameti mahādbhutam śāstim asya kariṣyāmi bhillasya hy apakāriṇaḥ

---

169.32

मृदोः कोपि भवेत् प्रीतः कोपि तद्वद् दुरात्मनः तस्माद् अहं मूर्ध्नि शिलां पातयेयम् असंशयम्

mṛdoḥ kopi bhavet prītaḥ kopi tadvad durātmanaḥ tasmād ahaṃ mūrdhni śilāṃ pātayeyam asaṃśayam

---

169.33

इत्य् उक्तवति वै वेदे विहस्येशो ऽब्रवीद् इदम्

ity uktavati vai vede vihasyeśo 'bravīd idam

---

169.34

श्वः प्रतीक्षस्व पश्चान् मे शिलां पातय मूर्धनि

śvaḥ pratīkṣasva paścān me śilāṃ pātaya mūrdhani

---

169.35

तथेत्य् उक्त्वा स वेदो ऽपि शिलां संत्यज्य बाहुना उपसंहृत्य तं कोपं श्वः करोमीत्य् उवाच ह

tathety uktvā sa vedo 'pi śilāṃ saṃtyajya bāhunā upasaṃhṛtya taṃ kopaṃ śvaḥ karomīty uvāca ha

---

169.36

ततः प्रातः समागत्य कृत्वा स्नानादिकर्म च वेदो ऽपि नित्यवत् पूजां कुर्वन् पश्यति मस्तके

tataḥ prātaḥ samāgatya kṛtvā snānādikarma ca vedo 'pi nityavat pūjāṃ kurvan paśyati mastake

---

169.37

लिङ्गस्य सव्रणां भीमां धारां च रुधिरप्लुताम् वेदः स विस्मितो भूत्वा किम् इदं लिङ्गमूर्धनि

liṅgasya savraṇāṃ bhīmāṃ dhārāṃ ca rudhiraplutām vedaḥ sa vismito bhūtvā kim idaṃ liṅgamūrdhani

---

169.38

महोत्पातो भवेत् कस्य सूचयेद् इत्य् अचिन्तयत् मृद्भिश् च गोमयेनापि कुशैस् तं गाङ्गवारिभिः

mahotpāto bhavet kasya sūcayed ity acintayat mṛdbhiś ca gomayenāpi kuśais taṃ gāṅgavāribhiḥ

---

169.39

प्रक्षालयित्वा तां पूजां कृतवान् नित्यवत् तदा एतस्मिन्न् अन्तरे प्रायाद् व्याधो विगतकल्मषः

prakṣālayitvā tāṃ pūjāṃ kṛtavān nityavat tadā etasminn antare prāyād vyādho vigatakalmaṣaḥ

---

169.40

मूर्धानं व्रणसंयुक्तं सरक्तं लिङ्गमस्तके शंकरस्यादिकेशस्य ददृशे ऽन्तर्गतस् तदा

mūrdhānaṃ vraṇasaṃyuktaṃ saraktaṃ liṅgamastake śaṃkarasyādikeśasya dadṛśe 'ntargatas tadā

---

169.41

दृष्ट्वैव किम् इदं चित्रम् इत्य् उक्त्वा निशितैः शरैः आत्मानं भेदयाम् आस शतधा च सहस्रधा

dṛṣṭvaiva kim idaṃ citram ity uktvā niśitaiḥ śaraiḥ ātmānaṃ bhedayām āsa śatadhā ca sahasradhā

---

169.42

स्वामिनो वैकृतं दृष्ट्वा कः क्षमेतोत्तमाशयः मुहुर् निनिन्द चात्मानं मयि जीवत्य् अभूद् इदम्

svāmino vaikṛtaṃ dṛṣṭvā kaḥ kṣametottamāśayaḥ muhur nininda cātmānaṃ mayi jīvaty abhūd idam

---

169.43

कष्टम् आपतितं कीदृग् अहो दुर्विधिवैशसात् तत् कर्म तस्य संवीक्ष्य महादेवो ऽतिविस्मितः ततः प्रोवाच भगवान् वेदं वेदविदां वरम्

kaṣṭam āpatitaṃ kīdṛg aho durvidhivaiśasāt tat karma tasya saṃvīkṣya mahādevo 'tivismitaḥ tataḥ provāca bhagavān vedaṃ vedavidāṃ varam

---

169.44

पश्य व्याधं महाबुद्धे भक्तं भावेन संयुतम् त्वं तु मृद्भिः कुशैर् वार्भिर् मूर्धानं स्पृष्टवान् असि

paśya vyādhaṃ mahābuddhe bhaktaṃ bhāvena saṃyutam tvaṃ tu mṛdbhiḥ kuśair vārbhir mūrdhānaṃ spṛṣṭavān asi

---

169.45

अनेन सहसा ब्रह्मन् ममात्मापि निवेदितः भक्तिः प्रेमाथवा शक्तिर् विचारो यत्र विद्यते तस्माद् अस्मै वरान् दास्ये पश्चात् तुभ्यं द्विजोत्तम

anena sahasā brahman mamātmāpi niveditaḥ bhaktiḥ premāthavā śaktir vicāro yatra vidyate tasmād asmai varān dāsye paścāt tubhyaṃ dvijottama

---

169.46

वरेण च्छन्दयाम् आस व्याधं देवो महेश्वरः व्याधः प्रोवाच देवेशं निर्माल्यं तव यद् भवेत्

vareṇa cchandayām āsa vyādhaṃ devo maheśvaraḥ vyādhaḥ provāca deveśaṃ nirmālyaṃ tava yad bhavet

---

169.47

तद् अस्माकं भवेन् नाथ मन्नाम्ना तीर्थम् उच्यताम् सर्वक्रतुफलं तीर्थं स्मरणाद् एव जायताम्

tad asmākaṃ bhaven nātha mannāmnā tīrtham ucyatām sarvakratuphalaṃ tīrthaṃ smaraṇād eva jāyatām

---

169.48

तथेत्य् उवाच देवेशस् ततस् तत् तीर्थम् उत्तमम् भिल्लतीर्थं समस्ताघसंघविच्छेदकारणम्

tathety uvāca deveśas tatas tat tīrtham uttamam bhillatīrthaṃ samastāghasaṃghavicchedakāraṇam

---

169.49

श्रीमहादेवचरणमहाभक्तिविधायकम् अभवत् स्नानदानाद्यैर् भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् वेदस्यापि वरान् प्रादाच् छिवो नानाविधान् बहून्

śrīmahādevacaraṇamahābhaktividhāyakam abhavat snānadānādyair bhuktimuktipradāyakam vedasyāpi varān prādāc chivo nānāvidhān bahūn

170.1

चक्षुस्तीर्थम् इति ख्यातं रूपसौभाग्यदायकम् यत्र योगेश्वरो देवो गौतम्या दक्षिणे तटे

cakṣustīrtham iti khyātaṃ rūpasaubhāgyadāyakam yatra yogeśvaro devo gautamyā dakṣiṇe taṭe

---

170.2

पुरं भौवनम् आख्यातं गिरिमूर्ध्न्य् अभिधीयते यत्रासौ भौवनो राजा क्षत्रधर्मपरायणः

puraṃ bhauvanam ākhyātaṃ girimūrdhny abhidhīyate yatrāsau bhauvano rājā kṣatradharmaparāyaṇaḥ

---

170.3

तस्मिन् पुरवरे कश्चिद् ब्राह्मणो वृद्धकौशिकः तत्पुत्रो गौतम इति ख्यातो वेदविदुत्तमः

tasmin puravare kaścid brāhmaṇo vṛddhakauśikaḥ tatputro gautama iti khyāto vedaviduttamaḥ

---

170.4

तस्य मातुर् मनोदोषाद् विपरीतो ऽभवद् द्विजः सखा तस्य वणिक् कश्चिन् मणिकुण्डल उच्यते

tasya mātur manodoṣād viparīto 'bhavad dvijaḥ sakhā tasya vaṇik kaścin maṇikuṇḍala ucyate

---

170.5

तेन सख्यं द्विजस्यासीद् विषमं द्विजवैश्ययोः श्रीमद्दरिद्रयोर् नित्यं परस्परहितैषिणोः

tena sakhyaṃ dvijasyāsīd viṣamaṃ dvijavaiśyayoḥ śrīmaddaridrayor nityaṃ parasparahitaiṣiṇoḥ

---

170.6

कदाचिद् गौतमो वैश्यं वित्तेशं मणिकुण्डलम् प्राहेदं वचनं प्रीत्या रहः स्थित्वा पुनः पुनः

kadācid gautamo vaiśyaṃ vitteśaṃ maṇikuṇḍalam prāhedaṃ vacanaṃ prītyā rahaḥ sthitvā punaḥ punaḥ

---

170.7

गच्छामो धनम् आदातुं पर्वतान् उदधीन् अपि यौवनं तद् वृथा ज्ञेयं विना सौख्यानुकूल्यतः धनं विना तत् कथं स्याद् अहो धिङ् निर्धनं नरम्

gacchāmo dhanam ādātuṃ parvatān udadhīn api yauvanaṃ tad vṛthā jñeyaṃ vinā saukhyānukūlyataḥ dhanaṃ vinā tat kathaṃ syād aho dhiṅ nirdhanaṃ naram

---

170.8

कुण्डलो द्विजम् आहेदं मत्पित्रोपार्जितं धनम् बह्व् अस्ति किं धनेनाद्य करिष्ये द्विजसत्तम द्विजः पुनर् उवाचेदं मणिकुण्डलम् ओजसा

kuṇḍalo dvijam āhedaṃ matpitropārjitaṃ dhanam bahv asti kiṃ dhanenādya kariṣye dvijasattama dvijaḥ punar uvācedaṃ maṇikuṇḍalam ojasā

---

170.9

धर्मार्थज्ञानकामानां को नु तृप्तः प्रशस्यते उत्कर्षप्राप्तिर् एवैषां सखे श्लाघ्या शरीरिणाम्

dharmārthajñānakāmānāṃ ko nu tṛptaḥ praśasyate utkarṣaprāptir evaiṣāṃ sakhe ślāghyā śarīriṇām

---

170.10

स्वेनैव व्यवसायेन धन्या जीवन्ति जन्तवः परदत्तार्थसंतुष्टाः कष्टजीविन एव ते

svenaiva vyavasāyena dhanyā jīvanti jantavaḥ paradattārthasaṃtuṣṭāḥ kaṣṭajīvina eva te

---

170.11

स पुत्रः शस्यते लोके पितृभिश् चाभिनन्द्यते यः पैत्र्यम् अभिलिप्सेत न वाचापि तु कुण्डल

sa putraḥ śasyate loke pitṛbhiś cābhinandyate yaḥ paitryam abhilipseta na vācāpi tu kuṇḍala

---

170.12

स्वबाहुबलम् आश्रित्य यो ऽर्थान् अर्जयते सुतः स कृतार्थो भवेल् लोके पैत्र्यं वित्तं न तु स्पृशेत्

svabāhubalam āśritya yo 'rthān arjayate sutaḥ sa kṛtārtho bhavel loke paitryaṃ vittaṃ na tu spṛśet

---

170.13

स्वयम् आर्ज्य सुतो वित्तं पित्रे दास्यति बन्धवे तं तु पुत्रं विजानीयाद् इतरो योनिकीटकः

svayam ārjya suto vittaṃ pitre dāsyati bandhave taṃ tu putraṃ vijānīyād itaro yonikīṭakaḥ

---

170.14

एतच् छ्रुत्वा तु तद् वाक्यं ब्राह्मणस्याभिलाषिणः तथेति मत्वा तद्वाक्यं रत्नान्य् आदाय सत्वरः

etac chrutvā tu tad vākyaṃ brāhmaṇasyābhilāṣiṇaḥ tatheti matvā tadvākyaṃ ratnāny ādāya satvaraḥ

---

170.15

आत्मकीयानि वित्तानि गौतमाय न्यवेदयत् धनेनैतेन देशांश् च परिभ्रम्य यथासुखम्

ātmakīyāni vittāni gautamāya nyavedayat dhanenaitena deśāṃś ca paribhramya yathāsukham

---

170.16

धनान्य् आदाय वित्तानि पुनर् एष्यामहे गृहम् सत्यम् एव वणिग् वक्ति स तु विप्रः प्रतारकः

dhanāny ādāya vittāni punar eṣyāmahe gṛham satyam eva vaṇig vakti sa tu vipraḥ pratārakaḥ

---

170.17

पापात्मा पापचित्तं च न बुबोध वणिग् द्विजम् तौ परस्परम् आमन्त्र्य मातापित्रोर् अजानतोः

pāpātmā pāpacittaṃ ca na bubodha vaṇig dvijam tau parasparam āmantrya mātāpitror ajānatoḥ

---

170.18

देशाद् देशान्तरं यातौ धनार्थं तौ वणिग्द्विजौ वणिग्घस्तस्थितं वित्तं ब्राह्मणो हर्तुम् इच्छति

deśād deśāntaraṃ yātau dhanārthaṃ tau vaṇigdvijau vaṇigghastasthitaṃ vittaṃ brāhmaṇo hartum icchati

---

170.19

येन केनाप्य् उपायेन तद् धनं हि समाहरे अहो पृथिव्यां रम्याणि नगराणि सहस्रशः

yena kenāpy upāyena tad dhanaṃ hi samāhare aho pṛthivyāṃ ramyāṇi nagarāṇi sahasraśaḥ

---

170.20

इष्टप्रदात्र्यः कामस्य देवता इव योषितः मनोहरास् तत्र तत्र सन्ति किं क्रियते मया

iṣṭapradātryaḥ kāmasya devatā iva yoṣitaḥ manoharās tatra tatra santi kiṃ kriyate mayā

---

170.21

धनम् आहृत्य यत्नेन योषिद्भ्यो यदि दीयते भुज्यन्ते तास् ततो नित्यं सफलं जीवितं हि तत्

dhanam āhṛtya yatnena yoṣidbhyo yadi dīyate bhujyante tās tato nityaṃ saphalaṃ jīvitaṃ hi tat

---

170.22

नृत्यगीतरतो नित्यं पण्यस्त्रीभिर् अलंकृतः भोक्ष्ये कथं तु तद् वित्तं वैश्यान् मद्धस्तम् आगतम्

nṛtyagītarato nityaṃ paṇyastrībhir alaṃkṛtaḥ bhokṣye kathaṃ tu tad vittaṃ vaiśyān maddhastam āgatam

---

170.23

एवं चिन्तयमानो ऽसौ गौतमः प्रहसन्न् इव मणिकुण्डलम् आहेदम् अधर्माद् एव जन्तवः

evaṃ cintayamāno 'sau gautamaḥ prahasann iva maṇikuṇḍalam āhedam adharmād eva jantavaḥ

---

170.24

वृद्धिं सुखम् अभीष्टानि प्राप्नुवन्ति न संशयः धर्मिष्ठाः प्राणिनो लोके दृश्यन्ते दुःखभागिनः

vṛddhiṃ sukham abhīṣṭāni prāpnuvanti na saṃśayaḥ dharmiṣṭhāḥ prāṇino loke dṛśyante duḥkhabhāginaḥ

---

170.25

तस्माद् धर्मेण किं तेन दुःखैकफलहेतुना

tasmād dharmeṇa kiṃ tena duḥkhaikaphalahetunā

---

170.26

नेत्य् उवाच ततो वैश्यः सुखं धर्मे प्रतिष्ठितम् पापे दुःखं भयं शोको दारिद्र्यं क्लेश एव च यतो धर्मस् ततो मुक्तिः स्वधर्मः किं विनश्यति

nety uvāca tato vaiśyaḥ sukhaṃ dharme pratiṣṭhitam pāpe duḥkhaṃ bhayaṃ śoko dāridryaṃ kleśa eva ca yato dharmas tato muktiḥ svadharmaḥ kiṃ vinaśyati

---

170.27

एवं विवदतोस् तत्र संपरायस् तयोर् अभूत् यस्य पक्षो भवेज् ज्यायान् स परार्थम् अवाप्नुयात्

evaṃ vivadatos tatra saṃparāyas tayor abhūt yasya pakṣo bhavej jyāyān sa parārtham avāpnuyāt

---

170.28

पृच्छावः कस्य प्राबल्यं धर्मिणो वाप्य् अधर्मिणः वेदात् तु लौकिकं ज्येष्ठं लोके धर्मात् सुखं भवेत्

pṛcchāvaḥ kasya prābalyaṃ dharmiṇo vāpy adharmiṇaḥ vedāt tu laukikaṃ jyeṣṭhaṃ loke dharmāt sukhaṃ bhavet

---

170.29

एवं विवदमानौ ताव् ऊचतुः सकलाञ् जनान् धर्मस्य वाप्य् अधर्मस्य प्राबल्यम् अनयोर् भुवि

evaṃ vivadamānau tāv ūcatuḥ sakalāñ janān dharmasya vāpy adharmasya prābalyam anayor bhuvi

---

170.30

तद् वदन्तु यथावृत्तम् एवम् ऊचतुर् ओजसा एवं तत्रोचिरे केचिद् ये धर्मेणानुवर्तिनः

tad vadantu yathāvṛttam evam ūcatur ojasā evaṃ tatrocire kecid ye dharmeṇānuvartinaḥ

---

170.31

तैर् दुःखम् अनुभूयते पापिष्ठाः सुखिनो जनाः संपराये धनं सर्वं जितं विप्रे न्यवेदयत्

tair duḥkham anubhūyate pāpiṣṭhāḥ sukhino janāḥ saṃparāye dhanaṃ sarvaṃ jitaṃ vipre nyavedayat

---

170.32

मणिमान् धर्मविच्छ्रेष्ठः पुनर् धर्मं प्रशंसति मणिमन्तं द्विजः प्राह किं धर्मम् अनुशंससि तथेति चेत्य् आह वैश्यो ब्राह्मणः पुनर् अब्रवीत्

maṇimān dharmavicchreṣṭhaḥ punar dharmaṃ praśaṃsati maṇimantaṃ dvijaḥ prāha kiṃ dharmam anuśaṃsasi tatheti cety āha vaiśyo brāhmaṇaḥ punar abravīt

---

170.33

जितं मया धनं वैश्य निर्लज्जः किं नु भाषसे मयैव विजितो धर्मो यथेष्टचरणात्मना

jitaṃ mayā dhanaṃ vaiśya nirlajjaḥ kiṃ nu bhāṣase mayaiva vijito dharmo yatheṣṭacaraṇātmanā

---

170.34

तद् ब्राह्मणवचः श्रुत्वा वैश्यः सस्मित ऊचिवान्

tad brāhmaṇavacaḥ śrutvā vaiśyaḥ sasmita ūcivān

---

170.35

पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु तथैव तान् सखे मन्ये येषां धर्मो न विद्यते

pulākā iva dhānyeṣu puttikā iva pakṣiṣu tathaiva tān sakhe manye yeṣāṃ dharmo na vidyate

---

170.36

चतुर्णां पुरुषार्थानां धर्मः प्रथम उच्यते पश्चाद् अर्थश् च कामश् च स धर्मो मयि तिष्ठति कथं ब्रूषे द्विजश्रेष्ठ मया विजितम् इत्य् अदः

caturṇāṃ puruṣārthānāṃ dharmaḥ prathama ucyate paścād arthaś ca kāmaś ca sa dharmo mayi tiṣṭhati kathaṃ brūṣe dvijaśreṣṭha mayā vijitam ity adaḥ

---

170.37

द्विजो वैश्यं पुनः प्राह हस्ताभ्यां जायतां पणः तथेति मन्यते वैश्यस् तौ गत्वा पुनर् ऊचतुः

dvijo vaiśyaṃ punaḥ prāha hastābhyāṃ jāyatāṃ paṇaḥ tatheti manyate vaiśyas tau gatvā punar ūcatuḥ

---

170.38

पूर्ववल् लौकिकान् गत्वा जितम् इत्य् अब्रवीद् द्विजः करौ छित्त्वा ततः प्राह कथं धर्मं तु मन्यसे आक्षिप्तो ब्राह्मणेनैवं वैश्यो वचनम् अब्रवीत्

pūrvaval laukikān gatvā jitam ity abravīd dvijaḥ karau chittvā tataḥ prāha kathaṃ dharmaṃ tu manyase ākṣipto brāhmaṇenaivaṃ vaiśyo vacanam abravīt

---

170.39

धर्मम् एव परं मन्ये प्राणैः कण्ठगतैर् अपि माता पिता सुहृद् बन्धुर् धर्म एव शरीरिणाम्

dharmam eva paraṃ manye prāṇaiḥ kaṇṭhagatair api mātā pitā suhṛd bandhur dharma eva śarīriṇām

---

170.40

एवं विवदमानौ ताव् अर्थवान् ब्राह्मणो ऽभवत् विमुक्तो वैश्यकस् तत्र बाहुभ्यां च धनेन च

evaṃ vivadamānau tāv arthavān brāhmaṇo 'bhavat vimukto vaiśyakas tatra bāhubhyāṃ ca dhanena ca

---

170.41

एवं भ्रमन्तौ संप्राप्तौ गङ्गां योगेश्वरं हरिम् यदृच्छया मुनिश्रेष्ठ मिथस् ताव् ऊचतुः पुनः

evaṃ bhramantau saṃprāptau gaṅgāṃ yogeśvaraṃ harim yadṛcchayā muniśreṣṭha mithas tāv ūcatuḥ punaḥ

---

170.42

वैश्यो गङ्गां तु योगेशं धर्मम् एव प्रशंसति अतिकोपाद् द्विजो वैश्यम् आक्षिपन् पुनर् अब्रवीत्

vaiśyo gaṅgāṃ tu yogeśaṃ dharmam eva praśaṃsati atikopād dvijo vaiśyam ākṣipan punar abravīt

---

170.43

गतं धनं करौ छिन्नाव् अवशिष्टो शुभिर् भवान् त्वम् अन्यथा यदि ब्रूष आहरिष्ये ऽसिना शिरः

gataṃ dhanaṃ karau chinnāv avaśiṣṭo śubhir bhavān tvam anyathā yadi brūṣa āhariṣye 'sinā śiraḥ

---

170.44

विहस्य पुनर् आहेदं वैश्यो गौतमम् अञ्जसा

vihasya punar āhedaṃ vaiśyo gautamam añjasā

---

170.45

धर्मम् एव परं मन्ये यथेच्छसि तथा कुरु ब्राह्मणांश् च गुरून् देवान् वेदान् धर्मं जनार्दनम्

dharmam eva paraṃ manye yathecchasi tathā kuru brāhmaṇāṃś ca gurūn devān vedān dharmaṃ janārdanam

---

170.46

यस् तु निन्दयते पापो नासौ स्पृश्यो ऽथ पापकृत् उपेक्षणीयो दुर्वृत्तः पापात्मा धर्मदूषकः

yas tu nindayate pāpo nāsau spṛśyo 'tha pāpakṛt upekṣaṇīyo durvṛttaḥ pāpātmā dharmadūṣakaḥ

---

170.47

ततः प्राह स कोपेन धर्मं यद्य् अनुशंससि आवयोः प्राणयोर् अत्र पणः स्याद् इति वै मुने

tataḥ prāha sa kopena dharmaṃ yady anuśaṃsasi āvayoḥ prāṇayor atra paṇaḥ syād iti vai mune

---

170.48

एवम् उक्ते गौतमेन तथेत्य् आह वणिक् तदा पुनर् अप्य् ऊचतुर् उभौ लोकांल् लोकास् तथोचिरे

evam ukte gautamena tathety āha vaṇik tadā punar apy ūcatur ubhau lokāṃl lokās tathocire

---

170.49

योगेश्वरस्य पुरतो गौतम्या दक्षिणे तटे तं निपात्य विशं विप्रश् चक्षुर् उत्पाट्य चाब्रवीत्

yogeśvarasya purato gautamyā dakṣiṇe taṭe taṃ nipātya viśaṃ vipraś cakṣur utpāṭya cābravīt

---

170.50

गतो ऽसीमां दशां वैश्य नित्यं धर्मप्रशंसया गतं धनं गतं चक्षुश् छेदितौ करपल्लवौ पृष्टो ऽसि मित्र गच्छामि मैवं ब्रूयाः कथान्तरे

gato 'sīmāṃ daśāṃ vaiśya nityaṃ dharmapraśaṃsayā gataṃ dhanaṃ gataṃ cakṣuś cheditau karapallavau pṛṣṭo 'si mitra gacchāmi maivaṃ brūyāḥ kathāntare

---

170.51

तस्मिन् प्रयाते वैश्यो ऽसौ चिन्तयाम् आस चेतसि हा कष्टं मे किम् अभवद् धर्मैकमनसो हरे

tasmin prayāte vaiśyo 'sau cintayām āsa cetasi hā kaṣṭaṃ me kim abhavad dharmaikamanaso hare

---

170.52

स कुण्डलो वणिक्श्रेष्ठो निर्धनो गतबाहुकः गतनेत्रः शुचं प्राप्तो धर्मम् एवानुसंस्मरन्

sa kuṇḍalo vaṇikśreṣṭho nirdhano gatabāhukaḥ gatanetraḥ śucaṃ prāpto dharmam evānusaṃsmaran

---

170.53

एवं बहुविधां चिन्तां कुर्वन्न् आस्ते महीतले निश्चेष्टो ऽथ निरुत्साहः पतितः शोकसागरे

evaṃ bahuvidhāṃ cintāṃ kurvann āste mahītale niśceṣṭo 'tha nirutsāhaḥ patitaḥ śokasāgare

---

170.54

दिनावसाने शर्वर्याम् उदिते चन्द्रमण्डले एकादश्यां शुक्लपक्षे तत्रायाति विभीषणः

dināvasāne śarvaryām udite candramaṇḍale ekādaśyāṃ śuklapakṣe tatrāyāti vibhīṣaṇaḥ

---

170.55

स तु योगेश्वरं देवं पूजयित्वा यथाविधि स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां सपुत्रो राक्षसैर् वृतः

sa tu yogeśvaraṃ devaṃ pūjayitvā yathāvidhi snātvā tu gautamīṃ gaṅgāṃ saputro rākṣasair vṛtaḥ

---

170.56

विभीषणस्य हि सुतो विभीषण इवापरः वैभीषणिर् इति ख्यातस् तम् अपश्यद् उवाच ह

vibhīṣaṇasya hi suto vibhīṣaṇa ivāparaḥ vaibhīṣaṇir iti khyātas tam apaśyad uvāca ha

---

170.57

वैश्यस्य वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं स धर्मवित् पित्रे निवेदयाम् आस लङ्केशाय महात्मने स तु लङ्केश्वरः प्राह पुत्रं प्रीत्या गुणाकरम्

vaiśyasya vacanaṃ śrutvā yathāvṛttaṃ sa dharmavit pitre nivedayām āsa laṅkeśāya mahātmane sa tu laṅkeśvaraḥ prāha putraṃ prītyā guṇākaram

---

170.58

श्रीमान् रामो मम गुरुस् तस्य मान्यः सखा मम हनुमान् इति विख्यातस् तेनानीतो गिरिर् महान्

śrīmān rāmo mama gurus tasya mānyaḥ sakhā mama hanumān iti vikhyātas tenānīto girir mahān

---

170.59

पुरा कार्यान्तरे प्राप्ते सर्वौषध्याश्रयो ऽचलः जाते कार्ये तम् आदाय हिमवन्तम् अथागमत्

purā kāryāntare prāpte sarvauṣadhyāśrayo 'calaḥ jāte kārye tam ādāya himavantam athāgamat

---

170.60

विशल्यकरणी चेति मृतसंजीवनीति च तदानीय महाबुद्धी रामायाक्लिष्टकर्मणे

viśalyakaraṇī ceti mṛtasaṃjīvanīti ca tadānīya mahābuddhī rāmāyākliṣṭakarmaṇe

---

170.61

निवेदयित्वा तत् साध्यं तस्मिन् वृत्ते समागतः पुनर् गिरिं समादाय आगच्छद् देवपर्वतम्

nivedayitvā tat sādhyaṃ tasmin vṛtte samāgataḥ punar giriṃ samādāya āgacchad devaparvatam

---

170.62

ताम् आनीयास्य हृदये निवेशय हरिं स्मरन् ततः प्राप्स्यत्य् अयं सर्वम् अपेक्षितम् उदारधीः

tām ānīyāsya hṛdaye niveśaya hariṃ smaran tataḥ prāpsyaty ayaṃ sarvam apekṣitam udāradhīḥ

---

170.63

गच्छतस् तस्य वेगेन विशल्यकरणी पुनः अपतद् गौतमीतीरे यत्र योगेश्वरो हरिः

gacchatas tasya vegena viśalyakaraṇī punaḥ apatad gautamītīre yatra yogeśvaro hariḥ

---

170.64

ताम् ओषधीं मम पितर् दर्शयाशु विलम्ब मा परार्तिशमनाद् अन्यच् छ्रेयो न भुवनत्रये

tām oṣadhīṃ mama pitar darśayāśu vilamba mā parārtiśamanād anyac chreyo na bhuvanatraye

---

170.65

विभीषणस् तथेत्य् उक्त्वा तां पुत्रस्याप्य् अदर्शयत् इषे त्वेत्य् अस्य वृक्षस्य शाखां चिच्छेद तत्सुतः वैश्यस्य चापि वै प्रीत्या सन्तः परहिते रताः

vibhīṣaṇas tathety uktvā tāṃ putrasyāpy adarśayat iṣe tvety asya vṛkṣasya śākhāṃ ciccheda tatsutaḥ vaiśyasya cāpi vai prītyā santaḥ parahite ratāḥ

---

170.66

यत्रापतन् नगे चास्मिन् स वृक्षस् तु प्रतापवान् तस्य शाखां समादाय हृदये ऽस्य निवेशय तत्स्पृष्टमात्र एवासौ स्वकं रूपम् अवाप्नुयात्

yatrāpatan nage cāsmin sa vṛkṣas tu pratāpavān tasya śākhāṃ samādāya hṛdaye 'sya niveśaya tatspṛṣṭamātra evāsau svakaṃ rūpam avāpnuyāt

---

170.67

एतच् छ्रुत्वा पितुर् वाक्यं वैभीषणिर् उदारधीः तथा चकार वै सम्यक् काष्ठखण्डं न्यवेशयत्

etac chrutvā pitur vākyaṃ vaibhīṣaṇir udāradhīḥ tathā cakāra vai samyak kāṣṭhakhaṇḍaṃ nyaveśayat

---

170.68

हृदये स तु वैश्यो ऽपि सचक्षुः सकरो ऽभवत् मणिमन्त्रौषधीनां हि वीर्यं को ऽपि न बुध्यते

hṛdaye sa tu vaiśyo 'pi sacakṣuḥ sakaro 'bhavat maṇimantrauṣadhīnāṃ hi vīryaṃ ko 'pi na budhyate

---

170.69

तद् एव काष्ठम् आदाय धर्मम् एवानुसंस्मरन् स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां तथा योगेश्वरं हरिम्

tad eva kāṣṭham ādāya dharmam evānusaṃsmaran snātvā tu gautamīṃ gaṅgāṃ tathā yogeśvaraṃ harim

---

170.70

नमस्कृत्वा पुनर् अगात् काष्ठखण्डेन वैश्यकः परिभ्रमन् नृपपुरं महापुरम् इति श्रुतम्

namaskṛtvā punar agāt kāṣṭhakhaṇḍena vaiśyakaḥ paribhraman nṛpapuraṃ mahāpuram iti śrutam

---

170.71

महाराज इति ख्यातस् तत्र राजा महाबलः तस्य नास्ति सुतः कश्चित् पुत्रिका नष्टलोचना

mahārāja iti khyātas tatra rājā mahābalaḥ tasya nāsti sutaḥ kaścit putrikā naṣṭalocanā

---

170.72

सैव तस्य सुता पुत्रस् तस्यापि व्रतम् ईदृशम् देवो वा दानवो वापि ब्राह्मणः क्षत्रियो भवेत्

saiva tasya sutā putras tasyāpi vratam īdṛśam devo vā dānavo vāpi brāhmaṇaḥ kṣatriyo bhavet

---

170.73

वैश्यो वा शूद्रयोनिर् वा सगुणो निर्गुणो ऽपि वा तस्मै देया इयं पुत्री यो नेत्रे आहरिष्यति

vaiśyo vā śūdrayonir vā saguṇo nirguṇo 'pi vā tasmai deyā iyaṃ putrī yo netre āhariṣyati

---

170.74

राज्येन सह देयेयम् इति राजा ह्य् अघोषयत् अहर्निशम् असौ वैश्यः श्रुत्वा घोषम् अथाब्रवीत्

rājyena saha deyeyam iti rājā hy aghoṣayat aharniśam asau vaiśyaḥ śrutvā ghoṣam athābravīt

---

170.75

अहं नेत्रे आहरिष्ये राजपुत्र्या असंशयम्

ahaṃ netre āhariṣye rājaputryā asaṃśayam

---

170.76

तं वैश्यं तरसादाय महाराज्ञे न्यवेदयत् तत्काष्ठस्पर्शमात्रेण सनेत्राभून् नृपात्मजा

taṃ vaiśyaṃ tarasādāya mahārājñe nyavedayat tatkāṣṭhasparśamātreṇa sanetrābhūn nṛpātmajā

---

170.77

ततः सविस्मयो राजा को भवान् इति चाब्रवीत् वैश्यो राज्ञे यथावृत्तं न्यवेदयद् अशेषतः

tataḥ savismayo rājā ko bhavān iti cābravīt vaiśyo rājñe yathāvṛttaṃ nyavedayad aśeṣataḥ

---

170.78

ब्राह्मणानां प्रसादेन धर्मस्य तपसस् तथा दानप्रभावाद् यज्ञैश् च विविधैर् भूरिदक्षिणैः दिव्यौषधिप्रभावेन मम सामर्थ्यम् ईदृशम्

brāhmaṇānāṃ prasādena dharmasya tapasas tathā dānaprabhāvād yajñaiś ca vividhair bhūridakṣiṇaiḥ divyauṣadhiprabhāvena mama sāmarthyam īdṛśam

---

170.79

एतद् वैश्यवचः श्रुत्वा विस्मितो ऽभून् महीपतिः

etad vaiśyavacaḥ śrutvā vismito 'bhūn mahīpatiḥ

---

170.80

अहो महानुभावो ऽयं प्रायो वृन्दारको भवेत् अन्यथैतादृग् अन्यस्य सामर्थ्यं दृश्यते कथम् तस्माद् अस्मै तु तां कन्यां प्रदास्ये राज्यपूर्विकाम्

aho mahānubhāvo 'yaṃ prāyo vṛndārako bhavet anyathaitādṛg anyasya sāmarthyaṃ dṛśyate katham tasmād asmai tu tāṃ kanyāṃ pradāsye rājyapūrvikām

---

170.81

इति संकल्प्य मनसि कन्यां राज्यं च दत्तवान् विहारार्थं गतः स्वैरं परं खेदम् उपागतः

iti saṃkalpya manasi kanyāṃ rājyaṃ ca dattavān vihārārthaṃ gataḥ svairaṃ paraṃ khedam upāgataḥ

---

170.82

न मित्रेण विना राज्यं न मित्रेण विना सुखम् तम् एव सततं विप्रं चिन्तयन् वैश्यनन्दनः

na mitreṇa vinā rājyaṃ na mitreṇa vinā sukham tam eva satataṃ vipraṃ cintayan vaiśyanandanaḥ

---

170.83

एतद् एव सुजातानां लक्षणं भुवि देहिनाम् कृपार्द्रं यन् मनो नित्यं तेषाम् अप्य् अहितेषु हि

etad eva sujātānāṃ lakṣaṇaṃ bhuvi dehinām kṛpārdraṃ yan mano nityaṃ teṣām apy ahiteṣu hi

---

170.84

महानृपो वनं प्रायात् स राजा मणिकुण्डलः तस्मिञ् शासति राज्यं तु कदाचिद् गौतमं द्विजम्

mahānṛpo vanaṃ prāyāt sa rājā maṇikuṇḍalaḥ tasmiñ śāsati rājyaṃ tu kadācid gautamaṃ dvijam

---

170.85

हृतस्वं द्यूतकैः पापैर् अपश्यन् मणिकुण्डलः तम् आदाय द्विजं मित्रं पूजयाम् आस धर्मवित्

hṛtasvaṃ dyūtakaiḥ pāpair apaśyan maṇikuṇḍalaḥ tam ādāya dvijaṃ mitraṃ pūjayām āsa dharmavit

---

170.86

धर्माणां तु प्रभावं तं तस्मै सर्वं न्यवेदयत् स्नापयाम् आस गङ्गायां तं सर्वाघनिवृत्तये

dharmāṇāṃ tu prabhāvaṃ taṃ tasmai sarvaṃ nyavedayat snāpayām āsa gaṅgāyāṃ taṃ sarvāghanivṛttaye

---

170.87

तेन विप्रेण सर्वैस् तैः स्वकीयैर् गोत्रजैर् वृतः वैश्यैः स्वदेशसंभूतैर् ब्राह्मणस्य तु बान्धवैः

tena vipreṇa sarvais taiḥ svakīyair gotrajair vṛtaḥ vaiśyaiḥ svadeśasaṃbhūtair brāhmaṇasya tu bāndhavaiḥ

---

170.88

वृद्धकौशिकमुख्यैश् च तस्मिन् योगेश्वरान्तिके यज्ञान् इष्ट्वा सुरान् पूज्य ततः स्वर्गम् उपेयिवान्

vṛddhakauśikamukhyaiś ca tasmin yogeśvarāntike yajñān iṣṭvā surān pūjya tataḥ svargam upeyivān

---

170.89

ततः प्रभृति तत् तीर्थं मृतसंजीवनं विदुः चक्षुस्तीर्थं सयोगेशं स्मरणाद् अपि पुण्यदम् मनःप्रसादजननं सर्वदुर्भावनाशनम्

tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ mṛtasaṃjīvanaṃ viduḥ cakṣustīrthaṃ sayogeśaṃ smaraṇād api puṇyadam manaḥprasādajananaṃ sarvadurbhāvanāśanam

171.1

उर्वशीतीर्थम् आख्यातम् अश्वमेधफलप्रदम् स्नानदानमहादेववासुदेवार्चनादिभिः

urvaśītīrtham ākhyātam aśvamedhaphalapradam snānadānamahādevavāsudevārcanādibhiḥ

---

171.2

महेश्वरो यत्र देवो यत्र शार्ङ्गधरो हरिः प्रमतिर् नाम राजासीत् सार्वभौमः प्रतापवान्

maheśvaro yatra devo yatra śārṅgadharo hariḥ pramatir nāma rājāsīt sārvabhaumaḥ pratāpavān

---

171.3

रिपूञ् जित्वा जगामाशु इन्द्रलोकं सुरैर् वृतम् तत्रापश्यत् सुरपतिं मरुद्भिः सह नारद

ripūñ jitvā jagāmāśu indralokaṃ surair vṛtam tatrāpaśyat surapatiṃ marudbhiḥ saha nārada

---

171.4

जहासेन्द्रं पाशहस्तं प्रमतिः क्षत्रियर्षभः तं हसन्तम् अथालक्ष्य हरिः प्रमतिम् अब्रवीत्

jahāsendraṃ pāśahastaṃ pramatiḥ kṣatriyarṣabhaḥ taṃ hasantam athālakṣya hariḥ pramatim abravīt

---

171.5

देवालये महाबुद्धे मरुद्भिः क्रीडितैर् अलम् दिशो जित्वा दिवं प्राप्तः कुरु क्रीडां मया सह

devālaye mahābuddhe marudbhiḥ krīḍitair alam diśo jitvā divaṃ prāptaḥ kuru krīḍāṃ mayā saha

---

171.6

सकषायं हरिवचो निशम्य प्रमतिर् नृपः तथेत्य् उवाच देवेन्द्रं निष्कृतिं कां तु मन्यसे तच् छ्रुत्वा प्रमतेर् वाक्यं सुरराण् नृपम् अब्रवीत्

sakaṣāyaṃ harivaco niśamya pramatir nṛpaḥ tathety uvāca devendraṃ niṣkṛtiṃ kāṃ tu manyase tac chrutvā pramater vākyaṃ surarāṇ nṛpam abravīt

---

171.7

उर्वश्य् एव पणो ऽस्माकं प्राप्या या निखिलैर् मखैः

urvaśy eva paṇo 'smākaṃ prāpyā yā nikhilair makhaiḥ

---

171.8

एतच् छ्रुत्वेन्द्रवचनं प्रमतिः प्राह गर्वितः उर्वशीं निष्कृतिं मन्ये त्वं राजन् किं नु मन्यसे

etac chrutvendravacanaṃ pramatiḥ prāha garvitaḥ urvaśīṃ niṣkṛtiṃ manye tvaṃ rājan kiṃ nu manyase

---

171.9

यद् ब्रवीषि सुरेशान तन् मन्ये ऽहं शतक्रतो प्राहेन्द्रं प्रमतिस् तद्वन् निष्कृत्यै दक्षिणं करम् सवर्म सशरं धर्म्यं देहि दीव्यामहे वयम्

yad bravīṣi sureśāna tan manye 'haṃ śatakrato prāhendraṃ pramatis tadvan niṣkṛtyai dakṣiṇaṃ karam savarma saśaraṃ dharmyaṃ dehi dīvyāmahe vayam

---

171.10

ताव् एवं संविदं कृत्वा देवनायोपतस्थतुः प्रमतिर् जितवांस् तत्र उर्वशीं दैवतस्त्रियम् तां जित्वा प्रमतिः प्राह संरम्भात् तं शतक्रतुम्

tāv evaṃ saṃvidaṃ kṛtvā devanāyopatasthatuḥ pramatir jitavāṃs tatra urvaśīṃ daivatastriyam tāṃ jitvā pramatiḥ prāha saṃrambhāt taṃ śatakratum

---

171.11

निष्कृत्यै पुनर् अन्यन् मे पश्चाद् दीव्ये त्वया विभो

niṣkṛtyai punar anyan me paścād dīvye tvayā vibho

---

171.12

देवयोग्यम् अथो वज्रं जैत्रं सरथम् उत्तमम् दीव्ये ऽहं तेन नृपते करेणाप्य् अविचारयन्

devayogyam atho vajraṃ jaitraṃ saratham uttamam dīvye 'haṃ tena nṛpate kareṇāpy avicārayan

---

171.13

स गृहीत्वा तदा पाशान् अन्यांश् च मणिभूषितान् जितम् इत्य् अब्रवीच् छक्रं प्रमतिः प्रहसंस् तदा

sa gṛhītvā tadā pāśān anyāṃś ca maṇibhūṣitān jitam ity abravīc chakraṃ pramatiḥ prahasaṃs tadā

---

171.14

एतस्मिन्न् अन्तरे प्रायाद् अक्षज्ञस् तत्र नारद विश्वावसुर् इति ख्यातो गन्धर्वाणां महेश्वरः

etasminn antare prāyād akṣajñas tatra nārada viśvāvasur iti khyāto gandharvāṇāṃ maheśvaraḥ

---

171.15

गन्धर्वविद्यया राजंस् तया दीव्यामहे त्वया तथेत्य् उक्त्वा स नृपतिर् जितम् इत्य् अब्रवीत् तदा

gandharvavidyayā rājaṃs tayā dīvyāmahe tvayā tathety uktvā sa nṛpatir jitam ity abravīt tadā

---

171.16

तौ जित्वा नृपतिर् मौर्ख्याद् देवेन्द्रं प्राह कश्मलम्

tau jitvā nṛpatir maurkhyād devendraṃ prāha kaśmalam

---

171.17

रणे वा देवने वापि न त्वं जेता कथंचन महेन्द्र सततं तस्माद् अस्मदाराधको भव वद केन प्रकारेण जाता देवेन्द्रता तव

raṇe vā devane vāpi na tvaṃ jetā kathaṃcana mahendra satataṃ tasmād asmadārādhako bhava vada kena prakāreṇa jātā devendratā tava

---

171.18

तथा प्राहोर्वशीं गर्वाद् गच्छ कर्मकरी भव उर्वशी प्राह देवेषु यथा वर्ते तथा त्वयि वर्तेय सर्वभावेन न मां धिक्कर्तुम् अर्हसि

tathā prāhorvaśīṃ garvād gaccha karmakarī bhava urvaśī prāha deveṣu yathā varte tathā tvayi varteya sarvabhāvena na māṃ dhikkartum arhasi

---

171.19

ततस् तां प्रमतिः प्राह त्वादृश्यः सन्ति चारिकाः त्वं किं विलज्जसे भद्रे गच्छ कर्मकरी भव

tatas tāṃ pramatiḥ prāha tvādṛśyaḥ santi cārikāḥ tvaṃ kiṃ vilajjase bhadre gaccha karmakarī bhava

---

171.20

एतच् छ्रुत्वा नृपेणोक्तं गन्धर्वाधिपतिस् तदा चित्रसेन इति ख्यातः सुतो विश्वावसोर् बली

etac chrutvā nṛpeṇoktaṃ gandharvādhipatis tadā citrasena iti khyātaḥ suto viśvāvasor balī

---

171.21

दीव्ये ऽहं वै त्वया राजन् सर्वेणानेन भूपते राज्येन जीवितेनापि मदीयेन तवापि च

dīvye 'haṃ vai tvayā rājan sarveṇānena bhūpate rājyena jīvitenāpi madīyena tavāpi ca

---

171.22

तथेत्य् उक्त्वा पुनर् उभौ चित्रसेननृपोत्तमौ दीव्येताम् अभिसंरब्धौ चित्रसेनो ऽजयत् तदा

tathety uktvā punar ubhau citrasenanṛpottamau dīvyetām abhisaṃrabdhau citraseno 'jayat tadā

---

171.23

गान्धर्वैस् तं महापाशैर् बबन्ध नृपतिं तदा चित्रसेनो ऽजयत् सर्वम् उर्वशीमुख्यतः पणैः

gāndharvais taṃ mahāpāśair babandha nṛpatiṃ tadā citraseno 'jayat sarvam urvaśīmukhyataḥ paṇaiḥ

---

171.24

राज्यं कोशं बलं चैव यद् अन्यद् वसु किंचन चित्रसेनस्य तज् जातं यद् आसीत् प्रमतेर् धनम्

rājyaṃ kośaṃ balaṃ caiva yad anyad vasu kiṃcana citrasenasya taj jātaṃ yad āsīt pramater dhanam

---

171.25

तस्य पुत्रो बाल एव पुरोधसम् उवाच ह वैश्वामित्रं महाप्राज्ञं मधुच्छन्दसम् ओजसा

tasya putro bāla eva purodhasam uvāca ha vaiśvāmitraṃ mahāprājñaṃ madhucchandasam ojasā

---

171.26

किं मे पित्रा कृतं पापं क्व वा बद्धो महामतिः कथम् एष्यति स्वं स्थानं कथं पाशैर् विमोक्ष्यते

kiṃ me pitrā kṛtaṃ pāpaṃ kva vā baddho mahāmatiḥ katham eṣyati svaṃ sthānaṃ kathaṃ pāśair vimokṣyate

---

171.27

सुमतेर् वचनं श्रुत्वा ध्यात्वा स मुनिसत्तमः मधुच्छन्दा जगादेदं प्रमतेर् वर्तनं तदा

sumater vacanaṃ śrutvā dhyātvā sa munisattamaḥ madhucchandā jagādedaṃ pramater vartanaṃ tadā

---

171.28

देवलोके तव पिता बद्ध आस्ते महामते कैतवैर् बहुदोषैश् च भ्रष्टराज्यो बभूव ह

devaloke tava pitā baddha āste mahāmate kaitavair bahudoṣaiś ca bhraṣṭarājyo babhūva ha

---

171.29

यो याति कैतवसभां स चापि क्लेशभाग् भवेत् द्यूतमद्यामिषादीनि व्यसनानि नृपात्मज

yo yāti kaitavasabhāṃ sa cāpi kleśabhāg bhavet dyūtamadyāmiṣādīni vyasanāni nṛpātmaja

---

171.30

पापिनाम् एव जायन्ते सदा पापात्मकानि हि एकैकम् अप्य् अनर्थाय पापाय नरकाय च

pāpinām eva jāyante sadā pāpātmakāni hi ekaikam apy anarthāya pāpāya narakāya ca

---

171.31

यानासनाभिलापाद्यैः कृतैः कैतववर्तिभिः कुलीनाः कलुषीभूताः किं पुनः कितवो जनः

yānāsanābhilāpādyaiḥ kṛtaiḥ kaitavavartibhiḥ kulīnāḥ kaluṣībhūtāḥ kiṃ punaḥ kitavo janaḥ

---

171.32

कितवस्य तु या जाया तप्यते नित्यम् एव सा स चापि कितवः पापो योषितं वीक्ष्य तप्यते

kitavasya tu yā jāyā tapyate nityam eva sā sa cāpi kitavaḥ pāpo yoṣitaṃ vīkṣya tapyate

---

171.33

तां दृष्ट्वा विगतानन्दो नित्यं वदति पापकृत् अहो संसारचक्रे ऽस्मिन् मया तुल्यो न पातकी

tāṃ dṛṣṭvā vigatānando nityaṃ vadati pāpakṛt aho saṃsāracakre 'smin mayā tulyo na pātakī

---

171.34

न किंचिद् अपि यस्यास्ते लोके विषयजं सुखम् लोकद्वये ऽपि न सुखी कितवः कोपि दृश्यते

na kiṃcid api yasyāste loke viṣayajaṃ sukham lokadvaye 'pi na sukhī kitavaḥ kopi dṛśyate

---

171.35

विभाति च तथा नित्यं लज्जया दग्धमानसः गतधर्मो निरानन्दो ग्रस्तगर्वस् तथाटति

vibhāti ca tathā nityaṃ lajjayā dagdhamānasaḥ gatadharmo nirānando grastagarvas tathāṭati

---

171.36

अकैतवी च या वृत्तिः सा प्रशस्ता द्विजन्मनाम् कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यम् अपि कुर्यान् न कैतवम्

akaitavī ca yā vṛttiḥ sā praśastā dvijanmanām kṛṣigorakṣyavāṇijyam api kuryān na kaitavam

---

171.37

यस् तु कैतववृत्त्या हि धनम् आहर्तुम् इच्छति धर्मार्थकामाभिजनैः स विमुच्येत पौरुषात्

yas tu kaitavavṛttyā hi dhanam āhartum icchati dharmārthakāmābhijanaiḥ sa vimucyeta pauruṣāt

---

171.38

वेदे ऽपि दूषितं कर्म तव पित्रा तदादृतम् तस्मात् किं कुर्महे वत्स यद् उक्तं ते विधीयते

vede 'pi dūṣitaṃ karma tava pitrā tadādṛtam tasmāt kiṃ kurmahe vatsa yad uktaṃ te vidhīyate

---

171.39

विधातृविहितं मार्गं को नु वात्येति पण्डितः

vidhātṛvihitaṃ mārgaṃ ko nu vātyeti paṇḍitaḥ

---

171.40

एतत् पुरोधसो वाक्यं श्रुत्वा सुमतिर् अब्रवीत्

etat purodhaso vākyaṃ śrutvā sumatir abravīt

---

171.41

किं कृत्वा प्रमतिस् तातः पुना राज्यम् अवाप्नुयात्

kiṃ kṛtvā pramatis tātaḥ punā rājyam avāpnuyāt

---

171.42

पुनर् ध्यात्वा मधुच्छन्दाः सुमतिं चेदम् अब्रवीत्

punar dhyātvā madhucchandāḥ sumatiṃ cedam abravīt

---

171.43

गौतमीं याहि वत्स त्वं तत्र पूजय शंकरम् अदितिं वरुणं विष्णुं ततः पाशाद् विमोक्ष्यते

gautamīṃ yāhi vatsa tvaṃ tatra pūjaya śaṃkaram aditiṃ varuṇaṃ viṣṇuṃ tataḥ pāśād vimokṣyate

---

171.44

तथेत्य् उक्त्वा जगामाशु गङ्गां नत्वा जनार्दनम् पूजयाम् आस शंभुं च तपस् तेपे यतव्रतः

tathety uktvā jagāmāśu gaṅgāṃ natvā janārdanam pūjayām āsa śaṃbhuṃ ca tapas tepe yatavrataḥ

---

171.45

सहस्रम् एकं वर्षाणां बद्धं पितरम् आत्मनः मोचयाम् आस देवेभ्यः पुना राज्यम् अवाप सः

sahasram ekaṃ varṣāṇāṃ baddhaṃ pitaram ātmanaḥ mocayām āsa devebhyaḥ punā rājyam avāpa saḥ

---

171.46

शिवेशाभ्यां मुक्तपाशो राज्यं प्राप सुतात् स्वकात् अवाप्य विद्यां गान्धर्वीं प्रियश् चासीच् छतक्रतोः

śiveśābhyāṃ muktapāśo rājyaṃ prāpa sutāt svakāt avāpya vidyāṃ gāndharvīṃ priyaś cāsīc chatakratoḥ

---

171.47

शांभवं वैष्णवं चैव उर्वशीतीर्थम् एव च ततःप्रभृति तत् तीर्थं कैतवं चेति विश्रुतम्

śāṃbhavaṃ vaiṣṇavaṃ caiva urvaśītīrtham eva ca tataḥprabhṛti tat tīrthaṃ kaitavaṃ ceti viśrutam

---

171.48

शिवविष्णुसरिन्मातुप्रसादाद् आप्यते न किम् तत्र स्नानं च दानं च बहुपुण्यफलप्रदम् पापपाशविमोक्षं तु सर्वदुर्गतिनाशनम्

śivaviṣṇusarinmātuprasādād āpyate na kim tatra snānaṃ ca dānaṃ ca bahupuṇyaphalapradam pāpapāśavimokṣaṃ tu sarvadurgatināśanam

172.1

सामुद्रं तीर्थम् आख्यातं सर्वतीर्थफलप्रदम् तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि शृणु नारद तन्मनाः

sāmudraṃ tīrtham ākhyātaṃ sarvatīrthaphalapradam tasya svarūpaṃ vakṣyāmi śṛṇu nārada tanmanāḥ

---

172.2

विसृष्टा गौतमेनासौ गङ्गा पापप्रणाशनी लोकानाम् उपकारार्थं प्रायात् पूर्वार्णवं प्रति

visṛṣṭā gautamenāsau gaṅgā pāpapraṇāśanī lokānām upakārārthaṃ prāyāt pūrvārṇavaṃ prati

---

172.3

आगच्छन्ती देवनदी कमण्डलुधृता मया शिरसा च धृता देवी शंभुना परमात्मना

āgacchantī devanadī kamaṇḍaludhṛtā mayā śirasā ca dhṛtā devī śaṃbhunā paramātmanā

---

172.4

विष्णुपादात् प्रसूतां तां ब्राह्मणेन महात्मना आनीतां मर्त्यभवनं स्मरणाद् अघनाशनीम्

viṣṇupādāt prasūtāṃ tāṃ brāhmaṇena mahātmanā ānītāṃ martyabhavanaṃ smaraṇād aghanāśanīm

---

172.5

गुरोर् गुरुतमां सिन्धुर् दृष्ट्वा कृत्यम् अचिन्तयत् या वन्द्या जगताम् ईशा ब्रह्मेशाद्यैर् नमस्कृता

guror gurutamāṃ sindhur dṛṣṭvā kṛtyam acintayat yā vandyā jagatām īśā brahmeśādyair namaskṛtā

---

172.6

ताम् अहं प्रतिगच्छेयं नो चेत् स्याद् धर्मदूषणम् आगच्छन्तं महात्मानं यो मोहान् नोपतिष्ठते

tām ahaṃ pratigaccheyaṃ no cet syād dharmadūṣaṇam āgacchantaṃ mahātmānaṃ yo mohān nopatiṣṭhate

---

172.7

न तस्य कोपि त्रातास्ति पापिनो लोकयोर् द्वयोः एवं विमृश्य रत्नेशो मूर्तिमान् विनयान्वितः कृताञ्जलिपुटो गङ्गाम् आहेदं सरितांपतिः

na tasya kopi trātāsti pāpino lokayor dvayoḥ evaṃ vimṛśya ratneśo mūrtimān vinayānvitaḥ kṛtāñjalipuṭo gaṅgām āhedaṃ saritāṃpatiḥ

---

172.8

रसातलगतं वारि पृथिव्यां यन् नभस्तले तन् माम् एवात्र विशतु नाहं वक्ष्यामि किंचन

rasātalagataṃ vāri pṛthivyāṃ yan nabhastale tan mām evātra viśatu nāhaṃ vakṣyāmi kiṃcana

---

172.9

मयि रत्नानि पीयूषं पर्वता राक्षसासुराः एतान् अप्य् अखिलान् अन्यान् भीमान् संधारयाम्य् अहम्

mayi ratnāni pīyūṣaṃ parvatā rākṣasāsurāḥ etān apy akhilān anyān bhīmān saṃdhārayāmy aham

---

172.10

ममान्तः कमलायुक्तो विष्णुः स्वपिति नित्यदा ममाशक्यं न किमपि विद्यते सचराचरे

mamāntaḥ kamalāyukto viṣṇuḥ svapiti nityadā mamāśakyaṃ na kimapi vidyate sacarācare

---

172.11

महत्य् अभ्यागते कुर्यात् प्रत्युत्थानं न यो मदात् स धर्मादिपरिभ्रष्टो निरयं तु समाप्नुयात्

mahaty abhyāgate kuryāt pratyutthānaṃ na yo madāt sa dharmādiparibhraṣṭo nirayaṃ tu samāpnuyāt

---

172.12

न तान् मे बिभ्रतः खेदो विनागस्त्यपराभवात् किं तु त्वं गौरवेणैषाम् अतिरिक्ता ततस् त्व् अहम्

na tān me bibhrataḥ khedo vināgastyaparābhavāt kiṃ tu tvaṃ gauraveṇaiṣām atiriktā tatas tv aham

---

172.13

ब्रवीमि देवि गङ्गे मां त्वं साम्यात् संगता भव नैकरूपाम् अहं शक्तः संगन्तुं बहुधा यदि

bravīmi devi gaṅge māṃ tvaṃ sāmyāt saṃgatā bhava naikarūpām ahaṃ śaktaḥ saṃgantuṃ bahudhā yadi

---

172.14

सङ्गम् एष्यसि देवि त्वं संगच्छे ऽहं न चान्यथा गङ्गे समेष्यसि यदि बहुधा तद् विचारये

saṅgam eṣyasi devi tvaṃ saṃgacche 'haṃ na cānyathā gaṅge sameṣyasi yadi bahudhā tad vicāraye

---

172.15

तम् एवंवादिनं सिन्धुम् अपाम् ईशं तदाब्रवीत् गङ्गा सा गौतमी देवी कुरु चैतद् वचो मम

tam evaṃvādinaṃ sindhum apām īśaṃ tadābravīt gaṅgā sā gautamī devī kuru caitad vaco mama

---

172.16

सप्तर्षीणां च या भार्या अरुन्धतिपुरोगमाः भर्तृभिः सहिताः सर्वा आनय त्वं तदा त्व् अहम्

saptarṣīṇāṃ ca yā bhāryā arundhatipurogamāḥ bhartṛbhiḥ sahitāḥ sarvā ānaya tvaṃ tadā tv aham

---

172.17

अल्पभूता भविष्यामि ततः स्यां तव संगता तथेत्य् उक्त्वा सप्तर्षीणां भार्याभिर् ऋषिभिर् वृतः

alpabhūtā bhaviṣyāmi tataḥ syāṃ tava saṃgatā tathety uktvā saptarṣīṇāṃ bhāryābhir ṛṣibhir vṛtaḥ

---

172.18

आनयाम् आस तां देवी सप्तधा सा व्यभज्यत सा चेयं गौतमी गङ्गा सप्तधा सागरं गता

ānayām āsa tāṃ devī saptadhā sā vyabhajyata sā ceyaṃ gautamī gaṅgā saptadhā sāgaraṃ gatā

---

172.19

सप्तर्षीणां तु नाम्ना तु सप्त गङ्गास् ततो ऽभवन् तत्र स्नानं च दानं च श्रवणं पठनं तथा

saptarṣīṇāṃ tu nāmnā tu sapta gaṅgās tato 'bhavan tatra snānaṃ ca dānaṃ ca śravaṇaṃ paṭhanaṃ tathā

---

172.20

स्मरणं चापि यद् भक्त्या सर्वकामप्रदं भवेत् नास्माद् अन्यत् परं तीर्थं समुद्राद् भुवनत्रये पापहानौ भुक्तिमुक्तिप्राप्तौ च मनसो मुदे

smaraṇaṃ cāpi yad bhaktyā sarvakāmapradaṃ bhavet nāsmād anyat paraṃ tīrthaṃ samudrād bhuvanatraye pāpahānau bhuktimuktiprāptau ca manaso mude

173.1

ऋषिसत्त्रम् इति ख्यातम् ऋषयः सप्त नारद निषेदुस् तपसे यत्र यत्र भीमेश्वरः शिवः

ṛṣisattram iti khyātam ṛṣayaḥ sapta nārada niṣedus tapase yatra yatra bhīmeśvaraḥ śivaḥ

---

173.2

तत्रेदं वृत्तम् आख्यास्ये देवर्षिपितृबृंहितम् शृणु यत्नेन वक्ष्यामि सर्वकामप्रदं शुभम्

tatredaṃ vṛttam ākhyāsye devarṣipitṛbṛṃhitam śṛṇu yatnena vakṣyāmi sarvakāmapradaṃ śubham

---

173.3

सप्तधा व्यभजन् गङ्गाम् ऋषयः सप्त नारद वासिष्ठी दाक्षिणेयी स्याद् वैश्वामित्री तदुत्तरा

saptadhā vyabhajan gaṅgām ṛṣayaḥ sapta nārada vāsiṣṭhī dākṣiṇeyī syād vaiśvāmitrī taduttarā

---

173.4

वामदेव्य् अपरा ज्ञेया गौतमी मध्यतः शुभा भारद्वाजी स्मृता चान्या आत्रेयी चेत्य् अथापरा

vāmadevy aparā jñeyā gautamī madhyataḥ śubhā bhāradvājī smṛtā cānyā ātreyī cety athāparā

---

173.5

जामदग्नी तथा चान्या व्यपदिष्टा तु सप्तधा तैः सर्वैर् ऋषिभिस् तत्र यष्टुम् इष्टैर् महात्मभिः

jāmadagnī tathā cānyā vyapadiṣṭā tu saptadhā taiḥ sarvair ṛṣibhis tatra yaṣṭum iṣṭair mahātmabhiḥ

---

173.6

निष्पादितं महासत्त्रम् ऋषिभिः पारदर्शिभिः एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र देवानां प्रबलो रिपुः

niṣpāditaṃ mahāsattram ṛṣibhiḥ pāradarśibhiḥ etasminn antare tatra devānāṃ prabalo ripuḥ

---

173.7

विश्वरूप इति ख्यातो मुनीनां सत्त्रम् अभ्यगात् ब्रह्मचर्येण तपसा तान् आराध्य यथाविधि विनयेनाथ पप्रच्छ ऋषीन् सर्वान् अनुक्रमात्

viśvarūpa iti khyāto munīnāṃ sattram abhyagāt brahmacaryeṇa tapasā tān ārādhya yathāvidhi vinayenātha papraccha ṛṣīn sarvān anukramāt

---

173.8

ध्रुवं सर्वे यथाकामं मम स्वास्थ्येन हेतुना यथा स्याद् बलवान् पुत्रो देवानाम् अपि दुर्धरः यज्ञैर् वा तपसा वापि मुनयो वक्तुम् अर्हथ

dhruvaṃ sarve yathākāmaṃ mama svāsthyena hetunā yathā syād balavān putro devānām api durdharaḥ yajñair vā tapasā vāpi munayo vaktum arhatha

---

173.9

तत्र प्राह महाबुद्धिर् विश्वामित्रो महामनाः

tatra prāha mahābuddhir viśvāmitro mahāmanāḥ

---

173.10

कर्मणा तात लभ्यन्ते फलानि विविधानि च त्रयाणां कारणानां च कर्म प्रथमकारणम्

karmaṇā tāta labhyante phalāni vividhāni ca trayāṇāṃ kāraṇānāṃ ca karma prathamakāraṇam

---

173.11

ततश् च कारणं कर्ता ततश् चान्यत् प्रकीर्तितम् उपादानं तथा बीजं न च कर्म विदुर् बुधाः

tataś ca kāraṇaṃ kartā tataś cānyat prakīrtitam upādānaṃ tathā bījaṃ na ca karma vidur budhāḥ

---

173.12

कर्मणां कारणत्वं च कारणे पुष्कले सति भावाभावौ फले दृष्टौ तस्मात् कर्माश्रितं फलम्

karmaṇāṃ kāraṇatvaṃ ca kāraṇe puṣkale sati bhāvābhāvau phale dṛṣṭau tasmāt karmāśritaṃ phalam

---

173.13

कर्मापि द्विविधं ज्ञेयं क्रियमाणं तथा कृतम् कर्तव्यं क्रियमाणस्य साधनं यद् यद् उच्यते

karmāpi dvividhaṃ jñeyaṃ kriyamāṇaṃ tathā kṛtam kartavyaṃ kriyamāṇasya sādhanaṃ yad yad ucyate

---

173.14

तद्भावाः कर्मसिद्धौ च उभयत्रापि कारणम् यद् यद् भावयते जन्तुः कर्म कुर्वन् विचक्षणः

tadbhāvāḥ karmasiddhau ca ubhayatrāpi kāraṇam yad yad bhāvayate jantuḥ karma kurvan vicakṣaṇaḥ

---

173.15

तद्भावनानुरूपेण फलनिष्पत्तिर् उच्यते करोति कर्म विधिवद् विना भावनया यदि

tadbhāvanānurūpeṇa phalaniṣpattir ucyate karoti karma vidhivad vinā bhāvanayā yadi

---

173.16

अन्यथा स्यात् फलं सर्वं तस्य भावानुरूपतः तस्मात् तपो व्रतं दानं जपयज्ञादिकाः क्रियाः

anyathā syāt phalaṃ sarvaṃ tasya bhāvānurūpataḥ tasmāt tapo vrataṃ dānaṃ japayajñādikāḥ kriyāḥ

---

173.17

कर्मणस् त्व् अनुरूपेण फलं दास्यन्ति भावतः तस्माद् भावानुरूपेण कर्म वै दास्यते फलम्

karmaṇas tv anurūpeṇa phalaṃ dāsyanti bhāvataḥ tasmād bhāvānurūpeṇa karma vai dāsyate phalam

---

173.18

भावस् तु त्रिविधो ज्ञेयः सात्त्विको राजसस् तथा तामसस् तु तथा ज्ञेयः फलं कर्मानुसारतः

bhāvas tu trividho jñeyaḥ sāttviko rājasas tathā tāmasas tu tathā jñeyaḥ phalaṃ karmānusārataḥ

---

173.19

भावनानुगुणं चेति विचित्रा कर्मणां स्थितिः तस्माद् इच्छानुसारेण भावं कुर्याद् विचक्षणः

bhāvanānuguṇaṃ ceti vicitrā karmaṇāṃ sthitiḥ tasmād icchānusāreṇa bhāvaṃ kuryād vicakṣaṇaḥ

---

173.20

पश्चात् कर्मापि कर्तव्यं फलदातापि तद्विधम् फलं ददाति फलिनां फले यदि प्रवर्तते

paścāt karmāpi kartavyaṃ phaladātāpi tadvidham phalaṃ dadāti phalināṃ phale yadi pravartate

---

173.21

कर्मकारो न तत्रास्ति कुर्यात् कर्म स्वभावतः तद् एव चोपदानादि सत्त्वादिगुणभेदतः

karmakāro na tatrāsti kuryāt karma svabhāvataḥ tad eva copadānādi sattvādiguṇabhedataḥ

---

173.22

भावात् प्रारभते तद्वद् भावैः फलम् अवाप्यते धर्मार्थकाममोक्षाणां कर्म चैव हि कारणम्

bhāvāt prārabhate tadvad bhāvaiḥ phalam avāpyate dharmārthakāmamokṣāṇāṃ karma caiva hi kāraṇam

---

173.23

भावस्थितं भवेत् कर्म मुक्तिदं बन्धकारणम् स्वभावानुगुणं कर्म स्वस्यैवेह परत्र च

bhāvasthitaṃ bhavet karma muktidaṃ bandhakāraṇam svabhāvānuguṇaṃ karma svasyaiveha paratra ca

---

173.24

फलानि विविधान्य् आशु करोति समतानुगम् एक एव पदार्थो ऽसौ भावैर् भेदः प्रदृश्यते

phalāni vividhāny āśu karoti samatānugam eka eva padārtho 'sau bhāvair bhedaḥ pradṛśyate

---

173.25

क्रियते भुज्यते वापि तस्माद् भावो विशिष्यते यथाभावं कर्म कुरु यथेप्सितम् अवाप्स्यसि

kriyate bhujyate vāpi tasmād bhāvo viśiṣyate yathābhāvaṃ karma kuru yathepsitam avāpsyasi

---

173.26

एतच् छ्रुत्वा ऋषेर् वाक्यं विश्वामित्रस्य धीमतः तपस् तप्त्वा बहुकालं तामसं भावम् आश्रितः

etac chrutvā ṛṣer vākyaṃ viśvāmitrasya dhīmataḥ tapas taptvā bahukālaṃ tāmasaṃ bhāvam āśritaḥ

---

173.27

विश्वरूपः कर्म भीमं चकार सुरभीषणम् पश्यत्सु ऋषिमुख्येषु वार्यमाणो ऽपि नित्यशः

viśvarūpaḥ karma bhīmaṃ cakāra surabhīṣaṇam paśyatsu ṛṣimukhyeṣu vāryamāṇo 'pi nityaśaḥ

---

173.28

आत्मकोपानुसारेण भीमं कर्म तथाकरोत् भीषणे कुण्डखाते तु भीषणे जातवेदसि

ātmakopānusāreṇa bhīmaṃ karma tathākarot bhīṣaṇe kuṇḍakhāte tu bhīṣaṇe jātavedasi

---

173.29

भीषणं रौद्रपुरुषं ध्यात्वात्मानं गुहाशयम् एवं तपन्तम् आलक्ष्य वाग् उवाचाशरीरिणी

bhīṣaṇaṃ raudrapuruṣaṃ dhyātvātmānaṃ guhāśayam evaṃ tapantam ālakṣya vāg uvācāśarīriṇī

---

173.30

जटाजूटं विनात्मानं न च वृत्रो व्यजीयत वृथात्मानं विश्वरूपो जुहुयाज् जातवेदसि

jaṭājūṭaṃ vinātmānaṃ na ca vṛtro vyajīyata vṛthātmānaṃ viśvarūpo juhuyāj jātavedasi

---

173.31

स एवेन्द्रः स वरुणः स च स्यात् सर्वम् एव च त्यक्त्वात्मानं जटामात्रं हुतवान् वृजिनोद्भवः

sa evendraḥ sa varuṇaḥ sa ca syāt sarvam eva ca tyaktvātmānaṃ jaṭāmātraṃ hutavān vṛjinodbhavaḥ

---

173.32

वृत्र इत्य् उच्यते वेदे स चापि वृजिनो ऽभवत् भीमस्य महिमानं को जानाति जगदीशितुः

vṛtra ity ucyate vede sa cāpi vṛjino 'bhavat bhīmasya mahimānaṃ ko jānāti jagadīśituḥ

---

173.33

सृजत्य् अशेषम् अपि यो न च सङ्गेन लिप्यते विररामेति संकीर्त्य सा वाण्य् एनं मुनीश्वराः

sṛjaty aśeṣam api yo na ca saṅgena lipyate virarāmeti saṃkīrtya sā vāṇy enaṃ munīśvarāḥ

---

173.34

भीमेश्वरं नमस्कृत्य जग्मुः स्वं स्वम् अथाश्रमम् विश्वरूपो महाभीमो भीमकर्मा तथाकृतिः

bhīmeśvaraṃ namaskṛtya jagmuḥ svaṃ svam athāśramam viśvarūpo mahābhīmo bhīmakarmā tathākṛtiḥ

---

173.35

भीमभावो भीमतनुं ध्यात्वात्मानं जुहाव ह तस्माद् भीमेश्वरो देवः पुराणे परिपठ्यते तत्र स्नानं च दानं च मुक्तिदं नात्र संशयः

bhīmabhāvo bhīmatanuṃ dhyātvātmānaṃ juhāva ha tasmād bhīmeśvaro devaḥ purāṇe paripaṭhyate tatra snānaṃ ca dānaṃ ca muktidaṃ nātra saṃśayaḥ

---

173.36

इति पठति शृणोति यश् च भक्त्या विबुधपतिं शिवम् अत्र भीमरूपम् जगति विदितम् अशेषपापहारि स्मृतिपदशरणेन मुक्तिदश् च

iti paṭhati śṛṇoti yaś ca bhaktyā vibudhapatiṃ śivam atra bhīmarūpam jagati viditam aśeṣapāpahāri smṛtipadaśaraṇena muktidaś ca

---

173.37

गोदावरी तावद् अशेषपाप समूहहन्त्री परमार्थदात्री सदैव सर्वत्र विशेषतस् तु यत्राम्बुराशिं समनुप्रविष्टा

godāvarī tāvad aśeṣapāpa samūhahantrī paramārthadātrī sadaiva sarvatra viśeṣatas tu yatrāmburāśiṃ samanupraviṣṭā

---

173.38

स्नात्वा तु तस्मिन् सुकृती शरीरी गोदावरीवारिधिसंगमे यः उद्धृत्य तीव्रान् निरयाद् अशेषात् स पूर्वजान् याति पुरं पुरारेः

snātvā tu tasmin sukṛtī śarīrī godāvarīvāridhisaṃgame yaḥ uddhṛtya tīvrān nirayād aśeṣāt sa pūrvajān yāti puraṃ purāreḥ

---

173.39

वेदान्तवेद्यं यद् उपासितव्यं तद् ब्रह्म साक्षात् खलु भीमनाथः दृष्टे हि तस्मिन् न पुनर् विशन्ति शरीरिणः संस्मृतिम् उग्रदुःखाम्

vedāntavedyaṃ yad upāsitavyaṃ tad brahma sākṣāt khalu bhīmanāthaḥ dṛṣṭe hi tasmin na punar viśanti śarīriṇaḥ saṃsmṛtim ugraduḥkhām

174.1

सा संगता पूर्वम् अपांपतिं तं गङ्गा सुराणाम् अपि वन्दनीया देवैश् च सर्वैर् अनुगम्यमाना संस्तूयमाना मुनिभिर् मरुद्भिः

sā saṃgatā pūrvam apāṃpatiṃ taṃ gaṅgā surāṇām api vandanīyā devaiś ca sarvair anugamyamānā saṃstūyamānā munibhir marudbhiḥ

---

174.2

वसिष्ठजाबालिसयाज्ञवल्क्य क्रत्वङ्गिरोदक्षमरीचिवैष्णवाः शातातपः शौनकदेवरात भृग्वग्निवेश्यात्रिमरीचिमुख्याः

vasiṣṭhajābālisayājñavalkya kratvaṅgirodakṣamarīcivaiṣṇavāḥ śātātapaḥ śaunakadevarāta bhṛgvagniveśyātrimarīcimukhyāḥ

---

174.3

सुधूतपापा मनुगौतमादयः सकौशिकास् तुम्बरुपर्वताद्याः अगस्त्यमार्कण्डसपिप्पलाद्याः सगालवा योगपरायणाश् च

sudhūtapāpā manugautamādayaḥ sakauśikās tumbaruparvatādyāḥ agastyamārkaṇḍasapippalādyāḥ sagālavā yogaparāyaṇāś ca

---

174.4

सवामदेवाङ्गिरसो ऽथ भार्गवाः स्मृतिप्रवीणाः श्रुतिभिर् मनोज्ञाः सर्वे पुराणार्थविदो बहुज्ञास् ते गौतमीं देवनदीं तु गत्वा

savāmadevāṅgiraso 'tha bhārgavāḥ smṛtipravīṇāḥ śrutibhir manojñāḥ sarve purāṇārthavido bahujñās te gautamīṃ devanadīṃ tu gatvā

---

174.5

स्तोष्यन्ति मन्त्रैः श्रुतिभिः प्रभूतैर् हृद्यैश् च तुष्टैर् मुदितैर् मनोभिः तां संगतां वीक्ष्य शिवो हरिश् च आत्मानम् आदर्शयतां मुनिभ्यः

stoṣyanti mantraiḥ śrutibhiḥ prabhūtair hṛdyaiś ca tuṣṭair muditair manobhiḥ tāṃ saṃgatāṃ vīkṣya śivo hariś ca ātmānam ādarśayatāṃ munibhyaḥ

---

174.6a

तथामरास् तौ पितृभिश् च दृष्टौ

tathāmarās tau pitṛbhiś ca dṛṣṭau

---

174.6b

स्तुवन्ति देवौ सकलार्तिहारिणौ

stuvanti devau sakalārtihāriṇau

---

174.7

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतो लोकपालकाः कृताञ्जलिपुटाः सर्वे स्तुवन्ति हरिशंकरौ

ādityā vasavo rudrā maruto lokapālakāḥ kṛtāñjalipuṭāḥ sarve stuvanti hariśaṃkarau

---

174.8

संगमेषु प्रसिद्धेषु नित्यं सप्तसु नारद समुद्रस्य च गङ्गाया नित्यं देवौ प्रतिष्ठितौ

saṃgameṣu prasiddheṣu nityaṃ saptasu nārada samudrasya ca gaṅgāyā nityaṃ devau pratiṣṭhitau

---

174.9

गौतमेश्वर आख्यातो यत्र देवो महेश्वरः नित्यं संनिहितस् तत्र माधवो रमया सह

gautameśvara ākhyāto yatra devo maheśvaraḥ nityaṃ saṃnihitas tatra mādhavo ramayā saha

---

174.10

ब्रह्मेश्वर इति ख्यातो मयैव स्थापितः शिवः लोकानाम् उपकारार्थम् आत्मनः कारणान्तरे

brahmeśvara iti khyāto mayaiva sthāpitaḥ śivaḥ lokānām upakārārtham ātmanaḥ kāraṇāntare

---

174.11

चक्रपाणिर् इति ख्यातः स्तुतो देवैर् मया सह तत्र संनिहितो विष्णुर् देवैः सह मरुद्गणैः

cakrapāṇir iti khyātaḥ stuto devair mayā saha tatra saṃnihito viṣṇur devaiḥ saha marudgaṇaiḥ

---

174.12

ऐन्द्रतीर्थम् इति ख्यातं तद् एव हयमूर्धकम् हयमूर्धा तत्र विष्णुस् तन्मूर्धनि सुरा अपि सोमतीर्थम् इति ख्यातं यत्र सोमेश्वरः शिवः

aindratīrtham iti khyātaṃ tad eva hayamūrdhakam hayamūrdhā tatra viṣṇus tanmūrdhani surā api somatīrtham iti khyātaṃ yatra someśvaraḥ śivaḥ

---

174.13

इन्द्रस्य सोमश्रवसो देवैश् च ऋषिभिस् तथा प्रार्थितः सोम एवादाव् इन्द्रायेन्दो परिस्रव

indrasya somaśravaso devaiś ca ṛṣibhis tathā prārthitaḥ soma evādāv indrāyendo parisrava

---

174.14

सप्त दिशो नानासूर्याः सप्त होतार ऋत्विजः देवा आदित्या ये सप्त तेभिः सोमाभिरक्ष न

sapta diśo nānāsūryāḥ sapta hotāra ṛtvijaḥ devā ādityā ye sapta tebhiḥ somābhirakṣa na

---

174.14e

इन्द्रायेन्दो परिस्रव

indrāyendo parisrava

---

174.15

यत् ते राजञ् छृतं हविस् तेन सोमाभिरक्ष नः अरातीवा मा नस् तारीन् मो च नः किंचनाममद्

yat te rājañ chṛtaṃ havis tena somābhirakṣa naḥ arātīvā mā nas tārīn mo ca naḥ kiṃcanāmamad

---

174.15e

इन्द्रायेन्दो परिस्रव

indrāyendo parisrava

---

174.16

ऋषे मन्त्रकृतां स्तोमैः कश्यपोद्वर्धयन् गिरः सोमं नमस्य राजानं यो जज्ञे वीरुधां पतिर्

ṛṣe mantrakṛtāṃ stomaiḥ kaśyapodvardhayan giraḥ somaṃ namasya rājānaṃ yo jajñe vīrudhāṃ patir

---

174.16e

इन्द्रायेन्दो परिस्रव

indrāyendo parisrava

---

174.17

कारुर् अहं ततो भिषग् उपलप्रक्षिणी नना नानाधियो वसूयवो ऽनु गा इव तस्थिम

kārur ahaṃ tato bhiṣag upalaprakṣiṇī nanā nānādhiyo vasūyavo 'nu gā iva tasthima

---

174.17e

इन्द्रायेन्दो परिस्रव

indrāyendo parisrava

---

174.18

एवम् उक्त्वा च ऋषिभिः सोमं प्राप्य च वज्रिणे तेभ्यो दत्त्वा ततो यज्ञः पूर्णो जातः शतक्रतोः

evam uktvā ca ṛṣibhiḥ somaṃ prāpya ca vajriṇe tebhyo dattvā tato yajñaḥ pūrṇo jātaḥ śatakratoḥ

---

174.19

तत् सोमतीर्थम् आख्यातम् आग्नेयं पुरतस् तु तत् अग्निर् इष्ट्वा महायज्ञैर् माम् आराध्य मनीषितम्

tat somatīrtham ākhyātam āgneyaṃ puratas tu tat agnir iṣṭvā mahāyajñair mām ārādhya manīṣitam

---

174.20

संप्राप्तवान् मत्प्रसादाद् अहं तत्रैव नित्यशः स्थितो लोकोपकारार्थं तत्र विष्णुः शिवस् तथा

saṃprāptavān matprasādād ahaṃ tatraiva nityaśaḥ sthito lokopakārārthaṃ tatra viṣṇuḥ śivas tathā

---

174.21

तस्माद् आग्नेयम् आख्यातम् आदित्यं तदनन्तरम् यत्रादित्यो वेदमयो नित्यम् एति उपासितुम्

tasmād āgneyam ākhyātam ādityaṃ tadanantaram yatrādityo vedamayo nityam eti upāsitum

---

174.22

रूपान्तरेण मध्याह्ने द्रष्टुं मां शंकरं हरिम् नमस्कार्यस् तत्र सदा मध्याह्ने सकलो जनः

rūpāntareṇa madhyāhne draṣṭuṃ māṃ śaṃkaraṃ harim namaskāryas tatra sadā madhyāhne sakalo janaḥ

---

174.23

रूपेण केन सविता समायातीत्य् अनिश्चयात् तस्माद् आदित्यम् आख्यातं बार्हस्पत्यम् अनन्तरम्

rūpeṇa kena savitā samāyātīty aniścayāt tasmād ādityam ākhyātaṃ bārhaspatyam anantaram

---

174.24

बृहस्पतिः सुरैः पूजां तस्मात् तीर्थाद् अवाप ह ईजे च यज्ञान् विविधान् बार्हस्पत्यं ततो विदुः

bṛhaspatiḥ suraiḥ pūjāṃ tasmāt tīrthād avāpa ha īje ca yajñān vividhān bārhaspatyaṃ tato viduḥ

---

174.25

तत्तीर्थस्मरणाद् एव ग्रहशान्तिर् भविष्यति तस्माद् अप्य् अपरं तीर्थम् इन्द्रगोपे नगोत्तमे

tattīrthasmaraṇād eva grahaśāntir bhaviṣyati tasmād apy aparaṃ tīrtham indragope nagottame

---

174.26

प्रतिष्ठितं महालिङ्गं कस्मिंश्चित् कारणान्तरे हिमालयेन तत् तीर्थम् अद्रितीर्थं तद् उच्यते

pratiṣṭhitaṃ mahāliṅgaṃ kasmiṃścit kāraṇāntare himālayena tat tīrtham adritīrthaṃ tad ucyate

---

174.27

तत्र स्नानं च दानं च सर्वकामप्रदं शुभम् एवं सा गौतमी गङ्गा ब्रह्माद्रेश् च विनिःसृता

tatra snānaṃ ca dānaṃ ca sarvakāmapradaṃ śubham evaṃ sā gautamī gaṅgā brahmādreś ca viniḥsṛtā

---

174.28

यावत् सागरगा देवी तत्र तीर्थानि कानिचित् संक्षेपेण मयोक्तानि रहस्यानि शुभानि च

yāvat sāgaragā devī tatra tīrthāni kānicit saṃkṣepeṇa mayoktāni rahasyāni śubhāni ca

---

174.29

वेदे पुराणे ऋषिभिः प्रसिद्धा या गौतमी लोकनमस्कृता च वक्तुं कथं ताम् अतिसुप्रभावाम् अशेषतो नारद कस्य शक्तिः

vede purāṇe ṛṣibhiḥ prasiddhā yā gautamī lokanamaskṛtā ca vaktuṃ kathaṃ tām atisuprabhāvām aśeṣato nārada kasya śaktiḥ

---

174.30

भक्त्या प्रवृत्तस्य यथाकथंचिन् नैवापराधो ऽस्ति न संशयो ऽत्र तस्माच् च दिङ्मात्रमतिप्रयासात् संसूचितं लोकहिताय तस्याः

bhaktyā pravṛttasya yathākathaṃcin naivāparādho 'sti na saṃśayo 'tra tasmāc ca diṅmātramatiprayāsāt saṃsūcitaṃ lokahitāya tasyāḥ

---

174.31

कस् तस्याः प्रतितीर्थं तु प्रभावं वक्तुम् ईश्वरः अपि लक्ष्मीपतिर् विष्णुर् अलं सोमेश्वरः शिवः

kas tasyāḥ pratitīrthaṃ tu prabhāvaṃ vaktum īśvaraḥ api lakṣmīpatir viṣṇur alaṃ someśvaraḥ śivaḥ

---

174.32

क्वचित् कस्मिंश् च तीर्थानि कालयोगे भवन्ति हि गुणवन्ति महाप्राज्ञ गौतमी तु सदा नृणाम्

kvacit kasmiṃś ca tīrthāni kālayoge bhavanti hi guṇavanti mahāprājña gautamī tu sadā nṛṇām

---

174.33

सर्वत्र सर्वदा पुण्या को न्व् अस्या गुणकीर्तनम् वक्तुं शक्तस् ततस् तस्यै नम इत्य् एव युज्यते

sarvatra sarvadā puṇyā ko nv asyā guṇakīrtanam vaktuṃ śaktas tatas tasyai nama ity eva yujyate

175.1

त्रिदैवत्यां सुरेशान गङ्गां ब्रूषे सुरेश्वर ब्राह्मणेनाहृतां पुण्यां जगतः पावनीं शुभाम्

tridaivatyāṃ sureśāna gaṅgāṃ brūṣe sureśvara brāhmaṇenāhṛtāṃ puṇyāṃ jagataḥ pāvanīṃ śubhām

---

175.2

आदिमध्यावसाने च उभयोस् तीरयोर् अपि या व्याप्ता विष्णुनेशेन त्वया च सुरसत्तम पुनः संक्षेपतो ब्रूहि न मे तृप्तिः प्रजायते

ādimadhyāvasāne ca ubhayos tīrayor api yā vyāptā viṣṇuneśena tvayā ca surasattama punaḥ saṃkṣepato brūhi na me tṛptiḥ prajāyate

---

175.3

कमण्डलुस्थिता पूर्वं ततो विष्णुपदानुगा महेश्वरजटाजूटे स्थिता सैव नमस्कृता

kamaṇḍalusthitā pūrvaṃ tato viṣṇupadānugā maheśvarajaṭājūṭe sthitā saiva namaskṛtā

---

175.4

ब्रह्मतेजःप्रभावेण शिवम् आराध्य यत्नतः ततः प्राप्ता गिरिं पुण्यं ततः पूर्वार्णवं प्रति

brahmatejaḥprabhāveṇa śivam ārādhya yatnataḥ tataḥ prāptā giriṃ puṇyaṃ tataḥ pūrvārṇavaṃ prati

---

175.5

आगत्य संगता देवी सर्वतीर्थमयी नृणाम् ईप्सितानां तथा दात्री प्रभावो ऽस्या विशिष्यते

āgatya saṃgatā devī sarvatīrthamayī nṛṇām īpsitānāṃ tathā dātrī prabhāvo 'syā viśiṣyate

---

175.6

एतस्या नाधिकं मन्ये किंचित् तीर्थं जगत्त्रये अस्याश् चैव प्रभावेण भाव्यं यच् च मनःस्थितम्

etasyā nādhikaṃ manye kiṃcit tīrthaṃ jagattraye asyāś caiva prabhāveṇa bhāvyaṃ yac ca manaḥsthitam

---

175.7

अद्याप्य् अस्या हि माहात्म्यं वक्तुं कैश्चिन् न शक्यते भक्तितो वक्ष्यते नित्यं या ब्रह्म परमार्थतः

adyāpy asyā hi māhātmyaṃ vaktuṃ kaiścin na śakyate bhaktito vakṣyate nityaṃ yā brahma paramārthataḥ

---

175.8

तस्याः परतरं तीर्थं न स्याद् इति मतिर् मम अन्यतीर्थेन साधर्म्यं न युज्येत कथंचन

tasyāḥ parataraṃ tīrthaṃ na syād iti matir mama anyatīrthena sādharmyaṃ na yujyeta kathaṃcana

---

175.9

श्रुत्वा मद्वाक्यपीयूषैर् गङ्गाया गुणकीर्तनम् सर्वेषां न मतिः कस्मात् तत्रैवोपरतिं गता इति भाति विचित्रं मे मुने खलु जगत्त्रये

śrutvā madvākyapīyūṣair gaṅgāyā guṇakīrtanam sarveṣāṃ na matiḥ kasmāt tatraivoparatiṃ gatā iti bhāti vicitraṃ me mune khalu jagattraye

---

175.10

धर्मार्थकाममोक्षाणां त्वं वेत्ता चोपदेशकः छन्दांसि सरहस्यानि पुराणस्मृतयो ऽपि च

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ tvaṃ vettā copadeśakaḥ chandāṃsi sarahasyāni purāṇasmṛtayo 'pi ca

---

175.11

धर्मशास्त्राणि यच् चान्यत् तव वाक्ये प्रतिष्ठितम् तीर्थानाम् अथ दानानां यज्ञानां तपसां तथा

dharmaśāstrāṇi yac cānyat tava vākye pratiṣṭhitam tīrthānām atha dānānāṃ yajñānāṃ tapasāṃ tathā

---

175.12

देवतामन्त्रसेवानाम् अधिकं किं वद प्रभो यद् ब्रूषे भगवन् भक्त्या तथा भाव्यं न चान्यथा

devatāmantrasevānām adhikaṃ kiṃ vada prabho yad brūṣe bhagavan bhaktyā tathā bhāvyaṃ na cānyathā

---

175.13

एतं मे संशयं ब्रह्मन् वाक्यात् त्वं छेत्तुम् अर्हसि इष्टं मनोगतं श्रुत्वा तस्माद् विस्मयम् आगतः

etaṃ me saṃśayaṃ brahman vākyāt tvaṃ chettum arhasi iṣṭaṃ manogataṃ śrutvā tasmād vismayam āgataḥ

---

175.14

शृणु नारद वक्ष्यामि रहस्यं धर्मम् उत्तमम् चतुर्विधानि तीर्थानि तावन्त्य् एव युगानि च

śṛṇu nārada vakṣyāmi rahasyaṃ dharmam uttamam caturvidhāni tīrthāni tāvanty eva yugāni ca

---

175.15

गुणास् त्रयश् च पुरुषास् त्रयो देवाः सनातनाः वेदाश् च स्मृतिभिर् युक्ताश् चत्वारस् ते प्रकीर्तिताः

guṇās trayaś ca puruṣās trayo devāḥ sanātanāḥ vedāś ca smṛtibhir yuktāś catvāras te prakīrtitāḥ

---

175.16

पुरुषार्थाश् च चत्वारो वाणी चापि चतुर्विधा गुणा ह्य् अपि तु चत्वारः समत्वेनेति नारद

puruṣārthāś ca catvāro vāṇī cāpi caturvidhā guṇā hy api tu catvāraḥ samatveneti nārada

---

175.17

सर्वत्र धर्मः सामान्यो यतो धर्मः सनातनः साध्यसाधनभावेन स एव बहुधा मतः

sarvatra dharmaḥ sāmānyo yato dharmaḥ sanātanaḥ sādhyasādhanabhāvena sa eva bahudhā mataḥ

---

175.18

तस्याश्रयश् च द्विविधो देशः कालश् च सर्वदा कालाश्रयश् च यो धर्मो हीयते वर्धते सदा

tasyāśrayaś ca dvividho deśaḥ kālaś ca sarvadā kālāśrayaś ca yo dharmo hīyate vardhate sadā

---

175.19

युगानाम् अनुरूपेण पादः पादो ऽस्य हीयते धर्मस्येति महाप्राज्ञ देशापेक्षा तथोभयम्

yugānām anurūpeṇa pādaḥ pādo 'sya hīyate dharmasyeti mahāprājña deśāpekṣā tathobhayam

---

175.20

कालेन चाश्रितो धर्मो देशे नित्यं प्रतिष्ठितः युगेषु क्षीयमाणेषु न देशेषु स हीयते

kālena cāśrito dharmo deśe nityaṃ pratiṣṭhitaḥ yugeṣu kṣīyamāṇeṣu na deśeṣu sa hīyate

---

175.21

उभयत्र विहीने च धर्मस्य स्याद् अभावता तस्माद् देशाश्रितो धर्मश् चतुष्पात् सुप्रतिष्ठितः

ubhayatra vihīne ca dharmasya syād abhāvatā tasmād deśāśrito dharmaś catuṣpāt supratiṣṭhitaḥ

---

175.22

स चापि धर्मो देशेषु तीर्थरूपेण तिष्ठति कृते देशं च कालं च धर्मो ऽवष्टभ्य तिष्ठति

sa cāpi dharmo deśeṣu tīrtharūpeṇa tiṣṭhati kṛte deśaṃ ca kālaṃ ca dharmo 'vaṣṭabhya tiṣṭhati

---

175.23

त्रेतायां पादहीनेन स तु पादः प्रदेशतः द्वापरे चार्धतः काले धर्मो देशे समास्थितः

tretāyāṃ pādahīnena sa tu pādaḥ pradeśataḥ dvāpare cārdhataḥ kāle dharmo deśe samāsthitaḥ

---

175.24

कलौ पादेन चैकेन धर्मश् चलति संकटम् एवंविधं तु यो धर्मं वेत्ति तस्य न हीयते

kalau pādena caikena dharmaś calati saṃkaṭam evaṃvidhaṃ tu yo dharmaṃ vetti tasya na hīyate

---

175.25

युगानाम् अनुभावेन जातिभेदाश् च संस्थिताः गुणेभ्यो गुणकर्तृभ्यो विचित्रा धर्मसंस्थितिः

yugānām anubhāvena jātibhedāś ca saṃsthitāḥ guṇebhyo guṇakartṛbhyo vicitrā dharmasaṃsthitiḥ

---

175.26

गुणानाम् अनुभावेन उद्भवाभिभवौ तथा तीर्थानाम् अपि वर्णानां वेदानां स्वर्गमोक्षयोः

guṇānām anubhāvena udbhavābhibhavau tathā tīrthānām api varṇānāṃ vedānāṃ svargamokṣayoḥ

---

175.27

तादृग्रूपप्रवृत्त्या तु तद् एव च विशिष्यते कालो ऽभिव्यञ्जकः प्रोक्तो देशो ऽभिव्यङ्ग्य उच्यते

tādṛgrūpapravṛttyā tu tad eva ca viśiṣyate kālo 'bhivyañjakaḥ prokto deśo 'bhivyaṅgya ucyate

---

175.28

यदा यदा अभिव्यक्तिं कालो धत्ते तदा तदा तद् एव व्यञ्जनं ब्रह्मंस् तस्मान् नास्त्य् अत्र संशयः

yadā yadā abhivyaktiṃ kālo dhatte tadā tadā tad eva vyañjanaṃ brahmaṃs tasmān nāsty atra saṃśayaḥ

---

175.29

युगानुरूपा मूर्तिः स्याद् देवानां वैदिकी तथा कर्मणाम् अपि तीर्थानां जातीनाम् आश्रमस्य तु

yugānurūpā mūrtiḥ syād devānāṃ vaidikī tathā karmaṇām api tīrthānāṃ jātīnām āśramasya tu

---

175.30

त्रिदैवत्यं सत्ययुगे तीर्थं लोकेषु पूज्यते द्विदैवत्यं युगे ऽन्यस्मिन् द्वापरे चैकदैविकम्

tridaivatyaṃ satyayuge tīrthaṃ lokeṣu pūjyate dvidaivatyaṃ yuge 'nyasmin dvāpare caikadaivikam

---

175.31

कलौ न किंचिद् विज्ञेयम् अथान्यद् अपि तच् छृणु दैवं कृतयुगे तीर्थं त्रेतायाम् आसुरं विदुः

kalau na kiṃcid vijñeyam athānyad api tac chṛṇu daivaṃ kṛtayuge tīrthaṃ tretāyām āsuraṃ viduḥ

---

175.32

आर्षं च द्वापरे प्रोक्तं कलौ मानुषम् उच्यते अथान्यद् अपि वक्ष्यामि शृणु नारद कारणम्

ārṣaṃ ca dvāpare proktaṃ kalau mānuṣam ucyate athānyad api vakṣyāmi śṛṇu nārada kāraṇam

---

175.33

गौतम्यां यत् त्वया पृष्टं तत् ते वक्ष्यामि विस्तरात् यदा चेयं हरशिरः प्राप्ता गङ्गा महामुने

gautamyāṃ yat tvayā pṛṣṭaṃ tat te vakṣyāmi vistarāt yadā ceyaṃ haraśiraḥ prāptā gaṅgā mahāmune

---

175.34

तदा प्रभृति सा गङ्गा शंभोः प्रियतराभवत् तद् देवस्य मतं ज्ञात्वा गजवक्त्रम् उवाच सा

tadā prabhṛti sā gaṅgā śaṃbhoḥ priyatarābhavat tad devasya mataṃ jñātvā gajavaktram uvāca sā

---

175.35

उमा लोकत्रयेशाना माता च जगतो हिता शान्ता श्रुतिर् इति ख्याता भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी

umā lokatrayeśānā mātā ca jagato hitā śāntā śrutir iti khyātā bhuktimuktipradāyinī

---

175.36

तन् मातुर् वचनं श्रुत्वा गजवक्त्रो ऽभ्यभाषत

tan mātur vacanaṃ śrutvā gajavaktro 'bhyabhāṣata

---

175.37

किं कृत्यं शाधि मां मातस् तत्कर्ताहम् असंशयम्

kiṃ kṛtyaṃ śādhi māṃ mātas tatkartāham asaṃśayam

---

175.38

उमा सुतम् उवाचेदं महेश्वरजटास्थिता त्वयावतार्यतां गङ्गा सत्यम् ईशप्रिया सती

umā sutam uvācedaṃ maheśvarajaṭāsthitā tvayāvatāryatāṃ gaṅgā satyam īśapriyā satī

---

175.39

पुनश् चेशस् तत्र चित्रम् अध्यास्ते सर्वदा सुत शिवो यत्र सुरास् तत्र तत्र वेदाः सनातनाः

punaś ceśas tatra citram adhyāste sarvadā suta śivo yatra surās tatra tatra vedāḥ sanātanāḥ

---

175.40

तत्रैव ऋषयः सर्वे मनुष्याः पितरस् तथा तस्मान् निवर्तयेशानं देवदेवं महेश्वरम्

tatraiva ṛṣayaḥ sarve manuṣyāḥ pitaras tathā tasmān nivartayeśānaṃ devadevaṃ maheśvaram

---

175.41

तस्या निवर्तिते देवे गङ्गायाः सर्व एव हि निवृत्तास् ते भविष्यन्ति शृणु चेदं वचो मम निवर्तय ततस् तस्याः सर्वभावेन शंकरम्

tasyā nivartite deve gaṅgāyāḥ sarva eva hi nivṛttās te bhaviṣyanti śṛṇu cedaṃ vaco mama nivartaya tatas tasyāḥ sarvabhāvena śaṃkaram

---

175.42

मातुस् तद् वचनं श्रुत्वा पुनर् आह गणेश्वरः

mātus tad vacanaṃ śrutvā punar āha gaṇeśvaraḥ

---

175.43

नैव शक्यः शिवो देवो मया तस्या निवर्तितुम् अनिवृत्ते शिवे तस्या देवा अपि निवर्तितुम्

naiva śakyaḥ śivo devo mayā tasyā nivartitum anivṛtte śive tasyā devā api nivartitum

---

175.44

न शक्या जगतां मातर् अथान्यच् चापि कारणम् गङ्गावतारिता पूर्वं गौतमेन महात्मना

na śakyā jagatāṃ mātar athānyac cāpi kāraṇam gaṅgāvatāritā pūrvaṃ gautamena mahātmanā

---

175.45

ऋषिणा लोकपूज्येन त्रैलोक्यहितकारिणा सामोपायेन तद्वाक्यात् पूज्येन ब्रह्मतेजसा

ṛṣiṇā lokapūjyena trailokyahitakāriṇā sāmopāyena tadvākyāt pūjyena brahmatejasā

---

175.46

आराधयित्वा देवेशं तपोभिः स्तुतिभिर् भवम् तुष्टेन शंकरेणेदम् उक्तो ऽसौ गौतमस् तदा

ārādhayitvā deveśaṃ tapobhiḥ stutibhir bhavam tuṣṭena śaṃkareṇedam ukto 'sau gautamas tadā

---

175.47

वरान् वरय पुण्यांश् च प्रियांश् च मनसेप्सितान् यद् यद् इच्छसि तत् सर्वं दाता ते ऽद्य महामते

varān varaya puṇyāṃś ca priyāṃś ca manasepsitān yad yad icchasi tat sarvaṃ dātā te 'dya mahāmate

---

175.48

एवम् उक्तः शिवेनासौ गौतमो मयि शृण्वति इदम् एव तदोवाच सजटां देहि शंकर गङ्गां मे याचते पुण्यां किम् अन्येन वरेण मे

evam uktaḥ śivenāsau gautamo mayi śṛṇvati idam eva tadovāca sajaṭāṃ dehi śaṃkara gaṅgāṃ me yācate puṇyāṃ kim anyena vareṇa me

---

175.49

पुनः प्रोवाच तं शंभुः सर्वलोकोपकारकः

punaḥ provāca taṃ śaṃbhuḥ sarvalokopakārakaḥ

---

175.50

उक्तं न चात्मनः किंचित् तस्माद् याचस्व दुष्करम्

uktaṃ na cātmanaḥ kiṃcit tasmād yācasva duṣkaram

---

175.51

गौतमो ऽदीनसत्त्वस् तं भवम् आह कृताञ्जलिः

gautamo 'dīnasattvas taṃ bhavam āha kṛtāñjaliḥ

---

175.52

एतद् एव च सर्वेषां दुष्करं तव दर्शनम् मया तद् अद्य संप्राप्तं कृपया तव शंकर

etad eva ca sarveṣāṃ duṣkaraṃ tava darśanam mayā tad adya saṃprāptaṃ kṛpayā tava śaṃkara

---

175.53

स्मरणाद् एव ते पद्भ्यां कृतकृत्या मनीषिणः भवन्ति किं पुनः साक्षात् त्वयि दृष्टे महेश्वरे

smaraṇād eva te padbhyāṃ kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ bhavanti kiṃ punaḥ sākṣāt tvayi dṛṣṭe maheśvare

---

175.54

एवम् उक्ते गौतमेन भवो हर्षसमन्वितः त्रयाणाम् उपकारार्थं लोकानां याचितं त्वया

evam ukte gautamena bhavo harṣasamanvitaḥ trayāṇām upakārārthaṃ lokānāṃ yācitaṃ tvayā

---

175.55

न चात्मनो महाबुद्धे याचेत्य् आह शिवो द्विजम् एवं प्रोक्तः पुनर् विप्रो ध्यात्वा प्राह शिवं तथा

na cātmano mahābuddhe yācety āha śivo dvijam evaṃ proktaḥ punar vipro dhyātvā prāha śivaṃ tathā

---

175.56

विनीतवद् अदीनात्मा शिवभक्तिसमन्वितः सर्वलोकोपकाराय पुनर् याचितवान् इदम् शृण्वत्सु लोकपालेषु जगादेदं स गौतमः

vinītavad adīnātmā śivabhaktisamanvitaḥ sarvalokopakārāya punar yācitavān idam śṛṇvatsu lokapāleṣu jagādedaṃ sa gautamaḥ

---

175.57

यावत् सागरगा देवी निसृष्टा ब्रह्मणो गिरेः सर्वत्र सर्वदा तस्यां स्थातव्यं वृषभध्वज

yāvat sāgaragā devī nisṛṣṭā brahmaṇo gireḥ sarvatra sarvadā tasyāṃ sthātavyaṃ vṛṣabhadhvaja

---

175.58

फलेप्सूनां फलं दाता त्वम् एव जगतः प्रभो तीर्थान्य् अन्यानि देवेश क्वापि क्वापि शुभानि च

phalepsūnāṃ phalaṃ dātā tvam eva jagataḥ prabho tīrthāny anyāni deveśa kvāpi kvāpi śubhāni ca

---

175.59

यत्र ते संनिधिर् नित्यं तद् एव शुभदं विदुः यत्र गङ्गा त्वया दत्ता जटामुकुटसंस्थिता सर्वत्र तव सांनिध्यात् सर्वतीर्थानि शंकर

yatra te saṃnidhir nityaṃ tad eva śubhadaṃ viduḥ yatra gaṅgā tvayā dattā jaṭāmukuṭasaṃsthitā sarvatra tava sāṃnidhyāt sarvatīrthāni śaṃkara

---

175.60

तद् गौतमवचः श्रुत्वा पुनर् हर्षाच् छिवो ऽब्रवीत्

tad gautamavacaḥ śrutvā punar harṣāc chivo 'bravīt

---

175.61

यत्र क्वापि च यत् किंचिद् यो वा भवति भक्तितः यात्रां स्नानम् अथो दानं पितॄणां वापि तर्पणम्

yatra kvāpi ca yat kiṃcid yo vā bhavati bhaktitaḥ yātrāṃ snānam atho dānaṃ pitṝṇāṃ vāpi tarpaṇam

---

175.62

श्रवणं पठनं वापि स्मरणं वापि गौतम यः करोति नरो भक्त्या गोदावर्या यतव्रतः

śravaṇaṃ paṭhanaṃ vāpi smaraṇaṃ vāpi gautama yaḥ karoti naro bhaktyā godāvaryā yatavrataḥ

---

175.63

सप्तद्वीपवती पृथ्वी सशैलवनकानना सरत्ना सौषधी रम्या सार्णवा धर्मभूषिता

saptadvīpavatī pṛthvī saśailavanakānanā saratnā sauṣadhī ramyā sārṇavā dharmabhūṣitā

---

175.64

दत्त्वा भवति यो धर्मः स भवेद् गौतमीस्मृतेः एवंविधा इला विप्र गोदानाद् याभिधीयते

dattvā bhavati yo dharmaḥ sa bhaved gautamīsmṛteḥ evaṃvidhā ilā vipra godānād yābhidhīyate

---

175.65

चन्द्रसूर्यग्रहे काले मत्सांनिध्ये यतव्रतः भूभृते विष्णवे भक्त्या सर्वकालं कृता सुधीः

candrasūryagrahe kāle matsāṃnidhye yatavrataḥ bhūbhṛte viṣṇave bhaktyā sarvakālaṃ kṛtā sudhīḥ

---

175.66

गाः सुन्दराः सवत्साश् च संगमे लोकविश्रुते यो ददाति द्विजश्रेष्ठ तत्र यत् पुण्यम् आप्नुयात्

gāḥ sundarāḥ savatsāś ca saṃgame lokaviśrute yo dadāti dvijaśreṣṭha tatra yat puṇyam āpnuyāt

---

175.67

तस्माद् वरं पुण्यम् एति स्नानदानादिना नरः गौतम्यां विश्ववन्द्यायां महानद्यां तु भक्तितः

tasmād varaṃ puṇyam eti snānadānādinā naraḥ gautamyāṃ viśvavandyāyāṃ mahānadyāṃ tu bhaktitaḥ

---

175.68

तस्माद् गोदावरी गङ्गा त्वया नीता भविष्यति सर्वपापक्षयकरी सर्वाभीष्टप्रदायिनी

tasmād godāvarī gaṅgā tvayā nītā bhaviṣyati sarvapāpakṣayakarī sarvābhīṣṭapradāyinī

---

175.69

एतच् छ्रुतं मया मातर् वदतो गौतमं शिवात् एतस्मात् कारणाच् छंभुर् गङ्गायां नियतः स्थितः

etac chrutaṃ mayā mātar vadato gautamaṃ śivāt etasmāt kāraṇāc chaṃbhur gaṅgāyāṃ niyataḥ sthitaḥ

---

175.70

को निवर्तयितुं शक्तस् तम् अम्ब करुणोदधिम् अथापि मातर् एतत् स्यान् मानुषा विघ्नपाशकैः

ko nivartayituṃ śaktas tam amba karuṇodadhim athāpi mātar etat syān mānuṣā vighnapāśakaiḥ

---

175.71

विनिबद्धा न गच्छन्ति गोदाम् अप्य् अन्तिकस्थिताम् न नमन्ति शिवं देवं न स्मरन्ति स्तुवन्ति न

vinibaddhā na gacchanti godām apy antikasthitām na namanti śivaṃ devaṃ na smaranti stuvanti na

---

175.72

तथा मातः करिष्यामि तव संतोषहेतवे संनिरोद्धुम् अथो क्लेशस् तव वाक्यं क्षमस्व मे

tathā mātaḥ kariṣyāmi tava saṃtoṣahetave saṃniroddhum atho kleśas tava vākyaṃ kṣamasva me

---

175.73

ततः प्रभृति विघ्नेशो मानुषान् प्रति किंचन विघ्नम् आचरते यस् तु तम् उपास्य प्रवर्तते

tataḥ prabhṛti vighneśo mānuṣān prati kiṃcana vighnam ācarate yas tu tam upāsya pravartate

---

175.74

अथो विघ्नम् अनादृत्य गौतमीं याति भक्तितः स कृतार्थो भवेल् लोके न कृत्यम् अवशिष्यते

atho vighnam anādṛtya gautamīṃ yāti bhaktitaḥ sa kṛtārtho bhavel loke na kṛtyam avaśiṣyate

---

175.75

विघ्नान्य् अनेकानि भवन्ति गेहान् निर्गन्तुकामस्य नराधमस्य निधाय तन्मूर्ध्नि पदं प्रयाति गङ्गां न किं तेन फलं प्रलब्धम्

vighnāny anekāni bhavanti gehān nirgantukāmasya narādhamasya nidhāya tanmūrdhni padaṃ prayāti gaṅgāṃ na kiṃ tena phalaṃ pralabdham

---

175.76

अस्याः प्रभावं को ब्रूयाद् अपि साक्षात् सदाशिवः संक्षेपेण मया प्रोक्तम् इतिहासपदानुगम्

asyāḥ prabhāvaṃ ko brūyād api sākṣāt sadāśivaḥ saṃkṣepeṇa mayā proktam itihāsapadānugam

---

175.77

धर्मार्थकाममोक्षाणां साधनं यच् चराचरे तद् अत्र विद्यते सर्वम् इतिहासे सविस्तरे

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ sādhanaṃ yac carācare tad atra vidyate sarvam itihāse savistare

---

175.78

वेदोदितं श्रुतिसकलरहस्यम् उक्तं सत्कारणं समभिधानम् इदं सदैव सम्यक् च दृष्टं जगतां हिताय प्रोक्तं पुराणं बहुधर्मयुक्तम्

vedoditaṃ śrutisakalarahasyam uktaṃ satkāraṇaṃ samabhidhānam idaṃ sadaiva samyak ca dṛṣṭaṃ jagatāṃ hitāya proktaṃ purāṇaṃ bahudharmayuktam

---

175.79

अस्य श्लोकं पदं वापि भक्तितः शृणुयात् पठेत् गङ्गा गङ्गेति वा वाक्यं स तु पुण्यम् अवाप्नुयात्

asya ślokaṃ padaṃ vāpi bhaktitaḥ śṛṇuyāt paṭhet gaṅgā gaṅgeti vā vākyaṃ sa tu puṇyam avāpnuyāt

---

175.80

कलिकलङ्कविनाशनदक्षम् इदं सकलसिद्धिकरं शुभदं शिवम् जगति पूज्यम् अभीष्टफलप्रदं गाङ्गम् एतद् उदीरितम् उत्तमम्

kalikalaṅkavināśanadakṣam idaṃ sakalasiddhikaraṃ śubhadaṃ śivam jagati pūjyam abhīṣṭaphalapradaṃ gāṅgam etad udīritam uttamam

---

175.81

साधु गौतम भद्रं ते को ऽन्यो ऽस्ति सदृशस् त्वया य एनां गौतमीं गङ्गां दण्डकारण्यम् आप्नुयात्

sādhu gautama bhadraṃ te ko 'nyo 'sti sadṛśas tvayā ya enāṃ gautamīṃ gaṅgāṃ daṇḍakāraṇyam āpnuyāt

---

175.82

गङ्गा गङ्गेति यो ब्रूयाद् योजनानां शतैर् अपि मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

gaṅgā gaṅgeti yo brūyād yojanānāṃ śatair api mucyate sarvapāpebhyo viṣṇulokaṃ sa gacchati

---

175.83

तिस्रः कोट्यो ऽर्धकोटी च तीर्थानि भुवनत्रये तानि स्नातुं समायान्ति गङ्गायां सिंहगे गुरौ

tisraḥ koṭyo 'rdhakoṭī ca tīrthāni bhuvanatraye tāni snātuṃ samāyānti gaṅgāyāṃ siṃhage gurau

---

175.84

षष्टिर् वर्षसहस्राणि भागीरथ्यवगाहनम् सकृद् गोदावरीस्नानं सिंहयुक्ते बृहस्पतौ

ṣaṣṭir varṣasahasrāṇi bhāgīrathyavagāhanam sakṛd godāvarīsnānaṃ siṃhayukte bṛhaspatau

---

175.85

इयं तु गौतमी पुत्र यत्र क्वापि ममाज्ञया सर्वेषां सर्वदा नॄणां स्नानान् मुक्तिं प्रदास्यति

iyaṃ tu gautamī putra yatra kvāpi mamājñayā sarveṣāṃ sarvadā nṝṇāṃ snānān muktiṃ pradāsyati

---

175.86

अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च कृत्वा यत् फलम् आप्नोति तद् अस्य श्रवणाद् भवेत्

aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca kṛtvā yat phalam āpnoti tad asya śravaṇād bhavet

---

175.87

यस्यैतत् तिष्ठति गृहे पुराणं ब्रह्मणोदितम् न भयं विद्यते तस्य कलिकालस्य नारद

yasyaitat tiṣṭhati gṛhe purāṇaṃ brahmaṇoditam na bhayaṃ vidyate tasya kalikālasya nārada

---

175.88

यस्य कस्यापि नाख्येयं पुराणम् इदम् उत्तमम् श्रद्दधानाय शान्ताय वैष्णवाय महात्मने

yasya kasyāpi nākhyeyaṃ purāṇam idam uttamam śraddadhānāya śāntāya vaiṣṇavāya mahātmane

---

175.89

इदं कीर्त्यं भुक्तिमुक्तिदायकं पापनाशकम् एतच्छ्रवणमात्रेण कृतकृत्यो भवेन् नरः

idaṃ kīrtyaṃ bhuktimuktidāyakaṃ pāpanāśakam etacchravaṇamātreṇa kṛtakṛtyo bhaven naraḥ

---

175.90

लिखित्वा पुस्तकम् इदं ब्राह्मणाय प्रयच्छति सर्वपापविनिर्मुक्तः पुनर् गर्भं न संविशेत्

likhitvā pustakam idaṃ brāhmaṇāya prayacchati sarvapāpavinirmuktaḥ punar garbhaṃ na saṃviśet

176.1

नहि नस् तृप्तिर् अस्तीह शृण्वतां भगवत्कथाम् पुनर् एव परं गुह्यं वक्तुम् अर्हस्य् अशेषतः

nahi nas tṛptir astīha śṛṇvatāṃ bhagavatkathām punar eva paraṃ guhyaṃ vaktum arhasy aśeṣataḥ

---

176.2

अनन्तवासुदेवस्य न सम्यग् वर्णितं त्वया श्रोतुम् इच्छामहे देव विस्तरेण वदस्व नः

anantavāsudevasya na samyag varṇitaṃ tvayā śrotum icchāmahe deva vistareṇa vadasva naḥ

---

176.3

प्रवक्ष्यामि मुनिश्रेष्ठाः सारात् सारतरं परम् अनन्तवासुदेवस्य माहात्म्यं भुवि दुर्लभम्

pravakṣyāmi muniśreṣṭhāḥ sārāt sārataraṃ param anantavāsudevasya māhātmyaṃ bhuvi durlabham

---

176.4

आदिकल्पे पुरा विप्रास् त्व् अहम् अव्यक्तजन्मवान् विश्वकर्माणम् आहूय वचनं प्रोक्तवान् इदम्

ādikalpe purā viprās tv aham avyaktajanmavān viśvakarmāṇam āhūya vacanaṃ proktavān idam

---

176.5

वरिष्ठं देवशिल्पीन्द्रं विश्वकर्माग्रकर्मिणम् प्रतिमां वासुदेवस्य कुरु शैलमयीं भुवि

variṣṭhaṃ devaśilpīndraṃ viśvakarmāgrakarmiṇam pratimāṃ vāsudevasya kuru śailamayīṃ bhuvi

---

176.6

यां प्रेक्ष्य विधिवद् भक्ताः सेन्द्रा वै मानुषादयः येन दानवरक्षोभ्यो विज्ञाय सुमहद् भयम्

yāṃ prekṣya vidhivad bhaktāḥ sendrā vai mānuṣādayaḥ yena dānavarakṣobhyo vijñāya sumahad bhayam

---

176.7

त्रिदिवं समनुप्राप्य सुमेरुशिखरं चिरम् वासुदेवं समाराध्य निरातङ्का वसन्ति ते

tridivaṃ samanuprāpya sumeruśikharaṃ ciram vāsudevaṃ samārādhya nirātaṅkā vasanti te

---

176.8

मम तद् वचनं श्रुत्वा विश्वकर्मा तु तत्क्षणात् चकार प्रतिमां शुद्धां शङ्खचक्रगदाधराम्

mama tad vacanaṃ śrutvā viśvakarmā tu tatkṣaṇāt cakāra pratimāṃ śuddhāṃ śaṅkhacakragadādharām

---

176.9

सर्वलक्षणसंयुक्तां पुण्डरीकायतेक्षणाम् श्रीवत्सलक्ष्मसंयुक्ताम् अत्युग्रां प्रतिमोत्तमाम्

sarvalakṣaṇasaṃyuktāṃ puṇḍarīkāyatekṣaṇām śrīvatsalakṣmasaṃyuktām atyugrāṃ pratimottamām

---

176.10

वनमालावृतोरस्कां मुकुटाङ्गदधारिणीम् पीतवस्त्रां सुपीनांसां कुण्डलाभ्याम् अलंकृताम्

vanamālāvṛtoraskāṃ mukuṭāṅgadadhāriṇīm pītavastrāṃ supīnāṃsāṃ kuṇḍalābhyām alaṃkṛtām

---

176.11

एवं सा प्रतिमा दिव्या गुह्यमन्त्रैस् तदा स्वयम् प्रतिष्ठाकालम् आसाद्य मयासौ निर्मिता पुरा

evaṃ sā pratimā divyā guhyamantrais tadā svayam pratiṣṭhākālam āsādya mayāsau nirmitā purā

---

176.12

तस्मिन् काले तदा शक्रो देवराट् खेचरैः सह जगाम ब्रह्मसदनम् आरुह्य गजम् उत्तमम्

tasmin kāle tadā śakro devarāṭ khecaraiḥ saha jagāma brahmasadanam āruhya gajam uttamam

---

176.13

प्रसाद्य प्रतिमां शक्रः स्नानदानैः पुनः पुनः प्रतिमां तां समाराध्य स्वपुरं पुनर् आगमत्

prasādya pratimāṃ śakraḥ snānadānaiḥ punaḥ punaḥ pratimāṃ tāṃ samārādhya svapuraṃ punar āgamat

---

176.14

तां समाराध्य सुचिरं यतवाक्कायमानसः वृत्राद्यान् असुरान् क्रूरान् नमुचिप्रमुखान् स च

tāṃ samārādhya suciraṃ yatavākkāyamānasaḥ vṛtrādyān asurān krūrān namucipramukhān sa ca

---

176.15

निहत्य दानवान् भीमान् भुक्तवान् भुवनत्रयम् द्वितीये च युगे प्राप्ते त्रेतायां राक्षसाधिपः

nihatya dānavān bhīmān bhuktavān bhuvanatrayam dvitīye ca yuge prāpte tretāyāṃ rākṣasādhipaḥ

---

176.16

बभूव सुमहावीर्यो दशग्रीवः प्रतापवान् दश वर्षसहस्राणि निराहारो जितेन्द्रियः

babhūva sumahāvīryo daśagrīvaḥ pratāpavān daśa varṣasahasrāṇi nirāhāro jitendriyaḥ

---

176.17

चचार व्रतम् अत्युग्रं तपः परमदुश्चरम् तपसा तेन तुष्टो ऽहं वरं तस्मै प्रदत्तवान्

cacāra vratam atyugraṃ tapaḥ paramaduścaram tapasā tena tuṣṭo 'haṃ varaṃ tasmai pradattavān

---

176.18

अवध्यः सर्वदेवानां स दैत्योरगरक्षसाम् शापप्रहरणैर् उग्रैर् अवध्यो यमकिंकरैः

avadhyaḥ sarvadevānāṃ sa daityoragarakṣasām śāpapraharaṇair ugrair avadhyo yamakiṃkaraiḥ

---

176.19

वरं प्राप्य तदा रक्षो यक्षान् सर्वगणान् इमान् धनाध्यक्षं विनिर्जित्य शक्रं जेतुं समुद्यतः

varaṃ prāpya tadā rakṣo yakṣān sarvagaṇān imān dhanādhyakṣaṃ vinirjitya śakraṃ jetuṃ samudyataḥ

---

176.20

संग्रामं सुमहाघोरं कृत्वा देवैः स राक्षसः देवराजं विनिर्जित्य तदा इन्द्रजितेति वै

saṃgrāmaṃ sumahāghoraṃ kṛtvā devaiḥ sa rākṣasaḥ devarājaṃ vinirjitya tadā indrajiteti vai

---

176.21

राक्षसस् तत्सुतो नाम मेघनादः प्रलब्धवान् अमरावतीं ततः प्राप्य देवराजगृहे शुभे

rākṣasas tatsuto nāma meghanādaḥ pralabdhavān amarāvatīṃ tataḥ prāpya devarājagṛhe śubhe

---

176.22

ददर्शाञ्जनसंकाशां रावणस् तु बलान्वितः प्रतिमां वासुदेवस्य सर्वलक्षणसंयुताम्

dadarśāñjanasaṃkāśāṃ rāvaṇas tu balānvitaḥ pratimāṃ vāsudevasya sarvalakṣaṇasaṃyutām

---

176.23

श्रीवत्सलक्ष्मसंयुक्तां पद्मपत्त्रायतेक्षणाम् वनमालावृतोरस्कां मुकुटाङ्गदभूषिताम्

śrīvatsalakṣmasaṃyuktāṃ padmapattrāyatekṣaṇām vanamālāvṛtoraskāṃ mukuṭāṅgadabhūṣitām

---

176.24

शङ्खचक्रगदाहस्तां पीतवस्त्रां चतुर्भुजाम् सर्वाभरणसंयुक्तां सर्वकामफलप्रदाम्

śaṅkhacakragadāhastāṃ pītavastrāṃ caturbhujām sarvābharaṇasaṃyuktāṃ sarvakāmaphalapradām

---

176.25

विहाय रत्नसंघांश् च प्रतिमां शुभलक्षणाम् पुष्पकेण विमानेन लङ्कां प्रास्थापयद् द्रुतम्

vihāya ratnasaṃghāṃś ca pratimāṃ śubhalakṣaṇām puṣpakeṇa vimānena laṅkāṃ prāsthāpayad drutam

---

176.26

पुराध्यक्षः स्थितः श्रीमान् धर्मात्मा स विभीषणः रावणस्यानुजो मन्त्री नारायणपरायणः

purādhyakṣaḥ sthitaḥ śrīmān dharmātmā sa vibhīṣaṇaḥ rāvaṇasyānujo mantrī nārāyaṇaparāyaṇaḥ

---

176.27

दृष्ट्वा तां प्रतिमां दिव्यां देवेन्द्रभवनच्युताम् रोमाञ्चिततनुर् भूत्वा विस्मयं समपद्यत

dṛṣṭvā tāṃ pratimāṃ divyāṃ devendrabhavanacyutām romāñcitatanur bhūtvā vismayaṃ samapadyata

---

176.28

प्रणम्य शिरसा देवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः

praṇamya śirasā devaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ tapaḥ

---

176.29

इत्य् उक्त्वा स तु धर्मात्मा प्रणिपत्य मुहुर् मुहुः ज्येष्ठं भ्रातरम् आसाद्य कृताञ्जलिर् अभाषत

ity uktvā sa tu dharmātmā praṇipatya muhur muhuḥ jyeṣṭhaṃ bhrātaram āsādya kṛtāñjalir abhāṣata

---

176.30

राजन् प्रतिमया त्वं मे प्रसादं कर्तुम् अर्हसि याम् आराध्य जगन्नाथ निस्तरेयं भवार्णवम्

rājan pratimayā tvaṃ me prasādaṃ kartum arhasi yām ārādhya jagannātha nistareyaṃ bhavārṇavam

---

176.31

भ्रातुर् वचनम् आकर्ण्य रावणस् तं तदाब्रवीत् गृहाण प्रतिमां वीर त्व् अनया किं करोम्य् अहम्

bhrātur vacanam ākarṇya rāvaṇas taṃ tadābravīt gṛhāṇa pratimāṃ vīra tv anayā kiṃ karomy aham

---

176.32

स्वयंभुवं समाराध्य त्रैलोक्यं विजये त्व् अहम् नानाश्चर्यमयं देवं सर्वभूतभवोद्भवम्

svayaṃbhuvaṃ samārādhya trailokyaṃ vijaye tv aham nānāścaryamayaṃ devaṃ sarvabhūtabhavodbhavam

---

176.33

विभीषणो महाबुद्धिस् तदा तां प्रतिमां शुभाम् शतम् अष्टोत्तरं चाब्दं समाराध्य जनार्दनम्

vibhīṣaṇo mahābuddhis tadā tāṃ pratimāṃ śubhām śatam aṣṭottaraṃ cābdaṃ samārādhya janārdanam

---

176.34

अजरामरणं प्राप्तम् अणिमादिगुणैर् युतम् राज्यं लङ्काधिपत्यं च भोगान् भुङ्क्ते यथेप्सितान्

ajarāmaraṇaṃ prāptam aṇimādiguṇair yutam rājyaṃ laṅkādhipatyaṃ ca bhogān bhuṅkte yathepsitān

---

176.35

अहो नो विस्मयो जातः श्रुत्वेदं परमामृतम् अनन्तवासुदेवस्य संभवं भुवि दुर्लभम्

aho no vismayo jātaḥ śrutvedaṃ paramāmṛtam anantavāsudevasya saṃbhavaṃ bhuvi durlabham

---

176.36

श्रोतुम् इच्छामहे देव विस्तरेण यथातथम् तस्य देवस्य माहात्म्यं वक्तुम् अर्हस्य् अशेषतः

śrotum icchāmahe deva vistareṇa yathātatham tasya devasya māhātmyaṃ vaktum arhasy aśeṣataḥ

---

176.37

तदा स राक्षसः क्रूरो देवगन्धर्वकिंनरान् लोकपालान् समनुजान् मुनिसिद्धांश् च पापकृत्

tadā sa rākṣasaḥ krūro devagandharvakiṃnarān lokapālān samanujān munisiddhāṃś ca pāpakṛt

---

176.38

विजित्य समरे सर्वान् आजहार तदङ्गनाः संस्थाप्य नगरीं लङ्कां पुनः सीतार्थमोहितः

vijitya samare sarvān ājahāra tadaṅganāḥ saṃsthāpya nagarīṃ laṅkāṃ punaḥ sītārthamohitaḥ

---

176.39

शङ्कितो मृगरूपेण सौवर्णेन च रावणः ततः क्रुद्धेन रामेण रणे सौमित्रिणा सह

śaṅkito mṛgarūpeṇa sauvarṇena ca rāvaṇaḥ tataḥ kruddhena rāmeṇa raṇe saumitriṇā saha

---

176.40

रावणस्य वधार्थाय हत्वा वालिं मनोजवम् अभिषिक्तश् च सुग्रीवो युवराजो ऽङ्गदस् तथा

rāvaṇasya vadhārthāya hatvā vāliṃ manojavam abhiṣiktaś ca sugrīvo yuvarājo 'ṅgadas tathā

---

176.41

हनुमान् नलनीलश् च जाम्बवान् पनसस् तथा गवयश् च गवाक्षश् च पाठीनः परमौजसः

hanumān nalanīlaś ca jāmbavān panasas tathā gavayaś ca gavākṣaś ca pāṭhīnaḥ paramaujasaḥ

---

176.42

एतैश् चान्यैश् च बहुभिर् वानरैः समहाबलैः समावृतो महाघोरै रामो राजीवलोचनः

etaiś cānyaiś ca bahubhir vānaraiḥ samahābalaiḥ samāvṛto mahāghorai rāmo rājīvalocanaḥ

---

176.43

गिरीणां सर्वसंघातैः सेतुं बद्ध्वा महोदधौ बलेन महता रामः समुत्तीर्य महोदधिम्

girīṇāṃ sarvasaṃghātaiḥ setuṃ baddhvā mahodadhau balena mahatā rāmaḥ samuttīrya mahodadhim

---

176.44

संग्रामम् अतुलं चक्रे रक्षोगणसमन्वितः यमहस्तं प्रहस्तं च निकुम्भं कुम्भम् एव च

saṃgrāmam atulaṃ cakre rakṣogaṇasamanvitaḥ yamahastaṃ prahastaṃ ca nikumbhaṃ kumbham eva ca

---

176.45

नरान्तकं महावीर्यं तथा चैव यमान्तकम् मालाढ्यं मालिकाढ्यं च हत्वा रामस् तु वीर्यवान्

narāntakaṃ mahāvīryaṃ tathā caiva yamāntakam mālāḍhyaṃ mālikāḍhyaṃ ca hatvā rāmas tu vīryavān

---

176.46

पुनर् इन्द्रजितं हत्वा कुम्भकर्णं सरावणम् वैदेहीं चाग्निनाशोध्य दत्त्वा राज्यं विभीषणे

punar indrajitaṃ hatvā kumbhakarṇaṃ sarāvaṇam vaidehīṃ cāgnināśodhya dattvā rājyaṃ vibhīṣaṇe

---

176.47

वासुदेवं समादाय यानं पुष्पकम् आरुहत् लीलया समनुप्रापद् अयोध्यां पूर्वपालिताम्

vāsudevaṃ samādāya yānaṃ puṣpakam āruhat līlayā samanuprāpad ayodhyāṃ pūrvapālitām

---

176.48

कनिष्ठं भरतं स्नेहाच् छत्रुघ्नं भक्तवत्सलः अभिषिच्य तदा रामः सर्वराज्ये ऽधिराजवत्

kaniṣṭhaṃ bharataṃ snehāc chatrughnaṃ bhaktavatsalaḥ abhiṣicya tadā rāmaḥ sarvarājye 'dhirājavat

---

176.49

पुरातनीं स्वमूर्तिं च समाराध्य ततो हरिः दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च

purātanīṃ svamūrtiṃ ca samārādhya tato hariḥ daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca

---

176.50

भुक्त्वा सागरपर्यन्तां मेदिनीं स तु राघवः राज्यम् आसाद्य सुगतिं वैष्णवं पदम् आविशत्

bhuktvā sāgaraparyantāṃ medinīṃ sa tu rāghavaḥ rājyam āsādya sugatiṃ vaiṣṇavaṃ padam āviśat

---

176.51

तां चापि प्रतिमां रामः समुद्रेशाय दत्तवान् धन्यो रक्षयितासि त्वं तोयरत्नसमन्वितः

tāṃ cāpi pratimāṃ rāmaḥ samudreśāya dattavān dhanyo rakṣayitāsi tvaṃ toyaratnasamanvitaḥ

---

176.52

द्वापरं युगम् आसाद्य यदा देवो जगत्पतिः धरण्याश् चानुरोधेन भावशैथिल्यकारणात्

dvāparaṃ yugam āsādya yadā devo jagatpatiḥ dharaṇyāś cānurodhena bhāvaśaithilyakāraṇāt

---

176.53

अवतीर्णः स भगवान् वसुदेवकुले प्रभुः कंसादीनां वधार्थाय संकर्षणसहायवान्

avatīrṇaḥ sa bhagavān vasudevakule prabhuḥ kaṃsādīnāṃ vadhārthāya saṃkarṣaṇasahāyavān

---

176.54

तदा तां प्रतिमां विप्राः सर्ववाञ्छाफलप्रदाम् सर्वलोकहितार्थाय कस्यचित् कारणान्तरे

tadā tāṃ pratimāṃ viprāḥ sarvavāñchāphalapradām sarvalokahitārthāya kasyacit kāraṇāntare

---

176.55

तस्मिन् क्षेत्रवरे पुण्ये दुर्लभे पुरुषोत्तमे उज्जहार स्वयं तोयात् समुद्रः सरितां पतिः

tasmin kṣetravare puṇye durlabhe puruṣottame ujjahāra svayaṃ toyāt samudraḥ saritāṃ patiḥ

---

176.56

तदा प्रभृति तत्रैव क्षेत्रे मुक्तिप्रदे द्विजाः आस्ते स देवो देवानां सर्वकामफलप्रदः

tadā prabhṛti tatraiva kṣetre muktiprade dvijāḥ āste sa devo devānāṃ sarvakāmaphalapradaḥ

---

176.57

ये संश्रयन्ति चानन्तं भक्त्या सर्वेश्वरं प्रभुम् वाङ्मनःकर्मभिर् नित्यं ते यान्ति परमं पदम्

ye saṃśrayanti cānantaṃ bhaktyā sarveśvaraṃ prabhum vāṅmanaḥkarmabhir nityaṃ te yānti paramaṃ padam

---

176.58

दृष्ट्वानन्तं सकृद् भक्त्या संपूज्य प्रणिपत्य च राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं दशगुणं लभेत्

dṛṣṭvānantaṃ sakṛd bhaktyā saṃpūjya praṇipatya ca rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ daśaguṇaṃ labhet

---

176.59

सर्वकामसमृद्धेन कामगेन सुवर्चसा विमानेनार्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना

sarvakāmasamṛddhena kāmagena suvarcasā vimānenārkavarṇena kiṅkiṇījālamālinā

---

176.60

त्रिःसप्तकुलम् उद्धृत्य दिव्यस्त्रीगणसेवितः उपगीयमानो गन्धर्वैर् नरो विष्णुपुरं व्रजेत्

triḥsaptakulam uddhṛtya divyastrīgaṇasevitaḥ upagīyamāno gandharvair naro viṣṇupuraṃ vrajet

---

176.61

तत्र भुक्त्वा वरान् भोगाञ् जरामरणवर्जितः दिव्यरूपधरः श्रीमान् यावद् आभूतसंप्लवम्

tatra bhuktvā varān bhogāñ jarāmaraṇavarjitaḥ divyarūpadharaḥ śrīmān yāvad ābhūtasaṃplavam

---

176.62

पुण्यक्षयाद् इहायातश् चतुर्वेदी द्विजोत्तमः वैष्णवं योगम् आस्थाय ततो मोक्षम् अवाप्नुयात्

puṇyakṣayād ihāyātaś caturvedī dvijottamaḥ vaiṣṇavaṃ yogam āsthāya tato mokṣam avāpnuyāt

---

176.63

एवं मया त्व् अनन्तो ऽसौ कीर्तितो मुनिसत्तमाः कः शक्नोति गुणान् वक्तुं तस्य वर्षशतैर् अपि

evaṃ mayā tv ananto 'sau kīrtito munisattamāḥ kaḥ śaknoti guṇān vaktuṃ tasya varṣaśatair api

177.1

एवं वो ऽनन्तमाहात्म्यं क्षेत्रं च पुरुषोत्तमम् भुक्तिमुक्तिप्रदं नॄणां मया प्रोक्तं सुदुर्लभम्

evaṃ vo 'nantamāhātmyaṃ kṣetraṃ ca puruṣottamam bhuktimuktipradaṃ nṝṇāṃ mayā proktaṃ sudurlabham

---

177.2

यत्रास्ते पुण्डरीकाक्षः शङ्खचक्रगदाधरः पीताम्बरधरः कृष्णः कंसकेशिनिषूदनः

yatrāste puṇḍarīkākṣaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ pītāmbaradharaḥ kṛṣṇaḥ kaṃsakeśiniṣūdanaḥ

---

177.3

ये तत्र कृष्णं पश्यन्ति सुरासुरनमस्कृतम् संकर्षणं सुभद्रां च धन्यास् ते नात्र संशयः

ye tatra kṛṣṇaṃ paśyanti surāsuranamaskṛtam saṃkarṣaṇaṃ subhadrāṃ ca dhanyās te nātra saṃśayaḥ

---

177.4

त्रैलोक्याधिपतिं देवं सर्वकामफलप्रदम् ये ध्यायन्ति सदा कृष्णं मुक्तास् ते नात्र संशयः

trailokyādhipatiṃ devaṃ sarvakāmaphalapradam ye dhyāyanti sadā kṛṣṇaṃ muktās te nātra saṃśayaḥ

---

177.5

कृष्णे रताः कृष्णम् अनुस्मरन्ति रात्रौ च कृष्णं पुनर् उत्थिता ये ते भिन्नदेहाः प्रविशन्ति कृष्णं हविर् यथा मन्त्रहुतं हुताशम्

kṛṣṇe ratāḥ kṛṣṇam anusmaranti rātrau ca kṛṣṇaṃ punar utthitā ye te bhinnadehāḥ praviśanti kṛṣṇaṃ havir yathā mantrahutaṃ hutāśam

---

177.6

तस्मात् सदा मुनिश्रेष्ठाः कृष्णः कमललोचनः तस्मिन् क्षेत्रे प्रयत्नेन द्रष्टव्यो मोक्षकाङ्क्षिभिः

tasmāt sadā muniśreṣṭhāḥ kṛṣṇaḥ kamalalocanaḥ tasmin kṣetre prayatnena draṣṭavyo mokṣakāṅkṣibhiḥ

---

177.7

शयनोत्थापने कृष्णं ये पश्यन्ति मनीषिणः हलायुधं सुभद्रां च हरेः स्थानं व्रजन्ति ते

śayanotthāpane kṛṣṇaṃ ye paśyanti manīṣiṇaḥ halāyudhaṃ subhadrāṃ ca hareḥ sthānaṃ vrajanti te

---

177.8

सर्वकाले ऽपि ये भक्त्या पश्यन्ति पुरुषोत्तमम् रौहिणेयं सुभद्रां च विष्णुलोकं व्रजन्ति ते

sarvakāle 'pi ye bhaktyā paśyanti puruṣottamam rauhiṇeyaṃ subhadrāṃ ca viṣṇulokaṃ vrajanti te

---

177.9

आस्ते यश् चतुरो मासान् वार्षिकान् पुरुषोत्तमे पृथिव्यास् तीर्थयात्रायाः फलं प्राप्नोति चाधिकम्

āste yaś caturo māsān vārṣikān puruṣottame pṛthivyās tīrthayātrāyāḥ phalaṃ prāpnoti cādhikam

---

177.10

ये सर्वकालं तत्रैव निवसन्ति मनीषिणः जितेन्द्रिया जितक्रोधा लभन्ते तपसः फलम्

ye sarvakālaṃ tatraiva nivasanti manīṣiṇaḥ jitendriyā jitakrodhā labhante tapasaḥ phalam

---

177.11

तपस् तप्त्वान्यतीर्थेषु वर्षाणाम् अयुतं नरः यद् आप्नोति तद् आप्नोति मासेन पुरुषोत्तमे

tapas taptvānyatīrtheṣu varṣāṇām ayutaṃ naraḥ yad āpnoti tad āpnoti māsena puruṣottame

---

177.12

तपसा ब्रह्मचर्येण सङ्गत्यागेन यत् फलम् तत् फलं सततं तत्र प्राप्नुवन्ति मनीषिणः

tapasā brahmacaryeṇa saṅgatyāgena yat phalam tat phalaṃ satataṃ tatra prāpnuvanti manīṣiṇaḥ

---

177.13

सर्वतीर्थेषु यत् पुण्यं स्नानदानेन कीर्तितम् तत् फलं सततं तत्र प्राप्नुवन्ति मनीषिणः

sarvatīrtheṣu yat puṇyaṃ snānadānena kīrtitam tat phalaṃ satataṃ tatra prāpnuvanti manīṣiṇaḥ

---

177.14

सम्यक् तीर्थेन यत् प्रोक्तं व्रतेन नियमेन च तत् फलं लभते तत्र प्रत्यहं प्रयतः शुचिः

samyak tīrthena yat proktaṃ vratena niyamena ca tat phalaṃ labhate tatra pratyahaṃ prayataḥ śuciḥ

---

177.15

यस् तु नानाविधैर् यज्ञैर् यत् फलं लभते नरः तत् फलं लभते तत्र प्रत्यहं संयतेन्द्रियः

yas tu nānāvidhair yajñair yat phalaṃ labhate naraḥ tat phalaṃ labhate tatra pratyahaṃ saṃyatendriyaḥ

---

177.16

देहं त्यजन्ति पुरुषास् तत्र ये पुरुषोत्तमे कल्पवृक्षं समासाद्य मुक्तास् ते नात्र संशयः

dehaṃ tyajanti puruṣās tatra ye puruṣottame kalpavṛkṣaṃ samāsādya muktās te nātra saṃśayaḥ

---

177.17

वटसागरयोर् मध्ये ये त्यजन्ति कलेवरम् ते दुर्लभं परं मोक्षं प्राप्नुवन्ति न संशयः

vaṭasāgarayor madhye ye tyajanti kalevaram te durlabhaṃ paraṃ mokṣaṃ prāpnuvanti na saṃśayaḥ

---

177.18

अनिच्छन्न् अपि यस् तत्र प्राणांस् त्यजति मानवः सो ऽपि दुःखविनिर्मुक्तो मुक्तिं प्राप्नोति दुर्लभाम्

anicchann api yas tatra prāṇāṃs tyajati mānavaḥ so 'pi duḥkhavinirmukto muktiṃ prāpnoti durlabhām

---

177.19

कृमिकीटपतंगाद्यास् तिर्यग्योनिगताश् च ये तत्र देहं परित्यज्य ते यान्ति परमां गतिम्

kṛmikīṭapataṃgādyās tiryagyonigatāś ca ye tatra dehaṃ parityajya te yānti paramāṃ gatim

---

177.20

भ्रान्तिं लोकस्य पश्यध्वम् अन्यतीर्थं प्रति द्विजाः पुरुषाख्येन यत् प्राप्तम् अन्यतीर्थफलादिकम्

bhrāntiṃ lokasya paśyadhvam anyatīrthaṃ prati dvijāḥ puruṣākhyena yat prāptam anyatīrthaphalādikam

---

177.21

सकृत् पश्यति यो मर्त्यः श्रद्धया पुरुषोत्तमम् पुरुषाणां सहस्रेषु स भवेद् उत्तमः पुमान्

sakṛt paśyati yo martyaḥ śraddhayā puruṣottamam puruṣāṇāṃ sahasreṣu sa bhaved uttamaḥ pumān

---

177.22

प्रकृतेः स परो यस्मात् पुरुषाद् अपि चोत्तमः तस्माद् वेदे पुराणे च लोके ऽस्मिन् पुरुषोत्तमः

prakṛteḥ sa paro yasmāt puruṣād api cottamaḥ tasmād vede purāṇe ca loke 'smin puruṣottamaḥ

---

177.23

यो ऽसौ पुराणे वेदान्ते परमात्मेत्य् उदाहृतः आस्ते विश्वोपकाराय तेनासौ पुरुषोत्तमः

yo 'sau purāṇe vedānte paramātmety udāhṛtaḥ āste viśvopakārāya tenāsau puruṣottamaḥ

---

177.24

पाथे श्मशाने गृहमण्डपे वा रथ्याप्रदेशेष्व् अपि यत्र कुत्र इच्छन्न् अनिच्छन्न् अपि तत्र देहं संत्यज्य मोक्षं लभते मनुष्यः

pāthe śmaśāne gṛhamaṇḍape vā rathyāpradeśeṣv api yatra kutra icchann anicchann api tatra dehaṃ saṃtyajya mokṣaṃ labhate manuṣyaḥ

---

177.25

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तस्मिन् क्षेत्रे द्विजोत्तमाः देहत्यागो नरैः कार्यः सम्यङ् मोक्षाभिकाङ्क्षिभिः

tasmāt sarvaprayatnena tasmin kṣetre dvijottamāḥ dehatyāgo naraiḥ kāryaḥ samyaṅ mokṣābhikāṅkṣibhiḥ

---

177.26

पुरुषाख्यस्य माहात्म्यं न भूतं न भविष्यति त्यक्त्वा यत्र नरो देहं मुक्तिं प्राप्नोति दुर्लभाम्

puruṣākhyasya māhātmyaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati tyaktvā yatra naro dehaṃ muktiṃ prāpnoti durlabhām

---

177.27

गुणानाम् एकदेशो ऽयं मया क्षेत्रस्य कीर्तितः कः समस्तान् गुणान् वक्तुं शक्तो वर्षशतैर् अपि

guṇānām ekadeśo 'yaṃ mayā kṣetrasya kīrtitaḥ kaḥ samastān guṇān vaktuṃ śakto varṣaśatair api

---

177.28

यदि यूयं मुनिश्रेष्ठा मोक्षम् इच्छथ शाश्वतम् तस्मिन् क्षेत्रवरे पुण्ये निवसध्वम् अतन्द्रिताः

yadi yūyaṃ muniśreṣṭhā mokṣam icchatha śāśvatam tasmin kṣetravare puṇye nivasadhvam atandritāḥ

---

177.29

ते तस्य वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः निवासं चक्रिरे तत्र अवापुः परमं पदम्

te tasya vacanaṃ śrutvā brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ nivāsaṃ cakrire tatra avāpuḥ paramaṃ padam

---

177.30

तस्माद् यूयं प्रयत्नेन निवसध्वं द्विजोत्तमाः पुरुषाख्ये वरे क्षेत्रे यदि मुक्तिम् अभीप्सथ

tasmād yūyaṃ prayatnena nivasadhvaṃ dvijottamāḥ puruṣākhye vare kṣetre yadi muktim abhīpsatha

178.1

तस्मिन् क्षेत्रे मुनिश्रेष्ठाः सर्वसत्त्वसुखावहे धर्मार्थकाममोक्षाणां फलदे पुरुषोत्तमे

tasmin kṣetre muniśreṣṭhāḥ sarvasattvasukhāvahe dharmārthakāmamokṣāṇāṃ phalade puruṣottame

---

178.2

कण्डुर् नाम महातेजा ऋषिः परमधार्मिकः सत्यवादी शुचिर् दान्तः सर्वभूतहिते रतः

kaṇḍur nāma mahātejā ṛṣiḥ paramadhārmikaḥ satyavādī śucir dāntaḥ sarvabhūtahite rataḥ

---

178.3

जितेन्द्रियो जितक्रोधो वेदवेदाङ्गपारगः अवाप परमां सिद्धिम् आराध्य पुरुषोत्तमम्

jitendriyo jitakrodho vedavedāṅgapāragaḥ avāpa paramāṃ siddhim ārādhya puruṣottamam

---

178.4

अन्ये ऽपि तत्र संसिद्धा मुनयः संशितव्रताः सर्वभूतहिता दान्ता जितक्रोधा विमत्सराः

anye 'pi tatra saṃsiddhā munayaḥ saṃśitavratāḥ sarvabhūtahitā dāntā jitakrodhā vimatsarāḥ

---

178.5

को ऽसौ कण्डुः कथं तत्र जगाम परमां गतिम् श्रोतुम् इच्छामहे तस्य चरितं ब्रूहि सत्तम

ko 'sau kaṇḍuḥ kathaṃ tatra jagāma paramāṃ gatim śrotum icchāmahe tasya caritaṃ brūhi sattama

---

178.6

शृणुध्वं मुनिशार्दूलाः कथां तस्य मनोहराम् प्रवक्ष्यामि समासेन मुनेस् तस्य विचेष्टितम्

śṛṇudhvaṃ muniśārdūlāḥ kathāṃ tasya manoharām pravakṣyāmi samāsena munes tasya viceṣṭitam

---

178.7

पवित्रे गोमतीतीरे विजने सुमनोहरे कन्दमूलफलैः पूर्णे समित्पुष्पकुशान्वितैः

pavitre gomatītīre vijane sumanohare kandamūlaphalaiḥ pūrṇe samitpuṣpakuśānvitaiḥ

---

178.8

नानाद्रुमलताकीर्णे नानापुष्पोपशोभिते नानापक्षिरुते रम्ये नानामृगगणान्विते

nānādrumalatākīrṇe nānāpuṣpopaśobhite nānāpakṣirute ramye nānāmṛgagaṇānvite

---

178.9

तत्राश्रमपदं कण्डोर् बभूव मुनिसत्तमाः सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं कदलीखण्डमण्डितम्

tatrāśramapadaṃ kaṇḍor babhūva munisattamāḥ sarvartuphalapuṣpāḍhyaṃ kadalīkhaṇḍamaṇḍitam

---

178.10

तपस् तेपे मुनिस् तत्र सुमहत् परमाद्भुतम् व्रतोपवासैर् नियमैः स्नानमौनसुसंयमैः

tapas tepe munis tatra sumahat paramādbhutam vratopavāsair niyamaiḥ snānamaunasusaṃyamaiḥ

---

178.11

ग्रीष्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षासु स्थण्डिलेशयः आर्द्रवासास् तु हेमन्ते स तेपे सुमहत् तपः

grīṣme pañcatapā bhūtvā varṣāsu sthaṇḍileśayaḥ ārdravāsās tu hemante sa tepe sumahat tapaḥ

---

178.12

दृष्ट्वा तु तपसो वीर्यं मुनेस् तस्य सुविस्मिताः बभूवुर् देवगन्धर्वाः सिद्धविद्याधरास् तथा

dṛṣṭvā tu tapaso vīryaṃ munes tasya suvismitāḥ babhūvur devagandharvāḥ siddhavidyādharās tathā

---

178.13

भूमिं तथान्तरिक्षं च दिवं च मुनिसत्तमाः कण्डुः संतापयाम् आस त्रैलोक्यं तपसो बलात्

bhūmiṃ tathāntarikṣaṃ ca divaṃ ca munisattamāḥ kaṇḍuḥ saṃtāpayām āsa trailokyaṃ tapaso balāt

---

178.14

अहो ऽस्य परमं धैर्यम् अहो ऽस्य परमं तपः इत्य् अब्रुवंस् तदा दृष्ट्वा देवास् तं तपसि स्थितम्

aho 'sya paramaṃ dhairyam aho 'sya paramaṃ tapaḥ ity abruvaṃs tadā dṛṣṭvā devās taṃ tapasi sthitam

---

178.15

मन्त्रयाम् आसुर् अव्यग्राः शक्रेण सहितास् तदा भयात् तस्य समुद्विग्नास् तपोविघ्नम् अभीप्सवः

mantrayām āsur avyagrāḥ śakreṇa sahitās tadā bhayāt tasya samudvignās tapovighnam abhīpsavaḥ

---

178.16

ज्ञात्वा तेषाम् अभिप्रायं शक्रस् त्रिभुवनेश्वरः प्रम्लोचाख्यां वरारोहां रूपयौवनगर्विताम्

jñātvā teṣām abhiprāyaṃ śakras tribhuvaneśvaraḥ pramlocākhyāṃ varārohāṃ rūpayauvanagarvitām

---

178.17

सुमध्यां चारुजङ्घां तां पीनश्रोणिपयोधराम् सर्वलक्षणसंपन्नां प्रोवाच फलसूदनः

sumadhyāṃ cārujaṅghāṃ tāṃ pīnaśroṇipayodharām sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ provāca phalasūdanaḥ

---

178.18

प्रम्लोचे गच्छ शीघ्रं त्वं यदासौ तप्यते मुनिः विघ्नार्थं तस्य तपसः क्षोभयस्वांशु सुप्रभे

pramloce gaccha śīghraṃ tvaṃ yadāsau tapyate muniḥ vighnārthaṃ tasya tapasaḥ kṣobhayasvāṃśu suprabhe

---

178.19

तव वाक्यं सुरश्रेष्ठ करोमि सततं प्रभो किंतु शङ्का ममैवात्र जीवितस्य च संशयः

tava vākyaṃ suraśreṣṭha karomi satataṃ prabho kiṃtu śaṅkā mamaivātra jīvitasya ca saṃśayaḥ

---

178.20

बिभेमि तं मुनिवरं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितम् अत्युग्रं दीप्ततपसं ज्वलनार्कसमप्रभम्

bibhemi taṃ munivaraṃ brahmacaryavrate sthitam atyugraṃ dīptatapasaṃ jvalanārkasamaprabham

---

178.21

ज्ञात्वा मां स मुनिः क्रोधाद् विघ्नार्थं समुपागताम् कण्डुः परमतेजस्वी शापं दास्यति दुःसहम्

jñātvā māṃ sa muniḥ krodhād vighnārthaṃ samupāgatām kaṇḍuḥ paramatejasvī śāpaṃ dāsyati duḥsaham

---

178.22

उर्वशी मेनका रम्भा घृताची पुञ्जिकस्थला विश्वाची सहजन्या च पूर्वचित्तिस् तिलोत्तमा

urvaśī menakā rambhā ghṛtācī puñjikasthalā viśvācī sahajanyā ca pūrvacittis tilottamā

---

178.23

अलम्बुषा मिश्रकेशी शशिलेखा च वामना अन्याश् चाप्सरसः सन्ति रूपयौवनगर्विताः

alambuṣā miśrakeśī śaśilekhā ca vāmanā anyāś cāpsarasaḥ santi rūpayauvanagarvitāḥ

---

178.24

सुमध्याश् चारुवदनाः पीनोन्नतपयोधराः कामप्रधानकुशलास् तास् तत्र संनियोजय

sumadhyāś cāruvadanāḥ pīnonnatapayodharāḥ kāmapradhānakuśalās tās tatra saṃniyojaya

---

178.25

तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा पुनः प्राह शचीपतिः तिष्ठन्तु नाम चान्यास् तास् त्वं चात्र कुशला शुभे

tasyās tad vacanaṃ śrutvā punaḥ prāha śacīpatiḥ tiṣṭhantu nāma cānyās tās tvaṃ cātra kuśalā śubhe

---

178.26

कामं वसन्तं वायुं च सहायार्थे ददामि ते तैः सार्धं गच्छ सुश्रोणि यत्रास्ते स महामुनिः

kāmaṃ vasantaṃ vāyuṃ ca sahāyārthe dadāmi te taiḥ sārdhaṃ gaccha suśroṇi yatrāste sa mahāmuniḥ

---

178.27

शक्रस्य वचनं श्रुत्वा तदा सा चारुलोचना जगामाकाशमार्गेण तैः सार्धं चाश्रमं मुनेः

śakrasya vacanaṃ śrutvā tadā sā cārulocanā jagāmākāśamārgeṇa taiḥ sārdhaṃ cāśramaṃ muneḥ

---

178.28

गत्वा सा तत्र रुचिरं ददर्श वनम् उत्तमम् मुनिं च दीप्ततपसम् आश्रमस्थम् अकल्मषम्

gatvā sā tatra ruciraṃ dadarśa vanam uttamam muniṃ ca dīptatapasam āśramastham akalmaṣam

---

178.29

अपश्यत् सा वनं रम्यं तैः सार्धं नन्दनोपमम् सर्वर्तुवरपुष्पाढ्यं शाखामृगगणाकुलम्

apaśyat sā vanaṃ ramyaṃ taiḥ sārdhaṃ nandanopamam sarvartuvarapuṣpāḍhyaṃ śākhāmṛgagaṇākulam

---

178.30

पुण्यं पद्मबलोपेतं सपल्लवमहाबलम् श्रोत्ररम्यान् सुमधुराञ् शब्दान् खगमुखेरितान्

puṇyaṃ padmabalopetaṃ sapallavamahābalam śrotraramyān sumadhurāñ śabdān khagamukheritān

---

178.31

सर्वर्तुफलभाराढ्यान् सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलान् अपश्यत् पादपांश् चैव विहंगैर् अनुनादितान्

sarvartuphalabhārāḍhyān sarvartukusumojjvalān apaśyat pādapāṃś caiva vihaṃgair anunāditān

---

178.32

आम्रान् आम्रातकान् भव्यान् नारिकेरान् सतिन्दुकान् अथ बिल्वांस् तथा जीवान् दाडिमान् बीजपूरकान्

āmrān āmrātakān bhavyān nārikerān satindukān atha bilvāṃs tathā jīvān dāḍimān bījapūrakān

---

178.33

पनसांल् लकुचान् नीपाञ् शिरीषान् सुमनोहरान् पारावतांस् तथा कोलान् अरिमेदाम्लवेतसान्

panasāṃl lakucān nīpāñ śirīṣān sumanoharān pārāvatāṃs tathā kolān arimedāmlavetasān

---

178.34

भल्लातकान् आमलकाञ् शतपर्णांश् च किंशुकान् इङ्गुदान् करवीरांश् च हरीतकीविभीतकान्

bhallātakān āmalakāñ śataparṇāṃś ca kiṃśukān iṅgudān karavīrāṃś ca harītakīvibhītakān

---

178.35

एतान् अन्यांश् च सा वृक्षान् ददर्श पृथुलोचना तथैवाशोकपुंनागकेतकीबकुलान् अथ

etān anyāṃś ca sā vṛkṣān dadarśa pṛthulocanā tathaivāśokapuṃnāgaketakībakulān atha

---

178.36

पारिजातान् कोविदारान् मन्दारेन्दीवरांस् तथा पाटलाः पुष्पिता रम्या देवदारुद्रुमांस् तथा

pārijātān kovidārān mandārendīvarāṃs tathā pāṭalāḥ puṣpitā ramyā devadārudrumāṃs tathā

---

178.37

शालांस् तालांस् तमालांश् च निचुलांल् लोमकांस् तथा अन्यांश् च पादपश्रेष्ठान् अपश्यत् फलपुष्पितान्

śālāṃs tālāṃs tamālāṃś ca niculāṃl lomakāṃs tathā anyāṃś ca pādapaśreṣṭhān apaśyat phalapuṣpitān

---

178.38

चकोरैः शतपत्त्रैश् च भृङ्गराजैस् तथा शुकैः कोकिलैः कलविङ्कैश् च हारीतैर् जीवजीवकैः

cakoraiḥ śatapattraiś ca bhṛṅgarājais tathā śukaiḥ kokilaiḥ kalaviṅkaiś ca hārītair jīvajīvakaiḥ

---

178.39

प्रियपुत्रैश् चातकैश् च तथान्यैर् विविधैः खगैः श्रोत्ररम्यं सुमधुरं कूजद्भिश् चाप्य् अधिष्ठितम्

priyaputraiś cātakaiś ca tathānyair vividhaiḥ khagaiḥ śrotraramyaṃ sumadhuraṃ kūjadbhiś cāpy adhiṣṭhitam

---

178.40

सरांसि च मनोज्ञानि प्रसन्नसलिलानि च कुमुदैः पुण्डरीकैश् च तथा नीलोत्पलैः शुभैः

sarāṃsi ca manojñāni prasannasalilāni ca kumudaiḥ puṇḍarīkaiś ca tathā nīlotpalaiḥ śubhaiḥ

---

178.41

कह्लारैः कमलैश् चैव आचितानि समन्ततः कादम्बैश् चक्रवाकैश् च तथैव जलकुक्कुटैः

kahlāraiḥ kamalaiś caiva ācitāni samantataḥ kādambaiś cakravākaiś ca tathaiva jalakukkuṭaiḥ

---

178.42

कारण्डवैर् बकैर् हंसैः कूर्मैर् मद्गुभिर् एव च एतैश् चान्यैश् च कीर्णानि समन्ताज् जलचारिभिः

kāraṇḍavair bakair haṃsaiḥ kūrmair madgubhir eva ca etaiś cānyaiś ca kīrṇāni samantāj jalacāribhiḥ

---

178.43

क्रमेणैव तथा सा तु वनं बभ्राम तैः सह एवं दृष्ट्वा वनं रम्यं तैः सार्धं परमाद्भुतम्

krameṇaiva tathā sā tu vanaṃ babhrāma taiḥ saha evaṃ dṛṣṭvā vanaṃ ramyaṃ taiḥ sārdhaṃ paramādbhutam

---

178.44

विस्मयोत्फुल्लनयना सा बभूव वराङ्गना प्रोवाच वायुं कामं च वसन्तं च द्विजोत्तमाः

vismayotphullanayanā sā babhūva varāṅganā provāca vāyuṃ kāmaṃ ca vasantaṃ ca dvijottamāḥ

---

178.45

कुरुध्वं मम साहाय्यं यूयं सर्वे पृथक् पृथक्

kurudhvaṃ mama sāhāyyaṃ yūyaṃ sarve pṛthak pṛthak

---

178.46

एवम् उक्त्वा तदा सा तु तथेत्य् उक्ता सुरैर् द्विजाः प्रत्युवाचाद्य यास्यामि यत्रासौ संस्थितो मुनिः

evam uktvā tadā sā tu tathety uktā surair dvijāḥ pratyuvācādya yāsyāmi yatrāsau saṃsthito muniḥ

---

178.47

अद्य तं देहयन्तारं प्रयुक्तेन्द्रियवाजिनम् स्मरशस्त्रगलद्रश्मिं करिष्यामि कुसारथिम्

adya taṃ dehayantāraṃ prayuktendriyavājinam smaraśastragaladraśmiṃ kariṣyāmi kusārathim

---

178.48

ब्रह्मा जनार्दनो वापि यदि वा नीललोहितः तथाप्य् अद्य करिष्यामि कामबाणक्षतान्तरम्

brahmā janārdano vāpi yadi vā nīlalohitaḥ tathāpy adya kariṣyāmi kāmabāṇakṣatāntaram

---

178.49

इत्य् उक्त्वा प्रययौ साथ यत्रासौ तिष्ठते मुनिः मुनेस् तपःप्रभावेण प्रशान्तश्वापदाश्रमम्

ity uktvā prayayau sātha yatrāsau tiṣṭhate muniḥ munes tapaḥprabhāveṇa praśāntaśvāpadāśramam

---

178.50

सा पुंस्कोकिलमाधुर्ये नदीतीरे व्यवस्थिता स्तोकमात्रं स्थिता तस्माद् अगायत वराप्सराः

sā puṃskokilamādhurye nadītīre vyavasthitā stokamātraṃ sthitā tasmād agāyata varāpsarāḥ

---

178.51

ततो वसन्तः सहसा बलं समकरोत् तदा कोकिलारावमधुरम् अकालिकमनोहरम्

tato vasantaḥ sahasā balaṃ samakarot tadā kokilārāvamadhuram akālikamanoharam

---

178.52

ववौ गन्धवहश् चैव मलयाद्रिनिकेतनः पुष्पान् उच्चावचान् मेध्यान् पातयंश् च शनैः शनैः

vavau gandhavahaś caiva malayādriniketanaḥ puṣpān uccāvacān medhyān pātayaṃś ca śanaiḥ śanaiḥ

---

178.53

पुष्पबाणधरश् चैव गत्वा तस्य समीपतः मुनेश् च क्षोभयाम् आस कामस् तस्यापि मानसम्

puṣpabāṇadharaś caiva gatvā tasya samīpataḥ muneś ca kṣobhayām āsa kāmas tasyāpi mānasam

---

178.54

ततो गीतध्वनिं श्रुत्वा मुनिर् विस्मितमानसः जगाम यत्र सा सुभ्रूः कामबाणप्रपीडितः

tato gītadhvaniṃ śrutvā munir vismitamānasaḥ jagāma yatra sā subhrūḥ kāmabāṇaprapīḍitaḥ

---

178.55

दृष्ट्वा ताम् आह संदृष्टो विस्मयोत्फुल्ललोचनः भ्रष्टोत्तरीयो विकलः पुलकाञ्चितविग्रहः

dṛṣṭvā tām āha saṃdṛṣṭo vismayotphullalocanaḥ bhraṣṭottarīyo vikalaḥ pulakāñcitavigrahaḥ

---

178.56

कासि कस्यासि सुश्रोणि सुभगे चारुहासिनि मनो हरसि मे सुभ्रु ब्रूहि सत्यं सुमध्यमे

kāsi kasyāsi suśroṇi subhage cāruhāsini mano harasi me subhru brūhi satyaṃ sumadhyame

---

178.57

तव कर्मकरा चाहं पुष्पार्थम् अहम् आगता आदेशं देहि मे क्षिप्रं किं करोमि तवाज्ञया

tava karmakarā cāhaṃ puṣpārtham aham āgatā ādeśaṃ dehi me kṣipraṃ kiṃ karomi tavājñayā

---

178.58

श्रुत्वैवं वचनं तस्यास् त्यक्त्वा धैर्यं विमोहितः आदाय हस्ते तां बालां प्रविवेश स्वम् आश्रमम्

śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyās tyaktvā dhairyaṃ vimohitaḥ ādāya haste tāṃ bālāṃ praviveśa svam āśramam

---

178.59

ततः कामश् च वायुश् च वसन्तश् च द्विजोत्तमाः जग्मुर् यथागतं सर्वे कृतकृत्यास् त्रिविष्टपम्

tataḥ kāmaś ca vāyuś ca vasantaś ca dvijottamāḥ jagmur yathāgataṃ sarve kṛtakṛtyās triviṣṭapam

---

178.60

शशंसुश् च हरिं गत्वा तस्यास् तस्य च चेष्टितम् श्रुत्वा शक्रस् तदा देवाः प्रीताः सुमनसो ऽभवन्

śaśaṃsuś ca hariṃ gatvā tasyās tasya ca ceṣṭitam śrutvā śakras tadā devāḥ prītāḥ sumanaso 'bhavan

---

178.61

स च कण्डुस् तया सार्धं प्रविशन्न् एव चाश्रमम् आत्मनः परमं रूपं चकार मदनाकृति

sa ca kaṇḍus tayā sārdhaṃ praviśann eva cāśramam ātmanaḥ paramaṃ rūpaṃ cakāra madanākṛti

---

178.62

रूपयौवनसंपन्नम् अतीव सुमनोहरम् दिव्यालंकारसंयुक्तं षोडशवत्सराकृति

rūpayauvanasaṃpannam atīva sumanoharam divyālaṃkārasaṃyuktaṃ ṣoḍaśavatsarākṛti

---

178.63

दिव्यवस्त्रधरं कान्तं दिव्यस्रग्गन्धभूषितम् सर्वोपभोगसंपन्नं सहसा तपसो बलात्

divyavastradharaṃ kāntaṃ divyasraggandhabhūṣitam sarvopabhogasaṃpannaṃ sahasā tapaso balāt

---

178.64

दृष्ट्वा सा तस्य तद् वीर्यं परं विस्मयम् आगता अहो ऽस्य तपसो वीर्यम् इत्य् उक्त्वा मुदिताभवत्

dṛṣṭvā sā tasya tad vīryaṃ paraṃ vismayam āgatā aho 'sya tapaso vīryam ity uktvā muditābhavat

---

178.65

स्नानं संध्यां जपं होमं स्वाध्यायं देवतार्चनम् व्रतोपवासनियमं ध्यानं च मुनिसत्तमाः

snānaṃ saṃdhyāṃ japaṃ homaṃ svādhyāyaṃ devatārcanam vratopavāsaniyamaṃ dhyānaṃ ca munisattamāḥ

---

178.66

त्यक्त्वा स रेमे मुदितस् तया सार्धम् अहर्निशम् मन्मथाविष्टहृदयो न बुबोध तपःक्षयम्

tyaktvā sa reme muditas tayā sārdham aharniśam manmathāviṣṭahṛdayo na bubodha tapaḥkṣayam

---

178.67

संध्यारात्रिदिवापक्षमासर्त्वयनहायनम् न बुबोध गतं कालं विषयासक्तमानसः

saṃdhyārātridivāpakṣamāsartvayanahāyanam na bubodha gataṃ kālaṃ viṣayāsaktamānasaḥ

---

178.68

सा च तं कामजैर् भावैर् विदग्धा रहसि द्विजाः वरयाम् आस सुश्रोणिः प्रलापकुशला तदा

sā ca taṃ kāmajair bhāvair vidagdhā rahasi dvijāḥ varayām āsa suśroṇiḥ pralāpakuśalā tadā

---

178.69

एवं कण्डुस् तया सार्धं वर्षाणाम् अधिकं शतम् अतिष्ठन् मन्दरद्रोण्यां ग्राम्यधर्मरतो मुनिः

evaṃ kaṇḍus tayā sārdhaṃ varṣāṇām adhikaṃ śatam atiṣṭhan mandaradroṇyāṃ grāmyadharmarato muniḥ

---

178.70

सा तं प्राह महाभागं गन्तुम् इच्छाम्य् अहं दिवम् प्रसादसुमुखो ब्रह्मन्न् अनुज्ञातुं त्वम् अर्हसि

sā taṃ prāha mahābhāgaṃ gantum icchāmy ahaṃ divam prasādasumukho brahmann anujñātuṃ tvam arhasi

---

178.71

तयैवम् उक्तः स मुनिस् तस्याम् आसक्तमानसः दिनानि कतिचिद् भद्रे स्थीयताम् इत्य् अभाषत

tayaivam uktaḥ sa munis tasyām āsaktamānasaḥ dināni katicid bhadre sthīyatām ity abhāṣata

---

178.72

एवम् उक्ता ततस् तेन साग्रं वर्षशतं पुनः बुभुजे विषयांस् तन्वी तेन सार्धं महात्मना

evam uktā tatas tena sāgraṃ varṣaśataṃ punaḥ bubhuje viṣayāṃs tanvī tena sārdhaṃ mahātmanā

---

178.73

अनुज्ञां देहि भगवन् व्रजामि त्रिदशालयम् उक्तस् तयेति स पुनः स्थीयताम् इत्य् अभाषत

anujñāṃ dehi bhagavan vrajāmi tridaśālayam uktas tayeti sa punaḥ sthīyatām ity abhāṣata

---

178.74

पुनर् गते वर्षशते साधिके सा शुभानना याम्य् अहं त्रिदिवं ब्रह्मन् प्रणयस्मितशोभनम्

punar gate varṣaśate sādhike sā śubhānanā yāmy ahaṃ tridivaṃ brahman praṇayasmitaśobhanam

---

178.75

उक्तस् तयैवं स मुनिः पुनर् आहायतेक्षणाम् इहास्यतां मया सुभ्रु चिरं कालं गमिष्यसि

uktas tayaivaṃ sa muniḥ punar āhāyatekṣaṇām ihāsyatāṃ mayā subhru ciraṃ kālaṃ gamiṣyasi

---

178.76

तच्छापभीता सुश्रोणी सह तेनर्षिणा पुनः शतद्वयं किंचिद् ऊनं वर्षाणां समतिष्ठत

tacchāpabhītā suśroṇī saha tenarṣiṇā punaḥ śatadvayaṃ kiṃcid ūnaṃ varṣāṇāṃ samatiṣṭhata

---

178.77

गमनाय महाभागो देवराजनिवेशनम् प्रोक्तः प्रोक्तस् तया तन्व्या स्थीयताम् इत्य् अभाषत

gamanāya mahābhāgo devarājaniveśanam proktaḥ proktas tayā tanvyā sthīyatām ity abhāṣata

---

178.78

तस्य शापभयाद् भीरुर् दाक्षिण्येन च दक्षिणा प्रोक्ता प्रणयभङ्गार्तिवेदिनी न जहौ मुनिम्

tasya śāpabhayād bhīrur dākṣiṇyena ca dakṣiṇā proktā praṇayabhaṅgārtivedinī na jahau munim

---

178.79

तया च रमतस् तस्य परमर्षेर् अहर्निशम् नवं नवम् अभूत् प्रेम मन्मथासक्तचेतसः

tayā ca ramatas tasya paramarṣer aharniśam navaṃ navam abhūt prema manmathāsaktacetasaḥ

---

178.80

एकदा तु त्वरायुक्तो निश्चक्रामोटजान् मुनिः निष्क्रामन्तं च कुत्रेति गम्यते प्राह सा शुभा

ekadā tu tvarāyukto niścakrāmoṭajān muniḥ niṣkrāmantaṃ ca kutreti gamyate prāha sā śubhā

---

178.81

इत्य् उक्तः स तया प्राह परिवृत्तम् अहः शुभे संध्योपास्तिं करिष्यामि क्रियालोपो ऽन्यथा भवेत्

ity uktaḥ sa tayā prāha parivṛttam ahaḥ śubhe saṃdhyopāstiṃ kariṣyāmi kriyālopo 'nyathā bhavet

---

178.82

ततः प्रहस्य मुदिता सा तं प्राह महामुनिम् किम् अद्य सर्वधर्मज्ञ परिवृत्तम् अहस् तव गतम् एतन् न कुरुते विस्मयं कस्य कथ्यते

tataḥ prahasya muditā sā taṃ prāha mahāmunim kim adya sarvadharmajña parivṛttam ahas tava gatam etan na kurute vismayaṃ kasya kathyate

---

178.83

प्रातस् त्वम् आगता भद्रे नदीतीरम् इदं शुभम् मया दृष्टासि सुश्रोणि प्रविष्टा च ममाश्रमम्

prātas tvam āgatā bhadre nadītīram idaṃ śubham mayā dṛṣṭāsi suśroṇi praviṣṭā ca mamāśramam

---

178.84

इयं च वर्तते संध्या परिणामम् अहो गतम् अवहासः किमर्थो ऽयं सद्भावः कथ्यतां मम

iyaṃ ca vartate saṃdhyā pariṇāmam aho gatam avahāsaḥ kimartho 'yaṃ sadbhāvaḥ kathyatāṃ mama

---

178.85

प्रत्यूषस्य् आगता ब्रह्मन् सत्यम् एतन् न मे मृषा किंत्व् अद्य तस्य कालस्य गतान्य् अब्दशतानि ते

pratyūṣasy āgatā brahman satyam etan na me mṛṣā kiṃtv adya tasya kālasya gatāny abdaśatāni te

---

178.86

ततः ससाध्वसो विप्रस् तां पप्रच्छायतेक्षणाम् कथ्यतां भीरु कः कालस् त्वया मे रमतः सदा

tataḥ sasādhvaso vipras tāṃ papracchāyatekṣaṇām kathyatāṃ bhīru kaḥ kālas tvayā me ramataḥ sadā

---

178.87

सप्तोत्तराण्य् अतीतानि नववर्षशतानि च मासाश् च षट् तथैवान्यत् समतीतं दिनत्रयम्

saptottarāṇy atītāni navavarṣaśatāni ca māsāś ca ṣaṭ tathaivānyat samatītaṃ dinatrayam

---

178.88

सत्यं भीरु वदस्य् एतत् परिहासो ऽथवा शुभे दिनम् एकम् अहं मन्ये त्वया सार्धम् इहोषितम्

satyaṃ bhīru vadasy etat parihāso 'thavā śubhe dinam ekam ahaṃ manye tvayā sārdham ihoṣitam

---

178.89

वदिष्याम्य् अनृतं ब्रह्मन् कथम् अत्र तवान्तिके विशेषाद् अद्य भवता पृष्टा मार्गानुगामिना

vadiṣyāmy anṛtaṃ brahman katham atra tavāntike viśeṣād adya bhavatā pṛṣṭā mārgānugāminā

---

178.90

निशम्य तद् वचस् तस्याः स मुनिर् द्विजसत्तमाः धिग् धिङ् माम् इत्य् अनाचारं विनिन्द्यात्मानम् आत्मना

niśamya tad vacas tasyāḥ sa munir dvijasattamāḥ dhig dhiṅ mām ity anācāraṃ vinindyātmānam ātmanā

---

178.91

तपांसि मम नष्टानि हतं ब्रह्मविदां धनम् हृतो विवेकः केनापि योषिन् मोहाय निर्मिता

tapāṃsi mama naṣṭāni hataṃ brahmavidāṃ dhanam hṛto vivekaḥ kenāpi yoṣin mohāya nirmitā

---

178.92

ऊर्मिषट्कातिगं ब्रह्म ज्ञेयम् आत्मजयेन मे गतिर् एषा कृता येन धिक् तं काममहाग्रहम्

ūrmiṣaṭkātigaṃ brahma jñeyam ātmajayena me gatir eṣā kṛtā yena dhik taṃ kāmamahāgraham

---

178.93

व्रतानि सर्ववेदाश् च कारणान्य् अखिलानि च नरकग्राममार्गेण कामेनाद्य हतानि मे

vratāni sarvavedāś ca kāraṇāny akhilāni ca narakagrāmamārgeṇa kāmenādya hatāni me

---

178.94a

विनिन्द्येत्थं स धर्मज्ञः स्वयम् आत्मानम् आत्मना

vinindyetthaṃ sa dharmajñaḥ svayam ātmānam ātmanā

---

178.94b

ताम् अप्सरसम् आसीनाम् इदं वचनम् अब्रवीत्

tām apsarasam āsīnām idaṃ vacanam abravīt

---

178.94c

गच्छ पापे यथाकामं यत् कार्यं तत् त्वया कृतम्

gaccha pāpe yathākāmaṃ yat kāryaṃ tat tvayā kṛtam

---

178.94d

देवराजस्य यत् क्षोभं कुर्वन्त्या भावचेष्टितैः

devarājasya yat kṣobhaṃ kurvantyā bhāvaceṣṭitaiḥ

---

178.95

न त्वां करोम्य् अहं भस्म क्रोधतीव्रेण वह्निना सतां साप्तपदं मैत्र्यम् उषितो ऽहं त्वया सह

na tvāṃ karomy ahaṃ bhasma krodhatīvreṇa vahninā satāṃ sāptapadaṃ maitryam uṣito 'haṃ tvayā saha

---

178.96

अथवा तव दोषः कः किं वा कुर्याम् अहं तव ममैव दोषो नितरां येनाहम् अजितेन्द्रियः

athavā tava doṣaḥ kaḥ kiṃ vā kuryām ahaṃ tava mamaiva doṣo nitarāṃ yenāham ajitendriyaḥ

---

178.97

यथा शक्रप्रियार्थिन्या कृतो मत्तपसो व्ययः त्वया दृष्टिमहामोहमनुनाहं जुगुप्सितः

yathā śakrapriyārthinyā kṛto mattapaso vyayaḥ tvayā dṛṣṭimahāmohamanunāhaṃ jugupsitaḥ

---

178.98

यावद् इत्थं स विप्रर्षिस् तां ब्रवीति सुमध्यमाम् तावत् स्खलत्स्वेदजला सा बभूवातिवेपथुः

yāvad itthaṃ sa viprarṣis tāṃ bravīti sumadhyamām tāvat skhalatsvedajalā sā babhūvātivepathuḥ

---

178.99

प्रवेपमानां स च तां स्विन्नगात्रलतां सतीम् गच्छ गच्छेति सक्रोधम् उवाच मुनिसत्तमः

pravepamānāṃ sa ca tāṃ svinnagātralatāṃ satīm gaccha gaccheti sakrodham uvāca munisattamaḥ

---

178.100

सा तु निर्भर्त्सिता तेन विनिष्क्रम्य तदाश्रमात् आकाशगामिनी स्वेदं ममार्ज तरुपल्लवैः

sā tu nirbhartsitā tena viniṣkramya tadāśramāt ākāśagāminī svedaṃ mamārja tarupallavaiḥ

---

178.101

वृक्षाद् वृक्षं ययौ बाला उदग्रारुणपल्लवैः निर्ममार्ज च गात्राणि गलत्स्वेदजलानि वै

vṛkṣād vṛkṣaṃ yayau bālā udagrāruṇapallavaiḥ nirmamārja ca gātrāṇi galatsvedajalāni vai

---

178.102

ऋषिणा यस् तदा गर्भस् तस्या देहे समाहितः निर्जगाम सरोमाञ्चस्वेदरूपी तदङ्गतः

ṛṣiṇā yas tadā garbhas tasyā dehe samāhitaḥ nirjagāma saromāñcasvedarūpī tadaṅgataḥ

---

178.103

तं वृक्षा जगृहुर् गर्भम् एकं चक्रे च मारुतः सोमेनाप्यायितो गोभिः स तदा ववृद्धे शनैः

taṃ vṛkṣā jagṛhur garbham ekaṃ cakre ca mārutaḥ somenāpyāyito gobhiḥ sa tadā vavṛddhe śanaiḥ

---

178.104

मारिषा नाम कन्याभूद् वृक्षाणां चारुलोचना प्राचेतसानां सा भार्या दक्षस्य जननी द्विजाः

māriṣā nāma kanyābhūd vṛkṣāṇāṃ cārulocanā prācetasānāṃ sā bhāryā dakṣasya jananī dvijāḥ

---

178.105

स चापि भगवान् कण्डुः क्षीणे तपसि सत्तमः पुरुषोत्तमाख्यं भो विप्रा विष्णोर् आयतनं ययौ

sa cāpi bhagavān kaṇḍuḥ kṣīṇe tapasi sattamaḥ puruṣottamākhyaṃ bho viprā viṣṇor āyatanaṃ yayau

---

178.106

ददर्श परमं क्षेत्रं मुक्तिदं भुवि दुर्लभम् दक्षिणस्योदधेस् तीरे सर्वकामफलप्रदम्

dadarśa paramaṃ kṣetraṃ muktidaṃ bhuvi durlabham dakṣiṇasyodadhes tīre sarvakāmaphalapradam

---

178.107

सुरम्यं वालुकाकीर्णं केतकीवनशोभितम् नानाद्रुमलताकीर्णं नानापक्षिरुतं शिवम्

suramyaṃ vālukākīrṇaṃ ketakīvanaśobhitam nānādrumalatākīrṇaṃ nānāpakṣirutaṃ śivam

---

178.108

सर्वत्र सुखसंचारं सर्वर्तुकुसुमान्वितम् सर्वसौख्यप्रदं नॄणां धन्यं सर्वगुणाकरम्

sarvatra sukhasaṃcāraṃ sarvartukusumānvitam sarvasaukhyapradaṃ nṝṇāṃ dhanyaṃ sarvaguṇākaram

---

178.109

भृग्वाद्यैः सेवितं पूर्वं मुनिसिद्धवरैस् तथा गन्धर्वैः किंनरैर् यक्षैस् तथान्यैर् मोक्षकाङ्क्षिभिः

bhṛgvādyaiḥ sevitaṃ pūrvaṃ munisiddhavarais tathā gandharvaiḥ kiṃnarair yakṣais tathānyair mokṣakāṅkṣibhiḥ

---

178.110

ददर्श च हरिं तत्र देवैः सर्वैर् अलंकृतम् ब्राह्मणाद्यैस् तथा वर्णैर् आश्रमस्थैर् निषेवितम्

dadarśa ca hariṃ tatra devaiḥ sarvair alaṃkṛtam brāhmaṇādyais tathā varṇair āśramasthair niṣevitam

---

178.111

दृष्ट्वैव स तदा क्षेत्रं देवं च पुरुषोत्तमम् कृतकृत्यम् इवात्मानं मेने स मुनिसत्तमः

dṛṣṭvaiva sa tadā kṣetraṃ devaṃ ca puruṣottamam kṛtakṛtyam ivātmānaṃ mene sa munisattamaḥ

---

178.112

तत्रैकाग्रमना भूत्वा चकाराराधनं हरेः ब्रह्मपारमयं कुर्वञ् जपम् एकाग्रमानसः ऊर्ध्वबाहुर् महायोगी स्थित्वासौ मुनिसत्तमः

tatraikāgramanā bhūtvā cakārārādhanaṃ hareḥ brahmapāramayaṃ kurvañ japam ekāgramānasaḥ ūrdhvabāhur mahāyogī sthitvāsau munisattamaḥ

---

178.113

ब्रह्मपारं मुने श्रोतुम् इच्छामः परमं शुभम् जपता कण्डुना देवो येनाराध्यत केशवः

brahmapāraṃ mune śrotum icchāmaḥ paramaṃ śubham japatā kaṇḍunā devo yenārādhyata keśavaḥ

---

178.114

पारं परं विष्णुर् अपारपारः परः परेभ्यः परमात्मरूपः स ब्रह्मपारः परपारभूतः परः पराणाम् अपि पारपारः

pāraṃ paraṃ viṣṇur apārapāraḥ paraḥ parebhyaḥ paramātmarūpaḥ sa brahmapāraḥ parapārabhūtaḥ paraḥ parāṇām api pārapāraḥ

---

178.115

स कारणं कारणसंश्रितो ऽपि तस्यापि हेतुः परहेतुहेतुः कार्यो ऽपि चैष सह कर्मकर्तृ रूपैर् अनेकैर् अवतीह सर्वम्

sa kāraṇaṃ kāraṇasaṃśrito 'pi tasyāpi hetuḥ parahetuhetuḥ kāryo 'pi caiṣa saha karmakartṛ rūpair anekair avatīha sarvam

---

178.116

ब्रह्म प्रभुर् ब्रह्म स सर्वभूतो ब्रह्म प्रजानां पतिर् अच्युतो ऽसौ ब्रह्माव्ययं नित्यम् अजं स विष्णुर् अपक्षयाद्यैर् अखिलैर् असङ्गः

brahma prabhur brahma sa sarvabhūto brahma prajānāṃ patir acyuto 'sau brahmāvyayaṃ nityam ajaṃ sa viṣṇur apakṣayādyair akhilair asaṅgaḥ

---

178.117

ब्रह्माक्षरम् अजं नित्यं यथासौ पुरुषोत्तमः तथा रागादयो दोषाः प्रयान्तु प्रशमं मम

brahmākṣaram ajaṃ nityaṃ yathāsau puruṣottamaḥ tathā rāgādayo doṣāḥ prayāntu praśamaṃ mama

---

178.118

श्रुत्वा तस्य मुनेर् जाप्यं ब्रह्मपारं द्विजोत्तमाः भक्तिं च परमां ज्ञात्वा सुदृढां पुरुषोत्तमः

śrutvā tasya muner jāpyaṃ brahmapāraṃ dvijottamāḥ bhaktiṃ ca paramāṃ jñātvā sudṛḍhāṃ puruṣottamaḥ

---

178.119

प्रीत्या स परया देवस् तदासौ भक्तवत्सलः गत्वा तस्य समीपं तु प्रोवाच मधुसूदनः

prītyā sa parayā devas tadāsau bhaktavatsalaḥ gatvā tasya samīpaṃ tu provāca madhusūdanaḥ

---

178.120

मेघगम्भीरया वाचा दिशः संनादयन्न् इव आरुह्य गरुडं विप्रा विनताकुलनन्दनम्

meghagambhīrayā vācā diśaḥ saṃnādayann iva āruhya garuḍaṃ viprā vinatākulanandanam

---

178.121

मुने ब्रूहि परं कार्यं यत् ते मनसि वर्तते वरदो ऽहम् अनुप्राप्तो वरं वरय सुव्रत

mune brūhi paraṃ kāryaṃ yat te manasi vartate varado 'ham anuprāpto varaṃ varaya suvrata

---

178.122

श्रुत्वैवं वचनं तस्य देवदेवस्य चक्रिणः चक्षुर् उन्मील्य सहसा ददर्श पुरतो हरिम्

śrutvaivaṃ vacanaṃ tasya devadevasya cakriṇaḥ cakṣur unmīlya sahasā dadarśa purato harim

---

178.123

अतसीपुष्पसंकाशं पद्मपत्त्रायतेक्षणम् शङ्खचक्रगदापाणिं मुकुटाङ्गदधारिणम्

atasīpuṣpasaṃkāśaṃ padmapattrāyatekṣaṇam śaṅkhacakragadāpāṇiṃ mukuṭāṅgadadhāriṇam

---

178.124

चतुर्बाहुम् उदाराङ्गं पीतवस्त्रधरं शुभम् श्रीवत्सलक्ष्मसंयुक्तं वनमालाविभूषितम्

caturbāhum udārāṅgaṃ pītavastradharaṃ śubham śrīvatsalakṣmasaṃyuktaṃ vanamālāvibhūṣitam

---

178.125

सर्वलक्षणसंयुक्तं सर्वरत्नविभूषितम् दिव्यचन्दनलिप्ताङ्गं दिव्यमाल्यविभूषितम्

sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ sarvaratnavibhūṣitam divyacandanaliptāṅgaṃ divyamālyavibhūṣitam

---

178.126

ततः स विस्मयाविष्टो रोमाञ्चिततनूरुहः दण्डवत् प्रणिपत्योर्व्यां प्रणामम् अकरोत् तदा

tataḥ sa vismayāviṣṭo romāñcitatanūruhaḥ daṇḍavat praṇipatyorvyāṃ praṇāmam akarot tadā

---

178.127

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः इत्य् उक्त्वा मुनिशार्दूलास् तं स्तोतुम् उपचक्रमे

adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ tapaḥ ity uktvā muniśārdūlās taṃ stotum upacakrame

---

178.128

नारायण हरे कृष्ण श्रीवत्साङ्क जगत्पते जगद्बीज जगद्धाम जगत्साक्षिन् नमो ऽस्तु ते

nārāyaṇa hare kṛṣṇa śrīvatsāṅka jagatpate jagadbīja jagaddhāma jagatsākṣin namo 'stu te

---

178.129

अव्यक्त जिष्णो प्रभव प्रधानपुरुषोत्तम पुण्डरीकाक्ष गोविन्द लोकनाथ नमो ऽस्तु ते

avyakta jiṣṇo prabhava pradhānapuruṣottama puṇḍarīkākṣa govinda lokanātha namo 'stu te

---

178.130

हिरण्यगर्भ श्रीनाथ पद्मनाथ सनातन भूगर्भ ध्रुव ईशान हृषीकेश नमो ऽस्तु ते

hiraṇyagarbha śrīnātha padmanātha sanātana bhūgarbha dhruva īśāna hṛṣīkeśa namo 'stu te

---

178.131

अनाद्यन्तामृताजेय जय त्वं जयतां वर अजिताखण्ड श्रीकृष्ण श्रीनिवास नमो ऽस्तु ते

anādyantāmṛtājeya jaya tvaṃ jayatāṃ vara ajitākhaṇḍa śrīkṛṣṇa śrīnivāsa namo 'stu te

---

178.132

पर्जन्यधर्मकर्ता च दुष्पार दुरधिष्ठित दुःखार्तिनाशन हरे जलशायिन् नमो ऽस्तु ते

parjanyadharmakartā ca duṣpāra duradhiṣṭhita duḥkhārtināśana hare jalaśāyin namo 'stu te

---

178.133

भूतपाव्यक्त भूतेश भूततत्त्वैर् अनाकुल भूताधिवास भूतात्मन् भूतगर्भ नमो ऽस्तु ते

bhūtapāvyakta bhūteśa bhūtatattvair anākula bhūtādhivāsa bhūtātman bhūtagarbha namo 'stu te

---

178.134

यज्ञयज्वन् यज्ञधर यज्ञधाताभयप्रद यज्ञगर्भ हिरण्याङ्ग पृश्निगर्भ नमो ऽस्तु ते

yajñayajvan yajñadhara yajñadhātābhayaprada yajñagarbha hiraṇyāṅga pṛśnigarbha namo 'stu te

---

178.135

क्षेत्रज्ञः क्षेत्रभृत् क्षेत्री क्षेत्रहा क्षेत्रकृद् वशी क्षेत्रात्मन् क्षेत्ररहित क्षेत्रस्रष्ट्रे नमो ऽस्तु ते

kṣetrajñaḥ kṣetrabhṛt kṣetrī kṣetrahā kṣetrakṛd vaśī kṣetrātman kṣetrarahita kṣetrasraṣṭre namo 'stu te

---

178.136

गुणालय गुणावास गुणाश्रय गुणावह गुणभोक्तृ गुणाराम गुणत्यागिन् नमो ऽस्तु ते

guṇālaya guṇāvāsa guṇāśraya guṇāvaha guṇabhoktṛ guṇārāma guṇatyāgin namo 'stu te

---

178.137

त्वं विष्णुस् त्वं हरिश् चक्री त्वं जिष्णुस् त्वं जनार्दनः त्वं भूतस् त्वं वषट्कारस् त्वं भव्यस् त्वं भवत्प्रभुः

tvaṃ viṣṇus tvaṃ hariś cakrī tvaṃ jiṣṇus tvaṃ janārdanaḥ tvaṃ bhūtas tvaṃ vaṣaṭkāras tvaṃ bhavyas tvaṃ bhavatprabhuḥ

---

178.138

त्वं भूतकृत् त्वम् अव्यक्तस् त्वं भवो भूतभृद् भवान् त्वं भूतभावनो देवस् त्वाम् आहुर् अजम् ईश्वरम्

tvaṃ bhūtakṛt tvam avyaktas tvaṃ bhavo bhūtabhṛd bhavān tvaṃ bhūtabhāvano devas tvām āhur ajam īśvaram

---

178.139

त्वम् अनन्तः कृतज्ञस् त्वं प्रकृतिस् त्वं वृषाकपिः त्वं रुद्रस् त्वं दुराधर्षस् त्वम् अमोघस् त्वम् ईश्वरः

tvam anantaḥ kṛtajñas tvaṃ prakṛtis tvaṃ vṛṣākapiḥ tvaṃ rudras tvaṃ durādharṣas tvam amoghas tvam īśvaraḥ

---

178.140

त्वं विश्वकर्मा जिष्णुस् त्वं त्वं शंभुस् त्वं वृषाकृतिः त्वं शंकरस् त्वम् उशना त्वं सत्यं त्वं तपो जनः

tvaṃ viśvakarmā jiṣṇus tvaṃ tvaṃ śaṃbhus tvaṃ vṛṣākṛtiḥ tvaṃ śaṃkaras tvam uśanā tvaṃ satyaṃ tvaṃ tapo janaḥ

---

178.141

त्वं विश्वजेता त्वं शर्म त्वं शरण्यस् त्वम् अक्षरम् त्वं शंभुस् त्वं स्वयंभूश् च त्वं ज्येष्ठस् त्वं परायणः

tvaṃ viśvajetā tvaṃ śarma tvaṃ śaraṇyas tvam akṣaram tvaṃ śaṃbhus tvaṃ svayaṃbhūś ca tvaṃ jyeṣṭhas tvaṃ parāyaṇaḥ

---

178.142

त्वम् आदित्यस् त्वम् ओंकारस् त्वं प्राणस् त्वं तमिस्रहा त्वं पर्जन्यस् त्वं प्रथितस् त्वं वेधास् त्वं सुरेश्वरः

tvam ādityas tvam oṃkāras tvaṃ prāṇas tvaṃ tamisrahā tvaṃ parjanyas tvaṃ prathitas tvaṃ vedhās tvaṃ sureśvaraḥ

---

178.143

त्वम् ऋग् यजुः साम चैव त्वम् आत्मा संमतो भवान् त्वम् अग्निस् त्वं च पवनस् त्वम् आपो वसुधा भवान्

tvam ṛg yajuḥ sāma caiva tvam ātmā saṃmato bhavān tvam agnis tvaṃ ca pavanas tvam āpo vasudhā bhavān

---

178.144

त्वं स्रष्टा त्वं तथा भोक्ता होता त्वं च हविः क्रतुः त्वं प्रभुस् त्वं विभुः श्रेष्ठस् त्वं लोकपतिर् अच्युतः

tvaṃ sraṣṭā tvaṃ tathā bhoktā hotā tvaṃ ca haviḥ kratuḥ tvaṃ prabhus tvaṃ vibhuḥ śreṣṭhas tvaṃ lokapatir acyutaḥ

---

178.145

त्वं सर्वदर्शनः श्रीमांस् त्वं सर्वदमनो ऽरिहा त्वम् अहस् त्वं तथा रात्रिस् त्वाम् आहुर् वत्सरं बुधाः

tvaṃ sarvadarśanaḥ śrīmāṃs tvaṃ sarvadamano 'rihā tvam ahas tvaṃ tathā rātris tvām āhur vatsaraṃ budhāḥ

---

178.146

त्वं कालस् त्वं कला काष्ठा त्वं मुहूर्तः क्षणा लवाः त्वं बालस् त्वं तथा वृद्धस् त्वं पुमान् स्त्री नपुंसकः

tvaṃ kālas tvaṃ kalā kāṣṭhā tvaṃ muhūrtaḥ kṣaṇā lavāḥ tvaṃ bālas tvaṃ tathā vṛddhas tvaṃ pumān strī napuṃsakaḥ

---

178.147

त्वं विश्वयोनिस् त्वं चक्षुस् त्वं स्थाणुस् त्वं शुचिश्रवाः त्वं शाश्वतस् त्वम् अजितस् त्वम् उपेन्द्रस् त्वम् उत्तमः

tvaṃ viśvayonis tvaṃ cakṣus tvaṃ sthāṇus tvaṃ śuciśravāḥ tvaṃ śāśvatas tvam ajitas tvam upendras tvam uttamaḥ

---

178.148

त्वं सर्वविश्वसुखदस् त्वं वेदाङ्गं त्वम् अव्ययः त्वं वेदवेदस् त्वं धाता विधाता त्वं समाहितः

tvaṃ sarvaviśvasukhadas tvaṃ vedāṅgaṃ tvam avyayaḥ tvaṃ vedavedas tvaṃ dhātā vidhātā tvaṃ samāhitaḥ

---

178.149

त्वं जलनिधिर् आमूलं त्वं धाता त्वं पुनर् वसुः त्वं वैद्यस् त्वं धृतात्मा च त्वम् अतीन्द्रियगोचरः

tvaṃ jalanidhir āmūlaṃ tvaṃ dhātā tvaṃ punar vasuḥ tvaṃ vaidyas tvaṃ dhṛtātmā ca tvam atīndriyagocaraḥ

---

178.150

त्वम् अग्रणीर् ग्रामणीस् त्वं त्वं सुपर्णस् त्वम् आदिमान् त्वं संग्रहस् त्वं सुमहत् त्वं धृतात्मा त्वम् अच्युतः

tvam agraṇīr grāmaṇīs tvaṃ tvaṃ suparṇas tvam ādimān tvaṃ saṃgrahas tvaṃ sumahat tvaṃ dhṛtātmā tvam acyutaḥ

---

178.151

त्वं यमस् त्वं च नियमस् त्वं प्रांशुस् त्वं चतुर्भुजः त्वम् एवान्नान्तरात्मा त्वं परमात्मा त्वम् उच्यते

tvaṃ yamas tvaṃ ca niyamas tvaṃ prāṃśus tvaṃ caturbhujaḥ tvam evānnāntarātmā tvaṃ paramātmā tvam ucyate

---

178.152

त्वं गुरुस् त्वं गुरुतमस् त्वं वामस् त्वं प्रदक्षिणः त्वं पिप्पलस् त्वम् अगमस् त्वं व्यक्तस् त्वं प्रजापतिः

tvaṃ gurus tvaṃ gurutamas tvaṃ vāmas tvaṃ pradakṣiṇaḥ tvaṃ pippalas tvam agamas tvaṃ vyaktas tvaṃ prajāpatiḥ

---

178.153

हिरण्यनाभस् त्वं देवस् त्वं शशी त्वं प्रजापतिः अनिर्देश्यवपुस् त्वं वै त्वं यमस् त्वं सुरारिहा

hiraṇyanābhas tvaṃ devas tvaṃ śaśī tvaṃ prajāpatiḥ anirdeśyavapus tvaṃ vai tvaṃ yamas tvaṃ surārihā

---

178.154

त्वं च संकर्षणो देवस् त्वं कर्ता त्वं सनातनः त्वं वासुदेवो ऽमेयात्मा त्वम् एव गुणवर्जितः

tvaṃ ca saṃkarṣaṇo devas tvaṃ kartā tvaṃ sanātanaḥ tvaṃ vāsudevo 'meyātmā tvam eva guṇavarjitaḥ

---

178.155

त्वं ज्येष्ठस् त्वं वरिष्ठस् त्वं त्वं सहिष्णुश् च माधवः सहस्रशीर्षा त्वं देवस् त्वम् अव्यक्तः सहस्रदृक्

tvaṃ jyeṣṭhas tvaṃ variṣṭhas tvaṃ tvaṃ sahiṣṇuś ca mādhavaḥ sahasraśīrṣā tvaṃ devas tvam avyaktaḥ sahasradṛk

---

178.156

सहस्रपादस् त्वं देवस् त्वं विराट् त्वं सुरप्रभुः त्वम् एव तिष्ठसे भूयो देवदेव दशाङ्गुलः

sahasrapādas tvaṃ devas tvaṃ virāṭ tvaṃ suraprabhuḥ tvam eva tiṣṭhase bhūyo devadeva daśāṅgulaḥ

---

178.157

यद् भूतं तत् त्वम् एवोक्तः पुरुषः शक्र उत्तमः यद् भाव्यं तत् त्वम् ईशानस् त्वम् ऋतस् त्वं तथामृतः

yad bhūtaṃ tat tvam evoktaḥ puruṣaḥ śakra uttamaḥ yad bhāvyaṃ tat tvam īśānas tvam ṛtas tvaṃ tathāmṛtaḥ

---

178.158

त्वत्तो रोहत्य् अयं लोको महीयांस् त्वम् अनुत्तमः त्वं ज्यायान् पुरुषस् त्वं च त्वं देव दशधा स्थितः

tvatto rohaty ayaṃ loko mahīyāṃs tvam anuttamaḥ tvaṃ jyāyān puruṣas tvaṃ ca tvaṃ deva daśadhā sthitaḥ

---

178.159

विश्वभूतश् चतुर्भागो नवभागो ऽमृतो दिवि नवभागो ऽन्तरिक्षस्थः पौरुषेयः सनातनः

viśvabhūtaś caturbhāgo navabhāgo 'mṛto divi navabhāgo 'ntarikṣasthaḥ pauruṣeyaḥ sanātanaḥ

---

178.160

भागद्वयं च भूसंस्थं चतुर्भागो ऽप्य् अभूद् इह त्वत्तो यज्ञाः संभवन्ति जगतो वृष्टिकारणम्

bhāgadvayaṃ ca bhūsaṃsthaṃ caturbhāgo 'py abhūd iha tvatto yajñāḥ saṃbhavanti jagato vṛṣṭikāraṇam

---

178.161

त्वत्तो विराट् समुत्पन्नो जगतो हृदि यः पुमान् सो ऽतिरिच्यत भूतेभ्यस् तेजसा यशसा श्रिया

tvatto virāṭ samutpanno jagato hṛdi yaḥ pumān so 'tiricyata bhūtebhyas tejasā yaśasā śriyā

---

178.162

त्वत्तः सुराणाम् आहारः पृषदाज्यम् अजायत ग्राम्यारण्याश् चौषधयस् त्वत्तः पशुमृगादयः

tvattaḥ surāṇām āhāraḥ pṛṣadājyam ajāyata grāmyāraṇyāś cauṣadhayas tvattaḥ paśumṛgādayaḥ

---

178.163

ध्येयध्यानपरस् त्वं च कृतवान् असि चौषधीः त्वं देवदेव सप्तास्य कालाख्यो दीप्तविग्रहः

dhyeyadhyānaparas tvaṃ ca kṛtavān asi cauṣadhīḥ tvaṃ devadeva saptāsya kālākhyo dīptavigrahaḥ

---

178.164

जङ्गमाजङ्गमं सर्वं जगद् एतच् चराचरम् त्वत्तः सर्वम् इदं जातं त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्

jaṅgamājaṅgamaṃ sarvaṃ jagad etac carācaram tvattaḥ sarvam idaṃ jātaṃ tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam

---

178.165

अनिरुद्धस् त्वं माधवस् त्वं प्रद्युम्नः सुरारिहा देव सर्वसुरश्रेष्ठ सर्वलोकपरायण

aniruddhas tvaṃ mādhavas tvaṃ pradyumnaḥ surārihā deva sarvasuraśreṣṭha sarvalokaparāyaṇa

---

178.166

त्राहि माम् अरविन्दाक्ष नारायण नमो ऽस्तु ते नमस् ते भगवन् विष्णो नमस् ते पुरुषोत्तम

trāhi mām aravindākṣa nārāyaṇa namo 'stu te namas te bhagavan viṣṇo namas te puruṣottama

---

178.167

नमस् ते सर्वलोकेश नमस् ते कमलालय गुणालय नमस् ते ऽस्तु नमस् ते ऽस्तु गुणाकर

namas te sarvalokeśa namas te kamalālaya guṇālaya namas te 'stu namas te 'stu guṇākara

---

178.168

वासुदेव नमस् ते ऽस्तु नमस् ते ऽस्तु सुरोत्तम जनार्दन नमस् ते ऽस्तु नमस् ते ऽस्तु सनातन

vāsudeva namas te 'stu namas te 'stu surottama janārdana namas te 'stu namas te 'stu sanātana

---

178.169

नमस् ते योगिनां गम्य योगावास नमो ऽस्तु ते गोपते श्रीपते विष्णो नमस् ते ऽस्तु मरुत्पते

namas te yogināṃ gamya yogāvāsa namo 'stu te gopate śrīpate viṣṇo namas te 'stu marutpate

---

178.170

जगत्पते जगत्सूते नमस् ते ज्ञानिनां पते दिवस्पते नमस् ते ऽस्तु नमस् ते ऽस्तु महीपते

jagatpate jagatsūte namas te jñānināṃ pate divaspate namas te 'stu namas te 'stu mahīpate

---

178.171

नमस् ते मधुहन्त्रे च नमस् ते पुष्करेक्षण कैटभघ्न नमस् ते ऽस्तु सुब्रह्मण्य नमो ऽस्तु ते

namas te madhuhantre ca namas te puṣkarekṣaṇa kaiṭabhaghna namas te 'stu subrahmaṇya namo 'stu te

---

178.172

नमो ऽस्तु ते महामीन श्रुतिपृष्ठधराच्युत समुद्रसलिलक्षोभ पद्मजाह्लादकारिणे

namo 'stu te mahāmīna śrutipṛṣṭhadharācyuta samudrasalilakṣobha padmajāhlādakāriṇe

---

178.173

अश्वशीर्ष महाघोण महापुरुषविग्रह मधुकैटभहन्त्रे च नमस् ते तुरगानन

aśvaśīrṣa mahāghoṇa mahāpuruṣavigraha madhukaiṭabhahantre ca namas te turagānana

---

178.174

महाकमठभोगाय पृथिव्युद्धरणाय च विधृताद्रिस्वरूपाय महाकूर्माय ते नमः

mahākamaṭhabhogāya pṛthivyuddharaṇāya ca vidhṛtādrisvarūpāya mahākūrmāya te namaḥ

---

178.175

नमो महावराहाय पृथिव्युद्धारकारिणे नमश् चादिवराहाय विश्वरूपाय वेधसे

namo mahāvarāhāya pṛthivyuddhārakāriṇe namaś cādivarāhāya viśvarūpāya vedhase

---

178.176

नमो ऽनन्ताय सूक्ष्माय मुख्याय च वराय च परमाणुस्वरूपाय योगिगम्याय ते नमः

namo 'nantāya sūkṣmāya mukhyāya ca varāya ca paramāṇusvarūpāya yogigamyāya te namaḥ

178.177

तस्मै नमः कारणकारणाय योगीन्द्रवृत्तनिलयाय सुदुर्विदाय क्षीरार्णवाश्रितमहाहिसुतल्पगाय तुभ्यं नमः कनकरत्नसुकुण्डलाय

tasmai namaḥ kāraṇakāraṇāya yogīndravṛttanilayāya sudurvidāya kṣīrārṇavāśritamahāhisutalpagāya tubhyaṃ namaḥ kanakaratnasukuṇḍalāya

---

178.178

इत्थं स्तुतस् तदा तेन प्रीतः प्रोवाच माधवः क्षिप्रं ब्रूहि मुनिश्रेष्ठ मत्तो यद् अभिवाञ्छसि

itthaṃ stutas tadā tena prītaḥ provāca mādhavaḥ kṣipraṃ brūhi muniśreṣṭha matto yad abhivāñchasi

---

178.179

संसारे ऽस्मिञ् जगन्नाथ दुस्तरे लोमहर्षणे अनित्ये दुःखबहुले कदलीदलसंनिभे

saṃsāre 'smiñ jagannātha dustare lomaharṣaṇe anitye duḥkhabahule kadalīdalasaṃnibhe

---

178.180

निराश्रये निरालम्बे जलबुद्बुदचञ्चले सर्वोपद्रवसंयुक्ते दुस्तरे चातिभैरवे

nirāśraye nirālambe jalabudbudacañcale sarvopadravasaṃyukte dustare cātibhairave

---

178.181

भ्रमामि सुचिरं कालं मायया मोहितस् तव न चान्तम् अभिगच्छामि विषयासक्तमानसः

bhramāmi suciraṃ kālaṃ māyayā mohitas tava na cāntam abhigacchāmi viṣayāsaktamānasaḥ

---

178.182

त्वाम् अहं चाद्य देवेश संसारभयपीडितः गतो ऽस्मि शरणं कृष्ण माम् उद्धर भवार्णवात्

tvām ahaṃ cādya deveśa saṃsārabhayapīḍitaḥ gato 'smi śaraṇaṃ kṛṣṇa mām uddhara bhavārṇavāt

---

178.183

गन्तुम् इच्छामि परमं पदं यत् ते सनातनम् प्रसादात् तव देवेश पुनरावृत्तिदुर्लभम्

gantum icchāmi paramaṃ padaṃ yat te sanātanam prasādāt tava deveśa punarāvṛttidurlabham

---

178.184

भक्तो ऽसि मे मुनिश्रेष्ठ माम् आराधय नित्यशः मत्प्रसादाद् ध्रुवं मोक्षं प्राप्यसि त्वं समीहितम्

bhakto 'si me muniśreṣṭha mām ārādhaya nityaśaḥ matprasādād dhruvaṃ mokṣaṃ prāpyasi tvaṃ samīhitam

---

178.185

मद्भक्ताः क्षत्रिया वैश्याः स्त्रियः शूद्रान्त्यजातिजाः प्राप्नुवन्ति परां सिद्धिं किं पुनस् त्वं द्विजोत्तम

madbhaktāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ striyaḥ śūdrāntyajātijāḥ prāpnuvanti parāṃ siddhiṃ kiṃ punas tvaṃ dvijottama

---

178.186

श्वपाको ऽपि च मद्भक्तः सम्यक् श्रद्धासमन्वितः प्राप्नोत्य् अभिमतां सिद्धिम् अन्येषां तत्र का कथा

śvapāko 'pi ca madbhaktaḥ samyak śraddhāsamanvitaḥ prāpnoty abhimatāṃ siddhim anyeṣāṃ tatra kā kathā

---

178.187

एवम् उक्त्वा तु तं विप्राः स देवो भक्तवत्सलः दुर्विज्ञेयगतिर् विष्णुस् तत्रैवान्तरधीयत

evam uktvā tu taṃ viprāḥ sa devo bhaktavatsalaḥ durvijñeyagatir viṣṇus tatraivāntaradhīyata

---

178.188

गते तस्मिन् मुनिश्रेष्ठाः कण्डुः संहृष्टमानसः सर्वान् कामान् परित्यज्य स्वस्थचित्तो भवत् पुनः

gate tasmin muniśreṣṭhāḥ kaṇḍuḥ saṃhṛṣṭamānasaḥ sarvān kāmān parityajya svasthacitto bhavat punaḥ

---

178.189

सर्वेन्द्रियाणि संयम्य निर्ममो निरहंकृतिः एकाग्रमानसः सम्यग् ध्यात्वा तं पुरुषोत्तमम्

sarvendriyāṇi saṃyamya nirmamo nirahaṃkṛtiḥ ekāgramānasaḥ samyag dhyātvā taṃ puruṣottamam

---

178.190

निर्लेपं निर्गुणं शान्तं सत्तामात्रव्यवस्थितम् अवाप परमं मोक्षं सुराणाम् अपि दुर्लभम्

nirlepaṃ nirguṇaṃ śāntaṃ sattāmātravyavasthitam avāpa paramaṃ mokṣaṃ surāṇām api durlabham

---

178.191

यः पठेच् छृणुयाद् वापि कथां कण्डोर् महात्मनः विमुक्तः सर्वपापेभ्यः स्वर्गलोकं स गच्छति

yaḥ paṭhec chṛṇuyād vāpi kathāṃ kaṇḍor mahātmanaḥ vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ svargalokaṃ sa gacchati

---

178.192

एवं मया मुनिश्रेष्ठाः कर्मभूमिर् उदाहृता मोक्षक्षेत्रं च परमं देवं च पुरुषोत्तमम्

evaṃ mayā muniśreṣṭhāḥ karmabhūmir udāhṛtā mokṣakṣetraṃ ca paramaṃ devaṃ ca puruṣottamam

---

178.193

ये पश्यन्ति विभुं स्तुवन्ति वरदं ध्यायन्ति मुक्तिप्रदं भक्त्या श्रीपुरुषोत्तमाख्यम् अजरं संसारदुःखापहम्

ye paśyanti vibhuṃ stuvanti varadaṃ dhyāyanti muktipradaṃ bhaktyā śrīpuruṣottamākhyam ajaraṃ saṃsāraduḥkhāpaham

---

178.194

ते भुक्त्वा मनुजेन्द्रभोगम् अमलाः स्वर्गे च दिव्यं सुखं पश्चाद् यान्ति समस्तदोषरहिताः स्थानं हरेर् अव्ययम्

te bhuktvā manujendrabhogam amalāḥ svarge ca divyaṃ sukhaṃ paścād yānti samastadoṣarahitāḥ sthānaṃ harer avyayam

179.1

व्यासस्य वचनं श्रुत्वा मुनयः संयतेन्द्रियाः प्रीता बभूवुः संहृष्टा विस्मिताश् च पुनः पुनः

vyāsasya vacanaṃ śrutvā munayaḥ saṃyatendriyāḥ prītā babhūvuḥ saṃhṛṣṭā vismitāś ca punaḥ punaḥ

---

179.2

अहो भारतवर्षस्य त्वया संकीर्तिता गुणाः तद्वच् छ्रीपुरुषाख्यस्य क्षेत्रस्य पुरुषोत्तम

aho bhāratavarṣasya tvayā saṃkīrtitā guṇāḥ tadvac chrīpuruṣākhyasya kṣetrasya puruṣottama

---

179.3

विस्मयो हि न चैकस्य श्रुत्वा माहात्म्यम् उत्तमम् पुरुषाख्यस्य क्षेत्रस्य प्रीतिश् च वदतां वर

vismayo hi na caikasya śrutvā māhātmyam uttamam puruṣākhyasya kṣetrasya prītiś ca vadatāṃ vara

---

179.4

चिरात् प्रभृति चास्माकं संशयो हृदि वर्तते त्वदृते संशयस्यास्य च्छेत्ता नान्यो ऽस्ति भूतले

cirāt prabhṛti cāsmākaṃ saṃśayo hṛdi vartate tvadṛte saṃśayasyāsya cchettā nānyo 'sti bhūtale

---

179.5

उत्पत्तिं बलदेवस्य कृष्णस्य च महीतले भद्रायाश् चैव कार्त्स्न्येन पृच्छामस् त्वां महामुने

utpattiṃ baladevasya kṛṣṇasya ca mahītale bhadrāyāś caiva kārtsnyena pṛcchāmas tvāṃ mahāmune

---

179.6

किमर्थं तौ समुत्पन्नौ कृष्णसंकर्षणाव् उभौ वसुदेवसुतौ वीरौ स्थितौ नन्दगृहे मुने

kimarthaṃ tau samutpannau kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau vasudevasutau vīrau sthitau nandagṛhe mune

---

179.7

निःसारे मृत्युलोके ऽस्मिन् दुःखप्राये ऽतिचञ्चले जलबुद्बुदसंकाशे भैरवे लोमहर्षणे

niḥsāre mṛtyuloke 'smin duḥkhaprāye 'ticañcale jalabudbudasaṃkāśe bhairave lomaharṣaṇe

---

179.8

विण्मूत्रपिच्छलं कष्टं संकटं दुःखदायकम् कथं घोरतरं तेषां गर्भवासम् अरोचत

viṇmūtrapicchalaṃ kaṣṭaṃ saṃkaṭaṃ duḥkhadāyakam kathaṃ ghorataraṃ teṣāṃ garbhavāsam arocata

---

179.9

यानि कर्माणि चक्रुस् ते समुत्पन्ना महीतले विस्तरेण मुने तानि ब्रूहि नो वदतां वर

yāni karmāṇi cakrus te samutpannā mahītale vistareṇa mune tāni brūhi no vadatāṃ vara

---

179.10

समग्रं चरितं तेषाम् अद्भुतं चातिमानुषम् कथं स भगवान् देवः सुरेशः सुरसत्तमः

samagraṃ caritaṃ teṣām adbhutaṃ cātimānuṣam kathaṃ sa bhagavān devaḥ sureśaḥ surasattamaḥ

---

179.11

वसुदेवकुले धीमान् वासुदेवत्वम् आगतः अमरैश् चावृतं पुण्यं पुण्यकृद्भिर् अलंकृतम्

vasudevakule dhīmān vāsudevatvam āgataḥ amaraiś cāvṛtaṃ puṇyaṃ puṇyakṛdbhir alaṃkṛtam

---

179.12

देवलोकं किम् उत्सृज्य मर्त्यलोक इहागतः देवमानुषयोर् नेता द्योर् भुवः प्रभवो ऽव्ययः

devalokaṃ kim utsṛjya martyaloka ihāgataḥ devamānuṣayor netā dyor bhuvaḥ prabhavo 'vyayaḥ

---

179.13

किमर्थं दिव्यम् आत्मानं मानुषेषु न्ययोजयत् यश् चक्रं वर्तयत्य् एको मानुषाणाम् अनामयम्

kimarthaṃ divyam ātmānaṃ mānuṣeṣu nyayojayat yaś cakraṃ vartayaty eko mānuṣāṇām anāmayam

---

179.14

स मानुष्ये कथं बुद्धिं चक्रे चक्रगदाधरः गोपायनं यः कुरुते जगतः सार्वभौतिकम्

sa mānuṣye kathaṃ buddhiṃ cakre cakragadādharaḥ gopāyanaṃ yaḥ kurute jagataḥ sārvabhautikam

---

179.15

स कथं गां गतो विष्णुर् गोपत्वम् अकरोत् प्रभुः महाभूतानि भूतात्मा यो दधार चकार च

sa kathaṃ gāṃ gato viṣṇur gopatvam akarot prabhuḥ mahābhūtāni bhūtātmā yo dadhāra cakāra ca

---

179.16

श्रीगर्भः स कथं गर्भे स्त्रिया भूचरया धृतः येन लोकान् क्रमैर् जित्वा त्रिभिर् वै त्रिदशेप्सया

śrīgarbhaḥ sa kathaṃ garbhe striyā bhūcarayā dhṛtaḥ yena lokān kramair jitvā tribhir vai tridaśepsayā

---

179.17

स्थापिता जगतो मार्गास् त्रिवर्गाश् चाभवंस् त्रयः यो ऽन्तकाले जगत् पीत्वा कृत्वा तोयमयं वपुः

sthāpitā jagato mārgās trivargāś cābhavaṃs trayaḥ yo 'ntakāle jagat pītvā kṛtvā toyamayaṃ vapuḥ

---

179.18

लोकम् एकार्णवं चक्रे दृश्यादृश्येन चात्मना यः पुराणः पुराणात्मा वाराहं रूपम् आस्थितः

lokam ekārṇavaṃ cakre dṛśyādṛśyena cātmanā yaḥ purāṇaḥ purāṇātmā vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ

---

179.19

विषाणाग्रेण वसुधाम् उज्जहारारिसूदनः यः पुरा पुरुहूतार्थे त्रैलोक्यम् इदम् अव्ययम्

viṣāṇāgreṇa vasudhām ujjahārārisūdanaḥ yaḥ purā puruhūtārthe trailokyam idam avyayam

---

179.20

ददौ जित्वा वसुमतीं सुराणां सुरसत्तमः येन सैंहवपुः कृत्वा द्विधा कृत्वा च तत् पुनः

dadau jitvā vasumatīṃ surāṇāṃ surasattamaḥ yena saiṃhavapuḥ kṛtvā dvidhā kṛtvā ca tat punaḥ

---

179.21

पूर्वदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुर् हतः यः पुरा ह्य् अनलो भूत्वा और्वः संवर्तको विभुः

pūrvadaityo mahāvīryo hiraṇyakaśipur hataḥ yaḥ purā hy analo bhūtvā aurvaḥ saṃvartako vibhuḥ

---

179.22

पातालस्थो ऽर्णवरसं पपौ तोयमयं हरिः सहस्रचरणं ब्रह्म सहस्रांशुसहस्रदम्

pātālastho 'rṇavarasaṃ papau toyamayaṃ hariḥ sahasracaraṇaṃ brahma sahasrāṃśusahasradam

---

179.23

सहस्रशिरसं देवं यम् आहुर् वै युगे युगे नाभ्यां पद्मं समुद्भूतं यस्य पैतामहं गृहम्

sahasraśirasaṃ devaṃ yam āhur vai yuge yuge nābhyāṃ padmaṃ samudbhūtaṃ yasya paitāmahaṃ gṛham

---

179.24

एकार्णवे नागलोके सद्धिरण्मयपङ्कजम् येन ते निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये

ekārṇave nāgaloke saddhiraṇmayapaṅkajam yena te nihatā daityāḥ saṃgrāme tārakāmaye

---

179.25

येन देवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः गुहासंस्थेन चोत्सिक्तः कालनेमिर् निपातितः

yena devamayaṃ kṛtvā sarvāyudhadharaṃ vapuḥ guhāsaṃsthena cotsiktaḥ kālanemir nipātitaḥ

---

179.26

उत्तरान्ते समुद्रस्य क्षीरोदस्यामृतोदधौ यः शेते शाश्वतं योगम् आस्थाय तिमिरं महत्

uttarānte samudrasya kṣīrodasyāmṛtodadhau yaḥ śete śāśvataṃ yogam āsthāya timiraṃ mahat

---

179.27

सुरारणी गर्भम् अधत्त दिव्यं तपःप्रकर्षाद् अदितिः पुराणम् शक्रं च यो दैत्यगणावरुद्धं गर्भावधानेन कृतं चकार

surāraṇī garbham adhatta divyaṃ tapaḥprakarṣād aditiḥ purāṇam śakraṃ ca yo daityagaṇāvaruddhaṃ garbhāvadhānena kṛtaṃ cakāra

---

179.28

पदानि यो योगमयानि कृत्वा चकार दैत्यान् सलिलेशयस्थान् कृत्वा च देवांस् त्रिदशेश्वरांस् तु चक्रे सुरेशं पुरुहूतम् एव

padāni yo yogamayāni kṛtvā cakāra daityān salileśayasthān kṛtvā ca devāṃs tridaśeśvarāṃs tu cakre sureśaṃ puruhūtam eva

---

179.29

गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्येण कर्मणा अग्निम् आहवनीयं च वेदं दीक्षां समिद् ध्रुवम्

gārhapatyena vidhinā anvāhāryeṇa karmaṇā agnim āhavanīyaṃ ca vedaṃ dīkṣāṃ samid dhruvam

---

179.30

प्रोक्षणीयं स्रुवं चैव आवभृथ्यं तथैव च अवाक्पाणिस् तु यश् चक्रे हव्यभागभुजस् तथा

prokṣaṇīyaṃ sruvaṃ caiva āvabhṛthyaṃ tathaiva ca avākpāṇis tu yaś cakre havyabhāgabhujas tathā

---

179.31

हव्यादांश् च सुरांश् चक्रे कव्यादांश् च पितॄन् अथ भोगार्थे यज्ञविधिना ऽयोजयद् यज्ञकर्मणि

havyādāṃś ca surāṃś cakre kavyādāṃś ca pitṝn atha bhogārthe yajñavidhinā 'yojayad yajñakarmaṇi

---

179.32

पात्राणि दक्षिणां दीक्षां चरूंश् चोलूखलानि च यूपं समित् स्रुवं सोमं पवित्रान् परिधीन् अपि

pātrāṇi dakṣiṇāṃ dīkṣāṃ carūṃś colūkhalāni ca yūpaṃ samit sruvaṃ somaṃ pavitrān paridhīn api

---

179.33

यज्ञियानि च द्रव्याणि चमसांश् च तथापरान् सदस्यान् यजमानांश् च मेधादींश् च क्रतूत्तमान्

yajñiyāni ca dravyāṇi camasāṃś ca tathāparān sadasyān yajamānāṃś ca medhādīṃś ca kratūttamān

---

179.34

विबभाज पुरा यस् तु पारमेष्ठ्येन कर्मणा युगानुरूपं यः कृत्वा लोकान् अनुपराक्रमात्

vibabhāja purā yas tu pārameṣṭhyena karmaṇā yugānurūpaṃ yaḥ kṛtvā lokān anuparākramāt

---

179.35

क्षणा निमेषाः काष्ठाश् च कलास् त्रैकाल्यम् एव च मुहूर्तास् तिथयो मासा दिनं संवत्सरस् तथा

kṣaṇā nimeṣāḥ kāṣṭhāś ca kalās traikālyam eva ca muhūrtās tithayo māsā dinaṃ saṃvatsaras tathā

---

179.36

ऋतवः कालयोगाश् च प्रमाणं त्रिविधं त्रिषु आयुःक्षेत्राण्य् उपचयो लक्षणं रूपसौष्ठवम्

ṛtavaḥ kālayogāś ca pramāṇaṃ trividhaṃ triṣu āyuḥkṣetrāṇy upacayo lakṣaṇaṃ rūpasauṣṭhavam

---

179.37

त्रयो लोकास् त्रयो देवास् त्रैविद्यं पावकास् त्रयः त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो वर्णास् त्रयो गुणाः

trayo lokās trayo devās traividyaṃ pāvakās trayaḥ traikālyaṃ trīṇi karmāṇi trayo varṇās trayo guṇāḥ

---

179.38

सृष्टा लोकाः पुरा सर्वे येनानन्तेन कर्मणा सर्वभूतगतः स्रष्टा सर्वभूतगुणात्मकः

sṛṣṭā lokāḥ purā sarve yenānantena karmaṇā sarvabhūtagataḥ sraṣṭā sarvabhūtaguṇātmakaḥ

---

179.39

नृणाम् इन्द्रियपूर्वेण योगेन रमते च यः गतागताभ्यां योगेन य एव विधिर् ईश्वरः

nṛṇām indriyapūrveṇa yogena ramate ca yaḥ gatāgatābhyāṃ yogena ya eva vidhir īśvaraḥ

---

179.40

यो गतिर् धर्मयुक्तानाम् अगतिः पापकर्मणाम् चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश् चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता

yo gatir dharmayuktānām agatiḥ pāpakarmaṇām cāturvarṇyasya prabhavaś cāturvarṇyasya rakṣitā

---

179.41

चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराश्रम्यसंश्रयः दिगन्तरं नभो भूमिर् वायुर् वापि विभावसुः

cāturvidyasya yo vettā cāturāśramyasaṃśrayaḥ digantaraṃ nabho bhūmir vāyur vāpi vibhāvasuḥ

---

179.42

चन्द्रसूर्यमयं ज्योतिर् युगेशः क्षणदाचरः यः परं श्रूयते ज्योतिर् यः परं श्रूयते तपः

candrasūryamayaṃ jyotir yugeśaḥ kṣaṇadācaraḥ yaḥ paraṃ śrūyate jyotir yaḥ paraṃ śrūyate tapaḥ

---

179.43

यं परं प्राहुर् अपरं यः परः परमात्मवान् आदित्यानां तु यो देवो यश् च दैत्यान्तको विभुः

yaṃ paraṃ prāhur aparaṃ yaḥ paraḥ paramātmavān ādityānāṃ tu yo devo yaś ca daityāntako vibhuḥ

---

179.44

युगान्तेष्व् अन्तको यश् च यश् च लोकान्तकान्तकः सेतुर् यो लोकसेतूनां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम्

yugānteṣv antako yaś ca yaś ca lokāntakāntakaḥ setur yo lokasetūnāṃ medhyo yo medhyakarmaṇām

---

179.45

वेद्यो यो वेदविदुषां प्रभुर् यः प्रभवात्मनाम् सोमभूतश् च सौम्यानाम् अग्निभूतो ऽग्निवर्चसाम्

vedyo yo vedaviduṣāṃ prabhur yaḥ prabhavātmanām somabhūtaś ca saumyānām agnibhūto 'gnivarcasām

---

179.46

यः शक्राणाम् ईशभूतस् तपोभूतस् तपस्विनाम् विनयो नयवृत्तीनां तेजस् तेजस्विनाम् अपि

yaḥ śakrāṇām īśabhūtas tapobhūtas tapasvinām vinayo nayavṛttīnāṃ tejas tejasvinām api

---

179.47

विग्रहो विग्रहार्हाणां गतिर् गतिमताम् अपि आकाशप्रभवो वायुर् वायोः प्राणाद् धुताशनः

vigraho vigrahārhāṇāṃ gatir gatimatām api ākāśaprabhavo vāyur vāyoḥ prāṇād dhutāśanaḥ

---

179.48

दिवो हुताशनः प्राणः प्राणो ऽग्निर् मधुसूदनः रसाच् छोणितसंभूतिः शोणितान् मांसम् उच्यते

divo hutāśanaḥ prāṇaḥ prāṇo 'gnir madhusūdanaḥ rasāc choṇitasaṃbhūtiḥ śoṇitān māṃsam ucyate

---

179.49

मांसात् तु मेदसो जन्म मेदसो ऽस्थि निरुच्यते अस्थ्नो मज्जा समभवन् मज्जातः शुक्रसंभवः

māṃsāt tu medaso janma medaso 'sthi nirucyate asthno majjā samabhavan majjātaḥ śukrasaṃbhavaḥ

---

179.50

शुक्राद् गर्भः समभवद् रसमूलेन कर्मणा तत्रापां प्रथमो भागः स सौम्यो राशिर् उच्यते

śukrād garbhaḥ samabhavad rasamūlena karmaṇā tatrāpāṃ prathamo bhāgaḥ sa saumyo rāśir ucyate

---

179.51

गर्भोष्मसंभवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिर् उच्यते शुक्रं सोमात्मकं विद्याद् आर्तवं पावकात्मकम्

garbhoṣmasaṃbhavo jñeyo dvitīyo rāśir ucyate śukraṃ somātmakaṃ vidyād ārtavaṃ pāvakātmakam

---

179.52

भावा रसानुगाश् चैषां बीजे च शशिपावकौ कफवर्गे भवेच् छुक्रं पित्तवर्गे च शोणितम्

bhāvā rasānugāś caiṣāṃ bīje ca śaśipāvakau kaphavarge bhavec chukraṃ pittavarge ca śoṇitam

---

179.53

कफस्य हृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम् देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तन् मनसः स्मृतम्

kaphasya hṛdayaṃ sthānaṃ nābhyāṃ pittaṃ pratiṣṭhitam dehasya madhye hṛdayaṃ sthānaṃ tan manasaḥ smṛtam

---

179.54

नाभिकोष्ठान्तरं यत् तु तत्र देवो हुताशनः मनः प्रजापतिर् ज्ञेयः कफः सोमो विभाव्यते

nābhikoṣṭhāntaraṃ yat tu tatra devo hutāśanaḥ manaḥ prajāpatir jñeyaḥ kaphaḥ somo vibhāvyate

---

179.55

पित्तम् अग्निः स्मृतं त्व् एवम् अग्निसोमात्मकं जगत् एवं प्रवर्तिते गर्भे वर्धिते ऽर्बुदसंनिभे

pittam agniḥ smṛtaṃ tv evam agnisomātmakaṃ jagat evaṃ pravartite garbhe vardhite 'rbudasaṃnibhe

---

179.56

वायुः प्रवेशं संचक्रे संगतः परमात्मनः स पञ्चधा शरीरस्थो भिद्यते वर्तते पुनः

vāyuḥ praveśaṃ saṃcakre saṃgataḥ paramātmanaḥ sa pañcadhā śarīrastho bhidyate vartate punaḥ

---

179.57

प्राणापानौ समानश् च उदानो व्यान एव च प्राणो ऽस्य परमात्मानं वर्धयन् परिवर्तते

prāṇāpānau samānaś ca udāno vyāna eva ca prāṇo 'sya paramātmānaṃ vardhayan parivartate

---

179.58

अपानः पश्चिमं कायम् उदानो ऽर्धं शरीरिणः व्यानस् तु व्याप्यते येन समानः संनिवर्तते

apānaḥ paścimaṃ kāyam udāno 'rdhaṃ śarīriṇaḥ vyānas tu vyāpyate yena samānaḥ saṃnivartate

---

179.59

भूतावाप्तिस् ततस् तस्य जायेतेन्द्रियगोचरा पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश् च पञ्चमम्

bhūtāvāptis tatas tasya jāyetendriyagocarā pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam

---

179.60

तस्येन्द्रियनिविष्टानि स्वं स्वं भागं प्रचक्रिरे पार्थिवं देहम् आहुस् तु प्राणात्मानं च मारुतम्

tasyendriyaniviṣṭāni svaṃ svaṃ bhāgaṃ pracakrire pārthivaṃ deham āhus tu prāṇātmānaṃ ca mārutam

---

179.61

छिद्राण्य् आकाशयोनीनि जलात् स्रावः प्रवर्तते ज्योतिश् चक्षूंषि तेजश् च आत्मा तेषां मनः स्मृतम्

chidrāṇy ākāśayonīni jalāt srāvaḥ pravartate jyotiś cakṣūṃṣi tejaś ca ātmā teṣāṃ manaḥ smṛtam

---

179.62

ग्रामाश् च विषयाश् चैव यस्य वीर्यात् प्रवर्तिताः इत्य् एतान् पुरुषः सर्वान् सृजंल् लोकान् सनातनः

grāmāś ca viṣayāś caiva yasya vīryāt pravartitāḥ ity etān puruṣaḥ sarvān sṛjaṃl lokān sanātanaḥ

---

179.63

नैधने ऽस्मिन् कथं लोके नरत्वं विष्णुर् आगतः एष नः संशयो ब्रह्मन्न् एष नो विस्मयो महान्

naidhane 'smin kathaṃ loke naratvaṃ viṣṇur āgataḥ eṣa naḥ saṃśayo brahmann eṣa no vismayo mahān

---

179.64

कथं गतिर् गतिमताम् आपन्नो मानुषीं तनुम् आश्चर्यं परमं विष्णुर् देवैर् दैत्यैश् च कथ्यते

kathaṃ gatir gatimatām āpanno mānuṣīṃ tanum āścaryaṃ paramaṃ viṣṇur devair daityaiś ca kathyate

---

179.65

विष्णोर् उत्पत्तिम् आश्चर्यं कथयस्व महामुने प्रख्यातबलवीर्यस्य विष्णोर् अमिततेजसः

viṣṇor utpattim āścaryaṃ kathayasva mahāmune prakhyātabalavīryasya viṣṇor amitatejasaḥ

---

179.66

कर्मणाश्चर्यभूतस्य विष्णोस् तत्त्वम् इहोच्यताम् कथं स देवो देवानाम् आर्तिहा पुरुषोत्तमः

karmaṇāścaryabhūtasya viṣṇos tattvam ihocyatām kathaṃ sa devo devānām ārtihā puruṣottamaḥ

---

179.67

सर्वव्यापी जगन्नाथः सर्वलोकमहेश्वरः सर्गस्थित्यन्तकृद् देवः सर्वलोकसुखावहः

sarvavyāpī jagannāthaḥ sarvalokamaheśvaraḥ sargasthityantakṛd devaḥ sarvalokasukhāvahaḥ

---

179.68

अक्षयः शाश्वतो ऽनन्तः क्षयवृद्धिविवर्जितः निर्लेपो निर्गुणः सूक्ष्मो निर्विकारो निरञ्जनः

akṣayaḥ śāśvato 'nantaḥ kṣayavṛddhivivarjitaḥ nirlepo nirguṇaḥ sūkṣmo nirvikāro nirañjanaḥ

---

179.69

सर्वोपाधिविनिर्मुक्तः सत्तामात्रव्यवस्थितः अविकारी विभुर् नित्यः परमात्मा सनातनः

sarvopādhivinirmuktaḥ sattāmātravyavasthitaḥ avikārī vibhur nityaḥ paramātmā sanātanaḥ

---

179.70

अचलो निर्मलो व्यापी नित्यतृप्तो निराश्रयः विशुद्धं श्रूयते यस्य हरित्वं च कृते युगे

acalo nirmalo vyāpī nityatṛpto nirāśrayaḥ viśuddhaṃ śrūyate yasya haritvaṃ ca kṛte yuge

---

179.71

वैकुण्ठत्वं च देवेषु कृष्णत्वं मानुषेषु च ईश्वरस्य हि तस्येमां गहनां कर्मणो गतिम्

vaikuṇṭhatvaṃ ca deveṣu kṛṣṇatvaṃ mānuṣeṣu ca īśvarasya hi tasyemāṃ gahanāṃ karmaṇo gatim

---

179.72

समतीतां भविष्यं च श्रोतुम् इच्छा प्रवर्तते अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थो य एष भगवान् प्रभुः

samatītāṃ bhaviṣyaṃ ca śrotum icchā pravartate avyakto vyaktaliṅgastho ya eṣa bhagavān prabhuḥ

---

179.73

नारायणो ह्य् अनन्तात्मा प्रभवो ऽव्यय एव च एष नारायणो भूत्वा हरिर् आसीत् सनातनः

nārāyaṇo hy anantātmā prabhavo 'vyaya eva ca eṣa nārāyaṇo bhūtvā harir āsīt sanātanaḥ

---

179.74

ब्रह्मा शक्रश् च रुद्रश् च धर्मः शुक्रो बृहस्पतिः प्रधानात्मा पुरा ह्य् एष ब्रह्माणम् असृजत् प्रभुः

brahmā śakraś ca rudraś ca dharmaḥ śukro bṛhaspatiḥ pradhānātmā purā hy eṣa brahmāṇam asṛjat prabhuḥ

---

179.75

सो ऽसृजत् पूर्वपुरुषः पुरा कल्पे प्रजापतीन् एवं स भगवान् विष्णुः सर्वलोकमहेश्वरः किमर्थं मर्त्यलोके ऽस्मिन् यातो यदुकुले हरिः

so 'sṛjat pūrvapuruṣaḥ purā kalpe prajāpatīn evaṃ sa bhagavān viṣṇuḥ sarvalokamaheśvaraḥ kimarthaṃ martyaloke 'smin yāto yadukule hariḥ

180.1

नमस्कृत्वा सुरेशाय विष्णवे प्रभविष्णवे पुरुषाय पुराणाय शाश्वतायाव्ययाय च

namaskṛtvā sureśāya viṣṇave prabhaviṣṇave puruṣāya purāṇāya śāśvatāyāvyayāya ca

---

180.2

चतुर्व्यूहात्मने तस्मै निर्गुणाय गुणाय च वरिष्ठाय गरिष्ठाय वरेण्यायामिताय च

caturvyūhātmane tasmai nirguṇāya guṇāya ca variṣṭhāya gariṣṭhāya vareṇyāyāmitāya ca

---

180.3

यज्ञाङ्गायाखिलाङ्गाय देवाद्यैर् ईप्सिताय च यस्माद् अणुतरं नास्ति यस्मान् नास्ति बृहत्तरम्

yajñāṅgāyākhilāṅgāya devādyair īpsitāya ca yasmād aṇutaraṃ nāsti yasmān nāsti bṛhattaram

---

180.4

येन विश्वम् इदं व्याप्तम् अजेन सचराचरम् आविर्भावतिरोभावदृष्टादृष्टविलक्षणम्

yena viśvam idaṃ vyāptam ajena sacarācaram āvirbhāvatirobhāvadṛṣṭādṛṣṭavilakṣaṇam

---

180.5

वदन्ति यत् सृष्टम् इति तथैवाप्य् उपसंहृतम् ब्रह्मणे चादिदेवाय नमस्कृत्य समाधिना

vadanti yat sṛṣṭam iti tathaivāpy upasaṃhṛtam brahmaṇe cādidevāya namaskṛtya samādhinā

---

180.6

अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने सदैकरूपरूपाय जिष्णवे विष्णवे नमः

avikārāya śuddhāya nityāya paramātmane sadaikarūparūpāya jiṣṇave viṣṇave namaḥ

---

180.7

नमो हिरण्यगर्भाय हरये शंकराय च वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकारिणे

namo hiraṇyagarbhāya haraye śaṃkarāya ca vāsudevāya tārāya sargasthityantakāriṇe

---

180.8

एकानेकस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः अव्यक्तव्यक्तभूताय विष्णवे मुक्तिहेतवे

ekānekasvarūpāya sthūlasūkṣmātmane namaḥ avyaktavyaktabhūtāya viṣṇave muktihetave

---

180.9

सर्गस्थितिविनाशानां जगतो यो जगन्मयः मूलभूतो नमस् तस्मै विष्णवे परमात्मने

sargasthitivināśānāṃ jagato yo jaganmayaḥ mūlabhūto namas tasmai viṣṇave paramātmane

---

180.10

आधारभूतं विश्वस्याप्य् अणीयांसम् अणीयसाम् प्रणम्य सर्वभूतस्थम् अच्युतं पुरुषोत्तमम्

ādhārabhūtaṃ viśvasyāpy aṇīyāṃsam aṇīyasām praṇamya sarvabhūtastham acyutaṃ puruṣottamam

---

180.11

ज्ञानस्वरूपम् अत्यन्तं निर्मलं परमार्थतः तम् एवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम्

jñānasvarūpam atyantaṃ nirmalaṃ paramārthataḥ tam evārthasvarūpeṇa bhrāntidarśanataḥ sthitam

---

180.12

विष्णुं ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितिसर्गे तथा प्रभुम् अनादिं जगताम् ईशम् अजम् अक्षयम् अव्ययम्

viṣṇuṃ grasiṣṇuṃ viśvasya sthitisarge tathā prabhum anādiṃ jagatām īśam ajam akṣayam avyayam

---

180.13

कथयामि यथा पूर्वं यक्षाद्यैर् मुनिसत्तमैः पृष्टः प्रोवाच भगवान् अब्जयोनिः पितामहः

kathayāmi yathā pūrvaṃ yakṣādyair munisattamaiḥ pṛṣṭaḥ provāca bhagavān abjayoniḥ pitāmahaḥ

---

180.14

ऋक्सामान्य् उद्गिरन् वक्त्रैर् यः पुनाति जगत्त्रयम् प्रणिपत्य तथेशानम् एकार्णवविनिर्गतम्

ṛksāmāny udgiran vaktrair yaḥ punāti jagattrayam praṇipatya tatheśānam ekārṇavavinirgatam

---

180.15

यस्यासुरगणा यज्ञान् विलुम्पन्ति न याजिनाम् प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

yasyāsuragaṇā yajñān vilumpanti na yājinām pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ

---

180.16

येन सृष्टिं समुद्दिश्य धर्माद्याः प्रकटीकृताः आपो नारा इति प्रोक्ता मुनिभिस् तत्त्वदर्शिभिः

yena sṛṣṭiṃ samuddiśya dharmādyāḥ prakaṭīkṛtāḥ āpo nārā iti proktā munibhis tattvadarśibhiḥ

---

180.17

अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः स देवो भगवान् सर्वं व्याप्य नारायणो विभुः

ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ sa devo bhagavān sarvaṃ vyāpya nārāyaṇo vibhuḥ

---

180.18

चतुर्धा संस्थितो ब्रह्मा सगुणो निर्गुणस् तथा एका मूर्तिर् अनुद्देश्या शुक्लां पश्यन्ति तां बुधाः

caturdhā saṃsthito brahmā saguṇo nirguṇas tathā ekā mūrtir anuddeśyā śuklāṃ paśyanti tāṃ budhāḥ

---

180.19

ज्वालामालावनद्धाङ्गी निष्ठा सा योगिनां परा दूरस्था चान्तिकस्था च विज्ञेया सा गुणातिगा

jvālāmālāvanaddhāṅgī niṣṭhā sā yogināṃ parā dūrasthā cāntikasthā ca vijñeyā sā guṇātigā

---

180.20

वासुदेवाभिधानासौ निर्ममत्वेन दृश्यते रूपवर्णादयस् तस्या न भावाः कल्पनामयाः

vāsudevābhidhānāsau nirmamatvena dṛśyate rūpavarṇādayas tasyā na bhāvāḥ kalpanāmayāḥ

---

180.21

आस्ते च सा सदा शुद्धा सुप्रतिष्ठैकरूपिणी द्वितीया पृथिवीं मूर्ध्ना शेषाख्या धारयत्य् अधः

āste ca sā sadā śuddhā supratiṣṭhaikarūpiṇī dvitīyā pṛthivīṃ mūrdhnā śeṣākhyā dhārayaty adhaḥ

---

180.22

तामसी सा समाख्याता तिर्यक्त्वं समुपागता तृतीया कर्म कुरुते प्रजापालनतत्परा

tāmasī sā samākhyātā tiryaktvaṃ samupāgatā tṛtīyā karma kurute prajāpālanatatparā

---

180.23

सत्त्वोद्रिक्ता तु सा ज्ञेया धर्मसंस्थानकारिणी चतुर्थी जलमध्यस्था शेते पन्नगतल्पगा

sattvodriktā tu sā jñeyā dharmasaṃsthānakāriṇī caturthī jalamadhyasthā śete pannagatalpagā

---

180.24

रजस् तस्या गुणः सर्गं सा करोति सदैव हि या तृतीया हरेर् मूर्तिः प्रजापालनतत्परा

rajas tasyā guṇaḥ sargaṃ sā karoti sadaiva hi yā tṛtīyā harer mūrtiḥ prajāpālanatatparā

---

180.25

सा तु धर्मव्यवस्थानं करोति नियतं भुवि प्रोद्धतान् असुरान् हन्ति धर्मव्युच्छित्तिकारिणः

sā tu dharmavyavasthānaṃ karoti niyataṃ bhuvi proddhatān asurān hanti dharmavyucchittikāriṇaḥ

---

180.26

पाति देवान् सगन्धर्वान् धर्मरक्षापरायणान् यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिः समुपजायते

pāti devān sagandharvān dharmarakṣāparāyaṇān yadā yadā ca dharmasya glāniḥ samupajāyate

---

180.27

अभ्युत्थानम् अधर्मस्य तदात्मानं सृजत्य् असौ भूत्वा पुरा वराहेण तुण्डेनापो निरस्य च

abhyutthānam adharmasya tadātmānaṃ sṛjaty asau bhūtvā purā varāheṇa tuṇḍenāpo nirasya ca

---

180.28

एकया दंष्ट्रयोत्खाता नलिनीव वसुंधरा कृत्वा नृसिंहरूपं च हिरण्यकशिपुर् हतः

ekayā daṃṣṭrayotkhātā nalinīva vasuṃdharā kṛtvā nṛsiṃharūpaṃ ca hiraṇyakaśipur hataḥ

---

180.29

विप्रचित्तिमुखाश् चान्ये दानवा विनिपातिताः वामनं रूपम् आस्थाय बलिं संयम्य मायया

vipracittimukhāś cānye dānavā vinipātitāḥ vāmanaṃ rūpam āsthāya baliṃ saṃyamya māyayā

---

180.30

त्रैलोक्यं क्रान्तवान् एव विनिर्जित्य दितेः सुतान् भृगोर् वंशे समुत्पन्नो जामदग्न्यः प्रतापवान्

trailokyaṃ krāntavān eva vinirjitya diteḥ sutān bhṛgor vaṃśe samutpanno jāmadagnyaḥ pratāpavān

---

180.31

जघान क्षत्रियान् रामः पितुर् वधम् अनुस्मरन् तथात्रितनयो भूत्वा दत्तात्रेयः प्रतापवान्

jaghāna kṣatriyān rāmaḥ pitur vadham anusmaran tathātritanayo bhūtvā dattātreyaḥ pratāpavān

---

180.32

योगम् अष्टाङ्गम् आचख्याव् अलर्काय महात्मने रामो दाशरथिर् भूत्वा स तु देवः प्रतापवान्

yogam aṣṭāṅgam ācakhyāv alarkāya mahātmane rāmo dāśarathir bhūtvā sa tu devaḥ pratāpavān

---

180.33

जघान रावणं संख्ये त्रैलोक्यस्य भयंकरम् यदा चैकार्णवे सुप्तो देवदेवो जगत्पतिः

jaghāna rāvaṇaṃ saṃkhye trailokyasya bhayaṃkaram yadā caikārṇave supto devadevo jagatpatiḥ

---

180.34

सहस्रयुगपर्यन्तं नागपर्यङ्कगो विभुः योगनिद्रां समास्थाय स्वे महिम्नि व्यवस्थितः

sahasrayugaparyantaṃ nāgaparyaṅkago vibhuḥ yoganidrāṃ samāsthāya sve mahimni vyavasthitaḥ

---

180.35

त्रैलोक्यम् उदरे कृत्वा जगत् स्थावरजङ्गमम् जनलोकगतैः सिद्धैः स्तूयमानो महर्षिभिः

trailokyam udare kṛtvā jagat sthāvarajaṅgamam janalokagataiḥ siddhaiḥ stūyamāno maharṣibhiḥ

---

180.36

तस्य नाभौ समुत्पन्नं पद्मं दिक्पत्त्रमण्डितम् मरुत्किञ्जल्कसंयुक्तं गृहं पैतामहं वरम्

tasya nābhau samutpannaṃ padmaṃ dikpattramaṇḍitam marutkiñjalkasaṃyuktaṃ gṛhaṃ paitāmahaṃ varam

---

180.37

यत्र ब्रह्मा समुत्पन्नो देवदेवश् चतुर्मुखः तदा कर्णमलोद्भूतौ दानवौ मधुकैटभौ

yatra brahmā samutpanno devadevaś caturmukhaḥ tadā karṇamalodbhūtau dānavau madhukaiṭabhau

---

180.38

महाबलौ महावीर्यौ ब्रह्माणं हन्तुम् उद्यतौ जघान तौ दुराधर्षौ उत्थाय शयनोदधेः

mahābalau mahāvīryau brahmāṇaṃ hantum udyatau jaghāna tau durādharṣau utthāya śayanodadheḥ

---

180.39

एवमादींस् तथैवान्यान् असंख्यातुम् इहोत्सहे अवतारो ह्य् अजस्येह माथुरः सांप्रतस् त्व् अयम्

evamādīṃs tathaivānyān asaṃkhyātum ihotsahe avatāro hy ajasyeha māthuraḥ sāṃpratas tv ayam

---

180.40

इति सा सात्त्विकी मूर्तिर् अवतारं करोति च प्रद्युम्नेति समाख्याता रक्षाकर्मण्य् अवस्थिता

iti sā sāttvikī mūrtir avatāraṃ karoti ca pradyumneti samākhyātā rakṣākarmaṇy avasthitā

---

180.41

देवत्वे ऽथ मनुष्यत्वे तिर्यग्योनौ च संस्थिता गृह्णाति तत्स्वभावश् च वासुदेवेच्छया सदा

devatve 'tha manuṣyatve tiryagyonau ca saṃsthitā gṛhṇāti tatsvabhāvaś ca vāsudevecchayā sadā

---

180.42

ददात्य् अभिमतान् कामान् पूजिता सा द्विजोत्तमाः एवं मया समाख्यातः कृतकृत्यो ऽपि यः प्रभुः मानुषत्वं गतो विष्णुः शृणुध्वं चोत्तरं पुनः

dadāty abhimatān kāmān pūjitā sā dvijottamāḥ evaṃ mayā samākhyātaḥ kṛtakṛtyo 'pi yaḥ prabhuḥ mānuṣatvaṃ gato viṣṇuḥ śṛṇudhvaṃ cottaraṃ punaḥ

181.1

शृणुध्वं मुनिशार्दूलाः प्रवक्ष्यामि समासतः अवतारं हरेश् चात्र भारावतरणेच्छया

śṛṇudhvaṃ muniśārdūlāḥ pravakṣyāmi samāsataḥ avatāraṃ hareś cātra bhārāvataraṇecchayā

---

181.2

यदा यदा त्व् अधर्मस्य वृद्धिर् भवति भो द्विजाः धर्मश् च ह्रासम् अभ्येति तदा देवो जनार्दनः

yadā yadā tv adharmasya vṛddhir bhavati bho dvijāḥ dharmaś ca hrāsam abhyeti tadā devo janārdanaḥ

---

181.3

अवतारं करोत्य् अत्र द्विधा कृत्वात्मनस् तनुम् साधूनां रक्षणार्थाय धर्मसंस्थापनाय च

avatāraṃ karoty atra dvidhā kṛtvātmanas tanum sādhūnāṃ rakṣaṇārthāya dharmasaṃsthāpanāya ca

---

181.4

दुष्टानां निग्रहार्थाय अन्येषां च सुरद्विषाम् प्रजानां रक्षणार्थाय जायते ऽसौ युगे युगे

duṣṭānāṃ nigrahārthāya anyeṣāṃ ca suradviṣām prajānāṃ rakṣaṇārthāya jāyate 'sau yuge yuge

---

181.5

पुरा किल मही विप्रा भूरिभारावपीडिता जगाम धरणी मेरौ समाजे त्रिदिवौकसाम्

purā kila mahī viprā bhūribhārāvapīḍitā jagāma dharaṇī merau samāje tridivaukasām

---

181.6

सब्रह्मकान् सुरान् सर्वान् प्रणिपत्याथ मेदिनी कथयाम् आस तत् सर्वं खेदात् करुणभाषिणी

sabrahmakān surān sarvān praṇipatyātha medinī kathayām āsa tat sarvaṃ khedāt karuṇabhāṣiṇī

---

181.7

अग्निः सुवर्णस्य गुरुर् गवां सूर्यो ऽपरो गुरुः ममाप्य् अखिललोकानां वन्द्यो नारायणो गुरुः

agniḥ suvarṇasya gurur gavāṃ sūryo 'paro guruḥ mamāpy akhilalokānāṃ vandyo nārāyaṇo guruḥ

---

181.8

तत्सांप्रतम् इमे दैत्याः कालनेमिपुरोगमाः मर्त्यलोकं समागम्य बाधन्ते ऽहर्निशं प्रजाः

tatsāṃpratam ime daityāḥ kālanemipurogamāḥ martyalokaṃ samāgamya bādhante 'harniśaṃ prajāḥ

---

181.9

कालनेमिर् हतो यो ऽसौ विष्णुना प्रभविष्णुना उग्रसेनसुतः कंसः संभूतः सुमहासुरः

kālanemir hato yo 'sau viṣṇunā prabhaviṣṇunā ugrasenasutaḥ kaṃsaḥ saṃbhūtaḥ sumahāsuraḥ

---

181.10

अरिष्टो धेनुकः केशी प्रलम्बो नरकस् तथा सुन्दो ऽसुरस् तथात्युग्रो बाणश् चापि बलेः सुतः

ariṣṭo dhenukaḥ keśī pralambo narakas tathā sundo 'suras tathātyugro bāṇaś cāpi baleḥ sutaḥ

---

181.11

तथान्ये च महावीर्या नृपाणां भवनेषु ये समुत्पन्ना दुरात्मानस् तान् न संख्यातुम् उत्सहे

tathānye ca mahāvīryā nṛpāṇāṃ bhavaneṣu ye samutpannā durātmānas tān na saṃkhyātum utsahe

---

181.12

अक्षौहिण्यो हि बहुला दिव्यमूर्तिधृताः सुराः महाबलानां दृप्तानां दैत्येन्द्राणां ममोपरि

akṣauhiṇyo hi bahulā divyamūrtidhṛtāḥ surāḥ mahābalānāṃ dṛptānāṃ daityendrāṇāṃ mamopari

---

181.13

तद्भूरिभारपीडार्ता न शक्नोम्य् अमरेश्वराः विभर्तुम् आत्मानम् अहम् इति विज्ञापयामि वः

tadbhūribhārapīḍārtā na śaknomy amareśvarāḥ vibhartum ātmānam aham iti vijñāpayāmi vaḥ

---

181.14

क्रियतां तन् महाभागा मम भारावतारणम् यथा रसातलं नाहं गच्छेयम् अतिविह्वला

kriyatāṃ tan mahābhāgā mama bhārāvatāraṇam yathā rasātalaṃ nāhaṃ gaccheyam ativihvalā

---

181.15

इत्य् आकर्ण्य धरावाक्यम् अशेषैस् त्रिदशैस् ततः भुवो भारावतारार्थं ब्रह्मा प्राह च चोदितः

ity ākarṇya dharāvākyam aśeṣais tridaśais tataḥ bhuvo bhārāvatārārthaṃ brahmā prāha ca coditaḥ

---

181.16

यद् आह वसुधा सर्वं सत्यम् एतद् दिवौकसः अहं भवो भवन्तश् च सर्वं नारायणात्मकम्

yad āha vasudhā sarvaṃ satyam etad divaukasaḥ ahaṃ bhavo bhavantaś ca sarvaṃ nārāyaṇātmakam

---

181.17

विभूतयस् तु यास् तस्य तासाम् एव परस्परम् आधिक्यं न्यूनता बाध्यबाधकत्वेन वर्तते

vibhūtayas tu yās tasya tāsām eva parasparam ādhikyaṃ nyūnatā bādhyabādhakatvena vartate

---

181.18

तद् आगच्छत गच्छामः क्षीराब्धेस् तटम् उत्तमम् तत्राराध्य हरिं तस्मै सर्वं विज्ञापयाम वै

tad āgacchata gacchāmaḥ kṣīrābdhes taṭam uttamam tatrārādhya hariṃ tasmai sarvaṃ vijñāpayāma vai

---

181.19

सर्वदैव जगत्यर्थे स सर्वात्मा जगन्मयः स्वल्पांशेनावतीर्योर्व्यां धर्मस्य कुरुते स्थितिम्

sarvadaiva jagatyarthe sa sarvātmā jaganmayaḥ svalpāṃśenāvatīryorvyāṃ dharmasya kurute sthitim

---

181.20

इत्य् उक्त्वा प्रययौ तत्र सह देवैः पितामहः समाहितमना भूत्वा तुष्टाव गरुडध्वजम्

ity uktvā prayayau tatra saha devaiḥ pitāmahaḥ samāhitamanā bhūtvā tuṣṭāva garuḍadhvajam

---

181.21

नमो नमस् ते ऽस्तु सहस्रमूर्ते सहस्रबाहो बहुवक्त्रपाद नमो नमस् ते जगतः प्रवृत्ति विनाशसंस्थानपराप्रमेय

namo namas te 'stu sahasramūrte sahasrabāho bahuvaktrapāda namo namas te jagataḥ pravṛtti vināśasaṃsthānaparāprameya

---

181.22

सूक्ष्मातिसूक्ष्मं च बृहत्प्रमाणं गरीयसाम् अप्य् अतिगौरवात्मन् प्रधानबुद्धीन्द्रियवाक्प्रधान मूलापरात्मन् भगवन् प्रसीद

sūkṣmātisūkṣmaṃ ca bṛhatpramāṇaṃ garīyasām apy atigauravātman pradhānabuddhīndriyavākpradhāna mūlāparātman bhagavan prasīda

---

181.23

एषा मही देव महीप्रसूतैर् महासुरैः पीडितशैलबन्धा परायणं त्वां जगताम् उपैति भारावतारार्थम् अपारपारम्

eṣā mahī deva mahīprasūtair mahāsuraiḥ pīḍitaśailabandhā parāyaṇaṃ tvāṃ jagatām upaiti bhārāvatārārtham apārapāram

---

181.24

एते वयं वृत्ररिपुस् तथायं नासत्यदस्रौ वरुणस् तथैषः इमे च रुद्रा वसवः ससूर्याः समीरणाग्निप्रमुखास् तथान्ये

ete vayaṃ vṛtraripus tathāyaṃ nāsatyadasrau varuṇas tathaiṣaḥ ime ca rudrā vasavaḥ sasūryāḥ samīraṇāgnipramukhās tathānye

---

181.25

सुराः समस्ताः सुरनाथ कार्यम् एभिर् मया यच् च तद् ईश सर्वम् आज्ञापयाज्ञां प्रतिपालयन्तस् तवैव तिष्ठाम सदास्तदोषाः

surāḥ samastāḥ suranātha kāryam ebhir mayā yac ca tad īśa sarvam ājñāpayājñāṃ pratipālayantas tavaiva tiṣṭhāma sadāstadoṣāḥ

---

181.26

एवं संस्तूयमानस् तु भगवान् परमेश्वरः उज्जहारात्मनः केशौ सितकृष्णौ द्विजोत्तमाः

evaṃ saṃstūyamānas tu bhagavān parameśvaraḥ ujjahārātmanaḥ keśau sitakṛṣṇau dvijottamāḥ

---

181.27

उवाच च सुरान् एतौ मत्केशौ वसुधातले अवतीर्य भुवो भारक्लेशहानिं करिष्यतः

uvāca ca surān etau matkeśau vasudhātale avatīrya bhuvo bhārakleśahāniṃ kariṣyataḥ

---

181.28

सुराश् च सकलाः स्वांशैर् अवतीर्य महीतले कुर्वन्तु युद्धम् उन्मत्तैः पूर्वोत्पन्नैर् महासुरैः

surāś ca sakalāḥ svāṃśair avatīrya mahītale kurvantu yuddham unmattaiḥ pūrvotpannair mahāsuraiḥ

---

181.29

ततः क्षयम् अशेषास् ते दैतेया धरणीतले प्रयास्यन्ति न संदेहो नानायुधविचूर्णिताः

tataḥ kṣayam aśeṣās te daiteyā dharaṇītale prayāsyanti na saṃdeho nānāyudhavicūrṇitāḥ

---

181.30

वसुदेवस्य या पत्नी देवकी देवतोपमा तस्या गर्भो ऽष्टमो ऽयं तु मत्केशो भविता सुराः

vasudevasya yā patnī devakī devatopamā tasyā garbho 'ṣṭamo 'yaṃ tu matkeśo bhavitā surāḥ

---

181.31

अवतीर्य च तत्रायं कंसं घातयिता भुवि कालनेमिसमुद्भूतम् इत्य् उक्त्वान्तर्दधे हरिः

avatīrya ca tatrāyaṃ kaṃsaṃ ghātayitā bhuvi kālanemisamudbhūtam ity uktvāntardadhe hariḥ

---

181.32

अदृश्याय ततस् ते ऽपि प्रणिपत्य महात्मने मेरुपृष्ठं सुरा जग्मुर् अवतेरुश् च भूतले

adṛśyāya tatas te 'pi praṇipatya mahātmane merupṛṣṭhaṃ surā jagmur avateruś ca bhūtale

---

181.33

कंसाय चाष्टमो गर्भो देवक्या धरणीतले भविष्यतीत्य् आचचक्षे भगवान् नारदो मुनिः

kaṃsāya cāṣṭamo garbho devakyā dharaṇītale bhaviṣyatīty ācacakṣe bhagavān nārado muniḥ

---

181.34

कंसो ऽपि तद् उपश्रुत्य नारदात् कुपितस् ततः देवकीं वसुदेवं च गृहे गुप्ताव् अधारयत्

kaṃso 'pi tad upaśrutya nāradāt kupitas tataḥ devakīṃ vasudevaṃ ca gṛhe guptāv adhārayat

---

181.35

जातं जातं च कंसाय तेनैवोक्तं यथा पुरा तथैव वसुदेवो ऽपि पुत्रम् अर्पितवान् द्विजाः

jātaṃ jātaṃ ca kaṃsāya tenaivoktaṃ yathā purā tathaiva vasudevo 'pi putram arpitavān dvijāḥ

---

181.36

हिरण्यकशिपोः पुत्राः षड्गर्भा इति विश्रुताः विष्णुप्रयुक्ता तान् निद्रा क्रमाद् गर्भे न्ययोजयत्

hiraṇyakaśipoḥ putrāḥ ṣaḍgarbhā iti viśrutāḥ viṣṇuprayuktā tān nidrā kramād garbhe nyayojayat

---

181.37

योगनिद्रा महामाया वैष्णवी मोहितं यया अविद्यया जगत् सर्वं ताम् आह भगवान् हरिः

yoganidrā mahāmāyā vaiṣṇavī mohitaṃ yayā avidyayā jagat sarvaṃ tām āha bhagavān hariḥ

---

181.38

गच्छ निद्रे ममादेशात् पातालतलसंश्रयान् एकैकश्येन षड्गर्भान् देवकीजठरे नय

gaccha nidre mamādeśāt pātālatalasaṃśrayān ekaikaśyena ṣaḍgarbhān devakījaṭhare naya

---

181.39

हतेषु तेषु कंसेन शेषाख्यो ऽंशस् ततो ऽनघः अंशांशेनोदरे तस्याः सप्तमः संभविष्यति

hateṣu teṣu kaṃsena śeṣākhyo 'ṃśas tato 'naghaḥ aṃśāṃśenodare tasyāḥ saptamaḥ saṃbhaviṣyati

---

181.40

गोकुले वसुदेवस्य भार्या वै रोहिणी स्थिता तस्याः प्रसूतिसमये गर्भो नेयस् त्वयोदरम्

gokule vasudevasya bhāryā vai rohiṇī sthitā tasyāḥ prasūtisamaye garbho neyas tvayodaram

---

181.41

सप्तमो भोजराजस्य भयाद् रोधोपरोधतः देवक्याः पतितो गर्भ इति लोको वदिष्यति

saptamo bhojarājasya bhayād rodhoparodhataḥ devakyāḥ patito garbha iti loko vadiṣyati

---

181.42

गर्भसंकर्षणात् सो ऽथ लोके संकर्षणेति वै संज्ञाम् अवाप्स्यते वीरः श्वेताद्रिशिखरोपमः

garbhasaṃkarṣaṇāt so 'tha loke saṃkarṣaṇeti vai saṃjñām avāpsyate vīraḥ śvetādriśikharopamaḥ

---

181.43

ततो ऽहं संभविष्यामि देवकीजठरे शुभे गर्भे त्वया यशोदाया गन्तव्यम् अविलम्बितम्

tato 'haṃ saṃbhaviṣyāmi devakījaṭhare śubhe garbhe tvayā yaśodāyā gantavyam avilambitam

---

181.44

प्रावृट्काले च नभसि कृष्णाष्टम्याम् अहं निशि उत्पत्स्यामि नवम्यां च प्रसूतिं त्वम् अवाप्स्यसि

prāvṛṭkāle ca nabhasi kṛṣṇāṣṭamyām ahaṃ niśi utpatsyāmi navamyāṃ ca prasūtiṃ tvam avāpsyasi

---

181.45

यशोदाशयने मां तु देवक्यास् त्वाम् अनिन्दिते मच्छक्तिप्रेरितमतिर् वसुदेवो नयिष्यति

yaśodāśayane māṃ tu devakyās tvām anindite macchaktipreritamatir vasudevo nayiṣyati

---

181.46

कंसश् च त्वाम् उपादाय देवि शैलशिलातले प्रक्षेप्स्यत्य् अन्तरिक्षे च त्वं स्थानं समवाप्स्यसि

kaṃsaś ca tvām upādāya devi śailaśilātale prakṣepsyaty antarikṣe ca tvaṃ sthānaṃ samavāpsyasi

---

181.47

ततस् त्वां शतधा शक्रः प्रणम्य मम गौरवात् प्रणिपातानतशिरा भगिनीत्वे ग्रहीष्यति

tatas tvāṃ śatadhā śakraḥ praṇamya mama gauravāt praṇipātānataśirā bhaginītve grahīṣyati

---

181.48

ततः शुम्भनिशुम्भादीन् हत्वा दैत्यान् सहस्रशः स्थानैर् अनेकैः पृथिवीम् अशेषां मण्डयिष्यसि

tataḥ śumbhaniśumbhādīn hatvā daityān sahasraśaḥ sthānair anekaiḥ pṛthivīm aśeṣāṃ maṇḍayiṣyasi

---

181.49

त्वं भूतिः संनतिः कीर्तिः कान्तिर् वै पृथिवी धृतिः लज्जा पुष्टिर् उषा या च काचिद् अन्या त्वम् एव सा

tvaṃ bhūtiḥ saṃnatiḥ kīrtiḥ kāntir vai pṛthivī dhṛtiḥ lajjā puṣṭir uṣā yā ca kācid anyā tvam eva sā

---

181.50

ये त्वाम् आर्येति दुर्गेति वेदगर्भे ऽम्बिकेति च भद्रेति भद्रकालीति क्षेम्या क्षेमंकरीति च

ye tvām āryeti durgeti vedagarbhe 'mbiketi ca bhadreti bhadrakālīti kṣemyā kṣemaṃkarīti ca

---

181.51

प्रातश् चैवापराह्णे च स्तोष्यन्त्य् आनम्रमूर्तयः तेषां हि वाञ्छितं सर्वं मत्प्रसादाद् भविष्यति

prātaś caivāparāhṇe ca stoṣyanty ānamramūrtayaḥ teṣāṃ hi vāñchitaṃ sarvaṃ matprasādād bhaviṣyati

---

181.52

सुरामांसोपहारैस् तु भक्ष्यभोज्यैश् च पूजिता नृणाम् अशेषकामांस् त्वं प्रसन्नायां प्रदास्यसि

surāmāṃsopahārais tu bhakṣyabhojyaiś ca pūjitā nṛṇām aśeṣakāmāṃs tvaṃ prasannāyāṃ pradāsyasi

---

181.53

ते सर्वे सर्वदा भद्रा मत्प्रसादाद् असंशयम् असंदिग्धं भविष्यन्ति गच्छ देवि यथोदितम्

te sarve sarvadā bhadrā matprasādād asaṃśayam asaṃdigdhaṃ bhaviṣyanti gaccha devi yathoditam

182.1

यथोक्तं सा जगद्धात्री देवदेवेन वै पुरा षड्गर्भगर्भविन्यासं चक्रे चान्यस्य कर्षणम्

yathoktaṃ sā jagaddhātrī devadevena vai purā ṣaḍgarbhagarbhavinyāsaṃ cakre cānyasya karṣaṇam

---

182.2

सप्तमे रोहिणीं प्राप्ते गर्भे गर्भे ततो हरिः लोकत्रयोपकाराय देवक्याः प्रविवेश वै

saptame rohiṇīṃ prāpte garbhe garbhe tato hariḥ lokatrayopakārāya devakyāḥ praviveśa vai

---

182.3

योगनिद्रा यशोदायास् तस्मिन्न् एव ततो दिने संभूता जठरे तद्वद् यथोक्तं परमेष्ठिना

yoganidrā yaśodāyās tasminn eva tato dine saṃbhūtā jaṭhare tadvad yathoktaṃ parameṣṭhinā

---

182.4

ततो ग्रहगणः सम्यक् प्रचचार दिवि द्विजाः विष्णोर् अंशे महीं यात ऋतवो ऽप्य् अभवञ् शुभाः

tato grahagaṇaḥ samyak pracacāra divi dvijāḥ viṣṇor aṃśe mahīṃ yāta ṛtavo 'py abhavañ śubhāḥ

---

182.5

नोत्सेहे देवकीं द्रष्टुं कश्चिद् अप्य् अतितेजसा जाज्वल्यमानां तां दृष्ट्वा मनांसि क्षोभम् आययुः

notsehe devakīṃ draṣṭuṃ kaścid apy atitejasā jājvalyamānāṃ tāṃ dṛṣṭvā manāṃsi kṣobham āyayuḥ

---

182.6

अदृष्टां पुरुषैः स्त्रीभिर् देवकीं देवतागणाः बिभ्राणां वपुषा विष्णुं तुष्टुवुस् ताम् अहर्निशम्

adṛṣṭāṃ puruṣaiḥ strībhir devakīṃ devatāgaṇāḥ bibhrāṇāṃ vapuṣā viṣṇuṃ tuṣṭuvus tām aharniśam

---

182.7

त्वं स्वाहा त्वं स्वधा विद्या सुधा त्वं ज्योतिर् एव च त्वं सर्वलोकरक्षार्थम् अवतीर्णा महीतले

tvaṃ svāhā tvaṃ svadhā vidyā sudhā tvaṃ jyotir eva ca tvaṃ sarvalokarakṣārtham avatīrṇā mahītale

---

182.8

प्रसीद देवि सर्वस्य जगतस् त्वं शुभं कुरु प्रीत्यर्थं धारयेशानं धृतं येनाखिलं जगत्

prasīda devi sarvasya jagatas tvaṃ śubhaṃ kuru prītyarthaṃ dhārayeśānaṃ dhṛtaṃ yenākhilaṃ jagat

---

182.9

एवं संस्तूयमाना सा देवैर् देवम् अधारयत् गर्भेण पुण्डरीकाक्षं जगतां त्राणकारणम्

evaṃ saṃstūyamānā sā devair devam adhārayat garbheṇa puṇḍarīkākṣaṃ jagatāṃ trāṇakāraṇam

---

182.10

ततो ऽखिलजगत्पद्मबोधायाच्युतभानुना देवक्याः पूर्वसंध्यायाम् आविर्भूतं महात्मना

tato 'khilajagatpadmabodhāyācyutabhānunā devakyāḥ pūrvasaṃdhyāyām āvirbhūtaṃ mahātmanā

---

182.11

मध्यरात्रे ऽखिलाधारे जायमाने जनार्दने मन्दं जगर्जुर् जलदाः पुष्पवृष्टिमुचः सुराः

madhyarātre 'khilādhāre jāyamāne janārdane mandaṃ jagarjur jaladāḥ puṣpavṛṣṭimucaḥ surāḥ

---

182.12

फुल्लेन्दीवरपत्त्राभं चतुर्बाहुम् उदीक्ष्य तम् श्रीवत्सवक्षसं जातं तुष्टावानकदुन्दुभिः

phullendīvarapattrābhaṃ caturbāhum udīkṣya tam śrīvatsavakṣasaṃ jātaṃ tuṣṭāvānakadundubhiḥ

---

182.13

अभिष्टूय च तं वाग्भिः प्रसन्नाभिर् महामतिः विज्ञापयाम् आस तदा कंसाद् भीतो द्विजोत्तमाः

abhiṣṭūya ca taṃ vāgbhiḥ prasannābhir mahāmatiḥ vijñāpayām āsa tadā kaṃsād bhīto dvijottamāḥ

---

182.14

ज्ञातो ऽसि देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर दिव्यं रूपम् इदं देव प्रसादेनोपसंहर

jñāto 'si devadeveśa śaṅkhacakragadādhara divyaṃ rūpam idaṃ deva prasādenopasaṃhara

---

182.15

अद्यैव देव कंसो ऽयं कुरुते मम यातनाम् अवतीर्णम् इति ज्ञात्वा त्वाम् अस्मिन् मन्दिरे मम

adyaiva deva kaṃso 'yaṃ kurute mama yātanām avatīrṇam iti jñātvā tvām asmin mandire mama

---

182.16

यो ऽनन्तरूपो ऽखिलविश्वरूपो गर्भे ऽपि लोकान् वपुषा बिभर्ति प्रसीदताम् एष स देवदेवः स्वमाययाविष्कृतबालरूपः

yo 'nantarūpo 'khilaviśvarūpo garbhe 'pi lokān vapuṣā bibharti prasīdatām eṣa sa devadevaḥ svamāyayāviṣkṛtabālarūpaḥ

---

182.17

उपसंहर सर्वात्मन् रूपम् एतच् चतुर्भुजम् जानातु मावतारं ते कंसो ऽयं दितिजान्तक

upasaṃhara sarvātman rūpam etac caturbhujam jānātu māvatāraṃ te kaṃso 'yaṃ ditijāntaka

---

182.18

स्तुतो ऽहं यत् त्वया पूर्वं पुत्रार्थिन्या तद् अद्य ते सफलं देवि संजातं जातो ऽहं यत् तवोदरात्

stuto 'haṃ yat tvayā pūrvaṃ putrārthinyā tad adya te saphalaṃ devi saṃjātaṃ jāto 'haṃ yat tavodarāt

---

182.19

इत्य् उक्त्वा भगवांस् तूष्णीं बभूव मुनिसत्तमाः वसुदेवो ऽपि तं रात्राव् आदाय प्रययौ बहिः

ity uktvā bhagavāṃs tūṣṇīṃ babhūva munisattamāḥ vasudevo 'pi taṃ rātrāv ādāya prayayau bahiḥ

---

182.20

मोहिताश् चाभवंस् तत्र रक्षिणो योगनिद्रया मथुराद्वारपालाश् च व्रजत्य् आनकदुन्दुभौ

mohitāś cābhavaṃs tatra rakṣiṇo yoganidrayā mathurādvārapālāś ca vrajaty ānakadundubhau

---

182.21

वर्षतां जलदानां च तत् तोयम् उल्बणं निशि संछाद्य तं ययौ शेषः फणैर् आनकदुन्दुभिम्

varṣatāṃ jaladānāṃ ca tat toyam ulbaṇaṃ niśi saṃchādya taṃ yayau śeṣaḥ phaṇair ānakadundubhim

---

182.22

यमुनां चातिगम्भीरां नानावर्तशताकुलाम् वसुदेवो वहन् विष्णुं जानुमात्रवहां ययौ

yamunāṃ cātigambhīrāṃ nānāvartaśatākulām vasudevo vahan viṣṇuṃ jānumātravahāṃ yayau

---

182.23

कंसस्य करम् आदाय तत्रैवाभ्यागतांस् तटे नन्दादीन् गोपवृद्धांश् च यमुनायां ददर्श सः

kaṃsasya karam ādāya tatraivābhyāgatāṃs taṭe nandādīn gopavṛddhāṃś ca yamunāyāṃ dadarśa saḥ

---

182.24

तस्मिन् काले यशोदापि मोहिता योगनिद्रया ताम् एव कन्यां मुनयः प्रासूत मोहिते जने

tasmin kāle yaśodāpi mohitā yoganidrayā tām eva kanyāṃ munayaḥ prāsūta mohite jane

---

182.25

वसुदेवो ऽपि विन्यस्य बालम् आदाय दारिकाम् यशोदाशयने तूर्णम् आजगामामितद्युतिः

vasudevo 'pi vinyasya bālam ādāya dārikām yaśodāśayane tūrṇam ājagāmāmitadyutiḥ

---

182.26

ददर्श च विबुद्ध्वा सा यशोदा जातम् आत्मजम् नीलोत्पलदलश्यामं ततो ऽत्यर्थं मुदं ययौ

dadarśa ca vibuddhvā sā yaśodā jātam ātmajam nīlotpaladalaśyāmaṃ tato 'tyarthaṃ mudaṃ yayau

---

182.27

आदाय वसुदेवो ऽपि दारिकां निजमन्दिरम् देवकीशयने न्यस्य यथापूर्वम् अतिष्ठत

ādāya vasudevo 'pi dārikāṃ nijamandiram devakīśayane nyasya yathāpūrvam atiṣṭhata

---

182.28

ततो बालध्वनिं श्रुत्वा रक्षिणः सहसोत्थिताः कंसम् आवेदयाम् आसुर् देवकीप्रसवं द्विजाः

tato bāladhvaniṃ śrutvā rakṣiṇaḥ sahasotthitāḥ kaṃsam āvedayām āsur devakīprasavaṃ dvijāḥ

---

182.29

कंसस् तूर्णम् उपेत्यैनां ततो जग्राह बालिकाम् मुञ्च मुञ्चेति देवक्यासन्नकण्ठं निवारितः

kaṃsas tūrṇam upetyaināṃ tato jagrāha bālikām muñca muñceti devakyāsannakaṇṭhaṃ nivāritaḥ

---

182.30

चिक्षेप च शिलापृष्ठे सा क्षिप्ता वियति स्थितिम् अवाप रूपं च महत् सायुधाष्टमहाभुजम् प्रजहास तथैवोच्चैः कंसं च रुषिताब्रवीत्

cikṣepa ca śilāpṛṣṭhe sā kṣiptā viyati sthitim avāpa rūpaṃ ca mahat sāyudhāṣṭamahābhujam prajahāsa tathaivoccaiḥ kaṃsaṃ ca ruṣitābravīt

---

182.31

किं मयाक्षिप्तया कंस जातो यस् त्वां हनिष्यति सर्वस्वभूतो देवानाम् आसीन् मृत्युः पुरा स ते तद् एतत् संप्रधार्याशु क्रियतां हितम् आत्मनः

kiṃ mayākṣiptayā kaṃsa jāto yas tvāṃ haniṣyati sarvasvabhūto devānām āsīn mṛtyuḥ purā sa te tad etat saṃpradhāryāśu kriyatāṃ hitam ātmanaḥ

---

182.32

इत्य् उक्त्वा प्रययौ देवी दिव्यस्रग्गन्धभूषणा पश्यतो भोजराजस्य स्तुता सिद्धैर् विहायसा

ity uktvā prayayau devī divyasraggandhabhūṣaṇā paśyato bhojarājasya stutā siddhair vihāyasā

183.1

कंसस् त्व् अथोद्विग्नमनाः प्राह सर्वान् महासुरान् प्रलम्बकेशिप्रमुखान् आहूयासुरपुंगवान्

kaṃsas tv athodvignamanāḥ prāha sarvān mahāsurān pralambakeśipramukhān āhūyāsurapuṃgavān

---

183.2

हे प्रलम्ब महाबाहो केशिन् धेनुक पूतने अरिष्टाद्यैस् तथा चान्यैः श्रूयतां वचनं मम

he pralamba mahābāho keśin dhenuka pūtane ariṣṭādyais tathā cānyaiḥ śrūyatāṃ vacanaṃ mama

---

183.3

मां हन्तुम् अमरैर् यत्नः कृतः किल दुरात्मभिः मद्वीर्यतापितान् वीरान् न त्व् एतान् गणयाम्य् अहम्

māṃ hantum amarair yatnaḥ kṛtaḥ kila durātmabhiḥ madvīryatāpitān vīrān na tv etān gaṇayāmy aham

---

183.4

आश्चर्यं कन्यया चोक्तं जायते दैत्यपुंगवाः हास्यं मे जायते वीरास् तेषु यत्नपरेष्व् अपि

āścaryaṃ kanyayā coktaṃ jāyate daityapuṃgavāḥ hāsyaṃ me jāyate vīrās teṣu yatnapareṣv api

---

183.5

तथापि खलु दुष्टानां तेषाम् अप्य् अधिकं मया अपकाराय दैत्येन्द्रा यतनीयं दुरात्मनाम्

tathāpi khalu duṣṭānāṃ teṣām apy adhikaṃ mayā apakārāya daityendrā yatanīyaṃ durātmanām

---

183.6

उत्पन्नश् चापि मृत्युर् मे भूतभव्यभवत्प्रभुः इत्य् एतद् बालिका प्राह देवकीगर्भसंभवा

utpannaś cāpi mṛtyur me bhūtabhavyabhavatprabhuḥ ity etad bālikā prāha devakīgarbhasaṃbhavā

---

183.7

तस्माद् बालेषु परमो यत्नः कार्यो महीतले यत्रोद्रिक्तं बलं बाले स हन्तव्यः प्रयत्नतः

tasmād bāleṣu paramo yatnaḥ kāryo mahītale yatrodriktaṃ balaṃ bāle sa hantavyaḥ prayatnataḥ

---

183.8

इत्य् आज्ञाप्यासुरान् कंसः प्रविश्यात्मगृहं ततः उवाच वसुदेवं च देवकीम् अविरोधतः

ity ājñāpyāsurān kaṃsaḥ praviśyātmagṛhaṃ tataḥ uvāca vasudevaṃ ca devakīm avirodhataḥ

---

183.9

युवयोर् घातिता गर्भा वृथैवैते मयाधुना को ऽप्य् अन्य एव नाशाय बालो मम समुद्गतः

yuvayor ghātitā garbhā vṛthaivaite mayādhunā ko 'py anya eva nāśāya bālo mama samudgataḥ

---

183.10

तद् अलं परितापेन नूनं यद् भाविनो हि ते अर्भका युवयोः को वा आयुषो ऽन्ते न हन्यते

tad alaṃ paritāpena nūnaṃ yad bhāvino hi te arbhakā yuvayoḥ ko vā āyuṣo 'nte na hanyate

---

183.11

इत्य् आश्वास्य विमुच्यैव कंसस् तौ परितोष्य च अन्तर्गृहं द्विजश्रेष्ठाः प्रविवेश पुनः स्वकम्

ity āśvāsya vimucyaiva kaṃsas tau paritoṣya ca antargṛhaṃ dvijaśreṣṭhāḥ praviveśa punaḥ svakam

184.1

विमुक्तो वसुदेवो ऽपि नन्दस्य शकटं गतः प्रहृष्टं दृष्टवान् नन्दं पुत्रो जातो ममेति वै

vimukto vasudevo 'pi nandasya śakaṭaṃ gataḥ prahṛṣṭaṃ dṛṣṭavān nandaṃ putro jāto mameti vai

---

184.2

वसुदेवो ऽपि तं प्राह दिष्ट्या दिष्ट्येति सादरम् वार्धके ऽपि समुत्पन्नस् तनयो ऽयं तवाधुना

vasudevo 'pi taṃ prāha diṣṭyā diṣṭyeti sādaram vārdhake 'pi samutpannas tanayo 'yaṃ tavādhunā

---

184.3

दत्तो हि वार्षिकः सर्वो भवद्भिर् नृपतेः करः यदर्थम् आगतस् तस्मान् नात्र स्थेयं महात्मना

datto hi vārṣikaḥ sarvo bhavadbhir nṛpateḥ karaḥ yadartham āgatas tasmān nātra stheyaṃ mahātmanā

---

184.4

यदर्थम् आगतः कार्यं तन् निष्पन्नं किम् आस्यते भवद्भिर् गम्यतां नन्द तच् छीघ्रं निजगोकुलम्

yadartham āgataḥ kāryaṃ tan niṣpannaṃ kim āsyate bhavadbhir gamyatāṃ nanda tac chīghraṃ nijagokulam

---

184.5

ममापि बालकस् तत्र रोहिणीप्रसवो हि यः स रक्षणीयो भवता यथायं तनयो निजः

mamāpi bālakas tatra rohiṇīprasavo hi yaḥ sa rakṣaṇīyo bhavatā yathāyaṃ tanayo nijaḥ

---

184.6

इत्य् उक्ताः प्रययुर् गोपा नन्दगोपपुरोगमाः शकटारोपितैर् भाण्डैः करं दत्त्वा महाबलाः

ity uktāḥ prayayur gopā nandagopapurogamāḥ śakaṭāropitair bhāṇḍaiḥ karaṃ dattvā mahābalāḥ

---

184.7

वसतां गोकुले तेषां पूतना बालघातिनी सुप्तं कृष्णम् उपादाय रात्रौ च प्रददौ स्तनम्

vasatāṃ gokule teṣāṃ pūtanā bālaghātinī suptaṃ kṛṣṇam upādāya rātrau ca pradadau stanam

---

184.8

यस्मै यस्मै स्तनं रात्रौ पूतना संप्रयच्छति तस्य तस्य क्षणेनाङ्गं बालकस्योपहन्यते

yasmai yasmai stanaṃ rātrau pūtanā saṃprayacchati tasya tasya kṣaṇenāṅgaṃ bālakasyopahanyate

---

184.9

कृष्णस् तस्याः स्तनं गाढं कराभ्याम् अतिपीडितम् गृहीत्वा प्राणसहितं पपौ क्रोधसमन्वितः

kṛṣṇas tasyāḥ stanaṃ gāḍhaṃ karābhyām atipīḍitam gṛhītvā prāṇasahitaṃ papau krodhasamanvitaḥ

---

184.10

सा विमुक्तमहारावा विच्छिन्नस्नायुबन्धना पपात पूतना भूमौ म्रियमाणातिभीषणा

sā vimuktamahārāvā vicchinnasnāyubandhanā papāta pūtanā bhūmau mriyamāṇātibhīṣaṇā

---

184.11

तन्नादश्रुतिसंत्रासाद् विबुद्धास् ते व्रजौकसः ददृशुः पूतनोत्सङ्गे कृष्णं तां च निपातिताम्

tannādaśrutisaṃtrāsād vibuddhās te vrajaukasaḥ dadṛśuḥ pūtanotsaṅge kṛṣṇaṃ tāṃ ca nipātitām

---

184.12

आदाय कृष्णं संत्रस्ता यशोदा च ततो द्विजाः गोपुच्छभ्रामणाद्यैश् च बालदोषम् अपाकरोत्

ādāya kṛṣṇaṃ saṃtrastā yaśodā ca tato dvijāḥ gopucchabhrāmaṇādyaiś ca bāladoṣam apākarot

---

184.13

गोपुरीषम् उपादाय नन्दगोपो ऽपि मस्तके कृष्णस्य प्रददौ रक्षां कुर्वन्न् इदम् उदैरयत्

gopurīṣam upādāya nandagopo 'pi mastake kṛṣṇasya pradadau rakṣāṃ kurvann idam udairayat

---

184.14

रक्षतु त्वाम् अशेषाणां भूतानां प्रभवो हरिः यस्य नाभिसमुद्भूतात् पङ्कजाद् अभवज् जगत्

rakṣatu tvām aśeṣāṇāṃ bhūtānāṃ prabhavo hariḥ yasya nābhisamudbhūtāt paṅkajād abhavaj jagat

---

184.15

येन दंष्ट्राग्रविधृता धारयत्य् अवनी जगत् वराहरूपधृग् देवः स त्वां रक्षतु केशवः

yena daṃṣṭrāgravidhṛtā dhārayaty avanī jagat varāharūpadhṛg devaḥ sa tvāṃ rakṣatu keśavaḥ

---

184.16

गुह्यं स जठरं विष्णुर् जङ्घापादौ जनार्दनः वामनो रक्षतु सदा भवन्तं यः क्षणाद् अभूत्

guhyaṃ sa jaṭharaṃ viṣṇur jaṅghāpādau janārdanaḥ vāmano rakṣatu sadā bhavantaṃ yaḥ kṣaṇād abhūt

---

184.17

त्रिविक्रमक्रमाक्रान्तत्रैलोक्यस्फुरदायुधः शिरस् ते पातु गोविन्दः कण्ठं रक्षतु केशवः

trivikramakramākrāntatrailokyasphuradāyudhaḥ śiras te pātu govindaḥ kaṇṭhaṃ rakṣatu keśavaḥ

---

184.18

मुखबाहू प्रबाहू च मनः सर्वेन्द्रियाणि च रक्षत्व् अव्याहतैश्वर्यस् तव नारायणो ऽव्ययः

mukhabāhū prabāhū ca manaḥ sarvendriyāṇi ca rakṣatv avyāhataiśvaryas tava nārāyaṇo 'vyayaḥ

---

184.19

त्वां दिक्षु पातु वैकुण्ठो विदिक्षु मधुसूदनः हृषीकेशो ऽम्बरे भूमौ रक्षतु त्वां महीधरः

tvāṃ dikṣu pātu vaikuṇṭho vidikṣu madhusūdanaḥ hṛṣīkeśo 'mbare bhūmau rakṣatu tvāṃ mahīdharaḥ

---

184.20

एवं कृतस्वस्त्ययनो नन्दगोपेन बालकः शायितः शकटस्याधो बालपर्यङ्किकातले

evaṃ kṛtasvastyayano nandagopena bālakaḥ śāyitaḥ śakaṭasyādho bālaparyaṅkikātale

---

184.21

ते च गोपा महद् दृष्ट्वा पूतनायाः कलेवरम् मृतायाः परमं त्रासं विस्मयं च तदा ययुः

te ca gopā mahad dṛṣṭvā pūtanāyāḥ kalevaram mṛtāyāḥ paramaṃ trāsaṃ vismayaṃ ca tadā yayuḥ

---

184.22

कदाचिच् छकटस्याधः शयानो मधुसूदनः चिक्षेप चरणाव् ऊर्ध्वं स्तनार्थी प्ररुरोद च

kadācic chakaṭasyādhaḥ śayāno madhusūdanaḥ cikṣepa caraṇāv ūrdhvaṃ stanārthī praruroda ca

---

184.23

तस्य पादप्रहारेण शकटं परिवर्तितम् विध्वस्तभाण्डकुम्भं तद् विपरीतं पपात वै

tasya pādaprahāreṇa śakaṭaṃ parivartitam vidhvastabhāṇḍakumbhaṃ tad viparītaṃ papāta vai

---

184.24

ततो हाहाकृतः सर्वो गोपगोपीजनो द्विजाः आजगाम तदा ज्ञात्वा बालम् उत्तानशायिनम्

tato hāhākṛtaḥ sarvo gopagopījano dvijāḥ ājagāma tadā jñātvā bālam uttānaśāyinam

---

184.25

गोपाः केनेति जगदुः शकटं परिवर्तितम् तत्रैव बालकाः प्रोचुर् बालेनानेन पातितम्

gopāḥ keneti jagaduḥ śakaṭaṃ parivartitam tatraiva bālakāḥ procur bālenānena pātitam

---

184.26

रुदता दृष्टम् अस्माभिः पादविक्षेपताडितम् शकटं परिवृत्तं वै नैतद् अन्यस्य चेष्टितम्

rudatā dṛṣṭam asmābhiḥ pādavikṣepatāḍitam śakaṭaṃ parivṛttaṃ vai naitad anyasya ceṣṭitam

---

184.27

ततः पुनर् अतीवासन् गोपा विस्मितचेतसः नन्दगोपो ऽपि जग्राह बालम् अत्यन्तविस्मितः

tataḥ punar atīvāsan gopā vismitacetasaḥ nandagopo 'pi jagrāha bālam atyantavismitaḥ

---

184.28

यशोदा विस्मयारूढा भग्नभाण्डकपालकम् शकटं चार्चयाम् आस दधिपुष्पफलाक्षतैः

yaśodā vismayārūḍhā bhagnabhāṇḍakapālakam śakaṭaṃ cārcayām āsa dadhipuṣpaphalākṣataiḥ

---

184.29

गर्गश् च गोकुले तत्र वसुदेवप्रचोदितः प्रच्छन्न एव गोपानां संस्कारम् अकरोत् तयोः

gargaś ca gokule tatra vasudevapracoditaḥ pracchanna eva gopānāṃ saṃskāram akarot tayoḥ

---

184.30

ज्येष्ठं च रामम् इत्य् आह कृष्णं चैव तथापरम् गर्गो मतिमतां श्रेष्ठो नाम कुर्वन् महामतिः

jyeṣṭhaṃ ca rāmam ity āha kṛṣṇaṃ caiva tathāparam gargo matimatāṃ śreṣṭho nāma kurvan mahāmatiḥ

---

184.31

अल्पेनैव हि कालेन विज्ञातौ तौ महाबलौ घृष्टजानुकरौ विप्रा बभूवतुर् उभाव् अपि

alpenaiva hi kālena vijñātau tau mahābalau ghṛṣṭajānukarau viprā babhūvatur ubhāv api

---

184.32

करीषभस्मदिग्धाङ्गौ भ्रममाणाव् इतस् ततः न निवारयितुं शक्ता यशोदा तौ न रोहिणी

karīṣabhasmadigdhāṅgau bhramamāṇāv itas tataḥ na nivārayituṃ śaktā yaśodā tau na rohiṇī

---

184.33

गोवाटमध्ये क्रीडन्तौ वत्सवाटगतौ पुनः तदहर्जातगोवत्सपुच्छाकर्षणतत्परौ

govāṭamadhye krīḍantau vatsavāṭagatau punaḥ tadaharjātagovatsapucchākarṣaṇatatparau

---

184.34

यदा यशोदा तौ बालाव् एकस्थानचराव् उभौ शशाक नो वारयितुं क्रीडन्ताव् अतिचञ्चलौ

yadā yaśodā tau bālāv ekasthānacarāv ubhau śaśāka no vārayituṃ krīḍantāv aticañcalau

---

184.35

दाम्ना बद्ध्वा तदा मध्ये निबबन्ध उलूखले कृष्णम् अक्लिष्टकर्माणम् आह चेदम् अमर्षिता

dāmnā baddhvā tadā madhye nibabandha ulūkhale kṛṣṇam akliṣṭakarmāṇam āha cedam amarṣitā

---

184.36

यदि शक्तो ऽसि गच्छ त्वम् अतिचञ्चलचेष्टित

yadi śakto 'si gaccha tvam aticañcalaceṣṭita

---

184.37

इत्य् उक्त्वा च निजं कर्म सा चकार कुटुम्बिनी व्यग्रायाम् अथ तस्यां स कर्षमाण उलूखलम्

ity uktvā ca nijaṃ karma sā cakāra kuṭumbinī vyagrāyām atha tasyāṃ sa karṣamāṇa ulūkhalam

---

184.38

यमलार्जुनयोर् मध्ये जगाम कमलेक्षणः कर्षता वृक्षयोर् मध्ये तिर्यग् एवम् उलूखलम्

yamalārjunayor madhye jagāma kamalekṣaṇaḥ karṣatā vṛkṣayor madhye tiryag evam ulūkhalam

---

184.39

भग्नाव् उत्तुङ्गशाखाग्रौ तेन तौ यमलार्जुनौ ततः कटकटाशब्दसमाकर्णनकातरः

bhagnāv uttuṅgaśākhāgrau tena tau yamalārjunau tataḥ kaṭakaṭāśabdasamākarṇanakātaraḥ

---

184.40

आजगाम व्रजजनो ददृशे च महाद्रुमौ भग्नस्कन्धौ निपातितौ भग्नशाखौ महीतले

ājagāma vrajajano dadṛśe ca mahādrumau bhagnaskandhau nipātitau bhagnaśākhau mahītale

---

184.41

ददर्श चाल्पदन्तास्यं स्मितहासं च बालकम् तयोर् मध्यगतं बद्धं दाम्ना गाढं तथोदरे

dadarśa cālpadantāsyaṃ smitahāsaṃ ca bālakam tayor madhyagataṃ baddhaṃ dāmnā gāḍhaṃ tathodare

---

184.42

ततश् च दामोदरतां स ययौ दामबन्धनात् गोपवृद्धास् ततः सर्वे नन्दगोपपुरोगमाः

tataś ca dāmodaratāṃ sa yayau dāmabandhanāt gopavṛddhās tataḥ sarve nandagopapurogamāḥ

---

184.43

मन्त्रयाम् आसुर् उद्विग्ना महोत्पातातिभीरवः स्थानेनेह न नः कार्यं व्रजामो ऽन्यन् महावनम्

mantrayām āsur udvignā mahotpātātibhīravaḥ sthāneneha na naḥ kāryaṃ vrajāmo 'nyan mahāvanam

---

184.44

उत्पाता बहवो ह्य् अत्र दृश्यन्ते नाशहेतवः पूतनाया विनाशश् च शकटस्य विपर्ययः

utpātā bahavo hy atra dṛśyante nāśahetavaḥ pūtanāyā vināśaś ca śakaṭasya viparyayaḥ

---

184.45

विना वातादिदोषेण द्रुमयोः पतनं तथा वृन्दावनम् इतः स्थानात् तस्माद् गच्छाम मा चिरम्

vinā vātādidoṣeṇa drumayoḥ patanaṃ tathā vṛndāvanam itaḥ sthānāt tasmād gacchāma mā ciram

---

184.46

यावद् भौममहोत्पातदोषो नाभिभवेद् व्रजम् इति कृत्वा मतिं सर्वे गमने ते व्रजौकसः

yāvad bhaumamahotpātadoṣo nābhibhaved vrajam iti kṛtvā matiṃ sarve gamane te vrajaukasaḥ

---

184.47

ऊचुः स्वं स्वं कुलं शीघ्रं गम्यतां मा विलम्ब्यताम् ततः क्षणेन प्रययुः शकटैर् गोधनैस् तथा

ūcuḥ svaṃ svaṃ kulaṃ śīghraṃ gamyatāṃ mā vilambyatām tataḥ kṣaṇena prayayuḥ śakaṭair godhanais tathā

---

184.48

यूथशो वत्सपालीश् च कालयन्तो व्रजौकसः सर्वावयवनिर्धूतं क्षणमात्रेण तत् तदा

yūthaśo vatsapālīś ca kālayanto vrajaukasaḥ sarvāvayavanirdhūtaṃ kṣaṇamātreṇa tat tadā

---

184.49

काककाकीसमाकीर्णं व्रजस्थानम् अभूद् द्विजाः वृन्दावनं भगवता कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा

kākakākīsamākīrṇaṃ vrajasthānam abhūd dvijāḥ vṛndāvanaṃ bhagavatā kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā

---

184.50

शुभेन मनसा ध्यातं गवां वृद्धिम् अभीप्सता ततस् तत्रातिरुक्षे ऽपि धर्मकाले द्विजोत्तमाः

śubhena manasā dhyātaṃ gavāṃ vṛddhim abhīpsatā tatas tatrātirukṣe 'pi dharmakāle dvijottamāḥ

---

184.51

प्रावृट्काल इवाभूच् च नवशष्पं समन्ततः स समावासितः सर्वो व्रजो वृन्दावने ततः

prāvṛṭkāla ivābhūc ca navaśaṣpaṃ samantataḥ sa samāvāsitaḥ sarvo vrajo vṛndāvane tataḥ

---

184.52

शकटीवाटपर्यन्तचन्द्रार्धाकारसंस्थितिः वत्सबालौ च संवृत्तौ रामदामोदरौ ततः

śakaṭīvāṭaparyantacandrārdhākārasaṃsthitiḥ vatsabālau ca saṃvṛttau rāmadāmodarau tataḥ

---

184.53

तत्र स्थितौ तौ च गोष्ठे चेरतुर् बाललीलया बर्हिपत्त्रकृतापीडौ वन्यपुष्पावतंसकौ

tatra sthitau tau ca goṣṭhe ceratur bālalīlayā barhipattrakṛtāpīḍau vanyapuṣpāvataṃsakau

---

184.54

गोपवेणुकृतातोद्यपत्त्रवाद्यकृतस्वनौ काकपक्षधरौ बालौ कुमाराव् इव पावकौ

gopaveṇukṛtātodyapattravādyakṛtasvanau kākapakṣadharau bālau kumārāv iva pāvakau

---

184.55

हसन्तौ च रमन्तौ च चेरतुस् तन् महद् वनम् क्वचिद् धसन्ताव् अन्योन्यं क्रीडमानौ तथा परैः

hasantau ca ramantau ca ceratus tan mahad vanam kvacid dhasantāv anyonyaṃ krīḍamānau tathā paraiḥ

---

184.56

गोपपुत्रैः समं वत्सांश् चारयन्तौ विचेरतुः कालेन गच्छता तौ तु सप्तवर्षौ बभूवतुः

gopaputraiḥ samaṃ vatsāṃś cārayantau viceratuḥ kālena gacchatā tau tu saptavarṣau babhūvatuḥ

---

184.57

सर्वस्य जगतः पालौ वत्सपालौ महाव्रजे प्रावृट्कालस् ततो ऽतीव मेघौघस्थगिताम्बरः

sarvasya jagataḥ pālau vatsapālau mahāvraje prāvṛṭkālas tato 'tīva meghaughasthagitāmbaraḥ

---

184.58

बभूव वारिधाराभिर् ऐक्यं कुर्वन् दिशाम् इव प्ररूढनवपुष्पाढ्या शक्रगोपवृता मही

babhūva vāridhārābhir aikyaṃ kurvan diśām iva prarūḍhanavapuṣpāḍhyā śakragopavṛtā mahī

---

184.59

यथा मारकते वासीत् पद्मरागविभूषिता ऊहुर् उन्मार्गगामीनि निम्नगाम्भांसि सर्वतः

yathā mārakate vāsīt padmarāgavibhūṣitā ūhur unmārgagāmīni nimnagāmbhāṃsi sarvataḥ

---

184.60

मनांसि दुर्विनीतानां प्राप्य लक्ष्मीं नवाम् इव विकाले च यथाकामं व्रजम् एत्य महाबलौ गोपैः समानैः सहितौ चिक्रीडाते ऽमराव् इव

manāṃsi durvinītānāṃ prāpya lakṣmīṃ navām iva vikāle ca yathākāmaṃ vrajam etya mahābalau gopaiḥ samānaiḥ sahitau cikrīḍāte 'marāv iva

185.1

एकदा तु विना रामं कृष्णो वृन्दावनं ययौ विचचार वृतो गोपैर् वन्यपुष्पस्रगुज्ज्वलः

ekadā tu vinā rāmaṃ kṛṣṇo vṛndāvanaṃ yayau vicacāra vṛto gopair vanyapuṣpasragujjvalaḥ

---

185.2

स जगामाथ कालिन्दीं लोलकल्लोलशालिनीम् तीरसंलग्नफेनौघैर् हसन्तीम् इव सर्वतः

sa jagāmātha kālindīṃ lolakallolaśālinīm tīrasaṃlagnaphenaughair hasantīm iva sarvataḥ

---

185.3

तस्यां चातिमहाभीमं विषाग्निकणदूषितम् ह्रदं कालीयनागस्य ददर्शातिविभीषणम्

tasyāṃ cātimahābhīmaṃ viṣāgnikaṇadūṣitam hradaṃ kālīyanāgasya dadarśātivibhīṣaṇam

---

185.4

विषाग्निना विसरता दग्धतीरमहातरुम् वाताहताम्बुविक्षेपस्पर्शदग्धविहंगमम्

viṣāgninā visaratā dagdhatīramahātarum vātāhatāmbuvikṣepasparśadagdhavihaṃgamam

---

185.5

तम् अतीव महारौद्रं मृत्युवक्त्रम् इवापरम् विलोक्य चिन्तयाम् आस भगवान् मधुसूदनः

tam atīva mahāraudraṃ mṛtyuvaktram ivāparam vilokya cintayām āsa bhagavān madhusūdanaḥ

---

185.6

अस्मिन् वसति दुष्टात्मा कालीयो ऽसौ विषायुधः यो मया निर्जितस् त्यक्त्वा दुष्टो नष्टः पयोनिधौ

asmin vasati duṣṭātmā kālīyo 'sau viṣāyudhaḥ yo mayā nirjitas tyaktvā duṣṭo naṣṭaḥ payonidhau

---

185.7

तेनेयं दूषिता सर्वा यमुना सागरंगमा न नरैर् गोधनैर् वापि तृषार्तैर् उपभुज्यते

teneyaṃ dūṣitā sarvā yamunā sāgaraṃgamā na narair godhanair vāpi tṛṣārtair upabhujyate

---

185.8

तद् अस्य नागराजस्य कर्तव्यो निग्रहो मया नित्यत्रस्ताः सुखं येन चरेयुर् व्रजवासिनः

tad asya nāgarājasya kartavyo nigraho mayā nityatrastāḥ sukhaṃ yena careyur vrajavāsinaḥ

---

185.9

एतदर्थं नृलोके ऽस्मिन्न् अवतारो मया कृतः यद् एषाम् उत्पथस्थानां कार्या शास्तिर् दुरात्मनाम्

etadarthaṃ nṛloke 'sminn avatāro mayā kṛtaḥ yad eṣām utpathasthānāṃ kāryā śāstir durātmanām

---

185.10

तद् एतन् नातिदूरस्थं कदम्बम् उरुशाखिनम् अधिरुह्योत्पतिष्यामि ह्रदे ऽस्मिञ् जीवनाशिनः

tad etan nātidūrasthaṃ kadambam uruśākhinam adhiruhyotpatiṣyāmi hrade 'smiñ jīvanāśinaḥ

---

185.11

इत्थं विचिन्त्य बद्ध्वा च गाढं परिकरं ततः निपपात ह्रदे तत्र सर्पराजस्य वेगतः

itthaṃ vicintya baddhvā ca gāḍhaṃ parikaraṃ tataḥ nipapāta hrade tatra sarparājasya vegataḥ

---

185.12

तेनापि पतता तत्र क्षोभितः स महाह्रदः अत्यर्थदूरजातांश् च तांश् चासिञ्चन् महीरुहान्

tenāpi patatā tatra kṣobhitaḥ sa mahāhradaḥ atyarthadūrajātāṃś ca tāṃś cāsiñcan mahīruhān

---

185.13

ते ऽहिदुष्टविषज्वालातप्ताम्बुतपनोक्षिताः जज्वलुः पादपाः सद्यो ज्वालाव्याप्तदिगन्तराः

te 'hiduṣṭaviṣajvālātaptāmbutapanokṣitāḥ jajvaluḥ pādapāḥ sadyo jvālāvyāptadigantarāḥ

---

185.14

आस्फोटयाम् आस तदा कृष्णो नागह्रदं भुजैः तच्छब्दश्रवणाच् चाथ नागराजो ऽभ्युपागमत्

āsphoṭayām āsa tadā kṛṣṇo nāgahradaṃ bhujaiḥ tacchabdaśravaṇāc cātha nāgarājo 'bhyupāgamat

---

185.15

आताम्रनयनः कोपाद् विषज्वालाकुलैः फणैः वृतो महाविषैश् चान्यैर् अरुणैर् अनिलाशनैः

ātāmranayanaḥ kopād viṣajvālākulaiḥ phaṇaiḥ vṛto mahāviṣaiś cānyair aruṇair anilāśanaiḥ

---

185.16

नागपत्न्यश् च शतशो हारिहारोपशोभिताः प्रकम्पिततनूत्क्षेपचलत्कुण्डलकान्तयः

nāgapatnyaś ca śataśo hārihāropaśobhitāḥ prakampitatanūtkṣepacalatkuṇḍalakāntayaḥ

---

185.17

ततः प्रवेष्टितः सर्पैः स कृष्णो भोगबन्धनैः ददंशुश् चापि ते कृष्णं विषज्वालाविलैर् मुखैः

tataḥ praveṣṭitaḥ sarpaiḥ sa kṛṣṇo bhogabandhanaiḥ dadaṃśuś cāpi te kṛṣṇaṃ viṣajvālāvilair mukhaiḥ

---

185.18

तं तत्र पतितं दृष्ट्वा नागभोगनिपीडितम् गोपा व्रजम् उपागत्य चुक्रुशुः शोकलालसाः

taṃ tatra patitaṃ dṛṣṭvā nāgabhoganipīḍitam gopā vrajam upāgatya cukruśuḥ śokalālasāḥ

---

185.19

एष कृष्णो गतो मोहमग्नो वै कालिये ह्रदे भक्ष्यते सर्पराजेन तद् आगच्छत मा चिरम्

eṣa kṛṣṇo gato mohamagno vai kāliye hrade bhakṣyate sarparājena tad āgacchata mā ciram

---

185.20

एतच् छ्रुत्वा ततो गोपा वज्रपातोपमं वचः गोप्यश् च त्वरिता जग्मुर् यशोदाप्रमुखा ह्रदम्

etac chrutvā tato gopā vajrapātopamaṃ vacaḥ gopyaś ca tvaritā jagmur yaśodāpramukhā hradam

---

185.21

हा हा क्वासाव् इति जनो गोपीनाम् अतिविह्वलः यशोदया समं भ्रान्तो द्रुतः प्रस्खलितो ययौ

hā hā kvāsāv iti jano gopīnām ativihvalaḥ yaśodayā samaṃ bhrānto drutaḥ praskhalito yayau

---

185.22

नन्दगोपश् च गोपाश् च रामश् चाद्भुतविक्रमः त्वरितं यमुनां जग्मुः कृष्णदर्शनलालसाः

nandagopaś ca gopāś ca rāmaś cādbhutavikramaḥ tvaritaṃ yamunāṃ jagmuḥ kṛṣṇadarśanalālasāḥ

---

185.23

ददृशुश् चापि ते तत्र सर्पराजवशंगतम् निष्प्रयत्नं कृतं कृष्णं सर्पभोगेन वेष्टितम्

dadṛśuś cāpi te tatra sarparājavaśaṃgatam niṣprayatnaṃ kṛtaṃ kṛṣṇaṃ sarpabhogena veṣṭitam

---

185.24

नन्दगोपश् च निश्चेष्टः पश्यन् पुत्रमुखं भृशम् यशोदा च महाभागा बभूव मुनिसत्तमाः

nandagopaś ca niśceṣṭaḥ paśyan putramukhaṃ bhṛśam yaśodā ca mahābhāgā babhūva munisattamāḥ

---

185.25

गोप्यस् त्व् अन्या रुदत्यश् च ददृशुः शोककातराः प्रोचुश् च केशवं प्रीत्या भयकातरगद्गदम्

gopyas tv anyā rudatyaś ca dadṛśuḥ śokakātarāḥ procuś ca keśavaṃ prītyā bhayakātaragadgadam

---

185.26

सर्वा यशोदया सार्धं विशामो ऽत्र महाह्रदे नागराजस्य नो गन्तुम् अस्माकं युज्यते व्रजे

sarvā yaśodayā sārdhaṃ viśāmo 'tra mahāhrade nāgarājasya no gantum asmākaṃ yujyate vraje

---

185.27

दिवसः को विना सूर्यं विना चन्द्रेण का निशा विना दुग्धेन का गावो विना कृष्णेन को व्रजः विनाकृता न यास्यामः कृष्णेनानेन गोकुलम्

divasaḥ ko vinā sūryaṃ vinā candreṇa kā niśā vinā dugdhena kā gāvo vinā kṛṣṇena ko vrajaḥ vinākṛtā na yāsyāmaḥ kṛṣṇenānena gokulam

---

185.28

इति गोपीवचः श्रुत्वा रौहिणेयो महाबलः उवाच गोपान् विधुरान् विलोक्य स्तिमितेक्षणः

iti gopīvacaḥ śrutvā rauhiṇeyo mahābalaḥ uvāca gopān vidhurān vilokya stimitekṣaṇaḥ

---

185.29

नन्दं च दीनम् अत्यर्थं न्यस्तदृष्टिं सुतानने मूर्छाकुलां यशोदां च कृष्णमाहात्म्यसंज्ञया

nandaṃ ca dīnam atyarthaṃ nyastadṛṣṭiṃ sutānane mūrchākulāṃ yaśodāṃ ca kṛṣṇamāhātmyasaṃjñayā

---

185.30

किम् अयं देवदेवेश भावो ऽयं मानुषस् त्वया व्यज्यते स्वं तम् आत्मानं किम् अन्यं त्वं न वेत्सि यत्

kim ayaṃ devadeveśa bhāvo 'yaṃ mānuṣas tvayā vyajyate svaṃ tam ātmānaṃ kim anyaṃ tvaṃ na vetsi yat

---

185.31

त्वम् अस्य जगतो नाभिः सुराणाम् एव चाश्रयः कर्तापहर्ता पाता च त्रैलोक्यं त्वं त्रयीमयः

tvam asya jagato nābhiḥ surāṇām eva cāśrayaḥ kartāpahartā pātā ca trailokyaṃ tvaṃ trayīmayaḥ

---

185.32

अत्रावतीर्णयोः कृष्ण गोपा एव हि बान्धवाः गोप्यश् च सीदतः कस्मात् त्वं बन्धून् समुपेक्षसे

atrāvatīrṇayoḥ kṛṣṇa gopā eva hi bāndhavāḥ gopyaś ca sīdataḥ kasmāt tvaṃ bandhūn samupekṣase

---

185.33

दर्शितो मानुषो भावो दर्शितं बालचेष्टितम् तद् अयं दम्यतां कृष्ण दुरात्मा दशनायुधः

darśito mānuṣo bhāvo darśitaṃ bālaceṣṭitam tad ayaṃ damyatāṃ kṛṣṇa durātmā daśanāyudhaḥ

---

185.34

इति संस्मारितः कृष्णः स्मितभिन्नौष्ठसंपुटः आस्फाल्य मोचयाम् आस स्वं देहं भोगबन्धनात्

iti saṃsmāritaḥ kṛṣṇaḥ smitabhinnauṣṭhasaṃpuṭaḥ āsphālya mocayām āsa svaṃ dehaṃ bhogabandhanāt

---

185.35

आनाम्य चापि हस्ताभ्याम् उभाभ्यां मध्यमं फणम् आरुह्य भुग्नशिरसः प्रननर्तोरुविक्रमः

ānāmya cāpi hastābhyām ubhābhyāṃ madhyamaṃ phaṇam āruhya bhugnaśirasaḥ prananartoruvikramaḥ

---

185.36

व्रणाः फणे ऽभवंस् तस्य कृष्णस्याङ्घ्रिविकुट्टनैः यत्रोन्नतिं च कुरुते ननामास्य ततः शिरः

vraṇāḥ phaṇe 'bhavaṃs tasya kṛṣṇasyāṅghrivikuṭṭanaiḥ yatronnatiṃ ca kurute nanāmāsya tataḥ śiraḥ

---

185.37

मूर्छाम् उपाययौ भ्रान्त्या नागः कृष्णस्य कुट्टनैः दण्डपातनिपातेन ववाम रुधिरं बहु

mūrchām upāyayau bhrāntyā nāgaḥ kṛṣṇasya kuṭṭanaiḥ daṇḍapātanipātena vavāma rudhiraṃ bahu

---

185.38

तं निर्भुग्नशिरोग्रीवम् आस्यप्रस्रुतशोणितम् विलोक्य शरणं जग्मुस् तत्पत्न्यो मधुसूदनम्

taṃ nirbhugnaśirogrīvam āsyaprasrutaśoṇitam vilokya śaraṇaṃ jagmus tatpatnyo madhusūdanam

---

185.39

ज्ञातो ऽसि देवदेवेश सर्वेशस् त्वम् अनुत्तम परं ज्योतिर् अचिन्त्यं यत् तदंशः परमेश्वरः

jñāto 'si devadeveśa sarveśas tvam anuttama paraṃ jyotir acintyaṃ yat tadaṃśaḥ parameśvaraḥ

---

185.40

न समर्थाः सुर स्तोतुं यम् अनन्यभवं प्रभुम् स्वरूपवर्णनं तस्य कथं योषित् करिष्यति

na samarthāḥ sura stotuṃ yam ananyabhavaṃ prabhum svarūpavarṇanaṃ tasya kathaṃ yoṣit kariṣyati

---

185.41

यस्याखिलमहीव्योमजलाग्निपवनात्मकम् ब्रह्माण्डम् अल्पकांशांशः स्तोष्यामस् तं कथं वयम्

yasyākhilamahīvyomajalāgnipavanātmakam brahmāṇḍam alpakāṃśāṃśaḥ stoṣyāmas taṃ kathaṃ vayam

---

185.42

ततः कुरु जगत्स्वामिन् प्रसादम् अवसीदतः प्राणांस् त्यजति नागो ऽयं भर्तृभिक्षा प्रदीयताम्

tataḥ kuru jagatsvāmin prasādam avasīdataḥ prāṇāṃs tyajati nāgo 'yaṃ bhartṛbhikṣā pradīyatām

---

185.43

इत्य् उक्ते ताभिर् आश्वास्य क्लान्तदेहो ऽपि पन्नगः प्रसीद देवदेवेति प्राह वाक्यं शनैः शनैः

ity ukte tābhir āśvāsya klāntadeho 'pi pannagaḥ prasīda devadeveti prāha vākyaṃ śanaiḥ śanaiḥ

---

185.44

तवाष्टगुणम् ऐश्वर्यं नाथ स्वाभाविकं परम् निरस्तातिशयं यस्य तस्य स्तोष्यामि किं न्व् अहम्

tavāṣṭaguṇam aiśvaryaṃ nātha svābhāvikaṃ param nirastātiśayaṃ yasya tasya stoṣyāmi kiṃ nv aham

---

185.45

त्वं परस् त्वं परस्याद्यः परं त्वं तत्परात्मकम् परस्मात् परमो यस् त्वं तस्य स्तोष्यामि किं न्व् अहम्

tvaṃ paras tvaṃ parasyādyaḥ paraṃ tvaṃ tatparātmakam parasmāt paramo yas tvaṃ tasya stoṣyāmi kiṃ nv aham

---

185.46

यथाहं भवता सृष्टो जात्या रूपेण चेश्वरः स्वभावेन च संयुक्तस् तथेदं चेष्टितं मया

yathāhaṃ bhavatā sṛṣṭo jātyā rūpeṇa ceśvaraḥ svabhāvena ca saṃyuktas tathedaṃ ceṣṭitaṃ mayā

---

185.47

यद्य् अन्यथा प्रवर्तेय देवदेव ततो मयि न्याय्यो दण्डनिपातस् ते तवैव वचनं यथा

yady anyathā pravarteya devadeva tato mayi nyāyyo daṇḍanipātas te tavaiva vacanaṃ yathā

---

185.48

तथापि यं जगत्स्वामी दण्डं पातितवान् मयि स सोढो ऽयं वरो दण्डस् त्वत्तो नान्यो ऽस्तु मे वरः

tathāpi yaṃ jagatsvāmī daṇḍaṃ pātitavān mayi sa soḍho 'yaṃ varo daṇḍas tvatto nānyo 'stu me varaḥ

---

185.49

हतवीर्यो हतविषो दमितो ऽहं त्वयाच्युत जीवितं दीयताम् एकम् आज्ञापय करोमि किम्

hatavīryo hataviṣo damito 'haṃ tvayācyuta jīvitaṃ dīyatām ekam ājñāpaya karomi kim

---

185.50

नात्र स्थेयं त्वया सर्प कदाचिद् यमुनाजले सभृत्यपरिवारस् त्वं समुद्रसलिलं व्रज

nātra stheyaṃ tvayā sarpa kadācid yamunājale sabhṛtyaparivāras tvaṃ samudrasalilaṃ vraja

---

185.51

मत्पदानि च ते सर्प दृष्ट्वा मूर्धनि सागरे गरुडः पन्नगरिपुस् त्वयि न प्रहरिष्यति

matpadāni ca te sarpa dṛṣṭvā mūrdhani sāgare garuḍaḥ pannagaripus tvayi na prahariṣyati

---

185.52

इत्य् उक्त्वा सर्पराजानं मुमोच भगवान् हरिः प्रणम्य सो ऽपि कृष्णाय जगाम पयसां निधिम्

ity uktvā sarparājānaṃ mumoca bhagavān hariḥ praṇamya so 'pi kṛṣṇāya jagāma payasāṃ nidhim

---

185.53

पश्यतां सर्वभूतानां सभृत्यापत्यबन्धवः समस्तभार्यासहितः परित्यज्य स्वकं ह्रदम्

paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ sabhṛtyāpatyabandhavaḥ samastabhāryāsahitaḥ parityajya svakaṃ hradam

---

185.54

गते सर्पे परिष्वज्य मृतं पुनर् इवागतम् गोपा मूर्धनि गोविन्दं सिषिचुर् नेत्रजैर् जलैः

gate sarpe pariṣvajya mṛtaṃ punar ivāgatam gopā mūrdhani govindaṃ siṣicur netrajair jalaiḥ

---

185.55

कृष्णम् अक्लिष्टकर्माणम् अन्ये विस्मितचेतसः तुष्टुवुर् मुदिता गोपा दृष्ट्वा शिवजलां नदीम्

kṛṣṇam akliṣṭakarmāṇam anye vismitacetasaḥ tuṣṭuvur muditā gopā dṛṣṭvā śivajalāṃ nadīm

---

185.56

गीयमानो ऽथ गोपीभिश् चरितैश् चारुचेष्टितैः संस्तूयमानो गोपालैः कृष्णो व्रजम् उपागमत्

gīyamāno 'tha gopībhiś caritaiś cāruceṣṭitaiḥ saṃstūyamāno gopālaiḥ kṛṣṇo vrajam upāgamat

186.1

गाः पालयन्तौ च पुनः सहितौ रामकेशवौ भ्रममाणौ वने तत्र रम्यं तालवनं गतौ

gāḥ pālayantau ca punaḥ sahitau rāmakeśavau bhramamāṇau vane tatra ramyaṃ tālavanaṃ gatau

---

186.2

तच् च तालवनं नित्यं धेनुको नाम दानवः नृगोमांसकृताहारः सदाध्यास्ते खराकृतिः

tac ca tālavanaṃ nityaṃ dhenuko nāma dānavaḥ nṛgomāṃsakṛtāhāraḥ sadādhyāste kharākṛtiḥ

---

186.3

तत्र तालवनं रम्यं फलसंपत्समन्वितम् दृष्ट्वा स्पृहान्विता गोपाः फलादाने ऽब्रुवन् वचः

tatra tālavanaṃ ramyaṃ phalasaṃpatsamanvitam dṛṣṭvā spṛhānvitā gopāḥ phalādāne 'bruvan vacaḥ

---

186.4

हे राम हे कृष्ण सदा धेनुकेनैव रक्ष्यते भूप्रदेशो यतस् तस्मात् त्यक्तानीमानि सन्ति वै

he rāma he kṛṣṇa sadā dhenukenaiva rakṣyate bhūpradeśo yatas tasmāt tyaktānīmāni santi vai

---

186.5

फलानि पश्य तालानां गन्धमोदयुतानि वै वयम् एतान्य् अभीप्सामः पात्यन्तां यदि रोचते

phalāni paśya tālānāṃ gandhamodayutāni vai vayam etāny abhīpsāmaḥ pātyantāṃ yadi rocate

---

186.6

इति गोपकुमाराणां श्रुत्वा संकर्षणो वचः कृष्णश् च पातयाम् आस भुवि तालफलानि वै

iti gopakumārāṇāṃ śrutvā saṃkarṣaṇo vacaḥ kṛṣṇaś ca pātayām āsa bhuvi tālaphalāni vai

---

186.7

तालानां पततां शब्दम् आकर्ण्यासुरराट् ततः आजगाम स दुष्टात्मा कोपाद् दैतेयगर्दभः

tālānāṃ patatāṃ śabdam ākarṇyāsurarāṭ tataḥ ājagāma sa duṣṭātmā kopād daiteyagardabhaḥ

---

186.8

पद्भ्याम् उभाभ्यां स तदा पश्चिमाभ्यां च तं बली जघानोरसि ताभ्यां च स च तेनाप्य् अगृह्यत

padbhyām ubhābhyāṃ sa tadā paścimābhyāṃ ca taṃ balī jaghānorasi tābhyāṃ ca sa ca tenāpy agṛhyata

---

186.9

गृहीत्वा भ्रामणेनैव चाम्बरे गतजीवितम् तस्मिन्न् एव प्रचिक्षेप वेगेन तृणराजनि

gṛhītvā bhrāmaṇenaiva cāmbare gatajīvitam tasminn eva pracikṣepa vegena tṛṇarājani

---

186.10

ततः फलान्य् अनेकानि तालाग्रान् निपतन् खरः पृथिव्यां पातयाम् आस महावातो ऽम्बुदान् इव

tataḥ phalāny anekāni tālāgrān nipatan kharaḥ pṛthivyāṃ pātayām āsa mahāvāto 'mbudān iva

---

186.11

अन्यान् अप्य् अस्य वै ज्ञातीन् आगतान् दैत्यगर्दभान् कृष्णश् चिक्षेप तालाग्रे बलभद्रश् च लीलया

anyān apy asya vai jñātīn āgatān daityagardabhān kṛṣṇaś cikṣepa tālāgre balabhadraś ca līlayā

---

186.12

क्षणेनालंकृता पृथ्वी पक्वैस् तालफलैस् तदा दैत्यगर्दभदेहैश् च मुनयः शुशुभे ऽधिकम्

kṣaṇenālaṃkṛtā pṛthvī pakvais tālaphalais tadā daityagardabhadehaiś ca munayaḥ śuśubhe 'dhikam

---

186.13

ततो गावो निराबाधास् तस्मिंस् तालवने द्विजाः नवशष्पं सुखं चेरुर् यत्र भुक्तम् अभूत् पुरा

tato gāvo nirābādhās tasmiṃs tālavane dvijāḥ navaśaṣpaṃ sukhaṃ cerur yatra bhuktam abhūt purā

187.1

तस्मिन् रासभदैतेये सानुजे विनिपातिते सर्वगोपालगोपीनां रम्यं तालवनं बभौ

tasmin rāsabhadaiteye sānuje vinipātite sarvagopālagopīnāṃ ramyaṃ tālavanaṃ babhau

---

187.2

ततस् तौ जातहर्षौ तु वसुदेवसुताव् उभौ शुशुभाते महात्मानौ बालशृङ्गाव् इवर्षभौ

tatas tau jātaharṣau tu vasudevasutāv ubhau śuśubhāte mahātmānau bālaśṛṅgāv ivarṣabhau

---

187.3

चारयन्तौ च गा दूरे व्याहरन्तौ च नामभिः नियोगपाशस्कन्धौ तौ वनमालाविभूषितौ

cārayantau ca gā dūre vyāharantau ca nāmabhiḥ niyogapāśaskandhau tau vanamālāvibhūṣitau

---

187.4

सुवर्णाञ्जनचूर्णाभ्यां तदा तौ भूषिताम्बरौ महेन्द्रायुधसंकाशौ श्वेतकृष्णाव् इवाम्बुदौ

suvarṇāñjanacūrṇābhyāṃ tadā tau bhūṣitāmbarau mahendrāyudhasaṃkāśau śvetakṛṣṇāv ivāmbudau

---

187.5

चेरतुर् लोकसिद्धाभिः क्रीडाभिर् इतरेतरम् समस्तलोकनाथानां नाथभूतौ भुवं गतौ

ceratur lokasiddhābhiḥ krīḍābhir itaretaram samastalokanāthānāṃ nāthabhūtau bhuvaṃ gatau

---

187.6

मनुष्यधर्माभिरतौ मानयन्तौ मनुष्यताम् तज्जातिगुणयुक्ताभिः क्रीडाभिश् चेरतुर् वनम्

manuṣyadharmābhiratau mānayantau manuṣyatām tajjātiguṇayuktābhiḥ krīḍābhiś ceratur vanam

---

187.7

ततस् त्व् आन्दोलिकाभिश् च नियुद्धैश् च महाबलौ व्यायामं चक्रतुस् तत्र क्षेपणीयैस् तथाश्मभिः

tatas tv āndolikābhiś ca niyuddhaiś ca mahābalau vyāyāmaṃ cakratus tatra kṣepaṇīyais tathāśmabhiḥ

---

187.8

तल्लिप्सुर् असुरस् तत्र उभयो रममाणयोः आजगाम प्रलम्बाख्यो गोपवेषतिरोहितः

tallipsur asuras tatra ubhayo ramamāṇayoḥ ājagāma pralambākhyo gopaveṣatirohitaḥ

---

187.9

सो ऽवगाहत निःशङ्कं तेषां मध्यममानुषः मानुषं रूपम् आस्थाय प्रलम्बो दानवोत्तमः

so 'vagāhata niḥśaṅkaṃ teṣāṃ madhyamamānuṣaḥ mānuṣaṃ rūpam āsthāya pralambo dānavottamaḥ

---

187.10

तयोश् छिद्रान्तरप्रेप्सुर् अतिशीघ्रम् अमन्यत कृष्णं ततो रौहिणेयं हन्तुं चक्रे मनोरथम्

tayoś chidrāntaraprepsur atiśīghram amanyata kṛṣṇaṃ tato rauhiṇeyaṃ hantuṃ cakre manoratham

---

187.11

हरिणा क्रीडनं नाम बालक्रीडनकं ततः प्रक्रीडितास् तु ते सर्वे द्वौ द्वौ युगपद् उत्पतन्

hariṇā krīḍanaṃ nāma bālakrīḍanakaṃ tataḥ prakrīḍitās tu te sarve dvau dvau yugapad utpatan

---

187.12

श्रीदाम्ना सह गोविन्दः प्रलम्बेन तथा बलः गोपालैर् अपरैश् चान्ये गोपालाः सह पुप्लुवुः

śrīdāmnā saha govindaḥ pralambena tathā balaḥ gopālair aparaiś cānye gopālāḥ saha pupluvuḥ

---

187.13

श्रीदामानं ततः कृष्णः प्रलम्बं रोहिणीसुतः जितवान् कृष्णपक्षीयैर् गोपैर् अन्यैः पराजिताः

śrīdāmānaṃ tataḥ kṛṣṇaḥ pralambaṃ rohiṇīsutaḥ jitavān kṛṣṇapakṣīyair gopair anyaiḥ parājitāḥ

---

187.14

ते वाहयन्तस् त्व् अन्योन्यं भाण्डीरस्कन्धम् एत्य वै पुनर् निवृत्तास् ते सर्वे ये ये तत्र पराजिताः

te vāhayantas tv anyonyaṃ bhāṇḍīraskandham etya vai punar nivṛttās te sarve ye ye tatra parājitāḥ

---

187.15

संकर्षणं तु स्कन्धेन शीघ्रम् उत्क्षिप्य दानवः न तस्थौ प्रजगामैव सचन्द्र इव वारिदः

saṃkarṣaṇaṃ tu skandhena śīghram utkṣipya dānavaḥ na tasthau prajagāmaiva sacandra iva vāridaḥ

---

187.16

अशक्तो वहने तस्य संरम्भाद् दानवोत्तमः ववृधे सुमहाकायः प्रावृषीव बलाहकः

aśakto vahane tasya saṃrambhād dānavottamaḥ vavṛdhe sumahākāyaḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ

---

187.17

संकर्षणस् तु तं दृष्ट्वा दग्धशैलोपमाकृतिम् स्रग्दामलम्बाभरणं मुकुटाटोपमस्तकम्

saṃkarṣaṇas tu taṃ dṛṣṭvā dagdhaśailopamākṛtim sragdāmalambābharaṇaṃ mukuṭāṭopamastakam

---

187.18

रौद्रं शकटचक्राक्षं पादन्यासचलत्क्षितिम् ह्रियमाणस् ततः कृष्णम् इदं वचनम् अब्रवीत्

raudraṃ śakaṭacakrākṣaṃ pādanyāsacalatkṣitim hriyamāṇas tataḥ kṛṣṇam idaṃ vacanam abravīt

---

187.19

कृष्ण कृष्ण ह्रिये त्व् एष पर्वतोदग्रमूर्तिना केनापि पश्य दैत्येन गोपालच्छद्मरूपिणा

kṛṣṇa kṛṣṇa hriye tv eṣa parvatodagramūrtinā kenāpi paśya daityena gopālacchadmarūpiṇā

---

187.20

यद् अत्र सांप्रतं कार्यं मया मधुनिषूदन तत् कथ्यतां प्रयात्य् एष दुरात्मातित्वरान्वितः

yad atra sāṃprataṃ kāryaṃ mayā madhuniṣūdana tat kathyatāṃ prayāty eṣa durātmātitvarānvitaḥ

---

187.21

तम् आह रामं गोविन्दः स्मितभिन्नौष्ठसंपुटः महात्मा रौहिणेयस्य बलवीर्यप्रमाणवित्

tam āha rāmaṃ govindaḥ smitabhinnauṣṭhasaṃpuṭaḥ mahātmā rauhiṇeyasya balavīryapramāṇavit

---

187.22

किम् अयं मानुषो भावो व्यक्तम् एवावलम्ब्यते सर्वात्मन् सर्वगुह्यानां गुह्याद् गुह्यात्मना त्वया

kim ayaṃ mānuṣo bhāvo vyaktam evāvalambyate sarvātman sarvaguhyānāṃ guhyād guhyātmanā tvayā

---

187.23

स्मराशेषजगदीश कारणं कारणाग्रज आत्मानम् एकं तद्वच् च जगत्य् एकार्णवे च यः

smarāśeṣajagadīśa kāraṇaṃ kāraṇāgraja ātmānam ekaṃ tadvac ca jagaty ekārṇave ca yaḥ

---

187.24

भवान् अहं च विश्वात्मन्न् एकम् एव हि कारणम् जगतो ऽस्य जगत्य् अर्थे भेदेनावां व्यवस्थितौ

bhavān ahaṃ ca viśvātmann ekam eva hi kāraṇam jagato 'sya jagaty arthe bhedenāvāṃ vyavasthitau

---

187.25

तत् स्मर्यताम् अमेयात्मंस् त्वयात्मा जहि दानवम् मानुष्यम् एवम् आलम्ब्य बन्धूनां क्रियतां हितम्

tat smaryatām ameyātmaṃs tvayātmā jahi dānavam mānuṣyam evam ālambya bandhūnāṃ kriyatāṃ hitam

---

187.26

इति संस्मारितो विप्राः कृष्णेन सुमहात्मना विहस्य पीडयाम् आस प्रलम्बं बलवान् बलः

iti saṃsmārito viprāḥ kṛṣṇena sumahātmanā vihasya pīḍayām āsa pralambaṃ balavān balaḥ

---

187.27

मुष्टिना चाहन् मूर्ध्नि कोपसंरक्तलोचनः तेन चास्य प्रहारेण बहिर् याते विलोचने

muṣṭinā cāhan mūrdhni kopasaṃraktalocanaḥ tena cāsya prahāreṇa bahir yāte vilocane

---

187.28

स निष्कासितमस्तिष्को मुखाच् छोणितम् उद्वमन् निपपात महीपृष्ठे दैत्यवर्यो ममार च

sa niṣkāsitamastiṣko mukhāc choṇitam udvaman nipapāta mahīpṛṣṭhe daityavaryo mamāra ca

---

187.29

प्रलम्बं निहतं दृष्ट्वा बलेनाद्भुतकर्मणा प्रहृष्टास् तुष्टुवुर् गोपाः साधु साध्व् इति चाब्रुवन्

pralambaṃ nihataṃ dṛṣṭvā balenādbhutakarmaṇā prahṛṣṭās tuṣṭuvur gopāḥ sādhu sādhv iti cābruvan

---

187.30

संस्तूयमानो रामस् तु गोपैर् दैत्ये निपातिते प्रलम्बे सह कृष्णेन पुनर् गोकुलम् आययौ

saṃstūyamāno rāmas tu gopair daitye nipātite pralambe saha kṛṣṇena punar gokulam āyayau

---

187.31

तयोर् विहरतोर् एवं रामकेशवयोर् व्रजे प्रावृड्व्यतीता विकसत्सरोजा चाभवच् छरत्

tayor viharator evaṃ rāmakeśavayor vraje prāvṛḍvyatītā vikasatsarojā cābhavac charat

---

187.32

विमलाम्बरनक्षत्रे काले चाभ्यागते व्रजम् ददर्शेन्द्रोत्सवारम्भप्रवृत्तान् व्रजवासिनः

vimalāmbaranakṣatre kāle cābhyāgate vrajam dadarśendrotsavārambhapravṛttān vrajavāsinaḥ

---

187.33

कृष्णस् तान् उत्सुकान् दृष्ट्वा गोपान् उत्सवलालसान् कौतूहलाद् इदं वाक्यं प्राह वृद्धान् महामतिः

kṛṣṇas tān utsukān dṛṣṭvā gopān utsavalālasān kautūhalād idaṃ vākyaṃ prāha vṛddhān mahāmatiḥ

---

187.34

को ऽयं शक्रमहो नाम येन वो हर्ष आगतः प्राह तं नन्दगोपश् च पृच्छन्तम् अतिसादरम्

ko 'yaṃ śakramaho nāma yena vo harṣa āgataḥ prāha taṃ nandagopaś ca pṛcchantam atisādaram

---

187.35

मेघानां पयसाम् ईशो देवराजः शतक्रतुः येन संचोदिता मेघा वर्षन्त्य् अम्बुमयं रसम्

meghānāṃ payasām īśo devarājaḥ śatakratuḥ yena saṃcoditā meghā varṣanty ambumayaṃ rasam

---

187.36

तद्वृष्टिजनितं सस्यं वयम् अन्ये च देहिनः वर्तयामोपभुञ्जानास् तर्पयामश् च देवताः

tadvṛṣṭijanitaṃ sasyaṃ vayam anye ca dehinaḥ vartayāmopabhuñjānās tarpayāmaś ca devatāḥ

---

187.37

क्षीरवत्य इमा गावो वत्सवत्यश् च निर्वृताः तेन संवर्धितैः सस्यैः पुष्टास् तुष्टा भवन्ति वै

kṣīravatya imā gāvo vatsavatyaś ca nirvṛtāḥ tena saṃvardhitaiḥ sasyaiḥ puṣṭās tuṣṭā bhavanti vai

---

187.38

नासस्या नानृणा भूमिर् न बुभुक्षार्दितो जनः दृश्यते यत्र दृश्यन्ते वृष्टिमन्तो बलाहकाः

nāsasyā nānṛṇā bhūmir na bubhukṣārdito janaḥ dṛśyate yatra dṛśyante vṛṣṭimanto balāhakāḥ

---

187.39

भौमम् एतत् पयो गोभिर् धत्ते सूर्यस्य वारिदः पर्जन्यः सर्वलोकस्य भवाय भुवि वर्षति

bhaumam etat payo gobhir dhatte sūryasya vāridaḥ parjanyaḥ sarvalokasya bhavāya bhuvi varṣati

---

187.40

तस्मात् प्रावृषि राजानः शक्रं सर्वे मुदान्विताः महे सुरेशम् अर्घन्ति वयम् अन्ये च देहिनः

tasmāt prāvṛṣi rājānaḥ śakraṃ sarve mudānvitāḥ mahe sureśam arghanti vayam anye ca dehinaḥ

---

187.41

नन्दगोपस्य वचनं श्रुत्वेत्थं शक्रपूजने कोपाय त्रिदशेन्द्रस्य प्राह दामोदरस् तदा

nandagopasya vacanaṃ śrutvetthaṃ śakrapūjane kopāya tridaśendrasya prāha dāmodaras tadā

---

187.42

न वयं कृषिकर्तारो वणिज्याजीविनो न च गावो ऽस्मद्दैवतं तात वयं वनचरा यतः

na vayaṃ kṛṣikartāro vaṇijyājīvino na ca gāvo 'smaddaivataṃ tāta vayaṃ vanacarā yataḥ

---

187.43

आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिस् तथापरा विद्याचतुष्टयं त्व् एतद् वार्त्ताम् अत्र शृणुष्व मे

ānvīkṣikī trayī vārttā daṇḍanītis tathāparā vidyācatuṣṭayaṃ tv etad vārttām atra śṛṇuṣva me

---

187.44

कृषिर् वणिज्या तद्वच् च तृतीयं पशुपालनम् विद्या ह्य् एता महाभागा वार्त्ता वृत्तित्रयाश्रया

kṛṣir vaṇijyā tadvac ca tṛtīyaṃ paśupālanam vidyā hy etā mahābhāgā vārttā vṛttitrayāśrayā

---

187.45

कर्षकाणां कृषिर् वृत्तिः पण्यं तु पणजीविनाम् अस्माकं गाः परा वृत्तिर् वार्त्ता भेदैर् इयं त्रिभिः

karṣakāṇāṃ kṛṣir vṛttiḥ paṇyaṃ tu paṇajīvinām asmākaṃ gāḥ parā vṛttir vārttā bhedair iyaṃ tribhiḥ

---

187.46

विद्यया यो यया युक्तस् तस्य सा दैवतं महत् सैव पूज्यार्चनीया च सैव तस्योपकारिका

vidyayā yo yayā yuktas tasya sā daivataṃ mahat saiva pūjyārcanīyā ca saiva tasyopakārikā

---

187.47

यो ऽन्यस्याः फलम् अश्नन् वै पूजयत्य् अपरां नरः इह च प्रेत्य चैवासौ तात नाप्नोति शोभनम्

yo 'nyasyāḥ phalam aśnan vai pūjayaty aparāṃ naraḥ iha ca pretya caivāsau tāta nāpnoti śobhanam

---

187.48

पूज्यन्तां प्रथिताः सीमाः सीमान्तं च पुनर् वनम् वनान्ता गिरयः सर्वे सा चास्माकं परा गतिः

pūjyantāṃ prathitāḥ sīmāḥ sīmāntaṃ ca punar vanam vanāntā girayaḥ sarve sā cāsmākaṃ parā gatiḥ

---

187.49

गिरियज्ञस् त्व् अयं तस्माद् गोयज्ञश् च प्रवर्त्यताम् किम् अस्माकं महेन्द्रेण गावः शैलाश् च देवताः

giriyajñas tv ayaṃ tasmād goyajñaś ca pravartyatām kim asmākaṃ mahendreṇa gāvaḥ śailāś ca devatāḥ

---

187.50

मन्त्रयज्ञपरा विप्राः सीरयज्ञाश् च कर्षकाः गिरिगोयज्ञशीलाश् च वयम् अद्रिवनाश्रयाः

mantrayajñaparā viprāḥ sīrayajñāś ca karṣakāḥ girigoyajñaśīlāś ca vayam adrivanāśrayāḥ

---

187.51

तस्माद् गोवर्धनः शैलो भवद्भिर् विविधार्हणैः अर्च्यतां पूज्यतां मेध्यं पशुं हत्वा विधानतः

tasmād govardhanaḥ śailo bhavadbhir vividhārhaṇaiḥ arcyatāṃ pūjyatāṃ medhyaṃ paśuṃ hatvā vidhānataḥ

---

187.52

सर्वघोषस्य संदोहा गृह्यन्तां मा विचार्यताम् भोज्यन्तां तेन वै विप्रास् तथान्ये चापि वाञ्छकाः

sarvaghoṣasya saṃdohā gṛhyantāṃ mā vicāryatām bhojyantāṃ tena vai viprās tathānye cāpi vāñchakāḥ

---

187.53

तम् अर्चितं कृते होमे भोजितेषु द्विजातिषु शरत्पुष्पकृतापीडाः परिगच्छन्तु गोगणाः

tam arcitaṃ kṛte home bhojiteṣu dvijātiṣu śaratpuṣpakṛtāpīḍāḥ parigacchantu gogaṇāḥ

---

187.54

एतन् मम मतं गोपाः संप्रीत्या क्रियते यदि ततः कृता भवेत् प्रीतिर् गवाम् अद्रेस् तथा मम

etan mama mataṃ gopāḥ saṃprītyā kriyate yadi tataḥ kṛtā bhavet prītir gavām adres tathā mama

---

187.55

इति तस्य वचः श्रुत्वा नन्दाद्यास् ते व्रजौकसः प्रीत्युत्फुल्लमुखा विप्राः साधु साध्व् इत्य् अथाब्रुवन्

iti tasya vacaḥ śrutvā nandādyās te vrajaukasaḥ prītyutphullamukhā viprāḥ sādhu sādhv ity athābruvan

---

187.56

शोभनं ते मतं वत्स यद् एतद् भवतोदितम् तत् करिष्याम्य् अहं सर्वं गिरियज्ञः प्रवर्त्यताम्

śobhanaṃ te mataṃ vatsa yad etad bhavatoditam tat kariṣyāmy ahaṃ sarvaṃ giriyajñaḥ pravartyatām

---

187.57

तथा च कृतवन्तस् ते गिरियज्ञं व्रजौकसः दधिपायसमांसाद्यैर् ददुः शैलबलिं ततः

tathā ca kṛtavantas te giriyajñaṃ vrajaukasaḥ dadhipāyasamāṃsādyair daduḥ śailabaliṃ tataḥ

---

187.58

द्विजांश् च भोजयाम् आसुः शतशो ऽथ सहस्रशः गावः शैलं ततश् चक्रुर् अर्चितास् तं प्रदक्षिणम्

dvijāṃś ca bhojayām āsuḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ gāvaḥ śailaṃ tataś cakrur arcitās taṃ pradakṣiṇam

---

187.59

वृषभाश् चाभिनर्दन्तः सतोया जलदा इव गिरिमूर्धनि गोविन्दः शैलो ऽहम् इति मूर्तिमान्

vṛṣabhāś cābhinardantaḥ satoyā jaladā iva girimūrdhani govindaḥ śailo 'ham iti mūrtimān

---

187.60

बुभुजे ऽन्नं बहुविधं गोपवर्याहृतं द्विजाः कृष्णस् तेनैव रूपेण गोपैः सह गिरेः शिरः

bubhuje 'nnaṃ bahuvidhaṃ gopavaryāhṛtaṃ dvijāḥ kṛṣṇas tenaiva rūpeṇa gopaiḥ saha gireḥ śiraḥ

---

187.61

अधिरुह्यार्चयाम् आस द्वितीयाम् आत्मनस् तनुम् अन्तर्धानं गते तस्मिन् गोपा लब्ध्वा ततो वरान् कृत्वा गिरिमहं गोष्ठं निजम् अभ्याययुः पुनः

adhiruhyārcayām āsa dvitīyām ātmanas tanum antardhānaṃ gate tasmin gopā labdhvā tato varān kṛtvā girimahaṃ goṣṭhaṃ nijam abhyāyayuḥ punaḥ

188.1

महे प्रतिहते शक्रो भृशं कोपसमन्वितः संवर्तकं नाम गणं तोयदानाम् अथाब्रवीत्

mahe pratihate śakro bhṛśaṃ kopasamanvitaḥ saṃvartakaṃ nāma gaṇaṃ toyadānām athābravīt

---

188.2

भो भो मेघा निशम्यैतद् वदतो वचनं मम आज्ञानन्तरम् एवाशु क्रियताम् अविचारितम्

bho bho meghā niśamyaitad vadato vacanaṃ mama ājñānantaram evāśu kriyatām avicāritam

---

188.3

नन्दगोपः सुदुर्बुद्धिर् गोपैर् अन्यैः सहायवान् कृष्णाश्रयबलाध्मातो महभङ्गम् अचीकरत्

nandagopaḥ sudurbuddhir gopair anyaiḥ sahāyavān kṛṣṇāśrayabalādhmāto mahabhaṅgam acīkarat

---

188.4

आजीवो यः परं तेषां गोपत्वस्य च कारणम् ता गावो वृष्टिपातेन पीड्यन्तां वचनान् मम

ājīvo yaḥ paraṃ teṣāṃ gopatvasya ca kāraṇam tā gāvo vṛṣṭipātena pīḍyantāṃ vacanān mama

---

188.5

अहम् अप्य् अद्रिशृङ्गाभं तुङ्गम् आरुह्य वारणम् साहाय्यं वः करिष्यामि वायूनां संगमेन च

aham apy adriśṛṅgābhaṃ tuṅgam āruhya vāraṇam sāhāyyaṃ vaḥ kariṣyāmi vāyūnāṃ saṃgamena ca

---

188.6

इत्य् आज्ञप्ताः सुरेन्द्रेण मुमुचुस् ते बलाहकाः वातवर्षं महाभीमम् अभावाय गवां द्विजाः

ity ājñaptāḥ surendreṇa mumucus te balāhakāḥ vātavarṣaṃ mahābhīmam abhāvāya gavāṃ dvijāḥ

---

188.7

ततः क्षणेन धरणी ककुभो ऽम्बरम् एव च एकं धारामहासारपूरणेनाभवद् द्विजाः

tataḥ kṣaṇena dharaṇī kakubho 'mbaram eva ca ekaṃ dhārāmahāsārapūraṇenābhavad dvijāḥ

---

188.8

गावस् तु तेन पतता वर्षवातेन वेगिना धुताः प्राणाञ् जहुः सर्वास् तिर्यङ्मुखशिरोधराः

gāvas tu tena patatā varṣavātena veginā dhutāḥ prāṇāñ jahuḥ sarvās tiryaṅmukhaśirodharāḥ

---

188.9

क्रोडेन वत्सान् आक्रम्य तस्थुर् अन्या द्विजोत्तमाः गावो विवत्साश् च कृता वारिपूरेण चापराः

kroḍena vatsān ākramya tasthur anyā dvijottamāḥ gāvo vivatsāś ca kṛtā vāripūreṇa cāparāḥ

---

188.10

वत्साश् च दीनवदनाः पवनाकम्पिकंधराः त्राहि त्राहीत्य् अल्पशब्दाः कृष्णम् ऊचुर् इवार्तकाः

vatsāś ca dīnavadanāḥ pavanākampikaṃdharāḥ trāhi trāhīty alpaśabdāḥ kṛṣṇam ūcur ivārtakāḥ

---

188.11

ततस् तद् गोकुलं सर्वं गोगोपीगोपसंकुलम् अतीवार्तं हरिर् दृष्ट्वा त्राणायाचिन्तयत् तदा

tatas tad gokulaṃ sarvaṃ gogopīgopasaṃkulam atīvārtaṃ harir dṛṣṭvā trāṇāyācintayat tadā

---

188.12

एतत् कृतं महेन्द्रेण महभङ्गविरोधिना तद् एतद् अखिलं गोष्ठं त्रातव्यम् अधुना मया

etat kṛtaṃ mahendreṇa mahabhaṅgavirodhinā tad etad akhilaṃ goṣṭhaṃ trātavyam adhunā mayā

---

188.13

इमम् अद्रिम् अहं वीर्याद् उत्पाट्योरुशिलातलम् धारयिष्यामि गोष्ठस्य पृथुच्छत्त्रम् इवोपरि

imam adrim ahaṃ vīryād utpāṭyoruśilātalam dhārayiṣyāmi goṣṭhasya pṛthucchattram ivopari

---

188.14

इति कृत्वा मतिं कृष्णो गोवर्धनमहीधरम् उत्पाट्यैककरेणैव धारयाम् आस लीलया

iti kṛtvā matiṃ kṛṣṇo govardhanamahīdharam utpāṭyaikakareṇaiva dhārayām āsa līlayā

---

188.15

गोपांश् चाह जगन्नाथः समुत्पाटितभूधरः विशध्वम् अत्र सहिताः कृतं वर्षनिवारणम्

gopāṃś cāha jagannāthaḥ samutpāṭitabhūdharaḥ viśadhvam atra sahitāḥ kṛtaṃ varṣanivāraṇam

---

188.16

सुनिर्वातेषु देशेषु यथायोग्यम् इहास्यताम् प्रविश्य नात्र भेतव्यं गिरिपातस्य निर्भयैः

sunirvāteṣu deśeṣu yathāyogyam ihāsyatām praviśya nātra bhetavyaṃ giripātasya nirbhayaiḥ

---

188.17

इत्य् उक्तास् तेन ते गोपा विविशुर् गोधनैः सह शकटारोपितैर् भाण्डैर् गोप्यश् चासारपीडिताः

ity uktās tena te gopā viviśur godhanaiḥ saha śakaṭāropitair bhāṇḍair gopyaś cāsārapīḍitāḥ

---

188.18

कृष्णो ऽपि तं दधारैवं शैलम् अत्यन्तनिश्चलम् व्रजौकोवासिभिर् हर्षविस्मिताक्षैर् निरीक्षितः

kṛṣṇo 'pi taṃ dadhāraivaṃ śailam atyantaniścalam vrajaukovāsibhir harṣavismitākṣair nirīkṣitaḥ

---

188.19

गोपगोपीजनैर् हृष्टैः प्रीतिविस्तारितेक्षणैः संस्तूयमानचरितः कृष्णः शैलम् अधारयत्

gopagopījanair hṛṣṭaiḥ prītivistāritekṣaṇaiḥ saṃstūyamānacaritaḥ kṛṣṇaḥ śailam adhārayat

---

188.20

सप्तरात्रं महामेघा ववर्षुर् नन्दगोकुले इन्द्रेण चोदिता मेघा गोपानां नाशकारिणा

saptarātraṃ mahāmeghā vavarṣur nandagokule indreṇa coditā meghā gopānāṃ nāśakāriṇā

---

188.21

ततो धृते महाशैले परित्राते च गोकुले मिथ्याप्रतिज्ञो बलभिद् वारयाम् आस तान् घनान्

tato dhṛte mahāśaile paritrāte ca gokule mithyāpratijño balabhid vārayām āsa tān ghanān

---

188.22

व्यभ्रे नभसि देवेन्द्रे वितथे शक्रमन्त्रिते निष्क्रम्य गोकुलं हृष्टः स्वस्थानं पुनर् आगमत्

vyabhre nabhasi devendre vitathe śakramantrite niṣkramya gokulaṃ hṛṣṭaḥ svasthānaṃ punar āgamat

---

188.23

मुमोच कृष्णो ऽपि तदा गोवर्धनमहागिरिम् स्वस्थाने विस्मितमुखैर् दृष्टस् तैर् व्रजवासिभिः

mumoca kṛṣṇo 'pi tadā govardhanamahāgirim svasthāne vismitamukhair dṛṣṭas tair vrajavāsibhiḥ

---

188.24

धृते गोवर्धने शैले परित्राते च गोकुले रोचयाम् आस कृष्णस्य दर्शनं पाकशासनः

dhṛte govardhane śaile paritrāte ca gokule rocayām āsa kṛṣṇasya darśanaṃ pākaśāsanaḥ

---

188.25

सो ऽधिरुह्य महानागम् ऐरावतम् अमित्रजित् गोवर्धनगिरौ कृष्णं ददर्श त्रिदशाधिपः

so 'dhiruhya mahānāgam airāvatam amitrajit govardhanagirau kṛṣṇaṃ dadarśa tridaśādhipaḥ

---

188.26

चारयन्तं महावीर्यं गाश् च गोपवपुर्धरम् कृत्स्नस्य जगतो गोपं वृतं गोपकुमारकैः

cārayantaṃ mahāvīryaṃ gāś ca gopavapurdharam kṛtsnasya jagato gopaṃ vṛtaṃ gopakumārakaiḥ

---

188.27

गरुडं च ददर्शोच्चैर् अन्तर्धानगतं द्विजाः कृतच्छायं हरेर् मूर्ध्नि पक्षाभ्यां पक्षिपुंगवम्

garuḍaṃ ca dadarśoccair antardhānagataṃ dvijāḥ kṛtacchāyaṃ harer mūrdhni pakṣābhyāṃ pakṣipuṃgavam

---

188.28

अवरुह्य स नागेन्द्राद् एकान्ते मधुसूदनम् शक्रः सस्मितम् आहेदं प्रीतिविस्फारितेक्षणः

avaruhya sa nāgendrād ekānte madhusūdanam śakraḥ sasmitam āhedaṃ prītivisphāritekṣaṇaḥ

---

188.29

कृष्ण कृष्ण शृणुष्वेदं यदर्थम् अहम् आगतः त्वत्समीपं महाबाहो नैतच् चिन्त्यं त्वयान्यथा

kṛṣṇa kṛṣṇa śṛṇuṣvedaṃ yadartham aham āgataḥ tvatsamīpaṃ mahābāho naitac cintyaṃ tvayānyathā

---

188.30

भारावतरणार्धाय पृथिव्याः पृथिवीतलम् अवतीर्णो ऽखिलाधारस् त्वम् एव परमेश्वर

bhārāvataraṇārdhāya pṛthivyāḥ pṛthivītalam avatīrṇo 'khilādhāras tvam eva parameśvara

---

188.31

महभङ्गविरुद्धेन मया गोकुलनाशकाः समादिष्टा महामेघास् तैश् चैतत् कदनं कृतम्

mahabhaṅgaviruddhena mayā gokulanāśakāḥ samādiṣṭā mahāmeghās taiś caitat kadanaṃ kṛtam

---

188.32

त्रातास् तापात् त्वया गावः समुत्पाट्य महागिरिम् तेनाहं तोषितो वीर कर्मणात्यद्भुतेन ते

trātās tāpāt tvayā gāvaḥ samutpāṭya mahāgirim tenāhaṃ toṣito vīra karmaṇātyadbhutena te

---

188.33

साधितं कृष्ण देवानाम् अद्य मन्ये प्रयोजनम् त्वयायम् अद्रिप्रवरः करेणैकेन चोद्धृतः

sādhitaṃ kṛṣṇa devānām adya manye prayojanam tvayāyam adripravaraḥ kareṇaikena coddhṛtaḥ

---

188.34

गोभिश् च नोदितः कृष्ण त्वत्समीपम् इहागतः त्वया त्राताभिर् अत्यर्थं युष्मत्कारणकारणात्

gobhiś ca noditaḥ kṛṣṇa tvatsamīpam ihāgataḥ tvayā trātābhir atyarthaṃ yuṣmatkāraṇakāraṇāt

---

188.35

स त्वां कृष्णाभिषेक्ष्यामि गवां वाक्यप्रचोदितः उपेन्द्रत्वे गवाम् इन्द्रो गोविन्दस् त्वं भविष्यसि

sa tvāṃ kṛṣṇābhiṣekṣyāmi gavāṃ vākyapracoditaḥ upendratve gavām indro govindas tvaṃ bhaviṣyasi

---

188.36

अथोपवाह्याद् आदाय घण्टाम् ऐरावताद् गजात् अभिषेकं तया चक्रे पवित्रजलपूर्णया

athopavāhyād ādāya ghaṇṭām airāvatād gajāt abhiṣekaṃ tayā cakre pavitrajalapūrṇayā

---

188.37

क्रियमाणे ऽभिषेके तु गावः कृष्णस्य तत्क्षणात् प्रस्रवोद्भूतदुग्धार्द्रां सद्यश् चक्रुर् वसुंधराम्

kriyamāṇe 'bhiṣeke tu gāvaḥ kṛṣṇasya tatkṣaṇāt prasravodbhūtadugdhārdrāṃ sadyaś cakrur vasuṃdharām

---

188.38

अभिषिच्य गवां वाक्याद् देवेन्द्रो वै जनार्दनम् प्रीत्या सप्रश्रयं कृष्णं पुनर् आह शचीपतिः

abhiṣicya gavāṃ vākyād devendro vai janārdanam prītyā sapraśrayaṃ kṛṣṇaṃ punar āha śacīpatiḥ

---

188.39

गवाम् एतत् कृतं वाक्यात् तथान्यद् अपि मे शृणु यद् ब्रवीमि महाभाग भारावतरणेच्छया

gavām etat kṛtaṃ vākyāt tathānyad api me śṛṇu yad bravīmi mahābhāga bhārāvataraṇecchayā

---

188.40

ममांशः पुरुषव्याघ्रः पृथिव्यां पृथिवीधर अवतीर्णो ऽर्जुनो नाम स रक्ष्यो भवता सदा

mamāṃśaḥ puruṣavyāghraḥ pṛthivyāṃ pṛthivīdhara avatīrṇo 'rjuno nāma sa rakṣyo bhavatā sadā

---

188.41

भारावतरणे सख्यं स ते वीरः करिष्यति स रक्षणीयो भवता यथात्मा मधुसूदन

bhārāvataraṇe sakhyaṃ sa te vīraḥ kariṣyati sa rakṣaṇīyo bhavatā yathātmā madhusūdana

---

188.42

जानामि भारते वंशे जातं पार्थं तवांशतः तम् अहं पालयिष्यामि यावद् अस्मि महीतले

jānāmi bhārate vaṃśe jātaṃ pārthaṃ tavāṃśataḥ tam ahaṃ pālayiṣyāmi yāvad asmi mahītale

---

188.43

यावन् महीतले शक्र स्थास्याम्य् अहम् अरिंदम न तावद् अर्जुनं कश्चिद् देवेन्द्र युधि जेष्यति

yāvan mahītale śakra sthāsyāmy aham ariṃdama na tāvad arjunaṃ kaścid devendra yudhi jeṣyati

---

188.44

कंसो नाम महाबाहुर् दैत्यो ऽरिष्टस् तथा परः केशी कुवलयापीडो नरकाद्यास् तथापरे

kaṃso nāma mahābāhur daityo 'riṣṭas tathā paraḥ keśī kuvalayāpīḍo narakādyās tathāpare

---

188.45

हतेषु तेषु देवेन्द्र भविष्यति महाहवः तत्र विद्धि सहस्राक्ष भारावतरणं कृतम्

hateṣu teṣu devendra bhaviṣyati mahāhavaḥ tatra viddhi sahasrākṣa bhārāvataraṇaṃ kṛtam

---

188.46

स त्वं गच्छ न संतापं पुत्रार्थे कर्तुम् अर्हसि नार्जुनस्य रिपुः कश्चिन् ममाग्रे प्रभविष्यति

sa tvaṃ gaccha na saṃtāpaṃ putrārthe kartum arhasi nārjunasya ripuḥ kaścin mamāgre prabhaviṣyati

---

188.47

अर्जुनार्थे त्व् अहं सर्वान् युधिष्ठिरपुरोगमान् निवृत्ते भारते युद्धे कुन्त्यै दास्यामि विक्षतान्

arjunārthe tv ahaṃ sarvān yudhiṣṭhirapurogamān nivṛtte bhārate yuddhe kuntyai dāsyāmi vikṣatān

---

188.48

इत्य् उक्तः संपरिष्वज्य देवराजो जनार्दनम् आरुह्यैरावतं नागं पुनर् एव दिवं ययौ

ity uktaḥ saṃpariṣvajya devarājo janārdanam āruhyairāvataṃ nāgaṃ punar eva divaṃ yayau

---

188.49

कृष्णो ऽपि सहितो गोभिर् गोपालैश् च पुनर् व्रजम् आजगामाथ गोपीनां दृष्टपूतेन वर्त्मना

kṛṣṇo 'pi sahito gobhir gopālaiś ca punar vrajam ājagāmātha gopīnāṃ dṛṣṭapūtena vartmanā

189.1

गते शक्रे तु गोपालाः कृष्णम् अक्लिष्टकारिणम् ऊचुः प्रीत्या धृतं दृष्ट्वा तेन गोवर्धनाचलम्

gate śakre tu gopālāḥ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam ūcuḥ prītyā dhṛtaṃ dṛṣṭvā tena govardhanācalam

---

189.2

वयम् अस्मान् महाभाग भवता महतो भयात् गावश् च भवता त्राता गिरिधारणकर्मणा

vayam asmān mahābhāga bhavatā mahato bhayāt gāvaś ca bhavatā trātā giridhāraṇakarmaṇā

---

189.3

बालक्रीडेयम् अतुला गोपालत्वं जुगुप्सितम् दिव्यं च कर्म भवतः किम् एतत् तात कथ्यताम्

bālakrīḍeyam atulā gopālatvaṃ jugupsitam divyaṃ ca karma bhavataḥ kim etat tāta kathyatām

---

189.4

कालियो दमितस् तोये प्रलम्बो विनिपातितः धृतो गोवर्धनश् चायं शङ्कितानि मनांसि नः

kāliyo damitas toye pralambo vinipātitaḥ dhṛto govardhanaś cāyaṃ śaṅkitāni manāṃsi naḥ

---

189.5

सत्यं सत्यं हरेः पादौ श्रयामो ऽमितविक्रम यथा त्वद्वीर्यम् आलोक्य न त्वां मन्यामहे नरम्

satyaṃ satyaṃ hareḥ pādau śrayāmo 'mitavikrama yathā tvadvīryam ālokya na tvāṃ manyāmahe naram

---

189.6

देवो वा दानवो वा त्वं यक्षो गन्धर्व एव वा किं चास्माकं विचारेण बान्धवो ऽस्ति नमो ऽस्तु ते

devo vā dānavo vā tvaṃ yakṣo gandharva eva vā kiṃ cāsmākaṃ vicāreṇa bāndhavo 'sti namo 'stu te

---

189.7

प्रीतिः सस्त्रीकुमारस्य व्रजस्य तव केशव कर्म चेदम् अशक्यं यत् समस्तैस् त्रिदशैर् अपि

prītiḥ sastrīkumārasya vrajasya tava keśava karma cedam aśakyaṃ yat samastais tridaśair api

---

189.8

बालत्वं चातिवीर्यं च जन्म चास्मास्व् अशोभनम् चिन्त्यमानम् अमेयात्मञ् शङ्कां कृष्ण प्रयच्छति

bālatvaṃ cātivīryaṃ ca janma cāsmāsv aśobhanam cintyamānam ameyātmañ śaṅkāṃ kṛṣṇa prayacchati

---

189.9

क्षणं भूत्वा त्व् असौ तूष्णीं किंचित् प्रणयकोपवान् इत्य् एवम् उक्तस् तैर् गोपैर् आह कृष्णो द्विजोत्तमाः

kṣaṇaṃ bhūtvā tv asau tūṣṇīṃ kiṃcit praṇayakopavān ity evam uktas tair gopair āha kṛṣṇo dvijottamāḥ

---

189.10

मत्संबन्धेन वो गोपा यदि लज्जा न जायते श्लाघ्यो वाहं ततः किं वो विचारेण प्रयोजनम्

matsaṃbandhena vo gopā yadi lajjā na jāyate ślāghyo vāhaṃ tataḥ kiṃ vo vicāreṇa prayojanam

---

189.11

यदि वो ऽस्ति मयि प्रीतिः श्लाघ्यो ऽहं भवतां यदि तद् अर्घा बन्धुसदृशी बान्धवाः क्रियतां मयि

yadi vo 'sti mayi prītiḥ ślāghyo 'haṃ bhavatāṃ yadi tad arghā bandhusadṛśī bāndhavāḥ kriyatāṃ mayi

---

189.12

नाहं देवो न गन्धर्वो न यक्षो न च दानवः अहं वो बान्धवो जातो नातश् चिन्त्यम् अतो ऽन्यथा

nāhaṃ devo na gandharvo na yakṣo na ca dānavaḥ ahaṃ vo bāndhavo jāto nātaś cintyam ato 'nyathā

---

189.13

इति श्रुत्वा हरेर् वाक्यं बद्धमौनास् ततो बलम् ययुर् गोपा महाभागास् तस्मिन् प्रणयकोपिनि

iti śrutvā harer vākyaṃ baddhamaunās tato balam yayur gopā mahābhāgās tasmin praṇayakopini

---

189.14

कृष्णस् तु विमलं व्योम शरच्चन्द्रस्य चन्द्रिकाम् तथा कुमुदिनीं फुल्लाम् आमोदितदिगन्तराम्

kṛṣṇas tu vimalaṃ vyoma śaraccandrasya candrikām tathā kumudinīṃ phullām āmoditadigantarām

---

189.15

वनराजीं तथा कूजद्भृङ्गमालामनोरमाम् विलोक्य सह गोपीभिर् मनश् चक्रे रतिं प्रति

vanarājīṃ tathā kūjadbhṛṅgamālāmanoramām vilokya saha gopībhir manaś cakre ratiṃ prati

---

189.16

सह रामेण मधुरम् अतीव वनिताप्रियम् जगौ कमलपादो ऽसौ नाम तत्र कृतव्रतः

saha rāmeṇa madhuram atīva vanitāpriyam jagau kamalapādo 'sau nāma tatra kṛtavrataḥ

---

189.17

रम्यं गीतध्वनिं श्रुत्वा संत्यज्यावसथांस् तदा आजग्मुस् त्वरिता गोप्यो यत्रास्ते मधुसूदनः

ramyaṃ gītadhvaniṃ śrutvā saṃtyajyāvasathāṃs tadā ājagmus tvaritā gopyo yatrāste madhusūdanaḥ

---

189.18

शनैः शनैर् जगौ गोपी काचित् तस्य पदानुगा दत्तावधाना काचिच् च तम् एव मनसास्मरत्

śanaiḥ śanair jagau gopī kācit tasya padānugā dattāvadhānā kācic ca tam eva manasāsmarat

---

189.19

काचित् कृष्णेति कृष्णेति चोक्त्वा लज्जाम् उपाययौ ययौ च काचित् प्रेमान्धा तत्पार्श्वम् अविलज्जिता

kācit kṛṣṇeti kṛṣṇeti coktvā lajjām upāyayau yayau ca kācit premāndhā tatpārśvam avilajjitā

---

189.20

काचिद् आवसथस्यान्तः स्थित्वा दृष्ट्वा बहिर् गुरुम् तन्मयत्वेन गोविन्दं दध्यौ मीलितलोचना

kācid āvasathasyāntaḥ sthitvā dṛṣṭvā bahir gurum tanmayatvena govindaṃ dadhyau mīlitalocanā

---

189.21

गोपीपरिवृतो रात्रिं शरच्चन्द्रमनोरमाम् मानयाम् आस गोविन्दो रासारम्भरसोत्सुकः

gopīparivṛto rātriṃ śaraccandramanoramām mānayām āsa govindo rāsārambharasotsukaḥ

---

189.22

गोप्यश् च वृन्दशः कृष्णचेष्टाभ्यायत्तमूर्तयः अन्यदेशगते कृष्णे चेरुर् वृन्दावनान्तरम्

gopyaś ca vṛndaśaḥ kṛṣṇaceṣṭābhyāyattamūrtayaḥ anyadeśagate kṛṣṇe cerur vṛndāvanāntaram

---

189.23

बभ्रमुस् तास् ततो गोप्यः कृष्णदर्शनलालसाः कृष्णस्य चरणं रात्रौ दृष्ट्वा वृन्दावने द्विजाः

babhramus tās tato gopyaḥ kṛṣṇadarśanalālasāḥ kṛṣṇasya caraṇaṃ rātrau dṛṣṭvā vṛndāvane dvijāḥ

---

189.24

एवं नानाप्रकारासु कृष्णचेष्टासु तासु च गोप्यो व्यग्राः समं चेरू रम्यं वृन्दावनं वनम्

evaṃ nānāprakārāsu kṛṣṇaceṣṭāsu tāsu ca gopyo vyagrāḥ samaṃ cerū ramyaṃ vṛndāvanaṃ vanam

---

189.25

निवृत्तास् तास् ततो गोप्यो निराशाः कृष्णदर्शने यमुनातीरम् आगम्य जगुस् तच्चरितं द्विजाः

nivṛttās tās tato gopyo nirāśāḥ kṛṣṇadarśane yamunātīram āgamya jagus taccaritaṃ dvijāḥ

---

189.26

ततो ददृशुर् आयान्तं विकाशिमुखपङ्कजम् गोप्यस् त्रैलोक्यगोप्तारं कृष्णम् अक्लिष्टकारिणम्

tato dadṛśur āyāntaṃ vikāśimukhapaṅkajam gopyas trailokyagoptāraṃ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam

---

189.27

काचिद् आलोक्य गोविन्दम् आयान्तम् अतिहर्षिता कृष्ण कृष्णेति कृष्णेति प्राहोत्फुल्लविलोचना

kācid ālokya govindam āyāntam atiharṣitā kṛṣṇa kṛṣṇeti kṛṣṇeti prāhotphullavilocanā

---

189.28

काचिद् भ्रूभङ्गुरं कृत्वा ललाटफलकं हरिम् विलोक्य नेत्रभृङ्गाभ्यां पपौ तन्मुखपङ्कजम्

kācid bhrūbhaṅguraṃ kṛtvā lalāṭaphalakaṃ harim vilokya netrabhṛṅgābhyāṃ papau tanmukhapaṅkajam

---

189.29

काचिद् आलोक्य गोविन्दं निमीलितविलोचना तस्यैव रूपं ध्यायन्ती योगारूढेव सा बभौ

kācid ālokya govindaṃ nimīlitavilocanā tasyaiva rūpaṃ dhyāyantī yogārūḍheva sā babhau

---

189.30

ततः कांचित् प्रियालापैः कांचिद् भ्रूभङ्गवीक्षितैः निन्ये ऽनुनयम् अन्याश् च करस्पर्शेन माधवः

tataḥ kāṃcit priyālāpaiḥ kāṃcid bhrūbhaṅgavīkṣitaiḥ ninye 'nunayam anyāś ca karasparśena mādhavaḥ

---

189.31

ताभिः प्रसन्नचित्ताभिर् गोपीभिः सह सादरम् रराम रासगोष्ठीभिर् उदारचरितो हरिः

tābhiḥ prasannacittābhir gopībhiḥ saha sādaram rarāma rāsagoṣṭhībhir udāracarito hariḥ

---

189.32

रासमण्डलबद्धो ऽपि कृष्णपार्श्वम् अनूद्गता गोपीजनो न चैवाभूद् एकस्थानस्थिरात्मना

rāsamaṇḍalabaddho 'pi kṛṣṇapārśvam anūdgatā gopījano na caivābhūd ekasthānasthirātmanā

---

189.33

हस्ते प्रगृह्य चैकैकां गोपिकां रासमण्डलम् चकार च करस्पर्शनिमीलितदृशं हरिः

haste pragṛhya caikaikāṃ gopikāṃ rāsamaṇḍalam cakāra ca karasparśanimīlitadṛśaṃ hariḥ

---

189.34

ततः प्रववृते रम्या चलद्वलयनिस्वनैः अनुयातशरत्काव्यगेयगीतिर् अनुक्रमाम्

tataḥ pravavṛte ramyā caladvalayanisvanaiḥ anuyātaśaratkāvyageyagītir anukramām

---

189.35

कृष्णः शरच्चन्द्रमसं कौमुदीकुमुदाकरम् जगौ गोपीजनस् त्व् एकं कृष्णनाम पुनः पुनः

kṛṣṇaḥ śaraccandramasaṃ kaumudīkumudākaram jagau gopījanas tv ekaṃ kṛṣṇanāma punaḥ punaḥ

---

189.36

परिवृत्ता श्रमेणैका चलद्वलयतापिनी ददौ बाहुलतां स्कन्धे गोपी मधुविघातिनः

parivṛttā śrameṇaikā caladvalayatāpinī dadau bāhulatāṃ skandhe gopī madhuvighātinaḥ

---

189.37

काचित् प्रविलसद्बाहुः परिरभ्य चुचुम्ब तम् गोपी गीतस्तुतिव्याजनिपुणा मधुसूदनम्

kācit pravilasadbāhuḥ parirabhya cucumba tam gopī gītastutivyājanipuṇā madhusūdanam

---

189.38

गोपीकपोलसंश्लेषम् अभिपद्य हरेर् भुजौ पुलकोद्गमशस्याय स्वेदाम्बुघनतां गतौ

gopīkapolasaṃśleṣam abhipadya harer bhujau pulakodgamaśasyāya svedāmbughanatāṃ gatau

---

189.39

रासगेयं जगौ कृष्णो यावत् तारतरध्वनिः साधु कृष्णेति कृष्णेति तावत् ता द्विगुणं जगुः

rāsageyaṃ jagau kṛṣṇo yāvat tārataradhvaniḥ sādhu kṛṣṇeti kṛṣṇeti tāvat tā dviguṇaṃ jaguḥ

---

189.40

गते ऽनुगमनं चक्रुर् वलने संमुखं ययुः प्रतिलोमानुलोमेन भेजुर् गोपाङ्गना हरिम्

gate 'nugamanaṃ cakrur valane saṃmukhaṃ yayuḥ pratilomānulomena bhejur gopāṅganā harim

---

189.41

स तदा सह गोपीभी रराम मधुसूदनः स वर्षकोटिप्रतिमः क्षणस् तेन विनाभवत्

sa tadā saha gopībhī rarāma madhusūdanaḥ sa varṣakoṭipratimaḥ kṣaṇas tena vinābhavat

---

189.42

ता वार्यमाणाः पितृभिः पतिभिर् भ्रातृभिस् तथा कृष्णं गोपाङ्गना रात्रौ रमयन्ति रतिप्रियाः

tā vāryamāṇāḥ pitṛbhiḥ patibhir bhrātṛbhis tathā kṛṣṇaṃ gopāṅganā rātrau ramayanti ratipriyāḥ

---

189.43

सो ऽपि कैशोरकवया मानयन् मधुसूदनः रेमे ताभिर् अमेयात्मा क्षपासु क्षपिताहितः

so 'pi kaiśorakavayā mānayan madhusūdanaḥ reme tābhir ameyātmā kṣapāsu kṣapitāhitaḥ

---

189.44

तद्भर्तृषु तथा तासु सर्वभूतेषु चेश्वरः आत्मस्वरूपरूपो ऽसौ व्याप्य सर्वम् अवस्थितः

tadbhartṛṣu tathā tāsu sarvabhūteṣu ceśvaraḥ ātmasvarūparūpo 'sau vyāpya sarvam avasthitaḥ

---

189.45

यथा समस्तभूतेषु नभो ऽग्निः पृथिवी जलम् वायुश् चात्मा तथैवासौ व्याप्य सर्वम् अवस्थितः

yathā samastabhūteṣu nabho 'gniḥ pṛthivī jalam vāyuś cātmā tathaivāsau vyāpya sarvam avasthitaḥ

---

189.46

प्रदोषार्धे कदाचित् तु रासासक्ते जनार्दने त्रासयन् समदो गोष्ठान् अरिष्टः समुपागतः

pradoṣārdhe kadācit tu rāsāsakte janārdane trāsayan samado goṣṭhān ariṣṭaḥ samupāgataḥ

---

189.47

सतोयतोयदाकारस् तीक्ष्णशृङ्गो ऽर्कलोचनः खुराग्रपातैर् अत्यर्थं दारयन् धरणीतलम्

satoyatoyadākāras tīkṣṇaśṛṅgo 'rkalocanaḥ khurāgrapātair atyarthaṃ dārayan dharaṇītalam

---

189.48

लेलिहानः सनिष्पेषं जिह्वयौष्ठौ पुनः पुनः संरम्भाक्षिप्तलाङ्गूलः कठिनस्कन्धबन्धनः

lelihānaḥ saniṣpeṣaṃ jihvayauṣṭhau punaḥ punaḥ saṃrambhākṣiptalāṅgūlaḥ kaṭhinaskandhabandhanaḥ

---

189.49

उदग्रककुदाभोगः प्रमाणाद् दुरतिक्रमः विण्मूत्रालिप्तपृष्ठाङ्गो गवाम् उद्वेगकारकः

udagrakakudābhogaḥ pramāṇād duratikramaḥ viṇmūtrāliptapṛṣṭhāṅgo gavām udvegakārakaḥ

---

189.50

प्रलम्बकण्ठो ऽभिमुखस् तरुघाताङ्किताननः पातयन् स गवां गर्भान् दैत्यो वृषभरूपधृक्

pralambakaṇṭho 'bhimukhas tarughātāṅkitānanaḥ pātayan sa gavāṃ garbhān daityo vṛṣabharūpadhṛk

---

189.51

सूदयंस् तरसा सर्वान् वनान्य् अटति यः सदा ततस् तम् अतिघोराक्षम् अवेक्ष्यातिभयातुराः

sūdayaṃs tarasā sarvān vanāny aṭati yaḥ sadā tatas tam atighorākṣam avekṣyātibhayāturāḥ

---

189.52

गोपा गोपस्त्रियश् चैव कृष्ण कृष्णेति चुक्रुशुः सिंहनादं ततश् चक्रे तलशब्दं च केशवः

gopā gopastriyaś caiva kṛṣṇa kṛṣṇeti cukruśuḥ siṃhanādaṃ tataś cakre talaśabdaṃ ca keśavaḥ

---

189.53

तच्छब्दश्रवणाच् चासौ दामोदरमुखं ययौ अग्रन्यस्तविषाणाग्रः कृष्णकुक्षिकृतेक्षणः

tacchabdaśravaṇāc cāsau dāmodaramukhaṃ yayau agranyastaviṣāṇāgraḥ kṛṣṇakukṣikṛtekṣaṇaḥ

---

189.54

अभ्यधावत दुष्टात्मा दैत्यो वृषभरूपधृक् आयान्तं दैत्यवृषभं दृष्ट्वा कृष्णो महाबलम्

abhyadhāvata duṣṭātmā daityo vṛṣabharūpadhṛk āyāntaṃ daityavṛṣabhaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇo mahābalam

---

189.55

न चचाल ततः स्थानाद् अवज्ञास्मितलीलया आसन्नं चैव जग्राह ग्राहवन् मधुसूदनः

na cacāla tataḥ sthānād avajñāsmitalīlayā āsannaṃ caiva jagrāha grāhavan madhusūdanaḥ

---

189.56

जघान जानुना कुक्षौ विषाणग्रहणाचलम् तस्य दर्पबलं हत्वा गृहीतस्य विषाणयोः

jaghāna jānunā kukṣau viṣāṇagrahaṇācalam tasya darpabalaṃ hatvā gṛhītasya viṣāṇayoḥ

---

189.57

आपीडयद् अरिष्टस्य कण्ठं क्लिन्नम् इवाम्बरम् उत्पाट्य शृङ्गम् एकं च तेनैवाताडयत् ततः

āpīḍayad ariṣṭasya kaṇṭhaṃ klinnam ivāmbaram utpāṭya śṛṅgam ekaṃ ca tenaivātāḍayat tataḥ

---

189.58

ममार स महादैत्यो मुखाच् छोणितम् उद्वमन् तुष्टुवुर् निहते तस्मिन् गोपा दैत्ये जनार्दनम् जम्भे हते सहस्राक्षं पुरा देवगणा यथा

mamāra sa mahādaityo mukhāc choṇitam udvaman tuṣṭuvur nihate tasmin gopā daitye janārdanam jambhe hate sahasrākṣaṃ purā devagaṇā yathā

190.1

ककुद्मिनि हते ऽरिष्टे धेनुके च निपातिते प्रलम्बे निधनं नीते धृते गोवर्धनाचले

kakudmini hate 'riṣṭe dhenuke ca nipātite pralambe nidhanaṃ nīte dhṛte govardhanācale

---

190.2

दमिते कालिये नागे भग्ने तुङ्गद्रुमद्वये हतायां पूतनायां च शकटे परिवर्तिते

damite kāliye nāge bhagne tuṅgadrumadvaye hatāyāṃ pūtanāyāṃ ca śakaṭe parivartite

---

190.3

कंसाय नारदः प्राह यथावृत्तम् अनुक्रमात् यशोदादेवकीगर्भपरिवर्ताद्य् अशेषतः

kaṃsāya nāradaḥ prāha yathāvṛttam anukramāt yaśodādevakīgarbhaparivartādy aśeṣataḥ

---

190.4

श्रुत्वा तत् सकलं कंसो नारदाद् देवदर्शनात् वसुदेवं प्रति तदा कोपं चक्रे स दुर्मतिः

śrutvā tat sakalaṃ kaṃso nāradād devadarśanāt vasudevaṃ prati tadā kopaṃ cakre sa durmatiḥ

---

190.5

सो ऽतिकोपाद् उपालभ्य सर्वयादवसंसदि जगर्हे यादवांश् चापि कार्यं चैतद् अचिन्तयत्

so 'tikopād upālabhya sarvayādavasaṃsadi jagarhe yādavāṃś cāpi kāryaṃ caitad acintayat

---

190.6

यावन् न बलम् आरूढौ बलकृष्णौ सुबालकौ तावद् एव मया वध्याव् असाध्यौ रूढयौवनौ

yāvan na balam ārūḍhau balakṛṣṇau subālakau tāvad eva mayā vadhyāv asādhyau rūḍhayauvanau

---

190.7

चाणूरो ऽत्र महावीर्यो मुष्टिकश् च महाबलः एताभ्यां मल्लयुद्धे तौ घातयिष्यामि दुर्मदौ

cāṇūro 'tra mahāvīryo muṣṭikaś ca mahābalaḥ etābhyāṃ mallayuddhe tau ghātayiṣyāmi durmadau

---

190.8

धनुर्महमहायागव्याजेनानीय तौ व्रजात् तथा तथा करिष्यामि यास्यतः संक्षयं यथा

dhanurmahamahāyāgavyājenānīya tau vrajāt tathā tathā kariṣyāmi yāsyataḥ saṃkṣayaṃ yathā

---

190.9

इत्य् आलोच्य स दुष्टात्मा कंसो रामजनार्दनौ हन्तुं कृतमतिर् वीरम् अक्रूरं वाक्यम् अब्रवीत्

ity ālocya sa duṣṭātmā kaṃso rāmajanārdanau hantuṃ kṛtamatir vīram akrūraṃ vākyam abravīt

---

190.10

भो भो दानपते वाक्यं क्रियतां प्रीतये मम इतः स्यन्दनम् आरुह्य गम्यतां नन्दगोकुलम्

bho bho dānapate vākyaṃ kriyatāṃ prītaye mama itaḥ syandanam āruhya gamyatāṃ nandagokulam

---

190.11

वसुदेवसुतौ तत्र विष्णोर् अंशसमुद्भवौ नाशाय किल संभूतौ मम दुष्टौ प्रवर्धतः

vasudevasutau tatra viṣṇor aṃśasamudbhavau nāśāya kila saṃbhūtau mama duṣṭau pravardhataḥ

---

190.12

धनुर्महमहायागश् चतुर्दश्यां भविष्यति आनेयौ भवता तौ तु मल्लयुद्धाय तत्र वै

dhanurmahamahāyāgaś caturdaśyāṃ bhaviṣyati āneyau bhavatā tau tu mallayuddhāya tatra vai

---

190.13

चाणूरमुष्टिकौ मल्लौ नियुद्धकुशलौ मम ताभ्यां सहानयोर् युद्धं सर्वलोको ऽत्र पश्यतु

cāṇūramuṣṭikau mallau niyuddhakuśalau mama tābhyāṃ sahānayor yuddhaṃ sarvaloko 'tra paśyatu

---

190.14

नागः कुवलयापीडो महामात्रप्रचोदितः स तौ निहंस्यते पापौ वसुदेवात्मजौ शिशू

nāgaḥ kuvalayāpīḍo mahāmātrapracoditaḥ sa tau nihaṃsyate pāpau vasudevātmajau śiśū

---

190.15

तौ हत्वा वसुदेवं च नन्दगोपं च दुर्मतिम् हनिष्ये पितरं चैव उग्रसेनं च दुर्मतिम्

tau hatvā vasudevaṃ ca nandagopaṃ ca durmatim haniṣye pitaraṃ caiva ugrasenaṃ ca durmatim

---

190.16

ततः समस्तगोपानां गोधनान्य् अखिलान्य् अहम् वित्तं चापहरिष्यामि दुष्टानां मद्वधैषिणाम्

tataḥ samastagopānāṃ godhanāny akhilāny aham vittaṃ cāpahariṣyāmi duṣṭānāṃ madvadhaiṣiṇām

---

190.17

त्वाम् ऋते यादवाश् चेमे दुष्टा दानपते मम एतेषां च वधायाहं प्रयतिष्याम्य् अनुक्रमात्

tvām ṛte yādavāś ceme duṣṭā dānapate mama eteṣāṃ ca vadhāyāhaṃ prayatiṣyāmy anukramāt

---

190.18

ततो निष्कण्टकं सर्वं राज्यम् एतद् अयादवम् प्रसाधिष्ये त्वया तस्मान् मत्प्रीत्या वीर गम्यताम्

tato niṣkaṇṭakaṃ sarvaṃ rājyam etad ayādavam prasādhiṣye tvayā tasmān matprītyā vīra gamyatām

---

190.19

यथा च माहिषं सर्पिर् दधि चाप्य् उपहार्य वै गोपाः समानयन्त्य् आशु त्वया वाच्यास् तथा तथा

yathā ca māhiṣaṃ sarpir dadhi cāpy upahārya vai gopāḥ samānayanty āśu tvayā vācyās tathā tathā

---

190.20

इत्य् आज्ञप्तस् तदाक्रूरो महाभागवतो द्विजाः प्रीतिमान् अभवत् कृष्णं श्वो द्रक्ष्यामीति सत्वरः

ity ājñaptas tadākrūro mahābhāgavato dvijāḥ prītimān abhavat kṛṣṇaṃ śvo drakṣyāmīti satvaraḥ

---

190.21

तथेत्य् उक्त्वा तु राजानं रथम् आरुह्य सत्वरः निश्चक्राम तदा पुर्या मथुराया मधुप्रियः

tathety uktvā tu rājānaṃ ratham āruhya satvaraḥ niścakrāma tadā puryā mathurāyā madhupriyaḥ

---

190.22

केशी चापि बलोदग्रः कंसदूतः प्रचोदितः कृष्णस्य निधनाकाङ्क्षी वृन्दावनम् उपागमत्

keśī cāpi balodagraḥ kaṃsadūtaḥ pracoditaḥ kṛṣṇasya nidhanākāṅkṣī vṛndāvanam upāgamat

---

190.23

स खुरक्षतभूपृष्ठः सटाक्षेपधुताम्बुदः पुनर् विक्रान्तचन्द्रार्कमार्गो गोपान्तम् आगमत्

sa khurakṣatabhūpṛṣṭhaḥ saṭākṣepadhutāmbudaḥ punar vikrāntacandrārkamārgo gopāntam āgamat

---

190.24

तस्य ह्रेषितशब्देन गोपाला दैत्यवाजिनः गोप्यश् च भयसंविग्ना गोविन्दं शरणं ययुः

tasya hreṣitaśabdena gopālā daityavājinaḥ gopyaś ca bhayasaṃvignā govindaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

---

190.25

त्राहि त्राहीति गोविन्दस् तेषां श्रुत्वा तु तद्वचः सतोयजलदध्वानगम्भीरम् इदम् उक्तवान्

trāhi trāhīti govindas teṣāṃ śrutvā tu tadvacaḥ satoyajaladadhvānagambhīram idam uktavān

---

190.26

अलं त्रासेन गोपालाः केशिनः किं भयातुरैः भवद्भिर् गोपजातीयैर् वीरवीर्यं विलोप्यते

alaṃ trāsena gopālāḥ keśinaḥ kiṃ bhayāturaiḥ bhavadbhir gopajātīyair vīravīryaṃ vilopyate

---

190.27

किम् अनेनाल्पसारेण ह्रेषितारोपकारिणा दैतेयबलवाह्येन वल्गता दुष्टवाजिना

kim anenālpasāreṇa hreṣitāropakāriṇā daiteyabalavāhyena valgatā duṣṭavājinā

---

190.28

एह्य् एहि दुष्ट कृष्णो ऽहं पूष्णस् त्व् इव पिनाकधृक् पातयिष्यामि दशनान् वदनाद् अखिलांस् तव

ehy ehi duṣṭa kṛṣṇo 'haṃ pūṣṇas tv iva pinākadhṛk pātayiṣyāmi daśanān vadanād akhilāṃs tava

---

190.29

इत्य् उक्त्वा स तु गोविन्दः केशिनः संमुखं ययौ विवृतास्यश् च सो ऽप्य् एनं दैतेयश् च उपाद्रवत्

ity uktvā sa tu govindaḥ keśinaḥ saṃmukhaṃ yayau vivṛtāsyaś ca so 'py enaṃ daiteyaś ca upādravat

---

190.30

बाहुम् आभोगिनं कृत्वा मुखे तस्य जनार्दनः प्रवेशयाम् आस तदा केशिनो दुष्टवाजिनः

bāhum ābhoginaṃ kṛtvā mukhe tasya janārdanaḥ praveśayām āsa tadā keśino duṣṭavājinaḥ

---

190.31

केशिनो वदनं तेन विशता कृष्णबाहुना शातिता दशनास् तस्य सिताभ्रावयवा इव

keśino vadanaṃ tena viśatā kṛṣṇabāhunā śātitā daśanās tasya sitābhrāvayavā iva

---

190.32

कृष्णस्य ववृधे बाहुः केशिदेहगतो द्विजाः विनाशाय यथा व्याधिर् आप्तभूतैर् उपेक्षितः

kṛṣṇasya vavṛdhe bāhuḥ keśidehagato dvijāḥ vināśāya yathā vyādhir āptabhūtair upekṣitaḥ

---

190.33

विपाटितौष्ठो बहुलं सफेनं रुधिरं वमन् सृक्कणी विवृते चक्रे विश्लिष्टे मुक्तबन्धने

vipāṭitauṣṭho bahulaṃ saphenaṃ rudhiraṃ vaman sṛkkaṇī vivṛte cakre viśliṣṭe muktabandhane

---

190.34

जगाम धरणीं पादैः शकृन्मूत्रं समुत्सृजन् स्वेदार्द्रगात्रः श्रान्तश् च निर्यत्नः सो ऽभवत् ततः

jagāma dharaṇīṃ pādaiḥ śakṛnmūtraṃ samutsṛjan svedārdragātraḥ śrāntaś ca niryatnaḥ so 'bhavat tataḥ

---

190.35

व्यादितास्यो महारौद्रः सो ऽसुरः कृष्णबाहुना निपपात द्विधाभूतो वैद्युतेन यथा द्रुमः

vyāditāsyo mahāraudraḥ so 'suraḥ kṛṣṇabāhunā nipapāta dvidhābhūto vaidyutena yathā drumaḥ

---

190.36

द्विपादपृष्ठपुच्छार्धश्रवणैकाक्षनासिके केशिनस् ते द्विधा भूते शकले च विरेजतुः

dvipādapṛṣṭhapucchārdhaśravaṇaikākṣanāsike keśinas te dvidhā bhūte śakale ca virejatuḥ

---

190.37

हत्वा तु केशिनं कृष्णो मुदितैर् गोपकैर् वृतः अनायस्ततनुः स्वस्थो हसंस् तत्रैव संस्थितः

hatvā tu keśinaṃ kṛṣṇo muditair gopakair vṛtaḥ anāyastatanuḥ svastho hasaṃs tatraiva saṃsthitaḥ

---

190.38

ततो गोपाश् च गोप्यश् च हते केशिनि विस्मिताः तुष्टुवुः पुण्डरीकाक्षम् अनुरागमनोरमम्

tato gopāś ca gopyaś ca hate keśini vismitāḥ tuṣṭuvuḥ puṇḍarīkākṣam anurāgamanoramam

---

190.39

आययौ त्वरितो विप्रो नारदो जलदस्थितः केशिनं निहतं दृष्ट्वा हर्षनिर्भरमानसः

āyayau tvarito vipro nārado jaladasthitaḥ keśinaṃ nihataṃ dṛṣṭvā harṣanirbharamānasaḥ

---

190.40

साधु साधु जगन्नाथ लीलयैव यद् अच्युत निहतो ऽयं त्वया केशी क्लेशदस् त्रिदिवौकसाम्

sādhu sādhu jagannātha līlayaiva yad acyuta nihato 'yaṃ tvayā keśī kleśadas tridivaukasām

---

190.41

सुकर्माण्य् अवतारे तु कृतानि मधुसूदन यानि वै विस्मितं चेतस् तोषम् एतेन मे गतम्

sukarmāṇy avatāre tu kṛtāni madhusūdana yāni vai vismitaṃ cetas toṣam etena me gatam

---

190.42

तुरगस्यास्य शक्रो ऽपि कृष्ण देवाश् च बिभ्यति धुतकेसरजालस्य ह्रेषतो ऽभ्रावलोकिनः

turagasyāsya śakro 'pi kṛṣṇa devāś ca bibhyati dhutakesarajālasya hreṣato 'bhrāvalokinaḥ

---

190.43

यस्मात् त्वयैष दुष्टात्मा हतः केशी जनार्दन तस्मात् केशवनाम्ना त्वं लोके गेयो भविष्यसि

yasmāt tvayaiṣa duṣṭātmā hataḥ keśī janārdana tasmāt keśavanāmnā tvaṃ loke geyo bhaviṣyasi

---

190.44

स्वस्त्य् अस्तु ते गमिष्यामि कंसयुद्धे ऽधुना पुनः परश्वो ऽहं समेष्यामि त्वया केशिनिषूदन

svasty astu te gamiṣyāmi kaṃsayuddhe 'dhunā punaḥ paraśvo 'haṃ sameṣyāmi tvayā keśiniṣūdana

---

190.45

उग्रसेनसुते कंसे सानुगे विनिपातिते भारावतारकर्ता त्वं पृथिव्या धरणीधर

ugrasenasute kaṃse sānuge vinipātite bhārāvatārakartā tvaṃ pṛthivyā dharaṇīdhara

---

190.46

तत्रानेकप्रकारेण युद्धानि पृथिवीक्षिताम् द्रष्टव्यानि मया युष्मत्प्रणीतानि जनार्दन

tatrānekaprakāreṇa yuddhāni pṛthivīkṣitām draṣṭavyāni mayā yuṣmatpraṇītāni janārdana

---

190.47

सो ऽहं यास्यामि गोविन्द देवकार्यं महत् कृतम् त्वया सभाजितश् चाहं स्वस्ति ते ऽस्तु व्रजाम्य् अहम्

so 'haṃ yāsyāmi govinda devakāryaṃ mahat kṛtam tvayā sabhājitaś cāhaṃ svasti te 'stu vrajāmy aham

---

190.48

नारदे तु गते कृष्णः सह गोपैर् अविस्मितः विवेश गोकुलं गोपीनेत्रपानैकभाजनम्

nārade tu gate kṛṣṇaḥ saha gopair avismitaḥ viveśa gokulaṃ gopīnetrapānaikabhājanam